นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 정등각자께 귀의합니다.

ขุทฺทกนิกาเย

소부(꾸다까 니까야)

จูฬนิทฺเทสปาฬิ

소의석(쭐라닛데사) 빠알리

ปารายนวคฺโค

파라야나 품

วตฺถุคาถา

서송(인연의 게송)

๑.

1.

โกสลานํ [Pg.1] ปุรา รมฺมา, อคมา ทกฺขิณาปถํ;

อากิญฺจญฺญํ ปตฺถยาโน, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู.

베다의 달인인 바라문(바바리)이 무소유를 갈망하며, 코살라의 즐거운 성에서 남쪽 지방으로 내려갔다.

๒.

2.

โส อสฺสกสฺส วิสเย, มฬกสฺส สมาสเน ;

วสิ โคธาวรีกูเล, อุญฺเฉน จ ผเลน จ.

그는 앗사카와 알라까(말라까)의 경계 지역, 고다바리 강가에 머물며 이삭 줍기와 과일로 연명하며 살았다.

๓.

3.

ตสฺเสว อุปนิสฺสาย, คาโม จ วิปุโล อหุ;

ตโต ชาเตน อาเยน, มหายญฺญมกปฺปยิ.

그 강가를 의지하여 큰 마을이 생겨났고, 그는 거기서 생긴 수입으로 큰 제사를 지냈다.

๔.

4.

มหายญฺญํ ยชิตฺวาน, ปุน ปาวิสิ อสฺสมํ;

ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ.

큰 제사를 마친 뒤 다시 수행처로 들어갔는데, 그가 들어갔을 때 다른 바라문 한 명이 찾아왔다.

๕.

5.

อุคฺฆฏฺฏปาโท ตสิโต, ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร;

โส จ นํ อุปสงฺกมฺม, สตานิ ปญฺจ ยาจติ.

그는 여행으로 발은 부르트고 목은 말랐으며, 이는 때가 끼고 머리는 먼지투성이였는데, 바바리에게 다가와 (금화) 500을 구걸하였다.

๖.

6.

ตเมนํ พาวรี ทิสฺวา, อาสเนน นิมนฺตยิ;

สุขญฺจ กุสลํ ปุจฺฉิ, อิทํ วจนมพฺรวิ.

바바리는 그를 보고 자리로 안내하며 안부와 건강을 묻고는 이렇게 말했다.

๗.

7.

‘‘ยํ โข มม เทยฺยธมฺมํ, สพฺพํ วิสชฺชิตํ มยา;

อนุชานาหิ เม พฺรหฺเม, นตฺถิ ปญฺจสตานิ เม’’.

“내게 있던 보시물은 이미 내가 모두 나누어 주었네. 바라문이여, 나를 이해해주게. 내게는 500(금화)이 남아 있지 않네.”

๘.

8.

‘‘สเจ [Pg.2] เม ยาจมานสฺส, ภวํ นานุปทสฺสติ ;

สตฺตเม ทิวเส ตุยฺหํ, มุทฺธา ผลตุ สตฺตธา’’.

“만일 구걸하는 내게 당신이 주지 않는다면, 오늘로부터 7일째 되는 날 당신의 머리는 일곱 조각으로 깨어질 것이오.”

๙.

9.

อภิสงฺขริตฺวา กุหโก, เภรวํ โส อกิตฺตยิ;

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, พาวรี ทุกฺขิโต อหุ.

그 사기꾼은 무시무시한 저주를 꾸며내어 선포했고, 바바리는 그 말을 듣고 괴로움에 빠졌다.

๑๐.

10.

อุสฺสุสฺสติ อนาหาโร, โสกสลฺลสมปฺปิโต;

อโถปิ เอวํ จิตฺตสฺส, ฌาเน น รมตี มโน.

그는 슬픔의 화살에 찔려 음식도 들지 못한 채 야위어갔고, 그런 마음 상태로는 선정에 즐거이 머물 수도 없었다.

๑๑.

11.

อุตฺรสฺตํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา, เทวตา อตฺถกามินี;

พาวรึ อุปสงฺกมฺม, อิทํ วจนมพฺรวิ.

그의 안녕을 바라는 한 천신이 두려움과 고통에 빠진 바바리를 보고 다가와 이렇게 말했다.

๑๒.

12.

‘‘น โส มุทฺธํ ปชานาติ, กุหโก โส ธนตฺถิโก;

มุทฺธนิ มุทฺธปาเต วา, ญาณํ ตสฺส น วิชฺชติ’’.

“그는 ‘머리’가 무엇인지 모릅니다. 그는 재물을 탐내는 사기꾼일 뿐입니다. 머리에 대해서도, 머리가 깨지는 것에 대해서도 그에게는 지혜가 없습니다.”

๑๓.

13.

‘‘โภตี จรหิ ชานาติ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา;

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, ตํ สุโณม วโจ ตว’’.

“존귀한 분이여, 그렇다면 그것을 아신다면 제 질문에 답해주십시오. 머리와 머리 깨짐에 대해 말씀해 주십시오. 당신의 말씀을 듣고 싶습니다.”

๑๔.

14.

‘‘อหมฺเปตํ น ชานามิ, ญาณํ เมตฺถ น วิชฺชติ;

มุทฺธนิ มุทฺธาธิปาเต จ, ชินานญฺเหตฺถ ทสฺสนํ’’.

“저도 그것을 알지 못하며 제게는 그런 지혜가 없습니다. 오직 세상의 승리자(부처님)들만이 머리와 머리 깨짐에 대한 통찰을 지니고 계십니다.”

๑๕.

15.

‘‘อถ โก จรหิ ชานาติ, อสฺมึ ปถวิมณฺฑเล ;

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, ตํ เม อกฺขาหิ เทวเต’’.

“천신이여, 그렇다면 이 대지 위에서 누가 머리와 머리 깨짐에 대해 알고 있습니까? 제게 알려주십시오.”

๑๖.

16.

‘‘ปุรา กปิลวตฺถุมฺหา, นิกฺขนฺโต โลกนายโก;

อปจฺโจ โอกฺกากราชสฺส, สกฺยปุตฺโต ปภงฺกโร.

“카필라밧투 성에서 출가하신 세상의 인도자가 계십니다. 그분은 옥까까 왕의 후예이자 석가족의 아들이시며, 지혜의 빛을 만드시는 분입니다.”

๑๗.

17.

‘‘โส หิ พฺราหฺมณ สมฺพุทฺโธ, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

สพฺพาภิญฺญาพลปฺปตฺโต, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

สพฺพกมฺมกฺขยํ ปตฺโต, วิมุตฺโต อุปธิกฺขเย.

“바라문이여, 그분은 정등각자로서 모든 법의 저편에 도달하셨고, 모든 신통과 힘을 얻으셨으며, 모든 법을 꿰뚫어 보는 눈을 가지셨습니다. 모든 업의 소멸에 이르셨고, 생존의 근거가 사라진 곳에서 해탈하셨습니다.”

๑๘.

18.

‘‘พุทฺโธ โส ภควา โลเก, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา;

ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ, โส เต ตํ พฺยากริสฺสติ’’.

“눈을 갖추신 부처님 세존께서는 세상에서 법을 설하고 계십니다. 그대가 가서 그분께 물으십시오. 그분께서 그대에게 그것을 설명해주실 것입니다.”

๑๙.

19.

สมฺพุทฺโธติ วโจ สุตฺวา, อุทคฺโค พาวรี อหุ;

โสกสฺส ตนุโก อาสิ, ปีติญฺจ วิปุลํ ลภิ.

‘정등각자’라는 말을 듣자 바바리는 환희에 넘쳤다. 그의 슬픔은 가벼워졌고 커다란 기쁨을 얻었다.

๒๐.

20.

โส [Pg.3] พาวรี อตฺตมโน อุทคฺโค, ตํ เทวตํ ปุจฺฉติ เวทชาโต;

‘‘กตมมฺหิ คาเม นิคมมฺหิ วา ปน, กตมมฺหิ วา ชนปเท โลกนาโถ;

ยตฺถ คนฺตฺวาน ปสฺเสมุ, สมฺพุทฺธํ ทฺวิปทุตฺตมํ’’.

기쁘고 즐거움에 전율하며 바바리가 그 천신에게 물었다. “세상의 보호자께서는 어느 마을이나 도시, 어느 지방에 머물고 계십니까? 우리가 어디로 가야 인간 중에 가장 뛰어나신 정등각자를 친견할 수 있겠습니까?”

๒๑.

21.

‘‘สาวตฺถิยํ โกสลมนฺทิเร ชิโน, ปหูตปญฺโญ วรภูริเมธโส;

โส สกฺยปุตฺโต วิธุโร อนาสโว, มุทฺธาธิปาตสฺส วิทู นราสโภ’’.

“승리자께서는 코살라의 수도인 사왓티에 머물고 계십니다. 큰 지혜와 드넓고 뛰어난 지성을 지니셨으며, 석가족의 아들로서 비할 데 없고 번뇌가 없으시며, 머리 깨짐의 이치를 아시는 인간 중의 영웅이십니다.”

๒๒.

22.

ตโต อามนฺตยี สิสฺเส, พฺราหฺมเณ มนฺตปารคู ;

‘‘เอถ มาณวา อกฺขิสฺสํ, สุณาถ วจนํ มม.

그 후 베다의 달인인 바바리는 제자 바라문들을 불러 말했다. “학도들이여, 이리 오너라. 내가 하는 말을 잘 들어라.”

๒๓.

23.

‘‘ยสฺเสโส ทุลฺลโภ โลเก, ปาตุภาโว อภิณฺหโส;

สฺวาชฺช โลกมฺหิ อุปฺปนฺโน, สมฺพุทฺโธ อิติ วิสฺสุโต;

ขิปฺปํ คนฺตฺวาน สาวตฺถึ, ปสฺสวฺโห ทฺวิปทุตฺตมํ’’.

“세상에 자주 나타나지 않아 뵙기 어려운 분, ‘정등각자’라 칭송받는 분이 지금 세상에 출현하셨다. 어서 사왓티로 가서 인간 중의 으뜸이신 그분을 친견하여라.”

๒๔.

24.

‘‘กถํ จรหิ ชาเนมุ, ทิสฺวา พุทฺโธติ พฺราหฺมณ;

อชานตํ โน ปพฺรูหิ, ยถา ชาเนมุ ตํ มยํ’’.

“바라문이여, 저희가 그분을 뵙고서 부처님임을 어떻게 알 수 있겠습니까? 아직 모르는 저희를 위해 저희가 그분을 알아볼 수 있는 방법을 말씀해 주십시오.”

๒๕.

25.

‘‘อาคตานิ หิ มนฺเตสุ, มหาปุริสลกฺขณา;

ทฺวตฺตึสานิ จ พฺยากฺขาตา, สมตฺตา อนุปุพฺพโส.

“베다 전적에는 서른두 가지 대인상(大人相)이 전해 내려오고 있다. 내가 너희에게 그것들을 순서대로 빠짐없이 설명해 주지 않았느냐.”

๒๖.

26.

‘‘ยสฺเสเต โหนฺติ คตฺเตสุ, มหาปุริสลกฺขณา;

ทฺเวเยว ตสฺส คติโย, ตติยา หิ น วิชฺชติ.

몸에 이러한 대인(大人)의 표상(들)이 있는 자에게는 오직 두 가지의 길만이 있으니, 세 번째 길은 존재하지 않습니다.

๒๗.

27.

‘‘สเจ อคารํ อาวสติ, วิเชยฺย ปถวึ อิมํ;

อทณฺเฑน อสตฺเถน, ธมฺเมน อนุสาสติ.

만약 그가 집(세속)에 머문다면, 형벌도 무기도 없이 법(Dharma)으로써 이 땅을 정복하고 다스릴 것입니다.

๒๘.

28.

‘‘สเจ จ โส ปพฺพชติ, อคารา อนคาริยํ;

วิวฏฺฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, อรหา ภวติ อนุตฺตโร.

만약 그가 집을 떠나 출가한다면, 번뇌의 덮개를 벗겨낸 정등각자(正等覺者)가 되어 위없는 아라한이 될 것입니다.

๒๙.

29.

‘‘ชาตึ โคตฺตญฺจ ลกฺขณํ, มนฺเต สิสฺเส ปุนาปเร;

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, มนสาเยว ปุจฺฉถ.

나의 태생과 가문과 상(相)에 대하여, 베다와 제자들에 대하여, 그리고 머리와 머리의 갈라짐에 대하여 오직 마음속으로만 물으십시오.

๓๐.

30.

‘‘อนาวรณทสฺสาวี, ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ;

มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห, วาจาย วิสชฺชิสฺสติ’’.

만약 그가 막힘없이 모든 것을 보는 자인 부처님이라면, 마음으로 묻는 질문들에 대해 말로써 답변하실 것입니다.

๓๑.

31.

พาวริสฺส [Pg.4] วโจ สุตฺวา, สิสฺสา โสฬส พฺราหฺมณา;

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู.

바바리(Bāvarī)의 말을 듣고 열여섯 명의 바라문 제자들인 아지타(Ajita), 팃사 멧테이야(Tissa-metteyya), 뿐나카(Puṇṇaka), 그리고 멧타구(Mettagū)와,

๓๒.

32.

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก;

โตเทยฺย-กปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต.

도타카(Dhotaka), 우빠시와(Upasīva), 난다(Nanda), 헤마카(Hemaka), 토데이야(Todeyya)와 갑빠(Kappa) 두 사람, 그리고 현명한 자투깐니(Jatukaṇṇī),

๓๓.

33.

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

바드라부다(Bhadrāvudha), 우다야(Udaya), 바라문 뽀살라(Posāla), 총명한 모가라자(Mogharājā), 그리고 위대한 성자 삥기야(Piṅgiya)가 있었다.

๓๔.

34.

ปจฺเจกคณิโน สพฺเพ, สพฺพโลกสฺส วิสฺสุตา;

ฌายี ฌานรตา ธีรา, ปุพฺพวาสนวาสิตา.

이들은 모두 각자의 무리를 이끄는 스승들이자 온 세상에 널리 알려진 이들이었으며, 선정에 들고 선정을 즐기는 현자들이자 과거의 공덕(습)을 갖춘 이들이었다.

๓๕.

35.

พาวรึ อภิวาเทตฺวา, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ;

ชฏาชินธรา สพฺเพ, ปกฺกามุํ อุตฺตรามุขา.

그들은 바바리에게 경배하고 오른쪽으로 세 번 돌아 예의를 표한 뒤, 땋은 머리에 검은 사슴 가죽을 걸친 채 모두 북쪽을 향해 길을 떠났다.

๓๖.

36.

มฬกสฺส ปติฏฺฐานํ, ปุรมาหิสฺสตึ ตทา ;

อุชฺเชนิญฺจาปิ โคนทฺธํ, เวทิสํ วนสวฺหยํ.

그들은 말라까(Maḷaka)의 안식처인 빠띳타나(Patiṭṭhāna) 성(城)으로, 그리고 웃제니(Ujjeni), 고낫다(Gonaddha), 웨디사(Vedisa), 와나사(Vanasa)라 불리는 성으로 들어갔다.

๓๗.

37.

โกสมฺพิญฺจาปิ สาเกตํ, สาวตฺถิญฺจ ปุรุตฺตมํ;

เสตพฺยํ กปิลวตฺถุํ, กุสินารญฺจ มนฺทิรํ.

또한 꼬삼비(Kosambī), 사께따(Sāketa), 가장 뛰어난 성인 사왓티(Sāvatthī), 세따브야(Setabya), 까삘라왓투(Kapilavatthu), 그리고 꾸시나라(Kusināra)의 궁전에 이르렀다.

๓๘.

38.

ปาวญฺจ โภคนครํ, เวสาลึ มาคธํ ปุรํ;

ปาสาณกํ เจติยญฺจ, รมณียํ มโนรมํ.

빠와(Pāvā), 보가나가라(Bhoganagara), 웨살리(Vesālī), 마가다의 성(왕사성), 그리고 아름답고 즐거운 빠사나까 제띠야(Pāsāṇaka Cetiya)에 도착했다.

๓๙.

39.

ตสิโตวุทกํ สีตํ, มหาลาภํว วาณิโช;

ฉายํ ฆมฺมาภิตตฺโตว ตุริตา ปพฺพตมารุหุํ.

목마른 자가 시원한 물을 찾듯이, 여름 뙤약볕에 지친 상인이 큰 그늘을 갈망하듯이, 그들은 부처님을 뵙기를 열망하며 서둘러 산(빠사나까)에 올랐다.

๔๐.

40.

ภควา ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสติ, สีโหว นทตี วเน.

그때 세존께서는 비구 승가에 둘러싸여, 마치 숲속에서 사자가 포효하듯 비구들에게 법을 설하고 계셨다.

๔๑.

41.

อชิโต อทฺทส พุทฺธํ, ปีตรํสึว ภาณุมํ;

จนฺทํ ยถา ปนฺนรเส, ปริปูรํ อุปาคตํ.

아지타는 모든 빛을 이겨내고 빛나는 태양 같으신 부처님을, 보름날 가득 찬 달과 같으신 부처님을 뵈었다.

๔๒.

42.

อถสฺส คตฺเต ทิสฺวาน, ปริปูรญฺจ พฺยญฺชนํ;

เอกมนฺตํ ฐิโต หฏฺโฐ, มโนปญฺเห อปุจฺฉถ.

그 후 그의 몸에 갖춰진 원만한 상(相)들을 보고 한쪽에 서서 기뻐하며 마음속으로 질문들을 던졌다.

๔๓.

43.

‘‘อาทิสฺส ชมฺมนํ พฺรูหิ, โคตฺตํ พฺรูหิ สลกฺขณํ;

มนฺเตสุ ปารมึ พฺรูหิ, กติ วาเจติ พฺราหฺมโณ’’.

(바바리의) 나이를 말씀해 주시고, 가문과 신체의 특징을 말씀해 주소서. 베다에 정통함을 말씀해 주시고, 그 바라문(바바리)은 얼마나 많은 제자를 가르치는지 말씀해 주소서.

๔๔.

44.

‘‘วีสํ [Pg.5] วสฺสสตํ อายุ, โส จ โคตฺเตน พาวรี;

ตีณิสฺส ลกฺขณา คตฺเต, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

그의 나이는 백이십 세이고 가문의 이름은 바바리이다. 그의 몸에는 세 가지 상(相)이 있으며, 그는 세 가지 베다의 완성자이다.

๔๕.

45.

‘‘ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สนิฆณฺฑุสเกฏุเภ;

ปญฺจสตานิ วาเจติ, สธมฺเม ปารมึ คโต’’.

상(相)과 역사(Itihāsa), 니간두(Nighaṇḍu)와 께뚜바(Keṭubha)에 정통하며 오백 명의 제자들을 가르치고 자신의 법(베다)에서 완성을 이루었다.

๔๖.

46.

‘‘ลกฺขณานํ ปวิจยํ, พาวริสฺส นรุตฺตม;

ตณฺหจฺฉิท ปกาเสหิ, มา โน กงฺขายิตํ อหุ’’.

사람들 중 가장 뛰어나신 분이시여, 바바리의 몸에 있는 세 가지 상(相)의 상세함을 밝혀 주소서. 갈애를 끊으신 분이시여, 저희에게 의심이 생기지 않도록 그것을 드러내 주소서.

๔๗.

47.

‘‘มุขํ ชิวฺหาย ฉาเทติ, อุณฺณสฺส ภมุกนฺตเร;

โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ, เอวํ ชานาหิ มาณว’’.

그는 혀로 자신의 얼굴을 덮을 수 있고, 양 눈썹 사이에는 털(백호)이 나 있으며, 성기는 초(鞘, 갈무리함) 안에 감추어져 있다. 학도여, 이와 같이 알라.

๔๘.

48.

ปุจฺฉญฺหิ กิญฺจิ อสุณนฺโต, สุตฺวา ปญฺเห วิยากเต;

วิจินฺเตติ ชโน สพฺโพ, เวทชาโต กตญฺชลี.

아무런 질문도 듣지 못한 채 질문에 대한 답이 설명되는 것을 듣고, 모든 사람들은 기쁨에 넘쳐 합장하며 생각에 잠겼다.

๔๙.

49.

‘‘โก นุ เทโว วา พฺรหฺมา วา, อินฺโท วาปิ สุชมฺปติ;

มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห, กเมตํ ปฏิภาสติ.

마음으로 묻는 질문들에 대해 이처럼 답하시는 분은 누구인가? 신인가, 범천인가, 아니면 수자의 남편인 인드라(제석천)인가?

๕๐.

50.

‘‘มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, พาวรี ปริปุจฺฉติ;

ตํ พฺยากโรหิ ภควา, กงฺขํ วินย โน อิเส’’.

바바리께서 머리와 머리의 갈라짐에 대해 묻고 계십니다. 세존이시여, 그것을 설명해 주소서. 성자시여, 저희의 의심을 없애 주소서.

๕๑.

51.

‘‘อวิชฺชา มุทฺธาติ ชานาหิ, วิชฺชา มุทฺธาธิปาตินี;

สทฺธาสติสมาธีหิ, ฉนฺทวีริเยน สํยุตา’’.

무명(無明)이 머리임을 알라. 믿음, 마음챙김, 삼매, 열의, 정진이 결합된 지혜가 머리를 가르는 것(부서짐)이다.

๕๒.

52.

ตโต เวเทน มหตา, สนฺถมฺเภตฺวาน มาณโว;

เอกํสํ อชินํ กตฺวา, ปาเทสุ สิรสา ปติ.

그러자 아지타 학도는 큰 기쁨에 북받쳐 사슴 가죽 옷을 한쪽 어깨에 걸치고, 부처님의 두 발 아래 머리를 숙여 엎드렸다.

๕๓.

53.

‘‘พาวรี พฺราหฺมโณ โภโต, สห สิสฺเสหิ มาริส;

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, ปาเท วนฺทติ จกฺขุม’’.

보시는 분(天眼者)이시여, 바라문 바바리가 그의 제자들과 함께 기쁘고 즐거운 마음으로 당신의 발에 경배드립니다.

๕๔.

54.

‘‘สุขิโต พาวรี โหตุ, สห สิสฺเสหิ พฺราหฺมโณ;

ตฺวญฺจาปิ สุขิโต โหหิ, จิรํ ชีวาหิ มาณว.

바라문 바바리가 그의 제자들과 함께 행복하기를 바란다. 학도여, 그대 또한 행복하고 장수하기를 바란다.

๕๕.

55.

‘‘พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ;

กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถ’’.

바바리나 그대, 또는 다른 모든 이들이 가진 모든 의심에 대하여, 내가 허락했으니 그대들이 마음으로 바라는 것은 무엇이든 물으라.

๕๖.

56.

สมฺพุทฺเธน กโตกาโส, นิสีทิตฺวาน ปญฺชลี;

อชิโต ปฐมํ ปญฺหํ, ตตฺถ ปุจฺฉิ ตถาคตํ.

부처님께 허락을 받고, 아지타는 합장하고 앉아서 그곳에서 타타가타(여래)께 첫 번째 질문을 드렸다.

วตฺถุคาถา นิฏฺฐิตา.

서송(序頌)이 끝났다.

๑. อชิตมาณวปุจฺฉา

1. 아지타 학도의 질문

๕๗.

57.

‘‘เกนสฺสุ [Pg.6] นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภยํ’’.

"세상은 무엇에 가려져 있습니까?" 아지타 존자가 물었다. "무엇 때문에 밝게 드러나지 않습니까? 무엇이 세상의 오염원이라고 말씀하십니까? 무엇이 세상의 큰 공포입니까?"

๕๘.

58.

‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ’’.

부처님께서 말씀하셨다. "아지타여, 세상은 무명(無明)에 가려져 있다. 인색함과 방일함 때문에 밝게 드러나지 않는다. 갈애가 세상의 오염원이며, 고통이 세상의 큰 공포라고 나는 말한다."

๕๙.

59.

‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธิยฺยเร’’.

"흐름(번뇌의 흐름)은 모든 곳으로 흘러갑니다." 아지타 존자가 물었다. "흐름을 막는 것은 무엇입니까? 흐름의 단속(제어)에 대해 말씀해 주십시오. 무엇으로 그 흐름들을 막을 수 있습니까?"

๖๐.

60.

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร’’.

부처님께서 말씀하셨다. "아지타여, 세상에 흐르는 그 흐름들을 막는 것은 마음챙김(사티)이다. 나는 그것이 흐름의 단속이라고 말한다. 그 흐름들은 지혜에 의해 막아진다."

๖๑.

61.

‘‘ปญฺญา เจว สติ จาปิ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส;

"지혜와 마음챙김, 그리고 명색(名色)이여, 존귀하신 분이여,"

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ’’.

"제가 여쭙는 이것을 말씀해 주십시오. 이것들은 어디에서 소멸합니까?"

๖๒.

62.

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ’’.

"아지타여, 그대가 물은 그 질문에 대해 내 그대에게 답하리라. 명색이 남김없이 소멸하는 곳, 식(識)의 소멸에 의해 그것(명색)은 소멸한다."

๖๓.

63.

‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริส’’.

"법을 꿰뚫은 이들과 이곳의 많은 유학(有學)들, 그들의 행실에 대해 현명하신 분이여, 제가 여쭙는 바를 말씀해 주십시오."

๖๔.

64.

‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

"감각적 욕망들에 탐착하지 않고, 마음은 흐려지지 않으며, 모든 법에 능숙하고, 마음챙김을 갖춘 비구로서 유행해야 한다."

อชิตมาณวปุจฺฉา ปฐมา.

아지타 학도의 질문, 첫 번째.

๒. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉา

2. 팃사 메테야 학도의 질문

๖๕.

65.

‘‘โกธ [Pg.7] สนฺตุสิโต โลเก, [อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย]กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา;

โก อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ ;

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ, โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

"이 세상에서 누가 만족한 이입니까?" 팃사 메테야 존자가 물었다. "누구에게 흔들림(동요)이 없습니까? 양극단을 완전히 알고 지혜로써 중간에도 오염되지 않는 이는 누구입니까? 누구를 위대한 사람이라 부르십니까? 누가 이곳에서 바느질쟁이(갈애)를 넘어섰습니까?"

๖๖.

66.

‘‘กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา, [เมตฺเตยฺยาติ ภควา]วีตตณฺโห สทา สโต;

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ, ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.

부처님께서 말씀하셨다. "메테야여, 감각적 욕망들 속에서 청정범행을 닦고, 갈애를 떠나 항상 마음챙기며, (법을) 숙고하여 평온에 이른 비구, 그에게는 흔들림이 없다."

๖๗.

67.

‘‘โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ, โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

"그는 양극단을 완전히 알고 지혜로써 중간에도 오염되지 않는다. 나는 그를 위대한 사람이라 부른다. 그는 이곳에서 바느질쟁이(갈애)를 넘어섰다."

ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉา ทุติยา.

팃사 메테야 학도의 질문, 두 번째.

๓. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉา

3. 뿐나카 학도의 질문

๖๘.

68.

‘‘อเนชํ มูลทสฺสาวึ, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา, ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

"갈애가 없고 (악의) 뿌리를 보시는 분께," 뿐나카 존자가 말했다. "질문을 가지고 왔습니다. 이 세상의 많은 성인, 인간, 왕족, 바라문들은 무엇을 의지하여 신들에게 제사를 지냈습니까? 세존이시여, 그것을 제게 말씀해 주십시오."

๖๙.

69.

‘‘เย เกจิเม อิสโย มนุชา, [ปุณฺณกาติ ภควา]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ;

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ’’.

부처님께서 말씀하셨다. "뿐나카여, 이 세상의 많은 성인, 인간, 왕족, 바라문들이 신들에게 제사를 지낸 것은, 다시 태어남을 바라고 노쇠(늙음)에 얽매여 있었기 때문이다."

๗๐.

70.

‘‘เย [Pg.8] เกจิเม อิสโย มนุชา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา;

อตารุํ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

뿐나카 존자가 물었다. "세존이시여, 제사에 정성을 다했던 그 많은 성인, 인간, 왕족, 바라문들은 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 그것을 제게 말씀해 주십시오."

๗๑.

71.

‘‘อาสีสนฺติ โถมยนฺติ, อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ;

[ปุณฺณกาติ ภควา]กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ, เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา;

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ’’.

부처님께서 말씀하셨다. "그들은 바라고 찬탄하며 갈망하고 제물을 바친다. 얻는 바를 의지하여 감각적 즐거움을 갈망한다. 제사에 매달리는 그들은 존재에 대한 탐욕에 물들어 태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말한다."

๗๒.

72.

‘‘เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

뿐나카 존자가 물었다. "존귀하신 분이여, 만일 제사에 매달리는 그들이 제례를 통해서도 태어남과 늙음을 건너지 못했다면, 신들과 인간의 세상에서 누가 과연 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 그것을 제게 말씀해 주십시오."

๗๓.

73.

‘‘สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ, [ปุณฺณกาติ ภควา]ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

부처님께서 말씀하셨다. "세상의 높고 낮음을 살피어 세상 어디에도 흔들림(동요)이 없는 이, 평온하고 번뇌의 연기가 없으며 고통 없고 갈구함이 없는 이, 그가 바로 태어남과 늙음을 건넜고 나는 말한다."

ปุณฺณกมาณวปุจฺฉา ตติยา.

뿐나카 학도의 질문, 세 번째.

๔. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉา

4. 메타구 학도의 질문

๗๔.

74.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู]มญฺญามิ ตํ เวทคุํ ภาวิตตฺตํ;

กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา’’.

메타구 존자가 물었다. "세존이시여, 당신께 묻노니 제게 말씀해 주십시오. 저는 당신을 지혜를 완성하고 자신을 닦으신 분이라 생각합니다. 이 세상의 여러 가지 형태의 고통들은 도대체 어디에서 생겨난 것입니까?"

๗๕.

75.

‘‘ทุกฺขสฺส [Pg.9] เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ;

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา.

부처님께서 말씀하셨다. "메타구여, 그대는 참으로 나에게 고통의 근원에 대해 묻는구나. 아는 대로 그대에게 말하리라. 이 세상의 여러 가지 형태의 고통들은 우파디(upadhi, 생존의 근거)를 원인으로 하여 생겨난다."

๗๖.

76.

‘‘โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ, ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท;

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา, ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี’’.

"참으로 어리석고 무지하여 우파디를 만드는 자는 거듭거듭 고통에 이르게 된다. 그러므로 고통과 태어남의 근원을 통찰하는 지혜로운 이는 우파디를 만들지 말아야 한다."

๗๗.

77.

‘‘ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ;

‘กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ’;

ตํ เม มุนิ สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’.

“세존이시여, 저희가 여쭈어본 것을 설명해 주셨으니, 이제 다른 것을 여쭙고자 합니다. 그러니 부디 말씀해 주십시오. 지혜로운 이들은 어떻게 폭류와 태어남과 늙음, 그리고 슬픔과 비탄을 건너옵니까? 성자(牟尼)여, 제게 그것을 잘 설명해 주십시오. 당신께서는 이 법을 이와 같이 알고 계시기 때문입니다.”

๗๘.

78.

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ, [เมตฺตคูติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

세존께서 말씀하셨다. “멧타구여, 나는 그대에게 전승에 의존하지 않고 이 세상에서 직접 확인할 수 있는 법을 일러주리라. 이를 알고 마음 챙기며 살아가는 자는 세상의 끈질긴 애착(渴愛)을 건너게 될 것이다.”

๗๙.

79.

‘‘ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

“위대한 성자이신 세존이시여, 저는 그 최상의 법을 기쁘게 받아들입니다. 이를 알고 마음 챙기며 살아가는 자가 세상의 끈질긴 애착을 건넌다는 그 법을 말입니다.”

๘๐.

80.

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ.

세존께서 말씀하셨다. “멧타구여, 그대가 위로든 아래로든, 옆으로든 중간이든 무엇을 알게 되든지, 그 모든 것에서 즐거움(喜)과 집착과 업을 짓는 식(識)을 떨쳐버려라. 그러면 다시 태어남(有)에 머물지 않게 될 것이다.”

๘๑.

81.

‘‘เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต, ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ;

ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ’’.

“이와 같이 머물며 마음 챙기고 방일하지 않는 비구가 되어, 내 것이라는 집착을 버리고 수행한다면, 그는 이 세상에서 태어남과 늙음, 슬픔과 비탄을 명확히 알아 괴로움을 버리게 될 것이다.”

๘๒.

82.

‘‘เอตาภินนฺทามิ [Pg.10] วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“위대한 성자의 이 말씀을 저는 기쁘게 받아들입니다. 고타마께서는 번뇌의 근거가 없는 열반을 잘 설해 주셨습니다. 세존께서는 참으로 괴로움을 버리셨으니, 진정 당신께서는 이 법을 이와 같이 알고 계시기 때문입니다.”

๘๓.

83.

‘‘เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ, เย ตฺวํ มุนิ อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค, อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย’’.

“성자여, 당신께서 끊임없이 훈계하시는 그들 또한 분명 괴로움을 버릴 것입니다. 그러니 지혜로운 분이신 당신께 나아가 경배하나이다. 세존이시여, 부디 저에게도 끊임없이 훈계해 주십시오.”

๘๔.

84.

‘‘ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ;

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข.

세존께서 말씀하셨다. “그대가 만일 악을 멀리하고(婆羅門), 지혜의 완성에 이르렀으며(通達者), 아무것도 가진 것 없고(無所有), 욕망의 존재에 얽매이지 않는 사람을 알아본다면, 그는 참으로 이 폭류를 건넌 사람이다. 그는 피안에 도달하여 가시(煩惱)가 없고 의혹이 없는 자이다.”

๘๕.

85.

‘‘วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ, ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช;

โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

“이 세상에서 지혜로운 자, 지혜의 완성에 이른 자는 다시 태어남에 대한 이 모든 결박을 끊어버리고, 갈애가 없으며 고뇌가 없고 욕망이 없다. 그는 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말한다.”

เมตฺตคูมาณวปุจฺฉา จตุตฺถี.

멧타구 학도(멧타구 마나와)의 질문이 끝났다.

๕. โธตกมาณวปุจฺฉา

5. 도타카 학도의 질문

๘๖.

86.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา โธตโก]วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ;

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน’’.

존자 도타카가 여쭈었다. “세존이시여, 당신께 여쭈오니 제게 말씀해 주십시오. 위대한 성자이신 당신의 말씀을 간절히 원합니다. 당신의 음성을 듣고 저 자신의 열반을 위해 수행하겠습니다.”

๘๗.

87.

‘‘เตนหาตปฺปํ กโรหิ, [โธตกาติ ภควา]อิเธว นิปโก สโต;

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน’’.

세존께서 말씀하셨다. “도타카여, 그렇다면 정진하라. 이 세상에서 현명하고 마음 챙기는 자가 되어라. 여기서 나의 음성을 듣고 네 자신의 열반을 위해 수행하라.”

๘๘.

88.

‘‘ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก, อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ, ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหิ’’.

“저는 천상과 인간의 세상에서 아무것도 소유하지 않고 거니는 바라문을 봅니다. 모든 것을 보시는 분이여, 저는 당신께 경배하오니, 석가족의 성자여, 저를 의혹들로부터 해방해 주십시오.”

๘๙.

89.

‘‘นาหํ [Pg.11] สหิสฺสามิ ปโมจนาย, กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก;

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อภิชานมาโน, เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสิ’’.

세존께서 말씀하셨다. “도타카여, 나는 세상의 그 누구라도 의혹을 가진 자를 해방해 줄 수는 없다. 다만 그대가 최상의 법을 스스로 깨닫는다면, 그렇게 함으로써 그대는 이 폭류를 건너게 될 것이다.”

๙๐.

90.

‘‘อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโน, วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน, อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยํ’’.

“거룩하신 분이여, 자비의 마음으로 제가 깨달아야 할 멀리 여읨의 법(遠離法)을 가르쳐 주십시오. 그리하여 제가 허공처럼 어디에도 부딪히지 않고, 이 세상에서 평온하고 의지함 없이 지내게 해주십시오.”

๙๑.

91.

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

세존께서 말씀하셨다. “그대에게 전승에 의존하지 않고 이 세상에서 직접 확인할 수 있는 평화(涅槃)를 일러주리라. 이를 알고 마음 챙기며 살아가는 자는 세상의 끈질긴 애착을 건너게 될 것이다.”

๙๒.

92.

‘‘ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

“위대한 성자이신 세존이시여, 저는 그 최상의 평화를 기쁘게 받아들입니다. 이를 알고 마음 챙기며 살아가는 자가 세상의 끈질긴 애착을 건넌다는 그 평화를 말입니다.”

๙๓.

93.

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก, ภวาภวาย มากาสิ ตณฺห’’นฺติ.

세존께서 말씀하셨다. “도타카여, 그대가 위로든 아래로든, 옆으로든 중간이든 무엇을 알게 되든지, 그것이 세상의 결박임을 알아라. 다시 태어남을 위한 갈애를 일으키지 마라.”

โธตกมาณวปุจฺฉา ปญฺจมี.

도타카 학도의 질문이 끝났다.

๖. อุปสีวมาณวปุจฺฉา

6. 우파시와 학도의 질문

๙๔.

94.

‘‘เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ;

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ, ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํ’’.

존자 우파시와가 여쭈었다. “석가족의 성자여, 저는 혼자서 아무런 의지처 없이 이 거대한 폭류를 건널 힘이 없습니다. 전지자(全知者)여, 제가 무엇을 의지하여 이 폭류를 건널 수 있을지 그 의지처를 말씀해 주십시오.”

๙๕.

95.

‘‘อากิญฺจญฺญํ [Pg.12] เปกฺขมาโน สติมา, [อุปสีวาติ ภควา]นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ;

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ, ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺส’’.

세존께서 말씀하셨다. “우파시와여, 아무것도 없다는 무소유처(無所有處)를 관찰하고 마음 챙기며, ‘아무것도 없다’는 생각에 의지하여 폭류를 건너라. 감각적 욕망을 버리고 모든 의혹에서 벗어나, 밤낮으로 갈애의 소멸(涅槃)을 분명히 지켜보아라.”

๙๖.

96.

‘‘สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต, ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี’’.

“모든 감각적 욕망에 대한 탐욕이 떠나고, 무소유처에 의지하여 다른 것들을 버리고, 최상의 지각의 해탈(無所有處定)에 머무는 자는 퇴전함 없이 그곳에 계속 머물게 됩니까?”

๙๗.

97.

‘‘สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อุปสีวาติ ภควา]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต, ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี’’.

세존께서 말씀하셨다. “모든 감각적 욕망에 대한 탐욕이 떠나고, 무소유처에 의지하여 다른 것들을 버리고, 최상의 지각의 해탈에 머무는 자는 퇴전함 없이 그곳에 계속 머물게 될 것이다.”

๙๘.

98.

‘‘ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี, ปูคมฺปิ วสฺสานํ สมนฺตจกฺขุ;

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส’’.

“모든 것을 보시는 분이여, 그가 그곳에 머물며 수많은 세월 동안 퇴전하지 않고, 바로 그곳에서 해탈하여 평온해졌다면, 그러한 자의 식(識)은 소멸하게 됩니까?”

๙๙.

99.

‘‘อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, [อุปสีวาติ ภควา]อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต, อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ’’.

세존께서 말씀하셨다. “우파시와여, 강한 바람에 불려 나간 불꽃이 꺼져버려 그 정체를 알 수 없게 되듯이, 성자 또한 명칭과 형체(名色)에서 해탈하여 사라지면 그 정체를 알 수 없게 된다.”

๑๐๐.

100.

‘‘อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค;

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’.

“그렇게 사라진 자는 존재하지 않는 것입니까, 아니면 영원한 평안 속에 있는 것입니까? 성자여, 제게 그것을 잘 설명해 주십시오. 당신께서는 이 법을 이와 같이 알고 계시기 때문입니다.”

๑๐๑.

101.

‘‘อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, [อุปสีวาติ ภควา]เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ;

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ, สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ’’ติ.

세존께서 말씀하셨다. “사라진 자에게는 그를 잴 수 있는 척도가 없으니, 그에 대해 말할 수 있는 근거도 그에게는 존재하지 않는다. 모든 법이 뿌리째 뽑혔을 때, 말로 표현할 수 있는 모든 길도 함께 사라지는 것이다.”

อุปสีวมาณวปุจฺฉา ฉฏฺฐี.

우파시와 학도의 질문이 끝났다.

๗. นนฺทมาณวปุจฺฉา

7. 난다 학도의 질문

๑๐๒.

102.

‘‘สนฺติ [Pg.13] โลเก มุนโย, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ;

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ, อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ’’.

난다 존자가 여쭈었습니다. '세상에 성자들이 있다고 사람들이 말합니다. 이것은 어찌 된 일입니까? 지혜를 갖추었기에 그들이 성자라고 말하는 것입니까, 아니면 어떤 삶의 방식을 갖추었기에 그렇게 말하는 것입니까?'

๑๐๓.

103.

‘‘น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน, มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ;

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ’’.

부처님께서 말씀하셨습니다. '난다여, 이 세상의 현자들은 견해나 배움이나 지식으로 성자가 된다고 말하지 않는다. 번뇌의 군대를 물리치고 고통이 없으며 갈애 없이 행하는 이들, 그들을 나는 성자라 부른다.'

๑๐๔.

104.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ,อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา,อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

난다 존자가 여쭈었습니다. '여기에 어떤 사문과 바라문들은 보고 들은 것만으로 청정함을 얻는다고 말하고, 계율과 의식으로, 또는 다양한 방법으로 청정함을 얻는다고 말합니다. 세존이시여, 그들이 거기서 전념하여 수행한다면 태어남과 늙음을 건널 수 있겠습니까? 부처님, 저에게 그것을 말씀해 주십시오.'

๑๐๕.

105.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ, นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ’’.

부처님께서 말씀하셨습니다. '난다여, 보고 들은 것, 계율과 의식, 또는 다양한 방법으로 청정함을 얻는다고 말하는 어떤 사문과 바라문들이라도, 그들이 비록 거기서 전념하여 수행할지라도 태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말한다.'

๑๐๖.

106.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

เต เจ มุนิ พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ, อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก;

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

난다 존자가 여쭈었습니다. '만약 그들이 폭류를 건너지 못했다고 성자께서 말씀하신다면, 이 신들과 인간의 세상에서 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 저에게 그것을 말씀해 주십시오.'

๑๐๗.

107.

‘‘นาหํ [Pg.14] สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ;

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ’’.

부처님께서 말씀하셨습니다. '난다여, 나는 모든 사문과 바라문이 태어남과 늙음에 갇혀 있다고 말하지 않는다. 이 세상에서 보고 듣고 겪은 것, 계율과 의식 모두를 버리고, 온갖 다양한 것들을 다 버리고, 갈애를 철저히 알아 번뇌가 없어진 이들, 그들이야말로 폭류를 건넌 사람들이라고 나는 말한다.'

๑๐๘.

108.

‘‘เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ;

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมี’’ติ.

난다 학도가 말했습니다. '위대한 성자이신 고따마 부처님께서 잘 설해주신 집착 없는 말씀을 기쁘게 받듭니다. 이 세상에서 보고 듣고 겪은 것, 계율과 의식 모두를 버리고, 온갖 다양한 것들을 다 버리고, 갈애를 철저히 알아 번뇌가 없어진 이들, 저 또한 그들이 폭류를 건넌 사람들이라고 말합니다.'

นนฺทมาณวปุจฺฉา สตฺตมา.

일곱 번째 난다 학도의 질문이 끝났다.

๘. เหมกมาณวปุจฺฉา

8. 헤마카 학도의 질문

๑๐๙.

109.

‘‘เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ, [อิจฺจายสฺมา เหมโก]หุรํ โคตมสาสนา;

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ, สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ;

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ, นาหํ ตตฺถ อภิรมึ.

헤마카 존자가 여쭈었습니다. '일찍이 고따마 부처님의 가르침 밖에서 스승들은 과거에는 이랬고 미래에는 이럴 것이라고 제게 설명했습니다. 그것은 모두 전해 내려오는 이야기일 뿐이며 사유만 증장시킬 뿐이라 저는 그것에 즐거워하지 않았습니다.'

๑๑๐.

110.

‘‘ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ, ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

'성자시여, 갈애를 없애는 법을 저에게 말씀해 주십시오. 그것을 알고서 새김을 확립하여 행하며 세상의 끈적끈적한 갈애를 건너게 해주십시오.'

๑๑๑.

111.

‘‘อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ, ปิยรูเปสุ เหมก;

ฉนฺทราควิโนทนํ, นิพฺพานปทมจฺจุตํ.

부처님께서 말씀하셨습니다. '헤마카여, 이 세상에서 보고 듣고 겪고 인식된 사랑스러운 것들에 대하여 욕탐을 제거하는 것, 그것이 바로 변함없는 열반의 경지이다.'

๑๑๒.

112.

‘‘เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

อุปสนฺตา จ เต สทา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

'이것을 알고 새김을 확립하여 현생에서 번뇌가 소멸되고 항상 고요함에 이른 이들, 그들은 세상의 끈적끈적한 갈애를 건넌 사람들이다.'

เหมกมาณวปุจฺฉา อฏฺฐมา.

여덟 번째 헤마카 학도의 질문이 끝났다.

๙. โตเทยฺยมาณวปุจฺฉา

9. 토데이야 학도의 질문

๑๑๓.

113.

‘‘ยสฺมึ [Pg.15] กามา น วสนฺติ, [อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส’’.

토데이야 존자가 여쭈었습니다. '어떤 사람에게 감각적 욕망이 머물지 않고 갈애가 존재하지 않으며 의혹을 건넜다면, 그의 해탈은 어떠한 것입니까?'

๑๑๔.

114.

‘‘ยสฺมึ กามา น วสนฺติ, [โตเทยฺยาติ ภควา]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร’’.

부처님께서 말씀하셨습니다. '토데이야여, 어떤 사람에게 감각적 욕망이 머물지 않고 갈애가 존재하지 않으며 의혹을 건넜다면, 그에게 그 이상의 다른 해탈은 없다.'

๑๑๕.

115.

‘‘นิราสโส โส อุท อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี;

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ, ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขุ’’.

'그는 욕구가 없는 이입니까, 아니면 욕구가 있는 이입니까? 그는 지혜로운 이입니까, 아니면 지혜로 무언가를 구상하는 이입니까? 샤카의 성자시여, 제가 그 성자를 알 수 있도록 일체를 보시는 분께서 제게 설명해 주십시오.'

๑๑๖.

116.

‘‘นิราสโส โส น จ อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี;

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺต’’นฺติ.

부처님께서 말씀하셨습니다. '그는 욕구가 없으며 욕구에 매이지 않는다. 그는 지혜를 갖추었으며 지혜로 구상하지 않는다. 토데이야여, 감각적 존재에 집착하지 않고 아무것도 가진 것이 없는 이들을 성자라고 알아라.'

โตเทยฺยมาณวปุจฺฉา นวมา.

아홉 번째 토데이야 학도의 질문이 끝났다.

๑๐. กปฺปมาณวปุจฺฉา

10. 깝빠 학도의 질문

๑๑๗.

117.

‘‘มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [อิจฺจายสฺมา กปฺโป]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส;

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ, ยถายิทํ นาปรํ สิยา’’.

깝빠 존자가 여쭈었습니다. '두려운 폭류가 발생한 가운데, 늙음과 죽음에 휩쓸려 호수 한가운데 서 있는 이들에게 의지처가 되는 섬을 말씀해 주십시오. 세존이시여, 다시는 이런 고통이 생기지 않도록 저에게 그 섬을 가르쳐 주십시오.'

๑๑๘.

118.

‘‘มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [กปฺปาติ ภควา]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต.

부처님께서 말씀하셨습니다. '깝빠여, 두려운 폭류가 발생한 가운데, 늙음과 죽음에 휩쓸려 호수 한가운데 서 있는 이들에게 의지처가 되는 섬을 그대에게 말해주리라.'

๑๑๙.

119.

‘‘อกิญฺจนํ [Pg.16] อนาทานํ, เอตํ ทีปํ อนาปรํ;

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ, ชรามจฺจุปริกฺขยํ.

'아무것도 소유하지 않고 아무것도 움켜쥐지 않는 것, 더 이상 갈 곳이 없는 이 섬을 나는 늙음과 죽음이 소멸된 열반이라 부른다.'

๑๒๐.

120.

‘‘เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

น เต มารวสานุคา, น เต มารสฺส ปฏฺฐคู’’ติ.

'이것을 알고 새김을 확립하여 현생에서 번뇌가 소멸된 이들, 그들은 마라의 지배를 받지 않으며 마라의 시종이 되지 않는다.'

กปฺปมาณวปุจฺฉา ทสมา.

열 번째 깝빠 학도의 질문이 끝났다.

๑๑. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉา

11. 자뚜깐니 학도의 질문

๑๒๑.

121.

‘‘สุตฺวานหํ วีรมกามกามึ, [อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ]โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ;

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต, ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

자뚜깐니 존자가 여쭈었습니다. '욕망을 바라지 않고 폭류를 건너신 영웅에 대해 듣고서 욕망 없는 분께 여쭙고자 왔습니다. 혜안을 갖추신 분이시여, 평온의 경지를 말씀해 주십시오. 세존이시여, 그것을 있는 그대로 저에게 말씀해 주십시오.'

๑๒๒.

122.

‘‘ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ, อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสา;

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺญ, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ’’.

'세존께서는 태양이 그 빛으로 대지를 압도하듯 감각적 욕망을 압도하며 사십니다. 지혜가 광대하신 분이시여, 지혜가 적은 저에게 이 세상에서 태어남과 늙음을 버릴 수 있도록 제가 알아야 할 법을 말씀해 주십시오.'

๑๒๓.

123.

‘‘กาเมสุ วินย เคธํ, [ชตุกณฺณีติ ภควา]เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา, มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนํ.

세존께서 말씀하셨다. “자투깐니여, 출리(出離, nekkhamma)를 안온한 것으로 보고 감각적 욕망들에 대한 탐착을 버려라. 움켜쥔 것이나 버린 것에 대해서도 그대에게 그 어떤 미련도 없게 하라.”

๑๒๔.

124.

‘‘ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ, ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ;

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ, อุปสนฺโต จริสฺสสิ.

“과거에 속한 번뇌들을 말려 버려라. 미래에는 그대에게 아무런 근심이 없게 하라. 중간(현재)에서도 집착하지 않는다면 그대는 평온하게 유행할 것이다.”

๑๒๕.

125.

‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมึ, วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ;

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ, เยหิ มจฺจุวสํ วเช’’ติ.

“바라문이여, 명색(名色)에 대하여 온갖 탐욕이 사라진 이에게는, 죽음의 권세로 이끄는 번뇌들이 전혀 존재하지 않는다.”

ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉา เอกาทสมา.

자투깐니 학도의 질문이 끝났다. (제11)

๑๒. ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉา

12. 바드라부다 학도의 질문

๑๒๖.

126.

‘‘โอกญฺชหํ [Pg.17] ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ, [อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ]นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ;

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ, สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต.

바드라부다 존자가 말했다. “집착을 버리고 갈애를 끊었으며 동요가 없고, 환희를 버리고 폭류를 건너 해탈하였으며, 모든 속박을 버리고 훌륭한 지혜를 지닌 분께 간청합니다. 거룩한 분의 말씀을 듣고서 많은 이들이 이곳을 떠나 해탈할 것입니다.”

๑๒๗.

127.

‘‘นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา,ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา;

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’.

“여러 지방에서 모여든 다양한 사람들이 영웅이신 당신의 말씀을 고대하고 있습니다. 그들에게 법을 명확히 설명해 주십시오. 진실로 당신께서는 이 법을 잘 알고 계십니다.”

๑๒๘.

128.

‘‘อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ, [ภทฺราวุธาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ, เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ.

세존께서 말씀하셨다. “바드라부다여, 위로든 아래로든 옆으로든 혹은 중간에서든, 모든 집착하는 갈애를 제거해야 한다. 세상에서 사람들이 무엇인가를 집착할 때, 바로 그것 때문에 죽음의 마왕이 중생을 따라붙기 때문이다.”

๑๒๙.

129.

‘‘ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ, ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก;

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺต’’นฺติ.

“그러므로 이 사실을 알아서, 지각 있는 비구는 온 세상에서 그 무엇도 움켜쥐지 말아야 한다. 집착에 사로잡힌 중생들이 죽음의 영역에 묶여 있음을 관찰하면서 마음 챙겨 머물러야 한다.”

ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉา ทฺวาทสมา.

바드라부다 학도의 질문이 끝났다. (제12)

๑๓. อุทยมาณวปุจฺฉา

13. 우다야 학도의 질문

๑๓๐.

130.

‘‘ฌายึ วิรชมาสีนํ, [อิจฺจายสฺมา อุทโย]กตกิจฺจํ อนาสวํ;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ, อวิชฺชาย ปเภทนํ’’.

우다야 존자가 물었다. “선정에 들고 티끌이 없으며 앉아 계신 분, 할 일을 다 마치고 번뇌가 없으며 모든 법의 피안에 도달하신 분께 질문을 드리고자 왔습니다. 무명을 부수는 완전한 지혜에 의한 해탈(aññāvimokkha)을 말씀해 주십시오.”

๑๓๑.

131.

‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ, [อุทยาติ ภควา]โทมนสฺสาน จูภยํ;

ถินสฺส จ ปนูทนํ, กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ.

세존께서 말씀하셨다. “우다야여, 감각적 욕망들을 버리고 근심을 버리는 것, 이 두 가지를 버리는 것과 혼침을 물리치고 후회를 방지하는 것이 그것이다.”

๑๓๒.

132.

‘‘อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ[Pg.18], ธมฺมตกฺกปุเรชวํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ, อวิชฺชาย ปเภทนํ’’.

“평온과 마음 챙김으로 청정해지고 법에 대한 사유가 앞서며, 무명을 부수는 것이 바로 완전한 지혜에 의한 해탈이라고 나는 말한다.”

๑๓๓.

133.

‘‘กึสุ สํโยชโน โลโก, กึสุ ตสฺส วิจารณํ;

กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ’’.

“세상은 무엇에 묶여 있습니까? 무엇이 세상을 유행하게 합니까? 무엇을 버려야 열반이라 부릅니까?”

๑๓๔.

134.

‘‘นนฺทิสํโยชโน โลโก, วิตกฺกสฺส วิจารณํ;

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ’’.

“세상은 환희(탐욕)에 묶여 있고, 사유(vitakka)가 세상을 유행하게 한다. 갈애를 완전히 버림으로써 열반이라 부른다.”

๑๓๕.

135.

‘‘กถํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ;

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺม, ตํ สุโณม วโจ ตว’’.

“어떻게 마음 챙겨 행할 때 의식(viññāṇa)이 소멸합니까? 세존께 여쭙고자 왔으니, 그 말씀을 듣고 싶습니다.”

๑๓๖.

136.

‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เวทนํ นาภินนฺทโต;

เอวํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

“안으로나 밖으로나 느낌(vedanā)을 즐기지 않는 것, 이와 같이 마음 챙겨 행할 때 의식은 소멸한다.”

อุทยมาณวปุจฺฉา เตรสมา.

우다야 학도의 질문이 끝났다. (제13)

๑๔. โปสาลมาณวปุจฺฉา

14. 뽀살라 학도의 질문

๑๓๗.

137.

‘‘โย อตีตํ อาทิสติ, [อิจฺจายสฺมา โปสาโล]อเนโช ฉินฺนสํสโย;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

뽀살라 존자가 말했다. “과거를 설명해 주시고, 동요가 없으며 의심을 끊었고, 모든 법의 피안에 도달하신 분께 질문을 드리고자 왔습니다.”

๑๓๘.

138.

‘‘วิภูตรูปสญฺญิสฺส, สพฺพกายปฺปหายิโน;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต;

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ, กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ’’.

“물질의 상(想)이 사라지고 모든 형색의 몸을 버렸으며, 안으로나 밖으로나 ‘아무것도 없다’고 관찰하는 이의 지혜에 대해 샤카족의 성자께 여쭙니다. 그러한 경지에 도달한 자를 어떻게 더 인도해야 합니까?”

๑๓๙.

139.

‘‘วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, [โปสาลาติ ภควา]อภิชานํ ตถาคโต;

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ, วิมุตฺตํ ตปฺปรายณํ.

세존께서 말씀하셨다. “뽀살라여, 여래는 모든 의식의 머묾(viññāṇaṭṭhiti)을 다 알고 있으며, 그곳에 머물면서 해탈하여 그것을 목표로 하는 자를 알고 있다.”

๑๔๐.

140.

‘‘อากิญฺจญฺญสมฺภวํ ญตฺวา, นนฺที สํโยชนํ อิติ;

เอวเมตํ อภิญฺญาย, ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ;

เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส, พฺราหฺมณสฺส วุสีมโต’’ติ.

“무소유처의 발생 원인을 알고 ‘환희가 곧 결박’임을 알아서, 이와 같이 그것을 특별한 지혜로 알고서 거기서 위빳사나를 닦는다. 범행을 완성하고 머무는 그 바라문의 지혜는 이와 같이 진실하다.”

โปสาลมาณวปุจฺฉา จุทฺทสมา.

뽀살라 학도의 질문이 끝났다. (제14)

๑๕. โมฆราชมาณวปุจฺฉา

15. 모가라자 학도의 질문

๑๔๑.

141.

‘‘ทฺวาหํ [Pg.19] สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา โมฆราชา]น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา;

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตํ.

모가라자 존자가 말했다. “저는 샤카족의 성자께 두 번이나 여쭈었으나, 혜안(慧眼)을 갖추신 분께서는 제게 답해 주지 않으셨습니다. 천안(天眼)을 지닌 성자께서는 세 번째 질문에는 답해 주신다고 들었습니다.”

๑๔๒.

142.

‘‘อยํ โลโก ปโร โลโก, พฺรหฺมโลโก สเทวโก;

ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาติ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“이 세상과 저 세상, 신들의 세상을 포함한 범천의 세상까지, 명성 높은 고따마의 견해는 미치지 않는 곳이 없습니다.”

๑๔๓.

143.

‘‘เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสติ’’.

“이처럼 수승한 지혜를 지닌 분께 질문을 드리고자 왔습니다. 세상을 어떻게 관찰해야 죽음의 왕이 보지 못합니까?”

๑๔๔.

144.

‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ.

세존께서 말씀하셨다. “모가라자여, 항상 마음 챙겨 세상을 공(空)한 것으로 관찰하라. 자아라는 견해(attānudiṭṭhi)를 뽑아버리면 죽음을 건너갈 수 있을 것이다. 세상을 이와 같이 관찰하는 자를 죽음의 왕은 보지 못한다.”

โมฆราชมาณวปุจฺฉา ปนฺนรสมา.

모가라자 청년의 질문, 열다섯 번째가 끝났다.

๑๖. ปิงฺคิยมาณวปุจฺฉา

16. 핑기야 청년의 질문

๑๔๕.

145.

‘‘ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ;

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ’’.

“저는 늙고 기력이 없으며 안색마저 변했습니다. (핑기야 존자가 말하였다) 눈은 맑지 않고 귀도 잘 들리지 않습니다. 제가 어리석은 채로 도중에 죽지 않게 해주십시오. 태어남과 늙음을 이 자리에서 버릴 수 있도록 제가 깨달아야 할 법을 일러 주십시오.”

๑๔๖.

146.

‘‘ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวาย’’.

“핑기야여, 물질(색) 때문에 고통받는 사람들을 보라. (세존께서 말씀하셨다) 방일한 사람들은 물질 때문에 괴로워한다. 그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 말고 다시 태어나지 않기 위해 물질을 버려라.”

๑๔๗.

147.

‘‘ทิสา [Pg.20] จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย;

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจนมตฺถิ โลเก;

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ, ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ’’.

“동서남북 네 방향과 그 사이 네 방향, 그리고 위와 아래, 이 열 가지 방향에서 당신께서 보지 못하시고 듣지 못하시고 생각지 못하시고 알지 못하시는 것은 세상에 아무것도 없습니다. 태어남과 늙음을 이 자리에서 버릴 수 있도록 제가 깨달아야 할 법을 일러 주십시오.”

๑๔๘.

148.

‘‘ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

“갈애에 사로잡혀 고통받고 늙음에 짓눌린 사람들을 보라. (세존께서 말씀하셨다) 그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 말고 다시 태어나지 않기 위해 갈애를 버려라.”

ปิงฺคิยมาณวปุจฺฉา โสฬสมา.

핑기야 청년의 질문, 열여섯 번째가 끝났다.

๑๗. ปารายนตฺถุติคาถา

17. 파라야나 찬탄의 게송

อิทมโวจ [Pg.21] ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสิ. เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ‘‘ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมา’’ติ – ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ปารายนนฺเตว อธิวจนํ.

세존께서 마가다국의 파사나카 제디에 머무실 때 이 말씀을 하셨다. 세존께서는 바바리 바라문의 시자인 열여섯 명의 바라문들의 요청을 받아 질문할 때마다 그 문제를 풀어주셨다. 만약 누구라도 각 질문의 의미를 알고 법을 알아서 법에 따라 수행한다면, 그는 분명 늙음과 죽음의 저편(피안)에 이를 것이다. ‘이 법들은 저편으로 인도하는 것’이기에, 이 법문의 이름을 ‘파라야나(피안에 이르는 길)’라고 한다.

๑๔๙.

149.

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู;

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก.

아지타, 티싸 멧테이야, 뿐나카, 그리고 멧타구, 도타카와 우파시바, 난다와 헤마카,

๑๕๐.

150.

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต;

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

토데이야와 깝빠 두 사람, 현명한 자투깐니, 받라부다와 우다야, 그리고 바라문 포살라, 지혜로운 모가라자, 그리고 위대한 선인 핑기야.

๑๕๑.

151.

เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสึ;

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเห, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ.

이들은 수행을 구족하신 선인이신 붓다께 다가갔다. 미묘한 질문들을 가지고서 붓다 중의 붓다께 다가갔다.

๑๕๒.

152.

เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ, ปญฺเห ปุฏฺโฐ ยถาตถํ;

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ.

붓다께서는 그들이 질문한 문제들을 있는 그대로 풀어주셨다. 성자께서는 질문에 대한 답변으로 바라문들을 기쁘게 하셨다.

๑๕๓.

153.

เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

พฺรหฺมจริยมจรึสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก.

눈을 갖추신 분, 태양의 후예이신 붓다에 의해 기쁨을 얻은 그들은 뛰어난 지혜를 가진 분의 곁에서 청정범행을 닦았다.

๑๕๔.

154.

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉ ปารํ อปารโต.

붓다께서 설하신 대로 각자의 질문에 따라 수행하는 자는 이 언덕에서 저 언덕으로 갈 것이다.

๑๕๕.

155.

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ;

มคฺโค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิติ.

최상의 도를 닦아 차안에서 피안으로 갈 것이다. 그 도는 피안으로 가는 길이기에 ‘파라야나’라 한다.

๑๘. ปารายนานุคีติคาถา

18. 파라야나 결론의 게송

๑๕๖.

156.

‘‘ปารายนมนุคายิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ, วิมโล ภูริเมธโส;

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค, กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ.

“나는 파라야나를 암송하리라. (핑기야 존자가 말하였다) 티 없고 큰 지혜를 가지신 분께서는 보신 대로 설하셨다. 욕망이 없고 갈애가 없는 용(나아)께서 무엇 때문에 거짓을 말씀하시겠는가?”

๑๕๗.

157.

‘‘ปหีนมลโมหสฺส, มานมกฺขปฺปหายิโน;

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิรํ วณฺณูปสญฺหิตํ.

“때(번뇌)와 미혹을 버리고 자만과 위선을 제거하신 분의 말씀을, 이제 나는 찬탄하며 전하리라.”

๑๕๘.

158.

‘‘ตโมนุโท [Pg.22] พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม.

“어둠을 몰아내고 일체를 보는 눈을 가지신 붓다, 세상의 끝에 이르러 모든 존재를 초월하신 분, 번뇌가 없고 모든 괴로움을 버리신 분, 진실한 이름을 가진 분을 저는 모셨습니다.”

๑๕๙.

159.

‘‘ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย;

เอวมฺปหํ อปฺปทสฺเส ปหาย, มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต.

“새가 열매 적은 숲을 버리고 열매 많은 숲을 찾아가듯, 저 또한 견해 좁은 이들을 떠나 백조가 큰 호수에 이르듯 그분께 이르렀습니다.”

๑๖๐.

160.

‘‘เยเม ปุพฺเพ วิยากํสุ, หุรํ โคตมสาสนา;

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ;

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ, สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ.

“이전에 고타마의 가르침 밖에서 저에게 일러주던 것들은 ‘이렇게 되었고 이렇게 될 것이다’라는 것들이었습니다. 그것은 모두 전해 내려오는 이야기일 뿐이었고, 모두 추측을 키우는 것일 뿐이었습니다.”

๑๖๑.

161.

‘‘เอโก ตมนุทาสิโน, ชุติมา โส ปภงฺกโร;

โคตโม ภูริปญฺญาโณ, โคตโม ภูริเมธโส.

“고타마는 홀로 어둠을 몰아내시는 분, 광명을 만드시는 빛나는 분입니다. 고타마는 광대한 지혜를 가지셨고, 고타마는 광대한 예지를 가지셨습니다.”

๑๖๒.

162.

‘‘โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ’’.

“그분은 저에게 스스로 보아 알 수 있고 시간이 걸리지 않으며, 갈애가 다하고 재앙이 없는 법을 설해 주셨습니다. 그 법은 세상 어디에도 비길 데가 없습니다.”

๑๖๓.

163.

‘‘กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

“핑기야여, 그토록 광대한 지혜와 예지를 가진 고타마를 어찌하여 잠시라도 떠나 있는가? (바바리 바라문이 말하였다)”

๑๖๔.

164.

‘‘โย เต ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ’’.

“그대에게 스스로 보아 알 수 있고 시간이 걸리지 않으며, 갈애가 다하고 재앙이 없는 법을 설해 주신 분, 비길 데 없는 그 법을 설하신 분을.”

๑๖๕.

165.

‘‘นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

“바라문이여, 저는 광대한 지혜와 예지를 가진 고타마를 잠시도 떠나 있지 않습니다.”

๑๖๖.

166.

‘‘โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“그분은 저에게 스스로 보아 알 수 있고 시간이 걸리지 않으며, 갈애가 다하고 재앙이 없는 법을 설해 주셨습니다. 그 법은 세상 어디에도 비길 데가 없습니다.”

๑๖๗.

167.

‘‘ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว, รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต.

“바라문이여, 저는 방일하지 않고 밤낮으로 마음의 눈으로 그분을 봅니다.”

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ, เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํ.

“예배하며 밤을 지새우니, 그렇기에 결코 그분과 떨어져 있지 않다고 생각합니다.”

๑๖๘.

168.

‘‘สทฺธา [Pg.23] จ ปีติ จ มโน สติ จ,นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา;

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ, ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิ.

나의 믿음과 희열, 그리고 마음과 마음챙김은 고타마 부처님의 가르침에서 잠시도 떠나지 않습니다. 광대한 지혜를 지닌 부처님께서 어느 방향으로 가시든, 나는 그곳을 향해 마음이 기울어져 있습니다.

๑๖๙.

169.

‘‘ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส, เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ;

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ, มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต.

늙고 기력이 쇠한 나의 몸은 그 때문에 직접 그분께로 달려갈 수 없으나, 나는 항상 생각의 발걸음으로 그분께 갑니다. 바라문이여, 진실로 내 마음은 그분과 결합되어 있기 때문입니다.

๑๗๐.

170.

‘‘ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน, ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ;

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ.

욕망의 늪에 누워 허우적거리며 이 섬에서 저 섬으로 표류하고 있을 때, 폭류를 건너고 번뇌가 없으신 정등각자를 뵈었습니다.

๑๗๑.

171.

‘‘ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ;

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ, คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ’’.

왁깔리와 받다부다, 그리고 알라비의 고타마가 확고한 믿음으로 해탈에 이른 것처럼, 핑기야여, 너 또한 믿음을 내어라. 그러면 너도 죽음의 영역 저편에 이르게 될 것이다.

๑๗๒.

172.

‘‘เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ;

วิวฏฺฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, อขิโล ปฏิภานวา.

성자의 말씀을 듣고 나는 더욱 깊은 믿음을 가집니다. 번뇌의 덮개를 벗으신 정등각자께서는 결함이 없으시고 지혜의 변재를 갖추셨습니다.

๑๗๓.

173.

‘‘อธิเทเว อภิญฺญาย, สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ;

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา, กงฺขีนํ ปฏิชานตํ.

신들보다 뛰어난 법을 증득하여 모든 법의 차이를 아셨습니다. 의문을 끝내시는 스승께서는 스스로 깨달았다고 자처하며 의심하는 자들에게 진리를 선포하셨습니다.

๑๗๔.

174.

‘‘อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ;

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา, เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺต’’นฺติ.

흔들림 없고 파괴되지 않으며 무엇과도 비길 데 없는 그곳으로 나는 확실히 갈 것입니다. 이에 대해 내게 의심은 없습니다. 세존이시여, 저를 이처럼 확신에 찬 마음을 가진 자로 기억해 주십시오.

ปารายนานุคีติคาถา นิฏฺฐิตา.

파라야나의 찬탄 게송들이 끝났다.

ปารายนวคฺคนิทฺเทโส

파라야나 품(Pārāyanavagga)에 대한 해석.

๑. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

1. 아지타 학도의 질문에 대한 해석.

๑.

1.

เกนสฺสุ [Pg.24] นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภยํ.

아지타 존자가 여쭈었습니다. "세상은 무엇에 의해 덮여 있습니까? 세상은 무엇 때문에 빛나지 않습니까? 무엇이 세상을 오염시킨다고 말씀하시며, 세상의 큰 두려움은 무엇입니까?"

เกนสฺสุ นิวุโต โลโกติ. โลโกติ นิรยโลโก ติรจฺฉานโลโก เปตฺติวิสยโลโก มนุสฺสโลโก เทวโลโก ขนฺธโลโก ธาตุโลโก อายตนโลโก อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก เทวโลโก – อยํ วุจฺจติ โลโก. อยํ โลโก เกน อาวุโต นิวุโต โอวุโต ปิหิโต ปฏิจฺฉนฺโน ปฏิกุชฺชิโตติ – เกนสฺสุ นิวุโต โลโก?

'세상은 무엇에 의해 덮여 있는가'라는 구절에 대하여: '세상'이란 지옥, 축생, 아귀, 인간, 천상, 오온, 십팔계, 십이처, 현세와 내세, 범천의 세상을 말한다. 이 세상이 무엇에 의해 가로막히고, 덮여 있고, 폐쇄되고, 가려져 있는가를 묻는 것이 '세상은 무엇에 의해 덮여 있는가'의 의미이다.

อิจฺจายสฺมา อชิโตติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ อายสฺมาติ. อชิโตติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อชิโต.

'이와 같이 아지타 존자가'라는 구절에 대하여: '이와 같이(iti)'는 문장의 연결이자 음절의 결합이며 단어의 순서를 맞추는 말이다. '존자(āyasmā)'는 사랑스럽고 존경을 담은 호칭이며, 공경과 예우를 나타내는 표현이다. '아지타'는 그 바라문의 이름이며, 명칭, 명명, 호칭, 언어적 표현을 뜻한다.

เกนสฺสุ นปฺปกาสตีติ เกน โลโก นปฺปกาสติ น ภาสติ น ตปติ น วิโรจติ น ญายติ น ปญฺญายตีติ – เกนสฺสุ นปฺปกาสติ.

'무엇 때문에 빛나지 않는가'라는 구절에 대하여: 무엇 때문에 세상이 밝게 드러나지 않고, 빛나지 않고, 광채를 내지 않으며, 알려지지 않고, 인식되지 않는가를 묻는 것이다.

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ กึ โลกสฺส เลปนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส. เกน โลโก ลิตฺโต สํลิตฺโต อุปลิตฺโต กิลิฏฺโฐ สํกิลิฏฺโฐ มกฺขิโต สํสฏฺโฐ ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธ, พฺรูสิ อาจิกฺขสิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวรสิ วิภชสิ อุตฺตานีกโรสิ ปกาเสสีติ – กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ.

'무엇이 오염시킨다고 말씀하십니까'라는 구절에 대하여: 무엇이 세상의 고착이자 집착이며 속박이고 번뇌인지 묻는 것이다. 무엇에 의해 세상이 물들고, 오염되고, 더러워지고, 얽매여 있는지에 대해 말씀하시고, 가르치시고, 선포하시고, 분석하시고, 드러내시는가를 묻는 것이다.

กึสุ [Pg.25] ตสฺส มหพฺภยนฺติ กึ โลกสฺส ภยํ มหพฺภยํ ปีฬนํ ฆฏฺฏนํ อุปทฺทโว อุปสคฺโคติ – กึสุ ตสฺส มหพฺภยํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'무엇이 세상의 큰 두려움인가'라는 구절에 대하여: 무엇이 세상의 공포이자 큰 두려움이며, 압박이고, 침해이며, 재앙이자 불행인지를 묻는 것이다. 그래서 그 바라문이 다음과 같이 여쭈었다.

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

"세상은 무엇에 의해 덮여 있습니까? 아지타 존자가 여쭈었습니다. 세상은 무엇 때문에 빛나지 않습니까? 무엇이 세상을 오염시킨다고 말씀하시며, 세상의 큰 두려움은 무엇입니까?"

๒.

2.

อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ.

세존께서 대답하셨습니다. "아지타여, 세상은 무명(無明)에 의해 덮여 있다. 인색함과 방일함 때문에 세상은 빛나지 않는다. 갈애가 세상을 오염시킨다고 나는 말하며, 괴로움이 세상의 큰 두려움이다."

อวิชฺชาย นิวุโต โลโกติ. อวิชฺชาติ ทุกฺเข อญฺญาณํ ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ อปรนฺเต อญฺญาณํ ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ, ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจเวกฺขณกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ, อยํ วุจฺจติ – อวิชฺชา.

'무명에 의해 세상은 덮여 있다'라는 구절에 대하여: '무명(無明)'이란 괴로움에 대한 무지, 괴로움의 원인에 대한 무지, 괴로움의 소멸에 대한 무지, 괴로움의 소멸로 인도하는 길에 대한 무지, 과거에 대한 무지, 미래에 대한 무지, 과거와 미래 모두에 대한 무지, 연기의 법들에 대한 무지를 말한다. 이와 같은 무지, 보지 못함, 깨닫지 못함, 어리석음, 미혹, 무명의 폭류, 무명의 속박, 무명의 잠재성, 무명의 얽매임, 불선근인 미혹을 '무명'이라 한다.

โลโกติ นิรยโลโก ติรจฺฉานโลโก เปตฺติวิสยโลโก มนุสฺสโลโก เทวโลโก ขนฺธโลโก ธาตุโลโก อายตนโลโก อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก เทวโลโก – อยํ วุจฺจติ โลโก. อยํ โลโก อิมาย อวิชฺชาย อาวุโต นิวุโต โอวุโต ปิหิโต ปฏิจฺฉนฺโน ปฏิกุชฺชิโตติ – อวิชฺชาย นิวุโต โลโก.

'세상'이란 지옥, 축생, 아귀, 인간, 천상, 오온, 십팔계, 십이처, 현세와 내세, 범천의 세상을 말한다. 이 세상이 바로 이 무명(無明)에 의해 가로막히고, 덮여 있고, 폐쇄되고, 가려져 있다는 것이 '무명에 의해 세상은 덮여 있다'의 의미이다.

อชิตาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนํ. อปิ จ, ภคฺคราโคติ ภควา; ภคฺคโทโสติ ภควา; ภคฺคโมโหติ [Pg.26] ภควา; ภคฺคมาโนติ ภควา; ภคฺคทิฏฺฐีติ ภควา; ภคฺคกณฺฏโกติ ภควา; ภคฺคกิเลโสติ ภควา; ภชิ วิภชิ ปวิภชิ ธมฺมรตนนฺติ ภควา; ภวานํ อนฺตกโรติ ภควา; ภาวิตกาโย ภาวิตสีโล ภาวิตจิตฺโต ภาวิตปญฺโญติ ภควา; ภชิ วา ภควา อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ ภควา; ภาคี วา ภควา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานนฺติ ภควา; ภาคี วา ภควา อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺส วิมุตฺติรสสฺส อธิสีลสฺส อธิจิตฺตสฺส อธิปญฺญายาติ ภควา; ภาคี วา ภควา จตุนฺนํ ฌานานํ จตุนฺนํ อปฺปมญฺญานํ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนนฺติ ภควา; ภาคี วา ภควา อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ อฏฺฐนฺนํ อภิภายตนานํ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนนฺติ ภควา; ภาคี วา ภควา ทสนฺนํ สญฺญาภาวนานํ กสิณสมาปตฺตีนํ อานาปานสฺสติสมาธิสฺส อสุภสมาปตฺติยาติ ภควา; ภาคี วา ภควา จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ จตุนฺนํ สมฺมปฺปธานานํ จตุนฺนํ อิทฺธิปาทานํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปญฺจนฺนํ พลานํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺสาติ ภควา; ภาคี วา ภควา ทสนฺนํ ตถาคตพลานํ จตุนฺนํ เวสารชฺชานํ จตุนฺนํ ปฏิสมฺภิทานํ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมานนฺติ ภควา; ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ น ปิตรา กตํ น ภาตรา กตํ น ภคินิยา กตํ น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ น เทวตาหิ กตํ. วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อชิตาติ ภควา.

"아지타여"라고 세존께서는 그 바라문을 이름으로 부르셨다. '세존(bhagavā)'이라는 명칭은 존경을 담은 호칭이다. 또한 탐욕을 파괴하셨기에 세존이시며, 성냄을 파괴하셨기에 세존이시며, 어리석음을 파괴하셨기에 세존이시며, 자만을 파괴하셨기에 세존이시며, 사견을 파괴하셨기에 세존이시며, 번뇌의 가시를 파괴하셨기에 세존이시며, 번뇌를 파괴하셨기에 세존이시다. 법이라는 보배를 나누고 분류하고 상세히 분석하셨기에 세존이시며, 존재의 끝을 만드셨기에 세존이시며, 몸과 계행과 마음과 지혜를 닦으셨기에 세존이시다. 또한 세존께서는 소음이 적고 인적이 드물어 홀로 머물기에 적당한 숲속이나 외진 처소를 즐겨 찾으셨기에 세존이시며, 가사와 공양물과 처소와 의약품이라는 필수품을 수용하시기에 세존이시며, 의미의 맛, 법의 맛, 해탈의 맛, 증장된 계학, 증장된 심학, 증장된 혜학을 갖추셨기에 세존이시다. 또한 네 가지 선정, 네 가지 무량심, 네 가지 무색계 선정, 여덟 가지 해탈, 여덟 가지 승처, 아홉 가지 차제정, 열 가지 상(想)의 수행, 열 가지 가시나 선정, 수식관 삼매, 부정관 선정을 갖추셨기에 세존이시다. 또한 네 가지 사념처, 네 가지 사정근, 네 가지 신족, 다섯 가지 근(根), 다섯 가지 힘[力], 일곱 가지 보리분법, 고귀한 팔정도를 갖추셨기에 세존이시며, 여래의 열 가지 힘, 네 가지 무소외, 네 가지 무애해, 여섯 가지 신통, 여섯 가지 불법(佛法)을 갖추셨기에 세존이시다. '세존'이라는 이 이름은 어머니가 지어준 것도, 아버지가 지어준 것도, 형제나 자매가 지어준 것도, 친구나 동료나 친척이 지어준 것도, 사문이나 바라문이나 천신이 지어준 것도 아니다. '세존'이라 불리는 이 명칭은 복되신 부처님들께서 보리수 아래에서 일체지(一切智)를 성취하심과 동시에 해탈의 정점에서 스스로 실현하여 얻으신 명칭이다. 이것이 '아지타여, 세존께서'라는 구절의 의미이다.

เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ. เววิจฺฉํ วุจฺจติ ปญฺจ มจฺฉริยานิ – อาวาสมจฺฉริยํ, กุลมจฺฉริยํ, ลาภมจฺฉริยํ, วณฺณมจฺฉริยํ, ธมฺมมจฺฉริยํ. ยํ เอวรูปํ มจฺเฉรํ มจฺฉรายนา มจฺฉรายิตตฺตํ เววิจฺฉํ กทริยํ กฏุกญฺจุกตา อคฺคหิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ มจฺฉริยํ. อปิ จ ขนฺธมจฺฉริยมฺปิ มจฺฉริยํ, ธาตุมจฺฉริยมฺปิ มจฺฉริยํ, อายตนมจฺฉริยมฺปิ มจฺฉริยํ, คาโห วุจฺจติ มจฺฉริยํ. ปมาโท วตฺตพฺโพ – กายทุจฺจริเต วา วจีทุจฺจริเต วา มโนทุจฺจริเต [Pg.27] วา ปญฺจสุ กามคุเณสุ วา จิตฺตสฺส โวสคฺโค โวสคฺคานุปฺปทานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา อนฏฺฐิตกิริยตา โอลีนวุตฺติตา นิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา นิกฺขิตฺตธุรตา อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺมํ อนธิฏฺฐานํ อนนุโยโค ปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ ปมาโท. เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ อิมินา จ มจฺฉริเยน อิมินา จ ปมาเทน โลโก นปฺปกาสติ น ภาสติ น ตปติ น วิโรจติ น ญายติ น ปญฺญายตีติ – เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ.

'인색함과 방일함 때문에 밝게 빛나지 않는다'에서, '인색함(veviccha)'은 다섯 가지 인색함을 말한다. 즉, 처소에 대한 인색함, 가문에 대한 인색함, 이득에 대한 인색함, 명성에 대한 인색함, 법에 대한 인색함이다. 이와 같은 인색함, 인색해함, 인색한 상태, 이기심, 인색함, 마음의 옹졸함, 마음의 움켜쥠, 이것을 인색함이라 한다. 또한 오온에 대한 인색함, 요소(界)에 대한 인색함, 감각장소(處)에 대한 인색함, 집착도 인색함이라 한다. '방일함(pamāda)'이란 신·구·의의 삼악행이나 다섯 가지 가닥의 감각적 욕망에 마음을 방임하고 내맡기는 것, 유익한 법들을 닦음에 있어 정성스럽게 행하지 않음, 지속적으로 행하지 않음, 꾸준하게 행하지 않음, 위축된 태도, 의욕의 포기, 의무의 방기, 닦지 않음, 수행하지 않음, 많이 행하지 않음, 결심하지 않음, 몰두하지 않음을 말한다. 이러한 종류의 방일, 게으름, 게으른 상태, 이것을 방일이라 한다. '인색함과 방일함 때문에 밝게 빛나지 않는다'는 것은 이러한 인색함과 방일함 때문에 세상이 밝게 빛나지 않고, 광채가 없으며, 찬란하지 않고, 환하지 않으며, 알려지지 않고, 드러나지 않는다는 의미이다. 이것이 '인색함과 방일함 때문에 밝게 빛나지 않는다'는 뜻이다.

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมีติ ชปฺปา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค อนุนโย อนุโรโธ นนฺที นนฺทิราโค จิตฺตสฺส สาราโค อิจฺฉา มุจฺฉา อชฺโฌสานํ เคโธ ปลิเคโธ สงฺโค ปงฺโก เอชา มายา ชนิกา สญฺชนนี สิพฺพินี ชาลินี สริตา วิสตฺติกา สุตฺตํ วิสฏา อายูหนี ทุติยา ปณิธิ ภวเนตฺติ วนํ วนโถ สนฺถโว สิเนโห อเปกฺขา ปฏิพนฺธุ อาสา อาสีสนา อาสีสิตตฺตํ รูปาสา สทฺทาสา คนฺธาสา รสาสา โผฏฺฐพฺพาสา ลาภาสา ธนาสา ปุตฺตาสา ชีวิตาสา ชปฺปา ปชปฺปา อภิชปฺปา ชปฺปนา ชปฺปิตตฺตํ โลลุปฺปํ โลลุปฺปายนา โลลุปฺปายิตตฺตํ ปุจฺฉญฺชิกตา สาธุกมฺยตา อธมฺมราโค วิสมโลโภ นิกนฺติ นิกามนา ปตฺถนา ปิหนา สมฺปตฺถนา กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหา นิโรธตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา โอโฆ โยโค คนฺโถ อุปาทานํ อาวรณํ นีวรณํ ฉทนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อนุสโย ปริยุฏฺฐานํ ลตา เววิจฺฉํ ทุกฺขมูลํ ทุกฺขนิทานํ ทุกฺขปฺปภโว มารปาโส มารพฬิสํ มารามิสํ มารวิสโย มารนิวาโส มารโคจโร มารพนฺธนํ ตณฺหานที ตณฺหาชาลํ ตณฺหาคทฺทุลํ ตณฺหาสมุทฺโท อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ ชปฺปา. โลกสฺส เลปนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อิมาย ชปฺปาย โลโก ลิตฺโต สํลิตฺโต อุปลิตฺโต กิลิฏฺโฐ สํกิลิฏฺโฐ มกฺขิโต สํสฏฺโฐ ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ.

'갈애의 끈적임이라고 나는 말한다'에서, '갈애(jappā)'는 욕탐(taṇhā)을 말한다. 탐욕, 강한 탐욕, 순응, 거슬림, 환희, 환희와 탐욕, 마음의 강한 탐욕, 욕구, 매혹, 몰입, 탐닉, 강한 탐닉, 집착, 수렁, 요동, 속임수, 낳는 자, 발생시키는 자, 꿰매는 자, 그물, 흐르는 것, 얽매이는 것, 실, 퍼지는 것, 쌓아 올리는 것, 반려자, 서원, 윤회로 인도하는 것, 숲, 숲의 깊은 곳, 친밀함, 애정, 기대, 속박, 희망, 간청, 간청하는 상태, 형색에 대한 희망, 소리에 대한 희망, 냄새에 대한 희망, 맛에 대한 희망, 감촉에 대한 희망, 이득에 대한 희망, 재물에 대한 희망, 자식에 대한 희망, 생명에 대한 희망, 구함, 크게 구함, 지나치게 구함, 구하는 행위, 구하는 상태, 탐닉, 탐닉함, 탐닉한 상태, 흔들림, 선함에 대한 열망, 비법적인 탐욕, 불평등한 탐욕, 기뻐함, 간절히 원함, 갈망, 시샘, 간절한 갈망, 감각적 욕망에 대한 갈애, 존재에 대한 갈애, 비존재에 대한 갈애, 색계에 대한 갈애, 무색계에 대한 갈애, 소멸에 대한 갈애, 형색에 대한 갈애, 소리에 대한 갈애, 냄새에 대한 갈애, 맛에 대한 갈애, 감촉에 대한 갈애, 법에 대한 갈애, 폭류, 멍에, 결박, 취착, 장애, 덮개, 가림막, 속박, 수번뇌, 잠재성향, 치성함, 넝쿨, 다양함, 괴로움의 뿌리, 괴로움의 원인, 괴로움의 발생지, 마라의 올가미, 마라의 낚시늘, 마라의 미끼, 마라의 영역, 마라의 처소, 마라의 사냥터, 마라의 포박, 갈애의 강, 갈애의 그물, 갈애의 가죽끈, 갈애의 바다, 탐욕, 욕심, 불선근—이것을 갈애라 한다. 세상의 끈적임, 달라붙음, 묶임, 오염원인 이 갈애에 의해 세상은 칠해지고, 온통 칠해지고, 덧칠해지고, 더러워지고, 완전히 더러워지고, 얼룩지고, 뒤섞이고, 달라붙고, 고착되고, 얽매여 있다고 나는 말하고, 알리고, 가르치고, 천명하고, 확립하고, 드러내고, 분류하고, 명백히 하고, 공표한다. 이것이 '갈애의 끈적임이라고 나는 말한다'는 뜻이다.

ทุกฺขมสฺส [Pg.28] มหพฺภยนฺติ. ทุกฺขนฺติ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ เนรยิกํ ทุกฺขํ ติรจฺฉานโยนิกํ ทุกฺขํ เปตฺติวิสยิกํ ทุกฺขํ มานุสิกํ ทุกฺขํ คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ ทุกฺขํ คพฺภฏฺฐิติมูลกํ ทุกฺขํ คพฺภวุฏฺฐานมูลกํ ทุกฺขํ ชาตสฺสูปนิพนฺธกํ ทุกฺขํ ชาตสฺส ปราเธยฺยกํ ทุกฺขํ อตฺตูปกฺกมทุกฺขํ ปรูปกฺกมทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขํ วิปริณามทุกฺขํ จกฺขุโรโค โสตโรโค ฆานโรโค ชิวฺหาโรโค กายโรโค สีสโรโค กณฺณโรโค มุขโรโค ทนฺตโรโค กาโส สาโส ปินาโส ฑาโห ชโร กุจฺฉิโรโค มุจฺฉา ปกฺขนฺทิกา สูลา วิสูจิกา กุฏฺฐํ คณฺโฑ กิลาโส โสโส อปมาโร ททฺทุ กณฺฑุ กจฺฉุ รขสา วิตจฺฉิกา โลหิตปิตฺตํ มธุเมโห อํสา ปิฬกา ภคนฺทลา ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา อาพาธา วาตสมุฏฺฐานา อาพาธา สนฺนิปาติกา อาพาธา อุตุปริณามชา อาพาธา วิสมปริหารชา อาพาธา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธา สีตํ อุณฺหํ ชิฆจฺฉา ปิปาสา อุจฺจาโร ปสฺสาโว ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ ทุกฺขํ มาตุมรณํ ทุกฺขํ ปิตุมรณํ ทุกฺขํ ภาตุมรณํ ทุกฺขํ ภคินิมรณํ ทุกฺขํ ปุตฺตมรณํ ทุกฺขํ ธีตุมรณํ ทุกฺขํ ญาติพฺยสนํ ทุกฺขํ โรคพฺยสนํ ทุกฺขํ โภคพฺยสนํ ทุกฺขํ สีลพฺยสนํ ทุกฺขํ ทิฏฺฐิพฺยสนํ ทุกฺขํ เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายติ. อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายติ. กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโก. วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมํ, นามสนฺนิสฺสิตํ รูปํ รูปสนฺนิสฺสิตํ นามํ, ชาติยา อนุคตํ ชราย อนุสฏํ พฺยาธินา อภิภูตํ มรเณน อพฺภาหตํ ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตํ – อิทํ วุจฺจติ ทุกฺขํ. อิทํ ทุกฺขํ โลกสฺส ภยํ มหาภยํ ปีฬนํ ฆฏฺฏนํ อุปทฺทโว อุปสคฺโคติ – ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ. เตนาห ภควา –

‘고통(dukkha)은 그것(세상)의 큰 두려움이다.’에서, 고통이란 태어남의 고통(생고), 늙음의 고통(노고), 병듦의 고통(병고), 죽음의 고통(사고), 슬픔·비탄·고통·고뇌·절망의 고통, 지옥의 고통, 축생의 고통, 아귀의 고통, 인간의 고통, 모태에 드는 근원적 고통, 모태에 머무는 근원적 고통, 모태에서 나오는 근원적 고통, 태어난 자의 결박된 고통, 태어난 자의 타인에 의존하는 고통, 스스로의 가해에 의한 고통, 타인의 가해에 의한 고통, 형성된 것의 고통(행고), 변화의 고통(괴고), 안질, 이질, 비질, 설질, 신질(몸의 병), 두통, 귀의 병, 입의 병, 치통, 기침, 천식, 비염, 화상, 열병, 복통, 혼절, 설사, 찌르는 듯한 통증, 콜레라, 나병, 종기, 건선, 폐결핵, 간질, 버짐, 가려움, 옴, 할퀸 상처, 습진, 혈선, 당뇨병, 치질, 궤양, 누관, 담즙에서 기인한 병, 점액(담)에서 기인한 병, 바람(풍)에서 기인한 병, 복합적인 병, 계절의 변화에서 생긴 병, 부적절한 자세에서 생긴 병, 가해에 의한 병, 업의 과보로 생긴 병, 추위, 더위, 배고픔, 갈증, 대변, 소변, 등에·모기·바람·햇볕·기어다니는 생물의 접촉에 의한 고통, 어머니의 죽음으로 인한 고통, 아버지의 죽음으로 인한 고통, 형제의 죽음으로 인한 고통, 자매의 죽음으로 인한 고통, 아들의 죽음으로 인한 고통, 딸의 죽음으로 인한 고통, 친족의 상실에 의한 고통, 질병의 재난에 의한 고통, 재물의 상실에 의한 고통, 계율의 파괴에 의한 고통, 견해의 타락에 의한 고통을 말한다. 또한 처음으로 생겨남(발생함)이 알려지는 법들, 사라짐으로써 소멸이 알려지는 법들, 업에 의지하는 과보, 과보에 의지하는 업, 명칭(nāma)에 의지하는 형태(rūpa), 형태에 의지하는 명칭, 태어남에 뒤따르고, 늙음에 휩싸이며, 병에 압도되고, 죽음에 타격받고, 고통 속에 머물며, 보호처가 없고, 피난처가 없으며, 의지처가 없고, 의지할 곳이 되지 못하는 것 — 이것을 고통이라 한다. 이 고통은 세상의 두려움이며, 큰 두려움이고, 압박이며, 충격이고, 재난이며, 불운이다. ‘고통은 그것의 큰 두려움이다’라고 한다. 그래서 세존께서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

“세상은 무명에 덮여 있고, [아지타여, 세존께서 말씀하셨다] 인색함과 방일함 때문에 빛나지 않는다. 갈애라는 끈적임을 나는 (세상의) 고통이라 말하며, 그것은 큰 두려움이다.”

๓.

3.

สวนฺติ [Pg.29] สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธิยฺยเร .

“모든 곳으로 흐름(sota)들이 흐릅니다. [아지타 장로가 여쭈었다] 흐름들을 막는 것은 무엇입니까? 흐름들의 단속(saṃvara)을 말씀해 주십시오. 무엇으로 흐름들을 막을 수 있습니까?”

สวนฺติ สพฺพธิ โสตาติ. โสตาติ ตณฺหาโสโต ทิฏฺฐิโสโต กิเลสโสโต ทุจฺจริตโสโต อวิชฺชาโสโต. สพฺพธีติ สพฺเพสุ อายตเนสุ. สวนฺตีติ สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. จกฺขุโต รูเป สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. โสตโต สทฺเท สวนฺติ…เป… ฆานโต คนฺเธ สวนฺติ… ชิวฺหาโต รเส สวนฺติ… กายโต โผฏฺฐพฺเพ สวนฺติ… มนโต ธมฺเม สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. จกฺขุโต รูปตณฺหา สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. โสตโต สทฺทตณฺหา สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. ฆานโต คนฺธตณฺหา สวนฺติ… ชิวฺหาโต รสตณฺหา สวนฺติ… กายโต โผฏฺฐพฺพตณฺหา สวนฺติ… มนโต ธมฺมตณฺหา สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺตีติ – สวนฺติ สพฺพธิ โสตา.

‘모든 곳으로 흐름들이 흐른다’에서, 흐름들이란 갈애의 흐름, 견해의 흐름, 번뇌의 흐름, 악행의 흐름, 무명의 흐름이다. ‘모든 곳에서’란 모든 감각 장소(āyatana)에서를 의미한다. ‘흐른다’는 것은 생겨나고, 스며들고, 유출되고, 계속됨을 의미한다. 눈(안근)으로부터 형색으로 흐르고, 스며들고, 유출되고, 계속된다. 귀(이근)로부터 소리로 흐르고…(중략)… 코(비근)로부터 냄새로 흐르고, 혀(설근)로부터 맛으로 흐르고, 몸(신근)으로부터 감촉으로 흐르고, 마음(의근)으로부터 법(dhamma)으로 흐르고, 스며들고, 유출되고, 계속된다. 눈으로부터 형색에 대한 갈애가 흐르고, 스며들고, 유출되고, 계속된다. 귀로부터 소리에 대한 갈애가 흐르고, 스며들고, 유출되고, 계속된다. 코로부터 냄새에 대한 갈애가 흐르고, 혀로부터 맛에 대한 갈애가 흐르고, 몸으로부터 감촉에 대한 갈애가 흐르고, 마음으로부터 법에 대한 갈애가 흐르고, 스며들고, 유출되고, 계속된다. 이를 ‘모든 곳으로 흐름들이 흐른다’고 한다.

อิจฺจายสฺมา อชิโตติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิจฺจาติ…เป… อิจฺจายสฺมา อชิโต.

‘아지타 장로가 이와 같이(여쭈었다)’에서, ‘이와 같이(Iccā)’는 단어의 연결이며…(중략)… 앞뒤 단어의 순서를 나타내는 것이다…(중략)… 아지타 장로가 이와 같이 말했다.

โสตานํ กึ นิวารณนฺติ โสตานํ กึ อาวรณํ นีวรณํ สํวรณํ รกฺขนํ โคปนนฺติ – โสตานํ กึ นิวารณํ.

‘흐름들을 막는 것은 무엇입니까’란 흐름들을 무엇이 차단하고, 억제하며, 단속하고, 보호하고, 지키는가 하는 뜻이다.

โสตานํ สํวรํ พฺรูหีติ โสตานํ อาวรณํ นีวรณํ สํวรณํ รกฺขนํ โคปนํ พฺรูหิ อาจิกฺข เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ.

‘흐름들의 단속을 말씀해 주십시오’란 흐름들을 차단하고, 억제하며, 단속하고, 보호하고, 지키는 법을 말씀해 주시고, 일러주시고, 가르쳐주시고, 제정해 주시고, 열어 보여주시고, 분석해 주시고, 명확하게 해 주시고, 드러내 달라는 뜻이다.

เกน โสตา ปิธิยฺยเรติ เกน โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺตีติ – เกน โสตา ปิธิยฺยเร. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘무엇으로 흐름들을 막을 수 있습니까’란 무엇으로 흐름들이 닫히고, 끊어지며, 흐르지 않고, 스며들지 않으며, 유출되지 않고, 계속되지 않느냐는 뜻이다. 그래서 그 바라문(아지타)은 다음과 같이 말했다.

‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธิยฺยเร’’.

“모든 곳으로 흐름들이 흐릅니다. [아지타 장로가 여쭈었다] 흐름들을 막는 것은 무엇입니까? 흐름들의 단속을 말씀해 주십시오. 무엇으로 흐름들을 막을 수 있습니까?”

๔.

4.

ยานิ [Pg.30] โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร.

“세상에 있는 그 흐름들을 [아지타여, 세존께서 말씀하셨다] 마음챙김(sati)이 막아준다. 흐름들의 단속을 나는 (마음챙김이라) 말한다. 지혜(paññā)로써 그것들을 막는다.”

ยานิ โสตานิ โลกสฺมินฺติ ยานิ เอตานิ โสตานิ มยา กิตฺติตานิ ปกิตฺติตานิ อาจิกฺขิตานิ เทสิตานิ ปญฺญปิตานิ ปฏฺฐปิตานิ วิวริตานิ วิภชิตานิ อุตฺตานีกตานิ ปกาสิตานิ, เสยฺยถิทํ – ตณฺหาโสโต ทิฏฺฐิโสโต กิเลสโสโต ทุจฺจริตโสโต อวิชฺชาโสโต. โลกสฺมินฺติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเกติ – ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ. อชิตาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ.

‘세상에 있는 그 흐름들이란’ 내가 언급하고, 상세히 말하고, 일러주고, 가르치고, 제정하고, 열어 보이고, 분석하고, 명확하게 하고, 드러낸 그 흐름들, 즉 갈애의 흐름, 견해의 흐름, 번뇌의 흐름, 악행의 흐름, 무명의 흐름이다. ‘세상에서’란 지옥 세상, 인간 세상, 천상 세상, 오온의 세상, 요소(dhātu)의 세상, 감각 장소(āyatana)의 세상을 의미한다. ‘아지타여’라고 세존께서는 그 바라문을 이름으로 부르셨다.

สติ เตสํ นิวารณนฺติ. สตีติ ยา สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค เอกายนมคฺโค – อยํ วุจฺจติ สติ. นิวารณนฺติ อาวรณํ นีวรณํ สํวรณํ รกฺขนํ โคปนนฺติ – สติ เตสํ นิวารณํ.

‘마음챙김이 그것들을 막아준다’에서, 마음챙김(sati)이란 마음챙김, 계속되는 챙김, 거듭되는 챙김, 기억함, 보존함, 떠내려가지 않음, 잊지 않음, 마음챙김의 기능(satindriya), 마음챙김의 힘(satibala), 바른 마음챙김(sammāsati), 마음챙김의 깨달음의 요소(satisambojjhaṅgo), 유일한 길(ekāyanamaggo) — 이것을 마음챙김이라 한다. 막음(nivāraṇa)이란 차단, 억제, 단속, 보호, 지킴을 의미한다.

โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ โสตานํ อาวรณํ นีวรณํ สํวรณํ รกฺขนํ โคปนํ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ…เป… อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ.

‘흐름들의 단속을 나는 말한다’란 흐름들의 차단, 억제, 단속, 보호, 지킴을 내가 말하고, 일러주며…(중략)… 명확히 하고, 드러낸다는 뜻이다.

ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเรติ. ปญฺญาติ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเรติ – ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนตฺตา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ [Pg.31] น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ…เป… ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ… ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ… ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ… ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ… ‘‘เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ… ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ… ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ… ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ… ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติ… ‘‘สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ’’ติ… ‘‘วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ’’ติ… ‘‘นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ’’ติ… ‘‘สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ’’ติ… ‘‘ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ’’ติ… ‘‘เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ’’ติ… ‘‘ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ’’ติ… ‘‘อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ’’ติ… ‘‘ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ’’ติ… ‘‘ชาตินิโรธา ชรามรณนิโรโธ’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อิเม ธมฺมา อาสวา’’ติ…เป… ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ… ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อิเม ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา’’ติ…เป… ‘‘อิเม ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา’’ติ… ‘‘อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ… ‘‘อิเม ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ… ‘‘อิเม ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ชานโต ปสฺสโต… จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ชานโต ปสฺสโต… ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ [Pg.32] น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺตีติ – ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร. เตนาห ภควา –

"지혜로써 그것들이 막힌다(Paññāyete pidhiyyareti)"라는 구절에서, "지혜(paññā)"란 꿰뚫어 아는 지혜, 분명하게 아는 것, 미혹 없음, 법의 간택, 바른 견해 등을 말한다. "지혜로써 그것들이 막힌다"는 것은 지혜에 의해 그 흐름(sotā)들이 차단되고 끊어져서, 흐르지 않고, (번뇌가) 생겨나지 않으며, 넘쳐나지 않고, 거듭 발생하지 않는다는 뜻이다. "모든 형성된 것(행)은 무상하다"고 알고 보는 이에게 지혜에 의해 그 흐름들은 막히고 끊어지며 흐르지 않고 생겨나지 않으며 넘쳐나지 않고 거듭 발생하지 않는다. "모든 형성된 것은 괴로움이다"라고 알고 보는 이에게... "모든 형성된 것은 무아다"라고 알고 보는 이에게... "무명을 인연으로 형성이 일어난다"고 알고 보는 이에게... (연기법의 순관 나열)... "무명의 소멸로 형성이 소멸한다"고 알고 보는 이에게... (연기법의 역관 나열)... "이것이 괴로움이다", "이것이 괴로움의 일어남이다", "이것이 괴로움의 소멸이다", "이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다"라고 알고 보는 이에게... "이 법들은 번뇌이다", "이것이 번뇌의 일어남이다", "이것이 번뇌의 소멸이다", "이것이 번뇌의 소멸로 인도하는 길이다"라고 알고 보는 이에게... "이 법들은 특별한 지혜로 알아야 할 것(통달해야 할 것)이다", "이 법들은 완전히 알아야 할 것(수다원 등으로 파악해야 할 것)이다", "이 법들은 버려야 할 것이다", "이 법들은 닦아야 할 것이다", "이 법들은 실현해야 할 것이다"라고 알고 보는 이에게... 여섯 가지 촉처의 일어남과 사라짐, 달콤함과 재난과 벗어남을 알고 보는 이에게... 다섯 가지 취착의 무리(오취온)의... 네 가지 근본 요소(사대)의 일어남과 사라짐, 달콤함과 재난과 벗어남을 알고 보는 이에게... "무엇이든 일어나는 성질을 가진 법은 그 모두가 소멸하는 성질을 가진 법이다"라고 알고 보는 이에게 지혜에 의해 그 흐름들은 막히고 끊어지며, 흐르지 않고 생겨나지 않으며 넘쳐나지 않고 거듭 발생하지 않는다. 이것이 "지혜로써 그것들이 막힌다"는 구절의 의미이다. 그러므로 세존께서 말씀하셨다.

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร’’ติ.

"세상에 존재하는 저 흐름들을, [아지타여, 세존께서 말씀하셨다] 마음챙김이 그것들을 막아주며, 나는 그 흐름들의 단속을 말하노니, 지혜에 의해 그것들은 막히느니라."

๕.

5.

ปญฺญา เจว สติ จาปิ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส;

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ.

"지혜와 또한 마음챙김, 그리고 [아지타 존자가 말했다] 명색(이름과 형태)이여, 존자시여. 제가 여쭙는 이것을 말씀해 주소서. 이것들은 어디에서 소멸합니까?"

ปญฺญา เจว สติ จาปีติ. ปญฺญาติ ยา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. สตีติ ยา สติ อนุสฺสติ…เป… สมฺมาสตีติ – ปญฺญา เจว สติจาปิ, อิจฺจายสฺมา อชิโต.

"지혜와 또한 마음챙김"이라는 구절에서, "지혜"란 꿰뚫어 아는 지혜, 분명하게 아는 것, 조사, 정밀한 조사, 법의 간택, 특성의 파악, 가까이서 파악, 거듭된 파악, 현명함, 숙련됨, 세밀함, 분석적 이해, 사유, 관찰, 광대함, 총명함, 인도함, 위빳사나, 분명하게 아는 지혜(정지), 채찍, 지혜, 지혜의 기능(혜근), 지혜의 힘(혜력), 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광휘, 지혜의 등불, 지혜의 보배, 미혹 없음, 법의 간택, 바른 견해이다. "마음챙김"이란 기억함, 거듭 기억함... (중략) ... 바른 마음챙김을 말한다. 이것이 "지혜와 또한 마음챙김"이라는 구절의 뜻이다.

นามรูปญฺจ มาริสาติ. นามนฺติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปํ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – นามรูปญฺจ มาริส.

"명색이여 존자여"라는 구절에서, "명(이름)"이란 네 가지 무색온을 말한다. "색(형태)"이란 네 가지 근본 요소(사대)와 사대를 원인으로 하여 파생된 형태(소조색)를 말한다. "마리사(mārisa)"는 친근하고 존경하며 공경과 예우를 담아 부르는 호칭이다. 이것이 "명색이여 존자여"라는 구절의 뜻이다.

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ. เอตํ เมติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อชฺเฌสามิ ยํ ปสาเทมิ. ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต. ปพฺรูหีติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ.

"제가 여쭙는 이것을 말씀해 주소서"라는 구절에서, "이것을 제게"란 제가 묻는 것, 제가 요청하는 것, 제가 청하는 것, 제가 신뢰하며 여쭙는 것을 말한다. "여쭙는(puṭṭho)"이란 질문을 받으신, 요청을 받으신, 청함을 받으신 분을 뜻한다. "말씀해 주소서(pabrūhi)"란 말해주소서, 가르쳐주소서, 설해주소서, 알려주소서, 확립해주소서, 열어주소서, 분석해주소서, 명확히 해주소서, 밝혀주소서라는 뜻이다. 이것이 "제가 여쭙는 이것을 말씀해 주소서"라는 구절의 뜻이다.

กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ กตฺเถตํ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ. กตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

"이것들은 어디에서 소멸합니까?"라는 말은 어디에서 그것들이 소멸하고, 가라앉고, 사라지며, 완전히 소멸하느냐는 뜻이다. 그리하여 그 브라만은 다음과 같이 말하였다.

‘‘ปญฺญา [Pg.33] เจว สติ จาปิ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส;

เอวํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

"지혜와 또한 마음챙김, 그리고 [아지타 존자가 말했다] 명색이여, 존자시여. 이와 같이 제가 여쭙는 이것을 말씀해 주소서. 이것들은 어디에서 소멸합니까?"

๖.

6.

ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ.

"아지타여, 그대가 물은 그 질문에 대해 내가 그대에게 말해주리라. 명(이름)과 색(형태)이 남김없이 소멸하는 곳, 식(식)의 소멸에 의해 거기에서 이것(명색과 지혜, 마음챙김 등)은 소멸하느니라."

ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉีติ. ยเมตนฺติ ปญฺญญฺจ สติญฺจ นามรูปญฺจ. อปุจฺฉีติ อปุจฺฉสิ ยาจสิ อชฺเฌสติ ปสาเทสีติ – ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ.

‘그대가 물은 이 질문에 대하여’라는 구절에서, ‘이 무엇’(yametaṃ)이란 지혜와 마음챙김과 명색을 말한다. ‘물었다’(apucchī)는 것은 그대가 물었고, 요청했으며, 간청했고, 청명하게 했다는 뜻이니, 이것이 ‘그대가 물은 이 질문에 대하여’라는 구절의 의미이다.

อชิต ตํ วทามิ เตติ. อชิตาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ตนฺติ ปญฺญญฺจ สติญฺจ นามรูปญฺจ. วทามีติ วทามิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ. อชิต ตํ วทามิ เต.

‘아지타여, 나는 그것을 그대에게 말하노라’라는 구절에서, ‘아지타여’(ajitā)라고 세존께서는 그 바라문을 이름으로 부르신다. ‘그것’(taṃ)이란 지혜와 마음챙김과 명색을 말한다. ‘말하노라’(vadāmi)는 것은 말하고, 가르쳐 주고, 설하고, 알리고, 세우고, 드러내고, 분류하고, 명확하게 하고, 밝힌다는 뜻이니, 이것이 ‘아지타여, 나는 그것을 그대에게 말하노라’라는 구절의 의미이다.

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌตีติ นามนฺติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปํ. อเสสนฺติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ อเสสนฺติ. อุปรุชฺฌตีติ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ. ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ.

‘명색이 남김없이 소멸하는 곳’이라는 구절에서, ‘명’(nāma)이란 네 가지 무색의 무더기(사무색온)를 말한다. ‘색’(rūpa)이란 네 가지 큰 존재(사대)와 네 가지 큰 존재에 의거하여 파생된 물질(소조색)을 말한다. ‘남김없이’(asesaṃ)란 모든 면에서 완전히, 모든 방법으로 전부, 남음 없이, 남김없이 소멸하는 것을 뜻하는 포괄적인 표현이다. ‘소멸한다’(uparujjhati)는 것은 사라지고, 가라앉고, 소멸에 이르고, 다시 진정된다는 뜻이니, 이것이 ‘명색이 남김없이 소멸하는 곳’이라는 구절의 의미이다.

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ. สกทาคามิมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ทฺเว ภเว ฐเปตฺวา ปญฺจสุ ภเวสุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ. อนาคามิมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอกํ ภวํ ฐเปตฺวา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ. อรหตฺตมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ[Pg.34]. อรหโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺตสฺส จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ปญฺญา จ สติ จ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ – วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ. เตนาห ภควา –

‘식의 소멸로 인하여 여기에서 이것이 소멸한다’는 구절에서, 예류도지(소타팟티막가냐나)로 업 형성의 식(아비상카라윈냐나)이 소멸함에 따라, 일곱 번의 생을 제외하고 무시이래의 윤회 속에서 일어날 수 있는 명색들이 여기(예류도지)에서 소멸하고 가라앉으며 소멸에 이르고 다시 진정된다. 일래도지로 업 형성의 식의 소멸을 통해 두 번의 생을 제외하고 다섯 가지 생(욕계의 남은 생)에서 일어날 수 있는 명색들이 여기(일래도지)에서 소멸하고 가라앉으며 소멸에 이르고 다시 진정된다. 불환도지로 업 형성의 식의 소멸을 통해 한 번의 생을 제외하고 색계나 무색계에서 일어날 수 있는 명색들이 여기(불환도지)에서 소멸하고 가라앉으며 소멸에 이르고 다시 진정된다. 아라한도지로 업 형성의 식의 소멸을 통해 일어날 수 있는 명색들이 여기(아라한도지)에서 소멸하고 가라앉으며 소멸에 이르고 다시 진정된다. 아라한이 재생의 근거가 남지 않은 열반의 요소(무여열반계)로 완전한 열반에 들 때 최후의 식(차리마윈냐나)의 소멸로 인하여 지혜와 마음챙김과 명색이 여기(반열반의 때)에서 소멸하고 가라앉으며 소멸에 이르고 다시 진정된다. 이와 같이 ‘식의 소멸로 인하여 여기에서 이것이 소멸한다’는 뜻이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

“그대가 물은 이 질문에 대하여, 아지타여, 나는 그대에게 말하노라. 명색이 남김없이 소멸하는 곳, 식의 소멸로 인하여 여기에서 이것이 소멸하느니라.”

๗.

7.

เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริส.

“이미 법을 통달한 이들과 이곳의 수많은 유학들에 대하여 묻사오니, 존자시여, 현명하신 분이여, 저에게 그들의 행실을 말씀해 주소서.”

เย จ สงฺขาตธมฺมาเสติ สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ อรหนฺโต ขีณาสวา. กึการณา สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ อรหนฺโต ขีณาสวา? เต สงฺขาตธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สงฺขาตธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ สงฺขาตธมฺมา…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ สงฺขาตธมฺมา… ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ สงฺขาตธมฺมา… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สงฺขาตธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. อถ วา เตสํ ขนฺธา สงฺขาตา ธาตุโย สงฺขาตา อายตนานิ สงฺขาตา คติโย สงฺขาตา อุปปตฺติโย สงฺขาตา ปฏิสนฺธิ สงฺขาตา ภวา สงฺขาตา สํสารา สงฺขาตา วฏฺฏา สงฺขาตา. อถ วา เต ขนฺธปริยนฺเต ฐิตา ธาตุปริยนฺเต ฐิตา อายตนปริยนฺเต ฐิตา คติปริยนฺเต ฐิตา อุปปตฺติปริยนฺเต ฐิตา ปฏิสนฺธิปริยนฺเต ฐิตา ภวปริยนฺเต ฐิตา สํสารปริยนฺเต ฐิตา วฏฺฏปริยนฺเต ฐิตา อนฺติเม ภเว ฐิตา อนฺติเม สมุสฺสเย ฐิตา อนฺติมเทหธรา อรหนฺโต.

‘법을 통달한 이들’이라는 구절에서, 아라한들, 즉 번뇌가 다한 이들을 법을 통달한 이들이라 부른다. 어떤 이유로 번뇌가 다한 아라한들을 법을 통달한 이들이라 부르는가? 그들은 법을 조사했고 알았으며 달아보았고 판단했으며 명확히 했고 닦았기 때문이다. ‘모든 형성된 것들은 무상하다’라고 법을 조사하고 알았으며 달아보았고 판단했으며 명확히 했고 닦았기 때문이다. ‘모든 형성된 것들은 괴로움이다’라고… (중략) … ‘모든 법은 무아이다’라고… ‘무명을 인연으로 행들이 일어난다’라고… ‘무엇이든 일어나는 법은 모두 멸하는 법이다’라고 법을 조사하고 알았으며 달아보았고 판단했으며 명확히 했고 닦았기 때문이다. 혹은 그들에게는 오온이 조사되었고, 계(dhātu)가 조사되었으며, 처(āyatana)가 조사되었고, 취지(gati)가 조사되었으며, 태어남(upapatti)이 조사되었고, 재생연결이 조사되었으며, 유(bhava)가 조사되었고, 윤회가 조사되었으며, 윤전(vaṭṭa)이 조사되었기 때문이다. 또는 그들은 오온의 끝에 서 있고, 계의 끝에 서 있으며, 처의 끝에 서 있고, 취지의 끝에 서 있으며, 태어남의 끝에 서 있고, 재생연결의 끝에 서 있으며, 유의 끝에 서 있고, 윤회의 끝에 서 있으며, 윤전의 끝에 서 있고, 마지막 존재에 머물며, 마지막 신체의 모임에 머물고, 최종의 몸을 지닌 아라한들이기 때문이다.

เตสํ จายํ ปจฺฉิมโก, จริโมยํ สมุสฺสโย;

ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ เนสํ ปุนพฺภโวติ.

“그들에게 이것이 마지막이며, 이 신체적 모임이 최후이다. 생사의 윤회도, 그들에게 다시 태어남은 없느니라.”

ตํการณา สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ อรหนฺโต ขีณาสวาติ. เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธาติ. เสขาติ กึการณา วุจฺจนฺติ [Pg.35] เสขา? สิกฺขนฺตีติ เสขา. กิญฺจ สิกฺขนฺติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขนฺติ, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขนฺติ, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขนฺติ. กตมา อธิสีลสิกฺขา? อิธ ภิกฺขุ สีลวา โหติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ. ขุทฺทโก สีลกฺขนฺโธ มหนฺโต สีลกฺขนฺโธ สีลํ ปติฏฺฐา อาทิ จรณํ สํยโม สํวโร มุขํ ปมุขํ กุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อยํ อธิสีลสิกฺขา.

그러한 까닭에 번뇌가 다한 아라한들을 법을 통달한 이들이라 부른다. 이것이 ‘법을 통달한 이들’이라는 구절의 뜻이다. ‘이곳의 수많은 유학들’이라는 구절에서, 유학(sekhā)이란 어떤 이유로 유학이라 부르는가? 닦고(배우고) 있기 때문에 유학이라 한다. 무엇을 닦는가? 증상계(adhisīla)를 닦고, 증상심(adhicitta)을 닦으며, 증상혜(adhipaññā)를 닦는다. 증상계학이란 무엇인가? 여기 비구가 계를 갖추고 계목의 단속으로 단속하며 머물고, 바른 행실과 사귀는 장소를 갖추며, 미세한 허물에서도 두려움을 보고, 학습계율을 수지하여 닦는 것이다. 작은 계의 무더기나 큰 계의 무더기나, 계는 의지처이며 토대이며 시작이며 실천이며 절제이며 단속이며 문이며 유익한 법들을 성취하기 위한 입구이니, 이것이 증상계학이다.

กตมา อธิจิตฺตสิกฺขา? อิธ ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ… ทุติยํ ฌานํ… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ – อยํ อธิจิตฺตสิกฺขา.

증상심학이란 무엇인가? 여기 비구가 감각적 욕망들을 멀리하고… (중략) … 제1선, 제2선, 제3선, 제4선을 구족하여 머무는 것이니, 이것이 증상심학이다.

กตมา อธิปญฺญาสิกฺขา? อิธ ภิกฺขุ ปญฺญวา โหติ อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต อริยาย นิพฺเพธิกาย สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อิเม อาสวา’’ติ…เป… ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ… ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อยํ อธิปญฺญาสิกฺขา’’… อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย อาวชฺชนฺตา สิกฺขนฺติ ชานนฺตา สิกฺขนฺติ ปสฺสนฺตา สิกฺขนฺติ จิตฺตํ อธิฏฺฐหนฺตา สิกฺขนฺติ สทฺธาย อธิมุจฺจนฺตา สิกฺขนฺติ วีริยํ ปคฺคณฺหนฺตา สิกฺขนฺติ สตึ อุปฏฺฐเปนฺตา สิกฺขนฺติ จิตฺตํ สมาทหนฺตา สิกฺขนฺติ ปญฺญาย ปชานนฺตา สิกฺขนฺติ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺตา สิกฺขนฺติ ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺตา สิกฺขนฺติ ปหาตพฺพํ ปชหนฺตา สิกฺขนฺติ ภาเวตพฺพํ ภาเวนฺตา สิกฺขนฺติ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺตา สิกฺขนฺติ อาจรนฺติ สมาจรนฺติ สมาทาย วตฺตนฺติ. ตํการณา วุจฺจนฺติ – เสขา. ปุถูติ พหุกา. เอเต เสขา โสตาปนฺนา จ ปฏิปนฺนา จ สกทาคามิโน จ ปฏิปนฺนา จ อนาคามิโน จ ปฏิปนฺนา จ อรหนฺโต จ ปฏิปนฺนา จ. อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา อิมิสฺสา ขนฺติยา อิมิสฺสา รุจิยา อิมสฺมึ อาทาเย อิมสฺมึ ธมฺเม อิมสฺมึ วินเย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อิมสฺมึ ปาวจเน อิมสฺมึ พฺรหฺมจริเย อิมสฺมึ สตฺถุสาสเน อิมสฺมึ อตฺตภาเว อิมสฺมึ มนุสฺสโลเกติ – เย จ เสขา ปุถู อิธ.

증득해야 할 높은 지혜의 공부(아디빤냐시카, 增上慧學)란 무엇인가? 여기 비구는 지혜가 있고, 일어남과 사라짐으로 향하는 지혜를 갖추었으며, 성스럽고 통찰력이 있으며 바르게 괴로움의 소멸로 인도하는 지혜를 갖추었다. 그는 ‘이것이 괴로움이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 알며, ‘이것이 괴로움의 일어남이다’ ... ‘이것이 괴로움의 소멸이다’ ... ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 길이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. ‘이것들이 번뇌(아사와)다’ ... ‘이것이 번뇌의 일어남이다’ ... ‘이것이 번뇌의 소멸이다’ ... ‘이것이 번뇌의 소멸로 인도하는 길이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 이것이 증상혜학이다. 이 세 가지 공부를 숙고하며 공부하고, 알면서 공부하고, 보면서 공부하고, 마음을 확립하며 공부하고, 믿음으로 확신하며 공부하고, 정진을 일구며 공부하고, 마음챙김을 확립하며 공부하고, 마음을 집중하며 공부하고, 지혜로 꿰뚫어 알며 공부하고, 마땅히 알아야 할 것을 철저히 알며 공부하고, 마땅히 두루 알아야 할 것을 두루 알며 공부하고, 마땅히 버려야 할 것을 버리며 공부하고, 마땅히 닦아야 할 것을 닦으며 공부하고, 마땅히 실현해야 할 것을 실현하며 공부하며, 실천하고 바르게 실천하고 수지하여 행한다. 그러한 까닭에 ‘수행자(세카, 有學者)’라 불린다. ‘푸투(puthū)’란 많다는 뜻이다. 이들 수행자들은 예류자와 예류과를 향해 수행하는 자, 일래자와 일래과를 향해 수행하는 자, 불환자와 불환과를 향해 수행하는 자, 아라한과 아라한과를 향해 수행하는 자들이다. ‘여기(이디, idha)’라는 것은 이 견해에서, 이 인욕에서, 이 기쁨에서, 이 수지함에서, 이 법에서, 이 율에서, 이 법과 율에서, 이 가르침에서, 이 청정범행에서, 이 스승의 교법에서, 이 존재 상태에서, 이 인간 세상에서라는 뜻이니, ‘여기에 있는 많은 수행자들’이라는 말의 의미가 이와 같다.

เตสํ [Pg.36] เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสาติ ตฺวมฺปิ นิปโก ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี เมธาวี. เตสํ สงฺขาตธมฺมานญฺจ เสกฺขานญฺจ อิริยํ จริยํ วุตฺติ ปวตฺติ อาจรํ โคจรํ วิหารํ ปฏิปทํ. ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต. ปพฺรูหีติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริส. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘현명하신 분이여, 질문을 받았으니 저들에게 그들의 행실을 말씀해 주소서’라는 것은, 당신 또한 현명하고(nipako), 현자이며(paṇḍito), 지혜롭고(paññavā), 깨달음이 있고(buddhimā), 앎이 있으며(ñāṇī), 총명한(medhāvī) 분이라는 뜻이다. ‘그들’이란 법을 조사한 자들과 수행자들의 행실(iriyaṃ), 거동(cariyaṃ), 생활 방식(vutti), 전개(pavatti), 실천(ācaraṃ), 영역(gocaraṃ), 머묾(vihāraṃ), 도(paṭipadaṃ)를 말한다. ‘질문을 받았으니(puṭṭho)’란 질문을 받고, 요청을 받고, 권유를 받고, 청함을 받았다는 뜻이다. ‘말씀해 주소서(pabrūhi)’란 말하고, 일러주고, 가르치고, 천명하고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명백히 하고, 공표하라는 뜻이다. ‘마리사(mārisā)’란 사랑스러운 말이며, 공경하는 말이며, 존경과 경의를 담은 표현이다. 이것이 ‘현명하신 분이여, 질문을 받았으니 저들에게 그들의 행실을 말씀해 주소서’라는 구절의 의미이다. 그러므로 그 바라문은 다음과 같이 말하였다.

‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ.

“법을 조사한 자들과 여기에 있는 많은 수행자들에 대하여, 현명하신 분이여, 질문을 받았으니 저들에게 그들의 행실을 말씀해 주소서.”

๘.

8.

กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.

“감각적 욕망들에 탐착하지 말고, 마음은 흐트러짐이 없어야 하며, 모든 법에 능숙하고 마음챙김하는 비구로서 유행(遊行)해야 한다.”

กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยาติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ. กตเม วตฺถุกามา? มนาปิกา รูปา มนาปิกา สทฺทา มนาปิกา คนฺธา มนาปิกา รสา มนาปิกา โผฏฺฐพฺพา, อตฺถรณา ปาวุรณา ทาสิทาสา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา หตฺถิควาสฺสวฬวา เขตฺตํ วตฺถุ หิรญฺญํ สุวณฺณํ คามนิคมราชธานิโย รฏฺฐญฺจ ชนปโท จ โกโส จ โกฏฺฐาคารญฺจ – ยํ กิญฺจิ รชนียวตฺถุ วตฺถุกามา.

‘감각적 욕망들에 탐착하지 말아야 한다’에서 ‘욕망(kāmā)’이란 요약하자면 두 가지 욕망이니, 물질적 욕망(vatthukāmā)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāmā)이다. 물질적 욕망이란 무엇인가? 즐거운 형색, 즐거운 소리, 즐거운 냄새, 즐거운 맛, 즐거운 감촉, 깔개와 덮개, 노비, 양과 염소, 닭과 돼지, 코끼리와 소와 말과 나귀, 논과 밭, 은과 금, 마을과 성읍과 왕도, 국가와 지방, 보물 창고와 곡물 창고 등 그 어떤 탐착의 대상이 되는 물질들을 물질적 욕망이라 한다.

อปิ จ อตีตา กามา อนาคตา กามา ปจฺจุปฺปนฺนา กามา อชฺฌตฺตา กามา พหิทฺธา กามา อชฺฌตฺตพหิทฺธา กามา, หีนา กามา มชฺฌิมา กามา ปณีตา กามา, อาปายิกา กามา มานุสิกา กามา ทิพฺพา กามา, ปจฺจุปฏฺฐิตา กามา, นิมฺมิตา กามา ปรนิมฺมิตา กามา, ปริคฺคหิตา กามา อปริคฺคหิตา กามา, มมายิตา กามา อมมายิตา กามา, สพฺเพปิ กามาวจรา ธมฺมา, สพฺเพปิ รูปาวจรา ธมฺมา, สพฺเพปิ อรูปาวจรา ธมฺมา, ตณฺหาวตฺถุกา ตณฺหารมฺมณา, กามนียฏฺเฐน รชนียฏฺเฐน มทนียฏฺเฐน รมณียฏฺเฐน กามา. อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา.

또한 과거의 욕망, 미래의 욕망, 현재의 욕망, 내부의 욕망, 외부의 욕망, 내부와 외부의 욕망, 저열한 욕망, 중간의 욕망, 수승한 욕망, 지옥 등의 악처에 있는 욕망, 인간 세상의 욕망, 천상의 욕망, 현재 나타나 있는 욕망, 변화되어 나타난 욕망, 타인에 의해 변화되어 나타난 욕망, 소유한 욕망, 소유하지 않은 욕망, ‘나의 것’이라고 집착하는 욕망, ‘나의 것’이라고 집착하지 않는 욕망, 모든 욕계의 법들, 모든 색계의 법들, 모든 무색계의 법들, 갈애의 토대가 되고 갈애의 대상이 되는 것들, 즉 원할 만한 것, 탐착할 만한 것, 취하게 하는 것, 즐길 만한 것이라는 의미에서 욕망이라 한다. 이것들을 물질적 욕망이라 부른다.

กตเม กิเลสกามา? ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม ฉนฺทราโค กาโม สงฺกปฺโป กาโม ราโค กาโม สงฺกปฺปราโค กาโม, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห [Pg.37] กามปิปาสา กามปริฬาโห กามเคโธ กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ กาโมโฆ กามโยโค กามุปาทานํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ –

번뇌로서의 욕망(kilesakāmā)이란 무엇인가? 욕구인 욕망, 탐욕인 욕망, 욕구와 탐욕인 욕망, 사유인 욕망, 탐심인 욕망, 사유와 탐심인 욕망이니, 감각적 욕망들에 대한 욕구, 탐욕, 기쁨, 갈애, 애정, 목마름, 열기, 탐착, 미혹, 몰두, 욕망의 폭류, 욕망의 멍에, 욕망의 집착, 욕탐의 장애를 말한다.

อทฺทสํ กาม เต มูลํ, สงฺกปฺปา กาม ชายสิ;

น ตํ สงฺกปฺปยิสฺสามิ, เอวํ กาม น เหหิสีติ.

“욕망이여, 나는 그대의 뿌리를 보았노라. 욕망이여, 그대는 사유(saṅkappā)로부터 생겨난다. 나는 그대를 사유하지 않으리니, 욕망이여, 그러면 그대는 존재하지 않으리라.”

อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. เคโธ วุจฺจติ ตณฺหา, โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยาติ กิเลสกาเมน วตฺถุกาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย น ปลิพุนฺเธยฺย อคิทฺโธ อสฺส อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺฌาปนฺโน วีตเคโธ วิคตเคโธ จตฺตเคโธ วนฺตเคโธ มุตฺตเคโธ ปหีนเคโธ ปฏินิสฺสฏฺฐเคโธ วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหเรยฺยาติ – กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย.

이것들을 번뇌로서의 욕망이라 부른다. ‘탐착(gedho)’이란 갈애를 말하며, 탐욕, 강한 탐욕 ... 탐심, 탐욕, 불선근을 뜻한다. ‘감각적 욕망들에 탐착하지 말아야 한다’는 것은 번뇌로서의 욕망으로 물질적 욕망들에 탐착하지 말고, 묶이지 말아야 한다는 것이다. 탐착하지 않고, 끈적이지 않고, 미혹되지 않고, 범하지 않고, 탐욕을 떠나고, 탐욕이 사라지고, 탐욕을 버리고, 탐욕을 토해내고, 탐욕에서 벗어나고, 탐욕을 제거하고, 탐욕을 완전히 버리고, 탐심을 떠나고, 탐심이 사라지고, 탐심을 버리고, 탐심을 토해내고, 탐심에서 벗어나고, 탐심을 제거하고, 탐심을 완전히 버리고, 갈망이 없고, 가라앉고, 시원해지고, 행복을 경험하며, 거룩하게 된 자아로 머물러야 한다는 것이니, 곧 ‘감각적 욕망들에 탐착하지 말아야 한다’는 뜻이다.

มนสานาวิโล สิยาติ. มโนติ ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุ. กายทุจฺจริเตน จิตฺตํ อาวิลํ โหติ ลุฬิตํ เอริตํ ฆฏฺฏิตํ จลิตํ ภนฺตํ อวูปสนฺตํ. วจีทุจฺจริเตน…เป… มโนทุจฺจริเตน… ราเคน… โทเสน… โมเหน… โกเธน… อุปนาเหน… มกฺเขน… ปฬาเสน… อิสฺสาย… มจฺฉริเยน… มายาย… สาเฐยฺเยน… ถมฺเภน… สารมฺเภน… มาเนน… อติมาเนน… มเทน… ปมาเทน… สพฺพกิเลเสหิ… สพฺพทุจฺจริเตหิ… สพฺพฑาเหหิ… สพฺพปริฬาเหหิ… สพฺพสนฺตาเปหิ… สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ จิตฺตํ อาวิลํ โหติ ลุฬิตํ เอริตํ ฆฏฺฏิตํ จลิตํ ภนฺตํ อวูปสนฺตํ. มนสานาวิโล สิยาติ จิตฺเตน อนาวิโล สิยา – อลุฬิโต อเนริโต อฆฏฺฏิโต อจลิโต อภนฺโต วูปสนฺโต อาวิลกเร กิเลเส ชเหยฺย ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตีกเรยฺย อนภาวํ คเมยฺย, อาวิลกเรหิ กิเลเสหิ จ อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหเรยฺยาติ – มนสานาวิโล สิยา.

'마음으로 혼탁하지 않아야 한다'는 것은, '마음(mano)'이란 어떠한 심(citta), 의(mano), 의식(mānasa), 심장(hadaya), 청정한 것(paṇḍara), 의처(manāyatana), 의근(manindriya), 식(viññāṇa), 식온(viññāṇakkhandho), 그에 상응하는 의식계(manoviññāṇadhātu)를 말한다. 신체적 악행으로 마음은 혼탁해지고, 요동치고, 흔들리고, 부딪히고, 떨리고, 방황하며, 고요하지 않게 된다. 언어적 악행으로... (중략) ...의사적 악행으로, 탐욕으로, 성냄으로, 어리석음으로, 분노로, 원한으로, 위선으로, 경멸로, 질투로, 인색으로, 기만으로, 사기로, 완고함으로, 격분으로, 자만으로, 과도한 자만으로, 취기로, 방일로, 모든 번뇌로, 모든 악행으로, 모든 번뇌의 열기로, 모든 고통으로, 모든 고뇌로, 모든 해로운 의도적 형성(행)들로 인해 마음은 혼탁해지고, 요동치고, 흔들리고, 부딪히고, 떨리고, 방황하며, 고요하지 않게 된다. '마음으로 혼탁하지 않아야 한다'는 것은 마음이 혼탁하지 않고, 요동치지 않고, 흔들리지 않고, 부딪히지 않고, 떨리지 않고, 방황하지 않으며, 고요해야 함을 의미한다. 혼탁하게 만드는 번뇌들을 버리고, 완전히 버리고, 제거하고, 끝내고, 다시는 일어나지 않게 해야 하며, 혼탁하게 만드는 번뇌들로부터 멀리하고, 떨어져 있고, 완전히 벗어나고, 나아가고, 내던지고, 완전히 해방되고, 경계가 없는 마음으로 머물러야 한다는 것이 '마음으로 혼탁하지 않아야 한다'는 의미이다.

กุสโล [Pg.38] สพฺพธมฺมานนฺติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ, ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ, ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ. เอวมฺปิ กุสโล สพฺพธมฺมานํ.

'모든 법에 능숙한 자'라는 것은 '모든 형성된 것들은 무상하다'라고 모든 법에 능숙하며, '모든 형성된 것들은 괴로움이다'라고 모든 법에 능숙하며, '모든 법은 무아이다'라고 모든 법에 능숙하며, '무명을 조건으로 형성된 것들이 일어난다'라고 모든 법에 능숙하며... (중략) ...'무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 멸하는 성질의 것이다'라고 모든 법에 능숙한 것을 말한다. 이와 같이 모든 법에 능숙한 것이다.

อถ วา, อนิจฺจโต กุสโล สพฺพธมฺมานํ, ทุกฺขโต…เป… โรคโต… คณฺฑโต… สลฺลโต… อฆโต… อาพาธโต… ปรโต… ปโลกโต… อีติโต… อุปทฺทวโต… ภยโต… อุปสคฺคโต… จลโต… ปภงฺคุโต… อทฺธุวโต … อตาณโต… อเลณโต… อสรณโต… อสรณีภูตโต… ริตฺตโต… ตุจฺฉโต… สุญฺญโต… อนตฺตโต… อาทีนวโต… วิปริณามธมฺมโต… อสารกโต… อฆมูลโต… วธกโต… วิภวโต… สาสวโต… สงฺขตโต… มารามิสโต… ชาติธมฺมโต… ชราธมฺมโต… พฺยาธิธมฺมโต… มรณธมฺมโต… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมโต … สํกิเลสิกธมฺมโต… สมุทยโต… อตฺถงฺคมโต… อสฺสาทโต… อาทีนวโต… นิสฺสรณโต กุสโล สพฺพธมฺมานํ. เอวมฺปิ กุสโล สพฺพธมฺมานํ.

또는, 무상함으로 모든 법에 능숙하고, 괴로움으로... 질병으로, 종기로, 화살로, 재앙으로, 재액으로, 타인으로, 파괴되는 것으로, 재난으로, 장애로, 공포로, 침범당함으로, 동요하는 것으로, 부서지는 것으로, 영원하지 않은 것으로, 보호처가 없는 것으로, 피난처가 없는 것으로, 귀의처가 없는 것으로, 의지할 곳이 못 되는 것으로, 텅 빈 것으로, 공허한 것으로, 무아인 것으로, 나 아닌 것으로, 재난(과실)인 것으로, 변하는 성질의 것으로, 핵심이 없는 것으로, 괴로움의 뿌리로, 살해자로, 비존재로, 번뇌와 함께하는 것으로, 형성된 것으로, 마라의 미끼로, 태어나는 성질의 것으로, 늙는 성질의 것으로, 병드는 성질의 것으로, 죽는 성질의 것으로, 슬픔·탄식·고통·불쾌·절망의 성질의 것으로, 오염시키는 성질의 것으로, 일어남으로, 사라짐으로, 달콤함으로, 과실(위험)로, 벗어남으로 모든 법에 능숙한 것을 말한다. 이와 같이 모든 법에 능숙한 것이다.

อถ วา, ขนฺธกุสโล ธาตุกุสโล อายตนกุสโล ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสโล สติปฏฺฐานกุสโล สมฺมปฺปธานกุสโล อิทฺธิปาทกุสโล อินฺทฺริยกุสโล พลกุสโล โพชฺฌงฺคกุสโล มคฺคกุสโล ผลกุสโล นิพฺพานกุสโล. เอวมฺปิ กุสโล สพฺพธมฺมานํ.

또는, 온(khandha)에 능숙하고, 계(dhātu)에 능숙하고, 처(āyatana)에 능숙하고, 연기(paṭiccasamuppāda)에 능숙하고, 사념처에 능숙하고, 사정근에 능숙하고, 사여의족에 능숙하고, 근(indriya)에 능숙하고, 력(bala)에 능숙하고, 보리분법에 능숙하고, 도(magga)에 능숙하고, 과(phala)에 능숙하고, 열반에 능숙한 것을 말한다. 이와 같이 모든 법에 능숙한 것이다.

อถ วา, สพฺพธมฺมา วุจฺจนฺติ ทฺวาทสายตนานิ – จกฺขุ เจว รูปา จ, โสตญฺจ สทฺทา จ, ฆานญฺจ คนฺธา จ, ชิวฺหา จ รสา จ, กาโย จ โผฏฺฐพฺพา จ, มโน จ ธมฺมา จ. ยโต จ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ ฉนฺทราโค ปหีโน โหติ อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวํกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, เอตฺตาวตาปิ กุสโล สพฺพธมฺมานนฺติ – กุสโล สพฺพธมฺมานํ.

또는, '모든 법'이란 십이처를 말하니, 곧 안처와 색처, 이처와 성처, 비처와 향처, 설처와 미처, 신처와 촉처, 의처와 법처이다. 안팎의 처들에 대하여 탐욕(chandarāgo)이 버려지고, 뿌리가 뽑히고, 자른 타라수 기둥처럼 되어, 다시는 존재하지 않게 되고, 미래에 다시 일어나지 않는 성질이 되었을 때, 이로써 모든 법에 능숙하다고 한다. 이것이 '모든 법에 능숙한 자'의 의미이다.

สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, เวทนาสุ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ [Pg.39] ภาเวนฺโต สโต, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต.

'마음챙김이 있는 비구가 유행한다'에서, '마음챙김이 있는(sato)'이란 네 가지 이유로 마음챙김이 있는 것이니, 몸에서 신념처를 닦으면서 마음챙김이 있고, 느낌에서 수념처를 닦으면서 마음챙김이 있고, 마음에서 심념처를 닦으면서 마음챙김이 있고, 법에서 법념처를 닦으면서 마음챙김이 있는 것이다.

อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ สโต – อสติปริวชฺชนาย สโต, สติกรณียานํ ธมฺมานํ กตตฺตา สโต, สติปริพนฺธานํ ธมฺมานํ หตตฺตา สโต, สตินิมิตฺตานํ ธมฺมานํ อสมฺมุฏฺฐตฺตา สโต.

또 다른 네 가지 이유로 마음챙김이 있는 것이니, 마음챙김이 없는 것을 멀리함으로 마음챙김이 있고, 마음챙김을 일으키는 법들을 행함으로 마음챙김이 있고, 마음챙김의 장애가 되는 법들을 제거함으로 마음챙김이 있고, 마음챙김의 원인이 되는 법들을 잊지 않음으로 마음챙김이 있는 것이다.

อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ สโต – สติยา สมนฺนาคตตฺตา สโต, สติยา วสิตตฺตา สโต, สติยา ปาคุญฺเญน สมนฺนาคตตฺตา สโต, สติยา อปจฺโจโรหณตาย สโต.

또 다른 네 가지 이유로 마음챙김이 있는 것이니, 마음챙김을 구비함으로 마음챙김이 있고, 마음챙김에 자재함으로 마음챙김이 있고, 마음챙김의 숙달을 구비함으로 마음챙김이 있고, 마음챙김에서 물러나지 않음으로 마음챙김이 있는 것이다.

อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ สโต – สติยา สมนฺนาคตตฺตา สโต, สนฺตตฺตา สโต, สมิตตฺตา สโต, สนฺตธมฺมสมนฺนาคตตฺตา สโต. พุทฺธานุสฺสติยา สโต, ธมฺมานุสฺสติยา สโต, สงฺฆานุสฺสติยา สโต, สีลานุสฺสติยา สโต, จาคานุสฺสติยา สโต, เทวตานุสฺสติยา สโต, อานาปานสฺสติยา สโต, มรณสฺสติยา สโต, กายคตาสติยา สโต, อุปสมานุสฺสติยา สโต. ยา สติ อนุสฺสติ…เป… สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค เอกายนมคฺโค, อยํ วุจฺจติ สติ. อิมาย สติยา อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ สโต. ภิกฺขูติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขุ – สกฺกายทิฏฺฐิ ภินฺนา โหติ, วิจิกิจฺฉา ภินฺนา โหติ, สีลพฺพตปรามาโส ภินฺโน โหติ, ราโค ภินฺโน โหติ, โทโส ภินฺโน โหติ, โมโห ภินฺโน โหติ, มาโน ภินฺโน โหติ. ภินฺนา โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

또 다른 네 가지 이유로 마음챙김이 있는 것이니, 마음챙김을 구비함으로 마음챙김이 있고, 평온함으로 마음챙김이 있고, 가라앉음으로 마음챙김이 있고, 평온한 법을 구비함으로 마음챙김이 있는 것이다. 불수념, 법수념, 승수념, 계수념, 사수념, 천수념, 안반사념, 사념, 신체에 대한 마음챙김, 적정수념으로 마음챙김이 있는 것이다. 어떠한 억념(sati), 수념(anussati)... 정념(sammāsati), 염각지, 일승도가 있으니, 이것을 마음챙김(sati)이라 한다. 이러한 마음챙김을 갖추고, 온전히 갖추고, 도달하고, 완전히 도달하고, 구비하고, 충만하게 구비한 자를 '마음챙김이 있는 자'라고 한다. '비구(bhikkhu)'란 일곱 가지 법을 파괴했기에 비구라 하니, 유신견이 파괴되었고, 의심이 파괴되었고, 계금수벽이 파괴되었고, 탐욕이 파괴되었고, 성냄이 파괴되었고, 어리석음이 파괴되었고, 자만이 파괴된 것이다. 오염시키고, 다시 태어나게 하고, 번뇌와 함께하며, 괴로운 결과를 가져오고, 미래에 태어남·늙음·죽음의 원인이 되는 사악하고 해로운 법들을 파괴한 것이다.

ปชฺเชน กเตน อตฺตนา, [สภิยาติ ภควา]ปรินิพฺพานคโต วิติณฺณกงฺโข;

วิภวญฺจ ภวญฺจ วิปฺปหาย, วุสิตวา ขีณปุนพฺภโว ส ภิกฺขูติ.

스스로 닦은 도를 따라 반열반에 들고 의심을 건넜으며, 존재의 소멸과 존재를 모두 버리고, 범행을 완성하여 다시 태어남이 다한 그를 비구라 한다.

สโต [Pg.40] ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช, สโต คจฺเฉยฺย, สโต ติฏฺเฐยฺย, สโต นิสีเทยฺย, สโต เสยฺยํ กปฺเปยฺย, สโต อภิกฺกเมยฺย, สโต ปฏิกฺกเมยฺย, สโต อาโลเกยฺย, สโต วิโลเกยฺย, สโต สมิญฺเชยฺย, สโต ปสาเรยฺย, สโต สงฺฆาฏิปตฺตจีวรํ ธาเรยฺย, สโต จเรยฺย วิหเรยฺย อิริเยยฺย วตฺเตยฺย ปาเลยฺย ยเปยฺย ยาเปยฺยาติ – สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช. เตนาห ภควา –

'마음챙김이 있는 비구가 유행한다'는 것은 마음챙김이 있는 비구가 유행해야 함을 의미하니, 마음챙김을 가지고 가야 하고, 서야 하고, 앉아야 하고, 누워야 하고, 나아가야 하고, 물러나야 하고, 앞을 보아야 하고, 곁을 보아야 하고, 굽혀야 하고, 펴야 하고, 가사·발우·의복을 지녀야 하고, 마음챙김을 가지고 행하고 머물고 움직이고 지내고 수호하고 유지하고 살아가야 함을 의미한다. 이것이 '마음챙김이 있는 비구가 유행한다'는 뜻이다. 그러므로 세존께서 말씀하셨다.

‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

"감각적 욕망들에 탐착하지 말고, 마음으로 혼탁하지 않아야 하며, 모든 법에 능숙하고, 마음챙김이 있는 비구로서 유행해야 한다."

สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทา เอกปโยคา เอกาธิปฺปายา เอกวาสนวาสิตา, เตสํ อเนกปาณสหสฺสานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. สห อรหตฺตปฺปตฺตา อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุเกสา จ มสฺสู จ อนฺตรหิตา, ภณฺฑุกาสายวตฺถวสโน สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธโร อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา ปญฺชลิโก ภควนฺตํ นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – ‘‘สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ.

게송이 끝남과 동시에 그 바라문과 함께 뜻을 같이하고, 노력을 같이하고, 의도를 같이하고, 성향을 같이한 수천의 많은 중생들에게 ‘일어나는 성질을 가진 것은 무엇이든 그 모두는 멸하는 성질을 가졌다’라는 티끌 없고 때 없는 법의 눈이 생겨났다. 그 바라문의 마음은 집착 없이 번뇌들로부터 해방되었다. 아라한과에 도달함과 동시에 사슴 가죽 옷, 땋은 머리, 나무 껍질 옷, 세 갈래 지팡이, 물병, 머리카락과 수염은 사라졌고, 머리를 깎고 가사를 입고 승가티와 발우와 가사를 갖추었으며, 이치에 맞는 실천에 따라 합장하고 세존께 절하며 앉아 있었다. “세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다.”

อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ปฐโม.

아지타 학인 질문 해설인 첫 번째가 끝났다.

๒. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

2. 팃사 멧테이야 학인 질문 해설

๙.

9.

โกธ สนฺตุสิโต โลเก, [อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย]กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา;

โก อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ, โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคา.

“이 세상에서 누가 만족한 사람입니까? [팃사 멧테이야 존자가 물었다] 누구에게 요동함이 없습니까? 누가 양극단을 특별한 지혜로 알고 중간에서도 지혜로써 오염되지 않습니까? 누구를 위대한 사람이라 부릅니까? 여기 누가 갈애(바느질하는 자)를 넘어섰습니까?”

โกธ สนฺตุสิโต โลเกติ โก โลเก ตุฏฺโฐ สนฺตุฏฺโฐ อตฺตมโน ปริปุณฺณสงฺกปฺโปติ – โกธ สนฺตุสิโต โลเก.

‘이 세상에서 누가 만족한 사람입니까’라는 것은, 세상에서 누가 기뻐하고, 충분히 만족하고, 마음이 즐겁고, 의도가 충만한가라는 의미이다. 즉, 이 세상에서 누가 만족한 사람인가라는 것이다.

อิจฺจายสฺมา [Pg.41] ติสฺสเมตฺเตยฺโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ – อายสฺมาติ. ติสฺโสติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป. เมตฺเตยฺโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โคตฺตํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโรติ – อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย.

‘팃사 멧테이야 존자가’에서, ‘이(iti)’는 구절의 연결, 결합, 충족, 자음의 조화, 단어의 순차적 연결 등이다. ‘존자(āyasmā)’는 사랑스러운 말, 존경의 말, 공경과 예의를 담은 명칭이다. ‘팃사’는 그 바라문의 이름, 호칭, 명칭, 가설, 통용되는 이름 등이다. ‘멧테이야’는 그 바라문의 성(gotta), 호칭, 명칭이다. 이것이 ‘팃사 멧테이야 존자가’의 의미이다.

กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตาติ ตณฺหิญฺชิตํ ทิฏฺฐิญฺชิตํ มานิญฺชิตํ กิเลสิญฺชิตํ กามิญฺชิตํ. กสฺสิเม อิญฺชิตา นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.

‘누구에게 요동함이 없습니까’라는 것은, 갈애의 요동, 견해의 요동, 자만의 요동, 번뇌의 요동, 감각적 욕망의 요동을 말한다. 누구에게 이러한 요동함이 없고, 존재하지 않고, 발견되지 않으며, 버려졌고, 단절되었고, 가라앉았고, 가라앉혀졌으며, 다시는 일어날 수 없게 지혜의 불로 태워졌는가라는 의미이다.

โก อุภนฺตมภิญฺญายาติ โก อุโภ อนฺเต อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – โก อุภนฺตมภิญฺญาย.

‘누가 양극단을 특별한 지혜로 알고’라는 것은, 누가 두 끝을 특별한 지혜로 알고, 파악하고, 숙고하고, 조사하고, 분명히 하고, 명백히 했는가라는 의미이다.

มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปตีติ มชฺเฌ มนฺตาย น ลิปฺปติ, อลิตฺโต อนุปลิตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ.

‘중간에서도 지혜로써 오염되지 않습니까’라는 것은, 중간에서도 지혜로써 오염되지 않고, 물들지 않고, 특별히 물들지 않으며, 벗어나고, 떠나고, 완전히 해방되고, 분리되어 경계가 없는 마음으로 머무는가라는 의미이다.

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ มหาปุริโส อคฺคปุริโส เสฏฺฐปุริโส วิเสฏฺฐปุริโส ปาโมกฺขปุริโส อุตฺตมปุริโส ปธานปุริโส ปวรปุริโสติ. กํ พฺรูสิ กํ กเถสิ กํ มญฺญสิ กํ ภณสิ กํ ปสฺสติ กํ โวหรสีติ – กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ.

‘누구를 위대한 사람이라 부릅니까’에서, 위대한 사람이란 으뜸가는 사람, 뛰어난 사람, 탁월한 사람, 우두머리인 사람, 가장 높은 사람, 주된 사람, 최상의 사람을 말한다. 누구를 부르며, 누구를 말하며, 누구를 생각하며, 누구를 일컬으며, 누구를 보며, 누구를 부르는가라는 의미이다.

โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคาติ โก อิธ สิพฺพินึ ตณฺหํ อชฺฌคา อุปจฺจคา อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคา. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘여기 누가 갈애를 넘어섰습니까’라는 것은, 여기 누가 바느질하는 자인 갈애를 넘어섰고, 멀리 넘어섰고, 초월했고, 완전히 초월했는가라는 의미이다. 그래서 그 바라문은 이렇게 말했다.

‘‘โกธ สนฺตุสิโต โลเก, [อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย]กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา;

โก อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ, โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

“이 세상에서 누가 만족한 사람입니까? [팃사 멧테이야 존자가 물었다] 누구에게 요동함이 없습니까? 누가 양극단을 특별한 지혜로 알고 중간에서도 지혜로써 오염되지 않습니까? 누구를 위대한 사람이라 부릅니까? 여기 누가 갈애를 넘어섰습니까?”

๑๐.

10.

กาเมสุ [Pg.42] พฺรหฺมจริยวา, [เมตฺเตยฺยาติ ภควา]วีตตณฺโห สทา สโต;

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ, ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.

“감각적 욕망들 속에서 청정범행을 닦고, [멧테이야여, 세존께서 말씀하셨다] 갈애가 없고 항상 마음 챙기는 자, 조사하여 평온에 이른 비구, 그에게는 요동함이 없다.”

กาเมสุ พฺรหฺมจริยวาติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อสทฺธมฺมสมาปตฺติยา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม. อปิ จ, นิปฺปริยาเยน พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ. โย อิมินา อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ พฺรหฺมจริยวา. ยถา จ ธเนน ธนวาติ วุจฺจติ, โภเคน โภควาติ วุจฺจติ, ยเสน ยสวาติ วุจฺจติ, สิปฺเปน สิปฺปวาติ วุจฺจติ, สีเลน สีลวาติ วุจฺจติ, วีริเยน วีริยวาติ วุจฺจติ, ปญฺญาย ปญฺญวาติ วุจฺจติ, วิชฺชาย วิชฺชวาติ วุจฺจติ – เอวเมว โย อิมินา อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ พฺรหฺมจริยวาติ – กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา.

‘감각적 욕망들 속에서 청정범행을 닦고’에서, ‘감각적 욕망(kāma)’은 요약하자면 대상으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)의 두 가지이다. ...중략... 이를 대상으로서의 욕망이라 한다. ...중략... 이를 번뇌로서의 욕망이라 한다. 청정범행(Brahmacariya)은 사된 음행을 범하는 것에 대한 멀리함, 절제, 다시 절제함, 금함, 하지 않음, 행하지 않음, 범하지 않음, 경계를 넘지 않음을 말한다. 또한, 직접적인 의미로는 고귀한 여덟 가지 성스러운 도를 청정범행이라 한다. 즉 정견, 정사유, 정어, 정업, 정명, 정정진, 정사, 정정이다. 이 고귀한 여덟 가지 성스러운 도를 갖추고, 충분히 갖추고, 도달하고, 완전히 도달하고, 구족하고, 성취한 자를 ‘청정범행을 닦는 자’라고 한다. 재물을 가졌기에 ‘재력가’라 하고, 보물을 가졌기에 ‘자산가’라 하고, 명성을 가졌기에 ‘명망가’라 하고, 기술을 가졌기에 ‘기술자’라 하고, 계율을 가졌기에 ‘지계자’라 하고, 정진을 가졌기에 ‘정진하는 자’라 하고, 지혜를 가졌기에 ‘지혜로운 자’라 하고, 명지(vijjā)를 가졌기에 ‘명지를 가진 자’라고 하듯이, 이와 같이 고귀한 여덟 가지 성스러운 도를 갖추고... 성취한 자를 ‘청정범행을 닦는 자’라고 한다. 이것이 ‘감각적 욕망들 속에서 청정범행을 닦는 것’의 의미이다.

เมตฺเตยฺยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ โคตฺเตน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – เมตฺเตยฺยาติ ภควา.

‘멧테이야여’라고 세존께서는 그 바라문을 성(gotta)으로 부르셨다. ‘세존(Bhagavā)’은 존경의 표현이다. ...중략... 세존이라는 명칭은 실증적으로 명명된 나마빤냐띠(nāma-paññatti)이다. 이것이 ‘멧테이야여, 세존께서 말씀하셨다’의 의미이다.

วีตตณฺโห สทา สโตติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ยสฺเสสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ วีตตณฺโห จตฺตตณฺโห วนฺตตณฺโห มุตฺตตณฺโห ปหีนตณฺโห ปฏินิสฺสฏฺฐตณฺโห วีตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรติ. สทาติ สทา สพฺพทา สพฺพกาลํ นิจฺจกาลํ ธุวกาลํ สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ โปงฺขานุโปงฺขํ [Pg.43] อุทกูมิกชาตํ อวีจิสนฺตติสหิตํ ผสฺสิตํ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ ปุริมยามํ มชฺฌิมยามํ ปจฺฉิมยามํ กาเฬ ชุณฺเห วสฺเส เหมนฺเต คิมฺเห ปุริเม วโยขนฺเธ มชฺฌิเม วโยขนฺเธ ปจฺฉิเม วโยขนฺเธ. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, เวทนาสุ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโตติ – วีตตณฺโห สทา สโต.

‘갈애가 없고 항상 마음 챙기는 자(vītataṇho sadā sato)’라는 대목에서, ‘갈애(taṇhā)’란 형색에 대한 갈애…(중략)… 법에 대한 갈애를 말합니다. 누구든지 이러한 갈애가 제거되고, 완전히 끊어지고, 고요해지고, 진정되고, 다시는 일어나지 않게 되었으며, 지혜의 불(ñāṇagginā)로 태워진 사람을 일컬어 ‘갈애를 떠난 자(vītataṇho)’, ‘갈애를 버린 자(cattataṇho)’, ‘갈애를 토해낸 자(vantataṇho)’, ‘갈애에서 벗어난 자(muttataṇho)’, ‘갈애가 제거된 자(pahīnataṇho)’, ‘갈애를 완전히 놓아버린 자(paṭinissaṭṭhataṇho)’라고 합니다. 또한 그는 탐욕을 떠난 자, 탐욕을 버린 자, 탐욕을 토해낸 자, 탐욕에서 벗어난 자, 탐욕이 제거된 자, 탐욕을 완전히 놓아버린 자이며, 갈증이 없고(nicchāto) 평온에 이르렀으며(nibbuto), 시원해진 자(sītibhūto)로서 과(果)의 행복을 경험하며(sukhappaṭisaṃvedī), 성스러운 존재가 된(brahmabhūtena) 자신(attanā)으로 머무는 자를 말합니다. ‘항상(sadā)’이란 늘, 언제나, 모든 시간, 변함없는 시간, 영원한 시간, 끊임없이, 지속적으로, 중단 없이, 화살이 잇따라 박히듯, 물결이 이어지듯, 쉼 없이 연속적으로, 접촉하며, 식전이나 식후나, 초야·중야·후야에, 검은 보름이나 밝은 보름에, 우기나 겨울이나 여름에, 소년기나 중년기나 노년기에도 항상함을 의미합니다. ‘마음 챙기는 자(sato)’란 네 가지 원인으로 마음 챙기는 것이니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립(신념처)을 닦으며 마음 챙기는 자, 느낌에서 느낌을 관찰하는 마음챙김의 확립(수념처)을 닦으며 마음 챙기는 자, 마음에서 마음을 관찰하는 마음챙김의 확립(심념처)을 닦으며 마음 챙기는 자, 법에서 법을 관찰하는 마음챙김의 확립(법념처)을 닦으며 마음 챙기는 자…(중략)… 이러한 사람을 ‘마음 챙기는 자’라고 부릅니다. 이것이 ‘갈애가 없고 항상 마음 챙기는 자’라는 구절의 뜻입니다.

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขูติ สงฺขา วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. สงฺขายาติ สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ… ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา.

‘분별하여 평온에 이른 비구(saṅkhāya nibbuto bhikkhu)’라는 대목에서, ‘분별(saṅkhā)’은 지혜를 뜻합니다. 어떤 지혜이든, 꿰뚫어 아는 것, 조사함, 정밀한 조사함…(중략)… 미혹되지 않음, 법을 간택함, 바른 견해(정견)를 말합니다. ‘분별하여(saṅkhāya)’란 분별하고 알고 헤아리고 조사하고 분명히 하여, ‘모든 형성된 것들은 무상하다’고 분별하여 알고 헤아리고 조사하고 분명히 하며, ‘모든 형성된 것들은 괴로움이다’…(중략)… ‘모든 법은 무아이다’… ‘무명을 조건으로 형성들이 일어난다’… ‘일어나는 성질을 가진 것은 무엇이든 그 모두는 소멸하는 성질을 가졌다’고 분별하여 알고 헤아리고 조사하고 분명히 함을 뜻합니다.

อถ วา, อนิจฺจโต สงฺขาย ชานิตฺวา…เป… ทุกฺขโต… โรคโต… คณฺฑโต… สลฺลโต…เป… นิสฺสรณโต สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. นิพฺพุโตติ ราคสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุโต, โทสสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุโต, โมหสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุโต, โกธสฺส… อุปนาหสฺส… มกฺขสฺส… ปฬาสสฺส… อิสฺสาย… มจฺฉริยสฺส… มายาย… สาเฐยฺยสฺส… ถมฺภสฺส… สารมฺภสฺส… มานสฺส… อติมานสฺส… มทสฺส… ปมาทสฺส… สพฺพกิเลสานํ… สพฺพทุจฺจริตานํ… สพฺพทรถานํ … สพฺพปริฬาหานํ… สพฺพสนฺตาปานํ… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุโต. ภิกฺขูติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขุ…เป… วุสิตวา ขีณปุนพฺภโว ส ภิกฺขูติ – สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ.

또는, 무상함으로 분별하여 알고…(중략)… 괴로움으로, 질병으로, 종기로, 화살로…(중략)… 벗어남으로 분별하여 알고 헤아리고 조사하고 분명히 함을 뜻합니다. ‘평온에 이른 자(nibbuto)’란 탐욕을 껐기에 평온한 자요, 성냄을 껐기에 평온한 자요, 어리석음을 껐기에 평온한 자이며, 분노, 원한, 얕봄, 시기, 인색, 기만, 간사함, 고집, 격정, 자만, 과도한 자만, 취기, 방일, 모든 번뇌, 모든 악행, 모든 고뇌, 모든 열기, 모든 불타오름, 모든 해로운 의도적 형성(sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ)들을 껐기 때문에 평온에 이른 자입니다. ‘비구(bhikkhu)’란 [유신견 등] 일곱 가지 법을 타파했기에 비구라 하며…(중략)… 수행을 완수하고 다시 태어남의 원인이 다한 자를 말합니다. 이것이 ‘분별하여 평온에 이른 비구’라는 구절의 뜻입니다.

ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตาติ. ตสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. อิญฺชิตาติ ตณฺหิญฺชิตํ ทิฏฺฐิญฺชิตํ มานิญฺชิตํ กิเลสิญฺชิตํ กามิญฺชิตํ. ตสฺสิเม อิญฺชิตา [Pg.44] นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา. เตนาห ภควา –

‘그에게는 동요가 없다(tassa no santi iñjitā)’는 대목에서, ‘그(tassa)’란 번뇌가 다한 아라한을 말합니다. ‘동요(iñjitā)’란 갈애에 의한 동요, 견해에 의한 동요, 자만에 의한 동요, 번뇌에 의한 동요, 욕탐에 의한 동요를 말합니다. 그 아라한에게 이러한 동요들은 존재하지 않고, 있지 않으며, 발견되지 않습니다. 그것들은 제거되었고, 완전히 끊어졌으며, 고요해졌고, 진정되었으며, 다시는 일어날 수 없게 지혜의 불로 태워졌기 때문입니다. 이것이 ‘그에게는 동요가 없다’는 구절의 뜻입니다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา, [เมตฺเตยฺยาติ ภควา]วีตตณฺโห สทา สโต;

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ, ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา’’ติ.

“욕망들 속에서도 청정 범행을 닦으며, [메테야여, 세존께서 말씀하셨다] 갈애가 없고 항상 마음 챙기며, 분별하여 평온에 이른 비구, 그에게는 동요가 없다.”

๑๑.

11.

โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ, โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา.

그는 양 끝을 완전히 알고, 중간에서도 지혜로 물들지 않는다. 그를 위대한 사람이라 나는 부르나니, 그는 이 세상에서 ‘바느질꾼(갈애)’을 넘어섰다.

โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปตีติ. อนฺตาติ ผสฺโส เอโก อนฺโต, ผสฺสสมุทโย ทุติโย อนฺโต, ผสฺสนิโรโธ มชฺเฌ; อตีตํ เอโก อนฺโต, อนาคตํ ทุติโย อนฺโต, ปจฺจุปฺปนฺนํ มชฺเฌ; สุขา เวทนา เอโก อนฺโต, ทุกฺขา เวทนา ทุติโย อนฺโต, อทุกฺขมสุขา เวทนา มชฺเฌ; นามํ เอโก อนฺโต, รูปํ ทุติโย อนฺโต, วิญฺญาณํ มชฺเฌ; ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ เอโก อนฺโต, ฉ พาหิรานิ อายตนานิ ทุติโย อนฺโต, วิญฺญาณํ มชฺเฌ; สกฺกาโย เอโก อนฺโต, สกฺกายสมุทโย ทุติโย อนฺโต, สกฺกายนิโรโธ มชฺเฌ. มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ.

‘그는 양 끝을 완전히 알고, 중간에서도 지혜로 물들지 않는다’는 대목에서, ‘양 끝(antā)’이란 접촉(phasso)이 한 끝이고, 접촉의 일어남이 두 번째 끝이며, 그 중간에 접촉의 소멸이 있습니다. 과거가 한 끝이고, 미래가 두 번째 끝이며, 그 중간에 현재가 있습니다. 즐거운 느낌이 한 끝이고, 괴로운 느낌이 두 번째 끝이며, 그 중간에 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌이 있습니다. 정신(nāma)이 한 끝이고, 물질(rūpa)이 두 번째 끝이며, 그 중간에 식(viññāṇa)이 있습니다. 여섯 가지 안의 감각장소(내입처)가 한 끝이고, 여섯 가지 밖의 감각장소(외입처)가 두 번째 끝이며, 그 중간에 식(viññāṇa)이 있습니다. 유신(sakkāyo)이 한 끝이고, 유신의 일어남이 두 번째 끝이며, 그 중간에 유신의 소멸이 있습니다. ‘지혜(mantā)’란 지혜를 일컫는 것으로, 꿰뚫어 아는 것…(중략)… 미혹되지 않음, 법을 간택함, 바른 견해를 말합니다.

เลปาติ ทฺเว เลปา – ตณฺหาเลโป จ ทิฏฺฐิเลโป จ. กตโม ตณฺหาเลโป? ยาวตา ตณฺหาสงฺขาเตน สีมกตํ โอธิกตํ ปริยนฺตกตํ ปริคฺคหิตํ มมายิตํ – ‘‘อิทํ มม, เอตํ มม, เอตฺตกํ มม, เอตฺตาวตา มม รูปา สทฺทา คนฺธา รสา โผฏฺฐพฺพา อตฺถรณา ปาวุรณา ทาสิทาสา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา หตฺถิควาสฺสวฬวา เขตฺตํ วตฺถุ หิรญฺญํ สุวณฺณํ คามนิคมราชธานิโย รฏฺฐญฺจ ชนปโท จ โกโส จ โกฏฺฐาคารญฺจ’’. เกวลมฺปิ มหาปถวึ ตณฺหาวเสน มมายติ. ยาวตา อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตํ – อยํ ตณฺหาเลโป.

‘물듦(lepā)’에는 갈애의 물듦(taṇhālepo)과 견해의 물듦(diṭṭhilepo)의 두 가지가 있습니다. 갈애의 물듦이란 무엇입니까? 갈애라고 불리는 확장에 의해 경계 지어지고, 한정되고, 끝이 생기고, 움켜쥐고, ‘내 것’이라고 여기는 것입니다. 즉 “이것은 내 것, 저것은 내 것, 이만큼이 내 것”이라 하며, 자신의 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉, 침구와 의복, 노비, 가축, 닭과 돼지, 코끼리와 소, 말과 나귀, 논밭, 부지, 은과 금, 마을과 도시와 왕도, 국가와 지방, 보물창고와 곡간 등을 내 것으로 여기는 것입니다. 심지어 대지 전체까지도 갈애의 힘으로 ‘내 것’이라 여깁니다. 108가지 갈애의 움직임이 미치는 모든 범위가 바로 갈애의 물듦입니다.

กตโม [Pg.45] ทิฏฺฐิเลโป? วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริเยสคฺคาโห วิปรีตคฺคาโห วิปลฺลาสคฺคาโห มิจฺฉาคาโห อยาถาวกสฺมึ ยาถาวกนฺติ คาโห, ยาวตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ – อยํ ทิฏฺฐิเลโป.

견해의 물듦이란 무엇입니까? 20가지 요소를 가진 유신견, 10가지 요소를 가진 사견, 10가지 요소를 가진 유신견[상견/단견], 10가지 요소를 가진 사견, 10가지 요소를 가진 제한적 견해(antaggāhikā diṭṭhi), 그리고 그와 같은 성질의 견해, 견해의 미로, 견해의 밀림, 견해의 광야, 견해의 왜곡, 견해의 요동, 견해의 결박, 취착, 움켜앎, 집착, 오염된 접촉, 그릇된 길, 잘못된 경로, 그릇됨, 외도의 장소, 거꾸로 된 취착, 뒤바뀐 취착, 전도된 취착, 잘못된 취착, 사실이 아닌 것에 대해 사실이라고 하는 취착, 나아가 62가지 견해에 이르는 모든 것이 견해의 물듦입니다.

โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปตีติ โส อุโภ จ อนฺเต มชฺฌญฺจ มนฺตาย อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา น ลิปฺปติ น ปลิปฺปติ น อุปลิปฺปติ, อลิตฺโต อสํลิตฺโต อนุปลิตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – โส อุภนฺตมภิญฺญาย มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ.

‘그는 양 끝을 완전히 알고, 중간에서도 지혜로 물들지 않는다’는 것은, 그 비구가 양 끝과 중간을 지혜(mantā)로써 완전히 알고, 헤아리고, 조사하고, 분명히 하여, 물들지 않고, 덧칠해지지 않고, 집착하지 않으며, 물듦이 없고, 오염되지 않고, 달라붙지 않으며, [번뇌에서] 벗어나고, 놓아버리고, 해방되고, 분리되어, 한계가 없는 마음으로 머문다는 뜻입니다. 이것이 ‘그는 양 끝을 완전히 알고 중간에서도 지혜로 물들지 않는다’는 구절의 의미입니다.

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ มหาปุริโส อคฺคปุริโส เสฏฺฐปุริโส วิเสฏฺฐปุริโส ปาโมกฺขปุริโส อุตฺตมปุริโส ปวรปุริโส, ตํ พฺรูมิ ตํ กเถมิ ตํ ภณามิ ตํ ทีเปมิ ตํ โวหรามิ.

'나는 그를 위대한 사람이라 부른다'라는 이 구절에서 '위대한 사람(mahāpuriso)'이란 으뜸가는 사람(aggapuriso), 최상의 사람(seṭṭhapuriso), 뛰어난 사람(viseṭṭhapuriso), 주된 사람(pāmokkhapuriso), 훌륭한 사람(uttamapuriso), 가장 수승한 사람(pavarapuriso)을 말한다. 그(비구)를 나는 (위대한 사람이라고) 말하며, 이야기하며, 선언하며, 드러내며, 부른다.

อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘มหาปุริโส มหาปุริโส’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, มหาปุริโส โหตี’’ติ? ‘‘วิมุตฺตจิตฺตตฺตา ขฺวาหํ, สาริปุตฺต, มหาปุริโสติ วทามิ, อวิมุตฺตจิตฺตตฺตา โน มหาปุริโสติ วทามิ.

사리풋타 존자가 세존께 이와 같이 여쭈었다. '세존이시여, 위대한 사람, 위대한 사람이라고들 합니다. 세존이시여, 어느 정도의 자질을 갖추어야 위대한 사람이라 합니까?' '사리풋타여, 마음이 해탈했기 때문에 나는 위대한 사람이라 부르고, 마음이 해탈하지 못했기 때문에 위대한 사람이라 부르지 않는다.'

‘‘กถญฺจ, สาริปุตฺต, วิมุตฺตจิตฺโต โหติ? อิธ, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ตสฺส กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรโต จิตฺตํ วิรชฺชติ วิมุจฺจติ อนุปาทาย อาสเวหิ. เวทนาสุ…เป… จิตฺเต… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ตสฺส ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสิโน วิหรโต จิตฺตํ วิรชฺชติ วิมุจฺจติ อนุปาทาย อาสเวหิ. เอวํ โข, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ วิมุตฺตจิตฺโต โหติ. วิมุตฺตจิตฺตตฺตา ขฺวาหํ, สาริปุตฺต, มหาปุริโสติ [Pg.46] วทามิ, อวิมุตฺตจิตฺตตฺตา โน มหาปุริโสติ วทามี’’ติ – ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ.

'사리풋타여, 어떻게 마음이 해탈한 자가 되는가? 여기 사리풋타여, 비구가 세상에 대한 탐욕과 싫어하는 마음을 버리고, 안으로 몸에서 몸을 관찰하며(身隨觀), 열정적이고 분명히 알고 마음 챙기며 머문다. 그가 몸에서 몸을 관찰하며 머물 때, 그의 마음은 탐욕이 빛바래고 집착함이 없이 번뇌들로부터 해탈한다. 느낌에서... (줄임)... 마음에서... 법에서 법을 관찰하며 머물 때, 그의 마음은 탐욕이 빛바래고 집착함이 없이 번뇌들로부터 해탈한다. 사리풋타여, 이와 같이 비구는 마음이 해탈한 자가 된다. 사리풋타여, 참으로 마음이 해탈했기 때문에 나는 위대한 사람이라 부르고, 마음이 해탈하지 않았기 때문에 위대한 사람이라 부르지 않는다.' 이것이 '나는 그를 위대한 사람이라 부른다'는 구절의 의미이다.

โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคาติ สิพฺพินี วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ, ยสฺเสสา สิพฺพินี ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. โส สิพฺพินึ ตณฺหํ อจฺจคา อุปจฺจคา อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา. เตนาห ภควา –

'그는 여기서 바느질장이(갈애)를 뛰어넘었다'라는 구절에서 '바느질장이(sibbinī)'는 갈애(taṇhā)를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕... (줄임)... 탐심, 욕심, 불선근인 갈애를 제거하고 뿌리째 뽑아 버리고 가라앉히고 평정하여 다시는 일어나지 않게 지혜의 불로 태워 버린 자를 말한다. 그는 갈애라는 바느질장이를 뛰어넘고 넘어서고 지나치고 완전히 넘어섰으므로 '그는 여기서 바느질장이를 뛰어넘었다'라고 한다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ, โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

'그는 양극단을 완전히 알고 중간에서도 지혜로써 물들지 않으니, 나는 그를 위대한 사람이라 부른다. 그는 여기서 바느질장이를 뛰어넘었다.'

สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทา เอกปโยคา เอกาธิปฺปายา เอกวาสนวาสิตา, เตสํ อเนกปาณสหสฺสานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. สห อรหตฺตปฺปตฺตา อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุเกสา จ มสฺสู จ อนฺตรหิตา. ภณฺฑุกาสายวตฺถวสโน สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธโร อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา ปญฺชลิโก ภควนฺตํ นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – ‘‘สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ.

게송이 끝남과 동시에, 그 브라만과 뜻을 같이하고 수행을 같이하며 의도가 같고 성향이 같은 수천의 많은 중생들에게 '생겨나는 법은 무엇이든 멸하는 법이다'라는 티 없고 때 없는 법의 눈(法眼)이 생겨났다. 그 브라만(팃사 멧테이야)의 마음은 집착 없이 번뇌들로부터 해탈했다. 아라한과를 얻음과 동시에 사슴 가죽 옷, 땋은 머리, 나무껍질 옷, 세 갈래 지팡이, 물병, 머리카락과 수염 등이 사라졌다. (그는) 머리를 깎고 가사를 입고 발바닥에 가사를 걸치고 가사와 발우를 갖춘 모습으로, 합장하고 세존께 절하며 '세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시며 저는 세존의 제자입니다'라고 하며 앉아 있었다.

ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ทุติโย.

팃사 멧테이야 학도 질문의 해설이 끝났다. 두 번째.

๓. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

3. 뿐나카 학도 질문의 해설

๑๒.

12.

อเนชํ มูลทสฺสาวึ, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กึนิสฺสิตา อิสโย มนุชา, ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

(뿐나카 존자가 여쭈었다) '동요가 없고 근원을 보시는 분께 질문을 가지고 왔습니다. 이 세상의 선인(仙人)들과 인간들, 왕들과 브라만들은 무엇을 의지하여 신들에게 수많은 제사를 드렸습니까? 세존이시여, 그것을 여쭈오니 저에게 말씀해 주십시오.'

อเนชํ มูลทสฺสาวินฺติ เอชา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ สา เอชา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา [Pg.47] อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อเนโช. เอชาย ปหีนตฺตา อเนโช. ภควา ลาเภปิ น อิญฺชติ, อลาเภปิ น อิญฺชติ, ยเสปิ น อิญฺชติ, อยเสปิ น อิญฺชติ, ปสํสายปิ น อิญฺชติ, นินฺทายปิ น อิญฺชติ, สุเขปิ น อิญฺชติ, ทุกฺเขปิ น อิญฺชติ น จลติ น เวธติ นปฺปเวธตีติ – อเนชํ. มูลทสฺสาวินฺติ ภควา มูลทสฺสาวี เหตุทสฺสาวี นิทานทสฺสาวี สมฺภวทสฺสาวี ปภวทสฺสาวี สมุฏฺฐานทสฺสาวี อาหารทสฺสาวี อารมฺมณทสฺสาวี ปจฺจยทสฺสาวี สมุทยทสฺสาวี.

'동요가 없는 분(anejaṃ), 근원을 보시는 분(mūladassāviṃ)'이라는 구절에서 '동요(ejā)'란 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕... (줄임)... 탐심, 욕심, 불선근인 갈애를 부처님께서는 버리시고 뿌리째 뽑으시고 밑동만 남은 야자수처럼 만드셨으며 존재하지 않게 하시고 다시는 생겨나지 않게 하셨다. 그러므로 부처님은 동요가 없는 분(anejo)이시다. 갈애를 버렸으므로 동요가 없으시다. 세존께서는 얻음에도 흔들리지 않으시고, 얻지 못함에도 흔들리지 않으시며, 명성에도 흔들리지 않으시고, 명성이 없음에도 흔들리지 않으시며, 칭찬에도 흔들리지 않으시고, 비난에도 흔들리지 않으시며, 즐거움에도 흔들리지 않으시고, 괴로움에도 흔들리지 않으시며, 동요하지 않으시고 떨림이 없으시니, 이것이 '동요가 없는 분'의 의미이다. '근원을 보시는 분'이란 세존께서는 근원을 보시는 분, 인(因)을 보시는 분, 원인을 보시는 분, 생겨남을 보시는 분, 기원을 보시는 분, 일어남을 보시는 분, 자양을 보시는 분, 대상을 보시는 분, 조건을 보시는 분, 집기(集起)를 보시는 분임을 의미한다.

ตีณิ อกุสลมูลานิ – โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ.

세 가지 불선근은 탐욕인 불선근, 성냄인 불선근, 어리석음인 불선근이다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, นิทานานิ กมฺมานํ สมุทยาย. กตมานิ ตีณิ? โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย, โทโส นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย, โมโห นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย นิรเย ติรจฺฉานโยนิยา เปตฺติวิสเย อตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา’’. อิมานิ ตีณิ อกุสลมูลานีติ ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี. ตีณิ กุสลมูลานิ – อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ.

세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. '비구들이여, 업의 발생에는 이 세 가지 원인이 있다. 무엇이 세 가지인가? 업의 발생 원인인 탐욕, 업의 발생 원인인 성냄, 업의 발생 원인인 어리석음이다. 비구들이여, 탐욕에서 생긴 업, 성냄에서 생긴 업, 어리석음에서 생긴 업으로는 신들이나 인간들, 혹은 그 어떤 다른 선처(善處)도 나타나지 않는다. 비구들이여, 오히려 탐욕에서 생긴 업, 성냄에서 생긴 업, 어리석음에서 생긴 업으로 인하여 지옥이 나타나고, 축생의 모태가 나타나고, 아귀의 영역이 나타나며, 지옥이나 축생의 모태나 아귀의 영역에서 개별적 존재가 생겨나게 하는 그 어떤 다른 악처(惡處)들이 나타난다.' 세존께서는 이 세 가지가 불선근임을 알고 보신다. 이와 같이 세존께서는 근원을 보시는 분... (줄임)... 집기를 보시는 분이시다. 세 가지 선근은 탐욕 없음(alobha)인 선근, 성냄 없음(adosa)인 선근, 어리석음 없음(amoha)인 선근이다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ…เป… น, ภิกฺขเว, อโลภเชน กมฺเมน อโทสเชน กมฺเมน อโมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, อโลภเชน กมฺเมน อโทสเชน กมฺเมน อโมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย เทเว จ มนุสฺเส จ อตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา’’. อิมานิ ตีณิ กุสลมูลานีติ ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี.

세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. '비구들이여, 세 가지... (줄임)... 비구들이여, 탐욕 없음에서 생긴 업, 성냄 없음에서 생긴 업, 어리석음 없음에서 생긴 업으로는 지옥이 나타나지 않고, 축생의 모태가 나타나지 않으며, 아귀의 영역이 나타나지 않고, 그 어떤 다른 악처들도 나타나지 않는다. 비구들이여, 오히려 탐욕 없음에서 생긴 업, 성냄 없음에서 생긴 업, 어리석음 없음에서 생긴 업으로 인하여 신들이 나타나고, 인간들이 나타나며, 천상이나 인간 세상에서 개별적 존재가 생겨나게 하는 그 어떤 다른 선처들이 나타난다.' 세존께서는 이 세 가지가 선근임을 알고 보신다. 이와 같이 세존께서는 근원을 보시는 분... (줄임)... 집기를 보시는 분이시다.

วุตฺตญฺเหตํ [Pg.48] ภควตา – ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา อกุสลปกฺขิกา สพฺเพ เต อวิชฺชามูลกา อวิชฺชาสโมสรณา อวิชฺชาสมุคฺฆาตา’’. สพฺเพ เต สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี.

세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. '비구들이여, 불선하고 불선의 부류에 속하며 불선의 편인 그 어떤 법들이라도, 그것들은 모두 무명(無明)을 뿌리로 하고 무명으로 모여들며 무명을 뿌리 뽑음으로써 제거된다.' 그 모든 법들이 제거됨을 세존께서는 알고 보신다. 이와 같이 세존께서는 근원을 보시는 분... (줄임)... 집기를 보시는 분이시다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา กุสลา กุสลภาคิยา กุสลปกฺขิกา, สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา. อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี.

세존께서 이와 같이 말씀하셨다. '비구들이여, 유익하고 유익함에 속하며 유익함의 편에 있는 어떤 법들이든, 그 모든 법은 방일하지 않음(appamāda)을 근본으로 하고 방일하지 않음에 모인다. 방일하지 않음이 그 법들 중에서 으뜸이라고 설해진다.'라고 세존께서는 알고 보신다. 이와 같이 세존께서는 근본을 보시는 분이시며... (중략)... 발생을 보시는 분이시다.

อถ วา, ภควา ชานาติ ปสฺสติ. ‘‘อวิชฺชา มูลํ สงฺขารานํ, สงฺขารา มูลํ วิญฺญาณสฺส, วิญฺญาณํ มูลํ นามรูปสฺส, นามรูปํ มูลํ สฬายตนสฺส, สฬายตนํ มูลํ ผสฺสสฺส, ผสฺโส มูลํ เวทนาย, เวทนา มูลํ ตณฺหาย, ตณฺหา มูลํ อุปาทานสฺส, อุปาทานํ มูลํ ภวสฺส, ภโว มูลํ ชาติยา, ชาติ มูลํ ชรามรณสฺสา’’ติ – ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี.

또한 세존께서는 다음과 같이 알고 보신다. '무명은 행들의 근본이고, 행들은 식의 근본이며, 식은 명색의 근본이고, 명색은 육입의 근본이며, 육입은 촉의 근본이고, 촉은 수의 근본이며, 수는 애의 근본이고, 애는 취의 근본이며, 취는 유의 근본이고, 유는 생의 근본이며, 생은 노사의 근본이다.'라고 세존께서는 알고 보신다. 이와 같이 세존께서는 근본을 보시는 분이시며... (중략)... 발생을 보시는 분이시다.

อถ วา, ภควา ชานาติ ปสฺสติ. ‘‘จกฺขุ มูลํ จกฺขุโรคานํ, โสตํ มูลํ โสตโรคานํ, ฆานํ มูลํ ฆานโรคานํ, ชิวฺหา มูลํ ชิวฺหาโรคานํ, กาโย มูลํ กายโรคานํ, มโน มูลํ เจตสิกานํ ทุกฺขาน’’นฺติ – ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี เหตุทสฺสาวี นิทานทสฺสาวี สมฺภวทสฺสาวี ปภวทสฺสาวี สมุฏฺฐานทสฺสาวี อาหารทสฺสาวี อารมฺมณทสฺสาวี ปจฺจยทสฺสาวี สมุทยทสฺสาวีติ – อเนชํ มูลทสฺสาวี.

또한 세존께서는 다음과 같이 알고 보신다. '눈은 눈의 병들의 근본이고, 귀는 귀의 병들의 근본이며, 코는 코의 병들의 근본이고, 혀는 혀의 병들의 근본이며, 몸은 몸의 병들의 근본이고, 마음은 마음에서 일어나는 고통들의 근본이다.'라고 세존께서는 알고 보신다. 이와 같이 세존께서는 근본을 보시는 분, 원인을 보시는 분, 인연을 보시는 분, 생겨남을 보시는 분, 기원을 보시는 분, 일어남을 보시는 분, 자양을 보시는 분, 대상을 보시는 분, 조건을 보시는 분, 발생을 보시는 분이시니, 곧 '동요 없음의 근본을 보시는 분(anejaṃ mūladassāvī)'이라는 뜻이다.

อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโกติ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมา ปุณฺณโก.

'이와 같이 존자 뿐나까는(Iccāyasmā puṇṇako)'에서 '이와 같이(iccā)'는 단어의 결합(sandhi)이다... (중략)... '존자 뿐나까'이다.

อตฺถิ ปญฺเหน อาคมนฺติ ปญฺเหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ โสตุกาโม อาคโตมฺหีติ – เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. อถ วา, ปญฺหตฺถิกานํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามานํ ปญฺหํ โสตุกามานํ อาคมนํ อภิกฺกมนํ อุปสงฺกมนํ ปยิรุปาสนํ อตฺถีติ – เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. อถ วา, ปญฺหาคโม ตุยฺหํ อตฺถิ, ตฺวมฺปิ ปหุ ตฺวมสิ อลมตฺโต. มยา ปุจฺฉิตํ กเถตุํ วิสชฺเชตุํ วหสฺเสตํ ภารนฺติ – เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

'질문을 가지고 왔습니다(Atthi pañhena āgamaṃ)'라는 것은 '질문을 필요로 하여 왔습니다', '질문을 묻고자 왔습니다', '질문을 듣고자 왔습니다'라는 것이니, 이와 같이 '질문을 가지고 왔습니다'라는 뜻이다. 또한 질문을 필요로 하는 자들, 질문을 묻고자 하는 자들, 질문을 듣고자 하는 자들의 옴, 나아감, 다가감, 시봉함이 있다는 것이니, 이와 같이도 '질문을 가지고 왔습니다'라는 뜻이다. 또한 '그대에게 질문의 기회가 있으니, 그대 또한 능력이 있고 충분한 자격을 갖추었습니다. 내가 묻는 것을 말하고 답하며 이 짐을 짊어지십시오'라는 것이니, 이와 같이도 '질문을 가지고 왔습니다'라는 뜻이다.

กึ [Pg.49] นิสฺสิตา อิสโย มนุชาติ กึ นิสฺสิตา อาสิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตา. อิสโยติ อิสินามกา เย เกจิ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา อาชีวกา นิคณฺฐา ชฏิลา ตาปสา. มนุชาติ มนุสฺสา วุจฺจนฺตีติ – กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา.

'무엇에 의지하여 선인들과 인간들은'에서 '무엇에 의지하여'란 무엇을 의지하고, 친근히 하고, 달라붙고, 다가가고, 집착하고, 확신하는가라는 뜻이다. '선인들(isayo)'이란 이시(isi)라 불리는 자들로, 선인의 출가법으로 출가한 어떤 자들이든 아지위까, 니간타, 자띨라, 따빠사(고행자)들을 말한다. '인간들(manujā)'이란 사람들을 말한다. 이것이 '무엇에 의지하여 선인들과 인간들은'이라는 구절의 뜻이다.

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานนฺติ. ขตฺติยาติ เย เกจิ ขตฺติยชาติกา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกา. เทวตานนฺติ อาชีวกสาวกานํ อาชีวกา เทวตา, นิคณฺฐสาวกานํ นิคณฺฐา เทวตา, ชฏิลสาวกานํ ชฏิลา เทวตา, ปริพฺพาชกสาวกานํ ปริพฺพาชกา เทวตา, อวิรุทฺธกสาวกานํ อวิรุทฺธกา เทวตา, หตฺถิวติกานํ หตฺถี เทวตา, อสฺสวติกานํ อสฺสา เทวตา, โควติกานํ คาโว เทวตา, กุกฺกุรวติกานํ กุกฺกุรา เทวตา, กากวติกานํ กากา เทวตา, วาสุเทววติกานํ วาสุเทโว เทวตา, พลเทววติกานํ พลเทโว เทวตา, ปุณฺณภทฺทวติกานํ ปุณฺณภทฺโท เทวตา, มณิภทฺทวติกานํ มณิภทฺโท เทวตา, อคฺคิวติกานํ อคฺคิ เทวตา, นาควติกานํ นาคา เทวตา, สุปณฺณวติกานํ สุปณฺณา เทวตา, ยกฺขวติกานํ ยกฺขา เทวตา, อสุรวติกานํ อสุรา เทวตา, คนฺธพฺพวติกานํ คนฺธพฺพา เทวตา, มหาราชวติกานํ มหาราชาโน เทวตา, จนฺทวติกานํ จนฺโท เทวตา, สูริยวติกานํ สูริโย เทวตา, อินฺทวติกานํ อินฺโท เทวตา, พฺรหฺมวติกานํ พฺรหฺมา เทวตา, เทววติกานํ เทโว เทวตา, ทิสาวติกานํ ทิสา เทวตา, เย เยสํ ทกฺขิเณยฺยา เต เตสํ เทวตาติ – ขตฺติยพฺราหฺมณา เทวตานํ.

'크샤트리아, 브라만, 신들에게'에서 '크샤트리아'란 크샤트리아 계급의 모든 이들을 말한다. '브라만'이란 '보(bho)'라고 부르는 습관이 있는 모든 이들을 말한다. '신들에게'란 아지위까의 제자들에게는 아지위까가 신이고, 니간타의 제자들에게는 니간타가 신이며, 자띨라의 제자들에게는 자띨라가 신이고, 유행자(paribbājaka)의 제자들에게는 유행자가 신이며, 불화하지 않는 자(aviruddhaka)들에게는 불화하지 않는 자가 신이고, 코끼리 수행자들에게는 코끼리가 신이며, 말 수행자에게는 말이 신이고, 소 수행자에게는 소가 신이며, 개 수행자에게는 개가 신이고, 까마귀 수행자에게는 까마귀가 신이며, 와수데와 수행자에게는 와수데와가 신이고, 발라데와 수행자에게는 발라데와가 신이며, 뿐나밧다 수행자에게는 뿐나밧다가 신이고, 마니밧다 수행자에게는 마니밧다가 신이며, 불 수행자에게는 불이 신이고, 용(nāga) 수행자에게는 용이 신이며, 갈루다 수행자에게는 갈루다가 신이고, 야차 수행자에게는 야차가 신이며, 아수라 수행자에게는 아수라가 신이고, 건달바 수행자에게는 건달바가 신이며, 사천왕 수행자에게는 사천왕이 신이고, 달 수행자에게는 달이 신이며, 해 수행자에게는 해가 신이고, 인드라 수행자에게는 인드라가 신이며, 범천 수행자에게는 범천이 신이고, 천신 수행자에게는 천신이 신이며, 방위 수행자에게는 방위가 신이라는 뜻이다. 누구든 그들에게 공양받을 만한 자(dakkhiṇeyyā)가 곧 그들의 신이다. 이것이 '크샤트리아, 브라만, 신들에게'라는 구절의 뜻이다.

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเกติ ยญฺญํ วุจฺจติ เทยฺยธมฺโม จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ. ยญฺญมกปฺปยึสูติ เยปิ ยญฺญํ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ, เตปิ ยญฺญํ กปฺเปนฺติ. เยปิ ยญฺญํ อภิสงฺขโรนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ, เตปิ ยญฺญํ กปฺเปนฺติ. เยปิ ยญฺญํ เทนฺติ ยชนฺติ ปริจฺจชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ[Pg.50], เตปิ ยญฺญํ กปฺเปนฺติ. ปุถูติ ยญฺญา วา เอเต ปุถู, ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถู, ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู. กถํ ยญฺญา วา เอเต ปุถู? พหุกานํ เอเต ยญฺญา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลํ คนฺธํ วิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ – เอวํ ยญฺญา วา เอเต ปุถู.

'이 세상에서 많은 제사를 드렸습니까'에서 '제사(yañña)'란 보시물(deyyadhamma)인 가사, 발바리(음식), 거처, 병자를 위한 약과 필수품, 밥, 음료, 옷, 탈것, 꽃, 향, 연고, 침상, 숙소, 등불 등을 말한다. '제사를 드렸다(yaññamakappayiṃsu)'는 것은 제사를 바라고 구하고 찾는 자들, 즉 가사, 발바리, 거처, 약 등 보시물을 구하는 자들도 제사를 준비하는 것이요, 또한 가사, 발바리 등의 보시물을 마련하는 자들도 제사를 준비하는 것이며, 가사, 발바리 등의 보시물을 주고, 제사 지내고, 보시하는 자들도 제사를 드리는 것이다. '많다(puthū)'는 것은 이 보시물들이 많거나, 제사를 드리는 자들이 많거나, 공양을 받는 자들이 많다는 뜻이다. 어떻게 보시물들이 많은가? 가사, 발바리, 거처, 약, 밥, 음료, 옷, 탈것, 꽃, 향, 연고, 침상, 숙소, 등불 등 이 보시물들이 매우 많기 때문에 보시물들이 많다고 한다.

กถํ ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถู? พหุกา เอเต ยญฺญยาชกา ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ – เอวํ ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถู.

어떻게 제사를 드리는 자들이 많은가? 크샤트리아, 브라만, 바이샤, 수드라, 재가자, 출가자, 천신, 인간 등 이 제사를 드리는 자들이 매우 많기 때문에 제사를 드리는 자들이 많다고 한다.

กถํ ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู? พหุกา เอเต ทกฺขิเณยฺยา ปุถู สมณพฺราหฺมณา กปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกา – เอวํ ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู. อิธ โลเกติ มนุสฺสโลเกติ ยญฺญมกปฺปยึสุ – ปุถูธ โลเก.

어떻게 공양받을 만한 자들이 많은가? 사문과 브라만, 가난한 자, 길 떠난 자, 노래하며 구걸하는 자, 간청하는 자 등 이 공양받을 만한 자들이 매우 많기 때문에 공양받을 만한 자들이 많다고 한다. '이 세상에서'란 인간 세상에서라는 뜻이다. 이것이 '이 세상에서 많은 제사를 드렸습니까'라는 구절의 뜻이다.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉาติ ติสฺโส ปุจฺฉา – อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา. กตมา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ, ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภูตตฺถาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา.

"세존이시여, 저는 그것을 묻습니다. 저에게 그것을 말씀해 주십시오"라고 하였습니다. '묻는다(pucchā)'는 것에는 세 가지 물음이 있으니, 알지 못하는 것을 밝히려는 물음(미견조시), 아는 것을 확인하려는 물음(견상송), 의혹을 끊으려는 물음(의혹절단)입니다. 알지 못하는 것을 밝히려는 물음이란 무엇입니까? 본래 그 특징을 알지 못하고, 보지 못하고, 헤아리지 못하고, 판단하지 못하고, 명확히 알지 못하고, 드러나지 않은 것에 대하여, 그것을 알고, 보고, 헤아리고, 판단하고, 분명하게 하고, 드러내기 위하여 질문을 던지는 것이니, 이것이 알지 못하는 것을 밝히려는 물음입니다.

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ. อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา.

아는 것을 확인하려는 물음이란 무엇입니까? 본래 그 특징을 알고 있고, 보았고, 헤아렸고, 판단하였고, 명확히 알고, 드러난 상태입니다. 다른 현자들과 함께 대조하여 확인하기 위해 질문을 던지는 것이니, 이것이 아는 것을 확인하려는 물음입니다.

กตมา วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท ทฺเวฬฺหกชาโต – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ! โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา. อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา.

의혹을 끊으려는 물음이란 무엇입니까? 본래 의심에 빠지고 의혹에 휩싸여 마음이 두 갈래로 나뉘어 "과연 그러한가, 그렇지 않은가, 무엇인가, 어떠한가"라고 하는 상태입니다. 그는 의혹을 끊기 위해 질문을 던지니, 이것이 의혹을 끊으려는 물음입니다. 이 세 가지가 물음입니다.

อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – มนุสฺสปุจฺฉา, อมนุสฺสปุจฺฉา, นิมฺมิตปุจฺฉา. กตมา มนุสฺสปุจฺฉา? มนุสฺสา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนฺติ, ภิกฺขู ปุจฺฉนฺติ, ภิกฺขุนิโย ปุจฺฉนฺติ, อุปาสกา ปุจฺฉนฺติ, อุปาสิกาโย ปุจฺฉนฺติ, ราชาโน [Pg.51] ปุจฺฉนฺติ, ขตฺติยา ปุจฺฉนฺติ, พฺราหฺมณา ปุจฺฉนฺติ, เวสฺสา ปุจฺฉนฺติ, สุทฺทา ปุจฺฉนฺติ, คหฏฺฐา ปุจฺฉนฺติ, ปพฺพชิตา ปุจฺฉนฺติ – อยํ มนุสฺสปุจฺฉา.

또 다른 세 가지 물음이 있으니, 인간의 물음, 비인간의 물음, 화신(化身)의 물음입니다. 인간의 물음이란 무엇입니까? 인간들이 부처님이신 세존께 다가가 묻는 것이니, 비구들이 묻고, 비구니들이 묻고, 우바새들이 묻고, 우바이들이 묻고, 왕들이 묻고, 크샤트리아들이 묻고, 브라만들이 묻고, 바이샤들이 묻고, 수드라들이 묻고, 재가자들이 묻고, 출가자들이 묻는 것이니, 이것이 인간의 물음입니다.

กตมา อมนุสฺสปุจฺฉา? อมนุสฺสา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, นาคา ปุจฺฉนฺติ, สุปณฺณา ปุจฺฉนฺติ, ยกฺขา ปุจฺฉนฺติ, อสุรา ปุจฺฉนฺติ, คนฺธพฺพา ปุจฺฉนฺติ, มหาราชาโน ปุจฺฉนฺติ, อินฺทา ปุจฺฉนฺติ, พฺรหฺมาโน ปุจฺฉนฺติ, เทวตาโย ปุจฺฉนฺติ – อยํ อมนุสฺสปุจฺฉา.

비인간의 물음이란 무엇입니까? 비인간들이 부처님이신 세존께 다가가 질문을 던지는 것이니, 나가가 묻고, 가루다가 묻고, 야차가 묻고, 아수라가 묻고, 건달바가 묻고, 사천왕이 묻고, 인드라가 묻고, 범천이 묻고, 천신들이 묻는 것이니, 이것이 비인간의 물음입니다.

กตมา นิมฺมิตปุจฺฉา? ยํ ภควา รูปํ อภินิมฺมินาติ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคํ อหีนินฺทฺริยํ, โส นิมฺมิโต พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ; ภควา วิสชฺเชติ – อยํ นิมฺมิตปุจฺฉา. อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา.

화신의 물음이란 무엇입니까? 세존께서 마음으로 만들어진(의성) 것으로서 모든 수족과 지체를 갖추고 감관에 결함이 없는 어떤 형상을 변화시켜 만드셨을 때, 그 화신이 부처님이신 세존께 다가가 질문을 던지고 세존께서 답하시는 것이니, 이것이 화신의 물음입니다. 이 세 가지가 물음입니다.

อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อตฺตตฺถปุจฺฉา, ปรตฺถปุจฺฉา, อุภยตฺถปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถปุจฺฉา, สมฺปรายิกตฺถปุจฺฉา, ปรมตฺถปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อนวชฺชตฺถปุจฺฉา, นิกฺกิเลสตฺถปุจฺฉา, โวทานตฺถปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อตีตปุจฺฉา, อนาคตปุจฺฉา, ปจฺจุปฺปนฺนปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อชฺฌตฺตปุจฺฉา, พหิทฺธาปุจฺฉา, อชฺฌตฺตพหิทฺธาปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – กุสลปุจฺฉา, อกุสลปุจฺฉา, อพฺยากตปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – ขนฺธปุจฺฉา, ธาตุปุจฺฉา, อายตนปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – สติปฏฺฐานปุจฺฉา, สมฺมปฺปธานปุจฺฉา, อิทฺธิปาทปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อินฺทฺริยปุจฺฉา, พลปุจฺฉา, โพชฺฌงฺคปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – มคฺคปุจฺฉา, ผลปุจฺฉา, นิพฺพานปุจฺฉา.

또 다른 세 가지 물음이 있으니, 자기의 이익을 위한 물음, 타인의 이익을 위한 물음, 쌍방의 이익을 위한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 현세의 이익을 위한 물음, 내세의 이익을 위한 물음, 궁극적 이익을 위한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 허물없는 이익을 위한 물음, 번뇌를 없애기 위한 물음, 청정한 이익을 위한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 과거의 법에 대한 물음, 미래의 법에 대한 물음, 현재의 법에 대한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 안(내적)의 법에 대한 물음, 밖(외적)의 법에 대한 물음, 안팎의 법에 대한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 유익한 법(선)에 대한 물음, 해로운 법(불선)에 대한 물음, 무기(無記)의 법에 대한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 온(蘊)에 대한 물음, 계(界)에 대한 물음, 처(處)에 대한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 사념처에 대한 물음, 사정근에 대한 물음, 사신족에 대한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 오근에 대한 물음, 오력에 대한 물음, 칠각지에 대한 물음입니다. 또 다른 세 가지 물음이 있으니, 도(道)에 대한 물음, 과(果)에 대한 물음, 열반에 대한 물음입니다.

ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ ‘‘กถยสฺสุ เม’’ติ ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ – ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'저는 그것을 묻습니다'라는 것은, 저는 그것을 묻고, 청하고, 권유하고, 기쁘게 맞이하며, "저에게 그것을 말씀해 주십시오"라고 묻는 것입니다. '세존(Bhagavā)'이라는 것은 존경의 호칭이며... 깨달음을 통해 얻으신 명칭이 바로 '세존'입니다. '저에게 말씀해 주십시오'라는 것은 말씀해 주시고, 알려 주시고, 설해 주시고, 분명히 해주시고, 확립해 주시고, 열어 보여 주시고, 분석해 주시고, 명확하게 해주시고, 드러내 주시라는 뜻이니, "세존이시여, 저는 그것을 묻사오니 저에게 그것을 말씀해 주십시오"라는 의미입니다. 그러기에 그 브라만은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘อเนชํ มูลทสฺสาวึ, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา, ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

"동요가 없으시고 뿌리를 보시는 분이시여, [이와 같이 푸나카 존자가 말했습니다] 저는 질문을 가지고 왔습니다. 왜 이 세상에서 많은 성자들과 인간들, 크샤트리아들과 브라만들이 천신들에게 제사를 바쳤습니까? 세존이시여, 저는 그것을 묻사오니 저에게 그것을 말씀해 주십시오."

๑๓.

13.

เย [Pg.52] เกจิเม อิสโย มนุชา, [ปุณฺณกาติ ภควา]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ ;

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ.

"이 세상에 있는 모든 성자들과 인간들, [푸나카여, 라고 부처님께서 말씀하셨다] 크샤트리아들과 브라만들이 천신들에게 제사를 바친 것은, 푸나카여, 어떤 존재의 상태를 갈망했기 때문이니, 그들은 늙음에 매여 제사를 바친 것이니라."

เย เกจิเม อิสโย มนุชาติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. อิสโยติ อิสินามกา เย เกจิ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา อาชีวกา นิคณฺฐา ชฏิลา ตาปสา. มนุชาติ มนุสฺสา วุจฺจนฺตีติ – เย เกจิเม อิสโย มนุชา ปุณฺณกาติ ภควา.

'이 세상에 있는 모든 성자들과 인간들'에서, '모든(ye keci)'이란 예외 없이 모든 경우를 포괄하는 말입니다. '성자들(isayo)'이란 이시(isi)라 불리는 이들로서 이시의 출가법으로 출가한 모든 이들, 즉 아지위카, 니간타, 자띨라(고행자), 따빠사(고행자)들을 말합니다. '인간들(manujā)'이란 사람들을 말합니다. 이것이 '이 세상에 있는 모든 성자들과 인간들'의 뜻이며, '푸나카여'라고 세존께서 부르신 것입니다.

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานนฺติ. ขตฺติยาติ เย เกจิ ขตฺติยชาติกา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกา. เทวตานนฺติ อาชีวกสาวกานํ อาชีวกา เทวตา…เป… ทิสาวติกานํ ทิสา เทวตา. เย เยสํ ทกฺขิเณยฺยา, เต เตสํ เทวตาติ – ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ.

'크샤트리아들과 브라만들이 천신들에게'에서, '크샤트리아들'이란 크샤트리아 계급에 속하는 모든 이들을 말합니다. '브라만들'이란 '보(bho)'라고 부르는 습관이 있는 모든 이들을 말합니다. '천신들에게'란 아지위카 수행자들의 제자들에게는 아지위카 수행자들이 천신이며... 방위를 숭상하는 이들에게는 방위가 그들의 천신인 것과 같습니다. 누구든 공양을 받을 만한 대상이 되는 이들이 곧 그들에게는 천신인 것이니, 이것이 '크샤트리아들과 브라만들이 천신들에게'의 뜻입니다.

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเกติ. ยญฺญํ วุจฺจติ เทยฺยธมฺโม จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ. ยญฺญมกปฺปยึสูติ เยปิ ยญฺญํ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ, เตปิ ยญฺญํ กปฺเปนฺติ. ปุถูติ ยญฺญา วา เอเต ปุถู, ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถู, ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู…เป… เอวํ ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู. อิธ โลเกติ มนุสฺสโลเกติ ยญฺญมกปฺปยึสุ – ปุถูธ โลเก.

'이 세상에서 많은 제사를 바쳤다'에서, '제사(yañña)'란 가사, 발다루, 거처, 의약품, 음식, 음료... 침구, 숙소, 등불 등 보시해야 할 물품을 말합니다. '제사를 바쳤다'는 것은 제물을 찾고 구하고 탐색하며... 침구와 숙소와 등불 등을 갖추어 제사를 지내는 것을 말합니다. '많다(puthū)'는 것은 그 제사들이 많거나, 제사를 지내는 이들이 많거나, 공양을 받는 이들이 많다는 뜻입니다. '이 세상에서'란 인간 세상을 말합니다. 이것이 '이 세상에서 많은 제사를 바쳤다'는 구절의 뜻입니다.

อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตนฺติ. อาสีสมานาติ รูปปฏิลาภํ อาสีสมานา, สทฺทปฏิลาภํ อาสีสมานา, คนฺธปฏิลาภํ อาสีสมานา, รสปฏิลาภํ อาสีสมานา, โผฏฺฐพฺพปฏิลาภํ อาสีสมานา, ปุตฺตปฏิลาภํ อาสีสมานา, ทารปฏิลาภํ อาสีสมานา, ธนปฏิลาภํ อาสีสมานา, ยสปฏิลาภํ อาสีสมานา, อิสฺสริยปฏิลาภํ อาสีสมานา, ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา, พฺราหฺมณมหาสาลกุเล [Pg.53] อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา, คหปติมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา, จาตุมหาราชิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา, ตาวตึเสสุ เทเวสุ ยาเมสุ เทเวสุ ตุสิเตสุ เทเวสุ นิมฺมานรตีสุ เทเวสุ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสุ เทเวสุ พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา อิจฺฉมานา สาทิยมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา อภิชปฺปมานาติ อาสีสมานา.

‘갈망하며, 푼나카여, 이런 상태(itthatta)’라는 말에서, ‘갈망하며(āsīsamānā)’는 형상을 얻기를 갈망하며, 소리를 얻기를 갈망하며, 냄새를 얻기를 갈망하며, 맛을 얻기를 갈망하며, 감촉을 얻기를 갈망하며, 아들을 얻기를 갈망하며, 아내를 얻기를 갈망하며, 재물을 얻기를 갈망하며, 명성을 얻기를 갈망하며, 권력을 얻기를 갈망하며, 왕족의 큰 가문에서 존재(신체)를 얻기를 갈망하며, 바라문의 큰 가문에서 존재를 얻기를 갈망하며, 장자의 큰 가문에서 존재를 얻기를 갈망하며, 사왕천의 신들 사이에서 존재를 얻기를 갈망하며, 삼십삼천, 야마천, 도솔천, 화락천, 타화자재천, 범중천의 신들 사이에서 존재를 얻기를 갈망하고, 원하고, 즐거워하고, 바라고, 탐내고, 간구하는 것이 ‘갈망하며’의 뜻입니다.

ปุณฺณก อิตฺถตฺตนฺติ เอตฺถ อตฺตภาวาภินิพฺพตฺตึ อาสีสมานา เอตฺถ ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวาภินิพฺพตฺตึ อาสีสมานา…เป… เอตฺถ พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวาภินิพฺพตฺตึ อาสีสมานา อิจฺฉมานา สาทิยมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา อภิชปฺปมานาติ อาสีสมานา – ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ.

‘푼나카여, 이런 상태(itthatta)’라는 말에서, 여기서 존재의 발생을 갈망하며, 여기서 왕족의 큰 가문에서 존재의 발생을 갈망하며... (중략) ...여기서 범중천의 신들 사이에서 존재의 발생을 갈망하고, 원하고, 즐거워하고, 바라고, 탐내고, 간구하는 것이 ‘갈망하며, 푼나카여, 이런 상태’의 뜻입니다.

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสูติ ชรานิสฺสิตา พฺยาธินิสฺสิตา มรณนิสฺสิตา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสนิสฺสิตา. ยเทว เต ชาตินิสฺสิตา ตเทว เต ชรานิสฺสิตา. ยเทว เต ชรานิสฺสิตา ตเทว เต พฺยาธินิสฺสิตา. ยเทว เต พฺยาธินิสฺสิตา ตเทว เต มรณนิสฺสิตา. ยเทว เต มรณนิสฺสิตา ตเทว เต โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสนิสฺสิตา. ยเทว เต โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสนิสฺสิตา ตเทว เต คตินิสฺสิตา. ยเทว เต คตินิสฺสิตา ตเทว เต อุปปตฺตินิสฺสิตา. ยเทว เต อุปปตฺตินิสฺสิตา ตเทว เต ปฏิสนฺธินิสฺสิตา. ยเทว เต ปฏิสนฺธินิสฺสิตา ตเทว เต ภวนิสฺสิตา. ยเทว เต ภวนิสฺสิตา ตเทว เต สํสารนิสฺสิตา. ยเทว เต สํสารนิสฺสิตา ตเทว เต วฏฺฏนิสฺสิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ. เตนาห ภควา –

‘늙음에 의지하여 제사를 지냈다’는 것은 늙음에 의지하고, 병듦에 의지하고, 죽음에 의지하고, 슬픔·비탄·고통·불행·절망에 의지한 것입니다. 그들이 태어남에 의지하여 행한 바로 그것이 늙음에 의지한 것이며, 늙음에 의지한 것이 곧 병듦에 의지한 것이며, 병듦에 의지한 것이 곧 죽음에 의지한 것이며, 죽음에 의지한 것이 곧 슬픔·비탄·고통·불행·절망에 의지한 것입니다. 그들이 슬픔 등에 의지하여 행한 그것이 곧 태어나는 곳(gati)에 의지한 것이며, 태어나는 곳에 의지한 것이 곧 발생(upapatti)에 의지한 것이며, 발생에 의지한 것이 곧 재생연결(paṭisandhi)에 의지한 것이며, 재생연결에 의지한 것이 곧 존재(bhava)에 의지한 것이며, 존재에 의지한 것이 곧 윤회(saṃsāra)에 의지한 것이며, 윤회에 의지한 것이 곧 회전(vaṭṭa)에 의지하여 밀착하고, 다가가고, 집착하고, 몰입한 것이니, 이것이 ‘늙음에 의지하여 제사를 지냈다’는 뜻입니다. 그래서 세존께서 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘เย เกจิเม อิสโย มนุชา, [ปุณฺณกาติ ภควา]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ;

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสู’’ติ.

“세존께서 말씀하셨다. ‘푼나카여, 이 세상의 어떤 사문이나 인간들, 왕족이나 바라문들이 신들에게 많은 제사를 지냈는데, 그들은 이 존재의 상태를 갈망하면서 늙음에 의지하여 제사를 지낸 것이다.’”

๑๔.

14.

เย [Pg.54] เกจิเม อิสโย มนุชา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา;

อตารุํ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

푼나카 존자가 여쭈었다. “이 세상의 어떤 사문이나 인간들, 왕족이나 바라문들이 신들에게 많은 제사를 지냈습니다. 세존이시여, 제사의 길에 전념(방일하지 않음)한 그들이 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여(mārisa), 당신께 그것을 묻사오니 제게 말씀해 주십시오.”

เย เกจิเม อิสโย มนุชาติ. เย เกจีติ…เป….

‘이 세상의 어떤 사문이나 인간들’이라는 구절에서, ‘어떤 누구라도’는... (중략) ...

กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตาติ. กจฺจิสูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – กจฺจิสุ. เตติ ยญฺญยาชกา วุจฺจนฺติ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – กจฺจิสุ เต ภควา. ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตาติ ยญฺโญเยว วุจฺจติ ยญฺญปโถ. ยถา อริยมคฺโค อริยปโถ เทวมคฺโค เทวปโถ พฺรหฺมมคฺโค พฺรหฺมปโถ, เอวเมว ยญฺโญเยว วุจฺจติ ยญฺญปโถ. อปฺปมตฺตาติ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา สกฺกจฺจการิโน สาตจฺจการิโน อฏฺฐิตการิโน อโนลีนวุตฺติโน อนิกฺขิตฺตจฺฉนฺทา อนิกฺขิตฺตธุรา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยาติ – เตปิ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา. เยปิ ยญฺญํ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ สกฺกจฺจการิโน…เป… ตทธิปเตยฺยา, เตปิ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา. เยปิ ยญฺญํ อภิสงฺขโรนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ สกฺกจฺจการิโน…เป… ตทธิปเตยฺยา, เตปิ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา. เยปิ ยญฺญํ เทนฺติ ยชนฺติ ปริจฺจชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ สกฺกจฺจการิโน …เป… ตทธิปเตยฺยา, เตปิ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตาติ – กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา.

‘세존이시여, 제사의 길에 전념한 그들이’라는 구절에서, ‘과연 그러합니까(kaccisu)’는 ‘과연 그러한가, 그렇지 않은가, 무엇인가, 어떠한가’라는 의문, 회의, 망설임, 확신 없음의 질문입니다. ‘그들(te)’은 제사를 지내는 자들을 말합니다. ‘세존(bhagavā)’은 존경의 호칭이며... (중략) ...체득된 명칭이니, 이것이 ‘과연 그러합니까, 세존이시여’의 뜻입니다. ‘제사의 길에 전념한’에서 제사 그 자체가 제사의 길이라 불립니다. 성스러운 도가 성스러운 길이라 불리고, 신들의 도가 신들의 길이라 불리고, 범천의 도가 범천의 길이라 불리듯이, 제사 그 자체가 제사의 길이라 불립니다. ‘전념한(appamattā)’은 제사의 길에서 방일하지 않고, 정성껏 행하며, 지속적으로 행하며, 굳건하게 행하며, 물러남 없이 정진하며, 열의를 버리지 않고, 책임을 완수하며, 그것을 습관으로 하고, 그것을 많이 행하고, 그것을 소중히 여기고, 그것에 기울고, 그것에 향하고, 그것에 몰입하여 그것을 으뜸으로 삼는 것이니, ‘그들이 제사의 길에 전념했다’는 뜻입니다. 또한 가사, 발바닥, 거처, 의약품 등의 필수품과 음식, 음료... (중략) ...침구와 등불 등의 제물을 정성껏 구하고 찾아다니며 그것에 전념하는 자들도 ‘제사의 길에 전념한 자’라 불립니다. 또한 제물을 준비하고 제사 지내며 보시하는 자들도 ‘제사의 길에 전념한 자’라 불립니다. 이것이 ‘과연 그러합니까, 세존이시여, 제사의 길에 전념한 그들이’의 뜻입니다.

อตารุํ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ ชรามรณํ อตรึสุ อุตฺตรึสุ ปตรึสุ สมติกฺกมึสุ วีติวตฺตึสุ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

‘태어남과 늙음을 건넜습니까, 세존이시여’라는 구절에서 건넜다(atāruṃ)는 것은 늙음과 죽음을 건너고, 넘어서고, 통과하고, 초월하고, 벗어났다는 뜻입니다. ‘마리사(mārisa)’는 친근하고 존중하며 예의를 갖춘 호칭이니, 이것이 ‘태어남과 늙음을 건넜습니까, 세존이시여’의 뜻입니다.

ปุจฺฉามิ [Pg.55] ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ กถยสฺสุ เมติ – ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ – ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘세존이시여, 당신께 그것을 묻사오니 제게 말씀해 주십시오’라는 구절에서, ‘당신께 묻사오니’는 당신께 질문하고, 간청하고, 요청하고, 기쁘게 해드리며 제게 말씀해 달라는 뜻입니다. ‘세존’은 존경의 호칭이며... (중략) ...체득된 명칭입니다. ‘제게 말씀해 주십시오’는 말해주고, 가르쳐주고, 보여주고, 확립해주고, 열어 보여주고, 분석해주고, 분명하게 밝혀달라는 뜻입니다. 그래서 그 바라문(푼나카)은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘เย เกจิเม อิสโย มนุชา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา;

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

“푼나카 존자가 여쭈었다. ‘이 세상의 어떤 사문이나 인간들, 왕족이나 바라문들이 신들에게 많은 제사를 지냈습니다. 세존이시여, 제사의 길에 전념한 그들이 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 당신께 그것을 묻사오니 제게 말씀해 주십시오.’”

๑๕.

15.

อาสีสนฺติ โถมยนฺติ, อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ;

[ปุณฺณกาติ ภควา]กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ, เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา;

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.

세존께서 말씀하셨다. “그들은 갈망하고 찬양하며, 갈구하고 제물을 바친다. 얻는 것에 기대어 감각적 욕망을 갈구하며, 존재에 대한 탐욕에 물든 그 제사의 수행자들은 태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말한다.”

อาสีสนฺติ โถมยนฺติ อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺตีติ. อาสีสนฺตีติ รูปปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, สทฺทปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, คนฺธปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, รสปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, โผฏฺฐพฺพปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ปุตฺตปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ทารปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ธนปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ยสปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, อิสฺสริยปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, พฺราหฺมณมหาสาลกุเล…เป… คหปติมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, จาตุมหาราชิเกสุ เทเวสุ…เป… พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสนฺติ อิจฺฉนฺติ สาทิยนฺติ ปตฺถยนฺติ ปิหยนฺตีติ – อาสีสนฺติ.

"기원하고 찬탄하며 갈망하고 제사 지낸다"라는 구절에서, "기원한다"는 것은 색(rūpa)의 얻음을 기원하고, 소리(sadda)의 얻음을 기원하며, 냄새(gandha)의 얻음을 기원하고, 맛(rasa)의 얻음을 기원하며, 감촉(phoṭṭhabba)의 얻음을 기원하고, 아들의 얻음을 기원하며, 아내의 얻음을 기원하고, 재물의 얻음을 기원하며, 명성의 얻음을 기원하고, 권력의 얻음을 기원하는 것이다. 또한 크샤트리아 대부호의 가문에서 자아의 존재(attabhāva)를 얻기를 기원하고, 바라문 대부호의 가문에서... (중략) ... 장자 대부호의 가문에서 자아의 존재를 얻기를 기원하며, 사왕천의 신들... (중략) ... 범천의 신들 사이에서 자아의 존재를 얻기를 기원하고 원하며 즐거워하고 바라고 염원하는 것이 '기원한다'는 뜻이다.

โถมยนฺตีติ ยญฺญํ วา โถเมนฺติ ผลํ วา โถเมนฺติ ทกฺขิเณยฺเย วา โถเมนฺติ. กถํ ยญฺญํ โถเมนฺติ? สุจึ ทินฺนํ, มนาปํ ทินฺนํ, ปณีตํ ทินฺนํ, กาเลน [Pg.56] ทินฺนํ, กปฺปิยํ ทินฺนํ, วิเจยฺย ทินฺนํ, อนวชฺชํ ทินฺนํ, อภิณฺหํ ทินฺนํ ททํ จิตฺตํ ปสาทิตนฺติ – โถเมนฺติ กิตฺเตนฺติ วณฺเณนฺติ ปสํสนฺติ. เอวํ ยญฺญํ โถเมนฺติ.

"찬탄한다"는 것은 제사를 찬탄하거나, 결과를 찬탄하거나, 보시받을 만한 분들을 찬탄하는 것이다. 어떻게 제사를 찬탄하는가? "깨끗하게 보시되었고, 마음에 들게 보시되었으며, 수승하게 보시되었고, 제때에 보시되었으며, 합당하게 보시되었고, 잘 살펴서 보시되었으며, 허물없이 보시되었고, 끊임없이 보시되었으며, 보시하면서 마음이 맑아졌다"라고 찬탄하고 기리고 칭송하고 칭찬한다. 이와 같이 제사를 찬탄한다.

กถํ ผลํ โถเมนฺติ? อิโต นิทานํ รูปปฏิลาโภ ภวิสฺสติ…เป… พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาโภ ภวิสฺสตีติ – โถเมนฺติ กิตฺเตนฺติ วณฺเณนฺติ ปสํสนฺติ. เอวํ ผลํ โถเมนฺติ.

어떻게 결과를 찬탄하는가? "이것을 원인으로 하여 (천상의) 색을 얻게 될 것이고... (중략) ... 범천의 신들 사이에서 자아의 존재를 얻게 될 것이다"라고 찬탄하고 기리고 칭송하고 칭찬한다. 이와 같이 결과를 찬탄한다.

กถํ ทกฺขิเณยฺเย โถเมนฺติ? ทกฺขิเณยฺยา ชาติสมฺปนฺนา โคตฺตสมฺปนฺนา อชฺฌายกา มนฺตธรา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทกา เวยฺยากรณา โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวยาติ, วีตราคา วา ราควินยาย วา ปฏิปนฺนา, วีตโทสา วา โทสวินยาย วา ปฏิปนฺนา, วีตโมหา วา โมหวินยาย วา ปฏิปนฺนา, สทฺธาสมฺปนฺนา สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาสมฺปนฺนา วิมุตฺติสมฺปนฺนา วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนาติ – โถเมนฺติ กิตฺเตนฺติ วณฺเณนฺติ ปสํสนฺติ. เอวํ ทกฺขิเณยฺเย โถเมนฺตีติ – อาสีสนฺติ โถมยนฺติ.

어떻게 보시받을 만한 분들을 찬탄하는가? "보시받을 만한 분들은 가문이 훌륭하고, 혈통이 훌륭하며, 암송가들이고, 만트라를 지닌 자들이며, 어휘 사전과 의례서와 성전 분석과 다섯 번째 전승사를 포함한 세 가지 베다의 달인들이며, 구문론자이고, 문법가이며, 순세파의 철학과 대인상(大人相)에 통달한 자들이다. 혹은 탐욕을 떠났거나 탐욕을 다스리기 위해 수행하는 자들이며, 분노를 떠났거나 분노를 다스리기 위해 수행하는 자들이고, 미혹을 떠났거나 미혹을 다스리기 위해 수행하는 자들이다. 또한 믿음을 갖추고, 계행을 갖추며, 삼매를 갖추고, 지혜를 갖추며, 해탈을 갖추고, 해탈지견을 갖춘 분들이다"라고 찬탄하고 기리고 칭송하고 칭찬한다. 이와 같이 보시받을 만한 분들을 찬탄하는 것을 '기원하고 찬탄한다'고 한다.

อภิชปฺปนฺตีติ รูปปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺติ, สทฺทปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺติ, คนฺธปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺติ, รสปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺติ…เป… พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺตีติ – อาสีสนฺติ โถมยนฺติ อภิชปฺปนฺติ. ชุหนฺตีติ ชุหนฺติ เทนฺติ ยชนฺติ ปริจฺจชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ – อาสีสนฺติ โถมยนฺติ อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ ปุณฺณกาติ ภควา.

"갈망한다"는 것은 색의 얻음을 갈망하고, 소리의 얻음을 갈망하며, 냄새의 얻음을 갈망하고, 맛의 얻음을 갈망하며... (중략) ... 범천의 신들 사이에서 자아의 존재를 얻기를 갈망하는 것을 '기원하고 찬탄하며 갈망한다'고 한다. "제사 지낸다"는 것은 제사 지내고 보시하며 공양하고 포기하는 것이니, 가사·음식·처소·병구완을 위한 약품과 같은 필수품과 밥, 음료, 옷, 탈것, 꽃, 향, 연고, 침상, 거처, 등불 등을 주는 것이다. 이것이 "푼나카여, 그들은 기원하고 찬탄하며 갈망하고 제사 지낸다"라고 세존께서 말씀하신 뜻이다.

กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภนฺติ รูปปฏิลาภํ ปฏิจฺจ กาเม อภิชปฺปนฺติ, สทฺทปฏิลาภํ ปฏิจฺจ กาเม อภิชปฺปนฺติ…เป… พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ ปฏิจฺจ กาเม อภิชปฺปนฺติ ปชปฺปนฺตีติ – กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ.

"얻음을 의지하여 감각적 욕망을 갈망한다"는 것은 색의 얻음을 의지하여 욕망을 갈망하고, 소리의 얻음을 의지하여 욕망을 갈망하며... (중략) ... 범천의 신들 사이에서 자아의 존재를 얻음을 의지하여 욕망을 갈망하고 간절히 바라는 것이 '얻음을 의지하여 감각적 욕망을 갈망한다'는 뜻이다.

เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ เตติ ยญฺญยาชกา วุจฺจนฺติ, ยาชโยคาติ ยาชโยเคสุ ยุตฺตา ปยุตฺตา อายุตฺตา สมายุตฺตา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยาติ – เต ยาชโยคา, ภวราครตฺตาติ ภวราโค วุจฺจติ โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท ภวราโค ภวนนฺที [Pg.57] ภวตณฺหา ภวสิเนโห ภวปริฬาโห ภวมุจฺฉา ภวชฺโฌสานํ. ภวราเคน ภเวสุ รตฺตา คิทฺธา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ – เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา.

"제사에 전념하고 존재의 탐욕에 물든 그들은 태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말한다"라는 구절에서, "그들"이란 제사를 지내는 자들을 말한다. "제사에 전념한다"는 것은 제사 지내는 일에 묶여 있고, 부지런히 힘쓰며, 전념하고, 완전히 몰두하며, 그것을 일삼고, 그것을 많이 행하며, 그것을 중시하고, 그것으로 기울어지고, 그것을 향하고, 그것에 굽어 있으며, 그것에 전심전력하고, 그것을 으뜸으로 삼는 것이 '제사에 전념하는 그들'이다. "존재의 탐욕에 물들었다"에서 '존재의 탐욕'이란 존재들에 대한 존재의 의욕, 존재의 탐욕, 존재의 환희, 존재의 갈애, 존재의 애착, 존재의 열기, 존재의 미혹, 존재에의 고착을 말한다. 존재의 탐욕으로 인해 존재들에 물들고, 탐내고, 묶이고, 매혹되고, 고착되고, 걸려 있고, 매달려 있고, 얽매여 있는 것이 '제사에 전념하고 존재의 탐욕에 물든 그들'이다.

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา ชาติชรามรณํ นาตรึสุ น อุตฺตรึสุ น ปตรึสุ น สมติกฺกมึสุ น วีติวตฺตึสุ, ชาติชรามรณา อนิกฺขนฺตา อนิสฺสฏา อนติกฺกนฺตา อสมติกฺกนฺตา อวีติวตฺตา อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺตนฺติ อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺตนฺติ. ชาติยา อนุคตา ชราย อนุสฏา พฺยาธินา อภิภูตา มรเณน อพฺภาหตา อตาณา อเลณา อสรณา อสรณีภูตาติ; พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

"태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말한다"라는 것은 제사에 전념하고 존재의 탐욕에 물든 그들이 태어남과 늙음과 죽음을 건너지 못했고, 벗어나지 못했으며, 넘어서지 못했고, 초월하지 못했으며, 지나치지 못했다는 것이다. 그들은 태어남과 늙음과 죽음에서 나오지 못하고, 벗어나지 못하며, 건너지 못하고, 초월하지 못하며, 지나치지 못한 채 태어남과 늙음과 죽음의 안에서 회전하고 윤회의 길 안에서 회전한다. 태어남이 뒤따르고, 늙음이 쫓아오며, 병에 압도되고, 죽음에 타격을 입어 보호처도 없고 피난처도 없으며 귀의처도 없고 귀의할 곳이 되지 못한다고 말한다. "말한다"는 것은 가르치고, 설하고, 알리고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명백히 하고, 밝히는 것이다. "제사에 전념하고 존재의 탐욕에 물든 그들은 태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말한다"는 뜻이 이와 같기에 세존께서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘อาสีสนฺติ โถมยนฺติ, อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ;

[ปุณฺณกาติ ภควา]กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ, เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา;

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

“기원하고 찬탄하며, 갈망하고 제사 지낸다. [푼나카여, 세존께서 말씀하셨다] 얻음을 의지하여 감각적 욕망을 갈망하나니, 제사에 전념하고 존재의 탐욕에 물든 그들은 태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말한다.”

๑๖.

16.

เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“만일 제사에 전념하는 그들이 건너지 못했다면, [푼나카 존자가 말하기를] 존귀하신 분이여, 제사로써 태어남과 늙음을 (건너지 못했다면); 그렇다면 존귀하신 분이여, 지금 신들의 세상과 인간 세상에서 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 당신께 그것을 여쭈오니 제게 그것을 말씀해 주십시오.”

เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคาติ เต ยญฺญยาชกา ยาชโยคา ภวราครตฺตา ชาติชรามรณํ นาตรึสุ น อุตฺตรึสุ น ปตรึสุ น สมติกฺกมึสุ น วีติวตฺตึสุ, ชาติชรามรณา อนิกฺขนฺตา อนิสฺสฏา อนติกฺกนฺตา อสมติกฺกนฺตา อวีติวตฺตา อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺตนฺติ อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺตนฺติ. ชาติยา อนุคตา ชราย อนุสฏา พฺยาธินา อภิภูตา มรเณน อพฺภาหตา อตาณา อเลณา อสรณา อสรณีภูตาติ – เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา.

"만일 제사에 전념하는 그들이 건너지 못했다면"이라는 것은 제사를 지내며 제사에 전념하고 존재의 탐욕에 물든 그들이 태어남과 늙음과 죽음을 건너지 못했고, 벗어나지 못했으며, 넘어서지 못했고, 초월하지 못했으며, 지나치지 못했다는 것이다. 그들은 태어남과 늙음과 죽음에서 나오지 못하고, 벗어나지 못하며, 건너지 못하고, 초월하지 못하며, 지나치지 못한 채 태어남과 늙음과 죽음의 안에서 회전하고 윤회의 길 안에서 회전한다. 태어남이 뒤따르고, 늙음이 쫓아오며, 병에 압도되고, 죽음에 타격을 입어 보호처도 없고 피난처도 없으며 귀의처도 없고 귀의할 곳이 되지 못한다는 것이 '만일 제사에 전념하는 그들이 건너지 못했다면'이라는 뜻이다.

อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโกติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมา ปุณฺณโก.

"라고 푼나카 존자가 (말했다)"에서 '라고(iti)'는 단어의 연결이며... (중략) ... '푼나카 존자'를 의미한다.

ยญฺเญหิ [Pg.58] ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ. ยญฺเญหีติ ยญฺเญหิ ปหูเตหิ ยญฺเญหิ วิวิเธหิ ยญฺเญหิ ปุถูหิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

"제사로써 태어남과 늙음을, 존귀하신 분이여"라는 구절에서, "제사로써"란 풍부한 제사들로써, 다양한 제사들로써, 수많은 제사들로써라는 뜻이다. "존귀하신 분이여(mārisa)"라는 것은 정겨운 말이며, 공경하는 말이고, 존중과 경의를 담아 부르는 칭호이다. 이것이 '제사로써 태어남과 늙음을, 존귀하신 분이여'라는 뜻이다.

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ อถ โก เอโส สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปตฺติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

"그렇다면 친애하는 분이여(mārisa), 신과 인간의 세상에서 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까?"에서, '신과 인간의 세상에서'라는 것은 천신, 마왕, 범천이 포함된 세상과 사문, 바라문, 신, 인간을 포함한 모든 중생의 세상에서 누가 태어남과 늙음과 죽음을 건너고, 더 건너고, 널리 건너고, 완전히 초월하고, 넘어섰는지를 묻는 것입니다. '친애하는 분이여(mārisa)'라는 말은 사랑스럽고 존경을 담은 부름이며, 공경과 예의를 갖춘 표현입니다. 이것이 '그렇다면 친애하는 분이여, 신과 인간의 세상에서 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까'라는 구절의 의미입니다.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ กถยสฺสุ เมตนฺติ – ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ – ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

"세존이시여, 당신께 여쭈오니 제게 그것을 말씀해 주십시오"에서, '당신께 여쭙니다'는 그것을 묻고, 간청하고, 권유하고, 신뢰하며 제게 말씀해 주시기를 바란다는 뜻입니다. '세존(Bhagavā)'은 존경의 의미를 담은 명칭이며... (중략) ...현존하는 명칭입니다. '제게 그것을 말씀해 주십시오'는 그것을 말해주고, 가르쳐주고, 제시하고, 확립하고, 열어보이고, 분석하고, 명확하게 드러내어 보여달라는 뜻입니다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

"제사를 지내며 정진했던 그들이 만약 태어남과 늙음을 건너지 못했다면, 친애하는 분이여, 그렇다면 신과 인간의 세상에서 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 당신께 여쭈오니 제게 그것을 말씀해 주십시오."

๑๗.

17.

สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ, [ปุณฺณกาติ ภควา]ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.

세존께서 다음과 같이 답하셨습니다. "푼나카여, 세상에서 안팎(자신과 타인 등)의 존재들을 지혜로 살피고, 세상 어디에도 동요함(갈애 등)이 없으며, 고요하고 번뇌의 연기가 없으며, 고통이 없고 갈망이 없는 그가 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말하노라."

สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานีติ สงฺขา วุจฺจติ ญาณํ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ปโรปรานีติ โอรํ วุจฺจติ สกตฺตภาโว, ปรํ วุจฺจติ ปรตฺตภาโว โอรํ วุจฺจติ สกรูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณํ, ปรํ วุจฺจติ ปรรูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณํ[Pg.59]; โอรํ วุจฺจติ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ปรํ วุจฺจติ ฉ พาหิรานิ อายตนานิ. โอรํ วุจฺจติ มนุสฺสโลโก, ปรํ วุจฺจติ เทวโลโก; โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ปรํ วุจฺจติ รูปธาตุ อรูปธาตุ; โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ รูปธาตุ, ปรํ วุจฺจติ อรูปธาตุ. สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานีติ ปโรปรานิ อนิจฺจโต สงฺขาย ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต…เป… นิสฺสรณโต สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ. ปุณฺณกาติ ภควาติ. ปุณฺณกาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… ยทิทํ ภควาติ – ปุณฺณกาติ ภควา.

'세상에서 안팎을 살피고'에서 '살피는 것(saṅkhā)'은 지혜를 의미하며, 이는 곧 통찰, 지혜... (중략) ...미혹 없음, 법에 대한 탐구, 바른 견해를 말합니다. '안팎(paroparāni)'에서 '안(ora)'은 자신의 존재를, '밖(para)'은 타인의 존재를 말합니다. 또한 자신의 오온은 '안'이고 타인의 오온은 '밖'이며, 육내입처는 '안'이고 육외입처는 '밖'입니다. 인간계는 '안'이고 천상계는 '밖'이며, 욕계는 '안'이고 색계와 무색계는 '밖'입니다. 혹은 욕계와 색계가 '안'이면 무색계는 '밖'입니다. '안팎을 살피고'란 이러한 것들을 무상, 고, 병, 종기... (중략) ...벗어남(nissaraṇa)의 관점에서 지혜로 조사하고 알고 가늠하고 분명하게 하여 확연히 드러나게 하는 것입니다. '푼나카여'라고 세존께서 그 바라문의 이름을 부르셨습니다. '세존'은 존중의 명칭이며... (중략) ...이상이 그 의미입니다.

ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเกติ. ยสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. อิญฺชิตนฺติ ตณฺหิญฺชิตํ ทิฏฺฐิญฺชิตํ มานิญฺชิตํ กิเลสิญฺชิตํ กามิญฺชิตํ. ยสฺสิเม อิญฺชิตา นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ, ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. กุหิญฺจีติ กุหิญฺจิ กิสฺมิญฺจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเกติ – ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก.

'세상 어디에도 동요함이 없으며'에서, '그'는 번뇌를 다한 아라한을 가리킵니다. '동요함(iñjita)'이란 갈애에 의한 동요, 견해에 의한 동요, 자만에 의한 동요, 번뇌에 의한 동요, 감각적 욕망에 의한 동요를 말합니다. 아라한에게는 이러한 동요들이 존재하지 않고 발견되지 않으며, 이미 버려졌고 끊어졌으며 지혜의 불로 태워져 다시는 일어날 수 없게 되었습니다. '어디에도(kuhiñci)'란 안이든 밖이든 혹은 그 양쪽이든 어느 곳에서나를 뜻합니다. '세상'이란 악처의 세상에서... (중략) ...입처의 세상에 이르기까지를 의미합니다.

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ. สนฺโตติ ราคสฺส สนฺตตฺตา สนฺโต, โทสสฺส…เป… โมหสฺส… โกธสฺส… อุปนาหสฺส… มกฺขสฺส… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา วิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา วิคตตฺตา ปฏิปสฺสทฺธตฺตา สนฺโต อุปสนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต ปฏิปสฺสทฺโธติ สนฺโต; วิธูโมติ กายทุจฺจริตํ วิธูมิตํ วิธมิตํ โสสิตํ วิโสสิตํ พฺยนฺตีกตํ, วจีทุจฺจริตํ…เป… มโนทุจฺจริตํ วิธูมิตํ วิธมิตํ โสสิตํ วิโสสิตํ พฺยนฺตีกตํ, ราโค… โทโส… โมโห วิธูมิโต วิธมิโต โสสิโต วิโสสิโต พฺยนฺตีกโต, โกโธ… อุปนาโห… มกฺโข… ปฬาโส… อิสฺสา… มจฺฉริยํ… มายา… สาเฐยฺยํ… ถมฺโภ… สารมฺโภ… มาโน… อติมาโน… มโท… ปมาโท… สพฺเพ กิเลสา สพฺเพ ทุจฺจริตา สพฺเพ ทรถา สพฺเพ ปริฬาหา สพฺเพ สนฺตาปา สพฺพากุสลาภิสงฺขารา วิธูมิตา วิธมิตา โสสิตา วิโสสิตา พฺยนฺตีกตา. อถ วา, โกโธ วุจฺจติ ธูโม –

'고요하고 번뇌의 연기가 없으며 고통이 없고 갈망이 없는 그가 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말하노라'에서, '고요한(santo)'이란 탐욕이 가라앉았기에 고요한 것이며, 성냄, 어리석음, 분노, 원한, 위선, 그리고 모든 해로운 형성물들이 가라앉고 소멸하고 평정되었기에 고요하고 평온한 것을 의미합니다. '번뇌의 연기가 없는(vidhūmo)'이란 신체적 악행, 언어적 악행, 정신적 악행이 제거되고 사라진 것을 말하며, 탐욕, 성냄, 어리석음, 분노, 원한, 위선, 시기, 인색, 기만, 간사함, 완고함, 격정, 자만, 취함, 방종 등 모든 번뇌와 괴로움과 열기, 모든 불선법들이 완전히 파괴되고 소멸된 상태를 뜻합니다. 또한 분노를 '연기(dhūma)'라고도 합니다.

มาโน [Pg.60] หิ เต พฺราหฺมณ ขาริภาโร, โกโธ ธูโม ภสฺมนิ โมสวชฺชํ;

ชิวฺหา สุชา หทยํ โชติฏฺฐานํ, อตฺตา สุทนฺโต ปุริสสฺส โชติ.

"바라문이여, 그대의 자만은 짊어진 짐이고, 분노는 연기이며, 거짓된 말은 재(ash)와 같도다. 혀는 제물을 바치는 수저이고 심장은 불길이 이는 곳이지만, 잘 길들여진 자기 자신이야말로 인간의 진정한 빛이로다."

อปิ จ, ทสหากาเรหิ โกโธ ชายติ – อนตฺถํ เม อจรีติ โกโธ ชายติ, อนตฺถํ เม จรตีติ โกโธ ชายติ, อนตฺถํ เม จริสฺสตีติ โกโธ ชายติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ, อนตฺถํ จรติ, อนตฺถํ จริสฺสตีติ โกโธ ชายติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ, อตฺถํ จรติ, อตฺถํ จริสฺสตีติ โกโธ ชายติ, อฏฺฐาเน วา ปน โกโธ ชายติ. โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ โกโธ.

또한 분노는 열 가지 방식으로 일어납니다. '그가 나에게 해를 끼쳤다, 끼치고 있다, 끼칠 것이다'라 할 때, '내가 아끼는 이에게 해를 끼쳤다, 끼치고 있다, 끼칠 것이다'라 할 때, '내가 싫어하는 이에게 이득을 주었다, 주고 있다, 줄 것이다'라 할 때, 그리고 아무 이유 없이도 분노는 일어납니다. 이와 같은 마음의 원한, 적대감, 노여움, 격분, 악의, 마음의 오염, 분개함, 거칠음, 불만족스러운 상태를 모두 '분노(kodha)'라고 부릅니다.

อปิ จ, โกธสฺส อธิมตฺตปริตฺตตา เวทิตพฺพา. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ จิตฺตาวิลกรณมตฺโต โหติ, น จ ตาว มุขกุลานวิกุลาโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ มุขกุลานวิกุลานมตฺโต โหติ, น จ ตาว หนุสญฺโจปโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ หนุสญฺโจปนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ผรุสวาจํ นิจฺฉารโณ โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ผรุสวาจํ นิจฺฉารณมตฺโต โหติ, น จ ตาว ทิสาวิทิสานุวิโลกโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ทิสาวิทิสานุวิโลกนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ทณฺฑสตฺถปรามสโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ทณฺฑสตฺถปรามสนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ทณฺฑสตฺถอพฺภุกฺกิรโณ โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ทณฺฑสตฺถอพฺภุกฺกิรณมตฺโต โหติ, น จ ตาว ทณฺฑสตฺถอภินิปาตโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ทณฺฑสตฺถอภินิปาตนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ฉินฺนวิจฺฉินฺนกรโณ โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ฉินฺนวิจฺฉินฺนกรณมตฺโต โหติ, น [Pg.61] จ ตาว สมฺภญฺชนปลิภญฺชโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ สมฺภญฺชนปลิภญฺชนมตฺโต โหติ, น จ ตาว องฺคมงฺคอปกฑฺฒโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ องฺคมงฺคอปกฑฺฒนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ชีวิตาโวโรปโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ชีวิตาโวโรปนมตฺโต โหติ, น จ ตาว สพฺพจาคปริจฺจาคาย สณฺฐิโต โหติ. ยโต โกโธ ปรํ ปุคฺคลํ ฆาเตตฺวา อตฺตานํ ฆาเตติ, เอตฺตาวตา โกโธ ปรมุสฺสทคโต ปรมเวปุลฺลปตฺโต โหติ. ยสฺส โส โหติ โกโธ ปหีโน สมุจฺฉินฺโน วูปสนฺโต ปฏิปสฺสทฺโธ อภพฺพุปฺปตฺติโก ญาณคฺคินา ทฑฺโฒ, โส วุจฺจติ – วิธูโม.

또한 분노의 강하고 약한 정도를 알아야 한다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 마음을 어지럽게 할 뿐이지만 아직 얼굴을 찌푸리지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 얼굴을 찌푸릴 뿐이지만 아직 턱을 떨지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 턱을 떨 뿐이지만 아직 거친 말을 내뱉지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 거친 말을 내뱉을 뿐이지만 아직 사방을 두리번거리지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 사방을 두리번거릴 뿐이지만 아직 몽둥이나 무기를 잡지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 몽둥이나 무기를 잡을 뿐이지만 아직 그것을 휘두르지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 그것을 휘두르며 치켜들 뿐이지만 아직 내려치지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 내려칠 뿐이지만 아직 산산조각 내지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 산산조각 낼 뿐이지만 아직 부수고 가루로 만들지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 부수고 가루로 만들 뿐이지만 아직 사지를 갈기갈기 찢지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 사지를 갈기갈기 찢을 뿐이지만 아직 목숨을 빼앗지는 않는다. 어떤 때는 분노가 있어 단지 목숨을 빼앗을 뿐이지만 아직 모든 것을 포기하는(자기 목숨까지 버리는) 데까지 이르지는 않는다. 분노가 다른 사람을 죽이고 자신마저 죽이게 될 때, 그 분노는 가장 극심한 상태에 이르고 가장 광범위하게 퍼진 것이 된다. 이러한 분노를 버리고, 뿌리 뽑고, 가라앉히고, 가라앉게 하여, 다시는 일어나지 않게 지혜의 불로 태워버린 사람을 일러 '연기 없는 자(vidhūmo)'라고 한다.

โกธสฺส ปหีนตฺตา วิธูโม, โกธวตฺถุสฺส ปริญฺญาตตฺตา วิธูโม, โกธเหตุสฺส ปริญฺญาตตฺตา วิธูโม, โกธเหตุสฺส อุปจฺฉินฺนตฺตา วิธูโม. อนีโฆติ ราโค นีโฆ, โทโส นีโฆ, โมโห นีโฆ, โกโธ นีโฆ, อุปนาโห นีโฆ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา นีฆา. ยสฺเสเต นีฆา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ อนีโฆ.

분노를 버렸기 때문에 '연기 없는 자'라 하며, 분노의 대상을 온전히 알았기 때문에 '연기 없는 자'라 하며, 분노의 원인을 온전히 알았기 때문에 '연기 없는 자'라 하며, 분노의 원인을 끊어버렸기 때문에 '연기 없는 자'라 한다. '고통 없는 자(anīgho)'란, 탐욕이 고통이고, 성냄이 고통이며, 어리석음이 고통이고, 분노가 고통이며, 원한이 고통이고... 내지 모든 해로운 형성(sabbākusalābhisaṅkhārā)이 고통이다. 이러한 고통들을 버리고, 뿌리 뽑고, 가라앉히고, 가라앉게 하여, 다시는 일어나지 않게 지혜의 불로 태워버린 사람을 일러 '고통 없는 자'라고 한다.

นิราโสติ อาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. ยสฺเสสา อาสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ นิราโส. ชาตีติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชาติ สญฺชาติ โอกฺกนฺติ อภินิพฺพตฺติ ขนฺธานํ ปาตุภาโว อายตนานํ ปฏิลาโภ. ชราติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชรา ชีรณตา ขณฺฑิจฺจํ ปาลิจฺจํ วลิตฺตจตา อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโก. สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ โย สนฺโต จ วิธูโม จ อนีโฆ จ นิราโส จ, โส ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยีติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

'희망 없는 자(nirāso)'에서 '희망(āsā)'이란 갈애(taṇhā)를 말한다. 어떤 탐욕, 강한 탐욕... 내지 탐심과 로바(lobha)라는 불선근이다. 이러한 희망인 갈애를 버리고, 뿌리 뽑고, 가라앉히고, 가라앉게 하여, 다시는 일어나지 않게 지혜의 불로 태워버린 사람을 일러 '희망 없는 자'라고 한다. '태어남(jāti)'이란 저들 저들 중생들이 그들 그들의 중생 무리 속에서 태어나고, 생겨나고, 모태에 들고, 출현하고, 오온이 나타나고, 감각 장소를 얻는 것이다. '늙음(jarā)'이란 저들 저들 중생들이 그들 그들의 중생 무리 속에서 늙고, 노쇠하고, 치아가 빠지고, 머리가 하얗게 세고, 피부에 주름이 지고, 수명이 줄어들고, 감각 기관이 성숙해지는 것이다. '평온하고 연기 없으며 고통 없고 희망 없는 그가 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말한다'라는 구절은, 평온하고 연기 없으며 고통 없고 희망 없는 그가 태어남과 늙음과 죽음을 건넜고, 뛰어넘었고, 가로질렀고, 초월했고, 지나쳤다고 내가 말하며, 일러주고, 가르치고, 제정하고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명확히 하고, 밝힌다는 의미이다. 그래서 '평온하고 연기 없으며 고통 없고 희망 없는 그가 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말한다'라고 한다. 그러기에 세존께서 말씀하셨다.

‘‘สงฺขาย [Pg.62] โลกสฺมิ ปโรปรานิ, [ปุณฺณกาติ ภควา]ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

세존께서 말씀하셨다. "세상에서 높고 낮은 것들을 지혜로 헤아리고(푼나카여), 세상 어디에도 동요함이 없으며, 평온하고 연기 없으며 고통 없고 희망 없는 그가 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말한다."

สหคาถาปริโยสานา…เป… ปญฺชลิโก ภควนฺตํ นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – ‘‘สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ.

게송이 끝남과 동시에... (푼나카는) 합장하고 세존께 예배하며 앉아 있었다. "세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다"라고.

ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ตติโย.

푼나카 학인 질문 해설인 세 번째 장이 끝났다.

๔. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

4. 메따구 학인 질문 해설

๑๘.

18.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู]มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตํ;

กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา.

메따구 존자가 질문하였다. "세존이시여, 세존께 질문하오니 저에게 이것을 말씀해 주십시오. 저는 당신을 지혜를 완성한 분(vedagū)이자 자신을 닦은 분이라 생각합니다. 세상에 존재하는 여러 가지 형태의 이 고통들은 도대체 어디에서 생겨난 것입니까?"

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามีติ ติสฺโส ปุจฺฉา – อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา. กตมา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ. ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภูตตฺถาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา.

"'세존이시여, 세존께 질문하오니 저에게 이것을 말씀해 주십시오'라는 구절에서, '질문한다(pucchāmi)'에는 세 가지 질문이 있다. 알지 못하는 것을 드러내기 위한 질문, 알고 있는 것을 확인하기 위한 질문, 의심을 끊기 위한 질문이다. 알지 못하는 것을 드러내기 위한 질문이란 무엇인가? 본래 그 특징을 알지 못하고, 보지 못하고, 달아보지 못하고, 판단하지 못하고, 분명히 알지 못하고, 닦지 못한 상태이다. 그것을 알고, 보고, 달아보고, 판단하고, 분명히 하고, 닦기 위해 질문하는 것이니, 이것이 알지 못하는 것을 드러내기 위한 질문이다.

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ. อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา.

"알고 있는 것을 확인하기 위한 질문이란 무엇인가? 본래 그 특징을 알고 있고, 보고, 달아보고, 판단하고, 분명히 하고, 닦은 상태이다. 다른 현자들과 함께 확인하기 위해 질문하는 것이니, 이것이 알고 있는 것을 확인하기 위한 질문이다.

กตมา วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท ทฺเวฬฺหกชาโต – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ? โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา. อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา.

"의심을 끊기 위한 질문이란 무엇인가? 본래 '과연 그러한가, 그렇지 않은가, 무엇인가, 어떻게 된 것인가'라며 의혹에 빠지고 의심에 빠져 마음이 갈라진 상태이다. 그는 의심을 끊기 위해 질문하는 것이니, 이것이 의심을 끊기 위한 질문이다. 이것이 세 가지 질문이다.

อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – มนุสฺสปุจฺฉา, อมนุสฺสปุจฺฉา, นิมฺมิตปุจฺฉา. กตมา มนุสฺสปุจฺฉา? มนุสฺสา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, ภิกฺขู ปุจฺฉนฺติ, ภิกฺขุนิโย ปุจฺฉนฺติ, อุปาสกา ปุจฺฉนฺติ, อุปาสิกาโย ปุจฺฉนฺติ, ราชาโน ปุจฺฉนฺติ [Pg.63] ขตฺติยา ปุจฺฉนฺติ, พฺราหฺมณา ปุจฺฉนฺติ, เวสฺสา ปุจฺฉนฺติ, สุทฺทา ปุจฺฉนฺติ, คหฏฺฐา ปุจฺฉนฺติ, ปพฺพชิตา ปุจฺฉนฺติ – อยํ มนุสฺสปุจฺฉา.

"또 다른 세 가지 질문이 있으니, 인간의 질문, 인간 아닌 자의 질문, 변화된 몸(신통으로 만든 몸)의 질문이다. 인간의 질문이란 무엇인가? 인간들이 부처님 세존께 다가와 질문하는 것이다. 비구들이 질문하고, 비구니들이 질문하고, 우바새들이 질문하고, 우바이들이 질문하고, 왕들이 질문하고, 크샤트리아들이 질문하고, 바라문들이 질문하고, 바이샤들이 질문하고, 수드라들이 질문하고, 재가자들이 질문하고, 출가자들이 질문하는 것이니, 이것이 인간의 질문이다.

กตมา อมนุสฺสปุจฺฉา? อมนุสฺสา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, นาคา ปุจฺฉนฺติ, สุปณฺณา ปุจฺฉนฺติ, ยกฺขา ปุจฺฉนฺติ, อสุรา ปุจฺฉนฺติ, คนฺธพฺพา ปุจฺฉนฺติ, มหาราชาโน ปุจฺฉนฺติ, อินฺทา ปุจฺฉนฺติ, พฺรหฺมา ปุจฺฉนฺติ, เทวา ปุจฺฉนฺติ – อยํ อมนุสฺสปุจฺฉา.

"인간 아닌 자의 질문이란 무엇인가? 인간 아닌 자들이 부처님 세존께 다가와 질문하는 것이다. 나가(Nāga)들이 질문하고, 가루다(Supaṇṇa)들이 질문하고, 야차(Yakkha)들이 질문하고, 아수라(Asura)들이 질문하고, 건달바(Gandhabba)들이 질문하고, 사천왕(Mahārāja)들이 질문하고, 제석천(Inda)들이 질문하고, 범천(Brahmā)들이 질문하고, 천신(Deva)들이 질문하는 것이니, 이것이 인간 아닌 자의 질문이다.

กตมา นิมฺมิตปุจฺฉา? ภควา รูปํ อภินิมฺมินาติ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคํ อหีนินฺทฺริยํ. โส นิมฺมิโต พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ภควา วิสชฺเชติ. อยํ นิมฺมิตปุจฺฉา. อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา.

니미따에 의한 질문(Nimmitapucchā)이란 무엇입니까? 세존께서 마음으로 이루어지고 모든 수족과 지절이 완벽하며 감각기관에 결함이 없는 형상을 만들어내십니다. 그 니미따(변현된 부처)가 부처님 세존께 다가가 질문을 던지면, 세존께서 답변하십니다. 이것이 니미따에 의한 질문입니다. 이들이 세 가지 질문입니다.

อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อตฺตตฺถปุจฺฉา, ปรตฺถปุจฺฉา, อุภยตฺถปุจฺฉา…เป… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถปุจฺฉา, สมฺปรายิกตฺถปุจฺฉา, ปรมตฺถปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อนวชฺชตฺถปุจฺฉา, นิกฺกิเลสตฺถปุจฺฉา, โวทานตฺถปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อตีตปุจฺฉา, อนาคตปุจฺฉา, ปจฺจุปฺปนฺนปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อชฺฌตฺตปุจฺฉา, พหิทฺธาปุจฺฉา, อชฺฌตฺตพหิทฺธาปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – กุสลปุจฺฉา, อกุสลปุจฺฉา, อพฺยากตปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – ขนฺธปุจฺฉา, ธาตุปุจฺฉา อายตนปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – สติปฏฺฐานปุจฺฉา, สมฺมปฺปธานปุจฺฉา, อิทฺธิปาทปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อินฺทฺริยปุจฺฉา, พลปุจฺฉา, โพชฺฌงฺคปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – มคฺคปุจฺฉา, ผลปุจฺฉา, นิพฺพานปุจฺฉา….

또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 곧 자신의 이익을 위한 질문(attatthapucchā), 타인의 이익을 위한 질문(paratthapucchā), 양자 모두의 이익을 위한 질문(ubhayatthapucchā)입니다. ... (중략) ... 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 곧 현세의 이익을 위한 질문, 내세의 이익을 위한 질문, 궁극적 이익을 위한 질문입니다. 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 허물이 없는 이익을 위한 질문, 번뇌 없음의 이익을 위한 질문, 청정함의 이익을 위한 질문입니다. 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 과거에 대한 질문, 미래에 대한 질문, 현재에 대한 질문입니다. 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 안(내부)에 대한 질문, 밖(외부)에 대한 질문, 안팎에 대한 질문입니다. 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 유익한 법(선)에 대한 질문, 해로운 법(불선)에 대한 질문, 무기(無記)의 법에 대한 질문입니다. 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 온(蘊)에 대한 질문, 계(界)에 대한 질문, 처(處)에 대한 질문입니다. 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 사념처에 대한 질문, 사정근에 대한 질문, 사여의족에 대한 질문입니다. 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 인드리에(근)에 대한 질문, 힘(력)에 대한 질문, 보장가(각지)에 대한 질문입니다. 또 다른 세 가지 질문들이 있으니, 도(道)에 대한 질문, 과(果)에 대한 질문, 열반에 대한 질문입니다.

ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ ‘‘กถยสฺสุ เม’’ติ ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ – ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

'당신께 질문합니다(pucchāmi taṃ)'라는 것은 '그 질문을 당신께 던지고, 당신께 요청하고, 당신께 권유하며, 당신을 우러러보며, 저에게 말씀해 주십시오라고 당신께 질문합니다'라는 뜻입니다. '세존(Bhagavā)'이라는 것은 존경의 의미를 담은 명칭이며... (중략)... 세존이라는 이름으로 불리는 것은 진리를 체득하여 붙여진 명칭입니다. '저에게 그것을 말씀해 주십시오(brūhi me taṃ)'라는 것은 말씀해 주시고, 일러 주시고, 설해 주시고, 정립해 주시고, 열어 보여 주시고, 분석해 주시고, 명확하게 해 주시고, 밝혀 주시라는 것이니, 곧 '세존이시여, 당신께 질문하오니 저에게 그것을 말씀해 주십시오'라는 의미입니다.

อิจฺจายสฺมา เมตฺตคูติ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู.

'이와 같이 메따구 존자가(iccāyasmā mettagū)'에서 '이와 같이(iti)'는 앞뒤 문장을 이어주는 말이며, '메따구 존자가 이와 같이 말했다'는 뜻입니다.

มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตนฺติ. เวทคูติ ตํ มญฺญามิ, ภาวิตตฺโตติ ตํ มญฺญามิ, เอวํ ชานามิ, เอวํ อาชานามิ เอวํ ปฏิชานามิ เอวํ ปฏิวิชฺฌามิ. เวทคู ภาวิตตฺโตติ กถญฺจ ภควา เวทคู? เวทา วุจฺจนฺติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ…เป… ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา [Pg.64] วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา เตหิ เวเทหิ ชาติชรามรณสฺส อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. เวทานํ วา อนฺตคโตติ เวทคู; เวเทหิ วา อนฺตคโตติ เวทคู; สตฺตนฺนํ วา ธมฺมานํ วิทิตตฺตา เวทคู; สกฺกายทิฏฺฐิ วิทิตา โหติ, วิจิกิจฺฉา วิทิตา โหติ, สีลพฺพตปรามาโส วิทิโต โหติ, ราโค โทโส โมโห มาโน วิทิโต โหติ, วิทิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

'저는 당신을 베다구(Vedagū)이자 자신을 닦은 분(bhāvitatta)으로 생각합니다'라는 말에서, '당신을 베다구로 생각합니다', '당신을 자신을 닦은 분으로 생각합니다'라고 이와 같이 알고, 이와 같이 통찰하고, 이와 같이 확신하고, 이와 같이 꿰뚫어 압니다. '베다구이며 자신을 닦은 분'이라 할 때, 어떻게 세존께서는 베다구이십니까? 네 가지 도(道)에 있는 앎(ñāṇa), 지혜(paññā), 혜근, 혜력... (중략)... 택법각지, 검토, 위빳사나, 정견을 '베다(Veda)'라고 부릅니다. 세존께서는 그러한 베다(지혜)들로써 태어남·늙음·죽음의 끝에 도달하셨고, 끝에 이르셨으며, 정점에 도달하셨고, 한계에 이르셨으며, 종결에 도달하셨고, 보호처에 이르셨으며, 은신처에 도달하셨고, 귀의처에 이르셨으며, 두려움 없음에 도달하셨고, 변치 않는 곳에 이르셨으며, 불사(不死)에 도달하셨고, 열반에 이르셨습니다. 혹은 베다(알아야 할 법들)의 끝에 도달했으므로 베다구이며, 베다(지혜들)로써 끝에 도달했으므로 베다구이며, 일곱 가지 법을 알았기(viditattā) 때문에 베다구입니다. 곧 유신견을 알았고, 의심을 알았고, 계금견을 알았으며, 탐욕·성냄·어리석음·자만을 알았기 때문입니다. 또한 세존께서는 오염원이며 다시 태어남을 가져오고 고뇌를 동반하며 괴로운 과보를 주고 미래의 태어남·늙음·죽음의 원인이 되는 사악하고 해로운 법들을 다 아셨습니다.

เวทานิ วิเจยฺย เกวลานิ, [สภิยาติ ภควา]สมณานํ ยานีธตฺถิ พฺราหฺมณานํ;

สพฺพเวทนาสุ วีตราโค;

สพฺพํ เวทมติจฺจ เวทคู โสติ.

세존께서 말씀하셨습니다. '사비야여, 이 세상의 사문이나 바라문들이 가진 모든 베다(지식)들을 조사하여 탐구하고, 모든 느낌에 대해 탐욕을 여의었으며, 모든 베다를 뛰어넘은 그를 베다구라 한다.'

เอวํ ภควา เวทคู.

이와 같이 세존께서는 베다구이십니다.

กถํ ภควา ภาวิตตฺโต? ภควา ภาวิตกาโย ภาวิตสีโล ภาวิตจิตฺโต ภาวิตปญฺโญ ภาวิตสติปฏฺฐาโน ภาวิตสมฺมปฺปธาโน ภาวิตอิทฺธิปาโท ภาวิตอินฺทฺริโย ภาวิตพโล ภาวิตโพชฺฌงฺโค ภาวิตมคฺโค, ปหีนกิเลโส ปฏิวิทฺธากุปฺโป สจฺฉิกตนิโรโธ. ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, มคฺโค ภาวิโต, นิโรโธ สจฺฉิกโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อปริตฺโต มหนฺโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาฬฺโห พหุรตโน สาครูปโม ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคโต โหติ.

어떻게 세존께서는 자신을 닦은 분(bhāvitatto)이십니까? 세존께서는 몸을 닦으셨고, 계를 닦으셨고, 마음을 닦으셨고, 지혜를 닦으셨으며, 사념처, 사정근, 사여의족, 인드리에(근), 힘(력), 보장가(각지), 도(道)를 닦으셨으며, 번뇌를 버리셨고, 꿰뚫어 아는 흔들림 없는 아라한과를 얻으셨으며, 소멸(열반)을 체득하셨습니다. 그분께서는 괴로움을 철저히 아셨고, 일어남을 버리셨으며, 도를 닦으셨고, 소멸을 체득하셨습니다. 특별한 지혜로 알아야 할 것을 아셨고, 철저히 알아야 할 것을 아셨으며, 버려야 할 것을 버리셨고, 닦아야 할 것을 닦으셨으며, 체득해야 할 것을 체득하셨습니다. 협소하지 않고 위대하며, 심오하고 측량할 수 없으며, 탐구하기 어렵고, 많은 보배가 있는 바다와 같으시며, 육지사(六支捨)를 구족하셨습니다.

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน; อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา, ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา, ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา, กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา, มนสา ธมฺมํ [Pg.65] วิญฺญาย เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน; อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน.

눈으로 형상을 보고 기뻐하지도 않고 슬퍼하지도 않으며, 평온하게 머물고 마음 챙기며 분명하게 알아차립니다. 귀로 소리를 듣고, 코로 냄새를 맡고, 혀로 맛을 보고, 몸으로 감촉을 느끼고, 의식으로 법(대상)을 알아차리고서 기뻐하지도 않고 슬퍼하지도 않으며, 평온하게 머물고 마음 챙기며 분명하게 알아차립니다.

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มนาปํ รูปํ นาภิคิชฺฌติ นาภิหํสติ น ราคํ ชเนติ. ตสฺส ฐิโตว กาโย โหติ, ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ. จกฺขุนา โข ปเนว รูปํ ทิสฺวา อมนาปํ น มงฺกุ โหติ อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต อลีนมนโส อพฺยาปนฺนเจตโส. ตสฺส ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย มนาปํ นาภิคิชฺฌติ นาภิหํสติ น ราคํ ชเนติ. ตสฺส ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ. มนสาเยว โข ปน ธมฺมํ วิญฺญาย อมนาปํ น มงฺกุ โหติ. อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต อลีนมนโส อพฺยาปนฺนเจตโส ตสฺส ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ.

눈으로 형상을 보고 마음에 드는 형상이라 하여 탐착하지 않고 환호하지 않으며 탐욕을 일으키지 않습니다. 그분의 몸은 요지부동하고, 마음은 안으로 확고히 서서 잘 안정되어 있고 잘 해탈해 있습니다. 또한 눈으로 형상을 보고 마음에 들지 않는 것이라 하여 실망하지 않고, 마음이 흔들리지 않으며, 마음이 위축되지 않고, 악의가 없는 마음을 가집니다. 그분의 몸은 요지부동하고, 마음은 안으로 확고히 서서 잘 안정되어 있고 잘 해탈해 있습니다. 귀로 소리를 듣고... 코로 냄새를 맡고... 혀로 맛을 보고... 몸으로 감촉을 느끼고... 의식으로 법을 알아차리고 마음에 드는 것이라 하여 탐착하지 않고 환호하지 않으며 탐욕을 일으키지 않습니다. 그분의 몸은 요지부동하고, 마음은 안으로 확고히 서서 잘 안정되어 있고 잘 해탈해 있습니다. 의식으로 법을 알아차리고 마음에 들지 않는 것이라 하여 실망하지 않고, 마음이 흔들리지 않으며, 마음이 위축되지 않고, 악의가 없는 마음을 가집니다. 그분의 몸은 요지부동하고, 마음은 안으로 확고히 서서 잘 안정되어 있고 잘 해탈해 있습니다.

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มนาปามนาเปสุ รูเปสุ ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย มนาปามนาเปสุ ธมฺเมสุ ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ.

눈으로 형상을 보고 마음에 들거나 들지 않는 형상들에 대하여 몸은 요지부동하고, 마음은 안으로 확고히 서서 잘 안정되어 있고 잘 해탈해 있습니다. 귀로 소리를 듣고... (중략)... 의식으로 법을 알아차리고 마음에 들거나 들지 않는 법들에 대하여 몸은 요지부동하고, 마음은 안으로 확고히 서서 잘 안정되어 있고 잘 해탈해 있습니다.

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รชนีเย น รชฺชติ, ทุสฺสนีเย น ทุสฺสติ, โมหนีเย น มุยฺหติ, โกปนีเย น กุปฺปติ, มทนีเย น มชฺชติ, กิเลสนีเย น กิลิสฺสติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย รชนีเย น รชฺชติ, ทุสฺสนีเย น ทุสฺสติ, โมหนีเย น มุยฺหติ, โกปนีเย น กุปฺปติ, มทนีเย น มชฺชติ, กิเลสนีเย น กิลิสฺสติ.

눈으로 형상을 보고 탐착할 만한 것에 탐착하지 않으며, 미워할 만한 것에 미워하지 않고, 미혹될 만한 것에 미혹되지 않으며, 분노할 만한 것에 분노하지 않고, 취할 만한 것에 취하지 않으며, 번뇌가 일어날 만한 것에 번뇌하지 않는다. 귀로 소리를 듣고... (중략) ...의근으로 법을 알아차리고 탐착할 만한 것에 탐착하지 않으며, 미워할 만한 것에 미워하지 않고, 미혹될 만한 것에 미혹되지 않으며, 분노할 만한 것에 분노하지 않고, 취할 만한 것에 취하지 않으며, 번뇌가 일어날 만한 것에 번뇌하지 않는다.

ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺโต, สุเต สุตมตฺโต, มุเต มุตมตฺโต, วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺโต. ทิฏฺเฐ น ลิมฺปติ, สุเต น ลิมฺปติ, มุเต น ลิมฺปติ, วิญฺญาเต น ลิมฺปติ. ทิฏฺเฐ อนูปโย อนปาโย อนิสฺสิโต อปฺปฏิพทฺโธ [Pg.66] วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรติ. สุเต…เป… มุเต … วิญฺญาเต อนูปโย อนปาโย อนิสฺสิโต อปฺปฏิพทฺโธ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรติ.

본 것에는 단지 본 것만이 있고, 들은 것에는 단지 들은 것만이 있으며, 닿은 것에는 단지 닿은 것만이 있고, 아는 것에는 단지 아는 것만이 있다. 본 것에 물들지 않고, 들은 것에 물들지 않으며, 닿은 것에 물들지 않고, 아는 것에 물들지 않는다. 본 것에 대해 집착함이 없고 해치려는 마음이 없으며 의지하지 않고 얽매이지 않으며, 온전히 해탈하고 벗어나 한계가 지어지지 않은 마음으로 머문다. 들은 것... (중략) ...닿은 것, 아는 것에 대해 집착함이 없고 해치려는 마음이 없으며 의지하지 않고 얽매이지 않으며, 온전히 해탈하고 벗어나 한계가 지어지지 않은 마음으로 머문다.

สํวิชฺชติ ภควโต จกฺขุ, ปสฺสติ ภควา จกฺขุนา รูปํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต โสตํ, สุณาติ ภควา โสเตน สทฺทํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต ฆานํ, ฆายติ ภควา ฆาเนน คนฺธํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต ชิวฺหา, สายติ ภควา ชิวฺหาย รสํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต กาโย, ผุสติ ภควา กาเยน โผฏฺฐพฺพํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต มโน, วิชานาติ ภควา มนสา ธมฺมํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา.

세존께 눈이 있으니, 세존께서는 눈으로 형상을 보시되 세존께 욕탐은 없으며, 세존께서는 마음이 잘 해탈하셨다. 세존께 귀가 있으니, 세존께서는 귀로 소리를 들으시되 세존께 욕탐은 없으며, 세존께서는 마음이 잘 해탈하셨다. 세존께 코가 있으니, 세존께서는 코로 냄새를 맡으시되 세존께 욕탐은 없으며, 세존께서는 마음이 잘 해탈하셨다. 세존께 혀가 있으니, 세존께서는 혀로 맛을 보시되 세존께 욕탐은 없으며, 세존께서는 마음이 잘 해탈하셨다. 세존께 몸이 있으니, 세존께서는 몸으로 감촉을 느끼시되 세존께 욕탐은 없으며, 세존께서는 마음이 잘 해탈하셨다. 세존께 의근이 있으니, 세존께서는 의근으로 법을 아시되 세존께 욕탐은 없으며, 세존께서는 마음이 잘 해탈하셨다.

จกฺขุ รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิตํ, ตํ ภควโต ทนฺตํ คุตฺตํ รกฺขิตํ สํวุตํ; ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ. โสตํ สทฺทารามํ สทฺทรตํ…เป… ฆานํ คนฺธารามํ คนฺธรตํ… ชิวฺหา รสารามา รสรตา รสสมฺมุทิตา, สา ภควโต ทนฺตา คุตฺตา รกฺขิตา สํวุตา; ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ. กาโย โผฏฺฐพฺพาราโม โผฏฺฐพฺพรโต โผฏฺฐพฺพสมฺมุทิโต… มโน ธมฺมาราโม ธมฺมรโต ธมฺมสมฺมุทิโต, โส ภควโต ทนฺโต คุตฺโต รกฺขิโต สํวุโต; ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ –

눈은 형상을 즐기고 형상을 기뻐하며 형상에 몰두하나, 그것은 세존에 의해 길들여지고 수호되고 보호되고 단속되었다. 그리고 그것의 단속을 위해 법을 설하신다. 귀는 소리를 즐기고 소리를 기뻐하며... 코는 냄새를 즐기고 냄새를 기뻐하며... 혀는 맛을 즐기고 맛을 기뻐하며 맛에 몰두하나, 그것은 세존에 의해 길들여지고 수호되고 보호되고 단속되었다. 그리고 그것의 단속을 위해 법을 설하신다. 몸은 감촉을 즐기고 감촉을 기뻐하며 감촉에 몰두하며... 의근은 법을 즐기고 법을 기뻐하며 법에 몰두하나, 그것은 세존에 의해 길들여지고 수호되고 보호되고 단속되었다. 그리고 그것의 단속을 위해 법을 설하신다.

‘‘ทนฺตํ นยนฺติ สมิตึ, ทนฺตํ ราชาภิรูหติ;

ทนฺโต เสฏฺโฐ มนุสฺเสสุ, โยติวากฺยํ ติติกฺขติ.

길들여진 동물(코끼리나 말)을 모임에 데리고 가고, 길들여진 동물에 왕이 올라탄다. 사람들 가운데 길들여진 이가 가장 수승하니, 그는 비난의 말을 견디어 내기 때문이다.

‘‘วรมสฺสตรา ทนฺตา, อาชานียา จ สินฺธวา;

กุญฺชรา จ มหานาคา, อตฺตทนฺโต ตโต วรํ.

길들여진 노새들과 순종 신드 말들, 거대한 코끼리들이 훌륭하지만, 스스로를 길들인 사람이 그들보다 더 수승하다.

‘‘น หิ เอเตหิ ยาเนหิ, คจฺเฉยฺย อคตํ ทิสํ;

ยถาตฺตนา สุทนฺเตน, ทนฺโต ทนฺเตน คจฺฉติ.

이러한 탈것들로는 일찍이 가보지 못한 곳(열반)에 갈 수 없으나, 잘 길들여진 자는 길들여진 자기 자신을 통해 그곳에 간다.

‘‘วิธาสุ [Pg.67] น วิกมฺปนฺติ, วิปฺปมุตฺตา ปุนพฺภวา;

ทนฺตภูมึ อนุปฺปตฺตา, เต โลเก วิชิตาวิโน.

자만심의 차별에 흔들리지 않고 다시 태어남에서 벗어나 길들여진 자의 경지(아라한과)에 도달한 이들, 그들은 세상에서 승리자들이다.

‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานิ, อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก;

นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกํ, กาลํ กงฺขติ ภาวิโต ส ทนฺโต’’ติ.

안으로나 밖으로나 온 세상에서 감각기관들을 닦고, 이 세상과 저 세상을 꿰뚫어 알고 자신을 닦고 잘 길들여진 그는 때(죽음)를 기다린다.

เอวํ ภควา ภาวิตตฺโตติ.

이와 같이 세존께서는 자신을 닦으신 분이다.

มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตํ, กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเมติ. กุโต นูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – กุโต นุ. ทุกฺขาติ ชาติทุกฺขํ, ชราทุกฺขํ, พฺยาธิทุกฺขํ, มรณทุกฺขํ, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ, พฺยสนํ ทุกฺขํ, เนรยิกํ ทุกฺขํ, ติรจฺฉานโยนิกํ ทุกฺขํ, เปตฺติวิสยิกํ ทุกฺขํ, มานุสิกํ ทุกฺขํ, คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ ทุกฺขํ, คพฺภฏฺฐิติมูลกํ ทุกฺขํ, คพฺภวุฏฺฐานมูลกํ ทุกฺขํ, ชาตสฺสูปนิพนฺธกํ ทุกฺขํ, ชาตสฺส ปราเธยฺยกํ ทุกฺขํ, อตฺตูปกฺกมํ ทุกฺขํ, ปรูปกฺกมํ ทุกฺขํ, ทุกฺขทุกฺขํ, สงฺขารทุกฺขํ, วิปริณามทุกฺขํ, จกฺขุโรโค โสตโรโค ฆานโรโค ชิวฺหาโรโค กายโรโค สีสโรโค กณฺณโรโค มุขโรโค ทนฺตโรโค กาโส สาโส ปินาโส ฑาโห ชโร กุจฺฉิโรโค มุจฺฉา ปกฺขนฺทิกา สูลา วิสูจิกา กุฏฺฐํ คณฺโฑ กิลาโส โสโส อปมาโร ททฺทุ กณฺฑุ กจฺฉุ รขสา วิตจฺฉิกา โลหิตปิตฺตํ มธุเมโห อํสา ปิฬกา ภคนฺทลา ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา อาพาธา วาตสมุฏฺฐานา อาพาธา สนฺนิปาติกา อาพาธา อุตุปริณามชา อาพาธา วิสมปริหารชา อาพาธา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธา สีตํ อุณฺหํ ชิฆจฺฉา ปิปาสา อุจฺจาโร ปสฺสาโว ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ ทุกฺขํ, มาตุมรณํ ทุกฺขํ, ปิตุมรณํ ทุกฺขํ, ภาตุมรณํ ทุกฺขํ, ภคินิมรณํ ทุกฺขํ, ปุตฺตมรณํ ทุกฺขํ, ธีตุมรณํ ทุกฺขํ, ญาติพฺยสนํ ทุกฺขํ, โรคพฺยสนํ ทุกฺขํ, โภคพฺยสนํ ทุกฺขํ, สีลพฺยสนํ ทุกฺขํ, ทิฏฺฐิพฺยสนํ ทุกฺขํ; เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายติ, อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายติ, กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโก, วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมํ, นามสนฺนิสฺสิตํ รูปํ, รูปสนฺนิสฺสิตํ [Pg.68] นามํ, ชาติยา อนุคตํ, ชราย อนุสฏํ, พฺยาธินา อภิภูตํ, มรเณน อพฺภาหตํ, ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ, อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตํ – อิเม วุจฺจนฺติ ทุกฺขา. อิเม ทุกฺขา กุโต สมุทาคตา กุโต ชาตา กุโต สญฺชาตา กุโต นิพฺพตฺตา กุโต อภินิพฺพตฺตา กุโต ปาตุภูตา กึนิทานา กึสมุทยา กึชาติกา กึปภวาติ, อิเมสํ ทุกฺขานํ มูลํ ปุจฺฉติ เหตุํ ปุจฺฉติ นิทานํ ปุจฺฉติ สมฺภวํ ปุจฺฉติ ปภวํ ปุจฺฉติ สมุฏฺฐานํ ปุจฺฉติ อาหารํ ปุจฺฉติ อารมฺมณํ ปุจฺฉติ ปจฺจยํ ปุจฺฉติ สมุทยํ ปุจฺฉติ ปปุจฺฉติ ยาจติ อชฺเฌสติ ปสาเทตีติ – กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม.

“저는 당신을 지혜를 완성하고(vedagū) 자신을 닦은 분(bhāvitatta)이라고 생각합니다. 이 괴로움들은 도대체 어디서 오는 것입니까?”라는 구절에 대하여, ‘도대체 어디서(Kuto nu)’라는 것은 의심하며 묻는 것, 불확실하여 묻는 것, 망설이며 묻는 것, 확신이 없어 묻는 것이니, 즉 “이러합니까, 그렇지 않습니까, 무엇입니까, 어떠합니까?”라고 묻는 것이다. ‘괴로움(Dukkhā)’이란 태어남의 괴로움, 늙음의 괴로움, 병듦의 괴로움, 죽음의 괴로움, 슬픔·비탄·고통·근심·절망의 괴로움, 재난의 괴로움, 지옥의 괴로움, 축생의 괴로움, 아귀의 괴로움, 인간의 괴로움, 모태에 드는 고통, 모태에 머무는 고통, 모태에서 나오는 고통, 태어난 아기가 겪는 속박의 고통, 타인에 의존한 고통, 스스로의 노력에 의한 고통, 타인의 노력에 의한 고통, 고고성(苦苦性), 행고성(行苦性), 괴고성(壞苦性), 그리고 안질·이질·비질·설질·신질·두통·귀의 병·입의 병·치통·기침·천식·비염·작열감·발열·복통·혼절·설사·복통·콜레라·나병·종기·마른버짐·결핵·간질·백반증·가려움·옴·손발톱의 상처·피부병·혈선병·당뇨병·치질·부스럼·누공(瘻孔), 그리고 담(膽)에서 생긴 병, 점액에서 생긴 병, 바람(風)에서 생긴 병, 이들이 결합하여 생긴 병, 계절의 변화로 생긴 병, 부적절한 자세로 생긴 병, 갑작스러운 사고로 생긴 병, 업의 과보로 생긴 병, 추위와 더위, 배고픔과 목마름, 대변과 소변의 고통, 그리고 파리·모기·바람·햇볕·파충류와의 접촉에 의한 고통, 어머니의 죽음으로 인한 고통, 아버지의 죽음, 형제의 죽음, 자매의 죽음, 아들의 죽음, 딸의 죽음, 친지의 재난, 질병의 재난, 재물의 재난, 계행의 타락, 견해의 타락으로 인한 고통을 말한다. 또한 처음 생겨남이 나타나고, 소멸하여 사라짐이 나타나며, 업에 의지한 과보와 과보에 의지한 업, 정신에 의지한 물질과 물질에 의지한 정신, 태어남에 따라오고 늙음에 잠식되며 병에 압도되고 죽음에 타격받아 괴로움에 처해 있으며, 보호자도 없고 은신처도 없으며 의지할 곳도 없고 의지처가 되어주지도 못하는 이 모든 것들을 ‘괴로움’이라 부른다. 이 괴로움들이 어디서 왔는지, 어디서 생겨났는지, 어디서 발생했는지, 어디서 산출되었는지, 어디서 출현했는지, 무엇을 원인으로 하고 무엇을 근원으로 하며 무엇으로부터 일어나는지를 묻는 것이니, 즉 이 괴로움들의 뿌리(mūla), 조건(hetu), 원인(nidāna), 근원(sambhava), 발생(pabhava), 일어남(samuṭṭhāna), 양식(āhāra), 대상(ārammaṇa), 연(paccaya), 집기(samudaya)를 묻고 청하고 간구하고 권유하며 명확히 밝혀달라고 하는 것이 ‘도대체 어디서 이 괴로움들이 오는 것입니까’라는 구절의 뜻이다.

เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปาติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. โลกสฺมินฺติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเก. อเนกรูปาติ อเนกวิธา นานาปฺปการา ทุกฺขาติ – เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“세상에 존재하는 여러 가지 형태의 것들이란”에 대하여, ‘무엇이든(Ye keci)’이라는 말은 예외 없이 모두, 어떠한 경우에도 전부, 남김없이 통틀어 말하는 전면적인 표현이다. ‘세상에(lokasmiṃ)’란 악처의 세상, 인간의 세상, 천상의 세상, 오온(khandha)의 세상, 계(dhātu)의 세상, 처(āyatana)의 세상을 말한다. ‘여러 가지 형태(Anekarūpā)’란 다양한 종류와 여러 가지 양상의 괴로움들을 뜻한다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말하였다.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู]มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตํ;

กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา’’ติ.

[메타구 존자가 여쭈었다] “세존이시여, 당신께 묻노니 제게 이것을 말씀해 주십시오. 저는 당신을 지혜를 완성하고 자신을 닦은 분이라고 생각합니다. 세상에 존재하는 여러 가지 형태의 이 괴로움들은 도대체 어디서 오는 것입니까?”

๑๙.

19.

ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ;

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา.

[세존께서 말씀하셨다] “메타구여, 그대는 참으로 나에게 괴로움의 근원을 묻는구나. 내가 그것을 아는 바대로 그대에게 말하리라. 세상에 존재하는 여러 가지 형태의 괴로움들은 집착의 대상(upadhi)을 원인으로 하여 생겨난다.”

ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสีติ. ทุกฺขสฺสาติ ชาติทุกฺขสฺส ชราทุกฺขสฺส พฺยาธิทุกฺขสฺส มรณทุกฺขสฺส โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขสฺส. ปภวํ อปุจฺฉสีติ ทุกฺขสฺส มูลํ ปุจฺฉสิ เหตุํ ปุจฺฉสิ นิทานํ ปุจฺฉสิ สมฺภวํ ปุจฺฉสิ ปภวํ ปุจฺฉสิ สมุฏฺฐานํ ปุจฺฉสิ อาหารํ ปุจฺฉสิ อารมฺมณํ ปุจฺฉสิ ปจฺจยํ ปุจฺฉสิ สมุทยํ ปุจฺฉสิ ยาจสิ อชฺเฌสสิ ปสาเทสีติ – ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ. เมตฺตคูติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ [Pg.69] คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – เมตฺตคูติ ภควา.

“그대는 참으로 나에게 괴로움의 근원을 묻는구나”에 대하여, ‘괴로움의(Dukkhassa)’란 생의 괴로움, 노의 괴로움, 병의 괴로움, 사의 괴로움, 슬픔·비탄·고통·근심·절망의 괴로움을 말한다. ‘근원을 묻는구나(pabhavaṃ apucchasī)’란 괴로움의 뿌리, 조건, 원인, 발생, 근원, 일어남, 양식, 대상, 연, 집기를 묻고 청하고 권유하며 명확히 밝혀달라는 뜻이다. ‘메타구여’라고 세존께서는 그 바라문의 이름을 부르셨다. ‘세존(Bhagavā)’이란 존경의 표현이자... 실증적인 명칭이니, 이것이 ‘메타구여, 세존께서 (말씀하셨다)’의 의미이다.

ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานนฺติ. ตนฺติ ทุกฺขสฺส มูลํ ปวกฺขามิ เหตุํ ปวกฺขามิ นิทานํ ปวกฺขามิ สมฺภวํ ปวกฺขามิ ปภวํ ปวกฺขามิ สมุฏฺฐานํ ปวกฺขามิ อาหารํ ปวกฺขามิ อารมฺมณํ ปวกฺขามิ ปจฺจยํ ปวกฺขามิ สมุทยํ ปวกฺขามิ อาจิกฺขิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฏฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาเสสฺสามีติ – ตํ เต ปวกฺขามิ. ยถา ปชานนฺติ ยถา ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต. น อิติหีติหํ น อิติกิราย น ปรมฺปราย น ปิฏกสมฺปทาย น ตกฺกเหตุ น นยเหตุ น อาการปริวิตกฺเกน น ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา สามํ สยมภิญฺญาตํ อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํ ตํ กถยิสฺสามีติ – ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ.

“내가 아는 바대로 그대에게 말하리라”에 대하여, ‘그것을(taṃ)’이란 괴로움의 뿌리, 조건, 원인, 발생 등을 말하고, 가르치고, 설하고, 명시하고, 확립하고, 열어 보이고, 분석하고, 분명하게 드러내며 공표하겠다는 뜻이다. ‘아는 바대로(yathā pajānaṃ)’란 분명히 알고, 이해하고, 변별하고, 통찰하며 꿰뚫어 아는 것을 말한다. 이는 전해 들은 이야기나 전통에 의한 것도 아니고, 성전의 권위에 의한 것도 아니며, 논리적 추론이나 이론적 고찰, 혹은 견해를 숙고하여 얻은 확신에 의한 것도 아니다. 오직 내가 직접 스스로 알고 체험한 법(attapaccakkha-dhamma)을 그대에게 말하겠다는 것이 ‘내가 아는 바대로 그대에게 말하리라’는 뜻이다.

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขาติ. อุปธีติ ทส อุปธี – ตณฺหูปธิ, ทิฏฺฐูปธิ, กิเลสูปธิ, กมฺมูปธิ, ทุจฺจริตูปธิ, อาหารูปธิ, ปฏิฆูปธิ, จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี, ฉ วิญฺญาณกายา อุปธี, สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ ทุกฺขมนฏฺเฐน อุปธิ. อิเม วุจฺจนฺติ ทส อุปธี. ทุกฺขาติ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ เนรยิกํ ทุกฺขํ…เป… ทิฏฺฐิพฺยสนํ ทุกฺขํ. เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายติ, อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายติ, กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโก, วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมํ, นามสนฺนิสฺสิตํ รูปํ, รูปสนฺนิสฺสิตํ นามํ, ชาติยา อนุคตํ, ชราย อนุสฏํ, พฺยาธินา อภิภูตํ, มรเณน อพฺภาหตํ, ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ, อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตํ – อิเม วุจฺจนฺติ ทุกฺขา. อิเม ทุกฺขา อุปธินิทานา อุปธิเหตุกา อุปธิปจฺจยา อุปธิการณา โหนฺติ ปภวนฺติ สมฺภวนฺติ ชายนฺติ สญฺชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ ปาตุภวนฺตีติ – อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา.

"괴로움은 우파디를 원인으로 하여 일어난다(upadhinidānā pabhavanti dukkhā)"는 구절에서 '우파디(upadhi)'는 열 가지 우파디를 의미한다. 즉, 갈애라는 우파디, 견해라는 우파디, 번뇌라는 우파디, 업이라는 우파디, 악행이라는 우파디, 음식이라는 우파디, 반연(대립)이라는 우파디, 네 가지 업으로 인해 생긴 요소(upādinnadhātuyo)라는 우파디, 여섯 가지 내적인 감관(ajjhattikāni āyatanāni)이라는 우파디, 여섯 가지 식의 무리(viññāṇakāyā)라는 우파디이다. 괴로운 의미에서 모든 괴로움은 곧 우파디이다. 이것들을 열 가지 우파디라 부른다. '괴로움(dukkhā)'이란 태어남의 괴로움, 늙음의 괴로움, 병듦의 괴로움, 죽음의 괴로움, 슬픔·비탄·고통·불쾌·절망의 괴로움, 지옥의 괴로움... (중략) ...견해의 타락으로 인한 괴로움이다. 어떤 법들에 대해 처음의 발생이 알려지고, 사라짐과 소멸이 알려지며, 업에 의지한 과보, 과보에 의지한 업, 정신에 의지한 물질, 물질에 의지한 정신, 태어남을 따르고, 늙음에 휩싸이며, 병에 압도되고, 죽음에 시달리며, 괴로움에 머물고, 보호처가 없고 은신처가 없으며 의지할 곳이 없고 귀의처가 되지 못하는 것—이것들을 괴로움이라 부른다. 이러한 괴로움들은 우파디를 근거로 하고, 우파디를 인(因)으로 하며, 우파디를 연(緣)으로 하고, 우파디를 조건으로 하여 존재하고, 발생하고, 생겨나고, 태어나고, 산출되고, 생성되고, 나타난다. 이것이 '괴로움은 우파디를 원인으로 하여 일어난다'는 구절의 의미이다.

เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปาติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. โลกสฺมินฺติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก [Pg.70] อายตนโลเก. อเนกรูปาติ อเนกวิธา นานปฺปการา ทุกฺขาติ – เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา. เตนาห ภควา –

"세상에 있는 온갖 다양한 형태의 것들이(ye keci lokasmiṃ anekarūpā)"라는 구절에서 '온갖(ye keci)'이란 전적으로, 모든 면에서, 남김없이, 빠짐없이 포괄하는 말이다. '세상에(lokasmiṃ)'란 악처의 세상, 인간 세상, 천상의 세상, 오온의 세상, 십팔계의 세상, 십이처의 세상에서이다. '다양한 형태의 괴로움들(anekarūpā dukkhā)'이란 여러 종류의 다양한 괴로움들을 말한다. 이것이 '세상에 있는 온갖 다양한 형태의 괴로움들'이라는 구절의 의미이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ;

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา’’ติ.

"메타구여, 그대는 나에게 참으로 괴로움의 발생에 대해 물었으니, 내가 아는 대로 그대에게 그것을 말하리라. 세상에 있는 온갖 다양한 형태의 괴로움들은 우파디를 원인으로 하여 일어난다."

๒๐.

20.

โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ, ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท;

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา, ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี.

참으로 어리석은 자는 알지 못하고 우파디를 만드나니, 그는 어리석어 거듭해서 괴로움에 이른다. 그러므로 지혜롭게 알고 괴로움의 태어남과 발생을 관찰하는 자는 우파디를 만들지 말아야 한다.

โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรตีติ. โยติ โย ยาทิโส ยถายุตฺโต ยถาวิหิโต ยถาปกาโร ยํฐานปฺปตฺโต ยํธมฺมสมนฺนาคโต ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เทโว วา มนุสฺโส วา. อวิทฺวาติ อวิชฺชาคโต อญฺญาณี อวิภาวี ทุปฺปญฺโญ. อุปธึ กโรตีติ ตณฺหูปธึ กโรติ, ทิฏฺฐูปธึ กโรติ, กิเลสูปธึ กโรติ, กมฺมูปธึ กโรติ, ทุจฺจริตูปธึ กโรติ, อาหารูปธึ กโรติ, ปฏิฆูปธึ กโรติ, จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี กโรติ, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี กโรติ, ฉ วิญฺญาณกาเย อุปธี กโรติ ชเนติ สญฺชเนติ นิพฺพตฺเตติ อภินิพฺพตฺเตตีติ – อวิทฺวา อุปธึ กโรติ.

"어리석은 자가 알지 못하고 우파디를 만든다(yo ve avidvā upadhiṃ karoti)"는 구절에서 '어떤 자(yo)'란 어떠한 성질을 가졌든, 어떠한 조건에 처했든, 어떠한 종류이든, 어떠한 지위에 올랐든, 어떠한 법을 갖추었든 간에 왕족이나 바라문이나 상인이나 노비나 재가자나 출가자나 신이나 인간을 말한다. '알지 못하는 자(avidvā)'란 무지에 빠져 지혜가 없고 통찰이 없으며 지혜가 부족한 자이다. '우파디를 만든다(upadhiṃ karoti)' 함은 갈애의 우파디를 만들고, 견해의 우파디를 만들고, 번뇌의 우파디를 만들고, 업의 우파디를 만들고, 악행의 우파디를 만들고, 음식의 우파디를 만들고, 반연의 우파디를 만들며, 네 가지 업으로 생긴 요소라는 우파디를 만들고, 여섯 가지 내적인 감관이라는 우파디를 만들고, 여섯 가지 식의 무리라는 우파디를 만들며 생겨나게 하고 발생시키고 생성시키고 거듭 생성시키는 것을 말한다. 이것이 '어리석은 자가 우파디를 만든다'는 구절의 의미이다.

ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโทติ ปุนปฺปุนํ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ เอติ สมุเปติ อุปคจฺฉติ คณฺหาติ ปรามสติ อภินิวิสตีติ – ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ. มนฺโทติ มนฺโท โมมุโห อวิทฺวา อวิชฺชาคโต อญฺญาณี อวิภาวี ทุปฺปญฺโญติ – ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท.

"어리석어 거듭해서 괴로움에 이른다(punappunaṃ dukkhamupeti mando)"는 것은 거듭해서 태어남의 괴로움, 늙음의 괴로움, 병듦의 괴로움, 죽음의 괴로움, 슬픔·비탄·고통·불쾌·절망의 괴로움에 나아가고, 다가가고, 도달하고, 붙잡고, 집착하고, 몰입한다는 것이다. '어리석은 자(mando)'란 어리석고 미혹하며 알지 못하고 무지에 빠져 지혜가 없고 통찰이 없으며 지혜가 부족한 자를 말한다. 이것이 '어리석어 거듭해서 괴로움에 이른다'는 구절의 의미이다.

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิราติ. ตสฺมาติ ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา เอตํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน อุปธีสูติ ตสฺมา. ปชานนฺติ ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต[Pg.71], ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต. อุปธึ น กยิราติ ตณฺหูปธึ น กเรยฺย, ทิฏฺฐูปธึ น กเรยฺย, กิเลสูปธึ น กเรยฺย, ทุจฺจริตูปธึ น กเรยฺย, อาหารูปธึ น กเรยฺย, ปฏิฆูปธึ น กเรยฺย, จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี น กเรยฺย, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี น กเรยฺย, ฉ วิญฺญาณกาเย อุปธี น กเรยฺย, น ชเนยฺย น สญฺชเนยฺย น นิพฺพตฺเตยฺย นาภินิพฺพตฺเตยฺยาติ – ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา.

"그러므로 지혜롭게 알면서 우파디를 만들지 말아야 한다(tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā)"는 구절에서 '그러므로(tasmā)'란 그러한 원인 때문에, 그러한 이유 때문에, 그러한 연유 때문에, 그러한 근거 때문에 우파디에 있는 이러한 과실을 잘 지켜보기에 '그러므로'라고 한다. '지혜롭게 안다(pajānaṃ)'는 것은 분명하게 알고, 철저히 알고, 특별하게 알고, 꿰뚫어 아는 것이니, "모든 형성된 것들은 무상하다"고 분명하게 알고, "모든 형성된 것들은 괴로움이다"라고 알고, "모든 법들은 무아이다"라고 알고, "발생하는 성질을 가진 모든 것은 소멸하는 성질을 가진 것이다"라고 분명하게 알고, 철저히 알고, 특별하게 알고, 꿰뚫어 아는 것이다. '우파디를 만들지 말아야 한다(upadhiṃ na kayirā)'는 것은 갈애의 우파디를 만들지 말고, 견해의 우파디를 만들지 말고, 번뇌의 우파디를 만들지 말고, 악행의 우파디를 만들지 말고, 음식의 우파디를 만들지 말고, 반연의 우파디를 만들지 말며, 네 가지 업으로 생긴 요소라는 우파디를 만들지 말고, 여섯 가지 내적인 감관이라는 우파디를 만들지 말고, 여섯 가지 식의 무리라는 우파디를 만들지 말며, 생겨나게 하지 말고 발생시키지 말고 생성시키지 말고 거듭 생성시키지 말아야 한다는 것이다. 이것이 '그러므로 지혜롭게 알면서 우파디를 만들지 말아야 한다'는 구절의 의미이다.

ทุกฺขสฺสาติ ชาติทุกฺขสฺส ชราทุกฺขสฺส พฺยาธิทุกฺขสฺส มรณทุกฺขสฺส โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขสฺส. ปภวานุปสฺสีติ ทุกฺขสฺส มูลานุปสฺสี เหตานุปสฺสี นิทานานุปสฺสี สมฺภวานุปสฺสี ปภวานุปสฺสี สมุฏฺฐานานุปสฺสี อาหารานุปสฺสี อารมฺมณานุปสฺสี ปจฺจยานุปสฺสี สมุทยานุปสฺสี. อนุปสฺสนา วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. อิมาย อนุปสฺสนาย ปญฺญาย อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. โส วุจฺจติ อนุปสฺสีติ – ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี. เตนาห ภควา –

"괴로움의(dukkhassa)"란 태어남의 괴로움, 늙음의 괴로움, 병듦의 괴로움, 죽음의 괴로움, 슬픔·비탄·고통·불쾌·절망의 괴로움의라는 뜻이다. "발생을 관찰하는 자(pabhavānupassī)"란 괴로움의 뿌리를 관찰하고, 원인을 관찰하고, 근거를 관찰하고, 생겨남을 관찰하고, 발생을 관찰하고, 일어남을 관찰하고, 자양을 관찰하고, 대상을 관찰하고, 연유를 관찰하고, 집기(集起)를 관찰하는 자를 말한다. '관찰(anupassanā)'은 지혜를 말한다. 어떤 지혜, 앎, 미혹 없음, 법의 간택, 정견을 말한다. 이러한 관찰의 지혜를 갖추고, 충분히 갖추고, 도달하고, 완전히 도달하고, 구비하고, 완전히 구비하고, 성취한 자를 '관찰하는 자(anupassī)'라고 부른다. 이것이 '괴로움의 태어남과 발생을 관찰하는 자'라는 구절의 의미이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ, ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท;

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา, ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี’’ติ.

"참으로 어리석은 자는 알지 못하고 우파디를 만드나니, 그는 어리석어 거듭해서 괴로움에 이른다. 그러므로 지혜롭게 알고 괴로움의 태어남과 발생을 관찰하는 자는 우파디를 만들지 말아야 한다."

๒๑.

21.

ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ;

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ;

"우리가 여쭈어본 것을 당신께서는 저희에게 설명해 주셨습니다. 이제 다른 것을 여쭈어보니, 그것을 어서 말씀해 주십시오. 지혜로운 이들은 어떻게 폭류와 태어남과 늙음, 그리고 슬픔과 비탄을 건너갑니까?"

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

"성자시여, 그것을 제게 잘 풀어서 설명해 주십시오. 당신께서는 참으로 이 법을 그와 같이 알고 계시기 때문입니다."

ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โนติ ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อยาจิมฺห อชฺเฌสิมฺห ปสาทยิมฺห. อกิตฺตยี โนติ กิตฺติตํ ปกิตฺติตํ อาจิกฺขิตํ เทสิตํ ปญฺญปิตํ [Pg.72] ปฏฺฐปิตํ วิวริตํ วิภตฺตํ อุตฺตานีกตํ ปกาสิตนฺติ – ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน.

"우리가 여쭈어본 것을 당신께서는 저희에게 설명해 주셨다(yaṃ taṃ apucchimha akittayī no)"는 구절에서 '우리가 여쭈어본 것(yaṃ taṃ apucchimha)'이란 우리가 여쭈어보고 간청하고 권청하고 청하여 기쁘게 해 드린 것을 말한다. '설명해 주셨다(akittayī no)' 함은 저희에게 말씀하시고, 일러주시고, 가르치시고, 제정하시고, 확립하시고, 드러내시고, 분석하시고, 명확하게 하시고, 밝혀주셨다는 것이다. 이것이 '우리가 여쭈어본 것을 당신께서는 저희에게 설명해 주셨다'는 구절의 의미이다.

อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหีติ อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม, อญฺญํ ตํ ยาจาม, อญฺญํ ตํ อชฺเฌสาม, อญฺญํ ตํ ปสาเทม, อุตฺตริ ตํ ปุจฺฉาม. ตทิงฺฆ พฺรูหีติ อิงฺฆ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ.

'그 외의 것을 당신께 묻습니다. 자, 그것을 말해 주소서'에서 '그 외의 것을 당신께 묻습니다'는 그(괴로움의 원인) 외의 다른 것을 당신께 묻고, 그 다른 것을 당신께 요청하고, 그 다른 것을 당신께 권유하고, 그 다른 것을 당신께 기쁘게 청하며, 그 너머의 것을 당신께 묻는다는 의미입니다. '자, 그것을 말해 주소서(tadiṅgha brūhi)'에서 '자(iṅgha), 말해 주소서'는 말하고, 일러주고, 가르치고, 알려주고, 확립하고, 열어 보이고, 분석하고, 명확하게 하고, 밝히라는 뜻입니다. 이것이 '그 외의 것을 당신께 묻습니다. 자, 그것을 말해 주소서'라는 구절의 의미입니다.

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจาติ. กถํ นูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา – ‘‘เอวํ นุ โข, นนุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – กถํ นุ. ธีราติ ธีรา ปณฺฑิตา ปญฺญวนฺโต พุทฺธิมนฺโต ญาณิโน วิภาวิโน เมธาวิโน. โอฆนฺติ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ. ชาตีติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชาติ สญฺชาติ โอกฺกนฺติ นิพฺพตฺติ อภินิพฺพตฺติ ขนฺธานํ ปาตุภาโว อายตนานํ ปฏิลาโภ. ชราติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชรา ชีรณตา ขณฺฑิจฺจํ ปาลิจฺจํ วลิตฺตจตา อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโก. โสโกติ ญาติพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส โภคพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส โรคพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส สีลพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส ทิฏฺฐิพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส อญฺญตรญฺญตเรน พฺยสเนน วา สมนฺนาคตสฺส อญฺญตรญฺญตเรน ทุกฺขธมฺเมน วา ผุฏฺฐสฺส โสโก โสจนา โสจิตตฺตํ อนฺโตโสโก อนฺโตปริโสโก อนฺโตฑาโห อนฺโตปริฑาโห เจตโส ปริชฺฌายนา โทมนสฺสํ โสกสลฺลํ. ปริเทโวติ ญาติพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส โภคพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส โรคพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส สีลพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส ทิฏฺฐิพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส อญฺญตรญฺญตเรน พฺยสเนน วา สมนฺนาคตสฺส อญฺญตรญฺญตเรน ทุกฺขธมฺเมน วา ผุฏฺฐสฺส อาเทโว ปริเทโว อาเทวนา ปริเทวนา อาเทวิตตฺตํ ปริเทวิตตฺตํ วาจา ปลาโป วิปฺปลาโป ลาลปฺโป ลาลปฺปนา ลาลปฺปิตตฺตํ.

'현자들은 어떻게 폭류와 태어남과 늙음과 슬픔과 비탄을 건너갑니까?'라는 구절에서, '어떻게 ~인가?(kathaṃ nu)'는 의구심에 의한 질문, 의문에 의한 질문, 망설임에 의한 질문, 불확실함에 의한 질문으로, '이러합니까, 아니면 저러합니까? 무엇입니까? 어떠합니까?'라고 묻는 것입니다. '현자들(dhīrā)'이란 현명하고 지혜로우며 총명하고 명철하며 식견이 있고 통찰력이 있는 이들을 말합니다. '폭류(ogha)'는 감욕의 폭류, 존재의 폭류, 견해의 폭류, 무명의 폭류를 뜻합니다. '태어남(jāti)'이란 여러 중생이 각각의 중생 부류에서 태어나고 생성되고 하생하고 산출되고 나타나는 것, 즉 오온이 현현하고 감각 장소를 얻는 것입니다. '늙음(jarā)'이란 여러 중생이 각각의 중생 부류에서 늙고 쇠약해지고 치아가 빠지고 머리가 희어지고 피부에 주름이 생기며 수명이 줄어들고 감각 기능이 성숙해지는 것입니다. '슬픔(soka)'이란 친지의 불행, 재물의 손실, 질병의 고통, 계행의 파괴, 잘못된 견해로 인해 고통받거나 다른 어떤 불행이나 괴로운 상황을 만난 이에게 생기는 마음의 타오름, 근심, 슬퍼함, 내면의 고뇌, 내면의 타오름, 마음의 괴로움, 화남, 슬픔이라는 화살을 말합니다. '비탄(parideva)'이란 친지의 불행 등으로 인해 고통받는 이가 울부짖고 한탄하며 넋두리하고 애통해하는 말, 헛소리, 횡설수설, 반복되는 한탄의 상태를 의미합니다.

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจาติ ธีรา กถํ โอฆญฺจ ชาติญฺจ ชรญฺจ โสกญฺจ ปริเทวญฺจ ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ ปตรนฺติ สมติกฺกมนฺติ [Pg.73] วีติวตฺตนฺตีติ – กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ.

'현자들은 어떻게 폭류와 태어남과 늙음과 슬픔과 비탄을 건너갑니까?'라는 말은, 현자들이 어떻게 폭류와 태어남과 늙음과 슬픔과 비탄을 건너고, 넘어가고, 초월하고, 벗어나며, 완전히 통과하는가에 대한 의미입니다.

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหีติ. ตนฺติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อชฺเฌสามิ ยํ ปสาเทมิ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา เตน ญาเณน สมนฺนาคโต มุนิ โมนปฺปตฺโต. ตีณิ โมเนยฺยานิ – กายโมเนยฺยํ วจีโมเนยฺยํ มโนโมเนยฺยํ.

'성자시여, 그것을 제게 잘 설명해 주소서'에서 '그것(taṃ)'은 제가 묻고 요청하고 권유하고 청하는 바를 가르킵니다. '성자(munī)'에서 '모나(mona, 예지)'는 지혜를 말합니다. 즉 혜(paññā), 앎(pajānanā)... 어리석지 않음(amoho), 택법(dhammavicayo), 정견(sammādiṭṭhi)을 뜻합니다. 세존께서는 그러한 지혜를 구족하셨기에 성자이시며 예지에 도달하신 분입니다. 예지(moneyyāni)에는 몸의 예지, 말의 예지, 마음의 예지라는 세 가지가 있습니다.

กตมํ กายโมเนยฺยํ? ติวิธานํ กายทุจฺจริตานํ ปหานํ กายโมเนยฺยํ. ติวิธํ กายสุจริตํ กายโมเนยฺยํ. กายารมฺมเณ ญาณํ กายโมเนยฺยํ. กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ. ปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ. กาเย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ. กายสงฺขารนิโรโธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ. อิทํ กายโมเนยฺยํ.

무엇이 몸의 예지(kāyamoneyya)입니까? 세 가지 몸의 악행을 버리는 것이 몸의 예지입니다. 세 가지 몸의 선행이 몸의 예지입니다. 몸을 대상으로 하는 지혜가 몸의 예지입니다. 몸에 대한 철저한 앎(pariññā)이 몸의 예지입니다. 철저한 앎을 동반한 도(magga)가 몸의 예지입니다. 몸에 대한 욕탐(chandarāga)을 버리는 것이 몸의 예지입니다. 신행(kāyasaṅkhāra, 들숨과 날숨)이 소멸된 제4선의 증득이 몸의 예지입니다. 이것을 몸의 예지라 합니다.

กตมํ วจีโมเนยฺยํ? จตุพฺพิธานํ วจีทุจฺจริตานํ ปหานํ วจีโมเนยฺยํ. จตุพฺพิธํ วจีสุจริตํ วจีโมเนยฺยํ. วาจารมฺมเณ ญาณํ วจีโมเนยฺยํ. วาจาปริญฺญา วจีโมเนยฺยํ. ปริญฺญาสหคโต มคฺโค วจีโมเนยฺยํ. วาจาย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ วจีโมเนยฺยํ. วจีสงฺขารนิโรโธ ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยํ. อิทํ วจีโมเนยฺยํ.

무엇이 말의 예지(vacīmoneyya)입니까? 네 가지 말의 악행을 버리는 것이 말의 예지입니다. 네 가지 말의 선행이 말의 예지입니다. 말을 대상으로 하는 지혜가 말의 예지입니다. 말에 대한 철저한 앎이 말의 예지입니다. 철저한 앎을 동반한 도가 말의 예지입니다. 말에 대한 욕탐을 버리는 것이 말의 예지입니다. 구행(vacīsaṅkhāra, 위탁까와 위짜라)이 소멸된 제2선의 증득이 말의 예지입니다. 이것을 말의 예지라 합니다.

กตมํ มโนโมเนยฺยํ? ติวิธานํ มโนทุจฺจริตานํ ปหานํ มโนโมเนยฺยํ. ติวิธํ มโนสุจริตํ มโนโมเนยฺยํ. จิตฺตารมฺมเณ ญาณํ มโนโมเนยฺยํ. จิตฺตปริญฺญา มโนโมเนยฺยํ. ปริญฺญาสหคโต มคฺโค มโนโมเนยฺยํ. จิตฺเต ฉนฺทราคสฺส ปหานํ มโนโมเนยฺยํ. จิตฺตสงฺขารนิโรโธ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺยํ. อิทํ มโนโมเนยฺยํ.

무엇이 마음의 예지(manomoneyya)입니까? 세 가지 마음의 악행을 버리는 것이 마음의 예지입니다. 세 가지 마음의 선행이 마음의 예지입니다. 마음을 대상으로 하는 지혜가 마음의 예지입니다. 마음에 대한 철저한 앎이 마음의 예지입니다. 철저한 앎을 동반한 도가 마음의 예지입니다. 마음에 대한 욕탐을 버리는 것이 마음의 예지입니다. 심행(cittasaṅkhāra, 수와 상)이 소멸된 상수멸진정의 증득이 마음의 예지입니다. 이것을 마음의 예지라 합니다.

กายมุนึ วจีมุนึ, มโนมุนิมนาสวํ;

มุนึ โมเนยฺยสมฺปนฺนํ, อาหุ สพฺพปฺปหายินํ.

몸의 성자, 말의 성자, 마음의 성자, 번뇌 없는 성자, 이러한 예지를 구족한 성자를 일러 모든 것을 버린 자라 합니다.

กายมุนึ วจีมุนึ, มโนมุนิมนาสวํ;

มุนึ โมเนยฺยสมฺปนฺนํ, อาหุ นินฺหาตปาปกนฺติ.

몸의 성자, 말의 성자, 마음의 성자, 번뇌 없는 성자, 이러한 예지를 구족한 성자를 일러 모든 악을 씻어낸 자라 합니다.

อิเมหิ [Pg.74] ตีหิ โมเนยฺเยหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตา. ฉ มุนิโน – อคารมุนิโน, อนคารมุนิโน, เสขมุนิโน, อเสขมุนิโน, ปจฺเจกมุนิโน มุนิมุนิโนติ. กตเม อคารมุนิโน? เย เต อคาริกา ทิฏฺฐปทา วิญฺญาตสาสนา – อิเม อคารมุนิโน. กตเม อนคารมุนิโน? เย เต ปพฺพชิตา ทิฏฺฐปทา วิญฺญาตสาสนา – อิเม อนคารมุนิโน. สตฺต เสขา เสขมุนิโน. อรหนฺโต อเสขมุนิโน. ปจฺเจกสมฺพุทฺธา ปจฺเจกมุนิโน. ตถาคตา อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา มุนิมุนิโน.

이 세 가지 예지의 법을 구족한 성자에는 여섯 부류가 있습니다. 재가 성자, 출가 성자, 학인 성자, 무학 성자, 벽지 성자, 성자 중의 성자가 그것입니다. 재가 성자(agāramunino)란 누구입니까? 재가에 살면서 진리를 보고 가르침을 깨달은 이들입니다. 출가 성자(anagāramunino)란 누구입니까? 출가하여 진리를 보고 가르침을 깨달은 이들입니다. 일곱 부류의 학인이 학인 성자이고, 아라한이 무학 성자이며, 벽지불이 벽지 성자입니다. 그리고 아라한이신 정등각자 여래가 성자 중의 성자입니다.

น โมเนน มุนี โหติ, มูฬฺหรูโป อวิทฺทสุ;

โย จ ตุลํว ปคฺคยฺห, วรมาทาย ปณฺฑิโต.

침묵(mona)을 지킨다고 해서 어리석고 무지한 자가 성자가 되는 것은 아닙니다. 저울을 들고 달아보듯, 현명한 이는 최상의 법을 취하여,

ปาปานิ ปริวชฺเชติ, ส มุนี เตน โส มุนิ;

โย มุนาติ อุโภ โลเก, มุนิ เตน ปวุจฺจติ.

악을 멀리합니다. 그는 그러한 실천으로 인해 성자라 불립니다. 두 세계(이 세상과 저 세상)를 지혜로 아는 자, 그를 일러 성자라 합니다.

อสตญฺจ สตญฺจ ญตฺวา ธมฺมํ, อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก;

เทวมนุสฺเสหิ ปูชนีโย, สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนีติ.

온 세상의 안팎에서 선한 법과 선하지 못한 법을 알고, 집착의 그물을 넘어선 그 성자는 신과 인간들의 공양을 받을 가치가 있는 분입니다.

สาธุ วิยากโรหีติ ตํ สาธุ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ. ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธมฺโมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'잘 설명해 주소서'는 그것을 잘 일러주고, 가르치고, 알려주고, 확립하고, 열어 보이고, 분석하고, 명확하게 하고, 밝혀 달라는 뜻입니다. '당신께 이 법이 알려져 있기 때문입니다'는 당신께서 이 법을 알고, 헤아리고, 결정하고, 분명히 깨달으셨기 때문이라는 의미입니다. 그래서 그 브라만은 이렇게 말했습니다.

‘‘ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ;

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ;

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’ติ.

"저희가 여쭌 것에 대해 답변해 주셨으니, 이제 다른 것을 묻습니다. 자, 말씀해 주소서. 현자들은 어떻게 폭류와 태어남과 늙음과 슬픔과 비탄을 건너갑니까? 성자시여, 그것을 제게 잘 설명해 주소서. 당신께서는 참으로 이 법을 알고 계시기 때문입니다."

๒๒.

22.

กิตฺตยิสฺสามิ [Pg.75] เต ธมฺมํ, [เมตฺตคูติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

(세존께서 말씀하셨다.) "메따구여, 그대에게 가르침을 설하리라. 현생에서 전해 들은 것이 아닌(직접 깨달은), 그것을 알고 마음챙기며 행하여 세상의 집착을 건널 수 있는 (그 가르침을)."

กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมนฺติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน, จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน, จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, นิพฺพานญฺจ, นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ กิตฺตยิสฺสามิ อาจิกฺขิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฏฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาสิสฺสามีติ – กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ. เมตฺตคูติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ.

'그대에게 가르침을 설하리라'에서 '가르침'이란 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추고 전적으로 원만하고 청정한 범행(brahmacariya)이며, 네 가지 마음챙김의 확립(사념처), 네 가지 바른 노력(사정근), 네 가지 신족, 다섯 가지 기능(오근), 다섯 가지 힘(오력), 일곱 가지 깨달음의 요소(칠각지), 고귀한 여덟 가지 성도(팔정도), 그리고 열반과 열반으로 인도하는 수행을 말한다. (이것들을) 찬탄하고, 알려주고, 설하고, 제정하고, 확립하고, 드러내고, 분류하고, 명확히 하고, 공표하겠다는 것이 '그대에게 가르침을 설하리라'는 뜻이다. '메따구여'라고 세존께서 그 바라문의 이름을 부르신 것이다.

ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหนฺติ. ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ญาเต ธมฺเม ตุลิเต ธมฺเม ตีริเต ธมฺเม วิภูเต ธมฺเม วิภาวิเต ธมฺเม สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ…เป… ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ญาเต ธมฺเม ตุลิเต ธมฺเม ตีริเต ธมฺเม วิภูเต ธมฺเม วิภาวิเต ธมฺเมติ – เอวมฺปิ ทิฏฺเฐ ธมฺเม กถยิสฺสามิ. อถ วา, ทุกฺเข ทิฏฺเฐ ทุกฺขํ กถยิสฺสามิ, สมุทเย ทิฏฺเฐ สมุทยํ กถยิสฺสามิ, มคฺเค ทิฏฺเฐ มคฺคํ กถยิสฺสามิ, นิโรเธ ทิฏฺเฐ นิโรธํ กถยิสฺสามีติ – เอวมฺปิ ทิฏฺเฐ ธมฺเม กถยิสฺสามิ. อถ วา, ทิฏฺเฐ ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ – เอวมฺปิ ทิฏฺเฐ ธมฺเม กถยิสฺสามีติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม. อนีติหนฺติ น อิติหีติหํ น อิติกิราย น ปรมฺปราย น ปิฏกสมฺปทาย น ตกฺกเหตุ น นยเหตุ น อาการปริวิตกฺเกน น ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา, สามํ สยมภิญฺญาตํ อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํ, ตํ กถยิสฺสามีติ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ.

'현생에서 전해 들은 것이 아닌'에 대하여. '현생에서'란 현세의 법에서 알고, 달아보고, 조사하고, 분명히 하고, 닦은 법을 의미하며, '모든 형성된 것들은 무상하다'거나 '발생하는 성질을 가진 것은 무엇이든 소멸하는 성질을 가졌다'고 현세에서 보고 알고 달아보고 조사하고 분명히 하고 닦은 법을 말한다. 이와 같이 현세의 법에 대해 설하리라는 것이다. 또는 괴로움이 보였을 때 괴로움을 설하고, 발생의 원인이 보였을 때 발생의 원인을 설하며, 도(道)가 보였을 때 도를 설하고, 소멸이 보였을 때 소멸을 설하리라는 것이다. 또는 현세의 법으로서 스스로 보아 알 수 있고(sandiṭṭhika), 시간이 걸리지 않고(akālika), 와서 보라고 할 수 있고(ehipassika), 향상으로 인도하며(opaneyyika), 지혜로운 이들이 각자 깨달아 알아야 할(paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi) 법을 설하겠다는 것이다. '전해 들은 것이 아닌(anītihaṃ)'이란 '이렇다더라' 하는 전언이나 전해 내려오는 관습, 전승, 성전의 권위, 논리적 추론, 방법론적 근거, 외양의 고찰, 견해에 따른 사색과 인내가 아니라, 스스로 직접 알고 체험한 법을 설하겠다는 뜻이다.

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ยํ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ [Pg.76] จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

'그것을 알고 마음챙기며 행하여'에서 '알고'란 (법을) 알고, 달아보고, 조사하고, 닦고, 분명히 한 것을 의미한다. '모든 형성된 것들은 무상하다'고 알고 달아보고 조사하고 닦고 분명히 하며, '모든 형성된 것들은 괴로움이다', '모든 법은 무아이다'라고... '발생하는 성질을 가진 것은 무엇이든 소멸하는 성질을 가졌다'고 알고 달아보고 조사하고 닦고 분명히 하는 것이다. '마음챙기며(sato)'란 네 가지 이유로 마음챙기는 것이니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립(신념처) 등을 닦으며 마음챙기는 자를 말한다. '행하여(caraṃ)'란 행하고, 머물고, 거동하고, 진행하고, 보호하고, 유지하고, 살아가는 것을 뜻한다. 이것이 '그것을 알고 마음챙기며 행하여'의 의미이다.

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา? วิสตาติ วิสตฺติกา, วิสาลาติ วิสตฺติกา, วิสฏาติ วิสตฺติกา, วิสมาติ วิสตฺติกา, วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา, วิสํหรตีติ วิสตฺติกา, วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา, วิสมูลาติ วิสตฺติกา, วิสผลาติ วิสตฺติกา, วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา, วิสาลา วา ปน สา ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ กุเล คเณ อาวาเส ลาเภ ยเส ปสํสาย สุเข จีวเร ปิณฺฑปาเต เสนาสเน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเร กามธาตุยา รูปธาตุยา อรูปธาตุยา กามภเว รูปภเว อรูปภเว สญฺญาภเว อสญฺญาภเว เนวสญฺญานาสญฺญาภเว เอกโวการภเว จตุโวการภเว ปญฺจโวการภเว อตีเต อนาคเต ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา, โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺย อุตฺตเรยฺย ปตเรยฺย สมติกฺกเมยฺย วีติวตฺเตยฺยาติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห ภควา –

'세상의 집착을 건너리라'에서 '집착(visattikā)'은 갈애(taṇhā)를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕... 탐착, 욕심, 불선뿌리 등을 의미한다. 왜 집착(visattikā)이라 하는가? (대상에) 퍼져나가기에(visatā), 광범위하기에(visālā), 두루 퍼져 있기에(visaṭā), 고르지 못하기에(visamā), 얽매이기에(visakkati), 재앙을 가져오기에(visaṃharati), 기만적이기에(visaṃvādikā), 독이 뿌리이기에(visamūlā), 독의 결과이기에(visaphalā), 독을 수용하기에(visaparibhogā) 집착이라 한다. 또한 그 갈애는 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉, 가문, 집단, 거처, 이득, 명성, 칭송, 즐거움, 의복, 음식, 처소, 약품, 그리고 욕계·색계·무색계, 욕유·색유·무색유, 유상유·무상유·비상비비상유, 일온유·사온유·오온유, 과거·미래·현재의 법들, 보고 듣고 닿고 아는 모든 법들에 널리 퍼지고 확장되어 있기에 집착이라 한다. '세상(loke)'이란 처참한 세상(지옥 등), 인간 세상, 천상 세상, 오온의 세상, 요소의 세상, 감관의 세상이다. '세상의 집착을 건너리라'는 것은 세상에 있는 그 갈애를 마음챙기는 자가 건너고, 넘어서고, 통과하고, 초월하고, 벗어난다는 뜻이다. 그래서 세존께서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ, [เมตฺตคูติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

"그대에게 가르침을 설하리라. 메따구여, 현생에서 직접 깨달아 전해 들은 것이 아닌, 그것을 알고 마음챙기며 행하여 세상의 집착을 건널 수 있는 (그 가르침을)."

๒๓.

23.

ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

(메따구 바라문이 말했다.) "위대한 성자(mahesi)이시여, 저는 당신께서 설하신 그 최상의 가르침을 기뻐합니다. 그것을 알고 마음챙기며 행하여 세상의 집착을 건널 수 있는 (그 가르침을 기뻐합니다)."

ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ. ตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ. นนฺทามีติ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ยาจามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามีติ – ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ.

'저는 그것을 기뻐합니다'에서 '그것'이란 당신의 말씀, 언어, 설법, 가르침, 훈계이다. '기뻐합니다(nandāmi)'란 크게 기뻐하고, 즐거워하고, 함께 기뻐하고, 원하고, 찬성하고, 요청하고, 희망하고, 갈망하고, 간절히 바란다는 뜻이다. 이것이 '저는 그것을 기뻐합니다'의 의미이다.

มเหสิ [Pg.77] ธมฺมมุตฺตมนฺติ. มเหสีติ กึ มเหสิ ภควา, มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ…เป… มหนฺตํ ปญฺญากฺขนฺธํ… มหนฺตํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ… มหนฺตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ตโมกายสฺส ปทาลนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต วิปลฺลาสสฺส ปเภทนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพหนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ทิฏฺฐิสงฺฆาตสฺส วินิเวฐนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต มานธชสฺส ปปาตนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต อภิสงฺขารสฺส วูปสมํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต โอฆสฺส นิตฺถรณํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ภารสฺส นิกฺเขปนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต สํสารวฏฺฏสฺส อุปจฺเฉทํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ปริฬาหสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธึ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ธมฺมธชสฺส อุสฺสาปนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหนฺเต สติปฏฺฐาเน…เป… มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน… มหนฺเต อิทฺธิปาเท… มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ… มหนฺตานิ พลานิ… มหนฺเต โพชฺฌงฺเค… มหนฺตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ… มหนฺตํ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มเหสกฺเขหิ สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต ปริเยสิโต – ‘‘กหํ พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว, กหํ นราสโภ’’ติ มเหสิ. ธมฺมมุตฺตมนฺติ ธมฺมมุตฺตํมํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อุตฺตมนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ ธมฺมนฺติ – มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ.

‘마헤시(Mahesi, 위대한 구도자/성자)와 최상의 법’에 대하여: ‘마헤시’란 무엇인가? 세존께서는 위대한 계온(戒蘊)을 찾고 구하고 탐구하셨기에 마헤시라 하며, 위대한 정온(定蘊), 위대한 혜온(慧蘊), 위대한 해탈온(解脫蘊), 위대한 해탈지견온(解脫知見蘊)을 찾고 구하고 탐구하셨기에 마헤시라 한다. 위대한 무명의 덩어리를 부수기를, 위대한 전도(顚倒)를 깨뜨리기를, 위대한 갈애의 화살을 뽑아내기를, 위대한 견해의 얽힘을 풀기를, 위대한 자만의 깃발을 내리기를, 위대한 업 형성(行)을 가라앉히기를, 위대한 폭류를 건너기를, 위대한 오온의 짐을 내려놓기를, 위대한 윤회의 회전을 끊기를, 위대한 번뇌의 뜨거움을 식히기를, 위대한 열기의 가라앉힘을, 위대한 법의 깃발을 세우기를 찾고 구하고 탐구하셨기에 마헤시라 한다. 또한 위대한 사념처, 위대한 사정근, 위대한 사신족, 위대한 오근, 위대한 오력, 위대한 칠보리분, 위대한 팔정도를, 그리고 위대한 제일의 의미인 불사(不死)의 열반을 찾고 구하고 탐구하셨기에 마헤시라 한다. 또한 마헤삿카(위대한 위력을 가진) 중생들에 의해 “부처님은 어디 계신가? 세존은 어디 계신가? 천중천은 어디 계신가? 인중사자(人中獅子)는 어디 계신가?”라고 찾아지고 구해지고 탐구되기에 마헤시라 한다. ‘최상의 법’이란 불사의 열반을 말한다. 그것은 모든 형성의 가라앉음, 모든 집착의 놓아버림, 갈애의 멸진, 탐욕의 빛바램, 소멸, 열반이다. ‘최상’이란 으뜸, 최선, 탁월함, 우두머리, 최상, 수승함을 의미하며, 그것이 곧 마헤시의 최상의 법이다.

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ [Pg.78] ภาเวนฺโต สโต, เวทนาสุ…เป… จิตฺเต… ธมฺเมสุ… ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

‘그것을 알고 마음 챙기며 유행함’에 대하여: ‘알았다(viditvā)’는 것은 알고, 비교하고, 조사하고, 명확히 하고, 분명히 한 것을 말한다. “모든 형성은 무상하다”라고 알고, 비교하고, 조사하고, 명확히 하고, 분명히 하며, “모든 형성은 괴로움이다”, “모든 법은 무아다”, ... “일어나는 성질을 가진 모든 것은 소멸하는 성질을 가진 것이다”라고 알고, 비교하고, 조사하고, 명확히 하고, 분명히 한 것이다. ‘마음 챙김(sato)’이란 네 가지 이유로 마음을 챙기는 것이니, 몸에서 몸을 관찰하는 사념처를 닦으며 마음 챙기는 것이며, 느낌에서... 마음에서... 법에서 법을 관찰하는 사념처를 닦으며 마음 챙기는 것을 말한다. 그를 일러 마음 챙기는 자라 한다. ‘유행함(caranti)’이란 행하고, 머물고, 거동하고, 실천하고, 보호하고, 유지하며 살아가는 것을 말한다. 이것이 곧 ‘그것을 알고 마음 챙기며 유행함’의 뜻이다.

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา, โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺย อุตฺตเรยฺย ปตเรยฺย สมติกฺกเมยฺย วีติวตฺเตยฺยาติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘세상에서 갈애(visattika)를 건너다’에 대하여: ‘비삿티카(visattika)’는 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕, ... 탐함, 욕심, 불선근이다. 왜 비삿티카라 하는가? ... 대상에 널리 퍼지고 확장되어 있기 때문에 비삿티카라 한다. ‘세상(loke)’이란 처참계의 세상, ... 처(處)의 세상을 말한다. ‘세상에서 갈애를 건너다’는 것은 세상에 퍼진 그 갈애를 마음 챙기며 건너고, 넘어가고, 가로지르고, 초월하고, 벗어나는 것을 말한다. 이것이 곧 ‘세상에서 갈애를 건너다’의 뜻이다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“저는 마헤시의 저 최상의 법을 기뻐합니다. 그것을 알고 마음 챙기며 유행하여 세상의 갈애를 건넙니다.”

๒๔.

24.

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ.

“멧타구여, 그대가 아는 것이 무엇이든, 위로 아래로 옆으로 그리고 중간에서도, 그것들에 대한 즐거움(갈애)과 집착과 식(識)을 제거하라. 그리하여 존재(bhava)에 머물지 마라.”

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสีติ ยํ กิญฺจิ ปชานาสิ อาชานาสิ วิชานาสิ ปฏิวิชานาสิ ปฏิวิชฺฌสีติ – ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ. เมตฺตคูติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – เมตฺตคูติ ภควา.

‘그대가 아는 것이 무엇이든’이란 그대가 명확히 알고, 깨달아 알고, 특별히 알고, 꿰뚫어 아는 것을 말한다. ‘멧타구’라고 세존께서는 그 바라문의 이름을 부르셨다. ‘세존(bhagavā)’은 존경의 호칭이며, ... 깨달음으로 얻어진 명칭이다. 이것이 곧 ‘멧타구여, 세존께서’의 뜻이다.

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ. อุทฺธนฺติ อนาคตํ ; อโธติ อตีตํ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธนฺติ เทวโลโก; อโธติ นิรยโลโก; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ มนุสฺสโลโก. อถ วา, อุทฺธนฺติ กุสลา ธมฺมา; อโธติ อกุสลา ธมฺมา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อพฺยากตา ธมฺมา. อุทฺธนฺติ อรูปธาตุ; อโธติ กามธาตุ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ รูปธาตุ. อุทฺธนฺติ สุขา เวทนา; อโธติ ทุกฺขา เวทนา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา; อโธติ [Pg.79] อโธ เกสมตฺถกา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เวมชฺเฌติ – อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ.

‘위로 아래로 옆으로 그리고 중간에서도’에 대하여: ‘위(uddhaṃ)’는 미래를, ‘아래(adho)’는 과거를, ‘옆과 중간(tiriyaṃ majjhe)’은 현재를 말한다. 또한 ‘위’는 천상계, ‘아래’는 지옥계, ‘옆과 중간’은 인간계를 말한다. 혹은 ‘위’는 선법(善法), ‘아래’는 불선법, ‘옆과 중간’은 무기법(無記法)을 말한다. ‘위’는 무색계, ‘아래’는 욕계, ‘옆과 중간’은 색계를 말한다. ‘위’는 즐거운 느낌, ‘아래’는 괴로운 느낌, ‘옆과 중간’은 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 말한다. ‘위’는 발바닥 위쪽을, ‘아래’는 머리털 아래쪽을, ‘옆과 중간’은 그 몸의 중간을 말한다. 이것이 곧 ‘위로 아래로 옆으로 그리고 중간에서도’의 뜻이다.

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐติ เอเตสูติ อาจิกฺขิเตสุ เทสิเตสุ ปญฺญปิเตสุ ปฏฺฐปิเตสุ วิวริเตสุ วิภชิเตสุ อุตฺตานีกเตสุ ปกาสิเตสุ. นนฺที วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. นิเวสนนฺติ ทฺเว นิเวสนา – ตณฺหานิเวสนา จ ทิฏฺฐินิเวสนา จ. กตมา ตณฺหา นิเวสนา? ยาวตา ตณฺหาสงฺขาเตน …เป… อยํ ตณฺหานิเวสนา. กตมา ทิฏฺฐินิเวสนา? วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ …เป… อยํ ทิฏฺฐินิเวสนา.

‘그것들에 대한 즐거움과 집착을 제거하고’에 대하여: ‘그것들’이란 설명되고, 설해지고, 제정되고, 확립되고, 열리고, 분석되고, 명확해지고, 드러난 것들을 말한다. ‘즐거움(nandī)’은 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕, ... 탐함, 욕심, 불선근이다. ‘집착(nivesana)’에는 두 가지가 있으니 갈애에 의한 집착과 견해에 의한 집착이다. 갈애에 의한 집착이란 갈애라고 불리는 집착이며, 견해에 의한 집착이란 스무 가지 유신견과 같은 집착을 말한다.

ปนุชฺช วิญฺญาณนฺติ ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ, อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ, อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ. เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ อภิสงฺขารสหคตญฺจ วิญฺญาณํ นุชฺช ปนุชฺช นุท ปนุท ชห ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ ปนุชฺช วิญฺญาณํ.

‘식(識)을 제거하라’는 것은 복(福)의 형성과 함께하는 식, 복이 아닌 형성과 함께하는 식, 부동(不動)의 형성과 함께하는 식을 말한다. 그것들에 대해 갈애와 집착과 업 형성과 함께하는 식을 내쫓고, 제거하고, 물리치고, 멀리하고, 버리고, 포기하고, 떨쳐버리고, 없애고, 다시 일어나지 않게 하라는 의미이다. 이것이 곧 ‘그것들에 대한 즐거움과 집착을 제거하고 식을 제거하라’의 뜻이다.

ภเว น ติฏฺเฐติ. ภวาติ ทฺเว ภวา – กมฺมภโว จ ปฏิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโว. กตโม กมฺมภโว? ปุญฺญาภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชาภิสงฺขาโร – อยํ กมฺมภโว. กตโม ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว? ปฏิสนฺธิกา รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ – อยํ ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว. ภเว น ติฏฺเฐติ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ อภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณญฺจ กมฺมภวญฺจ ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวํ ปชหนฺโต วิโนเทนฺโต พฺยนฺตีกโรนฺโต อนภาวํ คเมนฺโต กมฺมภเว น ติฏฺเฐยฺย ปฏิสนฺธิเก ปุนพฺภเว น ติฏฺเฐยฺย น สนฺติฏฺเฐยฺยาติ – ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ. เตนาห ภควา –

‘존재(bhava)에 머물지 않는다’라고 함에서, 존재(bhava)에는 업유(kammabhava)와 재생으로 일컬어지는 재유(punabbhava)라는 두 가지 존재가 있습니다. 무엇이 업유입니까? 공덕의 형성(puññābhisaṅkhāra), 비공덕의 형성(apuññābhisaṅkhāra), 부동의 형성(āneñjābhisaṅkhāra)입니다. 이것이 업유입니다. 무엇이 재생으로 일컬어지는 재유입니까? 재생으로 인한 물질(rūpa), 느낌(vedanā), 인식(saññā), 형성(saṅkhāra), 아르마리(viññāṇa)입니다. 이것이 재생으로 일컬어지는 재유입니다. ‘존재에 머물지 않는다’는 것은 환희(nandi)와 집착(nivesana), 형성(abhisaṅkhāra)과 함께하는 아르마리와 업유와 재생의 재유를 버리고 물리치고 없애고 다시는 일어나지 않게 함으로써 업유에 머물지 않고 재생의 재유에 머물지 않으며 굳건히 머물지 않는 것을 말합니다. 즉 ‘아르마리를 물리치고 존재에 머물지 말라’는 뜻입니다. 그래서 세존께서 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ’’ติ.

“멧타구여, 위로든 아래로든 옆으로든 중간이든 그대가 분명히 알고 있는 무엇이든, 그것들에 대한 환희와 집착을 물리치고 아르마리가 존재(bhava)에 머물지 않도록 하라.”

๒๕.

25.

เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต,ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ;

ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ.

“이와 같이 머물며 마음을 챙기고 방일하지 않는 비구는 수행하며 ‘나의 것’이라는 집착(mamāyita)을 버리고, 지혜로운 자가 되어 바로 여기에서 태어남과 늙음, 슬픔과 비탄, 그리고 괴로움을 버려야 합니다.”

เอวํวิหารี [Pg.80] สโต อปฺปมตฺโตติ. เอวํวิหารีติ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ อภิสงฺขารสหคตวิญฺญาณญฺจ กมฺมภวญฺจ ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวํ ปชหนฺโต วิโนเทนฺโต พฺยนฺตีกโรนฺโต อนภาวํ คเมนฺโตติ – เอวํวิหารี. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. อปฺปมตฺโตติ สกฺกจฺจการี สาตจฺจการี อฏฺฐิตการี อโนลีนวุตฺตี อนิกฺขิตฺตจฺฉนฺโท อนิกฺขิตฺตธุโร อปฺปมตฺโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ – ‘‘กถาหํ อปริปูรํ วา สีลกฺขนฺธํ ปริปูเรยฺยํ, ปริปูรํ วา สีลกฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ โย ตตฺถ ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ อาตปฺปํ ปธานํ อธิฏฺฐานํ อนุโยโค อปฺปมตฺโต อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. ‘‘กถาหํ อปริปูรํ วา สมาธิกฺขนฺธํ…เป… ปญฺญากฺขนฺธํ… วิมุตฺติกฺขนฺธํ… วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรยฺยํ ปริปูรํ วา วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ โย ตตฺถ ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ อาตปฺปํ ปธานํ อธิฏฺฐานํ อนุโยโค อปฺปมตฺโต อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. ‘‘กถาหํ อปริญฺญาตํ วา ทุกฺขํ ปริชาเนยฺยํ, อปฺปหีเน วา กิเลเส ปชเหยฺยํ, อภาวิตํ วา มคฺคํ ภาเวยฺยํ, อสจฺฉิกตํ วา นิโรธํ สจฺฉิกเรยฺย’’นฺติ โย ตตฺถ ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ อาตปฺปํ ปธานํ อธิฏฺฐานํ อนุโยโค อปฺปมตฺโต อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต.

‘이와 같이 머물며 마음을 챙기고 방일하지 않는’이라 함에서, ‘이와 같이 머물며’는 환희와 집착과 형성과 함께하는 아르마리와 업유와 재생의 재유를 버리고 물리치고 없애고 다시는 일어나지 않게 하며 머무는 자를 말합니다. ‘마음을 챙기는 자(sato)’란 네 가지 근거로 마음을 챙기는 자이니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립을 닦는 ... 자를 마음을 챙기는 자라 합니다. ‘방일하지 않는 자(appamatto)’란 정성스럽게 행하고, 지속적으로 행하고, 끊임없이 행하며, 침체되지 않고, 의욕을 버리지 않으며, 정진의 짐을 내려놓지 않고 선한 법들에 방일하지 않는 자입니다. ‘내가 어떻게 하면 구족되지 않은 계의 무더기를 구족하고, 구족된 계의 무더기를 곳곳에서 지혜로써 받들어 가질 것인가’라고 하며 거기서 내는 의욕(chanda), 노력(vāyāma), 애씀(ussāha), 분발(ussoḷhī), 물러나지 않음, 마음챙김, 분명한 알아차림, 불타는 정진(ātappa), 전념(padhāna), 결심(adhiṭṭhāna), 전일한 몰두(anuyogo)가 선한 법들에 방일하지 않는 것이고 방일하지 않음입니다. ‘내가 어떻게 하면 구족되지 않은 삼매의 무더기 ... 지혜의 무더기 ... 해탈의 무더기 ... 해탈지견의 무더기를 구족하고, 구족된 해탈지견의 무더기를 곳곳에서 지혜로써 받들어 가질 것인가’라고 하며 거기서 내는 의욕, 노력, 애씀, 분발, 물러나지 않음, 마음챙김, 분명한 알아차림, 불타는 정진, 전념, 결심, 전일한 몰두가 선한 법들에 방일하지 않는 것이고 방일하지 않음입니다. ‘내가 어떻게 하면 철저히 알지 못한 괴로움을 철저히 알고, 버리지 못한 번뇌를 버리고, 닦지 못한 길을 닦고, 체득하지 못한 소멸을 체득할 것인가’라고 하며 거기서 내는 의욕, 노력, 애씀, 분발, 물러나지 않음, 마음챙김, 분명한 알아차림, 불타는 정진, 전념, 결심, 전일한 몰두가 선한 법들에 방일하지 않는 것이니, 이것이 ‘이와 같이 머물며 마음을 챙기고 방일하지 않는’의 의미입니다.

ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานีติ. ภิกฺขูติ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก วา ภิกฺขุ เสกฺโข วา ภิกฺขุ. จรนฺติ จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโต. มมตฺตาติ ทฺเว มมตฺตา – ตณฺหามมตฺตญฺจ ทิฏฺฐิมมตฺตญฺจ…เป… อิทํ ตณฺหามมตฺตํ…เป… อิทํ ทิฏฺฐิมมตฺตํ… ตณฺหามมตฺตํ ปหาย ทิฏฺฐิมมตฺตํ ปฏินิสฺสชฺชิตฺวา มมตฺเต ชหิตฺวา จชิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ.

‘비구는 수행하며 나의 것이라는 집착을 버리고’라 함에서, ‘비구’란 선한 범부 비구이거나 유학(sekha)의 비구입니다. ‘수행하며(cara)’란 행하고, 머물고, 거동하고, 지내고, 보호하고, 유지하고, 살아가는 것입니다. ‘나의 것이라는 집착(mamatta)’에는 갈애로 인한 집착과 견해로 인한 집착의 두 가지가 있습니다. ... 이것이 갈애의 집착이고 ... 이것이 견해의 집착입니다. 갈애의 집착을 제거하고 견해의 집착을 멀리 여의며, 두 가지 집착을 버리고 포기하고 완전히 버리고 물리치고 없애고 다시는 일어나지 않게 하는 것이 ‘비구가 수행하며 나의 것이라는 집착을 버리고’의 의미입니다.

ชาตึ [Pg.81] ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขนฺติ. ชาตีติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… ชรนฺติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… โสโกติ ญาติพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส…เป… ปริเทโวติ ญาติพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส…เป… อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา…เป… อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก. วิทฺวาติ วิชฺชาคโต ญาณี วิภาวี เมธาวี. ทุกฺขนฺติ ชาติทุกฺขํ…เป… โทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ. ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขนฺติ วิชฺชาคโต ญาณี วิภาวี เมธาวี อิเธว ชาติญฺจ ชรญฺจ โสกปริทฺทวญฺจ ทุกฺขญฺจ ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตีกเรยฺย อนภาวํ คเมยฺยาติ – ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ. เตนาห ภควา –

‘태어남과 늙음, 슬픔과 비탄을, 바로 여기에서 지혜로운 자는 괴로움을 버려야 한다’라 함에서, ‘태어남(jāti)’이란 저들 저들 중생들의 태어남이며 ... ‘늙음(jarā)’이란 저들 저들 중생들의 늙음이며 ... ‘슬픔(soka)’이란 친족의 불행 등을 만난 자의 슬픔이며 ... ‘비탄(parideva)’이란 친족의 불행 등을 만난 자의 울부짖음이며 ... ‘여기(idha)’란 이 견해에서 혹은 이 인간 세상에서를 말합니다. ‘지혜로운 자(vidvā)’란 명지(vijjā)에 도달한 자, 지혜가 있는 자, 분명히 아는 자, 총명한 자입니다. ‘괴로움(dukkha)’이란 태어남의 괴로움 ... 근심과 절망의 괴로움입니다. ‘태어남과 늙음, 슬픔과 비탄을, 바로 여기에서 지혜로운 자는 괴로움을 버려야 한다’는 것은 명지에 도달하고 지혜가 있으며 분명히 알고 총명한 자가 바로 이 세상에서 태어남과 늙음, 슬픔과 비탄, 그리고 괴로움을 완전히 버리고 물리치고 없애고 다시는 일어나지 않게 해야 한다는 것입니다. 그래서 세존께서 말씀하셨습니다.

‘‘เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต, ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ;

ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺข’’นฺติ.

“이와 같이 머물며 마음을 챙기고 방일하지 않는 비구는 수행하며 ‘나의 것’이라는 집착을 버리고, 지혜로운 자가 되어 바로 여기에서 태어남과 늙음, 슬픔과 비탄, 그리고 괴로움을 버려야 한다.”

๒๖.

26.

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“저는 위대한 성자(mahesi)의 말씀을 기쁘게 받아들입니다. 고타마께서는 집착의 근거(upadhi)가 없는 법을 잘 설하셨습니다. 세존께서는 참으로 괴로움을 버리셨으니, 진정 이 법을 깨달으셨기 때문입니다.”

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโนติ. เอตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ นนฺทามิ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามิ. มเหสิโนติ กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ…เป… กหํ นราสโภติ มเหสีติ – เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน.

‘위대한 성자의 말씀을 기쁘게 받아들입니다’라 함에서, ‘이것(eta)’이란 당신의 말씀, 언어, 설법, 훈계, 가르침을 말합니다. ‘기쁘게 받아들인다(abhinandāmi)’는 기뻐하고 즐거워하고 찬동하고 원하고 수용하고 소망하고 갈망하고 간절히 바라는 것입니다. ‘위대한 성자(mahesi)’란 왜 세존을 마헤시라 합니까? 위대한 계의 무더기를 찾고 구하고 탐구하셨기에 마헤시라 합니다. ... ‘사람 중의 황소는 어디에 계신가’라고 찬탄하듯이 마헤시라 합니다. 이것이 ‘위대한 성자의 말씀을 기쁘게 받아들입니다’의 의미입니다.

สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ. สุกิตฺติตนฺติ สุกิตฺติตํ สุอาจิกฺขิตํ สุเทสิตํ สุปญฺญปิตํ สุปฏฺฐปิตํ สุวิวริตํ สุวิภชิตํ สุอุตฺตานีกตํ สุปกาสิตนฺติ – สุกิตฺติตํ. โคตมนูปธีกนฺติ อุปธี วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อุปธิปฺปหานํ อุปธิวูปสมํ อุปธิปฏินิสฺสคฺคํ อุปธิปฏิปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ.

‘고타마께서 설하신 집착의 근거가 없는 법을 잘 설하셨습니다’라 함에서, ‘잘 설해진(sukittita)’이란 잘 칭송되고 잘 가르쳐지고 잘 설해지고 잘 제정되고 잘 확립되고 잘 열어 보이고 잘 분류되고 잘 드러나고 잘 선포된 것을 말합니다. ‘집착의 근거가 없는(anūpadhīka)’이라 함에서, 집착의 근거(upadhi)란 번뇌와 무더기(khandha)와 형성(abhisaṅkhāra)을 말합니다. 집착의 근거를 버림, 집착의 근거의 가라앉음, 집착의 근거를 놓아버림, 집착의 근거의 완전한 평온, 죽음이 없는 니르바나를 잘 설하셨다는 것이 ‘고타마께서 설하신 집착의 근거가 없는 법을 잘 설하셨습니다’의 의미입니다.

อทฺธา [Pg.82] หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขนฺติ. อทฺธาติ เอกํสวจนํ นิสฺสํสยวจนํ นิกฺกงฺขาวจนํ อทฺเวชฺฌวจนํ อทฺเวฬฺหกวจนํ นิโรธวจนํ อปฺปณกวจนํ อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. ปหาสิ ทุกฺขนฺติ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ ปหาสิ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีกโรสิ อนภาวํ คเมสีติ – อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ.

‘진실로 세존께서는 괴로움을 버리셨습니다’라는 말에서, ‘진실로(addhā)’는 단정적인 표현이며, 의심이 없는 표현이고, 확신에 찬 표현이며, 이중적이지 않은 표현이고, 망설임이 없는 표현이며, (다른 원인을) 배제하는 표현이고, 확정적인 표현이며, 확립된 표현입니다. ‘세존(bhagavā)’은 존경을 담은 명칭이며... (중략) ...세존이라는 명칭은 깨달아 실현된 명칭입니다. ‘괴로움을 버리셨다(pahāsi dukkhaṃ)’는 것은 태어남의 괴로움, 늙음의 괴로움, 병듦의 괴로움, 죽음의 괴로움, 슬픔·비탄·고통·불요·절망의 괴로움을 버리셨고, 포기하셨으며, 물리치셨고, 소멸시키셨으며, 다시 생겨나지 않게 하셨다는 것입니다. 이것이 ‘진실로 세존께서는 괴로움을 버리셨다’는 구절의 의미입니다.

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธมฺโมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘그와 같이 당신께서는 이 법을 아셨습니다’라는 말에서, ‘그와 같이(tathā)’라는 것은 중생들에게 알게 하시는 방식으로, 당신께서는 이 법을 아셨고(vidito), 가늠하셨으며, 조사하셨고, 분명하게 드러내셨으며, 닦으셨다는 것입니다. 이것이 ‘그와 같이 당신께서는 이 법을 아셨다’는 구절의 의미입니다. 그리하여 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’ติ.

“저는 큰 성인(大仙)의 이 말씀을 기뻐합니다. 고따마께서는 집착 없이 잘 설하셨습니다. 진실로 세존께서는 괴로움을 버리셨고, 그와 같이 당신께서는 이 법을 아셨습니다.”

๒๗.

27.

เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ, เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค, อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย.

“당신께서 정성으로 훈계하시는 그들 또한 분명 괴로움을 버릴 것입니다. 용(龍)이신 당신께 나아가 저는 예배합니다. 세존께서 저에게도 부디 정성으로 훈계해 주시기를 바랍니다.”

เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขนฺติ. เต จาปีติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. ปชเหยฺยุ ทุกฺขนฺติ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ ปชเหยฺยุํ วิโนเทยฺยุํ พฺยนฺตีกเรยฺยุํ อนภาวํ คเมยฺยุนฺติ – เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ.

‘그들 또한 분명 괴로움을 버릴 것입니다’라는 말에서, ‘그들 또한(te cāpi)’은 왕족, 바라문, 상인, 수드라, 재가자, 출가자, 신들과 인간들을 말합니다. ‘괴로움을 버릴 것이다’라는 것은 태어남의 괴로움, 늙음의 괴로움, 병듦의 괴로움, 죽음의 괴로움, 슬픔·비탄·고통·불요·절망의 괴로움을 버리고, 물리치고, 소멸시키며, 다시 생겨나지 않게 할 것이라는 뜻입니다. 이것이 ‘그들 또한 분명 괴로움을 버릴 것이다’라는 구절의 의미입니다.

เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺยาติ. เยติ ขตฺติเย จ พฺราหฺมเณ จ เวสฺเส จ สุทฺเท จ คหฏฺเฐ จ ปพฺพชิเต จ เทเว จ มนุสฺเส จ. ตฺวนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. อฏฺฐิตํ โอวเทยฺยาติ อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย สกฺกจฺจํ โอวเทยฺย อภิณฺหํ โอวเทยฺย ปุนปฺปุนํ โอวเทยฺย อนุสาเสยฺยาติ – เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย.

‘성자시여, 당신께서 정성으로 훈계하시는 그들’이라는 말에서, ‘그들(ye)’은 왕족, 바라문, 상인, 수드라, 재가자, 출가자, 신들과 인간들을 말합니다. ‘당신(tvaṃ)’은 세존을 가리킵니다. ‘성자(munī)’란 지혜를 ‘모나(mona)’라고 부르는데... (중략) ...갈애와 견해라는 그물을 넘어선 이를 성자라고 합니다. ‘정성으로 훈계하시는(aṭṭhitaṃ ovadeyya)’이란 정성을 다해 훈계하고, 존중하며 훈계하고, 끊임없이 훈계하며, 거듭해서 훈계하고 가르친다는 뜻입니다. 이것이 ‘성자시여, 당신께서 정성으로 훈계하시는 그들’이라는 구절의 의미입니다.

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาคาติ. ตนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. นมสฺสามีติ กาเยน วา นมสฺสามิ, วาจาย วา นมสฺสามิ, จิตฺเตน วา นมสฺสามิ, อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา [Pg.83] วา นมสฺสามิ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา วา นมสฺสามิ, สกฺกโรมิ ครุํ กโรมิ มาเนมิ ปูเชมิ. สเมจฺจาติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ สมาคนฺตฺวา อภิสมาคนฺตฺวา สมฺมุขา ตํ นมสฺสามิ. นาคาติ นาโค จ ภควา อาคุํ น กโรตีติ – นาโค, น คจฺฉตีติ – นาโค, น อาคจฺฉตีติ – นาโค. กถํ ภควา อาคุํ น กโรตีติ – นาโค? อาคุ วุจฺจติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

‘용이신 당신께 나아가 당신께 예배합니다’라는 말에서, ‘당신(taṃ)’은 세존을 가리킵니다. ‘예배합니다(namassāmi)’는 몸으로 예배하거나, 말로 예배하거나, 마음으로 예배하거나, 법에 부합하는 수행으로 예배하거나, 법과 법에 따르는 수행으로 예배하며, 공경하고 존중하며 기리고 공양한다는 뜻입니다. ‘나아가(samecca)’는 알고서 다가가고, 통찰하여 알고서 다가가며, 가까이 가서 대면하여 예배한다는 뜻입니다. ‘용(nāga)’은 세존께서 죄를 짓지 않으시므로 용이며, (악한 길로) 가지 않으시므로 용이며, (번뇌로) 돌아오지 않으시므로 용입니다. 어떻게 세존께서 죄를 짓지 않으시기에 용이라 불리는가? ‘죄(āgu)’는 번뇌와 관계되고, 다시 생겨나게 하며, 열병과 같고, 괴로운 과보를 가져오며, 미래의 태어남·늙음·죽음의 원인이 되는 악하고 불선한 법들을 말합니다.

อาคุํ น กโรติ กิญฺจิ โลเก, [สภิยาติ ภควา]สพฺพสํโยเค วิสชฺช พนฺธนานิ;

สพฺพตฺถ น สชฺชตี วิมุตฺโต, นาโค ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตาติ.

“세상에서 어떤 죄도 짓지 않으시며, 모든 결박의 속박을 풀고, 어디에도 머물지 않으며 해탈하신 분, 그러한 분을 용(龍)이라 부릅니다.”

เอวํ ภควา อาคุํ น กโรตีติ – นาโค.

이와 같이 세존께서는 죄를 짓지 않으시므로 용이십니다.

กถํ ภควา น คจฺฉตีติ – นาโค. ภควา น ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, น โทสาคตึ คจฺฉติ, น โมหาคตึ คจฺฉติ, น ภยาคตึ คจฺฉติ, น ราควเสน คจฺฉติ, น โทสวเสน คจฺฉติ, น โมหวเสน คจฺฉติ, น มานวเสน คจฺฉติ, น ทิฏฺฐิวเสน คจฺฉติ, น อุทฺธจฺจวเสน คจฺฉติ, น วิจิกิจฺฉาวเสน คจฺฉติ, น อนุสยวเสน คจฺฉติ, น วคฺเคหิ ธมฺเมหิ ยายติ นียติ วุยฺหติ สํหรียติ. เอวํ ภควา น คจฺฉตีติ – นาโค.

어떻게 세존께서 (악한 길로) 가지 않으시기에 용이라 불리는가? 세존께서는 욕망의 길로 가지 않으시고, 분노의 길로 가지 않으시며, 미혹의 길로 가지 않으시고, 두려움의 길로 가지 않으십니다. 탐욕의 힘으로 가지 않으시고, 분노의 힘으로, 미혹의 힘으로, 자만의 힘으로, 견해의 힘으로, 들뜸의 힘으로, 의심의 힘으로, 잠재된 번뇌의 힘으로 가지 않으십니다. 무리 지은 (악한) 법들에 의해 인도되거나 휩쓸리거나 끌려가지 않으십니다. 이와 같이 세존께서는 (잘못된 길로) 가지 않으시므로 용이십니다.

กถํ ภควา น อาคจฺฉตีติ – นาโค. โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ. สกทาคามิมคฺเคน…เป… อนาคามิมคฺเคน… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ. เอวํ ภควา น อาคจฺฉตีติ นาโคติ – ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค.

어떻게 세존께서 (번뇌로) 돌아오지 않으시기에 용이라 불리는가? 예류도에 의해 버려진 번뇌들로 다시 돌아가지 않고, 달라붙지 않으며, 되돌아오지 않습니다. 일래도... 불환도... 아라한도에 의해 버려진 번뇌들로 다시 돌아가지 않고, 달라붙지 않으며, 되돌아오지 않습니다. 이와 같이 세존께서는 다시 돌아오지 않으시기에 용이라 불립니다. 이것이 ‘용이신 당신께 나아가 당신께 예배합니다’라는 구절의 의미입니다.

อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺยาติ อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย สกฺกจฺจํ โอวเทยฺย อภิณฺหํ โอวเทยฺย ปุนปฺปุนํ โอวเทยฺย อนุสาเสยฺยาติ – อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘세존께서 저에게도 부디 정성으로 훈계해 주시기를 바랍니다’라는 것은 세존께서 저에게 정성으로 훈계하고, 존중하며 훈계하고, 끊임없이 훈계하며, 거듭해서 훈계하고 가르쳐 주시기를 바란다는 뜻입니다. 이것이 ‘세존께서 저에게도 부디 정성으로 훈계해 주시기를’이라는 구절의 의미입니다. 그리하여 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘เต [Pg.84] จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ, เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค, อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺยา’’ติ.

“당신께서 정성으로 훈계하시는 그들 또한 분명 괴로움을 버릴 것입니다. 용(龍)이신 당신께 나아가 저는 예배합니다. 세존께서 저에게도 부디 정성으로 훈계해 주시기를 바랍니다.”

๒๘.

28.

ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ;

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข.

“어떤 바라문을 명지에 도달한 이(vedagū)라고 알고, 소유가 없고 욕망의 존재에 집착하지 않는다고 안다면, 그는 진실로 이 폭류를 건넜고, 피안에 도달했으며, 거셌던 가시가 없고 의심이 없는 분입니다.”

ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญาติ. พฺราหฺมโณติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ. สกฺกายทิฏฺฐิ พาหิตา โหติ, วิจิกิจฺฉา พาหิตา โหติ, สีลพฺพตปรามาโส พาหิโต โหติ, ราโค พาหิโต โหติ, โทโส พาหิโต โหติ, โมโห พาหิโต โหติ, มาโน พาหิโต โหติ. พาหิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

‘명지에 도달한 바라문으로 안다면’이라는 말에서, ‘바라문(brāhmaṇo)’은 일곱 가지 법을 물리쳤기에 바라문이라 합니다. 유신견을 물리쳤고, 의심을 물리쳤으며, 계금견을 물리쳤고, 탐욕을 물리쳤고, 분노를 물리쳤고, 미혹을 물리쳤으며, 자만을 물리쳤습니다. 번뇌와 관계되고, 다시 생겨나게 하며, 열병과 같고, 괴로운 과보를 가져오며, 미래의 태어남·늙음·죽음의 원인이 되는 악하고 불선한 법들을 물리쳤습니다.

พาหิตฺวา สพฺพปาปกานิ, [สภิยาติ ภควา]วิมโล สาธุสมาหิโต ฐิตตฺโต;

สํสารมติจฺจ เกวลี โส, อสิโต ตาทิ ปวุจฺจเต ส พฺรหฺมา.

“모든 악을 물리치고, 때가 묻지 않았으며, 훌륭하게 삼매에 들어 확고한 마음을 지닌 분, 윤회를 뛰어넘고 모든 할 일을 마쳤으며, 어디에도 의지하지 않고 그러한 성품을 지닌 분을 바로 범천(Brahmā)이라 부릅니다.”

เวทคูติ เวโท วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ…เป… สพฺพํ เวทมติจฺจ เวทคู โสติ. อภิชญฺญาติ อภิชาเนยฺย อาชาเนยฺย วิชาเนยฺย ปฏิวิชาเนยฺย ปฏิวิชฺเฌยฺยาติ – ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา.

‘명지에 도달한 이(vedagū)’란 네 가지 성스러운 길에 대한 지혜를 ‘베다(veda)’라 하며... (중략) ...모든 지혜를 얻어 도달했기에 명지에 도달한 이라고 합니다. ‘안다면(abhijaññā)’이라는 것은 그러한 공덕을 갖춘 분을 깊이 알고, 대상화하여 알고, 특별하게 알고, 거듭해서 알고, 통찰하여 안다는 뜻입니다. 이것이 ‘명지에 도달한 바라문으로 안다면’이라는 구절의 의미입니다.

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ. อกิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ, ยสฺเสเต กิญฺจนา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ อกิญฺจโน. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. ภวาติ ทฺเว ภวา – กมฺมภโว จ ปฏิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโว [Pg.85] …เป… อยํ ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว. อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ อกิญฺจนํ ปุคฺคลํ กามภเว จ อสตฺตํ อลคฺคํ อลคฺคิตํ อปลิพุทฺธํ นิกฺขนฺตํ นิสฺสฏํ วิปฺปมุตฺตํ วิสญฺญุตฺตํ วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรนฺตนฺติ – อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ.

'장애 없음(akiñcana)'이란 탐욕의 장애, 성냄의 장애, 어리석음의 장애, 자만의 장애, 사견의 장애, 번뇌의 장애, 악행의 장애를 말하니, 이러한 장애들을 버리고 끊어내어 가라앉히고 완전히 평온하게 하여 지혜의 불로 태워 다시는 일어나지 않게 된 이를 '장애 없는 자'라고 부릅니다. '욕망(kāmā)'이란 요약하자면 물질적 욕망(vatthukāma)과 번뇌의 욕망(kilesakāma) 두 가지를 말합니다. '존재(bhavā)'란 업의 존재(kammabhava)와 재생과 연결된 태어남의 존재(punabbhava) 두 가지를 말합니다. '욕계의 존재에서 장애가 없고 집착하지 않는다'는 것은 욕계의 존재에서 장애가 없으며, 마음의 경계가 허물어진 상태로 어떠한 얽매임이나 걸림, 구속도 없이 벗어나고 해탈하여 머무는 사람을 일컬어 장애가 없고 욕계의 존재에 집착하지 않는다고 하는 것입니다.

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตารีติ. อทฺธาติ เอกํสวจนํ…เป… อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติ. โอฆนฺติ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ. อตารีติ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยีติ – อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ.

'참으로 그는 이 폭류를 건넜다'는 구절에서 '참으로(addhā)'는 확실함을 나타내는 말입니다. '폭류(ogha)'는 감각적 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 사견의 폭류, 무명의 폭류를 뜻합니다. '건넜다(atāri)'는 (성스러운 길을 통해) 초월하고 건너고 넘어섰다는 뜻이니, 곧 '참으로 그는 이 폭류를 건넜다'는 의미입니다.

ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโขติ. ติณฺโณติ กาโมฆํ ติณฺโณ, ภโวฆํ ติณฺโณ, ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ, อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ, สํสารปถํ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโต. โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ คตทฺโธ คตทิโส คตโกฏิโก ปาลิตพฺรหฺมจริโย อุตฺตมทิฏฺฐิปฺปตฺโต ภาวิตมคฺโค, ปหีนกิเลโส ปฏิวิทฺธากุปฺโป สจฺฉิกตนิโรโธ. ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, มคฺโค ภาวิโต, นิโรโธ สจฺฉิกโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ. โส อุกฺขิตฺตปลิโฆ สํกิณฺณปริกฺโข อพฺพุฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต ปญฺจงฺควิปฺปหีโน ฉฬงฺคสมนฺนาคโต เอการกฺโข จตุราปสฺเสโน ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจ สมวยสฏฺเฐสโน อนาวิลสงฺกปฺโป ปสฺสทฺธกายสงฺขาโร สุวิมุตฺตจิตฺโต สุวิมุตฺตปญฺโญ เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปฺปตฺโต. โส เนว อาจินาติ น อปจินาติ, อปจินิตฺวา ฐิโต. เนว ปชหติ น อุปาทิยติ, ปชหิตฺวา ฐิโต. เนว วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ, วิสิเนตฺวา ฐิโต. เนว วิธูเปติ น สนฺธูเปติ, วิธูเปตฺวา ฐิโต. อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคตตฺตา ฐิโต. อเสกฺเขน สมาธิกฺขนฺเธน…เป… ปญฺญากฺขนฺเธน… วิมุตฺติกฺขนฺเธน… วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธน สมนฺนาคตตฺตา ฐิโต. สจฺจํ สมฺปฏิปาทยิตฺวา ฐิโต. เอชํ สมติกฺกมิตฺวา ฐิโต. กิเลสคฺคึ ปริยาทิยิตฺวา ฐิโต. อปริคมนตาย ฐิโต. กถํ สมาทาย ฐิโต? วิมุตฺติปฏิเสวนตาย ฐิโต[Pg.86]. เมตฺตาย ปาริสุทฺธิยา ฐิโต. กรุณาย …เป… มุทิตาย… อุเปกฺขาย ปาริสุทฺธิยา ฐิโต. อจฺจนฺตปาริสุทฺธิยา ฐิโต. อตมฺมยตาย ปาริสุทฺธิยา ฐิโต. วิมุตฺตตฺตา ฐิโต. สนฺตุสฺสิตตฺตา ฐิโต. ขนฺธปริยนฺเต ฐิโต. ธาตุปริยนฺเต ฐิโต. อายตนปริยนฺเต ฐิโต. คติปริยนฺเต ฐิโต. อุปปตฺติปริยนฺเต ฐิโต. ปฏิสนฺธิปริยนฺเต ฐิโต. ภวปริยนฺเต ฐิโต. สํสารปริยนฺเต ฐิโต. วฏฺฏปริยนฺเต ฐิโต. อนฺติมภเว ฐิโต. อนฺติเม สมุสฺสเย ฐิโต. อนฺติมเทหธโร อรหา.

'저 언덕에 도달했고 가시가 없으며 의심이 없는 자'라는 구절에서 '도달한 자(tiṇṇo)'란 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 사견의 폭류, 무명의 폭류를 건너고 윤회의 길을 건너 초월하여 넘어선 자를 말합니다. 그는 성자들의 삶을 살았고, 수행을 마쳤으며, 여정을 끝내고 목적지에 도달하여 청정범행을 지키고 최상의 견해를 성취하고 도를 닦아 번뇌를 끊고 불퇴전의 경지를 통찰하여 소멸을 증득한 자입니다. 그는 괴로움을 철저히 알았고, 일어남의 원인을 버렸으며, 길을 닦았고, 소멸을 실현했습니다. 철저히 알아야 할 것을 알았고, 버려야 할 것을 버렸으며, 닦아야 할 것을 닦았고, 실현해야 할 것을 실현했습니다. 그는 무명의 빗장을 뽑았고, 갈애의 기둥을 뽑았으며, 번뇌의 족쇄를 풀고 자만을 내려놓고 짐을 내려놓은 아라한입니다. 그는 다섯 가지 장애를 버리고 여섯 가지 감각의 평온을 구족했으며, 마음을 잘 보호하고 네 가지 의지처에 의지하며 사견을 떨쳐버리고 갈망을 버렸으며, 생각은 맑고 몸의 형성은 고요하며 마음과 지혜가 완전히 해탈한 최상의 사람입니다. 그는 더 이상 업을 쌓지도 않고 헐어내지도 않으며, 버리지도 취하지도 않고, 흐트러뜨리지도 쌓아 올리지도 않으며, 태우지도 연기 피우지도 않는 상태에 머뭅니다. 그는 무학의 계온, 정온, 혜온, 해탈온, 해탈지견온을 구족하여 머뭅니다. 그는 진리를 성취하고 갈애를 초월하며 번뇌의 불을 끄고 더 이상 윤회하지 않는 상태에 머뭅니다. 그는 자비희사의 청정함에 머물며 지극한 청정함과 해탈과 만족함 속에 머뭅니다. 그는 무더기(khandha), 요소(dhātu), 감각장소(āyatana)의 끝에 서 있으며, 태어남과 존재와 윤회의 마지막에 도달하여 마지막 몸을 가진 아라한입니다.

ตสฺสายํ ปจฺฉิมโก ภโว, จริโมยํ สมุสฺสโย;

ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ.

"그에게 이것이 마지막 존재이며, 이것이 최종적인 몸이다. 나고 죽는 윤회에서 그에게 더 이상의 재생은 없다."

ติณฺโณ จ ปารนฺติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. โส ปารคโต ปารปฺปตฺโต อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. โส วุตฺตวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – ติณฺโณ จ ปารํ.

'저 언덕(pāra)'이란 죽음이 없는 열반을 말합니다. 모든 형성의 가라앉음, 모든 집착의 놓아버림, 갈애의 소멸, 탐욕의 빛바램, 소멸인 열반입니다. 그는 저 언덕에 도달하고 끝에 이르렀으며, 보호처와 귀의처와 안식처인 죽음 없는 열반에 도달했습니다. 그는 성자의 삶을 살고 수행을 마쳤으며, 더 이상의 재생이 없는 저 언덕에 도달한 자입니다.

อขิโลติ ราโค ขิโล, โทโส ขิโล, โมโห ขิโล, โกโธ ขิโล, อุปนาโห ขิโล…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา ขิลา. ยสฺเสเต ขิลา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา โส วุจฺจติ อขิโล. อกงฺโขติ ทุกฺเข กงฺขา, ทุกฺขสมุทเย กงฺขา, ทุกฺขนิโรเธ กงฺขา, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย กงฺขา, ปุพฺพนฺเต กงฺขา, อปรนฺเต กงฺขา, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต กงฺขา, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขา, ยา เอวรูปา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข. ยสฺเสเต กงฺขา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา โส [Pg.87] วุจฺจติ อกงฺโขติ – ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข. เตนาห ภควา –

'가시(khilo)'란 탐욕, 성냄, 어리석음, 분노, 원한 등의 모든 불선한 형성들을 말하니, 이러한 가시들을 지혜의 불로 완전히 태워 없앤 이를 '가시 없는 자'라고 부릅니다. '의심 없음(akaṅkho)'이란 괴로움과 그 원인, 소멸, 소멸로 인도하는 길에 대한 의심과 전생, 후생, 연기법 등에 대한 온갖 의구심과 흔들림, 마음의 혼란을 지혜의 불로 소멸시킨 것을 말합니다. 이러한 의심이 사라진 이를 '의심 없는 자'라고 부릅니다. 그러므로 세존께서는 '저 언덕에 도달하고 가시가 없으며 의심이 없는 자'라고 말씀하셨습니다.

‘‘ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ;

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข’’ติ.

"그 지혜의 완성자인 바라문을 알아야 하니, 그는 장애가 없고 욕계의 존재에 집착하지 않는다. 참으로 그는 이 폭류를 건넜으며, 저 언덕에 도달하여 가시가 없고 의심이 없는 자이다."

๒๙.

29.

วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ, ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช;

โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.

"이곳에서 지혜롭고 지혜를 완성한 사람이 존재의 이쪽저쪽(높고 낮은 존재)에 대한 집착을 버리고, 갈애가 없으며 고통이 없고 희망이 없다면, 그가 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말한다."

วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธาติ. วิทฺวาติ วิชฺชาคโต ญาณี วิภาวี เมธาวี. โยติ โย ยาทิโส…เป… มนุสฺโส วา. เวทคูติ เวทา วุจฺจนฺติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ. เตหิ เวเทหิ ชาติชรามรณสฺส อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. เวทานํ วา อนฺตคโตติ เวทคู, เวเทหิ วา อนฺตคโตติ เวทคู, สตฺตนฺนํ วา ธมฺมานํ วิทิตตฺตา เวทคู. สกฺกายทิฏฺฐิ วิทิตา โหติ, วิจิกิจฺฉา…เป… สีลพฺพตปรามาโส… ราโค… โทโส… โมโห… มาโน วิทิโต โหติ. วิทิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

'현자이며 이 세상에서 지혜를 갖춘(vedagū) 사람인'이라는 구절에서, '현자(vidvā)'란 지혜에 도달한 자, 지혜를 가진 자, 지혜로 통찰하는 자, 무상함 등을 지혜로 헤아리는 자를 말한다. '누구든(yo)'이란 어떠한 사람이든... 혹은 인간을 말한다. '지혜를 갖춘 자(vedagū)'란 네 가지 도에서의 지혜를 '웨다(veda)'라고 한다. 즉, 통찰지, 통찰지의 기능, 통찰지의 힘, 법을 간택하는 깨달음의 요소, 조사, 위빳사나, 바른 견해를 '웨다'라고 한다. 그러한 지혜들로 태어남과 늙음과 죽음의 끝에 도달하고, 끝에 이르고, 정점에 도달하고, 정점에 이르고, 한계에 도달하고, 한계에 이르고, 구경에 도달하고, 구경에 이르고, 보호처에 도달하고, 보호처에 이르고, 은신처에 도달하고, 은신처에 이르고, 귀의처에 도달하고, 귀의처에 이르고, 두려움 없는 곳에 도달하고, 두려움 없는 곳에 이르고, 죽음 없는 니바나에 도달하고, 니바나에 이른 자이다. 혹은 번뇌의 끝에 도달했으므로 '웨다구'라 하며, 혹은 지혜들로써 윤회의 고통의 끝인 과(phala)에 도달했으므로 '웨다구'라 하며, 혹은 일곱 가지 법을 알았기 때문에 '웨다구'라 한다. 즉 유신견을 알았고, 의심... 계금견... 탐욕... 성냄... 어리석음... 자만을 알았다. 그에게 오염을 일으키고 다시 태어나게 하며 괴로움과 고통을 동반하고 미래에 태어남과 늙음과 죽음을 가져오는 악하고 불선한 법들이 알려진 바가 되었다.

เวทานิ วิเจยฺย เกวลานิ, [สภิยาติ ภควา]สมณานํ ยานีธตฺถิ พฺราหฺมณานํ;

สพฺพเวทนาสุ วีตราโค, สพฺพํ เวทมติจฺจ เวทคู โส.

'모든 지혜를 조사하여, [사비야여, 세존께서 말씀하시길] 이 세상에 있는 사문들과 바라문들의 지혜들을; 모든 느낌에서 탐욕이 떠나고 모든 지혜를 초월한 그를 지혜를 갖춘 자(vedagū)라 한다.'

นโรติ [Pg.88] สตฺโต นโร มานโว โปโส ปุคฺคโล ชีโว ชาคุ ชนฺตุ อินฺทคุ มนุโช. อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา…เป… อิมสฺมึ มนุสฺสโลเกติ – วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ.

'사람(naro)'이란 중생, 사람, 인간, 인격, 생명, 생물, 인간을 뜻한다. '이 세상에서(idha)'란 이 견해에서... 혹은 이 인간 세상에서라는 뜻이다. '현자이며 이 세상에서 지혜를 갖춘 사람인'이라는 뜻이다.

ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺชาติ. ภวาภเวติ ภวาภเว กมฺมภเว ปุนพฺภเว กามภเว, กมฺมภเว กามภเว ปุนพฺภเว รูปภเว, กมฺมภเว รูปภเว ปุนพฺภเว อรูปภเว, กมฺมภเว อรูปภเว ปุนพฺภเว ปุนปฺปุนภเว, ปุนปฺปุนคติยา ปุนปฺปุนอุปปตฺติยา ปุนปฺปุนปฏิสนฺธิยา ปุนปฺปุนอตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา. สงฺคาติ สตฺต สงฺคา – ราคสงฺโค, โทสสงฺโค, โมหสงฺโค, มานสงฺโค, ทิฏฺฐิสงฺโค, กิเลสสงฺโค, ทุจฺจริตสงฺโค. วิสชฺชาติ สงฺเค โวสชฺเชตฺวา วา วิสชฺช. อถ วา, สงฺเค พนฺเธ วิพนฺเธ อาพนฺเธ ลคฺเค ลคฺคิเต ปลิพุทฺเธ พนฺธเน โผฏยิตฺวา วา วิสชฺช. ยถา ยานํ วา วยฺหํ วา รถํ วา สกฏํ วา สนฺทมานิกํ วา สชฺชํ วิสชฺชํ กโรนฺติ วิโกเปนฺติ – เอวเมว เต สงฺเค โวสชฺเชตฺวา วา วิสชฺช. อถ วา, สงฺเค พนฺเธ วิพนฺเธ อาพนฺเธ ลคฺเค ลคฺคิเต ปลิพุทฺเธ พนฺธเน โผฏยิตฺวา วา วิสชฺชาติ – ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช.

'존재와 존재에서 이 집착을 버리고'라는 구절에서, '존재와 존재(bhavābhave)'란 업의 존재와 다시 태어남의 존재, 욕계의 존재... 색계의 존재... 무색계의 존재... 거듭되는 존재, 거듭되는 태어남, 거듭되는 화생, 거듭되는 재생연결, 거듭되는 개체(attabhāva)의 발생을 의미한다. '집착(saṅga)'이란 일곱 가지 집착이니, 탐욕의 집착, 성냄의 집착, 어리석음의 집착, 자만의 집착, 견해의 집착, 번뇌의 집착, 악행의 집착이다. '버리고(visajja)'란 집착을 완전히 버리고 놓아버리는 것을 말한다. 혹은 집착, 결박, 강한 결박, 얽매임, 달라붙음, 포박을 떨쳐버리고 버리는 것이다. 마치 탈것이나 전차, 수레, 달구지, 가마 등을 해체하고 파괴하듯이, 그와 같이 탐욕 등의 집착을 완전히 버리고 놓아버리는 것이다. 혹은 집착을 버리고, 달라붙음과 포박을 떨쳐내고 완전히 버리는 것을 뜻한다. 이것이 '존재와 존재에서 이 집착을 버리고'라는 구절의 의미이다.

โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา… ยสฺเสสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ วีตตณฺโห วิคตตณฺโห จตฺตตณฺโห วนฺตตณฺโห มุตฺตตณฺโห ปหีนตณฺโห ปฏินิสฺสฏฺฐตณฺโห วีตราโค จตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรตีติ – โส วีตตณฺโห. อนีโฆติ ราโค นีโฆ, โทโส นีโฆ, โมโห นีโฆ, โกโธ นีโฆ, อุปนาโห นีโฆ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา นีฆา. ยสฺเสเต นีฆา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ อนีโฆ. นิราโสติ อาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. ยสฺเสสา อาสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ นิราโส. ชาตีติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… อายตนานํ ปฏิลาโภ. ชราติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ [Pg.89] …เป… อินฺทฺริยานํ ปริปาโก. อยํ วุจฺจติ ชรา. โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ โย โส วีตตณฺโห อนีโฆ จ นิราโส จ, โส โข ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยีติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

'그는 갈애가 없고 고통이 없으며 기대가 없으니, 그는 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말한다'라는 구절에서, '갈애(taṇhā)'란 형색에 대한 갈애... 법에 대한 갈애이다. 누구든 이 갈애를 제거하고 단절하고 가라앉히고 소멸시키고 다시는 일어나지 않게 하며 지혜의 불로 태워버린 자를, 갈애를 떠난 자, 갈애가 사라진 자, 갈애를 버린 자, 갈애를 뱉어낸 자, 갈애에서 벗어난 자, 갈애를 제거한 자, 갈애를 완전히 포기한 자, 탐욕을 떠난 자, 탐욕을 버린 자, 탐욕을 제거한 자, 탐욕을 포기한 자, 굶주림이 없는 자, 니바나에 든 자, 평온해진 자, 행복을 느끼는 자, 거룩한 마음으로 머무는 자라고 한다. 이것이 '그는 갈애가 없고'의 의미이다. '고통이 없는 자(anīgho)'란 탐욕의 고통, 성냄의 고통, 어리석음의 고통... 모든 불선한 형성의 고통이다. 이 고통들을 제거하고 단절하고 가라앉히고 소멸시키고 다시는 일어나지 않게 지혜의 불로 태워버린 자를 고통이 없는 자라고 한다. '기대가 없는 자(nirāso)'란 갈애를 기대(āsā)라고 한다. 탐욕, 강한 탐욕... 간탐, 탐심, 불선뿌리인 갈애를 제거하고 지혜의 불로 태워버린 자를 기대나 미련이 없는 자라고 한다. '태어남(jāti)'이란 여러 중생들의 태어남... 감각 장소들의 획득이다. '늙음(jarā)'이란 여러 중생들의 늙음... 감각 기능의 노화이다. 이것을 늙음이라 한다. '그는 갈애가 없고 고통이 없으며 기대가 없으니, 그는 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말한다'는 것은, 갈애가 없고 고통이 없으며 기대가 없는 자, 그는 진실로 태어남과 늙음과 죽음을 건넜고 초월했다고 나는 말하고, 알리고, 가르치고, 제정하고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명백하게 밝히고, 선포한다는 뜻이다. 그리하여 세존께서 말씀하셨다.

‘‘วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ, ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช;

โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

"현자이며 이 세상에서 지혜를 갖춘 사람인 자가 존재와 존재에서 이 집착을 버리고, 그는 갈애가 없고 고통이 없으며 기대가 없으니, 그는 태어남과 늙음을 건넜다고 나는 말한다."

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝날 때... "세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다"라고 말했다.

เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส จตุตฺโถ.

네 번째 메따구 청년의 질문에 대한 설명이 끝났다.

๕. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

5. 도따까 청년의 질문에 대한 설명

๓๐.

30.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา โธตโก]วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ;

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน.

"세존이시여, 당신께 묻사오니 이것을 말씀해 주십시오. [도따까 장로가 이와 같이 말했다] 위대한 성자시여, 당신의 말씀을 간절히 원합니다. 당신의 음성을 듣고서 자신의 니바나를 배우겠습니다."

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามีติ ติสฺโส ปุจฺฉา – อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา…เป… อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา…เป… นิพฺพานปุจฺฉา. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ, กถยสฺสุ เมติ – ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

'세존이시여, 당신께 묻사오니 이것을 말씀해 주십시오'라는 구절에서, 질문(pucchā)에는 세 가지가 있으니, 모르는 것을 밝히기 위한 질문, 본 것을 대조하기 위한 질문, 의심을 끊기 위한 질문... 그리고 니바나에 대한 질문이다. '당신께 묻사오니'란 당신께 묻고, 간청하고, 요청하고, 당신께 신심을 내오니 저에게 말씀해 달라는 뜻이다. '세존(Bhagavā)'이라는 칭호는 존경의 표현이며... 실증된 명칭이다. '말씀해 주십시오'란 말씀하시고, 알리시고, 가르치시고, 제정하시고, 확립하시고, 드러내시고, 분석하시고, 명백하게 하시고, 선포해 달라는 뜻이다.

อิจฺจายสฺมา โธตโกติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ อายสฺมาติ. โธตโกติ ตสฺส [Pg.90] พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา โธตโก.

'이와 같이 도따까 장로가'라는 구절에서, '이와 같이(icca)'는 단어의 연결이다. '장로(āyasmā)'는 사랑스러운 말, 존경의 말, 공경과 예의가 담긴 표현이다. '도따까(dhotako)'란 그 바라문의 이름, 명칭, 가설, 통용되는 이름, 표현 등을 말한다. 이것이 '이와 같이 도따까 장로가'라는 구절의 의미이다.

วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ กงฺขามิ อภิกงฺขามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามิ. มเหสีติ กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ…เป… กหํ นราสโภติ มเหสีติ – วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ.

‘위대하신 성자시여, 당신의 말씀을 갈망합니다(Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ)’에서 ‘당신의’란 당신의 말씀, 발언, 설법, 가르침, 훈계 등을 말하며, ‘갈망한다’는 것은 원하고, 바라고, 기뻐하고, 염원하고, 사모하고, 갈구하며, 열망하며 말한다는 뜻입니다. ‘위대하신 성자(Mahesi)’란 세존을 뜻합니다. 세존께서는 위대한 계의 무리(sīlakkhandha)를 찾고 구하며 탐구하시기에 성자라 불립니다. ... (중략) ... ‘인류의 영웅(narāsabha)이신 그분은 어디에서 구원받으셨는가?’라고 찾는다는 의미에서 성자라 합니다. 이것이 ‘위대하신 성자시여, 당신의 말씀을 갈망합니다’라는 구절의 의미입니다.

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคเหตฺวา อุปธารยิตฺวา อุปลกฺขยิตฺวาติ – ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ.

‘당신의 소리를 듣고서(Tava sutvāna nigghosaṃ)’란 당신의 말씀, 발언, 설법, 가르침, 훈계를 듣고, 청취하며, 귀하게 받아들이고, 마음에 간직하며, 깊이 관찰한다는 뜻입니다. 이것이 ‘당신의 소리를 듣고서’라는 구절의 의미입니다.

สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโนติ. สิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา – อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขา…เป… อยํ อธิปญฺญาสิกฺขา. นิพฺพานมตฺตโนติ อตฺตโน ราคสฺส นิพฺพาปนาย, โทสสฺส นิพฺพาปนาย, โมหสฺส นิพฺพาปนาย, โกธสฺส นิพฺพาปนาย, อุปนาหสฺส นิพฺพาปนาย…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สมาย อุปสมาย วูปสมาย นิพฺพาปนาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปสฺสทฺธิยา อธิสีลมฺปิ สิกฺเขยฺย, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺเขยฺย, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺเขยฺย. อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย อาวชฺชนฺโต สิกฺเขยฺย, ชานนฺโต สิกฺเขยฺย, ปสฺสนฺโต สิกฺเขยฺย, ปจฺจเวกฺขนฺโต สิกฺเขยฺย, จิตฺตํ ปทหนฺโต สิกฺเขยฺย, สทฺธาย อธิมุจฺจนฺโต สิกฺเขยฺย, วีริยํ ปคฺคณฺหนฺโต สิกฺเขยฺย, สตึ อุปฏฺฐเปนฺโต สิกฺเขยฺย, จิตฺตํ สมาทหนฺโต สิกฺเขยฺย, ปญฺญาย ปชานนฺโต สิกฺเขยฺย, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต สิกฺเขยฺย, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต สิกฺเขยฺย, ปหาตพฺพํ ปชหนฺโต สิกฺเขยฺย, ภาเวตพฺพํ ภาเวนฺโต สิกฺเขยฺย, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต สิกฺเขยฺย, อาจเรยฺย สมาจเรยฺย สมาทาย วตฺเตยฺยาติ – สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘자신의 열반을 위해 수행해야 한다(sikkhe nibbānamattano)’에서 ‘수행(sikkhā)’이란 증상계학, 증상심학, 증상혜학의 세 가지 수행을 말합니다. ... 이것이 증상혜학입니다. ‘자신의 열반을 위해’란 자신의 탐욕을 소멸하기 위해, 성냄을 소멸하기 위해, 어리석음을 소멸하기 위해, 분노를 소멸하기 위해, 원한을 소멸하기 위해 ... 모든 해로운 의도적 행위들을 가라앉히고, 고요하게 하고, 완전히 가라앉히고, 소멸시키고, 놓아버리고, 평온하게 하기 위해 증상계학을 닦고, 증상심학을 닦고, 증상혜학을 닦아야 한다는 뜻입니다. 이 세 가지 수행을 숙고하면서 수행하고, 알면서 수행하고, 보면서 수행하고, 성찰하면서 수행하고, 마음을 다잡으면서 수행하고, 믿음으로 확신하며 수행하고, 정진을 일구며 수행하고, 마음챙김을 확립하며 수행하고, 마음을 집중하며 수행하고, 지혜로 꿰뚫어 알며 수행하고, 최상의 지혜로 알 것은 알면서 수행하고, 철저히 알 것은 철저히 알면서 수행하고, 버릴 것은 버리면서 수행하고, 닦을 것은 닦으면서 수행하고, 체득할 것은 체득하면서 수행해야 하니, 즉 실천하고 닦으며 받들어 행해야 한다는 의미입니다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา โธตโก]วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ;

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน’’ติ.

“[존자 도타카가 여쭈었습니다] 세존이시여, 당신께 묻노니 저에게 말씀해 주십시오. 위대하신 성자시여, 저는 당신의 말씀을 갈망합니다. 당신의 음성을 듣고서 자신의 열반을 위해 수행하겠습니다.”

๓๑.

31.

เตนหาตปฺปํ [Pg.91] กโรหิ, [โธตกาติ ภควา]อิเธว นิปโก สโต;

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน.

“[세존께서 말씀하셨습니다] 도타카여, 그렇다면 부지런히 정진하십시오. 현명하게 마음을 챙겨서 이 법과 율 안에서 나의 음성을 듣고 자신의 열반을 위해 수행하십시오.”

เตนหาตปฺปํ กโรหีติ อาตปฺปํ กโรหิ, อุสฺสาหํ กโรหิ, อุสฺโสฬฺหึ กโรหิ, ถามํ กโรหิ, ธิตึ กโรหิ, วีริยํ กโรหิ, ฉนฺทํ ชเนหิ สญฺชเนหิ อุปฏฺฐเปหิ สมุฏฺฐเปหิ นิพฺพตฺเตหิ อภินิพฺพตฺเตหีติ – เตนหาตปฺปํ กโรหิ.

‘그렇다면 부지런히 정진하라(Tenahātappaṃ karohi)’는 것은 번뇌를 태우는 열의를 내고, 애를 쓰고, 노력하고, 힘을 다하고, 굳건히 견디고, 정진하고, 의욕을 일으키고 잘 일으키며, 확립하고 분발하며, 성취하고 지극히 성취하라는 뜻입니다. 이것이 ‘그렇다면 부지런히 정진하라’는 구절의 의미입니다.

โธตกาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โธตกาติ ภควา.

‘도타카여’라고 세존께서는 그 바라문을 이름으로 부르셨습니다. ‘세존(Bhagavā)’이라는 명칭은 존경의 의미가 담긴 명칭입니다. ... 이 세존이라는 이름은 스스로의 지혜로 체득하여 얻으신 명칭입니다. 이것이 ‘도타카여, 세존께서’라는 구절의 의미입니다.

อิเธว นิปโก สโตติ. อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา อิมิสฺสา ขนฺติยา อิมิสฺสา รุจิยา อิมสฺมึ อาทาเย อิมสฺมึ ธมฺเม อิมสฺมึ วินเย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อิมสฺมึ ปาวจเน อิมสฺมึ พฺรหฺมจริเย อิมสฺมึ สตฺถุสาสเน อิมสฺมึ อตฺตภาเว อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก. นิปโกติ นิปโก ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโตติ – อิเธว นิปโก สโต.

‘여기서 현명하게 마음을 챙겨라(Idheva nipako sato)’에서 ‘여기서(idha)’란 이 견해, 이 인연, 이 기쁨, 이 선택, 이 가르침, 이 계율, 이 법과 율, 이 성전, 이 청정범행, 이 스승의 가르침, 이 존재, 이 인간 세상에서를 말합니다. ‘현명한(nipako)’이란 현숙하고 지혜롭고 총명하고 지혜가 있으며 식견이 있고 명민하며 예지가 있는 것을 뜻합니다. ‘마음을 챙긴(sato)’이란 네 가지 이유로 마음을 챙기는 것이니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립(신념처)을 닦으며 마음을 챙기는 것을 말합니다. ... 그런 사람을 ‘마음을 챙기는 자’라고 부릅니다. 이것이 ‘여기서 현명하게 마음을 챙겨라’라는 구절의 의미입니다.

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสนฺติ อิโต มยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคณฺหิตฺวา อุปธารยิตฺวา อุปลกฺขยิตฺวาติ – อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ.

‘여기서 나의 음성을 듣고서(Ito sutvāna nigghosaṃ)’란 여기서 나의 말씀, 발언, 설법, 가르침, 훈계, 지시를 듣고 청취하며, 습득하고 지니며, 깊이 관찰한다는 뜻입니다. 이것이 ‘여기서 나의 음성을 듣고서’라는 구절의 의미입니다.

สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโนติ. สิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา – อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขา…เป… อยํ อธิปญฺญาสิกฺขา. นิพฺพานมตฺตโนติ อตฺตโน ราคสฺส นิพฺพาปนาย, โทสสฺส นิพฺพาปนาย, โมหสฺส นิพฺพาปนาย, โกธสฺส นิพฺพาปนาย, อุปนาหสฺส นิพฺพาปนาย…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สมาย อุปสมาย วูปสมาย นิพฺพาปนาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปสฺสทฺธิยา อธิสีลมฺปิ สิกฺเขยฺย, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺเขยฺย, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺเขยฺย. อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย อาวชฺชนฺโต สิกฺเขยฺย, ชานนฺโต สิกฺเขยฺย…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต สิกฺเขยฺย, อาจเรยฺย [Pg.92] สมาจเรยฺย สมาทาย วตฺเตยฺยาติ – สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน. เตนาห ภควา –

‘자신의 열반을 위해 수행해야 한다(sikkhe nibbānamattano)’에서 ‘수행(sikkhā)’이란 증상계학, 증상심학, 증상혜학의 세 가지 수행을 말합니다. ... 이것이 증상혜학입니다. ‘자신의 열반을 위해’란 자신의 탐욕, 성냄, 어리석음, 분노, 원한 등을 소멸하기 위해 ... 모든 해로운 의도적 행위들을 가라앉히고, 고요하게 하고, 완전히 가라앉히고, 소멸시키고, 놓아버리고, 평온하게 하기 위해 증상계학을 닦고, 증상심학을 닦고, 증상혜학을 닦아야 한다는 뜻입니다. 이 세 가지 수행을 숙고하면서 수행하고, 알면서 수행하고, ... 체득할 것을 체득하면서 수행해야 하니, 즉 세 가지 학을 받아들여 잘 실천하며 닦아 나가야 한다는 뜻입니다. 이것이 ‘자신의 열반을 위해 수행하라’는 구절의 의미입니다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘เตนหาตปฺปํ กโรหิ, [โธตกาติ ภควา]อิเธว นิปโก สโต;

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน’’ติ.

“도타카여, 그렇다면 부지런히 정진하십시오. 현명하게 마음을 챙겨서 여기서 나의 음성을 듣고 자신의 열반을 위해 수행하십시오.”

๓๒.

32.

ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก, อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ, ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหิ.

“저는 신들과 인간들의 세상에서, 아무런 소유물 없이 유행하는 바라문을 봅니다. 모든 것을 보는 눈을 가진 분이시여, 당신께 경배합니다. 석가족의 성자시여, 저를 의문들로부터 벗어나게 해주십시오.”

ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเกติ. เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. กตเม สมฺมุติเทวา? สมฺมุติเทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน จ ราชกุมารา จ เทวิโย จ. อิเม วุจฺจนฺติ สมฺมุติเทวา. กตเม อุปปตฺติเทวา? อุปปตฺติเทวา วุจฺจนฺติ จาตุมหาราชิกา เทวา ตาวตึสา เทวา ยามา เทวา ตุสิตา เทวา นิมฺมานรตี เทวา ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทวา พฺรหฺมกายิกา เทวา เย จ เทวา ตทุตฺตริ. อิเม วุจฺจนฺติ อุปปตฺติเทวา. กตเม วิสุทฺธิเทวา? วิสุทฺธิเทวา วุจฺจนฺติ ตถาคตสาวกา อรหนฺโต ขีณาสวา เย จ ปจฺเจกพุทฺธา. อิเม วุจฺจนฺติ วิสุทฺธิเทวา. ภควา สมฺมุติเทวานญฺจ อุปปตฺติเทวานญฺจ วิสุทฺธิเทวานญฺจ เทโว จ อติเทโว จ เทวาติเทโว จ สีหสีโห นาคนาโค คณิคณี มุนิมุนี ราชราชา. ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเกติ มนุสฺสโลเก เทวํ ปสฺสามิ อติเทวํ ปสฺสามิ เทวาติเทวํ ปสฺสามิ ทกฺขามิ โอโลเกมิ นิชฺฌายามิ อุปปริกฺขามีติ – ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก.

‘저는 신들과 인간들의 세상에서 봅니다(Passāmahaṃ devamanussaloke)’에서 신들이란 세 종류가 있으니, 상속신(sammutidevā), 화생신(upapattidevā), 청정신(visuddhidevā)입니다. 상속신이란 왕, 왕자, 왕비들을 말합니다. 화생신이란 사대왕천의 신들, 삼십삼천의 신들, 야마천, 도솔천, 화락천, 타화자재천의 신들, 범천의 무리들 및 그 위의 모든 신들을 말합니다. 청정신이란 번뇌를 다한 여래의 제자들인 아라한들과 벽지불들을 말합니다. 세존께서는 상속신, 화생신, 청정신들의 신이시며, 신들 위의 신이시고, 신들 가운데 으뜸가는 신이시며, 사자 중의 사자이시고, 코끼리 중의 코끼리이시며, 무리 중의 무리이시고, 성자 중의 성자이시며, 왕 중의 왕이십니다. ‘인간 세상에서 신을 봅니다’라는 것은 인간 세상에서 신인 분, 신 이상의 분, 신들 중의 신인 분을 보고, 살피고, 관찰하고, 응시하고, 조사한다는 뜻입니다. 이것이 ‘저는 신들과 인간들의 세상에서 봅니다’라는 구절의 의미입니다.”

อากิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานนฺติ. อกิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ, เต กิญฺจนา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา, ตสฺมา พุทฺโธ อกิญฺจโน. พฺราหฺมโณติ ภควา สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ – สกฺกายทิฏฺฐิ พาหิตา โหติ, วิจิกิจฺฉา พาหิตา โหติ, สีลพฺพตปรามาโส พาหิโต โหติ, ราโค พาหิโต โหติ, โทโส พาหิโต [Pg.93] โหติ, โมโห พาหิโต โหติ, มาโน พาหิโต โหติ, พาหิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

‘아무것도 가진 것이 없는 브라만이 거니는 것(akiñcanaṃ brāhmaṇaṃ iriyamānaṃ)’에 대하여. ‘아무것도 가진 것이 없음(akiñcana)’이란 탐욕이라는 장애, 성냄이라는 장애, 어리석음이라는 장애, 자만이라는 장애, 사견이라는 장애, 번뇌라는 장애, 악행이라는 장애가 없음을 뜻한다. 세존께서는 이러한 장애들을 버리셨고, 뿌리를 뽑으셨으며, 줄기만 남은 야자수처럼 만드셨고, 다시는 생겨나지 않게 하셨으며, 미래에 더 이상 발생하지 않는 성질의 것으로 만드셨다. 그러므로 부처님을 ‘장애가 없는 분(akiñcana)’이라 한다. ‘브라만’이란 세존께서 일곱 가지 법을 물리치셨기 때문에 브라만이라 불린다. 즉, 유신견이 물리쳐졌고, 의심이 물리쳐졌으며, 계금고취가 물리쳐졌고, 탐욕이 물리쳐졌고, 성냄이 물리쳐졌고, 어리석음이 물리쳐졌고, 자만이 물리쳐졌다. 세존께서는 다시 태어남의 원인이 되고 고통의 결과를 가져오며 미래에 태어남과 늙음과 죽음을 일으키는 오염되고 나쁘고 불선한 법들을 모두 물리치셨다.

พาหิตฺวา สพฺพปาปกานิ, [สภิยาติ ภควา]วิมโล สาธุสมาหิโต ฐิตตฺโต;

สํสารมติจฺจ เกวลี โส, อสิโต ตาทิ ปวุจฺจเต ส พฺรหฺมาติ.

‘사비야여, 모든 악을 물리쳐서 때가 묻지 않았으며, 아라한과의 삼매로 바르게 집중하고 마음이 확고하며, 윤회의 원인을 건너가고 모든 할 일을 마쳤으며, 갈애와 사견에 의지함이 없고 세상의 법에 흔들림이 없는 그를 브라만이라고 부른다.’

อิริยมานนฺติ จรนฺตํ วิหรนฺตํ อิริยนฺตํ วตฺเตนฺตํ ปาเลนฺตํ ยเปนฺตํ ยาเปนฺตนฺติ – อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ.

‘거니는 것(iriyamāna)’이란 행하고, 머물고, 네 가지 자세(위의)를 취하고, 유지하고, 보호하며 살아가는 것을 말한다. 이것이 ‘아무것도 가진 것이 없는 브라만이 거니는 것’이라는 구절의 의미이다.

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขูติ. ตนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. นมสฺสามีติ กาเยน วา นมสฺสามิ, วาจาย วา นมสฺสามิ, จิตฺเตน วา นมสฺสามิ, อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา วา นมสฺสามิ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา วา นมสฺสามิ สกฺกโรมิ ครุํ กโรมิ มาเนมิ ปูเชมิ. สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ภควา สพฺพญฺญุตญาเณน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต.

‘모든 것을 보는 눈을 가진 당신께 저는 예배합니다(taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu)’라는 구절에서, ‘당신(taṃ)’은 세존을 일컫는다. ‘예배합니다(namassāmi)’라는 것은 몸으로 예배하거나, 말로 예배하거나, 마음으로 예배하거나, 이치에 맞는 실천으로 예배하거나, 법에 수순하는 실천으로 예배하며, 공경하고 존중하고 숭배하고 공양하는 것을 말한다. ‘모든 것을 보는 눈(samantacakkhu)’이란 일체지(sabbaññutañāṇa)를 일컫는다. 세존께서는 일체지를 갖추고 도달하고 얻으셨으며 충만하게 성취하신 분이다.

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ, ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ.

‘그분에게 이 세상에서 보이지 않는 것은 아무것도 없으며, 또한 과거에 알지 못한 것이나 미래에 알지 못할 것도 없다. 알아야 할 모든 것을 완전히 아셨기에, 그러므로 여래를 모든 것을 보는 눈을 가진 분이라 한다.’

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ.

이것이 ‘모든 것을 보는 눈을 가진 당신께 저는 예배합니다’라는 구절의 의미이다.

ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหีติ. สกฺกาติ สกฺโก ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก. อถ วา, อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฏฺฐานธนํ สมฺมปฺปธานธนํ อิทฺธิปาทธนํ อินฺทฺริยธนํ พลธนํ โพชฺฌงฺคธนํ มคฺคธนํ ผลธนํ นิพฺพานธนํ. อิเมหิ อเนกวิเธหิ ธนรตเนหิ อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. อถ วา, สกฺโก ปหุ วิสวี อลมตฺโต สูโร วีโร วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโก[Pg.94]. กถํกถา วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. ทุกฺเข กงฺขา, ทุกฺขสมุทเย กงฺขา, ทุกฺขนิโรเธ กงฺขา, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย กงฺขา, ปุพฺพนฺเต กงฺขา, อปรนฺเต กงฺขา, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต กงฺขา, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขา. ยา เอวรูปา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข. ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหีติ มุญฺจ มํ ปมุญฺจ มํ โมเจหิ มํ ปโมเจหิ มํ อุทฺธร มํ สมุทฺธร มํ วุฏฺฐาเปหิ มํ กถํกถาสลฺลโตติ – ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหิ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘사카여, 저를 의심에서 벗어나게 해주소서(pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhi)’라는 구절에서, ‘사카(Sakka)’란 세존께서 샤키야(Sakya) 가문에서 출가하셨기 때문에 사카라 한다. 또는 법의 재산이 풍부하기 때문에 사카라 한다. 그에게는 이러한 재산들이 있으니, 즉 믿음의 재산, 지계의 재산, 부끄러움의 재산, 창피함의 재산, 배움의 재산, 보시의 재산, 지혜의 재산, 사념처의 재산, 사정근의 재산, 사신족의 재산, 오근의 재산, 오력의 재산, 칠각지의 재산, 팔정도의 재산, 과(果)의 재산, 열반의 재산이다. 이와 같이 수많은 법의 보배로 풍족하고 부유하기 때문에 사카라 한다. 또는 사카는 많은 적을 물리칠 능력이 있고 용맹하며 확고하고 담대하며 두려움이 없고 놀라지 않으며 도망치지 않는 분을 뜻한다. 세존께서는 공포와 두려움을 버리셨고 소름 끼치는 일이 없으시기에 사카라 한다. ‘의심(kathaṃkathā)’이란 회의적인 의심을 말한다. 괴로움에 대한 의심, 괴로움의 원인에 대한 의심, 괴로움의 소멸에 대한 의심, 괴로움의 소멸로 인도하는 길에 대한 의심, 전생에 대한 의심, 내생에 대한 의심, 전생과 내생에 대한 의심, 연기법에 대한 의심 등이 그것이다. 이러한 의심, 의심하는 상태, 망설임, 혼란, 두 갈래 길, 불확실한 파악, 결정을 내리지 못함, 마음의 동요 등을 ‘의심(kathaṃ)’이라 한다. ‘사카여, 저를 의심에서 벗어나게 해주소서’라는 것은 저를 의심이라는 화살에서 풀어주시고, 해방해주시고, 건져주시고, 윤회에서 들어 올려 건너게 해주시고, 의심에서 벗어나게 해달라는 뜻이다. 이것이 이 구절의 의미이다. 그리하여 그 브라만은 이렇게 말했다.

‘‘ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก, อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ, ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหี’’ติ.

‘저는 천상과 인간 세계에서 아무것도 가진 것이 없는 브라만이 거니는 것을 봅니다. 모든 것을 보는 눈을 가진 당신께 예배하오니, 사카여, 저를 의심에서 벗어나게 해주소서.’

๓๓.

33.

นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย, กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก;

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโน, เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสิ.

‘도타카여, 나는 이 세상의 그 누구도 의심에서 벗어나게 해 줄 수 없다. 그대 스스로 가장 뛰어난 법을 깨달아 실천함으로써 이 폭류를 건너야 한다.’

นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนายาติ นาหํ ตํ สกฺโกมิ มุญฺจิตุํ ปมุญฺจิตุํ โมเจตุํ ปโมเจตุํ อุทฺธริตุํ สมุทฺธริตุํ อุฏฺฐาเปตุํ สมุฏฺฐาเปตุํ กถํกถาสลฺลโตติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย. อถ วา, น อีหามิ น สมีหามิ น อุสฺสหามิ น วายมามิ น อุสฺสาหํ กโรมิ น อุสฺโสฬฺหึ กโรมิ น ถามํ กโรมิ น ธิตึ กโรมิ น วีริยํ กโรมิ น ฉนฺทํ ชเนมิ น สญฺชเนมิ น นิพฺพตฺเตมิ น อภินิพฺพตฺเตมิ อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล อจฺฉนฺทิเก กุสีเต หีนวีริเย อปฺปฏิปชฺชมาเน ธมฺมเทสนายาติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย. อถ วา, นตฺถญฺโญ โกจิ โมเจตา. เต ยทิ โมเจยฺยุํ สเกน ถาเมน สเกน พเลน สเกน วีริเยน สเกน ปรกฺกเมน สเกน ปุริสถาเมน สเกน ปุริสพเลน สเกน ปุริสวีริเยน สเกน ปุริสปรกฺกเมน อตฺตนา สมฺมาปฏิปทํ [Pg.95] อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺชมานา โมเจยฺยุนฺติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย.

‘나는 그대를 의심에서 벗어나게 해 줄 수 없다’는 것은 내가 그대를 의심의 화살에서 풀어주거나 해방하거나 건져 올리거나 벗어나게 할 수 없다는 뜻이다. 이것이 한 가지 의미이다. 또는 믿음이 없고 의욕이 없으며 게으르고 정진하지 않으며 수행하지 않는 사람에게 설법을 하려는 노력이나 의지를 내지 않는다는 뜻이기도 하다. 혹은 의심에서 벗어나게 해 줄 다른 누군가는 없다는 뜻이다. 만약 벗어난다면 스스로의 힘과 능력과 정진과 용맹으로, 스스로 바른 수행과 법에 수순하는 수행을 실천함으로써 스스로 벗어나야 한다는 뜻이다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โส วต, จุนฺท, อตฺตนา ปลิปปลิปนฺโน ปรํ ปลิปปลิปนฺนํ อุทฺธริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส วต, จุนฺท, อตฺตนา อทนฺโต อวินีโต อปรินิพฺพุโต ปรํ ทเมสฺสติ วิเนสฺสติ ปรินิพฺพาเปสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย.

세존께서는 이렇게 말씀하셨다. ‘준다여, 자신이 늪에 빠진 자가 다른 늪에 빠진 자를 건져 올린다는 것은 있을 수 없는 일이다. 준다여, 자신이 길들여지지 않고 훈련되지 않았으며 번뇌가 가라앉지 않은 자가 다른 사람을 길들이고 훈련하며 번뇌를 가라앉게 한다는 것은 있을 수 없는 일이다.’ 이런 의미에서도 ‘나는 그대를 벗어나게 해 줄 수 없다’고 하신 것이다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

세존께서는 또한 이렇게 말씀하셨다.

‘‘อตฺตนา หิ กตํ ปาปํ, อตฺตนา สํกิลิสฺสติ;

อตฺตนา อกตํ ปาปํ, อตฺตนาว วิสุชฺฌติ;

สุทฺธิ อสุทฺธิ ปจฺจตฺตํ, นาญฺโญ อญฺญํ วิโสธเย’’ติ.

‘자신이 악을 행하면 스스로 더러워지고, 자신이 악을 행하지 않으면 스스로 깨끗해진다. 깨끗함과 더러움은 각자에게 달린 것이니, 다른 사람이 타인을 깨끗하게 할 수는 없다.’

เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย.

이런 의미에서도 ‘나는 그대를 의심에서 벗어나게 해 줄 수 없다’고 하신 것이다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เอวเมว โข, พฺราหฺมณ, ติฏฺฐเตว นิพฺพานํ ติฏฺฐติ นิพฺพานคามิมคฺโค ติฏฺฐามหํ สมาทเปตา, อถ จ ปน มม สาวกา มยา เอวํ โอวทิยมานา เอวํ อนุสาสิยมานา อปฺเปกจฺเจ อจฺจนฺตนิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธนฺติ เอกจฺเจ นาราเธนฺตีติ. เอตฺถ กฺยาหํ, พฺราหฺมณ กโรมิ? มคฺคกฺขายี, พฺราหฺมณ, ตถาคโต. มคฺคํ พุทฺโธ อาจิกฺขติ. อตฺตนา ปฏิปชฺชมานา มุจฺเจยฺยุนฺติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย’’.

세존께서 이와 같이 말씀하셨다. "바라문이여, 그와 같이 열반도 존재하고, 열반으로 가는 길도 존재하며, 권장하는 자인 나도 존재한다. 그러나 나의 제자들이 나에 의해 이와 같이 훈계받고 이와 같이 교계받으면서도, 어떤 이들은 궁극적인 결말인 열반을 성취하고 어떤 이들은 성취하지 못한다. 바라문이여, 이에 대해 내가 무엇을 할 수 있겠는가? 바라문이여, 여래는 길을 알려주는 자일 뿐이다. 부처는 길을 가리켜 보이고, 스스로 실천하는 자들이 해탈하게 될 것이다. 이와 같이 나는 해탈시켜 주는 주권자가 아니다."

กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเกติ กถํกถึ ปุคฺคลํ สกงฺขํ สขิลํ สทฺเวฬฺหกํ สวิจิกิจฺฉํ. กญฺจีติ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา เวสฺสํ วา สุทฺทํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา เทวํ วา มนุสฺสํ วา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเกติ – กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก.

'도타카여, 세상의 그 누구든 의구심을 가진 자'라는 것은 의심을 품고 회의적 의심에 사로잡힌 인물을 의미한다. '그 누구든'이란 왕족이나 바라문, 바이샤, 수드라, 재가자나 출가자, 혹은 천신이나 인간 중 누구라도 가리킨다. '세상에서'란 악처의 세상에서 처소의 세상에 이르기까지를 의미한다. 즉, '도타카여, 세상의 그 누구든 의구심을 가진 자'라는 뜻이다.

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโนติ ธมฺมํ เสฏฺฐํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. เสฏฺฐนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ ธมฺมํ อาชานมาโน วิชานมาโน ปฏิวิชานมาโน ปฏิวิชฺฌมาโนติ – ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโน.

'수승한 법을 알면서'에서 '수승한 법'이란 불사(不死)의 열반을 말한다. 그것은 모든 형성의 가라앉음이며, 모든 근거의 놓아버림이고, 갈애의 멸진이며, 이욕(離欲)이고, 소멸이며, 열반이다. '수승한'이란 으뜸이고, 최고이며, 탁월하고, 앞서며, 지고하고, 가장 뛰어난 것을 의미한다. 이러한 법을 철저히 알고, 분별하여 알고, 반복해서 알고, 꿰뚫어 아는 것이 '수승한 법을 알면서'의 의미이다.

เอวํ [Pg.96] ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสีติ เอวํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยาสิ อุตฺตเรยฺยาสิ ปตเรยฺยาสิ สมติกฺกเมยฺยาสิ วีติวตฺเตยฺยาสีติ – เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสิ. เตนาห ภควา –

'이와 같이 그대는 이 폭류를 건너게 되리라'는 것은 이와 같이 감각적 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 견해의 폭류, 무명의 폭류를 건너고, 넘어서고, 통과하고, 초월하고, 벗어나게 되리라는 뜻이다. 그래서 '이와 같이 그대는 이 폭류를 건너게 되리라'고 하신 것이다. 이에 세존께서 말씀하셨다.

‘‘นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย, กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก;

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโน, เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสี’’ติ.

"도타카여, 세상의 그 누구든 의구심을 가진 자를 내가 해탈시켜 줄 수는 없다. 그러나 수승한 법을 알게 되면, 그대는 이와 같이 이 폭류를 건너게 되리라."

๓๔.

34.

อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโน, วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน, อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยํ.

"고귀하신 분이여, 자애를 베푸시어 저를 가르쳐 주소서. 제가 적정(寂靜)의 법을 알 수 있게 하소서. 그리하여 제가 허공처럼 장애 없이, 바로 이곳에서 평온하고 그 어디에도 의지함 없이 유행(遊行)하게 하소서."

อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโนติ อนุสาส พฺรหฺเม อนุคฺคณฺห พฺรหฺเม อนุกมฺป พฺรหฺเมติ – อนุสาส พฺรหฺเม. กรุณายมาโนติ กรุณายมาโน อนุทยมาโน อนุรกฺขมาโน อนุคฺคณฺหมาโน อนุกมฺปมาโนติ – อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโน.

'고귀하신 분이여, 자애를 베푸시어 가르쳐 주소서'라는 것은 "고귀하신 분이여 가르쳐 주소서, 고귀하신 분이여 이끌어 주소서, 고귀하신 분이여 가엾게 여기소서"라는 뜻이다. '자애를 베푸시어'라는 것은 자비로운 마음으로 가엾게 여기고, 보호하고, 이끌어주며, 동정하는 것을 의미한다.

วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญนฺติ วิเวกธมฺมํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. ยมหํ วิชญฺญนฺติ ยมหํ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิวิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยํ อธิคจฺเฉยฺยํ ผสฺเสยฺยํ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ – วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ.

'제가 알게 될 적정의 법'에서 '적정의 법'이란 불사의 열반을 말한다. 그것은 모든 형성의 가라앉음이며, 모든 근거의 놓아버림이고, 갈애의 멸진이며, 이욕이고, 소멸이며, 열반이다. '제가 알게 될'이라는 것은 제가 알고, 철저히 알고, 분별하여 알고, 반복해서 알고, 꿰뚫어 알고, 도달하고, 접촉하고, 직접 증득하기를 바란다는 뜻이다.

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโนติ ยถา อากาโส น ปชฺชติ น คณฺหติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ, เอวํ อปชฺชมาโน อคณฺหมาโน อพชฺฌมาโน อปลิพชฺฌมาโนติ – เอวมฺปิ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน. ยถา อากาโส น รชฺชติ ลาขาย วา หลิทฺทิยา วา นีลิยา วา มญฺเชฏฺฐาย วา เอวํ อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – เอวมฺปิ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน. ยถา อากาโส น [Pg.97] กุปฺปติ น พฺยาปชฺชติ น ปติลียติ น ปฏิหญฺญติ, เอวํ อกุปฺปมาโน อพฺยาปชฺชมาโน อปฺปติลียมาโน อปฺปฏิหญฺญมาโน อปฺปฏิหตมาโนติ – เอวมฺปิ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน.

'제가 허공처럼 장애 없이'라는 것은 허공이 무엇에도 걸리지 않고, 붙잡히지 않으며, 매이지 않고, 얽매이지 않는 것처럼, 장애 없이, 붙잡힘 없이, 매임 없이, 얽매임 없이 있는 것을 말한다. 또한 허공이 칠액이나 강황, 청색이나 적색 물감에 물들지 않는 것처럼, 탐욕에 물들지 않고, 성냄에 손상되지 않으며, 어리석음에 미혹되지 않고, 번뇌에 더러워지지 않는 것을 말한다. 또한 허공이 요동치 않고, 성내지 않으며, 위축되지 않고, 부딪히지 않는 것처럼, 동요하지 않고, 성내지 않으며, 위축되지 않고, 부딪힘이 없으며, 저항함이 없는 것을 말한다.

อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยนฺติ. อิเธว สนฺโตติ อิเธว สนฺโต อิเธว สมาโน อิเธว นิสินฺโน สมาโน อิมสฺมึเยว อาสเน นิสินฺโน สมาโน อิมิสฺสาเยว ปริสาย นิสินฺโน สมาโนติ, เอวมฺปิ – อิเธว สนฺโต. อถ วา, อิเธว สนฺโต อุปสนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต ปฏิปฺปสฺสทฺโธติ, เอวมฺปิ – อิเธว สนฺโต. อสิโตติ ทฺเว นิสฺสยา – ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ…เป… อยํ ตณฺหานิสฺสโย…เป… อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย… ตณฺหานิสฺสยํ ปหาย ทิฏฺฐินิสฺสยํ ปฏินิสฺสชฺชิตฺวา จกฺขุํ อนิสฺสิโต, โสตํ อนิสฺสิโต, ฆานํ อนิสฺสิโต, ชิวฺหํ อนิสฺสิโต, กายํ อนิสฺสิโต, มนํ อนิสฺสิโต, รูเป… สทฺเท… คนฺเธ … รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม… กุลํ… คณํ… อาวาสํ… ลาภํ… ยสํ… ปสํสํ… สุขํ… จีวรํ… ปิณฺฑปาตํ… เสนาสนํ… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ… กามธาตุํ… รูปธาตุํ… อรูปธาตุํ… กามภวํ… รูปภวํ… อรูปภวํ… สญฺญาภวํ… อสญฺญาภวํ… เนวสญฺญานาสญฺญาภวํ… เอกโวการภวํ… จตุโวการภวํ… ปญฺจโวการภวํ… อตีตํ… อนาคตํ… ปจฺจุปฺปนฺนํ… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม อสิโต อนิสฺสิโต อนลฺลีโน อนุปคโต อนชฺโฌสิโต อนธิมุตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสํยุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา. จเรยฺยนฺติ จเรยฺยํ วิหเรยฺยํ อิริเยยฺยํ วตฺเตยฺยํ ยเปยฺยํ ยาเปยฺยนฺติ – อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'바로 이곳에서 평온하고 의지함 없이 유행하리라'에서 '바로 이곳에서 평온하다'는 것은 바로 이 법과 율 안에서, 바로 이 몸을 가진 채로, 바로 이 자리에 앉아서, 바로 이 회중 가운데 앉아서 평온하게 머무는 것을 말한다. 또는 이곳에서 가라앉고, 완전히 가라앉고, 평안해지고, 평화롭고, 고요해진 것을 의미하기도 한다. '의지함 없이'란 갈애에의 의지와 견해에의 의지라는 두 가지 의지함을 여읜 것이다. 갈애와 견해를 버리고 안이비설신(眼耳鼻舌身)과 그 대상들에 의지하지 않으며, 가문, 대중, 처소, 이득, 명성, 칭송, 즐거움, 의식주와 약품, 그리고 욕계·색계·무색계의 모든 존재와 과거·현재·미래의 모든 법, 보고 듣고 느끼고 아는 모든 법에 의지하지 않고, 집착하지 않으며, 벗어나고 해탈하여 한계 없는 마음으로 머무는 것을 의미한다. '유행하리라'는 것은 행하고, 머물고, 거동하고, 실천하며, 삶을 영위하겠다는 뜻이다. 그래서 그 바라문이 말하였다.

‘‘อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโน, วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน, อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺย’’นฺติ.

"고귀하신 분이여, 자애를 베푸시어 저를 가르쳐 주소서. 제가 적정의 법을 알 수 있게 하소서. 그리하여 제가 허공처럼 장애 없이, 바로 이곳에서 평온하고 그 어디에도 의지함 없이 유행하게 하소서."

๓๕.

35.

กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

세존께서 말씀하셨다. "도타카여, 전해 들은 것이 아니라 지금 여기에서 스스로 깨달을 수 있는 평화에 대해 그대에게 설해주리라. 그것을 알고 마음챙기며 행하는 자는 세상의 집착을 건너게 될 것이다."

กิตฺตยิสฺสามิ [Pg.98] เต สนฺตินฺติ ราคสฺส สนฺตึ, โทสสฺส สนฺตึ, โมหสฺส สนฺตึ, โกธสฺส สนฺตึ, อุปนาหสฺส…เป… มกฺขสฺส… ปฬาสสฺส… อิสฺสาย… มจฺฉริยสฺส… มายาย… สาเฐยฺยสฺส… ถมฺภสฺส… สารมฺภสฺส… มานสฺส… อติมานสฺส… มทสฺส… ปมาทสฺส… สพฺพกิเลสานํ… สพฺพทุจฺจริตานํ… สพฺพทรถานํ… สพฺพปริฬาหานํ… สพฺพสนฺตาปานํ… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตึ อุปสนฺตึ วูปสนฺตึ นิพฺพุตึ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ กิตฺตยิสฺสามิ ปกิตฺตยิสฺสามิ อาจิกฺขิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฏฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาสิสฺสามีติ – กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ.

'그대에게 평화에 대해 설해주리라'는 것은 탐욕의 가라앉음, 성냄의 가라앉음, 어리석음의 가라앉음, 분노, 원한, 위선, 시기, 인색, 기만, 간사, 완고, 자만, 거만, 방일, 모든 번뇌, 모든 악행, 모든 고뇌, 모든 열기, 모든 불타오름, 모든 해로운 형성(行)들의 가라앉음, 완전한 가라앉음, 고요함, 평안함, 적정인 열반을 설하고, 상세히 설하고, 알려주고, 가르치고, 천명하고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명확히 하고, 공표하겠다는 뜻이다.

โธตกาติ ภควาติ. โธตกาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โธตกาติ ภควา.

'도타카여'라고 세존께서 부르신다. 세존께서는 그 바라문을 이름으로 부르신다. '세존'이라는 것은 존경을 나타내는 명칭이며... 이것은 실재하는 명칭이니, 그것이 바로 '세존'이다. 즉 '도타카여'라고 세존께서 부르신다.

ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหนฺติ. ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ญาเต ธมฺเม ตุลิเต ธมฺเม ตีริเต ธมฺเม วิภูเต ธมฺเม วิภาวิเต ธมฺเม สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ…เป… ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ญาเต ธมฺเม ตุลิเต ธมฺเม ตีริเต ธมฺเม วิภาวิเต ธมฺเม วิภูเต ธมฺเมติ, เอวมฺปิ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม…เป…. อถ วา, ทุกฺเข ทิฏฺเฐ ทุกฺขํ กถยิสฺสามิ, สมุทเย ทิฏฺเฐ สมุทยํ กถยิสฺสามิ, มคฺเค ทิฏฺเฐ มคฺคํ กถยิสฺสามิ, นิโรเธ ทิฏฺเฐ นิโรธํ กถยิสฺสามีติ, เอวมฺปิ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม…เป…. อถ วา, สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ, เอวมฺปิ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม. อนีติหนฺติ น อิติหีติหํ น อิติกิราย น ปรมฺปราย น ปิฏกสมฺปทาย น ตกฺกเหตุ น นยเหตุ น อาการปริวิตกฺเกน น ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา สามํ สยมภิญฺญาตํ อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํ, ตํ กถยิสฺสามีติ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ.

'지금 여기에서(현법에서) 전해 들은 것이 아닌'에 대하여. '지금 여기에서'란 보여진 법에서, 알려진 법에서, 숙고된 법에서, 조사된 법에서, 분석된 법에서, 명확해진 법에서 '모든 형성된 것들은 무상하다'라고... '무엇이든 일어나는 성질의 것은 모두 사라지는 성질의 것이다'라고 보여진 법에서, 알려진 법에서, 숙고된 법에서, 조사된 법에서, 분석된 법에서, 명확해진 법에서이며, 이와 같이 '지금 여기에서'이다. 또는 고성제가 보여졌을 때 고성제를 말할 것이고, 집성제가 보여졌을 때 집성제를 말할 것이고, 도성제가 보여졌을 때 도성제를 말할 것이고, 멸성제가 보여졌을 때 멸성제를 말할 것이니, 이와 같이 '지금 여기에서'이다. 또는 스스로 보아 알 수 있고(sandiṭṭhika), 시간이 걸리지 않고(akālika), 와서 보라는 것이고(ehipassika), 향상으로 인도하고(opaneyyika), 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 할(paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi) 법을 말하겠다는 것이니, 이와 같이 '지금 여기에서'이다. '전해 들은 것이 아닌(anītihaṃ)'이란 '이렇게 전해진다'라고 하는 것도 아니고, 전언에 의한 것도 아니고, 대대로 내려온 전승에 의한 것도 아니고, 성전의 권위에 의한 것도 아니고, 논리에 의한 것도 아니고, 추론에 의한 것도 아니고, 이유의 숙고에 의한 것도 아니고, 견해의 승인에 의한 것도 아니며, 스스로 직접 알아낸 자신에게 명백한 법을 그대에게 말하겠다는 것이니, 이것이 '지금 여기에서, 전해 들은 것이 아닌'이다.

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ยํ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา[Pg.99]. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

'그것을 알아차려 마음 챙기며 살아가는 것'이란 그것을 알고, 숙고하고, 조사하고, 분석하고, 명확히 함으로써, 즉 '모든 형성된 것들은 무상하다'라고 알고, 숙고하고, 조사하고, 분석하고, 명확히 함으로써, '모든 형성된 것들은 괴로움이다'라고... '모든 법은 무아이다'라고... '무엇이든 일어나는 성질의 것은 모두 사라지는 성질의 것이다'라고 알고, 숙고하고, 조사하고, 분석하고, 명확히 하는 것이다. '마음 챙기며(sato)'란 네 가지 이유로 마음 챙기는 것이니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립(신념처)을 닦으며 마음 챙기는 것 등을 말하며... 그를 '마음 챙기는 자'라고 부른다. '살아가는(caranti)'이란 행하고, 머물고, 움직이고, 지내고, 지키고, 유지하고, 살아가는 것을 의미하니, 이것이 '그것을 알아차려 마음 챙기며 살아가는 것'이다.

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา, โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺย อุตฺตเรยฺย ปตเรยฺย สมติกฺกเมยฺย วีติวตฺเตยฺยาติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห ภควา –

'세상의 집착(visattikā)을 건너다'에서 갈애(taṇhā)를 '집착(visattikā)'이라 부른다. 어떤 탐욕, 강한 탐욕... 간탐, 탐심, 불선근이다. 어떤 의미에서 'visattikā'라고 하는가 하면... 사방으로 퍼져 있고 넓게 퍼져 있기 때문에 'visattikā'라고 한다. '세상(loke)'이란 악처의 세상... 아야타나(처)의 세상을 말한다. '세상의 집착을 건너다'란 세상에서 그 집착을, 혹은 세상에서 이 집착을 마음 챙기며 건너고, 넘어서고, 통과하고, 초월하고, 벗어나는 것을 말한다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

"도타카여, 전해 들은 것이 아니라 지금 여기에서 스스로 알 수 있는 평온에 대해 그대에게 말하리니, 그것을 알아차려 마음 챙기며 살아간다면 세상의 집착을 건너게 되리라."

๓๖.

36.

ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

"위대한 구도자여, 저는 그 최상의 평온을 기쁘게 받아들입니다. 그것을 알아차려 마음 챙기며 살아간다면 세상의 집착을 건너게 될 것입니다."

ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ. ตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ นนฺทามิ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามีติ – ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ.

'저는 그것을 기쁘게 받아들입니다'에서 '그것(taṃ)'이란 당신의 말씀, 언어, 설법, 훈계, 지침을 기뻐하고, 찬탄하고, 즐거워하고, 함께 기뻐하고, 원하고, 수용하고, 갈망하고, 흠모하고, 열망한다는 뜻이니, 이것이 '저는 그것을 기쁘게 받아들입니다'이다.

มเหสิสนฺติมุตฺตมนฺติ. มเหสีติ กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ…เป… กหํ นราสโภติ มเหสิ. สนฺติมุตฺตมนฺติ สนฺติ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อุตฺตมนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรนฺติ – มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ.

'위대한 구도자와 최상의 평온'에서 '위대한 구도자(mahesī)'란 왜 세존을 마헤시라 하는가? 거대한 계의 무리(sīlakkhandha)를 찾고, 구하고, 탐구했기에 마헤시이며, 거대한 정의 무리... '인류의 영웅은 어디에 계시는가'라고 찾아지시는 분이기에 마헤시이다. '최상의 평온'에서 '평온(santi)'이란 불사(amata)인 열반을 말한다. 그것은 모든 형성된 것의 가라앉음이며, 모든 집착 근거의 놓아버림이며, 갈애의 멸진, 탐욕의 빛바램, 소멸, 열반이다. '최상의'란 으뜸이고, 수승하고, 뛰어난 것이며, 우두머리이고, 최고이며, 탁월한 것이니, 이것이 '위대한 구도자와 최상의 평온'이다.

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ยํ วิทิตํ กตฺวา…เป… ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา [Pg.100] วิภูตํ กตฺวา. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ จรนฺโต…เป… ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

'그것을 알아차려 마음 챙기며 살아가는 것'이란 그 열반을 알고... '모든 형성된 것들은 무상하다'라고 알고, 숙고하고, 조사하고, 분석하고, 명확히 함으로써, '모든 형성된 것들은 괴로움이다'라고... '모든 법은 무아이다'라고... '무엇이든 일어나는 성질의 것은 모두 사라지는 성질의 것이다'라고 알고, 숙고하고, 조사하고, 분석하고, 명확히 하는 것이다. '마음 챙기며'란 네 가지 이유로 마음 챙기는 것이니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립을 닦으며 마음 챙기는 것 등을 말하며... 그를 '마음 챙기는 자'라고 부른다. '살아가는'이란 행하고... 유지하는 것이니, 이것이 '그것을 알아차려 마음 챙기며 살아가는 것'이다.

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ. วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา, โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ…เป… วีติวตฺเตยฺยนฺติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'세상의 집착을 건너다'에서 갈애를 '집착(visattikā)'이라 부른다. 어떤 탐욕, 강한 탐욕... 간탐, 탐심, 불선근이다. 어떤 의미에서 'visattikā'라고 하는가 하면... 사방으로 퍼져 있고 넓게 퍼져 있기 때문에 'visattikā'라고 한다. '세상'이란 악처의 세상... 아야타나의 세상을 말한다. '세상의 집착을 건너다'란 세상에서 그 집착을, 혹은 세상에서 이 집착을 마음 챙기며 건너고, 넘어서고... 벗어나는 것을 말한다. 그래서 그 바라문이 말했다.

‘‘ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

"위대한 구도자여, 저는 그 최상의 평온을 기쁘게 받아들입니다. 그것을 알아차려 마음 챙기며 살아간다면 세상의 집착을 건너게 될 것입니다."

๓๗.

37.

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก, ภวาภวาย มากาสิ ตณฺหํ.

"도타카여, 위(미래)로든 아래(과거)로든 옆(현재)으로든 중간으로든 그대가 무엇을 알게 되든지, 그것이 세상에서 집착임을 알고, 다시 태어남을 위한 갈애를 일으키지 말라."

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสีติ ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ อาชานาสิ ปฏิวิชานาสิ ปฏิวิชฺฌสีติ – ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ. โธตกาติ ภควาติ. โธตกาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โธตกาติ ภควา.

'그대가 무엇을 알게 되든지'란 무엇이든 분명히 알고, 인식하고, 식별하고, 꿰뚫어 아는 것이니, 이것이 '그대가 무엇을 알게 되든지'이다. '도타카여'라고 세존께서 부르신다. 세존께서는 그 바라문을 이름으로 부르신다. '세존'이라는 것은 존경을 나타내는 명칭이며... 이것은 실재하는 명칭이니, 그것이 바로 '세존'이다. 즉 '도타카여'라고 세존께서 부르신다.

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ. อุทฺธนฺติ อนาคตํ; อโธติ อตีตํ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธนฺติ เทวโลโก; อโธติ อปายโลโก; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ มนุสฺสโลโก. อถ วา, อุทฺธนฺติ กุสลา ธมฺมา; อโธติ อกุสลา ธมฺมา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อพฺยากตา ธมฺมา. อุทฺธนฺติ อรูปธาตุ; อโธติ กามธาตุ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ รูปธาตุ. อุทฺธนฺติ สุขา เวทนา; อโธติ [Pg.101] ทุกฺขา เวทนา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา; อโธติ อโธ เกสมตฺถกา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เวมชฺเฌติ – อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ.

'위, 아래, 가로 그리고 가운데'라는 구절에 대하여. '위(uddhaṃ)'는 미래를, '아래(adho)'는 과거를, '가로(tiriyaṃ)와 가운데(majjhe)'는 현재를 의미한다. '위'는 천상계를, '아래'는 악도를, '가로와 가운데'는 인간계를 의미한다. 또한 '위'는 유익한 법(kusalā dhammā)을, '아래'는 해로운 법(akusalā dhammā)을, '가로와 가운데'는 무기기(abyākatā dhammā)의 법을 의미한다. '위'는 무색계를, '아래'는 욕계를, '가로와 가운데'는 색계를 의미한다. '위'는 즐거운 느낌을, '아래'는 괴로운 느낌을, '가로와 가운데'는 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 의미한다. '위'는 발바닥 위쪽을, '아래'는 머리끝 아래쪽을, '가로와 가운데'는 그 중간을 의미한다. 이것이 '위, 아래, 가로 그리고 가운데'라는 구절의 뜻이다.

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเกติ สงฺโค เอโส ลคฺคนํ เอตํ พนฺธนํ เอตํ ปลิโพโธ เอโสติ ญตฺวา ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก.

'이것을 세상의 속박이라 알고서'라는 구절에 대하여. 이것(위, 아래 등)이 걸림(saṅgo)이며, 이것이 집착이며, 이것이 결박이며, 이것이 장애임을 알아서, 이해해서, 비교해서, 고찰해서, 분명히 해서, 명확하게 함으로써 '이것을 세상의 속박이라 알고서'라고 한다.

ภวาภวาย มากาสิ ตณฺหนฺติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ภวาภวายาติ ภวาภวาย กมฺมภวาย ปุนพฺภวาย กามภวาย, กมฺมภวาย กามภวาย ปุนพฺภวาย รูปภวาย, กมฺมภวาย รูปภวาย ปุนพฺภวาย อรูปภวาย, กมฺมภวาย อรูปภวาย ปุนพฺภวาย ปุนปฺปุนพฺภวาย, ปุนปฺปุนคติยา ปุนปฺปุนอุปปตฺติยา ปุนปฺปุนปฏิสนฺธิยา ปุนปฺปุนอตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา ตณฺหํ มากาสิ มา ชเนสิ มา สญฺชเนสิ มา นิพฺพตฺเตสิ มาภินิพฺพตฺเตสิ, ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – ภวาภวาย มากาสิ ตณฺหนฺติ. เตนาห ภควา –

'여러 생존을 위한 갈애를 일으키지 마라'는 구절에 대하여. 갈애(taṇhā)란 형색에 대한 갈애, 소리에 대한 갈애... 법에 대한 갈애를 말한다. '여러 생존을 위하여(bhavābhavāya)'란 여러 생존, 즉 업의 존재, 재생, 욕계의 존재, 욕계의 업의 존재와 재생, 색계의 존재, 색계의 업의 존재와 재생, 무색계의 존재, 무색계의 업의 존재와 재생, 그리고 거듭되는 생존, 거듭되는 태어남(gati), 거듭되는 발생, 거듭되는 재생연결, 거듭되는 자아의 생겨남에 대하여 갈애를 일으키지 말고, 생성하지 말고, 생기게 하지 말고, 발생시키지 말고, 생겨나게 하지 마라. 그것을 버리고, 물리치고, 끝내고, 사라지게 하라는 뜻이다. 이것이 '여러 생존을 위한 갈애를 일으키지 마라'는 구절의 뜻이다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก, ภวาภวาย มากาสิ ตณฺห’’นฺติ.

"도타카여, 위나 아래나 가로나 가운데나 그대가 아는 것이 무엇이든, 그것을 세상의 속박이라 알고서, 여러 생존을 위한 갈애를 일으키지 마라."

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에... "세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다."라고 말했다.

โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ปญฺจโม.

도타카 학도 질문의 상세 설명(제5장)이 끝났다.

๖. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

6. 우파시바 학도 질문의 상세 설명

๓๘.

38.

เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ;

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ, ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํ.

"사카여, 저 혼자 아무것에도 의지하지 않아 이 거대한 폭류를 건너기에 역부족입니다. 널리 보는 눈(Samantacakkhu)을 가지신 분이여, 제가 무엇을 의지하여 이 폭류를 건널 수 있을지, 그 의지처를 말씀해 주십시오."라고 존자 우파시바가 물었다.

เอโก [Pg.102] อหํ สกฺก มหนฺตโมฆนฺติ. เอโกติ ปุคฺคโล วา เม ทุติโย นตฺถิ, ธมฺโม วา เม ทุติโย นตฺถิ, ยํ วา ปุคฺคลํ นิสฺสาย ธมฺมํ วา นิสฺสาย มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ ปตเรยฺยํ สมติกฺกเมยฺยํ วีติวตฺเตยฺยนฺติ. สกฺกาติ สกฺโก. ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก. อถ วา, อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฏฺฐานธนํ…เป… นิพฺพานธนํ. อิเมหิ อเนเกหิ ธนรตเนหิ อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. อถ วา, สกฺโก ปหุ วิสวี อลมตฺโต สูโร วีโร วิกฺกนฺโต อภีรู อฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโกติ – เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ.

'사카여, 저 혼자 이 거대한 폭류를'이라는 구절에 대하여. '혼자(eko)'란 나에게 두 번째 사람도 없고, 두 번째 법도 없다는 뜻이다. 즉, 어떤 사람에게 의지하거나 어떤 법에 의지하여 거대한 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 견해의 폭류, 무명의 폭류를 건너거나, 넘어서거나, 가로지르거나, 초월하거나, 벗어나고자 함을 뜻한다. '사카(sakka)'란 세존을 뜻한다. 세존께서는 석가족(Sakyakulā)에서 출가하셨으므로 사카라 불린다. 또한 거룩한 법의 큰 부와 재산을 갖추셨으므로 사카라고 한다. 그분에게는 이러한 법의 재산이 있으니, 즉 믿음의 재산, 계행의 재산, 부끄러움의 재산, 두려움의 재산, 배움의 재산, 보시의 재산, 지혜의 재산, 사념처의 재산... 열반의 재산이다. 이와 같이 수많은 법의 보배로운 재산을 갖추어 부유하고 큰 재산이 있으므로 사카라고 한다. 또한 사카는 능력 있고, 영향력 있으며, 충분한 힘이 있고, 용감하고, 영웅적이며, 용맹하며, 두려움이 없고, 놀라지 않으며, 겁내지 않고, 도망치지 않으며, 모든 공포와 전율을 버리고, 털끝조차 곤두서지 않는 분이므로 사카라고 한다. 이것이 '사카여, 저 혼자 이 거대한 폭류를'이라는 구절의 뜻이다.

อิจฺจายสฺมา อุปสีโวติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. อุปสีโวติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุปสีโว.

'존자 우파시바가 이와 같이'라는 구절에 대하여. '이와 같이(iccā)'는 단어의 연결이며... '존자(āyasmā)'는 친근한 호칭이며... '우파시바(upasīvo)'는 그 브라만의 이름이다.

อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุนฺติ. อนิสฺสิโตติ ปุคฺคลํ วา อนิสฺสิโต ธมฺมํ วา อนิสฺสิโต โน วิสหามิ น อุสฺสหามิ น สกฺโกมิ น ปฏิพโล มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตริตุํ อุตฺตริตุํ ปตริตุํ สมติกฺกมิตุํ วีติวตฺติตุนฺติ – อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ.

'의지처 없이 건널 수 없습니다'라는 구절에 대하여. '의지처 없이(anissito)'란 사람에게도 의지하지 않고 법에게도 의지하지 않는 것을 뜻한다. 거대한 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 견해의 폭류, 무명의 폭류를 건너거나, 넘어서거나, 가로지르거나, 초월하거나, 벗어날 용기가 없고, 노력할 수 없으며, 할 수 없고, 역량이 부족하다는 뜻이다. 이것이 '의지처 없이 건널 수 없습니다'라는 구절의 뜻이다.

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขูติ อารมฺมณํ อาลมฺพณํ นิสฺสยํ อุปนิสฺสยํ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ภควา เตน สพฺพญฺญุตญาเณน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต.

'널리 보는 눈을 가지신 분이여, 의지처를 말씀해 주십시오'라는 구절에 대하여. '의지처(ārammaṇaṃ)'란 대상, 의지처, 귀의처, 의탁할 곳을 말한다. 그것을 말씀해 주시고, 가르쳐 주시고, 설해 주시고, 제정해 주시고, 확립해 주시고, 열어 주시고, 분석해 주시고, 드러내 주시고, 밝혀 주십시오. '널리 보는 눈(samantacakkhu)'이란 일체지(sabbaññutañāṇaṃ)를 말한다. 세존께서는 그 일체지의 지혜를 갖추셨고, 원만히 갖추셨으며, 도달하셨고, 구족하셨다.

น ตสฺส อทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ, ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ.

"세존께 보이지 않는 것이란 이 세상에 아무것도 없으며, 또한 알지 못하거나 이해하지 못한 것도 없으십니다. 마땅히 알아야 할 모든 것을 아셨으므로, 그러한 이유로 타타가타를 '널리 보는 눈'이라 부릅니다."

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ.

널리 보는 눈을 가지신 분이여, 의지처를 말씀해 주십시오.

ยํ [Pg.103] นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยนฺติ. ยํ นิสฺสิโตติ ยํ ปุคฺคลํ วา นิสฺสิโต ธมฺมํ วา นิสฺสิโต มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ ปตเรยฺยํ สมติกฺกเมยฺยํ วีติวตฺเตยฺยนฺติ – ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'무엇을 의지하여 이 폭류를 건널 수 있을지'라는 구절에 대하여. '무엇을 의지하여'란 어떤 사람을 의지하거나 어떤 법을 의지하여 거대한 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 견해의 폭류, 무명의 폭류를 건너거나, 넘어서거나, 가로지르거나, 초월하거나, 벗어나고자 함을 뜻한다. 이것이 '무엇을 의지하여 이 폭류를 건널 수 있을지'라는 구절의 뜻이다. 그래서 그 브라만은 다음과 같이 말했다.

‘‘เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ;

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ, ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺย’’นฺติ.

"사카여, 저 혼자 아무것에도 의지하지 않아 이 거대한 폭류를 건너기에 역부족입니다. 널리 보는 눈을 가지신 분이여, 제가 무엇을 의지하여 이 폭류를 건널 수 있을지, 그 의지처를 말씀해 주십시오."

๓๙.

39.

อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา, [อุปสีวาติ ภควา]นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ;

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ, ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺส .

"우파시바여, '아무것도 없다'는 무소유처의 선정을 의지하여, 마음 챙김을 유지하고 그것을 관찰하면서 폭류를 건너라. 감각적 욕망들을 버리고 의심들로부터 벗어나, 밤낮으로 갈애가 멸진한 상태(열반)를 집중해서 관찰하라."

อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมาติ โส พฺราหฺมโณ ปกติยา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ ลาภีเยว นิสฺสยํ น ชานาติ – ‘‘อยํ เม นิสฺสโย’’ติ. ตสฺส ภควา นิสฺสยญฺจ อาจิกฺขติ อุตฺตริญฺจ นิยฺยานปถํ. อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตตฺถ ชาเต จิตฺตเจตสิเก ธมฺเม อนิจฺจโต เปกฺขมาโน, ทุกฺขโต…เป… โรคโต… คณฺฑโต… สลฺลโต… อฆโต… อาพาธโต… ปรโต… ปโลกโต… อีติโต… อุปทฺทวโต… ภยโต… อุปสคฺคโต… จลโต… ปภงฺคุโต… อทฺธุวโต… อตาณโต… อเลณโต… อสรณโต… อสรณีภูตโต… ริตฺตโต… ตุจฺฉโต… สุญฺญโต… อนตฺตโต… อาทีนวโต… วิปริณามธมฺมโต… อสารกโต… อฆมูลโต… ภวโต… วิภวโต… สาสวโต… สงฺขตโต… มารามิสโต… ชาติธมฺมโต… ชราธมฺมโต… พฺยาธิธมฺมโต… มรณธมฺมโต… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมโต … สมุทยธมฺมโต… อตฺถงฺคมโต… อสฺสาทโต… อาทีนวโต… นิสฺสรณโต เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโน.

'무소유처를 관찰하며 마음 챙기는 자'라는 것은, 그 바라문이 본래 무소유처의 등지(等至)를 얻었음에도 이것이 자신의 의지처임을 알지 못하기에 '이것이 나의 의지처이다'라고 생각하지 못하는 상태를 말한다. 그에 대하여 세존께서는 의지처와 그 너머의 해탈의 길을 가르쳐 주시는 것이다. 무소유처의 등지에 마음 챙기며 들어갔다가 거기에서 나와, 그곳에서 발생한 마음과 마음 부수 법들을 무상함으로 관찰하고, 괴로움으로... (중략) ... 병으로, 종기로, 화살로, 죄악으로, 질병으로, 타자로, 파괴되는 것으로, 재앙으로, 위해로, 공포로, 장애로, 동요하는 것으로, 무너지는 것으로, 영원하지 않은 것으로, 보호처가 없는 것으로, 은신처가 없는 것으로, 귀의처가 없는 것으로, 귀의할 곳이 되지 못하는 것으로, 텅 빈 것으로, 부질없는 것으로, 비어 있는 것으로, 무아로, 재난으로, 변하는 성질의 것으로, 핵심이 없는 것으로, 고통의 뿌리로, 존재로, 비존재로, 번뇌와 함께하는 것으로, 형성된 것으로, 마라의 미끼로, 태어나는 성질의 것으로, 늙는 성질의 것으로, 병드는 성질의 것으로, 죽는 성질의 것으로, 슬픔·비탄·고통·불요·절망의 성질의 것으로, 오염원의 근거인 것으로, 일어나는 성질의 것으로, 사라지는 성질의 것으로, 매력으로, 재난으로, 벗어남으로 관찰하고 보고 주시하고 숙고하고 조사하는 것이다.

สติมาติ [Pg.104] ยา สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ…เป… สมฺมาสติ – อยํ วุจฺจติ สติ. อิมาย สติยา อุเปโต โหติ…เป… สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ สติมาติ – อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา.

'마음 챙기는 자'란 마음 챙김, 계속되는 마음 챙김, 거듭되는 마음 챙김... (중략) ... 바른 마음 챙김을 말한다. 이러한 마음 챙김을 갖추고... (중략) ... 구족한 사람을 '마음 챙기는 자'라고 부른다. 즉, '무소유처를 관찰하며 마음 챙기는 자'이다.

อุปสีวาติ ภควาติ. อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควา.

'우파시바여'라고 세존께서 부르셨다. '우파시바여'라는 것은 세존께서 그 바라문을 이름으로 부르신 것이다. '세존'이라는 것은 존경의 명칭이며... (중략) ... 깨달음에 의한 명칭이니, 곧 '세존'이다. 이것이 '우파시바여, 세존께서'의 의미이다.

นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆนฺติ นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ. กึการณา นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ? วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ, วิภาเวติ, อนฺตรธาเปติ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสติ. ตํการณา นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ นิสฺสาย อุปนิสฺสาย อาลมฺพณํ กริตฺวา กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตรสฺสุ อุตฺตรสฺสุ ปตรสฺสุ สมติกฺกมสฺสุ วีติวตฺตสฺสูติ – นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ.

'"아무것도 없다"라고 의지하여 폭류를 건너라'는 것은 '아무것도 없다'라고 관찰하는 무소유처의 등지를 의미한다. 왜 '아무것도 없다'는 것이 무소유처의 등지인가? 식무변처의 등지에 마음 챙기며 들어갔다가 거기에서 나와, 바로 그 식(識)을 없애고 사라지게 하여 '아무것도 없다'고 보기 때문이다. 그러므로 '아무것도 없다'는 무소유처의 등지에 의지하고 특별히 의지하며 대상으로 삼아 감욕의 폭류, 존재의 폭류, 견해의 폭류, 무명의 폭류를 건너고 넘어서고 완전히 건너고 초월하고 벗어나라는 의미이다. 이것이 '"아무것도 없다"라고 의지하여 폭류를 건너라'의 의미이다.

กาเม ปหาย วิรโต กถาหีติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา …เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. กาเม ปหายาติ วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา กิเลสกาเม ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – กาเม ปหาย. วิรโต กถาหีติ กถํกถา วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. ทุกฺเข กงฺขา…เป… ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข กถํกถาย อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – เอวมฺปิ วิรโต กถาหิ…เป… อถ วา, ทฺวตฺตึสาย ติรจฺฉานกถาย อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ เอวมฺปิ วิรโต กถาหีติ – กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ.

'욕망들을 버리고 의혹들로부터 멀어져서'라는 구절에서, '욕망'이란 요약하면 두 가지이니, 욕망의 대상과 번뇌로서의 욕망이다. ... (중략) ... 이들을 욕망의 대상이라 하고, ... (중략) ... 이들을 번뇌로서의 욕망이라 한다. '욕망들을 버리고'란 욕망의 대상들을 철저히 알고 번뇌로서의 욕망들을 버리고 제거하고 물리치고 끝내고 다시는 일어나지 않게 함을 뜻한다. '의혹들로부터 멀어져서'에서 '의혹(kathā)'이란 회의적 의심을 말한다. 고성제에 대한 의심... (중략) ... 마음의 전율과 불안을 의혹이라 한다. 이러한 의혹으로부터 떠나고 멀어지고 완전히 멀어지고 벗어나고 탈피하고 해방되고 자유로워져 한계가 없는 마음으로 머무는 것이다. 이것이 '의혹들로부터 멀어져서'의 한 가지 의미이다. 또는 32가지 저속한 이야기로부터 떠나고 멀어지고 완전히 멀어지고 벗어나고 탈피하고 해방되고 자유로워져 한계가 없는 마음으로 머무는 것을 뜻하기도 한다. 이것이 '욕망들을 버리고 의혹들로부터 멀어져서'의 의미이다.

ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสาติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. นตฺตํ วุจฺจติ รตฺติ. อโหติ ทิวโส. รตฺติญฺจ ทิวา จ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ [Pg.105] วฏฺฏกฺขยํ ปสฺส อภิปสฺส ทกฺข โอโลกย นิชฺฌาย อุปปริกฺขาติ – ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺส. เตนาห ภควา –

'밤낮으로 갈애의 멸진을 지켜보라'는 구절에서, '갈애'란 형색에 대한 갈애... (중략) ... 법에 대한 갈애를 말한다. '나탐(nattaṃ)'은 밤을 뜻하고, '아호(aho)'는 낮을 뜻한다. 밤낮으로 갈애의 멸진, 탐욕의 멸진, 성냄의 멸진, 어리석음의 멸진, 태어남의 멸진, 재생의 멸진, 결생의 멸진, 존재의 멸진, 윤회의 멸진, 고통의 순환의 멸진인 열반을 보고 지켜보고 관찰하고 주시하고 숙고하고 조사하라는 의미이다. 그리하여 세존께서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา, [อุปสีวาติ ภควา]นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ;

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ, ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสา’’ติ.

세존께서는 "무소유처를 관찰하며 마음 챙기며, 우파시바여, '아무것도 없다'고 의지하여 폭류를 건너라. 욕망들을 버리고 의혹들로부터 멀어져서, 밤낮으로 갈애의 멸진을 지켜보라."라고 말씀하셨다.

๔๐.

40.

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต, ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี.

[우파시바 존자가 여쭈었다] "모든 욕망에 대하여 탐욕을 떠난 이가 무소유처에 의지하고 다른 것들을 버려, 가장 높은 인지적 해탈에 전념한다면, 그는 거기에서 물러남 없이 머물러 있게 됩니까?"

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ. สพฺเพสูติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ สพฺเพสูติ. กาเมสูติ กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ. สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค วิกฺขมฺภนโตติ – สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค.

'모든 욕망에 대하여 탐욕을 떠난 이'란 구절에서, '모든'이란 전적으로, 모든 면에서, 남김없이, 철저히 전부를 나타내는 말이다. '욕망'이란 요약하면 두 가지이니, 욕망의 대상과 번뇌로서의 욕망이다. ... (중략) ... 이들을 욕망의 대상이라 하고, ... (중략) ... 이들을 번뇌로서의 욕망이라 한다. '모든 욕망에 대하여 탐욕을 떠난 이'란 모든 욕망에 대하여 탐욕을 떠나고, 탐욕이 사라지고, 탐욕을 던져버리고, 탐욕을 토해내고, 탐욕에서 벗어나고, 탐욕을 버리고, 억압을 통해 탐욕을 포기한 사람을 의미한다.

อิจฺจายสฺมา อุปสีโวติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. อุปสีโวติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุปสีโว.

'이와 같이 우파시바 존자가'란 구절에서, '이와 같이(icca)'는 단어의 연결이다. ... (중략) ... '존자(āyasmā)'는 친근한 표현이며... (중략) ... '우파시바'는 그 바라문의 이름이니... (중략) ... 부르는 명칭이다. 이것이 '이와 같이 우파시바 존자가'의 의미이다.

อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญนฺติ. เหฏฺฐิมา ฉ สมาปตฺติโย หิตฺวา จชิตฺวา ปริจฺจชิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ นิสฺสิโต อลฺลีโน อุปคโต สมุปคโต อชฺโฌสิโต อธิมุตฺโตติ – อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ.

'무소유처에 의지하고 다른 것들을 버려'라는 것은 아래의 여섯 가지 등지를 버리고 제거하고 포기하고 넘어서고 완전히 넘어서고 벗어나서, 무소유처의 등지에 의지하고 밀착하고 다가가고 도달하고 몰입하고 전념함을 의미한다.

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโตติ สญฺญาวิโมกฺขา วุจฺจนฺติ สตฺต สญฺญาสมาปตฺติโย. ตาสํ สญฺญาสมาปตฺตีนํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติวิโมกฺโข อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ วิเสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ, ปรเม อคฺเค เสฏฺเฐ วิเสฏฺเฐ ปาโมกฺเข อุตฺตเม ปวเร [Pg.106] อธิมุตฺติวิโมกฺเขน อธิมุตฺโต ตตฺราธิมุตฺโต ตทธิมุตฺโต ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโยติ – สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต.

'가장 높은 인지적 해탈에 전념한다면'에서 '인지적 해탈'은 일곱 가지 인지적 등지를 말한다. 그러한 등지들 중에서 무소유처의 등지에 의한 해탈이 가장 으뜸이고, 최고이며, 수승하고, 우두머리이며, 최상이고, 탁월하다. 이처럼 가장 높고 으뜸이며 최고이고 수승하고 우두머리이며 최상이고 탁월한 무소유처에 대하여 전념하여 해탈하고, 그곳에 몰입하며, 그것을 향하고, 그것을 수행하며, 그것을 많이 닦고, 그것을 중요시하며, 그것으로 기울어지고, 그것으로 굽어들고, 그것으로 치우치며, 그것을 상위의 주도권으로 삼아 머무는 자를 의미한다.

ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายีติ. ติฏฺเฐ นูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา, ‘‘เอวํ นุ โข, นนุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – ติฏฺเฐ นุ. ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเน. อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโน…เป…. อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

"그는 그곳에 머물러 물러나지 않겠습니까?"(Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyīti)에서 '머물겠습니까'(Tiṭṭhe nu)란 "이와 같이 참으로 머물 것인가, 머물지 않을 것인가, 무엇으로 머물 것인가, 어떻게 머물 것인가"라는 의심에 의한 물음, 회의에 의한 물음, 두 갈래 마음의 물음, 불확실한 앎에 의한 물음이다. '그곳에'(Tattha)란 무소유처를 의미한다. '물러나지 않음'(Anānuyāyī)이란 순차적으로 도달하여, 동요하지 않고, 사라지지 않고, 중단되지 않고, 쇠퇴하지 않는 것을 말한다. 또는 탐욕에 물들지 않고, 성내지 않고, 어리석지 않고, 번뇌로 오염되지 않는 것이다. 이것이 '그는 그곳에 머물러 물러나지 않겠습니까'라는 구절의 의미이다. 그래서 그 바라문이 이와 같이 말했다.

‘‘สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต, ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี’’ติ.

"모든 욕망에서 탐욕을 떠난 이가 [아유스마 우파시바가 말하였다] 무소유처에 의지하여 다른 것(낮은 단계의 정)을 버리고, 최상의 상(想)의 해탈에 전념하여, 그가 그곳에서 물러나지 않고 머물겠습니까?"

๔๑.

41.

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อุปสีวาติ ภควา]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต, ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี.

"우파시바여, 모든 욕망에서 탐욕을 떠난 이가 무소유처에 의지하여 다른 것을 버리고, 최상의 상의 해탈에 전념하여, 그는 그곳에 도달하여 물러나지 않고 머무를 것이다."라고 세존께서 답하셨다.

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ. สพฺเพสูติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ สพฺเพสูติ. กาเมสูติ กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค…เป… ปฏินิสฺสฏฺฐราโค วิกฺขมฺภนโตติ – สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค.

"모든 욕망에서 탐욕을 떠난 이"(Sabbesu kāmesu yo vītarāgo)라는 구절에서, '모든'(Sabbesu)이란 하나도 빠짐없이, 온갖 방법으로, 남김없이 전부를 가리키는 포괄적인 표현이다. '욕망'(Kāmesu)에는 물질적 욕망(vatthukāma)과 번뇌의 욕망(kilesakāma)이 있다... 이것들을 물질적 욕망이라 하고... 이것들을 번뇌의 욕망이라 한다. "모든 욕망에서 탐욕을 떠난 이"란 모든 욕망에 대해 탐욕이 없는 사람, 즉 억압(비캄바나)을 통해 탐욕을 완전히 버린 사람을 말한다. 이것이 이 구절의 의미이다.

อุปสีวาติ ภควาติ. อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควา.

"우파시바여, 라고 세존께서 말씀하셨다"는 것은 세존께서 그 바라문을 이름으로 부르시는 것이다. '세존'(Bhagavā)은 존경의 의미를 담은 명칭이며, 스스로 체득한 지혜에 의한 명칭이 바로 세존이다.

อากิญฺจญฺญํ [Pg.107] นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญนฺติ. เหฏฺฐิมา ฉ สมาปตฺติโย หิตฺวา จชิตฺวา ปริจฺจชิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ นิสฺสิโต อลฺลีโน อุปคโต สมุปคโต อชฺโฌสิโต อธิมุตฺโตติ – อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ.

"무소유처에 의지하여 다른 것을 버리고"란 낮은 단계의 여섯 가지 정(定)을 버리고, 포기하고, 완전히 건너뛰고 초월하여 무소유처정에 의지하고, 밀착하고, 다가가고, 전념하고, 확신하여 머무는 것을 말한다. 이것이 이 구절의 의미이다.

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโตติ สญฺญาวิโมกฺขา วุจฺจนฺติ สตฺต สญฺญาสมาปตฺติโย. ตาสํ สญฺญาสมาปตฺตีนํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติวิโมกฺโข อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ วิเสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ, ปรเม อคฺเค เสฏฺเฐ วิเสฏฺเฐ ปาโมกฺเข อุตฺตเม ปวเร อธิมุตฺติวิโมกฺเขน อธิมุตฺโต ตตฺราธิมุตฺโต ตทธิมุตฺโต…เป… ตทธิปเตยฺโยติ – สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต.

"최상의 상의 해탈에 전념하여"에서 '상의 해탈'(Saññāvimokkhe)은 상(想)이 있는 일곱 가지 정(定)을 말한다. 상이 있는 그 모든 정들 가운데 무소유처정은 해탈이며 으뜸이고 최상이며 수승하고 탁월하며 최고이다. 그 최상의 경지에 확신하는 해탈로써 전념하고, 그곳에 마음을 기울이고, 그것을 주도적으로 삼아 머무는 것을 말한다. 이것이 이 구절의 의미이다.

ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายีติ. ติฏฺเฐยฺยาติ ติฏฺเฐยฺย สฏฺฐิกปฺปสหสฺสานิ. ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเน. อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโน. อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี. เตนาห ภควา –

"그는 그곳에서 물러나지 않고 머무를 것이다"에서 '머무를 것이다'란 6만 겁 동안 머무는 것을 의미한다. '그곳에'란 무소유처를 말한다. '물러나지 않음'이란 순차적으로 도달하여, 동요하지 않고, 사라지지 않고, 중단되지 않고, 쇠퇴하지 않는 것을 말한다. 또는 탐욕에 물들지 않고, 성내지 않고, 어리석지 않고, 번뇌로 오염되지 않는 것이다. 이것이 이 구절의 의미이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อุปสีวาติ ภควา]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต, ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี’’ติ.

"모든 욕망에서 탐욕을 떠난 이가 [우파시바여, 세존께서 말씀하셨다] 무소유처에 의지하여 다른 것을 버리고, 최상의 상의 해탈에 전념하여, 그는 그곳에 도달하여 물러나지 않고 머무를 것이다."

๔๒.

42.

ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี, ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขุ;

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส.

"일체안(一切眼)을 가지신 분이여, 만일 그가 그곳에서 물러나지 않고 수많은 세월 동안 머문다면, 그는 바로 그곳에서 해탈하여 시원하게(평온하게) 되겠습니까? 아니면 그런 사람의 식(識)이 소멸하겠습니까?"라고 물었다.

ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายีติ สเจ โส ติฏฺเฐยฺย สฏฺฐิกปฺปสหสฺสานิ. ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเน. อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโน. อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี.

"만일 그가 그곳에서 물러나지 않고 머문다면"이란 그가 만약 6만 겁 동안 머문다면 하는 것이다. '그곳에'란 무소유처를 말한다. '물러나지 않음'이란 무소유처에 도달하여, 생을 마치지 않고, 소멸하지 않고, 사라지지 않고, 쇠퇴하지 않는 것을 말한다. 또는 탐욕에 물들지 않고, 성냄으로 파괴되지 않고, 어리석음으로 방황하지 않고, 번뇌로 더럽혀지지 않는 것이다. 이것이 이 구절의 의미이다.

ปูคมฺปิ [Pg.108] วสฺสานิ สมนฺตจกฺขูติ. ปูคมฺปิ วสฺสานีติ ปูคมฺปิ วสฺสานิ พหูนิ วสฺสานิ พหูนิ วสฺสสตานิ พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ พหูนิ กปฺปานิ พหูนิ กปฺปสตานิ พหูนิ กปฺปสหสฺสานิ พหูนิ กปฺปสตสหสฺสานิ. สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ…เป… ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ – ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขุ.

"수많은 세월 동안 일체안을 가지신 분이여"에서 '수많은 세월'이란 수많은 해, 수백 년, 수천 년, 수십만 년, 수많은 겁, 수백 겁, 수천 겁, 수십만 겁을 말한다. '일체안'(Samantacakkhu)이란 일체지(一切知)의 지혜를 의미한다. 그러므로 타타가타(여래)를 일체안이라 부른다. 이것이 이 구절의 의미이다.

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสาติ ตตฺเถว โส สีติภาวมนุปฺปตฺโต นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ติฏฺเฐยฺย. อถ วา, ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺย อุจฺฉิชฺเชยฺย นสฺเสยฺย วินสฺเสยฺย น ภเวยฺยาติ ปุนพฺภวปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ นิพฺพตฺเตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส สสฺสตญฺจ อุจฺเฉทญฺจ ปุจฺฉติ. อุทาหุ ตตฺเถว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพาเยยฺย. อถ วา, ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺย ปุน ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ นิพฺพตฺเตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ, อากิญฺจญฺญายตนํ อุปปนฺนสฺส ปรินิพฺพานญฺจ ปฏิสนฺธิญฺจ ปุจฺฉติ. ตถาวิธสฺสาติ ตถาวิธสฺส ตาทิสสฺส ตสฺสณฺฐิตสฺส ตปฺปการสฺส ตปฺปฏิภาคสฺส อากิญฺจญฺญายตนํ อุปปนฺนสฺสาติ – ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

"그는 바로 그곳에서 해탈하여 시원하게 되겠습니까? 아니면 그런 사람의 식이 소멸하겠습니까?"라는 것은 그가 무소유처에서 시원한 경지에 도달하여 영원하고 견고하며 상주하여 변하지 않는 성질로서 영원히 그곳에 머물 것인지 묻는 것이다. 또는 그의 식이 소멸하고, 끊어지고, 파괴되어 사라질 것인지, 즉 욕계나 색계나 무색계에 다시 태어나는 재생의 식이 생길 것인지에 대해 영원함(상견)과 단멸(단견)에 대해 묻는 것이다. 아니면 그곳에서 남김없는 열반의 요소로 반열반(般涅槃)할 것인지 묻는 것이다. 또한 그의 식이 소멸하여 다시 욕계나 색계나 무색계에서 재생의 식을 일으킬 것인지, 즉 무소유처에 태어난 이의 반열반과 재생에 대해 묻는 것이다. '그런 사람'(Tathāvidhassa)이란 그와 같은 부류의 사람, 그곳에 머무는 이, 그러한 성질을 가진 이로서 무소유처에 태어난 이를 의미한다. 이것이 이 구절의 의미이다. 그래서 그 바라문이 이와 같이 말했다.

‘‘ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี, ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขุ;

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสา’’ติ.

"만일 그가 그곳에서 물러나지 않고 수많은 세월 동안 머문다면, 일체안을 가지신 분이여, 그는 바로 그곳에서 해탈하여 시원하게 되겠습니까? 아니면 그런 사람의 식이 소멸하겠습니까?"

๔๓.

43.

อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, [อุปสีวาติ ภควา]อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต, อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ.

"바람의 기세에 날린 불꽃이 사라져서 어떤 불이라고 명칭할 수 없게 되는 것처럼, 이와 같이 성자(무소유처에 태어난 유학의 성자)는 명신(名身, 정신적 무더기)에서 벗어나 아라한이 되어 반열반이라 불리는 소멸에 도달하여 어떤 존재라는 명칭을 얻지 않는다."라고 세존께서 답하셨다.

อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตาติ อจฺจิ วุจฺจติ ชาลสิขา. วาตาติ ปุรตฺถิมา วาตา ปจฺฉิมา วาตา อุตฺตรา วาตา ทกฺขิณา วาตา สรชา วาตา อรชา วาตา สีตา วาตา อุณฺหา วาตา ปริตฺตา วาตา อธิมตฺตา [Pg.109] วาตา เวรมฺภวาตา ปกฺขวาตา สุปณฺณวาตา ตาลปณฺณวาตา วิธูปนวาตา. วาตเวเคน ขิตฺตาติ วาตเวเคน ขิตฺตา อุกฺขิตฺตา นุนฺนา ปณุนฺนา ขมฺภิตา วิกฺขมฺภิตาติ – อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา. อุปสีวาติ ภควาติ. อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควา.

'불꽃이 바람의 힘에 날려가듯이'에서 불꽃(acci)이란 타오르는 불길(jālasikhā)을 말한다. 바람(vātā)이란 동풍, 서풍, 북풍, 남풍, 먼지가 있는 바람, 먼지가 없는 바람, 찬 바람, 더운 바람, 미풍, 거센 바람, 베람바 풍, 날개 치는 바람, 가루다 바람, 종려나무 잎 바람, 부채 바람을 말한다. '바람의 힘에 날려가듯이(vātavegena khittā)'란 바람의 힘에 의해 날려가고, 높이 날려가고, 밀려가고, 멀리 밀려가고, 흔들리고, 흩어지는 것을 말한다. 즉, '불꽃이 바람의 힘에 날려가듯이'이다. '우파시바여'라고 세존께서 말씀하셨다. '우파시바'는 세존께서 그 바라문의 이름을 부르시는 것이다. '세존'이란 존경의 명칭이며... 실제적인 명칭이 세존이다.

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขนฺติ. อตฺถํ ปเลตีติ อตฺถํ ปเลติ, อตฺถํ คเมติ, อตฺถํ คจฺฉติ นิรุชฺฌติ วูปสมติ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. น อุเปติ สงฺขนฺติ สงฺขํ น อุเปติ, อุทฺเทสํ น อุเปติ, คณนํ น อุเปติ, ปณฺณตฺตึ น อุเปติ, ‘‘ปุรตฺถิมํ วา ทิสํ คตา, ปจฺฉิมํ วา ทิสํ คตา, อุตฺตรํ วา ทิสํ คตา, ทกฺขิณํ วา ทิสํ คตา อุทฺธํ วา คตา, อโธ วา คตา, ติริยํ วา คตา, วิทิสํ วา คตา’’ติ, โส เหตุ นตฺถิ, ปจฺจโย นตฺถิ, การณํ นตฺถิ, เยน สงฺขํ คจฺเฉยฺยาติ – อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ.

'사라져서 명칭에 도달하지 않는다'에서 '사라진다(atthaṃ paleti)'는 것은 사라지고, 파멸에 이르고, 가고, 소멸하고, 가라앉고, 완전히 안온해지는 것을 말한다. '명칭에 도달하지 않는다(na upeti saṅkhaṃ)'는 것은 명칭에 이르지 않고, 지시에 이르지 않고, 수치에 이르지 않고, 시설(개념화)에 이르지 않는 것을 말한다. '동쪽으로 갔다, 서쪽으로 갔다, 북쪽으로 갔다, 남쪽으로 갔다, 위로 갔다, 아래로 갔다, 옆으로 갔다, 비스듬히 갔다'고 할 수 있는 원인도 없고 조건도 없고 근거도 없으므로 명칭에 이를 수 없다. 이것이 '사라져서 명칭에 도달하지 않는다'는 뜻이다.

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโตติ. เอวนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ …เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. นามกายา วิมุตฺโตติ โส มุนิ ปกติยา ปุพฺเพว รูปกายา วิมุตฺโต. ตทงฺคํ สมติกฺกมา วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ปหีโน. ตสฺส มุนิโน ภวนฺตํ อาคมฺม จตฺตาโร อริยมคฺคา ปฏิลทฺธา โหนฺติ. จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ปฏิลทฺธตฺตา นามกาโย จ รูปกาโย จ ปริญฺญาตา โหนฺติ. นามกายสฺส จ รูปกายสฺส จ ปริญฺญาตตฺตา นามกายา จ รูปกายา จ มุตฺโต วิมุตฺโต สุวิมุตฺโต อจฺจนฺตอนุปาทาวิโมกฺเขนาติ – เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต.

'이와 같이 성자는 명신(mental body)으로부터 해탈한다'에서 '이와 같이(evaṃ)'란 비유를 완성하는 말이다. '성자(muni)'란 지혜(ñāṇa)를 모나(mona)라 하며... 갈애와 견해의 그물을 넘어선 그가 성자이다. '명신으로부터 해탈한다(nāmakāyā vimutto)'는 것은 그 성자가 본래 이전에 이미 색신(physical body)으로부터 해탈했고, 그 요소(색)를 초월하여 가라앉힘의 버림(vikkhambhana-pahāna)으로 버려졌음을 말한다. 그 성자에게는 존재의 끝에 이르러 네 가지 성스러운 도(magga)를 얻게 된다. 네 가지 성스러운 도를 얻었으므로 명신과 색신을 철저히 알게(pariññāta) 된다. 명신과 색신을 철저히 알았으므로 취착 없는 해탈(anupādā-vimokkha)에 의해 명신과 색신으로부터 벗어나고, 해탈하고, 잘 해탈하게 된다. 이것이 '이와 같이 성자는 명신으로부터 해탈한다'는 뜻이다.

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขนฺติ. อตฺถํ ปเลตีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ. น อุเปติ สงฺขนฺติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุโต สงฺขํ น อุเปติ, อุทฺเทสํ น อุเปติ, คณนํ น อุเปติ, ปณฺณตฺตึ น อุเปติ – ขตฺติโยติ วา พฺราหฺมโณติ วา เวสฺโสติ วา สุทฺโทติ วา คหฏฺโฐติ วา ปพฺพชิโตติ วา เทโวติ วา มนุสฺโสติ วา รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา. โส เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ การณํ นตฺถิ [Pg.110] เยน สงฺขํ คจฺเฉยฺยาติ – อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ. เตนาห ภควา –

'사라져서 명칭에 도달하지 않는다'에서 '사라진다'는 것은 무여열반의 요소로 완전한 열반에 드는 것이다. '명칭에 도달하지 않는다'는 것은 무여열반의 요소로 완전한 열반에 든 이는 명칭에 이르지 않고, 지시에 이르지 않고, 수치에 이르지 않고, 시설에 이르지 않는다는 것이다. '크샤트리아라거나, 바라문이라거나, 바이샤라거나, 수드라라거나, 재가자라거나, 출가자라거나, 천신이라거나, 인간이라거나, 형색이 있다거나, 형색이 없다거나, 인식이 있다거나, 인식이 없다거나, 인식이 있는 것도 아니고 없는 것도 아니라거나' 하는 명칭에 도달할 원인도 없고 조건도 없고 근거도 없다. 이것이 '사라져서 명칭에 도달하지 않는다'는 뜻이다. 이에 세존께서 말씀하셨다.

‘‘อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, [อุปสีวาติ ภควา]อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต, อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺข’’นฺติ.

“불꽃이 바람의 힘에 날려가 사라져서 명칭에 도달하지 않듯이, [우파시바여, 세존께서 말씀하셨다] 이와 같이 성자는 명신으로부터 해탈하여 사라져서 명칭에 도달하지 않는다.”

๔๔.

44.

อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค;

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“사라진 그는 존재하지 않는 것입니까, 아니면 영원히 병 없음(안온함)에 머무는 것입니까? 성자시여, 저에게 이를 잘 설명해 주십시오. 당신께서는 이 법을 참으로 알고 계시기 때문입니다.”

อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถีติ โส อตฺถงฺคโต อุทาหุ นตฺถิ โส นิรุทฺโธ อุจฺฉินฺโน วินฏฺโฐติ – อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ.

'사라진 그는 존재하지 않는 것입니까'란 그가 사라진 것인지, 아니면 존재하지 않는 것인지, 멸진한 것인지, 단절된 것인지, 파멸된 것인지 묻는 것이다. 이것이 '사라진 그는 존재하지 않는 것입니까'의 뜻이다.

อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโคติ อุทาหุ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ติฏฺเฐยฺยาติ – อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค.

'아니면 영원히 병 없음에 머무는 것입니까'란 아니면 영원하고 견고하고 상주하며 변하지 않는 법으로서 영원함과 같이 바로 그곳에 머무는 것인지 묻는 것이다. 이것이 '아니면 영원히 병 없음에 머무는 것입니까'의 뜻이다.

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหีติ. ตนฺติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อชฺเฌสามิ ยํ ปสาเทมิ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. สาธุ วิยากโรหีติ สาธุ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ.

'성자시여, 저에게 이를 잘 설명해 주십시오'에서 '그것(taṃ)'이란 제가 묻고, 요청하고, 간청하고, 기원하는 것을 말한다. '성자'란 지혜를 모나라고 하며... 갈애의 그물을 넘어선 분이다. '잘 설명해 주십시오(sādhu viyākarohi)'란 잘 가르쳐 주시고, 설해 주시고, 명확히 해주시고, 확립해 주시고, 열어 주시고, 분석해 주시고, 드러내 주시고, 밝혀 달라는 뜻이다. 이것이 '성자시여, 저에게 이를 잘 설명해 주십시오'의 뜻이다.

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธมฺโมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'당신께서는 이 법을 참으로 알고 계시기 때문입니다'란 당신께서는 이 법을 이와 같이 알고, 숙고하고, 결정하고, 분명히 하고, 판별하셨기 때문이라는 뜻이다. 이에 그 바라문은 말했다.

‘‘อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค;

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’ติ.

“사라진 그는 존재하지 않는 것입니까, 아니면 영원히 병 없음에 머무는 것입니까? 성자시여, 저에게 이를 잘 설명해 주십시오. 당신께서는 이 법을 참으로 알고 계시기 때문입니다.”

๔๕.

45.

อตฺถงฺคตสฺส [Pg.111] น ปมาณมตฺถิ, [อุปสีวาติ ภควา]เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ;

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ, สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ.

“사라진 이에게는 측정할 수 있는 척도가 없으니, [우파시바여, 세존께서 말씀하셨다] 그를 무엇이라 부를 수 있는 원인이 그에게는 없기 때문이다. 모든 법들이 완전히 제거되었을 때, 모든 언어의 길 또한 완전히 제거된다.”

อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถีติ อตฺถงฺคตสฺส อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส รูปปมาณํ นตฺถิ, เวทนาปมาณํ นตฺถิ, สญฺญาปมาณํ นตฺถิ, สงฺขารปมาณํ นตฺถิ, วิญฺญาณปมาณํ นตฺถิ, น อตฺถิ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ วูปสนฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ญาณคฺคินา ทฑฺฒนฺติ – อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ. อุปสีวาติ ภควาติ อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควา.

'사라진 이에게는 척도가 없다'는 것은 무여열반의 요소로 완전한 열반에 든 이에게는 색의 척도도 없고, 수의 척도도 없고, 상의 척도도 없고, 행의 척도도 없고, 식의 척도도 없다는 것이다. 그것은 존재하지 않고, 발견되지 않으며, 얻을 수 없다. 버려졌고, 단절되었고, 가라앉았고, 안온해졌으며, 다시 태어날 수 없는 것이 되었고, 지혜의 불로 태워졌다. 이것이 '사라진 이에게는 척도가 없다'는 뜻이다. '우파시바여'라고 세존께서 말씀하셨다. '우파시바'는 세존께서 그 바라문의 이름을 부르시는 것이다. '세존'이란 존경의 명칭이며... 실제적인 명칭이 세존이다.

เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถีติ เยน ตํ ราเคน วเทยฺยุํ, เยน โทเสน วเทยฺยุํ, เยน โมเหน วเทยฺยุํ, เยน มาเนน วเทยฺยุํ, ยาย ทิฏฺฐิยา วเทยฺยุํ, เยน อุทฺธจฺเจน วเทยฺยุํ, ยาย วิจิกิจฺฉาย วเทยฺยุํ, เยหิ อนุสเยหิ วเทยฺยุํ – รตฺโตติ วา ทุฏฺโฐติ วา มูฬฺโหติ วา วินิพทฺโธติ วา ปรามฏฺโฐติ วา วิกฺเขปคโตติ วา อนิฏฺฐงฺคโตติ วา ถามคโตติ วา, เต อภิสงฺขารา ปหีนา. อภิสงฺขารานํ ปหีนตฺตา คติยา เยน ตํ วเทยฺยุํ – เนรยิโกติ วา ติรจฺฉานโยนิโกติ วา เปตฺติวิสยิโกติ วา มนุสฺโสติ วา เทโวติ วา รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา, โส เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ การณํ นตฺถิ เยน วเทยฺยุํ กเถยฺยุํ ภเณยฺยุํ ทีเปยฺยุํ โวหเรยฺยุนฺติ – เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ.

‘그를 무엇이라 부를 수 있는가 하면 그에게는 그것이 없습니다’라는 것은, 그를 어떤 탐욕(rāga)으로 부르거나, 어떤 성냄(dosa)으로 부르거나, 어떤 어리석음(moha)으로 부르거나, 어떤 자만(māna)으로 부르거나, 어떤 견해(diṭṭhi)로 부르거나, 어떤 들뜸(uddhacca)으로 부르거나, 어떤 의심(vicikicchā)으로 부르거나, 어떤 잠재 성향(anusaya)들 — 즉 ‘탐욕에 물든 자’라거나, ‘성난 자’라거나, ‘미혹된 자’라거나, ‘결박된 자’라거나, ‘집착된 자’라거나, ‘산란한 자’라거나, ‘결정을 내리지 못한 자’라거나, ‘강박에 빠진 자’라고 부를 만한 그 형성(abhisaṅkhārā)들이 버려졌기 때문입니다. 형성들이 버려졌기에, 그를 어떠한 태어남(gati)으로 부를 수 있는 원인이나 조건이나 근거가 없습니다. 지옥에 떨어진 자라거나, 축생이라거나, 아귀라거나, 인간이라거나, 천신이라거나, 색계 존재라거나, 무색계 존재라거나, 상(想)이 있는 자라거나, 상이 없는 자라거나, 비상비비상처의 존재라고 부르거나 말하거나 이야기하거나 드러내거나 명명할 수 있는 그 원인이 그에게는 없다는 뜻입니다.

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสูติ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สพฺเพสุ ขนฺเธสุ สพฺเพสุ อายตเนสุ สพฺพาสุ ธาตูสุ สพฺพาสุ คตีสุ สพฺพาสุ อุปปตฺตีสุ สพฺพาสุ ปฏิสนฺธีสุ สพฺเพสุ ภเวสุ สพฺเพสุ สํสาเรสุ สพฺเพสุ วฏฺเฏสุ อูหเตสุ สมูหเตสุ อุทฺธเตสุ สมุทฺธเตสุ อุปฺปาฏิเตสุ สมุปฺปาฏิเตสุ ปหีเนสุ สมุจฺฉินฺเนสุ วูปสนฺเตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺเธสุ อภพฺพุปฺปตฺติเกสุ ญาณคฺคินา ทฑฺเฒสูติ – สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ.

‘모든 법(dhamma)들이 완전히 제거되었을 때’란 모든 법들, 모든 온(khandha), 모든 처(āyatana), 모든 계(dhātu), 모든 태어남(gati), 모든 발생(upapatti), 모든 재생(paṭisandhi), 모든 유(bhava), 모든 윤회(saṃsāra), 모든 전변(vaṭṭa)들이 뽑히고, 완전히 뽑히고, 제거되고, 완전히 제거되고, 뿌리 뽑히고, 완전히 뿌리 뽑히고, 버려지고, 완전히 끊어지고, 고요해지고, 가라앉고, 다시 태어날 수 없게 되고, 지혜의 불(ñāṇaggi)에 의해 타버린 것을 말합니다.

สมูหตา [Pg.112] วาทปถาปิ สพฺเพติ วาทปถา วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. ตสฺส วาทา จ วาทปถา จ อธิวจนานิ จ อธิวจนปถา จ นิรุตฺติ จ นิรุตฺติปถา จ ปญฺญตฺติ จ ปญฺญตฺติปถา จ อูหตา สมูหตา อุทฺธตา สมุทฺธตา อุปฺปาฏิตา สมุปฺปาฏิตา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ. เตนาห ภควา –

‘말의 길들 또한 모두 제거되었다’에서 말의 길(vādapathā)이란 번뇌(kilesa)와 온(khandha)과 형성(abhisaṅkhārā)을 말합니다. 그(아라한)의 말과 말의 길, 명칭(adhivacanā)과 명칭의 길, 어원(nirutti)과 어원의 길, 개념(paññatti)과 개념의 길들이 뽑히고, 완전히 뽑히고, 제거되고, 완전히 제거되고, 뿌리 뽑히고, 완전히 뿌리 뽑히고, 버려지고, 완전히 끊어지고, 고요해지고, 가라앉고, 다시 태어날 수 없게 되고, 지혜의 불에 의해 타버렸다는 뜻입니다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, [อุปสีวาติ ภควา]เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ;

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ, สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ’’ติ.

“사라진 자에게는 측량할 수 있는 기준이 없나니, [우파시바여, 세존께서 말씀하셨다] 그를 무엇이라 부를 수 있는 근거가 그에게는 없느니라. 모든 법들이 완전히 제거되었을 때, 말의 길들 또한 모두 제거되었느니라.”

สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธึ…เป… ปญฺชลิโก นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에 그 바라문과 함께 있던 이들은... (중략)... 합장하고 경배하며 앉아 “세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 세존의 제자입니다”라고 말하였습니다.

อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ฉฏฺโฐ.

우파시바 학도 질문 해설인 여섯 번째 장이 끝났다.

๗. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

7. 난다 학도 질문 해설

๔๖.

46.

สนฺติ โลเก มุนโย, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ;

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ, อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ .

“세상에는 성자(muni)들이 있다고 [존자 난다가 여쭈었다] 사람들이 말합니다. 그것은 어찌 된 것입니까? 그들은 지혜(ñāṇa)를 갖추었기에 성자라고 불리는 것입니까, 아니면 삶의 방식(jīvita)을 갖추었기 때문입니까?”

สนฺติ โลเก มุนโยติ. สนฺตีติ สนฺติ สํวิชฺชนฺติ อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. มุนโยติ มุนินามกา อาชีวกา นิคณฺฐา ชฏิลา ตาปสา. (เทวา โลเก มุนโยติ สญฺชานนฺติ, น จ เต มุนโย) ติ. สนฺติ โลเก มุนโย. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. นนฺโทติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

‘세상에는 성자들이 있다’에서 ‘있다(santi)’는 존재한다, 발견된다는 뜻입니다. ‘세상’이란 아귀 세상... (중략)... 처(āyatana)의 세상을 말합니다. ‘성자들(munayo)’이란 성자라는 이름을 가진 아지바카(ājīvaka), 니간타(nigaṇṭha), 고행자(jaṭila), 수행자(tāpasa)들을 말합니다. 천신들은 세상에 성자들이 있다고 인식하지만, 그들은 (진정한) 성자가 아닙니다. ‘존자 난다가 여쭈었다’에서 ‘이와 같이(itī)’는 구절의 연결이며... (중략)... ‘존자(āyasmā)’는 친근한 호칭이며... (중략)... ‘난다’는 그 바라문의 이름입니다.

ชนา [Pg.113] วทนฺติ ตยิทํ กถํสูติ. ชนาติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. วทนฺตีติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ตยิทํ กถํสูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ.

‘사람들이 말하기를 그것은 어찌 된 것입니까’에서 ‘사람들(janā)’이란 왕족, 바라문, 상인, 천민, 재가자, 출가자, 천신, 인간들을 말합니다. ‘말하다(vadanti)’는 이야기하고 말하고 드러내고 명칭을 붙인다는 뜻입니다. ‘그것은 어찌 된 것입니까(tayidaṃ kathaṃsūti)’라는 것은 ‘과연 그러한가, 그렇지 않은가, 무엇인가, 어떻게 된 것인가’라고 묻는 의문과 의혹과 불확실에 기인한 질문입니다.

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺตีติ. อฏฺฐ สมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ.

‘지혜를 갖춘 이를 성자라고 부르는 것입니까’란 여덟 가지 등지(samāpatti)의 지혜나 다섯 가지 신통(abhiññā)의 지혜를 갖추고, 도달하고, 구비하고, 성취한 이를 성자라고 부르고, 이야기하고, 말하고, 드러내고, 명칭을 붙이는 것입니까?

อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนนฺติ อุทาหุ อเนกวิวิธอติปรมทุกฺกรการิกลูขชีวิตานุโยเคน อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘아니면 삶의 방식을 갖추었기 때문입니까’란 아니면 여러 가지 매우 행하기 어려운 고행과 거친 생활 방식에 전념하여 그것을 갖추고, 도달하고, 구비하고, 성취한 이를 성자라고 부르고, 이야기하고, 말하고, 드러내고, 명칭을 붙이는 것입니까? 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘สนฺติ โลเก มุนโย, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ;

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ, อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺน’’นฺติ.

“세상에는 성자들이 있다고 [존자 난다가 여쭈었다] 사람들이 말합니다. 그것은 어찌 된 것입니까? 지혜를 갖춘 이를 성자라고 부르는 것입니까, 아니면 삶의 방식을 갖추었기 때문입니까?”

๔๗.

47.

น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน,มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ;

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ.

“난다여, 현자(kusalā)들은 견해(diṭṭhi)나 배움(suti)이나 지식(ñāṇa)만으로 이 세상에서 그를 성자라 부르지 않습니다. 번뇌의 군대를 물리치고, 고통(anīgha)이 없으며, 갈망(nirāsā) 없이 행하는 이들, 그들을 나는 성자라고 부릅니다.”

น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณนาติ. น ทิฏฺฐิยาติ น ทิฏฺฐสุทฺธิยา. น สุติยาติ น สุตสุทฺธิยา. น ญาเณนาติ นปิ อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน นปิ ปญฺจาภิญฺญาญาเณน นปิ มิจฺฉาญาเณนาติ – น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน.

‘견해나 배움이나 지식 때문이 아니다’에서 ‘견해 때문이 아니다’란 견해를 통한 청정(diṭṭhisuddhi)으로 성자라 부르지 않는다는 것입니다. ‘배움 때문이 아니다’란 들음을 통한 청정(sutasuddhi)으로 성자라 부르지 않는다는 것입니다. ‘지식 때문이 아니다’란 여덟 가지 등지의 지혜나 다섯 가지 신통의 지혜나 혹은 그릇된 지혜(micchāñāṇa)를 가졌다고 해서 성자라 부르지 않는다는 것입니다.

มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺตีติ. กุสลาติ เย เต ขนฺธกุสลา ธาตุกุสลา อายตนกุสลา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลา สติปฏฺฐานกุสลา สมฺมปฺปธานกุสลา อิทฺธิปาทกุสลา อินฺทฺริยกุสลา พลกุสลา โพชฺฌงฺคกุสลา [Pg.114] มคฺคกุสลา ผลกุสลา นิพฺพานกุสลา ทิฏฺฐสุทฺธิยา วา สุตสุทฺธิยา วา อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา มิจฺฉาญาเณน วา ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ น วทนฺติ น กเถนฺติ น ภณนฺติ น ทีปยนฺติ น โวหรนฺตีติ – มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ.

‘현자들은 그를 성자라 부른다’에서 ‘현자(kusalā)’란 온(khandha)에 능숙하고, 계(dhātu)에 능숙하고, 처(āyatana)에 능숙하고, 연기(paṭiccasamuppāda)에 능숙하고, 사념처, 사정근, 사신족, 오근, 오력, 칠각지, 팔정도, 과(phala), 그리고 열반(nibbāna)에 능숙한 이들을 말합니다. 이들 현자들은 견해를 통한 청정이나, 들음을 통한 청정이나, 여덟 가지 등지의 지혜나, 다섯 가지 신통의 지혜나, 그릇된 지혜나, 혹은 보고 들은 것을 갖추고, 도달하고, 구비하고, 성취한 자를 성자라고 부르지 않고, 이야기하지 않고, 말하지 않고, 드러내지 않고, 명칭을 붙이지 않습니다.

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมีติ เสนา วุจฺจติ มารเสนา, กายทุจฺจริตํ มารเสนา, วจีทุจฺจริตํ มารเสนา, มโนทุจฺจริตํ มารเสนา, ราโค มารเสนา, โทโส มารเสนา, โมโห มารเสนา, โกโธ…เป… อุปนาโห… มกฺโข… ปฬาโส… อิสฺสา… มจฺฉริยํ… มายา… สาเฐยฺยํ… ถมฺโภ… สารมฺโภ… มาโน… อติมาโน… มโท… ปมาโท… สพฺเพ กิเลสา สพฺเพ ทุจฺจริตา สพฺเพ ทรถา สพฺเพ ปริฬาหา สพฺเพ สนฺตาปา สพฺพากุสลาภิสงฺขารา มารเสนา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

'마라의 군대를 해산하고, 고통이 없으며, 갈애가 없이 유행하는 이들, 그들을 나는 성자(muni)라 부른다'라는 구절에서, 군대(senā)는 마라의 군대(mārasenā)를 뜻합니다. 신체적 악행이 마라의 군대이며, 언어적 악행이 마라의 군대이고, 정신적 악행이 마라의 군대입니다. 탐욕(rāgo), 성냄(doso), 어리석음(moho), 분노(kodho), 원한(upanāho), 은혜를 저버림(makkho), 앙심(paḷāso), 시기(issā), 인색(macchariyaṃ), 기만(māyā), 간사함(sāṭheyyaṃ), 완고함(thambho), 격정(sārambho), 자만(māno), 과도한 자만(atimāno), 취함(mado), 방일(pamādo), 모든 번뇌, 모든 악행, 모든 고뇌, 모든 열기, 모든 불타오름, 모든 해로운 의도적 행위(sabbākusalābhisaṅkhārā)가 마라의 군대입니다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘กามา เต ปฐมา เสนา, ทุติยา อรติ วุจฺจติ;

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต, จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ.

“감각적 욕망(kāmā)이 그대의 첫 번째 군대요, 불만족(arati)이 두 번째 군대라 불린다. 그대의 세 번째 군대는 배고픔과 목마름(khuppipāsā)이며, 네 번째는 갈애(taṇhā)라고 불린다.”

‘‘ปญฺจมํ ถินมิทฺธํ เต, ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ;

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต, มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม;

ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร, มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส.

“그대의 다섯 번째는 해태와 혼침(thinamiddhaṃ)이요, 여섯 번째는 두려움(bhīrū)이라 불린다. 일곱 번째는 의심(vicikicchā)이며, 여덟 번째는 은혜를 저버림(makkho)과 완고함(thambho)이다. 또한 이득(lābho), 명성(siloko), 공경(sakkāro) 그리고 그릇된 방법으로 얻은 명예(yaso)가 있다.”

‘‘โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส, ปเร จ อวชานาติ;

เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี;

น นํ อสูโร ชินาติ, เชตฺวา จ ลภเต สุข’’นฺติ.

“누구든지 자신을 치켜세우고 남을 멸시한다면, 나무치(마라)여, 이것이 바로 선한 이들을 공격하는 그대의 군대이다. 용기 없는 자는 그 군대를 이기지 못하나, 승리한 자만이 행복(도와 과의 즐거움)을 얻는다.”

ยโต จตูหิ อริยมคฺเคหิ สพฺพา จ มารเสนา สพฺเพ จ ปฏิเสนิกรา กิเลสา ชิตา จ ปราชิตา จ ภคฺคา วิปฺปลุคฺคา ปรมฺมุขา, เตน วุจฺจนฺติ วิเสนิกตฺวา. อนีฆาติ ราโค นีโฆ, โทโส นีโฆ, โมโห นีโฆ, โกโธ นีโฆ, อุปนาโห นีโฆ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา นีฆา. เยสํ เอเต นีฆา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา เต วุจฺจนฺติ อนีฆา. นิราสาติ [Pg.115] อาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อวิชฺชา โลโภ อกุสลมูลํ. เยสํ เอสา อาสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, เต วุจฺจนฺติ นิราสา อรหนฺโต ขีณาสวา. วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมีติ เย เต วิเสนิกตฺวาว อนีฆา จ นิราสา จ จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺติ, เต โลเก มุนโยติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

네 가지 성스러운 도(ariyamagga)를 통해 모든 마라의 군대와 모든 대적하는 번뇌를 정복하고, 패배시키고, 꺾어버리고, 가루로 만들고, 등을 돌리게 했을 때, 이를 '마라의 군대를 해산한 자(visenikatvā)'라고 부릅니다. '고통이 없는 자(anīghā)'란, 탐욕이 고통이고, 성냄이 고통이며, 어리석음이 고통이고, 분노가 고통이며, 원한이 고통인 것과 같이... 모든 해로운 의도적 행위가 고통인데, 이러한 고통을 제거하고, 단절하고, 가라앉히고, 평온하게 하여, 다시는 일어나지 않게 지혜의 불로 태워버린 이들을 고통이 없는 자라고 부릅니다. '갈애가 없는 자(nirāsā)'란, 갈망(āsā)을 갈애(taṇhā)라고 하는데, 탐욕, 강한 탐욕... 무명, 탐심, 해로운 뿌리인 이러한 갈망과 갈애를 제거하고 단절하고 가라앉히고 평온하게 하여 지혜의 불로 태워버린 이들을 갈애가 없는 아라한, 번뇌가 다한 자(khīṇāsava)라고 부릅니다. '마라의 군대를 해산하고 고통이 없으며 갈애가 없이 유행하는 이들, 그들을 나는 성자라 부른다'는 것은, 그들이 마라의 군대를 해산하고 고통 없이 갈애 없이 수행하고 머물고 활동하며 살아가는 것을 말합니다. 세상에서 그들을 성자라 부른다고 나는 말하고, 알리고, 설하고, 확립하고, 열어 보이고, 분석하고, 명확하게 하며, 드러냅니다. 그러므로 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน, มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ;

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมี’’ติ.

“난다여, 세상의 현자들은 견해나 전해 들은 것이나 지식으로 성자가 된다고 말하지 않는다. 마라의 군대를 해산하고 고통이 없으며 갈애가 없이 유행하는 이들, 그들을 나는 성자라고 부른다.”

๔๘.

48.

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

존자 난다가 여쭈었다. “세존이시여, 여기에 있는 사문과 바라문들은 견해와 전해 들은 것으로 청정함을 말하고, 계율과 의례로 청정함을 말하며, 또한 다양한 형태(길상 등)로 청정함을 말합니다.”

กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา, อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“세존이시여, 고통 없으신 분이시여, 그들이 각자의 방식대로 수행하면서 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 제가 그것을 묻사오니 제게 말씀해 주십시오.”

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. สมณาติ เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกาติ – เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. นนฺโทติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

'여기에 있는 사문과 바라문들'이라는 구절에서, '누구든지(ye keci)'는 예외 없이 모든 경우를 포괄하는 말입니다. '사문(samaṇā)'은 이 가르침 밖에서 출가하여 유행하는 자들을 뜻하며, '바라문(brāhmaṇā)'은 '보(bho)'라고 말하는 관습이 있는 이들을 뜻합니다. 이것이 그 구절의 의미입니다. 존자 난다가 이와 같이 여쭈었습니다.

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; สุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ [Pg.116] โวหรนฺติ; ทิฏฺฐสฺสุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

'견해와 전해 들은 것으로 청정함을 말한다'는 것은, 견해를 통해 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈, 특별한 해탈, 완전한 해탈을 말하고, 설하고, 읊고, 드러내고, 부르는 것을 의미합니다. 또한 전해 들은 것을 통해서도 그러하며, 견해와 들은 것 모두를 통해서도 청정 등을 말하고 설하고 읊고 드러내고 부르는 것을 의미합니다.

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ สีเลนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; วเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

'계율과 의례로 청정함을 말한다'는 것은, 계율(sīla)을 통해 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈, 특별한 해탈, 완전한 해탈을 말하고 설하며, 의례(vata)를 통해서도, 그리고 계율과 의례 둘 다를 통해서도 청정 등을 말하고 설하고 읊고 드러내고 부르는 것을 의미합니다.

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

'다양한 형태로 청정함을 말한다'는 것은, 여러 가지 다양한 기이한 길상(maṅgala) 등을 통해 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈, 특별한 해탈, 완전한 해탈을 말하고 설하고 읊고 드러내고 부르는 것을 의미합니다.

กจฺจิสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ. กจฺจิสฺสูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา, ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – กจฺจิสฺสุ. เตติ ทิฏฺฐิคติกา. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – กจฺจิสฺสุ เต ภควา. ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ. ตตฺถาติ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา. ยตาติ ยตฺตา ปฏิยตฺตา คุตฺตา โคปิตา รกฺขิตา สํวุตา. จรนฺตาติ จรนฺตา วิหรนฺตา อิริยนฺตา วตฺเตนฺตา ปาเลนฺตา ยเปนฺตา ยาเปนฺตาติ – กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา.

'세존이시여, 그들이 그곳에서 수행하며'라는 구절에서, '과연 그러한가(kaccissu)'는 의문과 의심, 두 가지 마음이 섞인 질문입니다. '그들(te)'은 그러한 견해를 가진 자들을 말하며, '세존(bhagavā)'은 존경의 의미를 담은 칭호입니다. '그곳에서(tattha)'는 자신들의 견해, 자신들의 인내, 자신들의 취향, 자신들의 교의 안에서를 의미합니다. '수행하며(yatā carantā)'는 단속하고 보호하며 머물고 생활하는 것을 의미합니다.

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ ชาติชรามรณํ อตรึสุ อุตฺตรึสุ ปตรึสุ สมติกฺกมึสุ วีติวตฺตึสุ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ – มาริสาติ – อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

“마리사여, 태어남과 늙음을 건넜습니까?”에서 '건넜다(atāru)'는 것은 태어남, 늙음, 죽음을 극복하고 초월했는지를 묻는 것입니다. '마리사(mārisa)'는 사랑스럽고 존경하는 마음을 담아 상대를 부르는 예의 바른 표현입니다. 이것이 그 구절의 의미입니다.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ, กถยสฺสุ เมติ ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ [Pg.117] ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

"세존이시여, 저는 당신께 그것을 묻습니다. 저에게 그것을 말씀해 주십시오." 'pucchāmi taṃ'에서 'pucchāmi'는 그것을 묻고, 그것을 간청하고, 그것을 권청하며, 그것에 대해 마음을 다해 청한다는 뜻입니다. '저에게 말씀해 주십시오'라고 그것을 묻는 것입니다. 'bhagavā'라는 이름은... 실현된 명칭이며, 즉 세존이라는 이름입니다. 'brūhi me'라는 것은 말씀하시고, 가르치시고, 설하시고, 알게 하시고, 확립하시고, 드러내시고, 분석하시고, 명확하게 하시고, 밝혀 주시라는 의미입니다. 그래서 그 브라만은 이렇게 말했습니다.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

"[존자 난다가 말했습니다] 이러한 어떤 사문들이나 브라만들이라도 보고 들은 것(견문)만으로도 청정을 말하고, 계율과 금계(의식)만으로도 청정을 말하며, 여러 가지 다양한 방식(길조 등)으로 청정을 말합니다."

‘‘กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา,อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

"세존이시여, 과연 그들이 그 안에서 절제하며 수행한다면, 벗이여, 그들은 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 저는 그것을 묻습니다. 저에게 그것을 말씀해 주십시오."

๔๙.

49.

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ, นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.

"[세존께서 말씀하셨습니다] 난다여, 이러한 어떤 사문들이나 브라만들이라도 보고 들은 것으로 청정을 말하고, 계율과 금계로 청정을 말하며, 여러 가지 다양한 방식으로 청정을 말할지라도, 그들이 비록 그 안에서 자신들의 견해에 따라 절제하며 수행할지라도 태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말하노라."

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. สมณาติ เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกาติ – เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. นนฺทาติ ภควาติ. นนฺทาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – นนฺทาติ ภควา.

'Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse'라는 구절에서 'ye keci'는 모두를 통틀어서, 모든 면에서, 남김없이, 예외 없이 전부를 포괄하는 말입니다. 'samaṇā'란 이 가르침 밖에서 출가하여 유행자가 된 자들을 말합니다. 'brāhmaṇā'란 '보(bho, 어이)'라고 부르는 습관이 있는 자들을 말합니다. 'nandāti bhagavā'란 세존께서 그 브라만을 이름으로 부르시는 것입니다. 'bhagavā'라는 말은 존경의 명칭이며... 실현된 명칭, 즉 세존이라는 이름입니다.

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; สุเตนปิ สุทฺธึ…เป… ทิฏฺฐสฺสุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

'보고 들은 것으로 청정을 말한다'는 것은 본 것만으로도 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈, 특별한 해탈, 완전한 해탈을 말하고, 이야기하고, 읊조리고, 설명하고, 표현한다는 뜻입니다. 들은 것에 대해서도 마찬가지입니다. 즉, 보고 들은 것만으로 청정 등을 얻는다고 주장하는 것을 의미합니다.

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ สีเลนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; วเตนปิ สุทฺธึ…เป… โวหรนฺติ; สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ [Pg.118] วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

'계율과 금계로 청정을 말한다'는 것은 계율만으로도 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈, 특별한 해탈, 완전한 해탈을 말하고, 이야기하고, 읊조리고, 설명하고, 표현한다는 뜻입니다. 금계(특정한 금욕적 행위)에 대해서도 마찬가지입니다. 즉, 계율과 금계만으로 청정 등을 얻는다고 주장하는 것을 의미합니다.

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

'여러 가지 다양한 방식으로 청정을 말한다'는 것은 여러 가지 다양한 종류의 소문난 길조나 축제, 의례 등으로 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈, 특별한 해탈, 완전한 해탈을 말하고, 이야기하고, 읊조리고, 설명하고, 표현한다는 뜻입니다.

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺตีติ. กิญฺจาปีติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – กิญฺจาปีติ. เตติ ทิฏฺฐิคติกา. ตตฺถาติ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา. ยตาติ ยตฺตา ปฏิยตฺตา คุตฺตา โคปิตา รกฺขิตา สํวุตา. จรนฺตีติ จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺตีติ – กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ.

'그들이 비록 그 안에서 절제하며 수행할지라도'에서 'kiñcāpi'는 단어의 연결이며 결합이며 구절을 채우는 수식어입니다. 'te'란 그러한 견해를 가진 자들을 말합니다. 'tattha'란 자신들의 견해, 자신들의 수용, 자신들의 기호, 자신들의 교리 안에서를 뜻합니다. 'yatā'란 준비되고, 보호되고, 지켜지고, 수호되고, 단속된 상태를 뜻합니다. 'caranti'란 행하고, 머물고, 거동하고, 수행하며 살아가는 것을 말합니다.

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ ชาติชรามรณํ น ตรึสุ น อุตฺตรึสุ น ปตรึสุ น สมติกฺกมึสุ น วีติวตฺตึสุ, ชาติชรามรณา อนิกฺขนฺตา อนิสฺสฏา อนติกฺกนฺตา อสมติกฺกนฺตา อวีติวตฺตา, อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺเตนฺติ, อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺเตนฺติ, ชาติยา อนุคตา, ชราย อนุสฏา, พฺยาธินา อภิภูตา, มรเณน อพฺภาหตา อตาณา อเลณา อสรณา อสรณีภูตาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

'태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말하노라'는 것은 태어남과 늙음과 죽음을 건너지 못했고, 넘어서지 못했고, 벗어나지 못했다는 뜻입니다. 그들은 태어남과 늙음과 죽음으로부터 나오지 못하고 그 안에 갇혀 회전하며 윤회의 길을 돌고 있는 것입니다. 태어남에 따라다니고, 늙음에 뒤쫓기며, 병에 압도되고, 죽음에 타격받아 보호처도 피난처도 귀의처도 없게 된 자들이라고 나는 말하고, 가르치고, 설하고, 분석하고, 명확하게 밝히는 것입니다. 그래서 세존께서 말씀하셨습니다.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

"난다여, 이러한 어떤 사문들이나 브라만들이라도 보고 들은 것으로 청정을 말하며,"

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ, นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

"계율과 금계로 청정을 말하고 여러 가지 다양한 방식으로 청정을 말할지라도, 그들이 비록 그 안에서 절제하며 수행할지라도 태어남과 늙음을 건너지 못했다고 나는 말하노라."

๕๐.

50.

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

"이러한 어떤 사문들이나 브라만들이라도 보고 들은 것으로 청정을 말하고, 계율과 금계로 청정을 말하며, 여러 가지 다양한 방식으로 청정을 말합니다. [존자 난다가 말했습니다]"

เต [Pg.119] เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ, อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก;

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

"성자시여, 만일 당신께서 그들이 폭류를 건너지 못했다고 말씀하신다면, 그렇다면 벗이여, 이 신들과 인간의 세상에서 대체 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까? 세존이시여, 저는 그것을 묻습니다. 저에게 그것을 말씀해 주십시오."

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. สมณาติ เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกาติ – เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

'Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse'에서 'ye keci'는 전부를 남김없이 포괄하는 말입니다. 'samaṇā'란 이 가르침 밖에서 출가한 자들이며, 'brāhmaṇā'란 '보(bho)'라고 부르는 자들입니다. 'iccāyasmā nando'에서 'icca'는 단어의 연결이며, 존자 난다가 이와 같이 말했음을 나타냅니다.

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; สุเตนาปิ สุทฺธึ…เป… ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

'보고 들은 것으로 청정을 말한다'는 것은 본 것만으로 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈 등을 말하고 이야기하고 표현한다는 뜻이며, 들은 것에 대해서도 마찬가지로 청정 등을 얻는다고 주장함을 의미합니다.

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ สีเลนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; วเตนาปิ สุทฺธึ…เป… โวหรนฺติ; สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

'계율과 금계로 청정을 말한다'는 것은 계율로써 청정 등을 얻는다고 하거나, 혹은 금계로써 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈 등을 말하고 이야기하고 표현한다는 뜻입니다. 즉, 계율과 금계의 준수만으로 정화와 해방이 이루어진다고 주장하는 것입니다.

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

'다양한 방식으로 청정함을 말한다'라는 것은, 여러 가지 형태의 길상(kotūhalamaṅgala)으로써 청정함, 특별한 청정함, 완전한 청정함, 해탈, 특별한 해탈, 완전한 해탈을 말하고, 이야기하고, 읊조리고, 밝히고, 일컫는다는 뜻이다. - '다양한 방식으로 청정함을 말한다'.

เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณติ. เต เจติ ทิฏฺฐิคติเก. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. พฺรูสิ อโนฆติณฺเณติ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ อติณฺเณ อนติกฺกนฺเต อสมติกฺกนฺเต อวีติวตฺเต อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺเตนฺเต อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺเตนฺเต ชาติยา อนุคเต ชราย อนุสเฏ พฺยาธินา อภิภูเต มรเณน อพฺภาหเต อตาเณ อเลเณ อสรเณ อสรณีภูเต. พฺรูสีติ พฺรูสิ อาจิกฺขสิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวรสิ [Pg.120] วิภชสิ อุตฺตานีกโรสิ ปกาเสสีติ – เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ.

'존자께서는 그들을 폭류를 건너지 못한 자들이라 부르십니다'라는 것은, '그들'이란 견해에 사로잡힌 자들을 말한다. '성자(muni)'란 지혜(ñāṇa)를 일컫는 '모나(mona)'를 의미하며, ... 집착의 그물을 넘어선 그가 성자이다. '폭류를 건너지 못했다고 부르십니다'라는 것은, 감각적 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 견해의 폭류, 무명의 폭류를 건너지 못하고, 넘어서지 못하고, 극복하지 못하고, 벗어나지 못하여 태어남과 늙음과 죽음의 굴레 속에서 회전하며 윤회의 길 안에서 돌고 도는 자들, 태어남이 뒤따르고 늙음이 퍼져 있으며 질병에 압도되고 죽음에 시달리며 보호처도 없고 피난처도 없고 의지처도 없으며 의지할 곳이 없게 된 자들을 말한다. '부르십니다'라는 것은 말씀하시고, 가르치시고, 설하시고, 제정하시고, 드러내시고, 분석하시고, 명확히 하시고, 밝히신다는 뜻이다. - '존자께서는 그들을 폭류를 건너지 못한 자들이라 부르십니다'.

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ อถ โก เอโส สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

'그렇다면 신과 인간의 세상에서 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까, 존자여?'라는 것은, 신과 마라와 범천이 있는 세상, 사문·바라문과 신과 인간을 포함한 중생들 가운데 누가 태어남과 늙음과 죽음을 건넜으며, 넘었으며, 초월하였으며, 극복하였으며, 벗어났는가 하는 것이다. '마리사(mārisa, 존자여)'라는 것은 친근한 말이고 존경의 말이며, 공경과 예우를 담은 표현이다. - '그렇다면 신과 인간의 세상에서 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까, 존자여?'.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'세존이시여, 당신께 여쭙노니 제게 그것을 말씀해 주십시오'라는 것은, '당신께 여쭙노니'란 당신께 묻고, 청원하고, 요청하고, 기쁘게 해드린다는 뜻이다. '세존'이란 존경의 명칭이며 ... 체득된 명칭이 '세존'이다. '제게 그것을 말씀해 주십시오'라는 것은 말씀해주시고, 가르쳐주시고, 설해주시고, 알려주시고, 확립해주시고, 열어주시고, 분석해주시고, 명확히 해주시고, 밝혀달라는 뜻이다. - '세존이시여, 당신께 여쭙노니 제게 그것을 말씀해 주십시오'. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

난다 존자가 말했습니다. "세상의 어떤 사문과 바라문들은 견해와 전해 들은 것으로써 청정함을 말하고, 계행과 금기로써 청정함을 말하며, 다양한 방식으로써 청정함을 말합니다.

เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ, อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก;

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

만일 존자께서 그들을 폭류를 건너지 못한 자들이라 부르신다면, 그렇다면 신과 인간의 세상에서 누가 태어남과 늙음을 건넜습니까, 존자여? 세존이시여, 당신께 여쭙노니 제게 그것을 말씀해 주십시오."

๕๑.

51.

นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

세존께서 말씀하셨습니다. "난다여, 나는 모든 사문과 바라문들이 태어남과 늙음에 갇혀 있다고 말하지 않는다. 이 세상에서 견해나 전해 들은 것이나 생각한 것, 그리고 계행과 금기 등 모든 것을 버리고,

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส ;

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ.

다양한 방식들도 모두 다 버리고, 갈애를 철저히 알아 번뇌가 없는 자들, 그들이야말로 폭류를 건넌 사람들이라고 나는 말한다."

นาหํ [Pg.121] สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, นนฺทาติ ภควา ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมีติ นาหํ, นนฺท, สพฺเพ สมณพฺราหฺมณา ชาติชราย อาวุตา นิวุตา โอวุตา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ วทามิ. อตฺถิ เต สมณพฺราหฺมณา เยสํ ชาติ จ ชรามรณญฺจ ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส นนฺทาติ ภควา ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ.

'난다여, 나는 모든 사문과 바라문들이 태어남과 늙음에 갇혀 있다고 말하지 않는다'라는 것은, 난다여, 모든 사문과 바라문들이 태어남과 늙음에 얽매이고, 가로막히고, 덮이고, 닫히고, 은폐되고, 뒤집혀 있다고 나는 말하지 않는다는 뜻이다. 태어남과 늙음과 죽음을 이미 버려 뿌리 뽑고, 밑둥이 잘린 야자수처럼 만들어 다시는 생겨나지 않게 하고, 미래에 다시 태어나지 않는 법을 성취한 그런 사문과 바라문들이 있다고 나는 말하고, 가르치고, 설하고, 알려주고, 확립하고, 열어 보이고, 분석하고, 명확히 하고, 밝히는 바이다. - '난다여, 나는 모든 사문과 바라문들이 태어남과 늙음에 갇혀 있다고 말하지 않는다'.

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ เย สพฺพา ทิฏฺฐสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา. เย สพฺพา สุตสุทฺธิโย ปหาย…เป… เย สพฺพา มุตสุทฺธิโย ปหาย, เย สพฺพา ทิฏฺฐสุตมุตสุทฺธิโย ปหาย เย สพฺพา สีลสุทฺธิโย ปหาย, เย สพฺพา วตสุทฺธิโย ปหาย, เย สพฺพา สีลพฺพตสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

'이 세상에서 견해나 전해 들은 것이나 생각한 것, 그리고 계행과 금기 등 모든 것을 버리고'라는 것은, '봄(見)으로써 정화된다'는 모든 견해를 버리고, 떨쳐버리고, 제거하고, 끝내고, 다시 생겨나지 않게 한 자들을 말한다. '들음(聞)으로써 정화된다'는 모든 견해를 버리고, ... '생각함(인지함)으로써 정화된다'는 모든 견해를 버리고, '보고 듣고 생각함으로써 정화된다'는 모든 견해를 버리고, '지키는 계율로써 정화된다'는 모든 견해를 버리고, '행하는 의식(금기)으로써 정화된다'는 모든 견해를 버리고, '계율과 의식으로써 정화된다'는 모든 견해를 버리고, 떨쳐버리고, 제거하고, 끝내고, 다시 생겨나지 않게 했다는 뜻이다. - '이 세상에서 견해나 전해 들은 것이나 생각한 것, 그리고 계행과 금기 등 모든 것을 버리고'.

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพนฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ.

'다양한 방식들도 모두 다 버리고'라는 것은, 여러 가지 형태의 길상으로써 얻는 청정함, 특별한 청정함, 완전한 청정함, 해탈, 특별한 해탈, 완전한 해탈을 버리고, 떨쳐버리고, 제거하고, 끝내고, 다시는 생겨나지 않게 했다는 뜻이다. - '다양한 방식들도 모두 다 버리고'.

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา เส, เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตณฺหํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา – ญาตปริญฺญาย, ตีรณปริญฺญาย, ปหานปริญฺญาย. กตมา ญาตปริญฺญา? ตณฺหํ ชานาติ ‘‘อยํ รูปตณฺหา, อยํ สทฺทตณฺหา, อยํ คนฺธตณฺหา, อยํ รสตณฺหา, อยํ โผฏฺฐพฺพตณฺหา, อยํ ธมฺมตณฺหา’’ติ ชานาติ ปสฺสติ – อยํ ญาตปริญฺญา.

'갈애를 철저히 알아 번뇌가 없는 자들, 그들이야말로 폭류를 건넌 사람들이라고 나는 말한다'라는 것은, '갈애'란 형색에 대한 갈애, 소리에 대한 갈애, 냄새에 대한 갈애, 맛에 대한 갈애, 감촉에 대한 갈애, 법(대상)에 대한 갈애를 말한다. '갈애를 철저히 알아'란 세 가지 철저한 앎(pariññā), 즉 아는 것(ñāta), 조사하는 것(tīraṇa), 버리는 것(pahāna)의 앎으로써 갈애를 완전히 파악하는 것이다. '아는 것으로서의 철저한 앎(ñāta-pariññā)'이란 무엇인가? '이것은 형색에 대한 갈애이다, 이것은 소리에 대한 갈애이다, 이것은 냄새에 대한 갈애이다, 이것은 맛에 대한 갈애이다, 이것은 감촉에 대한 갈애이다, 이것은 법에 대한 갈애이다'라고 알고 보는 것, 이것이 '아는 것으로서의 철저한 앎'이다.

กตมา ตีรณปริญฺญา? เอวํ ญาตํ กตฺวา ตณฺหํ ตีเรติ อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต…เป… นิสฺสรณโต ตีเรติ – อยํ ตีรณปริญฺญา.

'조사하는 것으로서의 철저한 앎(tīraṇa-pariññā)'이란 무엇인가? 이와 같이 (갈애를) 알게 된 후, 갈애를 무상한 것, 괴로운 것, 질병인 것, 종기인 것, ... 벗어나야 할 것으로 조사하는 것, 이것이 '조사하는 것으로서의 철저한 앎'이다.

กตมา [Pg.122] ปหานปริญฺญา? เอวํ ตีรยิตฺวา ตณฺหํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โย, ภิกฺขเว, ตณฺหาย ฉนฺทราโค ตํ ปชหถ. เอวํ สา ตณฺหา ปหีนา ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา’’. อยํ ปหานปริญฺญา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตณฺหํ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. อนาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เยสํ อิเม อาสวา ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา, เต วุจฺจนฺติ อนาสวา อรหนฺโต ขีณาสวา – ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา.

'버리는 것으로서의 철저한 앎(pahāna-pariññā)'이란 무엇인가? 이와 같이 조사한 후, 갈애를 버리고 제거하고 끝내고 다시 생겨나지 않게 하는 것이다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. '비구들이여, 갈애에 대한 욕탐(欲貪)이 있다면 그것을 버려라. 그러면 그 갈애는 제거될 것이고, 뿌리 뽑힐 것이며, 밑둥 잘린 야자수처럼 되어 다시는 생겨나지 않고 미래에 다시 일어나지 않는 법이 될 것이다.' 이것이 '버리는 것으로서의 철저한 앎'이다. '세 가지 철저한 앎으로 갈애를 완전히 파악하여'라는 뜻이다. '번뇌가 없는(anāsavā)'이란 네 가지 번뇌(āsava), 즉 감각적 욕망의 번뇌, 존재의 번뇌, 견해의 번뇌, 무명의 번뇌를 말한다. 이 번뇌들을 버리고 뿌리 뽑아 밑둥 잘린 야자수처럼 만들어 다시는 생겨나지 않게 하고 미래에 다시 일어나지 않는 법을 성취한 이들을 '번뇌 없는 자', '아라한', '번뇌가 다한 자'라고 부른다. - '갈애를 철저히 알아 번뇌가 없는 자들'.

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ เย ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา, เต กาโมฆํ ติณฺณา ภโวฆํ ติณฺณา ทิฏฺโฐฆํ ติณฺณา อวิชฺโชฆํ ติณฺณา สพฺพสํสารปถํ ติณฺณา อุตฺติณฺณา นิตฺติณฺณา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

‘그 사람들이야말로 폭류를 건넜다고 나는 말한다’는 것은 갈애를 철저히 알고 번뇌가 없는 이들을 일컫는 것입니다. 그들은 감각적 욕망의 폭류(욕류)를 건넜고, 존재의 폭류(유류)를 건넜고, 견해의 폭류(견류)를 건넜고, 무명의 폭류(무명류)를 건넜으며, 모든 윤회의 길을 건넜고, 완전히 건넜고, 남김없이 건넜고, 뛰어넘었고, 완전히 뛰어넘었고, 벗어났다고 나는 말하고, 가르치고, 설하고, 제정하고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명백하게 하고, 공표합니다. ‘갈애를 철저히 알고 번뇌가 없는 그 사람들이야말로 폭류를 건넜다고 나는 말한다.’ 그래서 세존께서 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

세존께서 말씀하셨습니다. ‘난다여, 나는 모든 사문과 바라문들이 태어남과 늙음에 갇혀 있다고 말하지 않는다. 이 세상에서 본 것이나 들은 것, 혹은 경험한 것이나 계율과 의례에 대한 집착을 모두 버린 이들,

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมี’’ติ.

다양한 형태의 미신적인 것들을 모두 버리고 갈애를 철저히 알아 번뇌가 없는 이들, 그 사람들이야말로 폭류를 건넜다고 나는 말한다.’

๕๒.

52.

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

‘위대한 성자이신 분의 이 말씀을 찬탄합니다. 고타마께서는 집착의 근거가 없는 상태를 잘 설해 주셨습니다. 이 세상에서 본 것이나 들은 것, 혹은 경험한 것이나 계율과 의식에 대한 집착을 모두 버리고,

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ.

다양한 형태의 미신적인 것들을 모두 버리고 갈애를 철저히 알아 번뇌가 없는 이들, 나 또한 그들이 폭류를 건넜다고 말합니다.’라고 난다가 말하였습니다.

เอตาภินนฺทามิ [Pg.123] วโจ มเหสิโนติ. เอตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ นนฺทามิ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามิ. มเหสิโนติ กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ…เป… กหํ นราสโภติ มเหสีติ – เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน.

‘위대한 성자의 이 말씀을 찬탄합니다’라는 구절에서, ‘이것’(etaṃ)이란 당신의 말씀, 언설, 설법, 가르침, 훈계를 의미합니다. 이를 찬탄하고, 환호하고, 기뻐하고, 함께 기뻐하고, 원하고, 수용하고, 소망하고, 갈망하며 찬양합니다. ‘위대한 성자’(mahesino)란 무엇을 말합니까? 세존께서는 거대한 계의 무리(sīlakkhandha)를 찾으시고 구하시고 탐구하셨기에 ‘위대한 성자’(mahesī)라 불립니다. 혹은 ‘인간 중의 영웅은 어디 계시는가’ 하고 사람들이 찾는 분이기에 ‘위대한 성자’라 합니다. 이것이 ‘위대한 성자의 이 말씀을 찬탄합니다’라는 구절의 뜻입니다.

สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ. สุกิตฺติตนฺติ สุกิตฺติตํ สุอาจิกฺขิตํ สุเทสิตํ สุปญฺญปิตํ สุปฏฺฐปิตํ สุวิวฏํ สุวิภตฺตํ สุอุตฺตานีกตํ สุปกาสิตํ. โคตมนูปธีกนฺติ อุปธี วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อุปธิปฺปหานํ อุปธิวูปสมํ อุปธินิสฺสคฺคํ อุปธิปฏิปฺปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ.

‘고타마께서 집착의 근거가 없는 상태를 잘 설하셨다’라는 구절에서, ‘잘 설해진’(sukittita)이란 잘 가르쳐지고, 잘 설해지고, 잘 선포되고, 잘 확립되고, 잘 열려지고, 잘 분석되고, 잘 명확해지고, 잘 공표된 것을 의미합니다. ‘고타마께서 집착의 근거가 없는 상태를’이란 번뇌, 오온, 의도적 형성력을 집착의 근거(upadhi)라고 합니다. 이러한 집착의 근거를 버리고, 가라앉히고, 정지시킨 상태인 불사의 열반을 잘 설하셨다는 뜻입니다.

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ เย สพฺพา ทิฏฺฐสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา. เย สพฺพา สุตสุทฺธิโย…เป… เย สพฺพา มุตสุทฺธิโย… เย สพฺพา ทิฏฺฐสุตมุตสุทฺธิโย… เย สพฺพา สีลสุทฺธิโย… เย สพฺพา วตสุทฺธิโย… เย สพฺพา สีลพฺพตสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

‘이 세상에서 본 것이나 들은 것, 혹은 경험한 것이나 계율과 의례에 대한 집착을 모두 버린 이들’이란, 보는 것만으로 청정해진다는 모든 견해를 버리고, 떠나보내고, 포기하고, 멀리하고, 소멸시키고, 다시는 존재하지 않게 한 이들을 말합니다. 들은 것만으로 청정해진다는 모든 견해를 버리고... 경험한 것만으로 청정해진다는 모든 견해를 버리고... 보고 듣고 경험한 것만으로 청정해진다는 모든 견해를 버리고... 계율만으로... 의례만으로... 계율과 의례만으로 청정해진다는 모든 견해를 버리고, 포기하고, 멀리하고, 소멸시켜 다시는 일어나지 않게 한 이들을 의미합니다.

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพนฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ.

‘다양한 형태의 모든 것들을 버리고’란 여러 가지 종류의 미신적인 상서로운 예법을 통해 청정, 특별한 청정, 완전한 청정, 해탈, 완전한 해탈을 얻으려는 집착을 버리고, 포기하고, 멀리하고, 소멸시켜 다시는 존재하지 않게 한 이들을 의미합니다.

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตณฺหํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา – ญาตปริญฺญาย, ตีรณปริญฺญาย, ปหานปริญฺญาย. กตมา ญาตปริญฺญา? ตณฺหํ ชานาติ – อยํ รูปตณฺหา, อยํ สทฺทตณฺหา, อยํ คนฺธตณฺหา, อยํ รสตณฺหา, อยํ โผฏฺฐพฺพตณฺหา, อยํ ธมฺมตณฺหาติ ชานาติ ปสฺสติ – อยํ ญาตปริญฺญา.

‘갈애를 철저히 알고 번뇌가 없는 이들, 나 또한 그들이 폭류를 건넜다고 말합니다’라는 구절에서, 갈애(taṇhā)란 형색에 대한 갈애, 소리에 대한 갈애, 냄새에 대한 갈애, 맛에 대한 갈애, 감촉에 대한 갈애, 법에 대한 갈애를 말합니다. ‘갈애를 철저히 알고’란 갈애를 세 가지 변지(pariññā) 즉, 지변지(知遍知), 도변지(度遍知), 단변지(斷遍知)로써 철저히 아는 것입니다. 지변지란 무엇입니까? 갈애를 아는 것, 즉 ‘이것은 형색에 대한 갈애다... 이것은 법에 대한 갈애다’라고 명확히 알고 보는 것, 이것이 지변지입니다.

กตมา ตีรณปริญฺญา? เอวํ ญาตํ กตฺวา ตณฺหํ ตีเรติ อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต ปรโต [Pg.124] ปโลกโต อีติโต อุปทฺทวโต ภยโต อุปสคฺคโต จลโต ปภงฺคุโต อทฺธุวโต อตาณโต อเลณโต อสรณโต อสรณีภูตโต ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต อาทีนวโต วิปริณามธมฺมโต อสารกโต อฆมูลโต วธกโต วิภวโต สาสวโต สงฺขตโต มารามิสโต ชาติธมฺมโต ชราธมฺมโต พฺยาธิธมฺมโต มรณธมฺมโต โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมโต สํกิเลสธมฺมโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต ตีเรติ – อยํ ตีรณปริญฺญา.

도변지(度遍知)란 무엇입니까? 이와 같이 알려진 갈애를 무상함으로, 괴로움으로, 병으로, 종기로, 화살로, 재난으로, 질병으로, 타인으로, 무너지는 것으로, 재해로, 화근으로, 공포로, 장애로, 흔들리는 것으로, 부서지는 것으로, 영원하지 않은 것으로, 보호막이 없는 것으로, 은신처가 없는 것으로, 귀의처가 없는 것으로, 귀의할 수 없는 것으로, 텅 빈 것으로, 허망한 것으로, 실체가 없는 것으로, 자아가 없는 것으로, 재난으로, 변하기 쉬운 것으로, 핵심이 없는 것으로, 고통의 뿌리로, 살해자로, 비존재로, 번뇌의 근거로, 형성된 것으로, 마라의 미끼로, 태어남의 법으로, 늙음의 법으로, 병듦의 법으로, 죽음의 법으로, 슬픔·비탄·고통·불쾌·절망의 법으로, 오염의 법으로, 일어남으로, 소멸로, 달콤함으로, 위험으로, 벗어남으로 조사하는 것, 이것이 도변지입니다.

กตมา ปหานปริญฺญา? เอวํ ตีรยิตฺวา ตณฺหํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ – อยํ ปหานปริญฺญา.

단변지(斷遍知)란 무엇입니까? 이와 같이 조사한 후 갈애를 버리고, 물리치고, 제거하여 다시는 존재하지 않게 하는 것, 이것이 단변지입니다.

ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตณฺหํ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. อนาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เยสํ อิเม อาสวา ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา, เต วุจฺจนฺติ อนาสวา อรหนฺโต ขีณาสวา. ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ. พฺรูมีติ เย ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา, อหมฺปิ เต กาโมฆํ ติณฺณา ภโวฆํ ติณฺณา ทิฏฺโฐฆํ ติณฺณา อวิชฺโชฆํ ติณฺณา สพฺพสํสารปถํ ติณฺณา อุตฺติณฺณา นิตฺติณฺณา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ พฺรูมิ วทามิติ – ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘갈애를 철저히 알고’란 갈애를 앞의 세 가지 변지로써 철저히 아는 것입니다. ‘번뇌가 없는 이들’(anāsavā)이란 네 가지 번뇌, 즉 감각적 욕망의 번뇌, 존재의 번뇌, 견해의 번뇌, 무명의 번뇌가 있습니다. 이러한 번뇌들을 버리고, 뿌리 뽑고, 밑동이 잘린 야자수처럼 만들어 소멸시키고, 미래에 다시는 일어나지 않는 법을 지닌 이들을 번뇌가 다한 아라한이라 부릅니다. ‘그들이 폭류를 건넜다고 말한다’는 것은 갈애를 철저히 알고 번뇌가 없는 이들이 욕류, 유류, 견류, 무명류를 건넜으며, 모든 윤회의 길을 예류도로써 건넜고, 일래도로써 완전히 건넜고, 불환도로써 남김없이 건넜고, 아라한도로써 뛰어넘었으며, 과(果)로써 완전히 뛰어넘었고, 반조의 지혜로써 벗어났다고 내가 말한다는 뜻입니다. 그래서 그 바라문이 말했습니다.

‘‘เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

‘위대한 성자이신 분의 이 말씀을 찬탄합니다. 고타마께서는 집착의 근거가 없는 상태를 잘 설해 주셨습니다. 이 세상에서 본 것이나 들은 것, 혹은 경험한 것이나 계율과 의식에 대한 집착을 모두 버리고,

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมี’’ติ.

다양한 형태의 모든 것들을 버리고 갈애를 철저히 알아 번뇌가 없는 이들, 나 또한 그들이 폭류를 건넜다고 말합니다.’

นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส สตฺตโม.

난다 학도 질문의 해설인 일곱 번째 장이 끝났다.

๘. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

8. 헤마카 학도 질문의 해설

๕๓.

53.

เย [Pg.125] เม ปุพฺเพ วิยากํสุ, [อิจฺจายสฺมา เหมโก]หุรํ โคตมสาสนา;

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ, สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ;

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ, นาหํ ตตฺถ อภิรมึ.

존자 헤마카가 말했습니다. ‘일찍이 고타마의 가르침 이전에 다른 스승들이 저에게 설명해 주기를, “이전에는 이러했고 앞으로는 이러할 것이다”라고 하였습니다. 그 모든 것은 전해 내려오는 소문에 불과하며, 그 모든 것은 단지 사유만을 증장시킬 뿐이었습니다. 저는 그 가르침에 즐거워하지 않았습니다.’

เย เม ปุพฺเพ วิยากํสูติ โย จ พาวรี พฺราหฺมโณ เย จญฺเญ ตสฺส อาจริยา, เต สกํ ทิฏฺฐึ สกํ ขนฺตึ สกํ รุจึ สกํ ลทฺธึ สกํ อชฺฌาสยํ สกํ อธิปฺปายํ พฺยากํสุ อาจิกฺขึสุ เทสยึสุ ปญฺญปึสุ ปฏฺฐปึสุ วิวรึสุ วิภชึสุ อุตฺตานีอกํสุ ปกาเสสุนฺติ – เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ. อิจฺจายสฺมา เหมโกติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. เหมโกติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา เหมโก.

‘나에게 일찍이 설명해주었던 자들’이란 바바리(Bāvarī) 바라문과 그의 다른 스승들을 말한다. 그들은 자신들의 견해, 수용, 선호, 신조, 의향, 의도를 설명하고, 알리고, 가르치고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명확히 하고, 나타내었다. ‘존자 헤마카가 이와 같이 말했다’에서 ‘이와 같이(Iccā)’는 단어의 연결이며... (중략) ... ‘존자(Āyasmā)’는 친근한 부름이며... (중략) ... ‘헤마카(Hemako)’는 그 바라문의 이름이다.

หุรํ โคตมสาสนาติ หุรํ โคตมสาสนา ปรํ โคตมสาสนา ปุเร โคตมสาสนา ปฐมตรํ โคตมสาสนา พุทฺธสาสนา ชินสาสนา ตถาคตสาสนา อรหนฺตสาสนาติ – หุรํ โคตมสาสนา.

‘고타마의 가르침 이전’이란 고타마의 가르침 너머, 고타마의 가르침 이후, 고타마의 가르침 앞, 고타마의 가르침보다 먼저인 부처님의 가르침, 승리자(Jina)의 가르침, 여래(Tathāgata)의 가르침, 아라한의 가르침을 말한다.

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสตีติ เอวํ กิร อาสิ, เอวํ กิร ภวิสฺสตีติ – อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ.

‘이러이러했다, 이러이러할 것이다’란 전해 듣기로 ‘이와 같이 있었다, 이와 같이 있을 것이다’라고 하는 것이다.

สพฺพํ ตํ อิติหีติหนฺติ สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ อิติกิราย ปรํปราย ปิฏกสมฺปทาย ตกฺกเหตุ นยเหตุ อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา น สามํ สยมภิญฺญาตํ น อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํ กถยึสูติ – สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ.

‘그 모든 것은 전승된 이야기일 뿐’이란 그 모든 것이 ‘이러이러했다’라는 구전, 전승, 성전의 권위, 논리적 근거, 추론적 근거, 형태에 대한 사유, 견해에 대한 깊은 성찰에 의한 것일 뿐이며, 스스로 직접 알거나 스스로 법을 대면하여 설한 것이 아니라는 의미이다.

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนนฺติ สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ วิตกฺกวฑฺฒนํ สงฺกปฺปวฑฺฒนํ กามวิตกฺกวฑฺฒนํ พฺยาปาทวิตกฺกวฑฺฒนํ วิหึสาวิตกฺกวฑฺฒนํ ญาติวิตกฺกวฑฺฒนํ ชนปทวิตกฺกวฑฺฒนํ อมราวิตกฺกวฑฺฒนํ ปรานุทยตาปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนนฺติ – สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ.

‘그 모든 것은 사유를 증장시킬 뿐’이란 그 모든 것이 사유를 증장시키고, 분별을 증장시키고, 의도를 증장시키며, 감각적 욕망에 대한 사유, 악의에 대한 사유, 해치려는 사유, 친지에 대한 사유, 지방에 대한 사유, 물고기처럼 갈팡질팡하는 사유, 타인에 대한 연민과 관련된 사유, 이득과 명예와 명성과 관련된 사유, 무시당하지 않으려는 것과 관련된 사유를 증장시킨다는 의미이다.

นาหํ [Pg.126] ตตฺถ อภิรมินฺติ นาหํ ตตฺถ อภิรมึ น วินฺทึ นาธิคจฺฉึ น ปฏิลภินฺติ – นาหํ ตตฺถ อภิรมึ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘나는 그곳에서 즐거움을 얻지 못했다’란 나는 그곳(바바리 등의 견해)에서 즐거워하지 않았고, 만족을 얻지 못했으며, 깨닫지 못했고, 얻은 것이 없었다는 뜻이다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ, [อิจฺจายสฺมา เหมโก]หุรํ โคตมสาสนา;

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ, สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ;

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ, นาหํ ตตฺถ อภิรมิ’’นฺติ.

“나에게 일찍이 설명해주었던 자들, [존자 헤마카가 말했다] 고타마의 가르침 이전에는 ‘이러이러했다, 이러이러할 것이다’라고 하니, 그 모든 것은 전승된 이야기일 뿐이고 그 모든 것은 사유를 증장시킬 뿐이어서, 나는 그곳에서 즐거움을 얻지 못했습니다.”

๕๔.

54.

ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ, ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

“당신께서 저에게 법을 말씀해 주십시오. 현자(Muni)시여, 갈애를 근절하는 법을 말씀해 주십시오. 어떤 법을 알고서 새김(念)을 지니고 행하며 세상의 끈적이는 집착을 건널 수 있겠습니까?”

ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหีติ. ตฺวนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. ธมฺมมกฺขาหีติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺเค อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อกฺขาหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ.

‘당신께서 저에게 법을 말씀해 주십시오’에서 ‘당신(Tvaṃ)’은 세존을 일컫는다. ‘법(Dhamma)’이란 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추고 전적으로 완벽하고 청정한 범행(梵行)이며, 네 가지 마음챙김의 확립(사념처), 네 가지 바른 노력(사정근), 네 가지 성취수단(사여의족), 다섯 가지 능력(오근), 다섯 가지 힘(오력), 일곱 가지 깨달음의 요소(칠각지), 고귀한 여덟 가지 성도(팔정도)와 열반 및 열반으로 인도하는 수행법을 말한다. 이를 말씀하시고, 가르치시고, 드러내시고, 확립하시고, 열어 보이시고, 분석하시고, 명확히 하시고, 나타내어 달라는 의미이다.

ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนีติ. ตณฺหาติ – รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหานิคฺฆาตนํ ตณฺหาปหานํ ตณฺหาวูปสมํ ตณฺหาปฏินิสฺสคฺคํ ตณฺหาปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานํ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนีติ – ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ.

‘갈애를 근절하는 현자여’에서 ‘갈애’란 형색에 대한 갈애 등 법에 대한 갈애까지를 말한다. ‘갈애의 근절’이란 갈애의 버림, 갈애의 가라앉힘, 갈애의 놓아버림, 갈애의 완전한 소멸인 불사(不死)의 열반을 뜻한다. ‘현자(Muni)’란 ‘모나(mona)’라고 불리는 지혜를 말하며... (중략) ... 집착의 그물을 넘어선 이를 현자라고 한다.

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ยํ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

‘그것을 알고서 새김(念)을 지니고 행하며’에서 ‘알고서’란 분명히 알고, 비교하고, 조사하고, 분명히 하여 나타내는 것이다. ‘모든 형성된 것들은 무상하다’고 알고 분명히 하며, ‘모든 형성된 것들은 괴로움이다’라고... (중략) ... ‘모든 법들은 무아이다’라고... (중략) ... ‘일어나는 성질을 가진 것은 무엇이든 그 모두가 소멸하는 성질을 가졌다’라고 분명히 아는 것이다. ‘새김을 지니고(sato)’란 네 가지 원인으로 마음챙김을 하는 것이니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립 등을 닦으며 마음챙김을 지니는 것이다. ‘행하며(caranti)’란 행하고, 머물고, 거동하고, 지켜나가고, 유지하고, 수행하는 것을 말한다.

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน [Pg.127] วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ ปตเรยฺยํ สมติกฺกเมยฺยํ วีติวตฺเตยฺยนฺติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘세상의 끈적이는 집착을 건넌다’에서 ‘끈적이는 집착(visattikā)’이란 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕... (중략) ... 탐심, 불선근을 뜻한다. ‘비삿티카’라고 하는 이유는 그것이 널리 퍼지고 확장되기 때문이다. ‘세상’이란 아파야(악도) 세상, 인간 세상, 천상 세상, 오온의 세상, 육계의 세상, 십이처의 세상을 말한다. ‘세상의 끈적이는 집착을 건넌다’는 것은 세상에 있는 그 갈애를, 혹은 중생 세상에 있는 그 갈애를 마음챙김을 지니고 건너고, 넘어서고, 통과하고, 완전히 초월한다는 의미이다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ, ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“당신께서 저에게 법을 말씀해 주십시오. 현자시여, 갈애를 근절하는 법을 말씀해 주십시오. 어떤 법을 알고서 새김을 지니고 행하며 세상의 끈적이는 집착을 건널 수 있겠습니까?”

๕๕.

55.

อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ, ปิยรูเปสุ เหมก;

ฉนฺทราควิโนทนํ, นิพฺพานปทมจฺจุตํ.

“헤마카여, 이 세상의 보고, 듣고, 닿고, 인식한 것들 중에서, 사랑스러운 형태들에 대한 욕탐과 탐욕을 제거하는 것, 그것이 변하지 않는 열반의 경지이다.”

อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสูติ. ทิฏฺฐนฺติ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ; สุตนฺติ โสเตน สุตํ; มุตนฺติ ฆาเนน ฆายิตํ ชิวฺหาย สายิตํ กาเยน ผุฏฺฐํ; วิญฺญาตนฺติ มนสา วิญฺญาตนฺติ – อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ.

‘이 세상의 보고, 듣고, 닿고, 인식한 것들 중에서’에서 ‘본 것(diṭṭha)’은 눈으로 본 것이며, ‘들은 것(suta)’은 귀로 들은 것이며, ‘닿은 것(muta)’은 코로 냄새 맡고 혀로 맛보고 몸으로 감촉한 것이며, ‘인식한 것(viññāta)’은 마음으로 안 것을 말한다.

ปิยรูเปสุ เหมกาติ กิญฺจ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ? จกฺขุ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, โสตํ โลเก…เป… ฆานํ โลเก… ชิวฺหา โลเก… กาโย โลเก… มโน โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, สทฺทา โลเก… คนฺธา โลเก… รสา โลเก… โผฏฺฐพฺพา โลเก… ธมฺมา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; จกฺขุวิญฺญาณํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, โสตวิญฺญาณํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, ฆานวิญฺญาณํ โลเก… ชิวฺหาวิญฺญาณํ โลเก… กายวิญฺญาณํ โลเก… มโนวิญฺญาณํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, จกฺขุสมฺผสฺโส โลเก… โสตสมฺผสฺโส โลเก… ฆานสมฺผสฺโส โลเก… ชิวฺหาสมฺผสฺโส โลเก… กายสมฺผสฺโส โลเก… มโนสมฺผสฺโส โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ… โสตสมฺผสฺสชา เวทนา… ฆานสมฺผสฺสชา เวทนา… ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เวทนา… กายสมฺผสฺสชา เวทนา… มโนสมฺผสฺสชา เวทนา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปสญฺญา โลเก… สทฺทสญฺญา โลเก… คนฺธสญฺญา โลเก… รสสญฺญา โลเก… โผฏฺฐพฺพสญฺญา โลเก… ธมฺมสญฺญา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, รูปสญฺเจตนา [Pg.128] โลเก… สทฺทสญฺเจตนา โลเก… คนฺธสญฺเจตนา โลเก… รสสญฺเจตนา โลเก… โผฏฺฐพฺพสญฺเจตนา โลเก… ธมฺมสญฺเจตนา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปตณฺหา โลเก… สทฺทตณฺหา โลเก… คนฺธตณฺหา โลเก… รสตณฺหา โลเก … โผฏฺฐพฺพตณฺหา โลเก… ธมฺมตณฺหา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปวิตกฺโก โลเก… สทฺทวิตกฺโก โลเก… คนฺธวิตกฺโก โลเก… รสวิตกฺโก โลเก… โผฏฺฐพฺพวิตกฺโก โลเก… ธมฺมวิตกฺโก โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปวิจาโร โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, สทฺทวิจาโร โลเก… คนฺธวิจาโร โลเก… รสวิจาโร โลเก… โผฏฺฐพฺพวิจาโร โลเก… ธมฺมวิจาโร โลเก ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ – ปิยรูเปสุ เหมก.

‘사랑스러운 것들 중에서, 헤마카여(piyarūpesu hemakāti)’라는 구절에서, 세상에서 사랑스러운 형태(piyarūpaṃ)와 즐거운 형태(sātarūpaṃ)란 무엇인가? 세상에서 눈(眼)은 사랑스럽고 즐거운 형태이며, 귀(耳)도 세상에서 그러하며, …(중략)… 코(鼻)도 세상에서 그러하며, 혀(舌)도 세상에서 그러하며, 몸(身)도 세상에서 그러하며, 마음(意)도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 형색(色)은 사랑스럽고 즐거운 형태이며, 소리(聲)도 세상에서 그러하며, 냄새(香)도 세상에서 그러하며, 맛(味)도 세상에서 그러하며, 감촉(觸)도 세상에서 그러하며, 법(法)도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 안식(眼識)은 사랑스럽고 즐거운 형태이며, 이식(耳識)도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이며, 비식(鼻識)도 세상에서 그러하며, 설식(舌識)도 세상에서 그러하며, 신식(身識)도 세상에서 그러하며, 의식(意識)도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 안촉(眼觸)도 그러하며, 이촉(耳觸)도 그러하며, 비촉(鼻觸)도 그러하며, 설촉(舌觸)도 그러하며, 신촉(身觸)도 그러하며, 의촉(意觸)도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 안촉에서 생긴 위안(受)도 사랑스럽고 즐거운 형태이며, … 이촉에서 생긴 위안 … 비촉에서 생긴 위안 … 설촉에서 생긴 위안 … 신촉에서 생긴 위안 … 의촉에서 생긴 위안도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 색산냐(色想) … 성산냐 … 향산냐 … 미산냐 … 촉산냐 … 법산냐도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 색사(色思, sañcetanā) … 성사 … 향사 … 미사 … 촉사 … 법사도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 색애(色愛, taṇhā) … 성애 … 향애 … 미애 … 촉애 … 법애도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 색심사(色尋, vitakka) … 성심사 … 향심사 … 미심사 … 촉심사 … 법심사도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 세상에서 색사찰(色伺, vicāra)은 사랑스럽고 즐거운 형태이며, 성사찰 … 향사찰 … 미사찰 … 촉사찰 … 법사찰도 세상에서 사랑스럽고 즐거운 형태이다. 이것이 ‘사랑스러운 것들 중에서, 헤마카여’라는 구절의 뜻이다.

ฉนฺทราควิโนทนนฺติ. ฉนฺทราโคติ โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ กาโมโฆ กามโยโค กามุปาทานํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. ฉนฺทราควิโนทนนฺติ ฉนฺทราคปฺปหานํ ฉนฺทราควูปสมํ ฉนฺทราคปฏินิสฺสคฺคํ ฉนฺทราคปฏิปฺปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ฉนฺทราควิโนทนํ.

‘욕탐을 제거하는 것(chandarāgavinodananti)’이란 다음과 같다. ‘욕탐(chandarāga)’이란 감각적 욕망(kāma)들에 대한 욕구인 욕탐(kāmacchanda), 감각적 탐욕(kāmarāga), 감각적 기쁨(kāmanandī), 감각적 갈애(kāmataṇhā), 감각적 애착(kāmasineho), 감각적 번열(kāmapariḷāho), 감각적 매혹(kāmamucchā), 감각적 탐닉(kāmajjhosānaṃ), 감각적 폭류(kāmogho), 감각적 속박(kāmayogo), 감각적 집착(kāmupādānaṃ), 감각적 욕망의 장애(kāmacchandanīvaraṇaṃ)를 말한다. ‘욕탐을 제거하는 것(chandarāgavinodana)’이란 욕탐을 버림(pahāna), 욕탐의 가라앉음(vūpasama), 욕탐의 놓아버림(paṭinissagga), 욕탐의 평온함(paṭippassaddha)인 불사(不死)의 열반(nibbāna)을 뜻한다. 이것이 ‘욕탐을 제거하는 것’이라는 구절의 뜻이다.

นิพฺพานปทมจฺจุตนฺติ นิพฺพานปทํ ตาณปทํ เลณปทํ สรณปทํ อภยปทํ. อจฺจุตนฺติ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ – นิพฺพานปทมจฺจุตํ. เตนาห ภควา –

‘불사(不死)의 열반의 경지(nibbānapadamaccutanti)’라는 구절에서, 열반의 경지(nibbānapada)란 보호처의 경지(tāṇapada), 은신처의 경지(leṇapada), 귀의처의 경지(saraṇapada), 두려움 없는 경지(abhayapada)를 말한다. ‘불사(accuta)’란 영원하고(nicca), 견고하고(dhuva), 상주하며(sassata), 변하지 않는 성질(avipariṇāmadhamma)을 뜻한다. 이것이 ‘불사의 열반의 경지’라는 구절의 뜻이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ, ปิยรูเปสุ เหมก;

ฉนฺทราควิโนทนํ, นิพฺพานปทมจฺจุต’’นฺติ.

“여기 보고 듣고 생각하고 인지한 것들 중 사랑스러운 형태들에 대하여, 헤마카여, 욕탐을 제거하는 것이 불사의 열반의 경지이다.”

๕๖.

56.

เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

อุปสนฺตา จ เต สทา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ.

“이것을 알고서 마음챙기는 자들, 현법에서 완전히 열반에 든 자들, 그들은 언제나 고요하여 세상의 갈애를 건넜도다.”라고 세존께서 답변하셨다.

เอตทญฺญาย เย สตาติ. เอตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อญฺญายาติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา [Pg.129] วิภูตํ กตฺวา. เยติ อรหนฺโต ขีณาสวา. สตาติ จตูหิ การเณหิ สตา – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาวิตตฺตา สตา…เป… เต วุจฺจนฺติ สตาติ – เอตทญฺญาย เย สตา.

‘이것을 알고서 마음챙기는 자들(etadaññāya ye satāti)’이라는 구절에서, ‘이것(eta)’이란 불사의 열반을 말한다. 그것은 곧 모든 형성된 것들의 가라앉음(sabbasaṅkhārasamatha)이며, 모든 집착의 근거를 놓아버림(sabbūpadhipaṭinissagga)이며, 갈애의 멸진(taṇhakkhayo)이며, 이탐(virāgo)이며, 소멸(nirodho)인 열반이다. ‘알고서(aññāya)’란 알고, 헤아리고, 조사하고, 닦고, 분명하게 하여 안다는 뜻이다. ‘모든 형성된 것들은 무상하다’고 알고, 헤아리고, 조사하고, 닦고, 분명하게 하여 아는 것이며, ‘모든 형성된 것들은 고통이다’ … ‘모든 법은 무아이다’ … (중략) … ‘일어나는 성질을 가진 모든 것은 소멸하는 성질을 가졌다’고 알고, 헤아리고, 조사하고, 닦고, 분명하게 하여 아는 것이다. ‘자들(ye)’이란 번뇌가 다한 아라한들을 말한다. ‘마음챙기는(satā)’이란 네 가지 이유로 마음챙기는 것이니, 몸에서 신념처를 닦았기 때문에 마음챙기는 것이며 …(중략)… 그들을 마음챙기는 자들이라 부른다. 이것이 ‘이것을 알고서 마음챙기는 자들’이라는 구절의 뜻이다.

ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ. ทิฏฺฐธมฺมาติ ทิฏฺฐธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ทิฏฺฐธมฺมา…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ทิฏฺฐธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. อภินิพฺพุตาติ ราคสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุตา, โทสสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุตา, โมหสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุตา, โกธสฺส…เป… อุปนาหสฺส… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา นิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา วิคตตฺตา ปฏิปฺปสทฺธตฺตา สนฺตา อุปสนฺตา วูปสนฺตา นิพฺพุตา ปฏิปฺปสฺสทฺธาติ – ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา.

‘현법에서 완전히 열반에 든 자들(diṭṭhadhammābhinibbutāti)’이라는 구절에서, ‘현법에서(diṭṭhadhamma)’란 법을 보고, 법을 알고, 법을 헤아리고, 법을 조사하고, 법을 분명히 하고, 법을 닦은 자들을 말한다. ‘모든 형성된 것들은 무상하다’고 법을 본 자들이며 …(중략)… ‘일어나는 성질을 가진 모든 것은 소멸하는 성질을 가졌다’고 법을 보고, 알고, 헤아리고, 조사하고, 분명히 하고, 닦은 자들을 말한다. ‘완전히 열반에 든 자들(abhinibbutā)’이란 탐욕(rāga)이 꺼졌기에 꺼진(nibbutā) 자들이며, 분노(dosa)가 꺼졌기에 꺼진 자들이며, 미혹(moha)이 꺼졌기에 꺼진 자들이며, 화(kodha), …(중략)… 원한(upanāha), 모든 해로운 형성(sabbākusalābhisaṅkhāra)들이 가라앉고(santattā), 고요해지고(samitattā), 완전히 진정되고(vūpasamitattā), 소멸되고(nijjhātattā), 꺼지고(nibbutattā), 사라지고(vigatattā), 평온해졌기에(paṭippasaddhattā), 고요하고(santā), 지극히 고요하고(upasantā), 완전히 고요하고(vūpasantā), 꺼지고(nibbutā), 평온해진 자들을 뜻한다. 이것이 ‘현법에서 완전히 열반에 든 자들’이라는 구절의 뜻이다.

อุปสนฺตา จ เต สทาติ. อุปสนฺตาติ ราคสฺส อุปสมิตตฺตา นิพฺพาปิตตฺตา อุปสนฺตา…เป… โทสสฺส… โมหสฺส… โกธสฺส… อุปนาหสฺส…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา นิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา วิคตตฺตา ปฏิปฺปสทฺธตฺตา สนฺตา อุปสนฺตา วูปสนฺตา นิพฺพุตา ปฏิปฺปสฺสทฺธาติ อุปสนฺตา. เตติ อรหนฺโต ขีณาสวา. สทาติ สทา สพฺพกาลํ นิจฺจกาลํ ธุวกาลํ สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ โปงฺขานุโปงฺขํ อุทกูมิกชาตํ อวีจิสนฺตติสหิตํ ผสฺสิตํ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ ปุริมยามํ มชฺฌิมยามํ ปจฺฉิมยามํ กาเฬ ชุณฺเห วสฺเส เหมนฺเต คิมฺเห ปุริเม วโยขนฺเธ มชฺฌิเม วโยขนฺเธ ปจฺฉิเม วโยขนฺเธติ – อุปสนฺตา จ เต สทา.

‘그들은 언제나 고요하여(upasantā ca te sadāti)’라는 구절에서, ‘고요한(upasantā)’이란 탐욕이 가라앉고 꺼졌기에 고요하며, …(중략)… 분노, 미혹, 화, 원한, …(중략)… 모든 해로운 형성이 가라앉고, 진정되고, 소멸되고, 사라지고, 평온해졌기에 고요하고, 지극히 고요하고, 완전히 고요하고, 꺼지고, 평온해진 것을 고요하다고 한다. ‘그들(te)’이란 번뇌가 다한 아라한들을 말한다. ‘언제나(sadā)’란 항상, 모든 시간, 늘, 영구히, 끊임없이, 연속적으로, 섞임 없이, 꼬리에 꼬리를 물듯, 물결이 이어지듯, 중단 없는 연속으로 이어져, 접촉될 때나, 식사 전이나 식사 후나, 밤의 초경이나 중경이나 종경이나, 흑월(lunar fortnight)이나 백월이나, 우기나 겨울이나 여름이나, 인생의 초년기나 중년기나 노년기나 한결같은 모든 때를 뜻한다. 이것이 ‘그들은 언제나 고요하여’라는 구절의 뜻이다.

ติณฺณา โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. ติณฺณา โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา โลเก เวตํ วิสตฺติกํ ติณฺณา อุตฺติณฺณา นิตฺถิณฺณา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ – ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห ภควา –

‘세상의 갈애를 건넜도다(tiṇṇā loke visattikanti)’라는 구절에서 갈애(taṇhā)를 ‘비삿띠까(visattikā, 얽어매는 것)’라 부른다. 탐욕(rāgo), 강한 탐욕(sārāgo), …(중략)… 간탐(abhijjhā), 탐욕(lobho), 해로운 뿌리(akusalamūla)를 말한다. 왜 ‘비삿띠까’라 하는가 하면 …(중략)… 널리 퍼져 있고(visaṭā) 확장되어 있기(vitthatā) 때문에 비삿띠까라 한다. ‘세상에서(loke)’란 아파야(apāya) 세상 …(중략)… 아야따나(āyatana) 세상을 말한다. ‘세상의 갈애를 건넜도다’란 세상에서 그러한 갈애를 건너고(tiṇṇā), 완전히 건너고(uttiṇṇā), 넘어가고(nitthiṇṇā), 초월하고(atikkantā), 완전히 초월하고(samatikkantā), 벗어났다(vītivattā)는 뜻이다. 이것이 ‘세상의 갈애를 건넜도다’라는 구절의 뜻이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘เอตทญฺญาย [Pg.130] เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

อุปสนฺตา จ เต สทา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

이것을 알고서 마음 챙기며 현세에서 완전히 평온에 들고 항상 고요해진 그들은 세상의 애착을 건넜느니라.

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에 ... '세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 세존의 제자입니다'라고 말하였다.

เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส อฏฺฐโม.

헤마카 학도 질문의 해설이 여덟 번째로 끝났다.

๙. โตเทยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

9. 토데이야 학도 질문의 해설

๕๗.

57.

ยสฺมึ กามา น วสนฺติ, [อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส.

토데이야 존자가 여쭈었다. '어떤 사람에게 감각적 욕망들이 머물지 않고 그에게 갈애가 존재하지 않으며 의심을 건넌 사람, 그의 해탈은 어떠한 것입니까?'

ยสฺมึ กามา น วสนฺตีติ ยสฺมึ กามา น วสนฺติ น สํวสนฺติ น อาวสนฺติ น ปริวสนฺตีติ – ยสฺมึ กามา น วสนฺติ. อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. โตเทยฺโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย.

'그에게 감각적 욕망들이 머물지 않고'란 어떤 사람에게 다섯 가지 감각적 욕망들이 머물지 않고 함께 머물지 않고 들어와 머물지 않고 두루 머물지 않는다는 뜻이다. '이와 같이 토데이야 존자가'에서 '이와 같이(icca)'는 단어의 연결을 뜻하며 '존자(āyasmā)'는 친근한 호칭이며 '토데이야'는 그 바라문의 이름이다.

ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชตีติ ตณฺหา ยสฺส นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ.

'그에게 갈애가 존재하지 않으며'란 그에게 갈애가 없고 존재하지 않으며 발견되지 않고 지혜의 불로 태워졌다는 뜻이다.

กถํกถา จ โย ติณฺโณติ กถํกถา จ โย ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – กถํกถา จ โย ติณฺโณ.

'의심을 건넌 사람'이란 의심을 건너고 넘어가고 완전히 벗어나고 초월하고 완전히 초월하고 극복한 사람을 말한다.

วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโสติ วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส กึสณฺฐิโต กึปกาโร กึปฏิภาโค อิจฺฉิตพฺโพติ วิโมกฺขํ ปุจฺฉตีติ – วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'그의 해탈은 어떠한 것입니까'란 그에게 어떤 해탈이 있는지, 어떤 형태이며 어떤 종류이며 무엇과 유사한 해탈인지를 묻는 것이다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘ยสฺมึ กามา น วสนฺติ, [อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส’’ติ.

'어떤 사람에게 감각적 욕망들이 머물지 않고, 토데이야 존자가 여쭈었다, 그에게 갈애가 존재하지 않으며 의심을 건넌 사람, 그의 해탈은 어떠한 것입니까?'

๕๘.

58.

ยสฺมึ [Pg.131] กามา น วสนฺติ, [โตเทยฺยาติ ภควา]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร.

세존께서 말씀하셨다. '토데이야여, 어떤 사람에게 감각적 욕망들이 머물지 않고 그에게 갈애가 존재하지 않으며 의심을 건넌 사람, 그에게 그 이상의 다른 해탈은 없느니라.'

ยสฺมึ กามา น วสนฺตีติ. ยสฺมินฺติ ยสฺมึ ปุคฺคเล อรหนฺเต ขีณาสเว. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. ยสฺมึ กามา น วสนฺตีติ ยสฺมึ กามา น วสนฺติ น สํวสนฺติ น อาวสนฺติ น ปริวสนฺตีติ – ยสฺมึ กามา น วสนฺติ.

'그에게 감각적 욕망들이 머물지 않고'에서 '그에게'란 번뇌를 다한 아라한을 말한다. '감각적 욕망들'이란 요약하면 두 가지이니, 대상으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)이다. 이것들을 대상으로서의 욕망이라 하고 이것들을 번뇌로서의 욕망이라 한다. '그에게 감각적 욕망들이 머물지 않고'란 그 아라한에게 감각적 욕망들이 머물지 않고 함께 머물지 않고 들어와 머물지 않고 두루 머물지 않는다는 뜻이다.

โตเทยฺยาติ ภควาติ. โตเทยฺยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โตเทยฺยาติ ภควา.

'토데이야여, 라고 세존께서'란 세존께서 그 바라문을 이름으로 부르시는 것이다. '세존'은 존경의 호칭이며 깨달음으로 얻어진 명칭이다.

ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชตีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ยสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชตีติ ตณฺหา ยสฺส นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ, ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ.

'그에게 갈애가 존재하지 않으며'에서 '갈애'란 형색에 대한 갈애, 소리에 대한 갈애, 냄새에 대한 갈애, 맛에 대한 갈애, 감촉에 대한 갈애, 법에 대한 갈애를 말한다. '그에게'란 번뇌를 다한 아라한에게라는 뜻이다. '갈애가 존재하지 않으며'란 그에게 갈애가 없고 존재하지 않으며 발견되지 않고 버려졌으며 단절되었고 고요해졌고 가라앉았으며 다시는 생겨나지 않게 되었고 지혜의 불로 태워졌다는 뜻이다.

กถํกถา จ โย ติณฺโณติ กถํกถา วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. ทุกฺเข กงฺขา…เป… ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข. โยติ โย โส อรหํ ขีณาสโว. กถํกถา จ โย ติณฺโณติ กถํกถา จ โย ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – กถํกถา จ โย ติณฺโณ.

'의심을 건넌 사람'에서 '의심'이란 회의(vicikicchā)를 말한다. 괴로움에 대한 의심, 마음의 동요와 망설임을 뜻한다. '누구'란 번뇌를 다한 아라한을 말한다. '의심을 건넌 사람'이란 의심을 건너고 넘어가고 완전히 벗어나고 초월하고 완전히 초월하고 극복한 사람을 말한다.

วิโมกฺโข ตสฺส นาปโรติ นตฺถิ ตสฺส อปโร วิโมกฺโข. เยน วิโมกฺเขน วิมุจฺเจยฺย วิมุตฺโต โส. กตํ ตสฺส วิโมกฺเขน กรณียนฺติ – วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร. เตนาห ภควา –

'그에게 그 이상의 다른 해탈은 없느니라'란 그에게 그 이상의 다른 해탈이 없다는 것이다. 그 해탈에 의해 해탈했으므로 그는 해탈한 자이다. 그에게 해탈로써 더 이상 해야 할 일이 없다는 것이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘ยสฺมึ กามา น วสนฺติ, [โตเทยฺยาติ ภควา]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร’’ติ.

'어떤 사람에게 감각적 욕망들이 머물지 않고, 토데이야여, 라고 세존께서 말씀하셨다, 그에게 갈애가 존재하지 않으며 의심을 건넌 사람, 그에게 그 이상의 다른 해탈은 없느니라.'

๕๙.

59.

นิราสโส [Pg.132] โส อุท อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี;

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ, ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขุ.

그는 갈망이 없습니까 아니면 갈망이 있습니까? 그는 지혜를 갖춘 자입니까 아니면 지혜로써 무언가를 상상하는 자입니까? 사키야의 후예시여, 제가 그 성자를 알 수 있도록, 온 세상을 보는 눈을 가지신 분이시여 저에게 설명해 주소서.

นิราสโส โส อุท อาสสาโนติ นิตฺตณฺโห โส, อุทาหุ สตณฺโห รูเป อาสีสติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… กุลํ… คณํ… อาวาสํ… ลาภํ… ยสํ… ปสํสํ… สุขํ… จีวรํ… ปิณฺฑปาตํ… เสนาสนํ… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ… กามธาตุํ … รูปธาตุํ… อรูปธาตุํ… กามภวํ… รูปภวํ… อรูปภวํ… สญฺญาภวํ… อสญฺญาภวํ… เนวสญฺญานาสญฺญาภวํ… เอกโวการภวํ… จตุโวการภวํ… ปญฺจโวการภวํ… อตีตํ… อนาคตํ… ปจฺจุปฺปนฺนํ… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม อาสีสติ สาทิยติ ปตฺเถติ ปิเหติ อภิชปฺปตีติ – นิราสโส โส อุท อาสสาโน.

'그는 갈망이 없습니까 아니면 갈망이 있습니까'란 그가 갈애가 없는지 아니면 갈애가 있어 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉, 가문, 대중, 처소, 이득, 명성, 칭송, 즐거움, 의복, 탁발 음식, 거처, 약품, 욕계, 색계, 무색계, 욕생, 색생, 무색생, 상이 있는 존재, 상이 없는 존재, 비상비비상처, 오온이 하나인 존재, 오온이 넷인 존재, 오온이 다섯인 존재, 과거, 미래, 현재, 그리고 보고 듣고 느끼고 아는 법들에 대해 갈망하고 즐기고 원하고 탐내고 집착하는지를 묻는 것이다.

ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปีติ. ปญฺญาณวา โสติ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. อุท ปญฺญกปฺปีติ อุทาหุ อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา มิจฺฉาญาเณน วา ตณฺหากปฺปํ วา ทิฏฺฐิกปฺปํ วา กปฺเปติ ชเนติ สญฺชเนติ นิพฺพตฺเตติ อภินิพฺพตฺเตตีติ – ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี.

'그는 지혜를 갖춘 자입니까 아니면 지혜로써 무언가를 상상하는 자입니까'에서 '지혜를 갖춘 자'란 현명하고 지혜롭고 총명하며 명철하고 통찰력이 있는 자를 말한다. '지혜로써 상상하는 자'란 여덟 가지 삼매의 지혜나 다섯 가지 신통의 지혜 혹은 그릇된 지혜로써 갈애나 견해에 의한 상상을 짓고 만들고 일으키는지를 묻는 것이다.

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญนฺติ. สกฺกาติ สกฺโก ภควา. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก. อถ วา, อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฏฺฐานธนํ สมฺมปฺปธานธนํ อิทฺธิปาทธนํ อินฺทฺริยธนํ พลธนํ โพชฺฌงฺคธนํ มคฺคธนํ ผลธนํ นิพฺพานธนนฺติ. เตหิ อเนกวิเธหิ ธนรตเนหิ อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. อถ วา, ปหุ วิสวี อลมตฺโต สูโร วีโร วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโก. มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญนฺติ สกฺก ยถาหํ มุนึ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิวิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยนฺติ – มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ.

'사키야의 후예시여, 제가 그 성자를 알 수 있도록'에서 '사키야의 후예(Sakka)'란 세존을 뜻한다. 석가족에서 출가하셨기에 사키야라 한다. 혹은 믿음, 계행, 부끄러움, 두려움, 배움, 보시, 지혜, 사념처, 사정근, 사신족, 오근, 오력, 보리분법, 성도, 과, 열반이라는 진리의 보화가 풍부하시기에 사키야라 한다. 혹은 능력이 있고 용맹하며 두려움과 공포를 제거하셨기에 사키야라 한다. '성자를 알 수 있도록'이란 제가 그 성자를 알고 이해하고 분별하고 꿰뚫어 알 수 있도록 해달라는 뜻이다.

ตํ [Pg.133] เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขูติ. ตนฺติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อชฺเฌสามิ ยํ ปสาเทมิ. วิยาจิกฺขาติ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ…เป… ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ – ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขุ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'저에게 그것을 설명해 주십시오, 두루 눈을 갖추신 분이시여(Taṃ me viyācikkha samantacakkhū)'라는 구절에서, '그것(taṃ)'이란 내가 묻고, 간청하고, 권하고, 기쁘게 여기는 것을 말합니다. '설명해 주십시오(viyācikkha)'란 말해 주시고, 설해 주시고, 알려 주시고, 정립해 주시고, 열어 주시고, 분석해 주시고, 명백히 해 주시고, 밝혀 주시는 것을 의미합니다. '두루 눈을 갖추신 분(samantacakkhu)'이란 일체지(sabbaññutañāṇa)를 일컫습니다. ... 그러므로 여래를 '두루 눈을 갖춘 분'이라 합니다. '저에게 그것을 설명해 주십시오, 두루 눈을 갖추신 분이시여'라는 구절의 뜻이 이와 같습니다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘นิราสโส โส อุท อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี;

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ, ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขู’’ติ.

'그는 갈애가 없는 자입니까, 아니면 갈애가 있는 자입니까? 그는 지혜를 가진 자입니까, 아니면 지혜로써 무언가를 꾸며내는 자입니까? 사카(Sakka)여, 제가 그 성자를 알 수 있도록 저에게 그것을 설명해 주십시오, 두루 눈을 갖추신 분이시여.'

๖๐.

60.

นิราสโส โส น จ อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี;

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ.

'그는 갈애가 없으며 갈애를 품지도 않습니다. 그는 지혜가 있으며 지혜로써 무언가를 꾸며내지도 않습니다. 토데야여, 이와 같이 성자를 알도록 하십시오. 그는 아무것도 소유하지 않으며(akiñcana) 욕계의 존재(kāmabhava)에 집착하지 않는 분입니다.'

นิราสโส โส น จ อาสสาโนติ นิตฺตณฺโห โส. น โส สตณฺโห รูเป นาสีสติ. สทฺเท…เป… คนฺเธ… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม นาสีสติ น อิจฺฉติ น สาทิยติ น ปตฺเถติ น ปิเหติ นาภิชปฺปตีติ – นิราสโส โส น จ อาสสาโน.

'그는 갈애가 없으며 갈애를 품지도 않는다(Nirāsaso so na ca āsasāno)'란 그에게 갈애가 없음을 의미합니다. 그는 갈애를 품은 자가 아니니, 형색을 갈망하지 않습니다. 소리... 냄새... 보고 듣고 닿고 인식되는 법(dhamma)에 대해 갈망하지 않고, 원하지 않고, 즐기지 않고, 구하지 않고, 탐하지 않고, 집착하여 말하지 않습니다. 이것이 '그는 갈애가 없으며 갈애를 품지도 않는다'는 구절의 뜻입니다.

ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปีติ. ปญฺญาณวาติ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. น จ ปญฺญกปฺปีติ อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา มิจฺฉาญาเณน วา ตณฺหากปฺปํ วา น กปฺเปติ ทิฏฺฐิกปฺปํ วา น กปฺเปติ น ชเนติ น สญฺชเนติ น นิพฺพตฺเตติ นาภินิพฺพตฺเตตีติ – ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี.

'그는 지혜가 있으며 지혜로써 무언가를 꾸며내지도 않는다(Paññāṇavā so na ca paññakappī)'는 구절에서, '지혜가 있다(paññāṇavā)'는 것은 현명하고, 지혜롭고, 총명하고, 앎이 있고, 명석하고, 명민하다는 뜻입니다. '지혜로써 무언가를 꾸며내지 않는다(na ca paññakappī)'는 것은 팔등지(八等至)의 지혜나 오신통의 지혜 혹은 그릇된 지혜(micchāñāṇa)로써 갈애에 의한 구상(taṇhākappa)이나 견해에 의한 구상(diṭṭhikappa)을 짓지 않고, 생기게 하거나 발생시키거나 생성시키거나 완성시키지 않는다는 뜻입니다. 이것이 '그는 지혜가 있으며 지혜로써 무언가를 꾸며내지도 않는다'는 구절의 뜻입니다.

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชานาติ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชานาติ โตเทยฺย, เอวํ มุนึ ชาน ปฏิชาน ปฏิวิชาน ปฏิวิชฺฌาติ – เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน.

'이와 같이 토데야여, 성자를 알라(Evampi todeyya muniṃ vijāna)'는 구절에서 '성자(muni)'란 지혜(mona)를 일컫습니다. ... 집착의 그물을 넘어서서 그는 성자라 불립니다. '이와 같이 토데야여, 성자를 알라'는 것은, 토데야여, 이와 같이 성자를 알고, 재차 알고, 분명히 알고, 꿰뚫어 알라는 뜻입니다. 이것이 '이와 같이 토데야여, 성자를 알라'는 구절의 뜻입니다.

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ. อกิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ. ยสฺเสตานิ กิญฺจนานิ [Pg.134] ปหีนานิ สมุจฺฉินฺนานิ วูปสนฺตานิ ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ อภพฺพุปฺปตฺติกานิ ญาณคฺคินา ทฑฺฒานิ, โส วุจฺจติ อกิญฺจโน. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. ภวาติ ทฺเว ภวา – กมฺมภโว จ ปฏิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโว…เป… อยํ ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว.

'아무것도 소유하지 않으며 욕계의 존재에 집착하지 않는다(Akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ)'는 구절에서 '소유가 없음(akiñcana)'이란 탐욕의 소유물, 성냄의 소유물, 어리석음의 소유물, 자만의 소유물, 견해의 소유물, 번뇌의 소유물, 악행의 소유물을 말합니다. 이러한 소유물들이 제거되고 끊어지고 가라앉고 평온해졌으며, 다시는 생겨나지 않도록 지혜의 불로 태워진 사람을 '소유가 없는 자'라 부릅니다. '욕망(kāma)'은 요약하자면 두 가지이니, 대상으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)입니다. ... 이들을 대상으로서의 욕망이라 합니다. ... 이들을 번뇌로서의 욕망이라 합니다. '존재(bhava)'는 두 가지이니, 업의 존재(kammabhava)와 재생으로 이어지는 재생의 존재(punabbhava)입니다. ... 이것이 재생으로 이어지는 재생의 존재입니다.

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ อกิญฺจนํ ปุคฺคลํ กาเม จ ภเว จ อสตฺตํ อลคฺคํ อลคฺคิตํ อปลิพุทฺธํ นิกฺขนฺตํ นิสฺสฏํ วิปฺปมุตฺตํ วิสญฺญุตฺตํ วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรนฺตนฺติ – อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ. เตนาห ภควา –

'아무것도 소유하지 않으며 욕계의 존재에 집착하지 않는다'는 것은 소유가 없는 사람으로서 욕망과 존재에 대해 집착하지 않고, 달라붙지 않고, 얽매이지 않고, 묶여 있지 않으며, 벗어나고, 탈출하고, 해방되고, 분리되어 경계가 없는 마음으로 머무는 이임을 뜻합니다. 이것이 '아무것도 소유하지 않으며 욕계의 존재에 집착하지 않는다'는 구절의 뜻입니다. 그래서 세존께서 말씀하셨습니다.

‘‘นิราสโส โส น จ อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี;

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ.

'그는 갈애가 없으며 갈애를 품지도 않습니다. 그는 지혜가 있으며 지혜로써 무언가를 꾸며내지도 않습니다. 토데야여, 이와 같이 성자를 알도록 하십시오. 그는 아무것도 소유하지 않으며 욕계의 존재에 집착하지 않는 분입니다.'

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에 ... '세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다'라고 말했습니다.

โตเทยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส นวโม.

토데야 학동의 질문에 대한 해설, 아홉 번째가 끝났다.

๑๐. กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

10. 카파 학동의 질문에 대한 해설

๖๑.

61.

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [อิจฺจายสฺมา กปฺโป]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส;

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ, ยถายิทํ นาปรํ สิยา.

'존자 카파가 여쭈었습니다. 거센 흐름이 생겨나고 큰 두려움이 있는 그 중간의 호수(윤회)에 서 있는 자들, 늙음과 죽음에 압도된 자들을 위해 섬(의지처)을 말씀해 주십시오. 귀하신 분이시여, 저에게 이 늙음과 죽음의 괴로움이 다시는 생기지 않도록 그 섬을 가르쳐 주십시오.'

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตนฺติ สโร วุจฺจติ สํสาโร อาคมนํ คมนํ คมนาคมนํ กาลํ คติ ภวาภโว จุติ จ อุปปตฺติ จ นิพฺพตฺติ จ เภโท จ ชาติ จ ชรา จ มรณญฺจ. สํสารสฺส ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ; มชฺเฌว สํสาเร สตฺตา ฐิตา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตา.

'중간의 호수에 서 있는(Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ)'이란 구절에서, 호수(sara)란 윤회(saṃsāra)를 일컬으니, 즉 옴과 감, 왕래, 시간, 운명(gati), 존재의 변전(bhavābhava), 죽음과 태어남, 생겨남, 파괴, 태어남, 늙음, 죽음을 말합니다. 윤회의 앞선 끝(시초)도 알 수 없고, 뒤의 끝(종점)도 알 수 없습니다. 그 윤회의 중간에 중생들이 머물고, 정주하고, 집착하고, 다가가고, 몰입하고, 빠져 있습니다.

กถํ [Pg.135] สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ? เอตฺตกา ชาติโย วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกา ชาติโกฏิโย วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ, เหวํ นตฺถิ. เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ.

어떻게 윤회의 앞선 끝을 알 수 없습니까? '이만큼의 생 동안 윤회가 회전하고 그 이후에는 회전하지 않는다'라는 식의 한계가 존재하지 않기 때문입니다. 이와 같이 윤회의 앞선 끝은 알 수 없습니다. '백 번의 생 동안... 천 번의 생 동안... 십만 번의 생 동안... 일억 번의 생 동안... 백억 번의 생 동안... 천억 번의 생 동안... 십조 번의 생 동안 윤회가 회전하고 그 이후에는 회전하지 않는다'라는 식의 한계가 존재하지 않습니다. 이와 같이 윤회의 앞선 끝은 알 수 없습니다.

เอตฺตกานิ วสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกา วสฺสโกฏิโย วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ.

‘이만큼의 햇수 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수백 년 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수천 년 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수십만 년 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수억(꼬띠) 년 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수백억 년 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수천억 년 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수조(수십만 꼬띠) 년 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다.

เอตฺตกานิ กปฺปานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปสตานิ วฏฺฏํ [Pg.136] วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกา กปฺปโกฏิโย วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ.

‘이만큼의 겁(劫) 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수백 겁 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수천 겁 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수십만 겁 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수억 겁 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수백억 겁 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수천억 겁 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다. ‘이만큼의 수조 겁 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않는다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อนมตคฺโคยํ, ภิกฺขเว, สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. เอวํ ทีฆรตฺตํ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตํ ติพฺพํ ปจฺจนุภูตํ พฺยสนํ ปจฺจนุภูตํ, กฏสี วฑฺฒิตา. ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, อลเมว สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทิตุํ อลํ วิรชฺชิตุํ อลํ วิมุจฺจิตุ’’นฺติ. เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ.

이와 관련하여 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘비구들이여, 이 윤회는 시작을 알 수 없다. 무명에 덮이고 갈애에 묶여서 치달리고 헤매는 중생들에게 시작점은 나타나지 않는다. 비구들이여, 이와 같이 오랜 세월 동안 그대들은 괴로움을 겪었고, 격심한 고통을 겪었으며, 재난을 겪었고, 묘지(시체 안치소)를 키워왔다. 비구들이여, 그러므로 모든 형성된 것들(행)에 대해 염오(厭惡)하기에 충분하고, 탐욕이 빛바래게 하기에 충분하며, 해탈하기에 충분하다.’ 이와 같이 윤회의 시작점은 나타나지 않는다.

กถํ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ? เอตฺตกา ชาติโย วฏฺฏํ วตฺติสฺสติ, ตโต ปรํ น วตฺติสฺสตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติสตานิ, เอตฺตกานิ ชาติสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ ชาติสตสหสฺสานิ, เอตฺตกา ชาติโกฏิโย, เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสตานิ, เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสตสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ วสฺสานิ, เอตฺตกานิ วสฺสสตานิ, เอตฺตกานิ วสฺสสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ, เอตฺตกา วสฺสโกฏิโย, เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสตานิ, เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสตสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ กปฺปานิ, เอตฺตกานิ กปฺปสตานิ, เอตฺตกานิ กปฺปสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ กปฺปสตสหสฺสานิ, เอตฺตกา กปฺปโกฏิโย, เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสตานิ[Pg.137], เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติสฺสติ, ตโต ปรํ น วตฺติสฺสตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, มชฺเฌว สํสาเร สตฺตา ฐิตา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ. อิจฺจายสฺมา กปฺโปติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. กปฺโปติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา กปฺโป.

어떻게 윤회의 종착점(뒤 끝)은 나타나지 않는가? ‘이만큼의 생(生) 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않을 것이다’라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 종착점은 나타나지 않는다. 이만큼의 수백 생, 수천 생, 수십만 생, 수억 생, 수백억 생, 수천억 생, 수조 생, 또한 이만큼의 햇수, 수백 년, 수천 년, 수십만 년, 수억 년, 수백억 년, 수천억 년, 수조 년, 또한 이만큼의 겁, 수백 겁, 수천 겁, 수십만 겁, 수억 겁, 수백억 겁, 수천억 겁, 수조 겁 동안 윤회의 수레바퀴가 돌고, 그 후에는 돌지 않을 것이다라는 이와 같은 한계는 없으니, 이와 같이 윤회의 종착점은 나타나지 않는다. 이와 같이 윤회의 시작점도 나타나지 않고 종착점도 나타나지 않는데, 중생들은 오직 윤회의 한가운데에 머물고, 확고히 서 있으며, 달라붙어 있고, 다가가 있으며, 몰입해 있고, 확신하고 있다. 이것이 바로 ‘강물 한가운데 서 있는 자들에게’라는 구절의 의미이다. ‘이와 같이 장로 깝빠가 여쭈었다’에서 ‘이와 같이(iccāti)’는 구절의 연결이다... (중략) ... ‘장로(āyasmā)’는 친근한 표현이다... (중략) ... ‘깝빠(kappo)’는 그 바라문의 이름이다... (중략) ... 이것이 부르는 명칭이니, 즉 ‘이와 같이 장로 깝빠가 (여쭈었다)’이다.

โอเฆ ชาเต มหพฺภเยติ กาโมเฆ ภโวเฆ ทิฏฺโฐเฆ อวิชฺโชเฆ ชาเต สญฺชาเต นิพฺพตฺเต อภินิพฺพตฺเต ปาตุภูเต. มหพฺภเยติ ชาติภเย ชราภเย พฺยาธิภเย มรณภเยติ – โอเฆ ชาเต มหพฺภเย.

‘폭류가 발생하여 큰 공포가 있을 때’라는 말에서, ‘폭류’란 감욕의 폭류, 존재의 폭류, 견해의 폭류, 무명의 폭류를 의미하며, 이것이 생기고 발생하고 나타나고 출현했을 때를 말한다. ‘큰 공포’란 태어남의 공포, 늙음의 공포, 병듦의 공포, 죽음의 공포를 의미한다. 이것이 ‘폭류가 발생하여 큰 공포가 있을 때’라는 구절의 의미이다.

ชรามจฺจุปเรตานนฺติ ชราย ผุฏฺฐานํ ปเรตานํ สโมหิตานํ สมนฺนาคตานํ. มจฺจุนา ผุฏฺฐานํ ปเรตานํ สโมหิตานํ สมนฺนาคตานํ, ชาติยา อนุคตานํ ชราย อนุสฏานํ พฺยาธินา อภิภูตานํ มรเณน อพฺภาหตานํ อตาณานํ อเลณานํ อสรณานํ อสรณีภูตานนฺติ – ชรามจฺจุปเรตานํ.

‘늙음과 죽음에 압도된 자들에게’라는 말은 늙음에 닿고 압도되고 휩싸이고 처한 자들, 죽음에 닿고 압도되고 휩싸이고 처한 자들, 태어남이 뒤따르고 늙음이 퍼져 있으며 병에 굴복하고 죽음에 타격받은 자들, 보호처가 없고 은신처가 없으며 의지처가 없고 귀의처가 되지 못한 자들을 의미한다. 이것이 ‘늙음과 죽음에 압도된 자들에게’라는 구절의 의미이다.

ทีปํ ปพฺรูหิ มาริสาติ ทีปํ ตาณํ เลณํ สรณํ คตึ ปรายนํ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส.

‘존자시여, 섬을 말씀해 주소서’라는 말에서 ‘섬(dīpaṃ)’이란 보호처이자 은신처이며 귀의처이자 나아갈 곳이고 최상의 의지처인 열반을 의미한다. ‘말씀해 주소서(brūhi)’는 일러주시고 가르쳐주시고 알려주시고 확립해주시고 열어보여주시고 분석해주시고 드러내주시고 밝혀주소서라는 뜻이다. ‘존자시여(mārisa)’는 친근한 말이고 존경의 말이며, 공경과 예우를 담은 호칭이다. 이것이 ‘존자시여, 섬을 말씀해 주소서’라는 구절의 의미이다.

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหีติ. ตฺวนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. ทีปมกฺขาหีติ ทีปํ ตาณํ เลณํ สรณํ คตึ ปรายนํ อกฺขาหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ.

‘당신께서 저에게 섬을 일러주소서’라는 구절에서, ‘당신(tvaṃ)’은 세존을 지칭한다. ‘섬을 일러주소서(dīpamakkhāhi)’란 보호처이자 은신처이며 귀의처이자 나아갈 곳이고 최상의 의지처인 섬(열반)을 일러주시고 가르쳐주시고 알려주시고 확립해주시고 열어보여주시고 분석해주시고 드러내주시고 밝혀주소서라는 뜻이다. 이것이 ‘당신께서 저에게 섬을 일러주소서’라는 구절의 의미이다.

ยถายิทํ นาปรํ สิยาติ ยถยิทํ ทุกฺขํ อิเธว นิรุชฺเฌยฺย วูปสเมยฺย อตฺถํ คจฺเฉยฺย ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺย ปุนปฏิสนฺธิกํ ทุกฺขํ น นิพฺพตฺเตยฺย, กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา กามภเว วา รูปภเว วา [Pg.138] อรูปภเว วา สญฺญาภเว วา อสญฺญาภเว วา เนวสญฺญานาสญฺญาภเว วา เอกโวการภเว วา จตุโวการภเว วา ปญฺจโวการภเว วา ปุนคติยา วา อุปปตฺติยา วา ปฏิสนฺธิยา วา ภเว วา สํสาเร วา วฏฺเฏ วา น ชเนยฺย น สญฺชเนยฺย น นิพฺพตฺเตยฺย นาภินิพฺพตฺเตยฺย. อิเธว นิรุชฺเฌยฺย วูปสเมยฺย อตฺถํ คจฺเฉยฺย ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺยาติ – ยถายิทํ นาปรํ สิยา. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘이와 같이 하여 다시는 [괴로움이] 존재하지 않게 하려면’이라는 것은, 이 괴로움(생사 등)이 바로 여기서 소멸하고, 가라앉고, 사라지고, 영원히 안온해져서, 다시는 재생연결의 괴로움이 생겨나지 않게 하는 것을 말합니다. 욕계, 색계, 무색계, 혹은 욕유, 색유, 무유, 상유, 무상유, 비상비비상유, 일온유, 사온유, 오온유, 혹은 다시 태어나는 곳(gati), 다시 생겨나는 곳(upapatti), 재생연결, 존재(bhava), 윤회(saṃsāra), 유전(vaṭṭa)에서 [괴로움이] 생겨나지 않고, 발생하지 않고, 생성되지 않고, 나타나지 않게 하는 것입니다. 바로 여기서 소멸하고, 가라앉고, 사라지고, 영원히 안온해지는 것, 이것이 ‘이와 같이 하여 다시는 존재하지 않게 하려면’이라는 구절의 의미입니다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [อิจฺจายสฺมา กปฺโป]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส;

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ, ยถายิทํ นาปรํ สิยา’’ติ.

“거센 흐름이 생겨나고 큰 공포가 닥쳤을 때, [윤회의] 한가운데 머물러 있으며 늙음과 죽음에 휩싸인 자들에게, 존자시여, 섬(의지처)을 말씀해 주십시오. 당신께서는 저에게 섬을 가르쳐 주십시오. 이와 같이 하여 다시는 [괴로움이] 존재하지 않게 하려면 어떻게 해야 합니까?”라고 [깝빠가] 말했습니다.

๖๒.

62.

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [กปฺปาติ ภควา]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต.

“깝빠여, 거센 흐름이 생겨나고 큰 공포가 닥쳤을 때, [윤회의] 한가운데 머물러 있으며 늙음과 죽음에 휩싸인 자들에게, 깝빠여, 그대에게 섬(의지처)을 말해 주리라.”라고 세존께서 말씀하셨습니다.

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตนฺติ สโร วุจฺจติ สํสาโร อาคมนํ คมนํ คมนาคมนํ กาลํ คติ ภวาภโว, จุติ จ อุปปตฺติ จ นิพฺพตฺติ จ เภโท จ ชาติ จ ชรา จ มรณญฺจ. สํสารสฺส ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ. มชฺเฌว สํสาเร สตฺตา ฐิตา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตา.

‘한가운데 머물러 있는’이라는 구절에서, ‘호수(sara)’란 윤회(saṃsāra)를 말합니다. 오고 감, 왕래함, 죽음의 때(kāla), 운명(gati), 거듭되는 존재(bhavābhavo), 죽음(cuti)과 태어남(upapatti), 생성(nibbatti), 무너짐(bhedo), 생(jāti), 노(jarā), 사(maraṇa)를 말합니다. 이것을 ‘윤회’라고 합니다. 이 윤회의 앞쪽 끝(시작)도 알려지지 않고, 뒤쪽 끝(종말)도 알려지지 않습니다. 그 윤회의 한가운데에 중생들이 머물러 있고, 정착해 있고, 집착해 있고, 도달해 있으며, 묶여 있고, 몰입해 있습니다.

กถํ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ…เป… เอวํ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. กถํ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ…เป… เอวํ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอวํ สํสารสฺส ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ. มชฺเฌว สํสาเร สตฺตา ฐิตา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ. กปฺปาติ ภควาติ. กปฺปาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – กปฺปาติ ภควา.

어떻게 윤회의 앞쪽 끝이 알려지지 않는가? (중략) 이와 같이 윤회의 앞쪽 끝은 알려지지 않습니다. 어떻게 윤회의 뒤쪽 끝이 알려지지 않는가? (중략) 이와 같이 윤회의 뒤쪽 끝은 알려지지 않습니다. 이처럼 윤회의 앞쪽 끝도 알려지지 않고, 뒤쪽 끝도 알려지지 않습니다. 그 윤회의 한가운데에 중생들이 머물러 있고, 정착해 있고, 집착해 있고, 도달해 있으며, 묶여 있고, 몰입해 있는 것, 이것이 ‘한가운데 머물러 있는’이라는 구절의 의미입니다. ‘깝빠여’라고 세존께서 그 바라문을 이름으로 부르십니다. ‘세존’이라는 것은 존경의 명칭이며... (중략) 실현된 명칭인 ‘세존’을 의미합니다. 이것이 ‘깝빠여, 세존께서’의 의미입니다.

โอเฆ ชาเต มหพฺภเยติ กาโมเฆ ภโวเฆ ทิฏฺโฐเฆ อวิชฺโชเฆ ชาเต สญฺชาเต นิพฺพตฺเต อภินิพฺพตฺเต ปาตุภูเต. มหพฺภเยติ ชาติภเย ชราภเย พฺยาธิภเย มรณภเยติ – โอเฆ ชาเต มหพฺภเย.

‘거센 흐름이 생겨나고 큰 공포가 닥쳤을 때’라는 구절에서, ‘거센 흐름’이란 감각적 욕망의 흐름, 존재의 흐름, 견해의 흐름, 무명의 흐름이 생겨나고, 발생하고, 생성되고, 나타난 것을 말합니다. ‘큰 공포’란 태어남의 공포, 늙음의 공포, 병듦의 공포, 죽음의 공포를 말합니다. 이것이 ‘거센 흐름이 생겨나고 큰 공포가 닥쳤을 때’라는 구절의 의미입니다.

ชรามจฺจุปเรตานนฺติ [Pg.139] ชราย ผุฏฺฐานํ ปเรตานํ สโมหิตานํ สมนฺนาคตานํ, มจฺจุนา ผุฏฺฐานํ ปเรตานํ สโมหิตานํ สมนฺนาคตานํ ชาติยา อนุคตานํ ชราย อนุสฏานํ พฺยาธินา อภิภูตานํ มรเณน อพฺภาหตานํ อตาณานํ อเลณานํ อสรณานํ อสรณีภูตานนฺติ – ชรามจฺจุปเรตานํ.

‘늙음과 죽음에 휩싸인 자들’이란, 늙음에 닿고, 휩싸이고, 둘러싸이고, 갖춰진 자들, 죽음에 닿고, 휩싸이고, 둘러싸이고, 갖춰진 자들, 태어남을 따라가고, 늙음에 퍼져 있고, 질병에 압도되고, 죽음에 타격받은 자들, 보호처가 없고, 은신처가 없고, 귀의처가 없고, 의지할 곳이 없는 자들을 말합니다. 이것이 ‘늙음과 죽음에 휩싸인 자들’이라는 구절의 의미입니다.

ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เตติ ทีปํ ตาณํ เลณํ สรณํ คตึ ปรายนํ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต. เตนาห ภควา –

‘깝빠여, 그대에게 섬을 말하리라’라는 구절에서, ‘섬’이란 보호처, 은신처, 귀의처, 갈 곳, 마지막 의지처[인 열반]를 말합니다. ‘말하리라’는 것은 가르치고, 보여주고, 알리고, 세우고, 열어 보이고, 분석하고, 명확하게 하고, 드러내는 것을 말합니다. 이것이 ‘깝빠여, 그대에게 섬을 말하리라’라는 구절의 의미입니다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [กปฺปาติ ภควา]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต’’ติ.

“거센 흐름이 생겨나고 큰 공포가 닥쳤을 때, [윤회의] 한가운데 머물러 있으며 늙음과 죽음에 휩싸인 자들에게, 깝빠여, 그대에게 섬(의지처)을 말해 주리라.”

๖๓.

63.

อกิญฺจนํ อนาทานํ, เอตํ ทีปํ อนาปรํ;

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ, ชรามจฺจุปริกฺขยํ.

“아무것도 소유하지 않고 집착하여 움켜잡지 않는 것, 이것이 바로 다른 어떤 것보다 뛰어난 섬이다. 늙음과 죽음이 다한 것, 그것을 나는 ‘열반’이라고 부른다.”

อกิญฺจนํ อนาทานนฺติ. กิญฺจนนฺติ – ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ; กิญฺจนปฺปหานํ กิญฺจนวูปสมํ กิญฺจนปฏินิสฺสคฺคํ กิญฺจนปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อกิญฺจนํ. อนาทานนฺติ อาทานํ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. อาทานปฺปหานํ อาทานวูปสมํ อาทานปฏินิสฺสคฺคํ อาทานปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อกิญฺจนํ อนาทานํ.

‘아무것도 소유하지 않고 집착하여 움켜잡지 않는 것’이라는 구절에서, ‘소유(kiñcana)’란 탐욕의 소유, 성냄의 소유, 미혹의 소유, 자만의 소유, 견해의 소유, 번뇌의 소유, 악행의 소유를 말합니다. [열반은] 이러한 소유를 버림이고, 가라앉힘이고, 놓아버림이고, 고요하게 함이며, 감로이며, 열반이기에 ‘아무것도 소유하지 않는 것’이라 합니다. ‘집착하여 움켜잡지 않는 것(anādāna)’에서 ‘움켜잡음(ādāna)’은 갈애를 말합니다. 어떤 탐욕, 강한 탐욕... (중략) 탐심, 탐욕, 불선뿌리 등을 말합니다. [열반은] 이러한 갈애를 버림이고, 가라앉힘이고, 놓아버림이고, 고요하게 함이며, 감로이며, 열반이기에 ‘아무것도 소유하지 않고 집착하여 움켜잡지 않는 것’이라 합니다.

เอตํ ทีปํ อนาปรนฺติ เอตํ ทีปํ ตาณํ เลณํ สรณํ คติ ปรายนํ. อนาปรนฺติ ตมฺหา ปโร อญฺโญ ทีโป นตฺถิ. อถ โข โส เอวํ ทีโป อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ วิเสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จาติ – เอตํ ทีปํ อนาปรํ.

‘이것이 바로 다른 어떤 것보다 뛰어난 섬이다’라는 구절에서, 이 섬은 보호처, 은신처, 귀의처, 갈 곳, 마지막 의지처입니다. ‘다른 어떤 것보다 뛰어난(anāpara)’이란 그 [열반]보다 더 뛰어난 다른 섬은 없다는 뜻입니다. 참으로 이 섬만이 가장 높고, 훌륭하고, 탁월하고, 으뜸이며, 최상이고, 가장 뛰어납니다. 이것이 ‘이것이 바로 다른 어떤 것보다 뛰어난 섬이다’라는 구절의 의미입니다.

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมีติ วานํ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วานปฺปหานํ วานวูปสมํ วานปฏินิสฺสคฺคํ วานปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานํ. อิตีติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิตีติ. พฺรูมีติ [Pg.140] พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ.

‘그것을 나는 열반이라고 부른다’라는 구절에서, ‘바나(vāna)’란 갈애를 말합니다. 어떤 탐욕, 강한 탐욕... (중략) 탐심, 탐욕, 불선뿌리 등을 말합니다. [열반은] 그 갈애를 버림이고, 가라앉힘이고, 놓아버림이고, 고요하게 함이며, 감로이며, 열반입니다. ‘이티(iti)’라는 것은 단어의 연결, 단어의 결합, 구절의 완성, 문자의 화합, 문자의 조화, 단어의 순서를 나타내는 말입니다. ‘말한다(brūmi)’는 것은 가르치고, 보여주고, 알리고, 세우고, 열어 보이고, 분석하고, 명확하게 하고, 드러내는 것을 말합니다. 이것이 ‘그것을 나는 열반이라고 부른다’라는 구절의 의미입니다.

ชรามจฺจุปริกฺขยนฺติ ชรามรณสฺส ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ชรามจฺจุปริกฺขยํ. เตนาห ภควา –

‘늙음과 죽음이 다한 것’이란 늙음과 죽음을 버리고, 가라앉히고, 놓아버리고, 고요하게 하며, 죽음이 없는 열반을 말합니다. 이것이 ‘늙음과 죽음이 다한 것’이라는 구절의 의미입니다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘อกิญฺจนํ อนาทานํ, เอตํ ทีปํ อนาปรํ;

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ, ชรามจฺจุปริกฺขย’’นฺติ.

“아무것도 소유하지 않고 집착하여 움켜잡지 않는 것, 이것이 바로 다른 어떤 것보다 뛰어난 섬이다. 늙음과 죽음이 다한 것, 그것을 나는 ‘열반’이라고 부른다.”

๖๔.

64.

เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

น เต มารวสานุคา, น เต มารสฺส ปทฺธคู .

“이것을 알고 마음 챙기는 자들, 현생에서 번뇌를 소멸하여 평온에 이른 자들, 그들은 마라의 권세에 휘둘리지 않으며, 마라의 시종이 되지 않는다.”

เอตทญฺญาย เย สตาติ. เอตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อญฺญายาติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. เยติ อรหนฺโต ขีณาสวา. สตาติ จตูหิ การเณหิ สตา – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺตา สตา…เป… เต วุจฺจนฺติ สตาติ – เอตทญฺญาย เย สตา.

‘이것을 알고 마음 챙기는 자들’이라는 구절에서, ‘이것’이란 죽음이 없는 열반을 말합니다. 그것은 모든 형성(saṅkhāra)이 가라앉고, 모든 집착의 근거(upadhi)를 놓아버리고, 갈애가 다하고, 탐욕이 빛바래고, 소멸한 열반을 말합니다. ‘알고(aññāya)’란 알고, 판단하고, 조사하고, 명확히 하고, 분명하게 하여, ‘모든 형성된 것들은 무상하다’... (중략) ‘발생하는 성질의 것은 무엇이든 그 모두는 소멸하는 성질의 것이다’라고 알고, 판단하고, 조사하고, 명확히 하고, 분명하게 하는 것을 말합니다. ‘자들(ye)’이란 번뇌가 다한 아라한들을 말합니다. ‘마음 챙기는(satā)’이란 네 가지 원인으로 마음 챙기는 것을 말하니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립을 닦음으로써 마음 챙기는 자들입니다... (중략) 그래서 그들을 마음 챙기는 자들이라 부릅니다. 이것이 ‘이것을 알고 마음 챙기는 자들’이라는 구절의 의미입니다.

ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ. ทิฏฺฐธมฺมาติ ทิฏฺฐธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. อภินิพฺพุตาติ ราคสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุตา, โทสสฺส…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา นิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา สนฺตา อุปสนฺตา วูปสนฺตา นิพฺพุตา ปฏิปฺปสฺสทฺธาติ – ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา.

'현법에서 완전히 열반한 자들(diṭṭhadhammābhinibbutā)'이라는 구절에서, '현법(diṭṭhadhammā)'이란 법을 보았고, 법을 알았고, 법을 헤아렸고, 법을 조사했으며, 법이 분명해졌고, 법을 닦았음을 의미한다. '완전히 열반한 자들(abhinibbutā)'이란 탐욕을 꺼뜨렸기에 열반에 들었고, 성냄을... (줄임)... 모든 해로운 업의 형성(sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ)이 가라앉고, 고요해지고, 가라앉고, 타버리고, 꺼지고, 평온해졌기에 고요하고, 평온하고, 가라앉고, 열반에 들고, 평온해진 자들을 뜻한다. 이것이 '현법에서 완전히 열반한 자들'의 의미이다.

น เต มารวสานุคาติ. มาโรติ โย โส มาโร กณฺโห อธิปติ อนฺตคู นมุจิ ปมตฺตพนฺธุ. น เต มารวสานุคาติ น เต มารสฺส วเส วตฺตนฺติ, นาปิ มาโร เตสุ วสํ วตฺเตติ. เต มารญฺจ มารปกฺขญฺจ มารปาสญฺจ มารพฬิสญฺจ มารามิสญฺจ มารวิสยญฺจ มารนิวาสญฺจ มารโคจรญฺจ มารพนฺธนญฺจ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺตีติ – น เต มารวสานุคา.

'그들은 마라의 권능을 따르지 않는다(na te māravasānugā)'라는 구절에서, '마라(māro)'란 검은 자, 지배자, 끝장내는 자, 나무치(namuci), 방일한 자의 친족인 그 마라를 말한다. '그들은 마라의 권능을 따르지 않는다'는 것은 그들이 마라의 지배 아래 움직이지 않으며, 마라 또한 그들에게 권능을 행사하지 못한다는 뜻이다. 그들은 마라와 마라의 무리, 마라의 올가미, 마라의 낚싯바늘, 마라의 미끼, 마라의 영역, 마라의 거처, 마라의 사냥터, 마라의 결박을 제압하고 이기고 압도하고 소멸시키고 짓밟으며 행하고 머물고 활동하고 나아가며 보호하고 유지하고 지탱한다. 이것이 '그들은 마라의 권능을 따르지 않는다'는 뜻이다.

น [Pg.141] เต มารสฺส ปทฺธคูติ น เต มารสฺส ปทฺธา ปทฺธจรา ปริจาริกา สิยา; พุทฺธสฺส เต ภควโต ปทฺธา ปทฺธจรา ปริจาริกา สิยาติ – น เต มารสฺส ปทฺธคู. เตนาห ภควา –

'그들은 마라의 시종이 아니다(na te mārassa paddhagū)'라는 것은 그들이 마라의 시종이나 하인이나 수종자가 되지 않는다는 뜻이다. 그들은 세존이신 부처님의 시종이며 하인이며 수종자들이다. 이것이 '그들은 마라의 시종이 아니다'라는 뜻이다. 그래서 세존께서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

น เต มารวสานุคา, น เต มารสฺส ปทฺธคู’’ติ.

"이것을 알고서 마음 챙기는 자들, 현법에서 완전히 열반한 자들은 마라의 권능을 따르지 않으며, 마라의 시종이 되지 않는다."

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송의 끝에 이르러... (줄임) "세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다"라고 말했다.

กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ทสโม.

열 번째 갑파 학도 질문에 대한 해설이 끝났다.

๑๑. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

11. 자투깐니 학도 질문에 대한 해설

๖๕.

65.

สุตฺวานหํ วีร อกามกามึ, [อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ]โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ;

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต, ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

자투깐니 존자가 질문하였다. "영웅이시여, 감각적 욕망을 원하지 않으시는 분의 말씀을 듣고, 폭류를 건너고 욕망이 없으신 분께 여쭈러 왔습니다. 타고난 눈(sahajanetta)을 가지신 분이시여, 평화의 상태(santipada)를 일러 주소서. 세존이시여, 그것을 저에게 있는 그대로 말씀해 주소서."

สุตฺวานหํ วีร อกามกามินฺติ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคเหตฺวา อุปธาเรตฺวา อุปลกฺขยิตฺวา. อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ – สุตฺวานหํ. วีราติ วีโร ภควา. วีริยวาติ วีโร, ปหูติ วีโร, วิสวีติ วีโร, อลมตฺโตติ วีโร, สูโรติ วีโร, วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติ วีโร.

'영웅이시여, 제가 ...의 말씀을 듣고(sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ)'에서, '듣고(sutvā)'란 듣고 청취하고 파악하고 지니고 관찰했음을 뜻한다. '이와 같이 세존께서는 아라한이시며... (줄임)... 부처님이시며 세존이시다'라는 말씀을 듣고... 라는 것이 '제가 말씀을 듣고'의 의미이다. '영웅(vīra)'이란 세존께서 영웅이시라는 뜻이다. 정진을 갖추었기에 영웅이고, 능력이 있기에 영웅이고, 힘을 내기에 영웅이며, 목적을 이루기에 충분하기에 영웅이고, 용맹하기에 영웅이며, 용기 있고 두려움이 없으며 놀라지 않고 떨지 않으며 도망치지 않고 공포와 전율을 제거했으며 털이 쭈뼛 서는 일이 없기에 영웅이라 한다.

วิรโต อิธ สพฺพปาปเกหิ, นิรยทุกฺขํ อติจฺจ วีริยวา โส;

โส วีริยวา ปธานวา, วีโร ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตาติ.

"이 세상의 모든 악에서 벗어나 지옥의 고통을 뛰어넘고 정진을 지닌 자, 그런 정진과 노력을 갖춘 영웅을 그러한 상태에 있는 분이라 부른다." 이것이 '영웅이시여, 제가 말씀을 듣고'의 의미이다.

สุตฺวานหํ วีร. อกามกามินฺติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. พุทฺธสฺส ภควโต วตฺถุกามา ปริญฺญาตา, กิเลสกามา ปหีนา. วตฺถุกามานํ ปริญฺญาตตฺตา กิเลสกามานํ ปหีนตฺตา [Pg.142] ภควา น กาเม กาเมติ, น กาเม ปตฺเถติ, น กาเม ปิเหติ, น กาเม อภิชปฺปติ. เย กาเม กาเมนฺติ, กาเม ปตฺเถนฺติ, กาเม ปิเหนฺติ, กาเม อภิชปฺปนฺติ, เต กามกามิโน ราคราคิโน สญฺญาสญฺญิโน. ภควา น กาเม กาเมติ, น กาเม ปตฺเถติ, น กาเม ปิเหติ, น กาเม อภิชปฺปติ. ตสฺมา พุทฺโธ อกาโม นิกฺกาโม จตฺตกาโม วนฺตกาโม มุตฺตกาโม ปหีนกาโม ปฏินิสฺสฏฺฐกาโม วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรตีติ – สุตฺวานหํ วีร อมกามกามึ.

'욕망을 원하지 않는 분(akāmakāmī)'이라는 구절에서, '욕망(kāma)'이란 요약하자면 대상으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)의 두 가지이다... (줄임)... 이것들을 대상으로서의 욕망이라 하고... 이것들을 번뇌로서의 욕망이라 한다. 부처님 세존께서는 대상으로서의 욕망을 철저히 아셨고 번뇌로서의 욕망을 버리셨다. 대상으로서의 욕망을 철저히 아셨기에, 그리고 번뇌로서의 욕망을 버리셨기에 세존께서는 욕망을 원하지 않으시고, 욕망을 바라지 않으시고, 욕망을 애착하지 않으시고, 욕망에 갈구하지 않으신다. 욕망을 원하고, 욕망을 바라고, 욕망을 애착하고, 욕망을 갈구하는 자들을 '욕망을 원하는 자들', '탐욕에 물든 자들', '지각(saññā)에 얽매인 자들'이라 한다. 세존께서는 욕망을 원하지 않으시고 바라지 않으시며 애착하지 않으시고 갈구하지 않으신다. 그러므로 부처님께서는 욕망이 없고(akāmo), 갈애가 없으며(nikkāmo), 욕망을 놓아버렸고(cattakāmo), 욕망을 게워냈으며(vantakāmo), 욕망에서 벗어났고(muttakāmo), 욕망을 버렸으며(pahīnakāmo), 욕망을 완전히 포기했고(paṭinissaṭṭhakāmo), 탐욕을 떠났고(vītarāgo), 탐욕이 사라졌으며, 탐욕을 놓아버렸고, 탐욕을 게워냈고, 탐욕에서 벗어났으며, 탐욕을 버렸고, 탐욕을 완전히 포기하셨다. 갈증이 없고, 열반에 들었으며, 시원해졌고, 행복을 느끼며, 지극히 거룩한 마음으로 머무신다. 이것이 '영웅이시여, 욕망을 원하지 않는 분의 말씀을 듣고'의 의미이다.

อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณีติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ อายสฺมาติ. ชตุกณฺณีติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โคตฺตํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโรติ – อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ.

'이와 같이 자투깐니 존자가(iccāyasmā jatukaṇṇi)'라는 구절에서, '이와 같이(iccā)'는 단어의 연결이며... (줄임)... 구절의 순차적인 연결을 뜻한다. '존자(āyasmā)'란 사랑스러운 말이며... (줄임)... 존경의 의미가 담긴 명칭이다. '자투깐니(jatukaṇṇi)'란 그 바라문의 성(gottā), 명칭, 이름, 가설(paññatti), 통칭을 말한다. 이것이 '이와 같이 자투깐니 존자가'의 의미이다.

โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมนฺติ. โอฆาติคนฺติ โอฆาติคํ โอฆํ อติกฺกนฺตํ สมติกฺกนฺตํ วีติวตฺตนฺติ – โอฆาติคํ. ปุฏฺฐุนฺติ ปุฏฺฐุํ ปุจฺฉิตุํ ยาจิตุํ อชฺเฌสิตุํ ปสาเทตุํ. อกามมาคมนฺติ อกามํ ปุฏฺฐุํ นิกฺกามํ จตฺตกามํ วนฺตกามํ มุตฺตกามํ ปหีนกามํ ปฏินิสฺสฏฺฐกามํ วีตราคํ วิคตราคํ จตฺตราคํ วนฺตราคํ มุตฺตราคํ ปหีนราคํ ปฏินิสฺสฏฺฐราคํ อาคมฺหา อาคตมฺหา อุปาคตมฺหา สมฺปตฺตมฺหา ตยา สทฺธึ สมาคตมฺหาติ – โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ.

'폭류를 건넌 분께 여쭈러 욕망 없이 왔습니다(oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ)'라는 구절에서, '폭류를 건넌 분(oghātigaṃ)'이란 폭류를 건너고, 넘어서고, 완전히 건너고, 벗어난 분을 의미한다. '여쭈러(puṭṭhuṃ)'란 질문하기 위해, 간청하기 위해, 청하기 위해, 기쁘게 하기 위해라는 뜻이다. '욕망 없이 왔습니다(akāmamāgamanti)'란 욕망이 없고, 갈애가 없으며, 욕망을 놓아버렸고, 욕망을 게워냈으며, 욕망에서 벗어났고, 욕망을 버렸으며, 욕망을 완전히 포기했고, 탐욕을 떠났고, 탐욕이 사라졌으며, 탐욕을 놓아버렸고, 탐욕을 게워냈고, 탐욕에서 벗어났으며, 탐욕을 버렸고, 탐욕을 완전히 포기하신 부처님께 여쭈러 왔고, 다가갔고, 가까이 갔고, 도착했으며, 당신과 함께 만났다는 뜻이다. 이것이 '폭류를 건넌 분께 여쭈러 욕망 없이 왔습니다'의 의미이다.

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺตาติ. สนฺตีติ เอเกน อากาเรน สนฺติปิ สนฺติปทมฺปิ ตํเยว อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘สนฺตเมตํ ปทํ, ปณีตเมตํ ปทํ, ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ. อถาปเรนากาเรน เย ธมฺมา สนฺตาธิคมาย สนฺติผุสนาย สนฺติสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตนฺติ, เสยฺยถิทํ – จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย [Pg.143] อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค – อิเม วุจฺจนฺติ สนฺติปทา. สนฺติปทํ ตาณปทํ เลณปทํ สรณปทํ อภยปทํ อจฺจุตปทํ อมตปทํ นิพฺพานปทํ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. สหชเนตฺตาติ เนตฺตํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. พุทฺธสฺส ภควโต เนตฺตญฺจ ชินภาโว จ โพธิยา มูเล อปุพฺพํ อจริมํ เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปนฺโน, ตสฺมา พุทฺโธ สหชเนตฺโตติ – สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต.

'타고난 눈을 가진 분이시여, 평화의 상태를 일러 주소서(santipadaṃ brūhi sahajanetta)'라는 구절에서, '평화(santi)'란 한편으로 평화이기도 하고 평화의 상태이기도 한 바로 그 불사(amata)인 열반을 말한다. 그것은 모든 형성의 가라앉음(sabbasaṅkhārasamatho)이고, 모든 집착의 놓아버림(sabbūpadhipaṭinissaggo)이며, 갈애의 소멸, 탐욕의 빛바램, 소멸, 열반이다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. "이것은 평화로운 상태이며, 이것은 수승한 상태이니, 곧 모든 형성의 가라앉음이고 모든 집착의 놓아버림이며 갈애의 소멸, 탐욕의 빛바램, 소멸, 열반이다." 또한 다른 측면에서는 평화의 성취, 평화의 도달, 평화의 실현에 기여하는 법들을 말하니, 곧 네 가지 마음챙김의 확립(사념처), 네 가지 바른 노력(사정근), 네 가지 신통의 토대(사신족), 다섯 가지 능력(오근), 다섯 가지 힘(오력), 일곱 가지 깨달음의 요소(칠각지), 고귀한 여덟 가지 성스러운 길(팔정도)이다. 이것들을 '평화의 상태(santipadā)'라 한다. 평화의 상태, 보호의 상태, 안식처의 상태, 귀의처의 상태, 두려움 없는 상태, 변하지 않는 상태, 죽지 않는 상태, 열반의 상태를 말씀해 주시고, 일러 주시고, 가르쳐 주시고, 드러내 주시고, 정립해 주시고, 열어 주시고, 분류해 주시고, 명확히 해주시고, 밝혀 주소서. '타고난 눈을 가진 분(sahajanetta)'에서 '눈(netta)'은 일체지(sabbaññutañāṇa)를 말한다. 부처님 세존의 지혜의 눈과 승리자의 상태는 보리수 아래에서 이전에도 이후에도 없이 단 한순간에 생겨났다. 그러므로 부처님을 '타고난 눈을 가진 분'이라 한다. 이것이 '타고난 눈을 가진 분이시여, 평화의 상태를 일러 주소서'의 의미이다.

ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ ยถาตจฺฉํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ…เป… ปกาเสหีติ – ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'세존이시여, 그것을 저에게 있는 그대로 말씀해 주소서(yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ)'에서, '있는 그대로(yathātacchaṃ)'란 불사인 열반... (줄임)... 소멸인 열반을 말한다. '세존(bhagavā)'이란 존경의 명칭이며... (줄임)... 직접 체험하여 얻은 명칭이니, 곧 '세존'이라는 이름이다. '저에게 말씀해 주소서(brūhi me taṃ)'란 저에게 말씀해 주시고, 일러 주시고... (줄임)... 밝혀 달라는 뜻이다. 이것이 '세존이시여, 그것을 저에게 있는 그대로 말씀해 주소서'의 의미이다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘สุตฺวานหํ วีร อกามกามึ, [อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ]โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ;

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต, ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

“영웅이시여, 저는 욕망이 없는 분에 대해 들었습니다.”라고 자투깐니 존자가 여쭈었다. “폭류를 건넌 분을 뵙고자 욕망 없이 왔습니다. 혜안을 가진 분이시여, 평화의 상태를 말씀해 주십시오. 세존이시여, 있는 그대로 제게 그것을 말씀해 주십시오.”

๖๖.

66.

ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ, อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสา;

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺโญ, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ.

“세존께서는 참으로 감각적 욕망들을 압도하여 행하시니, 마치 빛을 발하는 태양이 그 광채로 대지를 압도하는 것과 같습니다. 지혜가 부족한 저에게 광대한 지혜를 가진 분이시여, 제가 태어남과 늙음을 여기서 버릴 수 있도록 그 법을 가르쳐 주십시오.”

ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยตีติ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. ภควา วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา กิเลสกาเม ปหาย อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ.

“‘세존께서는 참으로 감각적 욕망들을 압도하여 행하신다’라는 문구에서, ‘세존(Bhagavā)’은 존경의 명칭이며... 세존이라는 이름은 실증된 지칭이다. ‘욕망(Kāma)’은 요약하자면 대상으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)의 두 가지가 있다... 이것들을 대상으로서의 욕망이라 하고... 이것들을 번뇌로서의 욕망이라 한다. 세존께서는 대상으로서의 욕망을 철저히 알고, 번뇌로서의 욕망을 버리고 압도하고 정복하고 이겨내어 행하시고 머무시고 사시며 유지하고 보호하고 지탱해 나가시므로, ‘세존께서는 참으로 감각적 욕망들을 압도하여 행하신다’고 한다.”

อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสาติ อาทิจฺโจ วุจฺจติ สูริโย. ปถวี วุจฺจติ ชคตี. ยถา สูริโย เตชี เตเชน สมนฺนาคโต ปถวึ [Pg.144] อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา สนฺตาปยิตฺวา สพฺพํ อากาสคตํ ตมคตํ อภิวิหจฺจ อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ทสฺสยิตฺวา อากาเส อนฺตลิกฺเข คคนปเถ คจฺฉติ, เอวเมว ภควา ญาณเตชี ญาณเตเชน สมนฺนาคโต สพฺพํ อภิสงฺขารสมุทยํ…เป… กิเลสตมํ อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา ญาณาโลกํ ทสฺเสตฺวา วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา กิเลสกาเม ปหาย อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสา.

“‘태양이 그 빛으로 대지를 압도함과 같다’는 문구에서, ‘아딧짜(ādicco)’는 태양을 말하며, ‘빠타위(pathavī)’는 대지를 말한다. 광채를 가진 태양이 그 빛을 갖추고 대지를 압도하고 이겨내며 모든 하늘의 어둠을 제거하고 어둠을 흩뜨려 빛을 보이고 허공의 길로 나아가듯이, 그와 같이 지혜의 광채를 가진 세존께서는 지혜의 빛을 갖추고 모든 형성의 발생과... 번뇌의 어두움과 무명의 어둠을 흩뜨려 지혜의 빛을 보이시고, 대상으로서의 욕망을 철저히 알고 번뇌로서의 욕망을 버리고 압도하고 정복하며 행하시고 머무시고 사시며 유지하고 보호하고 지탱해 나가시므로, ‘태양이 그 빛으로 대지를 압도함과 같다’고 한다.”

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺโญติ อหมสฺมิ ปริตฺตปญฺโญ โอมกปญฺโญ ลามกปญฺโญ ฉตุกฺกปญฺโญ. ตฺวมฺปิ มหาปญฺโญ ปุถุปญฺโญ หาสปญฺโญ ชวนปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ. ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตติ – ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺโญ.

“‘지혜가 부족한 저에게 광대한 지혜를 가진 분이시여’라는 문구에서, ‘저는 지혜가 적고 부족하며 열등하고 미미한 지혜를 가진 자입니다’라는 뜻이다. ‘당신은 큰 지혜, 넓은 지혜, 기쁨의 지혜, 빠른 지혜, 날카로운 지혜, 꿰뚫는 지혜를 가지셨습니다.’ ‘부리(Bhūri)’는 대지를 뜻한다. 세존께서는 그 대지와 같이 넓고 광대한 지혜를 갖추셨으므로, ‘지혜가 부족한 저에게 광대한 지혜를 가진 분이시여’라고 한다.”

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญนฺติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน…เป… นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. ยมหํ วิชญฺญนฺติ ยมหํ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยํ อธิคจฺเฉยฺยํ ผสฺเสยฺยํ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ – อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ.

“‘제가 알 수 있도록 가르침을 가르쳐 주십시오’라는 문구에서, ‘가르침(Dhamma)’이란 시작도 훌륭하고 중간도 훌륭하고 끝도 훌륭하며, 의미와 표현을 갖추고 전적으로 원만하고 순결한 범행(梵行), 즉 사념처... 그리고 열반과 열반으로 인도하는 도닦음을 말한다. 이를 일러주고 설하고 밝히고 세우고 드러내고 분석하고 명확하게 하고 공표해 달라는 것이다. ‘제가 알 수 있도록(yamahaṃ vijaññaṃ)’이란 제가 알고 이해하고 분별하고 깨닫고 통달하고 도달하고 접하고 실증할 수 있도록 해달라는 것이니, 그래서 ‘제가 알 수 있도록 가르침을 가르쳐 주십시오’라고 한다.”

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ อิเธว ชาติชราย มรณสฺส ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“‘여기서 태어남과 늙음을 버릴 수 있는’이란 바로 여기서 태어남과 늙음과 죽음을 버리고, 가라앉히고, 놓아버리고, 안식하게 하는 것, 즉 불사(不死)인 열반을 의미한다. 그래서 ‘여기서 태어남과 늙음을 버릴 수 있는’이라고 한다. 이에 그 브라만은 다음과 같이 말했다.”

‘‘ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ, อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสา;

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺโญ, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหาน’’นฺติ.

“세존께서는 참으로 감각적 욕망들을 압도하여 행하시니, 마치 빛을 발하는 태양이 그 광채로 대지를 압도하는 것과 같습니다. 지혜가 부족한 저에게 광대한 지혜를 가진 분이시여, 제가 태어남과 늙음을 여기서 버릴 수 있도록 그 법을 가르쳐 주십시오.”

๖๗.

67.

กาเมสุ [Pg.145] วินย เคธํ, [ชตุกณฺณีติ ภควา]เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา, มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนํ.

세존께서 말씀하셨다. “자투깐니여, 감각적 욕망에 대한 탐착을 제거하라. 출리(出離)를 안온한 것으로 보아라. 움켜쥐었거나 버려야 할 것에 대해 그대에게 어떤 장애도 존재하지 않게 하라.”

กาเมสุ วินย เคธนฺติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. เคธนฺติ เคโธ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. กาเมสุ วินย เคธนฺติ กาเมสุ เคธํ วินย ปฏิวินย ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – กาเมสุ วินย เคธํ. ชตุกณฺณีติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ โคตฺเตน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – ชตุกณฺณีติ ภควา.

“‘감각적 욕망에 대한 탐착을 제거하라’는 문구에서, ‘욕망(Kāma)’은 요약하자면 대상으로서의 욕망과 번뇌로서의 욕망의 두 가지가 있다... 탐착(Gedha)은 갈애를 말한다. 즉 탐욕, 강한 탐욕... 탐심, 욕심, 불선근이다. ‘감각적 욕망에 대한 탐착을 제거하라’는 것은 감각적 욕망에 대한 탐착을 제거하고, 물리치고, 버리고, 떨쳐버리고, 없애고, 다시는 일어나지 않게 하라는 뜻이므로, ‘감각적 욕망에 대한 탐착을 제거하라’고 한다. ‘자투깐니여’라고 세존께서는 그 브라만을 성씨로 부르신 것이다. ‘세존(Bhagavā)’은 존경의 명칭이며... 실증된 지칭이다.”

เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติ. เนกฺขมฺมนฺติ สมฺมาปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ สีเลสุ ปริปูรการิตํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตํ โภชเน มตฺตญฺญุตํ ชาคริยานุโยคํ สติสมฺปชญฺญํ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺเค อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ เขมโต ตาณโต เลณโต สรณโต สรณีภูตโต อภยโต อจฺจุตโต อมตโต นิพฺพานโต ทฏฺฐุํ ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต.

“‘출리(出離)를 안온한 것으로 보아’라는 문구에서, ‘출리(Nekkhamma)’란 바른 수행, 수순하는 수행, 거스름 없는 수행, 이치에 맞는 수행, 법에 수순하는 수행, 계율을 완벽하게 지킴, 감각기관의 문을 보호함, 음식에 절제함, 깨어 있음에 전념함, 마음챙김과 알아차림, 사념처, 사정근, 사신족, 오근, 오력, 칠보리분, 고귀한 팔정도, 그리고 열반과 열반으로 인도하는 수행을 말한다. 이를 안온함으로, 보호처로, 피난처로, 귀의처로, 두려움 없음으로, 변함없음으로, 불사(不死)로, 열반으로 보고, 관찰하고, 가늠하고, 조사하고, 분명히 알고, 확연히 하는 것이므로, ‘출리(出離)를 안온한 것으로 보아’라고 한다.”

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วาติ. อุคฺคหิตนฺติ ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน คหิตํ ปรามฏฺฐํ อภินิวิฏฺฐํ อชฺโฌสิตํ อธิมุตฺตํ. นิรตฺตํ วาติ นิรตฺตํ วา มุญฺจิตพฺพํ วิชหิตพฺพํ วิโนทิตพฺพํ พฺยนฺตีกาตพฺพํ อนภาวํ คเมตพฺพนฺติ – อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา.

“‘움켜쥐었거나 버려야 할 것’이라는 문구에서, ‘움켜쥔 것(uggahita)’이란 갈애의 힘이나 사견의 힘으로 붙잡고 만지고 집착하고 매달리고 확신하는 것을 말한다. ‘버려야 할 것(niratta)’이란 놓아버려야 하고, 버려야 하고, 제거해야 하고, 없애야 하고, 다시는 일어나지 않게 해야 할 것(육내처 등)을 말하므로, ‘움켜쥐었거나 버려야 할 것’이라고 한다.”

มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ. อิทํ กิญฺจนํ ตุยฺหํ มา วิชฺชิตฺถ มา ปวิชฺชิตฺถ มา สํวิชฺชิตฺถ ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนํ. เตนาห ภควา –

“‘그대에게 어떤 장애도 존재하지 않게 하라’는 것은 탐욕이라는 장애, 성냄이라는 장애, 어리석음이라는 장애, 자만이라는 장애, 사견이라는 장애, 번뇌라는 장애, 악행이라는 장애가 그대에게 존재하지 않게 하고, 나타나지 않게 하고, 발견되지 않게 하라는 것이다. 그것을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시는 일어나지 않게 하라는 뜻이므로, ‘그대에게 어떤 장애도 존재하지 않게 하라’고 한다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.”

‘‘กาเมสุ [Pg.146] วินย เคธํ, [ชตุกณฺณีติ ภควา]เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา, มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจน’’นฺติ.

“자투깐니여, 감각적 욕망에 대한 탐착을 제거하라. 출리(出離)를 안온한 것으로 보아라. 움켜쥐었거나 버려야 할 것에 대해 그대에게 어떤 장애도 존재하지 않게 하라.”

๖๘.

68.

ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ, ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ;

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ, อุปสนฺโต จริสฺสสิ.

“과거에 속한 것(번뇌)을 말려버려라. 미래에는 그대에게 어떤 장애도 있게 하지 마라. 만약 중간(현재)에서도 집착하지 않는다면, 그대는 고요해져서 살아가게 되리라.”

ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหีติ อตีเต สงฺขาเร อารพฺภ เย กิเลสา อุปฺปชฺเชยฺยุํ เต กิเลเส โสเสหิ วิโสเสหิ สุกฺขาเปหิ วิสุกฺขาเปหิ อพีชํ กโรหิ ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – เอวมฺปิ ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ. อถ วา, เย อตีตา กมฺมาภิสงฺขารา อวิปกฺกวิปากา เต กมฺมาภิสงฺขาเร โสเสหิ วิโสเสหิ สุกฺขาเปหิ วิสุกฺขาเปหิ อพีชํ กโรหิ ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – เอวมฺปิ ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ.

‘전에 있었던 것을 말려버려라’는 것은 과거의 형성물(saṅkhāra)들을 대상으로 하여 일어날 수 있는 번뇌들을 말려버리고, 특별히 말려버리고, 건조시키고, 아주 건조시키고, 씨앗이 없게 하고, 버리고, 물리치고, 끝내고, 다시는 존재하지 않게 하라는 뜻이니, 이렇게 ‘전에 있었던 것을 말려버려라’는 구절이 설명된다. 또는 과거의 지어놓은 업의 형성물들로서 아직 과보가 익지 않은 것들에 대하여, 그 업의 형성물들을 말려버리고, 특별히 말려버리고, 건조시키고, 아주 건조시키고, 씨앗이 없게 하고, 버리고, 물리치고, 끝내고, 다시는 존재하지 않게 하라는 뜻이니, 이렇게 ‘전에 있었던 것을 말려버려라’는 구절이 설명된다.

ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนนฺติ ปจฺฉา วุจฺจติ อนาคเต สงฺขาเร อารพฺภ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ. อิทํ กิญฺจนํ ตุยฺหํ มา อหุ มา อโหสิ มา ชเนสิ มา สญฺชเนสิ มาภินิพฺพตฺเตสิ ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ.

‘뒤에는 네게 아무 장애(kiñcana)가 없게 하라’에서 ‘뒤’란 미래의 형성물들을 대상으로 하는 탐욕의 장애, 성냄의 장애, 어리석음의 장애, 자만의 장애, 견해의 장애, 번뇌의 장애, 악행의 장애를 말한다. 이러한 장애가 네게 있지 않게 하고, 생기지 않게 하고, 발생하지 않게 하고, 나타나지 않게 하며, 버리고 물리치고 끝내고 다시는 존재하지 않게 하라는 것이 ‘뒤에는 네게 아무 장애가 없게 하라’는 뜻이다.

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสีติ มชฺเฌ วุจฺจติ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. ปจฺจุปฺปนฺเน สงฺขาเร ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน น คเหสฺสสิ น ตณฺหิสฺสสิ น ปรามสิสฺสสิ น นนฺทิสฺสสิ นาภินนฺทิสฺสสิ น อชฺโฌสิสฺสสิ. อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหิสฺสสิ วิโนเทสฺสสิ พฺยนฺตีกริสฺสสิ อนภาวํ คเมสฺสสีติ – มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ.

‘중간에서 집착하지 않는다면’에서 ‘중간’이란 현재의 물질(rūpa), 느낌(vedanā), 인식(saññā), 형성(saṅkhāra), 의식(viññāṇa)을 말한다. 현재의 형성물들에 대하여 갈애의 힘이나 견해의 힘으로 붙잡지 않고, 움켜쥐지 않고, 집착하지 않고, 즐기지 않고, 환호하지 않고, 탐닉하지 않을 것이라는 뜻이다. 환호와 찬탄과 탐닉과 붙잡음과 집착과 몰입을 버리고, 물리치고, 끝내고, 다시는 존재하지 않게 할 것이라는 것이 ‘중간에서 집착하지 않는다면’의 의미이다.

อุปสนฺโต จริสฺสสีติ ราคสฺส อุปสมิตตฺตา อุปสนฺโต จริสฺสสิ, โทสสฺส…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา อุปสมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา นิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา วิคตตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา สนฺโต อุปสนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต ปฏิปฺปสฺสทฺโธ จริสฺสสิ วิหริสฺสสิ อิริยิสฺสสิ [Pg.147] วตฺติสฺสสิ ปาเลสฺสสิ ยเปสฺสสิ ยาเปสฺสสีติ – อุปสนฺโต จริสฺสสิ. เตนาห ภควา –

‘평온하게 행할 것이다’는 것은 탐욕이 가라앉았기에 평온하게 행할 것이며, 성냄이… (중략) … 모든 불선한 형성물들이 가라앉고, 고요해지고, 소멸하고, 완전히 소멸하고, 태워지고, 꺼지고, 사라지고, 진정되었기에, 고요하고 평온하고 소멸하고 꺼지고 진정된 상태로 행하고, 머물고, 거동하고, 살아가고, 보존하고, 유지하며 살아갈 것이라는 뜻이니, 이것이 ‘평온하게 행할 것이다’의 의미이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ, ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ;

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ, อุปสนฺโต จริสฺสสี’’ติ.

“전에 있었던 것을 말려버려라. 뒤에는 네게 아무 장애가 없게 하라. 중간에서 집착하지 않는다면, 너는 평온하게 행하리라.”

๖๙.

69.

สพฺพโส นามรูปสฺมึ, วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ;

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ, เยหิ มจฺจุวสํ วเช.

“바라문이여, 어떤 식으로든 명색(nāmarūpa)에 탐착이 없는 자에게는, 그를 죽음의 지배 아래로 이끄는 번뇌들이 존재하지 않는다.”

สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส พฺราหฺมณาติ. สพฺพโสติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ สพฺพโสติ. นามนฺติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ. เคโธ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส พฺราหฺมณาติ สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส วิคตเคธสฺส จตฺตเคธสฺส วนฺตเคธสฺส มุตฺตเคธสฺส ปหีนเคธสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐเคธสฺส วีตราคสฺส วิคตราคสฺส จตฺตราคสฺส วนฺตราคสฺส มุตฺตราคสฺส ปหีนราคสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐราคสฺสาติ – สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ.

‘어떤 식으로든 명색에 탐착이 없는 바라문에게’라는 구절에서, ‘어떤 식으로든(sabbaso)’이란 전부, 모든 면에서, 온전히, 남김없이, 철저히라는 뜻으로, 이는 전체를 포괄하는 말이다. ‘명(nāma)’이란 네 가지 무색의 무더기(khandha)를 말하며, ‘색(rūpa)’이란 네 가지 근본 물질(mahābhūta)과 그 네 가지 근본 물질에 파생된 물질을 말한다. ‘탐착(gedha)’은 갈애를 뜻하니, 탐욕, 강한 탐욕… (중략) … 탐심, 갈망, 불선의 뿌리를 말한다. ‘어떤 식으로든 명색에 탐착이 없는 바라문에게’란 온갖 방식으로 명색에 대하여 탐착이 떠나고, 탐착이 사라지고, 탐착을 던져버리고, 탐착을 뱉어버리고, 탐착에서 벗어나고, 탐착을 제거하고, 탐착을 완전히 버린 자, 즉 탐욕이 떠나고, 탐욕이 사라지고, 탐욕을 던져버리고, 탐욕을 뱉어버리고, 탐욕에서 벗어나고, 탐욕을 제거하고, 탐욕을 완전히 버린 자를 뜻하니, 이것이 ‘어떤 식으로든 명색에 탐착이 없는 바라문’의 의미이다.

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺตีติ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. อสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. น วิชฺชนฺตีติ อิเม อาสวา ตสฺส นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ.

‘그에게는 번뇌들이 존재하지 않는다’에서 ‘번뇌(āsava)’란 네 가지 번뇌, 즉 감각적 욕망의 번뇌, 존재의 번뇌, 견해의 번뇌, 무명의 번뇌를 말한다. ‘그에게(assa)’란 번뇌가 다한 아라한을 뜻한다. ‘존재하지 않는다’는 것은 이러한 번뇌들이 그 아라한에게 없고, 존재하지 않으며, 나타나지 않고, 얻어질 수 없으며, 이미 버려졌고, 완전히 끊어졌으며, 고요해졌고, 진정되었으며, 다시 태어날 가능성이 없고, 지혜의 불로 태워졌다는 뜻이니, 이것이 ‘그에게는 번뇌들이 존재하지 않는다’의 의미이다.

เยหิ มจฺจุวสํ วเชติ เยหิ อาสเวหิ มจฺจุโน วา วสํ คจฺเฉยฺย, มรณสฺส วา วสํ คจฺเฉยฺย, มารปกฺขสฺส วา วสํ คจฺเฉยฺย; เต อาสวา ตสฺส นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – เยหิ มจฺจุวสํ วเช. เตนาห ภควา –

‘그를 죽음의 지배 아래로 이끄는 것들’이란 그러한 번뇌들로 인하여 죽음의 권세나 사망의 권세, 혹은 마라의 세력으로 들어갈 수 있는 것을 말한다. 그 아라한에게는 그러한 번뇌들이 없고, 존재하지 않으며, 나타나지 않고, 얻어질 수 없으며, 이미 버려졌고, 완전히 끊어졌으며, 고요해졌고, 진정되었으며, 다시 태어날 가능성이 없고, 지혜의 불로 태워졌다는 것이 ‘그를 죽음의 지배 아래로 이끄는 것들’에 대한 설명이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมึ, วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ;

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ, เยหิ มจฺจุวสํ วเช’’ติ.

“어떤 식으로든 명색에 탐착이 없는 바라문에게는, 그를 죽음의 지배 아래로 이끄는 번뇌들이 존재하지 않는다.”

สห [Pg.148] คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에… (중략) … “세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다”라고 말하였다.

ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส เอกาทสโม.

자투깐니 학도 질문 해설 제11장이 끝났다.

๑๒. ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

12. 바드라부다 학도 질문 해설

๗๐.

70.

โอกญฺชหํ ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ, [อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ]นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ;

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ, สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต.

바드라부다 존자가 말하였다. “집착을 버리고 갈애를 끊었으며 동요가 없고, 환희를 버리고 폭류를 건너 해탈하였으며, 분별(kappa)을 버리고 해탈한 현자께 간청하나니, 위대한 분(nāga)의 말씀을 듣고 이들이 이곳에서 떠나갈 것입니다.”

โอกญฺชหํ ตณฺหจฺฉิทํ อเนชนฺติ. โอกญฺชหนฺติ รูปธาตุยา โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา เย อุปายุปาทานา เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา, เต พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ โอกญฺชโห. เวทนาธาตุยา…เป… สญฺญาธาตุยา… สงฺขารธาตุยา… วิญฺญาณธาตุยา โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา เย อุปายุปาทานา เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา, เต พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ โอกญฺชโห.

‘집착을 버리고 갈애를 끊었으며 동요가 없는’에서 ‘집착을 버린(okañjaha)’이란 색계(rūpadhātu)에 대한 어떠한 욕구, 탐욕, 환희, 갈애, 그리고 마음의 고착이나 머묾이나 잠재된 성향들을 부처님 세존께서는 이미 버리셨고, 뿌리 뽑으셨으며, 다시는 생기지 않게 하셨음을 의미한다. 그러므로 부처님을 ‘집착을 버린 분’이라 한다. 느낌의 계(vedanādhātu)… (중략) … 인식의 계, 형성의 계, 의식의 계에 대한 어떠한 욕구, 탐욕, 환희, 갈애, 그리고 마음의 고착이나 머묾이나 잠재된 성향들을 부처님 세존께서는 이미 버리셨고, 뿌리 뽑으셨으며, 다시는 생기지 않게 하셨다. 그러므로 부처님을 ‘집착을 버린 분’이라 한다.

ตณฺหจฺฉิทนฺติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. สา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ฉินฺนา อุจฺฉินฺนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. ตสฺมา พุทฺโธ ตณฺหจฺฉิโท. อเนโชติ เอชา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค …เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา เอชา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อเนโช. เอชาย ปหีนตฺตา อเนโช ภควา ลาเภปิ น อิญฺชติ, อลาเภปิ น อิญฺชติ, ยเสปิ น อิญฺชติ, อยเสปิ น อิญฺชติ, ปสํสายปิ น อิญฺชติ, นินฺทายปิ น อิญฺชติ, สุเขปิ น อิญฺชติ, ทุกฺเขปิ น อิญฺชติ น จลติ น เวธติ น ปเวธติ น สมฺปเวธตีติ. ตสฺมา พุทฺโธ อเนโชติ [Pg.149] – โอกญฺชหํ ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ. อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ, ปิยวจนํ…เป… ภทฺราวุโธติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ.

‘갈애를 끊은 자(Taṇhacchida)’라는 구절에 대하여. ‘갈애’란 형색에 대한 갈애(rūpataṇhā)로부터 법에 대한 갈애(dhammataṇhā)까지를 말한다. 그 갈애는 부처님이신 세존에 의해 끊어지고, 뿌리째 뽑히고, 완전히 절단되고, 가라앉고, 고요해졌으며, 다시는 일어날 수 없게 되었고, 지혜의 불로 태워졌다. 그러므로 부처님을 ‘갈애를 끊은 자’라 한다. ‘요동함이 없는 자(Aneja)’라는 구절에서 ‘에자(ejā)’는 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕, ... 탐함, 욕심, 불선근인 그 갈애를 ‘에자’라 부른다. ‘에자’라고 불리는 그 갈애는 부처님이신 세존에 의해 버려지고, 뿌리가 끊기고, 밑동이 잘린 야자수처럼 되었으며, 존재하지 않게 되어 미래에 다시는 일어나지 않는 법이 되었다. 그러므로 부처님을 ‘요동함이 없는 자’라 한다. 갈애를 버렸기에 요동함이 없는 세존께서는 이득이 있을 때도 흔들리지 않고, 이득이 없을 때도 흔들리지 않으며, 명성이 있을 때도, 명성이 없을 때도, 칭찬을 받을 때도, 비난을 받을 때도, 즐거울 때도, 괴로울 때도 흔들리지 않으시며, 동요하지 않고, 떨지 않으며, 두려워하지 않고, 극심하게 요동하지 않으신다. 그러므로 부처님을 ‘요동함이 없는 자’라 한다. 거처를 버리고 갈애를 끊었으며 요동함이 없는 분, 이와 같이 존자 바드라부다가 여쭈었다. ‘이와 같이(Iccā)’는 구절의 연결이며, ‘존자(āyasmā)’는 친근한 표현이며, ‘바드라부다’는 그 브라만의 이름이다.

นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตนฺติ นนฺที วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา นนฺที สา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ นนฺทิญฺชโห. โอฆติณฺณนฺติ ภควา กาโมฆํ ติณฺโณ ภโวฆํ ติณฺโณ ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ สพฺพสํสารปถํ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโต. โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ. วิมุตฺตนฺติ ภควโต ราคา จิตฺตํ มุตฺตํ วิมุตฺตํ สุวิมุตฺตํ, โทสา จิตฺตํ… โมหา จิตฺตํ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ จิตฺตํ มุตฺตํ วิมุตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ – นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ.

‘희열을 버리고 폭류를 건너 해탈한 자’라는 구절에 대하여. ‘희열(nandī)’은 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕, ... 탐함, 욕심, 불선근인 그 희열, 즉 그 갈애는 부처님이신 세존에 의해 버려지고 뿌리가 끊겼으며, 밑동이 잘린 야자수처럼 되어 다시는 일어나지 않는 법이 되었다. 그러므로 부처님을 ‘희열을 버린 자(Nandiñjaha)’라 한다. ‘폭류를 건넌 자(Oghatiṇṇa)’란 세존께서 감각적 욕망의 폭류(kāmogha)를 건너셨고, 존재의 폭류(bhavogha)를 건너셨으며, 견해의 폭류(diṭṭhogha)를 건너셨고, 무명의 폭류(avijjogha)를 건너셨으며, 모든 윤회의 길을 건너고, 넘고, 벗어나고, 초월하고, 완전히 초월하여 지나가셨음을 의미한다. 그분은 거룩한 삶을 완성하셨고 도를 닦으셨으며, ... 그분에게 태어남과 죽음의 윤회나 다시 태어남은 존재하지 않는다. ‘해탈한 자(Vimutta)’란 세존의 마음이 탐욕으로부터 벗어나고 해탈하고 완전히 해탈했으며, 성냄으로부터, 어리석음으로부터, ... 모든 불선한 형성(sabbākusalābhisaṅkhāra)으로부터 마음이 벗어나고 해탈하고 완전히 해탈했음을 의미한다.

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธนฺติ. กปฺปาติ ทฺเว กปฺปา – ตณฺหากปฺโป จ ทิฏฺฐิกปฺโป จ…เป… อยํ ตณฺหากปฺโป…เป… อยํ ทิฏฺฐิกปฺโป. พุทฺธสฺส ภควโต ตณฺหากปฺโป ปหีโน ทิฏฺฐิกปฺโป ปฏินิสฺสฏฺโฐ. ตณฺหากปฺปสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิกปฺปสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา ตสฺมา พุทฺโธ กปฺปญฺชโห. อภิยาเจติ ยาจามิ อภิยาจามิ อชฺเฌสามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ ชปฺปามิ อภิชปฺปามิ. สุเมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา พุทฺโธ สุเมโธติ – กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ.

‘분별을 버리신 지혜로운 분께 간청합니다’라는 구절에 대하여. ‘분별(Kappa)’에는 갈애에 의한 분별(taṇhākappa)과 견해에 의한 분별(diṭṭhikappo)의 두 가지가 있다. ... 이것이 갈애에 의한 분별이며, ... 이것이 견해에 의한 분별이다. 부처님이신 세존께서는 갈애에 의한 분별을 버리셨고 견해에 의한 분별을 내려놓으셨다. 갈애에 의한 분별을 버리고 견해에 의한 분별을 내려놓으셨기에 부처님을 ‘분별을 버린 자(Kappañjaha)’라 한다. ‘간청합니다(Abhiyāce)’는 청하고, 간청하고, 권하고, 받아들이고, 원하고, 갈망하고, 속삭이고, 거듭 간청한다는 의미이다. ‘수메다(Sumedhā)’는 지혜를 말한다. 꿰뚫어 아는 지혜, ... 어리석지 않음, 법에 대한 탐구, 바른 견해를 뜻한다. 세존께서는 이러한 예리한 지혜를 갖추셨고, 도달하셨고, 성취하셨다. 그러므로 부처님을 ‘수메다(Sumedha, 지혜로운 이)’라 한다. 곧 ‘분별을 버리신 지혜로운 분께 간청합니다’라는 뜻이다.

สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโตติ. นาคสฺสาติ นาโค. ภควา อาคุํ น กโรตีติ นาโค, น คจฺฉตีติ นาโค, น อาคจฺฉตีติ นาโค…เป… เอวํ ภควา น คจฺฉตีติ นาโค. สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโตติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคเหตฺวา อุปธารยิตฺวา อุปลกฺขยิตฺวา อิโต อปนมิสฺสนฺติ วชิสฺสนฺติ ปกฺกมิสฺสนฺติ ทิสาวิทิสํ คมิสฺสนฺตีติ – สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘나가(Nāga, 거룩한 이)의 말씀을 듣고 이곳에서 떠나갈 것입니다’라는 구절에 대하여. ‘나가(Nāgassa)’란 세존을 뜻한다. 세존께서는 악(āgu)을 행하지 않으시므로 ‘나가’라 하며, (나쁜 곳으로) 가지 않으시므로 ‘나가’라 하며, (다시 윤회로) 오지 않으시므로 ‘나가’라 한다. ... 이와 같이 세존께서는 다시는 생사의 길로 가지 않으시므로 ‘나가’라 부른다. ‘나가의 말씀을 듣고 이곳에서 떠나갈 것입니다’라는 것은 당신의 말씀과 언어와 설법과 가르침과 훈계를 듣고, 귀 기울여 듣고, 받아들이고, 마음에 새기고, 파악하여, 이곳에서부터 물러나고, 떠나가고, 멀어지며, 여기저기 사방으로 흩어져 갈 것이라는 의미이다. 그리하여 그 브라만은 다음과 같이 말하였다.

‘‘โอกญฺชหํ [Pg.150] ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ, [อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ]นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ;

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ, สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต’’ติ.

“거처를 버리고 갈애를 끊었으며 요동함이 없는 분, [존자 바드라부다가 이와 같이 여쭈었습니다.] 희열을 버리고 폭류를 건너 해탈하신 분, 분별을 버리신 지혜로운 분께 간청하오니, 나가(거룩한 이)의 말씀을 듣고 사람들은 이곳에서 떠나갈 것입니다.”

๗๑.

71.

นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา, ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา;

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“여러 지방에서 온 많은 사람들이 영웅이신 당신의 말씀을 간절히 기다리며 모여들었습니다. 그들에게 가르침을 잘 설명해 주십시오. 당신께서는 이 법을 있는 그대로 알고 계시기 때문입니다.”

นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตาติ. นานาชนาติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. ชนปเทหิ สงฺคตาติ องฺคา จ มคธา จ กลิงฺคา จ กาสิยา จ โกสลา จ วชฺชิยา จ มลฺลา จ เจติยมฺหา จ วํสา จ กุรุมฺหา จ ปญฺจาลา จ มจฺฉา จ สุรเสนา จ อสฺสกา จ อวนฺติยา จ โยนา จ กมฺโพชา จ. สงฺคตาติ สงฺคตา สมาคตา สโมหิตา สนฺนิปติตาติ – นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา.

‘여러 지방에서 온 많은 사람들이 모여들었다’는 구절에 대하여. ‘많은 사람들(Nānājanā)’이란 크샤트리아, 브라만, 바이샤, 수드라, 재가자, 출가자, 천신과 인간들을 말한다. ‘여러 지방에서 모여들었다(Janapadehi saṅgatā)’는 것은 앙가, 마가다, 깔링가, 까시, 꼬살라, 왓지, 말라, 쩨띠, 밤사, 꾸루, 빤짤라, 맛차, 수라세나, 앗사까, 아완띠, 요나, 깜보자 지방에서 사람들이 모여든 것을 뜻한다. ‘모여들었다(Saṅgatā)’는 것은 함께 오고, 모이고, 결집하고, 집합했다는 의미이다.

ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานาติ. วีราติ วีโร. ภควา วีริยวาติ วีโร, ปหูติ วีโร, วิสวีติ วีโร, อลมตฺโตติ วีโร, วิคตโลมหํโสติปิ วีโร.

‘영웅이신 당신의 말씀을 간절히 기다리며’라는 구절에 대하여. ‘영웅(Vīra)’이란 세존을 가리킨다. 세존께서는 정진하는 힘(vīriyavā)을 갖추셨기에 영웅이라 하며, 능력이 출중하시기에 영웅이라 하며, 노련하시기에 영웅이라 하며, 충분히 감당할 수 있으시기에 영웅이라 하며, 소름 끼치는 공포가 사라지셨기에 영웅이라 한다.

วิรโต อิธ สพฺพปาปเกหิ, นิรยทุกฺขํ อติจฺจ วีริยวา โส;

โส วีริยวา ปธานวา, วีโร ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตาติ.

“이 세상의 모든 악으로부터 벗어나 지옥의 고통을 초월한 정진하는 분, 그분은 정진하고 노력하는 분이시니, 그와 같은 분을 참된 영웅이라 부른다.”

ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานาติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ. อภิกงฺขมานาติ อภิกงฺขมานา อิจฺฉมานา สาทิยมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา อภิชปฺปมานาติ – ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา.

‘영웅이신 당신의 말씀을 간절히 기다리며’란 당신의 말씀과 언어와 설법과 가르침과 훈계를 뜻한다. ‘간절히 기다리며(Abhikaṅkhamānā)’란 몹시 열망하고, 원하고, 즐거워하고, 바라고, 갈망하고, 간청한다는 의미이다.

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหีติ. เตสนฺติ เตสํ ขตฺติยานํ พฺราหฺมณานํ เวสฺสานํ สุทฺทานํ คหฏฺฐานํ ปพฺพชิตานํ เทวานํ มนุสฺสานํ. ตุวนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. สาธุ วิยากโรหีติ สาธุ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ [Pg.151] ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ.

‘그들에게 잘 설명해 주십시오’라는 구절에 대하여. ‘그들(Tesaṃ)’이란 크샤트리아, 브라만, 바이샤, 수드라, 재가자, 출가자, 천신과 인간들을 말한다. ‘당신(Tuvaṃ)’은 세존을 지칭한다. ‘잘 설명해 주십시오(Sādhu viyākarohi)’란 잘 가르쳐 주시고, 설해 주시고, 명시해 주시고, 확립해 주시고, 열어 보여 주시고, 분석해 주시고, 명확하게 해 주시고, 드러내 달라는 의미이다.

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธมฺโมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘당신께서는 이 법을 있는 그대로 알고 계시기 때문입니다’란 이 법이 당신에 의해 알려지고, 헤아려지고, 조사되고, 명확해지고, 환히 밝혀졌다는 의미이다. 그리하여 그 브라만은 다음과 같이 말하였다.

‘‘นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา, ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา;

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’ติ.

“여러 지방에서 온 많은 사람들이 영웅이신 당신의 말씀을 간절히 기다리며 모여들었습니다. 그들에게 가르침을 잘 설명해 주십시오. 당신께서는 이 법을 있는 그대로 알고 계시기 때문입니다.”

๗๒.

72.

อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ, [ภทฺราวุธาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ, เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ.

세존께서 말씀하셨다. “바드라부다여, 위로든 아래로든 옆으로든 그 중간이든, 모든 집착하는 갈애를 제거해야 한다. 세상에서 사람들이 무엇인가를 움켜쥐고 집착하면, 바로 그것 때문에 마라(Māra)가 그 사람을 뒤쫓기 때문이다.”

อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพนฺติ อาทานตณฺหํ วุจฺจติ รูปตณฺหา…เป… อาทานตณฺหาติ กึการณา วุจฺจติ อาทานตณฺหา? ตาย ตณฺหาย รูปํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… คตึ… อุปปตฺตึ… ปฏิสนฺธึ… ภวํ… สํสารํ… วฏฺฏํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ. ตํการณา วุจฺจติ อาทานตณฺหา. อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพนฺติ สพฺพํ อาทานตณฺหํ วินเยยฺย ปฏิวินเยยฺย ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตีกเรยฺย อนภาวํ คเมยฺยาติ – อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ. ภทฺราวุธาติ ภควาติ. ภทฺราวุธาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – ภทฺราวุธาติ ภควา.

'집착하는 갈애를 모두 다스려야 한다'라는 구절에서 '집착하는 갈애(ādānataṇha)'란 색애(rūpataṇhā) 등을 말한다. 왜 '집착하는 갈애'라고 부르는가? 그 갈애로 인해 물질(rūpa)을 취하고 집착하고 거머쥐고 잘못 파악하고 확신하기 때문이다. 수, 상, 행, 식, 태어날 곳(gati), 다시 태어남(upapatti), 재생연결(paṭisandhi), 존재(bhava), 윤회(saṃsāra), 전전함(vaṭṭa)을 취하고 집착하고 거머쥐고 잘못 파악하고 확신하기 때문에 '집착하는 갈애'라고 부른다. '집착하는 갈애를 모두 다스려야 한다'는 것은 모든 집착하는 갈애를 제어하고, 물리치고, 버리고, 떨쳐버리고, 끝내고, 다시는 발생하지 않게 해야 한다는 뜻이다. '바드라부다여'라고 세존께서 그 바라문을 이름으로 부르셨다. 세존(Bhagavā)이라는 호칭은 존경의 표현이다.

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ. อุทฺธนฺติ อนาคตํ; อโธติ อตีตํ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธนฺติ เทวโลโก; อโธติ นิรยโลโก; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ มนุสฺสโลโก. อถ วา, อุทฺธนฺติ กุสลา ธมฺมา; อโธติ อกุสลา ธมฺมา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อพฺยากตา ธมฺมา. อุทฺธนฺติ อรูปธาตุ; อโธติ กามธาตุ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ รูปธาตุ. อุทฺธนฺติ สุขา เวทนา; อโธติ ทุกฺขา เวทนา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา; อโธติ [Pg.152] อโธ เกสมตฺถกา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เวมชฺเฌติ – อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ.

'위로 아래로 옆으로 그리고 중간에서도'라는 구절에서, '위(uddhaṃ)'는 미래를, '아래(adho)'는 과거를, '옆과 중간(tiriyaṃ-majjhe)'은 현재를 뜻한다. 또한 '위'는 천상계를, '아래'는 지옥계를, '옆과 중간'은 인간계를 뜻한다. 또는 '위'는 유익한 법들을, '아래'는 해로운 법들을, '옆과 중간'은 무기(abyākata)의 법들을 뜻한다. '위'는 무색계(arūpadhātu)를, '아래'는 욕계(kāmadhātu)를, '옆과 중간'은 색계(rūpadhātu)를 뜻한다. '위'는 즐거운 느낌을, '아래'는 괴로운 느낌을, '옆과 중간'은 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 뜻한다. '위'는 발바닥 위쪽을, '아래'는 머리끝 아래쪽을, '옆과 중간'은 그 사이를 뜻한다.

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺตีติ ยํ ยํ รูปคตํ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ. โลกสฺมินฺติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเกติ – ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ.

'세상에서 무엇이든 집착하는 것'이란 색, 수, 상, 행, 식에 속하는 것이 무엇이든 그것을 취하고 집착하고 거머쥐고 잘못 파악하고 확신하는 것을 말한다. '세상에서'란 사악처의 세상에서부터 12처의 세상까지를 포함한다.

เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุนฺติ เตเนว กมฺมาภิสงฺขารวเสน ปฏิสนฺธิโก ขนฺธมาโร ธาตุมาโร อายตนมาโร คติมาโร อุปปตฺติมาโร ปฏิสนฺธิมาโร ภวมาโร สํสารมาโร วฏฺฏมาโร อนฺเวติ อนุคจฺฉติ อนฺวายิโก โหติ. ชนฺตุนฺติ สตฺตํ ชนํ นรํ มาณวํ โปสํ ปุคฺคลํ ชีวํ ชาคุํ ชนฺตุํ อินฺทคุํ มนุชนฺติ – เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ. เตนาห ภควา –

'그로 인하여 마라가 사람을 뒤따른다'라는 것은 그 갈애로 인한 업형성의 힘으로 말미암아, 재생연결의 오온이라는 마라, 계라는 마라, 처라는 마라, 태어날 곳이라는 마라, 다시 태어남이라는 마라, 재생연결이라는 마라, 존재라는 마라, 윤회라는 마라, 전전함(vaṭṭa)이라는 마라가 사람을 뒤따르고 추적하며 함께하게 된다는 뜻이다. '사람(jantu)'이란 중생, 사람, 인간 등을 가리킨다. 이에 세존께서 말씀하셨다.

‘‘อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ, [ภทฺราวุธาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ, เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุ’’นฺติ.

“바드라부다여, 위로 아래로 옆으로 그리고 중간에서도 세상에서 무엇이든 집착하는 것, 그 모든 집착하는 갈애를 다스려야 하느니라. 바로 그 집착으로 인하여 마라가 사람을 뒤따르느니라.”

๗๓.

73.

ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ, ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก;

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตํ.

“그러므로 비구는 마음 챙겨서 온 세상의 무엇에도 집착하지 말아야 한다. 집착에 사로잡힌 중생들이 죽음의 영역에 묶여 있는 것을 이와 같이 관찰하면서.”

ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถาติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา, เอตํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน อาทานตณฺหายาติ – ตสฺมา. ปชานนฺติ ชานนฺโต ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ชานนฺโต ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต. น อุปาทิเยถาติ รูปํ นาทิเยยฺย น อุปาทิเยยฺย น คณฺเหยฺย น ปรามเสยฺย นาภินิวิเสยฺย; เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… คตึ … อุปปตฺตึ… ปฏิสนฺธึ… ภวํ… สํสารํ… วฏฺฏํ นาทิเยยฺย น อุปาทิเยยฺย น คณฺเหยฺย น ปรามเสยฺย นาภินิวิเสยฺยาติ – ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ.

'그러므로 알아차려 집착하지 말아야 한다'에서 '그러므로(tasmā)'란 그러한 이유로, 즉 집착하는 갈애의 이러한 재난을 잘 관찰하기 때문이라는 뜻이다. '알아차려(pajānaṃ)'란 '모든 형성된 것들은 무상하다'라거나 '무엇이든 일어나는 법은 모두 멸하는 법이다'라고 명확히 아는 것을 뜻한다. '집착하지 말아야 한다'란 색, 수, 상, 행, 식, 태어날 곳, 다시 태어남, 재생연결, 존재, 윤회, 전전함을 취하거나 집착하거나 거머쥐거나 잘못 파악하거나 확신하지 말아야 한다는 뜻이다.

ภิกฺขุ [Pg.153] สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเกติ. ภิกฺขูติ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก วา ภิกฺขุ, เสกฺโข วา ภิกฺขุ. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโตติ – ภิกฺขุ สโต. กิญฺจนนฺติ กิญฺจิ รูปคตํ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ. สพฺพโลเกติ สพฺพอปายโลเก สพฺพมนุสฺสโลเก สพฺพเทวโลเก สพฺพขนฺธโลเก สพฺพธาตุโลเก สพฺพอายตนโลเกติ – ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก.

'비구는 마음 챙겨 온 세상의 무엇에도'에서 '비구'란 선한 범부 비구나 유학(sekkha)의 비구를 뜻한다. '마음 챙겨(sato)'란 네 가지 사념처를 닦아 마음 챙김을 구족한 것을 말한다. '무엇(kiñcana)'이란 색, 수, 상, 행, 식에 속하는 어떤 것을 뜻한다. '온 세상'이란 모든 사악처, 인간계, 천상계와 오온, 계, 처의 모든 세상을 포함한다.

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโนติ อาทานสตฺตา วุจฺจนฺติ เย รูปํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ; เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… คตึ… อุปปตฺตึ… ปฏิสนฺธึ… ภวํ… สํสารํ… วฏฺฏํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ. อิตีติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ. เปกฺขมาโนติ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน ทิสฺสมาโน ปสฺสมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน.

'집착하는 중생들이라고 이와 같이 관찰하며'에서 '집착하는 중생'이란 물질, 느낌, 인식, 형성, 의식 등을 취하고 집착하는 자들을 뜻한다. '이와 같이(iti)'는 앞의 내용을 연결하는 말이다. '관찰하며(pekkhamāno)'란 보고 살피고 조사하고 숙고하고 판별하는 것을 뜻한다.

ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตนฺติ. ปชาติ สตฺตาธิวจนํ มจฺจุเธยฺยา วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. ปชา มจฺจุเธยฺเย มารเธยฺเย มรณเธยฺเย สตฺตา วิสตฺตา อาสตฺตา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธา. ยถา ภิตฺติขิเล วา นาคทนฺเต วา ภณฺฑํ สตฺตํ วิสตฺตํ อาสตฺตํ ลคฺคํ ลคฺคิตํ ปลิพุทฺธํ, เอวเมว ปชา มจฺจุเธยฺเย มารเธยฺเย มรณเธยฺเย สตฺตา วิสตฺตา อาสตฺตา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ – ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตํ. เตนาห ภควา –

'죽음의 영역에 사로잡힌 이 중생들을'에서 '중생(paja)'이란 유정들을 가리키는 말이며, '죽음의 영역(maccudheyya)'이란 번뇌와 오온과 업형성을 뜻한다. 중생들이 죽음의 영역, 마라의 영역, 사망의 영역인 윤회에 집착하고 묶여 있음을 뜻한다. 마치 벽에 박힌 못이나 코끼리 상아 갈고리에 물건이 걸려 있는 것처럼, 중생들이 죽음과 마라와 사망의 영역에 묶여 있고 집착하고 사로잡혀 있다는 의미이다.

‘‘ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ, ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก;

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺต’’นฺติ.

이에 세존께서 말씀하셨다. “그러므로 비구는 마음 챙겨서 온 세상의 무엇에도 집착하지 말아야 한다. 집착에 사로잡힌 중생들이 죽음의 영역에 묶여 있는 것을 이와 같이 관찰하면서.”

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에… “세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 세존의 제자입니다”라고 고백하였다.

ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ทฺวาทสโม.

열두 번째 바드라부다 학도 질문에 대한 해설이 끝났다.

๑๓. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

13. 우다야 학도 질문에 대한 해설

๗๔.

74.

ฌายึ [Pg.154] วิรชมาสีนํ, [อิจฺจายสฺมา อุทโย]กตกิจฺจํ อนาสวํ;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ , อวิชฺชาย ปเภทนํ.

우다야 존자가 이렇게 여쭈었다. “선정에 드시고 티끌 없으며 앉아 계신 분, 할 일을 다 마치고 번뇌 없으시며, 모든 법의 피안에 도달하신 분께 질문을 드리고자 왔습니다. 무명을 부수는 지혜에 의한 해탈을 말씀해 주소서.”

ฌายึ วิรชมาสีนนฺติ. ฌายินฺติ ฌายี ภควา. ปฐเมนปิ ฌาเนน ฌายี, ทุติเยนปิ ฌาเนน ฌายี, ตติเยนปิ ฌาเนน ฌายี, จตุตฺเถนปิ ฌาเนน ฌายี, สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายี, อวิตกฺกวิจารมตฺเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อวิตกฺกอวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายี, สปฺปีติเกนปิ ฌาเนน ฌายี, นิปฺปีติเกนปิ ฌาเนน ฌายี, สาตสหคเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อุเปกฺขาสหคเตนปิ ฌาเนน ฌายี, สุญฺญเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อนิมิตฺเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อปฺปณิหิเตนปิ ฌาเนน ฌายี, โลกิเยนปิ ฌาเนน ฌายี, โลกุตฺตเรนปิ ฌาเนน ฌายี ฌานรโต เอกตฺตมนุยุตฺโต สทตฺถครุโกติ – ฌายึ. วิรชนฺติ ราโค รโช, โทโส รโช, โมโห รโช, โกโธ รโช, อุปนาโห รโช…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา รชา. เต รชา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อรโช วิรโช นิรโช รชาปคโต รชวิปฺปหีโน รชวิปฺปยุตฺโต สพฺพรชวีติวตฺโต.

‘선정에 든 분(jhāyī), 번뇌의 먼지가 없는 분(virajaṃ), 앉아 계신 분(āsīnaṃ)’이라는 말에서, ‘선정에 든 분’이란 세존을 가리킨다. 세존께서는 초선에 드셨고, 제2선에 드셨으며, 제3선에 드셨고, 제4선에 드셨다. 또한 위탁카(vittaka, 일으킨 생각)와 위짜라(vicāra, 지속적 고찰)가 있는 선에 드셨고, 위탁카는 없고 위짜라만 있는 선에 드셨으며, 위탁카와 위짜라가 모두 없는 선에 드셨다. 희열(pīti)이 있는 선, 희열이 없는 선, 낙(sukha)과 함께하는 선, 평온(upekkhā)과 함께하는 선에 드셨다. 공(suññata)의 해탈, 표상 없음(animitta)의 해탈, 원함 없음(appaṇihita)의 해탈과 결합한 선에 드셨으며, 세간의 선과 출세간의 선에 드셨다. 이처럼 선을 즐기시고 홀로 머무는 데 전념하시며 자신의 이익(최상의 도의 과)을 중시하시기에 ‘선정에 든 분’이라 한다. ‘번뇌의 먼지가 없는 분’에서 ‘먼지(rajo)’란 탐욕의 먼지, 성냄의 먼지, 어리석음의 먼지, 분노의 먼지, 원한의 먼지 등 모든 불선한 형성(saṅkhārā)의 먼지들을 말한다. 세존께서는 이러한 먼지들을 제거하셨고, 그 뿌리를 끊으셨으며, 줄기만 남은 야자수처럼 만드셨고, 다시는 일어나지 않게 하셨으며, 미래에 다시 생겨나지 않는 법이 되게 하셨다. 그러므로 부처님은 먼지가 없는 분(arajo), 먼지를 멀리하신 분(virajo), 먼지에서 벗어난 분(nirajo), 먼지가 사라진 분, 먼지를 다 버린 분, 먼지에서 완전히 해탈한 분, 모든 번뇌의 먼지를 초월하신 분이다.

ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,ราคสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจติ.

탐욕이 먼지이지, 결코 티끌을 먼지라 부르지 않는다. ‘먼지(rajo)’라는 단어는 탐욕을 일컫는 명칭이다. 눈을 갖춘 분(부처님)께서는 이 탐욕의 먼지를 멀리하고 머무시기에, 승리자(jino)께서는 ‘먼지를 떨쳐버린 분(vigatarajo)’이라 불린다.

โทโส รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, โทสสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจติ.

성냄이 먼지이지, 결코 티끌을 먼지라 부르지 않는다. ‘먼지(rajo)’라는 단어는 성냄을 일컫는 명칭이다. 눈을 갖춘 분께서는 이 성냄의 먼지를 멀리하고 머무시기에, 승리자께서는 ‘먼지를 떨쳐버린 분’이라 불린다.

โมโห [Pg.155] รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, โมหสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจตีติ. –

어리석음이 먼지이지, 결코 티끌을 먼지라 부르지 않는다. ‘먼지(rajo)’라는 단어는 어리석음을 일컫는 명칭이다. 눈을 갖춘 분께서는 이 어리석음의 먼지를 멀리하고 머무시기에, 승리자께서는 ‘먼지를 떨쳐버린 분’이라 불린다.

วิรชํ …เป….

이것이 ‘번뇌의 먼지가 없는 분(virajaṃ)’이라는 단어의 뜻이다.

อาสีนนฺติ นิสินฺโน ภควา ปาสาณเก เจติเยติ – อาสีโน.

‘앉아 계신 분(āsīnaṃ)’이란 세존께서 파사나카 제티야(Pāsāṇaka cetiya)의 바위 위에 중생들의 이익을 바라며 앉아 계신 것을 의미한다.

นคสฺส ปสฺเส อาสีนํ, มุนึ ทุกฺขสฺส ปารคุํ;

สาวกา ปยิรุปาสนฺติ, เตวิชฺชา มจฺจุหายิโนติ.

산(라자가하의 바위산) 곁에 앉아 계신 성자(muni), 괴로움의 끝에 도달하신 분께, 세 가지 명지(vijjā)를 갖추고 죽음의 마군을 물리친 제자들이 가까이서 공경하며 모신다.

เอวมฺปิ ภควา อาสีโน. อถ วา, ภควา สพฺโพสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา อาสีโน วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ. เอวมฺปิ ภควา อาสีโนติ – ฌายึ วิรชมาสีนํ.

이와 같이 세존께서는 앉아 계신다. 또는 세존께서 모든 번뇌의 소동이 가라앉았기에 앉아 계신다고 한다. 거룩한 삶을 완성하셨고, 닦아야 할 행을 다 닦으셨으며, 태어남과 늙음과 죽음의 윤회가 다하셨고 그분께 더 이상의 후생은 없다. 이와 같이 세존께서 앉아 계시기에 ‘선정에 들고 먼지가 없으며 앉아 계신 분’이라 한다.

อิจฺจายสฺมา อุทโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป… อุทโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุทโย.

‘장로 우다야가 이와 같이 말했다’에서 ‘이와 같이(iccāti)’는 구절을 연결하는 말이고, ‘장로(āyasmā)’는 친근한 호칭이며, ‘우다야(udayo)’는 그 바라문의 이름이다.

กตกิจฺจํ อนาสวนฺติ พุทฺธสฺส ภควโต กิจฺจากิจฺจํ กรณียากรณียํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวํกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. ตสฺมา พุทฺโธ กตกิจฺโจ.

‘할 일을 다 마친 분(katakiccaṃ), 번뇌가 없는 분(anāsavaṃ)’이란, 부처님 세존께서 해야 할 일과 하지 말아야 할 일, 즉 신업과 구업으로 지어야 할 모든 임무를 완수하셨음을 뜻한다. 그 뿌리를 끊으셨고, 줄기만 남은 야자수처럼 만드셨으며, 다시는 존재하지 않게 하셨고, 미래에 생겨나지 않는 법이 되게 하셨다. 그러므로 부처님은 할 일을 다 마친 분(katakicco)이다.

ยสฺส จ วิสตา นตฺถิ, ฉินฺนโสตสฺส ภิกฺขุโน;

กิจฺจากิจฺจปฺปหีนสฺส, ปริฬาโห น วิชฺชตีติ.

갈애의 흐름을 끊고, 퍼져나가는 갈애가 없으며, 해야 할 일을 모두 마쳐서 번뇌를 버린 수행자에게는 타오르는 괴로움(pariḷāho)이 존재하지 않는다. 이와 같이 알아야 한다.

กตกิจฺจํ อนาสวนฺติ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อนาสโวติ – กตกิจฺจํ อนาสวํ.

‘할 일을 다 마친 분, 번뇌가 없는 분’이라는 구절에서, ‘번뇌(āsavā)’란 네 가지 번뇌, 즉 감각적 욕망의 번뇌(kāmāsavo), 존재의 번뇌(bhavāsavo), 견해의 번뇌(diṭṭhāsavo), 무명의 번뇌(avijjāsavo)를 말한다. 부처님 세존께서는 이러한 번뇌들을 제거하셨고, 뿌리를 끊으셨으며, 야자수 그루터기처럼 만드셨고, 다시는 일어나지 않게 하셨다. 그러므로 부처님을 ‘번뇌가 없는 분(anāsavo)’이라 하며, 이것이 ‘할 일을 다 마친 분, 번뇌가 없는 분’이라는 구절의 뜻이다.

ปารคุํ สพฺพธมฺมานนฺติ ภควา สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู ปริญฺญาปารคู ปหานปารคู ภาวนาปารคู สจฺฉิกิริยาปารคู สมาปตฺติปารคู. อภิญฺญาปารคู สพฺพธมฺมานํ, ปริญฺญาปารคู สพฺพทุกฺขานํ, ปหานปารคู สพฺพกิเลสานํ, ภาวนาปารคู จตุนฺนํ มคฺคานํ, สจฺฉิกิริยาปารคู นิโรธสฺส, สมาปตฺติปารคู สพฺพสมาปตฺตีนํ. โส วสิปฺปตฺโต ปารมิปฺปตฺโต อริยสฺมึ สีลสฺมึ; วสิปฺปตฺโต [Pg.156] ปารมิปฺปตฺโต อริยสฺมึ สมาธิสฺมึ; วสิปฺปตฺโต ปารมิปฺปตฺโต อริยาย ปญฺญาย; วสิปฺปตฺโต ปารมิปฺปตฺโต อริยาย วิมุตฺติยา. โส ปารคโต ปารปฺปตฺโต อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. โส วุตฺตวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ.

‘모든 법의 저편에 도달하신 분(pāraguṃ sabbadhammānaṃ)’이란 세존께서 모든 법을 수승한 지혜로써 저편(열반)에 도달하셨고(abhiññāpāragū), 철저한 앎(pariññā), 버림(pahāna), 수행(bhāvanā), 실현(sacchikiriyā), 증득(samāpatti)을 통해 저편에 도달하셨음을 의미한다. 모든 법을 아는 지혜로써, 모든 괴로움을 철저히 앎으로써, 모든 번뇌를 버림으로써, 네 가지 도를 닦음으로써, 멸진(nirodha)을 실현함으로써, 그리고 모든 증득(samāpatti)을 성취함으로써 저편에 도달하셨다. 그분은 성스러운 계율, 삼매, 지혜, 해탈에 있어서 자재함에 이르셨고 저 언덕에 도달하셨다. 그분은 도(magga)로써 열반에 가셨고, 과(phala)로써 열반에 도달하셨으며, 세상의 끝에 이르셨고, 형성(saṅkhāra)의 정점에 도달하셨다. 모든 고통의 끝과 보호처, 은신처, 귀의처, 두려움 없는 곳, 불사(deathless)의 열반에 이르셨다. 그분은 거룩한 삶을 사셨고 더 이상의 태어남은 없다. 이것이 ‘모든 법의 저편에 도달하신 분’의 뜻이다.

อตฺถิ ปญฺเหน อาคมนฺติ ปญฺเหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ โสตุกาโม อาคโตมฺหีติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. อถ วา, ปญฺหตฺถิกานํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามานํ ปญฺหํ โสตุกามานํ อาคมนํ อภิกฺกมนํ อุปสงฺกมนํ ปยิรุปาสนํ อตฺถีติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. อถ วา, ปญฺหาคโม ตุยฺหํ อตฺถิ, ตฺวมฺปิ ปหุ ตฺวมสิ อลมตฺโต มยา ปุจฺฉิตํ กเถตุํ วิสชฺเชตุํ, วหสฺเสตํ ภารนฺติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

‘질문하기 위해 왔습니다(atthi pañhena āgamaṃ)’라는 것은 질문이 필요해서 왔고, 질문을 하고 싶어서 왔으며, 답을 듣고 싶어서 왔다는 뜻이다. 또한 질문이 있는 자들, 즉 묻고 싶고 듣고 싶은 자들이 나아오고 다가오고 공경하며 모시는 일이 있다는 뜻이기도 하다. 혹은 ‘당신에게는 질문에 대한 해답이 있고, 당신은 저편에 도달하여 충분히 능력을 갖추셨으니, 저의 질문에 답해주시고 이 짐을 져 주십시오’라는 뜻이다.

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหีติ อญฺญาวิโมกฺโข วุจฺจติ อรหตฺตวิโมกฺโข. อรหตฺตวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ.

‘궁극의 지혜를 통한 해탈을 말씀해 주십시오(aññāvimokkhaṃ pabrūhi)’에서 ‘궁극의 지혜를 통한 해탈’이란 아라한의 해탈(arahattavimokkha)을 말한다. 아라한의 해탈에 대해 말씀해 주시고, 가르쳐 주시고, 선포해 주시고, 확립해 주시고, 열어 보여주시고, 분석해 주시고, 명확하게 드러내 주십시오라는 뜻이다.

อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย เภทนํ ปเภทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อวิชฺชาย ปเภทนํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘무명을 깨뜨리는 것(avijjāya pabhedanaṃ)’이란 무명을 부수고, 파괴하고, 버리고, 가라앉히고, 놓아버리고, 완전히 진정시키며, 불사의 열반을 얻는 것을 의미한다. 이것이 ‘무명을 깨뜨리는 것’의 뜻이다. 그리하여 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘ฌายึ วิรชมาสีนํ, [อิจฺจายสฺมา อุทโย]กตกิจฺจํ อนาสวํ;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

“선정에 드시고 번뇌의 먼지가 없으며 (파사나카 제티야에) 앉아 계신 분, 할 일을 다 마치고 번뇌가 없으며, 모든 법의 저편에 도달하신 분께 질문을 가지고 왔습니다.

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ, อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติ.

궁극의 지혜를 통한 해탈, 즉 무명을 깨뜨려 버리는 것에 대해 말씀해 주십시오.”

๗๕.

75.

ปหานํ [Pg.157] กามจฺฉนฺทานํ, [อุทยาติ ภควา]โทมนสฺสาน จูภยํ;

ถินสฺส จ ปนูทนํ, กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ.

세존께서 말씀하셨다. “우다야여, 감각적 욕망(kāmacchanda)을 버리고, 근심(domanassa)을 버리는 것, 이 두 가지를 모두 버리고, 게으름(thina)을 쫓아내며, 후회(kukkucca)를 차단하는 것, 이것을 나는 지혜를 통한 해탈(aññāvimokkha)이라 말하노라.”

ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติ. ฉนฺโทติ โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปิปาสา กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ กาโมโฆ กามโยโค กามุปาทานํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติ กามจฺฉนฺทานํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ. อุทยาติ ภควาติ. อุทยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุทยาติ ภควา.

'감각적 욕망들의 버림(Pahānaṃ kāmacchandānaṃ)'에 대하여. '욕망(Chanda)'이란 감각적 욕망들에 대한 감각적 의욕, 감각적 탐욕, 감각적 희열, 감각적 갈애, 감각적 애착, 감각적 갈증, 감각적 번열, 감각적 미혹, 감각적 집착, 감각적 폭류, 감각적 결박, 감각적 취착, 감각적 욕망의 장애(개)를 말한다. '감각적 욕망들의 버림'이란 감각적 욕망들을 버림, 가라앉힘, 놓아버림, 평온함, 불사(不死), 열반을 의미한다. '우다야여, 세존께서'라는 것은, 세존께서 그 브라만(우다야)을 이름으로 부르신 것이다. '세존'이라는 것은 공경의 의미를 담은 명칭이다. (중략) 증득된 명칭이 바로 세존이다. 이것이 '우다야여, 세존께서'의 의미이다.

โทมนสฺสาน จูภยนฺติ. โทมนสฺสาติ ยํ เจตสิกํ อสาตํ เจตสิกํ ทุกฺขํ เจโตสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ, เจโตสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนา. โทมนสฺสาน จูภยนฺติ กามจฺฉนฺทสฺส จ โทมนสฺสสฺส จ อุภินฺนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – โทมนสฺสาน จูภยํ.

'근심과 둘 모두(Domanassāna cūbhayaṃ)'에 대하여. '근심(Domanassa)'이란 마음에서 일어나는 불쾌함, 마음의 고통스러운 경험, 마음의 접촉에서 생긴 불쾌하고 고통스러운 수용, 마음의 접촉에서 생긴 불쾌하고 고통스러운 느낌을 말한다. '근심과 둘 모두'란 감각적 의욕과 근심, 이 두 가지 모두를 버림, 가라앉힘, 놓아버림, 평온함, 불사, 열반을 의미한다.

ถินสฺส จ ปนูทนนฺติ. ถินนฺติ ยา จิตฺตสฺส อกลฺยตา อกมฺมญฺญตา โอลียนา สลฺลียนา ลีนา ลียนา ลียิตตฺตํ ถินํ ถิยนา ถิยิตตฺตํ จิตฺตสฺส. ปนูทนนฺติ ถินสฺส จ ปนูทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ถินสฺส จ ปนูทนํ.

'해태를 물리침(Thinassa ca panūdanaṃ)'에 대하여. '해태(Thina)'란 마음의 건강하지 못함, 마음의 부적합함, 움츠러듦, 위축됨, 위축된 상태, 마음이 둔해짐, 무기력함, 마음이 무기력한 상태를 말한다. '물리침'이란 해태를 내쫓음, 버림, 가라앉힘, 놓아버림, 평온함, 불사, 열반을 의미한다.

กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ. กุกฺกุจฺจนฺติ หตฺถกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํ, ปาทกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํ, หตฺถปาทกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํ. อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา…เป… อวชฺเช วชฺชสญฺญิตา, วชฺเช อวชฺชสญฺญิตา. ยํ เอวรูปํ กุกฺกุจฺจํ กุกฺกุจฺจายนา กุกฺกุจฺจายิตตฺตํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข, อิทํ วุจฺจติ กุกฺกุจฺจํ. อปิ จ, ทฺวีหิ การเณหิ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข – กตตฺตา จ อกตตฺตา จ. กถํ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข? ‘‘กตํ เม กายทุจฺจริตํ, อกตํ เม กายสุจริต’’นฺติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข[Pg.158]. ‘‘กตํ เม วจีทุจฺจริตํ, อกตํ เม วจีสุจริต’’นฺติ…เป… ‘‘กตํ เม มโนทุจฺจริตํ, อกตํ เม มโนสุจริต’’นฺติ…เป… ‘‘กโต เม ปาณาติปาโต, อกตา เม ปาณาติปาตา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กตํ เม อทินฺนาทานํ, อกตา เม อทินฺนาทานา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กโต เม กาเมสุมิจฺฉาจาโร, อกตา เม กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กโต เม มุสาวาโท, อกตา เม มุสาวาทา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กตา เม ปิสุณา วาจา, อกตา เม ปิสุณาย วาจาย เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กตา เม ผรุสา วาจา, อกตา เม ผรุสาย วาจาย เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กโต เม สมฺผปฺปลาโป, อกตา เม สมฺผปฺปลาปา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กตา เม อภิชฺฌา, อกตา เม อนภิชฺฌา’’ติ…เป… ‘‘กโต เม พฺยาปาโท, อกโต เม อพฺยาปาโท’’ติ…เป… ‘‘กตา เม มิจฺฉาทิฏฺฐิ, อกตา เม สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ, อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข. เอวํ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข.

'후회의 차단(Kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ)'에 대하여. '후회(Kukkucca)'란 손의 꼼지락거림도 후회요, 발의 꼼지락거림도 후회요, 손발의 꼼지락거림도 후회이다. 적절하지 않은 것을 적절하다고 여기는 것, 적절한 것을 적절하지 않다고 여기는 것, (중략) 허물없는 것을 허물로 여기는 것, 허물있는 것을 허물없다고 여기는 것이다. 이러한 종류의 후회, 후회함, 후회하는 상태, 마음의 괴로움, 마음의 맺힘을 후회라 한다. 또한 후회 즉, 마음의 괴로움과 맺힘은 '했음(katattā)'과 '하지 않았음(akatattā)'이라는 두 가지 원인으로 일어난다. 어떻게 그러한가? '나는 신체적 악행을 했고, 신체적 선행을 하지 않았다'라고 할 때 후회, 즉 마음의 괴로움과 맺힘이 일어난다. '나는 언어적 악행을 했고, 언어적 선행을 하지 않았다' (중략) '나는 정신적 악행을 했고, 정신적 선행을 하지 않았다' (중략) '나는 살생을 했고, 살생으로부터의 멀어짐을 실천하지 않았다' (중략) '나는 주지 않는 것을 가졌고, 투도(偸盜)로부터의 멀어짐을 실천하지 않았다' (중략) '나는 감각적 욕망에 의한 그릇된 음행을 했고, 사음(邪淫)으로부터의 멀어짐을 실천하지 않았다' (중략) '나는 거짓말을 했고, 망어(妄語)로부터의 멀어짐을 실천하지 않았다' (중략) '나는 이간질을 했고, 양설(兩舌)로부터의 멀어짐을 실천하지 않았다' (중략) '나는 거친 말을 했고, 악구(惡口)로부터의 멀어짐을 실천하지 않았다' (중략) '나는 꾸며내는 말을 했고, 기어(綺語)로부터의 멀어짐을 실천하지 않았다' (중략) '나는 탐욕을 부렸고, 탐내지 않음을 실천하지 않았다' (중략) '나는 악의를 품었고, 악의 없음을 실천하지 않았다' (중략) '나는 그릇된 견해를 가졌고, 바른 견해를 갖지 않았다'라고 할 때 후회, 즉 마음의 괴로움과 맺힘이 일어난다. 이와 같이 했음과 하지 않았음에 의해 후회, 즉 마음의 괴로움과 맺힘이 일어난다.

อถ วา, ‘‘สีเลสุมฺหิ อปริปูรการี’’ติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข; ‘‘อินฺทฺริเยสุมฺหิ อคุตฺตทฺวาโร’’ติ…เป… ‘‘โภชเน อมตฺตญฺญุมฺหี’’ติ… ‘‘ชาคริยํ อนนุยุตฺโตมฺหี’’ติ… ‘‘น สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโตมฺหี’’ติ… ‘‘อภาวิตา เม จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติ, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติ, ปญฺจินฺทฺริยานีติ, ปญฺจ พลานีติ, สตฺต โพชฺฌงฺคาติ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ… ‘‘ทุกฺขํ เม อปริญฺญาตํ, สมุทโย เม อปฺปหีโน, มคฺโค เม อภาวิโต, นิโรโธ เม อสจฺฉิกโต’’ติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข.

또한 '나는 계를 온전히 지키지 못했다'라고 할 때 후회, 즉 마음의 괴로움과 맺힘이 일어난다. '나는 감관의 문을 지키지 못했다', '나는 식사에서 적당한 양을 알지 못했다', '나는 깨어 있음에 전념하지 않았다', '나는 마음챙김과 알아차림(satisampajañña)을 갖추지 못했다', '나는 네 가지 사념처를 닦지 못했다, 네 가지 사정근을 닦지 못했다, 네 가지 신족을 닦지 못했다, 다섯 가지 감관(오근)을 닦지 못했다, 다섯 가지 힘(오력)을 닦지 못했다, 일곱 가지 깨달음의 요소(칠보리분)를 닦지 못했다, 성스러운 팔정도를 닦지 못했다'라고 할 때, 그리고 '나는 괴로움(고)을 철저히 알지 못했고, 일어남(집)을 버리지 못했으며, 도(도)를 닦지 못했고, 소멸(멸)을 체득하지 못했다'라고 할 때 후회, 즉 마음의 괴로움과 맺힘이 일어난다.

กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ กุกฺกุจฺจานํ อาวรณํ นีวรณํ ปหานํ อุปสมํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ. เตนาห ภควา –

'후회의 차단'이란 후회의 가로막음, 차단, 버림, 가라앉힘, 평온함, 놓아버림, 안식, 불사, 열반을 의미한다. 그리하여 세존께서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ, [อุทยาติ ภควา]โทมนสฺสาน จูภยํ;

ถินสฺส จ ปนูทนํ, กุกฺกุจฺจานํ นิวารณ’’นฺติ.

"감각적 욕망들을 버리고, [우다야여, 세존께서 말씀하셨다] 근심과 둘 모두를, 해태를 물리치고, 후회를 차단하는 것이라네."

๗๖.

76.

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ[Pg.159], ธมฺมตกฺกปุเรชวํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ, อวิชฺชาย ปเภทนํ.

"평온과 마음챙김으로 청정하며, 법에 대한 사유가 앞서가고, 무명을 타파하는 완전한 앎을 통한 해탈을 설하노라."

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ. อุเปกฺขาติ ยา จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขา อุเปกฺขนา อชฺฌุเปกฺขนา จิตฺตสมตา จิตฺตปฺปสฺสทฺธตา มชฺฌตฺตตา จิตฺตสฺส. สตีติ ยา จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขํ อารพฺภ สติ อนุสฺสติ…เป… สมฺมาสติ. อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขา จ สติ จ สุทฺธา โหนฺติ วิสุทฺธา สํสุทฺธา ปริสุทฺธา ปริโยทาตา อนงฺคณา วิคตูปกฺกิเลสา มุทุภูตา กมฺมนิยา ฐิตา อาเนญฺชปฺปตฺตาติ – อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ.

'평온과 마음챙김으로 청정함(Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ)'에 대하여. '평온(Upekkhā)'이란 제4선에서 나타나는 평온, 평정하게 봄, 관조함, 마음의 평등성, 마음의 고요함, 마음의 중립성을 말한다. '마음챙김(Sati)'이란 제4선에서 평온을 대상으로 하는 마음챙김, 계속되는 기억, (중략) 바른 마음챙김을 말한다. '평온과 마음챙김으로 청정함'이란 제4선에서 평온과 마음챙김이 깨끗하고, 정화되고, 아주 깨끗하고, 완전히 정화되고, 투명하고, 결점이 없고, 번뇌가 사라지고, 부드럽고, 적합하고, 안정되고, 흔들림 없는 상태에 이른 것을 의미한다.

ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ สมฺมาสงฺกปฺโป. โส อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ, เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. อถ วา, ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สา อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ, เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. อถ วา, ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ จตุนฺนํ มคฺคานํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา. สา อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ – เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ.

'법에 대한 사유가 앞서가는 것(Dhammatakkapurejavaṃ)'에서 '법에 대한 사유(Dhamma-takka)'는 바른 사유(sammā-saṅkappa)를 말한다. 그것이 완전한 앎을 통한 해탈의 시작이 되고, 앞선 것이 되고, 선구자가 된다는 의미에서 '법에 대한 사유가 앞서가는 것'이라 한다. 또는 '법에 대한 사유'는 바른 견해(sammā-diṭṭhi)를 말한다. 그것이 완전한 앎을 통한 해탈의 시작이 되고, 앞선 것이 되고, 선구자가 된다는 의미에서도 그러하다. 또는 '법에 대한 사유'는 네 가지 도(道)의 예비 단계에 해당하는 위빳사나(vipassanā)를 말한다. 그것이 완전한 앎을 통한 해탈의 시작이 되고, 앞선 것이 되고, 선구자가 된다는 의미에서도 그러하다.

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมีติ อญฺญาวิโมกฺโข วุจฺจติ อรหตฺตวิโมกฺโข. อรหตฺตวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ.

'완전한 앎을 통한 해탈을 설하노라(Aññāvimokkhaṃ pabrūmi)'에서 '완전한 앎을 통한 해탈'이란 아라한과의 해탈을 말한다. 아라한과의 해탈을 설하고, 가르치고, 천명하고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명확히 하고, 공표한다는 뜻이다. 이것이 '완전한 앎을 통한 해탈을 설하노라'의 의미이다.

อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ. อวิชฺชาติ ทุกฺเข อญฺญาณํ…เป… อวิชฺชา โมโห อกุสลมูลํ. ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย ปเภทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อวิชฺชาย ปเภทนํ. เตนาห ภควา –

‘무명을 타파함(avijjāya pabhedanaṃ)’에 대하여. ‘무명(avijjā)’이란 괴로움에 대한 무지... 생략... 무명, 미혹, 불선의 뿌리를 말한다. ‘타파함(pabhedanaṃ)’이란 무명을 타파함(파괴함), 버림, 가라앉힘, 놓아버림, 평온하게 함, 불사(不死), 열반을 뜻하며, 이것이 곧 ‘무명의 타파’이다. 그러므로 세존께서 말씀하셨다.

‘‘อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ, ธมฺมตกฺกปุเรชวํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ, อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติ.

“평온과 새김으로 청정하며, 법의 사유가 앞서 나가는, 지혜의 해탈과 무명의 타파를 나는 말한다.”

๗๗.

77.

กึสุ สํโยชโน โลโก, กึสุ ตสฺส วิจารณํ;

กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ.

“세상은 무엇에 묶여 있으며, 세상의 유행(遊行)은 무엇입니까? 무엇을 완전히 버려야 열반이라 합니까?”라고 우다야(Udaya) 바라문이 물었다.

กึสุ [Pg.160] สํโยชโน โลโกติ โลกสฺส สํโยชนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส. เกน โลโก ยุตฺโต ปยุตฺโต อายุตฺโต สมายุตฺโต ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธติ – กึสุ สํโยชโน โลโก.

‘세상은 무엇에 묶여 있는가’라는 것은 세상의 결박, 달라붙음, 묶임, 오염원이다. 무엇에 의해 세상이 결합하고, 특별히 결합하고, 굳게 결합하고, 완전히 결합하고, 달라붙고, 달라붙게 되고, 얽매여 있는가 하는 것이 ‘세상은 무엇에 묶여 있는가’라는 문구의 뜻이다.

กึสุ ตสฺส วิจารณนฺติ กึสุ ตสฺส จารณํ วิจารณํ ปฏิวิจารณํ. เกน โลโก จรติ วิจรติ ปฏิวิจรตีติ – กึสุ ตสฺส วิจารณํ. กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติ กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน วูปสเมน ปฏินิสฺสคฺเคน ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ ปวุจฺจติ กถียติ ภณียติ ทีปียติ โวหรียตีติ – กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘그것의 유행은 무엇인가’라는 것은 그것의 다님, 돌아다님, 거듭 돌아다님이다. 세상은 무엇 때문에 다니고 돌아다니고 거듭 돌아다니는가 하는 것이 ‘그것의 유행은 무엇인가’의 뜻이다. ‘무엇을 완전히 버려야 열반이라 하는가’라는 것은 무엇을 완전히 버림으로써, 가라앉힘으로써, 놓아버림으로써, 평온하게 함으로써 열반이라 부르고, 일컫고, 말하고, 읊고, 밝히고, 명명하는가 하는 것이 그 문구의 뜻이다. 그러므로 그 바라문이 말하였다.

‘‘กึสุ สํโยชโน โลโก, กึสุ ตสฺส วิจารณํ;

กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตี’’ติ.

“세상은 무엇에 묶여 있으며, 세상의 유행은 무엇입니까? 무엇을 완전히 버려야 열반이라 합니까?”

๗๘.

78.

นนฺทิสํโยชโน โลโก, วิตกฺกสฺส วิจารณา;

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ.

“세상은 환희(기쁨)에 묶여 있고, 사유(vitakka)가 세상의 유행이며, 갈애를 완전히 버림으로써 열반이라 한다.”라고 세존께서 답하셨다.

นนฺทิสํโยชโน โลโกติ นนฺที วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ, อยํ วุจฺจติ นนฺที. ยา นนฺที โลกสฺส สํโยชนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส, อิมาย นนฺทิยา โลโก ยุตฺโต ปยุตฺโต อายุตฺโต สมายุตฺโต ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธติ – นนฺทิสํโยชโน โลโก.

‘세상은 환희에 묶여 있다’에서 ‘환희(nandī)’란 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕... 생략... 간탐, 탐욕, 불선의 뿌리인 갈애를 환희라 한다. 이 환희가 세상의 결박, 달라붙음, 묶임, 오염원이다. 이 환희에 의해 세상이 결합하고, 특별히 결합하고, 굳게 결합하고, 완전히 결합하고, 달라붙고, 달라붙게 되고, 얽매여 있는 것이 ‘세상은 환희에 묶여 있다’는 문구의 뜻이다.

วิตกฺกสฺส วิจารณาติ. วิตกฺกาติ นว วิตกฺกา – กามวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโก, ญาติวิตกฺโก ชนปทวิตกฺโก, อมราวิตกฺโก, ปรานุทยตาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. อิเม วุจฺจนฺติ นว วิตกฺกา. อิเม นว วิตกฺกา โลกสฺส จารณา วิจารณา ปฏิวิจารณา. อิเมหิ นวหิ วิตกฺเกหิ โลโก จรติ วิจรติ ปฏิวิจรตีติ – วิตกฺกสฺส วิจารณา.

‘사유가 세상의 유행이다’에서 ‘사유(vitakka)’란 아홉 가지 사유를 말하니, 곧 감각적 욕망에 대한 사유, 악의에 대한 사유, 해코지에 대한 사유, 친지에 대한 사유, 지방에 대한 사유, 불사(不死, 미묘한 변명)에 대한 사유, 타인에 대한 연민과 관련된 사유, 이득·공경·명성과 관련된 사유, 남을 업신여기지 않음(겸손)과 관련된 사유이다. 이것들을 아홉 가지 사유라 한다. 이 아홉 가지 사유가 세상의 다님, 돌아다님, 거듭 돌아다님이다. 이 아홉 가지 사유로 인해 세상이 다니고 돌아다니고 거듭 돌아다니는 것이 ‘사유가 세상의 유행이다’라는 문구의 뜻이다.

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติ ตณฺหาย วิปฺปหาเนน วูปสเมน ปฏินิสฺสคฺเคน ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ ปวุจฺจติ กถียติ ภณียติ ทีปียติ โวหรียตีติ – ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ. เตนาห ภควา –

‘갈애를 완전히 버림으로써 열반이라 한다’에서 ‘갈애’란 형색에 대한 갈애... 생략... 법에 대한 갈애이다. 갈애를 완전히 버림으로써, 가라앉힘으로써, 놓아버림으로써, 평온하게 함으로써 열반이라 부르고, 특별히 말하고, 일컫고, 읊고, 밝히고, 명명하는 것이다. 이것이 그 문구의 뜻이다. 그러므로 세존께서 말씀하셨다.

‘‘นนฺทิสํโยชโน [Pg.161] โลโก, วิตกฺกสฺส วิจารณา;

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตี’’ติ.

“세상은 환희에 묶여 있고, 사유가 세상의 유행이며, 갈애를 완전히 버림으로써 열반이라 한다.”

๗๙.

79.

กถํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ;

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมา, ตํ สุโณม วโจ ตว.

“어떻게 마음챙기며 행하는 이에게 식(識)이 소멸합니까? 저희는 세존께 여쭈러 왔으니, 당신의 그 말씀을 듣고자 합니다.”

กถํ สตสฺส จรโตติ กถํ สตสฺส สมฺปชานสฺส จรโต วิหรโต อิริยโต วตฺตยโต ปาลยโต ยปยโต ยาปยโตติ – กถํ สตสฺส จรโต.

‘어떻게 마음챙기며 행하는 이’란 어떻게 마음챙기고 알아차리며 행하고, 머물고, 거동하고, 진행하고, 보호하고, 유지하고, 지탱하는 이에게 라는 뜻이 ‘어떻게 마음챙기며 행하는 이’라는 문구의 뜻이다.

วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีติ วิญฺญาณํ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ – วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ.

‘식이 소멸한다’는 것은 식이 멸하고, 가라앉고, 사라지고, 평온해진다는 뜻이 ‘식이 소멸한다’는 문구의 뜻이다.

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมาติ พุทฺธํ ภควนฺตํ ปุฏฺฐุํ ปุจฺฉิตุํ ยาจิตุํ อชฺเฌสิตุํ ปสาเทตุํ อาคมฺหา อาคตมฺหา อุปาคตมฺหา สมฺปตฺตมฺหา, ‘‘ตยา สทฺธึ สมาคตมฺหา’’ติ – ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมา.

‘세존께 여쭈러 왔다’는 것은 부처님 세존께 묻고, 요청하고, 간청하고, 청정하게 믿기 위해 왔으며, 다가갔고, 도달했으니, 곧 ‘당신과 함께 모였습니다’라는 뜻이 ‘세존께 여쭈러 왔다’는 문구의 뜻이다.

ตํ สุโณม วโจ ตวาติ. ตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุโณม อุคฺคณฺหาม ธาเรม อุปธาเรม อุปลกฺเขมาติ – ตํ สุโณม วโจ ตว. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘당신의 그 말씀을 듣겠습니다’에서 ‘그것(taṃ)’이란 당신의 말씀, 언어, 설법, 가르침, 훈계를 듣고, 배우고, 수지하고, 고찰하고, 파악하겠다는 뜻이 그 문구의 뜻이다. 그러므로 그 바라문이 말하였다.

‘‘กถํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ;

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมา, ตํ สุโณม วโจ ตวา’’ติ.

“어떻게 마음챙기며 행하는 이에게 식(識)이 소멸합니까? 저희는 세존께 여쭈러 왔으니, 당신의 그 말씀을 듣고자 합니다.”

๘๐.

80.

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เวทนํ นาภินนฺทโต;

เอวํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ.

“안으로나 밖으로나 느낌을 기뻐하지 않는 것, 이렇게 마음챙기며 행하는 이에게 식은 소멸한다.”

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโตติ อชฺฌตฺตํ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; พหิทฺธา เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; อชฺฌตฺตพหิทฺธา เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ [Pg.162] อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. อชฺฌตฺตํ สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; อชฺฌตฺตํ วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อชฺฌตฺตํ สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… พหิทฺธา สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; พหิทฺธา วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… พหิทฺธา สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. อิเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อนภาวํ คเมติ.

‘안팎의 수(受)를 기뻐하지 않는 자’라는 말은, 안의 수들에 대해 수관(受觀)하며 머무는 자가 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않는 것이며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐(개념적 파악), 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 하는 것이다. 밖의 수들에 대해 수관하며 머무는 자가 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않는 것이며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 하는 것이다. 안팎의 수들에 대해 수관하며 머무는 자가 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않는 것이며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 하는 것이다. 안의 일어나는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않는 것이며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 하는 것이다. 안의 사라지는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가... (내용 생략) 안의 일어남과 사라지는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가... (내용 생략) 밖의 일어나는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않는 것이며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 하는 것이다. 밖의 사라지는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가... (내용 생략) 밖의 일어남과 사라지는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가... (내용 생략) 안팎의 일어나는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가... (내용 생략) 안팎의 사라지는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가... (내용 생략) 안팎의 일어남과 사라지는 성질을 관하며 수들에 대해 수관하며 머무는 자가 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않는 것이며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 하는 것이다. 이와 같이 12가지 양상으로 수들에 대해 수관하며 머무는 자가... (내용 생략) 다시 일어나지 않게 한다.

อถ วา, เวทนํ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. เวทนํ ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต…เป… นิสฺสรณโต ปสฺสนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. อิเมหิ จตฺตาลีสาย อากาเรหิ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ – อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโต.

혹은, 수를 무상(無常)하다고 보는 자는 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않으며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 한다. 수를 고(苦), 병(病), 종기(腫氣), 화살(箭), 재앙(厄), 질병... (내용 생략) 출리(出離)라고 보는 자는 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않으며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 한다. 이와 같이 42가지 양상으로 수들에 대해 수관하며 머무는 자가 그 수를 기뻐하지 않고, 찬탄하지 않고, 집착하지 않으며, 환희, 찬탄, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 고집을 버리고, 제거하고, 없애고, 다시 일어나지 않게 하는 것이 ‘안팎의 수(受)를 기뻐하지 않는 자’이다.

เอวํ [Pg.163] สตสฺส จรโตติ เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส จรโต วิหรโต อิริยโต วตฺตยโต ปาลยโต ยปยโต ยาปยโตติ – เอวํ สตสฺส จรโต.

‘이와 같이 마음을 챙겨 행하는 자’라는 말은, 이와 같이 마음을 챙기고 분명하게 알아차리며 행하고, 머물고, 거동하고, 수행하고, 보호하고, 유지하고, 지속해 나가는 자가 ‘이와 같이 마음을 챙겨 행하는 자’이다.

วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีติ ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ – วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตี. เตนาห ภควา –

‘식(識)이 멸한다’는 말은, 복(福)의 형성과 결합된 식, 비복(非福)의 형성과 결합된 식, 부동(不動)의 형성과 결합된 식이 소멸하고, 가라앉고, 사라지고, 소강(小康)되는 것을 말한다. 이것이 ‘식이 멸한다’는 뜻이다. 그래서 세존께서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เวทนํ นาภินนฺทโต;

เอวํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

‘안팎의 수(受)를 기뻐하지 않고, 이와 같이 마음을 챙겨 행하는 자는 식이 멸한다.’

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에... (내용 생략) ‘세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다’라고 말했다.

อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส เตรสโม.

우다야 학인의 질문에 대한 해설, 열세 번째가 끝났다.

๑๔. โปสาลมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

14. 포살라 학인의 질문에 대한 해설

๘๑.

81.

โย อตีตํ อาทิสติ, [อิจฺจายสฺมา โปสาโล]อเนโช ฉินฺนสํสโย;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

포살라 존자가 다음과 같이 말했다. ‘과거를 가리켜 보이시고, 갈애의 동요가 없으시며, 의심을 끊으시고, 모든 법의 저 언덕에 이르신 분께 제가 질문을 가지고 왔습니다.’

โย อตีตํ อาทิสตีติ. โยติ โย โส ภควา สยมฺภู. อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาวํ. อตีตํ อาทิสตีติ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตมฺปิ อาทิสติ, อนาคตมฺปิ อาทิสติ, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อาทิสติ.

‘과거를 가리켜 보이시는 분’이라는 구절에서, ‘그분’이란 스승 없이 스스로 과거에 들어보지 못한 법들에 대해 몸소 진리를 깨달으시고, 거기서 일체지(一切智)를 얻으시며, 힘(十力)에 있어 자재함을 얻으신 그 세존을 말한다. ‘과거를 가리켜 보이신다’는 것은 세존께서 자신과 타인의 과거도 가리켜 보이시고, 미래도 가리켜 보이시며, 현재도 가리켜 보이시는 것을 말한다.

กถํ ภควา อตฺตโน อตีตํ อาทิสติ? ภควา อตฺตโน อตีตํ เอกมฺปิ ชาตึ อาทิสติ, ทฺเวปิ ชาติโย อาทิสติ, ติสฺโสปิ ชาติโย อาทิสติ, จตสฺโสปิ ชาติโย อาทิสติ, ปญฺจปิ ชาติโย อาทิสติ, ทสปิ ชาติโย อาทิสติ, วีสมฺปิ ชาติโย อาทิสติ, ตึสมฺปิ ชาติโย อาทิสติ, จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย อาทิสติ[Pg.164], ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย อาทิสติ, ชาติสตมฺปิ…เป… ชาติสหสฺสมฺปิ… ชาติสตสหสฺสมฺปิ… อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป… อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป… อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป อาทิสติ – ‘‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อาทิสติ. เอวํ ภควา อตฺตโน อตีตํ อาทิสติ.

어떻게 세존께서는 자신의 과거를 가리켜 보이시는가? 세존께서는 자신의 과거 한 생, 두 생, 세 생, 네 생, 다섯 생, 열 생, 스무 생, 서른 생, 마흔 생, 쉰 생, 백 생... 천 생... 십만 생... 여러 수축하는 겁, 여러 팽창하는 겁, 여러 수축하고 팽창하는 겁을 가리켜 보이신다. ‘거기서 나는 이러한 이름이었고, 이러한 성씨였고, 이러한 용모였고, 이러한 음식을 먹었고, 이러한 즐거움과 괴로움을 겪었으며, 수명의 한계는 이러했다. 그곳에서 죽어 저곳에 태어났다. 거기서도 이러한 이름, 성씨, 용모, 음식을 먹고 즐거움과 괴로움을 겪었으며 수명의 한계는 이러했다. 거기서 죽어 여기에 태어났다’라고 하신다. 이와 같이 그 양상과 내용과 함께 여러 종류의 숙명(宿命)을 가리켜 보이신다. 이와 같이 세존께서는 자신의 과거를 가리켜 보이신다.

กถํ ภควา ปเรสํ อตีตํ อาทิสติ? ภควา ปเรสํ อตีตํ เอกมฺปิ ชาตึ อาทิสติ, ทฺเวปิ ชาติโย อาทิสติ…เป… อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป อาทิสติ – ‘‘อมุตฺราสิ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทิ; ตตฺราปาสิ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อาทิสติ. เอวํ ภควา ปเรสํ อตีตํ อาทิสติ.

세존께서는 며 어떻게 타인의 과거를 지시하십니까? 세존께서는 타인의 과거에 대해 한 번의 생뿐만 아니라 두 번의 생, ... 그리고 여러 수축하고 팽창하는 겁(kappas)들까지도 지시하십니다. '저곳에서 나는 이러한 이름을 가졌고, 이러한 가문을 가졌으며, 이러한 용모를 가졌고, 이러한 음식을 먹었으며, 이러한 즐거움과 괴로움을 겪었고, 이러한 수명을 누렸다. 그곳에서 죽어 저곳에 태어났다. 그곳에서도 이러한 이름을 가졌고, 이러한 가문을 가졌으며, 이러한 용모를 가졌고, 이러한 음식을 먹었으며, 이러한 즐거움과 괴로움을 겪었고, 이러한 수명을 누렸다. 그곳에서 죽어 지금 이곳에 태어났다'라고 하십니다. 이와 같이 형상과 상세한 설명을 곁들여 여러 종류의 과거 전생(숙명)을 지시하십니다. 이와 같이 세존께서는 타인의 과거를 지시하십니다.

ภควา ปญฺจ ชาตกสตานิ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ, มหาปทานิยสุตฺตนฺตํ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ, มหาสุทสฺสนิยสุตฺตนฺตํ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ, มหาโควินฺทิยสุตฺตนฺตํ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ, มฆเทวิยสุตฺตนฺตํ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ.

세존께서는 오백 가지 자타카(본생담)를 설하시며 자신과 타인의 과거를 지시하시고, 마하파다니야 숫탄타를 설하시며 자신과 타인의 과거를 지시하시고, 마하수다스사니야 숫탄타를 설하시며 자신과 타인의 과거를 지시하시고, 마하고빈디야 숫탄타를 설하시며 자신과 타인의 과거를 지시하시고, 마가데위야 숫탄타를 설하시며 자신과 타인의 과거를 지시하십니다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อตีตํ โข, จุนฺท, อทฺธานํ อารพฺภ ตถาคตสฺส สตานุสาริญาณํ โหติ. โส ยาวตกํ อากงฺขติ ตาวตกํ อนุสฺสรติ. อนาคตญฺจ โข, จุนฺท…เป… ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โข, จุนฺท, อทฺธานํ อารพฺภ ตถาคตสฺส โพธิชํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ – ‘อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ.

세존께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다. '춘다여, 참으로 과거의 시간을 대상으로 하여 여래에게는 기억을 따르는 지혜가 있다. 여래는 원할 때면 언제든 그만큼을 기억해 낸다. 또한 춘다여, 미래와 ... 현재의 시간을 대상으로 하여 여래에게는 깨달음에서 생긴 지혜가 생겨나니, '이것이 마지막 생이며, 이제 더 이상의 재탄생은 없다'라고 한다.' 이와 같이 말씀하셨습니다.

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ [Pg.165] ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, สตฺตานํ อาสยานุสยญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, ยมกปาฏิหีเร ญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, มหากรุณาสมาปตฺติยา ญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, สพฺพญฺญุตญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, อนาวรณญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, สพฺพตฺถ อสงฺคมปฺปฏิหตมนาวรณญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ. เอวํ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตมฺปิ อาทิสติ อนาคตมฺปิ อาทิสติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อาทิสติ อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ ปกาเสตีติ – โย อตีตํ อาทิสติ.

중생들의 근기의 성숙도를 아는 지혜는 여래의 여래력이며, 중생들의 성향과 잠재적 성향을 아는 지혜는 여래의 여래력이며, 쌍신변의 지혜는 여래의 여래력이며, 대비정의 지혜는 여래의 여래력이며, 일체지(모든 것을 아는 지혜)는 여래의 여래력이며, 장애 없는 지혜는 여래의 여래력이며, 모든 곳에서 걸림 없고 저항 없으며 가림 없는 지혜는 여래의 여래력입니다. 이와 같이 세존께서는 자신과 타인의 과거와 미래와 현재를 지시하시고, 알려주시고, 설하시고, 확립하시고, 드러내시고, 분석하시고, 명확하게 하시고, 밝히십니다. 이것이 '과거를 지시하는 분'이라는 구절의 의미입니다.

อิจฺจายสฺมา โปสาโลติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป… โปสาโลติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา โปสาโล.

'이와 같이 존자 포살라가'에서 '이와 같이(it-icca)'는 단어의 연결이며, '존자(āyasmā)'는 친근한 표현이며, '포살라(posālo)'는 그 바라문의 이름이며, ... 명칭입니다. 이것이 '이와 같이 존자 포살라가'의 의미입니다.

อเนโช ฉินฺนสํสโยติ เอชา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา เอชา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อเนโช. เอชาย ปหีนตฺตา อเนโช. ภควา ลาเภปิ น อิญฺชติ…เป… ทุกฺเขปิ น อิญฺชติ น จลติ น เวธติ นปฺปเวธติ น สมฺปเวธตีติ อเนโช. ฉินฺนสํสโยติ สํสโย วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. ทุกฺเข กงฺขา…เป… ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข. โส สํสโย พุทฺธสฺส ภควโต ปหีโน ฉินฺโน อุจฺฉินฺโน สมุจฺฉินฺโน วูปสนฺโต ปฏินิสฺสคฺโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ อภพฺพุปฺปตฺติโก ญาณคฺคินา ทฑฺโฒ. ตสฺมา พุทฺโธ ฉินฺนสํสโยติ – อเนโช ฉินฺนสํสโย.

'갈애가 없고 의심을 끊으신 분'에서 '동요(ejā)'는 갈애(taṇhā)를 말합니다. 탐욕, 강한 탐욕, ... 탐욕, 욕심, 불선근입니다. 부처님 세존께서는 그 동요인 갈애를 버리셨고, 뿌리째 뽑으셨으며, 줄기만 남은 야자수처럼 만드셨고, 존재하지 않게 하셨으며, 미래에 다시는 생겨나지 않게 하셨습니다. 그러므로 부처님을 '동요가 없는 분(aneja)'이라 합니다. 갈애를 버리셨기에 동요가 없습니다. 세존께서는 이득에도 흔들리지 않으시고, ... 괴로움에도 흔들리지 않고 동요하지 않으며 떨리지 않으시기에 '동요가 없는 분'입니다. '의심을 끊으신 분'에서 '의심(saṃsayo)'은 회의적 의심(vicikicchā)을 말합니다. 괴로움에 대한 의혹, ... 마음의 동요와 혼란입니다. 부처님 세존께서는 그 의심을 버리셨고, 끊으셨으며, 뿌리째 뽑으셨고, 완전히 제거하셨으며, 가라앉히셨고, 포기하셨으며, 완전히 소멸시키셨고, 다시는 생겨나지 않게 하셨으며, 지혜의 불로 태우셨습니다. 그러므로 부처님을 '의심을 끊으신 분'이라 합니다. 이것이 '갈애가 없고 의심을 끊으신 분'의 의미입니다.

ปารคุํ สพฺพธมฺมานนฺติ ภควา สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู ปริญฺญาปารคู ปหานปารคู ภาวนาปารคู สจฺฉิกิริยาปารคู สมาปตฺติปารคู อภิญฺญาปารคู สพฺพธมฺมานํ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – ปารคู สพฺพธมฺมานํ.

'모든 법의 피안에 도달하신 분'이란 세존께서 모든 법에 대해 최상의 지혜로써 피안에 이르셨고, 철저한 앎으로써 피안에 이르셨으며, 버림으로써 피안에 이르셨고, 수행으로써 피안에 이르셨으며, 실현함으로써 피안에 이르셨고, 선정의 구족으로써 피안에 이르셨음을 의미합니다. 모든 법에 대해 최상의 지혜로 피안에 이르셨으며, ... 그분에게 태어남과 늙음과 죽음의 윤회는 없으며 다시 태어남 또한 없습니다. 이것이 '모든 법의 피안에 도달하신 분'의 의미입니다.

อตฺถิ ปญฺเหน อาคมนฺติ ปญฺเหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ…เป… ‘‘วหสฺเสตํ ภาร’’นฺติ – อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

'질문을 가지고 왔습니다'란 질문을 하기 위해 이곳에 왔다는 뜻입니다. ... '이 짐을 짊어지십시오'라는 것과 같으니, 이것이 '질문을 가지고 왔습니다'의 의미입니다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘โย [Pg.166] อตีตํ อาทิสติ, [อิจฺจายสฺมา โปสาโล]อเนโช ฉินฺนสํสโย;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคม’’นฺติ.

"과거를 지시하시는 분, [존자 포살라가 말하기를] 갈애가 없고 의심을 끊으셨으며, 모든 법의 피안에 도달하신 그분께 질문을 가지고 왔습니다."

๘๒.

82.

วิภูตรูปสญฺญิสฺส, สพฺพกายปฺปหายิโน;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต;

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ, กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ.

"물질의 인상(색상)이 사라지고, 모든 몸(물질적 육체)을 버리고, 안으로나 밖으로나 '아무것도 없다'라고 보는 분의 지혜를 석가족의 성자시여, 저는 묻습니다. 그러한 분은 어떻게 (더 높은) 지혜를 일으켜야 합니까?"

วิภูตรูปสญฺญิสฺสาติ กตมา รูปสญฺญา? รูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ รูปสญฺญา. วิภูตรูปสญฺญิสฺสาติ จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย ปฏิลทฺธสฺส รูปสญฺญา วิภูตา โหนฺติ วิคตา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ – วิภูตรูปสญฺญิสฺส.

'물질의 인상이 사라진 분'에서 '물질의 인상(rūpasaññā)'이란 무엇입니까? 색계 선정을 닦는 이나, 색계에 태어난 이나, 현법낙주(현재의 삶에서 행복하게 머묾)를 누리는 이의 인식, 지각, 지각된 상태를 '물질의 인상'이라 합니다. '물질의 인상이 사라진 분'이란 네 가지 무색계 선정을 얻은 이에게는 색계의 인식인 물질의 인상이 사라지고, 없어지고, 초월하고, 완전히 넘어선 상태를 말합니다. 이것이 '물질의 인상이 사라진 분'의 의미입니다.

สพฺพกายปฺปหายิโนติ สพฺโพ ตสฺส ปฏิสนฺธิโก รูปกาโย ปหีโน, ตทงฺคสมติกฺกมา วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ปหีโน ตสฺส รูปกาโยติ – สพฺพกายปฺปหายิโน.

'모든 몸을 버린 분'이란 그에게 모든 재생연결의 물질적 몸(rūpakāya)이 버려졌음을 의미하니, 부분적인 초월(tadaṅga)을 넘어 억제에 의한 버림(vikkhambhana-pahāna)으로 그 물질적 몸을 버린 자를 말합니다. 이것이 '모든 몸을 버린 분'의 의미입니다.

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโตติ. นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ. กึการณา? นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ. ยํ วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ, วิภาเวติ, อนฺตรธาเปติ, ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปสฺสติ – ตํการณา นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตีติ – อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต.

'안으로나 밖으로나 아무것도 없다라고 보는 분'에서 '아무것도 없다(natthi kiñci)'는 무소유처정을 말합니다. 어떤 이유로 무소유처정을 '아무것도 없다'고 합니까? 식무변처정의 인식을 가졌던 자가 그 선정에서 나와, 바로 그 식(consciousness)을 소멸시키고, 사라지게 하고, 없애버린 후 '아무것도 없다'고 관찰하기 때문입니다. 그러한 이유로 무소유처정을 '아무것도 없다'고 하며, 이것이 '안으로나 밖으로나 아무것도 없다라고 보는 분'의 의미입니다.

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามีติ. สกฺกาติ – สกฺโก. ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก …เป… ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโก. ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามีติ ตสฺส ญาณํ ปุจฺฉามิ, ปญฺญํ ปุจฺฉามิ, สมฺพุทฺธํ ปุจฺฉามิ. ‘‘กีทิสํ กึสณฺฐิตํ กึปการํ กึปฏิภาคํ ญาณํ อิจฺฉิตพฺพ’’นฺติ – ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ.

'석가족의 성자여, 지혜를 묻습니다'에서 '석가(sakka)'란 석가족 출신의 세존을 말합니다. 석가족에서 출가하셨기에 '석가'라 하며, 두려움과 공포를 버리고 전율이 없으시기에 '석가'라 합니다. '지혜를 묻습니다'는 그 무소유처를 얻은 자의 지혜를 묻고, 통찰지를 묻고, 깨달음을 묻는 것입니다. '어떠한 성질의, 어떠한 형태의, 어떠한 종류의, 무엇과 비견되는 지혜를 구해야 합니까?'라고 묻는 것입니다. 이것이 '석가족의 성자여, 지혜를 묻습니다'의 의미입니다.

กถํ เนยฺโย ตถาวิโธติ กถํ โส เนตพฺโพ วิเนตพฺโพ อนุเนตพฺโพ ปญฺญเปตพฺโพ นิชฺฌาเปตพฺโพ เปกฺเขตพฺโพ ปสาเทตพฺโพ? กถํ เตน อุตฺตริ ญาณํ อุปฺปาเทตพฺพํ? ตถาวิโธติ ตถาวิโธ ตาทิโส [Pg.167] ตสฺสณฺฐิโต ตปฺปกาโร ตปฺปฏิภาโค โย โส อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติลาภีติ – กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

"어떻게 인도되어야 합니까? 그러한 자는"이란, 그(무소유처를 얻은 자)를 어떻게 인도해야 하고, 훈련시켜야 하고, 가르쳐야 하고, 알려주어야 하고, 성찰하게 하고, 주시하게 하고, 정화시켜야 합니까? 그는 어떻게 더 높은 지혜를 일으켜야 합니까? "그러한 자(tathāvidho)"란 그러한 성질을 가진 자, 그곳(무소유처정)에 머무는 자, 그러한 부류의 자, 그러한 부분에 속하는 자, 즉 무소유처의 성취를 얻은 자를 뜻합니다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘วิภูตรูปสญฺญิสฺส, สพฺพกายปฺปหายิโน;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต;

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ, กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ’’ติ.

"물질에 대한 지각이 사라지고, 모든 몸을 버렸으며, 안으로나 밖으로나 '아무것도 없다'고 관찰하는 자의 지혜에 대해 사카(Sakka, 세존)께 묻사오니, 그러한 자는 어떻게 인도되어야 합니까?"

๘๓.

83.

วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, [โปสาลาติ ภควา]อภิชานํ ตถาคโต;

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ, ธิมุตฺตํ ตปฺปรายณํ;

"포살라여, 여래는 모든 식의 머무름(viññāṇaṭṭhiti)을 철저히 알기에, (생의 형성력에 의해) 머물러 있는 자를 알고, (무소유처 등에) 해탈한 자를 알며, 그것을 귀의처로 삼은 자를 안다."라고 세존께서 말씀하셨습니다.

วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพาติ ภควา อภิสงฺขารวเสน จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ, ปฏิสนฺธิวเสน สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ. กถํ ภควา อภิสงฺขารวเสน จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ? วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘รูปุปยํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, รูปารมฺมณํ รูปปฺปติฏฺฐํ นนฺทูปเสจนํ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺเชยฺย. เวทนุปยํ วา, ภิกฺขเว…เป… สญฺญุปยํ วา, ภิกฺขเว…เป… สงฺขารุปยํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, สงฺขารารมฺมณํ สงฺขารปฺปติฏฺฐํ นนฺทูปเสจนํ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. เอวํ ภควา อภิสงฺขารวเสน จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ.

"모든 식의 머무름"에 대해, 세존께서는 의도적 형성(abhisaṅkhāra)의 힘에 의한 네 가지 식의 머무름을 아시고, 재생(paṭisandhi)의 힘에 의한 일곱 가지 식의 머무름을 아십니다. 세존께서는 어떻게 의도적 형성의 힘에 의한 네 가지 식의 머무름을 아십니까? 세존께서 다음과 같이 말씀하셨기 때문입니다. "비구들이여, 식은 물질(rūpa)에 다가가 머물며 머물러 있고, 물질을 대상으로 하고 물질을 토대로 하여 환희라는 물이 뿌려짐으로써 성장하고 증장하고 번창하게 된다. 비구들이여, 수(vedanā)에... 상(saññā)에... 비구들이여, 식은 행(saṅkhāra)에 다가가 머물며 머물러 있고, 행을 대상으로 하고 행을 토대로 하여 환희라는 물이 뿌려짐으로써 성장하고 증장하고 번창하게 된다." 이와 같이 세존께서는 의도적 형성의 힘에 의한 네 가지 식의 머무름을 아십니다.

กถํ ภควา ปฏิสนฺธิวเสน สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ? วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน – เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา. อยํ ปฐมา วิญฺญาณฏฺฐิติ.

세존께서는 어떻게 재생(paṭisandhi)의 힘에 의한 일곱 가지 식의 머무름을 아십니까? 세존께서 다음과 같이 말씀하셨기 때문입니다. "비구들이여, 서로 다른 몸과 서로 다른 지각을 가진 중생들이 있으니, 예를 들면 인간들과 일부 천신들과 일부 타락한 자들이다. 이것이 첫 번째 식의 머무름이다."

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ เทวา พฺรหฺมกายิกา ปฐมาภินิพฺพตฺตา. อยํ ทุติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ.

"비구들이여, 서로 다른 몸과 동일한 지각을 가진 중생들이 있으니, 예를 들면 초선천의 힘으로 태어난 범중천의 천신들이다. 이것이 두 번째 식의 머무름이다."

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา เอกตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ เทวา อาภสฺสรา. อยํ ตติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ.

"비구들이여, 동일한 몸과 서로 다른 지각을 가진 중생들이 있으니, 예를 들면 광음천의 천신들이다. 이것이 세 번째 식의 머무름이다."

‘‘สนฺติ[Pg.168], ภิกฺขเว, สตฺตา เอกตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหา. อยํ จตุตฺถี วิญฺญาณฏฺฐิติ.

"비구들이여, 동일한 몸과 동일한 지각을 가진 중생들이 있으니, 예를 들면 변정천의 천신들이다. 이것이 네 번째 식의 머무름이다."

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา, อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนูปคา. อยํ ปญฺจมี วิญฺญาณฏฺฐิติ.

"비구들이여, 물질에 대한 지각을 완전히 초월하고, 저항의 지각(paṭighasaññā)이 소멸하며, 다양성의 지각을 마음에 잡도리하지 않음으로써, '허공은 무한하다'라고 하며 공무변처에 도달한 중생들이 있다. 이것이 다섯 번째 식의 머무름이다."

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนูปคา. อยํ ฉฏฺฐี วิญฺญาณฏฺฐิติ.

"비구들이여, 공무변처를 완전히 초월하여, '식은 무한하다'라고 하며 식무변처에 도달한 중생들이 있다. 이것이 여섯 번째 식의 머무름이다."

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนูปคา. อยํ สตฺตมี วิญฺญาณฏฺฐิติ’’. เอวํ ภควา ปฏิสนฺธิวเสน สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาตีติ – วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา.

"비구들이여, 식무변처를 완전히 초월하여, '아무것도 없다'라고 하며 무소유처에 도달한 중생들이 있다. 이것이 일곱 번째 식의 머무름이다." 이와 같이 세존께서는 재생의 힘에 의한 일곱 가지 식의 머무름을 아십니다. 이것이 "모든 식의 머무름"이라는 구절의 의미입니다.

โปสาลาติ ภควาติ. โปสาลาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โปสาลาติ ภควา.

"포살라여라고 세존께서"라는 말은, 세존께서 그 바라문의 이름을 부르신 것입니다. '세존(Bhagavā)'이라는 명칭은 존경을 담은 칭호이며... 스스로 깨달아 얻은 명칭입니다.

อภิชานํ ตถาคโตติ. อภิชานนฺติ อภิชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต ตถาคโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อตีตํ เจปิ โข, จุนฺท, โหติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, น ตํ ตถาคโต พฺยากโรติ. อตีตํ เจปิ, จุนฺท, โหติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, ตมฺปิ ตถาคโต น พฺยากโรติ. อตีตํ เจปิ โข, จุนฺท, โหติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตํ, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺเสว ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย. อนาคตํ เจปิ, จุนฺท, โหติ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ เจปิ, จุนฺท, โหติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, น ตํ ตถาคโต พฺยากโรติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ เจปิ, จุนฺท, โหติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, ตมฺปิ ตถาคโต น พฺยากโรติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ เจปิ, จุนฺท, โหติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตํ, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย. อิติ โข, จุนฺท, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ตถาคโต กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ.

"철저히 아는 여래"에서, '철저히 아는(abhijānaṃ)'이란 철저히 알고, 특별히 알고, 거듭 특별히 알고, 꿰뚫어 아는 여래를 말합니다. 세존께서 다음과 같이 말씀하셨기 때문입니다. "춘다여, 과거의 일이라도 그것이 사실이 아니고 진실이 아니며 유익하지 않은 말이라면 여래는 그것을 말하지 않는다. 과거의 일로서 사실이고 진실하더라도 유익하지 않은 말이라면 여래는 그것을 말하지 않는다. 과거의 일로서 사실이고 진실하며 유익한 말이라면 여래는 그 질문에 답하기 위해 적절한 때를 안다. 미래의 일에 대해서도... 현재의 일이라도 그것이 사실이 아니고 진실이 아니며 유익하지 않은 말이라면 여래는 그것을 말하지 않는다. 현재의 일로서 사실이고 진실하더라도 유익하지 않은 말이라면 여래는 그것을 말하지 않는다. 현재의 일로서 사실이고 진실하며 유익한 말이라면 여래는 그 질문에 답하기 위해 적절한 때를 안다. 춘다여, 이와 같이 과거·미래·현재의 법들에 대해 여래는 때에 맞추어 말하는 자요, 진실을 말하는 자요, 이익을 말하는 자요, 법을 말하는 자요, 율을 말하는 자이다. 그러므로 여래라고 불린다."

‘‘ยํ โข, จุนฺท, สเทวกสฺส โลกสฺส สมารกสฺส สพฺรหฺมกสฺส สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ [Pg.169] อนุวิจริตํ มนสา, สพฺพํ ตํ ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ โน อญฺญถา. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ยถาวาที, จุนฺท, ตถาคโต ตถาการี; ยถาการี ตถาวาที. อิติ ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ. สเทวเก, จุนฺท, โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ตถาคโต อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ – อภิชานํ ตถาคโต.

"춘다여, 천신·마왕·범천의 세계와 사문·바라문 그리고 신과 인간을 포함한 중생들이 보고, 듣고, 느끼고, 알고, 도달하고, 찾고, 마음으로 고찰한 그 모든 것을 여래는 철저히 깨달았다. 그러므로 여래라고 불린다. 춘다여, 여래가 위 없는 바른 깨달음을 얻은 밤부터 재생의 근거가 남지 않는 열반의 요소로 반열반한 밤까지, 그 사이에 설하고 말하고 지시한 모든 것은 다 그러하며 틀림이 없다. 그러므로 여래라고 불린다. 춘다여, 여래는 말한 대로 행하고 행한 대로 말한다. 이처럼 말한 대로 행하고 행한 대로 말하기에 여래라고 불린다. 춘다여, 천신·마왕·범천의 세계와 사문·바라문 그리고 신과 인간을 포함한 중생들 속에서 여래는 압도하는 자요, 압도당하지 않는 자요, 모든 것을 있는 그대로 보는 자요, 지배력을 가진 자이다. 그러므로 여래라고 불린다." 이것이 '철저히 아는 여래'의 의미입니다.

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาตีติ ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชิสฺสตี’’ติ. ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺชิสฺสตี’’ติ. ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสยํ อุปปชฺชิสฺสตี’’ติ. ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล กายสฺส เภทา ปรํ มรณา มนุสฺเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ. ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปนฺโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสตี’’ติ.

‘그가 머물고 있는 것을 안다’는 것은, 세존께서 여기서 업의 형성(행)의 힘에 의해 다음과 같이 확실히 아시는 것이다. ‘이 사람은 몸이 무너져 죽은 뒤에 아파야(사악처), 두가티(악도), 비니파타(타락처), 지옥에 태어날 것이다.’ 세존께서는 여기서 업의 형성의 힘에 의해 ‘이 사람은 몸이 무너져 죽은 뒤에 축생의 모태에 태어날 것이다’라고 확실히 아신다. 세존께서는 여기서 업의 형성의 힘에 의해 ‘이 사람은 몸이 무너져 죽은 뒤에 아귀계에 태어날 것이다’라고 확실히 아신다. 세존께서는 여기서 업의 형성의 힘에 의해 ‘이 사람은 몸이 무너져 죽은 뒤에 인간들 중에 태어날 것이다’라고 확실히 아신다. 세존께서는 여기서 업의 형성의 힘에 의해 ‘이 사람은 바르게 수행하여 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처인 천상 세계에 태어날 것이다’라고 확실히 아신다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน, ตถา จ อิริยติ, ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ.

실로 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. ‘사리풋타여, 나는 여기 어떤 사람에 대해 마음으로 그의 마음을 파악하여 이와 같이 안다. 이 사람이 수행하는 방식과 행동하는 방식, 그리고 그가 들어선 길을 보면, 몸이 무너져 죽은 뒤에 아파야, 두가티, 비니파타, 지옥에 태어날 것임을 안다.’

‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ.

‘사리풋타여, 나는 여기 어떤 사람에 대해 마음으로 그의 마음을 파악하여 이와 같이 안다. 이 사람이 수행하는 방식과 행동하는 방식, 그리고 그가 들어선 길을 보면, 몸이 무너져 죽은 뒤에 축생의 모태에 태어날 것임을 안다.’

‘‘อิธ [Pg.170] ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสยํ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ.

‘사리풋타여, 나는 여기 어떤 사람에 대해 마음으로 그의 마음을 파악하여 이와 같이 안다. 이 사람이 수행하는 방식과 행동하는 방식, 그리고 그가 들어선 길을 보면, 몸이 무너져 죽은 뒤에 아귀계에 태어날 것임을 안다.’

‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา มนุสฺเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’ติ.

‘사리풋타여, 나는 여기 어떤 사람에 대해 마음으로 그의 마음을 파악하여 이와 같이 안다. 이 사람이 수행하는 방식과 행동하는 방식, 그리고 그가 들어선 길을 보면, 몸이 무너져 죽은 뒤에 인간들 중에 태어날 것임을 안다.’

‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ.

‘사리풋타여, 나는 여기 어떤 사람에 대해 마음으로 그의 마음을 파악하여 이와 같이 안다. 이 사람이 수행하는 방식과 행동하는 방식, 그리고 그가 들어선 길을 보면, 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처인 천상 세계에 태어날 것임을 안다.’

‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’’ติ – ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ.

‘사리풋타여, 나는 여기 어떤 사람에 대해 마음으로 그의 마음을 파악하여 이와 같이 안다. 이 사람이 수행하는 방식과 행동하는 방식, 그리고 그가 들어선 길을 보면, 번뇌가 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 체득하여 성취하고 머물 것임을 안다.’ 이것이 ‘그가 머물고 있는 것을 안다’는 구절의 의미이다.

ธิมุตฺตํ ตปฺปรายณนฺติ. ธิมุตฺตนฺติ อากิญฺจญฺญายตนํ. ธิมุตฺตนฺติ วิโมกฺเขน ธิมุตฺตํ ตตฺราธิมุตฺตํ ตทธิมุตฺตํ ตทาธิปเตยฺยํ. อถ วา, ภควา ชานาติ – ‘‘อยํ ปุคฺคโล รูปาธิมุตฺโต สทฺทาธิมุตฺโต คนฺธาธิมุตฺโต รสาธิมุตฺโต โผฏฺฐพฺพาธิมุตฺโต กุลาธิมุตฺโต คณาธิมุตฺโต อาวาสาธิมุตฺโต ลาภาธิมุตฺโต ยสาธิมุตฺโต ปสํสาธิมุตฺโต สุขาธิมุตฺโต จีวราธิมุตฺโต ปิณฺฑปาตาธิมุตฺโต เสนาสนาธิมุตฺโต คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราธิมุตฺโต สุตฺตนฺตาธิมุตฺโต วินยาธิมุตฺโต อภิธมฺมาธิมุตฺโต อารญฺญกงฺคาธิมุตฺโต ปิณฺฑปาติกงฺคาธิมุตฺโต ปํสุกูลิกงฺคาธิมุตฺโต เตจีวริกงฺคาธิมุตฺโต สปทานจาริกงฺคาธิมุตฺโต ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคาธิมุตฺโต เนสชฺชิกงฺคาธิมุตฺโต ยถาสนฺถติกงฺคาธิมุตฺโต ปฐมชฺฌานาธิมุตฺโต ทุติยชฺฌานาธิมุตฺโต ตติยชฺฌานาธิมุตฺโต จตุตฺถชฺฌานาธิมุตฺโตอากาสานญฺจายตนสมาปตฺตาธิมุตฺโต วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตาธิมุตฺโต อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตาธิมุตฺโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตาธิมุตฺโต’’ติธิมุตฺตํ.

‘디뭇탕 탑파라야낭(Dhimuttaṃ tapparāyaṇant)’에 대하여, ‘디뭇탕(Dhimuttaṃ)’은 무소유처를 말한다. ‘디뭇탕’은 해탈을 통해 확신하는 것, 그곳에 몰입하는 것, 그것에 전념하는 것, 그것을 위주로 하는 것을 의미한다. 또는 세존께서는 다음과 같이 아신다. ‘이 사람은 색(Rūpa)에 몰입하고, 소리에 몰입하고, 냄새에 몰입하고, 맛에 몰입하고, 감촉에 몰입하며, 가문에 몰입하고, 무리에 몰입하고, 처소에 몰입하고, 이득에 몰입하고, 명성에 몰입하고, 찬탄에 몰입하고, 행복에 몰입하며, 가사에 몰입하고, 공양물에 몰입하고, 거처에 몰입하고, 병든 자의 필수품인 약품에 몰입하고, 경장에 몰입하고, 율장에 몰입하고, 논장에 몰입하며, 숲에 머무는 두타행에 몰입하고, 탁발하는 두타행에 몰입하고, 분소의를 입는 두타행에 몰입하고, 세 벌 가사만 입는 두타행에 몰입하고, 차례대로 탁발하는 두타행에 몰입하고, 한 번 앉아서 먹는 두타행에 몰입하고, 앉아만 있는 두타행에 몰입하고, 배정된 대로 머무는 두타행에 몰입하며, 초선에 몰입하고, 제2선에 몰입하고, 제3선에 몰입하고, 제4선에 몰입하며, 공무변처정에 몰입하고, 식무변처정에 몰입하고, 무소유처정에 몰입하고, 비상비비상처정에 몰입한다.’ 이것이 ‘디뭇탕(Dhimuttaṃ)’이다.

ตปฺปรายณนฺติ [Pg.171] อากิญฺจญฺญายตนมยํ ตปฺปรายณํ กมฺมปรายณํ วิปากปรายณํ กมฺมครุกํ ปฏิสนฺธิครุกํ. อถ วา, ภควา ชานาติ – ‘‘อยํ ปุคฺคโล รูปปรายโณ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติปรายโณ’’ติ – ธิมุตฺตํ ตปฺปรายณํ. เตนาห ภควา –

‘탑파라야낭(Tapparāyaṇant)’은 무소유처로 이루어진 것, 그것을 최후의 목적으로 삼는 것, 업을 최후의 목적으로 삼는 것, 과보를 최후의 목적으로 삼는 것, 업을 중시하는 것, 재생연결을 중시하는 것을 의미한다. 또는 세존께서는 ‘이 사람은 색을 최후의 목적으로 삼는다… (중략) …비상비비상처정을 최후의 목적으로 삼는다’라고 아시니, 이것이 ‘디뭇탕 탑파라야낭’이다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, [โปสาลาติ ภควา]อภิชานํ ตถาคโต;

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ, ธิมุตฺตํ ตปฺปรายณ’’นฺติ.

“모든 알음알이의 머묾의 처소를, [포살라여, 세존께서는] 여래로서 철저히 알면서, 그가 머물고 있는 것을 알고, 무엇에 몰입하여 무엇을 최후의 목적으로 삼는지 아신다.”

๘๔.

84.

อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวา, นนฺทิสํโยชนํ อิติ;

เอวเมตํ อภิญฺญาย, ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ;

เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส, พฺราหฺมณสฺส วุสีมโต.

“무소유처의 발생을 알고, 갈애가 결박임을 알아, 이와 같이 이것을 특별한 지혜로 깨닫고 그 후 거기서 위빳사나를 닦으니, 도의 삶을 완성하고 지혜를 갖춘 그 바라문에게는 그 지혜가 진실한 것이다.”라고 세존께서 답하셨다.

อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวาติ อากิญฺจญฺญาสมฺภโวติ วุจฺจติ อากิญฺจญฺญายตนสํวตฺตนิโก กมฺมาภิสงฺขาโร. อากิญฺจญฺญายตนสํวตฺตนิกํ กมฺมาภิสงฺขารํ อากิญฺจญฺญาสมฺภโวติ ญตฺวา, ลคฺคนนฺติ ญตฺวา, พนฺธนนฺติ ญตฺวา, ปลิโพโธติ ญตฺวา ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวา.

‘무소유처의 발생을 알고(ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā)’에서 ‘무소유처의 발생’이란 무소유처에 태어나게 하는 업의 형성(행)을 말한다. 무소유처에 태어나게 하는 업의 형성을 ‘무소유처의 발생’이라고 알고, 그것이 집착임을 알고, 결박임을 알고, 장애임을 알아서, 그것을 알고 헤아리고 조사하고 명확히 하며 분명하게 하는 것이 ‘무소유처의 발생을 알고’의 의미이다.

นนฺทิสํโยชนํ อิตีติ นนฺทิสํโยชนํ วุจฺจติ อรูปราโค. อรูปราเคน ตํ กมฺมํ ลคฺคํ ลคฺคิตํ ปลิพุทฺธํ อรูปราคํ นนฺทิสํโยชนนฺติ ญตฺวา, ลคฺคนนฺติ ญตฺวา, พนฺธนนฺติ ญตฺวา, ปลิโพโธติ ญตฺวา ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. อิตีติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ – นนฺทิสํโยชนํ อิติ.

‘갈애가 결박임을(nandisaṃyojanaṃ iti)’에서 ‘갈애의 결박’이란 무색계에 대한 탐욕(arūparāga)을 말한다. 무색계에 대한 탐욕으로 인해 그 업에 집착하고, 매여 있고, 얽매여 있는 그 무색계의 탐욕인 갈애가 결박임을 알고, 집착임을 알고, 속박임을 알고, 장애임을 알아서, 이를 알고 헤아리고 조사하고 명확히 하며 분명하게 하는 것을 말한다. ‘이티(iti)’라는 말은 구절의 연결, 결합, 완성, 음절의 조화, 문구의 매끄러움, 순차적 연결을 나타낸다. 이것이 ‘갈애가 결박임을’의 의미이다.

เอวเมตํ อภิญฺญายาติ เอวํ เอตํ อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – เอวเมตํ อภิญฺญาย.

‘이와 같이 이것을 특별한 지혜로 알고(evametaṃ abhiññāya)’란 이와 같이 이것을 특별한 지혜로 알고, 헤아리고 조사하고 명확히 하며 분명하게 하는 것을 의미한다. 이것이 ‘이와 같이 이것을 특별한 지혜로 알고’의 의미이다.

ตโต ตตฺถ วิปสฺสตีติ. ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตตฺถ ชาเต จิตฺตเจตสิเก ธมฺเม อนิจฺจโต วิปสฺสติ, ทุกฺขโต วิปสฺสติ, โรคโต…เป… นิสฺสรณโต วิปสฺสติ ทกฺขติ โอโลเกติ นิชฺฌายติ อุปปริกฺขตีติ – ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ.

‘거기에서(그로부터) 통찰한다’는 것은, ‘거기에서’란 무소유처정을 얻어 거기서 일어난 뒤, 그 무소유처정에 생긴 마음과 마음부수 법들을 무상하다고 통찰하고, 괴로움이라고 통찰하며, 병이라고... (중략) ... 벗어남이라고 통찰하고 보며 관찰하고 숙고하고 조사하는 것을 말한다. 이것이 ‘그로부터 거기에서 통찰한다’는 말의 의미이다.

เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺสาติ เอตํ ญาณํ ตจฺฉํ ภูตํ ยาถาวํ อวิปรีตํ ตสฺสาติ – เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส.

‘그에게 이 지혜는 진실하다’는 것은, 그 무소유처의 수행자에게 이 지혜가 진실하고, 사실이며, 있는 그대로이고, 뒤바뀌지 않았음을 의미한다. 이것이 ‘그에게 이 지혜는 진실하다’는 말의 의미이다.

พฺราหฺมณสฺส [Pg.172] วุสีมโตติ. พฺราหฺมโณติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ…เป… อสิโต ตาทิ ปวุจฺจเต ส พฺรหฺมาติ. พฺราหฺมณสฺส วุสีมโตติ ปุถุชฺชนกลฺยาณํ อุปาทาย สตฺต เสกฺขา อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยาย วสนฺติ สํวสนฺติ อาวสนฺติ ปริวสนฺติ; อรหา วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต; โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร; นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – พฺราหฺมณสฺส วุสีมโต. เตนาห ภควา –

‘범행을 닦아 완성한 바라문에게’라는 말에서, ‘바라문’이란 일곱 가지 법을 물리쳤기 때문에 바라문이라 불리며... (중략) ... 집착이 없고 여여(如如)한 자를 바라문이라 한다. ‘범행을 닦아 완성한 자’란 선한 범부로부터 일곱 부류의 유학(有學)들이 도달하지 못한 것을 도달하기 위해, 얻지 못한 것을 얻기 위해, 체득하지 못한 것을 체득하기 위해 머물고 수행하며 지내는 것을 말한다. 아라한은 범행을 이미 닦아 마쳤고(vusitavā), 할 일을 다 마쳤으며(katakaraṇīyo), 무거운 짐을 내려놓았고(ohitabhāro), 참된 이익을 성취하였으며, 존재의 결박을 완전히 끊었고, 바른 지혜로 해탈한 자이다. 그는 범행을 성취하였고 실천을 닦았으며... (중략) ... 그에게는 태어남과 죽음의 윤회가 더 이상 없으며 다시 태어남도 없다. 이것이 ‘범행을 닦아 완성한 바라문에게’라는 말의 의미이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวา, นนฺทิสํโยชนํ อิติ;

เอวเมตํ อภิญฺญาย, ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ;

เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส, พฺราหฺมณสฺส วุสีมโต’’ติ.

“무소유처의 발생과 유희의 결박을 이와 같이 알고서, 그것을 철저히 알아 거기에서 통찰하나니, 범행을 닦아 완성한 바라문인 그에게 이 지혜는 진실하다.”라고 말씀하셨다.

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에... (중략) ... ‘세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다’라고 사뢰었다.

โปสาลมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส จุทฺทสโม.

포살라 학도 질문의 해설이 끝났다. (제14장)

๑๕. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

15. 모가라자 학도 질문의 해설

๘๕.

85.

ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา โมฆราชา]น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา;

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตํ.

존자 모가라자가 말하였다. ‘저는 석가족의 성자(Sakka)께 두 번이나 여쭈었으나, 눈을 갖추신 분께서는 제게 답변하지 않으셨습니다. 그러나 천상의 선인(Devīsi)께서는 세 번째 질문에는 답변해 주신다고 제가 들었습니다.’

ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสนฺติ โส พฺราหฺมโณ ทฺวิกฺขตฺตุํ พุทฺธํ ภควนฺตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ. ตสฺส ภควา ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากาสิ – ‘‘ตทนฺตรา อิมสฺส พฺราหฺมณสฺส อินฺทฺริยปริปาโก ภวิสฺสตี’’ติ. สกฺกนฺติ สกฺโก. ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก. อถ วา, อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฏฺฐานธนํ สมฺมปฺปธานธนํ อิทฺธิปาทธนํ อินฺทฺริยธนํ พลธนํ โพชฺฌงฺคธนํ มคฺคธนํ ผลธนํ นิพฺพานธนํ. อิเมหิ อเนกวิเธหิ ธนรตเนหิ อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. อถ วา, สกฺโก [Pg.173] ปหุ วิสวี อลมตฺโต สูโร วีโร วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโก. ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสนฺติ ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ อยาจิสฺสํ อชฺเฌสิสฺสํ ปสาทยิสฺสนฺติ – ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ.

‘석가족의 성자께 두 번 물었습니다’라는 것은, 그 바라문이 부처님 세존께 두 번 질문을 올렸음을 의미한다. 세존께서는 질문을 받으셨으나 ‘그 사이에 이 바라문의 근기가 성숙할 것이다’라고 여기시어 답변하지 않으셨다. ‘석가(Sakka)’란 세존께서 석가족에서 출가하셨으므로 석가라 불리신다. 또는 법의 재물이 풍부하고 많으므로 석가라 불리신다. 그분께는 이러한 재물들이 있으니, 즉 믿음의 재물, 계행의 재물, 부끄러움의 재물, 꾸짖음을 두려워하는 재물, 배움의 재물, 베풂의 재물, 지혜의 재물, 사념처의 재물, 사정근의 재물, 사여의족의 재물, 오근의 재물, 오력의 재물, 칠보리분법의 재물, 팔정도의 재물, 과(果)의 재물, 열반의 재물이다. 이와 같이 수많은 종류의 보배로운 재물로 풍요롭기에 석가라 불리신다. 또는 석가는 유능하고 능력이 있으며, 용감하고 지혜롭고 용맹하며 두려움이 없고 놀라지 않으며 공포가 없고 도망치지 않으며 무서움을 제거했기에 석가라 불리신다. ‘석가족의 성자께 두 번 물었습니다’는 제가 두 번 석가족의 성자이신 세존께 질문하고 요청하고 권유하고 신심을 일으켰음을 의미한다. 이것이 ‘석가족의 성자께 두 번 물었습니다’라는 구절의 의미이다.

อิจฺจายสฺมา โมฆราชาติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป… โมฆราชาติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา โมฆราชา.

‘존자 모가라자가 이와 같이 [말했다]’에서, ‘이와 같이(iti)’는 구절의 연결이며... ‘존자(āyasmā)’는 친근한 호칭이며... ‘모가라자’는 그 바라문의 이름이며... 이것이 ‘존자 모가라자가 이와 같이 [말했다]’의 의미이다.

น เม พฺยากาสิ จกฺขุมาติ. น เม พฺยากาสีติ น เม พฺยากาสิ น อาจิกฺขิ น เทเสสิ น ปญฺญเปสิ น ปฏฺฐเปสิ น วิวริ น วิภชิ น อุตฺตานีอกาสิ น ปกาเสสิ. จกฺขุมาติ ภควา ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา – มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ทิพฺพจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

‘눈을 갖추신 분께서 제게 답변하지 않으셨습니다’라는 말에서, ‘답변하지 않으셨다’는 것은 설명하지 않고, 가르치지 않고, 제정하지 않고, 세우지 않고, 드러내지 않고, 분석하지 않고, 명확하게 하지 않고, 공표하지 않으셨다는 뜻이다. ‘눈을 갖추신 분(Cakkhumā)’이란 세존께서 다섯 가지 눈을 갖추셨음을 의미하니, 즉 육안(肉眼), 천안(天眼), 혜안(慧眼), 불안(佛眼), 사무애안(普眼)이다.

กถํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา? มํสจกฺขุมฺหิ ภควโต ปญฺจ วณฺณา สํวิชฺชนฺติ – นีโล จ วณฺโณ, ปีตโก จ วณฺโณ, โลหิตโก จ วณฺโณ, กณฺโห จ วณฺโณ, โอทาโต จ วณฺโณ. ยตฺถ จ อกฺขิโลมานิ ปติฏฺฐิตานิ ตํ นีลํ โหติ สุนีลํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อุมาปุปฺผสมานํ. ตสฺส ปรโต ปีตกํ โหติ สุปีตกํ สุวณฺณวณฺณํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ กณิการปุปฺผสมานํ. อุภโต จ อกฺขิกูฏานิ ภควโต โลหิตกานิ โหนฺติ สุโลหิตกานิ ปาสาทิกานิ ทสฺสเนยฺยานิ อินฺทโคปกสมานานิ. มชฺเฌ กณฺหํ โหติ สุกณฺหํ อลูขํ สินิทฺธํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อทฺทาริฏฺฐกสมานํ. ตสฺส ปรโต โอทาตํ โหติ สุโอทาตํ เสตํ ปณฺฑรํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ โอสธิตารกสมานํ. เตน ภควา ปากติเกน มํสจกฺขุนา อตฺตภาวปริยาปนฺเนน ปุริมสุจริตกมฺมาภินิพฺพตฺเตน สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ. ยทา หิ จตุรงฺคสมนฺนาคโต อนฺธกาโร โหติ สูริโย จ อตฺถงฺคโต โหติ; กาฬปกฺโข จ อุโปสโถ โหติ, ติพฺโพ จ วนสณฺโฑ โหติ, มหา จ กาฬเมโฆ อพฺภุฏฺฐิโต โหติ. เอวรูเป จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร สมนฺตา [Pg.174] โยชนํ ปสฺสติ. นตฺถิ โส กุฏฺโฏ วา กวาฏํ วา ปากาโร วา ปพฺพโต วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวรณํ รูปานํ ทสฺสนาย. เอกํ เจ ติลผลํ นิมิตฺตํ กตฺวา ติลวาเห ปกฺขิเปยฺย, ตํเยว ติลผลํ อุทฺธเรยฺย. เอวํ ปริสุทฺธํ ภควโต ปากติกํ มํสจกฺขุ. เอวํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

세존께서는 어떻게 육안(肉眼)으로 눈을 갖추신 분이신가? 세존의 육안에는 다섯 가지 색이 있으니 청색, 황색, 적색, 흑색, 백색이다. 속눈썹이 있는 곳은 청색이며 매우 푸르고 아름다우며 보기 좋고 아마꽃(umā)과 같다. 그 주위는 황색이며 아주 노랗고 황금색이며 아름다우며 보기 좋고 카니카라(kaṇikāra) 꽃과 같다. 세존의 양쪽 눈구석은 적색이며 아주 붉고 아름다우며 보기 좋고 무당벌레(indagopaka)와 같다. 중앙은 흑색이며 아주 검고 탁하지 않으며 매끄럽고 아름다우며 보기 좋고 검은 보석과 같다. 그 주위는 백색이며 아주 하얗고 깨끗하며 맑고 아름다우며 보기 좋고 새벽별(osadhitāraka)과 같다. 세존께서는 과거의 선행으로 생겨난 이 본래의 육안으로 밤낮으로 사방 1유순 안의 것을 보신다. 해가 지고, 그믐날 밤이며, 울창한 숲속이고, 커다란 먹구름이 끼어 있는 이 네 가지 요소를 갖춘 어둠 속에서도 사방 1유순을 보신다. 벽이나 문이나 담장이나 산이나 덤불이나 덩굴도 형상을 보는 데 장애가 되지 않는다. 만약 참깨 한 알에 표시를 하여 참깨 수레에 섞어 넣더라도 그 참깨 한 알을 가려내실 수 있다. 이와 같이 세존의 본래 육안은 청정하다. 이와 같이 세존께서는 육안으로도 눈을 갖추신 분이시다.

กถํ ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนาปิ จกฺขุมา? ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ; สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา; อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. อากงฺขมาโน จ ภควา เอกมฺปิ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, ทฺเวปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ติสฺโสปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, จตสฺโสปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ปญฺจปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ทสปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, วีสมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ตึสมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, จตฺตาลีสมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ปญฺญาสมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, สตมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, สหสฺสิมฺปิ จูฬนิกํ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, ทฺวิสหสฺสิมฺปิ มชฺฌิมิกํ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, ติสหสฺสิมฺปิ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, มหาสหสฺสิมฺปิ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, ยาวตกํ วา ปน อากงฺเขยฺย ตาวตกํ ปสฺเสยฺย. เอวํ ปริสุทฺธํ ภควโต ทิพฺพจกฺขุ. เอวํ ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

어떻게 세존께서는 천안(天眼)에 의해서도 '눈을 가진 분(cakkhumā)'이라 불리시는가? 세존께서는 청정하고 인간의 한계를 넘어선 천안으로 중생들이 죽고 태어나는 것, 열등하고 우수한 것, 아름답고 추한 것, 선처(善處)에 가고 악처(惡處)에 가는 것을 보시며, 업에 따라 생을 이어가는 중생들을 꿰뚫어 아신다. '아, 이 중생들은 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고 성자들을 비방하며 그릇된 견해를 가지고 그릇된 견해의 업을 쌓았구나. 그들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 괴로운 곳, 나쁜 곳, 타락한 곳, 지옥에 떨어졌구나. 또한 이 중생들은 몸과 말과 마음으로 선행을 닦고 성자들을 비방하지 않으며 바른 견해를 가지고 바른 견해의 업을 쌓았구나. 그들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어났구나'라고 아신다. 이와 같이 청정하고 인간의 눈을 넘어선 천안으로 중생들이 죽고 태어나는 것, 열등하고 우수한 것, 아름답고 추한 것, 선처와 악처에 이르는 것을 보시고 중생들이 업에 따라 가는 것을 아신다. 또한 세존께서 원하신다면 하나의 세계(lokadhātu)를 보실 수도 있고, 두 개, 세 개, 네 개, 다섯 개, 열 개, 스무 개, 서른 개, 마흔 개, 쉰 개, 백 개의 세계를 보실 수도 있으며, 소천세계(小千世界)나 중천세계(中千世界), 삼천대천세계(三千大千世界)를 보실 수도 있고, 원하시는 만큼 얼마든지 보실 수 있다. 이와 같이 세존의 천안은 지극히 청정하다. 이와 같이 세존께서는 천안에 의해서도 '눈을 가진 분'이시다.

กถํ [Pg.175] ภควา ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา? ภควา มหาปญฺโญ ปุถุปญฺโญ ชวนปญฺโญ หาสปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ ปญฺญาปเภทกุสโล ปภินฺนญาโณ อธิคตปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต จตุเวสารชฺชปฺปตฺโต ทสพลธารี ปุริสาสโภ ปุริสสีโห ปุริสนาโค ปุริสาชญฺโญ ปุริสโธรยฺโห อนนฺตญาโณ อนนฺตเตโช อนนฺตยโส อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวา เนตา วิเนตา อนุเนตา ปญฺญาเปตา นิชฺฌาเปตา เปกฺเขตา ปสาเทตา. โส หิ ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา.

어떻게 세존께서는 혜안(慧眼)에 의해서도 '눈을 가진 분'이라 불리시는가? 세존께서는 큰 지혜(mahāpañño)를 가지셨고, 넓은 지혜(puthupañño), 빠른 지혜(javanapañño), 유쾌한 지혜(hāsapañño), 날카로운 지혜(tikkhapañño), 꿰뚫는 지혜(nibbedhikapañño)를 가지셨으며, 지혜의 분류에 능숙하시고, 분석적 지혜(pabhinnañāṇo)를 갖추셨으며, 무애해(無礙解)를 얻으시고, 네 가지 두려움 없음(四無畏)을 성취하셨으며, 열 가지 힘(十力)을 보유하시고, 대장부(purisāsabho)이시며, 인간 사자(purisasīho)이시고, 인간 코끼리(purisanāgo)이시며, 인간 중의 고귀한 분(purisājañño)이시고, 인간의 짐을 지는 분(purisdhorayho)이시며, 무한한 지혜와 무한한 위광과 무한한 명성을 지니셨다. 또한 부유하시고 큰 보물을 가지셨으며 지혜의 재물을 가진 분이시고, 인도자이시며, 교화자이시고, 올바르게 이끄는 분이시며, 알게 하시는 분, 확신하게 하시는 분, 관찰하게 하시는 분, 청정하게 믿음을 일으키는 분이시다. 세존께서는 일어나지 않은 길을 일어나게 하시고, 생기지 않은 길을 생기게 하시고, 설해지지 않은 길을 설하시는 분이며, 길을 아시는 분(maggaññū), 길을 발견하신 분(maggavidū), 길에 능숙하신 분(maggakovido)이시다. 그리고 지금의 제자들은 스승을 따라 길을 가는 이들로서 나중에 그 길을 성취한 자들이다.

โส หิ ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ, จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต. นตฺถิ ตสฺส ภควโต อญฺญาตํ อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ อผสฺสิตํ ปญฺญาย. อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อุปาทาย สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ. ยํ กิญฺจิ เนยฺยํ นาม อตฺถิ ชานิตพฺพํ อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา อุภยตฺโถ วา ทิฏฺฐธมฺมิโก วา อตฺโถ สมฺปรายิโก วา อตฺโถ อุตฺตาโน วา อตฺโถ คมฺภีโร วา อตฺโถ คูฬฺโห วา อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน วา อตฺโถ เนยฺโย วา อตฺโถ นีโต วา อตฺโถ อนวชฺโช วา อตฺโถ นิกฺกิเลโส วา อตฺโถ โวทาโน วา อตฺโถ ปรมตฺโถ วา, สพฺพํ ตํ อนฺโต พุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ.

세존께서는 알아야 할 것을 아시고, 보아야 할 것을 보신다. 그분은 눈(眼)이 되신 분이며 지혜가 되신 분이고, 법(法)이 되신 분이며 범천(梵天)이 되신 분이다. 설하시는 분이고 널리 설하시는 분이며, 의미를 이끌어내시는 분이고 불사(不死)를 주시는 분이며, 법의 주인이신 타타가타(여래)이시다. 그 세존께 지혜로써 알려지지 않았거나 보이지 않았거나 인지되지 않았거나 증득되지 않았거나 접촉되지 않은 것은 아무것도 없다. 과거, 미래, 현재를 포함한 모든 법은 모든 측면에서 부처님이신 세존의 지혜의 문 앞에 나타난다. 알아야 할 것(neyya)이라 불리는 것들, 즉 자신의 이익이든 타인의 이익이든 쌍방의 이익이든, 이번 생의 이익이든 다음 생의 이익이든, 드러난 의미든 깊은 의미든, 숨겨진 의미든 가려진 의미든, 이끌어내야 할 의미(neyyo)든 확정된 의미(nīto)든, 잘못이 없는 것이든 번뇌가 없는 것이든 청정한 것이든 최고의 의미(paramattho)든 간에, 그 모든 것은 부처님의 지혜 안에서 회전한다.

สพฺพํ กายกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ วจีกมฺมํ ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ มโนกมฺมํ ญาณานุปริวตฺติ. อตีเต พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, อนาคเต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อปฺปฏิหตํ ญาณํ, ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ. เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ, เนยฺยํ อติกฺกมิตฺวา ญาณํ นปฺปวตฺตติ, ญาณํ อติกฺกมิตฺวา เนยฺยปโถ นตฺถิ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน เต ธมฺมา. ยถา ทฺวินฺนํ สมุคฺคปฏลานํ สมฺมาผุสิตานํ เหฏฺฐิมํ สมุคฺคปฏลํ อุปริมํ [Pg.176] นาติวตฺตติ, อุปริมํ สมุคฺคปฏลํ เหฏฺฐิมํ นาติวตฺตติ, อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน; เอวเมว พุทฺธสฺส ภควโต เนยฺยญฺจ ญาณญฺจ อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน. ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ, เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ. เนยฺยํ อติกฺกมิตฺวา ญาณํ นปฺปวตฺตติ, ญาณํ อติกฺกมิตฺวา เนยฺยปโถ นตฺถิ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน เต ธมฺมา.

부처님이신 세존의 모든 몸의 업(身業)은 지혜를 따르고, 모든 말의 업(口業)은 지혜를 따르며, 모든 마음의 업(意業)은 지혜를 따른다. 부처님이신 세존께서는 과거에 대해 걸림 없는 지혜를 가지셨고, 미래에 대해 걸림 없는 지혜를 가지셨으며, 현재에 대해 걸림 없는 지혜를 가지셨다. 알아야 할 것(neyya)이 있는 만큼 지혜가 있고, 지혜가 있는 만큼 알아야 할 것이 있다. 지혜의 한계가 곧 알아야 할 대상의 한계이며, 알아야 할 대상의 한계가 곧 지혜의 한계이다. 지혜가 알아야 할 대상을 넘어서 작용하지 않으며, 지혜를 넘어선 알아야 할 대상의 영역은 존재하지 않는다. 이 법들은 서로가 서로의 한계에 머문다. 마치 잘 맞물린 두 개의 함(函)의 뚜껑처럼, 아래 뚜껑이 위 뚜껑을 넘지 않고 위 뚜껑이 아래 뚜껑을 넘지 않으며 서로가 서로의 한계에 머무는 것과 같다. 이와 같이 부처님이신 세존의 알아야 할 대상과 지혜는 서로가 서로의 한계에 머문다. 알아야 할 대상이 있는 만큼 지혜가 있고, 지혜가 있는 만큼 알아야 할 대상이 있다. 지혜의 한계가 곧 알아야 할 대상의 한계이며, 알아야 할 대상의 한계가 곧 지혜의 한계이다. 지혜가 알아야 할 대상을 넘어서 작용하지 않으며, 지혜를 넘어선 알아야 할 대상의 영역은 존재하지 않는다. 이 법들은 서로가 서로의 한계에 머문다.

สพฺพธมฺเมสุ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ. สพฺเพ ธมฺมา พุทฺธสฺส ภควโต อาวชฺชนปฏิพทฺธา อากงฺขปฏิพทฺธา มนสิการปฏิพทฺธา จิตฺตุปฺปาทปฏิพทฺธา. สพฺพสตฺเตสุ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ. สพฺเพสญฺจ สตฺตานํ ภควา อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ, อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย ภพฺพาภพฺเพ สตฺเต ชานาติ. สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ.

부처님이신 세존의 지혜는 모든 법(法)에 작용한다. 모든 법은 부처님이신 세존의 숙고(āvajjana)와 원함(ākaṅkha)과 주의(manasikāra)와 마음의 일으킴(cittuppāda)에 결부되어 있다. 부처님이신 세존의 지혜는 모든 중생에게 작용한다. 세존께서는 모든 중생의 성향(āsaya)을 아시고, 잠재 성향(anusaya)을 아시며, 행실(carita)을 아시고, 신해(adhimutti)를 아신다. 번뇌의 때가 적은 중생과 많은 중생, 감관이 날카로운 중생과 무딘 중생, 가르치기 쉬운 모습과 가르치기 어려운 모습의 중생, 이해시키기 쉬운 중생과 이해시키기 어려운 중생, 깨달을 수 있는 중생과 깨달을 수 없는 중생을 아신다. 신(天)들을 포함한 세상과 마라와 범천의 세상, 사문과 바라문을 포함한 인류와 신과 인간들은 모두 부처님의 지혜 안에서 회전한다.

ยถา เย เกจิ มจฺฉกจฺฉปา อนฺตมโส ติมิติมิงฺคลํ อุปาทาย อนฺโตมหาสมุทฺเท ปริวตฺตนฺติ, เอวเมว สเทวโก โลโก สมารโก โลโก สพฺรหฺมโก โลโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ. ยถา เย เกจิ ปกฺขี อนฺตมโส ครุฬํ เวนเตยฺยํ อุปาทาย อากาสสฺส ปเทเส ปริวตฺตนฺติ, เอวเมว เยปิ เต สาริปุตฺตสมา ปญฺญาย สมนฺนาคตา เตปิ พุทฺธญาณสฺส ปเทเส ปริวตฺตนฺติ; พุทฺธญาณํ เทวมนุสฺสานํ ปญฺญํ ผริตฺวา อภิภวิตฺวา ติฏฺฐติ.

마치 여러 물고기와 거북들이, 작게는 티미티밍갈라(timitimiṅgala)에 이르기까지 대양 안에서 노니는 것과 같이, 그와 마찬가지로 천신을 포함한 세상, 마라를 포함한 세상, 범천을 포함한 세상, 그리고 사문·바라문을 포함한 인류와 천신들은 부처님의 지혜 안에서 노닙니다. 마치 여러 새들이, 작게는 가루라(garuḷa)에 이르기까지 허공의 한 부분에서 날아다니는 것과 같이, 그와 마찬가지로 사리불과 같이 지혜를 갖춘 자들이라 할지라도 그들은 부처님 지혜의 한 부분에서 노릴 뿐입니다. 부처님의 지혜는 천신과 인간의 지혜를 두루 비추고 압도하며 머물러 있습니다.

เยปิ เต ขตฺติยปณฺฑิตา พฺราหฺมณปณฺฑิตา คหปติปณฺฑิตา สมณปณฺฑิตา นิปุณา กตปรปฺปวาทา วาลเวธิรูปา โวภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานิ, เต ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา อภิสงฺขริตฺวา ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนฺติ คูฬฺหานิ จ ปฏิจฺฉนฺนานิ. กถิตา วิสชฺชิตา จ เต ปญฺหา ภควตา โหนฺติ นิทฺทิฏฺฐการณา. อุปกฺขิตฺตกา จ เต ภควโต สมฺปชฺชนฺติ. อถ โข ภควาว ตตฺถ อติโรจติ – ยทิทํ ปญฺญายาติ. เอวํ ภควา ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

또한 왕족의 현자들, 바라문의 현자들, 거사들의 현자들, 사문들의 현자들로서, 예리하고 다른 학설을 논파하는 데 익숙하며 털끝을 맞힐 만큼 정밀하게 지혜로써 견해들을 꿰뚫고 다닌다고 자부하는 자들이라 할지라도, 그들이 정교하게 질문들을 만들어 깊고 은밀한 것들을 묻기 위해 여래께 다가옵니다. 세존께서는 그 질문들에 대해 이유를 밝혀 설명하고 해결해 주십니다. 그러면 그들은 세존의 제자가 됩니다. 참으로 그곳에서 세존께서는 지혜로써 더욱 빛나십니다. 이와 같이 세존께서는 지혜의 눈(慧眼)에 의해서도 눈을 갖춘 분(具眼者)이십니다.

กถํ [Pg.177] ภควา พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา? ภควา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส สตฺเต อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย อปฺเปกจฺเจ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน วิหรนฺเต. เสยฺยถาปิ นาม อุปฺปลินิยํ วา ปทุมินิยํ วา ปุณฺฑรีกินิยํ วา อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ, อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ สโมทกํ ฐิตานิ, อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกา อจฺจุคฺคมฺม ติฏฺฐนฺติ อนุปลิตฺตานิ อุทเกน; เอวเมวํ ภควา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส สตฺเต อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย อปฺเปกจฺเจ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน วิหรนฺเต. ชานาติ ภควา – ‘‘อยํ ปุคฺคโล ราคจริโต, อยํ โทสจริโต, อยํ โมหจริโต, อยํ วิตกฺกจริโต, อยํ สทฺธาจริโต, อยํ ญาณจริโต’’ติ. ราคจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส อสุภกถํ กเถติ; โทสจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส เมตฺตาภาวนํ อาจิกฺขติ; โมหจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส อุทฺเทเส ปริปุจฺฉาย กาเลน ธมฺมสฺสวเน กาเลน ธมฺมสากจฺฉาย ครุสํวาเส นิเวเสติ; วิตกฺกจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส อานาปานสฺสตึ อาจิกฺขติ; สทฺธาจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส ปสาทนียํ นิมิตฺตํ อาจิกฺขติ พุทฺธสุโพธึ ธมฺมสุธมฺมตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺตึ สีลานิ จ; อตฺตโน ญาณจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส วิปสฺสนานิมิตฺตํ อาจิกฺขติ อนิจฺจาการํ ทุกฺขาการํ อนตฺตาการํ.

세존께서는 어떻게 부처의 눈(佛眼)에 의해서도 눈을 갖춘 분이십니까? 세존께서는 부처의 눈으로 세상을 살피시며, 번뇌의 먼지가 적은 자와 많은 자, 감각기관이 날카로운 자와 둔한 자, 성품이 좋은 자와 나쁜 자, 가르치기 쉬운 자와 어려운 자, 그리고 어떤 이들은 저세상의 허물에 대한 두려움을 보며 지내는 것을 보셨습니다. 마치 청련이나 홍련이나 백련의 못에서, 어떤 연꽃들은 물속에서 태어나 물속에서 자라나 물 밖으로 나오지 못한 채 물속에 잠겨 있고, 어떤 연꽃들은 물속에서 태어나 물속에서 자라나 수면에 머물러 있으며, 어떤 연꽃들은 물속에서 태어나 물속에서 자라나 물 위로 솟아올라 물에 젖지 않은 채 서 있는 것과 같습니다. 이와 마찬가지로 세존께서는 부처의 눈으로 세상을 살피시며, 번뇌의 먼지가 적은 자와 많은 자, 감각기관이 날카로운 자와 둔한 자, 성품이 좋은 자와 나쁜 자, 가르치기 쉬운 자와 어려운 자, 그리고 어떤 이들은 저세상의 허물에 대한 두려움을 보며 지내는 것을 보셨습니다. 세존께서는 '이 사람은 탐욕의 성향이 있고, 이 사람은 성냄의 성향이 있으며, 이 사람은 어리석음의 성향이 있고, 이 사람은 사색의 성향이 있으며, 이 사람은 믿음의 성향이 있고, 이 사람은 지혜의 성향이 있다'는 것을 아십니다. 탐욕의 성향이 있는 사람에게는 세존께서 부정(不淨)에 관한 가르침을 설하시고, 성냄의 성향이 있는 사람에게는 자애(慈愛)의 수행을 알려주시며, 어리석음의 성향이 있는 사람에게는 교설의 암송, 질문, 적절한 때에 법을 듣고 대화함, 스승과 함께 머물게 함으로써 이끄십니다. 사색의 성향이 있는 사람에게는 세존께서 들숨날숨에 대한 마음챙김(安般守意)을 알려주시고, 믿음의 성향이 있는 사람에게는 청정하게 믿을 만한 표상인 부처님의 올바른 깨달음, 법의 훌륭함, 승가의 잘 수행함, 그리고 계율들을 알려주십니다. 자신의 지혜 성향이 있는 사람에게는 세존께서 위빳사나의 표상인 무상의 모습, 고의 모습, 무아의 모습을 알려주십니다.

‘‘เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต, ยถาปิ ปสฺเส ชนตํ สมนฺตโต;

ตถูปมํ ธมฺมมยํ สุเมธ, ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขุ;

โสกาวติณฺณํ ชนตมเปตโสโก, อเวกฺขสฺสุ ชาติชราภิภูต’’นฺติ.

“마치 바위산 꼭대기에 서 있는 사람이 주변의 사람들을 다 내려다보듯이, 이와 같이 지혜로운 분이시여, 모든 것을 보는 눈을 가진 분이시여, 법으로 이루어진 궁전에 올라 태어남과 늙음에 짓눌리고 슬픔에 빠진 사람들을 슬픔이 없는 분으로서 굽어살펴 주소서.”

เอวํ [Pg.178] ภควา พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

이와 같이 세존께서는 부처의 눈(佛眼)에 의해서도 눈을 갖춘 분이십니다.

กถํ ภควา สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมา? สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ภควา สพฺพญฺญุตญาเณน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต.

세존께서는 어떻게 모든 것을 보는 눈(普眼)에 의해서도 눈을 갖춘 분이십니까? 모든 것을 보는 눈(普眼)이란 일체지(一切智)의 지혜를 말합니다. 세존께서는 일체지의 지혜를 갖추고 도달하고 얻고 구비하셨습니다.

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ, ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ.

“그분에게 이 세상에서 보이지 않는 것은 아무것도 없으며, 알려지지 않았거나 알아야 할 것도 없도다. 마땅히 알아야 할 모든 것을 완전히 아셨기에, 그러므로 여래를 모든 것을 보는 눈(普眼)을 가진 분이라 하노라.”

เอวํ ภควา สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมาติ – น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา.

이와 같이 세존께서는 모든 것을 보는 눈(普眼)에 의해서도 눈을 갖춘 분이시니, 곧 “눈을 갖춘 분께서 제게 설명해 주지 않으셨습니다”라는 의미입니다.

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตนฺติ ยาวตติยํ พุทฺโธ สหธมฺมิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ โน สํสาเรตีติ – เอวํ มยา อุคฺคหิตํ, เอวํ มยา อุปธาริตํ, เอวํ มยา อุปลกฺขิตํ. เทวีสีติ ภควา เจว อิสิ จาติ – เทวีสิ. ยถา ราชา ปพฺพชิตา วุจฺจนฺติ ราชิสโย, พฺราหฺมณา ปพฺพชิตา วุจฺจนฺติ พฺราหฺมณิสโย, เอวเมว ภควา เทโว เจว อิสิ จาติ – เทวีสิ.

“세 번까지 천신이자 성자이신 분이시여, 설명해 주신다고 저는 들었습니다”라는 것은, 부처님께서는 법에 부합하는 질문을 세 번까지 받으시면 그 질문을 물리치지 않고 설명해 주신다는 것을 이와 같이 내가 배우고, 이와 같이 내가 수지하고, 이와 같이 내가 파악했다는 뜻입니다. ‘천신이자 성자(devīsi)’란 세존께서는 천신(deva)이면서 동시에 성자(isi)이시기에 ‘천신이자 성자’라 합니다. 마치 출가한 왕들을 왕의 성자(rājisi)라 부르고, 출가한 바라문들을 바라문의 성자(brāhmaṇisi)라 부르는 것과 같이, 세존께서는 천신이면서 성자이시기에 ‘천신이자 성자’라 합니다.

อถ วา, ภควา ปพฺพชิโตติปิ อิสิ. มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ…เป… มหนฺตํ ปญฺญากฺขนฺธํ… มหนฺตํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ… มหนฺตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหโต ตโมกายสฺส ปทาลนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหโต วิปลฺลาสสฺส ปเภทนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหโต ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพหนํ… มหโต ทิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส วินิเวฐนํ… มหโต มานทฺธชสฺส ปปาตนํ… มหโต อภิสงฺขารสฺส วูปสมํ… มหโต โอฆสฺส นิตฺถรณํ… มหโต ภารสฺส นิกฺเขปนํ… มหโต สํสารวฏฺฏสฺส อุปจฺเฉทํ… มหโต สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนํ… มหโต ปริฬาหสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธึ… มหโต ธมฺมทฺธชสฺส อุสฺสาปนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหนฺเต สติปฏฺฐาเน… มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน… มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ… มหนฺตานิ พลานิ… มหนฺเต โพชฺฌงฺเค… มหนฺตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ… มหนฺตํ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต ปริเยสิโต – ‘‘กหํ [Pg.179] พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว, กหํ นราสโภ’’ติปิ อิสีติ – ยาวตติยญฺจ เทวีสิ พฺยากโรตีติ เม สุตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

또는 세존께서는 출가하셨기에 성자(isi)이십니다. 거대한 계의 무리(戒蘊)를 찾고 추구하고 구하셨기에 성자이십니다. 거대한 정의 무리(定蘊)... (중략)... 거대한 혜의 무리(慧蘊)... 거대한 해탈의 무리(解脫蘊)... 거대한 해탈지견의 무리(解脫知見蘊)를 찾고 추구하고 구하셨기에 성자이십니다. 거대한 어둠의 덩어리를 타파하기를 찾고 추구하고 구하셨기에 성자이십니다. 거대한 전도(顚倒)를 깨뜨리기를 찾고 추구하고 구하셨기에 성자이십니다. 거대한 갈애의 화살을 뽑아내기를... 거대한 견해의 얽힘을 풀기를... 거대한 자만의 깃발을 떨어뜨리기를... 거대한 상카라의 가라앉음을... 거대한 폭류를 건너기를... 거대한 짐을 내려놓기를... 거대한 윤회의 수레바퀴를 끊기를... 거대한 고뇌의 불꽃을 끄기를... 거대한 열병을 가라앉히기를... 거대한 법의 깃발을 세우기를 찾고 추구하고 구하셨기에 성자이십니다. 거대한 사념처를... 거대한 사정근을... 거대한 오근을... 거대한 오력을... 거대한 칠각지를... 거대한 성스러운 팔정도(八聖道)를... 거대한 궁극의 목적이자 감로(甘露)인 열반을 찾고 추구하고 구하셨기에 성자이십니다. 또는 위력이 큰(mahesakka) 유정들이 “부처님은 어디 계시는가, 세존은 어디 계시는가, 천신 중의 천신은 어디 계시는가, 인간 중의 영웅은 어디 계시는가”라고 찾고 추구하고 구하는 대상이시기에 성자이십니다. “세 번까지 천신이자 성자이신 분이시여, 설명해 주신다고 저는 들었습니다”라고 한 것은 이 때문입니다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา โมฆราชา]น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา;

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุต’’นฺติ.

존자 모가라자가 말했습니다. “사까(Sakka, 부처님)께 두 번이나 여쭈었으나, 눈 있는 분께서는 저에게 답하지 않으셨습니다. 천상의 선인(仙人)께서는 세 번째까지 여쭈어야 답하신다고 저는 들었습니다.”

๘๖.

86.

อยํ โลโก ปโร โลโก, พฺรหฺมโลโก สเทวโก;

ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาติ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“명성 높은 고타마께서는 이 세상과 저 세상, 신들의 세상을 포함한 범천의 세상을 보셨습니다. 그러나 중생들은 당신께서 보신 그 견해를 알지 못합니다.”

อยํ โลโก ปโร โลโกติ. อยํ โลโกติ มนุสฺสโลโก. ปโร โลโกติ มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา สพฺโพ ปโร โลโกติ – อยํ โลโก ปโร โลโก.

‘이 세상과 저 세상’이라는 말에서, ‘이 세상’은 인간 세상을 의미한다. ‘저 세상’은 인간 세상을 제외한 나머지 모든 세상을 의미한다. 이것이 ‘이 세상과 저 세상’이라는 말의 뜻이다.

พฺรหฺมโลโก สเทวโกติ สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสาติ – พฺรหฺมโลโก สเทวโก.

‘신들의 세상을 포함한 범천의 세상’이란 마라가 다스리는 세상, 범천의 세상, 사문과 바라문, 신과 인간을 포함한 모든 중생의 세상을 의미한다. 이것이 ‘신들의 세상을 포함한 범천의 세상’이라는 말의 뜻이다.

ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาตีติ ตุยฺหํ ทิฏฺฐึ ขนฺตึ รุจึ ลทฺธึ อชฺฌาสยํ อธิปฺปายํ โลโก น ชานาติ – ‘‘อยํ เอวํทิฏฺฐิโก เอวํขนฺติโก เอวํรุจิโก เอวํลทฺธิโก เอวํอชฺฌาสโย เอวํอธิปฺปาโย’’ติ น ชานาติ น ปสฺสติ น ทกฺขติ นาธิคจฺฉติ น วินฺทติ น ปฏิลภตีติ – ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาติ.

‘당신의 견해를 알지 못한다’는 것은 세상 사람들이 당신의 견해, 인내, 취향, 가르침, 성향, 의도를 알지 못한다는 뜻이다. 즉, “이분은 이러한 견해를 가졌고, 이러한 인내와 취향과 가르침과 성향과 의도를 가졌다”라고 알지 못하고 보지 못하며 깨닫지 못하고 발견하지 못하며 얻지 못한다는 의미이다.

โคตมสฺส ยสสฺสิโนติ ภควา ยสปฺปตฺโตติ ยสสฺสี. อถ วา, ภควา สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานนฺติปิ ยสสฺสีติ – โคตมสฺส ยสฺสิโน. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘명성 높은 고타마’에서 ‘명성 높은(yasassī)’이란 세존께서 큰 명성을 얻으셨기에 그렇게 불린다. 또는 세존께서 존경받고 공경받으며 존중받고 공양받으며 받들어지시고, 의복, 음식, 처소, 약품 등의 필수품을 얻으셨기에 ‘명성 높은 분’이라 한다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘อยํ โลโก ปโร โลโก, พฺรหฺมโลโก สเทวโก;

ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาติ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน’’ติ.

“이 세상과 저 세상, 신들의 세상을 포함한 범천의 세상을 명성 높은 고타마께서는 보셨으나, 중생들은 당신의 견해를 알지 못합니다.”

๘๗.

87.

เอวํ [Pg.180] อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสติ.

“이와 같이 탁월한 통찰력을 지닌 분께 질문을 드리고자 왔습니다. 세상을 어떻게 관찰해야 죽음의 왕이 보지 못합니까?”라고 모가라자가 여쭈었다.

เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวินฺติ เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ อคฺคทสฺสาวึ เสฏฺฐทสฺสาวึ วิเสฏฺฐทสฺสาวึ ปาโมกฺขทสฺสาวึ อุตฺตมทสฺสาวึ ปรมทสฺสาวินฺติ – เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ.

‘이와 같이 탁월한 통찰력을 지닌 분’이란 이와 같이 수승한 것을 보시는 분, 최상의 것을 보시는 분, 뛰어난 것을 보시는 분, 으뜸가는 것을 보시는 분, 위대한 것을 보시는 분, 지고의 것을 보시는 분을 의미한다.

อตฺถิ ปญฺเหน อาคมนฺติ ปญฺเหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ…เป… วหสฺเสตํ ภารนฺติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

‘질문을 가지고 왔다’는 것은 질문을 하고자 하는 자로서 왔다는 뜻이며, “이 질문이라는 짐을 져 주십시오”라고 요청하는 의미도 포함된다.

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตนฺติ กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ ปจฺจเวกฺขนฺตํ ตุลยนฺตํ ตีรยนฺตํ วิภาวยนฺตํ วิภูตํ กโรนฺตนฺติ – กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ.

‘세상을 어떻게 관찰해야’란 세상을 어떻게 보고, 성찰하고, 가늠하고, 조사하고, 분명히 하며, 명확하게 드러내는지를 의미한다.

มจฺจุราชา น ปสฺสตีติ มจฺจุราชา น ปสฺสติ น ทกฺขติ นาธิคจฺฉติ น วินฺทติ น ปฏิลภตีติ – มจฺจุราชา น ปสฺสติ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘죽음의 왕이 보지 못한다’는 것은 죽음의 왕이 보지 못하고, 발견하지 못하며, 도달하지 못하고, 찾지 못한다는 의미이다. 그래서 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ.

“이와 같이 탁월한 통찰력을 지닌 분께 질문을 드리고자 왔습니다. 세상을 어떻게 관찰해야 죽음의 왕이 보지 못합니까?”

๘๘.

88.

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสติ.

“모가라자여, 항상 마음을 집중하여 세상을 공(空)한 것으로 관찰하라. 자아라는 견해를 뿌리 뽑으면 죽음을 건너게 될 것이다. 이와 같이 세상을 관찰하는 자를 죽음의 왕은 보지 못한다.”라고 세존께서 답하셨다.

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ. โลโกติ นิรยโลโก ติรจฺฉานโลโก เปตฺติวิสยโลโก มนุสฺสโลโก เทวโลโก ขนฺธโลโก ธาตุโลโก อายตนโลโก อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก. อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โลโก โลโกติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ลุชฺชตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจ ลุชฺชติ? จกฺขุ โข ภิกฺขุ ลุชฺชติ, รูปา ลุชฺชนฺติ, จกฺขุวิญาณํ ลุชฺชติ, จกฺขุสมฺผสฺโส ลุชฺชติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ; โสตํ ลุชฺชติ, คนฺธา ลุชฺชนฺติ…เป… กาโย ลุชฺชติ[Pg.181], โผฏฺฐพฺพา ลุชฺชนฺติ; มโน ลุชฺชติ, ธมฺมา ลุชฺชนฺติ, มโนวิญฺญาณํ ลุชฺชติ, มโนสมฺผสฺโส ลุชฺชติ; ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ. ลุชฺชตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา โลโกติ วุจฺจติ’’.

‘세상을 공한 것으로 관찰하라’에서 ‘세상’이란 지옥, 축생, 아귀, 인간, 천상, 오온, 요소, 감각장소, 이 세상, 저 세상, 범천 세상을 모두 포함한다. 어떤 비구가 세존께 “세상, 세상이라고 하는데 어떤 이유로 세상이라고 합니까?”라고 묻자 세존께서는 “비구여, 부서지기 때문에(lujjati) 세상이라 한다. 무엇이 부서지는가? 눈이 부서지고, 형색이 부서지고, 안식이 부서지며... 마음이 부서지고, 법이 부서지고, 의식이 부서진다. 비구여, 이와 같이 부서지기 때문에 세상이라 부른다.”라고 말씀하셨다.

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ ทฺวีหิ การเณหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ – อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน วา ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน วา. กถํ อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ? รูเป วโส น ลพฺภติ, เวทนาย วโส น ลพฺภติ, สญฺญาย วโส น ลพฺภติ, สงฺขาเรสุ วโส น ลพฺภติ, วิญฺญาเณ วโส น ลพฺภติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา. รูปญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย; ลพฺเภถ จ รูเป – ‘เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, รูปํ อนตฺตา, ตสฺมา รูปํ อาพาธาย สํวตฺตติ น จ ลพฺภติ รูเป – ‘เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’ติ.

‘세상을 공한 것으로 관찰하라’는 두 가지 이유에서이다. 즉, 자신의 뜻대로 되지 않는 흐름을 살피는 방식이나, 형성된 것들이 텅 비어 있음을 관찰하는 방식에 의해서이다. 뜻대로 되지 않음을 어떻게 관찰하는가? 물질(色)에서 주재권을 얻을 수 없고, 느낌(受), 지각(想), 형성(行), 인식(識)에서도 주재권을 얻을 수 없다. 세존께서는 “비구들이여, 물질은 자아가 아니다. 만약 물질이 자아라면 물질에 질병이 생기지 않을 것이며, ‘내 물질이 이와 같이 되기를, 이와 같이 되지 않기를’이라고 할 수 있을 것이다. 그러나 물질은 자아가 아니기에 질병이 생기며 마음대로 되지 않는다.”라고 말씀하셨다.

‘‘เวทนา อนตฺตา. เวทนา จ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ เวทนา อาพาธาย สํวตฺเตยฺย; ลพฺเภถ จ เวทนาย – ‘เอวํ เม เวทนา โหตุ, เอวํ เม เวทนา มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, เวทนา อนตฺตา, ตสฺมา เวทนา อาพาธาย สํวตฺตติ, น จ ลพฺภติ เวทนาย – ‘เอวํ เม เวทนา โหตุ, เอวํ เม เวทนา มา อโหสี’ติ.

“느낌은 자아가 아니다. 비구들이여, 느낌이 자아라면 느낌에 질병이 생기지 않을 것이며, ‘내 느낌이 이와 같이 되기를, 이와 같이 되지 않기를’이라고 할 수 있을 것이다. 그러나 느낌은 자아가 아니기에 질병이 생기며 마음대로 되지 않는다.”

‘‘สญฺญา อนตฺตา. สญฺญา จ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ สญฺญา อาพาธาย สํวตฺเตยฺย; ลพฺเภถ จ สญฺญาย – ‘เอวํ เม สญฺญา โหตุ, เอวํ เม สญฺญา มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, สญฺญา อนตฺตา, ตสฺมา สญฺญา อาพาธาย สํวตฺตติ, น จ ลพฺภติ สญฺญาย – ‘เอวํ เม สญฺญา โหตุ, เอวํ เม สญฺญา มา อโหสี’ติ.

“지각은 자아가 아니다. 비구들이여, 지각이 자아라면 지각에 질병이 생기지 않을 것이며, ‘내 지각이 이와 같이 되기를, 이와 같이 되지 않기를’이라고 할 수 있을 것이다. 그러나 지각은 자아가 아니기에 질병이 생기며 마음대로 되지 않는다.”

‘‘สงฺขารา อนตฺตา. สงฺขารา จ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺสํสุ, นยิทํ สงฺขารา อาพาธาย สํวตฺเตยฺยุํ; ลพฺเภถ จ สงฺขาเรสุ – ‘เอวํ เม สงฺขารา โหนฺตุ, เอวํ เม สงฺขารา มา อเหสุ’นฺติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว[Pg.182], สงฺขารา อนตฺตา, ตสฺมา สงฺขารา อาพาธาย สํวตฺตนฺติ, น จ ลพฺภติ สงฺขาเรสุ – ‘เอวํ เม สงฺขารา โหนฺตุ, เอวํ เม สงฺขารา มา อเหสุ’นฺติ.

“형성된 것들은 자아가 아니다. 비구들이여, 그것들이 자아라면 질병이 생기지 않을 것이며, ‘내 형성된 것들이 이와 같이 되기를, 이와 같이 되지 않기를’이라고 할 수 있을 것이다. 그러나 그것들은 자아가 아니기에 질병이 생기며 마음대로 되지 않는다.”

‘‘วิญฺญาณํ อนตฺตา. วิญฺญาณญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ วิญฺญาณํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย; ลพฺเภถ จ วิญฺญาเณ – ‘เอวํ เม วิญฺญาณํ โหตุ, เอวํ เม วิญฺญาณํ มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ อนตฺตา, ตสฺมา วิญฺญาณํ อาพาธาย สํวตฺตติ, น จ ลพฺภติ วิญฺญาเณ – ‘เอวํ เม วิญฺญาณํ โหตุ, เอวํ เม วิญฺญาณํ มา อโหสี’’’ติ.

식(識)은 무아이다. 비구들이여, 만일 이 식이 자아라면, 이 식은 고통을 일으키지 않을 것이며, 식에 대하여 '나의 식이 이렇게 되기를, 나의 식이 이렇게 되지 않기를'이라고 바랄 수 있었을 것이다. 비구들이여, 그러나 식은 무아이기 때문에 식은 고통을 일으키며, 식에 대하여 '나의 식이 이렇게 되기를, 나의 식이 이렇게 되지 않기를'이라고 바랄 수 없는 것이다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘นายํ, ภิกฺขเว, กาโย ตุมฺหากํ, นปิ อญฺเญสํ. ปุราณมิทํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ เวทนิยํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺร โข, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก ปฏิจฺจสมุปฺปาทํเยว สาธุกํ โยนิโส มนสิ กโรติ – ‘อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ; อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌติ, ยทิทํ – อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ – เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ’’’.

세존께서 이와 같이 말씀하셨다. "비구들이여, 이 몸은 너희의 것이 아니며, 다른 사람들의 것도 아니다. 비구들이여, 이 몸은 과거의 업에 의해 형성된 것이고, 의도된 것이며, 느껴져야 할 것이라고 보아야 한다. 비구들이여, 거기서 많이 배운 성스러운 제자는 연기(緣起)만을 잘 이치에 맞게 마음에 잡도리한다. 즉, '이것이 있을 때 저것이 있고, 이것이 일어남으로써 저것이 일어난다. 이것이 없을 때 저것이 없고, 이것이 소멸함으로써 저것이 소멸한다.' 즉, 무명을 연하여 상카라들이 있고, 상카라를 연하여 식이 있고, 식을 연하여 명색이 있고, 명색을 연하여 육입이 있고, 육입을 연하여 촉이 있고, 촉을 연하여 수(受)가 있고, 수를 연하여 애(愛)가 있고, 애를 연하여 취(取)가 있고, 취를 연하여 유(有)가 있고, 유를 연하여 생(生)이 있고, 생을 연하여 노사(老死)와 근심, 탄식, 고통, 슬픔, 절망이 일어난다. 이와 같이 이 모든 고통의 무리가 일어난다."

‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ …เป… ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ. เอวํ อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

"무명이 남김없이 빛바래어 소멸함으로써 상카라가 소멸하고, 상카라가 소멸함으로써 식이 소멸하며... (중략) ... 생이 소멸함으로써 노사와 근심, 탄식, 고통, 슬픔, 절망이 소멸한다. 이와 같이 이 모든 고통의 무리가 소멸한다." 이와 같이 자신의 의지대로 움직이지 않는다는 특징을 관찰함으로써 세상을 공(空)하다고 관찰한다.

กถํ ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ? รูเป สาโร น ลพฺภติ, เวทนาย สาโร น ลพฺภติ, สญฺญาย สาโร น ลพฺภติ, สงฺขาเรสุ สาโร น ลพฺภติ, วิญฺญาเณ สาโร น ลพฺภติ; รูปํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน [Pg.183] วา. เวทนา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา…เป… สญฺญา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา… สงฺขารา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา… วิญฺญาณํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. ยถา นโฬ อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ เอรณฺโฑ…เป… ยถา จ อุทุมฺพโร อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ เสตคจฺโฉ อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ ปาลิภทฺทโก อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ เผณปิณฺโฑ อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ อุทกปุพฺพุฬํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ, ยถา จ มรีจิ อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา, ยถา กทลิกฺขนฺโธ อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา มายา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา – เอวเมว รูปํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. เวทนา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา…เป… สญฺญา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา… สงฺขารา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา… วิญฺญาณํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. เอวํ ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ. อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

어떻게 빈 상카라들을 관찰함으로써 세상을 공하다고 관찰하는가? 색(色)에서 핵심을 얻을 수 없고, 수(受)에서 핵심을 얻을 수 없고, 상(想)에서 핵심을 얻을 수 없고, 상카라들에서 핵심을 얻을 수 없고, 식(識)에서 핵심을 얻을 수 없다. 색은 핵심이 없고 실체가 없으며 핵심에서 벗어나 있다. 영원한 핵심, 행복의 핵심, 자아의 핵심으로서나, 혹은 영원하거나 견고하거나 상주하거나 변하지 않는 법으로서나 그러하다. 수... 상... 상카라... 식도 핵심이 없고 실체가 없으며 핵심에서 벗어나 있다. 마치 갈대, 피마자, 우둠바라 나무, 세타갓차 나무, 팔리밧다카 나무, 거품 덩어리, 물거품, 아지랑이, 바나나 나무 줄기, 마술이 핵심이 없고 실체가 없으며 핵심에서 벗어나 있는 것과 같다. 이와 같이 색은 핵심이 없고 실체가 없으며 핵심에서 벗어나 있다. 영원한 핵심, 행복의 핵심, 자아의 핵심으로서나, 혹은 영원하거나 견고하거나 상주하거나 변하지 않는 법으로서나 그러하다. 수... 상... 상카라... 식도 그러하다. 이와 같이 빈 상카라들을 관찰함으로써 세상을 공하다고 관찰한다. 이 두 가지 이유로 세상을 공하다고 관찰한다.

อปิ จ, ฉหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ. จกฺขุ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา, โสตํ สุญฺญํ…เป… ฆานํ สุญฺญํ… ชิวฺหา สุญฺญา… กาโย สุญฺโญ… มโน สุญฺโญ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. รูปา สุญฺญา…เป… สทฺทา สุญฺญา… คนฺธา สุญฺญา… รสา สุญฺญา… โผฏฺฐพฺพา สุญฺญา… ธมฺมา สุญฺญา อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญํ…เป… มโนวิญฺญาณํ สุญฺญํ… จกฺขุสมฺผสฺโส สุญฺโญ [Pg.184] … มโนสมฺผสฺโส สุญฺโญ… จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา สุญฺญา… มโนสมฺผสฺสชา เวทนา สุญฺญา… รูปสญฺญา สุญฺญา… ธมฺมสญฺญา สุญฺญา… รูปสญฺเจตนา สุญฺญา… ธมฺมสญฺเจตนา สุญฺญา… รูปตณฺหา สุญฺญา… รูปวิตกฺโก สุญฺโญ… รูปวิจาโร สุญฺโญ… ธมฺมวิจาโร สุญฺโญ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. เอวํ ฉหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

또한, 여섯 가지 방식으로 세상을 공하다고 관찰한다. 눈은 자아나 자아에 속하는 것, 혹은 영원하거나 견고하거나 상주하거나 변하지 않는 법이 비어 있다. 귀... 코... 혀... 몸... 마음은 자아나 자아에 속하는 것, 혹은 영원하거나 견고하거나 상주하거나 변하지 않는 법이 비어 있다. 형색... 소리... 냄새... 맛... 감촉... 법은 자아나 자아에 속하는 것, 혹은 영원하거나 견고하거나 상주하거나 변하지 않는 법이 비어 있다. 안식... 내지... 의식은 비어 있다. 안촉... 내지... 의촉은 비어 있다. 안촉에서 생긴 수... 내지... 의촉에서 생긴 수는 비어 있다. 색상... 법상은 비어 있다. 색사... 법사는 비어 있다. 색애... 색심... 색사... 법사는 자아나 자아에 속하는 것, 혹은 영원하거나 견고하거나 상주하거나 변하지 않는 법이 비어 있다. 이와 같이 여섯 가지 방식으로 세상을 공하다고 관찰한다.

อปิ จ, ทสหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ. รูปํ ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต อสารกโต วธกโต วิภวโต อฆมูลโต สาสวโต สงฺขตโต; เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… จุตึ… อุปปตฺตึ… ปฏิสนฺธึ… ภวํ… สํสารวฏฺฏํ ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต อสารกโต วธกโต วิภวโต อฆมูลโต สาสวโต สงฺขตโต. เอวํ ทสหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

또한, 열 가지 방식으로 세상을 공하다고 관찰한다. 색을 텅 빈 것, 공허한 것, 공(空)한 것, 무아인 것, 핵심 없는 것, 파괴하는 것, 사라지는 것, 재앙의 뿌리인 것, 번뇌가 따르는 것, 형성된 것으로 관찰한다. 수... 상... 상카라... 식... 죽음... 태어남... 재생연결... 존재... 윤회의 회전을 텅 빈 것, 공허한 것, 공한 것, 무아인 것, 핵심 없는 것, 파괴하는 것, 사라지는 것, 재앙의 뿌리인 것, 번뇌가 따르는 것, 형성된 것으로 관찰한다. 이와 같이 열 가지 방식으로 세상을 공하다고 관찰한다.

อปิ จ, ทฺวาทสหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ. รูปํ น สตฺโต น ชีโว น นโร น มาณโว น อิตฺถี น ปุริโส น อตฺตา น อตฺตนิยํ นาหํ น มม น โกจิ น กสฺสจิ; เวทนา…เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ น สตฺโต น ชีโว น นโร น มาณโว น อิตฺถี น ปุริโส น อตฺตา น อตฺตนิยํ นาหํ น มม น โกจิ น กสฺสจิ. เอวํ ทฺวาทสหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

또한 열두 가지 방식으로 세상을 공(空)하다고 관찰한다. 물질[色]은 중생이 아니며, 생명도 아니고, 사람도 아니며, 소년도 아니고, 여인도 아니며, 남자도 아니고, 자아도 아니며, 자아에 속한 것도 아니고, '나'도 아니며, '나의 것'도 아니고, 그 누구도 아니며, 그 누구의 것도 아니다. 수(受)·상(想)·행(行)·식(識)도 중생이 아니며, 생명도 아니고, 사람도 아니며, 소년도 아니고, 여인도 아니며, 남자도 아니고, 자아도 아니며, 자아에 속한 것도 아니고, '나'도 아니며, '나의 것'도 아니고, 그 누구도 아니며, 그 누구의 것도 아니다. 이와 같이 열두 가지 방식으로 세상을 공하다고 관찰한다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เวทนา, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. สญฺญา, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. สงฺขารา, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; เต ปชหถ. เต โว ปหีนา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. วิญฺญาณํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เสยฺยถาปิ [Pg.185], ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ ตํ ชโน หเรยฺย วา ฑเหยฺย วา ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย. อปิ นุ ตุมฺหากํ เอวมสฺส – ‘อมฺเห ชโน หรติ วา ฑหติ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรตี’ติ? ‘โน เหตํ, ภนฺเต’. ‘ตํ กิสฺส เหตุ’? ‘น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา’ติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ; ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เวทนา…เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. เอวมฺปิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

세존께서는 이렇게 말씀하셨다. '비구들이여, 너희의 것이 아닌 것은 그것을 버려라. 그것을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 비구들이여, 무엇이 너희의 것이 아닌가? 비구들이여, 물질[色]은 너희의 것이 아니다. 그것을 버려라. 그것을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 비구들이여, 수(受)는 너희의 것이 아니다. 그것을 버려라. 그것을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 비구들이여, 상(想)은 너희의 것이 아니다. 그것을 버려라. 그것을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 비구들이여, 행(行)들은 너희의 것이 아니다. 그것들을 버려라. 그것들을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 비구들이여, 식(識)은 너희의 것이 아니다. 그것을 버려라. 그것을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 비구들이여, 예를 들어 어떤 사람들이 이 제타 숲에 있는 풀과 나무와 가지와 잎사귀들을 가져가거나 태우거나 마음대로 한다고 하자. 너희에게 '저 사람들이 우리를 가져가거나 태우거나 마음대로 하는구나'라는 생각이 들겠느냐?' '그렇지 않습니다, 세존이시여.' '그것은 무슨 까닭인가?' '세존이시여, 그것들은 저희 자신도 아니고 저희 자신에 속한 것도 아니기 때문입니다.' '비구들이여, 그와 마찬가지로 너희의 것이 아닌 것은 그것을 버려라. 그것을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 비구들이여, 무엇이 너희의 것이 아닌가? 비구들이여, 물질은 너희의 것이 아니다. 그것을 버려라. 그것을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 수, 상, 행, 식은 너희의 것이 아니다. 그것을 버려라. 그것을 버리는 것이 너희에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다.' 이와 같이 또한 세상을 공하다고 관찰한다.

อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สุญฺโญ โลโก, สุญฺโญ โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ยสฺมา จ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา? จกฺขุ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. รูปา สุญฺญา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญํ… จกฺขุสมฺผสฺโส สุญฺโญ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. โสตํ สุญฺญํ… สทฺทา สุญฺญา… ฆานํ สุญฺญํ… คนฺธา สุญฺญา… ชิวฺหา สุญฺญา… รสา สุญฺญา… กาโย สุญฺโญ … โผฏฺฐพฺพา สุญฺญา… มโน สุญฺโญ… ธมฺมา สุญฺญา… มโนวิญฺญาณํ สุญฺญํ… มโนสมฺผสฺโส สุญฺโญ… ยมฺปิทํ สุญฺญํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. ยสฺมา จ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. เอวมฺปิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

아난다 존자가 세존께 이와 같이 여쭈었다. '세존이시여, 사람들은 공한 세상, 공한 세상이라고 말합니다. 세존이시여, 어느 정도까지를 공한 세상이라고 합니까?' '아난다여, 자아 또는 자아에 속한 것이 비어 있기 때문에 공한 세상이라고 한다. 아난다여, 무엇이 자아 또는 자아에 속한 것으로부터 비어 있는가? 아난다여, 눈[眼]은 자아 또는 자아에 속한 것이 비어 있다. 형색[色]도 비어 있고... 안식(眼識)도 비어 있으며... 안촉(眼觸)도 비어 있다. 안촉을 조건으로 일어나는 즐겁거나 괴롭거나 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌[受] 또한 자아 또는 자아에 속한 것이 비어 있다. 귀[耳]도 비어 있고 소리[聲]도 비어 있으며, 코[鼻]도 비어 있고 냄새[香]도 비어 있으며, 혀[舌]도 비어 있고 맛[味]도 비어 있으며, 몸[身]도 비어 있고 감촉[觸]도 비어 있으며, 마음[意]도 비어 있고 법(法)도 비어 있으며, 의식(意識)도 비어 있고 의촉(意觸)도 비어 있다. 의촉을 조건으로 일어나는 즐겁거나 괴롭거나 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌 또한 자아 또는 자아에 속한 것이 비어 있다. 아난다여, 이와 같이 자아 또는 자아에 속한 것이 비어 있기 때문에 공한 세상이라고 한다.' 이와 같이 또한 세상을 공하다고 관찰한다.

‘‘สุทฺธํ ธมฺมสมุปฺปาทํ, สุทฺธสงฺขารสนฺตตึ;

ปสฺสนฺตสฺส ยถาภูตํ, น ภยํ โหติ คามณิ.

'순수한 법들의 발생과 순수한 형성물[行]들의 연속을 있는 그대로 보는 자에게는, 가마니(Gāmaṇi)여, 두려움이 없느니라.

‘‘ติณกฏฺฐสมํ [Pg.186] โลกํ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

นาญฺญํ ปตฺถยเต กิญฺจิ, อญฺญตฺรปฺปฏิสนฺธิยา’’ติ.

세상을 풀이나 나무와 같다고 지혜로써 볼 때, 다시 태어나지 않는 것 외에는 그 무엇도 갈망하지 않느니라.' 이와 같이 또한 세상을 공하다고 관찰한다.

เอวมฺปิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

이와 같이 또한 세상을 공하다고 관찰한다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รูปํ สมนฺเนสติ ยาวตา รูปสฺส คติ, เวทนํ สมนฺเนสติ ยาวตา เวทนาย คติ, สญฺญํ สมนฺเนสติ ยาวตา สญฺญาย คติ, สงฺขาเร สมนฺเนสติ ยาวตา สงฺขารานํ คติ, วิญฺญาณํ สมนฺเนสติ ยาวตา วิญฺญาณสฺส คติ. ตสฺส รูปํ สมนฺเนสโต ยาวตา รูปสฺส คติ, เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ สมนฺเนสโต ยาวตา วิญฺญาณสฺส คติ, ยมฺปิสฺส ตํ โหติ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา, ตมฺปิ ตสฺส น โหตี’’ติ. เอวมฺปิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

세존께서는 이렇게 말씀하셨다. '비구들이여, 그와 같이 비구는 물질의 한계가 닿는 곳까지 물질을 조사하고, 수의 한계까지 수를 조사하며, 상의 한계까지 상을 조사하고, 행들의 한계까지 행들을 조사하며, 식의 한계까지 식을 조사한다. 그가 물질의 한계까지 물질을 조사하고, 수, 상, 행, 식의 한계까지 조사를 할 때, 그에게 있었던 '나'라거나 '나의 것'이라거나 '내가 있다'라는 생각 또한 그에게 더 이상 일어나지 않느니라.' 이와 같이 또한 세상을 공하다고 관찰한다.

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ ปจฺจเวกฺขสฺสุ ทกฺขสฺสุ ตุเลหิ ตีเรหิ วิภาเวหิ วิภูตํ กโรหีติ – สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ.

'세상을 공하다고 관찰하라'는 것은, 세상을 공성(空性)의 측면에서 관찰하고, 성찰하고, 보고, 저울질하고, 조사하고, 분명히 알고, 명확하게 하라는 의미이다. 이것이 '세상을 공하다고 관찰하라'는 구절의 뜻이다.

โมฆราช สทา สโตติ. โมฆราชาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. สทาติ สพฺพกาลํ…เป… ปจฺฉิเม วโยขนฺเธ. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโตติ – โมฆราช สทา สโต.

'모가라자여, 항상 알아차리며'에서 '모가라자'란 세존께서 그 바라문을 이름으로 부르신 것이다. '항상'이란 모든 시간에, 즉 일생의 마지막 단계까지를 의미한다. '알아차리며[念]'란 네 가지 원인으로 알아차리는 것이니, 몸에서 몸을 관찰하는 마음챙김의 확립[身隨觀念處]을 닦으면서 알아차리는 것을 말한다. 그를 일컬어 '알아차리는 자'라고 하니, 이것이 '모가라자여, 항상 알아차리며'라는 구절의 뜻이다.

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจาติ อตฺตานุทิฏฺฐิ วุจฺจติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ. อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริเยสคฺคาโห วิปรีตคฺคาโห วิปลฺลาสคฺคาโห มิจฺฉาคาโห อยาถาวกสฺมึ [Pg.187] ยาถาวกนฺติ คาโห ยาวตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, อยํ อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจาติ อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ สมูหจฺจ อุทฺธริตฺวา สมุทฺธริตฺวา อุปฺปาฏยิตฺวา สมุปฺปาฏยิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ.

'자아에 대한 견해를 제거하고'라는 구절에서, '자아에 대한 견해(attānudiṭṭhi)'는 스무 가지 대상에 대한 유신견(sakkāyadiṭṭhi)을 말한다. 여기 배움이 없는 범부는 성자들을 보지 못하고 성스러운 법에 능숙하지 못하며 성스러운 법에 인도되지 못하고, 참된 사람들을 보지 못하고 참된 사람들의 법에 능숙하지 못하며 참된 사람들의 법에 인도되지 못하여, 색(물질)을 자아라고 관찰하거나, 자아가 색을 가졌다고 하거나, 자아 안에 색이 있다고 하거나, 색 안에 자아가 있다고 관찰한다. 수(느낌)... 상(지각)... 행(형성)... 식(알음알이)을 자아라고 관찰하거나, 자아가 식을 가졌다고 하거나, 자아 안에 식이 있다고 하거나, 식 안에 자아가 있다고 관찰한다. 이와 같은 견해, 견해의 미로, 견해의 정글, 견해의 황무지, 견해의 왜곡, 견해의 요동, 견해의 결박, 움켜앎, 집착, 고집, 잘못된 파악, 사악한 길, 그릇된 길, 그릇됨, 외도의 근거지, 전도된 파악, 뒤바뀐 파악, 전도된 집착, 그릇된 집착, 진실하지 않은 것에 대해 진실하다고 하는 파악, 그리고 62가지 견해에 이르는 모든 것을 '자아에 대한 견해'라고 한다. '자아에 대한 견해를 제거하고'란 자아에 대한 견해를 제거하고, 완전히 제거하고, 뽑아내고, 완전히 뽑아내고, 단절하고, 완전히 단절하고, 버리고, 물리치고, 끝내버리고, 다시는 생겨나지 않게 하는 것을 의미한다.

เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ เอวํ มจฺจุปิ ตเรยฺยาสิ, ชราปิ ตเรยฺยาสิ, มรณมฺปิ ตเรยฺยาสิ อุตฺตเรยฺยาสิ ปตเรยฺยาสิ สมติกฺกเมยฺยาสิ วีติวตฺเตยฺยาสีติ – เอวํ มจฺจุตโร สิยา.

'이와 같이 죽음을 건너는 자가 되리라'는 것은 이와 같이 자아에 대한 견해를 제거했을 때, 죽음을 건너고, 노쇠를 건너고, 죽음을 건너며, 완전히 건너고, 넘어서고, 초월하고, 통과하게 될 것이라는 의미이다.

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตนฺติ เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ ปจฺจเวกฺขนฺตํ ตุลยนฺตํ ตีรยนฺตํ วิภาวยนฺตํ วิภูตํ กโรนฺตนฺติ – เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ.

'이와 같이 세상을 관찰하는 자를'이란 이와 같이 세상을 관찰하고, 성찰하고, 무게를 달아보고, 조사하고, 명확히 하고, 분명하게 드러내는 자를 의미한다.

มจฺจุราชา น ปสฺสตีติ มจฺจุปิ มจฺจุราชา, มาโรปิ มจฺจุราชา, มรณมฺปิ มจฺจุราชา. น ปสฺสตีติ มจฺจุราชา น ปสฺสตี น ทกฺขติ นาธิคจฺฉติ น วินฺทติ น ปฏิลภติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อารญฺญิโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ลุทฺทสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

'죽음의 왕은 보지 못한다'에서 '죽음'도 죽음의 왕이고, '마라'도 죽음의 왕이며, '사망'도 죽음의 왕이다. '보지 못한다'는 것은 죽음의 왕이 보지 못하고, 보지 않으며, 도달하지 못하고, 찾지 못하고, 얻지 못한다는 뜻이다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. "비구들이여, 예를 들어 숲에 사는 사슴이 숲속을 거닐 때 안심하고 가고, 안심하고 서고, 안심하고 앉고, 안심하고 잠자리에 드는 것과 같다. 그것은 왜 그러한가? 비구들이여, 사냥꾼의 시야에서 벗어났기 때문이다. 비구들이여, 그와 같이 비구가 감각적 욕망을 멀리하고 해로운 법들을 멀리하여, 심(尋)과 사(伺)가 있고 떨침에서 생긴 희열과 행복이 있는 초선(初禪)을 구족하여 머문다. 비구들이여, 이 비구를 가리켜 '마라를 눈멀게 하였고, 흔적을 지워 악마(파피만)의 눈에 보이지 않는 곳으로 갔다'고 한다."

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

이어 비구가 심과 사를 가라앉히고 내면의 평온과 마음의 한곳집중을 이루어, 심과 사가 없고 삼매에서 생긴 희열과 행복이 있는 제2선... 제3선... 제4선을 구족하여 머문다. 비구들이여, 이 비구를 가리켜 '마라를 눈멀게 하였고, 흔적을 지워 악마의 눈에 보이지 않는 곳으로 갔다'고 한다.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา, ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา, นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา, อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ [Pg.188] อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

또한 비구가 모든 색에 대한 지각을 초월하고, 저항의 지각을 소멸시키며, 다양함에 대한 지각을 마음에 잡도리하지 않고, '허공은 무한하다'며 공무변처(空無邊處)를 구족하여 머문다. 비구들이여, 이 비구를 가리켜 '마라를 눈멀게 하였고, 흔적을 지워 악마의 눈에 보이지 않는 곳으로 갔다'고 한다.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

또한 비구가 모든 공무변처를 초월하여 '알음알이는 무한하다'며 식무변처(識無邊處)를 구족하여 머문다.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

또한 비구가 모든 식무변처를 초월하여 '아무것도 없다'며 무소유처(無所有處)를 구족하여 머문다.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

또한 비구가 모든 무소유처를 초월하여 비상비비상처(非想非非想處)를 구족하여 머문다.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต, ติณฺโณ โลเก วิสตฺติก’นฺติ. โส วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต ภิกฺขุ ปาปิมโต’’ติ – มจฺจุราชา น ปสฺสติ. เตนาห ภควา –

또한 비구가 모든 비상비비상처를 초월하여 상수멸(想受滅)을 구족하여 머문다. 지혜로써 그것을 보고 그의 번뇌들은 소멸된다. 비구들이여, 이 비구를 가리켜 '마라를 눈멀게 하였고, 흔적을 지워 악마의 눈에 보이지 않는 곳으로 갔으며, 세상의 집착을 건넌 자'라고 한다. 그는 안심하고 가고, 안심하고 서고, 안심하고 앉고, 안심하고 잠자리에 든다. 그것은 왜 그러한가? 비구들이여, 그 비구가 악마의 시야에서 벗어났기 때문이다. 이것이 '죽음의 왕은 보지 못한다'는 의미이다.

‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา;

그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. "모가라자여, 항상 마음을 챙겨 세상을 공(空)하다고 관찰하라. 자아에 대한 견해를 제거하면 이와 같이 죽음을 건너게 되리라."

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ.

"이와 같이 세상을 관찰하는 자를 죽음의 왕은 보지 못한다."

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

게송이 끝남과 동시에... "세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다."라고 하였다.

โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ปนฺนรสโม.

제15 모가라자 학동의 질문에 대한 설명이 끝났다.

๑๖. ปิงฺคิยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

16. 삥기야 학동의 질문에 대한 설명.

๘๙.

89.

ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ;

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ.

"저는 늙고 쇠약하며 안색이 변했습니다. 눈은 맑지 않고 귀는 잘 들리지 않습니다. 제가 어리석은 상태로 중간에 죽지 않게 해주소서. 제가 태어남과 늙음을 여기서 버릴 수 있도록 제가 알 수 있는 법을 설해 주소서."라고 삥기야 존자가 여쭈었다.

ชิณฺโณหมสฺมิ [Pg.189] อพโล วีตวณฺโณติ. ชิณฺโณหมสฺมีติ ชิณฺโณ วุฑฺโฒ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต วีสวสฺสสติโก ชาติยา. อพโลติ ทุพฺพโล อปฺปพโล อปฺปถาโม. วีตวณฺโณติ วีตวณฺโณ วิคตวณฺโณ วิคจฺฉิตวณฺโณ. ยา สา ปุริมา สุภา วณฺณนิภา สา อนฺตรหิตา, อาทีนโว ปาตุภูโตติ – ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ.

'저는 늙고 쇠약하며 안색이 변했습니다'라는 구절에서 '저는 늙었습니다'는 늙고 나이 들고 노쇠하고 노년에 이르러 태어난 지 120세가 되었다는 뜻이다. '쇠약하며'는 힘이 없고 약하며 기력이 없다는 뜻이다. '안색이 변했다'는 것은 예전의 안색이 파괴되고 사라지고 나빠졌다는 것이다. 이전에 있었던 좋고 아름다운 황금빛 안색은 사라지고 재난이 나타났다는 의미이다.

อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. ปิงฺคิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย.

'삥기야 존자가 이와 같이 [여쭈었다]'에서 '이와 같이(itī)'는 단어의 연결이고, '존자(āyasmā)'는 친근한 호칭이며, '삥기야'는 그 브라만의 이름이다.

เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสูติ เนตฺตา อสุทฺธา อวิสุทฺธา อปริสุทฺธา อโวทาตา. โน ตถา จกฺขุนา รูเป ปสฺสามีติ – เนตฺตา น สุทฺธา. สวนํ น ผาสูติ โสตํ อสุทฺธํ อวิสุทฺธํ อปริสุทฺธํ อโวทาตํ. โน ตถา โสเตน สทฺทํ สุโณมีติ – เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ.

"눈은 깨끗하지 않고, 귀는 편안하지 않다"라는 것은, 눈이 불투명하고, 특히 불투명하며, 사방으로 불투명하고, 맑지 않다는 의미이다. 예전처럼 눈으로 형색을 보지 못하는 것을 '눈이 깨끗하지 않다'고 한다. "귀는 편안하지 않다"라는 것은, 귀가 불투명하고, 특히 불투명하며, 사방으로 불투명하고, 맑지 않다는 의미이다. 예전처럼 귀로 소리를 듣지 못하는 것을 '눈은 깨끗하지 않고 귀는 편안하지 않다'고 한다.

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราวาติ. มาหํ นสฺสนฺติ มาหํ นสฺส มาหํ วินสฺสํ มาหํ ปนสฺสํ. โมมุโหติ โมหมุโห อวิชฺชาคโต อญฺญาณี อวิภาวี ทุปฺปญฺโญ. อนฺตราวาติ ตุยฺหํ ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ อนญฺญาย อนธิคนฺตฺวา อวิทิตฺวา อปฺปฏิลภิตฺวา อผสฺสยิตฺวา อสจฺฉิกริตฺวา อนฺตราเยว กาลงฺกเรยฺยนฺติ – มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว.

"제가 어리석은 상태로 도중에서 멸망하지 않기를 바랍니다"라는 것에서, "제가 멸망하지 않기를"은 제가 파멸하지 않고, 특히 파멸하지 않으며, 완전히 파멸하지 않기를 바란다는 것이다. "어리석은 상태"는 미혹되고, 무명에 빠졌으며, 지혜가 없고, 분명하지 않으며, 어리석은 것을 말한다. "도중에서"란 당신의 법, 견해, 실천, 도(道)를 알지 못하고, 도달하지 못하고, 깨닫지 못하고, 얻지 못하고, 접하지 못하고, 체득하지 못한 채, 그 중간에 죽음을 맞이하지 않기를 바란다는 의미이다.

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญนฺติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน, จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน, จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – อาจิกฺข ธมฺมํ. ยมหํ วิชญฺญนฺติ ยมหํ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิวิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยํ อธิคจฺเฉยฺยํ ผสฺเสยฺยํ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ – อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ.

"제가 알 수 있도록 법을 일러 주소서"라는 것에서, "법"이란 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추었고, 전적으로 원만하고 청정한 성스러운 삶이며, 네 가지 마음챙김의 확립(사념처), 네 가지 바른 노력(사정근), 네 가지 신통의 토대(사신족), 다섯 가지 능력(오근), 다섯 가지 힘(오력), 일곱 가지 깨달음의 요소(칠각지), 고귀한 여덟 가지 성스러운 도(팔정도), 그리고 열반과 열반으로 인도하는 수행법을 말한다. 이를 "일러 주소서, 설해 주소서, 천명해 주소서, 확립해 주소서, 열어 보여 주소서, 분석해 주소서, 드러내 주소서, 밝혀 주소서"라고 하는 것이 '법을 일러 주소서'의 의미이다. "제가 알 수 있도록"이란 제가 그 법을 알고, 통찰하여 알고, 특별히 알고, 꿰뚫어 알며, 도달하고, 접하고, 체득하기를 바란다는 의미이다.

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ อิเธว ชาติชรามรณสฺส ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

"이곳에서 태어남과 늙음을 버리기 위해"라는 것은, 바로 여기(부처님 곁)에서 태어남과 늙음과 죽음을 버리고, 가라앉히고, 놓아버리고, 평정하게 하는 불사인 열반을 의미한다. 이에 그 바라문은 다음과 같이 말했다.

‘‘ชิณฺโณหมสฺมิ [Pg.190] อพโล วีตวณฺโณ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ;

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหาน’’นฺติ.

"저는 늙고 기력이 없으며 안색도 변했습니다. [존자 핑기야가 이와 같이 말했다.] 눈은 깨끗하지 않고 귀도 편안하지 않습니다. 제가 미혹된 채 도중에서 멸망하지 않도록, 제가 태어남과 늙음을 이곳에서 버리기 위해 알 수 있는 법을 일러 주소서."

๙๐.

90.

ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวาย.

"형색들 때문에 고통받는 이들을 보고, [세존께서 이와 같이 말씀하셨다.] 사람들은 방일하여 형색들 속에서 고통받는다. 그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 말고 다시 태어나지 않기 위해 형색을 버려라."

ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเนติ. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ. สตฺตา รูปเหตุ รูปปฺปจฺจยา รูปการณา หญฺญนฺติ วิหญฺญนฺติ อุปหญฺญนฺติ อุปฆาติยนฺติ. รูเป สติ วิวิธกมฺมการณา กาเรนฺติ. กสาหิปิ ตาเฬนฺติ, เวตฺเตหิปิ ตาเฬนฺติ, อฑฺฒทณฺฑเกหิปิ ตาเฬนฺติ, หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺติ, ปาทมฺปิ ฉินฺทนฺติ, หตฺถปาทมฺปิ ฉินฺทนฺติ, กณฺณมฺปิ ฉินฺทนฺติ, นาสมฺปิ ฉินฺทนฺติ, กณฺณนาสมฺปิ ฉินฺทนฺติ, พิลงฺคถาลิกมฺปิ กโรนฺติ, สงฺขมุณฺฑิกมฺปิ กโรนฺติ, ราหุมุขมฺปิ กโรนฺติ, โชติมาลิกมฺปิ กโรนฺติ, หตฺถปชฺโชติกมฺปิ กโรนฺติ, เอรกวตฺติกมฺปิ กโรนฺติ, จีรกวาสิกมฺปิ กโรนฺติ, เอเณยฺยกมฺปิ กโรนฺติ, พฬิสมํสิกมฺปิ กโรนฺติ, กหาปณิกมฺปิ กโรนฺติ, ขาราปตจฺฉิกมฺปิ กโรนฺติ, ปลิฆปริวตฺติกมฺปิ กโรนฺติ, ปลาลปีฐกมฺปิ กโรนฺติ, ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจนฺติ, สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺติ, ชีวนฺตมฺปิ สูเล อุตฺตาเสนฺติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. เอวํ สตฺตา รูปเหตุ รูปปฺปจฺจยา รูปการณา หญฺญนฺติ วิหญฺญนฺติ อุปหญฺญนฺติ อุปฆาติยนฺติ. เอวํ หญฺญมาเน วิหญฺญมาเน อุปหญฺญมาเน อุปฆาติยมาเน ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน.

"형색들 때문에 고통받는 이들을 보고"라는 것에서, "형색"이란 네 가지 큰 요소(사대)와 네 가지 큰 요소를 의지하여 생긴 물질을 말한다. 중생들은 물질을 원인으로, 물질을 연으로, 물질을 이유로, 물질을 근거로 하여 살해당하고, 고통받고, 핍박받고, 공격당한다. 물질이 있을 때 온갖 형벌을 가하게 된다. 채찍이나 매, 몽둥이로 때리며, 손과 발, 귀와 코를 자른다. 또한 머리에 끓는 기름을 붓고, 머리 가죽을 벗기고, 입에 불을 넣고, 온몸을 불태우고, 가죽을 벗기고, 살을 베어내고, 꼬챙이에 꿰어 구우며, 쇠갈퀴로 긁고, 살점을 점점이 베어내고, 소금물을 붓고, 쇠꼬챙이를 박아 돌리고, 짚단처럼 묶고, 끓는 기름을 쏟아붓고, 개들에게 먹히게 하고, 산 채로 말뚝에 박고, 칼로 머리를 자르기도 한다. 이와 같이 중생들은 물질을 원인으로 고통받는다. 이처럼 고통받고 공격당하는 것을 보고, 관찰하고, 조사하고, 분명히 아는 것을 '형색들 때문에 고통받는 이들을 보고'라고 한다.

ปิงฺคิยาติ ภควาติ. ปิงฺคิยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – ปิงฺคิยาติ ภควา.

"핑기야여, 라고 세존께서 말씀하셨다"라는 것은, 세존께서 그 바라문을 이름으로 부르신 것이다. "세존"이라는 것은 존경을 담은 명칭이다. (중략) 이것은 실재를 바탕으로 한 명칭이니, 곧 '세존'을 의미한다.

รุปฺปนฺติ [Pg.191] รูเปสุ ชนา ปมตฺตาติ. รุปฺปนฺตีติ รุปฺปนฺติ กุปฺปนฺติ ปีฬยนฺติ ฆฏฺฏยนฺติ, พฺยาธิตา โทมนสฺสิตา โหนฺติ. จกฺขุโรเคน รุปฺปนฺติ กุปฺปนฺติ ปีฬยนฺติ ฆฏฺฏยนฺติ, พฺยาธิตา โทมนสฺสิตา โหนฺติ. โสตโรเคน…เป… กายโรเคน…เป… ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสหิ รุปฺปนฺติ กุปฺปนฺติ ปีฬยนฺติ ฆฏฺฏยนฺติ, พฺยาธิตา โทมนสฺสิตา โหนฺตีติ – รุปฺปนฺติ รูเปสุ.

"방일한 사람들은 형색들 속에서 고통받는다"라는 것에서, "고통받는다"라는 것은 괴로워하고, 파괴되고, 압박당하고, 상처받으며, 질병에 걸리고 우울해하는 것을 말한다. 눈의 질병으로 괴로워하고 압박당하며 질병에 걸리고 우울해한다. 귀의 질병도 그러하며, 몸의 질병도 그러하다. 등에나 모기, 바람, 뜨거운 햇볕, 파충류 등과의 접촉으로 괴로워하고 상처받으며 질병에 걸리고 우울해하는 것을 '형색들 속에서 고통받는다'고 한다.

อถ วา, จกฺขุสฺมึ หียมาเน หายมาเน ปริหายมาเน เวมาเน วิคจฺฉมาเน อนฺตรธายมาเน รุปฺปนฺติ…เป… โทมนสฺสิตา โหนฺติ. โสตสฺมึ…เป… ฆานสฺมึ… ชิวฺหาย… กายสฺมึ… รูปสฺมึ… สทฺทสฺมึ… คนฺธสฺมึ… รสสฺมึ… โผฏฺฐพฺพสฺมึ… กุลสฺมึ… คณสฺมึ… อาวาสสฺมึ… ลาภสฺมึ… ยสสฺมึ… ปสํสาย… สุขสฺมึ… จีวรสฺมึ… ปิณฺฑปาตสฺมึ… เสนาสนสฺมึ… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสฺมึ หียมาเน หายมาเน ปริหายมาเน เวมาเน วิคจฺฉมาเน อนฺตรธายมาเน รุปฺปนฺติ กุปฺปนฺติ ปีฬยนฺติ ฆฏฺฏยนฺติ, พฺยาธิตา โทมนสฺสิตา โหนฺตีติ – เอวมฺปิ รุปฺปนฺติ รูเปสุ.

또한, 눈이 쇠퇴하고, 줄어들고, 사라지고, 변하고, 소멸할 때 고통받으며 우울해한다. 귀, 코, 혀, 몸, 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉, 가문, 무리, 거처, 이익, 명성, 찬사, 행복, 가사, 공양물, 거처, 병자를 위한 약과 필수품 등이 쇠퇴하고, 줄어들고, 사라지고, 소멸할 때 괴로워하고, 부서지고, 압박당하고, 상처받으며, 질병에 걸리고 우울해한다. 이것 역시 '형색들 속에서 고통받는다'는 의미이다.

ชนาติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. ปมตฺตาติ ปมาโท วตฺตพฺโพ กายทุจฺจริเตน วา วจีทุจฺจริเตน วา มโนทุจฺจริเตน วา ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตสฺส โวสคฺโค โวสคฺคานุปฺปทานํ กุสลานํ วา ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา อนฏฺฐิตกิริยตา โอลีนวุตฺติตา นิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา นิกฺขิตฺตธุรตา อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺมํ อนธิฏฺฐานํ อนนุโยโค ปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ ปมาโท. อิมินา ปมาเทน สมนฺนาคตา ชนา ปมตฺตาติ – รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา.

"사람들"이란 왕족, 바라문, 상인, 수드라, 재가자, 출가자, 신, 인간을 말한다. "방일한"이란 몸과 말과 마음의 악행, 다섯 가지 감각적 욕망에 빠지는 것, 또는 유익한 법을 닦는 데 있어 정성 없이 행하고, 꾸준함 없이 행하고, 위축된 상태로 지내고, 정진의 의무를 저버리고, 닦지 않고, 결단력 없이 정진하지 않는 것을 말한다. 이러한 방일을 갖춘 사람들을 '방일한 사람들'이라 하며, 이것이 '방일한 사람들은 형색들 속에서 고통받는다'는 의미이다.

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโตติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา เอวํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน รูเปสูติ – ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย. อปฺปมตฺโตติ สกฺกจฺจการี สาตจฺจการี…เป… อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต.

“그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 마십시오.” 여기서 ‘그러므로(tasmā)’라는 것은 그러한 박해의 원인 때문에, 그러한 이유 때문에, 그러한 조건 때문에, 그러한 근거 때문에, 이와 같이 물질(rūpa)들에서 재난(ādīnava)을 잘 관찰하기 때문이라는 의미입니다. ‘그러므로 핑기야여’라는 말은 그와 같은 연유로 핑기야여라는 뜻입니다. ‘방일하지 마십시오(appamatto)’라는 것은 정성스럽게 행하고, 꾸준히 행하며... (중략) ... 유익한 법(kusala dhamma)들에 대하여 게으르지 않는 것을 말합니다. 이것이 ‘그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 마십시오’라는 구절의 의미입니다.

ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวายาติ. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ. ชหสฺสุ รูปนฺติ ชหสฺสุ รูปํ, ปชหสฺสุ รูปํ, วิโนเทหิ รูปํ, พฺยนฺตีกโรหิ รูปํ, อนภาวํ คเมหิ รูปํ. อปุนพฺภวายาติ [Pg.192] ยถา เต รูปํ อิเธว นิรุชฺเฌยฺย, ปุนปฏิสนฺธิโก ภโว น นิพฺพตฺเตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา, กามภเว วา รูปภเว วา อรูปภเว วา, สญฺญาภเว วา อสญฺญาภเว วา เนวสญฺญานาสญฺญาภเว วา, เอกโวการภเว วา จตุโวการภเว วา ปญฺจโวการภเว วา, ปุน คติยา วา อุปปตฺติยา วา ปฏิสนฺธิยา วา ภเว วา สํสาเร วา วฏฺเฏ วา น ชเนยฺย น สญฺชเนยฺย น นิพฺพตฺเตยฺย นาภินิพฺพตฺเตยฺย, อิเธว นิรุชฺเฌยฺย วูปสเมยฺย อตฺถํ คจฺเฉยฺย ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺยาติ – ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวาย. เตนาห ภควา –

“다시 태어나지 않기 위해 물질을 버리십시오.” 여기서 ‘물질(rūpa)’이란 네 가지 큰 근본 물질(사대)과 네 가지 큰 근본 물질을 의지하여 생긴 파생 물질입니다. ‘물질을 버리십시오’라는 것은 물질을 버리고, 물질을 완전히 버리고, 물질을 제거하고, 물질을 끝내고, 물질이 다시 나타나지 않게 하라는 것입니다. ‘다시 태어나지 않기 위해(apunabbhavāya)’라는 것은 그대의 물질이 바로 여기에서 소멸하여, 욕계나 색계나 무색계에서, 또는 욕유, 색유, 무색유, 상유, 무상유, 비상비비상유, 일단계유, 사단계유, 오단계유에서, 다시는 재생연결(paṭisandhi)을 통한 존재가 생겨나지 않으며, 다시는 태어나는 곳(gati)이나 발생이나 재생연결이나 존재나 윤회나 전회(vaṭṭa)에서 생겨나지 않고, 발생하지 않으며, 완성되지 않고, 나타나지 않으며, 바로 여기에서 소멸하고 가라앉고 사라지고 평온해지도록 하는 것입니다. 이것이 ‘다시 태어나지 않기 위해 물질을 버리십시오’라는 구절의 의미입니다. 그래서 세존께서 말씀하셨습니다.

‘‘ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

“물질들 속에서 고통받는 사람들을 보고 [핑기야여, 세존께서 말씀하셨습니다], 물질들 속에서 방일한 사람들은 억눌립니다. 그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 말고, 다시 태어나지 않기 위해 물질을 버리십시오.”

๙๑.

91.

ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย;

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ นมตฺถิ โลเก;

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ, ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ.

“사방과 네 간방, 위와 아래, 이들 열 가지 방향에 그대께서 보지 못하거나 듣지 못하거나 생각하지 못하거나 또는 알지 못하는 것은 세상에 그 무엇도 없습니다. 제가 알 수 있도록, 여기에서 태어남과 늙음과 죽음을 완전히 버리는 법(dhamma)을 일러 주십시오.”라고 핑기야 바라문이 말했습니다.

ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโยติ ทส ทิสา.

“사방과 네 간방, 위와 아래, 이들 열 가지 방향”이란 열 가지 방향을 의미합니다.

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ นมตฺถิ โลเกติ น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา อุภยตฺโถ วา ทิฏฺฐธมฺมิโก วา อตฺโถ สมฺปรายิโก วา อตฺโถ อุตฺตาโน วา อตฺโถ คมฺภีโร วา อตฺโถ คูฬฺโห วา อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน วา อตฺโถ เนยฺโย วา อตฺโถ นีโต วา อตฺโถ อนวชฺโช วา อตฺโถ นิกฺกิเลโส วา อตฺโถ โวทาโน วา อตฺโถ ปรมตฺโถ วา นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภตีติ – น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ นมตฺถิ โลเก.

“그대께서 세상에서 보지 못하거나 듣지 못하거나 생각하지 못하거나 또는 알지 못하는 것은 그 무엇도 없다”는 것은, 그대에게 보지 못하거나 듣지 못하거나 생각하지 못하거나 알지 못하는 자의 이익, 타인의 이익, 양측의 이익, 현세의 이익, 내세의 이익, 드러난 의미, 깊은 의미, 숨겨진 의미, 가려진 의미, 이끌어내야 할 의미, 확정된 의미, 허물없는 이익, 번뇌 없는 이익, 청정한 이익, 혹은 최고의 이익이 세상에 없으며, 존재하지 않으며, 발견되지 않으며, 얻어지지 않는다는 뜻입니다. 이것이 ‘그대께서 세상에서 보지 못하거나 듣지 못하거나 생각하지 못하거나 또는 알지 못하는 것은 그 무엇도 없다’는 구절의 의미입니다.

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญนฺติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ…เป… นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ [Pg.193] ปกาเสหิ. ยมหํ วิชญฺญนฺติ ยมหํ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิวิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยํ อธิคจฺเฉยฺยํ ผสฺเสยฺยํ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ – อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ.

“제가 알 수 있도록 법을 일러 주십시오.” 여기서 ‘법(dhamma)’이란 처음도 좋고... (중략) ... 열반과 열반에 이르는 도닦음을 말합니다. (이를) 일러주시고, 가르쳐주시고, 규정해주시고, 확립해주시고, 열어보여주시고, 분석해주시고, 드러내주시고, 밝혀주십시오. ‘제가 알 수 있도록’이라는 것은 제가 알고, 이해하고, 분별하고, 꿰뚫고, 통찰하고, 체득하고, 접촉하고, 실현할 수 있도록 하라는 뜻입니다. 이것이 ‘제가 알 수 있도록 법을 일러 주십시오’라는 구절의 의미입니다.

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ อิเธว ชาติชรามรณสฺส ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“여기에서 태어남과 늙음을 완전히 버림”이란 바로 여기에서 태어남과 늙음과 죽음을 버림, 가라앉힘, 놓아버림, 평온하게 함, 불사(amata), 열반을 뜻합니다. 이것이 ‘여기에서 태어남과 늙음을 완전히 버림’이라는 구절의 의미입니다. 그래서 그 바라문은 이렇게 말했습니다.

‘‘ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย;

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ นมตฺถิ โลเก;

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ, ชาติชราย อิธ วิปฺปหาน’’นฺติ.

“사방과 네 간방, 위와 아래, 이들 열 가지 방향에 그대께서 보지 못하거나 듣지 못하거나 생각하지 못하거나 또는 알지 못하는 것은 세상에 그 무엇도 없습니다. 제가 알 수 있도록, 여기에서 태어남과 늙음을 완전히 버리는 법을 일러 주십시오.”

๙๒.

92.

ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวาย.

“갈애에 사로잡혀 고통스러워하고 늙음에 짓눌린 사람들을 보고서 [핑기야여, 세존께서 말씀하셨습니다], 그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 말고, 다시 태어나지 않기 위해 갈애를 버리십시오.”

ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโนติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหาธิปนฺเนติ ตณฺหาธิปนฺเน ตณฺหานุเค ตณฺหานุคเต ตณฺหานุสเฏ ตณฺหาย ปนฺเน ปฏิปนฺเน อภิภูเต ปริยาทินฺนจิตฺเต. มนุเชติ สตฺตาธิวจนํ. เปกฺขมาโนติ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน. ปิงฺคิยาติ ภควาติ. ปิงฺคิยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – ปิงฺคิยาติ ภควา.

“갈애에 사로잡힌 사람들을 보고서”라는 구절에서, ‘갈애(taṇhā)’란 형색에 대한 갈애... (중략) ... 법에 대한 갈애입니다. ‘갈애에 사로잡힌’이란 갈애에 압도당하고, 갈애를 따르고, 갈애에 묶이고, 갈애가 퍼져 있고, 갈애에 빠져들고, 갈애에 정복당하고, 마음을 완전히 빼앗긴 것을 의미합니다. ‘사람들(manuje)’이란 중생들을 일컫는 말입니다. ‘보고서(pekkhamāno)’란 보고, 살피고, 관찰하고, 응시하고, 조사하는 것입니다. 이것이 ‘갈애에 사로잡힌 사람들을 보고서’라는 구절의 의미입니다. ‘세존께서 말씀하셨습니다’에서 ‘핑기야여’라고 세존께서는 그 바라문을 이름으로 부르셨습니다. ‘세존(bhagavā)’이라는 말은 존경의 호칭이며... (중략) ... 실현하여 얻은 명칭입니다.

สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเตติ. สนฺตาปชาเตติ ชาติยา สนฺตาปชาเต, ชราย สนฺตาปชาเต, พฺยาธินา สนฺตาปชาเต, มรเณน สนฺตาปชาเต, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ สนฺตาปชาเต, เนรยิเกน ทุกฺเขน สนฺตาปชาเต…เป… ทิฏฺฐิพฺยสเนน ทุกฺเขน สนฺตาปชาเต อีติชาเต [Pg.194] อุปทฺทวชาเต อุปสคฺคชาเตติ – สนฺตาปชาเต. ชรสา ปเรเตติ ชราย ผุฏฺเฐ ปเรเต สโมหิเต สมนฺนาคเต. ชาติยา อนุคเต ชราย อนุสเฏ พฺยาธินา อภิภูเต มรเณน อพฺภาหเต อตาเณ อเลเณ อสรเณ อสรณีภูเตติ – สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต.

“고통스러워하고 늙음에 짓눌린”이라는 구절에서, ‘고통스러워하고(santāpajāte)’란 태어남으로 인해 고통이 생기고, 늙음으로 인해 고통이 생기고, 병듦으로 인해 고통이 생기고, 죽음으로 인해 고통이 생기고, 슬픔·비탄·고통·불행·절망으로 인해 고통이 생기고, 지옥의 고통으로 인해 고통이 생기고... (중략) ... 견해의 파멸로 인한 고통으로 인해 고통이 생기고, 재난과 불운과 역경이 생긴 것을 뜻합니다. 이것이 ‘고통스러워하고’의 의미입니다. ‘늙음에 짓눌린(jarasā parete)’이란 늙음에 닿고, 짓눌리고, 휩싸이고, 갖춰진 것을 말합니다. 즉 태어남에 뒤따르고, 늙음이 퍼져 있고, 병에 압도당하고, 죽음에 타격받아, 보호처와 은신처와 귀의처가 없게 된 것을 뜻합니다. 이것이 ‘고통스러워하고 늙음에 짓눌린’이라는 구절의 의미입니다.

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโตติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา เอวํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน ตณฺหายาติ – ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย. อปฺปมตฺโตติ สกฺกจฺจการี…เป… อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต.

“그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 마십시오.” 여기서 ‘그러므로(tasmā)’라는 것은 그러한 짓눌림의 원인 때문에, 그러한 이유 때문에, 그러한 조건 때문에, 그러한 근거 때문에, 이와 같이 갈애(taṇhā)에서 재난을 잘 관찰하기 때문이라는 의미입니다. ‘그러므로 핑기야여’라는 말은 그와 같은 연유로 핑기야여라는 뜻입니다. ‘방일하지 마십시오(appamatto)’라는 것은 정성스럽게 행하며... (중략) ... 유익한 법들에 대하여 게으르지 않는 것을 말합니다. 이것이 ‘그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 마십시오’라는 구절의 의미입니다.

ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวายาติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ชหสฺสุ ตณฺหนฺติ ชหสฺสุ ตณฺหํ ปชหสฺสุ ตณฺหํ วิโนเทหิ ตณฺหํ พฺยนฺตีกโรหิ ตณฺหํ อนภาวํ คเมหิ ตณฺหํ. อปุนพฺภวายาติ ยถา เต…เป… ปุนปฏิสนฺธิโก ภโว น นิพฺพตฺเตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา, กามภเว วา รูปภเว วา อรูปภเว วา, สญฺญาภเว วา อสญฺญาภเว วา เนวสญฺญานาสญฺญาภเว วา, เอกโวการภเว วา จตุโวการภเว วา ปญฺจโวการภเว วา, ปุนคติยา วา อุปปตฺติยา วา ปฏิสนฺธิยา วา ภเว วา สํสาเร วา วฏฺเฏ วา น ชเนยฺย น สญฺชเนยฺย น นิพฺพตฺเตยฺย นาภินิพฺพตฺเตยฺย, อิเธว นิรุชฺเฌยฺย วูปสเมยฺย อตฺถํ คจฺเฉยฺย ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺยาติ – ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวาย. เตนาห ภควา –

'다시는 태어나지 않기 위해 갈애를 버려라'라는 구절에서, '갈애'란 형색에 대한 갈애(색애) 등에서 법에 대한 갈애(법애)까지를 말한다. '갈애를 버려라'는 갈애를 버리고, 갈애를 아주 버리고, 갈애를 멀리하고, 갈애를 제거하고, 갈애를 다시는 존재하지 않게 하라는 뜻이다. '다시는 태어나지 않기 위해'라는 것은 그대에게 다시 재생의 연결이 일어나는 존재가 욕계, 색계, 무색계에서, 혹은 욕유, 상유, 비상비상유에서, 혹은 일온유, 사온유, 오온유에서, 혹은 다시 태어나는 곳, 발생, 재생의 연결, 존재, 윤회, 전전하는 수레바퀴 속에서 생겨나지 않고, 발생하지 않으며, 생성되지 않고, 나타나지 않으며, 바로 여기에서 소멸하고 가라앉고 사라지고 평온해지게 하라는 것이다. 이것이 '다시는 태어나지 않기 위해 갈애를 버려라'는 구절의 의미이다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

"갈애에 사로잡혀 고뇌 속에 태어나고 노쇠에 짓눌린 사람들을 지켜보며, 그러므로 핑기야여, 그대는 방일하지 말고 다시는 태어나지 않기 위해 갈애를 버려라."라고 세존께서 말씀하셨다.

สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทา เอกปโยคา เอกาธิปฺปายา เอกวาสนวาสิตา, เตสํ อเนกปาณสหสฺสานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ตสฺส จ พฺราหฺมณสฺส วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. สห ธมฺมจกฺขุสฺส ปฏิลาภา อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุเกสา จ มสฺสู จ อนฺตรหิตา ภณฺฑุกาสายวตฺถวสโน [Pg.195] สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธโร อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา ปญฺชลิโก ภควนฺตํ นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – ‘‘สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ.

게송이 끝남과 동시에, 핑기야 바라문과 함께 뜻을 같이하고 수행을 같이하며 의도가 같고 같은 습성에 젖은 수천의 많은 중생들에게 "일어나는 성질을 가진 것은 무엇이든 그 모두가 사라지는 성질을 가진 것이다"라는 티끌 없고 때 없는 법의 눈(법안)이 생겨났다. 그리고 그 핑기야 바라문에게도 "일어나는 성질을 가진 것은 무엇이든 그 모두가 사라지는 성질을 가진 것이다"라는 티끌 없고 때 없는 법의 눈(아나함 도의 지혜)이 생겨났다. 법의 눈을 얻음과 동시에 사슴 가죽 옷과 땋은 머리, 나무껍질 옷, 세 갈래 지팡이, 물병, 머리카락과 수염이 사라지고, 머리를 깎고 가사를 입고 가사 조각과 발우를 지닌 비구가 되어, 이익에 따르는 실천으로서 오체투지로 세존께 예배하며 "세존이시여, 세존께서는 저의 스승이시고 저는 제자입니다"라고 말하며 앉아 있었다.

ปิงฺคิยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส โสฬสโม.

핑기야 학도 질문의 해설인 열여섯 번째가 끝났다.

๑๗. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส

17. 파라야나 찬탄 게송의 해설.

๙๓. อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสิ.

93. 세존께서는 마가다국의 파사나카 제티야에 머무시면서, 바바리 바라문을 시봉하는 핑기야를 포함한 열여섯 명의 바라문들의 권청을 받아 질문을 받을 때마다 그 문제를 풀어주셨다.

อิทมโวจ ภควาติ อิทํ ปารายนํ อโวจ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อิทมโวจ ภควา. มคเธสุ วิหรนฺโตติ มคธนามเก ชนปเท วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโต. ปาสาณเก เจติเยติ ปาสาณกเจติยํ วุจฺจติ พุทฺธาสนนฺติ – มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย. ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานนฺติ ปิงฺคิโย พฺราหฺมโณ พาวริสฺส พฺราหฺมณสฺส ปทฺโธ ปทฺธจโร ปริจารโก สิสฺโส. ปิงฺคิเยน เต โสฬสาติ – เอวมฺปิ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ. อถ วา, เต โสฬส พฺราหฺมณา พุทฺธสฺส ภควโต ปทฺธา ปทฺธจรา ปริจารกา สิสฺสาติ – เอวมฺปิ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ.

'세존께서 이와 같이 말씀하셨다'는 것은 이 파라야나(피안으로 가는 길)를 말씀하셨다는 뜻이다. '세존(Bhagavā)'은 존경의 의미를 담은 칭호이며... 깨달음으로 얻어진 명칭이니, 이것이 '세존께서 이와 같이 말씀하셨다'는 말이다. '마가다국에 머무시며'란 마가다라 불리는 지방에서 머무시고 거니시며 생활하시고 보호하시고 유지하시며 지내신다는 것이다. '파사나카 제티야에서'란 부처님의 거처를 파사나카 제티야라고 부르니, 곧 마가다국의 파사나카 제티야에 머무신다는 뜻이다. '시봉하는 열여섯 명의 바라문들에게'란 핑기야 바라문이 바바리 바라문을 받들고 모시고 시봉하는 제자였다는 뜻이다. 핑기야와 함께 그들이 열여섯 명이었으므로 이와 같이 '시봉하는 열여섯 명의 바라문들'이라고 한다. 혹은 그들 열여섯 명의 바라문이 부처님 세존을 받들고 모시며 시봉하는 제자들이었다는 의미에서 '시봉하는 열여섯 명의 바라문들'이라고도 한다.

อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสีติ. อชฺฌิฏฺโฐติ อชฺฌิฏฺโฐ อชฺเฌสิโต. ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐติ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉิโต ปุจฺฉิโต ยาจิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต ปสาทิโต. ปญฺหํ พฺยากาสีติ ปญฺหํ พฺยากาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอากาสิ ปกาเสสีติ – อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสิ. เตเนตํ วุจฺจติ –

'권청을 받아 질문을 받을 때마다 그 문제를 풀어주셨다'에서, '권청을 받아'란 요청을 받고 권유를 받았다는 뜻이다. '질문을 받을 때마다'란 물음을 받을 때마다, 간청을 받을 때마다, 요청을 받을 때마다, 기쁘게 할 때마다라는 뜻이다. '문제를 풀어주셨다'란 문제를 설명하고, 가르치고, 천명하고, 확립하고, 드러내고, 분석하고, 명확히 하고, 밝히셨다는 뜻이다. 이것이 '권청을 받아 질문을 받을 때마다 그 문제를 풀어주셨다'는 구절의 의미이다. 그래서 다음과 같이 전해진다.

‘‘อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสี’’ติ.

"세존께서는 마가다국의 파사나카 제티야에 머무시면서, 시봉하는 열여섯 명의 바라문들의 권청을 받아 질문을 받을 때마다 그 문제를 풀어주셨다."

๙๔. เอกเมกสฺส [Pg.196] เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ. ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘‘ปารายน’’นฺเตว อธิวจนํ.

94. 만약 각각의 질문에 대하여 그 의미를 알고 법을 알아서 법에 부합하는 법(도와 과)을 닦는다면, 반드시 늙음과 죽음의 저편(피안)에 이를 것이다. 이 법들은 피안으로 가게 하는 것들이다. 그러므로 이 법문의 명칭은 바로 '파라야나(피안으로 가는 길)'이다.

เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺสาติ เอกเมกสฺส เจปิ อชิตปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ติสฺสเมตฺเตยฺยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ปุณฺณกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ เมตฺตคูปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โธตกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ อุปสีวปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ นนฺทกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ เหมกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โตเทยฺยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ กปฺปปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ชตุกณฺณิปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ภทฺราวุธปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ อุทยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โปสาลปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โมฆราชปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ปิงฺคิยปญฺหสฺสาติ – เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส.

'각각의 질문에 대하여'란 아지타의 질문, 팃사 멧테야의 질문, 뿐나카의 질문, 멧타구의 질문, 도타카의 질문, 우파시바의 질문, 난다카의 질문, 헤마카의 질문, 토뎃야의 질문, 갑파의 질문, 자투깐니의 질문, 바드라부다의 질문, 우다야의 질문, 뽀살라의 질문, 모가라자의 질문, 핑기야의 질문 등 각각의 질문 하나하나를 의미한다. 이것이 '각각의 질문에 대하여'라는 뜻이다.

อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ สฺเวว ปญฺโห ธมฺโม, วิสชฺชนํ อตฺโถติ อตฺถํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อตฺถมญฺญาย. ธมฺมมญฺญายาติ ธมฺมํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – ธมฺมมญฺญายาติ – อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย. ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ สมฺมาปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ – ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย. คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารนฺติ ชรามรณสฺส ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฺปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารนฺติ ชรามรณสฺส ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ อธิผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ อิเม ธมฺมา ปารงฺคมนียา. ปารํ ปาเปนฺติ ปารํ สมฺปาเปนฺติ ปารํ สมนุปาเปนฺติ, ชรามณสฺส ตรณาย สํวตฺตนฺตีติ – ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ.

'의미를 알고 법을 알아서'란 그 질문 자체가 법(경문)이고 그 답변이 의미이다. 의미를 안다는 것은 의미를 파악하고, 비교하고, 조사하고, 명확히 하고, 분명하게 한다는 뜻이다. 법을 안다는 것은 경문을 파악하고, 비교하고, 조사하고, 명확히 하고, 분명하게 한다는 뜻이니, 이것이 '의미를 알고 법을 알아서'라는 뜻이다. '법에 부합하는 법을 닦는다면'이란 바른 실천, 순응하는 실천, 거스르지 않는 실천, 이익에 따르는 실천, 세간법에 부합하는 출세간법의 실천을 닦는다는 뜻이다. '늙음과 죽음의 저편에 이를 것이다'에서 늙음과 죽음의 저편이란 죽음이 없는 니바나(열반)를 말한다. 즉 모든 형성된 것의 가라앉음, 모든 집착의 놓아버림, 갈애의 소멸, 탐욕의 빛바램, 소멸, 열반을 말한다. 저편에 이른다는 것은 저편에 가고, 도달하고, 접하고, 체득한다는 뜻이다. '이 법들은 피안으로 가게 하는 것들이다'란 이 법들이 피안으로 이끌고, 도달하게 하고, 인도하며, 늙음과 죽음을 건너게 한다는 뜻이다. 이것이 '이 법들은 피안으로 가게 하는 것들이다'라는 구절의 의미이다.

ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสาติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานาติ – ตสฺมา. อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสาติ อิมสฺส [Pg.197] ปารายนสฺสาติ – ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส. ปารายนนฺเตว อธิวจนนฺติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. อยนํ วุจฺจติ มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. อธิวจนนฺติ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – ปารายนนฺเตว อธิวจนํ. เตเนตํ วุจฺจติ –

따스마 이맛사 담마빠리야얏사(Tasmā imassa dhammapariyāyassa)에 대하여. ‘따스마(Tasmā)’는 그러한 이유로, 즉 열반이라는 저 언덕에 이르게 하기 때문에, 그 원인으로, 그 조건으로, 그 연유로라는 뜻이다. ‘이맛사 담마빠리야얏사(imassa dhammapariyāyassa)’는 이 바라야나(Pārāyana) 가르침에 대한 것이라는 뜻이다. ‘바라야난떼와 아디와짜낭(pārāyananteva adhivacanaṃ)’에서 ‘빠라(pāra)’는 죽음이 없는 열반을 말하고... (중략) ...소멸인 열반을 말한다. ‘아야나(ayana)’는 길을 말하니, 즉 바른 견해(sammādiṭṭhi)... (중략) ...바른 삼매(sammāsamādhi)이다. ‘아디와짜나(adhivacana)’는 명칭, 호칭, 개념, 통용어, 이름, 명명함, 명칭 부여, 어원적 해석, 표현, 서술을 말한다. 이것이 ‘바라야나라고 하는 명칭’이다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ. ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘ปารายน’นฺเตว อธิวจน’’นฺติ.

“단 하나의 질문일지라도 그 의미를 알고 법을 알아서 법에 부합하는 법(dhammānudhamma)을 실천한다면, 참으로 태어남과 죽음의 저 언덕으로 갈 것이다. 이 법들은 저 언덕으로 가게 하는 것들이다. 그러므로 이 법의 가르침(dhammapariyāya)을 ‘바라야나(Pārāyana, 저 언덕으로 가는 길)’라고 부른다.”

๙๕.

95.

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู;

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก.

아지따(Ajita), 띳사 메뗴이야(Tissa Metteyya), 뿐나까(Puṇṇaka), 그리고 메따구(Mettagū), 도따까(Dhotaka), 우빠시와(Upasīva), 난다(Nanda), 그리고 헤마까(Hemaka),

๙๖.

96.

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต;

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

또데이이야(Todeyya)와 까빠(Kappa) 두 사람, 현명한 자뚜깐니(Jatukaṇṇī), 바드라우다(Bhadrāvudha), 우다야(Udaya), 그리고 뽀살라(Posāla) 바라문, 지혜로운 모가라자(Mogharāja), 그리고 위대한 성자 삥기야(Piṅgiya)가 그들이다.

๙๗.

97.

เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสึ;

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเห, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ.

이들은 실천행(caraṇa)을 구족하신 성자이신 부처님께 다가갔다. 심오한 질문들을 여쭙고자 으뜸가는 부처님께 나아갔다.

เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุนฺติ. เอเตติ โสฬส ปารายนิยา พฺราหฺมณา. พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธ? พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ, อภิญฺเญยฺยตาย พุทฺโธ, วิสวิตาย พุทฺโธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ, นิรุปเลปสงฺขาเตน พุทฺโธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโทโสติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุทฺโธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภาติ พุทฺโธ. พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ น ปิตรา กตํ น ภาตรา กตํ น ภคินิยา กตํ น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ น เทวตาหิ กตํ. วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ[Pg.198], ยทิทํ พุทฺโธติ. เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุนฺติ เอเต พุทฺธํ อุปาคมึสุ อุปสงฺกมึสุ ปยิรุปาสึสุ ปริปุจฺฉึสุ ปริปญฺหึสูติ – เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ.

‘에떼 붓당 우빠갓충(Ete buddhaṃ upāgacchuṃ)’에 대하여. ‘에떼(Ete)’는 열여섯 명의 바라야나 바라문들을 말한다. ‘붓다(Buddha)’란 세존을 말하니, 스스로 존재하시는 분(sayambhū)이며, 스승 없이 이전에 들어본 적 없는 법들에 대해 스스로 진리를 깨달으셨고, 그곳에서 일체지(sabbaññuta)에 도달하셨으며 열 가지 힘(십력)에 자재함을 얻으신 분이다. ‘붓다’는 어떤 의미에서 붓다인가? 진리를 깨달았기에 붓다이며, 중생들을 깨닫게 하기에 붓다이며, 일체지 때문에 붓다이며, 모든 것을 보기 때문에 붓다이며, 스스로 깨달아야 할 것을 알았기에 붓다이며, 꽃이 핀 것처럼 덕이 피어났기에 붓다이며, 번뇌가 다했기에 붓다이며, 오염원이 없기에 붓다이며, 전적으로 탐욕이 없기에 붓다이며, 전적으로 성냄이 없기에 붓다이며, 전적으로 어리석음이 없기에 붓다이며, 전적으로 번뇌가 없기에 붓다이며, 유일한 길(ekāyana magga)을 가셨기에 붓다이며, 홀로 위없는 바른 깨달음을 깨달으셨기에 붓다이며, 무지를 타파하고 지혜를 얻으셨기에 붓다이다. ‘붓다’라는 이 이름은 어머니가 지어준 것도, 아버지가 지어준 것도, 형제나 자매, 친구나 동료, 친척이나 혈육, 사문이나 바라문, 혹은 천신들이 지어준 것도 아니다. ‘붓다’라는 이름은 해탈의 정점인 아라한과에 이르러 보리수 아래에서 일체지(sabbaññuta-ñāṇa)를 얻음과 동시에 모든 법을 목격하여 얻게 된 명칭(paññatti)이다. ‘에떼 붓당 우빠갓충’은 이들 열여섯 명의 바라문들이 부처님께 다가갔고, 가까이 나아갔으며, 시봉하였고, 질문을 드렸으며, 문답을 나누었다는 뜻이다.

สมฺปนฺนจรณํ อิสินฺติ จรณํ วุจฺจติ สีลาจารนิพฺพตฺติ. สีลสํวโรปิ จรณํ, อินฺทฺริยสํวโรปิ จรณํ, โภชเน มตฺตญฺญุตาปิ จรณํ, ชาคริยานุโยโคปิ จรณํ, สตฺตปิ สทฺธมฺมา จรณํ, จตฺตาริปิ ฌานานิ จรณํ. สมฺปนฺนจรณนฺติ สมฺปนฺนจรณํ เสฏฺฐจรณํ วิเสฏฺฐจรณํ ปาโมกฺขจรณํ อุตฺตมจรณํ ปวรจรณํ. อิสีติ อิสิ ภควา มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ อิสิ…เป… มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต ปริเยสิโต – ‘‘กหํ พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว กหํ นราสโภ’’ติ – อิสีติ – สมฺปนฺนจรณํ อิสึ.

‘삼빤나짜라낭 이싱(Sampannacaraṇaṃ isiṃ)’에 대하여. ‘짜라나(caraṇa, 실천행)’는 계행과 행실의 성취를 말한다. 계의 단속도 실천행이며, 감각기관의 단속도 실천행이며, 음식에 있어서 적당한 양을 아는 것도 실천행이며, 깨어 있음에 전념하는 것도 실천행이며, 일곱 가지 선한 법(saddhamma)도 실천행이며, 네 가지 선정도 실천행이라고 세존께서 말씀하셨다. ‘삼빤나짜라나(sampannacaraṇa)’는 구족된 실천행, 수승한 실천행, 특별히 뛰어난 실천행, 으뜸가는 실천행, 최상의 실천행, 가장 고귀한 실천행을 갖춘 분이라는 뜻이다. ‘이시(isi, 성자)’란 덕을 찾는 분이니, 세존께서는 거대한 계의 무리(sīlakkhandha)를 찾으셨고, 추구하셨고, 탐구하셨기에 ‘이시’라고 한다. ... (중략) ... 혹은 큰 위력을 가진 유정들이 ‘부처님은 어디 계신가, 세존은 어디 계신가, 신중의 신(devadeva)은 어디 계신가, 인중사자(narāsabha)는 어디 계신가’라고 찾고, 추구하고, 탐구하는 분이기에 ‘이시’라고 한다. 이것이 ‘실천행을 구족하신 성자’라는 뜻이다.

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเหติ. ปุจฺฉนฺตาติ ปุจฺฉนฺตา ยาจนฺตา อชฺเฌสนฺตา ปสาเทนฺตา. นิปุเณ ปญฺเหติ คมฺภีเร ทุทฺทเส ทุรนุโพเธ สนฺเต ปณีเต อตกฺกาวจเร นิปุเณ ปณฺฑิตเวทนีเย ปญฺเหติ – ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเห.

‘뿟짠따 니뿌네 빤헤(Pucchantā nipuṇe pañhe)’에 대하여. ‘뿟짠따(pucchantā, 질문하며)’는 질문하고, 요청하고, 간청하고, 기쁘게 해 드리며라는 뜻이다. ‘니뿌네 빤헤(nipuṇe pañhe, 심오한 질문들)’는 깊고, 보기 어렵고, 깨닫기 어렵고, 평온하고, 숭고하고, 사유의 영역을 벗어나 있으며, 미세하고, 현자들이 알아야 할 질문들이라는 뜻이다.

พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุนฺติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. เสฏฺฐนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ พุทฺธํ อุปาคมุํ อุปาคมึสุ อุปสงฺกมึสุ ปยิรุปาสึสุ ปริปุจฺฉึสุ ปริปญฺหึสูติ – พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘붓다셋탕 우빠가뭉(Buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ)’에 대하여. ‘붓다(Buddha)’란 세존을 말하며... (중략) ...목격하여 얻게 된 명칭이다. ‘셋타(seṭṭha)’는 으뜸이고, 최고이며, 수승하고, 앞서가며, 최상이고, 고귀하다는 뜻이다. 그런 부처님께 다가갔고, 가까이 나아갔으며, 시봉하였고, 질문을 드렸으며, 문답을 나누었다는 뜻이다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสึ;

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเห, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุ’’นฺติ.

“이들은 실천행을 구족하신 성자이신 부처님께 다가갔다. 심오한 질문들을 여쭙고자 으뜸가는 부처님께 나아갔다.”

๙๘.

98.

เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ, ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ;

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ.

부처님께서는 그들에게 질문을 받으시고 있는 그대로 답변해 주셨다. 그 질문들에 대한 명쾌한 설명으로 성자께서는 바라문들을 기쁘게 하셨다.

เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสีติ. เตสนฺติ โสฬสานํ ปารายนิยานํ พฺราหฺมณานํ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. ปพฺยากาสีติ เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ.

‘떼상 붓도 빠뱌까시(Tesaṃ buddho pabyākāsi)’에 대하여. ‘떼상(Tesaṃ)’은 열여섯 명의 바라야나 바라문들에게라는 뜻이다. ‘붓다(Buddha)’란 세존을 말하며... (중략) ...목격하여 얻게 된 명칭이다. ‘빠뱌까시(pabyākāsi)’는 그들에게 부처님께서 답변하셨고, 말씀하셨고, 가르치셨고, 알려주셨고, 확립하셨고, 드러내셨고, 분석하셨고, 분명하게 하셨고, 나타내셨다는 뜻이다.

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถนฺติ. ปญฺหํ ปุฏฺโฐติ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต. ยถาตถนฺติ ยถา อาจิกฺขิตพฺพํ ตถา อาจิกฺขิ[Pg.199], ยถา เทสิตพฺพํ ตถา เทเสสิ, ยถา ปญฺญเปตพฺพํ ตถา ปญฺญเปสิ, ยถา ปฏฺฐเปตพฺพํ ตถา ปฏฺฐเปสิ, ยถา วิวริตพฺพํ ตถา วิวริ, ยถา วิภชิตพฺพํ ตถา วิภชิ, ยถา อุตฺตานีกาตพฺพํ ตถา อุตฺตานีอกาสิ, ยถา ปกาสิตพฺพํ ตถา ปกาเสสีติ – ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ.

‘빤항 뿟또 야따따땅(Pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ)’에 대하여. ‘빤항 뿟따(pañhaṃ puṭṭho)’는 질문을 받고, 요청을 받고, 간청을 받고, 신심을 일으키게 된 것을 말한다. ‘야따따땅(yathātathaṃ, 있는 그대로)’이란 알려주어야 할 그대로 알려주셨고, 가르쳐야 할 그대로 가르치셨고, 인식시켜야 할 그대로 인식시켜 주셨고, 확립해야 할 그대로 확립하셨고, 드러내야 할 그대로 드러내셨고, 분석해야 할 그대로 분석하셨고, 분명하게 해야 할 그대로 분명하게 하셨고, 나타내야 할 그대로 나타내셨다는 뜻이다.

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณนาติ ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน อาจิกฺขเนน เทสเนน ปญฺญปเนน ปฏฺฐปเนน วิวรเณน วิภชเนน อุตฺตานีกมฺเมน ปกาสเนนาติ – ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน.

‘빤하낭 웨이야까라네나(Pañhānaṃ veyyākaraṇena)’는 질문들에 대한 답변으로, 설명으로, 가르침으로, 알려줌으로, 확립함으로, 드러냄으로, 분석함으로, 분명하게 함으로, 나타냄으로라는 뜻이다.

โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนีติ. โตเสสีติ โตเสสิ วิโตเสสิ ปสาเทสิ อาราเธสิ อตฺตมเน อกาสิ. พฺราหฺมเณติ โสฬส ปารายนิเย พฺราหฺมเณ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนีติ – โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ. เตเนตํ วุจฺจติ –

‘또세시 브라마네 무니(Tosesi brāhmaṇe munī)’에 대하여. ‘또세시(tosesi)’는 기쁘게 하였고, 아주 기쁘게 하였고, 신심을 일으키게 하였고, 만족시켰고, 즐겁게 하였다는 뜻이다. ‘브라마네(brāhmaṇe)’는 열여섯 명의 바라야나 바라문들을 말한다. ‘무니(muni, 성자)’란 지혜(ñāṇa)를 ‘모나(mona)’라고 하며... (중략) ...번뇌의 그물을 넘어선 분을 성자(muni)라고 한다. 이것이 ‘성자께서 바라문들을 기쁘게 하셨다’는 뜻이다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ, ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ;

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนี’’ติ.

“부처님께서는 그들에게 질문을 받으시고 있는 그대로 답변해 주셨다. 그 질문들에 대한 명쾌한 설명으로 성자께서는 바라문들을 기쁘게 하셨다.”

๙๙.

99.

เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

พฺรหฺมจริยมจรึสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก.

다섯 가지 눈(五眼)을 갖추신 분, 태양의 후예이신 부처님에 의해 기쁨을 얻은 그들(열여섯 명의 바라문들)은 수승한 지혜를 가진 분의 곁에서 범행(성스러운 도의 삶)을 닦았습니다.

เต โตสิตา จกฺขุมตาติ. เตติ โสฬส ปารายนิยา พฺราหฺมณา. โตสิตาติ โตสิตา วิโตสิตา ปสาทิตา อาราธิตา อตฺตมนา กตาติ – เต โตสิตา. จกฺขุมตาติ ภควา ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา – มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ทิพฺพจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมา. กถํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา…เป… เอวํ ภควา สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมาติ – เต โตสิตา จกฺขุมตา.

'그들은 눈을 갖춘 분에 의해 기쁨을 얻었다'에서, '그들'은 파라야나 수따를 들은 열여섯 명의 바라문들을 말합니다. '기쁨을 얻었다'는 것은 만족하고, 매우 기뻐하며, 청정한 믿음을 가지고, 환희하며, 즐거워하게 되었다는 뜻입니다. '눈을 갖춘 분'이란 세존께서 다섯 가지 눈으로 눈을 갖추셨음을 의미하니, 즉 육안(肉眼), 천안(天眼), 혜안(慧眼), 불안(佛眼), 그리고 보문안(普門眼, 삼만따짝쿠)으로 눈을 갖추신 것입니다. 세존께서 어떻게 육안으로 눈을 갖추셨는지... (중략) ... 이와 같이 세존께서는 보문안으로도 눈을 갖추신 분입니다. 이것이 '그들은 눈을 갖춘 분에 의해 기쁨을 얻었다'는 말의 뜻입니다.

พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนาติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. อาทิจฺจพนฺธุนาติ อาทิจฺโจ วุจฺจติ สูริโย. โส โคตโม โคตฺเตน, ภควาปิ โคตโม โคตฺเตน, ภควา สูริยสฺส โคตฺตญาตโก โคตฺตพนฺธุ. ตสฺมา พุทฺโธ อาทิจฺจพนฺธูติ – พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา.

'태양의 후예이신 부처님에 의해'에서, '부처님'이란 저 세존을 가리키며... (중략) ... 실현된 명칭이 곧 '부처'입니다. '태양의 후예'에서 태양은 '아디짜'라 불립니다. 그 태양은 종족상으로 고따마이며, 세존께서도 종족상으로 고따마이십니다. 세존께서는 태양과 같은 종족의 친족이시므로 종족의 친족(고따반두)이라 불립니다. 그러므로 부처님을 '태양의 후예'라고 합니다. 이것이 '태양의 후예이신 부처님에 의해'라는 말의 뜻입니다.

พฺรหฺมจริยมจรึสูติ [Pg.200] พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อสทฺธมฺมสมาปตฺติยา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี วิรมณํ อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต. อปิ จ, นิปฺปริยายวเสน พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ. พฺรหฺมจริยมจรึสูติ พฺรหฺมจริยํ จรึสุ อจรึสุ สมาทาย วตฺตึสูติ – พฺรหฺมจริยมจรึสุ.

'범행을 닦았다'에서 '범행'이란 저열한 법(비도덕적인 행위)에 빠지는 것으로부터 멀어짐, 떠남, 완전히 떠남, 금함, 하지 않음, 행하지 않음, 범하지 않음, 경계를 넘지 않음, 장애를 부숨을 말합니다. 또한, 직접적인 의미로는 성스러운 여덟 가지 구성 요소가 있는 도(팔정도), 즉 정견, 정사유, 정어, 정업, 정명, 정정진, 정념, 정정이 범행이라 불립니다. '범행을 닦았다'는 것은 범행을 행하고, 거듭 닦고, 받아들여 실천했다는 의미입니다.

วรปญฺญสฺส สนฺติเกติ วรปญฺญสฺส อคฺคปญฺญสฺส เสฏฺฐปญฺญสฺส วิเสฏฺฐปญฺญสฺส ปาโมกฺขปญฺญสฺส อุตฺตมปญฺญสฺส ปวรปญฺญสฺส. สนฺติเกติ สนฺติเก สามนฺตา อาสนฺเน อวิทูเร อุปกฏฺเฐติ – วรปญฺญสฺส สนฺติเก. เตเนตํ วุจฺจติ –

'수승한 지혜를 가진 분의 곁에서'에서 '수승한 지혜를 가진 분'이란 최상의 지혜, 뛰어난 지혜, 수송한 지혜, 으뜸가는 지혜, 가장 높은 지혜를 가진 분을 말합니다. '곁에서'란 근처에, 가까이에, 멀지 않은 곳에, 인접한 곳에 있다는 뜻입니다. 그래서 "그들은 눈을 갖춘 분, 태양의 후예이신 부처님에 의해 기쁨을 얻고, 수승한 지혜를 가진 분의 곁에서 범행을 닦았다"라고 설해진 것입니다.

‘‘เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

พฺรหฺมจริยมจรึสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก’’ติ.

"다섯 가지 눈을 갖추신 분, 태양의 후예이신 부처님에 의해 기쁨을 얻은 그들은 수승한 지혜를 가진 분의 곁에서 범행을 닦았습니다."

๑๐๐.

100.

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉ ปารํ อปารโต.

부처님께서 설하신 대로 각자의 질문에 대하여 그와 같이 실천하는 사람은, 차안(생사윤회)에서 피안(열반)으로 갈 것입니다.

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺสาติ เอกเมกสฺส อชิตปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส ติสฺสเมตฺเตยฺยปญฺหสฺส…เป… เอกเมกสฺส ปิงฺคิยปญฺหสฺสาติ – เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส.

'각자의 질문에 대하여'란 아지따의 질문 하나하나, 띳사 멧떼이야의 질문 하나하나... (중략) ... 삔기야의 질문 하나하나를 의미합니다.

ยถา พุทฺเธน เทสิตนฺติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. ยถา พุทฺเธน เทสิตนฺติ ยถา พุทฺเธน อาจิกฺขิตํ เทสิตํ ปญฺญปิตํ ปฏฺฐปิตํ วิวริตํ วิภชิตํ อุตฺตานีกตํ ปกาสิตนฺติ – ยถา พุทฺเธน เทสิตํ.

'부처님께서 설하신 대로'에서 '부처님'이란 스스로 깨달으신 저 세존을 가리키며... (중략) ... 실현된 명칭이 곧 '부처'입니다. '부처님께서 설하신 대로'란 부처님께서 가르치시고, 설하시고, 제정하시고, 확립하시고, 드러내시고, 분석하시고, 명확하게 하시고, 공표하신 바와 같다는 뜻입니다.

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺยาติ สมฺมาปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ – ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย.

'그와 같이 실천하는 자는'이란 바른 실천, 순응하는 실천, 거스르지 않는 실천, 이치에 맞는 실천, 법에 부합하는 법의 실천을 닦는 것을 말합니다.

คจฺเฉ ปารํ อปารโตติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ; อปารํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. คจฺเฉ ปารํ อปารโตติ [Pg.201] อปารโต ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ ผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – คจฺเฉ ปารํ อปารโต. เตเนตํ วุจฺจติ –

'차안에서 피안으로 갈 것이다'에서 '피안'은 불사(不死)인 열반... (중략) ... 소멸인 열반을 말하며, '차안'은 번뇌와 오온(五蘊)과 업의 형성(상카라)을 말합니다. '차안에서 피안으로 갈 것이다'란 차안에서 피안으로 가고, 피안에 도달하고, 피안을 체득하고, 피안을 실현할 것이라는 뜻입니다. 그래서 이와 같이 설해진 것입니다.

‘‘เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉ ปารํ อปารโต’’ติ.

"부처님께서 설하신 대로 각자의 질문에 대하여 그와 같이 실천하는 사람은, 차안에서 피안으로 갈 것입니다."

๑๐๑.

101.

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ;

มคฺโค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิติ.

최상의 도를 닦으면서 차안에서 피안으로 갈 것입니다. 그 도는 피안으로 가기 위한 길이며, 그러므로 '파라야나(피안으로 가는 길)'라고 합니다.

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺยาติ อปารํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ; ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อปารา ปารํ คจฺเฉยฺยาติ อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ ผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย.

'차안에서 피안으로 갈 것이다'에서 '차안'은 번뇌와 오온과 업의 형성을 말하며, '피안'은 불사인 열반... (중략) ... 갈애의 멸진, 탐욕의 빛바램, 소멸인 열반을 말합니다. '차안에서 피안으로 갈 것이다'란 차안에서 피안으로 가고, 도달하고, 체득하고, 실현할 것이라는 뜻입니다.

ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมนฺติ มคฺคมุตฺตมํ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. มคฺคมุตฺตมนฺติ มคฺคํ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ. ภาเวนฺโตติ ภาเวนฺโต อาเสวนฺโต พหุลีกโรนฺโตติ – ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ.

'최상의 도를 닦으면서'에서 '최상의 도'란 성스러운 여덟 가지 구성 요소가 있는 도(팔정도), 즉 정견... (중략) ... 정정입니다. '최상의 도'란 으뜸이고, 수승하고, 특별하고, 뛰어나고, 가장 높고, 수송한 도를 말합니다. '닦으면서'란 닦고, 익히고, 많이 행한다는 뜻입니다.

มคฺโค โส ปารํ คมนายาติ –

그 도는 피안으로 가기 위한 것이니 -

มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม.

도, 통로, 길, 행로, 첩경, 궤도, 운송로이며, 배이자 건너는 다리이고, 뗏목이자 둑이며 건널목입니다.

ปารํ คมนายาติ ปารํ คมนาย ปารํ สมฺปาปนาย ปารํ สมนุปาปนาย ชรามรณสฺส ตรณายาติ – มคฺโค โส ปารํ คมนาย.

'피안으로 가기 위한 것'이란 피안으로 가기 위해, 피안에 도달하기 위해, 피안에 완전히 도달하기 위해, 늙음과 죽음을 건너기 위한 것이라는 뜻입니다.

ตสฺมา ปารายนํ อิตีติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา. ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. อยนํ วุจฺจติ มคฺโค. อิตีติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ – ตสฺมา ปารายนํ อิติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

'그러므로 파라야나라고 한다'에서, '그러므로'란 그 원인 때문에, 그 이유 때문에, 그 조건으로 인해, 그 근거로 인해서라는 뜻입니다. '피안'은 불사인 열반... (중략) ... 소멸인 열반을 말합니다. '아야나'는 도(길)를 말합니다. '이띠'는 단어의 연결이며... (중략) ... 단어의 순서입니다. 이것이 '그러므로 파라야나라고 한다'의 뜻입니다.

‘‘อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ;

มคฺโค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิตี’’ติ.

"최상의 도를 닦으면서 차안에서 피안으로 갈 것입니다. 그 도는 피안으로 가기 위한 길이며, 그러므로 '파라야나'라고 합니다."

ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส สตฺตรสโม.

파라야나 찬탄 게송의 상세한 설명(제17장)이 끝났습니다.

๑๘. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทโส

18. 파라야나 따라 부르기 게송의 상세한 설명

๑๐๒.

102.

ปารายนมนุคายิสฺสํ[Pg.202], [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ, วิมโล ภูริเมธโส;

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค, กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ.

"저는 파라야나를 따라서 노래하겠습니다."라고 삔기야 존자가 말했습니다. "때 없는 분, 넓은 지혜를 가진 분, 욕망이 없고 번뇌에서 벗어나신 거룩한 분께서는 친히 보신 그대로 설하셨습니다. 그분께서 무슨 이유로 거짓을 말씀하시겠습니까?"

ปารายนมนุคายิสฺสนฺติ คีตมนุคายิสฺสํ กถิตมนุกถยิสฺสํ ภณิตมนุภณิสฺสํ ลปิตมนุลปิสฺสํ ภาสิตมนุภาสิสฺสนฺติ – ปารายนมนุคายิสฺสํ. อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ – อายสฺมาติ. ปิงฺคิโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย.

'파라야나를 따라서 노래하겠습니다'란 노래한 것을 따라서 노래하고, 말한 것을 따라서 말하고, 읊은 것을 따라서 읊고, 읊조린 것을 따라서 읊조리고, 설한 것을 따라서 설하겠다는 뜻입니다. '이띠 아야스마 삔기요'에서 '이띠'는 단어의 연결이며... (중략) ... 단어의 순서입니다. '아야스마'는 친근한 표현이자 존경의 표현이며, 공경과 예우를 담은 칭호입니다. '삔기야'는 그 장로의 이름, 명칭, 호칭, 관습적인 이름, 명명(命名)입니다.

ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสีติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสิ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสิ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ.

"본 대로 말씀하셨다"는 것은 그분께서 친히 (사성제를 아는) 지혜로 보신 대로 말씀하시고, 알려주시고, 설하시고, 규정하시고, 세우시고, 드러내시고, 분석하시고, 명확하게 하시고, 공표하셨음을 의미한다. "모든 형성된 것들은 무상하다"고 보신 대로 말씀하시고, 알려주시고, 설하시고, 규정하시고, 세우시고, 드러내시고, 분석하시고, 명확하게 하시고, 공표하셨다. "모든 형성된 것들은 괴로움이다"라고... "모든 법은 무아이다"라고... "무엇이든 일어나는 성질을 가진 것은 그 모두가 소멸하는 성질을 가진 것이다"라고 본 대로 말씀하시고, 알려주시고, 설하시고, 규정하시고, 세우시고, 드러내시고, 분석하시고, 명확하게 하시고, 공표하셨다는 뜻이니, 곧 본 대로 말씀하셨다는 것이다.

วิมโล ภูริเมธโสติ. วิมโลติ ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มลํ, โกโธ… อุปนาโห…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา มลา. เต มลา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. อมโล พุทฺโธ วิมโล นิมฺมโล มลาปคโต มลวิปฺปหีโน มลวิมุตฺโต สพฺพมลวีติวตฺโต. ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโต. เมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต [Pg.203] อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุทฺโธ สุเมธโสติ – วิมโล ภูริเมธโส.

"때가 없고 광대한 지혜를 지니신 분"이란 다음과 같다. "때가 없다(Vimalo)"는 것은 탐욕이라는 때, 성냄이라는 때, 어리석음이라는 때, 분노, 원한... 모든 해로운 형성(상카라)이라는 때를 말한다. 부처님께서는 이러한 때들을 제거하셨고, 뿌리째 뽑으셨으며, 줄기가 잘린 야자수처럼 만드셨고, 멸절시켜 다시는 일어나지 않게 하셨다. 부처님은 때가 없고 깨끗하며 오염원이 없으며 때를 멀리하고 때를 완전히 제거하고 때에서 벗어나 모든 때를 초월하신 분이다. "부리(Bhūri)"는 대지를 말한다. 세존께서는 대지와 같이 넓고 광대한 지혜를 갖추셨다. "메다(Medhā)"는 지혜를 말한다. 지혜, 철저한 앎... 어리석지 않음, 법에 대한 탐구, 바른 견해를 말한다. 세존께서는 이러한 메다라고 불리는 지혜를 구비하시고, 갖추시고, 도달하시고, 성취하셨으므로 부처님을 "훌륭한 지혜를 지니신 분(sumedhaso)"이라 한다. 이것이 "때가 없고 광대한 지혜를 지니신 분"이라는 구절의 뜻이다.

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโคติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. พุทฺธสฺส ภควโต วตฺถุกามา ปริญฺญาตา กิเลสกามา ปหีนา วตฺถุกามานํ ปริญฺญาตตฺตา กิเลสกามานํ ปหีนตฺตา. ภควา น กาเม กาเมติ น กาเม อิจฺฉติ น กาเม ปตฺเถติ น กาเม ปิเหติ น กาเม อภิชปฺปติ. เย กาเม กาเมนฺติ กาเม อิจฺฉนฺติ กาเม ปตฺเถนฺติ กาเม ปิเหนฺติ กาเม อภิชปฺปนฺติ เต กามกามิโน ราคราคิโน สญฺญสญฺญิโน. ภควา น กาเม กาเมติ น กาเม อิจฺฉติ น กาเม ปตฺเถติ น กาเม ปิเหติ น กาเม อภิชปฺปติ. ตสฺมา พุทฺโธ อกาโม นิกฺกาโม จตฺตกาโม วนฺตกาโม มุตฺตกาโม ปหีนกาโม ปฏินิสฺสฏฺฐกาโม วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรตีติ – นิกฺกาโม.

"욕망이 없고 숲을 벗어난 고귀한 분"이란 다음과 같다. "욕망(Kāmā)"이란 요약하자면 두 가지이니, 욕망의 대상(vatthukāmā)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāmā)이다... 이것들을 욕망의 대상이라 하고... 이것들을 번뇌로서의 욕망이라 한다. 부처님께서는 욕망의 대상을 철저히 아셨고 번뇌로서의 욕망을 버리셨다. 욕망의 대상을 철저히 아셨고 번뇌로서의 욕망을 버리셨기에, 세존께서는 감각적 욕망들을 갈망하지 않으시고, 원하지 않으시고, 바라지 않으시고, 애착하지 않으시고, 갈구하지 않으신다. 감각적 욕망들을 갈망하고, 원하고, 바라고, 애착하고, 갈구하는 자들을 '욕망을 추구하는 자', '탐욕에 물든 자', '인식에 얽매인 자'라고 한다. 세존께서는 감각적 욕망들을 갈망하지 않으시고, 원하지 않으시고, 바라지 않으시고, 애착하지 않으시고, 갈구하지 않으신다. 그러므로 부처님은 욕망이 없고, 욕망을 떠났으며, 욕망을 버렸고, 욕망을 뱉어냈으며, 욕망에서 해방되었고, 욕망을 제거했으며, 욕망을 완전히 포기하신 분이다. 또한 탐욕이 빛바랬고, 탐욕이 사라졌으며, 탐욕을 버렸고, 탐욕을 뱉어냈으며, 탐욕에서 해방되었고, 탐욕을 제거했으며, 탐욕을 완전히 포기하셨다. 갈증이 없고, 번뇌의 불을 껐으며, 시원해지셨고, 행복을 경험하며, 고귀하게 된 마음으로 머무신다. 이것이 "욕망이 없는 분(nikkāmo)"이라는 구절의 뜻이다.

นิพฺพโนติ ราโค วนํ, โทโส วนํ, โมโห วนํ, โกโธ วนํ, อุปนาโห วนํ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา วนา. เต วนา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อวโน วิวโน นิพฺพโน วนาปคโต วนวิปฺปหีโน วนวิมุตฺโต สพฺพวนวีติวตฺโตติ – นิพฺพโน. นาโคติ นาโค; ภควา อาคุํ น กโรตีติ นาโค, น คจฺฉตีติ นาโค, น อาคจฺฉตีติ นาโค…เป… เอวํ ภควา น อาคจฺฉตีติ นาโคติ – นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค.

"숲을 벗어난 분(Nibbanoti)"이란 탐욕이라는 숲, 성냄이라는 숲, 어리석음이라는 숲, 분노라는 숲, 원한이라는 숲... 모든 해로운 형성이라는 숲을 말한다. 부처님께서는 이러한 숲들을 제거하셨고, 뿌리째 뽑으셨으며, 줄기가 잘린 야자수처럼 만드셨고, 멸절시켜 다시는 일어나지 않게 하셨다. 그러므로 부처님은 숲이 없고, 숲을 떠났으며, 숲에서 벗어났고, 숲을 멀리하고, 숲을 완전히 제거하고, 숲에서 해방되었으며, 모든 숲을 초월하신 분이다. 이것이 "숲을 벗어난 분"이라는 구절의 뜻이다. "나가(Nāgo)"는 고귀한 분을 뜻한다. 세존께서는 죄(āguṃ)를 짓지 않으시기에 '나가'라 하며, (번뇌로 인해 다시) 가지 않으시기에 '나가'라 하며, 다시 오지 않으시기에 '나가'라 한다... 이와 같이 세존께서는 다시 오지 않으시기에 '나가'라 한다. 이것이 "욕망이 없고 숲을 벗어난 고귀한 분"이라는 구절의 뜻이다.

กิสฺส เหตุ มุสา ภเณติ. กิสฺส เหตูติ กิสฺส เหตุ กึเหตุ กึการณา กึนิทานา กึปจฺจยาติ – กิสฺส เหตุ. มุสา ภเณติ มุสา ภเณยฺย กเถยฺย ทีเปยฺย โวหเรยฺย; มุสา ภเณติ โมสวชฺชํ ภเณยฺย, มุสาวาทํ ภเณยฺย, อนริยวาทํ ภเณยฺย. อิเธกจฺโจ สภาคโต วา ปริสาคโต วา ญาติมชฺฌคโต วา ปูคมชฺฌคโต วา ราชกุลมชฺฌคโต วา อภินีโต สกฺขิปุฏฺโฐ – ‘‘เอหมฺโภ ปุริส, ยํ ชานาสิ ตํ วเทหี’’ติ, โส อชานํ วา อาห – ‘‘ชานามี’’ติ[Pg.204], ชานํ วา อาห – ‘‘น ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห – ‘‘ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห – ‘‘น ปสฺสามี’’ติ. อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา สมฺปชานมุสา ภาสติ, อิทํ วุจฺจติ โมสวชฺชํ.

"무슨 이유로 거짓을 말하겠는가?"에서 "무슨 이유로(Kissa hetu)"는 어떤 근거로, 어떤 원인으로, 어떤 연유로, 어떤 조건으로라는 뜻이다. "거짓을 말한다"는 것은 그릇된 말을 하거나, 설하거나, 나타내거나, 부르는 것을 말한다. 거짓을 말한다는 것은 허망한 말을 하고, 거짓말을 하고, 성스럽지 못한 말을 하는 것이다. 여기 어떤 사람이 의회에 있거나, 대중 속에 있거나, 친척들 사이에 있거나, 모임 중에 있거나, 왕실에 있을 때, 증인으로 불려 나와 "이보게, 아는 대로 말하게"라는 요청을 받았을 때, 알지 못하면서 "안다"고 말하거나, 알면서 "모른다"고 말하며, 보지 못했으면서 "보았다"고 말하거나, 보았으면서 "보지 못했다"고 말한다. 이와 같이 자기 자신을 위해서나 타인을 위해서나 아주 작은 이익을 위해서 고의로 거짓을 말하는 것, 이것을 허망한 말(mosavajjaṃ)이라 한다.

อปิ จ, ตีหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. ปุพฺเพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ – อิเมหิ ตีหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. อปิ จ, จตูหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. ปุพฺเพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ, วินิธาย ทิฏฺฐึ – อิเมหิ จตูหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. อปิ จ, ปญฺจหากาเรหิ…เป… ฉหากาเรหิ… สตฺตหากาเรหิ… อฏฺฐหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. ปุพฺเพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ, วินิธาย ทิฏฺฐึ, วินิธาย ขนฺตึ, วินิธาย รุจึ, วินิธาย สญฺญํ, วินิธาย ภาวํ – อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ โมสวชฺชํ. กิสฺส เหตุ มุสา ภเณยฺย กเถยฺย ทีเปยฺย โวหเรยฺยาติ – กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

또한, 세 가지 양상으로 거짓말이 성립된다. 말하기 전에는 "거짓을 말하리라"는 생각이 있고, 말하는 중에는 "거짓을 말하고 있다"는 앎이 있으며, 말한 후에는 "내가 거짓을 말했다"는 앎이 있는 경우이다. 이 세 가지 양상으로 거짓말이 성립된다. 또한, 네 가지 양상으로 거짓말이 성립되기도 한다. 말하기 전의 생각, 말하는 중의 앎, 말한 후의 앎에 더하여, 자신의 견해를 숨기고 거짓을 말하는 경우이다. 이 네 가지 양상으로 거짓말이 성립된다. 또한, 다섯 가지... 여섯 가지... 일곱 가지... 여덟 가지 양상으로 거짓말이 성립된다. 말하기 전의 생각, 말하는 중의 앎, 말한 후의 앎에 더하여, 견해를 숨기고, 용납하는 마음(khanti)을 숨기고, 선호(ruci)를 숨기고, 인식(sañña)을 숨기고, 의도(bhāva)를 숨기고 말하는 것이다. 이 여덟 가지 양상으로 허망한 말인 거짓말이 성립된다. "무슨 이유로 거짓을 말하며, 설하며, 나타내며, 부르겠는가?"라는 뜻이 "무슨 이유로 거짓을 말하겠는가?"라는 구절의 의미이다. 그리하여 핑기야 장로는 다음과 같이 말하였다.

‘‘ปารายนมนุคายิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ, วิมโล ภูริเมธโส;

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค, กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ’’ติ.

"저는 피안으로 가는 길(Pārāyana)을 노래하리다. [핑기야 존자가 말하였다.] 그분께서는 본 대로 말씀하셨으니, 때가 없고 광대한 지혜를 지니셨으며, 욕망이 없고 숲을 벗어난 고귀한 분이십니다. 그분께서 무슨 이유로 거짓을 말씀하시겠습니까?"

๑๐๓.

103.

ปหีนมลโมหสฺส, มานมกฺขปฺปหายิโน;

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิรํ วณฺณูปสํหิตํ.

때와 어리석음을 제거하시고 자만과 비하를 버리신 분, 그분의 공덕과 관련된 말씀을 이제 제가 찬탄하며 들려드리겠습니다.

ปหีนมลโมหสฺสาติ. มลนฺติ ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มลํ, มาโน มลํ, ทิฏฺฐิ มลํ, กิเลโส มลํ, สพฺพทุจฺจริตํ มลํ, สพฺพภวคามิกมฺมํ มลํ.

"때와 어리석음을 제거하신 분"에서 "때(Mala)"란 탐욕이라는 때, 성냄이라는 때, 어리석음이라는 때, 자만이라는 때, 견해라는 때, 번뇌라는 때, 모든 악행이라는 때, 모든 존재로 인도하는 업이라는 때를 말한다.

โมโหติ ยํ ทุกฺเข อญฺญาณํ…เป… อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. อยํ วุจฺจติ โมโห. มลญฺจ โมโห จ พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ [Pg.205] อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ ปหีนมลโมโหติ – ปหีนมลโมหสฺส.

"어리석음(Moho)"이란 괴로움에 대해 알지 못하는 것... 무명이라는 빗장이자 어리석음이며 해로운 뿌리이다. 이것을 어리석음이라 한다. 부처님께서는 때와 어리석음을 제거하셨고, 뿌리째 뽑으셨으며, 줄기가 잘린 야자수처럼 만드셨고, 멸절시켜 다시는 일어나지 않게 하셨다. 그러므로 부처님을 "때와 어리석음을 제거하신 분"이라 한다. 이것이 "때와 어리석음을 제거하신 분에 대하여"라는 구절의 뜻이다.

มานมกฺขปฺปหายิโนติ. มาโนติ เอกวิเธน มาโน – ยา จิตฺตสฺส อุนฺนติ. ทุวิเธน มาโน – อตฺตุกฺกํสนมาโน, ปรวมฺภนมาโน. ติวิเธน มาโน – เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีโนหมสฺมีติ มาโน. จตุพฺพิเธน มาโน – ลาเภน มานํ ชเนติ, ยเสน มานํ ชเนติ, ปสํสาย มานํ ชเนติ, สุเขน มานํ ชเนติ. ปญฺจวิเธน มาโน – ลาภิมฺหิ มนาปิกานํ รูปานนฺติ มานํ ชเนติ, ลาภิมฺหิ มนาปิกานํ สทฺทานํ…เป… คนฺธานํ… รสานํ… โผฏฺฐพฺพานนฺติ มานํ ชเนติ. ฉพฺพิเธน มาโน – จกฺขุสมฺปทาย มานํ ชเนติ, โสตสมฺปทาย…เป… ฆานสมฺปทาย… ชิวฺหาสมฺปทาย… กายสมฺปทาย… มโนสมฺปทาย มานํ ชเนติ. สตฺตวิเธน มาโน – มาโน, อติมาโน, มานาติมาโน, โอมาโน, อวมาโน, อสฺมิมาโน, มิจฺฉามาโน. อฏฺฐวิเธน มาโน – ลาเภน มานํ ชเนติ, อลาเภน โอมานํ ชเนติ, ยเสน มานํ ชเนติ, อยเสน โอมานํ ชเนติ, ปสํสาย มานํ ชเนติ, นินฺทาย โอมานํ ชเนติ, สุเขน มานํ ชเนติ, ทุกฺเขน โอมานํ ชเนติ. นววิเธน มาโน – เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส หีโนหมสฺสีติ มาโน. ทสวิเธน มาโน – อิเธกจฺโจ มานํ ชเนติ ชาติยา วา โคตฺเตน วา โกลปุตฺติเยน วา วณฺณโปกฺขรตาย วา ธเนน วา อชฺเฌเนน วา กมฺมายตเนน วา สิปฺปายตเนน วา วิชฺชาฏฺฐาเนน วา สุเตน วา ปฏิภาเนน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา วตฺถุนา. โย เอวรูโป มาโน มญฺญนา มญฺญิตตฺตํ อุนฺนติ อุนฺนโม ธโช สมฺปคฺคาโห เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ มาโน.

‘자만과 배은을 제거하신 분(mānamakkhappahāyino)’에 대하여. 자만(māno)이란 한 가지 측면에서 자만은 마음의 들뜸(고양)이다. 두 가지 측면에서 자만은 자신을 높이는 자만(attukkaṃsana)과 남을 멸시하는 자만(paravambhana)이다. 세 가지 측면에서 자만은 ‘내가 더 낫다’는 자만(seyyo), ‘나는 대등하다’는 자만(sadiso), ‘나는 못하다’는 자만(hīno)이다. 네 가지 측면에서 자만은 이득(lābha)으로 자만을 일으키고, 명성(yasa)으로 자만을 일으키며, 칭송(pasaṃsā)으로 자만을 일으키고, 안락(sukha)으로 자만을 일으키는 것이다. 다섯 가지 측면에서 자만은 마음에 드는 형상(rūpa)을 얻었을 때 자만을 일으키고, 마음에 드는 소리(sadda), 냄새(gandha), 맛(rasa), 감촉(phoṭṭhabba)을 얻었을 때 자만을 일으키는 것이다. 여섯 가지 측면에서 자만은 안처(眼處, cakkhusampadā)의 구족으로 자만을 일으키고, 이처(耳處), 비처(鼻處), 설처(舌處), 신처(身處), 의처(意處)의 구족으로 자만을 일으키는 것이다. 일곱 가지 측면에서 자만은 자만(māna), 과만(atimāna), 만과만(mānātimāna), 비만(omāna), 증상만(adhimāna), 아만(asmimāna), 사만(micchāmāna)이다. 여덟 가지 측면에서 자만은 이득으로 자만을 일으키고 손실로 비굴한 마음을 일으키며, 명성으로 자만을 일으키고 불명예로 비굴한 마음을 일으키며, 칭송으로 자만을 일으키고 비난으로 비굴한 마음을 일으키며, 즐거움으로 자만을 일으키고 괴로움으로 비굴한 마음을 일으키는 것이다. 아홉 가지 측면에서 자만은 자기보다 나은 자에게 ‘내가 더 낫다’, ‘대등하다’, ‘못하다’고 여기는 자만과, 자기와 대등한 자에게 ‘내가 더 낫다’, ‘대등하다’, ‘못하다’고 여기는 자만과, 자기보다 못한 자에게 ‘내가 더 낫다’, ‘대등하다’, ‘못하다’고 여기는 자만이다. 열 가지 측면에서 자만은 이 세상의 어떤 이가 가문(jāti), 성씨(gotta), 혈통(kolaputtiya), 용모의 아름다움(vaṇṇapokkharatā), 재물(dhana), 학문(ajjhena), 업의 터전(kammāyatana), 기술의 터전(sippāyatana), 지식의 근거(vijjāṭṭhāna), 배움(suta), 변재(paṭibhāna) 또는 그 밖의 여러 가지 근거로 자만을 일으키는 것이다. 이러한 종류의 자만, 자부심, 젠체함, 들뜸, 오만함, 깃발을 세우듯 뻣뻣함, 거들먹거림, 마음이 찰주(刹柱)처럼 높아지려 함, 이것을 일컬어 자만이라 한다.

มกฺโขติ โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ – อยํ วุจฺจติ มกฺโข. พุทฺธสฺส ภควโต มาโน จ มกฺโข จ ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา [Pg.206] ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ มานมกฺขปฺปหายีติ – มานมกฺขปฺปหายิโน.

배은(makkho)이란 남의 공덕을 말살함, 말살하는 태도, 말살하는 상태, 완고함, 완고한 행위를 말하며, 이것을 배은이라 한다. 부처님, 세존께서는 자만과 배은을 버리셨고 그 뿌리를 뽑으셨으며, 줄기가 잘린 야자수처럼 만드셨고, 다시는 존재하지 않게 하셨으며, 미래에 다시는 생겨나지 않는 법이 되게 하셨다. 그러므로 부처님께서는 자만과 배은을 제거하신 분(mānamakkhappahāyī)이시니, 곧 ‘자만과 배은을 제거하신 분(mānamakkhappahāyino)’이라는 말의 뜻이다.

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตนฺติ. หนฺทาหนฺติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – หนฺทาหนฺติ. กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตนฺติ วณฺเณน อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ วาจํ คิรํ พฺยปฺปถํ อุทีรณํ กิตฺตยิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฏฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาเสสฺสามีติ – หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

‘자, 이제 나는 찬탄의 의미가 담긴 말을 선포하겠습니다(handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhitaṃ)’라는 구절에서, ‘자, 이제 나는(handāhaṃ)’은 단어의 연결이자 단어의 조합이며 구절의 완성이고 음절의 결합이며 자음의 매끄러운 연결이자 문맥에 따른 순서이다. ‘찬탄의 의미가 담긴 말을 선포하겠습니다’에서 공덕(vaṇṇa)을 구족하고, 잘 구족하고, 도달하고, 잘 도달하고, 성취하고, 잘 성취하고, 갖춘 그러한 말씀(vācā), 음성(girā), 언어(byappatha), 발성(udīraṇa)을 내가 선포하고, 설하고, 알리고, 확립하고, 드러내고, 분류하고, 명확히 하고, 밝히겠다는 뜻이다. 그래서 핑기야 장로는 다음과 같이 말했다.

‘‘ปหีนมลโมหสฺส, มานมกฺขปฺปหายิโน;

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิรํ วณฺณูปสํหิต’’นฺติ.

“때(mala)와 미혹(moha)을 버리시고, 자만과 배은을 제거하신 분께, 자, 이제 나는 찬탄의 의미가 담긴 말을 선포하겠습니다.”

๑๐๔.

104.

ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม.

“어둠을 몰아내신 부처님, 일체를 보시는 눈을 가진 분, 세상의 끝에 도달하시고 모든 존재를 넘어서신 분, 번뇌가 없고 모든 괴로움을 버리신 분, 참된 이름을 가지신 분, 오 바라문(brahme)이여, 그분은 제가 받드는 스승이십니다.”

ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขูติ. ตโมนุโทติ ราคตมํ โทสตมํ โมหตมํ มานตมํ ทิฏฺฐิตมํ กิเลสตมํ ทุจฺจริตตมํ อนฺธกรณํ อญฺญาณกรณํ ปญฺญานิโรธิกํ วิฆาตปกฺขิกํ อนิพฺพานสํวตฺตนิกํ นุทิ ปนุทิ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ; ยทิทํ พุทฺโธติ. สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ…เป… ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ – ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ.

‘어둠을 몰아내신 부처님, 일체를 보시는 눈을 가진 분(tamonudo buddho samantacakkhu)’이라는 구절에서, ‘어둠을 몰아내신 분(tamonudo)’이란 탐욕의 어둠, 성냄의 어둠, 미혹의 어둠, 자만의 어둠, 견해의 어둠, 번뇌의 어둠, 악행의 어둠, 눈을 멀게 하는 것, 무지를 일으키는 것, 지혜를 소멸시키는 것, 고통을 초래하는 것, 열반에 이르지 못하게 하는 것들을 물리치고, 쫓아버리고, 버리고, 제거하고, 없애버리고, 다시는 생겨나지 않게 하셨음을 의미한다. ‘부처님(buddha)’이란 곧 그 세존을 의미하며... (중략) ...실현된 명칭이니 곧 ‘부처’라는 이름이다. ‘일체를 보시는 눈(samantacakkhu)’은 일체지 지혜(sabbaññutañāṇa)를 말한다... (중략) ...그러므로 여래를 ‘일체를 보시는 눈을 가진 분’이라 한다. 이것이 ‘어둠을 몰아내신 부처님, 일체를 보시는 눈을 가진 분’이라는 구절의 뜻이다.

โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโตติ. โลโกติ เอโก โลโก – ภวโลโก. ทฺเว โลกา – ภวโลโก จ สมฺภวโลโก จ; สมฺปตฺติภวโลโก จ สมฺปตฺติสมฺภวโลโก จ; วิปตฺติภวโลโก จ วิปตฺติสมฺภวโลโก จ. ตโย โลกา – ติสฺโส เวทนา. จตฺตาโร โลกา – จตฺตาโร อาหารา. ปญฺจ โลกา – ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ฉ โลกา – ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. สตฺต โลกา – สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติโย[Pg.207]. อฏฺฐ โลกา – อฏฺฐ โลกธมฺมา. นว โลกา – นว สตฺตาวาสา. ทส โลกา – ทส อายตนานิ. ทฺวาทส โลกา – ทฺวาทสายตนานิ. อฏฺฐารส โลกา – อฏฺฐารส ธาตุโย. โลกนฺตคูติ ภควา โลกสฺส อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต… นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – โลกนฺตคู.

‘세상의 끝에 도달하시고 모든 존재를 넘어서신 분(lokantagū sabbabhavātivatto)’이라는 구절에서, 세상(loko)이란 한 가지로 ‘존재의 세상(bhavaloko)’이다. 두 가지로 존재의 세상과 발생의 세상, 또는 성취의 존재 세상과 성취의 발생 세상, 또는 쇠퇴의 존재 세상과 쇠퇴의 발생 세상이다. 세 가지로 세 가지 감수성(vedanā)이 세상이다. 네 가지로 네 가지 음식(āhāra)이 세상이다. 다섯 가지로 다섯 가지 취착의 무리(upādānakkhandha)가 세상이다. 여섯 가지로 여섯 가지 내적인 감각장소(ajjhattika āyatana)가 세상이다. 일곱 가지로 일곱 가지 알음알이의 머묾(viññāṇaṭṭhiti)이 세상이다. 여덟 가지로 여덟 가지 세상의 법(lokadhamma)이 세상이다. 아홉 가지로 아홉 가지 중생의 거처(sattāvāsa)가 세상이다. 열 가지로 열 가지 감각장소(āyatana)가 세상이다. 열두 가지로 열두 가지 감각장소가 세상이다. 열여덟 가지로 열여덟 가지 요소(dhātuyo)가 세상이다. ‘세상의 끝에 도달한 분(lokantagū)’이란 세존께서 세상의 끝에 도달하셨고, 끝에 이르셨으며, 정점에 도달하셨고, 정점에 이르셨으며... 열반에 도달하셨고, 열반에 이르셨음을 의미한다. 그분은 (성자로서의) 삶을 완성하셨고, 행해야 할 바를 실천하셨으며... 태어남과 죽음의 윤회는 끝났고 그분에게 더 이상의 재생(punabbhava)은 없다. 이것이 ‘세상의 끝에 도달한 분’의 뜻이다.

สพฺพภวาติวตฺโตติ. ภวาติ ทฺเว ภวา – กมฺมภโว จ ปฏิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโว. กตโม กมฺมภโว? ปุญฺญาภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชาภิสงฺขาโร – อยํ กมฺมภโว. กตโม ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว? ปฏิสนฺธิกา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ – อยํ ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว. ภควา กมฺมภวญฺจ ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวํ อติวตฺโต อติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต.

‘모든 존재를 넘어서신 분(sabbabhavātivatto)’이라는 구절에서, 존재(bhava)란 업의 존재(kammabhava)와 재생연결을 통한 다시 태어남(punabbhava)의 두 가지 존재이다. 업의 존재란 무엇인가? 공덕이 되는 의도적 행위(puññābhisaṅkhāra), 공덕이 되지 않는 의도적 행위(apuññābhisaṅkhāra), 흔들림 없는 의도적 행위(āneñjābhisaṅkhāra)가 곧 업의 존재이다. 재생연결을 통한 다시 태어남이란 무엇인가? 재생연결 시의 색(rūpa), 수(vedanā), 상(saññā), 행(saṅkhāra), 식(viññāṇa)이 곧 재생연결을 통한 다시 태어남이다. 세존께서는 업의 존재와 재생연결을 통한 다시 태어남을 넘어서셨고, 초월하셨으며, 완전히 벗어나셨다. 이것이 ‘세상의 끝에 도달하시고 모든 존재를 넘어서신 분’이라는 구절의 뜻이다.

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ. อนาสโวติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อนาสโว. สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ สพฺพํ ตสฺส ปฏิสนฺธิกํ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ …เป… ทิฏฺฐิพฺยสนทุกฺขํ ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ วูปสนฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ญาณคฺคินา ทฑฺฒํ. ตสฺมา พุทฺโธ สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ – อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน.

'번뇌가 없고 모든 괴로움을 버린 분'이라는 구절에 대하여. '번뇌가 없음(Anāsavo)'이란 감각적 욕망의 번뇌(kāmāsavo), 존재의 번뇌(bhavāsavo), 사견의 번뇌(diṭṭhāsavo), 무명의 번뇌(avijjāsavo)라는 네 가지 번뇌가 없음을 의미한다. 부처님께서는 이러한 번뇌들을 버리셨고, 뿌리를 뽑으셨으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 만드셨고, 존재하지 않는 상태로 만드셨으며, 미래에 다시는 일어나지 않게 하셨다. 그러므로 부처님은 번뇌가 없는 분(anāsavo)이시다. '모든 괴로움을 버린 분(sabbadukkhappahīno)'이란 그 부처님께서 모든 재생으로 연결되는 태어남의 괴로움, 늙음의 괴로움, 병듦의 괴로움, 죽음의 괴로움, 슬픔·비탄·고통·불만족·절망의 괴로움… 내지 사견으로 인한 파멸의 괴로움을 버리셨고, 완전히 끊어내셨으며, 가라앉히셨고, 평온하게 하셨으며, 다시 일어날 수 없게 지혜의 불로 태우셨음을 의미한다. 그러므로 부처님은 모든 괴로움을 버린 분이시니, 곧 번뇌가 없고 모든 괴로움을 버린 분이시다.

สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เมติ. สจฺจวฺหโยติ สจฺจวฺหโย สทิสนาโม สทิสวฺหโย สจฺจสทิสวฺหโย. วิปสฺสี ภควา, สิขี ภควา, เวสฺสภู ภควา, กกุสนฺโธ ภควา, โกณาคมโน ภควา, กสฺสโป ภควา. เต พุทฺธา ภควนฺโต สทิสนามา สทิสวฺหยา. ภควาปิ สกฺยมุนิ เตสํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สทิสนาโม สทิสวฺหโยติ – ตสฺมา พุทฺโธ สจฺจวฺหโย.

'진실한 이름을 가진 분을, 오 바라문이여, 저는 모셨습니다'라는 구절에 대하여. '진실한 이름을 가진 분(Saccavhayo)'이란 진실한 부처라는 명칭을 가진 분, 그와 같은 이름과 명칭을 가진 분, 진실과 같은 이름을 가진 분을 말한다. 위빳시 세존, 시키 세존, 웨싸부 세존, 까꾸산다 세존, 고나가마나 세존, 까싸빠 세존, 이 모든 부처님들도 그와 같은 이름과 명칭을 가지셨다. 석가모니 세존께서도 그 부처님들과 같은 이름과 명칭을 가지셨으므로, 부처님을 진실한 이름을 가진 분이라 한다.

พฺรหฺเม อุปาสิโต เมติ โส มยา ภควา อาสิโต อุปาสิโต ปยิรุปาสิโต ปริปุจฺฉิโต ปริปญฺหิโตติ – สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

'바라문이여, 저는 모셨습니다'라는 구절은 제가 그 세존을 의지하고, 가까이서 모시고, 섬기며, 여쭙고, 질문하였다는 뜻이다. 이것이 '진실한 이름을 가진 분을, 오 바라문이여, 저는 모셨습니다'라는 구절의 의미이다. 이에 삔기야 장로는 다음과 같이 말했다.

‘‘ตโมนุโท [Pg.208] พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม’’ติ.

“어둠을 몰아내시는 부처님, 일체를 보는 눈을 가진 분, 세상의 끝에 도달하여 모든 존재를 넘어서신 분, 번뇌가 없고 모든 괴로움을 버리신 분, 진실한 이름을 가진 분을, 오 바라문이여, 저는 모셨습니다.”

๑๐๕.

105.

ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย;

เอวมหํ อปฺปทสฺเส ปหาย, มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต .

“새가 작은 숲을 버리고 열매가 많은 큰 숲에 머물 듯, 이와 같이 저도 안목이 좁은 이들을 버리고, 백조가 큰 바다에 이르듯 부처님께 나아왔습니다.”

ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺยาติ. ทิโช วุจฺจติ ปกฺขี. กึการณา ทิโช วุจฺจติ ปกฺขี? ทฺวิกฺขตฺตุํ ชายตีติ ทิโช, มาตุกุจฺฉิมฺหา จ อณฺฑโกสมฺหา จ. ตํการณา ทิโช วุจฺจติ ปกฺขีติ – ทิโช. ยถา กุพฺพนกํ ปหายาติ ยถา ทิโช กุพฺพนกํ ปริตฺตวนกํ อปฺปผลํ อปฺปภกฺขํ อปฺโปทกํ ปหาย ชหิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺเตตฺวา อญฺญํ พหุปฺผลํ พหุภกฺขํ พหูทกํ มหนฺตํ กานนํ วนสณฺฑํ อธิคจฺเฉยฺย วินฺเทยฺย ปฏิลเภยฺย, ตสฺมิญฺจ วนสณฺเฑ วาสํ กปฺเปยฺยาติ – ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย พหุปฺผลํ กานนํ อาวเสยฺย.

'새가 작은 숲을 버리고 열매가 많은 큰 숲에 머물 듯'이라는 구절에 대하여. '디자(Dijo)'는 새를 말한다. 왜 새를 디자라고 부르는가? 새는 어미의 모태에서 한 번, 알껍데기에서 한 번, 이렇게 두 번 태어나기 때문에 디자(두 번 태어나는 자)라고 한다. '작은 숲을 버리고'라는 구절은 마치 새가 열매도 적고 먹이도 적고 물도 적은 보잘것없는 작은 숲을 떠나고 버리고 지나쳐서, 열매와 먹이와 물이 풍부한 크고 울창한 숲에 도달하여 얻고 찾아내어 그 숲에서 머무는 것과 같다는 뜻이다. 이것이 '새가 작은 숲을 버리고 열매가 많은 큰 숲에 머물 듯'이라는 구절의 의미이다.

เอวมหํ อปฺปทสฺเส ปหาย, มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโตติ. เอวนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. อปฺปทสฺเส ปหายาติ โย จ พาวรี พฺราหฺมโณ เย จญฺเญ ตสฺส อาจริยา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปาทาย อปฺปทสฺสา ปริตฺตทสฺสา โถกทสฺสา โอมกทสฺสา ลามกทสฺสา ฉตุกฺกทสฺสา วา. เต อปฺปทสฺเส ปริตฺตทสฺเส โถกทสฺเส โอมกทสฺเส ลามกทสฺเส ฉตุกฺกทสฺเส ปหาย ปชหิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺเตตฺวา พุทฺธํ ภควนฺตํ อปฺปมาณทสฺสํ อคฺคทสฺสํ เสฏฺฐทสฺสํ วิเสฏฺฐทสฺสํ ปาโมกฺขทสฺสํ อุตฺตมทสฺสํ ปวรทสฺสํ อสมํ อสมสมํ อปฺปฏิสมํ อปฺปฏิภาคํ อปฺปฏิปุคฺคลํ เทวาติเทวํ นราสภํ ปุริสสีหํ ปุริสนาคํ ปุริสาชญฺญํ ปุริสนิสภํ ปุริสโธรยฺหํ ทสพลธารึ อธิคจฺฉึ วินฺทึ ปฏิลภึ. ยถา จ หํโส มหนฺตํ [Pg.209] มานสกํ วา สรํ อโนตตฺตํ วา ทหํ มหาสมุทฺทํ วา อกฺโขภํ อมิโตทกํ ชลราสึ อธิคจฺเฉยฺย วินฺเทยฺย ปฏิลเภยฺย, เอวเมว พุทฺธํ ภควนฺตํ อกฺโขภํ อมิตเตชํ ปภินฺนญาณํ วิวฏจกฺขุํ ปญฺญาปเภทกุสลํ อธิคตปฏิสมฺภิทํ จตุเวสารชฺชปฺปตฺตํ สุทฺธาธิมุตฺตํ เสตปจฺจตฺตํ อทฺวยภาณึ ตาทึ ตถาปฏิญฺญํ อปริตฺตํ มหนฺตํ คมฺภีรํ อปฺปเมยฺยํ ทุปฺปริโยคาหํ ปหูตรตนํ สาครสมํ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคตํ อตุลํ วิปุลํ อปฺปเมยฺยํ, ตํ ตาทิสํ ปวทตํ มคฺควาทินํ เมรุมิว นคานํ ครุฬมิว ทิชานํ สีหมิว มิคานํ อุทธิมิว อณฺณวานํ อธิคจฺฉึ, ตํ สตฺถารํ ชินปวรํ มเหสินฺติ – เอวมหํ อปฺปทสฺเส ปหาย มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

'이와 같이 저도 안목이 좁은 이들을 버리고, 백조가 큰 바다에 이르듯 나아왔습니다'라는 구절에 대하여. '이와 같이(Evaṃ)'는 비유를 적용하는 말이다. '안목이 좁은 이들을 버리고'란 바바리 바라문이나 그의 다른 스승들이 부처님 세존에 비하면 안목이 좁고 보잘것없으며 열등하고 비천한 안목을 가진 자들이기에, 그들을 버리고 떠나 비할 데 없는 안목, 최상의 안목, 가장 뛰어난 안목을 지니셨으며, 신들의 신이요, 사람 중의 사자요, 길들여진 코끼리 같고, 가장 뛰어난 분이며, 열 가지 힘을 지니신 부처님 세존께 도달하여 그분을 얻었다는 뜻이다. 마치 백조가 크고 아름다운 호수나 아노땃따 호수, 혹은 흔들림 없고 가늠할 수 없는 물이 가득한 대해에 도달하듯, 이와 같이 부처님 세존, 즉 흔들림 없으시고 무량한 위신력을 지니셨으며, 분별하는 지혜와 지혜의 눈을 갖추시고, 사무애해를 얻으시고, 네 가지 두려움 없음을 성취하시며, 청정한 해탈에 머물고, 진실만을 말씀하시며, 비할 데 없이 깊고 헤아릴 수 없는 덕을 갖추신 부처님께 나아갔다는 뜻이다. 산들 중의 메루 산 같고, 새들 중의 가루다 같으며, 짐승들 중의 사자 같고, 강물들 중의 대해와 같으신, 가장 뛰어난 길을 설하시는 승리자이며 위대한 성자이신 그 스승 부처님께 제가 도달하였다는 의미이다. 이에 삔기야 장로는 다음과 같이 말했다.

‘‘ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย;

เอวมหํ อปฺปทสฺเส ปหาย, มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต’’ติ.

“새가 작은 숲을 버리고 열매가 많은 큰 숲에 머물 듯, 이와 같이 저도 안목이 좁은 이들을 버리고, 백조가 큰 바다에 이르듯 부처님께 나아왔습니다.”

๑๐๖.

106.

เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ,หุรํ โคตมสาสนา ‘อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ’;

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ, สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ.

“이전에 고따마의 가르침 밖에서 내게 말해주던 이들, '예전엔 이랬고 앞으로는 이럴 것이다'라고 하던 그 모든 것은 전해 내려오는 이야기일 뿐이며, 모두 추론을 증폭시킬 뿐이었습니다.”

เย เม ปุพฺเพ วิยากํสูติ. เยติ โย จ พาวรี พฺราหฺมโณ เย จญฺเญ ตสฺส อาจริยา, เต สกํ ทิฏฺฐึ สกํ ขนฺตึ สกํ รุจึ สกํ ลทฺธึ สกํ อชฺฌาสยํ สกํ อธิปฺปายํ พฺยากํสุ อาจิกฺขึสุ เทสยึสุ ปญฺญปึสุ ปฏฺฐปึสุ วิวรึสุ วิภชึสุ อุตฺตานีอกํสุ ปกาเสสุนฺติ – เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ.

'이전에 내게 말해주던 이들'이라는 구절에 대하여. '이들'이란 바바리 바라문과 그의 스승들을 말하는데, 그들은 자신들의 견해와 선호와 전통과 의도에 따라 가르침을 설하고 표시하고 열어 보였다는 뜻이다.

หุรํ โคตมสาสนาติ หุรํ โคตมสาสนา, ปรํ โคตมสาสนา, ปุเร โคตมสาสนา, ปฐมตรํ โคตมสาสนา พุทฺธสาสนา ชินสาสนา ตถาคตสาสนา อรหนฺตสาสนาติ – หุรํ โคตมสาสนา.

'고따마의 가르침 밖에서'라는 구절은 고따마의 가르침 이전 혹은 그 가르침을 벗어난 곳에서, 즉 진정한 부처님의 가르침, 승리자의 가르침, 여래의 가르침, 아라한의 가르침과는 다른 곳을 의미한다.

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสตีติ เอวํ กิร อาสิ, เอวํ กิร ภวิสฺสตีติ – อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ.

'이랬고 앞으로 이럴 것이다'라는 구절은 '과거에 이랬다더라, 미래에 이럴 것이다더라'라고 전해 들은 이야기를 의미한다.

สพฺพํ [Pg.210] ตํ อิติหีติหนฺติ สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ อิติกิราย ปรมฺปราย ปิฏกสมฺปทาย ตกฺกเหตุ นยเหตุ อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา น สามํ สยมภิญฺญาตํ น อตฺตปจฺจกฺขํ ธมฺมํ ยํ กถยึสูติ – สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ.

'그 모든 것은 전해 내려오는 이야기일 뿐'이라는 구절은 그 모든 것이 단지 구전으로 전해지는 이야기, 전승, 성전의 전수, 혹은 논리적 추론이나 분석, 견해의 고찰에 근거한 것일 뿐, 스스로 직접 깨달은 것이 아니며 스스로 분명하게 확인한 법을 말한 것이 아니라는 뜻이다.

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนนฺติ สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ วิตกฺกวฑฺฒนํ สงฺกปฺปวฑฺฒนํ กามวิตกฺกวฑฺฒนํ พฺยาปาทวิตกฺกวฑฺฒนํ วิหึสาวิตกฺกวฑฺฒนํ ญาติวิตกฺกวฑฺฒนํ ชนปทวิตกฺกวฑฺฒนํ อมราวิตกฺกวฑฺฒนํ ปรานุทยตาปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนนฺติ – สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

‘그 모든 것은 사유를 증장시키는 것’이라는 말에서, ‘그 모든 것’은 여러 스승들의 말입니다. 그것은 사유를 증장시키고, 일으킨 생각을 증장시키며, 잘못된 사유를 증장시킵니다. 즉, 감각적 욕망에 대한 사유를 증장시키고, 악의에 대한 사유를 증장시키며, 해치려는 사유를 증장시킵니다. 또한 친지에 대한 사유를 증장시키고, 국토에 대한 사유를 증장시키며, 아마라 물고기처럼 갈팡질팡하는 사유를 증장시킵니다. 타인에 대한 애착과 관련된 사유를 증장시키고, 이득·공경·명성과 관련된 사유를 증장시키며, 타인에게 알려지려는 욕구와 관련된 사유를 증장시킵니다. 이것이 ‘그 모든 것은 사유를 증장시키는 것’이라는 구절의 의미입니다. 그래서 핑기야 존자는 다음과 같이 말했습니다.

‘‘เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ, หุรํ โคตมสาสนา;

‘อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺส’ติ;

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ, สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒน’’นฺติ.

“이전에 제게 고타마의 가르침 이외의 것을 설했던 자들은 ‘이랬다, 저럴 것이다’라고 말했습니다. 그 모든 것은 전해 내려오는 전설일 뿐이며, 그 모든 것은 사유만을 증장시키는 것이었습니다.”

๑๐๗.

107.

เอโก ตโมนุทาสีโน, ชุติมา โส ปภงฺกโร;

โคตโม ภูริปญฺญาโณ, โคตโม ภูริเมธโส.

“홀로 어둠을 물리치고 앉아 계신 분, 광채를 내뿜으며 빛을 만드시는 분, 그분은 고타마이시며 넓은 지혜를 가지셨고, 그분은 고타마이시며 풍부한 총명을 가지셨습니다.”

เอโก ตโมนุทาสีโนติ. เอโกติ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก, เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

‘홀로 어둠을 물리치고 앉아 계신 분’이라는 구절에서, ‘홀로(Eko)’라는 것은 세존께서 출가라는 측면에서 홀로이시며, 짝이 없다는 의미에서 홀로이시고, 갈애를 버렸다는 의미에서 홀로이시며, 탐욕을 완전히 벗어났기에 홀로이시고, 성냄을 완전히 벗어났기에 홀로이시며, 어리석음을 완전히 벗어났기에 홀로이시고, 번뇌가 전혀 없기에 홀로이시며, 일승도(단일한 길)를 가셨기에 홀로이시고, 홀로 위없는 정등각을 완전히 깨달으셨기에 홀로이시라는 뜻입니다.

กถํ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก? ภควา ทหโรว สมาโน สุสุ กาฬเกโส ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ปฐเมน วยสา อกามกานํ มาตาปิตูนํ อสฺสุมุขานํ โรทนฺตานํ วิลปนฺตานํ ญาติสงฺฆํ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา มิตฺตามจฺจปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ. เอวํ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก.

어떻게 세존께서는 출가라는 측면에서 홀로이십니까? 세존께서는 젊으셨을 때, 머리카락이 검고 복된 청춘의 시기인 인생의 초년에, 원치 않으시는 부모님이 눈물을 흘리며 울고 슬퍼하심에도 불구하고, 친지 무리를 떠나 모든 가사(집안) 생활의 장애를 끊고, 처자식의 장애를 끊고, 친지의 장애를 끊고, 친구와 동료의 장애를 끊으셨습니다. 그리고 머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고 집에서 나와 집 없는 곳으로 출가하셨습니다. 그리하여 아무것도 소유하지 않은 상태(무소유)에 이르러 홀로 거니시고 머무시며 행동하시고 생활하시고 자신을 지키고 살아가십니다. 이와 같이 세존께서는 출가라는 측면에서 홀로이십니다.

กถํ ภควา อทุติยฏฺเฐน เอโก? เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน เอโก อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ [Pg.211] วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ. โส เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก อภิกฺกมติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก รโห นิสีทติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ. เอวํ ภควา อทุติยฏฺเฐน เอโก.

어떻게 세존께서는 짝이 없다는 의미에서 홀로이십니까? 이와 같이 출가하신 뒤에 홀로 멀리 떨어진 숲속의 처소, 소음이 없고 목소리가 들리지 않으며 사람들의 기척이 없고 한적하며 홀로 명상하기에 적당한 곳을 찾아 머무셨습니다. 그분은 홀로 가시고, 홀로 서시며, 홀로 앉으시고, 홀로 누우시며, 홀로 마을에 탁발하러 들어가시고, 홀로 나아가시고, 홀로 돌아오시며, 홀로 조용한 곳에 앉으시고, 홀로 경행에 전념하시며, 홀로 거니시고 머무시며 행동하시고 생활하시고 자신을 지키고 살아가십니다. 이와 같이 세존께서는 짝이 없다는 의미에서 홀로이십니다.

กถํ ภควา ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก? โส เอวํ เอโก อทุติโย อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล มหาปธานํ ปทหนฺโต มารํ สเสนํ กณฺหํ นมุจึ ปมตฺตพนฺธุํ วิธมิตฺวา ตณฺหาชาลินึ วิสฏํ วิสตฺติกํ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิ.

어떻게 세존께서는 갈애를 버렸다는 의미에서 홀로이십니까? 그분은 이와 같이 홀로 동반자 없이 방일하지 않고 열성적으로 정진하며 스스로를 제어하며 머무시다가, 네란자라 강가 보리수 아래에서 위대한 정진을 하시어, 방일함의 권속이며 악하고 검은 마라 나무치를 군대와 함께 물리치셨습니다. 그리고 널리 퍼져 사물에 엉겨 붙는 갈애의 그물을 버리시고 제거하셨으며 끝내셨고 존재하지 않게 만드셨습니다.

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

“갈애를 동반자로 삼은 사람은 오랜 세월 윤회하면서, 이 상태에서 저 상태로 바뀌는 윤회를 벗어나지 못한다.”

‘‘เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

“갈애가 괴로움의 발생 원인이라는 이러한 재난을 알고서, 갈애가 없고 집착이 없는 비구는 마음 챙겨 수행해야 한다.”

เอวํ ภควา ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก.

이와 같이 세존께서는 갈애를 버렸다는 의미에서 홀로이십니다.

กถํ ภควา เอกนฺตวีตราโคติ เอโก? ราคสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, โทสสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, โมหสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, กิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก.

어떻게 세존께서는 절대적으로 탐욕을 벗어났기에 홀로이십니까? 탐욕을 버렸기에 절대적으로 탐욕을 벗어난 분으로서 홀로이시고, 성냄을 버렸기에 절대적으로 성냄을 벗어난 분으로서 홀로이시고, 어리석음을 버렸기에 절대적으로 어리석음을 벗어난 분으로서 홀로이시고, 번뇌를 버렸기에 절대적으로 번뇌가 없는 분으로서 홀로이십니다.

กถํ ภควา เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก? เอกายนมคฺโค วุจฺจติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค.

어떻게 세존께서는 일승도(Nirvana로 향하는 단일한 길)를 가셨기에 홀로이십니까? 일승도란 네 가지 마음챙김의 확립(사념처)…(중략)… 거룩한 여덟 가지 성도(팔정도)를 말합니다.

‘‘เอกายนํ [Pg.212] ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ.

“태어남의 소멸을 보시는 분, 이익을 연민하시는 분은 일승도를 아십니다. 이 길을 통하여 이전에도 홍수(폭류)를 건넜고, 앞으로도 건널 것이며, 지금도 건너고 있습니다.”

เอวํ ภควา เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก.

이와 같이 세존께서는 일승도를 가셨기에 홀로이십니다.

กถํ ภควา เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา เตน โพธิญาเณน ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ พุชฺฌิ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ พุชฺฌิ. อถ วา, ยํ พุชฺฌิตพฺพํ อนุพุชฺฌิตพฺพํ ปฏิพุชฺฌิตพฺพํ สมฺพุชฺฌิตพฺพํ อธิคนฺตพฺพํ ผสฺสิตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ สพฺพํ ตํ เตน โพธิญาเณน พุชฺฌิ อนุพุชฺฌิ ปฏิพุชฺฌิ สมฺพุชฺฌิ อธิคจฺฉิ ผสฺเสสิ สจฺฉากาสิ. เอวํ ภควา เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

어떻게 세존께서는 홀로 위없는 정등각을 완전히 깨달으셨기에 홀로이십니까? 깨달음(보리)이란 네 가지 도에서의 지혜, 통찰지, 지혜의 기능, 지혜의 힘, 법을 간택하는 깨달음의 요소, 검토, 위빳사나, 바른 견해를 말합니다. 세존께서는 그 깨달음의 지혜로써 ‘모든 형성된 것들은 무상하다’라고 깨달으셨고, ‘모든 형성된 것들은 괴로움이다’라고 깨달으셨으며, ‘모든 법은 실체가 없다(무아)’라고 깨달으셨습니다. …(중략)… ‘일어나는 성질을 가진 것은 무엇이든 소멸하는 성질을 가졌다’라고 깨달으셨습니다. 또한, 깨달아야 할 것, 뒤따라 깨달아야 할 것, 거듭 깨달아야 할 것, 완전히 깨달아야 할 것, 도달해야 할 것, 체득해야 할 것, 실현해야 할 모든 것을 그 깨달음의 지혜로써 깨달으셨고, 뒤따라 깨달으셨으며, 거듭 깨달으셨고, 완전히 깨달으셨으며, 도달하셨고, 체득하셨으며, 실현하셨습니다. 이와 같이 세존께서는 홀로 위없는 정등각을 완전히 깨달으셨기에 홀로이십니다.

ตโมนุโทติ ภควา ราคตมํ โทสตมํ โมหตมํ ทิฏฺฐิตมํ กิเลสตมํ ทุจฺจริตตมํ อนฺธกรณํ อจกฺขุกรณํ อญฺญาณกรณํ ปญฺญานิโรธิกํ วิฆาตปกฺขิกํ อนิพฺพานสํวตฺตนิกํ นุทิ ปนุทิ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิ. อาสีโนติ นิสินฺโน ภควา ปาสาณเก เจติเยติ – อาสีโน.

‘어둠을 물리치는 분’이란, 세존께서 탐욕의 어둠, 성냄의 어둠, 어리석음의 어둠, 자만의 어둠, 견해의 어둠, 번뇌의 어둠, 악행의 어둠, 즉 눈멀게 하고 눈이 없게 하며 무지하게 하고 지혜를 소멸시키며 고통의 편에 서게 하고 열반에 이르지 못하게 하는 어둠을 물리치시고, 멀리 물리치셨으며, 버리셨고, 제거하셨으며, 끝내셨고, 존재하지 않게 만드셨다는 뜻입니다. ‘앉아 계신 분’이란 세존께서 파사나카 제티야(바위 사원)에 앉아 계신 것을 의미합니다.

นคสฺส ปสฺเส อาสีนํ, มุนึ ทุกฺขสฺส ปารคุํ;

สาวกา ปยิรุปาสนฺติ, เตวิชฺชา มจฺจุหายิโนติ.

“산비탈에 앉아 계신 분, 괴로움의 저편에 이르신 성자, 세 가지 밝은 지혜(삼명)를 갖추고 죽음을 물리치신 그분께 제자들이 다가가 시봉합니다.”

เอวมฺปิ ภควา อาสีโน…เป… อถ วา, ภควา สพฺโพสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา อาสีโน โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ, เอวมฺปิ ภควา อาสีโนติ – เอโก ตโมนุทาสีโน.

이와 같이 세존께서는 앉아 계십니다. …(중략)… 또한 세존께서는 모든 번뇌의 근심이 가라앉았기에 앉아 계시며, 그분은 거룩한 삶을 마치셨고, 닦아야 할 바를 다 닦으셨습니다. …(중략)… 그분께는 나고 죽는 윤회가 없으며 다시 태어남이 없습니다. 이와 같이 세존께서는 앉아 계십니다. 이것이 ‘홀로 어둠을 물리치고 앉아 계신 분’의 의미입니다.

ชุติมา โส ปภงฺกโรติ. ชุติมาติ ชุติมา มติมา ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. ปภงฺกโรติ ปภงฺกโร อาโลกกโร โอภาสกโร ทีปงฺกโร ปทีปกโร อุชฺโชตกโร ปชฺโชตกโรติ – ชุติมา โส ปภงฺกโร.

‘광채를 내뿜으며 빛을 만드시는 분’에서, ‘광채를 내뿜는 분’이란 광채가 있고 지혜가 있으며 현명하고 통찰지가 있으며 총명하고 지혜로운 분, 분명하게 아는 분, 총명한 분을 말합니다. ‘빛을 만드는 분’이란 빛을 만드는 분, 광명을 만드는 분, 광채를 만드는 분, 등불을 만드는 분, 밝은 등불을 만드는 분, 비추는 분, 밝게 비추는 분을 말합니다. 이것이 ‘광채를 내뿜으며 빛을 만드시는 분’의 의미입니다.

โคตโม [Pg.213] ภูริปญฺญาโณติ โคตโม ภูริปญฺญาโณ ญาณปญฺญาโณ ปญฺญาธโช ปญฺญาเกตุ ปญฺญาธิปเตยฺโย วิจยพหุโล ปวิจยพหุโล โอกฺขายนพหุโล สโมกฺขายนธมฺโม วิภูตวิหารี ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย.

‘고따마는 드넓은 지혜를 지닌 분(gotamo bhūripaññāṇo)’이라 함은 고따마라는 이름을 가진 세존께서 대지와 같이 넓은 지혜를 지니셨고, 앎으로써 매우 분명하시며, 지혜의 깃발을 가지셨고, 지혜의 정점을 가지셨으며, 지혜의 주권을 가지셨음을 의미합니다. 또한 많이 선택하고 조사하는 지혜를 가지셨고, 사성제를 특별히 선택하여 조사하는 지혜를 가지셨으며, 많이 살펴보심이 있고, 많이 탐구하심이 있으며, 분명한 머무름이 있으십니다. 지혜를 의지하여 익히시고, 그 지혜를 많이 닦으시며, 그 지혜를 존중하시고, 그 지혜로 기울어지시고, 그 지혜로 향하시고, 그 지혜에 기대시며, 그 지혜에 전념하시고, 그 지혜를 으뜸으로 삼으십니다.

ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ, ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน;

ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ, ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยาติ.

“깃발은 전차의 표식이고, 연기는 불의 표식이며, 왕은 나라의 표식이고, 남편은 여인의 표식이다.”

เอวเมว โคตโม ภูริปญฺญาโณ ญาณปญฺญาโณ ปญฺญาธโช ปญฺญาเกตุ ปญฺญาธิปเตยฺโย วิจยพหุโล ปวิจยพหุโล โอกฺขายนพหุโล สโมกฺขายนธมฺโม วิภูตวิหารี ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโยติ – โคตโม ภูริปญฺญาโณ.

이와 같이 고따마라는 이름을 가진 세존께서는 대지와 같이 넓은 지혜를 지니셨고, 앎으로써 매우 분명하시며, 지혜의 깃발을 가지셨고, 지혜의 정점을 가지셨으며, 지혜의 주권을 가지셨습니다. 많이 선택하고 조사하는 지혜를 가지셨고, 사성제를 특별히 선택하여 조사하는 지혜를 가지셨으며, 많이 살펴보심이 있고, 많이 탐구하심이 있으며, 분명한 머무름이 있으십니다. 지혜를 의지하여 익히시고, 그 지혜를 많이 닦으시며, 그 지혜를 존중하시고, 그 지혜로 기울어지시고, 그 지혜로 향하시고, 그 지혜에 기대시며, 그 지혜에 전념하시고, 그 지혜를 으뜸으로 삼으십니다. 이것이 ‘고따마는 드넓은 지혜를 지닌 분’이라는 구절의 의미입니다.

โคตโม ภูริเมธโสติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโต. เมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุทฺโธ สุเมธโสติ – โคตโม ภูริเมธโส. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

‘고따마는 드넓은 총명을 지닌 분(gotamo bhūrimedhaso)’이라 할 때, ‘부리(bhūri)’는 대지를 말합니다. 세존께서는 그 대지와 같이 넓고 광대한 지혜를 갖추셨습니다. ‘메다(medhā)’는 지혜를 말합니다. 어떤 방식으로든 아는 지혜, ... 중략 ... 미혹되지 않음, 법을 택함(dhammavicayo), 바른 견해(sammādiṭṭhi)를 말합니다. 세존께서는 이 ‘메다’라고 불리는 지혜를 구비하시고, 온전히 구비하시고, 도달하시고, 온전히 도달하시고, 갖추시고, 완전히 갖추시고, 성취하셨으므로, 부처님을 ‘수메다(sumedhaso, 훌륭한 총명을 지닌 분)’라 합니다. 이것이 ‘고따마는 드넓은 총명을 지닌 분’이라는 구절의 의미입니다. 그래서 삔기야 장로는 이렇게 말했습니다.

‘‘เอโก ตโมนุทาสีโน, ชุติมา โส ปภงฺกโร;

โคตโม ภูริปญฺญาโณ, โคตโม ภูริเมธโส’’ติ.

“어둠을 몰아내고 홀로 앉아 계시는 분, 광채를 지니고 빛을 내시는 분, 고따마는 드넓은 지혜를 지닌 분이요, 고따마는 드넓은 총명을 지닌 분이로다.”

๑๐๘.

108.

โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“그분은 내게 법을 설해 주셨으니, 현세에서 확인되고 시간이 걸리지 않으며, 갈애가 소멸하고 재난이 없는 법, 그 어디에도 비길 데가 없는 법이로다.”

โย เม ธมฺมเทเสสีติ. โยติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. ธมฺมมเทเสสีติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน…เป… อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ [Pg.214] วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เม ธมฺมมเทเสสิ.

‘그분은 내게 법을 설해 주셨으니(yo me dhammamadesesi)’라는 구절에서, ‘요(yo)’는 스승 없이 스스로 되신(sayambhū) 세존으로서, 전에는 들어본 적 없는 법들에 대해 스스로 진리를 깨달으시고, 그 진리들에 대해 일체지(sabbaññutaṃ)에 도달하셨으며, 힘(balesu)에 있어 자재함을 얻으신 분을 말합니다. ‘법을 설해 주셨으니(dhammamadesesī)’라고 할 때, ‘법(dhamma)’이란 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추고 순수하고 원만한 거룩한 수행(brahmacariya)이며, 사념처 ... 중략 ... 고귀한 팔정도와 열반, 그리고 열반으로 인도하는 수행(paṭipada)을 일러주시고, 설하시고, 알려주시고, 세우시고, 드러내시고, 분류하시고, 명확하게 하시고, 공표하셨음을 의미합니다. 이것이 ‘그분은 내게 법을 설해 주셨으니’라는 구절의 의미입니다.

สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ – เอวํ สนฺทิฏฺฐิกํ. อถ วา, โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภตีติ, เอวมฺปิ สนฺทิฏฺฐิกํ. อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธมฺโม. โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ.

‘현세에서 확인되고 시간이 걸리지 않으며(sandiṭṭhikamakālikaṃ)’라고 할 때, ‘현세에서 확인되는(sandiṭṭhikaṃ)’이란 현세에서 이익을 주며, 시간이 걸리지 않고, 와서 보라고 할 만하며, 열반으로 인도하고, 현자들이 각자 스스로 알아야 하는 법을 말합니다. 이것이 ‘현세에서 확인되는’의 의미입니다. 또는 고귀한 팔정도를 현세에서 닦는 사람에게는 그 도(magga)에 이어 곧바로 과(phala)에 도달하고 얻고 성취하게 되니, 이 또한 ‘현세에서 확인되는’의 의미입니다. ‘시간이 걸리지 않으며(akālikaṃ)’란 사람들이 대가를 지불하고도 즉시 얻지 못하고 시간을 기다려야 하는 것과 달리, 이 법은 시간을 기다리지 않는다는 것입니다. 현세에서 고귀한 팔정도를 닦는 자에게는 그 도에 이어 지체 없이 즉각적으로 과를 성취하고 얻게 되며, 내생이나 다른 세상에서 얻는 것이 아니니, 이와 같이 즉각적인 것을 ‘시간이 걸리지 않음’이라 합니다. 이것이 ‘현세에서 확인되고 시간이 걸리지 않으며’의 의미입니다.

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฏฺฏกฺขยํ. อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฏินิสฺสคฺคํ อีติปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํ.

‘갈애가 소멸하고 재난이 없는(taṇhākkhayamanītikaṃ)’이라는 구절에서, ‘갈애(taṇhā)’란 형색에 대한 갈애 ... 중략 ... 법에 대한 갈애를 말합니다. ‘갈애의 소멸(taṇhakkhayaṃ)’이란 갈애의 멸진, 탐욕의 멸진, 성냄의 멸진, 어리석음의 멸진, 가야 할 곳(gati)의 멸진, 다시 태어남의 멸진, 재생연결의 멸진, 존재의 멸진, 윤회의 멸진, 윤회 고통의 멸진을 말합니다. ‘재난이 없는(anītikaṃ)’이라 할 때, ‘이띠(īti, 재난)’는 번뇌(kilesā), 무더기(khandhā), 형성(abhisaṅkhārā)을 말합니다. 재난인 번뇌를 버리고, 재난인 번뇌를 가라앉히고, 재난인 번뇌를 놓아버리고, 재난인 번뇌를 평온하게 한 불사(amata)의 열반을 의미합니다. 이것이 ‘갈애가 소멸하고 재난이 없는’의 의미입니다.

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติ. ยสฺสาติ นิพฺพานสฺส. นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฏิภาโค นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ. กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

‘그 어디에도 비길 데가 없는(yassa natthi upamā kvaci)’이라 할 때, ‘야싸(yassa)’는 열반을 가리킵니다. ‘비길 데가 없다(natthi upamā)’는 것은 비유할 것이 없고, 견줄 것이 없고, 같은 것이 없고, 대등한 것이 없으며, 존재하지 않고, 발견되지 않음을 의미합니다. ‘그 어디에도(kvaci)’란 안으로나 밖으로나, 혹은 안팎으로나, 어떤 곳이나 어떤 것에도 비길 것이 없음을 뜻합니다. 이것이 ‘그 어디에도 비길 데가 없는’의 의미입니다. 그래서 삔기야 장로는 이렇게 말했습니다.

‘‘โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติ.

“그분은 내게 법을 설해 주셨으니, 현세에서 확인되고 시간이 걸리지 않으며, 갈애가 소멸하고 재난이 없는 법, 그 어디에도 비길 데가 없는 법이로다.”

๑๐๙.

109.

กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

“삔기야여, 그대는 어찌하여 드넓은 지혜를 지닌 그 고따마로부터, 드넓은 총명을 지닌 그 고따마로부터 잠시라도 떨어져 있는가?”

กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสีติ กึ นุ พุทฺธมฺหา วิปฺปวสิ อเปสิ อปคจฺฉิ วินา โหสีติ – กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสิ.

‘어찌하여 그분으로부터 떨어져 있는가(kiṃ nu tamhā vippavasi)’라 함은 부처님으로부터 어찌하여 떨어져 있고, 멀어지고, 떠나가고, 그분 없이 지내는지를 묻는 것입니다. 이것이 ‘어찌하여 그분으로부터 떨어져 있는가’의 의미입니다.

มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิยาติ มุหุตฺตมฺปิ ขณมฺปิ ลยมฺปิ วยมฺปิ อทฺธมฺปีติ – มุหุตฺตมปิ. ปิงฺคิยาติ พาวรี ตํ นตฺตารํ นาเมน อาลปติ.

‘잠시라도 삔기야여(muhuttamapi piṅgiya)’라고 할 때, ‘무훗따(muhutta)’ 만큼이나 ‘카나(khaṇa)’ 만큼이나 ‘라야(laya)’ 만큼이나 ‘와야(vaya)’ 만큼이나 짧은 시간 동안이라도, 혹은 아주 잠깐 동안이라도 떨어져 있음을 의미합니다. ‘삔기야여’라고 바바리는 조카의 이름을 부르며 말한 것입니다.

โคตมา [Pg.215] ภูริปญฺญาณาติ โคตมา ภูริปญฺญาณา ญาณปญฺญาณา ปญฺญาธชา ปญฺญาเกตุมฺหา ปญฺญาธิปเตยฺยมฺหา วิจยพหุลา ปวิจยพหุลา โอกฺขายนพหุลา สโมกฺขายนธมฺมา วิภูตวิหาริมฺหา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยมฺหาติ – โคตมา ภูริปญฺญาณา.

‘드넓은 지혜를 지닌 고따마(gotamā bhūripaññāṇā)’라 함은 대지와 같이 넓은 지혜를 지니시고, 앎으로써 매우 분명하시며, 지혜의 깃발을 가지시고, 지혜의 정점을 가지신 고따마 부처님을 의미합니다. 지혜의 주권을 가지시고, 많이 선택하고 조사하는 지혜를 가지시고, 사성제를 특별히 선택하여 조사하는 지혜를 가지셨으며, 많이 살펴보시고, 많이 탐구하시며 분명한 머무름이 있으십니다. 그 지혜를 많이 닦으시고, 그 지혜를 존중하시고, 그 지혜로 기울어지시고, 그 지혜로 향하시고, 그 지혜에 기대시며, 그 지혜에 전념하시고, 그 지혜를 으뜸으로 삼으시는 고따마 부처님으로부터(를 의미합니다). 이것이 ‘드넓은 지혜를 지닌 고따마’라는 구절의 의미입니다.

โคตมา ภูริเมธสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโต. เมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุทฺโธ สุเมธโสติ – โคตมา ภูริเมธสา. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘드넓은 총명을 지닌 고따마(gotamā bhūrimedhasā)’라 할 때, ‘부리(bhūri)’는 대지를 말합니다. 세존께서는 그 대지와 같이 넓고 광대한 지혜를 갖추셨습니다. ‘메다(medhā)’는 지혜를 말합니다. 어떤 방식으로든 아는 지혜, ... 중략 ... 미혹되지 않음, 법을 택함, 바른 견해를 말합니다. 세존께서는 이 ‘메다’라고 불리는 지혜를 구비하시고, 온전히 구비하시고, 도달하시고, 온전히 도달하시고, 갖추시고, 완전히 갖추시고, 성취하셨으므로, 부처님을 ‘수메다(훌륭한 총명을 지닌 분)’라 합니다. 이것이 ‘드넓은 총명을 지닌 고따마’라는 구절의 의미입니다. 그래서 바바리 브라만은 이렇게 말했습니다.

‘‘กึนุ ตมฺหา วิปฺปวสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา’’ติ.

“삔기야여, 그대는 어찌하여 드넓은 지혜를 지닌 그 고따마로부터, 드넓은 총명을 지닌 그 고따마로부터 잠시라도 떨어져 있는가?”

๑๑๐.

110.

โย เต ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“그분은 그대에게 법을 설해 주셨으니, 현세에서 확인되고 시간이 걸리지 않으며, 갈애가 소멸하고 재난이 없는 법, 그 어디에도 비길 데가 없는 법이로다.”

โย เต ธมฺมมเทเสสีติ โย โส ภควา…เป… ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. ธมฺมมเทเสสีติ ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ…เป… นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เต ธมฺมมเทเสสิ.

‘그분은 그대에게 법을 설해 주셨으니(yo te dhammamadesesi)’라는 구절에서, ‘요(yo)’는 세존으로서 ... 중략 ... 일체지에 도달하셨으며, 힘에 있어 자재함을 얻으신 분을 말합니다. ‘법을 설해 주셨으니(dhammamadesesī)’라고 할 때, ‘법(dhamma)’이란 처음도 좋고 중간도 좋고 ... 중략 ... 열반과 열반으로 인도하는 수행을 일러주시고, 설하시고, 알려주시고, 세우시고, 드러내시고, 분류하시고, 명확하게 하시고, 공표하셨음을 의미합니다. 이것이 ‘그분은 그대에게 법을 설해 주셨으니’라는 구절의 의미입니다.

สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ – เอวํ สนฺทิฏฺฐิกํ. อถ วา, โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภตีติ – เอวมฺปิ สนฺทิฏฺฐิกํ. อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ, กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธมฺโม. โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ; ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ.

‘산딧티까-아깔리까(sandiṭṭhikamakālika)’라는 말은, 현세에서 스스로 볼 수 있고(sandiṭṭhika), 시간이 걸리지 않으며(akālika), 와서 보라고 할 수 있고(ehipassika), 인도하여 이끄는 것이며(opanayika), 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 하는 것(paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi)이니, 이와 같은 것이 ‘산딧티까’이다. 혹은, 이 현세에서 성스러운 팔정도를 닦는 사람에게는 그 도(道)의 바로 뒤이어 즉시 그 과(果)에 도달하여 얻고 누리게 되니, 이 또한 ‘산딧티까’이다. ‘아깔리까’라는 것은, 사람들이 시간이 걸리는 재물(kālikaṃ dhanaṃ)을 주고 나서 즉시 얻지 못하고 시간을 기다려야 하는 것과 달리, 이 법은 결코 시간을 기다리지 않는다. 이 현세에서 성스러운 팔정도를 닦는 이에게는 그 도의 바로 뒤이어 즉시 그 과에 도달하여 얻고 누리게 되며, 다음 생이나 다른 세상에서 얻는 것이 아니니, 이와 같이 시간이 걸리지 않는 것을 ‘아깔리까’라 한다. 이것이 ‘산딧티까-아깔리까’라는 구절의 뜻이다.

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติ[Pg.216]. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฏฺฏกฺขยํ. อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฏินิสฺสคฺคํ อีติปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํ.

‘딴학카야-아니띠까(taṇhakkhayamanītika)’에서 ‘갈애(taṇhā)’란 형색에 대한 갈애(rūpataṇhā)로부터 법에 대한 갈애(dhammataṇhā)까지를 말한다. ‘갈애의 소멸(taṇhakkhaya)’이란 갈애의 소멸, 탐욕의 소멸, 성냄의 소멸, 어리석음의 소멸, 태어날 곳(gati)의 소멸, 생겨남의 소멸, 재생연결의 소멸, 존재의 소멸, 윤회의 소멸, 회전(vaṭṭa)의 소멸을 뜻한다. ‘아니띠까(anītika)’에서 ‘재난(īti)’이란 번뇌(kilesā)와 오온(khandhā)과 형성(abhisaṅkhārā)을 말한다. 이 재난을 버림, 재난을 가라앉힘, 재난을 포기함, 재난을 완전히 잠재움이 바로 불사(不死)이자 열반이니, 이것이 ‘딴학카야-아니띠까’라는 구절의 뜻이다.

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติ. ยสฺสาติ นิพฺพานสฺส. นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฏิภาโค นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ. กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

‘어디에도 비유할 것이 없는 분(yassa natthi upamā kvaci)’에서 ‘그(yassa)’는 열반을 가리킨다. ‘비유가 없다(natthi upamā)’는 것은 비유가 없고, 비교할 대상이 없으며, 같은 것도 없고, 짝할 것도 없어서, 존재하지 않고 발견되지 않는다는 뜻이다. ‘어디에도(kvaci)’라는 것은 안이나 밖이나 안팎 모두 그 어디에도 없다는 뜻이다. 이것이 ‘어디에도 비유할 것이 없는 분’이라는 구절의 뜻이다. 그래서 그 바라문(바바리)은 다음과 같이 말했다.

‘‘โย เต ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติ.

“당신에게 법을 설해주신 분, 현세에서 스스로 볼 수 있고 시간이 걸리지 않는 법, 갈애가 소멸하고 재난이 없는 법, 어디에도 비유할 것이 없는 그 법을 설해주신 분.”

๑๑๑.

111.

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

“바라문이여, 저는 잠시라도 그분과 떨어져 있지 않습니다. 넓은 지혜를 지닌 고따마, 뛰어난 통찰력을 지닌 고따마와 말입니다.”

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามีติ นาหํ พุทฺธมฺหา วิปฺปวสามิ อเปมิ อปคจฺฉามิ วินา โหมีติ – นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ.

‘저는 그분과 떨어져 있지 않습니다(nāhaṃ tamhā vippavasāmi)’라는 것은, 저는 부처님으로부터 떨어져 있지 않고, 멀어지거나 벗어나지 않으며, 그분 없이 지내지 않는다는 뜻이다.

มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณาติ มุหุตฺตมฺปิ ขณมฺปิ ลยมฺปิ วยมฺปิ อทฺธมฺปีติ มุหุตฺตมปิ. พฺราหฺมณาติ คารเวน มาตุลํ อาลปติ.

‘바라문이여, 잠시라도(muhuttamapi)’라는 것은 아주 짧은 순간, 찰나, 잠시, 혹은 일정 기간의 시간이라도 떨어져 있지 않다는 뜻이다. ‘바라문’이라는 호칭은 존경의 의미로 외삼촌을 부르는 말이다.

โคตมา ภูริปญฺญาณาติ โคตมา ภูริปญฺญาณา ญาณปญฺญาณา ปญฺญาธชา ปญฺญาเกตุมฺหา ปญฺญาธิปเตยฺยมฺหา วิจยพหุลา ปวิจยพหุลา โอกฺขายนพหุลา สโมกฺขายนธมฺมา วิภูตวิหาริมฺหา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยมฺหาติ – โคตมา ภูริปญฺญาณา.

‘넓은 지혜를 지닌 고따마(gotamā bhūripaññāṇā)’란 땅과 같이 광대한 지혜를 지닌 분, 지혜의 깃발을 높이 세운 분, 지혜를 주권으로 삼는 분, 법을 깊이 고찰하고 살피는 분, 모든 것을 분명하게 통찰하며 머무는 분, 지혜를 닦고 전념하며 지혜를 존중하고 지혜에 기울어져 확신을 가진 고따마 부처님으로부터라는 뜻이다.

โคตมา ภูริเมธสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโต. เมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา พุทฺโธ สุเมธโสติ – โคตมา ภูริเมธสา. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

‘뛰어난 통찰력을 지닌 고따마(gotamā bhūrimedhasā)’에서 ‘부리(bhūri)’는 땅을 말한다. 세존께서는 그 땅과 같이 광대하고 드넓은 지혜를 갖추셨다. ‘메다(medhā)’는 지혜를 말한다. 철저히 아는 지혜, 어리석지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 등을 말한다. 세존께서는 이러한 ‘메다’라 불리는 지혜를 완전히 갖추고 도달하셨다. 그러므로 부처님을 ‘수메다(sumedhas, 훌륭한 통찰력을 가진 이)’라 한다. 이것이 ‘뛰어난 통찰력을 지닌 고따마’라는 구절의 뜻이다. 그래서 삔기야 장로는 다음과 같이 말했다.

‘‘นาหํ [Pg.217] ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา’’ติ.

“바라문이여, 저는 잠시라도 그분과 떨어져 있지 않습니다. 넓은 지혜를 지닌 고따마, 뛰어난 통찰력을 지닌 고따마와 말입니다.”

๑๑๒.

112.

โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“저에게 법을 설해주신 분, 현세에서 스스로 볼 수 있고 시간이 걸리지 않는 법, 갈애가 소멸하고 재난이 없는 법, 어디에도 비유할 것이 없는 그 법을 설해주신 분.”

โย เม ธมฺมมเทเสสีติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. ธมฺมมเทเสสีติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺเค อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เม ธมฺมมเทเสสิ.

‘저에게 법을 설해주신 분(yo me dhammamadesesi)’에서 ‘그분’은 세존이시며, 스스로 깨달으신 분(sayambhū)이고, 스승 없이 예전에 들어보지 못한 법들에 대해 스스로 진리를 깨달으신 분이다. 그분은 일체지(sabbaññuta)에 도달하셨고 힘(bala)에 있어 자재함을 얻으신 분이다. ‘법을 설해주셨다’는 것은 처음과 중간과 끝이 모두 훌륭하고, 의미와 형식을 갖추어 완전히 원만하고 청정한 범행(梵行)인 사념처, 사정근, 사여의족, 오근, 오력, 칠보리분, 성스러운 팔정도와 열반, 그리고 열반에 이르는 길을 알려주시고 설하시며 분명하게 밝히셨다는 뜻이다.

สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ, เอวํ สนฺทิฏฺฐิกํ. อถ วา, โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภตีติ, เอวมฺปิ สนฺทิฏฺฐิกํ. อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ, กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธมฺโม. โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ.

‘산딧티까-아깔리까(sandiṭṭhikamakālika)’란 현세에서 볼 수 있고(sandiṭṭhika), 시간이 걸리지 않으며(akālika), 와서 보라고 할 수 있고(ehipassika), 인도하여 이끄는 것이며(opanayika), 지혜로운 이들이 각자 스스로 알아야 하는 것이니, 이것이 ‘산딧티까’이다. 혹은 현세에서 성스러운 팔정도를 닦는 이에게 그 도의 바로 뒤이어 즉시 그 과에 도달하여 얻고 누리게 하니, 이 또한 ‘산딧티까’이다. ‘아깔리까’란 사람들이 시간이 걸리는 재물을 주고 나서 즉시 얻지 못하고 기다려야 하는 것과 달리, 이 법은 시간을 기다리지 않는다. 이 현세에서 성스러운 팔정도를 닦는 이에게 즉시 그 과를 얻게 하며, 다음 생에서나 얻는 것이 아니기에 시간이 걸리지 않는 ‘아깔리까’라 한다.

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฏฺฏกฺขยํ. อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํ.

‘딴학카야-아니띠까(taṇhakkhayamanītika)’에서 ‘갈애(taṇhā)’란 형색에 대한 갈애로부터 법에 대한 갈애까지를 말한다. ‘갈애의 소멸(taṇhakkhaya)’이란 갈애와 탐욕, 성냄, 어리석음, 태어날 곳, 존재, 윤회의 소멸을 뜻한다. ‘아니띠까(anītika)’에서 ‘재난(īti)’이란 번뇌와 오온과 형성을 말하며, 이것들을 버리고 가라앉혀 도달하는 불사의 열반이 바로 그것이다.

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติ. ยสฺสาติ นิพฺพานสฺส. นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฏิภาโค นตฺถิ น อตฺถิ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ. กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

‘어디에도 비유할 것이 없는 분(yassa natthi upamā kvaci)’에서 ‘그(yassa)’는 열반을 의미한다. ‘비유가 없다’는 것은 그 무엇과도 비교하거나 대조할 수 없으며 동일한 대상이 존재하지 않는다는 뜻이다. ‘어디에도’란 안팎이나 어느 곳에서도 찾을 수 없음을 뜻한다. 그래서 삔기야 장로는 다음과 같이 말했다.

‘‘โย [Pg.218] เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติ.

“저에게 법을 설해주신 분, 현세에서 스스로 볼 수 있고 시간이 걸리지 않는 법, 갈애가 소멸하고 재난이 없는 법, 어디에도 비유할 것이 없는 그 법을 설해주신 분.”

๑๑๓.

113.

ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว, รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต;

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ, เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํ.

브라만이여, 나는 밤낮으로 게으르지 않게, 마치 눈으로 보듯이 마음으로 그분 고타마를 봅니다. 예배하며 밤을 보내니, 그러므로 나는 그분과 떨어져 있지 않다고 생각합니다.

ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาวาติ ยถา จกฺขุมา ปุริโส อาโลเก รูปคตานิ ปสฺเสยฺย ทกฺเขยฺย โอโลเกยฺย นิชฺฌาเยยฺย อุปปริกฺเขยฺย, เอวเมวาหํ พุทฺธํ ภควนฺตํ มนสา ปสฺสามิ ทกฺขามิ โอโลเกมิ นิชฺฌายามิ อุปปริกฺขามีติ – ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว.

'눈으로 보듯이 마음으로 그분을 봅니다'라는 것은, 마치 시력이 있는 사람이 밝은 곳에서 형색들을 보거나, 보거나, 바라보거나, 주시하거나, 살피는 것과 같습니다. 이와 같이 나도 마음으로 세존 부처님을 보며, 보며, 바라보며, 주시하며, 살핍니다. 이것이 '눈으로 보듯이 마음으로 그분을 봅니다'라는 구절의 의미입니다.

รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโตติ รตฺติญฺจ ทิวา จ พุทฺธานุสฺสตึ มนสา ภาเวนฺโต อปฺปมตฺโตติ – รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต.

'브라만이여, 밤낮으로 게으르지 않게'라는 것은 밤이나 낮이나 마음으로 부처님에 대한 계속되는 마음의 새김(불수념)을 닦으면서 게으르지 않은 것을 말합니다. 이것이 '브라만이여, 밤낮으로 게으르지 않게'라는 구절의 의미입니다.

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตินฺติ. นมสฺสมาโนติ กาเยน วา นมสฺสมาโน, วาจาย วา นมสฺสมาโน, จิตฺเตน วา นมสฺสมาโน, อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา วา นมสฺสมาโน, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา วา นมสฺสมาโน สกฺการมาโน ครุการมาโน มานยมาโน ปูชยมาโน รตฺตินฺทิวํ วิวเสมิ อตินาเมมิ อติกฺกเมมีติ – นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ.

'예배하며 밤을 보냅니다'라는 구절에서, '예배하며'라는 것은 몸으로 예배하거나, 말로 예배하거나, 마음으로 예배하거나, 법의 참된 실천으로 예배하거나, 법에 수순하는 법의 실천으로 예배하거나, 존중하고 공경하며 소중히 여기고 공양하며 밤낮을 보내고 시간을 보내고 지내는 것을 의미합니다. 이것이 '예배하며 밤을 보냅니다'라는 구절의 의미입니다.

เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสนฺติ ตาย พุทฺธานุสฺสติยา ภาเวนฺโต อวิปฺปวาโสติ ตํ มญฺญามิ, อวิปฺปวุฏฺโฐติ ตํ มญฺญามิ ชานามิ. เอวํ ชานามิ เอวํ อาชานามิ เอวํ วิชานามิ เอวํ ปฏิวิชานามิ เอวํ ปฏิวิชฺฌามีติ – เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

'그러므로 떨어져 있지 않다고 생각합니다'라는 것은 그 부처님에 대한 계속되는 마음의 새김(불수념)을 닦음으로써 (그분과) 떨어져 있지 않다고 생각하며, 떨어져 있지 않다고 생각하고 압니다. 이와 같이 알고, 이와 같이 분명히 알고, 이와 같이 특별히 알고, 이와 같이 완전히 알고, 이와 같이 꿰뚫어 압니다. 이것이 '그러므로 떨어져 있지 않다고 생각합니다'라는 구절의 의미입니다. 그래서 핑기야 장로는 다음과 같이 말했습니다.

‘‘ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว, รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต;

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ, เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาส’’นฺติ.

브라만이여, 나는 밤낮으로 게으르지 않게, 마치 눈으로 보듯이 마음으로 그분 고타마를 봅니다. 예배하며 밤을 보내니, 그러므로 나는 그분과 떨어져 있지 않다고 생각합니다.

๑๑๔.

114.

สทฺธา [Pg.219] จ ปีติ จ มโน สติ จ, นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา;

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ, ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิ.

믿음과 기쁨과 마음과 마음의 새김은 고타마 부처님의 가르침에서 나를 떠나게 하지 않습니다. 지혜가 광대하신 분이 어느 방향으로 가시든, 나는 바로 그 방향으로 머리를 숙입니다.

สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จาติ. สทฺธาติ ยา จ ภควนฺตํ อารพฺภ สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํ. ปีตีติ ยา ภควนฺตํ อารพฺภ ปีติ ปาโมชฺชํ โมทนา อาโมทนา ปโมทนา หาโส ปหาโส วิตฺติ ตุฏฺฐิ โอทคฺยํ อตฺตมนตา จิตฺตสฺส. มโนติ ยญฺจ ภควนฺตํ อารพฺภ จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุ. สตีติ ยา ภควนฺตํ อารพฺภ สติ อนุสฺสติ สมฺมาสตีติ – สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จ.

'믿음과 기쁨과 마음과 마음의 새김'에서, '믿음'이란 세존을 향한 믿음, 확신, 확고함, 지극한 맑음, 믿음의 기능(신근), 믿음의 힘(신력)입니다. '기쁨'이란 세존을 향한 기쁨, 환희, 즐거움, 아주 즐거움, 크게 즐거움, 웃음, 큰 웃음, 희열, 만족, 고양됨, 마음의 즐거움입니다. '마음'이란 세존을 향한 마음(심), 생각(의), 사량(식), 심장, 청정함, 뜻, 뜻의 처소(의처), 뜻의 기능(의근), 알음알이(식), 알음알이의 무더기(식온), 그에 상응하는 의식의 요소(의식계)입니다. '마음의 새김'이란 세존을 향한 마음의 새김(사티), 계속되는 마음의 새김(불수념), 바른 마음의 새김(정념)입니다. 이것이 '믿음과 기쁨과 마음과 마음의 새김'이라는 구절의 의미입니다.

นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหาติ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา โคตมสาสนา พุทฺธสาสนา ชินสาสนา ตถาคตสาสนา อรหนฺตสาสนา นาเปนฺติ น คจฺฉนฺติ น วิชหนฺติ น วินาเสนฺตีติ – นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา.

'고타마의 가르침에서 나를 떠나게 하지 않습니다'라는 것은 이 네 가지 법이 고타마의 가르침, 부처님의 가르침, 승리자의 가르침, 여래의 가르침, 아라한의 가르침에서 멀어지지 않고, 떠나가지 않고, 버리지 않고, 소멸하지 않는다는 것입니다. 이것이 '고타마의 가르침에서 나를 떠나게 하지 않습니다'라는 구절의 의미입니다.

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญติ. ยํ ยํ ทิสนฺติ ปุรตฺถิมํ วา ทิสํ ปจฺฉิมํ วา ทิสํ ทกฺขิณํ วา ทิสํ อุตฺตรํ วา ทิสํ วชติ คจฺฉติ กมติ อภิกฺกมติ. ภูริปญฺโญติ ภูริปญฺโญ มหาปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ ปุถุปญฺโญ หาสปญฺโญ ชวนปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ. ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตติ – ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ.

'지혜가 광대하신 분이 어느 방향으로 가시든'에서 '어느 방향'이란 동쪽이나 서쪽이나 남쪽이나 북쪽이며, '가시다'라는 것은 가고, 나아가고, 진행하는 것입니다. '광대한 지혜(부리빤냐)'라는 것은 큰 지혜, 날카로운 지혜, 풍부한 지혜, 명랑한 지혜, 빠른 지혜, 꿰뚫는 지혜를 가진 분을 말합니다. '부리(bhūri)'는 대지를 일컫습니다. 세존께서는 대지와 같이 방대하고 드넓은 지혜를 갖추셨습니다. 이것이 '지혜가 광대하신 분이 어느 방향으로 가시든'이라는 구절의 의미입니다.

ส เตน เตเนว นโตหมสฺมีติ โส เยน พุทฺโธ เตน เตเนว นโต ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโยติ – ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

'나는 바로 그 방향으로 머리를 숙입니다'라는 것은 부처님이 계신 그곳을 향해 머리를 숙이고, 그곳으로 기울고, 그곳으로 굽히고, 그곳으로 치우치며, 그곳에 전념하고, 그곳을 최우선으로 삼는다는 것입니다. 이것이 '나는 바로 그 방향으로 머리를 숙입니다'라는 구절의 의미입니다. 그래서 핑기야 장로는 다음과 같이 말했습니다.

‘‘สทฺธา [Pg.220] จ ปีติ จ มโน สติ จ, นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา;

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ, ส เตน เตเนว นโตหมสฺมี’’ติ.

믿음과 기쁨과 마음과 마음의 새김은 고타마 부처님의 가르침에서 나를 떠나게 하지 않습니다. 지혜가 광대하신 분이 어느 방향으로 가시든, 나는 바로 그 방향으로 머리를 숙입니다.

๑๑๕.

115.

ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส, เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ;

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ, มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต.

늙고 기력이 쇠한 나의 몸은 그 때문에 그곳에 갈 수 없지만, 나는 항상 생각의 행보로 그곳에 갑니다. 브라만이여, 진실로 내 마음은 그분과 연결되어 있기 때문입니다.

ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺสาติ ชิณฺณสฺส วุฑฺฒสฺส มหลฺลกสฺส อทฺธคตสฺส วโยอนุปฺปตฺตสฺส. ทุพฺพลถามกสฺสาติ ทุพฺพลถามกสฺส อปฺปถามกสฺส ปริตฺตถามกสฺสาติ – ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส.

'늙고 기력이 쇠한 나의'라는 것은 늙고, 나이 들고, 노쇠하고, 인생의 황혼에 접어들고, 수명에 이른 것입니다. '기력이 쇠한'이라는 것은 힘이 약해지고, 힘이 적어지고, 힘이 미미해진 것입니다. 이것이 '늙고 기력이 쇠한 나의'라는 구절의 의미입니다.

เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถาติ กาโย เยน พุทฺโธ เตน น ปเลติ น วชติ น คจฺฉติ นาติกฺกมตีติ – เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ.

'그 때문에 몸이 그곳에 갈 수 없습니다'라는 것은 부처님이 계신 그곳으로 몸이 달려가지 못하고, 가지 못하고, 나아가지 못한다는 것입니다. 이것이 '그 때문에 몸이 그곳에 갈 수 없습니다'라는 구절의 의미입니다.

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจนฺติ สงฺกปฺปคมเนน วิตกฺกคมเนน ญาณคมเนน ปญฺญาคมเนน พุทฺธิคมเนน วชามิ คจฺฉามิ อติกฺกมามีติ – สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ.

'항상 생각의 행보로 갑니다'라는 것은 생각의 행보로, 사유의 행보로, 지혜의 행보로, 통찰의 행보로, 깨달음의 행보로 가고, 다가가고, 도달한다는 것입니다. 이것이 '항상 생각의 행보로 갑니다'라는 구절의 의미입니다.

มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโตติ. มโนติ ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุ. มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโตติ มโน เยน พุทฺโธ เตน ยุตฺโต ปยุตฺโต สํยุตฺโตติ – มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

'브라만이여, 진실로 내 마음은 그분과 연결되어 있습니다'라는 구절에서, '마음'이란 마음(심), 생각(의), 사량(식)...(중략)... 그에 상응하는 의식의 요소입니다. '브라만이여, 진실로 내 마음은 그분과 연결되어 있습니다'라는 것은 부처님이 계신 그곳으로 마음이 연결되고, 결합되고, 합쳐져 있다는 것입니다. 이것이 '브라만이여, 진실로 내 마음은 그분과 연결되어 있습니다'라는 구절의 의미입니다. 그래서 핑기야 장로는 다음과 같이 말했습니다.

‘‘ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส, เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ;

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ, มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต’’ติ.

늙고 기력이 쇠한 나의 몸은 그 때문에 그곳에 갈 수 없지만, 나는 항상 생각의 행보로 그곳에 갑니다. 브라만이여, 진실로 내 마음은 그분과 연결되어 있기 때문입니다.

๑๑๖.

116.

ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน, ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ;

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ.

진흙 속에 누워 허우적대며 이 섬에서 저 섬으로 떠돌았습니다. 그러다 폭류를 건너고 번뇌가 없는 정등각자를 뵈었습니다.

ปงฺเก [Pg.221] สยาโน ปริผนฺทมาโนติ. ปงฺเก สยาโนติ กามปงฺเก กามกทฺทเม กามกิเลเส กามพฬิเส กามปริฬาเห กามปลิโพเธ เสมาโน สยมาโน วสมาโน อาวสมาโน ปริวสมาโน ติ – ปงฺเก สยาโน. ปริผนฺทมาโนติ ตณฺหาผนฺทนาย ผนฺทมาโน, ทิฏฺฐิผนฺทนาย ผนฺทมาโน, กิเลสผนฺทนาย ผนฺทมาโน, ปโยคผนฺทนาย ผนฺทมาโน, วิปากผนฺทนาย ผนฺทมาโน, มโนทุจฺจริตผนฺทนาย ผนฺทมาโน, รตฺโต ราเคน ผนฺทมาโน, ทุฏฺโฐ โทเสน ผนฺทมาโน, มูฬฺโห โมเหน ผนฺทมาโน, วินิพนฺโธ มาเนน ผนฺทมาโน, ปรามฏฺโฐ ทิฏฺฐิยา ผนฺทมาโน, วิกฺเขปคโต อุทฺธจฺเจน ผนฺทมาโน, อนิฏฺฐงฺคโต วิจิกิจฺฉาย ผนฺทมาโน, ถามคโต อนุสเยหิ ผนฺทมาโน, ลาเภน ผนฺทมาโน, อลาเภน ผนฺทมาโน, ยเสน ผนฺทมาโน, อยเสน ผนฺทมาโน, ปสํสาย ผนฺทมาโน, นินฺทาย ผนฺทมาโน, สุเขน ผนฺทมาโน, ทุกฺเขน ผนฺทมาโน, ชาติยา ผนฺทมาโน, ชราย ผนฺทมาโน, พฺยาธินา ผนฺทมาโน, มรเณน ผนฺทมาโน, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ ผนฺทมาโน, เนรยิเกน ทุกฺเขน ผนฺทมาโน, ติรจฺฉานโยนิเกน ทุกฺเขน ผนฺทมาโน, เปตฺติวิสยิเกน ทุกฺเขน ผนฺทมาโน, มานุสิเกน ทุกฺเขน…เป… คพฺโภกฺกนฺติมูลเกน ทุกฺเขน… คพฺภฏฺฐิติมูลเกน ทุกฺเขน… คพฺภวุฏฺฐานมูลเกน ทุกฺเขน… ชาตสฺสูปนิพนฺธเกน ทุกฺเขน… ชาตสฺส ปราเธยฺยเกน ทุกฺเขน… อตฺตูปกฺกเมน ทุกฺเขน… ปรูปกฺกเมน ทุกฺเขน… สงฺขารทุกฺเขน… วิปริณามทุกฺเขน… จกฺขุโรเคน ทุกฺเขน… โสตโรเคน ทุกฺเขน… ฆานโรเคน ทุกฺเขน… ชิวฺหาโรเคน ทุกฺเขน… กายโรเคน ทุกฺเขน… สีสโรเคน ทุกฺเขน… กณฺณโรเคน ทุกฺเขน… มุขโรเคน ทุกฺเขน… ทนฺตโรเคน ทุกฺเขน… โอฏฺฐโรเคน ทุกฺเขน… กาเสน… สาเสน… ปินาเสน… ฑาเหน … ชเรน… กุจฺฉิโรเคน… มุจฺฉาย… ปกฺขนฺทิกาย… สูลาย… วิสูจิกาย… กุฏฺเฐน… คณฺเฑน… กิลาเสน… โสเสน… อปมาเรน … ททฺทุยา… กณฺฑุยา… กจฺฉุยา… รขสาย… วิตจฺฉิกาย… โลหิตปิตฺเตน … มธุเมเหน… อํสาย… ปิฬกาย… ภคนฺทเลน … ปิตฺตสมุฏฺฐาเนน อาพาเธน… เสมฺหสมุฏฺฐาเนน อาพาเธน… วาตสมุฏฺฐาเนน อาพาเธน… สนฺนิปาติเกน อาพาเธน… อุตุปริณามเชน อาพาเธน… วิสมปริหารเชน อาพาเธน… โอปกฺกมิเกน อาพาเธน… กมฺมวิปากเชน อาพาเธน… สีเตน… อุณฺเหน… ชิฆจฺฉาย [Pg.222]… ปิปาสาย… อุจฺจาเรน… ปสฺสาเวน… ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสน ทุกฺเขน… มาตุมรเณน ทุกฺเขน… ปิตุมรเณน ทุกฺเขน… ปุตฺตมรเณน ทุกฺเขน… ธีตุมรเณน ทุกฺเขน… ญาติพฺยสเนน ทุกฺเขน… โภคพฺยสเนน ทุกฺเขน… โรคพฺยสเนน ทุกฺเขน… สีลพฺยสเนน ทุกฺเขน… ทิฏฺฐิพฺยสเนน ทุกฺเขน ผนฺทมาโน ปริผนฺทมาโน ปเวธมาโน สมฺปเวธมาโนติ – ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน.

‘진흙 속에 누워 요동치며’라는 구절에서, ‘진흙 속에 누워’란 감각적 욕망의 진흙, 감각적 욕망의 수렁, 감각적 욕망의 번뇌, 감각적 욕망의 낚싯바늘, 감각적 욕망의 불타오름, 감각적 욕망의 장애 속에 누워 있고, 잠들어 있으며, 머물고, 거주하고, 항상 거처하는 것을 말합니다. ‘요동치며’란 갈애의 요동으로 요동치고, 견해의 요동으로 요동치고, 번뇌의 요동으로 요동치고, 행위(상용가)의 요동으로 요동치고, 과보의 요동으로 요동치고, 마음의 잘못된 행위(의악행)의 요동으로 요동치는 것을 의미합니다. 또한 탐욕에 물들어 요동치고, 분노로 오염되어 요동치고, 어리석음으로 미혹되어 요동치고, 자만으로 묶여 요동치고, 견해에 사로잡혀 요동치고, 들뜸으로 산란해져 요동치고, 의심으로 결정하지 못해 요동치고, 잠재성향(아누사야)이 강해져서 요동치고, 이득 때문에 요동치고, 손실 때문에 요동치고, 명성 때문에 요동치고, 불명예 때문에 요동치고, 칭찬 때문에 요동치고, 비난 때문에 요동치고, 즐거움 때문에 요동치고, 괴로움 때문에 요동치고, 태어남으로 인해 요동치고, 늙음으로 인해 요동치고, 병듦으로 인해 요동치고, 죽음으로 인해 요동치고, 슬픔·비탄·고통·불행·절망으로 인해 요동치는 것을 말합니다. 또한 지옥의 괴로움으로 요동치고, 축생의 괴로움으로 요동치고, 아귀의 괴로움으로 요동치고, 인간의 괴로움으로 요동치고… (중략) … 모태에 드는 근원적 괴로움, 모태에 머무는 근원적 괴로움, 모태에서 나오는 근원적 괴로움, 태어난 아기에게 매이는 괴로움, 태어난 아기가 타인에 의해 겪는 괴로움, 자신의 노력으로 인한 괴로움, 타인의 노력으로 인한 괴로움, 형성된 것(상카라)의 괴로움, 변화의 괴로움, 눈의 병으로 인한 괴로움, 귀의 병으로 인한 괴로움, 코의 병으로 인한 괴로움, 혀의 병으로 인한 괴로움, 몸의 병으로 인한 괴로움, 머리의 병으로 인한 괴로움, 귓바퀴의 병으로 인한 괴로움, 입의 병으로 인한 괴로움, 치아의 병으로 인한 괴로움, 입술의 병으로 인한 괴로움, 기침, 천식, 콧물, 열병, 발열, 복통, 혼절, 설사, 찌르는 듯한 통증, 콜레라, 나병, 종기, 마른버짐, 폐결핵, 간질, 피부병, 가려움, 옴, 할퀸 상처, 발바닥 균열, 혈변, 당뇨, 어깨 통증, 종양, 치질, 담에서 생긴 병, 바람(풍)에서 생긴 병, 담·점액·풍의 결합으로 생긴 병, 계절 변화로 생긴 병, 부적절한 자세로 생긴 병, 급작스러운 사고로 생긴 병, 업의 과보로 생긴 병, 추위, 더위, 배고픔, 목마름, 대변, 소변, 파리·모기·바람·햇볕·파충류의 접촉으로 인한 괴로움, 어머니의 죽음으로 인한 괴로움, 아버지의 죽음으로 인한 괴로움, 아들의 죽음으로 인한 괴로움, 딸의 죽음으로 인한 괴로움, 친지의 파멸로 인한 괴로움, 재산의 파멸로 인한 괴로움, 병의 침해로 인한 괴로움, 계율의 파멸로 인한 괴로움, 견해의 파멸로 인한 괴로움으로 요동치고, 흔들리고, 떨고, 전율하는 것을 ‘진흙 속에 누워 요동치며’라고 합니다.

ทีปา ทีปํ อุปลฺลวินฺติ สตฺถารโต สตฺถารํ ธมฺมกฺขานโต ธมฺมกฺขานํ คณโต คณํ ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐึ ปฏิปทาย ปฏิปทํ มคฺคโต มคฺคํ ปลฺลวึ อุปลฺลวึ สมฺปลฺลวินฺติ – ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ.

‘이 섬에서 저 섬으로 떠다녔노라’란 이 스승에게서 저 스승에게로, 이 가르침에서 저 가르침으로, 이 무리에서 저 무리로, 이 견해에서 저 견해로, 이 실천에서 저 실천으로, 이 길(도)에서 저 길로 떠다니고, 표류하고, 정처 없이 헤매 다녔음을 의미합니다.

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธนฺติ. อถาติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อถาติ. อทฺทสาสินฺติ อทฺทสํ อทฺทกฺขึ อปสฺสึ ปฏิวิชฺฌึ. พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ – อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ.

‘그때 정등각자를 뵈었노라’라는 구절에서, ‘그때(atha)’란 단어의 연결, 단어의 결합, 구절의 완성, 음절의 조합, 자음의 조화, 구절의 순서를 나타내는 어휘입니다. ‘뵈었노라(addasāsiṃ)’란 보았고, 목격했고, 깨달았으며, 꿰뚫어 알았다는 뜻입니다. ‘부처님(buddho)’이란 바로 그 세존으로서, 스승 없이 스스로 깨달으신 분… (중략) … 체험을 통해 얻으신 명칭이니, 이것이 ‘그때 정등각자를 뵈었노라’는 구절의 의미입니다.

โอฆติณฺณมนาสวนฺติ. โอฆติณฺณนฺติ ภควา กาโมฆํ ติณฺโณ, ภโวฆํ ติณฺโณ, ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ, อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ, สพฺพสํสารปถํ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโต, โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – โอฆติณฺณํ. อนาสวนฺติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อนาสวาติ – โอฆติณฺณมนาสวํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

‘폭류를 건너고 번뇌가 없으신 분’이라는 구절에서, ‘폭류를 건넌 분(oghatiṇṇa)’이란 세존께서 감각적 욕망의 폭류를 건너셨고, 존재의 폭류를 건너셨으며, 견해의 폭류를 건너셨고, 무명의 폭류를 건너셨으며, 모든 윤회의 길을 건너고, 넘어서고, 통과하고, 초월하고, 완전히 벗어나신 분임을 말합니다. 그분은 거룩한 삶을 완성하셨고, 닦아야 할 바를 다 닦으셨으며… (중략) … 태어남과 죽음의 윤회가 다하셨으니 그분에게 다시 태어남이란 없습니다. ‘번뇌가 없으신 분(anāsava)’이란 네 가지 번뇌, 즉 감각적 욕망의 번뇌, 존재의 번뇌, 견해의 번뇌, 무명의 번뇌를 말합니다. 부처님, 세존께서는 이 번뇌들을 버리셨고, 뿌리째 뽑으셨으며, 줄기만 남은 야자수처럼 만드셨고, 소멸시키셨으며, 다시는 일어나지 않게 하셨습니다. 그러므로 부처님은 번뇌가 없으신 분입니다. 그래서 삥기야 장로는 다음과 같이 말했습니다.

‘‘ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน, ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ;

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสว’’นฺติ.

“진흙 속에 누워 요동치며 이 섬에서 저 섬으로 떠다니던 중, 폭류를 건너고 번뇌가 없으신 정등각자를 뵈었노라.”

๑๑๗.

117.

ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ;

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ, คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ.

“왁깔리와 받라부다와 알라위-고따마가 믿음을 확립하여 해탈에 이른 것처럼, 삥기야여, 그대도 믿음을 확고히 하라. 그러면 그대는 죽음의 영역 저편(열반)으로 가게 되리라.”라고 세존께서 말씀하셨습니다.

ยถา [Pg.223] อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จาติ ยถา วกฺกลิตฺเถโร สทฺโธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุตฺโต สทฺธาธิปเตยฺโย อรหตฺตปฺปตฺโต, ยถา ภทฺราวุโธ เถโร สทฺโธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุตฺโต สทฺธาธิปเตยฺโย อรหตฺตปฺปตฺโต, ยถา อาฬวิโคตโม เถโร สทฺโธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุตฺโต สทฺธาธิปเตยฺโย อรหตฺตปฺปตฺโตติ – ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ.

‘왁깔리와 받라부다와 알라위-고따마가 믿음을 확립한 것처럼’이란, 왁깔리 장로가 믿음을 가지고 믿음을 중시하며 믿음을 앞세우고 믿음에 전념하며 믿음을 주도권으로 삼아 아라한과에 도달한 것처럼, 또한 받라부다 장로가 믿음을 중시하고 앞세워 아라한과에 도달한 것처럼, 알라위-고따마 장로가 믿음을 중시하고 앞세워 아라한과에 도달한 것처럼 하라는 뜻입니다. 이것이 ‘왁깔리와 받라부다와 알라위-고따마가 믿음을 확립한 것처럼’이라는 구절의 의미입니다.

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธนฺติ เอวเมว ตฺวํ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกปฺเปหิ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกปฺเปหิ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกปฺเปหิ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ, สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกปฺเปหีติ – เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ.

"이와 같이 그대도 신심을 놓아라(확립하라)." '이와 같이 그대도 신심을 놓아라, 널리 놓아라, 아주 널리 놓아라, 확신을 가져라, 확립하라.' '"모든 형성된 것들은 무상하다"라는 신심을 놓아라, 널리 놓아라, 아주 널리 놓아라, 확신을 가져라, 확립하라. "모든 형성된 것들은 괴로움이다"... (중략) ... "모든 법들은 무아이다"라는 신심을 놓아라, 널리 놓아라, 아주 널리 놓아라, 확신을 가져라, 확립하라. "무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 소멸하는 성질의 것이다"라는 신심을 놓아라, 널리 놓아라, 아주 널리 놓아라, 확신을 가져라, 확립하라. 이것이 '이와 같이 그대도 신심을 놓아라'라는 구절의 의미이다.

คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารนฺติ มจฺจุเธยฺยํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ, โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารนฺติ ตฺวํ ปารํ คมิสฺสสิ, ปารํ อธิคมิสฺสสิ, ปารํ ผสฺสิสฺสสิ, ปารํ สจฺฉิกริสฺสสีติ – คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ. เตนาห ภควา –

"핑기야여, 그대는 죽음의 영역의 저편으로 갈 것이다"에서 '죽음의 영역'은 번뇌와 오온과 업의 형성(행)들을 말한다. '죽음의 영역의 저편'은 불사(不死)인 열반을 말하니, 그것은 모든 형성의 가라앉음이며, 모든 집착의 버림이며, 갈애의 멸진이며, 탐욕의 빛바램(이탐)이며, 소멸이며, 열반이다. "핑기야여, 그대는 죽음의 영역의 저편으로 갈 것이다"라는 것은 그대가 저편으로 갈 것이며, 저편에 도달할 것이며, 저편을 접할 것이며, 저편을 실현할 것이라는 뜻이다. 그리하여 세존께서 말씀하셨다.

‘‘ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ;

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ,คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปาร’’นฺติ.

"왓칼리와 바드라부다와 알라위-고따마가 신심을 확립하여 해탈한 것처럼, 이와 같이 그대도 신심을 놓아라(확립하라). 핑기야여, 그대는 죽음의 영역의 저편으로 갈 것이다."

๑๑๘.

118.

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ;

วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, อขิโล ปฏิภานวา .

"저는 성자의 말씀을 듣고 이처럼 더욱 청정한 믿음을 가집니다. (그분은) 덮개를 걷어내신 정등각자이시며, 가시가 없으시고 달변이십니다."라고 핑기야 존자가 말했다.

เอส ภิยฺโย ปสีทามีติ เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย สทฺทหามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย โอกปฺเปมิ, ภิยฺโย ภิยฺโย อธิมุจฺจามิ; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย สทฺทหามิ[Pg.224], ภิยฺโย ภิยฺโย โอกปฺเปมิ, ภิยฺโย ภิยฺโย อธิมุจฺจามิ; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทามิ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทามิ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย สทฺทหามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย โอกปฺเปมิ, ภิยฺโย ภิยฺโย อธิมุจฺจามีติ – เอส ภิยฺโย ปสีทามิ.

"이처럼 더욱 청정한 믿음을 가집니다"라는 것은 이처럼 더욱 믿고, 더욱더 신뢰하며, 더욱더 확신하며, 더욱더 확고하게 결정한다는 뜻이다. "모든 형성된 것들은 무상하다"라며 더욱더 믿고, 더욱더 신뢰하며, 더욱더 확신하며, 더욱더 확고하게 결정한다. "모든 형성된 것들은 괴로움이다"... (중략) ... "모든 법들은 무아이다"... (중략) ... "무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 소멸하는 성질의 것이다"라며 더욱더 믿고, 더욱더 신뢰하며, 더욱더 확신하며, 더욱더 확고하게 결정한다. 이것이 '이처럼 더욱 청정한 믿음을 가집니다'라는 구절의 의미이다.

สุตฺวาน มุนิโน วโจติ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. สุตฺวาน มุนิโน วโจติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวาน อุคฺคเหตฺวาน อุปธารยิตฺวาน อุปลกฺขยิตฺวานาติ – สุตฺวาน มุนิโน วโจ.

"성자의 말씀을 듣고"라는 구절에서 '성자(muni)'란 지혜(mona)를 말한다. ... (중략) ... 집착의 그물을 넘어서신 그분이 성자이시다. "성자의 말씀을 듣고"라는 것은 당신의 말씀, 언표, 설법, 훈계, 교계를 듣고, 귀 기울여 듣고, 받아들이고, 지니고, 관찰하고, 표상을 취하였다는 뜻이다. 이것이 '성자의 말씀을 듣고'라는 구절의 의미이다.

วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธติ. ฉทนนฺติ ปญฺจ ฉทนานิ – ตณฺหาฉทนํ, ทิฏฺฐิฉทนํ, กิเลสฉทนํ, ทุจฺจริตฉทนํ, อวิชฺชาฉทนํ. ตานิ ฉทนานิ พุทฺธสฺส ภควโต วิวฏานิ วิทฺธํสิตานิ สมุคฺฆาฏิตานิ ปหีนานิ สมุจฺฉินฺนานิ วูปสนฺตานิ ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ อภพฺพุปฺปตฺติกานิ ญาณคฺคินา ทฑฺฒานิ. ตสฺมา พุทฺโธ วิวฏจฺฉโท. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ – วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ.

"덮개를 걷어내신 정등각자"라는 구절에서 '덮개'란 갈애의 덮개, 사견의 덮개, 번뇌의 덮개, 악행의 덮개, 무명의 덮개라는 다섯 가지 덮개를 말한다. 부처님 세존께서는 이러한 덮개들을 여시고, 파괴하시고, 뿌리 뽑으시고, 버리시고, 끊어내시고, 고요하게 하시고, 가라앉히시고, 다시는 일어나지 않게 하셨으며 지혜의 불로 태워버리셨다. 그러므로 부처님은 '덮개를 걷어내신 분'이다. '부처님'이란 세존을 가리키며... (중략) ... 부처라는 이름은 실현된 명칭이다. 이것이 '덮개를 걷어내신 정등각자'라는 구절의 의미이다.

อขิโล ปฏิภานวาติ. อขิโลติ ราโค ขิโล, โทโส ขิโล, โมโห ขิโล, โกโธ ขิโล, อุปนาโห…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา ขิลา. เต ขิลา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อขิโล.

"가시가 없으시고 달변이신"이라는 구절에서 '가시(khila)'란 탐욕의 가시, 성냄의 가시, 어리석음의 가시, 분노의 가시, 원한의 가시... (중략) ... 모든 해로운 업의 형성들이 가시이다. 부처님 세존께서는 이러한 가시들을 버리셨고, 뿌리째 뽑으셨으며, 줄기만 남은 야자수처럼 만드셨고, 존재하지 않게 하셨으며, 미래에 다시는 생겨나지 않게 하셨다. 그러므로 부처님은 '가시가 없는 분'이시다.

ปฏิภานวาติ ตโย ปฏิภานวนฺโต – ปริยตฺติ ปฏิภานวา, ปริปุจฺฉาปฏิภานวา, อธิคมปฏิภานวา. กตโม ปริยตฺติปฏิภานวา? อิเธกจฺจสฺส พุทฺธวจนํ ปริยาปุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. ตสฺส ปริยตฺตึ นิสฺสาย ปฏิภาติ – อยํ ปริยตฺติปฏิภานวา.

"달변이신(지혜가 빛나시는)"에는 교학의 달변가, 질문의 달변가, 증득의 달변가의 세 종류가 있다. 무엇이 교학의 달변가인가? 여기 어떤 이가 부처님의 말씀인 경, 응송, 해설, 게송, 감흥어, 여시어, 본생담, 미증유법, 교리문답을 배운다. 그는 그 교학을 의지하여 지혜가 빛나니, 이것이 교학의 달변가이다.

กตโม ปริปุจฺฉาปฏิภานวา? อิเธกจฺโจ ปริปุจฺฉิตา โหติ อตฺเถ จ ญาเย จ ลกฺขเณ จ การเณ จ ฐานาฐาเน จ. ตสฺส ปริปุจฺฉํ นิสฺสาย ปฏิภาติ – อยํ ปริปุจฺฉาปฏิภานวา.

무엇이 질문의 달변가인가? 여기 어떤 이가 의미와 원리와 특징과 원인과 합당함과 합당하지 않음에 대해 질문하는 자이다. 그는 그 질문을 의지하여 지혜가 빛나니, 이것이 질문의 달변가이다.

กตโม [Pg.225] อธิคมปฏิภานวา? อิเธกจฺจสฺส อธิคตา โหนฺติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, จตฺตาโร อริยมคฺคา, จตฺตาริ สามญฺญผลานิ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย, ฉ อภิญฺญาโย. ตสฺส อตฺโถ ญาโต, ธมฺโม ญาโต, นิรุตฺติ ญาตา. อตฺเถ ญาเต อตฺโถ ปฏิภาติ, ธมฺเม ญาเต ธมฺโม ปฏิภาติ, นิรุตฺติยา ญาตาย นิรุตฺติ ปฏิภาติ. อิเมสุ ตีสุ ญาเณสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. ภควา อิมาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา พุทฺโธ ปฏิภานวา. ยสฺส ปริยตฺติ นตฺถิ, ปริปุจฺฉา นตฺถิ, อธิคโม นตฺถิ, กึ ตสฺส ปฏิภายิสฺสตีติ – อขิโล ปฏิภานวา. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

무엇이 증득의 달변가인가? 여기 어떤 이가 사념처, 사정근, 사여의족, 오근, 오력, 칠보리분, 성스러운 팔정도, 네 가지 성스러운 도, 네 가지 사문과, 네 가지 무애해, 여섯 가지 신통을 증득한다. 그는 의미를 알고, 법을 알고, 어원을 안다. 의미를 알기에 의미에 대한 지혜가 빛나고, 법을 알기에 법에 대한 지혜가 빛나며, 어원을 알기에 어원에 대한 지혜가 빛난다. 이 세 가지 지혜에 대한 지혜가 변재무애해이다. 세존께서는 이 변재무애해를 갖추셨고, 완전히 갖추셨으며, 도달하셨고, 도달하여 머무시며, 성취하셨고, 구족하셨다. 그러므로 부처님은 '달변이신 분'이다. 교학도 없고, 질문도 없으며, 증득도 없는 자에게 어찌 지혜가 빛나겠는가? 이것이 '가시가 없으시고 달변이신'이라는 구절의 의미이다. 그래서 핑기야 장로가 말했다.

‘‘เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ;

วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, อขิโล ปฏิภานวา’’ติ.

"저는 성자의 말씀을 듣고 이처럼 더욱 청정한 믿음을 가집니다. (그분은) 덮개를 걷어내신 정등각자이시며, 가시가 없으시고 달변이십니다."

๑๑๙.

119.

อธิเทเว อภิญฺญาย, สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ ;

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา, กงฺขีนํ ปฏิชานตํ.

(세존께서는) 신들 중의 신이신 분들을 최상의 지혜로 아시고, 자신과 타인의 모든 것을 아셨다. 질문의 끝을 내시는 분이며, 의혹을 가진 자들이 (자신의 의혹을) 고백하는 분인 스승이시다.

อธิเทเว อภิญฺญายาติ. เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. กตเม สมฺมุติเทวา? สมฺมุติเทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน จ ราชกุมาโร จ เทวิโย จ. อิเม วุจฺจนฺติ สมฺมุติเทวา. กตเม อุปปตฺติเทวา? อุปปตฺติเทวา วุจฺจนฺติ จาตุมหาราชิกา เทวา ตาวตึสา เทวา…เป… พฺรหฺมกายิกา เทวา, เย จ เทวา ตทุตฺตริ. อิเม วุจฺจนฺติ อุปปตฺติเทวา. กตเม วิสุทฺธิเทวา? วิสุทฺธิเทวา วุจฺจนฺติ ตถาคตา ตถาคตสาวกา อรหนฺโต ขีณาสวา, เย จ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา. อิเม วุจฺจนฺติ วิสุทฺธิเทวา. ภควา สมฺมุติเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย อุปปตฺติเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย, วิสุทฺธิเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อธิเทเว อภิญฺญาย.

'천상(신들)에 대해 수승한 지혜로 안다'는 것에서 '천상(신들)'이란 세 종류의 신, 곧 세속적 신(sammutideva), 태생적 신(upapattideva), 청정의 신(visuddhideva)을 말한다. 세속적 신이란 누구인가? 왕, 왕자, 왕비를 세속적 신이라 부른다. 이들이 세속적 신이다. 태생적 신이란 누구인가? 사대왕천의 신들, 삼십삼천의 신들... 색계 범천의 신들, 그리고 그 이상의 신들을 태생적 신이라 부른다. 이들이 태생적 신이다. 청정의 신이란 누구인가? 여래와 여래의 제자들, 번뇌가 다한 아라한들, 그리고 벽지불들을 청정의 신이라 부른다. 이들이 청정의 신이다. 세존께서는 세속적 신들에 대해 그들을 능가하는 신(Adhideva)의 상태를 만드는 법을 수승한 지혜로 아시고, 태생적 신들에 대해 수승한 지혜로 아시고, 청정의 신들에 대해 수승한 지혜로 아시고, 즉 알고 비교하고 판단하고 명확히 하여 분명하게 하셨다는 의미가 '천상에 대해 수승한 지혜로 안다'이다.

สพฺพํ [Pg.226] เวทิ ปโรปรนฺติ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อธิเทวกเร ธมฺเม เวทิ อญฺญาสิ อผสฺสิ ปฏิวิชฺฌิ. กตเม อตฺตโน อธิเทวกรา ธมฺมา? สมฺมาปฏิปทา อนุโลมปฏิปทา อปจฺจนีกปฏิปทา อนฺวตฺถปฏิปทา ธมฺมานุธมฺมปฏิปทา สีเลสุ ปริปูรการิตา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สติสมฺปชญฺญํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. อิเม วุจฺจนฺติ อตฺตโน อธิเทวกรา ธมฺมา.

'모든 안팎을 다 알았다'는 것은 세존께서 자신과 타인의 '아디데바(신을 능가하는 존재)로 만드는 법'을 알고 이해하고 체득하고 통달하셨음을 의미한다. 자신을 아디데바로 만드는 법은 무엇인가? 바른 실천, 순응하는 실천, 거스르지 않는 실천, 이치에 맞는 실천, 법에 부합하는 실천, 계율을 원만하게 지킴, 감각기관의 문을 잘 지킴, 음식에 적당량을 앎, 깨어 있음에 전념함, 마음챙김과 알아차림, 네 가지 마음챙김의 확립(사념처)... 성스러운 여덟 가지 길(팔정도)이다. 이것들을 자신을 아디데바로 만드는 법이라 한다.

กตเม ปเรสํ อธิเทวกรา ธมฺมา? สมฺมาปฏิปทา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. อิเม วุจฺจนฺติ ปเรสํ อธิเทวกรา ธมฺมา. เอวํ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อธิเทวกเร ธมฺเม เวทิ อญฺญาสิ อผสฺสิ ปฏิวิชฺฌีติ – สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ.

타인을 아디데바로 만드는 법은 무엇인가? 바른 실천... 성스러운 여덟 가지 길이다. 이와 같이 세존께서 자신과 타인의 아디데바로 만드는 법을 알고 이해하고 체득하고 통달하셨기에 '모든 안팎을 다 알았다'고 한다.

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถาติ ภควา ปารายนิกปญฺหานํ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโร; สภิยปญฺหานํ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโร; สกฺกปญฺหานํ…เป… สุยามปญฺหานํ… ภิกฺขุปญฺหานํ… ภิกฺขุนีปญฺหานํ… อุปาสกปญฺหานํ… อุปาสิกาปญฺหานํ… ราชปญฺหานํ… ขตฺติยปญฺหานํ… พฺราหฺมณปญฺหานํ… เวสฺสปญฺหานํ… สุทฺทปญฺหานํ… เทวปญฺหานํ… พฺรหฺมปญฺหานํ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโรติ – ปญฺหานนฺตกโร. สตฺถาติ ภควา สตฺถวาโห. ยถา สตฺถวาโห สตฺเถ กนฺตารํ ตาเรติ, โจรกนฺตารํ ตาเรติ, วาฬกนฺตารํ ตาเรติ, ทุพฺภิกฺขกนฺตารํ ตาเรติ, นิรุทกกนฺตารํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ นิตฺถาเรติ ปตาเรติ, เขมนฺตภูมึ สมฺปาเปติ; เอวเมว ภควา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรติ, ชาติกนฺตารํ ตาเรติ, ชรากนฺตารํ…เป… พฺยาธิกนฺตารํ… มรณกนฺตารํ… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสกนฺตารํ ตาเรติ, ราคกนฺตารํ ตาเรติ, โทสกนฺตารํ… โมหกนฺตารํ… มานกนฺตารํ… ทิฏฺฐิกนฺตารํ… กิเลสกนฺตารํ… ทุจฺจริตกนฺตารํ ตาเรติ, ราคคหนํ ตาเรติ, โทสคหนํ ตาเรติ, โมหคหนํ… ทิฏฺฐิคหนํ… กิเลสคหนํ… ทุจฺจริตคหนํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ นิตฺถาเรติ ปตาเรติ; เขมนฺตํ อมตํ นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ – เอวมฺปิ ภควา สตฺถวาโห.

'질문을 끝내시는 스승'이란 세존께서 바라야나의 질문들에 대해 끝을 맺고 한계를 정하며 구분을 짓고 결론을 내시는 분임을 의미한다. 사비야의 질문들, 제석천의 질문들... 수야마 천왕의 질문들, 비구들의 질문들, 비구니들의 질문들, 우바새들의 질문들, 우바이들의 질문들, 왕들의 질문들, 크샤트리아의 질문들, 브라만·바이샤·수드라의 질문들, 신들의 질문들, 범천의 질문들의 끝을 맺고 한계를 정하며 구분을 짓고 결론을 내시는 분이기에 '질문을 끝내시는 분'이라 한다. '스승(Satthā)'이란 세존께서 상단의 지도자(Satthavāho)이심을 의미한다. 상단의 지도자가 상단을 이끌고 도적의 위험, 맹수의 위험, 기근의 위험, 물이 없는 위험이 있는 거친 땅을 건너게 하여 안전한 땅에 도달하게 하듯, 이와 같이 상단의 지도자이신 세존께서는 중생들을 거친 땅에서 건너게 하신다. 태어남의 거친 땅, 늙음·병듦·죽음·슬픔·비탄·고통·불행·절망의 거친 땅을 건너게 하시고, 탐욕·성냄·어리석음·자만·사견·번뇌·악행의 거친 땅을 건너게 하시며, 탐욕의 덤불, 성냄의 덤불, 어리석음·사견·번뇌·악행의 덤불을 건너고 벗어나고 통과하게 하시어, 안전하고 죽음이 없는 니바나(열반)에 이르게 하신다. 이런 의미에서 세존은 상단의 지도자이시다.

อถ วา, ภควา เนตา วิเนตา อนุเนตา ปญฺญเปตา นิชฺฌาเปตา เปกฺขตา ปสาเทตาติ, เอวํ ภควา สตฺถวาโห. อถ วา, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส [Pg.227] มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตาติ, เอวมฺปิ ภควา สตฺถวาโหติ – ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา.

또한 세존께서는 (중생들을) 인도하시는 분, 길들이시는 분, 설득하시는 분, 의미를 알게 하시는 분, 의미를 관찰하게 하시는 분, 수행에 전념하게 하시는 분, 수행의 결과로 청정하게 하시는 분이시기에 상단의 지도자라 한다. 혹은 세존께서는 일어나지 않은 도(道)를 일어나게 하시고, 생겨나지 않은 도를 생겨나게 하시며, 설해지지 않은 도를 설하시는 분이시고, 도를 아시는 분(maggaññū), 도를 꿰뚫으시는 분(maggavidū), 도에 능숙하신 분(maggakovido)이시다. 그리고 지금 그 제자들은 그 도를 따라 수행하며 머물고 나중에 (그 덕성을) 구족하게 된다. 이와 같이 세존은 상단의 지도자이시며 '질문을 끝내시는 스승'이시다.

กงฺขีนํ ปฏิชานตนฺติ สกงฺขา อาคนฺตฺวา นิกฺกงฺขา สมฺปชฺชนฺติ, สลฺเลขา อาคนฺตฺวา นิลฺเลขา สมฺปชฺชนฺติ, สทฺเวฬฺหกา อาคนฺตฺวา นิทฺเวฬหกา สมฺปชฺชนฺติ, สวิจิกิจฺฉา อาคนฺตฺวา นิพฺพิจิกิจฺฉา สมฺปชฺชนฺติ, สราคา อาคนฺตฺวา วีตราคา สมฺปชฺชนฺติ, สโทสา อาคนฺตฺวา วีตโทสา สมฺปชฺชนฺติ, สโมหา อาคนฺตฺวา วีตโมหา สมฺปชฺชนฺติ, สกิเลสา อาคนฺตฺวา นิกฺกิเลสา สมฺปชฺชนฺตีติ – กงฺขีนํ ปฏิชานตํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

'의심하는 자들을 확신케 하시는 분'이란 의심이 있는 자들이 와서 의심이 없게 되고, 번뇌가 있는 자들이 와서 번뇌가 없게 되며, 두 마음을 품은 자들이 와서 두 마음이 없게 되고, 회의적 의심이 있는 자들이 와서 회의적 의심이 없게 되며, 탐욕이 있는 자들이 와서 탐욕이 없게 되고, 성냄이 있는 자들이 와서 성냄이 없게 되며, 어리석음이 있는 자들이 와서 어리석음이 없게 되고, 번뇌가 있는 자들이 와서 번뇌가 없게 됨을 의미한다. 이것이 '의심하는 자들을 확신케 함'의 뜻이다. 그래서 핑기야 장로는 이렇게 말했다.

‘‘อธิเทเว อภิญฺญาย, สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ;

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา, กงฺขีนํ ปฏิชานต’’นฺติ.

"천상에 대해 수승한 지혜로 아시고, 모든 안팎을 다 아셨으며, 질문을 끝내시는 스승이시요, 의심하는 자들을 확신케 하시는 분입니다."

๑๒๐.

120.

อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ;

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา, เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตํ.

"결코 흔들리지 않고 동요하지 않으며 그 어디에도 비길 데 없는 (열반에) 저는 반드시 도달할 것이며 이에 대해 제게 의심은 없습니다. 저를 이와 같이 (열반에) 확신을 가진 마음을 가진 자로 기억해 주소서."라고 핑기야 장로는 일컬었다.

อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อสํหีรํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อสํหีรนฺติ ราเคน โทเสน โมเหน โกเธน อุปนาเหน มกฺเขน ปฬาเสน อิสฺสาย มจฺฉริเยน มายาย สาเฐยฺเยน ถมฺเภน สารมฺเภน มาเนน อติมาเนน มเทน ปมาเทน สพฺพกิเลเสหิ สพฺพทุจฺจริเตหิ สพฺพปริฬาเหหิ สพฺพาสเวหิ สพฺพทรเถหิ สพฺพสนฺตาเปหิ สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ อสํหาริยํ นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ – อสํหีรํ.

'결코 흔들리지 않고 동요하지 않는 것'에서 '결코 흔들리지 않는 것'이란 죽음이 없는 열반을 말한다. 그것은 모든 형성된 것의 가라앉음(제행적멸)이며, 모든 집착의 버림이고, 갈애의 소멸이며, 이욕이고, 소멸이며, 열반이다. '흔들리지 않는다'는 것은 탐욕, 성냄, 어리석음, 분노, 원한, 비하, 오만, 질투, 인색, 기만, 간사함, 고집, 다툼, 자만, 과도한 자만, 취함, 방종, 모든 번뇌, 모든 악행, 모든 번뇌의 열기, 모든 아사와(누락), 모든 고통, 모든 고뇌, 모든 해로운 형성(아쿠살라비상카라)에 의해 흔들리거나 움직이지 않음을 뜻한다. 열반은 영원하고 견고하며 상주하고 변하지 않는 법이다. 이것이 '결코 흔들리지 않는 것'의 의미이다.

อสํกุปฺปนฺติ อสํกุปฺปํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. นิพฺพานสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย นตฺถิ, น ตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ – อสํหีรํ อสํกุปฺปํ.

'동요하지 않는 것'이란 죽음이 없는 열반을 말한다. 그것은 모든 형성된 것의 가라앉음... 소멸이며 열반이다. 열반은 생겨남(생)이 나타나지 않고, 사라짐(멸)이 없으며, 그것의 변함(노) 또한 나타나지 않는다. 열반은 영원하고 견고하며 상주하고 변하지 않는 법이다. 이것이 '결코 흔들리지 않고 동요하지 않는 것'의 의미이다.

ยสฺส [Pg.228] นตฺถิ อุปมา กฺวจีติ. ยสฺสาติ นิพฺพานสฺส. นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฏิภาโค นตฺถิ, น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ. กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

"그 어디에도 비길 데 없는 것"에서 '그(Yassa)'란 열반을 뜻한다. '비길 데 없다'는 것은 비유할 것이 없고, 비교할 것이 없으며, 대등한 것이 없고, 견줄 것이 없어서 존재하지도 발견되지도 않는다는 뜻이다. '그 어디에도'란 내부에서나 외부에서나, 혹은 내부와 외부 모두에서나 그 어떤 곳에서도 그러함을 의미한다. 이것이 '그 어디에도 비길 데 없는 것'의 의미이다.

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขาติ. อทฺธาติ เอกํสวจนํ นิสฺสํสยวจนํ นิกฺกงฺขวจนํ อทฺเวชฺฌวจนํ อทฺเวฬฺหกวจนํ นิโยควจนํ อปณฺณกวจนํ อวิรทฺธวจนํ อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติ. คมิสฺสามีติ คมิสฺสามิ อธิคมิสฺสามิ ผสฺสิสฺสามิ สจฺฉิกริสฺสามีติ – อทฺธา คมิสฺสามิ. น เมตฺถ กงฺขาติ. เอตฺถาติ นิพฺพาเน กงฺขา นตฺถิ, วิจิกิจฺฉา นตฺถิ, ทฺเวฬฺหกํ นตฺถิ, สํสโย นตฺถิ, น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ, ปหีโน สมุจฺฉินฺโน วูปสนฺโต ปฏิปฺปสฺสทฺโธ อภพฺพุปฺปตฺติโก ญาณคฺคินา ทฑฺโฒติ – อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา.

'나는 확실히 갈 것이며 이에 대해서는 의심이 없다'라는 구절에서, ‘확실히(addhā)’라는 말은 단정적인 말, 의심이 없는 말, 회의가 없는 말, 이중적인 의미가 없는 말, 머뭇거림이 없는 말, 결정적인 말, 거짓이 없는 말, 어긋남이 없는 말이며, ‘확실히’라는 것은 확정적인 말이다. ‘갈 것이다(gamissāmi)’라는 말은 갈 것이요, 도달할 것이요, 체득할 것이요, 실현할 것이라는 뜻으로, 곧 확실히 가겠다는 것이다. ‘이에 대해서는 의심이 없다’는 것은, 이에 대해서 즉 열반에 대해서는 의혹이 없고, 회의가 없고, 머뭇거림이 없고, 의심이 없다는 것이다. 그것이 존재하지 않고, 발견되지 않으며, 이미 버려졌고, 단절되었고, 가라앉았고, 안온해졌으며, 다시는 생겨나지 않게 되었고, 지혜의 불로 태워졌음을 의미한다. 이것이 '확실히 갈 것이며 이에 대해서는 의심이 없다'라는 말의 뜻이다.

เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ. เอวํ มํ ธาเรหีติ เอวํ มํ อุปลกฺเขหิ. อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ นิพฺพานนินฺนํ นิพฺพานโปณํ นิพฺพานปพฺภารํ นิพฺพานาธิมุตฺตนฺติ – เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

'이와 같이 나를 마음이 기운 자로 기억해 주십시오'라는 구절에서, ‘이와 같이 나를 기억해 주십시오’라는 말은 이와 같이 나를 알아달라는 뜻이다. ‘마음이 기운 자(adhimuttacitta)’란 열반으로 향하고, 열반으로 기울고, 열반으로 굽어지고, 열반에 몰입한 마음을 가진 자라는 뜻이다. 이것이 '이와 같이 나를 마음이 기운 자로 기억해 주십시오'라는 말의 뜻이다. 그래서 핑기야 장로는 다음과 같이 말했다.

‘‘อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ;

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา, เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺต’’นฺติ.

“빼앗을 수 없고 흔들림이 없으며 그 무엇과도 비교할 수 없는 것(열반)에 나는 확실히 갈 것이며, 이에 대해서는 의심이 없으니, 이와 같이 나를 열반에 마음이 기운 자로 기억해 주십시오.”

ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทโส อฏฺฐารสโม.

파라야나 품에 뒤이어 부른 게송에 대한 주해(Pārāyanānugītigāthāniddesa), 그 열여덟 번째 장이 끝났다.

ปารายนวคฺโค สมตฺโต.

파라야나 품(Pārāyanavagga)이 끝났다.

ขคฺควิสาณสุตฺโต

무소의 뿔 경(Khaggavisāṇasutta)

ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส

무소의 뿔 경에 대한 주해(Khaggavisāṇasuttaniddesa)

ปฐมวคฺโค

첫 번째 품(Paṭhamavagga)

๑๒๑.

121.

สพฺเพสุ [Pg.229] ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ;

น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

모든 살아있는 존재들에게 폭력을 버리고, 그들 가운데 그 누구도 해치지 않으며, 자식조차 원하지 않는데 하물며 동반자를 어찌 원하겠는가. 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑนฺติ. สพฺเพสูติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – สพฺเพสูติ. ภูเตสูติ ภูตา วุจฺจนฺติ ตสา จ ถาวรา จ. ตสาติ เยสํ ตสิตตณฺหา อปฺปหีนา, เยสญฺจ ภยเภรวา อปฺปหีนา. กึการณา วุจฺจนฺติ ตสา? เต ตสนฺติ อุตฺตสนฺติ ปริตสนฺติ ภาสนฺติ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ, ตํการณา วุจฺจนฺติ ตสา. ถาวราติ เยสํ ตสิตตณฺหา ปหีนา, เยสญฺจ ภยเภรวา ปหีนา. กึการณา วุจฺจนฺติ ถาวรา? เต น ตสนฺติ น อุตฺตสนฺติ น ปริตสนฺติ น ภายนฺติ น สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ, ตํการณา วุจฺจนฺติ ถาวรา. ทณฺฑนฺติ ตโย ทณฺฑา – กายทณฺโฑ วจีทณฺโฑ มโนทณฺโฑ. ติวิธํ กายทุจฺจริตํ กายทณฺโฑ, จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ วจีทณฺโฑ, ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ มโนทณฺโฑ. สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑนฺติ สพฺเพสุ ภูเตสุ ทณฺฑํ นิธาย นิทหิตฺวา.

‘모든 살아있는 존재들에게 폭력을 버리고’에서, ‘모든(sabbesu)’이란 전부를 통틀어, 온갖 방식으로, 남김없이, 빠짐없이 다한다는 포괄적인 말이다. ‘살아있는 존재들(bhūtesu)’이란 동요하는 존재(tasā)와 평온한 존재(thāvarā)를 일컫는다. ‘동요하는 존재’란 갈애를 버리지 못한 자들이며, 두려움과 공포를 버리지 못한 자들이다. 왜 그들을 ‘동요하는 존재’라 부르는가? 그들은 동요하고, 크게 동요하고, 사방으로 떨며, 두려워하고, 전율하기 때문에 ‘동요하는 존재’라 부른다. ‘평온한 존재’란 갈애를 버린 자들이며, 두려움과 공포를 버린 자들이다. 왜 그들을 ‘평온한 존재’라 부르는가? 그들은 동요하지 않고, 크게 동요하지 않고, 떨지 않으며, 두려워하지 않고, 전율하지 않기 때문에 ‘평온한 존재’라 부른다. ‘폭력(daṇḍa)’이란 세 가지 폭력이니, 몸의 폭력, 말의 폭력, 마음의 폭력이다. 세 가지 몸의 악행이 몸의 폭력이고, 네 가지 말의 악행이 말의 폭력이며, 세 가지 마음의 악행이 마음의 폭력이다. ‘모든 살아있는 존재들에게 폭력을 버리고’란 모든 존재에 대하여 폭력을 내려놓고, 포기하고, 버렸다는 뜻이다.

อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสนฺติ เอกเมกมฺปิ สตฺตํ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา อนฺทุยา วา รชฺชุยา วา อวิเหฐยนฺโต, สพฺเพปิ สตฺเต ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา อนฺทุยา วา รชฺชุยา วา อวิเหฐยนฺโตติ – อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ.

‘그들 가운데 그 누구도 해치지 않으며’란 단 한 명의 중생이라도 손이나 흙덩이나 몽둥이나 칼이나 밧줄이나 끈으로 해치지 않는 것이며, 모든 중생을 손이나 흙덩이나 몽둥이나 칼이나 밧줄이나 끈으로 해치지 않는 것을 의미한다. 이것이 ‘그들 가운데 그 누구도 해치지 않으며’의 뜻이다.

น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายนฺติ. นาติ ปฏิกฺเขโป; ปุตฺตาติ จตฺตาโร ปุตฺตา – อตฺรโช ปุตฺโต, เขตฺตโช ปุตฺโต, ทินฺนโก ปุตฺโต, อนฺเตวาสิโก ปุตฺโต. สหายนฺติ สหายา วุจฺจนฺติ เยหิ สห อาคมนํ ผาสุ, คมนํ ผาสุ, คมนาคมนํ ผาสุ, ฐานํ ผาสุ, นิสชฺชนํ ผาสุ, สยนํ ผาสุ, อาลปนํ ผาสุ, สลฺลปนํ ผาสุ, อุลฺลปนํ ผาสุ, สมุลฺลปนํ ผาสุ[Pg.230]. น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายนฺติ ปุตฺตมฺปิ น อิจฺเฉยฺย น สาทิเยยฺย น ปตฺถเยยฺย น ปิหเยยฺย นาภิชปฺเปยฺย, กุโต มิตฺตํ วา สนฺทิฏฺฐํ วา สมฺภตฺตํ วา สหายํ วา อิจฺเฉยฺย สาทิเยยฺย ปตฺถเยยฺย ปิหเยยฺย อภิชปฺเปยฺยาติ – น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายํ.

‘자식조차 원하지 않는데 하물며 동반자를 어찌 원하겠는가’에서, ‘아니함(na)’은 거부하는 말이다. ‘자식(puttā)’에는 친자식, 양자, 하사받은 자식, 제자라는 네 종류의 자식이 있다. ‘동반자(sahāya)’란 함께 오고 가고, 서고, 앉고, 자고, 말을 걸고, 담소를 나누고, 말을 주고받는 것이 편안한 사람들을 일컫는다. ‘자식조차 원하지 않는데 하물며 동반자를 원하겠는가’란 자식조차 원하지 않고 즐거워하지 않으며 열망하거나 그리워하거나 갈구하지 않는데, 하물며 친구나 지인이나 친한 이나 동반자를 어찌 원하고 즐거워하고 열망하고 그리워하며 갈구하겠는가라는 뜻이다.

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เอโกติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก, เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก, เอโก อนุตฺตรํ ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

‘무소의 뿔처럼 혼자서 가라’에서, ‘홀로(eko)’란 그 벽지불이 출가의 관점에서 홀로이고, 조력자가 없다는 의미에서 홀로이며, 갈애를 버렸다는 의미에서 홀로이고, 탐욕이 완전히 없기에 홀로이며, 성냄이 완전히 없기에 홀로이고, 어리석음이 완전히 없기에 홀로이며, 번뇌가 전혀 없기에 홀로이고, 유일한 길(일승도)을 가기에 홀로이며, 위없는 벽지보리를 스스로 깨달았기에 홀로라는 뜻이다.

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก? โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา สนฺนิธิปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก.

어떻게 그 벽지불이 출가의 관점에서 홀로인가? 그 벽지불은 재가 생활의 모든 장애를 끊고, 처자와 친지, 재물의 장애를 끊고, 머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고 집에서 나와 집 없는 곳으로 출가하여, 아무것도 소유하지 않은 상태에 이르러 혼자서 다니고 머물고 행동하고 생활하며 자신을 지키고 살아간다. 이와 같이 그 벽지불은 출가의 관점에서 홀로이다.

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อทุติยฏฺเฐน เอโก? โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน เอโก อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ. โส เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก อภิกฺกมติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก รโห นิสีทติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อทุติยฏฺเฐน เอโก.

어떻게 그 벽지불이 조력자가 없다는 의미에서 홀로인가? 그는 이와 같이 출가하여 홀로 숲이나 벽지의 처소, 소음이 없고 정적이 흐르며 사람의 발길이 닿지 않고 은둔하여 명상하기에 적당한 곳에 머문다. 그는 혼자 가고, 혼자 서고, 혼자 앉고, 혼자 잠자리에 들고, 혼자 마을에 탁발하러 들어가며, 혼자 나아가고 돌아오며, 혼자 은밀한 곳에 앉고 경행을 닦으며, 홀로 다니고 머물고 행동하고 생활하며 자신을 지키고 살아간다. 이와 같이 그 벽지불은 조력자가 없다는 의미에서 홀로이다.

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก? โส เอวํ เอโก อทุติโย อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต มหาปธานํ ปทหนฺโต มารํ สเสนกํ นมุจึ กณฺหํ ปมตฺตพนฺธุํ วิธเมตฺวา จ ตณฺหาชาลินึ วิสริตํ วิสตฺติกํ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํคเมสิ.

어떻게 그 벽지불이 갈애를 버렸다는 의미에서 홀로인가? 그는 이와 같이 짝 없이 홀로 방일하지 않고 용맹 정진하며 마음을 열반에 두어 머물면서, 큰 정진을 행하여 군대를 거느린 마라, 즉 남무치이자 흑마(黑魔)요 방일한 자의 친속인 마라를 물리치고, 사방으로 뻗어 나가는 갈애의 그물을 버리고 제거하고 없애어 다시는 생겨나지 않게 하였다.

‘‘ตณฺหาทุติโย [Pg.231] ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

“갈애를 동반자로 삼은 사람은 긴 세월 동안 윤회하며, 이 상태 저 상태로 바뀌는 윤회를 벗어나지 못한다.

‘‘เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

갈애가 고통의 발생 원인인 재난임을 알고, 갈애를 떠나 집착 없이 마음 챙기는 비구는 유행해야 한다.”

เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก.

이와 같이 그 벽지불은 갈애를 버렸다는 의미에서 홀로이다.

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอกนฺตวีตราโคติ เอโก? ราคสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, โทสสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, โมหสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, กิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก. เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอกนฺตวีตราโคติ เอโก.

어떻게 그 벽지불은 전적으로 탐욕이 없기에 홀로 있는 분(eko)이라 합니까? 탐욕을 버렸기에 전적으로 탐욕이 없는 분이라 홀로 있는 분이라 하며, 성냄을 버렸기에 전적으로 성냄이 없는 분이라 홀로 있는 분이라 하며, 어리석음을 버렸기에 전적으로 어리석음이 없는 분이라 홀로 있는 분이라 하며, 번뇌들을 버렸기에 전적으로 번뇌가 없는 분이라 홀로 있는 분이라 합니다. 이와 같이 그 벽지불은 전적으로 탐욕이 없기에 홀로 있는 분입니다.

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก? เอกายนมคฺโค วุจฺจติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค.

어떻게 그 벽지불은 유일한 길(ekāyanamagga)에 들었기에 홀로 있는 분이라 합니까? 유일한 길이란 네 가지 마음챙김의 확립(사념처), 네 가지 바른 노력(사정근), 네 가지 신통의 토대(사신족), 다섯 가지 기능(오근), 다섯 가지 힘(오력), 일곱 가지 깨달음의 요소(칠각지), 성스러운 여덟 가지 구성 요소의 길(팔정도)을 말합니다.

‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ.

유일한 길을 태어남의 소멸을 보는 자, 이익을 연민하는 자는 압니다. 예전에도 이 길로 폭류를 건넜고, 앞으로 건널 것이며, 지금도 건너고 있습니다.

เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก.

이와 같이 그 벽지불은 유일한 길에 들었기에 홀로 있는 분입니다.

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอโก อนุตฺตรํ ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก? โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ. ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ มคฺคปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ญาณปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ชาติปจฺจยา [Pg.232] ชรามรณ’’นฺติ พุชฺฌิ; ‘‘อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ชาตินิโรธา ชรามรณนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ; ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ พุชฺฌิ; ‘‘อิเม อาสวา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ พุชฺฌิ…เป… ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ พุชฺฌิ; ‘‘อิเม ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อิเม ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อิเม ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ พุชฺฌิ; ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ พุชฺฌิ, ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ…เป… นิสฺสรณญฺจ พุชฺฌิ, จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ พุชฺฌิ, ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ พุชฺฌิ.

어떻게 그 벽지불은 홀로 위없는 벽지보리(paccekasambodhi)를 스스로 깨달았기에 홀로 있는 분이라 합니까? 깨달음(Bodhi)이란 네 가지 도(magga)에서의 지혜를 말합니다. 즉 지혜, 지혜의 기능, 지혜의 힘, 택법각지, 조사, 위빳사나, 정견을 말합니다. 그 벽지불은 도의 벽지불이자 지혜의 벽지불로서, '모든 형성된 것들은 무상하다'라고 깨달았고, '모든 형성된 것들은 괴로움이다'라고 깨달았고, '모든 법은 무아이다'라고 깨달았으며, '무명을 조건으로 형성이 생긴다'라고 깨달았고, '형성을 조건으로 식이 생긴다'라고 깨달았고, '식을 조건으로 명색이 생긴다'라고 깨달았고, '명색을 조건으로 육입이 생긴다'라고 깨달았고, '육입을 조건으로 접촉이 생긴다'라고 깨달았고, '접촉을 조건으로 수(受)가 생긴다'라고 깨달았고, '수를 조건으로 애(愛)가 생긴다'라고 깨달았고, '애를 조건으로 취(取)가 생긴다'라고 깨달았고, '취를 조건으로 유(有)가 생긴다'라고 깨달았고, '유를 조건으로 태어남이 생긴다'라고 깨달았고, '태어남을 조건으로 늙음과 죽음이 생긴다'라고 깨달았습니다. 또한 '무명이 소멸하기에 형성이 소멸한다'라고 깨달았고, '형성이 소멸하기에 식이 소멸한다'라고 깨달았고, '식이 소멸하기에 명색이 소멸한다'라고 깨달았고, '명색이 소멸하기에 육입이 소멸한다'라고 깨달았고, '육입이 소멸하기에 접촉이 소멸한다'라고 깨달았고, '접촉이 소멸하기에 수가 소멸한다'라고 깨달았고, '수가 소멸하기에 애가 소멸한다'라고 깨달았고, '애가 소멸하기에 취가 소멸한다'라고 깨달았고, '취가 소멸하기에 유가 소멸한다'라고 깨달았고, '유가 소멸하기에 태어남이 소멸한다'라고 깨달았고, '태어남이 소멸하기에 늙음과 죽음이 소멸한다'라고 깨달았습니다. '이것이 괴로움이다'라고 깨달았고, '이것이 괴로움의 일어남이다'라고 깨달았고, '이것이 괴로움의 소멸이다'라고 깨달았고, '이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다'라고 깨달았습니다. '이것들이 번뇌이다'라고 깨달았고, '이것이 번뇌의 일어남이다'라고 깨달았고... (중략) ...'이것이 도닦음이다'라고 깨달았습니다. '이 법들은 높은 지혜로 알아야 할 것들이다'라고 깨달았고, '이 법들은 버려야 할 것들이다'라고 깨달았고, '이 법들은 실현해야 할 것들이다'라고 깨달았고, '이 법들은 닦아야 할 것들이다'라고 깨달았습니다. 여섯 가지 감각접촉 장소의 일어남과 사라짐, 달콤함과 재난과 벗어남을 깨달았으며, 다섯 가지 취착의 무더기의 일어남과... 벗어남을 깨달았고, 네 가지 근본 물질의 일어남과 사라짐, 달콤함과 재난과 벗어남을 깨달았으며, '무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 소멸하는 성질의 것이다'라고 깨달았습니다.

อถ วา, ยํ พุชฺฌิตพฺพํ อนุพุชฺฌิตพฺพํ ปฏิพุชฺฌิตพฺพํ สมฺพุชฺฌิตพฺพํ อธิคนฺตพฺพํ ผสฺสิตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ, สพฺพํ ตํ เตน ปจฺเจกโพธิญาเณน พุชฺฌิ อนุพุชฺฌิ ปฏิพุชฺฌิ สมฺพุชฺฌิ อธิคจฺฉิ ผสฺเสสิ สจฺฉากาสีติ เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอโก อนุตฺตรํ ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ – เอโก.

또는 깨달아야 할 것, 뒤따라 깨달아야 할 것, 거듭 깨달아야 할 것, 완전히 깨달아야 할 것, 도달해야 할 것, 체득해야 할 것, 실현해야 할 것, 그 모든 것을 그 벽지보리의 지혜로 깨달았고, 뒤따라 깨달았고, 거듭 깨달았고, 완전히 깨달았으며, 도달하였고 체득하였고 실현하였습니다. 이와 같이 그 벽지불은 홀로 위없는 벽지보리를 스스로 깨달았기에 홀로 있는 분입니다.

จเรติ อฏฺฐ จริยาโย – อิริยาปถจริยา, อายตนจริยา, สติจริยา, สมาธิจริยา, ญาณจริยา, มคฺคจริยา, ปตฺติจริยา, โลกตฺถจริยา. อิริยาปถจริยาติ จตูสุ อิริยาปเถสุ. อายตนจริยาติ ฉสุ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ. สติจริยาติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. สมาธิจริยาติ จตูสุ ฌาเนสุ. ญาณจริยาติ จตูสุ อริยสจฺเจสุ. มคฺคจริยาติ จตูสุ อริยมคฺเคสุ. ปตฺติจริยาติ จตูสุ สามญฺญผเลสุ. โลกตฺถจริยาติ ตถาคเตสุ อรหนฺเตสุ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ ปเทสโต ปจฺเจกสมฺพุทฺเธสุ ปเทสโต สาวเกสุ. อิริยาปถจริยา จ ปณิธิสมฺปนฺนานํ, อายตนจริยา จ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ[Pg.233], สติจริยา จ อปฺปมาทวิหารีนํ, สมาธิจริยา จ อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ, ญาณจริยา จ พุทฺธิสมฺปนฺนานํ, มคฺคจริยา จ สมฺมาปฏิปนฺนานํ, ปตฺติจริยา จ อธิคตผลานํ, โลกตฺถจริยา จ ตถาคตานํ อรหนฺตานํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธานํ ปเทสโต สาวกานํ. อิมา อฏฺฐ จริยาโย. อปราปิ อฏฺฐ จริยาโย – อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐเปนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺเขปํ กโรนฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาณจริยาย จรติ. เอวํ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายาเปนฺตีติ – อายตนจริยาย จรติ. เอวํ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ – วิเสสจริยาย จรติ. อิมา อฏฺฐ จริยาโย.

행(行)함에는 여덟 가지 행이 있으니, 위의의 행, 감각장소의 행, 마음챙김의 행, 삼매의 행, 지혜의 행, 도의 행, 도달의 행, 세상의 이익을 위한 행입니다. 위의의 행이란 네 가지 자세에서의 행입니다. 감각장소의 행이란 안팎의 여섯 가지 감각장소에서의 행입니다. 마음챙김의 행이란 네 가지 마음챙김의 확립에서의 행입니다. 삼매의 행이란 네 가지 선정에서의 행입니다. 지혜의 행이란 네 가지 성스러운 진리에서의 행입니다. 도의 행이란 네 가지 성스러운 도에서의 행입니다. 도달의 행이란 네 가지 사문과에서의 행입니다. 세상의 이익을 위한 행이란 여래, 아라한, 정등각자들에게 있으며, 부분적으로는 벽지불들에게, 부분적으로는 제자들에게 있습니다. 위의의 행은 원력이 구족한 이들에게, 감각장소의 행은 감각기관의 문을 보호하는 이들에게, 마음챙김의 행은 방일하지 않게 머무는 이들에게, 삼매의 행은 높은 마음에 전념하는 이들에게, 지혜의 행은 지혜가 구족한 이들에게, 도의 행은 바르게 실천하는 이들에게, 도달의 행은 과를 얻은 이들에게, 세상의 이익을 위한 행은 여래, 아라한, 정등각자들에게 있으며, 부분적으로는 벽지불들에게, 부분적으로는 제자들에게 있습니다. 이것이 여덟 가지 행입니다. 또 다른 여덟 가지 행이 있으니, 확신하면서 믿음으로 행하고, 분발하면서 정진으로 행하고, 확립하면서 마음챙김으로 행하고, 산란하지 않게 하면서 삼매로 행하고, 꿰뚫어 알면서 지혜로 행하고, 식별하면서 의식의 행으로 행합니다. 이와 같이 실천하는 자에게는 유익한 법들이 나타나기에 감각장소의 행으로 행합니다. 이와 같이 실천하는 자는 수승함을 얻기에 특별한 행으로 행합니다. 이것이 여덟 가지 행입니다.

อปราปิ อฏฺฐ จริยาโย – ทสฺสนจริยา จ สมฺมาทิฏฺฐิยา, อภิโรปนจริยา จ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส, ปริคฺคหจริยา จ สมฺมาวาจาย, สมุฏฺฐานจริยา จ สมฺมากมฺมนฺตสฺส, โวทานจริยา จ สมฺมาอาชีวสฺส, ปคฺคหจริยา จ สมฺมาวายามสฺส, อุปฏฺฐานจริยา จ สมฺมาสติยา, อวิกฺเขปจริยา จ สมฺมาสมาธิสฺส. อิมา อฏฺฐ จริยาโย.

또 다른 여덟 가지 행이 있으니, 정견에 의한 봄의 행, 정사유에 의한 지향의 행, 정어에 의한 수용의 행, 정업에 의한 일으킴의 행, 정명에 의한 정화의 행, 정정진에 의한 분발의 행, 정념에 의한 확립의 행, 정정에 의한 비산란의 행입니다. 이것이 여덟 가지 행입니다.

ขคฺควิสาณกปฺโปติ ยถา ขคฺคสฺส นาม วิสาณํ เอกํ โหติ อทุติยํ, เอวเมว โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตกฺกปฺโป ตสฺสทิโส ตปฺปฏิภาโค. ยถา อติโลณํ วุจฺจติ โลณกปฺโป, อติติตฺตกํ วุจฺจติ ติตฺตกปฺโป, อติมธุรํ วุจฺจติ มธุรกปฺโป, อติอุณฺหํ วุจฺจติ อคฺคิกปฺโป, อติสีตลํ วุจฺจติ หิมกปฺโป, มหาอุทกกฺขนฺโธ วุจฺจติ สมุทฺทกปฺโป, มหาภิญฺญาพลปฺปตฺโต สาวโก วุจฺจติ สตฺถุกปฺโปติ; เอวเมว โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตตฺถ ตกฺกปฺโป ตสฺสทิโส ตปฺปฏิภาโค เอโก อทุติโย มุตฺตพนฺธโน สมฺมา โลเก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'코뿔소의 뿔과 같다'는 것은, 마치 코뿔소의 뿔이 하나이며 둘이 없는 것처럼, 그와 같이 그 벽지불도 코뿔소의 뿔과 같고 그와 유사하며 그와 대등하다는 뜻이다. 아주 짠 것을 '소금과 같다(loṇakappo)'고 하고, 아주 쓴 것을 '쓴 약과 같다'고 하며, 아주 단 것을 '꿀과 같다'고 하고, 아주 뜨거운 것을 '불과 같다'고 하며, 아주 차가운 것을 '얼음과 같다'고 하고, 거대한 물덩이를 '바다와 같다'고 하며, 큰 신통의 힘을 얻은 제자를 '스승과 같다'고 하듯이, 그와 같이 그 벽지불도 그와 같고 그와 유사하며 그와 대등하여, 홀로 동반자 없이 모든 속박에서 벗어나 세상에서 바르게 행하고 머물며 거동하고 살아가고 수호하며 생활을 영위하니, '코뿔소의 뿔처럼 혼자서 가라'고 한다. 그래서 그 벽지불은 이렇게 말씀하셨다.

‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ;

น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

모든 생명체에 대해 몽둥이를 내려놓고, 그들 중 어느 하나도 해치지 않으며, 자식도 바라지 않거늘 하물며 동반자이겠는가. 코뿔소의 뿔처럼 혼자서 가라.

๑๒๒.

122.

สํสคฺคชาตสฺส [Pg.234] ภวนฺติ สฺเนหา, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ;

อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

사귐이 있는 자에게 애정이 생기고, 애정을 따라 이 고통이 일어난다. 애정에서 생기는 재난을 지켜보며, 코뿔소의 뿔처럼 혼자서 가라.

สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหาติ. สํสคฺคาติ ทฺเว สํสคฺคา – ทสฺสนสํสคฺโค จ สวนสํสคฺโค จ. กตโม ทสฺสนสํสคฺโค? อิเธกจฺโจ ปสฺสติ อิตฺถึ วา กุมารึ วา อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ. ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตํ คณฺหาติ – เกสา วา โสภนา มุขํ วา โสภนํ อกฺขี วา โสภนา กณฺณา วา โสภนา นาสา วา โสภนา โอฏฺฐา วา โสภนา ทนฺตา วา โสภนา มุขํ วา โสภนํ คีวา วา โสภนา ถนา วา โสภนา อุรํ วา โสภนํ อุทรํ วา โสภนํ กฏิ วา โสภนา อูรู วา โสภนา ชงฺฆา วา โสภนา หตฺถา วา โสภนา ปาทา วา โสภนา องฺคุลิโย วา โสภนา นขา วา โสภนาติ. ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา อภินนฺทติ อภิวทติ อภิปตฺเถติ อนุปฺปาเทติ อนุพนฺธติ ราคพนฺธนํ – อยํ ทสฺสนสํสคฺโค.

'사귐이 있는 자에게 애정이 생긴다'에서, '사귐'에는 두 가지가 있으니 보는 사귐(dassanasaṃsaggo)과 듣는 사귐(savanasaṃsaggo)이다. 보는 사귐이란 무엇인가? 여기 어떤 이가 용모가 뛰어나고 보기 좋으며 신뢰감을 주고 최상의 아름다운 피부색을 갖춘 여인이나 처녀를 본다. 보고 나서 머리카락, 얼굴, 눈, 귀, 코, 입술, 치아, 얼굴, 목, 가슴, 가슴 윗부분, 배, 허리, 허벅지, 종아리, 손, 발, 손가락, 손톱 등이 아름답다고 여기며 세세한 특징과 표징을 붙잡는다. 보고 나서 즐거워하고 찬탄하며 갈망하고 탐욕의 결박을 계속해서 일으키고 따라붙으니, 이것이 보는 사귐이다.

กตโม สวนสํสคฺโค? อิเธกจฺโจ สุณาติ – ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา กุมารี วา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ. สุตฺวา สุณิตฺวา อภินนฺทติ อภิวทติ อภิปตฺเถติ อนุปฺปาเทติ อนุพนฺธติ ราคพนฺธนํ – อยํ สวนสํสคฺโค.

듣는 사귐이란 무엇인가? 여기 어떤 이가 '어느 마을이나 도시에 용모가 뛰어나고 보기 좋으며 신뢰감을 주고 최상의 아름다운 피부색을 갖춘 여인이나 처녀가 있다'는 말을 듣는다. 듣고 나서 즐거워하고 찬탄하며 갈망하고 탐욕의 결박을 계속해서 일으키고 따라붙으니, 이것이 듣는 사귐이다.

สฺเนหาติ ทฺเว สฺเนหา – ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ. กตโม ตณฺหาสฺเนโห? ยาวตา ตณฺหาสงฺขาเตน สีมกตํ โอธิกตํ ปริยนฺติกตํ ปริคฺคหิตํ มมายิตํ – ‘‘อิทํ มม, เอตํ มม, เอตฺตกํ มม, เอตฺตาวตา มม’’. รูปา สทฺทา คนฺธา รสา โผฏฺฐพฺพา อตฺถรณา ปาวุรณา ทาสิทาสา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา หตฺถิควาสฺสวฬวา เขตฺตํ วตฺถุ หิรญฺญํ สุวณฺณํ คามนิคมราชธานิโย รฏฺฐญฺจ ชนปโท จ โกโส จ โกฏฺฐาคารญฺจ, เกวลมฺปิ มหาปถวึ ตณฺหาวเสน มมายติ, ยาวตา อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตํ – อยํ ตณฺหาสฺเนโห.

'애정'에는 두 가지가 있으니, 갈애의 애정(taṇhāsneho)과 견해의 애정(diṭṭhisneho)이다. 갈애의 애정이란 무엇인가? 갈애라고 불리는 것에 의해 경계가 지어지고 한정되고 범위가 정해지며 움켜쥐고 내 것이라고 여기는 것이니, '이것은 내 것, 저것은 내 것, 이만큼은 내 것, 여기까지는 내 것'이라고 하는 것이다. 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉, 깔개, 덮개, 여종과 남종, 염소와 양, 닭과 돼지, 코끼리와 소와 말과 망아지, 논과 밭, 은과 금, 마을과 도시와 왕궁, 나라와 지방, 보물 창고와 곡간, 심지어 대지 전체까지도 갈애의 힘으로 내 것이라고 여기며, 108가지 갈애가 유행하는 범위까지가 갈애의 애정이다.

กตโม [Pg.235] ทิฏฺฐิสฺเนโห? วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐิ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห วิปรีตคฺคาโห วิปลฺลาสคฺคาโห มิจฺฉาคาโห อยาถาวกสฺมึ ยาถาวกนฺติ คาโห, ยาวตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ – อยํ ทิฏฺฐิสฺเนโห.

견해의 애정이란 무엇인가? 스무 가지 대상의 유신견, 열 가지 대상의 사견, 열 가지 대상의 유견 등이다. 이러한 견해, 견해의 유포, 견해의 덤불, 견해의 황야, 견해의 왜곡, 견해의 요동, 견해의 결박, 집착, 거듭된 집착, 몰입, 거머쥠, 그릇된 길, 잘못된 길, 사악함, 외도의 근거지, 뒤바뀐 집착, 거꾸로 된 집착, 전도된 집착, 잘못된 집착, 사실이 아닌 것을 사실이라고 집착하는 것, 그리고 예순두 가지 견해들까지가 견해의 애정이다.

สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหาติ ทสฺสนสํสคฺคปจฺจยา จ สวนสํสคฺคปจฺจยา จ ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ ภวนฺติ สมฺภวนฺติ ชายนฺติ สญฺชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ อภินิพฺพตฺตนฺติ ปาตุภวนฺตีติ – สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหา.

'사귐이 있는 자에게 애정이 생긴다'는 것은, 보는 사귐을 조건으로 하고 듣는 사귐을 조건으로 하여 갈애의 애정과 견해의 애정이 생겨나고 발생하고 나타나고 생성된다는 뜻이다. 이것이 '사귐이 있는 자에게 애정이 생긴다'는 말의 의미이다.

สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตีติ. สฺเนโหติ ทฺเว สฺเนหา – ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ…เป… อยํ ตณฺหาสฺเนโห…เป… อยํ ทิฏฺฐิสฺเนโห. ทุกฺขมิทํ ปโหตีติ อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ, ปาณมฺปิ หนติ, อทินฺนมฺปิ อาทิยติ, สนฺธิมฺปิ ฉินฺทติ, นิลฺโลปมฺปิ หรติ, เอกาคาริกมฺปิ กโรติ, ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐติ, ปรทารมฺปิ คจฺฉติ, มุสาปิ ภณติ. ตเมนํ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสนฺติ – ‘‘อยํ, เทว, โจโร อาคุจารี. อิมสฺส ยํ อิจฺฉสิ ตํ ทณฺฑํ ปเณหี’’ติ. ตเมนํ ราชา ตํ ปริภาสติ. โส ปริภาสปจฺจยาปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

'애정을 따라 이 고통이 일어난다'에서, 애정에는 갈애의 애정과 견해의 애정 두 가지가 있다. (중략) 이것이 갈애의 애정이다. (중략) 이것이 견해의 애정이다. '이 고통이 일어난다'는 것은 여기 어떤 이가 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르고, 마음으로 악행을 저지르며, 생명을 죽이고, 주지 않은 것을 가지고, 담을 뚫고, 약탈하고, 일가집을 털고, 길목을 지키고, 남의 아내를 범하고, 거짓말을 한다. 사람들이 그를 붙잡아 왕에게 보여주며 '대왕이시여, 이 도둑은 죄인입니다. 그에게 원하시는 벌을 내리소서'라고 한다. 왕은 그를 꾸짖는다. 그는 꾸짖음을 원인으로 괴로움과 슬픔을 겪는다. 이러한 공포와 괴로움과 슬픔은 어디서 생긴 것인가? 그것은 그의 애정을 조건으로, 환희를 조건으로, 탐욕을 조건으로, 환희와 탐욕을 조건으로 생긴 것이다.

เอตฺตเกนปิ ราชา น ตุสฺสติ. ตเมนํ ราชา พนฺธาเปติ – อนฺทุพนฺธเนน วา รชฺชุพนฺธเนน วา สงฺขลิกพนฺธเนน วา เวตฺตพนฺธเนน วา ลตาพนฺธเนน วา ปกฺเขปพนฺธเนน วา ปริกฺเขปพนฺธเนน วา คามพนฺธเนน วา นิคมพนฺธเนน วา รฏฺฐพนฺธเนน วา ชนปทพนฺธเนน วา, อนฺตมโส สวจนียมฺปิ กโรติ – ‘‘น เต ลพฺภา อิโต ปกฺกมิตุ’’นฺติ. โส พนฺธนปจฺจยาปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

왕은 이것만으로 만족하지 않고 그를 묶게 하니, 발목 사슬이나 포승줄, 쇠사슬, 갈대 밧줄, 덩굴 밧줄, 투옥, 감금, 혹은 마을이나 도시나 나라나 지방에 가두며, 적어도 '너는 여기서 떠날 수 없다'는 말로 속박한다. 그는 속박을 원인으로 괴로움과 슬픔을 겪는다. 이러한 공포와 괴로움과 슬픔은 어디서 생긴 것인가? 그것은 그의 애정을 조건으로, 환희를 조건으로, 탐욕을 조건으로, 환희와 탐욕을 조건으로 생긴 것이다.

เอตฺตเกนปิ [Pg.236] ราชา น ตุสฺสติ. ตเมนํ ราชา ตสฺเสว ธนํ อาหราเปติ – สตํ วา สหสฺสํ วา สตสหสฺสํ วา. โส ธนชานิปจฺจยาปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

이 정도만으로는 왕은 만족하지 않는다. 왕은 그 도둑에게 백, 천, 혹은 십만의 재산을 내놓게 한다. 그는 재산을 잃은 원인으로 괴로움과 슬픔을 겪는다. 이 두려움, 괴로움, 슬픔은 어디에서 생겨났는가? 그것은 그에게 있는 애착과 기쁨과 탐욕과 기쁨 섞인 탐욕으로 인해 생겨난 것이다.

เอตฺตเกนปิ ราชา น ตุสฺสติ. ตเมนํ ราชา วิวิธา กมฺมการณา การาเปติ – กสาหิปิ ตาเฬติ, เวตฺเตหิปิ ตาเฬติ, อฑฺฒทณฺเฑหิปิ ตาเฬติ, หตฺถมฺปิ ฉินฺทติ, ปาทมฺปิ ฉินฺทติ, หตฺถปาทมฺปิ ฉินฺทติ, กณฺณมฺปิ ฉินฺทติ, นาสมฺปิ ฉินฺทติ, กณฺณนาสมฺปิ ฉินฺทติ, พิลงฺคถาลิกมฺปิ กโรติ, สงฺขมุณฺฑิกมฺปิ กโรติ, ราหุมุขมฺปิ กโรติ, โชติมาลิกมฺปิ กโรติ, หตฺถปชฺโชติกมฺปิ กโรติ, เอรกวตฺติกมฺปิ กโรติ, จีรกวาสิกมฺปิ กโรติ, เอเณยฺยกมฺปิ กโรติ, พฬิสมํสิกมฺปิ กโรติ, กหาปณิกมฺปิ กโรติ, ขาราปตจฺฉิกมฺปิ กโรติ, ปลิฆปริวตฺติกมฺปิ กโรติ, ปลาลปีฐกมฺปิ กโรติ, ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจติ, สุนเขหิปิ ขาทาเปติ, ชีวนฺตมฺปิ สูเล อุตฺตาเสติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทติ. โส กมฺมการณปจฺจยาปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ. ราชา อิเมสํ จตุนฺนํ ทณฺฑานํ อิสฺสโร.

이 정도만으로는 왕은 만족하지 않는다. 왕은 그 도둑에게 여러 가지 형벌을 내리게 한다. 매질을 하기도 하고, 채찍질을 하기도 하고, 몽둥이질을 하기도 하며, 손을 자르기도 하고, 발을 자르기도 하고, 손과 발을 모두 자르기도 하며, 귀를 자르기도 하고, 코를 자르기도 하고, 귀와 코를 모두 자르기도 한다. 또한 끓는 가마솥에 넣기도 하고, 머리 가죽을 소라 껍질처럼 벗기기도 하며, 입을 벌려 불을 넣기도 하고, 온몸에 불을 붙여 꽃다발처럼 만들기도 하며, 손에 불을 붙여 등불처럼 만들기도 하고, 목부터 가죽을 벗겨 내리기도 하며, 옷을 입히듯 가죽을 벗겨 내기도 하고, 사슴처럼 네 발로 엎드리게 하여 불을 붙이기도 하며, 고기 낚시 갈고리로 살을 꿰어 당기기도 하고, 온몸을 동전 모양으로 깎아내기도 하며, 상처에 소금물을 뿌리기도 하고, 빗장을 꽂아 돌리기도 하며, 짚단처럼 말아 버리기도 하고, 끓는 기름을 붓기도 하며, 굶주린 개에게 뜯기게 하기도 하고, 산 채로 말뚝에 꽂기도 하며, 칼로 머리를 베기도 한다. 그는 이러한 형벌을 원인으로 괴로움과 슬픔을 겪는다. 이 두려움, 괴로움, 슬픔은 어디에서 생겨났는가? 그것은 그에게 있는 애착과 기쁨과 탐욕과 기쁨 섞인 탐욕으로 인해 생겨난 것이다. 왕은 이러한 네 가지 권위(형벌)의 주인이다.

โส สเกน กมฺเมน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. ตเมนํ นิรยปาลา ปญฺจวิธพนฺธนํ นาม กมฺมการณํ กโรนฺติ – ตตฺตํ อโยขิลํ หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ทุติเย หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ทุติเย ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ มชฺเฌ อุรสฺมึ คเมนฺติ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขรา กฏุกา เวทนา เวเทติ; น จ ตาว กาลํ กโรติ ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

그 도둑은 자신이 지은 업으로 인해 몸이 무너져 죽은 뒤, 처참한 곳, 괴로운 곳, 파멸처인 지옥에 떨어진다. 지옥의 간수들은 그에게 다섯 가지 말뚝 박기라는 형벌을 가한다. 뜨겁게 달궈진 철말뚝을 한쪽 손에 박고, 다른 쪽 손에도 박으며, 한쪽 발에 박고, 다른 쪽 발에도 박으며, 가슴 한가운데에도 박는다. 그는 그곳에서 고통스럽고 격렬하며 거칠고 쓰라린 감각을 겪는다. 그 악업이 다하여 소멸되지 않는 한, 그는 결코 죽지 않는다. 이 두려움, 괴로움, 슬픔은 어디에서 생겨났는가? 그것은 그에게 있는 애착과 기쁨과 탐욕과 기쁨 섞인 탐욕으로 인해 생겨난 것이다.

ตเมนํ [Pg.237] นิรยปาลา สํเวเสตฺวา กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ…เป… ตเมนํ นิรยปาลา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ คเหตฺวา วาสีหิ ตจฺฉนฺติ. ตเมนํ นิรยปาลา รเถ โยเชตฺวา อาทิตฺตาย ปถวิยา สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย สาเรนฺติปิ ปจฺจาสาเรนฺติปิ. ตเมนํ นิรยปาลา มหนฺตํ องฺคารปพฺพตํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อาโรเปนฺติปิ โอโรเปนฺติปิ. ตเมนํ นิรยปาลา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ คเหตฺวา ตตฺตาย โลหกุมฺภิยา ปกฺขิปนฺติ อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย. โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจติ. โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจมาโน สกิมฺปิ อุทฺธํ คจฺฉติ, สกิมฺปิ อโธ คจฺฉติ, สกิมฺปิ ติริยํ คจฺฉติ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขรา กฏุกา เวทนา เวเทติ; น จ ตาว กาลงฺกโรติ ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

지옥의 간수들은 그를 눕혀놓고 도끼로 깎는다. ... (중략) ... 지옥의 간수들은 그를 발은 위로, 머리는 아래로 향하게 잡고 대패로 깎는다. 지옥의 간수들은 그를 수레에 매달아, 불타오르고 맹렬히 타오르며 불길이 치솟는 철의 땅 위에서 앞으로 끌고 가기도 하고 뒤로 끌고 오기도 한다. 지옥의 간수들은 그를 불타오르고 맹렬히 타오르며 불길이 치솟는 거대한 숯불 산 위로 끌어올리기도 하고 떨어뜨리기도 한다. 지옥의 간수들은 그를 발은 위로, 머리는 아래로 향하게 잡고, 불타오르고 맹렬히 타오르며 불길이 치솟는 뜨거운 구리 솥에 던져 넣는다. 그는 그곳에서 거품을 내뿜으며 삶아진다. 그는 그곳에서 거품을 내뿜으며 삶아지면서, 때로는 위로 떠오르고, 때로는 아래로 가라앉으며, 때로는 옆으로 휩쓸려 다닌다. 그는 그곳에서 고통스럽고 격렬하며 거칠고 쓰라린 감각을 겪는다. 그 악업이 다하여 소멸되지 않는 한, 그는 결코 죽지 않는다. 이 두려움, 괴로움, 슬픔은 어디에서 생겨났는가? 그것은 그에게 있는 애착과 기쁨과 탐욕과 기쁨 섞인 탐욕으로 인해 생겨난 것이다.

ตเมนํ นิรยปาลา มหานิรเย ปกฺขิปนฺติ. โส โข ปน มหานิรโย –

지옥의 간수들은 그를 대지옥에 던져 넣는다. 그 대지옥이란 이러하다.

จตุกฺกณฺโณ จตุทฺวาโร, วิภตฺโต ภาคโส มิโต;

อโยปาการปริยนฺโต, อยสา ปฏิกุชฺชิโต.

그곳은 네 개의 모서리와 네 개의 문이 있고, 구획이 나뉘어 측정되어 있으며, 철의 장벽으로 둘러싸여 있고, 위로는 철판으로 덮여 있다.

ตสฺส อโยมยา ภูมิ, ชลิตา เตชสา ยุตา;

สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐติ สพฺพทา.

그곳의 바닥은 철로 되어 있어 타오르는 불길로 가득하며, 사방으로 백 유순까지 그 열기가 항상 퍼져 나간다.

กทริยาตปนา โฆรา, อจฺจิมนฺโต ทุราสทา;

โลมหํสนรูปา จ, เภสฺมา ปฏิภยา ทุขา.

인색함으로 고통받는 그곳은 가혹하고 끔찍하며, 불길이 치솟아 접근하기 어렵다. 보는 것만으로도 소름 끼치고, 무시무시하며 두렵고 고통스러운 곳이다.

ปุรตฺถิมาย จ ภิตฺติยา, อจฺจิกฺขนฺโธ สมุฏฺฐิโต;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ปจฺฉิมาย ปฏิหญฺญติ.

동쪽 벽에서 일어난 불길의 무리는 악업을 지은 자들을 태우면서 서쪽 벽에 부딪힌다.

ปจฺฉิมาย จ ภิตฺติยา, อจฺจิกฺขนฺโธ สมุฏฺฐิโต;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ปุริมาย ปฏิหญฺญติ.

서쪽 벽에서 일어난 불길의 무리는 악업을 지은 자들을 태우면서 동쪽 벽에 부딪힌다.

ทกฺขิณาย จ ภิตฺติยา, อจฺจิกฺขนฺโธ สมุฏฺฐิโต;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, อุตฺตราย ปฏิหญฺญติ.

남쪽 벽에서 일어난 불길의 무리는 악업을 지은 자들을 태우면서 북쪽 벽에 부딪힌다.

อุตฺตราย [Pg.238] จ ภิตฺติยา, อจฺจิกฺขนฺโธ สมุฏฺฐิโต;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ทกฺขิณาย ปฏิหญฺญติ.

북쪽 벽에서 일어난 불길의 무리는 악업을 지은 자들을 태우면서 남쪽 벽에 부딪힌다.

เหฏฺฐโต จ สมุฏฺฐาย, อจฺจิกฺขนฺโธ ภยานโก;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ฉทนสฺมึ ปฏิหญฺญติ.

아래쪽에서 치솟은 무시무시한 불길의 무리는 악업을 지은 자들을 태우면서 천장에 부딪힌다.

ฉทนมฺหา สมุฏฺฐาย, อจฺจิกฺขนฺโธ ภยานโก;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ภูมิยํ ปฏิหญฺญติ.

천장에서 내려온 무시무시한 불길의 무리는 악업을 지은 자들을 태우면서 철의 바닥에 부딪힌다.

อโยกปาลมาทิตฺตํ, สนฺตตฺตํ ชลิตํ ยถา;

เอวํ อวีจินิรโย, เหฏฺฐา อุปริ ปสฺสโต.

불타고 뜨겁게 달궈져 빛나는 철판처럼, 아비지옥은 이와 같이 아래위와 옆면에서 불길이 뿜어져 나온다.

ตตฺถ สตฺตา มหาลุทฺทา, มหากิพฺพิสการิโน;

อจฺจนฺตปาปกมฺมนฺตา, ปจฺจนฺติ น จ มิยฺยเร.

그곳에서 중생들은 극심한 고통을 겪는다. 큰 죄를 짓고 끝없는 악업을 쌓은 그들은 그곳에서 구워지면서도 죽지 않는다.

ชาตเวทสโม กาโย, เตสํ นิรยวาสินํ;

ปสฺส กมฺมานํ ทฬฺหตฺตํ, น ภสฺมา โหติ นปิ มสิ.

그 지옥 거주자들의 몸은 불덩어리와 같다. 그들이 지은 업의 견고함을 보라. 그들은 재가 되지도 않고 가루가 되지도 않는다.

ปุรตฺถิเมนปิ ธาวนฺติ, ตโต ธาวนฺติ ปจฺฉิมํ;

อุตฺตเรนปิ ธาวนฺติ, ตโต ธาวนฺติ ทกฺขิณํ.

그들은 동쪽 문을 향해 달려가고, 다시 거기서 서쪽 문으로 달려간다. 서쪽 문에서 다시 북쪽 문으로 달려가고, 거기서 다시 남쪽 문으로 달려간다.

ยํ ยํ ทิสํ ปธาวนฺติ, ตํ ตํ ทฺวารํ ปิธียติ;

อภินิกฺขมิตาสา เต, สตฺตา โมกฺขคเวสิโน.

그들이 어느 방향으로 달려가든 그곳의 문은 닫혀 버린다. 지옥에서 벗어나고자 열망하는 그 중생들은 해탈을 갈구한다.

น เต ตโต นิกฺขมิตุํ, ลภนฺติ กมฺมปจฺจยา;

เตสญฺจ ปาปกมฺมนฺตํ, อวิปกฺกํ กตํ พหุนฺติ.

그들은 악업을 인연으로 그곳에서 벗어날 길을 얻지 못한다. 그들이 지은 많은 악업의 과보가 아직 다하지 않았기 때문이다.

เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

이 두려움, 괴로움, 슬픔은 어디에서 생겨났는가? 그것은 그에게 있는 애착과 기쁨과 탐욕과 기쁨 섞인 탐욕으로 인해 생겨난 것이다.

ยานิ จ เนรยิกานิ ทุกฺขานิ ยานิ จ ติรจฺฉานโยนิกานิ ทุกฺขานิ ยานิ จ เปตฺติวิสยิกานิ ทุกฺขานิ ยานิ จ มานุสิกานิ ทุกฺขานิ, ตานิ กุโต ชาตานิ กุโต สญฺชาตานิ กุโต นิพฺพตฺตานิ กุโต อภินิพฺพตฺตานิ กุโต ปาตุภูตานิ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ภวนฺติ สมฺภวนฺติ ชายนฺติ สญฺชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ อภินิพฺพตฺตนฺติ ปาตุภวนฺตีติ – สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ.

지옥에서 겪는 괴로움, 축생의 태에서 겪는 괴로움, 아귀의 영역에서 겪는 괴로움, 인간 세상에서 겪는 괴로움들이 있으니, 그것들은 어디서 태어나고, 어디서 함께 생기며, 어디서 발생하고, 어디서 온전히 나타나며, 어디서 현현하는가? 그것들은 애착과 기쁨과 탐욕과 기쁨 섞인 탐욕으로 인해 발생하고, 함께 생기며, 태어나고, 생성되며, 발생하고, 온전히 나타나고, 현현하는 것이다. 즉, 이 괴로움은 애착에서 연유하여 일어나는 것이다.

อาทีนวํ [Pg.239] สฺเนหชํ เปกฺขมาโนติ. สฺเนโหติ ทฺเว สฺเนหา – ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ…เป… อยํ ตณฺหาสฺเนโห…เป… อยํ ทิฏฺฐิสฺเนโห. อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโนติ ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'애착에서 생기는 재난을 관찰하면서'라는 구절에서, 애착(sneha)이란 갈애의 애착(taṇhāsneho)과 견해의 애착(diṭṭhisneho)이라는 두 가지 애착을 말한다. (중략) 이것은 갈애의 애착이고, (중략) 이것은 견해의 애착이다. '애착에서 생기는 재난을 관찰하면서'라는 것은 갈애의 애착과 견해의 애착이라는 두 가지 애착에서 생겨나는 재난을 관찰하고 보고 살피고 숙고하고 조사하는 것을 말한다. 그러므로 '애착에서 생기는 재난을 관찰하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.' 그 벽지불은 이렇게 말했다.

‘‘สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหา, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ;

อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“서로 섞여 지내는 자에게는 애착이 생기고, 애착을 따라 이 괴로움이 일어난다. 애착에서 생기는 재난을 관찰하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.”

๑๒๓.

123.

มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต ;

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

친구와 동료에게 동정심을 가져 마음이 얽매이면 이익을 잃게 된다. 사귐 속에 이런 두려움이 있음을 관찰하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโตติ. มิตฺตาติ ทฺเว มิตฺตา – อคาริกมิตฺโต จ อนาคาริกมิตฺโต จ. กตโม อคาริกมิตฺโต? อิเธกจฺโจ ทุทฺททํ ททาติ, ทุจฺจชํ จชติ, ทุกฺกรํ กโรติ, ทุกฺขมํ ขมติ, คุยฺหมสฺส อาจิกฺขติ, คุยฺหมสฺส ปริคูหติ, อาปทาสุ น วิชหติ, ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตํ โหติ, ขีเณ นาติมญฺญติ – อยํ อคาริกมิตฺโต.

'친구와 동료에게 동정심을 가져 마음이 얽매이면 이익을 잃게 된다'라는 구절에서, 친구(mittā)란 재가자인 친구와 출가자인 친구의 두 종류가 있다. 어떤 사람이 재가자인 친구인가? 여기 어떤 이는 주기 어려운 것을 주고, 버리기 어려운 것을 버리며, 하기 어려운 일을 하고, 참기 어려운 것을 참으며, 자신의 비밀을 말해주고, 친구의 비밀을 숨겨주며, 재난에 처했을 때 버리지 않고, 친구의 이익을 위해 생명까지도 내놓으며, 재산이 다했을 때에도 경멸하지 않는다. 이 사람이 재가자인 친구이다.

กตโม อนาคาริกมิตฺโต? อิธ ภิกฺขุ ปิโย จ โหติ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จ วตฺตา จ วจนกฺขโม จ คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จ อฏฺฐาเน นิโยเชติ อธิสีเล สมาทเปติ, จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ ภาวนานุโยเค สมาทเปติ, จตุนฺนํ สมฺมปฺปธานานํ…เป… จตุนฺนํ อิทฺธิปาทานํ… ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ… ปญฺจนฺนํ พลานํ… สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ… อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส ภาวนานุโยเค สมาทเปติ – อยํ อนาคาริกมิตฺโต.

어떤 사람이 출가자인 친구인가? 여기 이 법 안에서 어떤 비구는 사랑스럽고 마음에 들며, 존경받을 만하고 수습해야 할 분이며, 조언을 해주고 말을 잘 받아들이며, 깊은 법의 이야기를 해주고, 부적절한 일에 권하지 않으며, 증상계(adhisīle)에 들게 하고, 네 가지 마음챙김의 확립(사념처)을 닦는 일에 전념하도록 이끌며, 네 가지 바른 노력(사정근) (중략) 네 가지 성취수단(사여의족), 다섯 가지 능력(오근), 다섯 가지 힘(오력), 일곱 가지 깨달음의 요소(칠각지), 고귀한 여덟 가지 성스러운 길(팔정도)을 닦는 일에 전념하도록 이끄는 사람이다. 이 사람이 출가자인 친구이다.

สุหชฺชา [Pg.240] วุจฺจนฺติ เยหิ สห อาคมนํ ผาสุ คมนํ ผาสุ ฐานํ ผาสุ นิสชฺชนํ ผาสุ สยนํ ผาสุ อาลปนํ ผาสุ สลฺลปนํ ผาสุ อุลฺลปนํ ผาสุ สมุลฺลปนํ ผาสุ. มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน หาเปติ อตฺถนฺติ มิตฺเต จ สุหชฺเช จ สนฺทิฏฺเฐ จ สมฺภตฺเต จ สหาเย จ อนุกมฺปมาโน อนุเปกฺขมาโน อนุคณฺหมาโน อตฺตตฺถมฺปิ ปรตฺถมฺปิ อุภยตฺถมฺปิ หาเปติ, ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ อตฺถํ หาเปติ, สมฺปรายิกมฺปิ อตฺถํ หาเปติ, ปรมตฺถมฺปิ หาเปติ ปหาเปติ ปริหาเปติ ปริธํเสติ ปริวชฺเชติ อนฺตรธาเปตีติ – มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน หาเปติ อตฺถํ.

동료(suhajjā)란 그와 함께 오고, 가고, 서 있고, 앉아 있고, 눕고, 말을 걸고, 대화하고, 부르고, 다시 대화하는 것이 편안한 자들을 말한다. '친구와 동료에게 동정심을 가져 이익을 잃는다'는 것은 친구와 동료와 아는 사람과 친밀한 사람과 동반자들에게 동정심을 품고 돌보고 도와줌으로써 자신의 이익과 타인의 이익과 두 가지 모두의 이익을 잃게 되고, 현세의 이익을 잃고, 내세의 이익을 잃으며, 궁극적인 이익을 잃고, 쇠퇴하게 하고 파괴하게 하고 멀어지게 하고 사라지게 한다는 뜻이다. 이것이 '친구와 동료에게 동정심을 가져 이익을 잃는다'는 의미이다.

ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ทฺวีหิ การเณหิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ – อตฺตานํ วา นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, อตฺตานํ วา อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. กถํ อตฺตานํ นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ? ตุมฺเห เม พหูปการา, อหํ ตุมฺเห นิสฺสาย ลภามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ. ยมฺปิ เม อญฺเญ ทาตุํ วา กาตุํ วา มญฺญนฺติ ตุมฺเห นิสฺสาย ตุมฺเห สมฺปสฺสนฺตา. ยมฺปิ เม โปราณํ มาตาเปตฺติกํ นามโคตฺตํ, ตมฺปิ เม อนฺตรหิตํ. ตุมฺเหหิ อหํ ญายามิ – อสุกสฺส กุลุปโก, อสุกาย กุลุปโกติ. เอวํ อตฺตานํ นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ.

'마음이 얽매인 자(paṭibaddhacitto)'란 두 가지 이유로 마음이 얽매인 자가 된다. 자신을 낮게 두고 남을 높게 둠으로써 마음이 얽매이기도 하고, 자신을 높게 두고 남을 낮게 둠으로써 마음이 얽매이기도 한다. 어떻게 자신을 낮게 두고 남을 높게 둠으로써 마음이 얽매이는가? "당신들은 저에게 큰 은혜를 베풀었습니다. 저는 당신들 덕분에 가사, 음식, 거처, 약품의 필수품을 얻습니다. 다른 이들이 저에게 무언가를 주거나 하려는 생각도 당신들 덕분이고 당신들을 보았기 때문입니다. 예전부터 내려오던 부모님의 성씨도 사라졌습니다. 이제 저는 '아무개 집안에 드나드는 분', '아무개 여신도의 집안에 드나드는 분'으로 불리게 되었습니다." 이와 같이 자신을 낮게 두고 남을 높게 두면서 마음이 얽매이게 된다.

กถํ อตฺตานํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ? อหํ ตุมฺหากํ พหูปกาโร, ตุมฺเห มํ อาคมฺม พุทฺธํ สรณํ คตา, ธมฺมํ สรณํ คตา, สงฺฆํ สรณํ คตา, ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตา, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรตา, มุสาวาทา ปฏิวิรตา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรตา; อหํ ตุมฺหากํ อุทฺเทสํ เทมิ, ปริปุจฺฉํ เทมิ, อุโปสถํ อาจิกฺขามิ, นวกมฺมํ อธิฏฺฐามิ. อถ ปน ตุมฺเห มํ อุชฺฌิตฺวา อญฺเญ สกฺกโรถ ครุํ กโรถ มาเนถ ปูเชถาติ. เอวํ อตฺตานํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหตีติ – มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต.

어떻게 자신을 높게 두고 남을 낮게 둠으로써 마음이 얽매이는가? "내가 당신들에게 큰 은혜를 베풀었습니다. 당신들은 나로 인하여 부처님께 귀의하고, 가르침에 귀의하고, 승가에 귀의했습니다. 생명을 해치는 일을 멀리하고, 주지 않은 것을 가지는 일을 멀리하고, 그릇된 음행을 멀리하고, 거짓말을 멀리하고, 술과 취하게 하는 것을 멀리하게 되었습니다. 내가 당신들에게 경전을 가르치고, 주석서를 가르치고, 포살을 알려주고, 새로운 불사를 관리합니다. 그런데도 당신들은 나를 버리고 다른 이들을 존경하고 존중하고 숭배하고 공양합니까?" 이와 같이 자신을 높게 두고 남을 낮게 두면서 마음이 얽매이게 된다. 이것이 '친구와 동료에게 동정심을 가져 마음이 얽매이면 이익을 잃게 된다'는 의미이다.

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโนติ. ภยนฺติ ชาติภยํ ชราภยํ พฺยาธิภยํ มรณภยํ ราชภยํ โจรภยํ อคฺคิภยํ อุทกภยํ อตฺตานุวาทภยํ [Pg.241] ปรานุวาทภยํ ทณฺฑภยํ ทุคฺคติภยํ อูมิภยํ กุมฺภิลภยํ อาวฏฺฏภยํ สุสุมารภยํ อาชีวิกภยํ อสิโลกภยํ ปริสสารชฺชภยํ มทนภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุพฺเพโค อุตฺราโส. สนฺถเวติ ทฺเว สนฺถวา – ตณฺหาสนฺถโว จ ทิฏฺฐิสนฺถโว จ…เป… อยํ ตณฺหาสนฺถโว…เป… อยํ ทิฏฺฐิสนฺถโว. เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโนติ เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'친밀함 속에 이런 두려움이 있음을 관찰하면서'라는 구절에서, 두려움(bhaya)이란 태어남의 두려움, 늙음의 두려움, 병듦의 두려움, 죽음의 두려움, 왕에 의한 두려움, 도적에 의한 두려움, 불에 의한 두려움, 물에 의한 두려움, 자기 비난의 두려움, 타인 비난의 두려움, 처벌의 두려움, 악처의 두려움, 파도의 두려움, 악어의 두려움, 소용돌이의 두려움, 상어의 두려움, 생계의 두려움, 나쁜 평판의 두려움, 대중 앞에서 수줍어함의 두려움, 탐닉의 두려움, 무서운 것, 몸의 떨림, 소름 끼침, 마음의 동요와 공포를 말한다. 친밀함(santhava)이란 갈애의 친밀함과 견해의 친밀함이라는 두 가지 친밀함이 있다. (중략) 이것은 갈애의 친밀함이고, (중략) 이것은 견해의 친밀함이다. '친밀함 속에 이런 두려움이 있음을 관찰하면서'라는 것은 친밀함 속에 있는 이러한 이익의 상실이라는 두려움을 관찰하고 보고 살피고 숙고하고 조사하는 것을 말한다. 그러므로 '친밀함 속에 이런 두려움이 있음을 관찰하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.' 그 벽지불은 이렇게 말했다.

‘‘มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต;

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“친구와 동료에게 동정심을 가져 마음이 얽매이면 이익을 잃게 된다. 사귐 속에 이런 두려움이 있음을 관찰하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.”

๑๒๔.

124.

วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา;

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

넓게 퍼진 대나무 숲이 서로 엉켜 있듯이, 자식과 아내에 대한 애착도 그러하다. 대나무 싹이 엉키지 않는 것처럼, 애착 없이 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโตติ วํโส วุจฺจติ เวฬุคุมฺโพ. ยถา เวฬุคุมฺพสฺมึ โปราณกา วํสา สตฺตา วิสตฺตา อาสตฺตา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธา, เอวเมว วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค อนุนโย อนุโรโธ นนฺที นนฺทิราโค จิตฺตสฺส สาราโค อิจฺฉา มุจฺฉา อชฺโฌสานํ เคโธ ปลิเคโธ สงฺโค ปงฺโก เอชา มายา ชนิกา สญฺชนนี สิพฺพินี ชาลินี สริตา วิสตฺติกา สุตฺตํ วิสฏา อายูหนี ทุติยา ปณิธิ ภวเนตฺติ วนํ วนโถ สนฺถโว สิเนโห อเปกฺขา ปฏิพนฺธุ อาสา อาสีสนา อาสีสิตตฺตํ รูปาสา สทฺทาสา คนฺธาสา รสาสา โผฏฺฐพฺพาสา ลาภาสา ธนาสา ปุตฺตาสา ชีวิตาสา ชปฺปา ปชปฺปา อภิชปฺปา ชปฺปนา ชปฺปิตตฺตํ โลลุปฺปํ โลลุปฺปายนา โลลุปฺปายิตตฺตํ ปุจฺฉญฺชิกตา สาธุกมฺยตา อธมฺมราโค วิสมโลโภ นิกนฺติ นิกามนา ปตฺถนา ปิหนา สมฺปตฺถนา กามตณฺหา ภวตณฺหา [Pg.242] วิภวตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหา นิโรธตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา โอโฆ โยโค คนฺโถ อุปาทานํ อาวรณํ นีวรณํ ฉทนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อนุสโย ปริยุฏฺฐานํ ลตา เววิจฺฉํ ทุกฺขมูลํ ทุกฺขนิทานํ ทุกฺขปฺปภโว มารปาโส มารพฬิสํ มารวิสโย มารนิวาโส มารพนฺธนํ ตณฺหานที ตณฺหาชาลํ ตณฺหาคทฺทุลํ ตณฺหาสมุทฺโท อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ.

‘퍼져 나간 대나무 숲이 서로 얽혀 있는 것처럼’에서 대나무(vaṃsa)란 대나무 숲(죽림)을 말한다. 마치 대나무 숲에서 오래된 대나무들이 서로 뒤엉키고, 얽히고, 달라붙고, 결합하고, 묶이고, 휘감겨 있는 것과 같이, 갈애(taṇhā) 또한 ‘비삿띠까(visattikā, 얽매는 것)’라 불린다. 어떤 탐욕(rāga), 강한 탐욕(sārāgo), 집착(ununayo), 순응(anurodho), 환희(nandī), 환희와 탐욕(nandirāgo), 마음의 강한 탐욕, 욕구(icchā), 미혹(mucchā), 탐닉(ajjhosāna), 갈망(gedho), 강한 갈망(paligedho), 끈적임(saṅgo), 늪(paṅko), 동요(ejā), 속임수(māyā), 발생시키는 것(janikā), 생겨나게 하는 것(sañjananī), 꿰매는 것(sibbinī), 그물(jālinī), 흐르는 것(saritā), 얽매는 것(visattikā), 실(suttaṃ), 퍼지는 것(visaṭā), 쌓아 올리는 것(āyūhanī), 동반자(dutiyā), 서원(paṇidhi), 다음 생으로 인도하는 것(bhavanetti), 숲(vanaṃ), 덤불(vanatho), 친밀함(santhavo), 애정(sineho), 애착(apekkhā), 속박(paṭibandhu), 희망(āsā), 갈구(āsīsanā), 갈구하는 상태(āsīsitattaṃ), 형색에 대한 갈망(rūpāsā), 소리에 대한 갈망, 냄새에 대한 갈망, 맛에 대한 갈망, 감촉에 대한 갈망, 이득에 대한 갈망, 재물에 대한 갈망, 자식에 대한 갈망, 생명에 대한 갈망, 속삭임(jappā), 큰 속삭임, 아주 큰 속삭임, 속삭이는 행위, 속삭이는 상태, 탐닉(loluppaṃ), 탐닉하는 행위, 탐닉하는 상태, 동요함(pucchañjikatā), 선을 갈망함(sādhukamyatā), 법이 아닌 것에 대한 탐욕(adhammarāgo), 불평등한 탐욕(visamalobho), 애착(nikanti), 즐김(nikāmanā), 원함(patthanā), 갈망(pihanā), 간절히 원함(sampatthanā), 감각적 갈애(kāmataṇhā), 존재에 대한 갈애(bhavataṇhā), 비존재에 대한 갈애(vibhavataṇhā), 색계 존재에 대한 갈애(rūpataṇhā), 무색계 존재에 대한 갈애(arūpataṇhā), 소멸에 대한 갈애(nirodhataṇhā), 형색에 대한 갈애(rūpataṇhā), 소리에 대한 갈애, 냄새에 대한 갈애, 맛에 대한 갈애, 감촉에 대한 갈애, 법에 대한 갈애, 폭류(ogho), 멍에(yogo), 매듭(gantho), 집착(upādānaṃ), 가로막음(āvaraṇaṃ), 장애(nīvaraṇaṃ), 덮개(chadanaṃ), 결박(bandhanaṃ), 수번뇌(upakkileso), 잠재성향(anusayo), 전현(pariyuṭṭhānaṃ), 덩굴(latā), 다양함(vevicchaṃ), 괴로움의 뿌리(dukkhamūlaṃ), 괴로움의 원인(dukkhanidānaṃ), 괴로움의 기원(dukkhappabhavo), 마라의 올가미(mārapāso), 마라의 낚싯바늘(mārabaḷisaṃ), 마라의 영역(māravisayo), 마라의 거처(māranivāso), 마라의 결박(mārabandhanaṃ), 갈애의 강(taṇhānadī), 갈애의 그물(taṇhājālaṃ), 갈애의 개줄(taṇhāgaddulaṃ), 갈애의 바다(taṇhāsamuddo), 탐욕(abhijjhā), 탐심(lobho), 불선뿌리(akusalamūlaṃ) 등을 모두 갈애라고 한다.

วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา? วิสาลาติ วิสตฺติกา วิสตาติ วิสตฺติกา, วิสฏาติ วิสตฺติกา, วิสมาติ วิสตฺติกา, วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา, วิสํหรตีติ วิสตฺติกา, วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา, วิสมูลาติ วิสตฺติกา, วิสผลาติ วิสตฺติกา, วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา. วิสาลา วา ปน ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ กุเล คเณ อาวาเส ลาเภ ยเส ปสํสาย สุเข จีวเร ปิณฺฑปาเต เสนาสเน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเร กามธาตุยา รูปธาตุยา อรูปธาตุยา กามภเว รูปภเว อรูปภเว สญฺญาภเว อสญฺญาภเว เนวสญฺญานาสญฺญาภเว เอกโวการภเว จตุโวการภเว ปญฺจโวการภเว อตีเต อนาคเต ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิสตา วิตฺถตาติ – วิสตฺติกาติ – วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต.

‘비삿띠까(visattikā)’란 어떤 의미에서 비삿띠까인가? 넓게 퍼지기에(visālā) 비삿띠까이며, 널리 펴지기에(visatā) 비삿띠까이고, 흩뿌려지기에(visaṭā) 비삿띠까이며, 평등하지 않기에(visamā) 비삿띠까이고, 독처럼 기어 다니기에(visakkatī) 비삿띠까이며, 괴로움을 가져오기에(visaṃharatī) 비삿띠까이고, 기만하기에(visaṃvādikā) 비삿띠까이며, 독과 같은 뿌리를 가졌기에(visamūlā) 비삿띠까이고, 독과 같은 열매를 맺기에(visaphalā) 비삿띠까이며, 독과 같이 즐기기에(visaparibhogā) 비삿띠까이다. 또한 그 갈애는 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉, 가문, 무리, 거처, 이득, 명성, 칭찬, 행복, 가사, 공양물, 거처, 약품, 욕계, 색계, 무색계, 욕생, 색생, 무색생, 유상생, 무상생, 비상비비상생, 일온유, 사온유, 오온유, 과거, 미래, 현재, 그리고 보고 듣고 느끼고 아는 모든 법들에 널리 퍼져 있고 확장되어 있기에 비삿띠까라고 한다. 이것이 ‘퍼져 나간 대나무 숲이 서로 얽혀 있는 것처럼’이라는 구절의 의미이다.

ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขาติ. ปุตฺตาติ จตฺตาโร ปุตฺตา – อตฺรโช ปุตฺโต, เขตฺตโช ปุตฺโต, ทินฺนโก ปุตฺโต, อนฺเตวาสิโก ปุตฺโต. ทารา วุจฺจนฺติ ภริยาโย. อเปกฺขา วุจฺจนฺติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลนฺติ – ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา.

‘자식들과 아내에 대한 애착’에서 자식(putta)에는 친자식, 대리인의 자식, 입양된 자식, 제자라는 네 종류의 자식이 있다. 아내(dārā)는 부인들을 말한다. 애착(apekkhā)은 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕... (중략) ... 탐욕, 불선뿌리 등이 바로 자식들과 아내에 대한 애착이다.

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโนติ วํโส วุจฺจติ เวฬุคุมฺโพ. ยถา เวฬุคุมฺพสฺมึ ตรุณกา กฬีรกา อสตฺตา อลคฺคา อคธิตา อปลิพุทฺธา นิกฺขนฺตา นิสฺสฏา วิปฺปมุตฺตา เอวเมว. สชฺชาติ ทฺเว สชฺชนา – ตณฺหาสชฺชนา จ ทิฏฺฐิสชฺชนา จ…เป… อยํ ตณฺหาสชฺชนา…เป… อยํ ทิฏฺฐิสชฺชนา. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส [Pg.243] ตณฺหาสชฺชนา ปหีนา, ทิฏฺฐิสชฺชนา ปฏินิสฺสฏฺฐา. ตณฺหาสชฺชนาย ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิสชฺชนาย ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ รูเป น สชฺชติ สทฺเท น สชฺชติ คนฺเธ น สชฺชติ รเส น สชฺชติ โผฏฺฐพฺเพ น สชฺชติ กุเล…เป… คเณ… อาวาเส… ลาเภ… ยเส… ปสํสาย… สุเข… จีวเร… ปิณฺฑปาเต… เสนาสเน… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเร… กามธาตุยา… รูปธาตุยา… อรูปธาตุยา… กามภเว… รูปภเว… อรูปภเว… สญฺญาภเว… อสญฺญาภเว… เนวสญฺญานาสญฺญาภเว… เอกโวการภเว… จตุโวการภเว… ปญฺจโวการภเว… อตีเต… อนาคเต… ปจฺจุปฺปนฺเน… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ น สชฺชติ น คณฺหาติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ น มุจฺฉติ; นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘대나무 싹이 (다른 대나무에) 달라붙지 않는 것처럼’에서 대나무(vaṃso)란 대나무 숲을 말한다. 대나무 숲에서 갓 자라난 대나무 싹이 서로 얽히지 않고, 달라붙지 않고, 묶이지 않고, 휘감기지 않은 채 솟아 나오고 벗어나 자유로운 것과 같다. ‘달라붙음(sajja)’에는 갈애에 의한 달라붙음과 견해에 의한 달라붙음이라는 두 가지가 있다. 그 벽지불은 갈애에 의한 달라붙음을 버렸고 견해에 의한 달라붙음을 놓아버렸다. 갈애에 의한 달라붙음을 버리고 견해에 의한 달라붙음을 놓아버렸기에, 그 벽지불은 형색에 달라붙지 않고, 소리에 달라붙지 않고, 냄새에 달라붙지 않고, 맛에 달라붙지 않고, 감촉에 달라붙지 않으며, 가문, 무리, 거처, 이득, 명성, 칭찬, 행복, 가사, 공양물, 거처, 약품, 욕계, 색계, 무색계, 욕생, 색생, 무색생, 유상생, 무상생, 비상비비상생, 일온유, 사온유, 오온유, 과거, 미래, 현재, 그리고 보고 듣고 느끼고 아는 모든 법들에 달라붙지 않고, 붙잡지 않고, 묶이지 않고, 얽매이지 않고, 미혹되지 않는다. 그는 (속박에서) 벗어나고, 멀리하며, 해탈하고, 번뇌에서 여의어, 한계가 없는 마음으로 머문다. 이것이 ‘대나무 싹이 달라붙지 않는 것처럼, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라’는 구절의 의미이다. 그래서 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา;

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“퍼져 나간 대나무 숲이 서로 얽혀 있는 것처럼, 자식들과 아내에 대한 애착이 (그와 같으니), 마치 대나무 싹이 (다른 대나무에) 달라붙지 않는 것처럼, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.”

๑๒๕.

125.

มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย;

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“숲속의 사슴이 묶여 있지 않아 먹이를 찾아 원하는 곳으로 가듯이, 지혜로운 사람은 자립(자유)을 살피며 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.”

มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจรายาติ. มิโคติ ทฺเว มิคา – เอณิมิโค จ ปสทมิโค จ. ยถา อารญฺญิโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ.

‘숲속의 사슴이 묶여 있지 않아 먹이를 찾아 원하는 곳으로 가듯이’에서 사슴(miga)에는 에니 사슴과 빠사다 사슴 두 종류가 있다. 마치 숲에 사는 사슴이 큰 숲속에서 노닐 때, 안심하고(두려움 없이) 다니고, 안심하고 서고, 안심하고 앉고, 안심하고 잠자리에 드는 것과 같다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อารญฺญิโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ลุทฺทสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว [Pg.244] กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. “비구들이여, 마치 숲에 사는 사슴이 큰 숲속에서 노닐 때 안심하고 다니고, 안심하고 서고, 안심하고 앉고, 안심하고 잠자리에 드는 것과 같다. 그것은 왜 그러한가? 비구들이여, 사냥꾼의 시야에 들어가지 않았기 때문이다. 이와 같이 비구들이여, 비구는 감각적 욕망들을 멀리하고 해로운 법들을 멀리하여, 위딱까와 위짜라가 있고, 떨쳐버림에서 생긴 기쁨과 행복이 있는 초선을 구족하여 머문다. 비구들이여, 이를 일러 비구가 마라를 눈멀게 하였고, 마라의 자취를 없애어 사악한 마라의 눈이 보지 못하는 곳으로 갔다고 한다.”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

“비구들이여, 다시 비구는 위딱까와 위짜라를 가라앉혔기에 안으로 평온하고 마음이 한곳에 집중되어, 위딱까도 없고 위짜라도 없으며, 삼매에서 생긴 기쁨과 행복이 있는 제2선정을 구족하여 머문다. 비구들이여, 이를 일러 비구가 마라를 눈멀게 하였고, 마라의 자취를 없애어 사악한 마라의 눈이 보지 못하는 곳으로 갔다고 한다.”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

비구들이여, 다시 비구는 희열(pīti)이 사라졌기에 평온하게 머물고, 마음챙김과 알아차림을 유지하며 몸으로 행복을 느낀다. 성자들이 '평온하고 마음챙김하며 행복하게 머문다'고 묘사하는 제3선에 들어 머문다. 비구들이여, 이 비구를 일러 마라를 눈멀게 하고, 마라의 발자취를 완전히 끊어 사악한 자의 눈에 보이지 않는 곳으로 간 자라고 한다.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

비구들이여, 다시 비구는 즐거움도 버리고 괴로움도 버려, 이미 기쁨과 슬픔이 소멸하였기에 괴롭지도 즐겁지도 않으며, 평온으로 인해 마음챙김이 청정한 제4선에 들어 머문다. 비구들이여, 이 비구를 일러 마라를 눈멀게 하고, 마라의 발자취를 완전히 끊어 사악한 자의 눈에 보이지 않는 곳으로 간 자라고 한다.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘อนนฺโต อากาโส’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

비구들이여, 다시 비구는 모든 면에서 물질에 대한 지각(rūpasaññā)을 초월하고, 부딪침의 지각(paṭighasaññā)을 소멸시키며, 다양성의 지각(nānattasaññā)을 마음에 잡도리하지 않아, '허공은 무한하다'고 하며 공무변처(ākāsānañcāyatanaṃ)에 들어 머문다. 비구들이여, 이 비구를 일러 마라를 눈멀게 하고, 마라의 발자취를 완전히 끊어 사악한 자의 눈에 보이지 않는 곳으로 간 자라고 한다.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

비구들이여, 다시 비구는 모든 면에서 공무변처를 초월하여 '의식은 무한하다'고 하며 식무변처(viññāṇañcāyatanaṃ)에 들어 머문다... (이하 생략) ...

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘นตฺถิ กิญฺจี’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

비구들이여, 다시 모든 면에서 식무변처를 초월하여 '아무것도 없다'고 하며 무소유처(ākiñcaññāyatanaṃ)에 들어 머문다... (이하 생략) ...

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

비구들이여, 다시 모든 면에서 무소유처를 초월하여 비상비비상처(nevasaññānāsaññāyatanaṃ)에 들어 머문다... (이하 생략) ...

‘‘ปุน [Pg.245] จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’, ติณฺโณ โลเก วิสตฺติกํ. โส วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ปาปิมโต’’ติ – มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย.

비구들이여, 다시 모든 면에서 비상비비상처를 초월하여 상수멸(saññāvedayitanirodhaṃ)에 들어 머물고, 지혜로써 그것을 보아 번뇌(āsavā)가 다하게 된다. 비구들이여, 이 비구를 일러 마라를 눈멀게 하고, 마라의 발자취를 완전히 끊어 사악한 자의 눈에 보이지 않는 곳으로 간 자이며, 세상의 갈애를 건넌 자라고 한다. 그는 홀가분하게 가고, 홀가분하게 서며, 홀가분하게 앉고, 홀가분하게 눕는다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 사악한 자(마라)의 가시거리 밖으로 나갔기 때문이다. '숲속에서 묶이지 않은 사슴이 먹이를 찾아 가고 싶은 곳으로 가듯'이라는 말은 바로 이를 두고 한 것이다.

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโนติ. วิญฺญูติ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. นโรติ สตฺโต มาณโว โปโส ปุคฺคโล ชีโว ชาคุ ชนฺตุ อินฺทคุ มนุโช. เสรีติ ทฺเว เสรี – ธมฺโมปิ เสรี ปุคฺคโลปิ เสรี. กตโม ธมฺโม เสรี? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค – อยํ ธมฺโม เสรี. กตโม ปุคฺคโล เสรี? โย อิมินา เสรินา ธมฺเมน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ ปุคฺคโล เสรี. วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโนติ วิญฺญู นโร เสริตํ ธมฺมํ เปกฺขมาโน, ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'지혜로운 사람은 자유로움을 관찰하며'라는 구절에서, 지혜로운 자(viññū)란 현자, 지혜를 갖춘 자, 총명한 자, 지식이 있는 자, 명석한 자, 통찰력이 있는 자를 말한다. 사람(naro)이란 중생, 인간, 사내, 인물, 생명, 태어난 자, 유정, 인류를 뜻한다. 자유로움(serī)에는 두 가지가 있으니, 법에 의한 자유와 인격에 의한 자유이다. 법에 의한 자유란 무엇인가? 사념처, 사정근, 사여의족, 오근, 오력, 칠보리분, 고귀한 팔정도이니, 이것이 법에 의한 자유이다. 인격에 의한 자유란 무엇인가? 이러한 법의 자유를 갖춘 사람을 일러 자유로운 사람이라 한다. 지혜로운 사람이 자유의 법을 관찰하고, 보고, 살피고, 숙고하고, 조사한다는 뜻이니, 지혜로운 사람은 자유로움을 관찰하며 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 것이다. 그 때문에 그 벽지불께서는 이렇게 말씀하셨다.

‘‘มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย;

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"숲속에서 묶이지 않은 사슴이 먹이를 찾아 가고 싶은 곳으로 가듯, 지혜로운 사람은 자유로움을 관찰하며 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๒๖.

126.

อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย;

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

동료들 사이에서는 만남과 권유가 있고, 머물 때나 서 있을 때나 갈 때나 유행할 때나 그러하다. 범속한 이들이 탐하지 않는 자유로움을 관찰하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกายาติ สหายา วุจฺจนฺติ เยหิ สห อาคมนํ ผาสุ คมนํ ผาสุ คมนาคมนํ ผาสุ ฐานํ ผาสุ นิสชฺชนํ ผาสุ สยนํ ผาสุ อาลปนํ ผาสุ [Pg.246] สลฺลปนํ ผาสุ อุลฺลปนํ ผาสุ สมุลฺลปนํ ผาสุ. อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกายาติ สหายมชฺเฌ วาเสปิ ฐาเนปิ คมเนปิ จาริกายปิ อตฺตตฺถมนฺตนา ปรตฺถมนฺตนา อุภยตฺถมนฺตนา ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถมนฺตนา สมฺปรายิกตฺถมนฺตนา ปรมตฺถมนฺตนา ติ – อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย.

'동료들 사이에서는 만남과 권유가 있고, 머물 때나 서 있을 때나 갈 때나 유행할 때나 그러하다'는 구절에서, 동료(sahāyā)란 함께 오는 것, 가는 것, 오고 가는 것, 머무는 것, 앉아 있는 것, 눕는 것, 대화하는 것, 담소하는 것, 칭송하는 것 등이 편안한 이들을 말한다. '만남과 권유가 있다'는 것은 동료들 사이에서 머물 때나 서 있을 때나 갈 때나 유행할 때, 자신의 이익, 타인의 이익, 양측의 이익, 현세의 이익, 내세의 이익, 혹은 궁극적인 이익을 위해 서로 의논하고 요청함이 있다는 뜻이다.

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโนติ อนภิชฺฌิตํ เอตํ วตฺถุ พาลานํ อสปฺปุริสานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถยสาวกานํ, ยทิทํ – ภณฺฑุกาสายวตฺถวสนตา. อภิชฺฌิตํ เอตํ วตฺถุ ปณฺฑิตานํ สปฺปุริสานํ พุทฺธสาวกานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ, ยทิทํ – ภณฺฑุกาสายวตฺถวสนตา. เสรีติ ทฺเว เสรี – ธมฺโมปิ เสรี ปุคฺคโลปิ เสรี. กตโม ธมฺโม เสรี? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา …เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค – อยํ ธมฺโม เสรี. กตโม ปุคฺคโล เสรี? โย อิมินา เสรินา ธมฺเมน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ ปุคฺคโล เสรี. อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโนติ เสริตํ ธมฺมํ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'범속한 이들이 탐하지 않는 자유로움을 관찰하며'라는 것은, 머리를 깎고 가사를 입고 수행자로 사는 것이 어리석은 자들, 선하지 못한 자들, 외도들과 그 제자들에게는 원치 않는 일(anabhijjhita)이지만, 현자들과 선한 이들, 부처님의 제자들과 벽지불들에게는 간절히 원하는 일(abhijjhita)임을 뜻한다. 자유로움(serī)에는 법에 의한 자유와 인격에 의한 자유가 있다. 법에 의한 자유란 사념처 등 팔정도를 말하며, 인격에 의한 자유란 이러한 법을 갖춘 사람을 말한다. 그러한 자유의 법을 관찰하고 조사하며 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 것이다. 그 때문에 그 벽지불께서는 이렇게 말씀하셨다.

‘‘อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย;

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"동료들 사이에서는 만남과 권유가 있고, 머물 때나 서 있을 때나 갈 때나 유행할 때나 그러하다. 범속한 이들이 탐하지 않는 자유로움을 관찰하며 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๒๗.

127.

ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌ, ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหติ เปมํ;

ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

동료들 사이에서는 유희와 즐거움이 있고, 자식들에 대해서는 커다란 사랑이 생긴다. 사랑하는 이와 헤어지는 괴로움을 싫어한다면, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌติ. ขิฑฺฑาติ ทฺเว ขิฑฺฑา – กายิกา จ ขิฑฺฑา วาจสิกา จ ขิฑฺฑา. กตมา กายิกา ขิฑฺฑา? หตฺถีหิปิ กีฬนฺติ, อสฺเสหิปิ กีฬนฺติ, รเถหิปิ กีฬนฺติ, ธนูหิปิ กีฬนฺติ, ถรูหิปิ กีฬนฺติ, อฏฺฐปเทหิปิ กีฬนฺติ, ทสปเทหิปิ กีฬนฺติ, อากาเสปิ กีฬนฺติ, ปริหารปเถปิ กีฬนฺติ, สนฺติกายปิ กีฬนฺติ, ขลิกายปิ กีฬนฺติ, ฆฏิกายปิ [Pg.247] กีฬนฺติ, สลากหตฺเถนปิ กีฬนฺติ, อกฺเขนปิ กีฬนฺติ, ปงฺคจีเรนปิ กีฬนฺติ, วงฺกเกนปิ กีฬนฺติ, โมกฺขจิกายปิ กีฬนฺติ, จิงฺคุลเกนปิ กีฬนฺติ, ปตฺตาฬฺหเกนปิ กีฬนฺติ, รถเกนปิ กีฬนฺติ, ธนุเกนปิ กีฬนฺติ, อกฺขริกายปิ กีฬนฺติ, มเนสิกายปิ กีฬนฺติ, ยถาวชฺเชนปิ กีฬนฺติ. อยํ กายิกา ขิฑฺฑา.

"친구들 사이에서 유흥과 즐거움이 있다"라는 문구에서. '유흥(khiḍḍā)'이란 두 가지 유흥이 있으니, 신체적인 유흥과 언어적인 유흥이다. 신체적인 유흥이란 무엇인가? 코끼리로 놀고, 말로 놀고, 전차로 놀고, 활로 놀고, 칼로 놀며, 8칸 바둑판(aṭṭhapada)으로 놀고, 10칸 바둑판(dasapada)으로 놀고, 허공에서 놀고, 정해진 길을 따라 달리기 놀이를 하고, 구슬치기(santika)를 하고, 주사위 놀이(khalika)를 하고, 막대기 치기(ghaṭika)를 하고, 손바닥에 물감을 묻혀 찍는 놀이(salākahattha)를 하고, 던지기 놀이(akkha)를 하고, 잎사귀 피리(paṅgacīra)를 불고, 작은 쟁기 놀이(vaṅkaka)를 하고, 공중제비(mokkhacika)를 넘고, 바람개비(ciṅgulaka)를 돌리고, 나뭇잎 그릇(pattāḷhaka)으로 놀고, 장난감 수레(rathaka)로 놀고, 장난감 활(dhanuka)로 놀고, 글자 맞추기(akkharika)를 하고, 마음 알아맞히기(manesika)를 하며, 흉내 내기(yathāvajjena)를 하며 노는 것이다. 이것이 신체적인 유흥이다.

กตมา วาจสิกา ขิฑฺฑา? มุขเภริกํ มุขาลมฺพรํ มุขฑิณฺฑิมกํ มุขจลิมกํ มุขเกรกํ มุขททฺทริกํ นาฏกํ ลาสํ คีตํ ทวกมฺมํ. อยํ วาจสิกา ขิฑฺฑา.

언어적인 유흥이란 무엇인가? 입으로 북소리 내기, 입으로 소라 나팔 소리 내기, 입으로 작은 북소리 내기, 입으로 징 소리 내기, 입으로 악기 소리 흉내 내기, 입으로 타악기 소리 내기, 연극, 춤, 노래, 농담이다. 이것이 언어적인 유흥이다.

รตีติ อนุกฺกณฺฐิตาธิวจนเมตํ รตีติ. สหายา วุจฺจนฺติ เยหิ สห อาคมนํ ผาสุ คมนํ ผาสุ คมนาคมนํ ผาสุ ฐานํ ผาสุ นิสชฺชนํ ผาสุ สยนํ ผาสุ อาลปนํ ผาสุ สลฺลปนํ ผาสุ อุลฺลปนํ ผาสุ สมุลฺลปนํ ผาสุ. ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌติ ขิฑฺฑา จ รติ จ สหายมชฺเฌ โหตีติ – ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌ.

'즐거움(rati)'이란 지루함이 없는 상태를 일컫는 명칭이다. '친구들(sahāyā)'이란 그들과 함께 오는 것이 편안하고, 가는 것이 편안하며, 오고 가는 것이 편안하고, 서 있는 것이 편안하며, 앉아 있는 것이 편안하고, 눕는 것이 편안하며, 말을 거는 것이 편안하고, 대화하는 것이 편안하며, 칭찬하며 말하는 것이 편안하고, 거듭 칭찬하며 대화하는 것이 편안한 사람들을 말한다. "친구들 사이에서 유흥과 즐거움이 있다"라는 것은 유흥과 즐거움이 친구들 사이에서 일어난다는 뜻이다.

ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหติ เปมนฺติ. ปุตฺตาติ จตฺตาโร ปุตฺตา – อตฺรโช ปุตฺโต, เขตฺตโช ปุตฺโต, ทินฺนโก ปุตฺโต, อนฺเตวาสิโก ปุตฺโต. ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหตึ เปมนฺติ ปุตฺเตสุ จ อธิมตฺตํ โหติ เปมนฺติ – ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหติ เปมํ.

"자식들에 대해 커다란 사랑이 있다"라는 문구에서. '자식들(puttā)'이란 네 종류의 자식이 있으니, 친자식, 아내의 이전 자식(khettaja), 입양한 자식, 제자(antevāsika)이다. "자식들에 대해 커다란 사랑이 있다"라는 것은 자식들에 대해 과도한 사랑이, 자식들에 대해 풍부한 사랑이 있다는 뜻이다.

ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโนติ ทฺเว ปิยา – สตฺตา วา สงฺขารา วา. กตเม สตฺตา ปิยา? อิธ ยสฺส เต โหนฺติ อตฺถกามา หิตกามา ผาสุกามา โยคกฺเขมกามา มาตา วา ปิตา วา ภาตา วา ภคินี วา ปุตฺโต วา ธีตา วา มิตฺตา วา อมจฺจา วา ญาตี วา สาโลหิตา วา, อิเม สตฺตา ปิยา.

"사랑하는 이와의 이별을 싫어하여"라는 문구에서 '사랑하는 것(piya)'에는 두 가지가 있으니, 중생이나 형성된 것(saṅkhāra)이다. 사랑하는 중생이란 무엇인가? 여기 어떤 이에게 이익을 바라고, 안녕을 바라고, 편안함을 바라고, 재난 없기를 바라는 어머니나 아버지, 형제나 자매, 아들이나 딸, 친구나 동료, 친척이나 혈육이 있다면, 이들이 사랑하는 중생이다.

กตเม สงฺขารา ปิยา? มนาปิกา รูปา มนาปิกา สทฺทา มนาปิกา คนฺธา มนาปิกา รสา มนาปิกา โผฏฺฐพฺพา, อิเม สงฺขารา ปิยา. ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโนติ ปิยานํ วิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน อฏฺฏิยมาโน หรายมาโนติ – ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

사랑하는 형성된 것이란 무엇인가? 마음에 드는 형색, 마음에 드는 소리, 마음에 드는 냄새, 마음에 드는 맛, 마음에 드는 감촉들이니, 이것들이 사랑하는 형성된 것이다. "사랑하는 이와의 이별을 싫어하여"라는 것은 사랑하는 이들과의 헤어짐을 싫어하고, 괴로워하며, 부끄러워한다는 뜻이다. (그러므로) 무소의 뿔처럼 혼자서 가라. 그래서 그 벽지불은 이렇게 말했다.

‘‘ขิฑฺฑา [Pg.248] รตี โหติ สหายมชฺเฌ, ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหติ เปมํ;

ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"친구들 사이에서 유흥과 즐거움이 있고, 자식들에 대해 커다란 사랑이 있나니, 사랑하는 이와의 이별을 싫어하여, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๒๘.

128.

จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

사방 어디에서나 거리낌 없이 머물고, 무엇으로든 만족하며, 온갖 위험을 견뎌내고 두려움 없이, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหตีติ. จาตุทฺทิโสติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. กรุณาสหคเตน…เป… มุทิตาสหคเตน…เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ…เป… อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหตีติ เมตฺตาย ภาวิตตฺตา เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ทกฺขิณาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ปจฺฉิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย อุตฺตราย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ทกฺขิณาย อนุทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ปจฺฉิมาย อนุทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย อุตฺตราย อนุทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย เหฏฺฐิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย อุปริมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ทิสาสุ วิทิสาสุ สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ; กรุณาย ภาวิตตฺตา มุทิตาย ภาวิตตฺตา อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ…เป… เย ทิสาสุ วิทิสาสุ สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺตีติ – จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ.

"사방 어디에서나 거리낌 없이 머물고"라는 문구에 대하여. '사방 어디에서나(cātuddiso)'란 그 벽지불이 자애(mettā)가 함께한 마음으로 한 방향을 가득 채워 머물고, 이와 같이 두 번째 방향을, 이와 같이 세 번째 방향을, 이와 같이 네 번째 방향을 채우는 것이다. 이처럼 위로, 아래로, 옆으로, 모든 곳에서, 모든 중생을 자신처럼 여기며, 온 세상을 자애가 함께한 마음, 광대하고 고귀하며 무량하고 원한 없으며 고통 없는 마음으로 가득 채워 머문다. 비(karuṇā)가 함께한 마음으로... 희(muditā)가 함께한 마음으로... 사(upekkhā)가 함께한 마음으로 한 방향을 가득 채워 머물고, 이와 같이 두 번째, 세 번째... 고통 없는 마음으로 가득 채워 머문다. "거리낌 없이 머물고(appaṭigho ca hoti)"라는 것은 자애를 닦았기 때문에 동쪽 방향에 있는 중생들이 거부감 없는 존재가 되고, 남쪽 방향의 중생들, 서쪽 방향의 중생들, 북쪽 방향의 중생들, 북동쪽, 남동쪽, 남서쪽, 북서쪽, 아래쪽, 위쪽, 그리고 모든 방위와 중간 방위에 있는 중생들이 거부감 없는 존재가 된다는 뜻이다. 연민(karuṇā)을 닦았기 때문에, 기쁨(muditā)을 닦았기 때문에, 평온(upekkhā)을 닦았기 때문에 동쪽 방향에 있는 중생들이 거부감 없는 존재가 되고... 모든 방위와 중간 방위에 있는 중생들이 거부감 없는 존재가 된다는 것이니, 이것이 사방 어디에서나 거리낌 없이 머문다는 뜻이다.

สนฺตุสฺสมาโน [Pg.249] อิตรีตเรนาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที, น จ จีวรเหตุ อเนสนํ อปฺปติรูปํ อาปชฺชติ. อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติ, ลทฺธา จ จีวรํ อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺฌาปสนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. ตาย จ ปน อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา เนวตฺตานุกฺกํเสติ น ปรํ วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโข อนลโส สมฺปชาโน ปติสฺสโต, อยํ วุจฺจติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ โปราเณ อคฺคญฺเญ อริยวํเส ฐิโต. สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตน…เป…

"무엇으로든 만족하며(santussamāno itarītarena)"라는 것은 그 벽지불이 어떤 가사(cīvara)로든 만족하고, 어떤 가사로든 만족하는 것에 대해 찬탄하며, 가사 때문에 부당하거나 부적절한 탐색을 하지 않는다는 뜻이다. 가사를 얻지 못해도 초조해하지 않으며, 가사를 얻어도 집착하거나 매혹되거나 탐닉하지 않고, 그 허물을 보며 벗어날 지혜를 갖추어 사용한다. 또한 그러한 가사에 대한 만족으로 자신을 치켜세우지 않고 남을 비하하지도 않는다. 거기서 능숙하고 게으르지 않으며 분명하게 알고 마음 챙기는 자를, 옛날부터 전해오는 고귀한 성스러운 족속(ariyavaṃsa)에 머무는 벽지불이라 부른다. 어떤 탁발 음식(piṇḍapāta)으로든 만족하며...

สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน เสนาสเนน…เป… สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน, อิตรีตรคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที, น จ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารเหตุ อเนสนํ อปฺปติรูปํ อาปชฺชติ. อลทฺธา จ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺฌาปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. ตาย จ อิตรีตรคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสนฺตุฏฺฐิยา เนวตฺตานุกฺกํเสติ น ปรํ วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโข อนลโส สมฺปชาโน ปติสฺสโต, อยํ วุจฺจติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ โปราเณ อคฺคญฺเญ อริยวํเส ฐิโตติ – สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน.

그는 어떠한 거처(침상과 좌석)에도 만족하고, 어떠한 병구완에 필요한 약품과 도구에도 만족하며, 그러한 만족을 찬탄한다. 또한 약품과 도구를 얻기 위해 부당하고 부적절한 행위를 저지르지 않는다. 병구완을 위한 약품과 도구를 얻지 못하더라도 불안해하지 않으며, 얻었을 때에도 탐착하거나 매혹되거나 집착하지 않고, 그 허물을 보며 벗어나는 지혜를 갖추어 그것을 사용한다. 그리고 그러한 만족함으로 인해 자신을 높이지 않고 남을 멸시하지 않는다. 거기에서 능숙하고 게으르지 않으며 분명하게 알고 마음 챙기는 이, 그를 일러 고대로부터 전해오는 으뜸가는 고귀한 성스러운 가문에 머무는 벽지불이라 한다. 이것이 '어떠한 것에도 만족하는'이라는 구절의 뜻이다.

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภีติ. ปริสฺสยาติ ทฺเว ปริสฺสยา – ปากฏปริสฺสยา จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา จ. กตเม ปากฏปริสฺสยา? สีหา พฺยคฺฆา ทีปี อจฺฉา ตรจฺฉา โกกา มหึสา หตฺถี อหี วิจฺฉิกา สตปที, โจรา วา อสฺสุ มานวา วา กตกมฺมา วา อกตกมฺมา วา, จกฺขุโรโค โสตโรโค ฆานโรโค ชิวฺหาโรโค กายโรโค สีสโรโค กณฺณโรโค มุขโรโค ทนฺตโรโค กาโส สาโส ปินาโส ฑาโห ชโร กุจฺฉิโรโค มุจฺฉา ปกฺขนฺทิกา สูลา วิสูจิกา กุฏฺฐํ คณฺโฑ กิลาโส โสโส อปมาโร ททฺทุ กณฺฑุ กจฺฉุ รขสา วิตจฺฉิกา โลหิตปิตฺตํ มธุเมโห อํสา ปิฬกา ภคนฺทลา, ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา อาพาธา วาตสมุฏฺฐานา อาพาธา สนฺนิปาติกา อาพาธา อุตุปริณามชา อาพาธา วิสมปริหารชา [Pg.250] อาพาธา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธา, สีตํ อุณฺหํ ชิฆจฺฉา ปิปาสา อุจฺจาโร ปสฺสาโว ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสา อิติ วา. อิเม วุจฺจนฺติ ปากฏปริสฺสยา.

'위험을 견디고 두려워하지 않는 이'라는 구절에서, 위험(parissaya)에는 드러난 위험과 감추어진 위험의 두 가지가 있다. 드러난 위험이란 무엇인가? 사자, 호랑이, 표범, 곰, 하이에나, 이리, 버팔로, 코끼리, 뱀, 전갈, 지네; 도둑이나 범죄자들; 눈병, 귓병, 콧병, 혓병, 몸의 병, 머릿병, 귀의 병, 입의 병, 이빨 병, 기침, 천식, 비염, 화상, 열병, 복통, 기절, 설사, 산통, 콜레라, 나병, 종기, 마른버짐, 폐결핵, 간질, 피부병, 가려움증, 옴, 손발톱 주위염, 물집, 혈변, 당뇨병, 치질, 뾰루지, 치루; 담즙에서 생긴 병, 점액에서 생긴 병, 바람에서 생긴 병, 여러 요소가 섞여 생긴 병, 계절 변화로 생긴 병, 부적절한 자세로 생긴 병, 타인의 공격으로 생긴 병, 업의 과보로 생긴 병; 추위, 더위, 배고픔, 갈증, 대변, 소변; 파리, 모기, 바람, 햇볕, 기어 다니는 것들과의 접촉 등이 그것이다. 이들을 드러난 위험이라 한다.

กตเม ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา? กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ พฺยาปาทนีวรณํ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ ราโค โทโส โมโห โกโธ อุปนาโห มกฺโข ปฬาโส อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเฐยฺยํ ถมฺโภ สารมฺโภ มาโน อติมาโน มโท ปมาโท, สพฺเพ กิเลสา สพฺเพ ทุจฺจริตา สพฺเพ ทรถา สพฺเพ ปริฬาหา สพฺเพ สนฺตาปา สพฺพากุสลาภิสงฺขารา. อิเม วุจฺจนฺติ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา.

감추어진 위험이란 무엇인가? 신체적 악행, 언어적 악행, 정신적 악행; 감각적 욕망의 장애, 악의의 장애, 해태와 혼침의 장애, 들뜸과 후회의 장애, 의심의 장애; 탐욕, 분노, 미혹, 노여움, 원한, 은혜를 저버림, 악의, 질투, 인색, 기만, 간사함, 고집, 다툼, 자만, 거만, 취함, 방일; 모든 번뇌, 모든 악행, 모든 고뇌, 모든 열기, 모든 고통, 모든 해로운 의도적 행위들이다. 이들을 감추어진 위험이라 한다.

ปริสฺสยาติ เกนฏฺเฐน ปริสฺสยา? ปริสหนฺตีติ ปริสฺสยา, ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ ปริสฺสยา, ตตฺราสยาติ ปริสฺสยา. กถํ ปริสหนฺตีติ ปริสฺสยา? เต ปริสฺสยา ตํ ปุคฺคลํ สหนฺติ ปริสหนฺติ อภิภวนฺติ อชฺโฌตฺถรนฺติ ปริยาทิยนฺติ มทฺทนฺติ. เอวํ ปริสหนฺตีติ – ปริสฺสยา.

어떤 의미에서 위험(parissaya)이라 하는가? 괴로움을 일으키기에 위험이라 하고, 쇠퇴하게 하기에 위험이라 하며, 그곳(자신)에 거주하기에 위험이라 한다. 어떻게 괴로움을 일으키기에 위험이라 하는가? 그 위험들이 그 사람을 억누르고, 압박하며, 압도하고, 뒤덮으며, 소진시키고, 짓밟기 때문이다. 이와 같이 압박하며 괴로움을 일으키기에 위험이라 한다.

กถํ ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ ปริสฺสยา? เต ปริสฺสยา กุสลานํ ธมฺมานํ อนฺตรายาย ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเมสํ กุสลานํ ธมฺมานํ? สมฺมาปฏิปทาย อนุโลมปฏิปทาย อปจฺจนีกปฏิปทาย อนฺวตฺถปฏิปทาย ธมฺมานุธมฺมปฏิปทาย สีเลสุ ปริปูรการิตาย อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตาย โภชเน มตฺตญฺญุตาย ชาคริยานุโยคสฺส สติสมฺปชญฺญสฺส จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ ภาวนานุโยคสฺส, จตุนฺนํ สมฺมปฺปธานานํ… จตุนฺนํ อิทฺธิปาทานํ… ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ… ปญฺจนฺนํ พลานํ… สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ… อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส ภาวนานุโยคสฺส – อิเมสํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนฺตรายาย ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. เอวํ ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ – ปริสฺสยา.

어떻게 쇠퇴하게 하기에 위험이라 하는가? 그 위험들은 유익한 법들의 장애가 되고 쇠퇴하게 만든다. 어떤 유익한 법들인가? 바른 수행, 순응하는 수행, 거스름 없는 수행, 이치에 맞는 수행, 법에 수순하는 수행; 계율의 완성, 감각기관의 문을 지킴, 음식에 대한 절제, 깨어 있음에 전념함, 마음 챙김과 알아차림; 네 가지 마음 챙김의 확립, 네 가지 바른 노력, 네 가지 신통의 토대, 다섯 가지 능력, 다섯 가지 힘, 일곱 가지 깨달음의 요소, 고귀한 여덟 가지 성스러운 길의 닦음 등이다. 이러한 유익한 법들의 장애가 되고 쇠퇴하게 하기에 위험이라 한다.

กถํ ตตฺราสยาติ ปริสฺสยา? ตตฺเถเต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อตฺตภาวสนฺนิสฺสยา. ยถา พิเล พิลาสยา ปาณา สยนฺติ, ทเก ทกาสยา ปาณา สยนฺติ, วเน วนาสยา ปาณา สยนฺติ, รุกฺเข รุกฺขาสยา ปาณา สยนฺติ; เอวเมว ตตฺเถเต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อตฺตภาวสนฺนิสฺสยาติ. เอวมฺปิ ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

어떻게 그곳에 거주하기에 위험이라 하는가? 그곳, 즉 이 몸에 의지하여 악하고 해로운 법들이 생겨나기 때문이다. 구멍에 사는 생물이 구멍에 살고, 물에 사는 생물이 물에 살며, 숲에 사는 생물이 숲에 살고, 나무에 사는 생물이 나무에 살 듯이, 그와 같이 이 몸에 의지하여 악하고 해로운 법들이 생겨난다. 이처럼 그곳에 거주하기에 위험이라 한다.

วุตฺตญฺเหตํ [Pg.251] ภควตา – ‘‘สานฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรติ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สานฺเตวาสิโก สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชนฺติ เย ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, สรสงฺกปฺปา สํญฺโญชนียา, ตฺยสฺส อนฺโต วสนฺติ อนฺวาสฺสวนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สานฺเตวาสิโก วุจฺจติ. เตน สมุทาจเรน สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ.

세존께서 이렇게 말씀하셨다. "비구들이여, 제자(내면의 번뇌)가 있고 스승(번뇌의 작용)이 있는 비구는 괴로움 속에서 불편하게 머문다. 비구들이여, 어떻게 제자가 있고 스승이 있는 비구가 괴로움 속에서 불편하게 머무는가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 눈으로 형색을 보고 나서, 사악하고 해로운 법들, 즉 결합을 일으키고 번뇌를 만드는 생각들이 생겨난다. 그것들이 그의 내면에 머물고 따라 흐른다. 그러므로 '제자가 있는 자'라 불린다. 그러한 작용으로 사악하고 해로운 법들이 그를 지배하므로 '스승이 있는 자'라 불린다."

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย อุปฺปชฺชนฺติ เย ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนียา, ตฺยสฺส อนฺโต วสนฺติ อนฺวาสฺสวนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สานฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เตน สมุทาจเรน สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สานฺเตวาสิโก สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรตี’’ติ. เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

"다시 비구들이여, 비구가 귀로 소리를 듣고, 코로 냄새를 맡고, 혀로 맛을 보고, 몸으로 감촉을 느끼고, 마음으로 법을 알아차릴 때, 사악하고 해로운 법들, 즉 결합을 일으키고 번뇌를 만드는 생각들이 생겨난다. 그것들이 그의 내면에 머물고 따라 흐른다. 그러므로 '제자가 있는 자'라 불린다. 그러한 작용으로 사악하고 해로운 법들이 그를 지배하므로 '스승이 있는 자'라 불린다. 비구들이여, 이와 같이 제자가 있고 스승이 있는 비구는 괴로움 속에서 불편하게 머문다." 이처럼 그곳에 거주하기에 위험(parissaya)이라 한다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อนฺตรามลา อนฺตราอมิตฺตา อนฺตราสปตฺตา อนฺตราวธกา อนฺตราปจฺจตฺถิกา. กตเม ตโย? โลโภ, ภิกฺขเว, อนฺตรามโล อนฺตราอมิตฺโต อนฺตราสปตฺโต อนฺตราวธโก อนฺตราปจฺจตฺถิโก, โทโส, ภิกฺขเว…เป… โมโห, ภิกฺขเว, อนฺตรามโล อนฺตราอมิตฺโต อนฺตราสปตฺโต อนฺตราวธโก อนฺตราปจฺจตฺถิโก. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อนฺตรามลา อนฺตราอมิตฺตา อนฺตราสปตฺตา อนฺตราวธกา อนฺตราปจฺจตฺถิกา’’ติ.

세존께서 이와 같이 말씀하셨다. "비구들이여, 세 가지 내부의 오염이자 내부의 적이며, 내부의 원수이자 내부의 살해자이며, 내부의 대적자가 있다. 그 세 가지는 무엇인가? 비구들이여, 탐욕은 내부의 오염이자 내부의 적이며, 내부의 원수이자 내부의 살해자이며 내부의 대적자이다. 비구들이여, 성냄도 그러하며, 미혹도 내부의 오염이자 내부의 적이며, 내부의 원수이자 내부의 살해자이며 내부의 대적자이다. 비구들이여, 이것들이 세 가지 내부의 오염이자 내부의 적이며, 내부의 원수이자 내부의 살해자이며 내부의 대적자이다."

อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

탐욕은 불이익을 낳고 탐욕은 마음을 격동시킨다. 내부에서 공포가 생겨나지만 사람들은 그것을 깨닫지 못한다.

ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ.

탐욕에 물든 자는 이익을 알지 못하고, 탐욕에 물든 자는 법을 보지 못한다. 탐욕이 사람을 압도할 때, 그때는 칠흑 같은 어둠이 된다.

อนตฺถชนโน โทโส, โทโส จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

성냄은 불이익을 낳고 성냄은 마음을 격동시킨다. 내부에서 공포가 생겨나지만 사람들은 그것을 깨닫지 못한다.

ทุฏฺโฐ [Pg.252] อตฺถํ น ชานาติ, ทุฏฺโฐ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โทโส สหเต นรํ.

성난 자는 이익을 알지 못하고, 성난 자는 법을 보지 못한다. 성냄이 사람을 압도할 때, 그때는 칠흑 같은 어둠이 된다.

อนตฺถชนโน โมโห, โมโห จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

미혹은 불이익을 낳고 미혹은 마음을 격동시킨다. 내부에서 공포가 생겨나지만 사람들은 그것을 깨닫지 못한다.

มูฬฺโห อตฺถํ น ชานาติ, มูฬฺโห ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โมโห สหเต นรนฺติ.

미혹된 자는 이익을 알지 못하고, 미혹된 자는 법을 보지 못한다. 미혹이 사람을 압도할 때, 그때는 칠흑 같은 어둠이 된다.

เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

이와 같이, 그 안에서 (공포를) 일으키기에 장애(parissayā)라 한다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตโย โข, มหาราช, ปุริสสฺส ธมฺมา อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ อหิตาย ทุกฺขาย อผาสุวิหาราย. กตเม ตโย? โลโภ โข, มหาราช, ปุริสสฺส ธมฺโม อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อหิตาย ทุกฺขาย อผาสุวิหาราย; โทโส โข, มหาราช…เป… โมโห โข, มหาราช, ปุริสสฺส ธมฺโม อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อหิตาย ทุกฺขาย อผาสุวิหาราย. อิเม โข, มหาราช, ตโย ปุริสสฺส ธมฺมา อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ อหิตาย ทุกฺขาย อผาสุวิหาราย.

세존께서 이와 같이 말씀하셨다. "대왕이여, 사람의 내면에서 일어나는 세 가지 법은 해로움과 고통과 불편한 삶을 위해 일어난다. 그 세 가지는 무엇인가? 대왕이여, 사람의 내면에서 일어나는 탐욕이라는 법은 해로움과 고통과 불편한 삶을 위해 일어난다. 대왕이여, 성냄과 미혹 또한 그러하다. 대왕이여, 사람의 내면에서 일어나는 이 세 가지 법은 해로움과 고통과 불편한 삶을 위해 일어난다."

‘‘โลโภ โทโส จ โมโห จ, ปุริสํ ปาปเจตสํ;

หึสนฺติ อตฺตสมฺภูตา, ตจสารํว สมฺผล’’นฺติ.

탐욕과 성냄과 미혹은 사악한 마음을 가진 사람의 자신에게서 생겨나 그를 해치니, 마치 열매를 맺은 대나무가 제 몸을 파괴하는 것과 같다.

เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

이와 같이, 그 안에서 (공포를) 일으키기에 장애라 한다는 말의 의미를 알아야 한다.

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

세존께서 이와 같이 말씀하셨다.

‘‘ราโค จ โทโส จ อิโตนิทานา, อรตี รตี โลมหํโส อิโตชา;

อิโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา, กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺตี’’ติ.

탐욕과 성냄은 이것을 원인으로 하며, 싫어함과 즐거움과 소름 돋음도 여기서 생긴다. 여기서 일어나 마음의 분별들은 아이들이 까마귀를 쫓아버리듯 (선한 마음을) 내던져버린다.

เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

이와 같이, 그 안에서 (공포를) 일으키기에 장애라 한다는 의미를 알아야 한다.

ปริสฺสยานํ สหิตาติ ปริสฺสเย สหิตา อาราธิตา อชฺโฌตฺถริตา ปริยาทิตา ปฏินิสฺสตาติ – ปริสฺสยานํ สหิตา. อฉมฺภีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ [Pg.253] อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโส วิหรตีติ – ปริสฺสยานํ สหิตา อจฺฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

"장애들을 극복한 자"란 장애들을 견뎌내고 이겨내며 압도하고 소멸시켜 떨쳐버린 것을 말한다. "두려움 없는 자"란 그 벽지불이 겁내지 않고 떨지 않으며 놀라지 않고 도망치지 않으며, 공포와 두려움을 제거하고 소름 돋음이 없이 머무는 것을 말한다. 그러므로 장애를 극복하고 두려움 없이 무소의 뿔처럼 혼자서 가라. 그 때문에 그 벽지불은 이렇게 말씀하셨다.

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"사방을 유행하며 거침이 없고, 무엇이든 얻은 것으로 만족하며, 장애를 극복하고 두려움 없이, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๒๙.

129.

ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา;

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

어떤 출가자들은 함께 지내기 어렵고, 집에 머무는 재가자들도 그러하다. 다른 이들의 자식들에 대한 관심을 버리고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเกติ ปพฺพชิตาปิ อิเธกจฺเจ นิสฺสเยปิ ทิยฺยมาเน อุทฺเทเสปิ ทิยฺยมาเน ปริปุจฺฉายปิ ทิยฺยมาเน จีวเรปิ ทิยฺยมาเน ปตฺเตปิ ทิยฺยมาเน โลหถาลเกปิ ทิยฺยมาเน ธมฺมกรเณปิ ทิยฺยมาเน ปริสฺสาวเนปิ ทิยฺยมาเน ถวิเกปิ ทิยฺยมาเน อุปาหเนปิ ทิยฺยมาเน กายพนฺธเนปิ ทิยฺยมาเน น สุณนฺติ น โสตํ โอทหนฺติ น อญฺญาจิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, อนสฺสวา อวจนกรา ปฏิโลมวุตฺติโน อญฺเญเนว มุขํ กโรนฺตีติ – ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก.

"어떤 출가자들은 함께 지내기 어렵다"는 것은, 이 법과 율에서 어떤 출가자들은 의지처를 주거나, 경전 암송을 시켜주거나, 질문을 받아주거나, 가사나 발바루나 청동 그릇이나 정수기나 물 거르는 천이나 가방이나 신발이나 허리띠를 줄 때에도, 듣지 않고 귀 기울이지 않으며 알려고 하는 마음을 일으키지 않고, 순종하지 않으며 말대로 행하지 않고 거슬러 행동하며 얼굴을 다른 데로 돌리는 것을 말한다. 이것이 "어떤 출가자들은 함께 지내기 어렵다"는 의미이다.

อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตาติ คหฏฺฐาปิ อิเธกจฺเจ หตฺถิมฺหิปิ ทิยฺยมาเน…เป… รเถปิ เขตฺเตปิ วตฺถุมฺหิปิ หิรญฺเญปิ สุวณฺเณปิ ทิยฺยมาเน คาเมปิ…เป… นิคเมปิ นคเรปิ… รฏฺเฐปิ… ชนปเทปิ ทิยฺยมาเน น สุณนฺติ น โสตํ โอทหนฺติ น อญฺญาจิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, อนสฺสวา อวจนกรา ปฏิโลมวุตฺติโน อญฺเญเนว มุขํ กโรนฺตีติ – อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา.

"집에 머무는 재가자들도 그러하다"는 것은, 어떤 재가자들은 코끼리를 주거나 수레나 밭이나 부지나 은이나 금을 주거나, 마을이나 읍이나 도시나 나라나 지방을 줄 때에도, 듣지 않고 귀 기울이지 않으며 알려고 하는 마음을 일으키지 않고, 순종하지 않으며 말대로 행하지 않고 거슬러 행동하며 얼굴을 다른 데로 돌리는 것을 말한다.

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวาติ อตฺตานํ ฐเปตฺวา สพฺเพ อิมสฺมึ อตฺเถ ปรปุตฺตา. เตสุ ปรปุตฺเตสุ อปฺโปสฺสุกฺโก หุตฺวา อพฺยาวโฏ หุตฺวา อนเปกฺโข หุตฺวาติ – อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

"다른 이들의 자식들에 대해 관심이 없다"는 것은 자신을 제외한 모든 이들을 이 맥락에서 다른 이들의 자식이라 한다. 그들에 대해 걱정하지 않고 관여하지 않으며 애착을 갖지 않는 것을 말한다. 그렇게 하여 무소의 뿔처럼 혼자서 가라. 그 때문에 그 벽지불은 이렇게 말씀하셨다.

‘‘ทุสฺสงฺคหา [Pg.254] ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา;

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"어떤 출가자들은 함께 지내기 어렵고, 집에 머무는 재가자들도 그러하다. 다른 이들의 자식들에 대한 관심을 버리고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๓๐.

130.

โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร;

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

재가자의 표식을 벗어버리고, 마치 잎이 떨어진 코빌라라 나무처럼, 영웅은 재가자의 결박을 끊어버리고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานีติ คิหิพฺยญฺชนานิ วุจฺจนฺติ เกสา จ มสฺสู จ มาลา จ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ อาภรณญฺจ ปิลนฺธนญฺจ วตฺถญฺจ ปารุปนญฺจ เวฐนญฺจ อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ อาทาสํ อญฺชนํ มาลาคนฺธวิเลปนํ มุขจุณฺณํ มุขเลปนํ หตฺถพนฺธํ สิขาพนฺธํ ทณฺฑํ นาฬิกํ ขคฺคํ ฉตฺตํ จิตฺรุปาหนํ อุณฺหีสํ มณึ วาฬพีชนึ โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ อิติ วา. โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานีติ คิหิพฺยญฺชนานิ โอโรปยิตฺวา สโมโรปยิตฺวา นิกฺขิปิตฺวา ปฏิปสฺสมฺภยิตฺวาติ – โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ.

"재가자의 표식을 벗어버리고"에서 재가자의 표식이란 머리카락, 수염, 꽃다발, 향료, 연고, 장신구, 화관, 옷, 겉옷, 머리 수건, 화장품, 안마, 목욕, 마사지, 거울, 눈화장, 꽃과 향과 연고, 얼굴 분말, 얼굴 연고, 팔찌, 상투 끈, 지팡이, 대나무 관, 칼, 일산(양산), 화려한 신발, 터번, 보석, 파리채, 긴 술이 달린 흰 옷 등을 말한다. 이것들을 벗어버리고, 완전히 제거하고, 내려놓고, 가라앉히는 것이 "재가자의 표식을 벗어버리는 것"이다.

สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโรติ ยถา โกวิฬารสฺส ปตฺตานิ ฉินฺนานิ สญฺฉินฺนานิ ปติตานิ ปริปติตานิ, เอวเมว ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส คิหิพฺยญฺชนานิ ฉินฺนานิ สญฺฉินฺนานิ ปติตานีติ – สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร.

"잎이 떨어진 코빌라라 나무처럼"이란 코빌라라 나무의 잎이 잘리고 완전히 떨어져 사방에 흩어진 것처럼, 그와 같이 그 벽지불이 재가자의 표식을 자르고 완전히 떨어뜨린 것을 의미한다. 이것이 "잎이 떨어진 코빌라라 나무처럼"의 의미이다.

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานีติ. วีโรติ วีริยวาติ วีโร, ปหูติ วีโร, วิสวีติ วีโร, อลมตฺโตติ วีโร, สูโรติ วีโร, วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโวติ วีโร, วิคตโลมหํโสติ วีโร.

"세속의 속박을 끊은 영웅이여(Chetvāna vīro gihibandhanānīti)"라는 구절에서, '영웅(vīro)'이란 정진하는 자이기에 영웅이라 하며, 재가의 모습을 능히 버릴 수 있기에 영웅이라 하며, 용맹하기에 영웅이라 하며, 유능하기에 영웅이라 하며, 용기 있기에 영웅이라 한다. 또한 적을 물리치고 두려움이 없으며, 놀라지 않고 무서워하지 않으며, 도망치지 않고 공포와 전율을 제거한 자이기에 영웅이라 하며, 소름 끼치는 일이 없는 자이기에 영웅이라 한다.

วิรโต อิธ สพฺพปาเกหิ, นิรยทุกฺขํ อติจฺจ วีริยวา โส;

โส วีริยวา ปธานวา, ธีโร ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตา.

이 세상의 모든 악으로부터 멀리 벗어나고 지옥의 고통을 넘어선 그는 정진하는 자이다. 이와 같이 정진하고 노력하며 그런 성품을 갖춘 이를 그 진실함 때문에 '현자(dhīro)'라 부른다.

คิหิพนฺธนานิ [Pg.255] วุจฺจนฺติ ปุตฺตา จ ภริยา จ ทาสา จ ทาสี จ อเชฬกา จ กุกฺกุฏสูกรา จ หตฺถิควาสฺสวฬวา จ เขตฺตญฺจ วตฺถุ จ หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ คามนิคมราชธานิโย จ รฏฺฐญฺจ ชนปโท จ โกโส จ โกฏฺฐาคารญฺจ, ยํ กิญฺจิ รชนียวตฺถุ.

'재가의 속박(gihibandhanāni)'이란 자식, 아내, 남종, 여종, 염소와 양, 닭과 돼지, 코끼리·소·말·암말, 논과 밭, 은과 금, 마을·읍락·수도, 왕국, 지방, 보물 창고, 곡물 창고 등 애착의 대상이 되는 모든 사물을 말한다.

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ วีโร คิหิพนฺธนานิ ฉินฺทิตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

"세속의 속박을 끊은 영웅이여"라는 것은 그 벽지불이 영웅으로서 재가의 속박을 끊고, 완전히 끊어내고, 버리고, 물리치고, 없애고, 다시는 생겨나지 않게 했다는 뜻이다. 그러므로 "세속의 속박을 끊은 영웅은 무소의 뿔처럼 혼자서 가라"고 한 것이다.

‘‘โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร,เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ;

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"재가의 표식을 내려놓고, 잎이 떨어진 코빌라라 나무처럼, 세속의 속박을 끊은 영웅은 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

ปฐโม วคฺโค.

제1품.

ทุติยวคฺโค

제2품.

๑๓๑.

131.

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา.

만약 현명하고 지혜로우며 덕행이 있고 정진하는 동료를 얻는다면, 모든 위험을 극복하고 기쁜 마음으로 마음을 챙기며 그와 함께 걸어가라.

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายนฺติ สเจ นิปกํ ปณฺฑิตํ ปญฺญวนฺตํ พุทฺธิมนฺตํ ญาณึ วิภาวึ เมธาวึ สหายํ ลเภยฺย ปฏิลเภยฺย อธิคจฺเฉยฺย วินฺเทยฺยาติ – สเจ ลเภถ นิปกํ สํหายํ.

"현명한 동료를 얻는다면"이란 현명하고 지혜롭고 총명하며 앎이 있고 명석하고 통찰력 있는 동료를 얻거나, 다시 얻거나, 도달하거나, 찾게 되는 것을 말한다.

สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรนฺติ. สทฺธึ จรนฺติ เอกโต จรํ. สาธุวิหารินฺติ ปฐเมนปิ ฌาเนน สาธุวิหารึ, ทุติเยนปิ ฌาเนน… ตติเยนปิ ฌาเนน… จตุตฺเถนปิ ฌาเนน สาธุวิหารึ, เมตฺตายปิ เจโตวิมุตฺติยา สาธุวิหารึ, กรุณายปิ…เป… มุทิตายปิ… อุเปกฺขายปิ เจโตวิมุตฺติยา สาธุวิหารึ, อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ, วิญฺญาณญฺจ อายตนสมาปตฺติยาปิ…เป… อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยาปิ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยาปิ [Pg.256] สาธุวิหารึ, นิโรธสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ, ผลสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ. ธีรนฺติ ธีรํ ปณฺฑิตํ ปญฺญวนฺตํ พุทฺธิมนฺตํ ญาณึ วิภาวึ เมธาวินฺติ – สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ.

"함께 걸어가는 덕행 있고 정진하는 현자"에서, '함께 걸어가는 자'란 같이 행하는 자를 뜻한다. '덕행 있는 자'란 초선, 제2선, 제3선, 제4선에 머물거나, 자비희사의 마음의 해탈을 성취하거나, 공무변처·식무변처·무소유처·비상비비상처의 사무색정과 멸진정, 과정에 머무는 자를 말한다. '현자(dhīraṃ)'란 지혜롭고 총명하며 앎이 있고 명석하며 통찰력 있는 자를 뜻한다.

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ. ปริสฺสยาติ ทฺเว ปริสฺสยา – ปากฏปริสฺสยา จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ ปากฏปริสฺสยา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา…เป… เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา. อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ สพฺเพ ปริสฺสเย อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวาติ – อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ.

"모든 위험을 극복하고"에서 '위험(parissaya)'이란 드러난 위험과 숨겨진 위험의 두 가지가 있다. 이 모든 위험을 이겨내고, 압도하고, 정복하고, 굴복시키는 것을 "모든 위험을 극복하고"라 한다.

จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เตน นิปเกน ปณฺฑิเตน ปญฺญวนฺเตน พุทฺธิมนฺเตน ญาณินา วิภาวินา เมธาวินา สหาเยน สทฺธึ อตฺตมโน ตุฏฺฐมโน หฏฺฐมโน ปหฏฺฐมโน อุทคฺคมโน มุทิตมโน จเรยฺย วิหเรยฺย อิริเยยฺย วตฺเตยฺย ปาเลยฺย ยเปยฺย ยาเปยฺยาติ – จเรยฺย เตนตฺตมโน. สตีมาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สติมา โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคโต, จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตาติ – จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

"기쁜 마음으로 마음을 챙기며 그와 함께 걸어가라"는 것은 그 벽지불이 현명하고 지혜로운 동료와 함께 기쁘고 즐겁고 환희에 찬 마음으로 수행하며 일상을 보내는 것을 말한다. '마음챙김이 있는 자'란 최상의 마음챙김과 지혜를 갖추어 오래전에 행한 일이나 말한 것도 다 기억하고 거듭 기억해낼 수 있는 자를 뜻한다.

‘‘สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา’’ติ.

"만약 현명하고 지혜로우며 덕행이 있고 정진하는 동료를 얻는다면, 모든 위험을 극복하고 기쁜 마음으로 마음을 챙기며 그와 함께 걸어가라."

๑๓๒.

132.

โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

만약 현명하고 지혜로우며 덕행이 있고 정진하는 동료를 얻지 못한다면, 마치 왕이 정복한 나라를 버리고 떠나듯 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายนฺติ โน เจ นิปกํ ปณฺฑิตํ ปญฺญวนฺตํ พุทฺธิมนฺตํ ญาณึ วิภาวึ เมธาวึ สหายํ ลเภยฺย ปฏิลเภยฺย อธิคจฺเฉยฺย วินฺเทยฺยาติ – โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ.

"현명한 동료를 얻지 못한다면"이란 현명하고 지혜롭고 명석하며 통찰력 있는 동료를 얻지 못하거나, 다시 얻지 못하거나, 도달하지 못하거나, 찾지 못하는 것을 뜻한다.

สทฺธึ จรํ [Pg.257] สาธุวิหาริ ธีรนฺติ. สทฺธึ จรนฺติ เอกโต จรํ. สาธุวิหารินฺติ ปฐเมนปิ ฌาเนน สาธุวิหารึ…เป… นิโรธสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ, ผลสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ. ธีรนฺติ ธีรํ ปณฺฑิตํ ปญฺญวนฺตํ พุทฺธิมนฺตํ ญาณึ วิภาวึ เมธาวินฺติ – สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ.

"함께 걸어가는 덕행 있고 정진하는 현자"란 앞에서 설명한 바와 같이 초선 등 선정과 멸진정, 과정에 머무는 지혜로운 자를 의미한다.

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหายาติ ราชา ขตฺติโย มุทฺธาภิสิตฺโต วิชิตสงฺคาโม นิหตปจฺจามิตฺโต ลทฺธาธิปฺปาโย ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร รฏฺฐญฺจ ชนปทญฺจ โกสญฺจ โกฏฺฐาคารญฺจ ปหูตหิรญฺญสุวณฺณํ นครญฺจ ปริจฺจชิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ. เอวํ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา มิตฺตามจฺจปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

"왕이 정복한 나라를 버리듯"이란 관정을 받은 찰제리 왕이 전쟁에서 승리하고 적을 물리쳐 풍족한 창고와 금은보화를 가졌음에도 나라와 도시를 버리고 머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고 출가하여 아무것도 소유하지 않은 채 홀로 수행하는 것과 같다. 이처럼 벽지불도 재가 생활의 모든 장애를 끊고 처자식, 친지, 친구와 신하들에 대한 얽매임을 끊고 출가하여 무소유의 상태로 홀로 정진하며 머무는 것을 말한다.

‘‘โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"만약 현명하고 지혜로우며 덕행이 있고 정진하는 동료를 얻지 못한다면, 마치 왕이 정복한 나라를 버리고 떠나듯 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๓๓.

133.

อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา;

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

확실히 우리는 도반의 구족함(sahāyasampadaṃ)을 찬탄하노니, 자신보다 뛰어나거나 자신과 동등한 도반을 섬겨야 합니다. 이러한 도반을 얻지 못한다면, 그릇된 생계를 피하고 허물 없는 음식을 먹으며(anavajjabhojī), 코뿔소의 뿔처럼 홀로 가야 합니다.

อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทนฺติ. อทฺธาติ เอกํสวจนํ นิสฺสํสยวจนํ นิกฺกงฺขวจนํ อทฺเวชฺฌวจนํ อทฺเวฬฺหกวจนํ นิโยควจนํ อปณฺณกวจนํ อวิรทฺธวจนํ อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติ. สหายสมฺปทนฺติ สหายสมฺปทา วุจฺจติ โย โส สหาโย อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ, อเสกฺเขน สมาธิกฺขนฺเธน… อเสกฺเขน ปญฺญากฺขนฺเธน [Pg.258] … อเสกฺเขน วิมุตฺติกฺขนฺเธน… อเสกฺเขน วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ. อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทนฺติ สหายสมฺปทํ ปสํสาม โถเมม กิตฺเตม วณฺเณมาติ – อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ.

‘확실히 도반의 구족함을 찬탄한다’는 문구에서, ‘확실히(addhā)’라는 말은 결정적인 말, 의심이 없는 말, 확신하는 말, 두 마음이 없는 말, 주저함이 없는 말, 단정적인 말, 틀림없는 말, 확립된 말입니다. ‘도반의 구족함’이라 함은 무학(asekkha)의 계온을 갖추고, 무학의 정온, 무학의 혜온, 무학의 해탈온, 무학의 해탈지견온을 갖춘 자를 도반의 구족함이라 부릅니다. ‘확실히 도반의 구족함을 찬탄한다’는 것은 도반의 구족함을 찬탄하고(pasaṃsāma), 기리고(thomema), 칭송하고(kittema), 찬양함(vaṇṇema)을 의미합니다.

เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายาติ เสฏฺฐา โหนฺติ สหายา สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา วิมุตฺติญาณทสฺสเนน; สมา สทิสา โหนฺติ สหายา สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา วิมุตฺติญาณทสฺสเนน. เสฏฺฐา วา สหายา สทิสา วา สหายา เสวิตพฺพา ภชิตพฺพา ปยิรุปาสิตพฺพา ปริปุจฺฉิตพฺพา ปริปญฺหิตพฺพาติ – เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา.

‘뛰어나거나 동등한 도반을 섬겨야 한다’는 것은 계(sīla)·정(samādhi)·혜(paññā)·해탈(vimutti)·해탈지견(vimuttiñāṇadassana)에 있어 자신보다 뛰어난 도반과, 계·정·혜·해탈·해탈지견에 있어 자신과 동등한 도반을 말합니다. 자신보다 뛰어난 도반이나 자신과 동등한 도반을 가까이 하고(sevitabbā), 섬기고(bhajitabbā), 봉사하고(payirupāsitabbā), 묻고(paripucchitabbā), 토론해야(paripañhitabbā) 합니다.

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชีติ อตฺถิ ปุคฺคโล สาวชฺชโภชี อตฺถิ ปุคฺคโล อนวชฺชโภชีติ. กตโม จ ปุคฺคโล สาวชฺชโภชี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กุหนาย ลปนาย เนมิตฺติกตาย นิปฺเปสิกตาย ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตาย ทารุทาเนน เวฬุทาเนน ปตฺตทาเนน ปุปฺผทาเนน ผลทาเนน สินานทาเนน จุณฺณทาเนน มตฺติกาทาเนน ทนฺตกฏฺฐทาเนน มุโขทกทาเนน จาฏุกมฺยตาย มุคฺคสูปฺยตาย ปาริภฏฺยตาย ปีฐมทฺทิกตาย วตฺถุวิชฺชาย ติรจฺฉานวิชฺชาย องฺควิชฺชาย นกฺขตฺตวิชฺชาย ทูตคมเนน ปหิณคมเนน ชงฺฆเปสนิเยน เวชฺชกมฺเมน นวกมฺเมน ปิณฺฑปฏิปิณฺฑเกน ทานานุปฺปทาเนน, อธมฺเมน วิสเมน ลทฺธา ลภิตฺวา อธิคนฺตฺวา วินฺทิตฺวา ปฏิลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สาวชฺชโภชี.

‘이러한 도반을 얻지 못하면 허물 없는 음식을 먹으며’라는 문구에서, 허물 있는 음식을 먹는 자(sāvajjabhojī)가 있고 허물 없는 음식을 먹는 자(anavajjabhojī)가 있습니다. 어떤 이가 허물 있는 음식을 먹는 자입니까? 여기 어떤 사람이 속임(kuhanā), 아첨(lapanā), 암시(nemittikatā), 압박(nippesikatā), 이익으로 이익을 구함(lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya), 땔감이나 대나무나 잎이나 꽃이나 열매나 목욕물이나 가루비누나 흙이나 양치질 나무나 세숫물을 주어 얻음, 비굴한 태도나 구차한 말, 유모 노릇이나 심부름, 점술, 의술, 혹은 법답지 못하고 정당하지 못한 방법으로 생활 방편을 얻어 생계를 유지한다면, 이 사람을 허물 있는 음식을 먹는 자라고 부릅니다.

กตโม จ ปุคฺคโล อนวชฺชโภชี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล น กุหนาย น ลปนาย น เนมิตฺติกตาย น นิปฺเปสิกตาย น ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตาย น ทารุทาเนน น เวฬุทาเนน น ปตฺตทาเนน น ปุปฺผทาเนน น ผลทาเนน น สินานทาเนน น จุณฺณทาเนน น มตฺติกาทาเนน น ทนฺตกฏฺฐทาเนน น มุโขทกทาเนน น จาฏุกมฺยตาย น มุคฺคสูปฺยตาย น ปาริภฏฺยตาย น ปีฐมทฺทิกตาย น วตฺถุวิชฺชาย น ติรจฺฉานวิชฺชาย น [Pg.259] องฺควิชฺชาย น นกฺขตฺตวิชฺชาย น ทูตคมเนน น ปหิณคมเนน น ชงฺฆเปสนิเยน น เวชฺชกมฺเมน น นวกมฺเมน น ปิณฺฑปฏิปิณฺฑเกน น ทานานุปฺปทาเนน, ธมฺเมน สเมน ลทฺธา ลภิตฺวา อธิคนฺตฺวา วินฺทิตฺวา ปฏิลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อนวชฺชโภชี.

어떤 이가 허물 없는 음식을 먹는 자입니까? 여기 어떤 사람이 속임이나 아첨, 암시, 압박, 이익으로 이익을 구함, 땔감이나 대나무나 잎이나 꽃이나 열매 등을 주는 행위, 비굴한 태도나 유모 노릇, 점술이나 의술 등의 그릇된 수단을 쓰지 않고, 오직 법답고 정당한 방법으로 생활 방편을 얻어 생계를 유지한다면, 이 사람을 허물 없는 음식을 먹는 자라고 부릅니다.

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชีติ เอเต อนวชฺชโภชี อลทฺธา อลภิตฺวา อนธิคนฺตฺวา อวินฺทิตฺวา อปฺปฏิลภิตฺวาติ – เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘이러한 도반을 얻지 못하면 허물 없는 음식을 먹으며’라는 것은 이러한 허물 없는 도반들을 얻지 못하고 만나지 못했다면, 코뿔소의 뿔처럼 홀로 행해야 한다는 것입니다. 그래서 그 벽지불은 이렇게 말했습니다.

‘‘อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา;

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“확실히 우리는 도반의 구족함을 찬탄하노니, 자신보다 뛰어나거나 자신과 동등한 도반을 섬겨야 합니다. 이러한 도반을 얻지 못한다면, 허물 없는 음식을 먹으며 코뿔소의 뿔처럼 홀로 가야 합니다.”

๑๓๔.

134.

ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานิ, กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ;

สงฺฆฏฺฏยนฺตานิ ทุเว ภุชสฺมึ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

금세공사의 아들이 잘 만들어 팔에서 서로 부딪히는 번쩍이는 두 개의 황금 팔찌를 보고, 코뿔소의 뿔처럼 홀로 가야 합니다.

ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานีติ ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. สุวณฺณสฺสาติ ชาตรูปสฺส. ปภสฺสรานีติ ปริสุทฺธานิ ปริโยทาตานีติ – ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานิ.

‘황금의 번쩍이는 것을 보고(disvā suvaṇṇassa pabhassarāni)’에서 ‘보고(disvā)’는 눈으로 보고, 살피고, 추론하고, 조사하고, 명확히 함을 뜻합니다. ‘황금(suvaṇṇassa)’은 금을 의미하며, ‘번쩍이는(pabhassarāni)’은 아주 깨끗하고 빛나는 팔찌들을 의미합니다.

กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานีติ กมฺมารปุตฺโต วุจฺจติ สุวณฺณกาโร. กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานีติ กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ สุกตานิ สุปริกมฺมกตานีติ – กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ.

‘금세공사의 아들이 잘 만든(kammāraputtena suniṭṭhitāni)’에서 금세공사의 아들은 금 세공업자를 말합니다. ‘잘 만든’이란 금세공사가 훌륭하게 완성하고, 잘 제작하고, 잘 다듬은 것을 의미합니다.

สงฺฆฏฺฏยนฺตานิ ทุเว ภุชสฺมินฺติ ภุโช วุจฺจติ หตฺโถ. ยถา เอกสฺมึ หตฺเถ ทฺเว นูปุรานิ ฆฏฺเฏนฺติ ; เอวเมว สตฺตา ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน นิรเย ฆฏฺเฏนฺติ, ติรจฺฉานโยนิยํ ฆฏฺเฏนฺติ, เปตฺติวิสเย ฆฏฺเฏนฺติ, มนุสฺสโลเก ฆฏฺเฏนฺติ, เทวโลเก ฆฏฺเฏนฺติ, คติยา คตึ อุปปตฺติยา [Pg.260] อุปปตฺตึ ปฏิสนฺธิยา ปฏิสนฺธึ ภเวน ภวํ สํสาเรน สํสารํ วฏฺเฏน วฏฺฏํ ฆฏฺเฏนฺติ สงฺฆฏฺเฏนฺติ สงฺฆฏฺเฏนฺตา จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺตีติ – สงฺฆฏฺฏยนฺตานิ ทุเว ภุชสฺมึ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘두 팔에서 서로 부딪히는(saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ)’에서 ‘팔(bhujo)’은 손을 의미합니다. 한쪽 손에 낀 두 개의 팔찌가 서로 부딪히는 것처럼, 중생들은 갈애와 사견의 힘으로 지옥에서 부딪히고, 축생의 모태에서 부딪히고, 아귀계에서 부딪히고, 인간계에서 부딪히고, 천상계에서 부딪힙니다. 이 가티에서 저 가티로, 이 태어남에서 저 태어남으로, 이 결생에서 저 결생으로, 이 존재에서 저 존재로, 이 윤회에서 저 윤회로, 이 순환에서 저 순환으로 서로 부딪히고 갈등하며 살아갑니다. 그러므로 코뿔소의 뿔처럼 홀로 가야 합니다. 그래서 그 벽지불은 이렇게 말했습니다.

‘‘ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานิ, กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ;

สงฺฆฏฺฏยนฺตานิ ทุเว ภุชสฺมึ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’.

“금세공사의 아들이 잘 만들어 팔에서 서로 부딪히는 번쩍이는 황금 팔찌를 보고, 코뿔소의 뿔처럼 홀로 가야 합니다.”

๑๓๕.

135.

เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา;

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“이처럼 반려가 있으면 나와 대화를 하거나 집착이 생기게 되리니, 장래에 생길 이러한 두려움을 보고 코뿔소의 뿔처럼 홀로 가야 합니다.”

เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺสาติ ตณฺหาทุติโย วา โหติ ปุคฺคลทุติโย วา. กถํ ตณฺหาทุติโย โหติ? ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ยสฺเสสา ตณฺหา อปฺปหีนา, โส วุจฺจติ ตณฺหาทุติโย.

‘이처럼 반려가 있으면 나에게(evaṃ dutīyena sahā mamassa)’라는 것은 갈애를 반려로 삼거나 사람을 반려로 삼는 것을 말합니다. 어떻게 갈애가 반려가 됩니까? 갈애란 색에 대한 갈애 등 법에 대한 갈애까지를 말합니다. 이러한 갈애를 버리지 못한 자를 ‘갈애를 반려로 삼는 자’라고 부릅니다.

ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตตีติ.

“갈애를 반려로 삼는 사람은 오랜 세월 윤회하며, 이 존재 저 존재로 바뀌어 가지만 윤회를 벗어나지 못한다.”

เอวํ ตณฺหาทุติโย วา โหติ.

이와 같이 갈애를 반려로 삼게 되는 것입니다.

กถํ ปุคฺคลทุติโย โหติ? อิเธกจฺโจ น อตฺถเหตุ น การณเหตุ อุทฺธโต อวูปสนฺตจิตฺโต เอกสฺส วา ทุติโย โหติ, ทฺวินฺนํ วา ตติโย โหติ, ติณฺณํ วา จตุตฺโถ โหติ. ตตฺถ พหุํ สมฺผปฺปลาปํ ปลปติ; เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถิกถํ สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ [Pg.261] โลกกฺขายิกํ สมุทฺทกฺขายิกํ อิติภวาภวกถํ กเถติ. เอวํ ปุคฺคลทุติโย โหตีติ – เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺส.

어떻게 사람을 동반자로 삼는가? 여기 어떤 사람은 이익 때문도 아니고 이유 때문도 없이, 마음이 들떠 있고 고요하지 못한 채로 한 사람의 동반자가 되거나, 두 사람 사이의 세 번째 동반자가 되거나, 세 사람 사이의 네 번째 동반자가 된다. 그 모임에서 그는 다음과 같은 많은 쓸데없는 이야기를 늘어놓는다. 즉, 왕에 관한 이야기, 도둑에 관한 이야기, 대신에 관한 이야기, 군대에 관한 이야기, 공포에 관한 이야기, 전쟁에 관한 이야기, 음식에 관한 이야기, 마실 것에 관한 이야기, 옷에 관한 이야기, 침구에 관한 이야기, 꽃다발에 관한 이야기, 향에 관한 이야기, 친척에 관한 이야기, 탈것에 관한 이야기, 마을에 관한 이야기, 시골에 관한 이야기, 도시에 관한 이야기, 지방에 관한 이야기, 여자에 관한 이야기, 영웅에 관한 이야기, 거리에 관한 이야기, 우물가에 관한 이야기, 죽은 친척에 관한 이야기, 갖가지 잡다한 이야기, 세상의 기원에 관한 이야기, 바다에 관한 이야기, 번영과 쇠퇴에 관한 이야기 등을 한다. 이와 같이 사람을 동반자로 삼는 것이니, 이것이 바로 '이와 같이 동반자와 함께 한다'는 말의 의미이다.

วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วาติ วาจาภิลาโป วุจฺจติ พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา, เสยฺยถิทํ – ราชกถํ…เป… อิติภวาภวกถํ. อภิสชฺชนา วาติ ทฺเว สชฺชนา – ตณฺหาสชฺชนา จ ทิฏฺฐิสชฺชนา จ…เป… อยํ ตณฺหาสชฺชนา…เป… อยํ ทิฏฺฐิสชฺชนาติ – วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา.

'말의 집착과 얽매임'이라는 구절에서, '말의 집착'이란 서른두 가지의 저속한 이야기(tiracchānakathā)를 의미하니, 즉 왕에 관한 이야기... (중략) ... 번영과 쇠퇴에 관한 이야기이다. '얽매임'이란 두 가지 얽매임, 즉 갈애에 의한 얽매임(taṇhāsajjanā)과 견해에 의한 얽매임(diṭṭhisajjanā)을 말한다. ... 이것이 갈애에 의한 얽매임이며 ... 이것이 견해에 의한 얽매임이다. 이것이 곧 말의 집착과 얽매임이다.

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโนติ. ภยนฺติ ชาติภยํ ชราภยํ พฺยาธิภยํ มรณภยํ ราชภยํ โจรภยํ อคฺคิภยํ อุทกภยํ อตฺตานุวาทภยํ ปรานุวาทภยํ ทณฺฑภยํ ทุคฺคติภยํ อูมิภยํ กุมฺภิลภยํ อาวฏฺฏภยํ สุสุมารภยํ อาชีวกภยํ อสิโลกภยํ ปริสสารชฺชภยํ มทนภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุพฺเพโค อุตฺราโส. เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโนติ เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'장래의 이러한 위험을 보면서'라는 구절에서, '위험'이란 태어남의 위험, 늙음의 위험, 병의 위험, 죽음의 위험, 왕에 의한 위험, 도둑에 의한 위험, 불에 의한 위험, 물에 의한 위험, 스스로를 비난하는 위험, 남으로부터 비난받는 위험, 처벌의 위험, 악처에 떨어질 위험, 파도의 위험, 악어의 위험, 소용돌이의 위험, 상어의 위험, 생계의 위험, 명성을 잃을 위험, 회중 앞에 나서는 두려움, 취함의 위험, 무서움, 몸서리침, 소름 끼침, 마음의 불안, 공포를 말한다. '장래의 이러한 위험을 보면서'라는 것은 장래에 이러한 위험을 보며, 살피며, 관찰하며, 숙고하며, 조사하는 것이다. 그러므로 무소의 뿔처럼 혼자서 가라. 그 때문에 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา;

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’.

'이와 같이 동반자와 함께 하고, 말의 집착과 얽매임이 있다. 장래의 이러한 위험을 보면서, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.'

๑๓๖.

136.

กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ;

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

감각적 욕망은 참으로 다채롭고 달콤하며 즐거우니, 갖가지 형태로 마음을 뒤흔든다. 감각적 욕망의 가닥들에서 재난을 보고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมาติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. จิตฺราติ นานาวณฺณา รูปา นานาวณฺณา สทฺทา นานาวณฺณา คนฺธา นานาวณฺณา รสา นานาวณฺณา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. มธุราติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม[Pg.262], ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ กามสุขํ มิฬฺหสุขํ ปุถุชฺชนสุขํ อนริยสุขํ, น เสวิตพฺพํ น ภาเวตพฺพํ น พหุลีกาตพฺพํ, ‘ภายิตพฺพํ เอตสฺส สุขสฺสา’ติ วทามี’’ติ – กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมาติ. มโนติ ยํ จิตฺตํ…เป… ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุ. มโน รเมนฺติ โถเมนฺติ โตเสนฺติ ปหาเสนฺตีติ – กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา.

'감각적 욕망은 실로 다채롭고 달콤하며 즐겁다'는 구절에서, '감각적 욕망'이란 요약하면 두 가지 욕망이니, 즉 욕망의 대상(vatthukāmā)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāmā)이다. ... '다채롭다'는 것은 여러 종류의 형색, 여러 소리, 여러 냄새, 여러 맛, 여러 감촉으로서, 원하고 즐겁고 마음에 들고 사랑스러운 것이며 감각적 욕망과 결합되어 탐착하게 만드는 것들이다. '달콤하다'는 것에 대해 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. '비구들이여, 이 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥이 있다. 무엇이 다섯인가? 눈으로 인식되는 형색으로서 원하고 즐겁고 마음에 들고 사랑스러운 것이며 감각적 욕망과 결합되어 탐착하게 만드는 것, 귀로 인식되는 소리... (중략) ... 코로 인식되는 냄새... 혀로 인식되는 맛... 몸으로 인식되는 감촉으로서 원하고 즐겁고 마음에 들고 사랑스러운 것이며 감각적 욕망과 결합되어 탐착하게 만드는 것이다. 비구들이여, 이것들이 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥이다. 비구들이여, 이 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥을 인연으로 하여 일어나는 즐거움과 기쁨을 감각적 욕망의 즐거움, 더러운 즐거움, 범부의 즐거움, 비천한 즐거움이라 부르니, 이를 가까이 해서는 안 되고 닦아서도 안 되며 많이 행해서도 안 된다. 이 즐거움을 두려워해야 한다고 나는 말한다.' 이것이 '감각적 욕망은 실로 다채롭고 달콤하며 즐겁다'는 뜻이다. '즐겁다(manoramā)'에서 '마음(mano)'이란 어떤 마음... (중략) ... 그에 상응하는 의식의 요소(manoviññāṇadhātu)를 말한다. 마음을 기쁘게 하고 찬탄하게 하고 만족하게 하고 즐겁게 하므로 '감각적 욕망은 실로 다채롭고 달콤하며 즐겁다'고 한다.

วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตนฺติ นานาวณฺเณหิ รูเปหิ…เป… นานาวณฺเณหิ โผฏฺฐพฺเพหิ จิตฺตํ มเถนฺติ โตเสนฺติ ปหาเสนฺตีติ – วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ.

'갖가지 형태로 마음을 뒤흔든다'는 것은 여러 가지 형색으로... (중략) ... 여러 가지 감촉으로 마음을 뒤흔들고, 만족하게 하고, 즐겁게 한다는 뜻이다. 이것이 '갖가지 형태로 마음을 뒤흔든다'는 말의 의미이다.

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวาติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว? อิธ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ, ยทิ มุทฺทาย ยทิ คณนาย ยทิ สงฺขาเนน ยทิ กสิยา ยทิ วณิชฺชาย ยทิ โครกฺเขน ยทิ อิสฺสตฺเถน ยทิ ราชโปริเสน ยทิ สิปฺปญฺญตเรน, สีตสฺส ปุรกฺขโต อุณฺหสฺส ปุรกฺขโต ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสหิ สมฺผสฺสมาโน ขุปฺปิปาสาย มียมาโน; อยํ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

'감각적 욕망의 가닥들에서 재난을 보고'라는 구절에서, 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. '비구들이여, 무엇이 감각적 욕망의 재난인가? 비구들이여, 여기 어떤 명문가 자제가 어떠한 기술로 생계를 꾸려가니, 그것이 수인(muddā)이든, 계산이든, 통계든, 농사든, 장사든, 목축이든, 궁술이든, 왕의 시중이든, 혹은 그 밖의 다른 기술이든 간에, 추위에 시달리고 더위에 시달리며, 등에와 모기, 바람과 햇빛, 기어 다니는 것들과 접촉하며 고통받고 굶주림과 목마름으로 죽어간다. 비구들이여, 이것이 감각적 욕망의 재난이며, 현세에서 겪는 고통의 무더기이니, 감각적 욕망을 원인으로 하고 감각적 욕망을 근거로 하며 감각적 욕망을 연유로 하고 감각적 욕망 바로 그 원인 때문에 일어나는 것이다.'

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺตสฺส เอวํ อุฏฺฐหโต ฆฏโต วายมโต เต โภคา นาภินิปฺผชฺชนฺติ, โส โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ – ‘โมฆํ วต เม อุฏฺฐานํ, อผโล วต เม วายาโม’ติ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

'비구들이여, 그 명문가 자제가 이와 같이 힘쓰고 노력하고 애쓰지만 그 재물이 얻어지지 않는다면, 그는 "참으로 나의 노력은 헛되었고, 나의 애씀은 결실이 없구나"라고 하며 슬퍼하고 고뇌하며 한탄하고 가슴을 치며 울부짖고 미망에 빠진다. 비구들이여, 이것 또한 감각적 욕망의 재난이며, 현세에서 겪는 고통의 무더기이니, 감각적 욕망을 원인으로 하고 감각적 욕망을 근거로 하며 감각적 욕망을 연유로 하고 감각적 욕망 바로 그 원인 때문에 일어나는 것이다.'

‘‘ตสฺส [Pg.263] เจ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺตสฺส เอวํ อุฏฺฐหโต ฆฏโต วายมโต เต โภคา อภินิปฺผชฺชนฺติ, โส เตสํ โภคานํ อารกฺขาธิกรณํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ – ‘กินฺติ เม โภเค เนว ราชาโน หเรยฺยุํ, น โจรา หเรยฺยุํ, น อคฺคิ ฑเหยฺย, น อุทกํ วเหยฺย, น อปฺปิยา ทายาทา หเรยฺยุ’นฺติ. ตสฺส เอวํ อารกฺขโต โคปยโต เต โภเค ราชาโน วา หรนฺติ โจรา วา หรนฺติ อคฺคิ วา ฑหติ อุทกํ วา วหติ อปฺปิยา วา ทายาทา หรนฺติ. โส โสจติ…เป… สมฺโมหํ อาปชฺชติ – ‘ยมฺปิ เม อโหสิ ตมฺปิ โน นตฺถี’ติ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

'비구들이여, 그 명문가 자제가 이와 같이 힘쓰고 노력하고 애써서 그 재물이 얻어진다면, 그는 그 재물을 지키기 위한 일 때문에 고통과 근심을 겪는다. "어떻게 하면 나의 재물을 왕들이 빼앗아가지 않고, 도둑들이 빼앗아가지 않고, 불에 타지 않고, 물에 휩쓸려가지 않고, 싫어하는 상속자들이 빼앗아가지 않게 할까"라고 걱정한다. 그가 이와 같이 지키고 보호하더라도 왕들이나 도둑들이 그 재물을 빼앗아가거나, 불이 태워버리거나, 물이 휩쓸어가거나, 싫어하는 상속자들이 빼앗아간다. 그러면 그는 슬퍼하고... (중략) ... 미망에 빠져 "나에게 있었던 것이 이제는 없구나"라고 한다. 비구들이여, 이것 또한 감각적 욕망의 재난이며, 현세에서 겪는 고통의 무더기이니, 감각적 욕망을 원인으로 하고 감각적 욕망을 근거로 하며 감각적 욕망을 연유로 하고 감각적 욕망 바로 그 원인 때문에 일어나는 것이다.'

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ ราชาโนปิ ราชูหิ วิวทนฺติ, ขตฺติยาปิ ขตฺติเยหิ วิวทนฺติ, พฺราหฺมณาปิ พฺราหฺมเณหิ วิวทนฺติ, คหปตีปิ คหปตีหิ วิวทนฺติ, มาตาปิ ปุตฺเตน วิวทติ, ปุตฺโตปิ มาตรา วิวทติ, ปิตาปิ ปุตฺเตน วิวทติ, ปุตฺโตปิ ปิตรา วิวทติ, ภาตาปิ ภคินิยา วิวทติ, ภคินีปิ ภาตรา วิวทติ, สหาโยปิ สหาเยน วิวทติ. เต ตตฺถ กลหวิคฺคหวิวาทาปนฺนา อญฺญมญฺญํ ปาณีหิปิ อุปกฺกมนฺติ เลฑฺฑูหิปิ อุปกฺกมนฺติ ทณฺเฑหิปิ อุปกฺกมนฺติ สตฺเถหิปิ อุปกฺกมนฺติ. เต ตตฺถ มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

"비구들이여, 또한 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하고, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 왕들도 왕들과 다투고, 귀족들도 귀족들과 다투며, 브라만들도 브라만들과 다투고, 가주들도 가주들과 다투며, 어머니도 아들과 다투고, 아들도 어머니와 다투며, 아버지도 아들과 다투고, 아들도 아버지와 다투며, 형제도 자매와 다투고, 자매도 형제와 다투며, 친구도 친구와 다툰다. 그들은 거기서 싸움과 분쟁과 논쟁에 빠져 서로 손으로 때리고, 흙덩이로 때리고, 몽둥이로 때리고, 칼로도 공격한다. 그들은 거기서 죽음에 이르기도 하고 죽음에 맞먹는 고통을 겪기도 한다. 비구들이여, 이것 또한 감각적 욕망의 재난이며, 현세적인 고통의 무더기이니, 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하며, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 일어난다."

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ อสิจมฺมํ คเหตฺวา ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวา อุภโตพฺยูฬฺหํ สงฺคามํ ปกฺขนฺทนฺติ, อุสูสุปิ ขิปฺปมาเนสุ สตฺตีสุปิ ขิปฺปมานาสุ อสีสุปิ วิชฺโชตลนฺเตสุ. เต ตตฺถ อุสูหิปิ วิชฺฌนฺติ สตฺตีหิปิ วิชฺฌนฺติ อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. เต ตตฺถ มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

"비구들이여, 또한 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하고, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 칼과 방패를 들고 활과 화살통을 메고서 양진영이 대치하는 전쟁터로 뛰어드는데, 화살들이 날아오고 창들이 던져지며 칼들이 번뜩이는 곳이다. 그들은 거기서 화살로 쏘고 창으로 찌르며 칼로 머리를 벤다. 그들은 거기서 죽음에 이르기도 하고 죽음에 맞먹는 고통을 겪기도 한다. 비구들이여, 이것 또한 감각적 욕망의 재난이며, 현세적인 고통의 무더기이니, 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하며, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 일어난다."

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ อสิจมฺมํ คเหตฺวา ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวา อทฺทาวเลปนา อุปการิโย [Pg.264] ปกฺขนฺทนฺติ, อุสูสุปิ ขิปฺปมาเนสุ สตฺตีสุปิ ขิปฺปมานาสุ, อสีสุปิ วิชฺโชตลนฺเตสุ. เต ตตฺถ อุสูหิปิ วิชฺฌนฺติ สตฺตีหิปิ วิชฺฌนฺติ ฉกณกายปิ โอสิญฺจนฺติ อภิวคฺเคนปิ โอมทฺทนฺติ อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. เต ตตฺถ มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

"비구들이여, 또한 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하고, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 칼과 방패를 들고 활과 화살통을 메고서 진흙이 발라진 성벽을 향해 돌진하는데, 화살들이 날아오고 창들이 던져지며 칼들이 번뜩이는 곳이다. 그들은 거기서 화살로 쏘고 창으로 찌르며 뜨거운 소똥물을 붓기도 하고 성벽의 방어 기구로 짓누르기도 하며 칼로 머리를 벤다. 그들은 거기서 죽음에 이르기도 하고 죽음에 맞먹는 고통을 겪기도 한다. 비구들이여, 이것 또한 감각적 욕망의 재난이며, 현세적인 고통의 무더기이니, 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하며, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 일어난다."

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ สนฺธิมฺปิ ฉินฺทนฺติ นิลฺโลปมฺปิ หรนฺติ เอกาคาริกมฺปิ กโรนฺติ ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐนฺติ ปรทารมฺปิ คจฺฉนฺติ. ตเมนํ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺติ – กสาหิปิ ตาเฬนฺติ, เวตฺเตหิปิ ตาเฬนฺติ, อฑฺฒทณฺฑเกหิปิ ตาเฬนฺติ, หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺติ…เป… อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. เต ตตฺถ มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

"비구들이여, 또한 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하고, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 담을 뚫기도 하고 약탈을 하기도 하며 일가집을 털기도 하고 길목을 지키기도 하며 남의 아내를 범하기도 한다. 그러면 왕들이 그를 붙잡아 여러 가지 형벌을 가하니, 채찍으로 때리고, 매로 때리고, 막대기로 때리며, 손을 자르기도 하고... 칼로 머리를 베기도 한다. 그들은 거기서 죽음에 이르기도 하고 죽음에 맞먹는 고통을 겪기도 한다. 비구들이여, 진실로 이것 또한 감각적 욕망의 재난이며, 현세적인 고통의 무더기이니, 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하며, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 일어난다."

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ กาเยน ทุจฺจริตํ จรนฺติ วาจาย ทุจฺจริตํ จรนฺติ มนสา ทุจฺจริตํ จรนฺติ. เต กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺติ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สมฺปรายิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ’’.

"비구들이여, 또한 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하고, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 몸으로 악행을 저지르고 말로 악행을 저지르며 마음으로 악행을 저지른다. 그들은 몸으로 악행을 저지르고 말로 악행을 저지르며 마음으로 악행을 저지른 결과로 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어진다. 비구들이여, 이것 또한 감각적 욕망의 재난이며, 내세적인 고통의 무더기이니, 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 이유로 하며, 오직 감각적 욕망의 인연 때문에 일어난다."

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวาติ กามคุเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'감각적 욕망들에서 재난을 보고'라는 것은 감각적 욕망들에서 재난을 보고, 관찰하고, 비교하고, 조사하고, 분명히 하고, 명확하게 한 것을 말한다. '감각적 욕망들에서 재난을 보고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.' 그리하여 그 벽지불은 이렇게 말했다.

‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ;

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"감각적 욕망들은 참으로 다채롭고 달콤하며 즐거우니, 기이한 모습으로 마음을 휘젓는다. 감각적 욕망들에서 재난을 보고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๓๗.

137.

อีตี [Pg.265] จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ;

เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

"재앙이고 종기이며 재난이고 질병이며 화살이고 두려움인 이것, 감각적 욕망들에서 이러한 두려움을 보고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตนฺติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ภยนฺติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. โรโคติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. คณฺโฑติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. สลฺลนฺติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. สงฺโคติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. ปงฺโกติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. คพฺโภติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. กสฺมา จ, ภิกฺขเว, ภยนฺติ กามานเมตํ อธิวจนํ? ยสฺมา จ กามราครตฺตายํ, ภิกฺขเว, ฉนฺทราควินิพทฺโธ ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ ภยา น ปริมุจฺจติ, สมฺปรายิกาปิ ภยา น ปริมุจฺจติ, ตสฺมา ภยนฺติ กามานเมตํ อธิวจนํ. กสฺมา จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขนฺติ…เป… โรโคติ… คณฺโฑติ… สลฺลนฺติ… สงฺโคติ… ปงฺโกติ… คพฺโภติ กามานเมตํ อธิวจนํ? ยสฺมา จ กามราครตฺตายํ, ภิกฺขเว, ฉนฺทราควินิพทฺโธ ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ คพฺภา น ปริมุจฺจติ, สมฺปรายิกาปิ คพฺภา น ปริมุจฺจติ, ตสฺมา คพฺโภติ กามานเมตํ อธิวจน’’นฺติ.

"'재앙이고 종기이며 재난이고 질병이며 화살이고 두려움인 이것'이라고 세존께서 말씀하셨다. '비구들이여, 두려움이란 감각적 욕망의 다른 이름이다. 고통이란... 질병이란... 종기란... 화살이란... 속박이란... 늪이란... 태(胎)란 감각적 욕망의 다른 이름이다. 비구들이여, 왜 두려움이 감각적 욕망의 다른 이름인가? 비구들이여, 감각적 욕망의 탐욕에 물든 자는 욕망과 탐욕에 묶여 현세의 두려움에서도 벗어나지 못하고 내세의 두려움에서도 벗어나지 못하기 때문이다. 그러므로 두려움이란 감각적 욕망의 다른 이름이다. 비구들이여, 왜 고통... 질병... 종기... 화살... 속박... 늪... 태(胎)가 감각적 욕망의 다른 이름인가? 비구들이여, 감각적 욕망의 탐욕에 물든 자는 욕망과 탐욕에 묶여 현세의 태에서도 벗어나지 못하고 내세의 태에서도 벗어나지 못하기 때문이다. 그러므로 태(胎)란 감각적 욕망의 다른 이름이다'라고 설하셨다."

ภยํ ทุกฺขญฺจ โรโค จ, คณฺโฑ สลฺลญฺจ สงฺโค จ;

ปงฺโก คพฺโภ จ อุภยํ, เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ;

ยตฺถ สตฺโต ปุถุชฺชโน.

"두려움과 고통과 질병, 종기와 화살과 속박, 늪과 태라는 이 두 가지, 이들을 감각적 욕망이라 부르니, 거기에는 범부들이 얽매여 있다."

โอติณฺโณ สาตรูเปน, ปุน คพฺภาย คจฺฉติ;

ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี, สมฺปชญฺญํ น ริจฺจติ.

"달콤함에 빠져 다시 태(모태)로 들어가게 되지만, 수행자가 애써 정진하여 바른 알아차림을 잃지 않으면,"

โส อิมํ ปลิปถํ ทุคฺคํ, อติกฺกมฺม ตถาวิโธ;

ปชํ ชาติชรูเปตํ, ผนฺทมานํ อเวกฺขตีติ.

"그는 이 고통스러운 늪을 건너, 그와 같은 자가 되어 태어남과 늙음을 겪으며 요동치는 중생들을 지켜본다."

อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ.

"재앙이고 종기이며 재난이고 질병이며 화살이고 두려움인 이것."

เอตํ [Pg.266] ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวาติ เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“감각적 욕망의 대상들 속에서 이와 같은 위험을 보고”라는 말은, 감각적 욕망의 대상들 속에서 이 모든 위험을 보고, 관찰하고, 비교하고, 조사하고, 명확히 하고, 분명하게 한 후에 — 감각적 욕망의 대상들 속에서 이 위험을 보고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 것이다. 그래서 그 벽지불은 이렇게 말씀하셨다.

‘‘อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ;

เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“이것은 재앙이고, 종기이며, 불운이고, 질병이며, 화살이자 공포이다. 감각적 욕망의 대상들 속에서 이와 같은 위험을 보고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.”

๑๓๘.

138.

สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ;

สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

추위와 더위, 배고픔과 목마름, 바람과 햇볕, 등에와 뱀들을, 이 모든 것을 극복하고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสนฺติ. สีตนฺติ ทฺวีหิ การเณหิ สีตํ โหติ – อพฺภนฺตรธาตุปฺปโกปวเสน วา สีตํ โหติ พหิทฺธา อุตุวเสน วา สีตํ โหติ. อุณฺหนฺติ ทฺวีหิ การเณหิ อุณฺหํ โหติ – อพฺภนฺตรธาตุปฺปโกปวเสน วา อุณฺหํ โหติ พหิทฺธา อุตุวเสน วา อุณฺหํ โหติ. ขุทา วุจฺจติ ฉาตโก. ปิปาสา วุจฺจติ อุทกปิปาสาติ – สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ.

“추위와 더위, 배고픔과 목마름”에서, ‘추위’란 두 가지 원인으로 추워지는 것이니, 내부 원소(dhātu)의 교란으로 인해 추워지거나 외부의 계절(utu)의 영향으로 추워지는 것이다. ‘더위’도 두 가지 원인으로 더워지는 것이니, 내부 원소의 교란으로 인해 더워지거나 외부의 계절의 영향으로 더워지는 것이다. ‘배고픔’은 굶주림을 말하고, ‘목마름’은 물에 대한 갈증을 말한다. 이것이 “추위와 더위, 배고픔과 목마름”의 의미이다.

วาตาตเป ฑํสสรีสเป จาติ. วาตาติ ปุรตฺถิมา วาตา ปจฺฉิมา วาตา อุตฺตรา วาตา ทกฺขิณา วาตา สรชา วาตา อรชา วาตา สีตา วาตา อุณฺหา วาตา ปริตฺตา วาตา อธิมตฺตา วาตา เวรมฺภวาตา ปกฺขวาตา สุปณฺณวาตา ตาลปณฺณวาตา วิธูปนวาตา. อาตโป วุจฺจติ สูริยสนฺตาโป. ฑํสา วุจฺจนฺติ ปิงฺคลมกฺขิกา. สรีสปา วุจฺจนฺติ อหีติ – วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ.

“바람과 햇볕, 등에와 뱀들”에서, ‘바람’이란 동풍, 서풍, 북풍, 남풍, 먼지 섞인 바람, 먼지 없는 바람, 찬 바람, 뜨거운 바람, 약한 바람, 강한 바람, 대기권의 높은 바람(verambha), 날개 바람, 가루다의 바람, 종려나무 부채 바람, 부채 바람을 말한다. ‘햇볕’은 태양의 열기를 말한다. ‘등에’는 노란 파리들을 말하고, ‘뱀들’은 독사를 말한다. 이것이 “바람과 햇볕, 등에와 뱀들”의 의미이다.

สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวาติ อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวาติ – สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“이 모든 것을 극복하고”라는 말은, 이겨내고, 압도하고, 소멸시키고, 짓눌러서 — 이 모든 것을 극복하고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 의미이다. 그래서 그 벽지불은 이렇게 말씀하셨다.

‘‘สีตญฺจ [Pg.267] อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ;

สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“추위와 더위, 배고픔과 목마름, 바람과 햇볕, 등에와 뱀들을, 이 모든 것을 극복하고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.”

๑๓๙.

139.

นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร;

ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

무리를 떠난 코끼리처럼, 어깨가 당당하고 연꽃무늬가 있으며 위엄 있는 [코끼리가] 숲속에서 마음껏 머물듯이, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวาติ นาโค วุจฺจติ หตฺถินาโค. ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ นาโค. กึการณา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นาโค? อาคุํ น กโรตีติ นาโค; น คจฺฉตีติ นาโค; น อาคจฺฉตีติ นาโค. กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อาคุํ น กโรตีติ นาโค? อาคุ วุจฺจติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

“무리를 떠난 코끼리처럼”에서 ‘나가(nāga)’는 코끼리 왕을 뜻한다. 벽지불 또한 ‘나가’라 불린다. 어떤 까닭에 벽지불을 ‘나가’라고 하는가? 죄(āgu)를 짓지 않기에 ‘나가’이며, [그릇된 길로] 가지 않기에 ‘나가’이며, [버린 번뇌로] 되돌아오지 않기에 ‘나가’이다. 어떻게 그 벽지불이 죄를 짓지 않기에 ‘나가’인가? ‘죄(āgu)’란 오염시키고, 재생을 일으키고, 고통의 과보를 가져오며, 미래의 태어남과 늙음과 죽음의 원인이 되는 사악하고 해로운 법들을 말한다.

อาคุํ น กโรติ กิญฺจิ โลเก, สพฺพสํโยเค วิสชฺช พนฺธนานิ;

สพฺพตฺถ น สชฺชติ วิมุตฺโต, นาโค ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตา.

세상 어디에서도 조금의 죄도 짓지 않고, 모든 결박을 끊고 속박에서 벗어나, 어디에도 집착하지 않고 해탈한 자를, 그러한 진실성 때문에 ‘나가’라고 부른다.

เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อาคุํ น กโรตีติ นาโค.

이와 같이 그 벽지불은 죄를 짓지 않으므로 ‘나가’라 불린다.

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น คจฺฉตีติ นาโค? โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, น โทสาคตึ คจฺฉติ, น โมหาคตึ คจฺฉติ, น ภยาคตึ คจฺฉติ, น ราควเสน คจฺฉติ, น โทสวเสน คจฺฉติ, น โมหวเสน คจฺฉติ, น มานวเสน คจฺฉติ, น ทิฏฺฐิวเสน คจฺฉติ, น อุทฺธจฺจวเสน คจฺฉติ, น วิจิกิจฺฉาวเสน คจฺฉติ, น อนุสยวเสน คจฺฉติ, น วคฺเคหิ กปฺเปหิ ยายติ นียติ วุยฺหติ สํหรียติ. เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น คจฺฉตีติ นาโค.

어떻게 그 벽지불은 [그릇된 길로] 가지 않기에 ‘나가’인가? 그 벽지불은 탐욕에 의한 그릇된 길(chandāgati), 증오에 의한 그릇된 길, 미혹에 의한 그릇된 길, 공포에 의한 그릇된 길로 가지 않는다. 탐욕, 증오, 미혹, 자만, 사견, 들뜸, 의심, 잠재성향(anusaya)의 힘에 의해 가지 않는다. 무리 지은 사유들에 휘둘리지 않고, 인도되지 않고, 떠내려가지 않고, 휩쓸리지 않는다. 이와 같이 그 벽지불은 [그릇된 길로] 가지 않기에 ‘나가’라 불린다.

กถํ [Pg.268] โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น อาคจฺฉตีติ นาโค? โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ, สกทาคามิมคฺเคน…เป… อนาคามิมคฺเคน…เป… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ. เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น อาคจฺฉตีติ นาโค.

어떻게 그 벽지불은 [버린 번뇌로] 되돌아오지 않기에 ‘나가’인가? 예류도에 의해 제거된 번뇌들에 대해 다시 돌아가지 않고, 다시 집착하지 않고, 다시 오지 않는다. 일래도, 불환도, 아라한도에 의해 제거된 번뇌들에 대해서도 다시 돌아가지 않고, 다시 집착하지 않고, 다시 오지 않는다. 이와 같이 그 벽지불은 [버린 번뇌로] 되돌아오지 않기에 ‘나가’라 불린다.

นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวาติ ยถา โส หตฺถินาโค ยูถานิ วิวชฺเชตฺวา ปริวชฺเชตฺวา อภินิวชฺเชตฺวา เอโกว อรญฺญวนมชฺโฌคาเหตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ คณํ วิวชฺเชตฺวา ปริวชฺเชตฺวา อภิวชฺเชตฺวา เอโก อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ. โส เอโก คจฺฉติ เอโก ติฏฺฐติ เอโก นิสีทติ เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ เอโก ปฏิกฺกมติ เอโก รโห นิสีทติ เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา.

“무리를 떠난 코끼리처럼”이란, 마치 그 코끼리 왕이 무리를 멀리하고 피하고 완전히 떠나 혼자서 깊은 숲으로 들어가 다니고 머물고 움직이고 생활하고 보호하고 살아가고 생명을 유지하듯이, 벽지불 또한 대중을 멀리하고 피하고 완전히 떠나, 소음이 적고 소란함이 없으며 인적이 드물고 사람들의 비밀스러운 거처와 같은 은둔하기에 적합한 숲속의 외딴 처소를 의지한다. 그는 혼자 가고, 혼자 서고, 혼자 앉고, 혼자 눕고, 혼자 마을에 탁발하러 들어가고, 혼자 물러나오고, 혼자 조용히 앉아 있고, 혼자 경행을 닦으며, 혼자 다니고 머물고 움직이고 생활하고 보호하고 살아가고 생명을 유지한다는 의미이다.

สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโรติ ยถา โส หตฺถินาโค สญฺชาตกฺขนฺโธ สตฺตรตโน วา โหติ อฏฺฐรตโน วา, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ สญฺชาตกฺขนฺโธ อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน อเสกฺเขน สมาธิกฺขนฺเธน อเสกฺเขน ปญฺญากฺขนฺเธน อเสกฺเขน วิมุตฺติกฺขนฺเธน อเสกฺเขน วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธน. ยถา โส หตฺถินาโค ปทุมี, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ สตฺตหิ โพชฺฌงฺคปุปฺเผหิ ปทุมี, สติสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน วีริยสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน ปีติสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน. ยถา โส หตฺถินาโค อุฬาโร ถาเมน พเลน ชเวน สูเรน, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ อุฬาโร สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา วิมุตฺติญาณทสฺสเนนาติ – สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร.

“어깨가 당당하고 연꽃무늬가 있으며 위엄 있는”이란, 마치 그 코끼리 왕이 7팔척 혹은 8팔척의 당당한 어깨와 몸을 가진 것처럼, 벽지불 또한 무학의 계온, 무학의 정온, 무학의 혜온, 무학의 해탈온, 무학의 해탈지견온으로 당당한 체구를 갖추고 있다. 마치 그 코끼리 왕이 연꽃무늬가 있는 것처럼, 벽지불 또한 일곱 가지 보리분법의 꽃, 즉 염각지, 택법각지, 정진각지, 희각지, 경안각지, 정각지, 사각지의 꽃들로 연꽃처럼 아름다운 몸을 갖추고 있다. 마치 그 코끼리 왕이 힘과 기운과 속도와 용맹함으로 위엄이 있는 것처럼, 벽지불 또한 계, 정, 혜, 해탈, 해탈지견으로 위엄이 있다는 의미이다.

ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญติ ยถา โส หตฺถินาโค ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ. ปฐเมนปิ [Pg.269] ฌาเนน ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ, ทุติเยนปิ ฌาเนน…เป… ตติเยนปิ ฌาเนน… จตุตฺเถนปิ ฌาเนน ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ; เมตฺตายปิ เจโตวิมุตฺติยา ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ, กรุณายปิ เจโตวิมุตฺติยา… มุทิตายปิ เจโตวิมุตฺติยา… อุเปกฺขายปิ เจโตวิมุตฺติยา ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ; อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยาปิ ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ, วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติยาปิ… อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยาปิ… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยาปิ… นิโรธสมาปตฺติยาปิ… ผลสมาปตฺติยาปิ ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรตีติ – ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘숲에서 뜻한 대로 머문다’는 것은 저 큰 코끼리가 숲에서 뜻한 대로 머무는 것처럼, 벽지불 또한 숲에서 뜻한 대로 머문다는 것이다. 첫 번째 선정으로도 숲에서 뜻한 대로 머물고, 두 번째 선정으로도... (중략)... 세 번째 선정으로도... 네 번째 선정으로도 숲에서 뜻한 대로 머문다. 자애(慈)의 심해탈로도 숲에서 뜻한 대로 머물고, 비(悲)의 심해탈로도... 희(喜)의 심해탈로도... 사(捨)의 심해탈로도 숲에서 뜻한 대로 머문다. 공무변처정으로도 숲에서 뜻한 대로 머물고, 식무변처정... 무소유처정... 비상비비상처정... 멸진정... 과정(果定)으로도 숲에서 뜻한 대로 머문다. 이것이 ‘숲에서 뜻한 대로 머물며, 무소뿔처럼 홀로 행하라’는 구절의 뜻이다. 그래서 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร;

ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“무리를 떠난 코끼리가 건장하고 거대하며 연꽃처럼 아름답듯이, 숲에서 뜻한 대로 머물며 무소뿔처럼 홀로 행하라.”

๑๔๐.

140.

อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺตึ;

อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺม, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

대중 속에 있기를 즐기는 자가 일시적인 해탈을 얻는 것은 불가능하다. 태양의 후예의 말씀을 명심하여, 무소뿔처럼 홀로 행하라.

อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺตินฺติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ยาวตานนฺท, ภิกฺขุ สงฺคณิการาโม สงฺคณิกรโต สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต, คณาราโม คณรโต คณสมฺมุทิโต (คณารามตํ อนุยุตฺโต), ยํ ตํ เนกฺขมฺมสุขํ ปวิเวกสุขํ อุปสมสุขํ สมฺโพธิสุขํ, ตสฺส สุขสฺส นิกามลาภี ภวิสฺสติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภีติ – เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โย จ โข โส, อานนฺท, ภิกฺขุ เอโก คณสฺมา วูปกฏฺโฐ วิหรติ, ตสฺเสตํ ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ. ยํ ตํ เนกฺขมฺมสุขํ ปวิเวกสุขํ อุปสมสุขํ สมฺโพธิสุขํ, ตสฺส สุขสฺส นิกามลาภี ภวิสฺสติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภีติ – ฐานเมตํ วิชฺชติ. ยาวตานนฺท, ภิกฺขุ สงฺคณิการาโม สงฺคณิกรโต สงฺคณิการามตํ [Pg.270] อนุยุตฺโต, คณาราโม คณรโต คณสมฺมุทิโต (คณารามตํ อนุยุตฺโต,) สามายิกํ วา กนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, อสามายิกํ วา อกุปฺปนฺติ – เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โย จ โข โส, อานนฺท, ภิกฺขุ เอโก คณสฺมา วูปกฏฺโฐ วิหรติ, ตสฺเสตํ ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ สามายิกํ วา กนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, อสามายิกํ วา อกุปฺปนฺติ, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ – อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺตึ.

‘대중 속에 있기를 즐기는 자가 일시적인 해탈을 얻는 것은 불가능하다’는 것은 세존께서 이와 같이 말씀하신 것이다. “아난다여, 비구가 대중 속에 있기를 즐기고, 대중 속에 있기를 기뻐하며, 대중 속에 있기를 탐닉하고, 무리에 휩쓸려 즐거워하며 무리에 탐닉한다면, 출가의 행복, 원리(遠離)의 행복, 적정의 행복, 정등각의 행복을 원할 때 얻고, 어려움 없이 얻고, 힘들지 않게 얻는다는 것은 불가능한 일이다. 그러나 아난다여, 비구가 무리에서 떨어져 홀로 머문다면, 그 비구에게는 그러한 출가의 행복, 원리의 행복, 적정의 행복, 정등각의 행복을 원할 때 얻고, 어려움 없이 얻고, 힘들지 않게 얻는다는 것이 가능하다. 아난다여, 비구가 대중 속에 있기를 즐기고... (중략)... 일시적인 심해탈이나 일시적이지 않은 불동의 해탈을 성취하여 머문다는 것은 불가능한 일이다. 그러나 아난다여, 비구가 무리에서 떨어져 홀로 머문다면... (중략)... 그러한 해탈을 성취하여 머문다는 것이 가능하다.” 이것이 ‘대중 속에 있기를 즐기는 자가 일시적인 해탈을 얻는 것은 불가능하다’는 구절의 뜻이다.

อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺมาติ อาทิจฺโจ วุจฺจติ สูริโย. โส โคตโม โคตฺเตน. ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ โคตโม โคตฺเตน. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สูริยสฺส โคตฺตญาตโก โคตฺตพนฺธุ, ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อาทิจฺจพนฺธุ. อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺมาติ อาทิจฺจพนฺธุสฺส วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคเหตฺวา อุปธารยิตฺวา อุปลกฺขยิตฺวาติ – อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺม, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘태양의 후예의 말씀을 명심하여’에서 태양(Ādicca)은 해를 말한다. 그분은 성씨로 고타마이다. 벽지불 또한 성씨로 고타마이다. 그 벽지불은 태양의 후예인 친족이며 가문의 동지이기에, 벽지불을 ‘태양의 후예’라고 한다. ‘태양의 후예의 말씀을 명심하여’란 태양의 후예인 벽지불의 말씀, 가르침, 설법, 훈계, 지시를 듣고, 경청하고, 받아들이고, 마음에 새기고, 파악하는 것을 말한다. 이로써 ‘태양의 후예의 말씀을 명심하여, 무소뿔처럼 홀로 행하라’고 한 것이다. 그래서 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺตึ;

อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺม, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“대중 속에 있기를 즐기는 자가 일시적인 해탈을 얻는 것은 불가능하다. 태양의 후예의 말씀을 명심하여, 무소뿔처럼 홀로 행하라.”

ทุติโย วคฺโค.

제2품이 끝났다.

ตติยวคฺโค

제3품

๑๔๑.

141.

ทิฏฺฐีวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค;

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

견해의 가시(사견)를 넘어서고, 확정된 경지(도)에 이르러 도를 얻었으며, 지혜가 생겨 남에게 의지하지 않게 되었으니, 무소뿔처럼 홀로 행하라.

ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโตติ ทิฏฺฐิวิสูกานิ วุจฺจนฺติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐี. อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท [Pg.271] อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริเยสคฺคาโห วิปรีตคฺคาโห วิปลฺลาสคฺคาโห มิจฺฉาคาโห, อยาถาวกสฺมึ ยาถาวกนฺติ คาโห, ยาวตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ – อิมานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโตติ ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – ทิฏฺฐีวิสูกานิ อุปาติวตฺโต.

‘견해의 가시를 넘어서고’에서 ‘견해의 가시’란 20가지 유신견(有身見)을 말한다. 여기 배움이 없는 범부는 성자들을 보지 못하고, 성스러운 법을 모르며, 성스러운 법에 길들여지지 않았고, 참된 사람들을 보지 못하고, 참된 사람들의 법을 모르며, 참된 사람들의 법에 길들여지지 않아서, 물질을 자아라고 관찰하거나, 물질을 가진 것이 자아라고 관찰하거나, 자아 안에 물질이 있다고 관찰하거나, 물질 안에 자아가 있다고 관찰한다. 느낌... 인식... 형성... 알음알이를 자아라고 관찰하거나, 알음알이를 가진 것이 자아라고 관찰하거나, 자아 안에 알음알이가 있다고 관찰하거나, 알음알이 안에 자아가 있다고 관찰한다. 이러한 온갖 견해, 견해의 늪, 견해의 덤불, 견해의 광야, 견해의 가시, 견해의 요동, 견해의 결박, 집착, 움켜쥠, 잘못된 만짐, 그릇된 길, 잘못된 길, 그릇됨, 외도의 장소, 거꾸로 된 움켜쥠, 뒤바뀐 움켜쥠, 전도된 움켜쥠, 그릇된 움켜쥠, 실재하지 않는 것에 대해 실재한다고 움켜쥐는 것, 그리고 62가지 온갖 견해들이 바로 ‘견해의 가시’이다. ‘견해의 가시를 넘어서고’란 이러한 견해의 가시들을 넘어서고, 초월하고, 완전히 벗어나고, 통과했다는 뜻이다. 이것이 ‘견해의 가시를 넘어서고’의 뜻이다.

ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโคติ นิยามา วุจฺจนฺติ จตฺตาโร มคฺคา; อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. จตูหิ อริยมคฺเคหิ สมนฺนาคโต นิยามํ ปตฺโต สมฺปตฺโต อธิคโต ผสฺสิโต สจฺฉิกโตติ – ปตฺโต นิยามํ. ปฏิลทฺธมคฺโคติ ลทฺธมคฺโค ปฏิลทฺธมคฺโค อธิคตมคฺโค ผสฺสิตมคฺโค สจฺฉิกตมคฺโคติ – ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค.

‘확정된 경지에 이르고 도를 얻었으며’에서 ‘확정된 경지(niyāma)’란 네 가지 성스러운 도를 말한다. 즉 성스러운 여덟 가지 구성 요소로 된 길(팔정도)이니, 바른 견해, 바른 사유, 바른 말, 바른 행위, 바른 생계, 바른 정진, 바른 마음챙김, 바른 삼매이다. 네 가지 성스러운 도를 갖추어 확정된 경지에 도달하고, 다다르고, 얻고, 접촉하고, 실현했기에 ‘확정된 경지에 이르렀다’고 한다. ‘도를 얻었으며’란 도를 획득하고, 다시 얻고, 성취하고, 접촉하고, 실현했다는 뜻이다. 이것이 ‘확정된 경지에 이르고 도를 얻었으며’의 뜻이다.

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโยติ ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ญาณํ อุปฺปนฺนํ สมุปฺปนฺนํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตํ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ญาณํ อุปฺปนฺนํ สมุปฺปนฺนํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตํ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ญาณํ อุปฺปนฺนํ สมุปฺปนฺนํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตนฺติ – อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ. อนญฺญเนยฺโยติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น ปรเนยฺโย

'지혜가 생겼으며 다른 이에게 이끌리지 않는다'는 것은 그 벽지불에게 지혜가 생겨났고, 완전히 생겨났으며, 발생했고, 충만히 발생했고, 나타났다는 뜻이다. "모든 형성된 것들은 무상하다"라는 지혜가 생겨나고, 완전히 생겨나고, 발생하고, 충만히 발생하고, 나타났으며, "모든 형성된 것들은 괴로움이다"... "모든 법은 무아다"... "무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 소멸하는 성질의 것이다"라는 지혜가 생겨나고, 완전히 생겨나고, 발생하고, 충만히 발생하고, 나타났다는 것이 '지혜가 생겼다'는 말의 의미이다. '다른 이에게 이끌리지 않는다'는 것은 그 벽지불이 다른 사람에 의해 인도되지 않는다는 것이다.

น ปรปฺปตฺติโย น ปรปฺปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธคู, ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ น ปรเนยฺโย น ปรปฺปตฺติโย น ปรปฺปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธคู, ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ น ปรเนยฺโย น [Pg.272] ปรปฺปตฺติโย น ปรปฺปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธคู, ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ – อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

다른 사람에 의해 도달되지 않고, 다른 사람에게 의존하지 않으며, 다른 사람에게 얽매이지 않고, 미혹됨 없이 분명하게 알아차리며 마음을 챙겨 있는 그대로 알고 본다. "모든 형성된 것들은 무상하다"라고 함에 있어 다른 이에게 인도되지 않고, 타인에 의해 도달되지 않으며, 타인에게 의존하지 않고, 타인에게 얽매이지 않으며, 미혹됨 없이 분명히 알고 마음 챙겨 있는 그대로 알고 본다. "모든 형성된 것들은 괴로움이다"..., "모든 법은 무아다"..., "무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 소멸하는 성질의 것이다"라고 함에 있어 타인에 의해 인도되지 않고, 타인에 의해 도달되지 않으며, 타인에게 의존하지 않고, 타인에게 얽매이지 않으며, 미혹됨 없이 분명히 알고 마음 챙겨 있는 그대로 알고 본다. 이것이 '지혜가 생겼으며 다른 이에게 이끌리지 않는다. 무소의 뿔처럼 혼자서 가라'는 말의 의미이다. 그러므로 그 벽지불은 다음과 같이 설하셨다.

‘‘ทิฏฺฐีวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค;

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"견해의 가시들을 넘어섰고, 결정적인 단계에 도달하여 도(道)를 얻었노라. 지혜가 생겼으며 다른 이에게 이끌리지 않으니, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๔๒.

142.

นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห;

นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

탐욕이 없고 속임이 없으며 갈증이 없고 은혜를 저버림이 없으며, 번뇌와 미혹의 때를 씻어버렸고, 온 세상에 대해 갈망함이 없이, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโสติ โลลุปฺปํ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา โลลุปฺปา ตณฺหา ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นิลฺโลลุโป.

'탐욕이 없고 속임이 없으며 갈증이 없다'는 구절에서 '탐욕(loluppa)'은 갈애(taṇhā)를 말한다. 어떤 탐착이나 강한 탐착... 간탐, 탐욕, 불선근 등이 그것이다. 그 탐욕스러운 갈애가 그 벽지불에게는 제거되었고, 뿌리가 뽑혔으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 더 이상 존재하지 않게 되었으며, 미래에 다시는 일어나지 않는 성질의 것이 되었다. 그러므로 벽지불은 '탐욕이 없는 자'라고 불린다.

นิกฺกุโหติ ตีณิ กุหนวตฺถูนิ – ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ, อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ, สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ.

'속임이 없다(nikkuho)'는 것에는 세 가지 속임의 근거가 있으니, 필수품의 수용과 관련된 속임의 근거, 위의(威儀)와 관련된 속임의 근거, 그리고 (자신의 공덕을) 에둘러 말함과 관련된 속임의 근거이다.

กตมํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิธ คหปติกา ภิกฺขุํ นิมนฺเตนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ, โส ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อตฺถิโก จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ ภิยฺโยกมฺยตํ อุปาทาย จีวรํ ปจฺจกฺขาติ, ปิณฺฑปาตํ ปจฺจกฺขาติ, เสนาสนํ ปจฺจกฺขาติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปจฺจกฺขาติ. โส เอวมาห – ‘‘กึ สมณสฺส มหคฺเฆน จีวเรน! เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ สุสานา วา สงฺการกูฏา วา ปาปณิกา วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏิกํ กริตฺวา ธาเรยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน ปิณฺฑปาเตน! เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ อุญฺฉาจริยาย ปิณฺฑิยาโลเปน ชีวิกํ กปฺเปยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน เสนาสเนน! เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ รุกฺขมูลิโก [Pg.273] วา อสฺส โสสานิโก วา อพฺโภกาสิโก วา. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน! เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ ปูติมุตฺเตน วา หริตกีขณฺเฑน วา โอสธํ กเรยฺยา’’ติ. ตทุปาทาย ลูขํ จีวรํ ธาเรติ ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ ลูขํ เสนาสนํ ปฏิเสวติ ลูขํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิเสวติ. ตเมนํ คหปติกา เอวํ ชานนฺติ – ‘‘อยํ สมโณ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อารทฺธวีริโย ธุตวาโท’’ติ. ภิยฺโย ภิยฺโย นิมนฺเตนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ. โส เอวมาห – ‘‘ติณฺณํ สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ, สทฺธาย สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ, เทยฺยธมฺมสฺส สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ, ทกฺขิเณยฺยานํ สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. ตุมฺหากญฺเจวายํ สทฺธา อตฺถิ, เทยฺยธมฺโม จ สํวิชฺชติ, อหญฺจ ปฏิคฺคาหโก. สเจหํ น ปฏิคฺคเหสฺสามิ, เอวํ ตุมฺเห ปุญฺเญน ปริพาหิรา ภวิสฺสถ. น มยฺหํ อิมินา อตฺโถ. อปิ จ, ตุมฺหากํเยว อนุกมฺปาย ปฏิคฺคณฺหามี’’ติ. ตทุปาทาย พหุมฺปิ จีวรํ ปฏิคฺคณฺหาติ, พหุมฺปิ ปิณฺฑปาตํ ปฏิคฺคณฺหาติ, พหุมฺปิ เสนาสนํ ปฏิคฺคณฺหาติ, พหุมฺปิ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิคฺคณฺหาติ. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ – อิทํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ.

필수품의 수용과 관련된 속임의 근거란 무엇인가? 여기 어떤 비구에게 재가자들이 가사, 공양, 처소, 의약 등의 필수품을 보시하겠다고 청한다. 그는 악한 욕망을 품고 욕망에 휩싸여 가사, 공양, 처소, 의약 등의 필수품을 원하면서도, 더 많이 얻으려는 생각으로 가사를 거절하고, 공양을 거절하고, 처소를 거절하고, 의약을 거절한다. 그는 이렇게 말한다. "수행자에게 값비싼 가사가 무슨 소용이 있겠는가? 수행자에게는 묘지나 쓰레기 더미 혹은 시장 입구에서 낡은 천 조각들을 주워 모아 가사(saṅghāṭi)를 만들어 입는 것이 적절하다. 수행자에게 값비싼 공양이 무슨 소용인가? 구걸하여 얻은 음식 조각으로 생계를 꾸리는 것이 적절하다. 수행자에게 값비싼 처소가 무슨 소용인가? 나무 밑이나 묘지나 노지에서 지내는 것이 적절하다. 수행자에게 값비싼 의약이 무슨 소용인가? 소 오줌이나 할미꽃 열매 따위로 약을 삼는 것이 적절하다." 그러고는 그것을 구실 삼아 누추한 가사를 입고, 거친 음식을 먹고, 열악한 처소를 사용하며, 보잘것없는 의약을 사용한다. 그러면 재가자들은 그를 보고 이렇게 생각한다. "이 수행자는 욕심이 적고 만족할 줄 알며, 은둔하고 섞이지 않으며, 정진에 힘쓰고 두타행을 설하는 분이다." 그리하여 그들은 더욱더 많은 가사, 공양, 처소, 의약을 보시하려 청한다. 그러면 그는 이렇게 말한다. "세 가지가 갖추어질 때 믿음 있는 선남자는 많은 공덕을 쌓게 됩니다. 믿음이 갖추어질 때..., 보시물이 있을 때..., 보시받을 분이 있을 때 믿음 있는 선남자는 많은 공덕을 얻습니다. 여러분에게는 이러한 믿음이 있고 보시물도 있으며, 나 또한 그것을 받는 자입니다. 만약 내가 받지 않는다면 여러분은 공덕을 쌓을 기회를 잃게 될 것입니다. 나에게는 이것이 필요 없으나, 오직 여러분을 가엾게 여기는 마음으로 받겠습니다." 이를 구실로 그는 아주 많은 가사를 받고, 아주 많은 공양을 받으며, 아주 많은 처소와 의약을 받는다. 이러한 방식의 눈속임, 속임수, 가장함, 기만함—이것을 필수품의 수용과 관련된 속임의 근거라고 한다.

กตมํ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’’ติ คมนํ สณฺฐเปติ ฐานํ สณฺฐเปติ นิสชฺชํ สณฺฐเปติ สยนํ สณฺฐเปติ, ปณิธาย คจฺฉติ ปณิธาย ติฏฺฐติ ปณิธาย นิสีทติ ปณิธาย เสยฺยํ กปฺเปติ สมาหิโต วิย คจฺฉติ สมาหิโต วิย ติฏฺฐติ สมาหิโต วิย นิสีทติ สมาหิโต วิย เสยฺยํ กปฺเปติ, อาปาถกชฺฌายีว โหติ. ยา เอวรูปา อิริยาปถสฺส อาฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ – อิทํ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ.

위의(威儀)와 관련된 속임의 근거란 무엇인가? 여기 어떤 비구가 악한 욕망을 품고 욕망에 휩싸여 남들에게 칭송받고자 하는 의도로, "사람들이 나를 칭송하게 하리라" 하며 걷는 모습, 서는 모습, 앉는 모습, 눕는 모습을 꾸민다. 그는 의도적으로 걷고, 의도적으로 서며, 의도적으로 앉고, 의도적으로 눕는다. 삼매에 든 것처럼 걷고, 서고, 앉고, 누우며, 사람들이 볼 때만 선(禪)에 든 것처럼 행동한다. 이러한 방식의 위의를 꾸밈, 설정함, 다듬음, 눈속임, 속임수, 가장함, 기만함—이것을 위의와 관련된 속임의 근거라고 한다.

กตมํ [Pg.274] สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’’ติ อริยธมฺเม สนฺนิสฺสิตวาจํ ภาสติ. ‘‘โย เอวรูปํ จีวรํ ธาเรติ โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติ ภณติ; โย เอวรูปํ ปตฺตํ ธาเรติ…เป… โลหถาลกํ ธาเรติ… ธมฺมกรณํ ธาเรติ… ปริสฺสาวนํ ธาเรติ… กุญฺจิกํ ธาเรติ… อุปาหนํ ธาเรติ… กายพนฺธนํ ธาเรติ… อาโยคํ ธาเรติ โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติ ภณติ; ‘‘ยสฺส เอวรูปา อุปชฺฌาโย โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติ ภณติ; ยสฺส เอวรูโป อาจริโย …เป… เอวรูปา สมานุปชฺฌายกา… สมานาจริยกา… มิตฺตา… สนฺทิฏฺฐา… สมฺภตฺตา… สหายา โส สมโณ มเหสกฺโขติ ภณติ; โย เอวรูเป วิหาเร วสติ… อฑฺฒโยเค วสติ… ปาสาเท วสติ… หมฺมิเย วสติ… คุหายํ วสติ… เลเณ วสติ… กุฏิยํ วสติ… กูฏาคาเร วสติ… อฏฺเฏ วสติ… มาเฬ วสติ… อุทฺทณฺเฑ วสติ… อุปฏฺฐานสาลายํ วสติ… มณฺฑเป วสติ… รุกฺขมูเล วสติ โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติ ภณติ.

'사만타자파나(선정이나 도의 근처를 말함)라 불리는 속임수의 근거(kuhanavatthu)'란 무엇입니까? 여기 어떤 수행자가 사악한 욕망을 품고 욕망에 휩싸여 명성을 얻고자 '이와 같이 하면 사람들이 나를 칭송할 것이다'라고 생각하며, 성스러운 법에 근거한 말을 합니다. '이와 같은 가사를 입은 자는 위대한 위력을 가진 수행자이다'라고 말하거나, '이와 같은 발우를 쓰는 자... (중략) ... 구리 그릇을 쓰는 자... 물 거르는 병을 쓰는 자... 물 거르개(parissāvana)를 쓰는 자... 열쇠(kuñcika)를 쓰는 자... 신발(upāhana)을 신는 자... 허리띠(kāyabandhana)를 매는 자... 수행용 띠(āyoga)를 매는 자는 위대한 위력을 가진 수행자이다'라고 말합니다. 또한 '이와 같은 은사(upajjhāyo)를 둔 수행자는 위대한 위력이 있다'고 말하며, '이와 같은 스승(ācariyo)... (중략) ... 같은 은사를 둔 이... 같은 스승을 둔 이... 친구... 아는 사람... 친한 사람... 동료가 있는 자는 위대한 위력을 가졌다'고 말합니다. '이와 같은 사원(vihāra)에 사는 자... 한쪽 지붕이 있는 거처(aḍḍhayoga)에 사는 자... 궁전(pāsāda)에 사는 자... 평평한 지붕의 저택(hammiya)에 사는 자... 굴(guhā)에 사는 자... 산속의 은신처(leṇa)에 사는 자... 오두막(kuṭi)에 사는 자... 뾰족한 지붕의 집(kūṭāgāra)에 사는 자... 망루(aṭṭa)에 사는 자... 복도(māḷa)에 사는 자... 기둥 위의 집(uddaṇḍa)에 사는 자... 집회소(upaṭṭhānasālā)에 사는 자... 정자(maṇḍape)에 사는 자... 나무 아래(rukkhamūle)에 사는 자는 위대한 위력을 가진 수행자이다'라고 말합니다.

อถ วา, โกรชิกโกรชิโก ภากุฏิกภากุฏิโก กุหกกุหโก ลปกลปโก มุขสมฺภาวิโก ‘‘อยํ สมโณ อิมาสํ เอวรูปานํ สนฺตานํ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี’’ติ ตาทิสํ คมฺภีรํ คูฬฺหํ นิปุณํ ปฏิจฺฉนฺนํ โลกุตฺตรํ สุญฺญตาปฏิสญฺญุตฺตํ กถํ กเถติ. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อิทํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส อิมานิ ตีณิ กุหนวตฺถูนิ ปหีนานิ สมุจฺฉินฺนานิ วูปสนฺตานิ ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ อภพฺพุปฺปตฺติกานิ ญาณคฺคินา ทฑฺฒานิ. ตสฺมา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นิกฺกุโห.

또는 몹시 인상을 쓰고, 몹시 얼굴을 찌푸리며, 몹시 속이고, 몹시 떠벌리며, 입으로만 칭송하며 '이 수행자는 이와 같이 고요한 거처와 등지(samāpatti)를 얻은 자다'라고 하여, 그와 같이 깊고 오묘하며 세밀하고 숨겨진 출세간의 공(空)과 관련된 대화를 나눕니다. 이와 같은 얼굴 찌푸림, 인상 씀, 속임, 기만함, 속임수의 상태, 이것이 사만타자파나라 불리는 속임수의 근거입니다. 그 벽지불에게는 이러한 세 가지 속임수의 근거가 버려졌고, 완전히 끊어졌으며, 가라앉았고, 가라앉아 다시 일어나지 않게 되었으며, 지혜의 불꽃으로 태워졌습니다. 그러므로 그 벽지불은 속임이 없는 분(nikkuha)입니다.

นิปฺปิปาโสติ ปิปาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา ปิปาสา ตณฺหา ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นิปฺปิปาโสติ – นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส.

'갈증이 없음(nippipāso)'에서 갈증(pipāsā)이란 갈애(taṇhā)를 말합니다. 탐욕(rāgo), 강한 탐욕(sārāgo)... (중략) ... 탐욕(abhijjhā), 탐닉(lobho), 불선근(akusalamūla)이 그것입니다. 그 갈증인 갈애는 그 벽지불에게 버려졌고, 뿌리가 뽑혔으며, 줄기가 잘린 야자나무처럼 되었고, 멸절되어 다시는 생겨나지 않는 법이 되었습니다. 그러므로 벽지불은 갈증이 없는 분(nippipāso)이라 합니다. 즉, 탐욕이 없고 속임이 없으며 갈증이 없는 분입니다.

นิมฺมกฺโข [Pg.275] นิทฺธนฺตกสาวโมโหติ. มกฺโขติ โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ. กสาโวติ ราโค กสาโว, โทโส กสาโว, โมโห กสาโว, โกโธ…เป… อุปนาโห… มกฺโข… ปฬาโส… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา กสาวา. โมโหติ ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ. ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส มกฺโข จ กสาโว จ โมโห จ วนฺตา สํวนฺตา นิทฺธนฺตา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห.

'은혜를 저버림이 없고 씻어낸 때(kasāva)와 어리석음(moho)을 가진 분'이라는 말에서, '은혜를 저버림(makkho)'이란 타인의 은혜를 지우는 것, 지우는 행위, 은혜를 모르는 상태, 무정함, 무정한 행위를 말합니다. '때(kasāva)'란 탐욕이 때요, 성냄이 때요, 어리석음이 때요, 분노... (중략) ... 원한... 은혜 저버림... 악의... 모든 불선한 형성(sabbākusalābhisaṅkhārā)이 때입니다. '어리석음(moho)'이란 고(苦)에 대한 무지, 고의 원인(집)에 대한 무지, 고의 소멸(멸)에 대한 무지, 고의 소멸로 이끄는 길(도)에 대한 무지, 과거에 대한 무지, 미래에 대한 무지, 과거와 미래에 대한 무지, 연기(緣起)의 원인에 따라 생겨난 법들에 대한 무지입니다. 이와 같은 무지, 보지 못함, 깨닫지 못함, 이해하지 못함, 꿰뚫지 못함, 받아들이지 못함, 깊이 들어가지 못함, 고르게 살피지 못함, 되새기지 못함, 직접 보지 못함, 어리석음, 미련함, 알아차림 없음, 미혹, 깊은 미혹, 완전히 미혹함, 무명, 무명의 폭류, 무명의 멍에, 무명의 잠재성향, 무명의 얽매임, 무명의 빗장, 미혹, 불선근을 말합니다. 그 벽지불에게는 은혜 저버림과 때와 어리석음이 토해졌고, 완전히 토해졌으며, 씻어내 졌고, 버려졌으며, 완전히 끊어졌고, 가라앉았으며, 다시 일어나지 않게 되었고, 지혜의 불꽃으로 태워졌습니다. 그래서 그 벽지불은 은혜 저버림이 없고 때와 어리석음을 씻어낸 분이라 합니다.

นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวาติ อาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สพฺพโลเกติ สพฺพอปายโลเก สพฺพมนุสฺสโลเก สพฺพเทวโลเก สพฺพขนฺธโลเก สพฺพธาตุโลเก สพฺพอายตนโลเก. นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวาติ สพฺพโลเก นิราสโส ภวิตฺวา นิตฺตณฺโห ภวิตฺวา นิปฺปิปาโส ภวิตฺวาติ – นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'온 세상에서 희망(āsā)이 없게 되었다'는 말에서 '희망'이란 갈애를 말합니다. 탐욕, 강한 탐욕... (중략) ... 탐욕, 탐닉, 불선근입니다. '온 세상(sabbaloke)'이란 모든 악처의 세상, 모든 인간의 세상, 모든 천상의 세상, 모든 온(蘊)의 세상, 모든 계(界)의 세상, 모든 처(處)의 세상을 말합니다. '온 세상에서 희망이 없게 되었다'는 것은 온 세상에서 희망이 없게 되고, 갈애가 없게 되고, 갈증이 없게 되었다는 의미입니다. 즉 온 세상에서 희망이 없이, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 것입니다. 그러므로 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห;

นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"탐욕이 없고 속임이 없으며 갈증이 없고, 은혜를 저버림이 없으며 때와 어리석음을 씻어내고, 온 세상에서 희망 없이, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๔๓.

143.

ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ;

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

사악한 동료를 멀리하라. 그는 해로운 것을 보여주고 그릇된 길에 빠져 있다. 탐닉하며 게으른 자를 스스로 가까이하지 말고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

ปาปํ [Pg.276] สหายํ ปริวชฺชเยถาติ. ปาปสหาโย วุจฺจติ โย โส สหาโย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต – นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ. อยํ ปาปสหาโย. ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถาติ. ปาปํ สหายํ วชฺเชยฺย ปริวชฺเชยฺยาติ – ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ.

'사악한 동료를 멀리하라'는 것에서, 사악한 동료란 열 가지 근거의 그릇된 견해를 갖춘 동료를 말합니다. 즉 '보시의 과보도 없고, 제사의 과보도 없으며, 공양의 과보도 없다. 선악 업의 결과나 과보도 없다. 이 세상도 없고, 저 세상도 없다. 어머니도 없고, 아버지도 없다. 화생(化生)하는 중생도 없다. 이 세상에서 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 선포하는, 올바른 길에 도달하고 바르게 수행하는 사문이나 바라문도 없다'는 견해를 가진 자입니다. 이가 사악한 동료입니다. '사악한 동료를 멀리하라'는 것은 사악한 동료를 피하고 멀리하라는 말입니다. 즉 사악한 동료를 멀리하라는 뜻입니다.

อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐนฺติ อนตฺถทสฺสี วุจฺจติ โย โส สหาโย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต – นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ…เป… เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ. วิสเม นิวิฏฺฐนฺติ วิสเม กายกมฺเม นิวิฏฺฐํ, วิสเม วจีกมฺเม นิวิฏฺฐํ, วิสเม มโนกมฺเม นิวิฏฺฐํ, วิสเม ปาณาติปาเต นิวิฏฺฐํ, วิสเม อทินฺนาทาเน นิวิฏฺฐํ, วิสเม กาเมสุมิจฺฉาจาเร นิวิฏฺฐํ, วิสเม มุสาวาเท นิวิฏฺฐํ, วิสมาย ปิสุณาย วาจาย นิวิฏฺฐํ, วิสมาย ผรุสาย วาจาย นิวิฏฺฐํ, วิสเม สมฺผปฺปลาเป นิวิฏฺฐํ, วิสมาย อภิชฺฌาย นิวิฏฺฐํ, วิสเม พฺยาปาเท นิวิฏฺฐํ, วิสมาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิวิฏฺฐํ, วิสเมสุ สงฺขาเรสุ นิวิฏฺฐํ วิสเมสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ นิวิฏฺฐํ, วิสเมสุ ปญฺจสุ นีวรเณสุ นิวิฏฺฐํ วินิวิฏฺฐํ สตฺตํ อลฺลีนํ อุปคตํ อชฺโฌสิตํ อธิมุตฺตนฺติ – อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ.

'무익한 것을 보고 그릇된 것에 빠진 자'에서 '무익한 것을 보는 자'란 열 가지 사견, 즉 보시의 과보가 없고 공양의 과보가 없으며... (중략) ... 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 설하는 사문·바라문이 없다는 등의 사견을 갖춘 도반을 말합니다. '그릇된 것에 빠진 자'란 그릇된 신업, 그릇된 구업, 그릇된 의업, 그릇된 살생, 그릇된 투도, 그릇된 사음, 그릇된 망어, 그릇된 양설, 그릇된 악구, 그릇된 기어, 그릇된 탐욕, 그릇된 진에, 그릇된 사견에 빠진 자를 말하며, 그릇된 상카라들, 다섯 가지 감각적 욕망, 다섯 가지 장애에 깊이 빠져 머물고 집착하며 몰두하고 확신하는 자를 뜻합니다. 이것이 '무익한 것을 보고 그릇된 것에 빠진 자'에 대한 설명입니다.

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตนฺติ. ปสุตนฺติ โยปิ กาเม เอสติ คเวสติ ปริเยสติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนิโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปริเยสติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ ปริเยสติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปฏิลภติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ ปฏิลภติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปริภุญฺชติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ ปริภุญฺชติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. ยถา กลหการโก กลหปฺปสุโต, กมฺมการโก กมฺมปฺปสุโต, โคจเร จรนฺโต โคจรปฺปสุโต, ฌายี ฌานปฺปสุโต; เอวเมว โย กาเม เอสติ คเวสติ ปริเยสติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปริเยสติ…เป… โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปฏิลภติ…เป… โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปริภุญฺชติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ [Pg.277] ปริภุญฺชติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. ปมตฺตนฺติ. ปมาโท วตฺตพฺโพ กายทุจฺจริเต วา วจีทุจฺจริเต วา มโนทุจฺจริเต วา ปญฺจสุ กามคุเณสุ วา จิตฺตสฺส โวสคฺโค โวสคฺคานุปฺปทานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา อนฏฺฐิตกิริยตา โอลีนวุตฺติตา นิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา นิกฺขิตฺตธุรตา อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺมํ อนธิฏฺฐานํ อนนุโยโค, โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ ปมาโท.

'방일함에 몰두하는 자를 스스로 가까이하지 말라'에서 '몰두하는 자'란 감각적 욕망을 열망하고 찾고 구하며, 그것을 일삼고 많이 행하며 소중히 여기고, 그쪽으로 기울고 향하며 몰두하여 그것을 위주로 삼는 자이니, 그 또한 감각적 욕망에 몰두하는 자입니다. 또한 갈애로 인해 형색을 구하고 소리, 냄새, 맛, 감촉을 구하며 그것에 몰두하는 자도 감각적 욕망에 몰두하는 자입니다. 갈애로 인해 감각 대상을 얻거나 즐기며 그것에 몰두하는 자도 마찬가지입니다. 마치 다투는 자가 다툼에 몰두하고, 일하는 자가 일에 몰두하며, 대상에 노니는 자가 대상에 몰두하고, 명상하는 자가 명상에 몰두하는 것과 같습니다. 이와 같이 감각적 욕망을 구하고 그것에 빠져 지내는 자가 곧 몰두하는 자입니다. '방일한 자'에서 방일이란 신·구·의의 악행이나 다섯 가지 감각적 욕망에 마음을 방치하는 것, 유익한 법의 수행에 정성을 다하지 않고 꾸준히 하지 않으며 멈추어 있는 것, 위축된 태도, 의욕을 버림, 노력을 놓음, 닦지 않음, 수행하지 않음, 많이 행하지 않음, 결심하지 않음, 전념하지 않음을 말합니다. 이러한 종류의 모든 게으름과 방일함을 방일이라 합니다.

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตนฺติ ปสุตํ น เสเวยฺย ปมตฺตญฺจ สยํ น เสเวยฺย สามํ น เสเวยฺย น นิเสเวยฺย น สํเสเวยฺย น ปริสํเสเวยฺย น อาจเรยฺย น สมาจเรยฺย น สมาทาย วตฺเตยฺยาติ – สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'방일함에 몰두하는 자를 스스로 가까이하지 말라'는 것은 감각적 욕망에 몰두하는 자와 방일한 자를 친하게 지내지 말라는 뜻입니다. 스스로, 직접 사귀거나 가까이하지 말고 수행을 함께하거나 받들어 행하지 말아야 합니다. 그러므로 그 벽지불께서는 '방일함에 몰두하는 자를 스스로 가까이하지 말고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라'고 말씀하셨습니다.

‘‘ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ;

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

"악한 도반을 멀리하라. 무익한 것을 보고 그릇된 것에 빠진 자를 피하라. 방일함에 몰두하는 자를 스스로 가까이하지 말고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๔๔.

144.

พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ;

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

"많이 배우고 법을 지니며 고결하고 지혜로운 벗을 사귀라. 이익을 알고 의심을 제거하여, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

พหุสฺสุตํ [Pg.278] ธมฺมธรํ ภเชถาติ พหุสฺสุโต โหติ มิตฺโต สุตธโร สุตสนฺนิจโย. เย เต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา มชฺเฌกลฺยาณา ปริโยสานกลฺยาณา สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ อภิวทนฺติ, ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺติ ธาตา วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา. ธมฺมธรนฺติ ธมฺมํ ธาเรนฺตํ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถาติ พหุสฺสุตญฺจ ธมฺมธรญฺจ มิตฺตํ ภเชยฺย สํภเชยฺย เสเวยฺย นิเสเวยฺย สํเสเวยฺย ปฏิเสเวยฺยาติ – พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ.

'많이 배우고 법을 지니는 자를 사귀라'는 것은, 많이 듣고 들은 것을 기억하며 쌓아둔 도반을 말합니다. 처음도 훌륭하고 중간도 훌륭하며 끝도 훌륭하고, 의미와 형식을 갖추었으며 전적으로 원만하고 순결한 범행을 설하는 법들을 많이 듣고 기억하며, 말로 익히고 마음으로 고찰하며 견해로써 잘 꿰뚫은 자를 뜻합니다. '법을 지니는 자'란 법, 즉 경, 응송, 기별, 게송, 감흥어, 여시어, 본생담, 미증유법, 방등경 등을 수지하는 자입니다. 이러한 다문과 법을 지니는 도반을 가까이하고 친하게 지내며 받들어 모셔야 한다는 것이 이 구절의 뜻입니다.

มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตนฺติ อุฬาโร โหติ มิตฺโต สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา วิมุตฺติญาณทสฺเสน. ปฏิภานวนฺตนฺติ ตโย ปฏิภานวนฺโต – ปริยตฺติปฏิภานวา, ปริปุจฺฉาปฏิภานวา, อธิคมปฏิภานวา. กตโม ปริยตฺติปฏิภานวา? อิเธกจฺจสฺส พุทฺธวจนํ ปริยาปุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. ตสฺส ปริยตฺตึ นิสฺสาย ปฏิภาติ – อยํ ปริยตฺติปฏิภานวา.

'고결하고 지혜로운 벗'이란 계·정·혜·해탈·해탈지견이 고결하고 수승한 도반을 말합니다. '지혜로운 자(변재가 있는 자)'에는 세 부류가 있으니 교학에 능한 자, 질문에 능한 자, 증득에 능한 자입니다. '교학에 능한 자'란 무엇입니까? 이 가르침에서 어떤 사람이 부처님의 말씀인 경, 응송, 기별, 게송, 감흥어, 여시어, 본생담, 미증유법, 방등경을 배워 익히고, 그 교학에 의지하여 지혜가 나타나는 자를 교학에 능한 자라 합니다.

กตโม ปริปุจฺฉาปฏิภานวา? อิเธกจฺโจ ปริปุจฺฉิโตปิ โหติ อตฺเถ จ ญาเย จ ลกฺขเณ จ การเณ จ ฐานาฏฺฐาเน จ. ตสฺส ปริปุจฺฉํ นิสฺสาย ปฏิภาติ – อยํ ปริปุจฺฉาปฏิภานวา.

'질문에 능한 자'란 무엇입니까? 이 가르침에서 어떤 사람이 뜻과 이치, 특징과 원인, 도리와 비도리에 대해 거듭 묻는 자가 되어, 그 질문에 의지하여 지혜가 나타나는 자를 질문에 능한 자라 합니다.

กตโม อธิคมปฏิภานวา? อิเธกจฺจสฺส อธิคตา โหนฺติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค จตฺตาโร อริยมคฺคา จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย ฉ อภิญฺญาโย. ตสฺส อตฺโถ ญาโต ธมฺโม ญาโต นิรุตฺติ ญาตา. อตฺเถ ญาเต อตฺโถ ปฏิภาติ, ธมฺเม ญาเต ธมฺโม ปฏิภาติ, นิรุตฺติยา ญาตาย นิรุตฺติ ปฏิภาติ. อิเมสุ ตีสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปฏิภานวา[Pg.279]. ยสฺส ปริยตฺติ นตฺถิ ปริปุจฺฉา นตฺถิ อธิคโม นตฺถิ, กึ ตสฺส ปฏิภายิสฺสตีติ – มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ.

"증득에 의한 변재를 갖춘 자(adhigamapaṭibhānavā)란 누구인가?" 여기 어떤 사람에게 네 가지 사념처, 네 가지 정근, 네 가지 신족, 다섯 가지 근, 다섯 가지 력, 일곱 가지 각지, 고귀한 팔정도, 네 가지 성스러운 도, 네 가지 사문과, 네 가지 무애해, 여섯 가지 신통이 증득된다. 그에게 뜻(Attha)이 알려지고, 법(Dhamma)이 알려지며, 언어(Nirutti)가 알려진다. 뜻이 알려졌을 때 뜻이 지혜에 나타나고, 법이 알려졌을 때 법이 지혜에 나타나며, 언어가 알려졌을 때 언어가 지혜에 나타난다. 이 세 가지에 대한 지혜가 바로 변재무애해(paṭibhānapaṭisambhidā)이다. 그 벽지불은 이 변재무애해를 구족하고, 잘 구족하며, 도달하고, 잘 도달하며, 갖추고, 성취하였다. 그러므로 벽지불을 '변재를 갖춘 자'라고 한다. 배움(pariyatti)도 없고, 질문(paripucchā)도 없으며, 증득(adhigamo)도 없는 자에게 무엇이 지혜에 나타나겠는가? 이것이 '훌륭하고 변재 있는 친구'라는 구절의 의미이다.

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขนฺติ อตฺตตฺถํ อญฺญาย ปรตฺถํ อญฺญาย อุภยตฺถํ อญฺญาย ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ อญฺญาย สมฺปรายิกตฺถํ อญฺญาย ปรมตฺถํ อญฺญาย อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา กงฺขํ วิเนยฺย ปฏิวิเนยฺย ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตีกเรยฺย อนภาวํ คเมยฺยาติ – อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'의미들을 알고 의심을 제거하여(Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ)'라는 것은, 자신의 이익을 알고, 타인의 이익을 알고, 두 가지 모두의 이익을 알고, 현세의 이익을 알고, 내세의 이익을 알고, 궁극적 이익을 알고, 수승한 지혜로써 알고, 이해하고, 가늠하고, 판단하고, 분명히 하여, 의심을 제거하고, 완전히 제거하며, 버리고, 멀리하고, 끝내며, 다시는 일어나지 않게 해야 한다는 것이다. '의미들을 알고 의심을 제거하여 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.' 그리하여 그 벽지불은 이와 같이 말씀하셨다.

‘‘พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ;

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"많이 배우고 법을 지니며, 훌륭하고 변재 있는 친구를 사귀라. 그 의미들을 알고 의심을 제거하여, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๔๕.

145.

ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน;

วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

"세상에서의 유흥과 즐거움과 감각적 욕망의 즐거움을 수승한 것으로 여기지 않고 갈망하지 않으며, 장식하는 일에서 벗어나 진실을 말하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเกติ. ขิฑฺฑาติ ทฺเว ขิฑฺฑา – กายิกา ขิฑฺฑา จ วาจสิกา ขิฑฺฑา จ…เป… อยํ กายิกา ขิฑฺฑา…เป… อยํ วาจสิกา ขิฑฺฑา. รตีติ อนุกฺกณฺฐิตาธิวจนเมตํ – รตีติ. กามสุขนฺติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ กามสุขํ’’. โลเกติ มนุสฺสโลเกติ – ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก.

'세상에서의 유흥과 즐거움과 감각적 욕망의 즐거움(Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke)'에 대하여. '유흥(Khiḍḍā)'에는 신체적 유흥과 언어적 유흥의 두 가지가 있다. (중략) 이것이 신체적 유흥이고, (중략) 이것이 언어적 유흥이다. '즐거움(Rati)'이란 싫증 내지 않음의 다른 이름이다. '감각적 욕망의 즐거움(Kāmasukha)'에 대하여 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. "비구들이여, 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥이 있다. 무엇이 다섯인가? 눈으로 인식되는 형상들로서, 원하고 좋아하고 마음에 들고 사랑스럽고 감각적 욕망과 연결되어 있으며 매혹적인 것들이다. 귀로 인식되는 소리들, (중략) 코로 인식되는 냄새들, 혀로 인식되는 맛들, 몸으로 인식되는 감촉들로서, 원하고 좋아하고 마음에 들고 사랑스럽고 감각적 욕망과 연결되어 있으며 매혹적인 것들이다. 비구들이여, 이것이 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥이다. 비구들이여, 이 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥을 연하여 일어나는 즐거움과 기쁨을 감각적 욕망의 즐거움이라 한다." '세상에서(Loke)'란 인간 세상을 의미한다. 이것이 '세상에서의 유흥과 즐거움과 감각적 욕망의 즐거움'이라는 구절의 의미이다.

อนลงฺกริตฺวา [Pg.280] อนเปกฺขมาโนติ ขิฑฺฑญฺจ รติญฺจ กามสุขญฺจ โลเก อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺโข หุตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน.

'장식하지 않고 갈망하지 않으며(Analaṅkaritvā anapekkhamāno)'란 세상에서의 유흥과 즐거움과 감각적 욕망의 즐거움을 수승한 것으로 여기지 않고, 갈망 없이 버리고 멀리하며 끝내서 다시는 일어나지 않게 하는 것을 의미한다.

วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาทีติ. วิภูสาติ ทฺเว วิภูสา – อตฺถิ อคาริกวิภูสา อตฺถิ อนาคาริกวิภูสา. กตมา อคาริกวิภูสา? เกสา จ มสฺสู จ มาลาคนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ อาภรณญฺจ ปิลนฺธนญฺจ วตฺถญฺจ ปารุปนญฺจ เวฐนญฺจ อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ อาทาสํ อญฺชนํ มาลาคนฺธวิเลปนํ มุขจุณฺณํ มุขเลปนํ หตฺถพนฺธํ สิขาพนฺธํ ทณฺฑํ นาฬิกํ ขคฺคํ ฉตฺตํ จิตฺรุปาหนํ อุณฺหีสํ มณึ วาฬพีชนึ โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ อิติ วา – อยํ อคาริกวิภูสา.

'장식하는 일에서 벗어나 진실을 말하며(Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī)'에 대하여. '장식(Vibhūsā)'에는 재가자의 장식과 출가자의 장식의 두 가지가 있다. 재가자의 장식이란 무엇인가? 머리와 수염을 다듬고, 꽃다발과 향수와 연고를 사용하며, 장신구와 옷과 머리 수건을 갖추고, 목욕과 안마와 화장과 거울과 안약과 향가루와 화장품을 사용하며, 손목 장식, 상투 장식, 지팡이, 통, 칼, 일산, 화려한 신발, 이마 장식, 보석, 부채, 길게 늘어진 흰 옷 등을 사용하는 것, 이것이 재가자의 장식이다.

กตมา อนาคาริกวิภูสา? จีวรมณฺฑนา ปตฺตมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส พาหิรานํ วา ปริกฺขารานํ มณฺฑนา วิภูสนา เกฬนา ปริเกฬนา คทฺธิกตา คทฺธิกตฺตํ จปลตา จาปลฺยํ – อยํ อนาคาริกวิภูสา.

출가자의 장식이란 무엇인가? 가사를 꾸미고, 바루를 꾸미고, 처소를 꾸미며, 이 부패한 몸이나 외부 필수품들을 치장하고 장식하며 노니는 것, 탐닉하는 것, 경솔하게 행동하는 것, 이것이 출가자의 장식이다.

สจฺจวาทีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ เถโต ปจฺจยิโก อวิสํวาทโก โลกสฺส, วิภูสฏฺฐานา อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต, วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'진실을 말하는 자(Saccavādī)'란 그 벽지불은 진실을 말하고 진실에 근거하며 견고하고 신뢰할 수 있으며 세상을 속이지 않는 자이다. 장식하는 일, 즉 방일의 원인으로부터 멀리 떠나고 벗어나 해탈하고 경계가 없는 마음으로 머무는 것을 '장식하는 일에서 벗어나 진실을 말하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라'고 한다. 그리하여 그 벽지불은 이와 같이 말씀하셨다.

‘‘ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน;

วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"세상에서의 유흥과 즐거움과 감각적 욕망의 즐거움을 수승한 것으로 여기지 않고 갈망하지 않으며, 장식하는 일에서 벗어나 진실을 말하며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๔๖.

146.

ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ, ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ;

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

"아들과 아내, 아버지와 어머니, 재물과 곡식과 친지들을 버리고, 욕망들을 그 한계에 따라 버리고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

ปุตฺตญฺจ [Pg.281] ทารํ ปิตรญฺจ มาตรนฺติ. ปุตฺตาติ จตฺตาโร ปุตฺตา – อตฺรโช ปุตฺโต, เขตฺตโช ปุตฺโต, ทินฺนโก ปุตฺโต, อนฺเตวาสิโก ปุตฺโต. ทารา วุจฺจนฺติ ภริยาโย. ปิตาติ โย โส ชนโก. มาตาติ ยา สา ชนิกาติ – ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ.

'아들과 아내, 아버지와 어머니(Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ)'에 대하여. '아들(Putta)'에는 네 종류가 있으니, 친자, 양자, 하사받은 아들, 제자이다. '아내(Dārā)'는 부인들을 말한다. '아버지(Pitā)'는 낳아준 분이고, '어머니(Mātā)'는 낳아준 분을 말한다. 이것이 '아들과 아내, 아버지와 어머니'라는 구절의 의미이다.

ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานีติ ธนานิ วุจฺจนฺติ หิรญฺญํ สุวณฺณํ มุตฺตา มณิ เวฬุริโย สงฺโข สิลา ปวาฬํ รชตํ ชาตรูปํ โลหิตงฺโค มสารคลฺลํ. ธญฺญานิ วุจฺจนฺติ ปุพฺพณฺณํ อปรณฺณํ. ปุพฺพณฺณํ นาม สาลิ วีหิ ยโว โคธุโม กงฺคุ วรโก กุทฺรูสโก. อปรณฺณํ นาม สูเปยฺยํ. พนฺธวานีติ จตฺตาโร พนฺธวา – ญาติพนฺธวาปิ พนฺธุ, โคตฺตพนฺธวาปิ พนฺธุ, มิตฺตพนฺธวาปิ พนฺธุ, สิปฺปพนฺธวาปิ พนฺธูติ – ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ.

'재물과 곡식과 친지들(Dhanāni dhaññāni ca bandhavāni)'에 대하여. '재물(Dhanāni)'은 금, 진주, 보석, 유리, 조개, 수정, 산호, 은, 황금, 붉은 보석, 마사라갈라(보석의 일종)를 말한다. '곡식(Dhaññāni)'은 전곡(pubbaṇṇaṃ)과 후곡(aparaṇṇaṃ)을 말한다. 전곡이란 쌀, 벼, 보리, 밀, 조, 기장, 수수를 말하며, 후곡이란 콩류를 말한다. '친지들(Bandhavā)'이란 네 종류의 친지, 즉 혈연 친지, 가문 친지, 친구 친지, 동업 친지를 말한다. 이것이 '재물과 곡식과 친지들'이라는 구절의 의미이다.

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานีติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. หิตฺวาน กามานีติ วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา, กิเลสกาเม ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา. หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานีติ โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ; สกทาคามิมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา…เป… อนาคามิมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ – หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'한정된 욕망들을 버리고(Hitvāna kāmāni yathodhikānīti)'에서, 욕망(kāmā)이란 요약하자면 두 가지 욕망, 즉 대상으로서의 욕망(vatthukāmā)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāmā)이 있습니다. ...중략... 이것들을 대상으로서의 욕망이라 부릅니다. ...중략... 이것들을 번뇌로서의 욕망이라 부릅니다. '욕망들을 버리고(Hitvāna kāmānī)'라는 것은 대상으로서의 욕망을 철저히 알고, 번뇌로서의 욕망을 끊고 버리고 멀리하고 없애고 다시는 일어나지 않는 상태에 이르게 하는 것입니다. '한정된 욕망들을 버리고'라는 것은 예류도에 의해 버려진 번뇌들을 다시는 일어나지 않게 하고 되돌아오지 않게 하며 다시 나타나지 않게 하는 것이며, 일래도에 의해 버려진 번뇌들... 불환도에 의해 버려진 번뇌들... 아라한도에 의해 버려진 번뇌들을 다시는 일어나지 않게 하고 되돌아오지 않게 하며 다시 나타나지 않게 한다는 뜻입니다. 즉, 한정된 욕망들을 버리고 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 것입니다. 그 벽지불께서 이와 같이 말씀하셨습니다.

‘‘ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ, ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ;

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"아들과 아내, 아버지와 어머니, 재산과 곡식 그리고 친지들을 버리고, 한정된 욕망들을 버리고, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๔๗.

147.

สงฺโค [Pg.282] เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย;

คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

"이것은 속박이고 이곳의 즐거움은 적으며, 감미로움은 적고 괴로움은 이곳에 더 많다. 이것은 낚싯바늘(또는 종기)이다라고 알고서 지혜로운 이는 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ สงฺโคติ วา พฬิสนฺติ วา อามิสนฺติ วา ลคฺคนนฺติ วา ปลิโพโธติ วา, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ กามสุขํ. อปฺปกํ เอตํ สุขํ, ปริตฺตกํ เอตํ สุขํ, โถกกํ เอตํ สุขํ, โอมกํ เอตํ สุขํ, ลามกํ เอตํ สุขํ, ฉตุกฺกํ เอตํ สุข’’นฺติ – สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ.

'이것은 속박이고 이곳의 즐거움은 적다(Saṅgo eso parittamettha sokhyanti)'에서 '속박(saṅgo)'이란 낚싯바늘이라거나, 미끼라거나, 달라붙음이라거나, 장애라고도 하며, 이는 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥(kāmaguṇa)을 가리키는 명칭입니다. '이곳의 즐거움은 적다'라는 것은 세존께서 이와 같이 말씀하셨기 때문입니다. '비구들이여, 이 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥이 있다. 무엇이 다섯인가? 눈으로 인식되는 형색들로서, 원하고 좋아하고 마음에 들고 사랑스럽고 욕망과 연결되어 있고 탐욕을 불러일으키는 것들... 중략... 몸으로 인식되는 감촉들로서... 중략... 비구들이여, 참으로 이러한 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥이 있다. 비구들이여, 이러한 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥을 연하여 일어나는 즐거움과 기쁨을 욕망의 즐거움(kāmasukha)이라 한다. 이 즐거움은 아주 적고, 사소하고, 보잘것없고, 열등하고, 비천하고, 고통받는 자를 고통스럽게 하는 것이다.' 이것이 '이것은 속박이고 이곳의 즐거움은 적다'는 뜻입니다.

อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโยติ อปฺปสฺสาทา กามา วุตฺตา ภควตา พหุทุกฺขา พหุปายาสา ; อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย. อฏฺฐิกงฺกลูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, มํสเปสูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, ติณุกฺกูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, องฺคารกาสูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, สุปินกูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, ยาจิตกูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, รุกฺขผลูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, อสิสูนูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, สตฺติสูลูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, สปฺปสิรูปมา กามา วุตฺตา ภควตา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโยติ – อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย.

'감미로움은 적고 괴로움은 이곳에 더 많다(Appassādo dukkhamettha bhiyyoti)'라는 것은, 욕망은 감미로움이 적고 괴로움이 많으며 절망이 많다고 세존께서 말씀하셨기 때문입니다. 이곳에는 재난(ādīnavo)이 더 많습니다. 세존께서는 욕망을 뼈다귀에 비유하셨고, 고기 덩어리에 비유하셨고, 풀 횃불에 비유하셨고, 숯불 구덩이에 비유하셨고, 꿈에 비유하셨고, 빌린 물건에 비유하셨고, 나무 열매에 비유하셨고, 도살장의 칼과 도마에 비유하셨고, 창과 칼에 비유하셨고, 뱀의 머리에 비유하셨으니, 이는 괴로움이 많고 절망이 많으며, 이곳에 재난이 더 많기 때문입니다. 이것이 '감미로움은 적고 괴로움은 이곳에 더 많다'는 뜻입니다.

คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมาติ คโฬติ วา พฬิสนฺติ วา อามิสนฺติ วา ลคฺคนนฺติ วา พนฺธนนฺติ วา ปลิโพโธติ วา, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. อิตีติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ. มติมาติ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมาติ มติมา คโฬติ ญตฺวา พฬิสนฺติ ญตฺวา อามิสํ ติ ญตฺวา [Pg.283] ลคฺคนนฺติ ญตฺวา พนฺธนนฺติ ญตฺวา ปลิโพโธติ ญตฺวา ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'이것은 낚싯바늘이다라고 알고서 지혜로운 이는(Gaḷo eso iti ñatvā matimāti)'에서 '낚싯바늘(gaḷo)'이란 낚싯바늘이라거나, 미끼라거나, 달라붙음이라거나, 결박이라거나, 장애라고도 하며, 이는 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥을 가리키는 명칭입니다. '이티(iti)'는 단어의 연결, 결합, 보충, 자음의 조화, 문구의 매끄러움, 어순 등을 나타냅니다. '지혜로운 이(matimā)'란 현명하고 지혜 있고 영리하고 앎이 있고 명석하고 통찰력이 있는 이를 말합니다. '이것은 낚싯바늘이다라고 알고서 지혜로운 이는'이란 지혜로운 이가 이것이 낚싯바늘임을 알고, 미끼임을 알고, 달라붙음임을 알고, 결박임을 알고, 장애임을 알아서, 그것을 판단하고 살피고 명확히 하여 분명하게 만드는 것을 말합니다. 즉, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 것입니다. 그 벽지불께서 이와 같이 말씀하셨습니다.

‘‘สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย;

คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"이것은 속박이고 이곳의 즐거움은 적으며, 감미로움은 적고 괴로움은 이곳에 더 많다. 이것은 낚싯바늘이다라고 알고서 지혜로운 이는 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๔๘.

148.

สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี;

อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

"족쇄들을 완전히 끊어 버리고, 마치 물속의 물고기가 그물을 찢는 것처럼, 불이 타버린 곳으로 되돌아오지 않는 것처럼, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อิสฺสาสํโยชนํ, มจฺฉริยสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ. สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ ทาลยิตฺวา สนฺทาลยิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ.

'족쇄들을 완전히 끊어 버리고(Sandālayitvāna saṃyojanānīti)'에서 열 가지 족쇄란 감각적 탐욕의 족쇄, 적의의 족쇄, 자만의 족쇄, 견해의 족쇄, 의심의 족쇄, 계율과 의례에 대한 집착의 족쇄, 존재에 대한 탐욕의 족쇄, 질투의 족쇄, 인색의 족쇄, 무명의 족쇄입니다. '족쇄들을 완전히 끊어 버리고'란 열 가지 족쇄를 부수고 완전히 파괴하며 버리고 멀리하고 없애고 다시는 일어나지 않는 상태에 이르게 하는 것입니다.

ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารีติ ชาลํ วุจฺจติ สุตฺตชาลํ. สลิลํ วุจฺจติ อุทกํ. อมฺพุจารี วุจฺจติ มจฺโฉ. ยถา มจฺโฉ ชาลํ ภินฺทิตฺวา ปภินฺทิตฺวา ทาลยิตฺวา ปทาลยิตฺวา สมฺปทาลยิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ, เอวเมว ทฺเว ชาลา – ตณฺหาชาลญฺจ ทิฏฺฐิชาลญฺจ…เป… อิทํ ตณฺหาชาลํ…เป… อิทํ ทิฏฺฐิชาลํ. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ตณฺหาชาลํ ปหีนํ, ทิฏฺฐิชาลํ ปฏินิสฺสฏฺฐํ. ตณฺหาชาลสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิชาลสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ รูเป น สชฺชติ สทฺเท น สชฺชติ คนฺเธ น สชฺชติ…เป… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ น สชฺชติ น คณฺหาติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ, นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี.

'마치 물속의 물고기가 그물을 찢는 것처럼(Jālaṃva bhetvā salilambucārīti)'에서 '그물(jāla)'은 실로 짠 그물을 말하며, '물(salila)'은 물을, '물속의 동물(ambucārī)'은 물고기를 말합니다. 마치 물고기가 그물을 부수고 뚫고 찢고 헤쳐버리며 노닐고 머물고 움직이고 생활하고 지탱하고 살아가듯이, 이와 같이 두 가지 그물, 즉 갈애의 그물과 견해의 그물이 있습니다. ...중략... 이것이 갈애의 그물이고... 중략... 이것이 견해의 그물입니다. 그 벽지불은 갈애의 그물을 버렸고 견해의 그물을 포기했습니다. 갈애의 그물을 버렸고 견해의 그물을 포기했기에, 그 벽지불은 형색에 집착하지 않고 소리에 집착하지 않고 냄새에 집착하지 않으며... 중략... 보고 듣고 닿고 인식되는 법들에 집착하지 않고, 붙잡지 않고, 묶이지 않고, 얽매이지 않으며, 벗어나고 나가고 해탈하고 분리되어 한계가 없는 마음으로 머뭅니다. 이것이 '마치 물속의 물고기가 그물을 찢는 것처럼'의 뜻입니다.

อคฺคีว [Pg.284] ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโนติ ยถา อคฺคิ ติณกฏฺฐุปาทานํ ทหนฺโต คจฺฉติ อนิวตฺตนฺโต, เอวเมว ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ, สกทาคามิมคฺเคน…เป… อนาคามิมคฺเคน… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ – อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'불이 타버린 곳으로 되돌아오지 않는 것처럼(Aggīva daḍḍhaṃ anivattamānoti)'이란 마치 불이 풀이나 나무 같은 연료를 태우며 나아가고 되돌아오지 않는 것처럼, 그 벽지불도 예류도에 의해 버려진 번뇌들을 다시는 일어나지 않게 하고 되돌아오지 않게 하며 다시 나타나지 않게 합니다. 일래도에 의해... 불환도에 의해... 아라한도에 의해 버려진 번뇌들을 다시는 일어나지 않게 하고 되돌아오지 않게 하며 다시 나타나지 않게 한다는 뜻입니다. 즉, 불이 타버린 곳으로 되돌아오지 않는 것처럼 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 것입니다. 그 벽지불께서 이와 같이 말씀하셨습니다.

‘‘สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี;

อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

결박들을 끊어버리고, 물속의 생물이 그물을 찢듯, 불이 이미 타버린 곳으로 되돌아오지 않듯, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

๑๔๙.

149.

โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน;

อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

시선을 아래로 두고 발을 산만하게 움직이지 않으며, 감각기관을 수호하고 마음을 보호하며, 번뇌에 젖지 않고 번민하지 않으며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโลติ กถํ ขิตฺตจกฺขุ โหติ? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ จกฺขุโลโล จกฺขุโลลิเยน สมนฺนาคโต โหติ. อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพํ ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพนฺติ – อาราเมน อารามํ อุยฺยาเนน อุยฺยานํ คาเมน คามํ นิคเมน นิคมํ นคเรน นครํ รฏฺเฐน รฏฺฐํ ชนปเทน ชนปทํ ทีฆจาริกํ อนวฏฺฐิตจาริกํ อนุยุตฺโต โหติ รูปทสฺสนาย. เอวํ ขิตฺตจกฺขุ โหติ.

'시선을 아래로 두고 발을 산만하게 움직이지 않으며'에서 어떻게 눈이 산만한 자가 되는가? 여기 어떤 비구는 눈이 산만하여 눈의 산만함을 갖추고 있다. '보지 못한 것을 보아야 하고, 본 것을 넘어서야 한다'고 마음에 새겨, 색경(色境)을 보기 위해 숲에서 숲으로, 공원에서 공원으로, 마을에서 마을로, 거리에서 거리로, 성읍에서 성읍으로, 나라에서 나라로, 지방에서 지방으로 머물지 않고 긴 여정을 계속한다. 이와 같이 눈이 산만한 자가 된다.

อถ วา, ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน อสํวุโต คจฺฉติ. หตฺถึ โอโลเกนฺโต อสฺสํ โอโลเกนฺโต รถํ โอโลเกนฺโต ปตฺตึ โอโลเกนฺโต กุมารเก โอโลเกนฺโต กุมาริกาโย โอโลเกนฺโต อิตฺถิโย โอโลเกนฺโต ปุริเส โอโลเกนฺโต อนฺตราปณํ โอโลเกนฺโต ฆรมุขานิ โอโลเกนฺโต อุทฺธํ โอโลเกนฺโต อโธ โอโลเกนฺโต ทิสาวิทิสํ วิเปกฺขมาโน คจฺฉติ. เอวมฺปิ ขิตฺตจกฺขุ โหติ.

또한, 비구가 마을에 들어가거나 길을 갈 때 단속하지 않고 간다. 코끼리를 바라보고, 말을 바라보고, 전차를 바라보고, 보병을 바라보고, 소년들을 바라보고, 소녀들을 바라보고, 여인들을 바라보고, 남자들을 바라보고, 시장을 바라보고, 집의 입구들을 바라보고, 위를 바라보고, 아래를 바라보고, 여기저기 사방을 살피며 간다. 이와 같이 눈이 산만한 자가 된다.

อถ [Pg.285] วา, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. เอวมฺปิ ขิตฺตจกฺขุ โหติ.

또한, 비구가 눈으로 형색을 보고 그 전체상(相)을 취하거나 부분상을 취한다. 눈의 감각기관을 단속하지 않은 채 머무는 자에게 탐욕과 슬픔이라는 악하고 해로운 법들이 흘러들 수 있음에도, 그것을 단속하기 위해 수행하지 않고 눈의 감각기관을 보호하지 않으며 눈의 감각기관에 대해 단속을 하지 않는다. 이와 같이 눈이 산만한 자가 된다.

ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาฬํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา. อิติ เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺโต โหติ. เอวมฺปิ ขิตฺตจกฺขุ โหติ.

또한, 어떤 존귀한 사문·바라문들은 신심으로 올린 음식을 먹으면서도 이와 같은 구경거리에 빠져 지내니, 즉 춤, 노래, 악기 연주, 공연, 서사시 낭독, 손뼉 치기, 심벌즈 연주, 북 치기, 화려한 전시, 가죽 채찍 놀이, 대나무 묘기, 유골 씻기, 코끼리 싸움, 말 싸움, 버팔로 싸움, 황소 싸움, 염소 싸움, 숫양 싸움, 닭 싸움, 메추라기 싸움, 막대기 싸움, 권투, 레슬링, 전투 연습, 사열, 군대 배치, 군대 구경 등이다. 이와 같이 구경거리에 빠져 있는 자도 눈이 산만한 자가 된다.

กถํ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ น จกฺขุโลโล น จกฺขุโลลิเยน สมนฺนาคโต โหติ. อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพํ ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพนฺติ – น อาราเมน อารามํ น อุยฺยาเนน อุยฺยานํ น คาเมน คามํ น นิคเมน นิคมํ น นคเรน นครํ น รฏฺเฐน รฏฺฐํ น ชนปเทน ชนปทํ ทีฆจาริกํ อนวฏฺฐิตจาริกํ อนุยุตฺโต โหติ รูปทสฺสนาย. เอวํ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ.

어떻게 시선을 아래로 두는 자가 되는가? 여기 어떤 비구는 눈이 산만하지 않고 눈의 산만함을 갖추고 있지 않다. '보지 못한 것을 보아야 하고, 본 것을 넘어서야 한다'고 마음에 새겨, 색경(色境)을 보기 위해 숲에서 숲으로, 공원에서 공원으로, 마을에서 마을로, 거리에서 거리로, 성읍에서 성읍으로, 나라에서 나라로, 지방에서 지방으로 머물지 않고 긴 여정을 계속하지 않는다. 이와 같이 시선을 아래로 두는 자가 된다.

อถ วา, ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน สํวุโต คจฺฉติ. น หตฺถึ โอโลเกนฺโต น อสฺสํ โอโลเกนฺโต น รถํ โอโลเกนฺโต น ปตฺตึ โอโลเกนฺโต น กุมารเก โอโลเกนฺโต น กุมาริกาโย โอโลเกนฺโต น อิตฺถิโย โอโลเกนฺโต น ปุริเส โอโลเกนฺโต น อนฺตราปณํ โอโลเกนฺโต น ฆรมุขานิ โอโลเกนฺโต น อุทฺธํ โอโลเกนฺโต น อโธ โอโลเกนฺโต น ทิสาวิทิสํ วิเปกฺขมาโน คจฺฉติ. เอวมฺปิ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ.

또한, 비구가 마을에 들어가거나 길을 갈 때 잘 단속하며 간다. 코끼리를 바라보지 않고, 말을 바라보지 않고, 전차를 바라보지 않고, 보병을 바라보지 않고, 소년들을 바라보지 않고, 소녀들을 바라보지 않고, 여인들을 바라보지 않고, 남자들을 바라보지 않고, 시장을 바라보지 않고, 집의 입구들을 바라보지 않고, 위를 바라보지 않고, 아래를 바라보지 않고, 여기저기 사방을 살피지 않으며 간다. 이와 같이 시선을 아래로 두는 자가 된다.

อถ วา, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. เอวมฺปิ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ.

또한, 비구가 눈으로 형색을 보고 그 전체상을 취하지 않고 부분상을 취하지 않는다. 눈의 감각기관을 단속하지 않은 채 머무는 자에게 탐욕과 슬픔이라는 악하고 해로운 법들이 흘러들 수 있으므로, 그것을 단속하기 위해 수행하고 눈의 감각기관을 보호하며 눈의 감각기관에 대해 단속을 한다. 이와 같이 시선을 아래로 두는 자가 된다.

ยถา [Pg.286] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – นจฺจํ คีตํ วาทิตํ…เป… อนีกทสฺสนํ อิติ วา. อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต. เอวมฺปิ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ.

또한, 어떤 존귀한 사문·바라문들은 신심으로 올린 음식을 먹으면서도 이와 같은 구경거리에 빠져 지내지만, 그는 춤, 노래, 악기 연주, ... 중략 ... 군대 구경 등 이와 같은 구경거리를 멀리한다. 이와 같이 시선을 아래로 두는 자가 된다.

น จ ปาทโลโลติ กถํ ปาทโลโล โหติ? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ ปาทโลโล ปาทโลลิเยน สมนฺนาคโต โหติ – อาราเมน อารามํ อุยฺยาเนน อุยฺยานํ คาเมน คามํ นิคเมน นิคมํ นคเรน นครํ รฏฺเฐน รฏฺฐํ ชนปเทน ชนปทํ ทีฆจาริกํ อนวฏฺฐิตจาริกํ อนุยุตฺโต โหติ. เอวมฺปิ ปาทโลโล โหติ.

'발을 산만하게 움직이지 않으며'에서 어떻게 발이 산만한 자가 되는가? 여기 어떤 비구는 발이 산만하여 발의 산만함을 갖추고 있다. 숲에서 숲으로, 공원에서 공원으로, 마을에서 마을로, 거리에서 거리로, 성읍에서 성읍으로, 나라에서 나라로, 지방에서 지방으로 머물지 않고 긴 여정을 계속한다. 이와 같이 발이 산만한 자가 된다.

อถ วา, ภิกฺขุ อนฺโตสงฺฆาราเม ปาทโลโล ปาทโลลิเยน สมนฺนาคโต โหติ, น อตฺถเหตุ น การณเหตุ อุทฺธโต อวูปสนฺตจิตฺโต ปริเวณโต ปริเวณํ คจฺฉติ, วิหารโต วิหารํ คจฺฉติ, อฑฺฒโยคโต อฑฺฒโยคํ คจฺฉติ, ปาสาทโต ปาสาทํ คจฺฉติ, หมฺมิยโต หมฺมิยํ คจฺฉติ, คุหโต คุหํ คจฺฉติ, เลณโต เลณํ คจฺฉติ, กุฏิยา กุฏึ คจฺฉติ, กูฏาคารโต กูฏาคารํ คจฺฉติ, อฏฺฏโต อฏฺฏํ คจฺฉติ, มาฬโต มาฬํ คจฺฉติ, อุทฺทณฺฑโต อุทฺทณฺฑํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐานสาลโต อุปฏฺฐานสาลํ คจฺฉติ, มณฺฑปโต มณฺฑปํ คจฺฉติ, รุกฺขมูลโต รุกฺขมูลํ คจฺฉติ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู นิสีทนฺติ วา คจฺฉนฺติ วา, ตตฺถ เอกสฺส วา ทุติโย โหติ, ทฺวินฺนํ วา ตติโย โหติ, ติณฺณํ วา จตุตฺโถ โหติ. ตตฺถ พหุํ สมฺผปฺปลาปํ ปลปติ, เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ…เป… อิติ ภวาภวกถํ กเถติ. เอวมฺปิ ปาทโลโล โหติ.

또한, 비구가 승가람 내부에서도 발이 산만하여 발의 산만함을 갖추고 있다. 이익이나 이유도 없이 들뜨고 가라앉지 않은 마음으로 이 뜰에서 저 뜰로, 이 전각에서 저 전각으로, 이 별당에서 저 별당으로, 이 대궐에서 저 대궐로, 이 누각에서 저 누각으로, 이 굴에서 저 굴로, 이 동굴에서 저 동굴로, 이 오두막에서 저 오두막으로, 이 첨탑 건물에서 저 첨탑 건물로, 이 원두막에서 저 원두막으로, 이 원림에서 저 원림으로, 이 창고에서 저 창고로, 이 강당에서 저 강당으로, 이 만다파에서 저 만다파로, 이 나무 아래에서 저 나무 아래로 돌아다닌다. 혹은 비구들이 앉아 있거나 가는 곳에 가서, 한 명 있는 곳에 두 번째 사람이 되고, 두 명 있는 곳에 세 번째 사람이 되며, 세 명 있는 곳에 네 번째 사람이 된다. 그곳에서 왕에 대한 이야기, 도둑에 대한 이야기 등등 세상의 온갖 잡담을 늘어놓는다. 이와 같이 발이 산만한 자가 된다.

น จ ปาทโลโลติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปาทโลลิยา อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา ปฏิสลฺลานาราโม โหติ ปฏิสลฺลานรโต อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน วิปสฺสนาย สมนฺนาคโต พฺรูเหตา สุญฺญาคารํ ฌายี ฌานรโต เอกตฺตมนุยุตฺโต สทตฺถครุโกติ – โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโล.

'발을 산만하게 움직이지 않으며'란 그 벽지불은 발의 산만함을 멀리하고 여의고 벗어나며 끊어내고 해탈하여 집착함이 없으며, 경계가 없는 마음으로 홀로 머묾을 즐기고 홀로 머묾에 기뻐하며, 내적인 마음의 사마타에 전념하고 선나(禪那)를 버리지 않으며 위빠사나를 갖추고 빈집을 적막하게 하여 선나에 들고 선나를 즐기며 독처(獨處)에 전념하고 자기 자신의 이익을 중히 여긴다는 것이니, 이것이 '시선을 아래로 두고 발을 산만하게 움직이지 않으며'라는 구절의 뜻이다.

คุตฺตินฺทฺริโย [Pg.287] รกฺขิตมานสาโนติ. คุตฺตินฺทฺริโยติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา … มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตีติ – คุตฺตินฺทฺริโย. รกฺขิตมานสาโนติ โคปิตมานสาโนติ – คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน.

‘감관이 수호되고 마음이 보호된 자’라는 말에서, ‘감관이 수호된 자’란 그 벽지불이 눈으로 형색을 보아도 (그것이) 여자인지 남자인지 하는 등의 전체적인 상(nimitta)을 취하지 않으며, 손이나 발 등의 세부적인 특징(anubyañjana)도 취하지 않는 것을 말합니다. 눈의 감관을 단속하지 않은 채 머무는 그 비구에게 탐욕과 슬픔이라는 악하고 해로운 법들이 흘러들 수 있으므로, 그는 눈의 감관을 단속하기 위해 수행하고, 눈의 감관을 보호하며, 눈의 감관의 단속에 이릅니다. 귀로 소리를 듣고... 코로 냄새를 맡고... 혀로 맛을 보고... 몸으로 감촉을 느끼고... 마음으로 법을 알아차려도 전체적인 상을 취하지 않으며 세부적인 특징도 취하지 않습니다. 의근(마음의 감관)을 단속하지 않은 채 머무는 그 비구에게 탐욕과 슬픔이라는 악하고 해로운 법들이 흘러들 수 있으므로, 그는 의근을 단속하기 위해 수행하고, 의근을 보호하며, 의근의 단속에 이릅니다. 이것이 ‘감관이 수호된 자’라는 말의 의미입니다. ‘마음이 보호된 자’란 마음을 잘 간수하여 보호하는 자를 뜻합니다. 이것이 ‘감관이 수호되고 마음이 보호된 자’라는 말의 의미입니다.

อนวสฺสุโต ปริฑยฺหมาโนติ วุตฺตญฺเหตํ อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน – ‘‘อวสฺสุตปริยายญฺจ โว, อาวุโส, เทเสสฺสามิ อนวสฺสุตปริยายญฺจ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิกโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

‘번뇌에 젖지 않고 타오르지 않는 자’에 관하여, 존자 마하모갈라나는 이와 같이 말씀하셨습니다. “도반들이여, 나는 여러분에게 번뇌에 젖는 방법과 번뇌에 젖지 않는 방법에 대해 설하겠소. 그것을 잘 듣고 마음에 새기시오. 내가 설하겠소.” 그러자 그 비구들은 존자 마하모갈라나에게 “도반이여, 그렇게 하겠습니다.”라고 공경히 대답했습니다. 존자 마하모갈라나는 이와 같이 말씀하셨습니다.

‘‘กถํ จาวุโส, อวสฺสุโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ อวสฺสุโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ…เป… อวสฺสุโต มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ. เอวํวิหารึ จาวุโส, ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลเภเถว มาโร โอตารํ [Pg.288] ลเภถ มาโร อารมฺมณํ, โสตโต เจปิ นํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลเภเถว มาโร โอตารํ ลเภถ มาโร อารมฺมณํ.

“도반들이여, 어떻게 번뇌에 젖게 됩니까? 도반들이여, 여기 어떤 비구가 눈으로 형색을 보고 즐거운 형색에는 마음이 끌리고(집착하고), 즐겁지 않은 형색에는 화를 냅니다. 그는 몸에 대한 마음챙김(신념처)이 확립되지 않은 채 옹졸한 마음으로 머뭅니다. 그리하여 악하고 해로운 법들이 남김없이 소멸하는 저 심해탈과 혜해탈을 여실히 알지 못합니다. 귀로 소리를 듣고... 마음으로 법을 알아차려도 즐거운 법에는 마음이 끌리고, 즐겁지 않은 법에는 화를 냅니다. 몸에 대한 마음챙김이 확립되지 않은 채 옹졸한 마음으로 머물며, 악하고 해로운 법들이 남김없이 소멸하는 심해탈과 혜해탈을 여실히 알지 못합니다. 도반들이여, 이 비구를 일컬어 안식(눈의 알음알이)으로 인식되는 형색에 젖어 있는 자... 마노의 알음알이로 인식되는 법에 젖어 있는 자라고 합니다. 도반들이여, 이와 같이 머무는 비구에게는 만약 마라가 눈을 통해 접근한다면, 마라는 기회를 얻을 것이고 마라는 대상을 얻을 것입니다. 귀를 통해... 마음을 통해 마라가 접근한다면, 마라는 분명 기회를 얻고 대상을 얻을 것입니다.”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, นฬาคารํ วา ติณาคารํ วา สุกฺขํ โกฬาปํ เตโรวสฺสิกํ. ปุรตฺถิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภเถว อคฺคิ โอตารํ ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ; ปจฺฉิมาย เจปิ นํ ทิสาย…เป… อุตฺตราย เจปิ นํ ทิสาย… ทกฺขิณาย เจปิ นํ ทิสาย… เหฏฺฐิมโต เจปิ นํ ทิสาย… อุปริมโต เจปิ นํ ทิสาย… ยโต กุโตจิ เจปิ นํ ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภเถว อคฺคิ โอตารํ ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ. เอวเมว โข, อาวุโส, เอวํวิหารึ ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลเภเถว มาโร โอตารํ ลเภถ มาโร อารมฺมณํ, โสตโต เจปิ นํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลเภเถว มาโร โอตารํ ลเภถ มาโร อารมฺมณํ.

“도반들이여, 비유하자면 3년 동안 바짝 말라 비바람을 맞지 않은 갈대집이나 풀집이 있다고 합시다. 어떤 사람이 불이 붙은 풀 홰를 들고 동쪽에서 접근한다면, 불은 그곳을 태울 기회를 얻고 대상을 얻을 것입니다. 서쪽에서... 북쪽에서... 남쪽에서... 아래에서... 위에서... 어느 방향에서든 어떤 사람이 불붙은 풀 홰를 들고 접근한다면, 불은 반드시 기회를 얻고 대상을 얻을 것입니다. 도반들이여, 이와 마찬가지로 이와 같이 머무는 비구에게 마라가 눈을 통해 접근한다면 마라는 기회를 얻고 대상을 얻을 것이며, 귀를 통해... 마음을 통해 마라가 접근한다면 마라는 반드시 기회를 얻고 대상을 얻을 것입니다.”

‘‘เอวํวิหารึ จาวุโส, ภิกฺขุํ รูปา อธิภํสุ, น ภิกฺขุ รูเป อธิโภสิ; สทฺทา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ สทฺเท อธิโภสิ; คนฺธา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ คนฺเธ อธิโภสิ; รสา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ รเส อธิโภสิ; โผฏฺฐพฺพา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ โผฏฺฐพฺเพ อธิโภสิ; ธมฺมา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ ธมฺเม อธิโภสิ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ รูปาธิภูโต สทฺทาธิภูโต คนฺธาธิภูโต รสาธิภูโต โผฏฺฐพฺพาธิภูโต ธมฺมาธิภูโต อธิภู อนธิภูโต อธิภํสุ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา. เอวํ โข, อาวุโส, อวสฺสุโต โหติ.

“도반들이여, 이와 같이 머무는 비구는 형색들이 그를 압도하고, 비구가 형색을 압도하지 못합니다. 소리들이 비구를 압도하고, 비구가 소리를 압도하지 못합니다. 냄새들이... 맛들이... 감촉들이... 법들이 비구를 압도하고, 비구가 법들을 압도하지 못합니다. 도반들이여, 이 비구를 형색에 압도당하고, 소리에 압도당하고, 냄새에 압도당하고, 맛에 압도당하고, 감촉에 압도당하고, 법에 압도당한 자라고 합니다. 오염원이며 다시 태어남을 일으키고, 고통과 함께하며, 괴로운 과보를 가져오고, 미래의 태어남과 늙음과 죽음의 원인이 되는 악하고 해로운 법들이 그를 압도합니다. 도반들이여, 이와 같이 번뇌에 젖게 되는 것입니다.”

‘‘กถํ จาวุโส, อนวสฺสุโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ [Pg.289] ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ; โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ อนวสฺสุโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ…เป… อนวสฺสุโต มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ. เอวํวิหารึ จาวุโส, ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลเภถ มาโร โอตารํ, น ลเภถ มาโร อารมฺมณํ; โสตโต เจปิ นํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลเภถ มาโร โอตารํ, น ลเภถ มาโร อารมฺมณํ.

“도반들이여, 어떻게 번뇌에 젖지 않게 됩니까? 도반들이여, 여기 어떤 비구는 눈으로 형색을 보고 즐거운 형색에도 마음이 끌리지 않고, 즐겁지 않은 형색에도 화를 내지 않습니다. 그는 몸에 대한 마음챙김이 확립된 채 헤아릴 수 없는 광대한 마음으로 머뭅니다. 그리하여 악하고 해로운 법들이 남김없이 소멸하는 저 심해탈과 혜해탈을 여실히 압니다. 귀로 소리를 듣고... 마음으로 법을 알아차려도 즐거운 법에 마음이 끌리지 않고, 즐겁지 않은 법에 화를 내지 않습니다. 몸에 대한 마음챙김이 확립된 채 광대한 마음으로 머물며, 악하고 해로운 법들이 남김없이 소멸하는 심해탈과 혜해탈을 여실히 압니다. 도반들이여, 이 비구를 일컬어 안식으로 인식되는 형색에 젖지 않은 자... 마노의 알음알이로 인식되는 법에 젖지 않은 자라고 합니다. 도반들이여, 이와 같이 머무는 비구에게는 만약 마라가 눈을 통해 접근하더라도 마라는 결코 기회를 얻지 못하고 대상을 얻지 못합니다. 귀를 통해... 마음을 통해 마라가 접근하더라도 마라는 결코 기회를 얻지 못하고 대상을 얻지 못합니다.”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กูฏาคารา วา กูฏาคารสาลา วา พหลมตฺติกา อทฺทาวเลปนา ปุรตฺถิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, เนว ลเภถ อคฺคิ โอตารํ, น ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ; ปจฺฉิมาย เจปิ นํ ทิสาย… อุตฺตราย เจปิ นํ ทิสาย… ทกฺขิณาย เจปิ นํ ทิสาย… เหฏฺฐิมโต เจปิ นํ ทิสาย… อุปริมโต เจปิ นํ ทิสาย… ยโต กุโตจิ เจปิ นํ ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, เนว ลเภถ อคฺคิ โอตารํ น ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ. เอวเมว โข, อาวุโส, เอวํวิหารึ ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลเภถ มาโร โอตารํ น ลเภถ มาโร อารมฺมณํ; โสตโต เจปิ นํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ เนว ลเภถ มาโร โอตารํ น ลเภถ มาโร อารมฺมณํ.

“도반들이여, 예를 들어 두꺼운 진흙을 바르고 회칠을 한 뾰족 지붕 집이나 뾰족 지붕이 있는 강당이 있다고 합시다. 어떤 사람이 불붙은 풀 횃불을 들고 동쪽에서 그 집으로 다가간다 하더라도, 불은 들어갈 틈을 얻지 못하고 불은 달라붙을 곳을 얻지 못할 것입니다. 서쪽에서... 북쪽에서... 남쪽에서... 아래에서... 위에서... 혹은 그 어느 곳에서 불붙은 풀 횃불을 든 사람이 다가간다 하더라도, 불은 들어갈 틈을 얻지 못하고 불은 달라붙을 곳을 얻지 못할 것입니다. 이와 같이 도반들이여, 이와 같이 머무는 비구에게 마라가 눈을 통해 다가온다 하더라도 마라는 들어갈 틈을 얻지 못하고 마라는 발붙일 곳을 얻지 못할 것입니다. 귀를 통해... (중략) ... 마음을 통해 마라가 다가온다 하더라도 마라는 들어갈 틈을 얻지 못하고 마라는 발붙일 곳을 얻지 못할 것입니다.”

‘‘เอวํวิหารี จาวุโส, ภิกฺขุ รูเป อธิโภสิ, น รูปา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; สทฺเท ภิกฺขุ อธิโภสิ, น สทฺทา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; คนฺเธ ภิกฺขุ อธิโภสิ, น คนฺธา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; รเส ภิกฺขุ อธิโภสิ, น รสา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; โผฏฺฐพฺเพ ภิกฺขุ อธิโภสิ, น โผฏฺฐพฺพา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; ธมฺเม ภิกฺขุ อธิโภสิ, น ธมฺมา ภิกฺขุํ อธิภํสุ. อยํ วุจฺจตาวุโส[Pg.290], ภิกฺขุ รูปาธิภู สทฺทาธิภู คนฺธาธิภู รสาธิภู โผฏฺฐพฺพาธิภู ธมฺมาธิภู อธิภู อนธิภูโต. อธิโภสิ เต ปาปเก อกุสเล ธมฺเม สํกิเลสิเก โปโนภวิเก สทเร ทุกฺขวิปาเก อายตึ ชาติชรามรณิเย. เอวํ โข, อาวุโส, อนวสฺสุโต โหตี’’ติ – อนวสฺสุโต.

“도반들이여, 이와 같이 머무는 비구는 형색들을 압도하며, 형색들이 비구를 압도하지 못합니다. 소리들을 압도하며, 소리들이 비구를 압도하지 못합니다. 냄새들을 압도하며, 냄새들이 비구를 압도하지 못합니다. 맛들을 압도하며, 맛들이 비구를 압도하지 못합니다. 감촉들을 압도하며, 감촉들이 비구를 압도하지 못합니다. 법(심소)들을 압도하며, 법들이 비구를 압도하지 못합니다. 도반들이여, 이 비구를 일컬어 형색을 압도한 자, 소리를 압도한 자, 냄새를 압도한 자, 맛을 압도한 자, 감촉을 압도한 자, 법을 압도한 자라 하며, 모든 것을 압도하였으나 그 어떤 번뇌에게도 압도되지 않은 자라 합니다. 그는 오염원이며, 다시 태어나게 하고, 고뇌가 따르며, 괴로운 과보를 가져오고, 미래에 태어남과 늙음과 죽음의 원인이 되는 저 악하고 해로운 법들을 압도합니다. 도반들이여, 이와 같이 번뇌가 스며들지 않은 자(anavassuto)가 됩니다. 이것이 ‘번뇌가 스며들지 않은 자’라는 말의 의미입니다.”

อปริฑยฺหมาโนติ ราคเชน ปริฬาเหน อปริฑยฺหมาโน, โทสเชน ปริฬาเหน อปริฑยฺหมาโน, โมหเชน ปริฬาเหน อปริฑยฺหมาโนติ – อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘불타지 않는 자(apariḍayhamāno)’란 탐욕에서 생긴 열기로 타지 않는 자, 성냄에서 생긴 열기로 타지 않는 자, 어리석음에서 생긴 열기로 타지 않는 자를 말합니다. 번뇌가 스며들지 않고 불타지 않으며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가야 합니다. 그래서 그 벽지불께서는 이렇게 말씀하셨습니다.

‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน;

อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“시선은 아래로 두고 발은 부산스럽지 않으며, 감관을 단속하고 마음을 잘 보호하며, 번뇌가 스며들지 않고 불타지 않으며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가야 한다.”

๑๕๐.

150.

โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺตโก;

กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“재가자의 표식을 벗어버리고, 잎이 무성한 파리차타카(산호수) 나무처럼, 가사를 걸치고 출가하여, 무소의 뿔처럼 혼자서 가야 한다.”

โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานีติ คิหิพฺยญฺชนานิ วุจฺจนฺติ เกสา จ มสฺสู จ…เป… ทีฆทสานิ อิติ วา. โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานีติ คิหิพฺยญฺชนานิ โอโรปยิตฺวา สโมโรปยิตฺวา นิกฺขิปิตฺวา ปฏิปฺปสฺสมฺภิตฺวาติ – โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ.

‘재가자의 표식을 벗어버리고’에서 ‘재가자의 표식’이란 머리카락과 수염, (중략) 긴 장식이 달린 옷 등을 말합니다. ‘재가자의 표식을 벗어버리고’란 재가자의 표식을 제거하고, 완전히 없애고, 내려놓고, 가라앉히는 것을 의미합니다.

สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺตโกติ ยถา โส ปาริฉตฺตโก โกวิฬาโร พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย, เอวเมว โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปริปุณฺณปตฺตจีวรธโรติ – สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺตโก.

‘잎이 무성한 파리차타카 나무처럼’이란 저 파리차타카 코빌라라 나무가 무성한 잎사귀로 덮여 그늘을 드리우는 것처럼, 그와 같이 그 벽지불께서도 발때와 가사를 온전히 갖추었음을 의미합니다.

กาสายวตฺโถ [Pg.291] อภินิกฺขมิตฺวาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารํ ปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา มิตฺตามจฺจปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา สนฺนิธิปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘가사를 걸치고 출가하여’란 그 벽지불께서 가옥에 거주하는 모든 장애를 끊고, 처자식에 대한 장애를 끊고, 친지에 대한 장애를 끊고, 친구와 동료에 대한 장애를 끊고, 재물을 쌓아두는 장애를 끊고, 머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고 집에서 나와 집 없는 곳으로 출가하여, 아무것도 가진 것 없는 상태에 이르러 홀로 행하고 머물고 거동하고 나아가고 보호하고 살아가고 생명을 유지하는 것을 의미합니다. 그러므로 무소의 뿔처럼 혼자서 가야 합니다. 그래서 그 벽지불께서는 이렇게 말씀하셨습니다.

‘‘โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺตโก;

กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“재가자의 표식을 벗어버리고, 잎이 무성한 파리차타카 나무처럼, 가사를 걸치고 출가하여, 무소의 뿔처럼 혼자서 가야 한다.”

ตติโย วคฺโค.

제3장.

จตุตฺถวคฺโค

제4장

๑๕๑.

151.

รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนญฺญโปสี สปทานจารี;

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“맛에 대해 탐욕을 부리지 않고 흔들림 없으며, 번뇌를 기르지 않고 차례로 탁발하며, 이 집 저 집 어디에도 마음이 묶이지 않은 채, 무소의 뿔처럼 혼자서 가야 한다.”

รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโลติ. รโสติ มูลรโส ขนฺธรโส ตจรโส ปตฺตรโส ปุปฺผรโส ผลรโส, อมฺพิลํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ โลณิกํ ขาริกํ ลมฺพิกํ กสาโว สาทุ อสาทุ สีตํ อุณฺหํ. สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา รสคิทฺธา. เต ชิวฺหคฺเคน รสคฺคานิ ปริเยสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. เต อมฺพิลํ ลภิตฺวา อนมฺพิลํ ปริเยสนฺติ, อนมฺพิลํ ลภิตฺวา อมฺพิลํ ปริเยสนฺติ; มธุรํ ลภิตฺวา อมธุรํ ปริเยสนฺติ, อมธุรํ ลภิตฺวา มธุรํ ปริเยสนฺติ; ติตฺตกํ ลภิตฺวา อติตฺตกํ ปริเยสนฺติ, อติตฺตกํ ลภิตฺวา ติตฺตกํ ปริเยสนฺติ; กฏุกํ ลภิตฺวา อกุฏกํ ปริเยสนฺติ, อกุฏกํ ลภิตฺวา กฏุกํ ปริเยสนฺติ; โลณิกํ ลภิตฺวา อโลณิกํ ปริเยสนฺติ, อโลณิกํ ลภิตฺวา โลณิกํ ปริเยสนฺติ; ขาริกํ ลภิตฺวา อขาริกํ ปริเยสนฺติ, อขาริกํ ลภิตฺวา ขาริกํ ปริเยสนฺติ; กสาวํ ลภิตฺวา อกสาวํ ปริเยสนฺติ, อกสาวํ ลภิตฺวา กสาวํ ปริเยสนฺติ; ลมฺพิกํ ลภิตฺวา อลมฺพิกํ ปริเยสนฺติ, อลมฺพิกํ ลภิตฺวา ลมฺพิกํ ปริเยสนฺติ; สาทุํ ลภิตฺวา อสาทุํ ปริเยสนฺติ, อสาทุํ ลภิตฺวา [Pg.292] สาทุํ ปริเยสนฺติ; สีตํ ลภิตฺวา อุณฺหํ ปริเยสนฺติ, อุณฺหํ ลภิตฺวา สีตํ ปริเยสนฺติ. เต ยํ ยํ ลภนฺติ เตน เตน น ตุสฺสนฺติ, อปราปรํ ปริเยสนฺติ. มนาปิเกสุ รเสสุ รตฺตา คิทฺธา คถิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธา. สา รสตณฺหา ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘‘เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย; ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย. อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’’ติ.

맛들에 탐닉하지 않고 탐욕이 없는 것(Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo)에 대하여: '맛(rasa)'이란 뿌리의 맛, 줄기의 맛, 껍질의 맛, 잎의 맛, 꽃의 맛, 열매의 맛을 말하며, 또한 신맛, 단맛, 쓴맛, 매운맛, 짠맛, 가성소다 맛, 떫은맛, 고소한 맛, 맛없는 맛, 차가운 맛, 뜨거운 맛 등을 말한다. 어떤 사문·바라문들은 맛에 탐착하여 혀끝으로 수승한 맛들을 찾아 돌아다닌다. 그들은 신맛을 얻으면 신맛이 아닌 것을 찾고, 신맛이 아닌 것을 얻으면 신맛을 찾는다. 단맛을 얻으면 달지 않은 것을 찾고, 달지 않은 것을 얻으면 단맛을 찾는다. 쓴맛을 얻으면 쓰지 않은 것을 찾고, 쓰지 않은 것을 얻으면 쓴맛을 찾는다. 매운맛을 얻으면 맵지 않은 것을 찾고, 맵지 않은 것을 얻으면 매운맛을 찾는다. 짠맛을 얻으면 짜지 않은 것을 찾고, 짜지 않은 것을 얻으면 짠맛을 찾는다. 가성소다 맛을 얻으면 그것이 아닌 것을 찾고, 그것이 아닌 것을 얻으면 가성소다 맛을 찾는다. 떫은맛을 얻으면 떫지 않은 것을 찾고, 떫지 않은 것을 얻으면 떫은맛을 찾는다. 고소한 맛을 얻으면 고소하지 않은 것을 찾고, 고소하지 않은 것을 얻으면 고소한 맛을 찾는다. 차가운 맛을 얻으면 뜨거운 맛을 찾고, 뜨거운 맛을 얻으면 차가운 맛을 찾는다. 그들은 무엇을 얻든 그것으로 만족하지 못하고 이것저것 찾아 헤맨다. 마음에 드는 맛들에 물들고 탐착하며 묶이고 매혹되고 집착하고 얽매여 있다. 그 벽지불에게는 이러한 맛에 대한 갈애가 제거되었고 뿌리 채 뽑혔으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 다시는 생겨나지 않는 법이 되었다. 그러므로 그 벽지불은 지혜롭게 반조하여 음식을 섭취하니, '유희를 위해서도 아니고, 취하기 위해서도 아니며, 치장을 위해서도 아니고, 단장을 위해서도 아니며, 오직 이 몸을 유지하고 지탱하며, 배고픔의 고통을 쉬게 하고, 청정범행을 돕기 위해서이다. 이렇게 하여 이전의 고통(배고픔)을 물리치고 새로운 고통(과식)을 일으키지 않으며, 나에게 몸의 유지와 허물없음과 안락한 머묾이 있으리라'고 생각하며 섭취한다.

ยถา วณํ อาลิมฺเปยฺย ยาวเทว อารุหณตฺถาย, ยถา วา อกฺขํ อพฺภญฺเชยฺย ยาวเทว ภารสฺส นิตฺถรณตฺถาย, ยถา ปุตฺตมํสํ อาหารํ อาหเรยฺย ยาวเทว กนฺตารสฺส นิตฺถรณตฺถาย; เอวเมว โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘‘เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย; ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย. อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’’ติ. รสตณฺหาย อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – รเสสุ เคธํ อกรํ.

상처가 아물게 하기 위해 약을 바르는 것처럼, 또는 짐을 운반하기 위해 수레바퀴 축에 기름을 치는 것처럼, 또는 거친 광야를 건너기 위해 자식의 살을 먹는 것처럼, 그와 같이 벽지불은 지혜롭게 반조하여 음식을 섭취하니, '유희를 위해서도 아니고, 취하기 위해서도 아니며, 치장을 위해서도 아니고, 단장을 위해서도 아니며, 오직 이 몸을 유지하고 지탱하며, 배고픔의 고통을 쉬게 하고, 청정범행을 돕기 위해서이다. 이렇게 하여 이전의 고통을 물리치고 새로운 고통을 일으키지 않으며, 나에게 몸의 유지와 허물없음과 안락한 머묾이 있으리라'고 생각하며 섭취한다. 맛에 대한 갈애로부터 멀리 벗어나고 떠났으며, 벗어나고 해탈하고 분리되어 한계가 없는 마음으로 머무니, 이것이 '맛들에 탐닉하지 않는 것'이다.

อโลโลติ โลลุปฺปํ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา โลลุปฺปา ตณฺหา ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อโลโลติ – รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล.

'탐욕이 없는(alolo)'이란 탐착(loluppa) 즉 갈애를 말한다. 탐욕, 강한 탐욕, ... 탐욕, 욕심, 불선근이다. 그 벽지불에게는 이러한 탐착하는 갈애가 제거되었고 뿌리 채 뽑혔으며, 밑동이 잘린 야자나무처럼 되어 다시는 생겨나지 않는 법이 되었다. 그러므로 벽지불은 탐욕이 없다고 하니, 이것이 '맛들에 탐닉하지 않고 탐욕이 없는 것'이다.

อนญฺญโปสี สปทานจารีติ อนญฺญโปสีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อตฺตานญฺเญว โปเสติ, น ปรนฺติ.

'남에게 의지해 길러지지 않고(Anaññaposī) 차례대로 탁발하는 자(sapadānacārī)'에서 '남에게 의지해 길러지지 않는 자'란 그 벽지불은 오직 자신만을 기를 뿐 다른 이를 기르지 않음을 의미한다.

อนญฺญโปสิมญฺญาตํ[Pg.293], ทนฺตํ สาเร ปติฏฺฐิตํ ;

ขีณาสวํ วนฺตโทสํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ.

남에게 의지해 길러지지 않고 알려지지 않았으며, 잘 길들여져 본질에 굳게 서 있고, 번뇌가 다하고 허물을 버린 자, 나는 그를 바라문이라 부른다.

อนญฺญโปสี สปทานจารีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสติ รกฺขิเตเนว กาเยน รกฺขิตาย วาจาย รกฺขิเตน จิตฺเตน อุปฏฺฐิตาย สติยา สํวุเตหิ อินฺทฺริเยหิ. โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน กุลา กุลํ อนติกฺกมนฺโต ปิณฺฑาย จรตีติ – อนญฺญโปสี สปทานจารี.

'남에게 의지해 길러지지 않고 차례대로 탁발하는 자'란 그 벽지불은 오전에 하의를 갖추어 입고 발우와 가사를 수하고 마을이나 성읍에 탁발하러 들어갈 때, 몸을 보호하고 말을 보호하며 마음을 보호하고 마음 챙김을 확립하며 감관을 제어한다. 시선은 아래로 향하고 위의를 갖추어 집집마다 건너뛰지 않고 차례대로 탁발하며 다니니, 이것이 '남에게 의지해 길러지지 않고 차례대로 탁발하는 자'이다.

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ ทฺวีหิ การเณหิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ – อตฺตานํ วา นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, อตฺตานํ วา อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. กถํ อตฺตานํ นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ? ‘‘ตุมฺเห เม พหูปการา, อหํ ตุมฺเห นิสฺสาย ลภามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ. ยมฺปิ เม อญฺเญ ทาตุํ วา กาตุํ วา มญฺญนฺติ ตุมฺเห นิสฺสาย ตุมฺเห ปสฺสนฺตา. ยมฺปิ เม โปราณํ มาตาเปตฺติกํ นามโคตฺตํ ตมฺปิ เม อนฺตรหิตํ ตุมฺเหหิ อหํ ญายามิ – ‘อสุกสฺส กุลุปโก, อสุกาย กุลุปโก’’’ติ. เอวํ อตฺตานํ นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ.

'가문들에 마음이 얽매이지 않는 자(Kule kule appaṭibaddhacitto)'란 두 가지 이유로 마음이 얽매이게 된다. 즉 자신을 낮추고 타인을 높임으로써 마음이 얽매이거나, 자신을 높이고 타인을 낮춤으로써 마음이 얽매이는 것이다. 어떻게 자신을 낮추고 타인을 높임으로써 마음이 얽매이는가? '당신들은 저에게 큰 은혜를 베풀었습니다. 당신들 덕분에 저는 가사, 공양물, 거처, 의약품 등의 필수품을 얻습니다. 다른 이들이 저에게 무언가를 주거나 해주는 것도 당신들 덕분이며 당신들을 보고 하는 것입니다. 부모님으로부터 물려받은 저의 원래 이름은 사라지고, 당신들 때문에 저는 '아무개 집안의 친밀한 수행자', '아무개 여신도의 집을 드나드는 수행자'라고 알려지게 되었습니다'라고 하는 것이다. 이와 같이 자신을 낮추고 타인을 높임으로써 마음이 얽매이게 된다.

กถํ อตฺตานํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ? ‘‘อหํ ตุมฺหากํ พหูปกาโร, ตุมฺเห มํ อาคมฺม พุทฺธํ สรณํ คตา ธมฺมํ สรณํ คตา สงฺฆํ สรณํ คตา, ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตา, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรตา, มุสาวาทา ปฏิวิรตา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรตา, ตุมฺหากํ อหํ อุทฺเทสํ เทมิ ปริปุจฺฉํ เทมิ อุโปสถํ อาจิกฺขามิ นวกมฺมํ อธิฏฺฐามิ; อถ จ ปน ตุมฺเห มํ อุชฺฌิตฺวา อญฺเญ สกฺกโรถ ครุํ กโรถ มาเนถ ปูเชถา’’ติ. เอวํ อตฺตานํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ.

어떻게 자신을 높이고 타인을 낮춤으로써 마음이 얽매이는가? '나는 당신들에게 큰 은혜를 베풀었습니다. 당신들은 나로 인해 부처님께 귀의하고, 가르침에 귀의하고, 승가에 귀의했으며, 살생을 금하고, 도둑질을 금하고, 사음하지 않고, 거짓말을 하지 않으며, 술과 중독성 물질을 멀리하게 되었습니다. 나는 당신들에게 경전 암송을 가르치고 문답을 나누며 포살을 일러주고 사원의 공사를 감독합니다. 그런데도 당신들은 나를 저버리고 다른 이들을 공경하고 존중하고 숭배하고 공양하는군요'라고 하는 것이다. 이와 같이 자신을 높이고 타인을 낮춤으로써 마음이 얽매이게 된다.

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ กุลปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, คณปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, อาวาสปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, จีวรปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, ปิณฺฑปาตปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, เสนาสนปลิโพเธน [Pg.294] อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหตีติ – กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘여러 집안에 마음이 얽매이지 않는 자’란, 그 벽지불은 집안에 대한 근심으로 마음이 얽매이지 않고, 무리에 대한 근심으로 마음이 얽매이지 않고, 처소에 대한 근심으로 마음이 얽매이지 않고, 가사에 대한 근심으로 마음이 얽매이지 않고, 탁발한 음식에 대한 근심으로 마음이 얽매이지 않고, 거처에 대한 근심으로 마음이 얽매이지 않고, 병자를 위한 약과 필수품에 대한 근심으로 마음이 얽매이지 않는 것을 말한다. 이처럼 여러 집안에 마음이 얽매이지 않고, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라. 그래서 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนญฺญโปสี สปทานจารี;

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“맛들에 탐착하지 않고 탐욕이 없으며, 남을 부양하지 않고 차례로 탁발하며, 여러 집안에 마음이 얽매이지 않고, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.”

๑๕๒.

152.

ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ;

อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“마음의 다섯 가지 장애를 버리고, 모든 번뇌를 제거하며, 어디에도 의지함 없이 애착과 노여움을 끊고, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.”

ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโสติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา, พฺยาปาทนีวรณํ… ถินมิทฺธนีวรณํ… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ… วิจิกิจฺฉานีวรณํ ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ – ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส.

‘마음의 다섯 가지 장애를 버리고’란, 그 벽지불은 감각적 욕망의 장애를 버리고 포기하고 멀리하고 소멸시키고 다시 일어나지 않게 하며, 악의의 장애를... 해태와 혼침의 장애를... 들뜸과 후회의 장애를... 의심의 장애를 버리고 포기하고 멀리하고 소멸시키고 다시 일어나지 않게 하여, 감각적 욕망을 멀리하고 해로운 법들을 멀리하여, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 있고 멀리함에서 생긴 기쁨과 행복이 있는 제1선에 들어 머무는 것을 말한다. 이것이 마음의 다섯 가지 장애를 버리는 것이다.

อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพติ ราโค จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โทโส จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โมโห จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โกโธ… อุปนาโห…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา. อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพติ สพฺเพ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช ปนุทิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ.

‘모든 번뇌를 제거하며’란, 탐욕은 마음의 번뇌이고, 성냄은 마음의 번뇌이며, 어리석음은 마음의 번뇌이고, 분노... 원한... (중략) 모든 해로운 의도적 형성들은 마음의 번뇌이다. ‘모든 번뇌를 제거하며’란, 마음의 모든 번뇌를 제거하고 몰아내고 포기하고 멀리하고 소멸시키고 다시 일어나지 않게 하는 것을 말한다. 이것이 모든 번뇌를 제거하는 것이다.

อนิสฺสิโต [Pg.295] เฉตฺว สิเนหโทสนฺติ. อนิสฺสิโตติ ทฺเว นิสฺสยา – ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ…เป… อยํ ตณฺหานิสฺสโย…เป… อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย. สิเนโหติ ทฺเว สฺเนหา – ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ…เป… อยํ ตณฺหาสฺเนโห…เป… อยํ ทิฏฺฐิสฺเนโห. โทโสติ โย จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส. อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสนฺติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตณฺหาสฺเนหญฺจ ทิฏฺฐิสฺเนหญฺจ โทสญฺจ เฉตฺวา อุจฺฉินฺทิตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา จกฺขุํ อนิสฺสิโต, โสตํ อนิสฺสิโต…เป… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม อนิสฺสิโต อนลฺลีโน อนุปคโต อนชฺโฌสิโต อนธิมุตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘의지함 없이 애착과 노여움을 끊고’에서, ‘의지함 없음’에는 갈애에 의한 의지와 견해에 의한 의지라는 두 가지 의지가 있다... (중략) 이것이 갈애에 의한 의지이고... (중략) 이것이 견해에 의한 의지이다. ‘애착’에는 갈애에 의한 애착과 견해에 의한 애착이라는 두 가지 애착이 있다... (중략) 이것이 갈애에 의한 애착이고... (중략) 이것이 견해에 의한 애착이다. ‘노여움’이란 마음의 해침, 반발, 충돌, 반목, 분노, 격분, 증오, 원한, 원망, 마음의 파괴, 마음의 오염, 성냄, 화냄, 화난 상태, 증오, 미워함, 미워하는 상태, 파괴됨, 파괴함, 파괴된 상태, 거칠음, 불손함, 마음의 불만족을 말한다. ‘의지함 없이 애착과 노여움을 끊고’란, 그 벽지불은 갈애에 의한 애착과 견해에 의한 애착과 노여움을 끊고 도려내고 완전히 끊어버리고 포기하고 멀리하고 소멸시키고 다시 일어나지 않게 하여, 눈에 의지하지 않고, 귀에 의지하지 않고... (중략) 보고 듣고 닿고 아는 법들에 의지하지 않고, 집착하지 않고, 접근하지 않고, 몰입하지 않고, 확신하지 않고, 벗어나고, 나오고, 해탈하고, 결합하지 않으며, 한계가 없는 마음으로 머무는 것을 말한다. 이처럼 의지함 없이 애착과 노여움을 끊고, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라. 그래서 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ;

อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“마음의 다섯 가지 장애를 버리고, 모든 번뇌를 제거하며, 어디에도 의지함 없이 애착과 노여움을 끊고, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.”

๑๕๓.

153.

วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ;

ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“기쁨과 슬픔을 등 뒤로 하고, 이전의 즐거움과 괴로움을 버리고, 평온과 고요와 청정함을 얻어, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.”

วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสนฺติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ – วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ.

‘기쁨과 슬픔을 등 뒤로 하고, 이전의 즐거움과 괴로움을 버리고’란, 그 벽지불은 즐거움을 버리고 괴로움을 버림으로써, 또한 이전에 이미 기쁨과 슬픔이 소멸하였으므로, 괴롭지도 즐겁지도 않으며 평온에 의한 마음챙김의 청정함이 있는 제4선에 들어 머무는 것을 말한다. 이것이 기쁨과 슬픔을 등 뒤로 하고, 이전의 즐거움과 괴로움을 버리는 것이다.

ลทฺธานุเปกฺขํ [Pg.296] สมถํ วิสุทฺธนฺติ. อุเปกฺขาติ ยา จตุตฺถชฺฌาเน อุเปกฺขา อุเปกฺขนา อชฺฌุเปกฺขนา จิตฺตสมตา จิตฺตปฺปสฺสทฺธตา มชฺฌตฺตตา จิตฺตสฺส. สมโถติ ยา จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ; จตุตฺถชฺฌาเน อุเปกฺขา จ สมโถ จ สุทฺธา โหนฺติ วิสุทฺธา ปริโยทาตา อนงฺคณา วิคตูปกฺกิเลสา มุทุภูตา กมฺมนิยา ฐิตา อาเนญฺชปฺปตฺตา. ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานํ อุเปกฺขญฺจ สมถญฺจ ลทฺธา ลภิตฺวา วินฺทิตฺวา ปฏิลภิตฺวาติ – ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

‘평온과 고요와 청정함을 얻어’에서, ‘평온’이란 제4선에서의 평온, 평온함, 관조함, 마음의 평등함, 마음의 평안함, 마음의 중립성을 말한다. ‘고요’란 마음의 머묾, 안정됨, 확고함, 산만하지 않음, 동요하지 않음, 흔들리지 않는 마음의 상태, 고요함, 삼매의 기능, 삼매의 힘, 바른 삼매를 말한다. 제4선에서 평온과 고요는 깨끗하고 청정하고 결백하고 번뇌가 없으며 번뇌가 사라지고 부드럽고 적합하고 확립되어 동요하지 않는 상태에 이른 것이다. ‘평온과 고요와 청정함을 얻어’란 제4선의 평온과 고요를 얻고 획득하고 경험하고 도달하는 것을 말한다. 이처럼 평온과 고요와 청정함을 얻어, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라. 그래서 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ;

ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“기쁨과 슬픔을 등 뒤로 하고, 이전의 즐거움과 괴로움을 버리고, 평온과 고요와 청정함을 얻어, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.”

๑๕๔.

154.

อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ;

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“최상의 목표를 달성하기 위해 정진하고, 마음이 위축되지 않고 게으름 없이 수행하며, 굳건한 용기와 힘을 갖추고, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.”

อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยาติ ปรมตฺถํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. ปรมตฺถสฺส ปตฺติยา ลาภาย ปฏิลาภาย อธิคมาย ผสฺสนาย สจฺฉิกิริยาย อารทฺธวีริโย วิหรติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ สมฺปทาย ถามวา ทฬฺหปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยา.

‘최상의 목표를 달성하기 위해 정진하고’에서, ‘최상의 목표’란 불사(不死)인 열반을 말한다. 그것은 모든 형성된 것의 가라앉음, 모든 집착의 버림, 갈애의 멸진, 탐욕의 빛바램, 소멸, 열반이다. 최상의 목표를 달성하고 얻고 도달하고 접촉하고 실현하기 위해 정진하며 머무는 것, 즉 해로운 법들을 버리고 유익한 법들을 구족하기 위해 굳건한 노력을 다하며 유익한 법들에 대해 책임을 놓지 않는 것을 말한다. 이것이 최상의 목표를 달성하기 위해 정진하는 것이다.

อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺตีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย…เป… อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย…เป… อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ [Pg.297] ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหตีติ – เอวํ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

'침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행'이란 그 벽지불이 아직 생겨나지 않은 악하고 불선한 법들이 생겨나지 않게 하기 위해 열의를 내고 정진하고 노력을 시작하며 마음을 다잡고 힘쓰며, 이미 생겨난 악하고 불선한 법들을 버리기 위해... (중략) ... 아직 생겨나지 않은 선한 법들을 생겨나게 하기 위해... (중략) ... 이미 생겨난 선한 법들을 유지하고 잊어버리지 않으며 더욱 증장하고 광대하게 하며 닦아서 성취하기 위해 열의를 내고 정진하고 노력을 시작하며 마음을 다잡고 힘쓰는 것이니, 이와 같이 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하는 자이다.

อถ วา, ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ, สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยํ ตํ ปุริสถาเมน ปุริสพเลน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

또는, "가령 피부와 힘줄과 뼈만 남고 몸의 살과 피가 마를지언정, 인간의 기력과 인간의 힘과 인간의 정진과 인간의 노력으로 도달해야 할 바에 도달하지 않고서는 정진을 멈추지 않으리라"라고 마음을 다잡고 힘쓴다. 이와 같이도 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하는 자이다.

นาสิสฺสํ น ปิวิสฺสามิ, วิหารโต น นิกฺขเม;

นปิ ปสฺสํ นิปาเตสฺสํ, ตณฺหาสลฺเล อนูหเตติ.

"나는 갈애의 화살을 뽑아내기 전까지는 먹지도 마시지도 않을 것이며, 거처에서 나가지도 않을 것이며, 옆으로 눕지도 않으리라"라고.

จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

마음을 다잡고 힘쓴다. 이와 같이도 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하는 자이다.

‘‘น ตาวาหํ อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ ยาว เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

"내 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하기 전까지는 이 가부좌를 풀지 않으리라"라고 마음을 다잡고 힘쓴다. 이와 같이도 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하는 자이다.

‘‘น ตาวาหํ อิมมฺหา อาสนา วุฏฺฐหิสฺสามิ ยาว เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

"내 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하기 전까지는 이 자리에서 일어나지 않으리라"라고 마음을 다잡고 힘쓴다. 이와 같이도 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하는 자이다.

‘‘น ตาวาหํ อิมมฺหา จงฺกมา โอโรหิสฺสามิ…เป… วิหารา นิกฺขมิสฺสามิ… อฑฺฒโยคา นิกฺขมิสฺสามิ… ปาสาทา นิกฺขมิสฺสามิ… หมฺมิยา นิกฺขมิสฺสามิ… คุหาย นิกฺขมิสฺสามิ… เลณา นิกฺขมิสฺสามิ… กุฏิยา นิกฺขมิสฺสามิ… กูฏาคารา นิกฺขมิสฺสามิ… อฏฺฏา นิกฺขมิสฺสามิ… มาฬา นิกฺขมิสฺสามิ… อุทฺทณฺฑา นิกฺขมิสฺสามิ … อุปฏฺฐานสาลาย นิกฺขมิสฺสามิ… มณฺฑปา นิกฺขมิสฺสามิ… รุกฺขมูลา นิกฺขมิสฺสามิ ยาว เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

"내 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하기 전까지는 이 경행대에서 내려오지 않으리라... (중략) ... 거처에서 나가지 않으리라... 단층집에서 나가지 않으리라... 저택에서... 평지집에서... 동굴에서... 굴집에서... 오두막에서... 다락집에서... 망루에서... 원두막에서... 기둥 집에서... 집회소에서... 정자에서... 나무 아래에서 나가지 않으리라"라고 마음을 다잡고 힘쓴다. 이와 같이도 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하는 자이다.

‘‘อิมสฺมึเยว ปุพฺพณฺหสมเย อริยธมฺมํ อาหริสฺสามิ สมาหริสฺสามิ อธิคจฺฉิสฺสามิ ผสฺสยิสฺสามิ สจฺฉิกริสฺสามี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ. อิมสฺมึเยว มชฺฌนฺหิกสมเย…เป… สายนฺหสมเย [Pg.298]…เป… ปุเรภตฺตํ… ปจฺฉาภตฺตํ… ปุริมยามํ… มชฺฌิมยามํ… ปจฺฉิมยามํ… กาเฬ… ชุณฺเห… วสฺเส… เหมนฺเต … คิมฺเห… ปุริเม วโยขนฺเธ… มชฺฌิเม วโยขนฺเธ… ปจฺฉิเม วโยขนฺเธ อริยธมฺมํ อาหริสฺสามิ สมาหริสฺสามิ อธิคจฺฉิสฺสามิ ผสฺสยิสฺสามิ สจฺฉิกริสฺสามีติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

"바로 이 오전 중에 성스러운 법을 가져오고 잘 가져오며, 도달하고 접촉하며 실현하리라"라고 마음을 다잡고 힘쓴다. 이와 같이도 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하는 자이다. 바로 이 정오에... (중략) ... 오후에... (중략) ... 식전에... 식후에... 초야에... 중야에... 후야에... 흑월에... 백월에... 우기에... 동절기에... 하절기에... 초년기에... 중년기에... 말년기에 "성스러운 법을 가져오고 잘 가져오며, 도달하고 접촉하며 실현하리라"라고 마음을 다잡고 힘쓴다. 이와 같이도 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하는 자이다.

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโนติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ทฬฺหสมาทาโน อโหสิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อวฏฺฐิตสมาทาโน กายสุจริเต วจีสุจริเต มโนสุจริเต ทานสํวิภาเค สีลสมาทาเน อุโปสถุปวาเส มตฺเตยฺยตาย เปตฺเตยฺยตาย สามญฺญตาย พฺรหฺมญฺญตาย กุเลเชฏฺฐาปจายิตาย อญฺญตรญฺญตเรสุ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ทฬฺหนิกฺกโม. ถามพลูปปนฺโนติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ถาเมน จ พเลน จ วีริเยน จ ปรกฺกเมน จ ปญฺญาย จ อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโตติ – ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'확고한 분발과 힘과 능력을 갖춘 자'란 그 벽지불은 선한 법들에 대해 확고하게 수지하는 자였고, 신업·구업·의업의 선행, 보시, 지계, 포살의 준수, 어머니를 공경함, 아버지를 공경함, 사문을 공경함, 바라문을 공경함, 가문의 어른을 공경함, 그리고 다른 여러 지극히 선한 법들에 대해 흔들림 없이 수지하는 자였으니, 이것이 확고한 분발이다. '힘과 능력을 갖춘 자'란 그 벽지불은 위력과 힘과 정진과 노력과 지혜를 갖추고, 잘 갖추고, 도달하고, 잘 도달하고, 성취하고, 잘 성취하고, 구족한 자이니, 이것이 확고한 분발과 힘과 능력을 갖춘 자로서 무소의 뿔처럼 혼자서 가라는 의미이다. 그 때문에 그 벽지불에 대해 다음과 같이 설하셨다.

‘‘อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ;

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"최상의 목적을 달성하기 위해 정진을 시작하고, 침체되지 않은 마음과 게으르지 않은 수행을 하며, 확고한 분발과 힘과 능력을 갖추고서, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๕๕.

155.

ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโน, ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี;

อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

"홀로 머묾과 선정을 버리지 않고, 법들에 대해 항상 법에 수순하여 행하며, 존재들에서 재난을 관찰하면서, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโนติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปฏิสลฺลานาราโม โหติ ปฏิสลฺลานรโต อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน วิปสฺสนาย สมนฺนาคโต พฺรูเหตา สุญฺญาคารํ ฌายี ฌานรโต เอกตฺตมนุยุตฺโต สทตฺถครุโกติ ปฏิสลฺลานํ. ฌานมริญฺจมาโนติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ทฺวีหิ การเณหิ ฌานํ น ริญฺจติ – อนุปฺปนฺนสฺส วา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย ยุตฺโต ปยุตฺโต สํยุตฺโต [Pg.299] อายุตฺโต สมายุตฺโต, อนุปฺปนฺนสฺส วา ทุติยสฺส ฌานสฺส…เป… อนุปฺปนฺนสฺส วา ตติยสฺส ฌานสฺส… อนุปฺปนฺนสฺส วา จตุตฺถสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย ยุตฺโต ปยุตฺโต สํยุตฺโต อายุตฺโต สมายุตฺโตติ – เอวมฺปิ ฌานํ น ริญฺจติ.

'홀로 머묾과 선정을 버리지 않는 자'란 그 벽지불은 홀로 머묾을 즐기고, 홀로 머묾을 기뻐하며, 안으로 마음의 고요함에 전념하고, 선정을 물리치지 않으며, 위빳사나를 구족하고, 적막한 처소를 늘리고, 명상하며, 선정에 기뻐하고, 독처함에 전념하며, 자신의 이익을 중시하는 자이니, 이것이 홀로 머묾이다. '선정을 버리지 않는 자'란 그 벽지불은 두 가지 이유로 선정을 버리지 않으니, 아직 생겨나지 않은 초선을 일으키기 위해 전념하고 힘쓰고 몰두하고 매진하며 완전히 매진하고, 아직 생겨나지 않은 제2선... (중략) ... 아직 생겨나지 않은 제3선... 아직 생겨나지 않은 제4선을 일으키기 위해 전념하고 힘쓰고 몰두하고 매진하고 완전히 매진하는 것이니, 이와 같이도 선정을 버리지 않는 자이다.

อถ วา, อุปฺปนฺนํ วา ปฐมํ ฌานํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ, อุปฺปนฺนํ วา ทุติยํ ฌานํ…เป… อุปฺปนฺนํ วา ตติยํ ฌานํ… อุปฺปนฺนํ วา จตุตฺถํ ฌานํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. เอวมฺปิ ฌานํ น ริญฺจตีติ – ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโน.

또는 이미 생겨난 초선을 닦고 익히고 많이 행하며, 이미 생겨난 제2선... (중략) ... 이미 생겨난 제3선... 이미 생겨난 제4선을 닦고 익히고 많이 행하는 것이다. 이와 같이도 선정을 버리지 않는 자이니, 이것이 홀로 머묾과 선정을 버리지 않는 자이다.

ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารีติ ธมฺมา วุจฺจนฺติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. กตเม อนุธมฺมา? สมฺมาปฏิปทา อปจฺจนีกปฏิปทา อนฺวตฺถปฏิปทา ธมฺมานุธมฺมปฏิปทา สีเลสุ ปริปูรการิตา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สติสมฺปชญฺญํ – อิเม วุจฺจนฺติ อนุธมฺมา. ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารีติ ธมฺเมสุ นิจฺจกาลํ ธุวกาลํ สตตํ สมิตํ อโวกิณฺณํ โปงฺขานุโปงฺขํ อุทกูมิกชาตํ

'법들에 대해 항상 법에 수순하여 행하는 자'에서 '법들'이란 네 가지 마음챙김의 확립(사념처)... (중략) ... 성스러운 팔정도를 말한다. 어떤 것이 '수순하는 법(수순법)'인가? 바른 수행, 거스르지 않는 수행, 목적에 부합하는 수행, 법에 수순하는 수행, 계율을 온전하게 지킴, 감각기관의 문을 보호함, 음식에 있어서 적당한 양을 아는 것, 깨어 있음에 전념함, 마음챙김과 알아차림, 이것들을 수순법이라 한다. '법들에 대해 항상 법에 수순하여 행하는 자'란 법들에 대해 언제나, 항상, 끊임없이, 지속적으로, 중단 없이, 잇달아서, 물결이 일듯이 하는 것이다.

อวีจิสนฺตติสหิตํ ผสฺสิตํ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ ปุริมยามํ มชฺฌิมยามํ ปจฺฉิมยามํ กาเฬ ชุณฺเห วสฺเส เหมนฺเต คิมฺเห ปุริเม วโยขนฺเธ มชฺฌิเม วโยขนฺเธ ปจฺฉิเม วโยขนฺเธ จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี.

끊임없는 연속으로 이어지며, 식사 전이나 식사 후, 초야, 중야, 후야, 흑월(그믐), 백월(보름), 우기, 겨울, 여름, 초년기, 중년기, 노년기에 걸쳐 행하고 머물고 거동하고 실천하며 수호하고 삶을 영위하고 지속하는 것이 곧 '법들에 대해 항상 법에 따라 행하는 이'이다.

อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ – อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'존재들에서 재난을 관찰하는 이'란, '모든 형성된 것들은 무상하다'라고 존재들에서 재난을 관찰하고, '모든 형성된 것들은 괴로움이다'… '모든 법들은 자아가 없다'… '무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 소멸하는 성질의 것이다'라고 존재들에서 재난을 관찰하는 것을 말한다. 그렇게 존재들에서 재난을 관찰하며 홀로 무소의 뿔처럼 가라. 그래서 그 벽지불께서는 이렇게 말씀하셨다.

‘‘ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโน, ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี;

อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"홀로 머물며 선정을 버리지 않고, 법들에 대해 항상 법에 따라 행하며, 존재들에서 재난을 관찰하면서, 홀로 무소의 뿔처럼 가라."

๑๕๖.

156.

ตณฺหกฺขยํ [Pg.300] ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา;

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

갈애의 소멸을 원하며 방일하지 않고, 어리석지 않으며 많이 배우고 마음챙김이 있으며, 법을 깨닫고 결정된 경지에 이르러 정진하는 이로서, 홀로 무소의 뿔처럼 가라.

ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโตติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหกฺขยนฺติ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฏฺฏกฺขยํ ปตฺถยนฺโต อิจฺฉนฺโต สาทิยนฺโต ปิหยนฺโต อภิชปฺปนฺโตติ – ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยํ. อปฺปมตฺโตติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สกฺกจฺจการี สาตจฺจการี…เป… อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต.

'갈애의 소멸을 원하며 방일하지 않고'에서, 갈애란 색갈애… 법갈애를 말한다. '갈애의 소멸'이란 탐욕의 소멸, 성냄의 소멸, 어리석음의 소멸, 운명의 소멸, 태어남의 소멸, 재생의 소멸, 존재의 소멸, 윤회의 소멸, 회전의 소멸인 열반을 바라고 원하고 즐기고 염원하며 갈망하는 것이 '갈애의 소멸을 원함'이다. '방일하지 않음'이란 그 벽지불이 유익한 법들에 대해 정성껏 행하고 끈기 있게 행하여… 유익한 법들에 방일함이 없는 것을 말한다.

อเนฬมูโค สุตวา สตีมาติ. อเนฬมูโคติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. สุตวาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ พหุสฺสุโต โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจฺจโย. เย เต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา มชฺเฌกลฺยาณา ปริโยสานกลฺยาณา สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ อภิวทนฺติ, ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺติ ธาตา วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา. สตีมาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สติมา โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคตตฺตา จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตาติ – อเนฬมูโค สุตวา สตีมา.

'어리석지 않으며 많이 배우고 마음챙김이 있으며'에서, '어리석지 않음'이란 그 벽지불이 현명하고 지혜로우며 총명하고 지식과 통찰과 예지를 갖춘 것을 말한다. '많이 배움'이란 그 벽지불이 많이 듣고 들은 바를 기억하며 쌓는 것을 말한다. 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추고 완전히 원만하고 청정한 범행을 찬탄하는 그러한 법들을 많이 듣고 기억하며, 말로 익히고 마음으로 살피며 견해로써 잘 꿰뚫은 것이다. '마음챙김이 있음'이란 그 벽지불이 최상의 마음챙김과 슬기를 갖추어 오래전에 행한 것이나 오래전에 말한 것조차 기억하고 회상하는 것이다.

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวาติ สงฺขาตธมฺโม วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. สงฺขาตธมฺโมติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สงฺขาตธมฺโม ญาตธมฺโม ตุลิตธมฺโม ตีริตธมฺโม วิภูตธมฺโม วิภาวิตธมฺโม ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สงฺขาตธมฺโม…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สงฺขาตธมฺโม ญาตธมฺโม ตุลิตธมฺโม ตีริตธมฺโม วิภูตธมฺโม วิภาวิตธมฺโม. อถ วา, ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส จ ขนฺธา สํขิตฺตา ธาตุโย สํขิตฺตา อายตนานิ สํขิตฺตานิ คติโย สํขิตฺตา อุปปตฺติโย สํขิตฺตา ปฏิสนฺธิโย สํขิตฺตา ภวา สํขิตฺตา สํสารา สํขิตฺตา วฏฺฏา สํขิตฺตา. อถ วา, โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ขนฺธปริยนฺเต ฐิโต ธาตุปริยนฺเต [Pg.301] ฐิโต อายตนปริยนฺเต ฐิโต คติปริยนฺเต ฐิโต อุปปตฺติปริยนฺเต ฐิโต ปฏิสนฺธิปริยนฺเต ฐิโต ภวปริยนฺเต ฐิโต สํสารปริยนฺเต ฐิโต วฏฺฏปริยนฺเต ฐิโต สงฺขารปริยนฺเต ฐิโต อนฺติมภเว ฐิโต อนฺติมสมุสฺสเย ฐิโต อนฺติมเทหธโร ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ.

'법을 깨닫고 결정된 경지에 이르러 정진하는 이'에서 '깨달은 법'이란 지혜를 말한다. 즉 앎, 이해… 어리석지 않음, 법에 대한 탐구, 바른 견해이다. '법을 깨달은 이'란 그 벽지불이 법을 요달하고, 법을 알고, 법을 달고, 법을 살피고, 법을 드러내고, 법을 닦아 '모든 형성된 것들은 무상하다'고 법을 깨달은 것… '무엇이든 일어나는 성질의 것은 모두 소멸하는 성질의 것이다'라고 법을 깨달아 알고 달고 살피고 드러내고 닦은 것을 말한다. 또한 그 벽지불은 무더기를 끝냈고, 요소들을 끝냈고, 감각장소들을 끝냈고, 운명을 끝냈고, 태어남을 끝냈고, 재생을 끝냈고, 존재를 끝냈고, 윤회를 끝냈고, 회전을 끝냈다. 또한 그 벽지불은 무더기의 끝에 서 있고, 요소의 끝에 서 있고, 감각장소의 끝에 서 있고, 운명의 끝에 서 있고, 태어남의 끝에 서 있고, 재생의 끝에 서 있고, 존재의 끝에 서 있고, 윤회의 끝에 서 있고, 회전의 끝에 서 있고, 형성된 것의 끝에 서 있으며, 마지막 존재에 머물고, 마지막 몸에 머물며, 최후의 육신을 지닌 벽지불이다.

ตสฺสายํ ปจฺฉิมโก ภโว, จริโมยํ สมุสฺสโย;

ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ.

그에게 이것이 마지막 존재이고, 이것이 최후의 몸이며, 나고 죽는 윤회에서 그에게 다시 태어남이란 없다.

ตํการณา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สงฺขาตธมฺโม. นิยโตติ นิยามา วุจฺจนฺติ จตฺตาโร อริยมคฺคา. จตูหิ อริยมคฺเคหิ สมนฺนาคโตติ นิยโต. นิยามํ ปตฺโต สมฺปตฺโต อธิคโต ผสฺสิโต สจฺฉิกโต ปตฺโต นิยามํ. ปธานวาติ ปธานํ วุจฺจติ วีริยํ. โส เจตโส วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมินา ปธาเนน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปธานวาติ – สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

그러한 까닭에 벽지불은 '법을 깨달은 이'이다. '결정된 이'란 네 가지 성스러운 도를 '결정'이라 하니, 네 가지 성스러운 도를 갖춘 것을 '결정된 이'라 한다. 결정을 얻고 도달하고 획득하고 접하고 실현한 것이다. '정진하는 이'에서 '정진'은 노력을 말한다. 마음의 정진의 시작, 나아감, 용맹 정진, 애씀, 분투, 열의, 끈기, 힘, 인내, 굴하지 않는 정진, 꺾이지 않는 의욕, 놓지 않는 책임, 정진의 기능, 정진의 힘, 바른 정진을 말한다. 그 벽지불은 이러한 정진을 갖추고, 온전히 갖추고, 도달하고, 온전히 도달하고, 구족하고, 성취하였다. 그러므로 그 벽지불은 '정진하는 이'이다. 그렇게 법을 깨닫고 결정된 경지에 이르러 정진하며 홀로 무소의 뿔처럼 가라. 그래서 그 벽지불께서는 이렇게 말씀하셨다.

‘‘ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา;

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"갈애의 소멸을 원하며 방일하지 않고, 어리석지 않으며 많이 배우고 마음챙김이 있으며, 법을 깨닫고 결정된 경지에 이르러 정진하는 이로서, 홀로 무소의 뿔처럼 가라."

๑๕๗.

157.

สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน;

ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

소리에 놀라지 않는 사자처럼, 그물에 걸리지 않는 바람처럼, 물에 젖지 않는 연꽃처럼, 홀로 무소의 뿔처럼 가라.

สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโตติ ยถา สีโห มิคราชา สทฺเทสุ อสนฺตาสี อปริสนฺตาสี อนุตฺราสี อนุพฺพิคฺโค อนุสฺสงฺกี อนุตฺราโส [Pg.302] อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ สทฺเทสุ อสนฺตาสี อปริสนฺตาสี อนุตฺราสี อนุพฺพิคฺโค อนุสฺสงฺกี อนุตฺราโส อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโส วิหรตีติ – สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต.

'소리에 놀라지 않는 사자처럼'이란 동물의 왕인 사자가 소리에 무서워하지 않고, 떨지 않고, 공포를 느끼지 않고, 동요하지 않고, 의구심을 갖지 않고, 두려워하지 않고, 겁내지 않고, 소스라치지 않고, 도망치지 않는 것과 같다. 벽지불 또한 소리에 무서워하지 않고, 떨지 않고, 공포를 느끼지 않고, 동요하지 않고, 의구심을 갖지 않고, 두려워하지 않고, 겁내지 않고, 소스라치지 않고, 도망치지 않으며, 공포와 두려움을 물리치고 전율이 사라진 채 머문다는 것이 '소리에 놀라지 않는 사자처럼'의 의미이다.

วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโนติ. วาโตติ ปุรตฺถิมา วาตา ปจฺฉิมา วาตา อุตฺตรา วาตา ทกฺขิณา วาตา สรชา วาตา อรชา วาตา สีตา วาตา อุณฺหา วาตา ปริตฺตา วาตา อธิมตฺตา วาตา เวรมฺภวาตา ปกฺขวาตา สุปณฺณวาตา ตาลปณฺณวาตา วิธูปนวาตา. ชาลํ วุจฺจติ สุตฺตชาลํ. ยถา วาโต ชาลมฺหิ น สชฺชติ น คณฺหาติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ, เอวเมว ทฺเว ชาลา – ตณฺหาชาลญฺจ ทิฏฺฐิชาลญฺจ…เป… อิทํ ตณฺหาชาลํ…เป… อิทํ ทิฏฺฐิชาลํ. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ตณฺหาชาลํ ปหีนํ ทิฏฺฐิชาลํ ปฏินิสฺสฏฺฐํ, ตณฺหาชาลสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิชาลสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ รูเป น สชฺชติ สทฺเท น สชฺชติ…เป… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ น สชฺชติ น คณฺหาติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน.

'바람이 그물에 걸리지 않듯이'라는 구절에서, '바람'이란 동풍, 서풍, 북풍, 남풍, 먼지가 섞인 바람, 먼지가 없는 바람, 찬 바람, 더운 바람, 미풍, 강풍, 베람바 바람, 날개에서 일어나는 바람, 갈루다의 날개바람, 종려나무 부채 바람, 부채질로 일어나는 바람 등을 말합니다. '그물'은 실로 만든 그물을 뜻합니다. 마치 바람이 그물에 머물지 않고, 잡히지 않으며, 묶이지 않고, 얽매이지 않는 것처럼, 이와 같이 갈애의 그물과 견해의 그물이라는 두 가지 그물이 있습니다. ... (중략) ... 이것이 갈애의 그물이고, ... (중략) ... 이것이 견해의 그물입니다. 그 벽지불에게는 갈애의 그물이 끊어졌고 견해의 그물이 버려졌습니다. 갈애의 그물을 끊었기 때문에, 견해의 그물을 버렸기 때문에, 그 벽지불은 형색에 걸리지 않고 소리에 걸리지 않으며 ... (중략) ... 보고 듣고 닿고 아는 법들에 걸리지 않고 잡히지 않으며 묶이지 않고 얽매이지 않습니다. 그는 벗어나고 떠나고 해탈하고 분리되어 한계가 없는 마음으로 머뭅니다. 이것이 '바람이 그물에 걸리지 않듯이'라는 구절의 뜻입니다.

ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโนติ ปทุมํ วุจฺจติ ปทุมปุปฺผํ. โตยํ วุจฺจติ อุทกํ. ยถา ปทุมปุปฺผํ โตเยน น ลิมฺปติ น ปลิมฺปติ น อุปลิมฺปติ, อลิตฺตํ อปลิตฺตํ อนุปลิตฺตํ, เอวเมว ทฺเว เลปา – ตณฺหาเลโป จ ทิฏฺฐิเลโป จ…เป… อยํ ตณฺหาเลโป…เป… อยํ ทิฏฺฐิเลโป. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ตณฺหาเลโป ปหีโน, ทิฏฺฐิเลโป ปฏินิสฺสฏฺโฐ. ตณฺหาเลปสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิเลปสฺส ปฏินิสฏฺฐตฺตา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ รูเป น ลิมฺปติ สทฺเท น ลิมฺปติ…เป… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ น ลิมฺปติ น ปลิมฺปติ น อุปลิมฺปติ, อลิตฺโต อปลิตฺโต อนุปลิตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'연꽃이 물에 물들지 않듯이'라는 구절에서, '연꽃'은 파두마 연꽃을 말합니다. '물'은 수분(udaka)을 뜻합니다. 마치 연꽃이 물에 젖지 않고, 오염되지 않으며, 달라붙지 않아 깨끗하고 청정하게 유지되듯이, 이와 같이 갈애의 오염과 견해의 오염이라는 두 가지 오염이 있습니다. ... (중략) ... 이것이 갈애의 오염이고, ... (중략) ... 이것이 견해의 오염입니다. 그 벽지불에게는 갈애의 오염이 제거되었고 견해의 오염이 버려졌습니다. 갈애의 오염을 제거했기에, 견해의 오염을 버렸기에, 그 벽지불은 형색에 물들지 않고 소리에 물들지 않으며 ... (중략) ... 보고 듣고 닿고 아는 법들에 물들지 않고 오염되지 않으며 달라붙지 않습니다. 그는 물들지 않고 깨끗하며 청정하게 벗어나고 떠나고 해탈하고 분리되어 한계가 없는 마음으로 머뭅니다. 이것이 '연꽃이 물에 물들지 않듯이'라는 구절의 뜻입니다. 그러므로 무소의 뿔처럼 혼자서 가야 합니다. 그 때문에 그 벽지불은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘สีโหว [Pg.303] สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน;

ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"소리에 놀라지 않는 사자처럼, 그물에 걸리지 않는 바람처럼, 물에 물들지 않는 연꽃처럼, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๕๘.

158.

สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี;

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

송곳니의 힘을 가진 사자가 짐승들의 왕으로서 다른 짐승들을 제압하고 다니듯이, 지혜의 힘을 가진 수행자도 세상의 법들을 제압하고 다니며 멀리 떨어진 처소를 의지하여, 무소의 뿔처럼 혼자서 가야 한다.

สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารีติ ยถา สีโห มิคราชา ทาฐพลี ทาฐาวุโธ สพฺเพ ติรจฺฉานคเต ปาเณ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ ปญฺญาพลี ปญฺญาวุโธ สพฺพปาณภูเต ปุคฺคเล ปญฺญาย อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี.

'송곳니의 힘을 가진 사자가 짐승들의 왕으로서 제압하고 다니듯이'라는 구절은 다음과 같습니다. 마치 송곳니가 무기이자 힘인 사자, 즉 짐승들의 왕이 모든 축생의 생명체들을 제압하고, 압도하며, 굴복시키고, 짓밟으며 다니고 머물고 활동하며 살아가듯이, 이와 같이 지혜의 힘과 지혜의 무기를 가진 벽지불 또한 모든 중생과 사람들을 지혜로써 제압하고, 압도하며, 굴복시키고, 짓밟으며 다니고 머물며 행동하고 살아가고 보호하며 지탱한다는 뜻입니다. 이것이 '사자가 송곳니의 힘으로 짐승들을 제압하고 다니듯이'라는 구절의 의미입니다.

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานีติ ยถา สีโห มิคราชา อรญฺญวนมชฺโฌคาเหตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ. โส เอโก คจฺฉติ เอโก ติฏฺฐติ เอโก นิสีทติ เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ เอโก ปฏิกฺกมติ เอโก รโห นิสีทติ เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'멀리 떨어진 처소를 의지하여'라는 구절은 다음과 같습니다. 마치 짐승들의 왕인 사자가 깊은 숲속으로 들어가 다니고 머물며 살아가듯이, 벽지불 또한 숲속 깊은 곳에 있어 소음이 적고 떠들썩함이 없으며, 사람들의 발길이 닿지 않고 사람들의 눈을 피하기 좋으며, 홀로 명상하기에 적합하고 멀리 떨어진 처소를 의지한다는 뜻입니다. 그는 혼자 가고, 혼자 서고, 혼자 앉고, 혼자 잠자리에 들며, 혼자 마을로 탁발하러 들어가고, 혼자 돌아오며, 혼자 은밀한 곳에 앉고, 혼자 경행을 닦으며 다니고 머물고 행동하고 살아가며 자신을 지탱합니다. 이것이 '멀리 떨어진 처소를 의지하여, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라'는 구절의 뜻입니다. 그 때문에 그 벽지불은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี;

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"송곳니의 힘을 가진 사자가 짐승들의 왕으로서 제압하고 다니듯이, 멀리 떨어진 처소를 의지하여, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๕๙.

159.

เมตฺตํ [Pg.304] อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล;

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

자애와 평온과 가련히 여김과 해탈을 닦으며, 또한 때에 맞추어 기뻐하는 마음을 닦아, 온 세상과 충돌하지 않으면서 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.

เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเลติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ ตถา ทุติยํ ตถา ตติยํ ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ; กรุณาสหคเตน เจตสา…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา…เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรตีติ – เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล.

'자애와 평온과 가련히 여김과 해탈을 닦으며, 또한 때에 맞추어 기뻐하는 마음을'이라는 구절은 다음과 같습니다. 그 벽지불은 자애가 함께하는 마음으로 한 방향을 가득 채워 머물고, 그와 같이 두 번째, 세 번째, 네 번째 방향도 그러하며, 이처럼 위로 아래로 옆으로 모든 곳에서 모든 이들을 자신처럼 여기며, 광대하고 고귀하며 무량하고 원한 없으며 고통 없는 자애의 마음으로 온 세상을 가득 채워 머뭅니다. 연민(가련히 여김)이 함께하는 마음으로도 그러하며, 기쁨이 함께하는 마음으로도 그러하며, 평온이 함께하는 마음으로 광대하고 고귀하며 무량하고 원한 없으며 고통 없이 온 세상을 가득 채워 머뭅니다. 이것이 해당 구절의 뜻입니다.

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ เมตฺตาย ภาวิตตฺตา เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ปจฺฉิมาย ทิสาย สตฺตา…เป… เย อุตฺตราย ทิสาย สตฺตา… เย ทกฺขิณาย ทิสาย สตฺตา… เย ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย สตฺตา… เย ปจฺฉิมาย อนุทิสาย สตฺตา… เย อุตฺตราย อนุทิสาย สตฺตา… เย ทกฺขิณาย อนุทิสาย สตฺตา… เย เหฏฺฐิมาย ทิสาย สตฺตา… เย อุปริมาย ทิสาย สตฺตา… เย ทสสุ ทิสาสุ สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. กรุณาย ภาวิตตฺตา… มุทิตาย ภาวิตตฺตา… อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา…เป… เย ทสสุ ทิสาสุ สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, อปฺปฏิวิรุชฺฌมาโน อนาฆาติยมาโน อปฺปฏิหญฺญมาโนติ – สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'온 세상과 충돌하지 않으면서'라는 것은 자애를 닦았기 때문에 동방에 있는 중생들이 그에게 거부감이 없으며, 서방, 북방, 남방, 그리고 사이사이의 네 방향과 아래, 위 등 모든 열 가지 방향에 있는 중생들이 그에게 거부감이 없게 된다는 뜻입니다. 또한 연민과 기쁨과 평온을 닦았기 때문에 모든 방향의 중생들이 그에게 거부감을 느끼지 않습니다. '온 세상과 충돌하지 않는다'는 것은 온 세상에 대해 거스르지 않고, 대항하지 않으며, 원한을 품지 않고, 부딪히지 않는다는 뜻입니다. 이것이 '온 세상과 충돌하지 않으며, 무소의 뿔처럼 혼자서 가라'는 구절의 의미입니다. 그 때문에 그 벽지불은 다음과 같이 말했습니다.

‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล;

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

"자애와 평온과 가련히 여김과 해탈을 닦으며, 또한 때에 맞추어 기뻐하는 마음을 닦아, 온 세상과 충돌하지 않으면서 무소의 뿔처럼 혼자서 가라."

๑๖๐.

160.

ราคญฺจ [Pg.305] โทสญฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ ;

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

탐욕과 성냄과 어리석음을 버리고, 모든 결박을 끊어버리며, 목숨이 다할 때에도 (갈애로 인해) 두려워하지 말고, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.

ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหนฺติ. ราโคติ โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. โทโสติ โย จิตฺตสฺส อาฆาโต…เป… จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส. โมโหติ ทุกฺเข อญฺญาณํ…เป… อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหนฺติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ราคญฺจ โทสญฺจ โมหญฺจ ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ.

'탐욕과 성냄과 어리석음을 버리고'에서, 탐욕(rāga)이란 집착, 강한 집착... 간탐(lobha), 불선근(akusalamūla) 등을 말한다. 성냄(dosa)이란 마음의 원한(āghāto)... 거칠음, 불만족 등을 말한다. 어리석음(moha)이란 괴로움(dukkha)에 대한 무지... 무명(avijjā), 미혹(moha), 불선근 등을 말한다. '탐욕과 성냄과 어리석음을 버리고'는 그 벽지불이 탐욕과 성냄과 어리석음을 버리고 제거하고 물리치고 소멸시켜 다시는 일어나지 않게 했음을 의미한다.

สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานีติ. ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชนํ…เป… อวิชฺชาสํโยชนํ. สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ สนฺทาลยิตฺวา ปทาลยิตฺวา สมฺปทาลยิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ.

'결박들을 끊어버리고'에서, 열 가지 결박(saṃyojana)은 감각적 욕망의 결박, 적의의 결박... 무명의 결박 등을 말한다. '결박들을 끊어버리고'는 이 열 가지 결박을 완전히 파괴하고 부수고 버리고 제거하고 소멸시켜 다시는 생겨나지 않게 했음을 의미한다.

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ชีวิตปริโยสาเน อสนฺตาสี อนุตฺราสี อนุพฺพิคฺโค อนุสฺสงฺกี อนุตฺราโส อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโส วิหรตีติ – อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'목숨이 다할 때에도 두려움 없이'란, 그 벽지불이 생명이 다할 때에도 (갈애로 인해) 놀라지 않고 공포를 느끼지 않으며, 동요하지 않고 흔들림이 없으며, 두려움과 무서움을 제거하고 소름 끼치는 일 없이 머무는 것을 말한다. 그러기에 '무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라'고 하였다. 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ;

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“탐욕과 성냄과 어리석음을 버리고, 결박들을 끊어버리며, 목숨이 다할 때에도 두려워하지 말고, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.”

๑๖๑.

161.

ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา;

อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

사람들은 자기의 이익을 위해서만 사귀고 받드니, 보답을 바라지 않는 친구는 오늘날 얻기 어렵다. 사람들은 자기 이익만을 생각하고 깨끗하지 못하니, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.

ภชนฺติ [Pg.306] เสวนฺติ จ การณตฺถาติ อตฺตตฺถการณา ปรตฺถการณา อุภยตฺถการณา ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถการณา สมฺปรายิกตฺถการณา ปรมตฺถการณา ภชนฺติ สมฺภชนฺติ เสวนฺติ นิเสวนฺติ สํเสวนฺติ ปฏิเสวนฺตีติ – ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา.

'이익을 위해 사귀고 받든다'에서, 자신의 이익을 이유로, 타인의 이익을 이유로, 쌍방의 이익을 이유로, 현세의 이익을 이유로, 내세의 이익을 이유로, 궁극적인 이익을 이유로 하여 사귀고, 친근히 하고, 받들고, 섬기고, 반복해서 의지한다는 뜻이다.

นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ ทฺเว มิตฺตา – อคาริกมิตฺโต จ อนาคาริกมิตฺโต จ…เป… อยํ อคาริกมิตฺโต…เป… อยํ อนาคาริกมิตฺโต. นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ อิเม ทฺเว มิตฺตา อการณา นิกฺการณา อเหตู อปฺปจฺจยา ทุลฺลภา (ทุลฺลทฺธา สุทุลฺลทฺธา) ติ – นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา.

'보답을 바라지 않는 친구는 오늘날 얻기 어렵다'에서, 친구에는 재가자 친구와 출가자 친구 두 종류가 있다. 어떠한 사적인 이유나 조건, 원인 없이 사귀는 이 두 종류의 친구를 얻기는 매우 어렵고 얻기조차 힘들다는 뜻이다.

อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสาติ. อตฺตตฺถปญฺญาติ อตฺตโน อตฺถาย อตฺตโน เหตุ อตฺตโน ปจฺจยา อตฺตโน การณา ภชนฺติ สมฺภชนฺติ เสวนฺติ นิเสวนฺติ สํเสวนฺติ ปฏิเสวนฺติ อาจรนฺติ สมาจรนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ปริปุจฺฉนฺติ ปริปญฺหนฺตีติ – อตฺตตฺถปญฺญา. อสุจี มนุสฺสาติ อสุจินา กายกมฺเมน สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจินา วจีกมฺเมน สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจินา มโนกมฺเมน สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจินา ปาณาติปาเตน…เป… อสุจินา อทินฺนาทาเนน… อสุจินา กาเมสุมิจฺฉาจาเรน… อสุจินา มุสาวาเทน… อสุจิยา ปิสุณาย วาจาย สมนฺนาคตา… อสุจิยา ผรุสาย วาจาย สมนฺนาคตา… อสุจินา สมฺผปฺปลาเปน สมนฺนาคตา… อสุจิยา อภิชฺฌาย สมนฺนาคตา… อสุจินา พฺยาปาเทน สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจิยา เจตนาย สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจิยา ปตฺถนาย สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจินา ปณิธินา สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจี หีนา นิหีนา โอมกา ลามกา ฉตุกฺกา ปริตฺตาติ – อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสา.

'자기 이익만을 생각하고 깨끗하지 못한 사람들'에서, '자기 이익만을 생각함(attatthapaññā)'이란 오직 자신의 이익과 원인과 조건 때문에 사람을 사귀고 받들며 섬기고 묻고 상의하는 것을 말한다. '깨끗하지 못한 사람들(asucī manussā)'이란 부정한 신업(身業)을 갖추고, 부정한 구업(口業)을 갖추고, 부정한 의업(意業)을 갖춘 자들을 말한다. 살생, 투도, 사음, 망어, 양설, 악구, 기어, 탐욕, 진에, 사견, 사악한 의도와 서원을 갖춘 이들이다. 이들은 저열하고 비천하며 하찮고 공덕이 적은 자들이다.

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เอโกติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก…เป… จเรติ อฏฺฐ จริยาโย…เป… ขคฺควิสาณกปฺโปติ ยถา ขคฺคสฺส นาม วิสาณํ เอกํ โหติ อทุติยํ…เป… เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

'무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라'에서, '혼자'란 그 벽지불이 출가를 통해 혼자가 된 것을 의미하고... '수행하라(care)'는 수행의 행위들을 말하며... '무소의 뿔처럼'이란 무소의 뿔이 하나이듯 짝이 없는 것을 말한다. 그러기에 그 벽지불은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ภชนฺติ [Pg.307] เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา;

อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“사람들은 이익을 위해 사귀고 받드니, 보답을 바라지 않는 친구는 오늘날 얻기 어렵다. 사람들은 자기 이익만을 생각하고 깨끗하지 못하니, 무소의 뿔처럼 혼자서 걸어가라.”

จตุตฺโถ วคฺโค.

네 번째 장(Vagga)이 끝났다.

ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส นิฏฺฐิโต.

무소의 뿔 경(Khaggavisāṇa-sutta)에 대한 해설(Niddesa)이 모두 끝났다.

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู;

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก.

아지타(Ajita), 잇사멧테이야(Tissa Metteyya), 뿐나카(Puṇṇaka), 그리고 메따구(Mettagū), 도따카(Dhotaka)와 우빠시와(Upasīva), 난다(Nanda)와 헤마카(Hemaka).

โตเทยฺย-กปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต;

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

또데이이야(Todeyya)와 까빠(Kappa) 두 사람, 현명한 자뚜깐니(Jatukaṇṇī), 바드라부다(Bhadrāvudho)와 우다야(Udaya), 뽀살라(Posāla)라 불리는 바라문, 그리고 지혜로운 모가라자(Mogharājā), 위대한 성자인 삔기야(Piṅgiya).

โสฬสานํ ปเนเตสํ, พฺราหฺมณานํว สาสนํ;

ปารายนานํ นิทฺเทสา, ตตฺตกา จ ภวนฺติ หิ.ขคฺควิสาณสุตฺตานํ, นิทฺเทสาปิ ตเถว จ;

นิทฺเทสา ทุวิธา เญยฺยา, ปริปุณฺณา สุลกฺขิตาติ.

이들 열여섯 명의 바라문들에게 설해진 가르침인 파라야나(Pārāyana)의 해설들이 그 수만큼 있고, 무소의 뿔 경(Khaggavisāṇa-sutta)의 해설들도 그와 같다. 이 두 종류의 해설이 원만하고 훌륭하게 완성되었음을 알아야 한다.

จูฬนิทฺเทสปาฬิ นิฏฺฐิตา.

소의설(Cūḷaniddesa)의 성전(Pāḷi)이 끝났다.