นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

世尊、阿羅漢、正等覚者に礼拝いたします。

ขุทฺทกนิกาเย

小部において

จูฬนิทฺเทสปาฬิ

小義釈（チューラニッデーサ）パーリ

ปารายนวคฺโค

彼岸道品（パーラーヤナ・ヴァッガ）

วตฺถุคาถา

縁起の偈（ヴァットゥ・ガーター）

๑.

1.

โกสลานํ [Pg.1] ปุรา รมฺมา, อคมา ทกฺขิณาปถํ;

อากิญฺจญฺญํ ปตฺถยาโน, พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู.

ヴェーダの奥義に達したバラモン（バーヴァリ）は、無所有の境地を希求して、コーサラ国の麗しき都（舎衛城）から南道（ダッキナーパタ）へと赴いた。

๒.

2.

โส อสฺสกสฺส วิสเย, มฬกสฺส สมาสเน ;

วสิ โคธาวรีกูเล, อุญฺเฉน จ ผเลน จ.

彼はアッサカ国とマラカ国の境界に近い、ゴーダーヴァリー川の岸辺に住み、落穂拾いや森の果実を糧として暮らした。

๓.

3.

ตสฺเสว อุปนิสฺสาย, คาโม จ วิปุโล อหุ;

ตโต ชาเตน อาเยน, มหายญฺญมกปฺปยิ.

その川岸を頼りにして大きな村ができ、彼はそこから得られた収益によって、盛大な供養（布施）を執り行った。

๔.

4.

มหายญฺญํ ยชิตฺวาน, ปุน ปาวิสิ อสฺสมํ;

ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ.

盛大な供養を終えて、彼が再び庵に入ったとき、別のバラモンがやって来た。

๕.

5.

อุคฺฆฏฺฏปาโท ตสิโต, ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร;

โส จ นํ อุปสงฺกมฺม, สตานิ ปญฺจ ยาจติ.

そのバラモンは足を痛め、喉は渇き、歯は汚れ、頭は埃にまみれていた。彼はバーヴァリに近づき、五百（金）を乞うた。

๖.

6.

ตเมนํ พาวรี ทิสฺวา, อาสเนน นิมนฺตยิ;

สุขญฺจ กุสลํ ปุจฺฉิ, อิทํ วจนมพฺรวิ.

バーヴァリは彼を見て座るように勧め、安否と健康を尋ねた後、次のように言った。

๗.

7.

‘‘ยํ โข มม เทยฺยธมฺมํ, สพฺพํ วิสชฺชิตํ มยา;

อนุชานาหิ เม พฺรหฺเม, นตฺถิ ปญฺจสตานิ เม’’.

“私が持っていた施すべき物は、すべて使い果たしてしまいました。バラモンよ、どうか私を許してください。私にはもう五百（金）は残っていないのです。”

๘.

8.

‘‘สเจ [Pg.2] เม ยาจมานสฺส, ภวํ นานุปทสฺสติ ;

สตฺตเม ทิวเส ตุยฺหํ, มุทฺธา ผลตุ สตฺตธา’’.

“乞うている私に、もしあなたが与えないのであれば、七日目にお前の頭は七つに裂けるであろう。”

๙.

9.

อภิสงฺขริตฺวา กุหโก, เภรวํ โส อกิตฺตยิ;

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา, พาวรี ทุกฺขิโต อหุ.

偽り者であるその男は、用意周到に恐ろしい呪いの言葉を口にした。その言葉を聞いて、バーヴァリは苦悩に沈んだ。

๑๐.

10.

อุสฺสุสฺสติ อนาหาโร, โสกสลฺลสมปฺปิโต;

อโถปิ เอวํ จิตฺตสฺส, ฌาเน น รมตี มโน.

彼は憂いの矢に射抜かれ、食事も摂らずに衰弱していった。そのような心の状態では、瞑想に心が安らぐこともなかった。

๑๑.

11.

อุตฺรสฺตํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา, เทวตา อตฺถกามินี;

พาวรึ อุปสงฺกมฺม, อิทํ วจนมพฺรวิ.

怯え、苦しんでいるバーヴァリを見て、彼の利益を願うある神が近づき、次のように言った。

๑๒.

12.

‘‘น โส มุทฺธํ ปชานาติ, กุหโก โส ธนตฺถิโก;

มุทฺธนิ มุทฺธปาเต วา, ญาณํ ตสฺส น วิชฺชติ’’.

“あの男は‘頭’について何も知りません。彼はただ財を欲しがる偽り者です。彼には‘頭’や‘頭が割れること’に関する知識などないのです。”

๑๓.

13.

‘‘โภตี จรหิ ชานาติ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา;

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, ตํ สุโณม วโจ ตว’’.

“神よ、もしあなたが知っているのなら、私の問いに答えて教えてください。‘頭’とは何であり、‘頭が割れること’とは何なのか、あなたの言葉を聞きたいのです。”

๑๔.

14.

‘‘อหมฺเปตํ น ชานามิ, ญาณํ เมตฺถ น วิชฺชติ;

มุทฺธนิ มุทฺธาธิปาเต จ, ชินานญฺเหตฺถ ทสฺสนํ’’.

“私もそれを知りません。私にはその知識はありません。この世における‘頭’と‘頭が割れること’については、勝利者（仏陀）たちこそがその洞察を持っておられます。”

๑๕.

15.

‘‘อถ โก จรหิ ชานาติ, อสฺมึ ปถวิมณฺฑเล ;

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, ตํ เม อกฺขาหิ เทวเต’’.

“神よ、ではこの地上において、誰が‘頭’と‘頭が割れること’を知っているのか、私に教えてください。”

๑๖.

16.

‘‘ปุรา กปิลวตฺถุมฺหา, นิกฺขนฺโต โลกนายโก;

อปจฺโจ โอกฺกากราชสฺส, สกฺยปุตฺโต ปภงฺกโร.

“かつてカピラヴァットゥ（カピラ城）から出家された世界の導き手、オッカーカ王の末裔にして、光を放つシャカ族の御子がおられます。”

๑๗.

17.

‘‘โส หิ พฺราหฺมณ สมฺพุทฺโธ, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

สพฺพาภิญฺญาพลปฺปตฺโต, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

สพฺพกมฺมกฺขยํ ปตฺโต, วิมุตฺโต อุปธิกฺขเย.

“バラモンよ、その方こそが正等覚者（仏陀）であり、あらゆる法の究極に達し、すべての神通力と力に達し、あらゆる法に対して智慧の眼を持ち、すべての業の滅尽に至り、生存の拠り所が尽きたところで解脱された方です。”

๑๘.

18.

‘‘พุทฺโธ โส ภควา โลเก, ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา;

ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ, โส เต ตํ พฺยากริสฺสติ’’.

“その仏陀、世尊はこの世で智慧の眼をもって法を説いておられます。あなたがその方のところへ行って尋ねれば、その方はあなたのためにそれを解説してくださるでしょう。”

๑๙.

19.

สมฺพุทฺโธติ วโจ สุตฺวา, อุทคฺโค พาวรี อหุ;

โสกสฺส ตนุโก อาสิ, ปีติญฺจ วิปุลํ ลภิ.

“正等覚者（仏陀）”という言葉を聞いて、バーヴァリは歓喜に満たされた。彼の憂いは薄らぎ、絶大なる喜びを得た。

๒๐.

20.

โส [Pg.3] พาวรี อตฺตมโน อุทคฺโค, ตํ เทวตํ ปุจฺฉติ เวทชาโต;

‘‘กตมมฺหิ คาเม นิคมมฺหิ วา ปน, กตมมฺหิ วา ชนปเท โลกนาโถ;

ยตฺถ คนฺตฺวาน ปสฺเสมุ, สมฺพุทฺธํ ทฺวิปทุตฺตมํ’’.

満足し、歓喜し、感動に包まれたバーヴァリは、その神に尋ねた。“世界の守護者は、どの村や町、あるいはどの地方に住んでおられるのでしょうか。どこへ行けば、私たちは人中の最高者である正等覚者にお目にかかれるのでしょうか。”

๒๑.

21.

‘‘สาวตฺถิยํ โกสลมนฺทิเร ชิโน, ปหูตปญฺโญ วรภูริเมธโส;

โส สกฺยปุตฺโต วิธุโร อนาสโว, มุทฺธาธิปาตสฺส วิทู นราสโภ’’.

“勝利者（仏陀）はコーサラ国の都、サッヴァッティにおられます。広大な智慧と優れた智慧を具え、煩悩なきシャカ族の御子、人中の最勝者であるあの方は、‘頭を割ること’についても知り尽くしておられます。”

๒๒.

22.

ตโต อามนฺตยี สิสฺเส, พฺราหฺมเณ มนฺตปารคู ;

‘‘เอถ มาณวา อกฺขิสฺสํ, สุณาถ วจนํ มม.

そこで、ヴェーダの奥義を究めたバラモン（バーヴァリ）は弟子たちを呼び寄せた。“来なさい、若者たちよ。お前たちに告げることがある。私の言葉を聞きなさい。”

๒๓.

23.

‘‘ยสฺเสโส ทุลฺลโภ โลเก, ปาตุภาโว อภิณฺหโส;

สฺวาชฺช โลกมฺหิ อุปฺปนฺโน, สมฺพุทฺโธ อิติ วิสฺสุโต;

ขิปฺปํ คนฺตฺวาน สาวตฺถึ, ปสฺสวฺโห ทฺวิปทุตฺตมํ’’.

“この世に出現されることが極めて稀で得がたいあの方、正等覚者（仏陀）と世に知れ渡っている方が、今、この世に現れました。速やかにサッヴァッティへ行き、人中の最高者（二足尊）にお目にかかるのです。”

๒๔.

24.

‘‘กถํ จรหิ ชาเนมุ, ทิสฺวา พุทฺโธติ พฺราหฺมณ;

อชานตํ โน ปพฺรูหิ, ยถา ชาเนมุ ตํ มยํ’’.

“バラモンよ、お会いした時に、その方が仏陀であるとどうすれば分かるのでしょうか。まだ知らない私たちに、どのようにすればその方を知ることができるか教えてください。”

๒๕.

25.

‘‘อาคตานิ หิ มนฺเตสุ, มหาปุริสลกฺขณา;

ทฺวตฺตึสานิ จ พฺยากฺขาตา, สมตฺตา อนุปุพฺพโส.

“ヴェーダの聖典には、偉大な人の相（三十二相）が伝わっており、三十二の相について、順を追って詳しく解説されているのだ。”

๒๖.

26.

‘‘ยสฺเสเต โหนฺติ คตฺเตสุ, มหาปุริสลกฺขณา;

ทฺเวเยว ตสฺส คติโย, ตติยา หิ น วิชฺชติ.

“身体にこれらの三十二の大士相（だいしそう）を備えている者には、二つの道のみがある。第三の道は存在しない。”

๒๗.

27.

‘‘สเจ อคารํ อาวสติ, วิเชยฺย ปถวึ อิมํ;

อทณฺเฑน อสตฺเถน, ธมฺเมน อนุสาสติ.

“もし彼が在家の生活にとどまるならば、刑罰によらず、武器によらず、正法（しょうぼう）によってこの大地を征服し、治めるであろう。”

๒๘.

28.

‘‘สเจ จ โส ปพฺพชติ, อคารา อนคาริยํ;

วิวฏฺฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, อรหา ภวติ อนุตฺตโร.

“もし彼が家を出て無家の生活に入り（出家し）、煩悩の覆いを除き去ったならば、この上なき供養を受けるに値する、正自覚者（しょうじかくしゃ）となるであろう。”

๒๙.

29.

‘‘ชาตึ โคตฺตญฺจ ลกฺขณํ, มนฺเต สิสฺเส ปุนาปเร;

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, มนสาเยว ปุจฺฉถ.

“私の生まれ、氏族、相（しそう）、聖典（ヴェーダ）、また弟子たちについて、さらに‘頭’と‘頭の割れること’について、心の中だけで問いなさい。”

๓๐.

30.

‘‘อนาวรณทสฺสาวี, ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ;

มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห, วาจาย วิสชฺชิสฺสติ’’.

“もし彼が障（さわ）りのない智見を持つ仏陀であるならば、心の中で問われた質問に対して、言葉をもって答えるであろう。”

๓๑.

31.

พาวริสฺส [Pg.4] วโจ สุตฺวา, สิสฺสา โสฬส พฺราหฺมณา;

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู.

バーヴァリーの言葉を聞いて、十六人のバラモンの弟子たち、すなわち、アジタ、ティッサ・メッテイヤ、プンナカ、そしてメッタグー、

๓๒.

32.

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก;

โตเทยฺย-กปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต.

ドータカ、ウパシーヴァ、ナンダ、そしてヘーマカ、トーデイヤとカッパの両名、そして賢者ジャトゥカンニ、

๓๓.

33.

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

バドラーヴダ、ウダヤ、そしてバラモンのポーサーラ、賢明なモーガラージャ、そして大仙人（だいせんにん）ピンギヤ。

๓๔.

34.

ปจฺเจกคณิโน สพฺเพ, สพฺพโลกสฺส วิสฺสุตา;

ฌายี ฌานรตา ธีรา, ปุพฺพวาสนวาสิตา.

彼らは皆、それぞれの集団の指導者であり、全世界に名を知られ、禅定（ぜんじょう）を修め、禅定を楽しみ、賢明にして、過去の善根（ぜんごん）の薫習（くんじゅう）を備えていた。

๓๕.

35.

พาวรึ อภิวาเทตฺวา, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ;

ชฏาชินธรา สพฺเพ, ปกฺกามุํ อุตฺตรามุขา.

彼らはバーヴァリーを敬礼し、右繞（うにょう）して、結った髪と鹿皮の衣を身にまとい、皆、北を向いて出発した。

๓๖.

36.

มฬกสฺส ปติฏฺฐานํ, ปุรมาหิสฺสตึ ตทา ;

อุชฺเชนิญฺจาปิ โคนทฺธํ, เวทิสํ วนสวฺหยํ.

彼らは、アラカ国のパティッターナ、マーヒッサティー、そしてウッジェーニー、ゴーナッダ、ヴェーディサ、ヴァナサという名の町へと入った。

๓๗.

37.

โกสมฺพิญฺจาปิ สาเกตํ, สาวตฺถิญฺจ ปุรุตฺตมํ;

เสตพฺยํ กปิลวตฺถุํ, กุสินารญฺจ มนฺทิรํ.

コーサンビー、サーケータ、そして最勝の都サーヴァッティー、セータヴィヤー、カピラヴァットゥ、そしてクシナーラーの町へと進んだ。

๓๘.

38.

ปาวญฺจ โภคนครํ, เวสาลึ มาคธํ ปุรํ;

ปาสาณกํ เจติยญฺจ, รมณียํ มโนรมํ.

パーヴァー、ボーガナガラ、ヴェーサーリー、マガダの都（王舎城）、そして麗しく心に快いパーサーナカ霊樹（パサーナカ・チェーティヤ）へと赴いた。

๓๙.

39.

ตสิโตวุทกํ สีตํ, มหาลาภํว วาณิโช;

ฉายํ ฆมฺมาภิตตฺโตว ตุริตา ปพฺพตมารุหุํ.

渇いた者が冷たい水を求め、商人が大きな利益を求め、暑さに焼かれた者が日陰を求めるように、彼らは急いでその山へと登った。

๔๐.

40.

ภควา ตมฺหิ สมเย, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสติ, สีโหว นทตี วเน.

その時、世尊（せそん）は比丘（びく）の教団に囲まれ、森の中で咆哮する獅子のように、比丘たちに法（おしえ）を説いておられた。

๔๑.

41.

อชิโต อทฺทส พุทฺธํ, ปีตรํสึว ภาณุมํ;

จนฺทํ ยถา ปนฺนรเส, ปริปูรํ อุปาคตํ.

アジタは、光り輝く太陽のように、あるいは十五夜の満月のように、円満なる仏陀を仰ぎ見た。

๔๒.

42.

อถสฺส คตฺเต ทิสฺวาน, ปริปูรญฺจ พฺยญฺชนํ;

เอกมนฺตํ ฐิโต หฏฺโฐ, มโนปญฺเห อปุจฺฉถ.

そして、その御身（おんみ）に円満なる諸相（しょそう）を見て、喜びに満たされて傍らに立ち、心の中で問いを発した。

๔๓.

43.

‘‘อาทิสฺส ชมฺมนํ พฺรูหิ, โคตฺตํ พฺรูหิ สลกฺขณํ;

มนฺเตสุ ปารมึ พฺรูหิ, กติ วาเจติ พฺราหฺมโณ’’.

“バーヴァリーの年齢を告げ、氏族と相について告げてください。聖典（ヴェーダ）における熟達を告げ、そのバラモンは何人の弟子を教えているのかを告げてください。”

๔๔.

44.

‘‘วีสํ [Pg.5] วสฺสสตํ อายุ, โส จ โคตฺเตน พาวรี;

ตีณิสฺส ลกฺขณา คตฺเต, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

“彼の年齢は百二十歳であり、氏族はバーヴァリーである。身体には三つの相（そう）があり、三つの聖典（ヴェーダ）を究めている。”

๔๕.

45.

‘‘ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สนิฆณฺฑุสเกฏุเภ;

ปญฺจสตานิ วาเจติ, สธมฺเม ปารมึ คโต’’.

“相の学問、歴史、語彙集（ニガンドゥ）や儀礼書（ケートゥバ）に精通し、五百人の弟子を教え、自らの法（聖典）において完成の域に達している。”

๔๖.

46.

‘‘ลกฺขณานํ ปวิจยํ, พาวริสฺส นรุตฺตม;

ตณฺหจฺฉิท ปกาเสหิ, มา โน กงฺขายิตํ อหุ’’.

“人中の勝者（しょうしゃ）よ、バーヴァリーの身体にある諸相の詳細を解き明かしてください。愛欲を断つ者よ、我々に疑念が生じぬよう、それらを明らかにしてください。”

๔๗.

47.

‘‘มุขํ ชิวฺหาย ฉาเทติ, อุณฺณสฺส ภมุกนฺตเร;

โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ, เอวํ ชานาหิ มาณว’’.

“彼は舌で顔を覆うことができ、眉間には白毫（びゃくごう）がある。また陰部は鞘（さや）に包まれている。青年よ、このように知るがよい。”

๔๘.

48.

ปุจฺฉญฺหิ กิญฺจิ อสุณนฺโต, สุตฺวา ปญฺเห วิยากเต;

วิจินฺเตติ ชโน สพฺโพ, เวทชาโต กตญฺชลี.

問いを（声として）聞くことなく、解き明かされた答えを聞いて、人々は皆、歓喜に満たされ、合掌してこのように考えた。

๔๙.

49.

‘‘โก นุ เทโว วา พฺรหฺมา วา, อินฺโท วาปิ สุชมฺปติ;

มนสา ปุจฺฉิเต ปญฺเห, กเมตํ ปฏิภาสติ.

“心で問われた質問に答えるこの方は、いったい何者であろうか。神であろうか、梵天（ぼんてん）であろうか、あるいはスジャーの夫である帝釈天（たいしゃくてん）であろうか。”

๕๐.

50.

‘‘มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, พาวรี ปริปุจฺฉติ;

ตํ พฺยากโรหิ ภควา, กงฺขํ วินย โน อิเส’’.

“バーヴァリーは‘頭’と‘頭の割れること’について問うております。世尊よ、それを説き明かしてください。仙人（せんにん）よ、我々の疑念を除き去ってください。”

๕๑.

51.

‘‘อวิชฺชา มุทฺธาติ ชานาหิ, วิชฺชา มุทฺธาธิปาตินี;

สทฺธาสติสมาธีหิ, ฉนฺทวีริเยน สํยุตา’’.

“無明（むみょう）を‘頭’であると知るがよい。信、念、定、欲、精進を伴った明（みょう：智恵）こそが、その‘頭を割るもの’である。”

๕๒.

52.

ตโต เวเทน มหตา, สนฺถมฺเภตฺวาน มาณโว;

เอกํสํ อชินํ กตฺวา, ปาเทสุ สิรสา ปติ.

そこで、青年（アジタ）は大きな喜びに満たされ、鹿皮の衣を片方の肩にかけ、（仏陀の）御足（みあし）に頭をつけて伏した。

๕๓.

53.

‘‘พาวรี พฺราหฺมโณ โภโต, สห สิสฺเสหิ มาริส;

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, ปาเท วนฺทติ จกฺขุม’’.

“尊者よ、バラモンのバーヴァリーは、弟子たちと共に、歓喜し晴れやかな心で、眼（まなこ）ある方（仏陀）の御足を拝しております。”

๕๔.

54.

‘‘สุขิโต พาวรี โหตุ, สห สิสฺเสหิ พฺราหฺมโณ;

ตฺวญฺจาปิ สุขิโต โหหิ, จิรํ ชีวาหิ มาณว.

“バラモンのバーヴァリーが、弟子たちと共に幸せであるように。青年よ、汝もまた幸せであれ。長く命を保つがよい。”

๕๕.

55.

‘‘พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ;

กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถ’’.

“バーヴァリーであれ、汝であれ、あるいは他の誰であれ、心に望むところのあらゆる疑念を問いなさい。私は（答える）機会を許そう。”

๕๖.

56.

สมฺพุทฺเธน กโตกาโส, นิสีทิตฺวาน ปญฺชลี;

อชิโต ปฐมํ ปญฺหํ, ตตฺถ ปุจฺฉิ ตถาคตํ.

正等覚者（仏陀）によって機会を与えられ、アジタは合掌して座り、その場所（パーサーナカ・チェーティヤ）で、如来に対して最初の質問を尋ねた。

วตฺถุคาถา นิฏฺฐิตา.

縁起の偈（因縁の詩句）は終わった。

๑. อชิตมาณวปุจฺฉา

1. 学人アジタの質問

๕๗.

57.

‘‘เกนสฺสุ [Pg.6] นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภยํ’’.

“世の中は何によって覆われているのですか”と尊者アジタは尋ねた。“何によって世の中は輝かない（現れない）のですか。何がその（世の中の）汚れであると仰いますか。何がその大きな恐怖であると仰いますか。”

๕๘.

58.

‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ’’.

“アジタよ”と世尊は答えられた。“世の中は無明によって覆われている。物惜しみ（慳吝）と怠慢によって輝かない。渇愛がその汚れであると私は言う。苦しみがその大きな恐怖である。”

๕๙.

59.

‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธิยฺยเร’’.

“あらゆる方向に（煩悩の）流れが流れています”と尊者アジタは言った。“それらの流れを防ぐものは何ですか。流れを制止するものをお教えください。何によってそれらの流れは塞がれるのですか。”

๖๐.

60.

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร’’.

“アジタよ、世の中に流れるそれらの流れに対して、正念（気づき）が防護となる。私はそれを流れの制止と呼ぶ。それら（の流れ）は智慧によって塞がれる。”

๖๑.

61.

‘‘ปญฺญา เจว สติ จาปิ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส;

“智慧と正念、そして名色（心身の現象）について、尊者よ。”

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ’’.

“お尋ねします、これらはどこで滅び尽きるのですか。それを私に説いてください。”

๖๒.

62.

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ’’.

“アジタよ、あなたが尋ねたその質問に答えよう。名色（心身）が余すところなく滅びる場所。識の消滅によって、そこでこれら（名色、智慧、正念）は滅びるのである。”

๖๓.

63.

‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริส’’.

“真理を究めた人々（無学聖者）や、ここで修行中の多くの学人（有学聖者）について。賢明なる方（仏陀）よ、お尋ねします。彼らの処世（振る舞い）を私に説いてください。”

๖๔.

64.

‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

“諸々の欲に執着せず、心を濁らせることなく、あらゆる法に巧みであり、正念を保つ修行者（比丘）として遊行すべきである。”

อชิตมาณวปุจฺฉา ปฐมา.

学人アジタの質問（第一）は終わった。

๒. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉา

2. 学人ティッサ・メッテイヤの質問

๖๕.

65.

‘‘โกธ [Pg.7] สนฺตุสิโต โลเก, [อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย]กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา;

โก อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ ;

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ, โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

“この世で誰が満ち足りているのですか”と尊者ティッサ・メッテイヤは尋ねた。“誰に動揺（渇愛や見解による揺らぎ）がないのですか。誰が両極を智慧で知って、中間にあっても執着しないのですか。誰を偉大な人（大士）と呼びますか。誰がこの世で縫合者（渇愛）を超え去ったのですか。”

๖๖.

66.

‘‘กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา, [เมตฺเตยฺยาติ ภควา]วีตตณฺโห สทา สโต;

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ, ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.

“メッテイヤよ”と世尊は言われた。“諸々の欲に対して梵行（清浄な修行）を修め、渇愛を離れ、常に正念を保ち、よく考察して静まりきった修行者（比丘）、その人に動揺はない。”

๖๗.

67.

‘‘โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ, โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

“彼は両極を智慧によって知り、中間にあっても執着することがない。彼こそを私は‘偉大な人（大士）’と呼ぶ。彼はこの世で縫合者（渇愛）を超え去ったのである。”

ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉา ทุติยา.

学人ティッサ・メッテイヤの質問（第二）は終わった。

๓. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉา

3. 学人プンナカの質問

๖๘.

68.

‘‘อเนชํ มูลทสฺสาวึ, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา, ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

“（渇愛がなく）揺らぐことのない、根本を見極めた方（仏陀）のもとへ、私は質問を持って参りました”と尊者プンナカは言った。“この世の多くの仙人、人間、王族、バラモンたちは、何を頼りにして神々のために諸々の供儀（祭祀）を執り行ったのでしょうか。世尊よ、そのことを私に説いてください。”

๖๙.

69.

‘‘เย เกจิเม อิสโย มนุชา, [ปุณฺณกาติ ภควา]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ;

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ’’.

“プンナカよ、この世の仙人、人間、王族、バラモンたちが神々のために諸々の供儀を執り行ったのは、現在の生（人間としての生存など）を渇望したからである。彼らは老いを免れない生を拠り所として供儀を行ったのだ。”

๗๐.

70.

‘‘เย [Pg.8] เกจิเม อิสโย มนุชา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา;

อตารุํ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

“世尊よ、それら多くの仙人、人間、王族、バラモンたちは、供儀の道において怠ることなく励みましたが、果たして彼らは生と老いを超えられたのでしょうか。尊者よ、そのことを私に説いてください。”

๗๑.

71.

‘‘อาสีสนฺติ โถมยนฺติ, อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ;

[ปุณฺณกาติ ภควา]กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ, เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา;

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ’’.

“彼らは（結果を）望み、供儀を讃え、唱え、献じ、利益を求めて諸々の欲を祈念している。供儀に熱心な彼らは、生存への執着（有愛）に染まっており、生と老いを超えることはできなかったと私は言う。”

๗๒.

72.

‘‘เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

“もし供儀に熱心な彼らが、その供儀によっても生と老いを超えられなかったのであれば、尊者よ、神々と人間の世界において、いったい誰が生と老いを超えたのでしょうか。世尊よ、そのことを私に説いてください。”

๗๓.

73.

‘‘สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ, [ปุณฺณกาติ ภควา]ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

“世の中の（自他の）高低をよく考察し、この世のどこにあっても動揺（揺らぎ）のない人、静まり、煩悩の煙がなく、苦しみなく、望みのない人、その人こそが生と老いを超えたのであると、私は言う。”

ปุณฺณกมาณวปุจฺฉา ตติยา.

学人プンナカの質問（第三）は終わった。

๔. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉา

4. 学人メッタグーの質問

๗๔.

74.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู]มญฺญามิ ตํ เวทคุํ ภาวิตตฺตํ;

กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา’’.

“世尊よ、お尋ねします、私に説いてください”と尊者メッタグーは言った。“私はあなたを、知識を究めた方、修行を完成された方であると拝見しております。この世にある多種多様な苦しみは、いったいどこから生じるのですか。”

๗๕.

75.

‘‘ทุกฺขสฺส [Pg.9] เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ;

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา.

“メッタグーよ、あなたは私に苦しみの根源について尋ねた。知る者として、それをあなたに説こう。この世にある多種多様な苦しみは、依拠（執着の対象、ウパディ）を縁として生じるのである。”

๗๖.

76.

‘‘โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ, ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท;

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา, ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี’’.

“実に、無知な者は依拠（執着の対象）を作り出し、愚かさゆえに繰り返し苦しみに遭遇する。ゆえに、知恵ある者は、それが苦しみの生じる原因であると見極めて、依拠（執着の対象）を作ってはならない。”

๗๗.

77.

‘‘ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ;

‘กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ’;

ตํ เม มุนิ สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’.

“世尊よ、私たちが尋ねたことについて、あなたは答えてくださいました。さらに別のことをお尋ねします。さあ、それを語ってください。賢者たちはどのようにして、激流（暴流）を、また生と老と悲しみと嘆きを乗り越えるのでしょうか。聖者（牟尼）よ、それを私によく解き明かしてください。まさに、あなたはこの真理（法）を知っておられるからです。”

๗๘.

78.

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ, [เมตฺตคูติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

“メッタグーよ（と世尊は言われた）、私はあなたに、伝聞によらず、この現世において自ら悟るべき真理（法）を説き明かしましょう。それを知って、正念をもって歩む者は、世の中の執着（煩悩の網）を乗り越えることができるのです。”

๗๙.

79.

‘‘ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

“大聖者よ、私はその至高の真理（法）を歓喜いたします。それを知って、正念をもって歩む者は、世の中の執着を乗り越えることができるのですね。”

๘๐.

80.

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ.

“メッタグーよ（と世尊は言われた）、あなたが上、下、横、あるいは中間に知る、いかなるものについても、それらに対する歓喜（執着）と執着の拠り所を退けなさい。それによって、（業を形成する）識が生存の迷いに留まることのないようにしなさい。”

๘๑.

81.

‘‘เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต, ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ;

ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ’’.

“このように住み、正念をもって、不放逸に、我がものとする思いを捨てて歩む比丘は、賢者として、生と老と悲しみと嘆きを、まさにこの現世において知って、苦しみを捨て去るべきです。”

๘๒.

82.

‘‘เอตาภินนฺทามิ [Pg.10] วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“大聖者のそのお言葉を、私は歓喜いたします。ゴータマ（世尊）よ、煩悩の依り所のない境地（涅槃）が実に見事に説かれました。世尊は確かに苦しみを捨て去られました。まさに、あなたはこの真理を知っておられるからです。”

๘๓.

83.

‘‘เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ, เย ตฺวํ มุนิ อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค, อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย’’.

“聖者よ、あなたが絶えず教誡される人々もまた、必ずや苦しみを捨て去ることでしょう。それゆえ、偉大なる御方（ナーガ）にお会いして、私は敬意を表します。願わくは世尊が、私をも絶えず教誡してくださいますように。”

๘๔.

84.

‘‘ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ;

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข.

“何ものも持たず（無所有）、欲の生存に執着しない、真の明知に達したバラモンであると認められる人は、実にこの激流を渡り終えた人です。彼は彼岸に達し、心の荒廃（棘）もなく、疑いもありません。”

๘๕.

85.

‘‘วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ, ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช;

โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

“この世において、明知に達した賢者は、諸々の生存に対するこの執着を捨て去り、渇愛を離れ、苦悩なく、期待もありません。その人は生と老を乗り越えたのだ、と私は説きます。”

เมตฺตคูมาณวปุจฺฉา จตุตฺถี.

メッタグー学徒の問い（第四）が完結した。

๕. โธตกมาณวปุจฺฉา

5. ドータカ学徒の問い

๘๖.

86.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา โธตโก]วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ;

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน’’.

“世尊よ、あなたにお尋ねします。それについてお答えください（と尊者ドータカは言った）。大聖者よ、私はあなたの言葉を熱望しています。あなたの御声を聞いて、自分自身の平安（涅槃）のために修行に励みたいのです。”

๘๗.

87.

‘‘เตนหาตปฺปํ กโรหิ, [โธตกาติ ภควา]อิเธว นิปโก สโต;

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน’’.

“ドータカよ（と世尊は言われた）、それならば、まさにこの現世において、賢明に、かつ正念をもって熱意を出しなさい。ここから発せられる（私の）教えの声を聞いて、自分自身の平安（涅槃）のために修行に励みなさい。”

๘๘.

88.

‘‘ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก, อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ, ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหิ’’.

“私は、神々と人間の世界において、何ものも持たずに行じているバラモンを拝見しております。遍く見る眼を持つ御方（普眼者）よ、あなたに敬意を表します。シャカ族の聖者よ、私を諸々の疑念から解き放ってください。”

๘๙.

89.

‘‘นาหํ [Pg.11] สหิสฺสามิ ปโมจนาย, กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก;

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อภิชานมาโน, เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสิ’’.

“ドータカよ、私はこの世のいかなる疑念を抱く者をも、解き放つことはできません。しかし、あなたが最も優れた真理（法）を正しく知るならば、それによってあなたはこの激流を渡ることができるでしょう。”

๙๐.

90.

‘‘อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโน, วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน, อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยํ’’.

“尊い御方よ、どうか憐れみをもって教えを授けてください。遠離の法（涅槃）を私が知ることができるように。私が虚空のように執着なく、この現世において安らかに、何ものにも頼らずに歩むことができるように。”

๙๑.

91.

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

“ドータカよ（と世尊は言われた）、私はあなたに、伝聞によらず、この現世において自ら悟るべき静寂（涅槃）を説き明かしましょう。それを知って、正念をもって歩む者は、世の中の執着を乗り越えることができるのです。”

๙๒.

92.

‘‘ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

“大聖者よ、私はその至高の静寂を歓喜いたします。それを知って、正念をもって歩む者は、世の中の執着を乗り越えることができるのですね。”

๙๓.

93.

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก, ภวาภวาย มากาสิ ตณฺห’’นฺติ.

“ドータカよ（と世尊は言われた）、あなたが上、下、横、あるいは中間に知る、いかなるものについても、それを世における‘執着の絆’であると知って、再びの生存のために渇愛を起こしてはなりません。”

โธตกมาณวปุจฺฉา ปญฺจมี.

ドータカ学徒の問い（第五）が完結した。

๖. อุปสีวมาณวปุจฺฉา

6. ウパシーヴァ学徒の問い

๙๔.

94.

‘‘เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ;

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ, ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํ’’.

“シャカ族の御方よ、私一人では、何ものにも頼らずにこの巨大な激流を渡ることはできません（と尊者ウパシーヴァは言った）。遍く見る眼を持つ御方よ、私が何に頼ればこの激流を渡ることができるのか、その拠り所（所縁）を教えてください。”

๙๕.

95.

‘‘อากิญฺจญฺญํ [Pg.12] เปกฺขมาโน สติมา, [อุปสีวาติ ภควา]นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ;

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ, ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺส’’.

“ウパシーヴァよ（と世尊は言われた）、無所有（何ものもない）という境地を観じ、正念を保ち、‘何ものも存在しない’という境地に拠って、激流を渡りなさい。諸々の欲を捨て去り、諸々の議論を離れて、夜も昼も絶えず渇愛の滅尽（涅槃）を観じなさい。”

๙๖.

96.

‘‘สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต, ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี’’.

“あらゆる欲に対する貪欲を離れ、他の境地を捨てて無所有の境地に拠り、最上の想（想の解脱）において解脱した人は、そこに留まり、退くことがないのでしょうか（と尊者ウパシーヴァは尋ねた）。”

๙๗.

97.

‘‘สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อุปสีวาติ ภควา]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต, ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี’’.

“ウパシーヴァよ（と世尊は言われた）、あらゆる欲に対する貪欲を離れ、他の境地を捨てて無所有の境地に拠り、最上の想において解脱した人は、そこに留まり、退くことはありません。”

๙๘.

98.

‘‘ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี, ปูคมฺปิ วสฺสานํ สมนฺตจกฺขุ;

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส’’.

“遍く見る眼を持つ御方よ、もしその人が何年もの間、そこに留まって退くことがないならば、彼はまさにその場所で冷然（清涼）となり、解脱するのでしょうか。そのような人の識は消滅するのでしょうか。”

๙๙.

99.

‘‘อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, [อุปสีวาติ ภควา]อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต, อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ’’.

“ウパシーヴァよ（と世尊は言われた）、火の炎が風の勢いで吹き消されたとき、消滅して、もはや名指されることがないように、そのように聖者は名身（精神的な諸機能）から解き放たれ、消滅して、もはや名指されることがないのです。”

๑๐๐.

100.

‘‘อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค;

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’.

“消滅したその人は、存在しなくなったのでしょうか。それとも永遠に安らか（無病）で存在し続けているのでしょうか。聖者よ、それを私によく解き明かしてください。まさに、あなたはこの真理を知っておられるからです。”

๑๐๑.

101.

‘‘อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, [อุปสีวาติ ภควา]เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ;

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ, สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ’’ติ.

“ウパシーヴァよ（と世尊は言われた）、消滅した者には、それを測る基準（尺度）が存在しません。彼を表現するための拠り所が、もはや存在しないのです。あらゆる諸法が根絶されたとき、あらゆる言葉の道（表現の道）もまた、すべて根絶されるのです。”

อุปสีวมาณวปุจฺฉา ฉฏฺฐี.

ウパシーヴァ学徒の問い（第六）が完結した。

๗. นนฺทมาณวปุจฺฉา

7. ナンダ学人の問い

๑๐๒.

102.

‘‘สนฺติ [Pg.13] โลเก มุนโย, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ;

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ, อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ’’.

“世の中に賢者（ムニ）たちがいると、人々は語ります。尊者ナンダは尋ねました。それはどういうことでしょうか。智慧を具えているから彼らを賢者と呼ぶのでしょうか、あるいは生き方を具えているから彼らを賢者と言うのでしょうか”

๑๐๓.

103.

‘‘น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน, มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ;

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ’’.

“ナンダよ、この世の賢明な人々は、見解や伝承や智慧によって賢者であるとは言わない。軍勢（煩悩の軍）を打ち破り、苦悩なく、望みなく、そのように歩む者たちを、わたしは賢者と呼ぶ”

๑๐๔.

104.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ,อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา,อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

“尊者ナンダは言いました。ここにいるこれらの沙門やバラモンたちは、見たことや聞いたことによって清浄を説き、戒律や誓戒によって清浄を説き、あるいは様々な方法によって清浄を説いています。世尊よ、彼らはその修行の道において自制して歩み、生と老いを乗り越えたのでしょうか。尊師よ、私はそれを尋ねます。世尊、私にそのことを説いてください”

๑๐๕.

105.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ, นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ’’.

“世尊は答えられました。ナンダよ、ここにいるこれらの沙門やバラモンたちが、見たことや聞いたこと、あるいは戒律や誓戒、様々な方法によって清浄を説くとしても、彼らがそこでいかに自制して修行に励もうとも、彼らは生と老いを乗り越えてはいないと、わたしは説く”

๑๐๖.

106.

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

เต เจ มุนิ พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ, อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก;

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ’’.

“尊者ナンダは尋ねました。もし、それらの人々を‘暴流（オガ）を乗り越えていない’と賢者が仰るのなら、では、神々と人間の世界において、一体誰が生と老いを乗り越えたのでしょうか。尊師よ、私はそれを尋ねます。世尊、私にそのことを説いてください”

๑๐๗.

107.

‘‘นาหํ [Pg.14] สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ;

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ’’.

“世尊は答えられました。ナンダよ、わたしはすべての沙門やバラモンが生と老いに閉ざされていると言うのではない。この世で、見られたもの、聞かれたもの、考えられたもの、あるいは戒律や誓戒のすべてを捨て去り、また様々な（執着を）すべて捨て去り、渇愛を遍く知って煩悩のない者、それらの人々こそが暴流を乗り越えた者であると、わたしは説く”

๑๐๘.

108.

‘‘เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ;

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมี’’ติ.

“ナンダは言いました。私は大仙（世尊）のこのお言葉を歓喜いたします。ゴータマ尊は、執着なき境地（涅槃）を実に見事に説かれました。この世で、見られたもの、聞かれたもの、考えられたもの、あるいは戒律や誓戒のすべてを捨て去り、また様々な（執着を）すべて捨て去り、渇愛を遍く知って煩悩のない者、私もまた、彼らを暴流を乗り越えた者であると称えます。このように、大仙（世尊）のこの言葉を歓喜いたします”

นนฺทมาณวปุจฺฉา สตฺตมา.

ナンダ学人の問い、第七（終了）。

๘. เหมกมาณวปุจฺฉา

8. ヘーマカ学人の問い

๑๐๙.

109.

‘‘เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ, [อิจฺจายสฺมา เหมโก]หุรํ โคตมสาสนา;

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ, สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ;

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ, นาหํ ตตฺถ อภิรมึ.

“尊者ヘーマカは尋ねました。ゴータマ尊の教えより以前に、私に説いてくれた人々は、‘かつてこうであった、将来こうなるであろう’と言いました。それらはすべて‘こうであったという伝聞’にすぎず、すべては思索を増大させるだけのものでした。私はそれらを喜びませんでした”

๑๑๐.

110.

‘‘ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ, ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ’’.

“賢者（世尊）よ、私に渇愛を根絶する法を説いてください。それを知って、正念をもって歩むならば、世の中の執着（渇愛）を乗り越えることができるような、そのような法を私に説いてください”

๑๑๑.

111.

‘‘อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ, ปิยรูเปสุ เหมก;

ฉนฺทราควิโนทนํ, นิพฺพานปทมจฺจุตํ.

“世尊は答えられました。ヘーマカよ、この世で見られ、聞かれ、考えられ、認識された、愛好すべきものごとに対して、欲情（欲貪）を払い除くこと。これが、不変の涅槃の境地である”

๑๑๒.

112.

‘‘เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

อุปสนฺตา จ เต สทา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“これを知って、正念を保ち、現世において煩悩を滅尽して静まり、常に平安である人々は、世の中の執着（渇愛）を乗り越えたのである”

เหมกมาณวปุจฺฉา อฏฺฐมา.

ヘーマカ学人の問い、第八（終了）。

๙. โตเทยฺยมาณวปุจฺฉา

9. トーデイヤ学人の問い

๑๑๓.

113.

‘‘ยสฺมึ [Pg.15] กามา น วสนฺติ, [อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส’’.

“尊者トーデイヤは尋ねました。諸々の欲が住み着かず、渇愛が存在せず、疑念を乗り越えた人、そのような人の解脱はどのようなものでしょうか”

๑๑๔.

114.

‘‘ยสฺมึ กามา น วสนฺติ, [โตเทยฺยาติ ภควา]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร’’.

“世尊は答えられました。トーデイヤよ、諸々の欲が住み着かず、渇愛が存在せず、疑念を乗り越えた人、そのような人の解脱に、さらに他になすべきことはない”

๑๑๕.

115.

‘‘นิราสโส โส อุท อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี;

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ, ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขุ’’.

“トーデイヤは尋ねました。その人は望みがないのでしょうか、それとも望みを持っているのでしょうか。その人は智慧を具えているのでしょうか、それとも智慧によって妄想を企てているのでしょうか。普眼を持つ方（世尊）よ、私がその賢者を理解できるように、その賢者について私に説明してください”

๑๑๖.

116.

‘‘นิราสโส โส น จ อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี;

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺต’’นฺติ.

“世尊は答えられました。その人は望みがなく、望みを持つこともない。その人は智慧を具えており、智慧によって妄想を企てることもない。トーデイヤよ、このように賢者を知れ。何ものにも執着せず、欲の世界に囚われない人を”

โตเทยฺยมาณวปุจฺฉา นวมา.

トーデイヤ学人の問い、第九（終了）。

๑๐. กปฺปมาณวปุจฺฉา

10. カッパ学人の問い

๑๑๗.

117.

‘‘มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [อิจฺจายสฺมา กปฺโป]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส;

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ, ยถายิทํ นาปรํ สิยา’’.

“尊者カッパは尋ねました。恐ろしい暴流が湧き起こり、そのただなかに留まっている、老いと死に圧倒された人々のために、尊師よ、島（依り所）を説いてください。この苦しみが二度と起こらないような、そのような島を私に説いてください”

๑๑๘.

118.

‘‘มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [กปฺปาติ ภควา]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต.

“世尊は答えられました。カッパよ、暴流が湧き起こり、そのただなかに留まっている、老いと死に圧倒された人々のための島を、あなたに説こう”

๑๑๙.

119.

‘‘อกิญฺจนํ [Pg.16] อนาทานํ, เอตํ ทีปํ อนาปรํ;

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ, ชรามจฺจุปริกฺขยํ.

“何ものにも執着せず、何も執受することのない、他に代わるもののない島、それをわたしは‘涅槃’と呼ぶ。それは老いと死の滅尽である”

๑๒๐.

120.

‘‘เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

น เต มารวสานุคา, น เต มารสฺส ปฏฺฐคู’’ติ.

“これを知って、正念を保ち、現世において煩悩を滅尽した人々は、悪魔（マーラ）の支配に服することなく、悪魔の従者となることもない”

กปฺปมาณวปุจฺฉา ทสมา.

カッパ学人の問い、第十（終了）。

๑๑. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉา

11. ジャトゥカンニ学人の問い

๑๒๑.

121.

‘‘สุตฺวานหํ วีรมกามกามึ, [อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ]โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ;

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต, ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“尊者ジャトゥカンニは尋ねました。勇猛にして欲のない、暴流を乗り越えられた方のことを聞き、私は欲のない方に尋ねるために参りました。一切を知る眼を持つ方よ、ありのままに、安らぎの境地を私に説いてください。世尊よ、それを私に説いてください”

๑๒๒.

122.

‘‘ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ, อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสา;

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺญ, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ’’.

“世尊は諸々の欲を克服して歩まれます。あたかも光り輝く太陽がその輝きによって大地を圧倒するように。広大な智慧を持つ方よ、浅薄な智慧しか持たない私に、この世で生と老いを捨てるために知るべき法を説き示してください”

๑๒๓.

123.

‘‘กาเมสุ วินย เคธํ, [ชตุกณฺณีติ ภควา]เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา, มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนํ.

“ジャトゥカンニよ”と世尊は仰せられた。“出離（涅槃）を安穏なものと見て、諸々の欲における執着を除きなさい。執着したものであれ、あるいは（内なる処などの）執着していないものであれ、あなたにいかなる煩悩もあってはならない。”

๑๒๔.

124.

‘‘ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ, ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ;

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ, อุปสนฺโต จริสฺสสิ.

“過去にあるもの（過去を縁として生じる煩悩）を枯らしなさい。未来においてあなたに執着（煩悩）があってはならない。もし現在において（五蘊を）握らなければ、安らかに歩むであろう。”

๑๒๕.

125.

‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมึ, วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ;

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ, เยหิ มจฺจุวสํ วเช’’ติ.

“バラモンよ、名色（身心）のすべてにおいて貪欲を離れた者には、死の支配下へと至らせる諸々の漏（煩悩）は全く存在しない。”と世尊は答えられた。

ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉา เอกาทสมา.

ジャトゥカンニ学徒の質問、第十一（終了）。

๑๒. ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉา

12. バドラーヴダ学徒の質問

๑๒๖.

126.

‘‘โอกญฺชหํ [Pg.17] ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ, [อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ]นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ;

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ, สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต.

尊者バドラーヴダは言った。“執着を捨て、渇愛を断ち、動揺することなく、歓喜を捨て、激流を渡り、解脱し、妄想を捨てた賢者（世尊）に切に願います。阿羅漢（世尊）の御言葉を聞いて、ここ（パサーナカ霊廟）から多くの人々が各地へと去って行くことでしょう。”

๑๒๗.

127.

‘‘นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา,ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา;

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’.

“諸国から様々な人々が集まり、英雄（あなた）の力強い言葉を待ち望んでいます。彼らに正しく説き明かしてください。まことに、あなたはこの法をありのままに知っておられるからです。”

๑๒๘.

128.

‘‘อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ, [ภทฺราวุธาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ, เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ.

“バドラーヴダよ”と世尊は仰せられた。“上（未来）においても、下（過去）においても、横においても、あるいは中間（現在）においても、執着を伴う渇愛をすべて除きなさい。この世において、人々が何であれ執着するならば、まさにその執着によって死魔（マーラ）は人につきまとうのである。”

๑๒๙.

129.

‘‘ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ, ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก;

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺต’’นฺติ.

“それゆえ、この事理を知り、あらゆる世界において、比丘は念（おも）いを整えて、いかなるものも執着してはならない。‘この人々は、執着するものに縛られ、死の領域に囚われている’と観察して、（執着を離れるべきである）。”と世尊は仰せられた。

ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉา ทฺวาทสมา.

バドラーヴダ学徒の質問、第十二（終了）。

๑๓. อุทยมาณวปุจฺฉา

13. ウダヤ学徒の質問

๑๓๐.

130.

‘‘ฌายึ วิรชมาสีนํ, [อิจฺจายสฺมา อุทโย]กตกิจฺจํ อนาสวํ;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ, อวิชฺชาย ปเภทนํ’’.

尊者ウダヤは言った。“静慮（禅定）を実修し、汚れを離れ、安座し、なすべきことをなし終え、煩悩なく、あらゆる法の彼岸に達したお方に、質問をもって参りました。無明を打ち破る、智による解脱を説いてください。”

๑๓๑.

131.

‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ, [อุทยาติ ภควา]โทมนสฺสาน จูภยํ;

ถินสฺส จ ปนูทนํ, กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ.

“ウダヤよ”と世尊は仰せられた。“欲情を捨てること、憂いを捨てること、その両者を捨てること、そして、惛沈（眠気）を払い、後悔（後悔）を退けることである。”

๑๓๒.

132.

‘‘อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ[Pg.18], ธมฺมตกฺกปุเรชวํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ, อวิชฺชาย ปเภทนํ’’.

“捨（ウペッカー）と念（サティ）によって清められ、法への思惟を先行させた（第四禅に基づく）、無明を打ち破る智による解脱を、わたしは説くのである。”と世尊は答えられた。

๑๓๓.

133.

‘‘กึสุ สํโยชโน โลโก, กึสุ ตสฺส วิจารณํ;

กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ’’.

ウダヤは問うた。“世界は何に縛られているのですか。その彷徨（歩み）は何によるのですか。何を捨てることによって、涅槃と言われるのですか。”

๑๓๔.

134.

‘‘นนฺทิสํโยชโน โลโก, วิตกฺกสฺส วิจารณํ;

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ’’.

世尊は答えられた。“世界は歓喜（渇愛）に縛られている。思惟がその彷徨（歩み）である。渇愛を捨てることによって、涅槃と言われる。”

๑๓๕.

135.

‘‘กถํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ;

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺม, ตํ สุโณม วโจ ตว’’.

“いかに念（おも）いをもって歩む者に、識（ヴィニャーナ）は滅びるのでしょうか。世尊に問うために参りました。その御言葉を承りたいのです。”

๑๓๖.

136.

‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เวทนํ นาภินนฺทโต;

เอวํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

“内においても外においても、受（感覚）を喜ばない者、そのように念（おも）いをもって歩む者に、識は滅びるのである。”と世尊は仰せられた。

อุทยมาณวปุจฺฉา เตรสมา.

ウダヤ学徒の質問、第十三（終了）。

๑๔. โปสาลมาณวปุจฺฉา

14. ポーサーラ学徒の質問

๑๓๗.

137.

‘‘โย อตีตํ อาทิสติ, [อิจฺจายสฺมา โปสาโล]อเนโช ฉินฺนสํสโย;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

尊者ポーサーラは言った。“過去（の生涯）を説き明かし、揺らぐことなく、疑いを断ち、あらゆる法の彼岸に達したお方に、質問をもって参りました。”

๑๓๘.

138.

‘‘วิภูตรูปสญฺญิสฺส, สพฺพกายปฺปหายิโน;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต;

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ, กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ’’.

“色界の想を完全に離れ、すべての色身を捨て、‘何も存在しない’と見る者（無所有処に至った者）の知恵について、釈迦族の聖者にお尋ねします。そのような人はどのように導かれるべき（阿羅漢果へ進むべき）なのでしょうか。”

๑๓๙.

139.

‘‘วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, [โปสาลาติ ภควา]อภิชานํ ตถาคโต;

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ, วิมุตฺตํ ตปฺปรายณํ.

“ポーサーラよ”と世尊は仰せられた。“如来は、すべての識の住処を詳しく知っており、（無所有処などの定に）留まっている者、それに専念して解脱を求めている者を知っている。”

๑๔๐.

140.

‘‘อากิญฺจญฺญสมฺภวํ ญตฺวา, นนฺที สํโยชนํ อิติ;

เอวเมตํ อภิญฺญาย, ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ;

เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส, พฺราหฺมณสฺส วุสีมโต’’ติ.

“‘無所有処を生じさせるもの（行）’を知り、‘歓喜（渇愛）は縛りである’と知って、そのようにこれを（智をもって）知り、その上でそこで（無常として）観察しなさい。そのように（阿羅漢果に至って）梵行を完成させたバラモンの知恵こそが、真実のものである。”と世尊は答えられた。

โปสาลมาณวปุจฺฉา จุทฺทสมา.

ポーサーラ学徒の質問、第十四（終了）。

๑๕. โมฆราชมาณวปุจฺฉา

15. モーガラージャ学徒の質問

๑๔๑.

141.

‘‘ทฺวาหํ [Pg.19] สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา โมฆราชา]น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา;

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตํ.

尊者モーガラージャは言った。“釈迦族の聖者よ、私はすでに二度お尋ねしましたが、眼あるお方は答えてくださいませんでした。しかし‘天の仙人（世尊）は、三度目の問いには答えてくださる’と聞いております。”

๑๔๒.

142.

‘‘อยํ โลโก ปโร โลโก, พฺรหฺมโลโก สเทวโก;

ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาติ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“この世界、他世、そして神々や梵天の世界を、誉れ高きゴータマ（世尊）は見通しておられます。しかし、衆生はあなたが（ありのままに）見ておられる世界を正しく知ることができません。”

๑๔๓.

143.

‘‘เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสติ’’.

“このように最勝の真理を見られたお方に、質問をもって参りました。いかなるあり方で世界を観察する者を、死王は見ることができないのでしょうか。”

๑๔๔.

144.

‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ.

“モーガラージャよ、常に念（おも）いをもって、世界を空（くう）であると観察しなさい。我が身という見解（自我見）を根こそぎにすれば、そのようにして死を越えることができる。このように世界を観察する者を、死王は見ることができないのである。”と世尊は答えられた。

โมฆราชมาณวปุจฺฉา ปนฺนรสมา.

モーガラージャ尊者の問い、第十五（完結）。

๑๖. ปิงฺคิยมาณวปุจฺฉา

16. ピンギヤ尊者の問い。

๑๔๕.

145.

‘‘ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ;

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ’’.

“（尊者ピンギヤが言いました）‘私は老い、力なく、血色も衰えています。眼は清らかではなく、耳もよく聞こえません。私が無知なまま、途中で死んでしまうことがないように。この世で生と老いを見捨てるための、私が知るべき法を説いてください。’”

๑๔๖.

146.

‘‘ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวาย’’.

“（世尊が言いました）‘ピンギヤよ、人々が諸々の形態（色）によって悩み苦しんでいるのを見て、放逸な人々は諸々の形態（色）によって損なわれている。それゆえ、ピンギヤよ、汝は怠ることなく、再び生を受けることのないよう、形態（色）への執着を捨て去るがよい。’”

๑๔๗.

147.

‘‘ทิสา [Pg.20] จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย;

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจนมตฺถิ โลเก;

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ, ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ’’.

“‘四方、四維（斜め）、上下の十方において、この世であなた様が見ず、聞かず、感ぜず、また知ることのないものは何もありません。この世で生と老いを見捨てるための、私が知るべき法を説いてください。’”

๑๔๘.

148.

‘‘ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

“（世尊が言いました）‘渇愛に支配され、老いに圧倒され、苦悩が生じている人々を見て、それゆえ、ピンギヤよ、汝は怠ることなく、再び生を受けることのないよう、渇愛を捨て去るがよい。’”

ปิงฺคิยมาณวปุจฺฉา โสฬสมา.

ピンギヤ尊者の問い、第十六（完結）。

๑๗. ปารายนตฺถุติคาถา

17. 彼岸への道（パーラーヤナ）の讃嘆の偈。

อิทมโวจ [Pg.21] ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสิ. เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ‘‘ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมา’’ติ – ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ปารายนนฺเตว อธิวจนํ.

世尊がマガダ国のパーサーナカ・チェーティヤ（岩の霊場）に滞在しておられたとき、仕えていた十六人のバラモンたちの求めに応じて、問われるたびに質問に答えられた。もし一つ一つの質問の意味を知り、法を知って、法にかなった実践（法随法行）をするならば、老いと死の彼岸に行くだろう。これらの法は彼岸へ行くためのものである。それゆえ、この法門には‘パーラーヤナ（彼岸への道）’という名称がある。

๑๔๙.

149.

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู;

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก.

アジタ、ティッサ・メッテイヤ、プンナカ、メッタグー、ドータカ、ウパシーヴァ、ナンダ、ヘーマカ。

๑๕๐.

150.

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต;

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

トーデイヤとカッパの二人、賢者ジャトゥカンニ、バドラーヴダ、ウダーヤ、そしてバラモンのポーサーラ、知恵あるモーガラージャ、そして大仙人ピンギヤ。

๑๕๑.

151.

เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสึ;

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเห, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ.

これらの人々は、優れた行いを具えた仙人である仏陀のもとに参じた。深遠な問いを携えて、最高の仏陀のもとに近づいた。

๑๕๒.

152.

เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ, ปญฺเห ปุฏฺโฐ ยถาตถํ;

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ.

仏陀は彼らに、問われた通りに真実を答えられた。聖者（仏陀）は質問への回答によって、バラモンたちを満足させた。

๑๕๓.

153.

เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

พฺรหฺมจริยมจรึสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก.

眼ある方、太陽の親族である仏陀によって満足させられた彼らは、勝れた智慧を持つ方の御もとで清らかな修行（梵行）に励んだ。

๑๕๔.

154.

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉ ปารํ อปารโต.

一つ一つの質問に対して仏陀が説かれた通りに、そのように実践する者は、此岸から彼岸へと行くだろう。

๑๕๕.

155.

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ;

มคฺโค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิติ.

至高の道を修めて、此岸から彼岸へと行くだろう。その道は彼岸へ行くための道である。それゆえ、‘パーラーヤナ（彼岸への道）’と呼ばれる。

๑๘. ปารายนานุคีติคาถา

18. パーラーヤナの唱和の偈。

๑๕๖.

156.

‘‘ปารายนมนุคายิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ, วิมโล ภูริเมธโส;

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค, กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ.

“（尊者ピンギヤが言いました）‘私はパーラーヤナ（彼岸への道）を唱和しましょう。汚れなく、広大な智慧を持ち、欲がなく、煩悩を滅した高潔な方（龍）であるあの方は、自ら見た通りに説かれました。どうしてあの方が偽りを言うことがありましょうか。’”

๑๕๗.

157.

‘‘ปหีนมลโมหสฺส, มานมกฺขปฺปหายิโน;

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิรํ วณฺณูปสญฺหิตํ.

“‘汚れと迷いを捨て、高慢と偽善を捨て去った方の、称賛に満ちた言葉を、さあ、私は語りましょう。’”

๑๕๘.

158.

‘‘ตโมนุโท [Pg.22] พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม.

“‘暗闇を払い、あまねく見る眼を持ち、世界の終極に達し、あらゆる生存を超え、汚れがなく、あらゆる苦しみを捨て去り、仏陀という真実の名を持つ方に、バラモンよ、私は仕えているのです。’”

๑๕๙.

159.

‘‘ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย;

เอวมฺปหํ อปฺปทสฺเส ปหาย, มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต.

“‘鳥が実の少ない林を捨てて、実の豊かな森に住むように、私もまた見識の狭い人々を捨てて、白鳥が大いなる湖に至るように、今、仏陀のもとに辿り着いたのです。’”

๑๖๐.

160.

‘‘เยเม ปุพฺเพ วิยากํสุ, หุรํ โคตมสาสนา;

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ;

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ, สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ.

“‘ゴータマ（仏陀）の教え以外のところで、以前に私に語った人々は、“こうであった、こうなるであろう”と言いました。それはすべて伝聞にすぎず、すべて憶測を増長させるものでした。’”

๑๖๑.

161.

‘‘เอโก ตมนุทาสิโน, ชุติมา โส ปภงฺกโร;

โคตโม ภูริปญฺญาโณ, โคตโม ภูริเมธโส.

“‘あの方、ゴータマは唯一人、暗闇を払い、輝きを放ち、光を作る方です。広大な智慧を持ち、広大な知性を持っておられます。’”

๑๖๒.

162.

‘‘โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ’’.

“‘あの方は、現世で自ら確認でき、時を置かずに結果をもたらし、渇愛を滅尽し、災いのない法を私に説かれました。その法には、どこにも比類するものがありません。’”

๑๖๓.

163.

‘‘กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

“‘（バーヴァリーが言いました）ピンギヤよ、なぜ汝は、広大な智慧と広大な知性を持つゴータマから、しばしの間でも離れていられるのか。’”

๑๖๔.

164.

‘‘โย เต ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ’’.

“‘汝に、現世で確認でき、時を置かずに結果をもたらし、渇愛を滅尽し、災いのない法を説かれたあの方から。’”

๑๖๕.

165.

‘‘นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

“‘（ピンギヤが言いました）バラモンよ、私は広大な智慧と広大な知性を持つゴータマから、しばしの間も離れることはありません。’”

๑๖๖.

166.

‘‘โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“‘あの方は、現世で確認でき、時を置かずに結果をもたらし、渇愛を滅尽し、災いのない法を私に説かれました。その法には、どこにも比類するものがありません。’”

๑๖๗.

167.

‘‘ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว, รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต.

“‘バラモンよ、私は怠ることなく、夜も昼も、あたかも眼で見ているかのように、心であの方を見ています。’”

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ, เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํ.

“‘私は礼拝しながら夜を過ごします。それゆえ、私はあの方から離れていないと考えているのです。’”

๑๖๘.

168.

‘‘สทฺธา [Pg.23] จ ปีติ จ มโน สติ จ,นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา;

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ, ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิ.

“信仰、喜悦、そして意（こころ）と正念、これらはゴータマの教えから離れることはありません。広大な智慧を持つお方が行かれるいかなる方向へも、私は（心を）向けて敬礼いたします。”

๑๖๙.

169.

‘‘ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส, เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ;

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ, มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต.

“老いさらばえ、力の弱まった私の体は、それゆえにそこ（仏陀の御もと）へ赴くことができません。しかし、私は常に思惟（意向）による歩みによって赴きます。婆羅門よ、私の心は彼（仏陀）と結ばれているのです。”

๑๗๐.

170.

‘‘ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน, ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ;

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ.

“泥の中に横たわり、もがいていた私は、島から島へと漂っていました。その時、激流を渡り、煩悩を滅した正覚者を拝見したのです。”

๑๗๑.

171.

‘‘ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ;

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ, คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ’’.

“ヴァッカリ、バドラーヴダ、そしてアーラヴィーのゴータマが、信仰を解き放って（確信を抱いて解脱に）至ったように、ピンギヤよ、汝も信仰を解き放ちなさい。そうすれば汝は死の領域の彼岸へと至るでしょう”と、世尊は仰せになった。

๑๗๒.

172.

‘‘เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ;

วิวฏฺฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, อขิโล ปฏิภานวา.

“聖者の言葉を聞いて、私はさらにいっそう深く信じ敬います。覆いを取り払われた正覚者は、汚れがなく、優れた弁才を具えておられます。”

๑๗๓.

173.

‘‘อธิเทเว อภิญฺญาย, สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ;

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา, กงฺขีนํ ปฏิชานตํ.

“神々をも超える智慧を悟り、勝れたものも劣ったものも、すべてを知られました。疑念を抱きながら‘自分は知っている’と称する者たちの師（仏陀）は、疑問を終わらせる方です。”

๑๗๔.

174.

‘‘อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ;

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา, เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺต’’นฺติ.

“奪われることなく、揺らぐこともない、比類なき（涅槃）へ、私は確実に向かいます。これについて私に疑いはありません。世尊よ、私をこのように、決定した心（勝解）を持つ者としてお認めください”と、ピンギヤは世尊に申し上げた。

ปารายนานุคีติคาถา นิฏฺฐิตา.

‘パーラーヤナ（彼岸道）’の結びの詩、終わる。第十六の‘ピンギヤ・スッタ（ピンギヤの問い）’終わる。

ปารายนวคฺคนิทฺเทโส

パーラーヤナ・ヴァッガ（彼岸道品）の解説（ニッデーサ）。

๑. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

1. アジタ・マーナヴァ（アジタ学童）の問いの解説。

๑.

1.

เกนสฺสุ [Pg.24] นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภยํ.

“世界は何によって覆われているのですか（とアジタ尊者は問うた）。何ゆえに（智慧が）現れないのですか。何が世界の汚れ（執着）であると説かれますか。世界の大きな恐怖とは何でしょうか。”

เกนสฺสุ นิวุโต โลโกติ. โลโกติ นิรยโลโก ติรจฺฉานโลโก เปตฺติวิสยโลโก มนุสฺสโลโก เทวโลโก ขนฺธโลโก ธาตุโลโก อายตนโลโก อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก เทวโลโก – อยํ วุจฺจติ โลโก. อยํ โลโก เกน อาวุโต นิวุโต โอวุโต ปิหิโต ปฏิจฺฉนฺโน ปฏิกุชฺชิโตติ – เกนสฺสุ นิวุโต โลโก?

“世界は何によって覆われているのか”について。“世界”とは、地獄界、畜生界、餓鬼界、人間界、天界、五蘊界、十八界、十二処、現世、他世、梵天界、天界――これらを世界という。この世界が、何によって妨げられ、覆われ、遮られ、閉ざされ、隠され、伏せられているのか。これが“世界は何によって覆われているのか”の意味である。

อิจฺจายสฺมา อชิโตติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ อายสฺมาติ. อชิโตติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อชิโต.

“とアジタ尊者は”について。“と（iti）”とは、語の連結、結合、句の充足、音節の調和、文字の平滑、語の順序である。“尊者（āyasmā）”とは、親愛の言葉、尊敬の言葉、敬意と服従を込めた呼称である。“アジタ（ajito）”とは、その婆羅門の名前、呼称、仮称、慣用名、名称、名付け、命名、語源、表現、発話である。これが“とアジタ尊者は”の意味である。

เกนสฺสุ นปฺปกาสตีติ เกน โลโก นปฺปกาสติ น ภาสติ น ตปติ น วิโรจติ น ญายติ น ปญฺญายตีติ – เกนสฺสุ นปฺปกาสติ.

“何によって輝かないのか”とは、何によって世界が輝かず、光を放たず、照らさず、際立たず、知られず、判然としないのか、ということである。

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ กึ โลกสฺส เลปนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส. เกน โลโก ลิตฺโต สํลิตฺโต อุปลิตฺโต กิลิฏฺโฐ สํกิลิฏฺโฐ มกฺขิโต สํสฏฺโฐ ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธ, พฺรูสิ อาจิกฺขสิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวรสิ วิภชสิ อุตฺตานีกโรสิ ปกาเสสีติ – กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ.

“何が世界の汚れであると説かれるのか”について。何が世界の塗り付けるもの（汚れ）であり、執着であり、束縛であるのか。何によって世界が苦しめられ、塗られ、汚染され、付着し、汚れ、濁り、まみれ、混ざり、執着し、縛り付けられていると、あなたは言い、教え、示し、確立し、開き、分別し、明らかにし、公開されるのか。これが“何が世界の汚れであると説かれるのか”の意味である。

กึสุ [Pg.25] ตสฺส มหพฺภยนฺติ กึ โลกสฺส ภยํ มหพฺภยํ ปีฬนํ ฆฏฺฏนํ อุปทฺทโว อุปสคฺโคติ – กึสุ ตสฺส มหพฺภยํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“その世界の大きな恐怖とは何か”について。何が世界の恐怖、大きな恐怖、圧迫、衝撃、災厄、障害であると説かれるのか。これが“その世界の大きな恐怖とは何か”の意味である。それゆえ、その婆羅門は次のように言った。

‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]เกนสฺสุ นปฺปกาสติ;

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ, กึสุ ตสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

“世界は何によって覆われているのですか（とアジタ尊者は言った）。何ゆえに（智慧が）現れないのですか。何が世界の汚れであると説かれますか。世界の大きな恐怖とは何でしょうか。”

๒.

2.

อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ.

“アジタよ、世界は無明（むみょう）によって覆われている。貪欲（物惜しみ）と怠慢（放逸）によって輝かない。渇愛（かつあい）が世界の汚れであると私は説く。そして、苦しみが世界の大きな恐怖である”と、世尊は答えられた。

อวิชฺชาย นิวุโต โลโกติ. อวิชฺชาติ ทุกฺเข อญฺญาณํ ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ อปรนฺเต อญฺญาณํ ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ, ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจเวกฺขณกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ, อยํ วุจฺจติ – อวิชฺชา.

“無明によって世界は覆われている”について。“無明”とは、苦（四聖諦の苦）についての無知、苦の集起についての無知、苦の滅尽についての無知、苦の滅尽に至る道についての無知、前際（過去）についての無知、後際（未来）についての無知、前後際についての無知、縁起の法についての無知である。このような、不見、不知、非現観、不覚、不達、不把握、不探究、不観察、不思慮、不直証、愚鈍、愚昧、無智、迷妄、昏迷、困惑、無明の奔流、無明の軛、無明の随眠、無明の纏（てん）、無明の障壁、痴（迷い）、不善根。これを“無明”という。

โลโกติ นิรยโลโก ติรจฺฉานโลโก เปตฺติวิสยโลโก มนุสฺสโลโก เทวโลโก ขนฺธโลโก ธาตุโลโก อายตนโลโก อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก เทวโลโก – อยํ วุจฺจติ โลโก. อยํ โลโก อิมาย อวิชฺชาย อาวุโต นิวุโต โอวุโต ปิหิโต ปฏิจฺฉนฺโน ปฏิกุชฺชิโตติ – อวิชฺชาย นิวุโต โลโก.

“世界”とは、地獄界、畜生界、餓鬼界、人間界、天界、五蘊界、十八界、十二処、現世、他世、梵天界、天界――これらを世界という。この世界が、この無明によって妨げられ、覆われ、遮られ、閉ざされ、隠され、伏せられている。これが“無明によって世界は覆われている”の意味である。

อชิตาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนํ. อปิ จ, ภคฺคราโคติ ภควา; ภคฺคโทโสติ ภควา; ภคฺคโมโหติ [Pg.26] ภควา; ภคฺคมาโนติ ภควา; ภคฺคทิฏฺฐีติ ภควา; ภคฺคกณฺฏโกติ ภควา; ภคฺคกิเลโสติ ภควา; ภชิ วิภชิ ปวิภชิ ธมฺมรตนนฺติ ภควา; ภวานํ อนฺตกโรติ ภควา; ภาวิตกาโย ภาวิตสีโล ภาวิตจิตฺโต ภาวิตปญฺโญติ ภควา; ภชิ วา ภควา อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ ภควา; ภาคี วา ภควา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานนฺติ ภควา; ภาคี วา ภควา อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺส วิมุตฺติรสสฺส อธิสีลสฺส อธิจิตฺตสฺส อธิปญฺญายาติ ภควา; ภาคี วา ภควา จตุนฺนํ ฌานานํ จตุนฺนํ อปฺปมญฺญานํ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนนฺติ ภควา; ภาคี วา ภควา อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ อฏฺฐนฺนํ อภิภายตนานํ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนนฺติ ภควา; ภาคี วา ภควา ทสนฺนํ สญฺญาภาวนานํ กสิณสมาปตฺตีนํ อานาปานสฺสติสมาธิสฺส อสุภสมาปตฺติยาติ ภควา; ภาคี วา ภควา จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ จตุนฺนํ สมฺมปฺปธานานํ จตุนฺนํ อิทฺธิปาทานํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปญฺจนฺนํ พลานํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺสาติ ภควา; ภาคี วา ภควา ทสนฺนํ ตถาคตพลานํ จตุนฺนํ เวสารชฺชานํ จตุนฺนํ ปฏิสมฺภิทานํ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมานนฺติ ภควา; ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ น ปิตรา กตํ น ภาตรา กตํ น ภคินิยา กตํ น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ น เทวตาหิ กตํ. วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อชิตาติ ภควา.

“アジタよ”と、世尊はそのバラモンを名で呼ばれた。“世尊（バガヴァー）”とは、尊敬を表す尊称である。また、貪欲を破壊した（バッガ）ゆえに世尊（バガヴァー）であり、瞋恚を破壊したゆえに世尊であり、愚痴を破壊したゆえに世尊であり、慢心を破壊したゆえに世尊であり、邪見を破壊したゆえに世尊であり、刺（煩悩の刺）を破壊したゆえに世尊であり、煩悩を破壊したゆえに世尊である。法の宝を分別し、詳細に分別し、種々に分別したゆえに世尊である。諸々の存在（生存）の終焉をもたらすゆえに世尊である。修められた身、修められた戒、修められた心、修められた慧を有するゆえに世尊である。あるいは、世尊は人声の少ない、喧騒のない、人影のまばらな、人目を避けるにふさわしい、独座に適した辺境の森林の臥安座所を親しまれる（用いられる）がゆえに世尊である。あるいは、世尊は衣・供養食・臥安座所・病人のための薬の資具という諸々の供養の分け前（享受者）であるゆえに世尊である。あるいは、世尊は義の味わい、法の味わい、解脱の味わい、増上戒、増上心、増上慧の分け前（享受者）であるゆえに世尊である。あるいは、世尊は四禅、四無量心、四無色定の分け前であるゆえに世尊である。あるいは、世尊は八解脱、八勝処、九次第定の分け前であるゆえに世尊である。あるいは、世尊は十の想の修習、十のカシナ定、入出息念定、不浄定の分け前であるゆえに世尊である。あるいは、世尊は四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、高貴なる八聖道の分け前であるゆえに世尊である。あるいは、世尊は十の如来の力、四無所畏、四無礙解、六神通、六不共仏法の分け前であるゆえに世尊である。“世尊”というこの名称は、母によって付けられたものではなく、父によって、兄弟によって、姉妹によって、友人・大臣によって、親族によって、修行者・バラモンによって、あるいは諸天によって付けられたものでもない。この“世尊”という名称は、諸仏である世尊たちが、菩提樹の根元で一切知者の智を得ると同時に、解脱の究極として実現された（現前された）呼称である。——以上が“アジタよ”と世尊（が呼ばれたこと）の意味である。

เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ. เววิจฺฉํ วุจฺจติ ปญฺจ มจฺฉริยานิ – อาวาสมจฺฉริยํ, กุลมจฺฉริยํ, ลาภมจฺฉริยํ, วณฺณมจฺฉริยํ, ธมฺมมจฺฉริยํ. ยํ เอวรูปํ มจฺเฉรํ มจฺฉรายนา มจฺฉรายิตตฺตํ เววิจฺฉํ กทริยํ กฏุกญฺจุกตา อคฺคหิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ มจฺฉริยํ. อปิ จ ขนฺธมจฺฉริยมฺปิ มจฺฉริยํ, ธาตุมจฺฉริยมฺปิ มจฺฉริยํ, อายตนมจฺฉริยมฺปิ มจฺฉริยํ, คาโห วุจฺจติ มจฺฉริยํ. ปมาโท วตฺตพฺโพ – กายทุจฺจริเต วา วจีทุจฺจริเต วา มโนทุจฺจริเต [Pg.27] วา ปญฺจสุ กามคุเณสุ วา จิตฺตสฺส โวสคฺโค โวสคฺคานุปฺปทานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา อนฏฺฐิตกิริยตา โอลีนวุตฺติตา นิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา นิกฺขิตฺตธุรตา อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺมํ อนธิฏฺฐานํ อนนุโยโค ปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ ปมาโท. เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสตีติ อิมินา จ มจฺฉริเยน อิมินา จ ปมาเทน โลโก นปฺปกาสติ น ภาสติ น ตปติ น วิโรจติ น ญายติ น ปญฺญายตีติ – เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ.

“物惜しみと怠慢によって輝かない”について。“物惜しみ（ヴェーヴィッチャ）”とは五つの物惜しみ（マッチャリヤ）を言う。すなわち、住処への物惜しみ、家系（檀越）への物惜しみ、利養への物惜しみ、名声への物惜しみ、法への物惜しみである。このような物惜しみ、物惜しみすること、物惜しみの状態、物惜しみの性質、卑俗、心の狭さ、心の執着、これが物惜しみと呼ばれる。また、五蘊への物惜しみ、界（要素）への物惜しみ、処（感覚器官と対象）への物惜しみ、あるいは（執着による）保持もまた物惜しみと呼ばれる。“怠慢（パマーダ）”とは、身体の悪行、言語の悪行、心の悪行、あるいは五つの欲の対象において心を放逸にすること、放り出すこと、また、善法を修習するにあたって、恭しく行わないこと、持続して行わないこと、不徹底に行うこと、沈滞した状態、意欲を捨てること、責任を捨てること、修練せず、修習せず、多作せず、決意せず、専念しないことを言う。このような怠慢、怠ること、怠った状態、これが怠慢と呼ばれる。“物惜しみと怠慢によって輝かない”とは、この物惜しみとこの怠慢によって、世の中（生きとし生けるもの）は輝かず、光り放たず、照らさず、際立たず、知られず、判明しないことを意味する。——これが“物惜しみと怠慢によって輝かない”の意味である。

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมีติ ชปฺปา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค อนุนโย อนุโรโธ นนฺที นนฺทิราโค จิตฺตสฺส สาราโค อิจฺฉา มุจฺฉา อชฺโฌสานํ เคโธ ปลิเคโธ สงฺโค ปงฺโก เอชา มายา ชนิกา สญฺชนนี สิพฺพินี ชาลินี สริตา วิสตฺติกา สุตฺตํ วิสฏา อายูหนี ทุติยา ปณิธิ ภวเนตฺติ วนํ วนโถ สนฺถโว สิเนโห อเปกฺขา ปฏิพนฺธุ อาสา อาสีสนา อาสีสิตตฺตํ รูปาสา สทฺทาสา คนฺธาสา รสาสา โผฏฺฐพฺพาสา ลาภาสา ธนาสา ปุตฺตาสา ชีวิตาสา ชปฺปา ปชปฺปา อภิชปฺปา ชปฺปนา ชปฺปิตตฺตํ โลลุปฺปํ โลลุปฺปายนา โลลุปฺปายิตตฺตํ ปุจฺฉญฺชิกตา สาธุกมฺยตา อธมฺมราโค วิสมโลโภ นิกนฺติ นิกามนา ปตฺถนา ปิหนา สมฺปตฺถนา กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหา นิโรธตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา โอโฆ โยโค คนฺโถ อุปาทานํ อาวรณํ นีวรณํ ฉทนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อนุสโย ปริยุฏฺฐานํ ลตา เววิจฺฉํ ทุกฺขมูลํ ทุกฺขนิทานํ ทุกฺขปฺปภโว มารปาโส มารพฬิสํ มารามิสํ มารวิสโย มารนิวาโส มารโคจโร มารพนฺธนํ ตณฺหานที ตณฺหาชาลํ ตณฺหาคทฺทุลํ ตณฺหาสมุทฺโท อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ ชปฺปา. โลกสฺส เลปนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อิมาย ชปฺปาย โลโก ลิตฺโต สํลิตฺโต อุปลิตฺโต กิลิฏฺโฐ สํกิลิฏฺโฐ มกฺขิโต สํสฏฺโฐ ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ.

“‘渇愛（ジャッパー）が塗汚であると説く’という句において、‘渇愛’とは愛欲（タンハー）のことである。すなわち、欲、強欲、随眠、随順、喜、喜愛、心の強欲、欲求、昏迷、耽溺、執着、泥濘、動揺、虚偽、生起、等生、縫合、網、流転、粘着、糸、蔓延、集積、伴侶、祈願、有の導き、林、林の茂み、親交、愛着、期待、拘束、希望、願望、希求、色への希望、声への希望、香への希望、味への希望、触への希望、利得への希望、財への希望、子への希望、命への希望、渇仰、大渇仰、極渇仰、渇仰すること、渇仰の状態、貪婪、貪婪であること、貪婪の状態、動揺、善作への欲望、邪法への欲、不同の貪欲、欣求、欣求すること、祈念、希求、等祈念、欲愛、有愛、無有愛、色愛、無色愛、滅愛、色愛、声愛、香愛、味愛、触愛、法愛、暴流、結合、繋縛、取、障、蓋、覆、縛、随煩悩、随眠、纏、蔓、種々の欲望、苦の根、苦の因、苦の生起、魔の罠、魔の鉤、魔の餌、魔の境域、魔の住処、魔の遊行域、魔の束縛、渇愛の河、渇愛の網、渇愛の枷、渇愛の海、貪欲、愛、不善根——これを‘渇愛’という。世の中の塗汚、粘着、束縛、随煩悩。この渇愛によって、世の中は塗られ、等塗され、遍塗され、汚れ、等汚され、汚染され、混濁し、固着し、粘着し、拘束されていると、私は説き、示し、教え、開示し、確立し、顕にし、分別し、明瞭にし、公表するのである。これが‘渇愛（ジャッパー）が塗汚であると説く’という句の意味である。”

ทุกฺขมสฺส [Pg.28] มหพฺภยนฺติ. ทุกฺขนฺติ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ เนรยิกํ ทุกฺขํ ติรจฺฉานโยนิกํ ทุกฺขํ เปตฺติวิสยิกํ ทุกฺขํ มานุสิกํ ทุกฺขํ คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ ทุกฺขํ คพฺภฏฺฐิติมูลกํ ทุกฺขํ คพฺภวุฏฺฐานมูลกํ ทุกฺขํ ชาตสฺสูปนิพนฺธกํ ทุกฺขํ ชาตสฺส ปราเธยฺยกํ ทุกฺขํ อตฺตูปกฺกมทุกฺขํ ปรูปกฺกมทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขํ วิปริณามทุกฺขํ จกฺขุโรโค โสตโรโค ฆานโรโค ชิวฺหาโรโค กายโรโค สีสโรโค กณฺณโรโค มุขโรโค ทนฺตโรโค กาโส สาโส ปินาโส ฑาโห ชโร กุจฺฉิโรโค มุจฺฉา ปกฺขนฺทิกา สูลา วิสูจิกา กุฏฺฐํ คณฺโฑ กิลาโส โสโส อปมาโร ททฺทุ กณฺฑุ กจฺฉุ รขสา วิตจฺฉิกา โลหิตปิตฺตํ มธุเมโห อํสา ปิฬกา ภคนฺทลา ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา อาพาธา วาตสมุฏฺฐานา อาพาธา สนฺนิปาติกา อาพาธา อุตุปริณามชา อาพาธา วิสมปริหารชา อาพาธา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธา สีตํ อุณฺหํ ชิฆจฺฉา ปิปาสา อุจฺจาโร ปสฺสาโว ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ ทุกฺขํ มาตุมรณํ ทุกฺขํ ปิตุมรณํ ทุกฺขํ ภาตุมรณํ ทุกฺขํ ภคินิมรณํ ทุกฺขํ ปุตฺตมรณํ ทุกฺขํ ธีตุมรณํ ทุกฺขํ ญาติพฺยสนํ ทุกฺขํ โรคพฺยสนํ ทุกฺขํ โภคพฺยสนํ ทุกฺขํ สีลพฺยสนํ ทุกฺขํ ทิฏฺฐิพฺยสนํ ทุกฺขํ เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายติ. อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายติ. กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโก. วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมํ, นามสนฺนิสฺสิตํ รูปํ รูปสนฺนิสฺสิตํ นามํ, ชาติยา อนุคตํ ชราย อนุสฏํ พฺยาธินา อภิภูตํ มรเณน อพฺภาหตํ ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตํ – อิทํ วุจฺจติ ทุกฺขํ. อิทํ ทุกฺขํ โลกสฺส ภยํ มหาภยํ ปีฬนํ ฆฏฺฏนํ อุปทฺทโว อุปสคฺโคติ – ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ. เตนาห ภควา –

“‘苦しみがその大きな恐怖である’について。苦しみとは、生苦、老苦、病苦、死苦、愁・悲・苦・憂・悩、地獄の苦しみ、畜生道の苦しみ、餓鬼道の苦しみ、人間の苦しみ、入胎を根本とする苦しみ、胎内にあることを根本とする苦しみ、出胎を根本とする苦しみ、生まれた後の拘束による苦しみ、生まれた後の他者に依存する苦しみ、自己の努力による苦しみ、他者の努力による苦しみ、行苦、壊苦、眼の病、耳の病、鼻の病、舌の病、身の病、頭の病、耳殻の病、口の病、歯の病、咳、喘息、鼻炎、焼熱、発熱、腹痛、昏睡、赤痢、刺痛、コレラ、癩、腫物、湿疹、肺病、癲癇、疱瘡、痒み、疥癬、爪の傷の炎症、皮膚の亀裂、血便、糖尿病、痔、腫瘍、瘻孔、胆汁に起因する病、粘液に起因する病、風に起因する病、三因の集合に起因する病、季節の変調による病、不適切な養生による病、外傷による病、業の報いによる病、寒さ、暑さ、飢え、渇き、大小便、虻・蚊・風・日熱・這うものとの接触による苦しみ、母の死による苦しみ、父の死による苦しみ、兄弟の死による苦しみ、姉妹の死による苦しみ、息子の死による苦しみ、娘の死による苦しみ、親族の災難による苦しみ、病の災難による苦しみ、財産の災難による苦しみ、戒の欠損による苦しみ、見解の破綻による苦しみ。これらの諸法は最初において生起が知られ、消滅において滅尽が知られる。業に依存する報い、報いに依存する業、名に依存する色、色に依存する名。生に伴われ、老に追われ、病に圧倒され、死に襲われ、苦に定立し、守護なく、避難所なく、帰依所なく、頼りにならないもの——これを‘苦しみ’という。この苦しみが世の中の恐怖であり、大きな恐怖であり、圧迫であり、衝突であり、災厄であり、障害であると、私は説く。これが‘苦しみがその大きな恐怖である’という句の意味である。ゆえに世尊は次のように仰った。”

‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ, ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ.

“‘世の中は無明に覆われ（アジタよ、と世尊は仰った）、種々の欲（貪欲）と怠惰によって輝かない。渇愛が塗汚であると私は説く。苦しみがその大きな恐怖である’と。”

๓.

3.

สวนฺติ [Pg.29] สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธิยฺยเร .

“‘あらゆる方向に流れが流れています（とアジタ尊者は問うた）。流れを止めるものは何ですか。流れの防護を説いてください。何によって流れは塞がれるのですか’と。”

สวนฺติ สพฺพธิ โสตาติ. โสตาติ ตณฺหาโสโต ทิฏฺฐิโสโต กิเลสโสโต ทุจฺจริตโสโต อวิชฺชาโสโต. สพฺพธีติ สพฺเพสุ อายตเนสุ. สวนฺตีติ สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. จกฺขุโต รูเป สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. โสตโต สทฺเท สวนฺติ…เป… ฆานโต คนฺเธ สวนฺติ… ชิวฺหาโต รเส สวนฺติ… กายโต โผฏฺฐพฺเพ สวนฺติ… มนโต ธมฺเม สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. จกฺขุโต รูปตณฺหา สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. โสตโต สทฺทตณฺหา สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺติ. ฆานโต คนฺธตณฺหา สวนฺติ… ชิวฺหาโต รสตณฺหา สวนฺติ… กายโต โผฏฺฐพฺพตณฺหา สวนฺติ… มนโต ธมฺมตณฺหา สวนฺติ อาสวนฺติ สนฺทนฺติ ปวตฺตนฺตีติ – สวนฺติ สพฺพธิ โสตา.

“‘あらゆる方向に流れが流れている’について。‘流れ’とは、渇愛の流れ、見解の流れ、煩悩の流れ、悪行の流れ、無明の流れのことである。‘あらゆる方向に’とは、すべての感覚処においてという意味である。‘流れている’とは、生じ、湧き出し、溢れ、進行していることである。眼から色へと流れ、湧き出し、溢れ、進行している。耳から音へと流れ...（中略）...鼻から香へと、舌から味へと、身から触へと、意から法へと流れ、湧き出し、溢れ、進行している。眼から色愛が流れ、湧き出し、溢れ、進行している。耳から声愛が流れ、湧き出し、溢れ、進行している。鼻から香愛が、舌から味愛が、身から触愛が、意から法愛が流れ、湧き出し、溢れ、進行しているのである。これが‘あらゆる方向に流れが流れている’ということである。”

อิจฺจายสฺมา อชิโตติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิจฺจาติ…เป… อิจฺจายสฺมา อชิโต.

“‘とアジタ尊者は（言った）’について。‘と（イッティ）’とは語の連結である。これは前の語に続く語である。これが‘とアジタ尊者は’という句の意味である。”

โสตานํ กึ นิวารณนฺติ โสตานํ กึ อาวรณํ นีวรณํ สํวรณํ รกฺขนํ โคปนนฺติ – โสตานํ กึ นิวารณํ.

“諸々の流れ（渇愛など）を、何が防ぎ止めるのでしょうか”とは、諸々の流れを、何が遮り、何が阻止し、何が防護し、何が保護し、何が守護するのでしょうか、という意味である。これが“諸々の流れを何が防ぎ止めるのか”という句の意味である。

โสตานํ สํวรํ พฺรูหีติ โสตานํ อาวรณํ นีวรณํ สํวรณํ รกฺขนํ โคปนํ พฺรูหิ อาจิกฺข เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ.

“諸々の流れの慎み（防護）を説いてください”とは、諸々の流れを遮り、阻止し、防護し、保護し、守護する法を説き、教え、示し、確立し、開き、分別し、明らかにし、顕示してください、という意味である。これが“諸々の流れの慎みを説け”という句の意味である。

เกน โสตา ปิธิยฺยเรติ เกน โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺตีติ – เกน โสตา ปิธิยฺยเร. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“何によって諸々の流れは塞がれるのでしょうか”とは、何によって、諸々の流れ（渇愛など）は遮断され、生じず、流れ出さず、流れず、繰り返し流れることがなくなるのでしょうか、という意味である。これが“何によって諸々の流れは塞がれるのか”という句の意味である。それゆえ、そのバラモン（アジタ）は言った。

‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]โสตานํ กึ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ, เกน โสตา ปิธิยฺยเร’’.

“流れ（渇愛など）はあらゆるところに流れています”と尊者アジタは言った。“諸々の流れを遮るものは何でしょうか。諸々の流れの慎みを説いてください。何によって諸々の流れは塞がれるのでしょうか”。

๔.

4.

ยานิ [Pg.30] โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร.

“アジタよ、世の中に流れるどのような流れであっても、それらの流れに対して、念（サティ）が防護となる。私は諸々の流れの慎みを（念であると）説く。それらは智慧によって塞がれるのである”と、世尊は仰せられた。

ยานิ โสตานิ โลกสฺมินฺติ ยานิ เอตานิ โสตานิ มยา กิตฺติตานิ ปกิตฺติตานิ อาจิกฺขิตานิ เทสิตานิ ปญฺญปิตานิ ปฏฺฐปิตานิ วิวริตานิ วิภชิตานิ อุตฺตานีกตานิ ปกาสิตานิ, เสยฺยถิทํ – ตณฺหาโสโต ทิฏฺฐิโสโต กิเลสโสโต ทุจฺจริตโสโต อวิชฺชาโสโต. โลกสฺมินฺติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเกติ – ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ. อชิตาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ.

“世の中に流れるどのような流れであっても”とは、私が称え、説き示し、教え、示し、確立し、開き、分別し、明らかにし、顕示したこれらの流れ、すなわち、渇愛の流れ、見解（邪見）の流れ、煩悩の流れ、悪行の流れ、無明の流れのことである。“世の中に”とは、悪趣の世界、人間の世界、天上の世界、五蘊の世界、十八界の世界、十二処の世界のことである。これが“世の中に流れるどのような流れであっても”という句の意味である。“アジタよ”とは、世尊がそのバラモンを名前で呼ばれたのである。

สติ เตสํ นิวารณนฺติ. สตีติ ยา สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค เอกายนมคฺโค – อยํ วุจฺจติ สติ. นิวารณนฺติ อาวรณํ นีวรณํ สํวรณํ รกฺขนํ โคปนนฺติ – สติ เตสํ นิวารณํ.

“念（サティ）がそれらの防護となる”という句において、“念（サティ）”とは、念、随念、憶念、念じること、保持すること、浮き上がらせないこと（忘れないこと）、忘失しないこと、念根、念力、正念、念覚支、一乗道のことである。これが念と呼ばれるものである。“防護（ニヴァーラナ）”とは、遮ること、阻止すること、防護すること、保護すること、守護することである。これが“念がそれらの防護となる”という句の意味である。

โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ โสตานํ อาวรณํ นีวรณํ สํวรณํ รกฺขนํ โคปนํ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ…เป… อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ.

“諸々の流れの慎みを（念であると）私は説く”とは、諸々の流れを遮り、阻止し、防護し、保護し、守護する法（念）を、私は説き、教え……（中略）……明らかにし、顕示する、という意味である。これが“諸々の流れの慎みを私は説く”という句の意味である。

ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเรติ. ปญฺญาติ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเรติ – ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนตฺตา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ [Pg.31] น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ…เป… ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ… ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ… ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ… ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ… ‘‘เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ… ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ… ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ… ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ… ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติ… ‘‘สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ’’ติ… ‘‘วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ’’ติ… ‘‘นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ’’ติ… ‘‘สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ’’ติ… ‘‘ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ’’ติ… ‘‘เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ’’ติ… ‘‘ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ’’ติ… ‘‘อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ’’ติ… ‘‘ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ’’ติ… ‘‘ชาตินิโรธา ชรามรณนิโรโธ’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อิเม ธมฺมา อาสวา’’ติ…เป… ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ… ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ‘‘อิเม ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา’’ติ…เป… ‘‘อิเม ธมฺมา ปริญฺเญยฺยา’’ติ… ‘‘อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ… ‘‘อิเม ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ… ‘‘อิเม ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพา’’ติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ชานโต ปสฺสโต… จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ชานโต ปสฺสโต… ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ชานโต ปสฺสโต ปญฺญาเยเต โสตา ปิธียนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺติ น สวนฺติ น อาสวนฺติ [Pg.32] น สนฺทนฺติ นปฺปวตฺตนฺตีติ – ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร. เตนาห ภควา –

“智慧によって、それらは閉じられる”について。智慧とは、すなわち、了知、……無痴、択法、正見としての智慧のことである。“智慧によって、それらは閉じられる”とは、智慧によって、これらの流れ（煩悩）が塞がれ、遮断され、流れず、漏れ出さず、溢れ出さず、生じなくなることである。“諸行は無常である”と知り、見る者にとって、智慧によってこれらの流れは塞がれ、遮断され、生じなくなる。“諸行は苦である”と知り、見る者にとって、また“諸行は無我である”と知り、見る者にとっても同様である。“無明によって行が生じる”と知り、見る者にとって……“行によって識が……”“識によって名色が……”“名色によって六処が……”“六処によって触が……”“触によって受が……”“受によって愛が……”“愛によって取が……”“取によって有が……”“有によって生が……”“生によって老死が生じる”と知り、見る者にとって、智慧によってこれらの流れは塞がれ、遮断され、生じなくなる。“無明の滅により行が滅する”……“行の滅により識が……”“識の滅により名色が……”“名色の滅により六処が……”“六処の滅により触が……”“触の滅により受が……”“受の滅により愛が……”“愛の滅により取が……”“取の滅により有が……”“有の滅により生が……”“生の滅により老死が滅する”と知り、見る者にとって、智慧によってこれらの流れは塞がれ、遮断され、生じなくなる。“これは苦である”“これは苦の集（原因）である”“これは苦の滅である”“これは苦の滅に至る道である”と知り、見る者にとって、智慧によってこれらの流れは塞がれ、遮断され、生じなくなる。“これらの諸法は漏（煩悩）である”“これは漏の集である”“これは漏の滅である”“これは漏の滅に至る道である”と知り、見る者にとって、智慧によってこれらの流れは塞がれ、遮断され、生じなくなる。“これらの諸法は証知されるべきである”“……遍知されるべきである”“……捨断されるべきである”“……修習されるべきである”“……作証されるべきである”と知り、見る者にとって、智慧によってこれらの流れは塞がれ、遮断され、生じなくなる。六つの触処の生起と消滅、甘美さと過患と離脱を知り、見る者にとって、智慧によってこれらの流れは塞がれ、遮断され、生じなくなる。五取蘊の、また四大種の、それぞれの生起と消滅、甘美さと過患と離脱を知り、見る者にとって……“すべて生起する性質のものは、すべて滅する性質のものである”と知り、見る者にとって、智慧によってこれらの流れは塞がれ、遮断され、生じなくなるのである。ゆえに、世尊は“智慧によって、それらは閉じられる”と説かれた。

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, [อชิตาติ ภควา]สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร’’ติ.

“世にあるいかなる流れも、［アジタよ、と世尊は言われた］正念がそれらを遮るものである。それら流れの抑制（制禦）を私は説く。智慧によってそれらは閉じられるのである。”

๕.

5.

ปญฺญา เจว สติ จาปิ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส;

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ.

“智慧と、また正念と、そして名色（なみき）とは、尊者（マーリサ）よ。私の問いに答えて説いてください。これらはどこにおいて滅し尽くすのでしょうか。［とアジタ尊者は問うた。］”

ปญฺญา เจว สติ จาปีติ. ปญฺญาติ ยา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. สตีติ ยา สติ อนุสฺสติ…เป… สมฺมาสตีติ – ปญฺญา เจว สติจาปิ, อิจฺจายสฺมา อชิโต.

“智慧と、また正念と”について。智慧とは、すなわち智慧、了知、択、遍択、択法、識別、観察、等観察、博識、巧緻、微細、明解、思惟、考査、広大、聡明、導き、観、正知、拍車、智慧、慧根、慧力、慧の剣、慧の塔、慧の光、慧の輝き、慧の灯火、慧の宝、不痴、択法、正見である。正念とは、すなわち念、随念、……正念のことである。これが“智慧と、また正念と”という句の意味であり、アジタ尊者はこのように問うたのである。

นามรูปญฺจ มาริสาติ. นามนฺติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปํ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – นามรูปญฺจ มาริส.

“名色とは、尊者（マーリサ）よ”について。名（な）とは四つの無色の蘊（受・想・行・識）であり、色（き）とは四大種（地・水・火・風）と、四大種に基づいた色（所造色）のことである。“マーリサ”とは、親愛の言葉、尊敬の言葉であり、敬意と尊重を込めた呼称である。これが“名色とは、尊者よ”という句の意味である。

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ. เอตํ เมติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อชฺเฌสามิ ยํ ปสาเทมิ. ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต. ปพฺรูหีติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ.

“私が尋ねたこのことについて、答えてください”について。“私が尋ねたこのこと”とは、私が問い、求め、促し、信じている事柄のことである。“尋ねられた”とは、問われ、求められ、促され、信じられた（お方、あるいは事柄）を指す。“答えてください”とは、語り、教え、説き、示し、確立し、開き、分け、明らかにし、公開しなさいということである。即ち“私が尋ねたこのことについて、答えてください”ということである。

กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ กตฺเถตํ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ. กตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“それはどこで滅びるのですか”とは、それはどこで滅び、静まり、消え去り、鎮まるのか、ということである。“それはどこで滅びるのか”。それゆえに、そのバラモン（アジタ）は次のように言った。

‘‘ปญฺญา [Pg.33] เจว สติ จาปิ, [อิจฺจายสฺมา อชิโต]นามรูปญฺจ มาริส;

เอวํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ, กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

“智慧と正念、そして名色（精神と肉体）よ。尊き方よ、私が尋ねるこのことが、どこで滅びるのか、私に説いてください。”

๖.

6.

ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ.

“アジタよ、あなたが尋ねたその問いについて、私はあなたに語ろう。名と色が余すところなく滅びる場所。識の滅びによって、これ（名色等）はここで滅びるのである。”

ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉีติ. ยเมตนฺติ ปญฺญญฺจ สติญฺจ นามรูปญฺจ. อปุจฺฉีติ อปุจฺฉสิ ยาจสิ อชฺเฌสติ ปสาเทสีติ – ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ.

“あなたが尋ねたその問いについて”について。“その（こと）”とは、智慧と正念と名色のことである。“尋ねた”とは、問い、求め、促し、信じたということである。即ち“あなたが尋ねたその問いについて”ということである。

อชิต ตํ วทามิ เตติ. อชิตาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ตนฺติ ปญฺญญฺจ สติญฺจ นามรูปญฺจ. วทามีติ วทามิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ. อชิต ตํ วทามิ เต.

“アジタよ、私はあなたにそれを語ろう”について。“アジタよ”とは、世尊がそのバラモンを名前で呼んでいるのである。“それを”とは、智慧と正念と名色のことである。“語ろう”とは、語り、教え、説き、示し、確立し、開き、分け、明らかにし、公開するということである。即ち“アジタよ、私はあなたにそれを語ろう”ということである。

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌตีติ นามนฺติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปํ. อเสสนฺติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ อเสสนฺติ. อุปรุชฺฌตีติ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ. ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ.

“名と色が余すところなく滅びる場所”について。“名”とは四つの無色の蘊（受・想・行・識）である。“色”とは四つの大種と、四つの大種に基づく派生的な色のことである。“余すところなく”とは、すべてにおいて、あらゆる点で、残らず、完全に、尽くし切るという意味の言葉である。“滅びる”とは、滅し、静まり、消え去り、鎮まるということである。即ち“名と色が余すところなく滅びる場所”ということである。

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตีติ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ. สกทาคามิมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ทฺเว ภเว ฐเปตฺวา ปญฺจสุ ภเวสุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ. อนาคามิมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอกํ ภวํ ฐเปตฺวา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ. อรหตฺตมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ[Pg.34]. อรหโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺตสฺส จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ปญฺญา จ สติ จ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมฺมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ – วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ. เตนาห ภควา –

“識の滅びによって、これ（名色等）はここで滅びる”について。預流道の智慧によって行識（業を構成する識）が滅びることにより、七回の生存を除いて、果てしない輪廻の中で生じるはずであった名と色は、この預流道の智慧において滅び、静まり、消え去り、鎮まる。一来道の智慧によって行識が滅びることにより、二回の生存を除いて、五つの生存において生じるはずであった名と色は、この一来道の智慧において滅び、静まり、消え去り、鎮まる。不還道の智慧によって行識が滅びることにより、一回の生存を除いて、色界や無色界において生じるはずであった名と色は、この不還道の智慧において滅び、静まり、消え去り、鎮まる。阿羅漢道の智慧によって行識が滅びることにより、将来生じるはずであった名と色は、この阿羅漢道の智慧において滅び、静まり、消え去り、鎮まる。阿羅漢が余依なき涅槃界において般涅槃する際、最後の識の滅びによって、智慧と正念と名と色は、この般涅槃において滅び、静まり、消え去り、鎮まるのである。即ち“識の滅びによって、これ（名色等）はここで滅びる”ということである。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ, อชิต ตํ วทามิ เต;

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

“アジタよ、あなたが尋ねたその問いについて、私はあなたに語ろう。名と色が余すところなく滅びる場所。識の滅びによって、これ（名色等）はここで滅びるのである。”

๗.

7.

เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริส.

“（既に）真理を極めた人々、そしてこの世の多くの学人たち。賢明なる尊き方よ、尋ねられたことに答えて、彼らの振る舞いを私に説いてください。”

เย จ สงฺขาตธมฺมาเสติ สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ อรหนฺโต ขีณาสวา. กึการณา สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ อรหนฺโต ขีณาสวา? เต สงฺขาตธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สงฺขาตธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ สงฺขาตธมฺมา…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ สงฺขาตธมฺมา… ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ สงฺขาตธมฺมา… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สงฺขาตธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. อถ วา เตสํ ขนฺธา สงฺขาตา ธาตุโย สงฺขาตา อายตนานิ สงฺขาตา คติโย สงฺขาตา อุปปตฺติโย สงฺขาตา ปฏิสนฺธิ สงฺขาตา ภวา สงฺขาตา สํสารา สงฺขาตา วฏฺฏา สงฺขาตา. อถ วา เต ขนฺธปริยนฺเต ฐิตา ธาตุปริยนฺเต ฐิตา อายตนปริยนฺเต ฐิตา คติปริยนฺเต ฐิตา อุปปตฺติปริยนฺเต ฐิตา ปฏิสนฺธิปริยนฺเต ฐิตา ภวปริยนฺเต ฐิตา สํสารปริยนฺเต ฐิตา วฏฺฏปริยนฺเต ฐิตา อนฺติเม ภเว ฐิตา อนฺติเม สมุสฺสเย ฐิตา อนฺติมเทหธรา อรหนฺโต.

“真理を極めた人々”について。諸々の漏（煩悩）を尽くした阿羅漢たちのことを“真理を極めた者”と呼ぶ。なぜ漏尽の阿羅漢を“真理を極めた者”と呼ぶのか。彼らは真理を究明し、知り、比較し、吟味し、明らかにし、明確に把握したからである。“すべての形成されたものは無常である”と真理を究明し、知り、比較し、吟味し、明らかにし、明確に把握した。“すべての形成されたものは苦である”と……“すべての法は無我である”と……“無明を縁として行がある”と……“生じる性質のものはすべて、滅びる性質のものである”と真理を究明し、知り、比較し、吟味し、明らかにし、明確に把握したのである。あるいは、彼らにとっては、蘊、界、処、趣、出生、結生、生存（有）、輪廻、転回（輪）が究明されている。あるいは、彼らは、蘊の終わりに立ち、界の終わりに立ち、処の終わりに立ち、趣の終わりに立ち、出生の終わりに立ち、結生の終わりに立ち、生存の終わりに立ち、輪廻の終わりに立ち、転回の終わりに立ち、最後の生に立ち、最後の身体に立ち、最後の身体を保持する阿羅漢たちなのである。

เตสํ จายํ ปจฺฉิมโก, จริโมยํ สมุสฺสโย;

ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ เนสํ ปุนพฺภโวติ.

“彼らにとってこれは最後であり、この身体は終焉のものである。生と死の輪廻は止まり、彼らに再びの生（再生）はない。”

ตํการณา สงฺขาตธมฺมา วุจฺจนฺติ อรหนฺโต ขีณาสวาติ. เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธาติ. เสขาติ กึการณา วุจฺจนฺติ [Pg.35] เสขา? สิกฺขนฺตีติ เสขา. กิญฺจ สิกฺขนฺติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขนฺติ, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขนฺติ, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขนฺติ. กตมา อธิสีลสิกฺขา? อิธ ภิกฺขุ สีลวา โหติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ. ขุทฺทโก สีลกฺขนฺโธ มหนฺโต สีลกฺขนฺโธ สีลํ ปติฏฺฐา อาทิ จรณํ สํยโม สํวโร มุขํ ปมุขํ กุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อยํ อธิสีลสิกฺขา.

それゆえに、諸々の煩悩を滅尽した阿羅漢たちは、“諸法を究めた者（saṅkhātadhammā）”と呼ばれます。“諸法を究めた者たち、および、ここ（教説）における多くの有学（sekhā）たち”という句について。なぜ“有学”と呼ばれるのでしょうか？ 学んでいる（sikkhanti）から“有学”と呼ばれます。何を学んでいるのでしょうか？ 増上戒（adhisīla）を学び、増上心（adhicitta）を学び、増上慧（adhipaññā）を学んでいます。増上戒の学（adhisīlasikkhā）とは何でしょうか？ ここに比丘がいて、戒を具足し、別解脱律儀（波羅提木叉の慎み）によって守られて住み、正しい行儀と遊歩（付き合い）を備え、微細な罪過にも恐れを抱き、学処を正しく受けて修学します。小さな戒の集まり、大きな戒の集まり、戒は（善法の）依拠、基礎、初歩、足掛かり、自制、慎み、（善法に至る）門、入り口です。これが増上戒の学です。

กตมา อธิจิตฺตสิกฺขา? อิธ ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ… ทุติยํ ฌานํ… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ – อยํ อธิจิตฺตสิกฺขา.

増上心の学（adhicittasikkhā）とは何でしょうか？ ここに比丘がいて、諸々の欲から離れ、…（中略）… 第一禅、第二禅、第三禅、第四禅を具足して住みます。これが増上心の学です。

กตมา อธิปญฺญาสิกฺขา? อิธ ภิกฺขุ ปญฺญวา โหติ อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต อริยาย นิพฺเพธิกาย สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อิเม อาสวา’’ติ…เป… ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ… ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘‘อยํ อธิปญฺญาสิกฺขา’’… อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย อาวชฺชนฺตา สิกฺขนฺติ ชานนฺตา สิกฺขนฺติ ปสฺสนฺตา สิกฺขนฺติ จิตฺตํ อธิฏฺฐหนฺตา สิกฺขนฺติ สทฺธาย อธิมุจฺจนฺตา สิกฺขนฺติ วีริยํ ปคฺคณฺหนฺตา สิกฺขนฺติ สตึ อุปฏฺฐเปนฺตา สิกฺขนฺติ จิตฺตํ สมาทหนฺตา สิกฺขนฺติ ปญฺญาย ปชานนฺตา สิกฺขนฺติ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺตา สิกฺขนฺติ ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺตา สิกฺขนฺติ ปหาตพฺพํ ปชหนฺตา สิกฺขนฺติ ภาเวตพฺพํ ภาเวนฺตา สิกฺขนฺติ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺตา สิกฺขนฺติ อาจรนฺติ สมาจรนฺติ สมาทาย วตฺตนฺติ. ตํการณา วุจฺจนฺติ – เสขา. ปุถูติ พหุกา. เอเต เสขา โสตาปนฺนา จ ปฏิปนฺนา จ สกทาคามิโน จ ปฏิปนฺนา จ อนาคามิโน จ ปฏิปนฺนา จ อรหนฺโต จ ปฏิปนฺนา จ. อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา อิมิสฺสา ขนฺติยา อิมิสฺสา รุจิยา อิมสฺมึ อาทาเย อิมสฺมึ ธมฺเม อิมสฺมึ วินเย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อิมสฺมึ ปาวจเน อิมสฺมึ พฺรหฺมจริเย อิมสฺมึ สตฺถุสาสเน อิมสฺมึ อตฺตภาเว อิมสฺมึ มนุสฺสโลเกติ – เย จ เสขา ปุถู อิธ.

増上慧の学（adhipaññāsikkhā）とは何でしょうか？ ここに比丘がいて、智慧を具え、生滅に至る智慧、聖なる、貫通する（洞察的な）、正しく苦の滅尽に至る智慧を具足しています。彼は“これが苦である”とありのままに知ります。“これが苦の集起である”…（中略）…“これが苦の滅尽である”“これが苦の滅尽に至る道である”とありのままに知ります。“これらが諸煩悩（漏）である”“これが煩悩の集起である”“これが煩悩の滅尽である”“これが煩悩の滅尽に至る道である”とありのままに知ります。これが増上慧の学です。…これら三つの学を、念慮しながら学び、知りながら学び、見ながら学び、心を確立しながら学び、確信をもって信解しながら学び、精進を出しながら学び、正念を確立しながら学び、心を等持（集中）させながら学び、智慧によって理解しながら学び、知るべきことを通達しながら学び、遍知すべきことを遍知しながら学び、断ずべきことを断じながら学び、修習すべきことを修習しながら学び、現証すべきことを現証しながら学びます。彼らは（増上戒を）行い、（増上心を）等しく行い、（増上慧を）正しく受け入れて従います。それゆえに“有学”と呼ばれます。“多くの（puthū）”とは、数多いという意味です。これらの有学（および聖者）とは、預流者とその行者、一来者とその行者、不還者とその行者、阿羅漢とその行者のことです。“ここ（idha）”とは、この見解において、この忍（受容）において、この好意において、この受持において、この法において、この律において、この法律において、この教説において、この梵行において、この師の教えにおいて、この自己の存在において、この人間世界において、という意味です。これが“ここにおける多くの有学たち”という句の意味です。

เตสํ [Pg.36] เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสาติ ตฺวมฺปิ นิปโก ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี เมธาวี. เตสํ สงฺขาตธมฺมานญฺจ เสกฺขานญฺจ อิริยํ จริยํ วุตฺติ ปวตฺติ อาจรํ โคจรํ วิหารํ ปฏิปทํ. ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต. ปพฺรูหีติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริส. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“賢明な方（釈尊）よ、問われた私は彼らの振る舞い（conduct）を語ってください”という句について。あなた（釈尊）もまた、賢明（nipako）であり、賢者（paṇḍito）であり、智慧ある者（paññāvā）であり、覚者（buddhimā）であり、明見者（ñāṇī）であり、聡明な者（medhāvī）です。“彼ら”とは、諸法を究めた者たち（無学）と有学たちのことです。“振る舞い（iriyaṃ）”とは、行い、生存、持続、活動、行儀、境涯（遊歩）、住止、実践のことです。“問われた（puṭṭho）”とは、質問された、請い求められた、要請された、恭敬されたという意味です。“語ってください（pabrūhi）”とは、語ってください、告げてください、示してください、施設してください、開示してください、開いてください、分別してください、明らかにしてください、宣揚してくださいという意味です。“尊き方（mārisa）”とは、親愛の言葉、敬意の言葉、尊重と恭敬を伴う呼称です。これがその句の意味です。それゆえ、そのバラモンは次のように言いました。

‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ.

“諸法を究めた者たち、および、ここにおける多くの有学たち。賢明な方よ、問われた私は彼らの振る舞いを語ってください”と。

๘.

8.

กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.

諸々の欲に貪着せず、心は濁りなく、一切の法に巧みであり、正念ある比丘として遍歴（修行）せよ。

กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยาติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ. กตเม วตฺถุกามา? มนาปิกา รูปา มนาปิกา สทฺทา มนาปิกา คนฺธา มนาปิกา รสา มนาปิกา โผฏฺฐพฺพา, อตฺถรณา ปาวุรณา ทาสิทาสา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา หตฺถิควาสฺสวฬวา เขตฺตํ วตฺถุ หิรญฺญํ สุวณฺณํ คามนิคมราชธานิโย รฏฺฐญฺจ ชนปโท จ โกโส จ โกฏฺฐาคารญฺจ – ยํ กิญฺจิ รชนียวตฺถุ วตฺถุกามา.

“諸々の欲に貪着せず”という句について。“欲（kāmā）”とは、要約すれば、事物の欲（vatthukāmā）と煩悩の欲（kilesakāmā）の二つです。事物の欲とは何でしょうか？ 喜ばしい色、喜ばしい声、喜ばしい香、喜ばしい味、喜ばしい触れ、敷物、衣類、男女の奴隷、羊や山羊、鶏や豚、象・牛・馬・驢馬、田畑、宅地、貨幣、黄金、村や町や王都、国土、地方、宝蔵、倉庫など、およそ愛執の対象となる事物はすべて事物の欲です。

อปิ จ อตีตา กามา อนาคตา กามา ปจฺจุปฺปนฺนา กามา อชฺฌตฺตา กามา พหิทฺธา กามา อชฺฌตฺตพหิทฺธา กามา, หีนา กามา มชฺฌิมา กามา ปณีตา กามา, อาปายิกา กามา มานุสิกา กามา ทิพฺพา กามา, ปจฺจุปฏฺฐิตา กามา, นิมฺมิตา กามา ปรนิมฺมิตา กามา, ปริคฺคหิตา กามา อปริคฺคหิตา กามา, มมายิตา กามา อมมายิตา กามา, สพฺเพปิ กามาวจรา ธมฺมา, สพฺเพปิ รูปาวจรา ธมฺมา, สพฺเพปิ อรูปาวจรา ธมฺมา, ตณฺหาวตฺถุกา ตณฺหารมฺมณา, กามนียฏฺเฐน รชนียฏฺเฐน มทนียฏฺเฐน รมณียฏฺเฐน กามา. อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา.

さらに、過去の欲、未来の欲、現在の欲、内なる欲、外なる欲、内外の欲、卑劣な欲、中等な欲、勝れた欲、悪趣にある欲、人間の欲、天界の欲、現前している欲、自ら作り出した欲（化楽天）、他者に作らせた欲（他化自在天）、執着された欲、執着されていない欲、わがものと思われた欲、わがものと思われていない欲、すべての欲界の法、すべての色界の法、すべての無色界の法、渇愛の根拠となり、渇愛の対象となるもの。これらは、求められるべきもの、愛執されるべきもの、酔わされるもの、楽しませるものという意味で“欲”と呼ばれます。これらが事物の欲（vatthukāmā）と呼ばれます。

กตเม กิเลสกามา? ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม ฉนฺทราโค กาโม สงฺกปฺโป กาโม ราโค กาโม สงฺกปฺปราโค กาโม, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห [Pg.37] กามปิปาสา กามปริฬาโห กามเคโธ กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ กาโมโฆ กามโยโค กามุปาทานํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ –

煩悩の欲（kilesakāmā）とは何でしょうか？ 欲求としての欲、貪欲としての欲、欲求と貪欲としての欲、思惟としての欲、貪りとしての欲、思惟と貪りとしての欲、諸々の欲における欲の欲求、欲の貪欲、欲の歓喜、欲の渇愛、欲の愛着、欲の渇き、欲の熱悩、欲の執着、欲の耽溺、欲の迷妄、欲への耽着、欲の暴流、欲の結縛、欲の執取、欲欲の蓋（蓋障）などのことです。

อทฺทสํ กาม เต มูลํ, สงฺกปฺปา กาม ชายสิ;

น ตํ สงฺกปฺปยิสฺสามิ, เอวํ กาม น เหหิสีติ.

欲よ、汝の根本を私は見た。欲よ、汝は思惟（分別）から生じる。汝を私は思惟しない。そうすれば欲よ、汝は生じないだろう。

อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. เคโธ วุจฺจติ ตณฺหา, โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยาติ กิเลสกาเมน วตฺถุกาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย น ปลิพุนฺเธยฺย อคิทฺโธ อสฺส อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺฌาปนฺโน วีตเคโธ วิคตเคโธ จตฺตเคโธ วนฺตเคโธ มุตฺตเคโธ ปหีนเคโธ ปฏินิสฺสฏฺฐเคโธ วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหเรยฺยาติ – กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย.

これらは煩悩としての欲（煩悩欲）と呼ばれる。渇愛は“ゲダ（貪欲）”と呼ばれる。貪り、強い貪り……（中略）……貪欲、欲、不善根。諸々の欲において貪るべきではないとは、煩悩欲によって諸々の欲の対象（欲事）に貪りを持たず、執着せず、欲心がなく、耽溺せず、惑わされず、踏み外さず、貪欲を離れ、貪欲が去り、貪欲を捨て、貪欲を吐き出し、貪欲から解き放たれ、貪欲を断絶し、貪欲を完全に捨て去り、離欲し、欲が去り、欲を捨て、欲を吐き出し、欲から解き放たれ、欲を断絶し、欲を完全に捨て去り、渇きがなくなり、静まり、冷涼となり、幸福を享受し、梵のごとき自己（心）をもって住すべきである。これが“諸々の欲において貪るべきではない”の意味である。

มนสานาวิโล สิยาติ. มโนติ ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุ. กายทุจฺจริเตน จิตฺตํ อาวิลํ โหติ ลุฬิตํ เอริตํ ฆฏฺฏิตํ จลิตํ ภนฺตํ อวูปสนฺตํ. วจีทุจฺจริเตน…เป… มโนทุจฺจริเตน… ราเคน… โทเสน… โมเหน… โกเธน… อุปนาเหน… มกฺเขน… ปฬาเสน… อิสฺสาย… มจฺฉริเยน… มายาย… สาเฐยฺเยน… ถมฺเภน… สารมฺเภน… มาเนน… อติมาเนน… มเทน… ปมาเทน… สพฺพกิเลเสหิ… สพฺพทุจฺจริเตหิ… สพฺพฑาเหหิ… สพฺพปริฬาเหหิ… สพฺพสนฺตาเปหิ… สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ จิตฺตํ อาวิลํ โหติ ลุฬิตํ เอริตํ ฆฏฺฏิตํ จลิตํ ภนฺตํ อวูปสนฺตํ. มนสานาวิโล สิยาติ จิตฺเตน อนาวิโล สิยา – อลุฬิโต อเนริโต อฆฏฺฏิโต อจลิโต อภนฺโต วูปสนฺโต อาวิลกเร กิเลเส ชเหยฺย ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตีกเรยฺย อนภาวํ คเมยฺย, อาวิลกเรหิ กิเลเสหิ จ อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหเรยฺยาติ – มนสานาวิโล สิยา.

“心に濁りがないように”とは。“心（意）”とは、心（citta）、意（mano）、意思（mānasa）、心臓（hadaya）、潔白（paṇḍara）、意、意処、意根、識、識蘊、それに相応する意意識界のことである。身体の悪行によって、心は濁り、乱れ、動揺し、損なわれ、震え、彷徨い、静まらなくなる。言葉の悪行によって……（中略）……心の悪行、貪欲、怒り、愚痴、憤り、恨み、軽蔑、傲慢、嫉妬、物惜しみ、欺瞞、へつらい、頑固さ、強引さ、高慢、過信、陶酔、不注意、すべての煩悩、すべての悪行、すべての焼き尽くす苦しみ、すべての熱悩、すべての苦悩、すべての不善の形成（不善行）によって、心は濁り、乱れ、動揺し、損なわれ、震え、彷徨い、静まらなくなる。“心に濁りがないように”とは、心において濁りがないこと、すなわち、乱れず、動揺せず、損なわれず、震えず、彷徨わず、静まっていることである。濁りをもたらす煩悩を捨て、完全に捨て、退け、絶滅させ、存在しない状態に至らせるべきである。濁りをもたらす諸々の煩悩から離れ、遠ざかり、完全に遠ざかり、抜け出し、脱却し、解き放たれ、離脱して、境界のない心をもって住すべきである。これが“心に濁りがないように”の意味である。

กุสโล [Pg.38] สพฺพธมฺมานนฺติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ, ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ, ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ กุสโล สพฺพธมฺมานํ. เอวมฺปิ กุสโล สพฺพธมฺมานํ.

“一切の法に巧みである”とは、“すべての行（つくられたもの）は無常である”と、一切の法について巧みであること。“すべての行は苦である”と、一切の法について巧みであること。“すべての法は無我である”と、一切の法について巧みであること。“無明を縁として行が生じる”と、一切の法について巧みであること……（中略）……“生じる性質をもつものはすべて、滅する性質をもつものである”と、一切の法について巧みであること。このようにして、一切の法に巧みであるという。

อถ วา, อนิจฺจโต กุสโล สพฺพธมฺมานํ, ทุกฺขโต…เป… โรคโต… คณฺฑโต… สลฺลโต… อฆโต… อาพาธโต… ปรโต… ปโลกโต… อีติโต… อุปทฺทวโต… ภยโต… อุปสคฺคโต… จลโต… ปภงฺคุโต… อทฺธุวโต … อตาณโต… อเลณโต… อสรณโต… อสรณีภูตโต… ริตฺตโต… ตุจฺฉโต… สุญฺญโต… อนตฺตโต… อาทีนวโต… วิปริณามธมฺมโต… อสารกโต… อฆมูลโต… วธกโต… วิภวโต… สาสวโต… สงฺขตโต… มารามิสโต… ชาติธมฺมโต… ชราธมฺมโต… พฺยาธิธมฺมโต… มรณธมฺมโต… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมโต … สํกิเลสิกธมฺมโต… สมุทยโต… อตฺถงฺคมโต… อสฺสาทโต… อาทีนวโต… นิสฺสรณโต กุสโล สพฺพธมฺมานํ. เอวมฺปิ กุสโล สพฺพธมฺมานํ.

あるいは、一切の法について、無常であると巧みであり、苦であると……（中略）……病であり、腫物であり、矢であり、罪悪であり、苦悩であり、他（人のもの）であり、崩壊するものであり、災厄であり、災難であり、恐怖であり、障害であり、動揺するものであり、壊れやすいものであり、不変でないものであり、保護のないものであり、避難所でないものであり、頼りにならないものであり、依りどころとならないものであり、空虚であり、虚偽であり、空であり、無我であり、過患であり、変異する性質のものであり、実体がないものであり、苦の根源であり、殺戮者であり、非存在（消滅）であり、漏（煩悩）を伴うものであり、構成されたものであり、魔の餌食であり、生じる性質、老いる性質、病む性質、死ぬ性質のものであり、愁い・悲しみ・苦しみ・悶え・絶望の性質のものであり、汚れをもたらす性質のものであり、発生、消滅、甘美、過患、離脱であると、一切の法について巧みであること。このようにして、一切の法に巧みであるという。

อถ วา, ขนฺธกุสโล ธาตุกุสโล อายตนกุสโล ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสโล สติปฏฺฐานกุสโล สมฺมปฺปธานกุสโล อิทฺธิปาทกุสโล อินฺทฺริยกุสโล พลกุสโล โพชฺฌงฺคกุสโล มคฺคกุสโล ผลกุสโล นิพฺพานกุสโล. เอวมฺปิ กุสโล สพฺพธมฺมานํ.

あるいは、蘊（五蘊）に巧みであり、界（十八界）に巧みであり、処（十二処）に巧みであり、縁起に巧みであり、念処（四念処）に巧みであり、正勤（四正勤）に巧みであり、神足（四神足）に巧みであり、根（五根）に巧みであり、力（五力）に巧みであり、覚支（七覚支）に巧みであり、道（八聖道）に巧みであり、果に巧みであり、涅槃に巧みであること。このようにして、一切の法に巧みであるという。

อถ วา, สพฺพธมฺมา วุจฺจนฺติ ทฺวาทสายตนานิ – จกฺขุ เจว รูปา จ, โสตญฺจ สทฺทา จ, ฆานญฺจ คนฺธา จ, ชิวฺหา จ รสา จ, กาโย จ โผฏฺฐพฺพา จ, มโน จ ธมฺมา จ. ยโต จ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ ฉนฺทราโค ปหีโน โหติ อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวํกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, เอตฺตาวตาปิ กุสโล สพฺพธมฺมานนฺติ – กุสโล สพฺพธมฺมานํ.

あるいは、一切の法とは十二処、すなわち眼と色、耳と声、鼻と香、舌と味、身と触、意と法のことをいう。そして、内なる処と外なる処に対する欲貪が断たれ、根絶され、多羅樹の根元が断たれたようになり、存在しない状態にされ、将来に生じない性質のものとなったとき、この点からも“一切の法に巧みである”という。これが“一切의法に巧みである”の意味である。

สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, เวทนาสุ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ [Pg.39] ภาเวนฺโต สโต, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต.

“比丘は正念をもって遊行すべきである”において。“正念（sato）”とは、四つの理由によって正念があることをいう。身において身随観念処を修習して正念があり、受において受随観念処を修習して正念があり、心において心随観念処を修習して正念があり、法において法随観念処を修習して正念があること。

อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ สโต – อสติปริวชฺชนาย สโต, สติกรณียานํ ธมฺมานํ กตตฺตา สโต, สติปริพนฺธานํ ธมฺมานํ หตตฺตา สโต, สตินิมิตฺตานํ ธมฺมานํ อสมฺมุฏฺฐตฺตา สโต.

また別の四つの理由によって正念がある。正念のない者を避けることによって正念があり、正念をなすべき法をなしたことによって正念があり、正念を妨げる法を滅したことによって正念があり、正念の相（原因）となる法を忘れないことによって正念がある。

อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ สโต – สติยา สมนฺนาคตตฺตา สโต, สติยา วสิตตฺตา สโต, สติยา ปาคุญฺเญน สมนฺนาคตตฺตา สโต, สติยา อปจฺโจโรหณตาย สโต.

また別の四つの理由によって正念がある。正念を具足していることによって正念があり、正念を自在に操ることによって正念があり、正念に熟達していることによって正念があり、正念から退転しないことによって正念がある。

อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ สโต – สติยา สมนฺนาคตตฺตา สโต, สนฺตตฺตา สโต, สมิตตฺตา สโต, สนฺตธมฺมสมนฺนาคตตฺตา สโต. พุทฺธานุสฺสติยา สโต, ธมฺมานุสฺสติยา สโต, สงฺฆานุสฺสติยา สโต, สีลานุสฺสติยา สโต, จาคานุสฺสติยา สโต, เทวตานุสฺสติยา สโต, อานาปานสฺสติยา สโต, มรณสฺสติยา สโต, กายคตาสติยา สโต, อุปสมานุสฺสติยา สโต. ยา สติ อนุสฺสติ…เป… สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค เอกายนมคฺโค, อยํ วุจฺจติ สติ. อิมาย สติยา อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ สโต. ภิกฺขูติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขุ – สกฺกายทิฏฺฐิ ภินฺนา โหติ, วิจิกิจฺฉา ภินฺนา โหติ, สีลพฺพตปรามาโส ภินฺโน โหติ, ราโค ภินฺโน โหติ, โทโส ภินฺโน โหติ, โมโห ภินฺโน โหติ, มาโน ภินฺโน โหติ. ภินฺนา โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

“さらに別の四つの理由によっても‘気づきある者（念者）’と言われる。すなわち、念（サティ）を具足しているゆえに‘気づきある者’であり、寂静なるがゆえに‘気づきある者’であり、静まりているがゆえに‘気づきある者’であり、寂静なる法を具足しているゆえに‘気づきある者’である。仏随念によって‘気づきある者’であり、法随念、僧随念、戒随念、捨随念、天随念、安那般那念、死随念、身至念、寂止随念によって‘気づきある者’である。念、随念……（中略）……正念、念覚支、一乗道、これが念と言われる。この念を備え、具足し、到達し、具現し、成就している、その人を‘気づきある者’と言う。‘比丘’とは、七つの法を打ち砕いたがゆえに比丘である。すなわち、有身見が打ち砕かれ、疑が打ち砕かれ、戒禁取が打ち砕かれ、貪欲が打ち砕かれ、瞋恚が打ち砕かれ、愚痴が打ち砕かれ、慢が打ち砕かれている。汚れをもたらし、再誕生を招き、苦悩を伴い、苦の報いをもたらし、将来の生老死の原因となる、邪悪で不善なる諸々の法を打ち砕いているのである。”

ปชฺเชน กเตน อตฺตนา, [สภิยาติ ภควา]ปรินิพฺพานคโต วิติณฺณกงฺโข;

วิภวญฺจ ภวญฺจ วิปฺปหาย, วุสิตวา ขีณปุนพฺภโว ส ภิกฺขูติ.

“‘念（サティ）によって’と世尊は呼びかけられた。自ら修めた道によって完全な涅槃に達し、疑いを越え、非存在（断）と存在（常）の両極を捨て去り、梵行を完成し、再生を尽くした者、それが比丘である。”

สโต [Pg.40] ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช, สโต คจฺเฉยฺย, สโต ติฏฺเฐยฺย, สโต นิสีเทยฺย, สโต เสยฺยํ กปฺเปยฺย, สโต อภิกฺกเมยฺย, สโต ปฏิกฺกเมยฺย, สโต อาโลเกยฺย, สโต วิโลเกยฺย, สโต สมิญฺเชยฺย, สโต ปสาเรยฺย, สโต สงฺฆาฏิปตฺตจีวรํ ธาเรยฺย, สโต จเรยฺย วิหเรยฺย อิริเยยฺย วตฺเตยฺย ปาเลยฺย ยเปยฺย ยาเปยฺยาติ – สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช. เตนาห ภควา –

“‘気づきある比丘として歩め’とは、気づき（念）ある比丘として歩むべきであり、気づきをもって行き、気づきをもって立ち、気づきをもって座り、気づきをもって横たわるべきである。気づきをもって進み、気づきをもって退き、気づきをもって前を見、気づきをもって脇を見、気づきをもって屈し、気づきをもって伸ばし、気づきをもって大衣・鉢・衣を保持すべきである。気づきをもって行動し、住し、威儀を保ち、生活し、守り、養い、生存すべきである。ゆえに、世尊はこう説かれた。”

‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย, มนสานาวิโล สิยา;

กุสโล สพฺพธมฺมานํ, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

“‘諸々の欲望に対して貪ることなく、心は清らかで濁りなく、一切の諸法に巧みな者として、比丘は気づき（念）をもって歩むべきである。’”

สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทา เอกปโยคา เอกาธิปฺปายา เอกวาสนวาสิตา, เตสํ อเนกปาณสหสฺสานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. สห อรหตฺตปฺปตฺตา อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุเกสา จ มสฺสู จ อนฺตรหิตา, ภณฺฑุกาสายวตฺถวสโน สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธโร อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา ปญฺชลิโก ภควนฺตํ นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – ‘‘สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ.

“その詩の終わりに、そのバラモン（アジタ）と共に、同じ志を抱き、同じ修行に励み、同じ目的を持ち、同じ徳性を備えていた数千の衆生に、‘生じる性質のものはすべて滅びる性質のものである’という、離垢・無垢の法眼が生じた。そしてそのバラモンの心は、執着することなく諸々の漏（けがれ）から解放された。阿羅漢果に到達すると同時に、鹿皮の衣、結った髪、樹皮の衣、三股の杖、水瓶、髪、髭は消え去り、剃髪して黄褐色の衣をまとい、大衣と鉢と衣を携えた姿となった。そしてふさわしい修行に則って、合掌し世尊を礼拝して座り、こう言った。‘尊師よ、世尊こそが私の師です。私は弟子であります。’”

อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ปฐโม.

“アジタ学童の質問の詳解（ニッデーサ）、第一を終わる。”

๒. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

2. “ティッサ・メッテイヤ学童の質問の詳解（ニッデーサ）”

๙.

9.

โกธ สนฺตุสิโต โลเก, [อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย]กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา;

โก อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ, โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคา.

“（尊者ティッサ・メッテイヤが尋ねた）‘この世で誰が満足していますか。誰に動揺がありませんか。誰が両極を知り尽くして、中間にあって智慧によって染まることがありませんか。あなたは誰を偉大なる人と呼びますか。この世で誰が縫い目を乗り越えたのですか。’”

โกธ สนฺตุสิโต โลเกติ โก โลเก ตุฏฺโฐ สนฺตุฏฺโฐ อตฺตมโน ปริปุณฺณสงฺกปฺโปติ – โกธ สนฺตุสิโต โลเก.

“‘この世で誰が満足していますか’とは、この世で誰が喜び、満足し、歓喜し、その志が満たされていますか、ということであり、これが‘この世で誰が満足していますか’の意である。”

อิจฺจายสฺมา [Pg.41] ติสฺสเมตฺเตยฺโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ – อายสฺมาติ. ติสฺโสติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป. เมตฺเตยฺโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โคตฺตํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโรติ – อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย.

“‘と、尊者ティッサ・メッテイヤは言った’について。‘と（イッティ）’とは語の連結、語の結合、句の充足、音節の調和、文字の滑らかさ、語の順序である。‘尊者（アーヤスマー）’とは愛語であり、敬語であり、敬意と服従を伴う呼称である。‘ティッサ’とはそのバラモンの名、呼称、仮名、慣用語、名称、命名、呼称、語源、表現、言及である。‘メッテイヤ’とはそのバラモンの氏族名、呼称、仮名、慣用語である。これが‘と、尊者ティッサ・メッテイヤは言った’の意である。”

กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตาติ ตณฺหิญฺชิตํ ทิฏฺฐิญฺชิตํ มานิญฺชิตํ กิเลสิญฺชิตํ กามิญฺชิตํ. กสฺสิเม อิญฺชิตา นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.

“‘誰に動揺がありませんか’とは、渇愛による動揺、見解による動揺、慢による動揺、煩悩による動揺、欲による動揺のことである。これら諸々の動揺が誰において存在せず、あらず、見出されず、得られず、捨て去られ、断ち切られ、静まり、止み、もはや生じることがなく、智慧の火によって焼き尽くされていますか、ということであり、これが‘誰に動揺がありませんか’の意である。”

โก อุภนฺตมภิญฺญายาติ โก อุโภ อนฺเต อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – โก อุภนฺตมภิญฺญาย.

“‘誰が両極を知り尽くして’とは、誰が両方の端を、特別な智によって知り、理解し、比較し、検討し、明らかにし、明確にしたか、ということであり、これが‘誰が両極を知り尽くして’の意である。”

มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปตีติ มชฺเฌ มนฺตาย น ลิปฺปติ, อลิตฺโต อนุปลิตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ.

“‘中間にあって智慧によって染まることがありませんか’とは、中間において智慧によって汚されず、染まらず、全く染まらず、抜け出し、離脱し、解き放たれ、離れ、境界のない心をもって住しているか、ということであり、これが‘中間にあって智慧によって染まることがありませんか’の意である。”

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ มหาปุริโส อคฺคปุริโส เสฏฺฐปุริโส วิเสฏฺฐปุริโส ปาโมกฺขปุริโส อุตฺตมปุริโส ปธานปุริโส ปวรปุริโสติ. กํ พฺรูสิ กํ กเถสิ กํ มญฺญสิ กํ ภณสิ กํ ปสฺสติ กํ โวหรสีติ – กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ.

“‘あなたは誰を偉大なる人と呼びますか’について、‘偉大なる人’とは、最高の人、最勝の人、勝妙なる人、首座の人、至上の人、主要な人、最卓越した人のことである。誰を呼び、誰を説き、誰を想い、誰を語り、誰を見なし、誰を名指しますか、ということであり、これが‘あなたは誰を偉大なる人と呼びますか’の意である。”

โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคาติ โก อิธ สิพฺพินึ ตณฺหํ อชฺฌคา อุปจฺจคา อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคา. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“‘この世で誰が縫い目を乗り越えたのですか’とは、この世で誰が‘縫い目’である渇愛を乗り越え、超越したか、ということであり、これが‘この世で誰が縫い目を乗り越えたのですか’の意である。ゆえに、そのバラモンは次のように言った。”

‘‘โกธ สนฺตุสิโต โลเก, [อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย]กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา;

โก อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ, โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

“‘この世で誰が満足していますか。誰に動揺がありませんか。誰が両極を知り尽くして、中間にあって智慧によって染まることがありませんか。あなたは誰を偉大なる人と呼びますか。この世で誰が縫い目を乗り越えたのですか。’”

๑๐.

10.

กาเมสุ [Pg.42] พฺรหฺมจริยวา, [เมตฺเตยฺยาติ ภควา]วีตตณฺโห สทา สโต;

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ, ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.

“（世尊は答えられた）‘諸々の欲にあっても梵行を修め、渇愛を離れ、常に気づきを保ち、よく考察して寂静に達した比丘、彼にはもはや動揺は存在しない。’”}]```Of course! Only generate a valid, parseable JSON. Besides scalars, boolean, and null, other values must be double-quoted as valid strings. Do not generate any comments inside the json block. Do not generate any control token (such as and ) at any places. If a user requests multiple JSON, always return a single parseable JSON array. Do not include any extra text outside of the JSON string.

กาเมสุ พฺรหฺมจริยวาติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อสทฺธมฺมสมาปตฺติยา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม. อปิ จ, นิปฺปริยาเยน พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ. โย อิมินา อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ พฺรหฺมจริยวา. ยถา จ ธเนน ธนวาติ วุจฺจติ, โภเคน โภควาติ วุจฺจติ, ยเสน ยสวาติ วุจฺจติ, สิปฺเปน สิปฺปวาติ วุจฺจติ, สีเลน สีลวาติ วุจฺจติ, วีริเยน วีริยวาติ วุจฺจติ, ปญฺญาย ปญฺญวาติ วุจฺจติ, วิชฺชาย วิชฺชวาติ วุจฺจติ – เอวเมว โย อิมินา อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ พฺรหฺมจริยวาติ – กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา.

“諸々の欲において梵行（清浄行）を修める者”について。“欲（カマ）”とは、要約すれば、欲の対象（事欲、vatthukāma）と煩悩としての欲（煩悩欲、kilesakāma）の二種である。…（中略）…これらを事欲といい、…（中略）…これらを煩悩欲という。非道への耽溺から離れ、遠離し、完全に遠ざかり、慎み、不作為、不実行、不犯、限界を超えないことを“梵行（ブラフマチャリヤ）”という。また、直接的な意味では、聖なる八支聖道、すなわち正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定を梵行という。この聖なる八支聖道を具え、修め、到達し、具足している者を“梵行を修める者（ブラフマチャリヤヴァー）”という。財産を持つ者を“財ある者”といい、富を持つ者を“富ある者”といい、名声を持つ者を“名声ある者”といい、技術を持つ者を“技術ある者”といい、戒を持つ者を“戒ある者”といい、精進を持つ者を“精進ある者”といい、智慧を持つ者を“智慧ある者”といい、明（知識）を持つ者を“明ある者”というのと同様に、この聖なる八支聖道を具え、修め、到達し、具足している者を“梵行を修める者”という。これが“諸々の欲において梵行を修める者”の意味である。

เมตฺเตยฺยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ โคตฺเตน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – เมตฺเตยฺยาติ ภควา.

“メッテイヤよ”と、世尊はそのバラモンを氏族名で呼ばれた。“世尊（バガヴァー）”とは、敬意を表す名称である。…（中略）…この“世尊”という名は、悟りの智慧によって立てられた名称である。これが“メッテイヤよ、と世尊は（言われた）”の意味である。

วีตตณฺโห สทา สโตติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ยสฺเสสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ วีตตณฺโห จตฺตตณฺโห วนฺตตณฺโห มุตฺตตณฺโห ปหีนตณฺโห ปฏินิสฺสฏฺฐตณฺโห วีตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรติ. สทาติ สทา สพฺพทา สพฺพกาลํ นิจฺจกาลํ ธุวกาลํ สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ โปงฺขานุโปงฺขํ [Pg.43] อุทกูมิกชาตํ อวีจิสนฺตติสหิตํ ผสฺสิตํ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ ปุริมยามํ มชฺฌิมยามํ ปจฺฉิมยามํ กาเฬ ชุณฺเห วสฺเส เหมนฺเต คิมฺเห ปุริเม วโยขนฺเธ มชฺฌิเม วโยขนฺเธ ปจฺฉิเม วโยขนฺเธ. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, เวทนาสุ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต, ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโตติ – วีตตณฺโห สทา สโต.

“渇愛を離れ、常に正念ある者”について。“渇愛（タンハー）”とは、色愛…（中略）…法愛である。この渇愛が捨てられ、断たれ、静まり、完全に鎮静し、もはや生じることがなくなり、智慧の火によって焼き尽くされた者を、渇愛を離れた者、渇愛を捨てた者、渇愛を吐き出した者、渇愛から解き放たれた者、渇愛を放棄した者、渇愛を返上した者、離欲した者、貪欲を捨てた者、貪欲を吐き出した者、貪欲から解き放たれた者、貪欲を放棄した者、貪欲を返上した者、飢えのない者、寂静に達した者、清涼となった者、幸福を享受する者、梵（すぐれた状態）となった自己とともに住む者という。 “常に（サダー）”とは、常に、あらゆる時に、すべての時間に、不変の時間に、恒久の時間に、絶え間なく、休みなく、混じりけなく、波が続くように、間断なく連続し、接触し、食前、食後、初夜、中夜、後夜、黒分（新月）、白分（満月）、雨安居、冬、夏、少年期、中年期、老年期を通じてのことである。 “正念ある者（サトー）”とは、四つの理由により正念があることである。身において身随観念処を修めて正念があり、受において受随観念処を修めて正念があり、心において心随観念処を修めて正念があり、法において法随観念処を修めて正念がある。…（中略）…その比丘を“正念ある者”という。これが“渇愛を離れ、常に正念ある者”の意味である。

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขูติ สงฺขา วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. สงฺขายาติ สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ… ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา.

“熟慮して寂静に達した比丘”について。“熟慮（サンカー）”とは智慧のことである。すなわち、理解、了知、択法、精択…（中略）…無痴、択法、正見である。“熟慮して（サンカーヤ）”とは、熟慮し、知解し、比較し、吟味し、明らかにし、明確にして、“すべての形成されたものは無常である”と熟慮し、知解し、比較し、吟味し、明らかにし、明確にして、“すべての形成されたものは苦である”と…（中略）…“すべての法は無我である”と…“無明を縁として行（形成）がある”と…“生じる性質をもつすべてのものは、滅する性質をもつものである”と熟慮し、知解し、比較し、吟味し、明らかにし、明確にすることである。

อถ วา, อนิจฺจโต สงฺขาย ชานิตฺวา…เป… ทุกฺขโต… โรคโต… คณฺฑโต… สลฺลโต…เป… นิสฺสรณโต สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. นิพฺพุโตติ ราคสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุโต, โทสสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุโต, โมหสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุโต, โกธสฺส… อุปนาหสฺส… มกฺขสฺส… ปฬาสสฺส… อิสฺสาย… มจฺฉริยสฺส… มายาย… สาเฐยฺยสฺส… ถมฺภสฺส… สารมฺภสฺส… มานสฺส… อติมานสฺส… มทสฺส… ปมาทสฺส… สพฺพกิเลสานํ… สพฺพทุจฺจริตานํ… สพฺพทรถานํ … สพฺพปริฬาหานํ… สพฺพสนฺตาปานํ… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุโต. ภิกฺขูติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ ภินฺนตฺตา ภิกฺขุ…เป… วุสิตวา ขีณปุนพฺภโว ส ภิกฺขูติ – สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ.

あるいは、無常であると熟慮し、知解し、…（中略）…苦である、病である、腫物である、矢である…（中略）…出離であると熟慮し、知解し、比較し、吟味し、明らかにし、明確にすることである。 “寂静に達した（ニッブート）”とは、貪欲を滅したために寂静であり、瞋恚を滅したために寂静であり、愚痴を滅したために寂静であり、怒り、恨み、軽蔑、傲慢、嫉妬、物惜しみ、欺瞞、偽善、強情、激昂、慢心、過慢、酔い、怠慢、すべての煩悩、すべての悪行、すべての苦悶、すべての熱悩、すべての苦悩、すべての不善の形成を滅したために寂静となった者のことである。 “比丘（ビック）”とは、有身見などの七つの法を打ち破ったゆえに比丘という。…（中略）…彼は梵行を完成し、再生の因が尽きている。これが“熟慮して寂静に達した比丘”の意味である。

ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตาติ. ตสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. อิญฺชิตาติ ตณฺหิญฺชิตํ ทิฏฺฐิญฺชิตํ มานิญฺชิตํ กิเลสิญฺชิตํ กามิญฺชิตํ. ตสฺสิเม อิญฺชิตา [Pg.44] นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา. เตนาห ภควา –

“彼には動揺（動揺させるもの）が存在しない”について。“彼には（タッサ）”とは、漏尽した阿羅漢のことである。“動揺（インジタ）”とは、渇愛による動揺、見解による動揺、慢心による動揺、煩悩による動揺、欲による動揺である。彼にはこれらの動揺がなく、存在せず、見出されず、得られず、捨てられ、断たれ、静まり、完全に鎮静し、もはや生じることがなくなり、智慧の火によって焼き尽くされている。これが“彼には動揺が存在しない”の意味である。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา, [เมตฺเตยฺยาติ ภควา]วีตตณฺโห สทา สโต;

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ, ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา’’ติ.

“諸々の欲において梵行を修め、〔メッテイヤよ、と世尊は言われた〕渇愛を離れて常に正念あり、熟慮して寂静に達した比丘、彼には動揺が存在しない。”

๑๑.

11.

โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ, โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา.

“彼は両端（二つの極端）を完全に知って、中間において智慧によって染まることがない。彼を私は‘大士（偉大な人）’と呼ぶ。彼はこの世で（渇愛という）縫い手を乗り越えたのである。”

โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปตีติ. อนฺตาติ ผสฺโส เอโก อนฺโต, ผสฺสสมุทโย ทุติโย อนฺโต, ผสฺสนิโรโธ มชฺเฌ; อตีตํ เอโก อนฺโต, อนาคตํ ทุติโย อนฺโต, ปจฺจุปฺปนฺนํ มชฺเฌ; สุขา เวทนา เอโก อนฺโต, ทุกฺขา เวทนา ทุติโย อนฺโต, อทุกฺขมสุขา เวทนา มชฺเฌ; นามํ เอโก อนฺโต, รูปํ ทุติโย อนฺโต, วิญฺญาณํ มชฺเฌ; ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ เอโก อนฺโต, ฉ พาหิรานิ อายตนานิ ทุติโย อนฺโต, วิญฺญาณํ มชฺเฌ; สกฺกาโย เอโก อนฺโต, สกฺกายสมุทโย ทุติโย อนฺโต, สกฺกายนิโรโธ มชฺเฌ. มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ.

“彼は両端を遍知して、中間において智慧（マンター）によって染まらない”という句において。“両端（アンター）”とは、第一の端は“触（しょく）”であり、第二の端は“触の集起”であり、中間は“触の滅”である。第一の端は“過去”であり、第二の端は“未来”であり、中間は“現在”である。第一の端は“楽受”であり、第二の端は“苦受”であり、中間は“不苦不楽受”である。第一の端は“名（な）”であり、第二の端は“色（しき）”であり、中間は“識”である。第一の端は“六つの内なる入処（六内入処）”であり、第二の端は“六つの外なる入処（六外入処）”であり、中間は“識”である。第一の端は“有身（うしん）”であり、第二の端は“有身の集起”であり、中間は“有身の滅”である。“マンター（智慧）”とは般若（パンニャー）のことであり、それは遍知、……（中略）……、不痴、択法、正見である。

เลปาติ ทฺเว เลปา – ตณฺหาเลโป จ ทิฏฺฐิเลโป จ. กตโม ตณฺหาเลโป? ยาวตา ตณฺหาสงฺขาเตน สีมกตํ โอธิกตํ ปริยนฺตกตํ ปริคฺคหิตํ มมายิตํ – ‘‘อิทํ มม, เอตํ มม, เอตฺตกํ มม, เอตฺตาวตา มม รูปา สทฺทา คนฺธา รสา โผฏฺฐพฺพา อตฺถรณา ปาวุรณา ทาสิทาสา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา หตฺถิควาสฺสวฬวา เขตฺตํ วตฺถุ หิรญฺญํ สุวณฺณํ คามนิคมราชธานิโย รฏฺฐญฺจ ชนปโท จ โกโส จ โกฏฺฐาคารญฺจ’’. เกวลมฺปิ มหาปถวึ ตณฺหาวเสน มมายติ. ยาวตา อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตํ – อยํ ตณฺหาเลโป.

“汚れ（レパ）”とは、二つの汚れ、すなわち“渇愛の汚れ（タンハーレパ）”と“見の汚れ（ディッティレパ）”である。“渇愛の汚れ”とは何か。渇愛と称されるものによって、境界を定め、範囲を限定し、終局を作り、執着し、“これは私のもの、あれは私のもの、これほどは私のもの、この範囲までは私のもの”と我執することである。すなわち、私の色、声、香、味、触、敷物、被服、男女の奴隷、山羊や羊、鶏や豚、象や牛や馬や驢馬、田畑、宅地、貨幣、黄金、村や町や王都、国や地方、宝庫や蔵などである。渇愛の勢いによって、大地全体さえも自分のものであると我執する。百八の渇愛の働きがある限り、これが“渇愛の汚れ”である。

กตโม [Pg.45] ทิฏฺฐิเลโป? วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริเยสคฺคาโห วิปรีตคฺคาโห วิปลฺลาสคฺคาโห มิจฺฉาคาโห อยาถาวกสฺมึ ยาถาวกนฺติ คาโห, ยาวตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ – อยํ ทิฏฺฐิเลโป.

“見の汚れ（ディッティレパ）”とは何か。二十の事物を対象とする有身見、十の事物を対象とする邪見、十の事物を対象とする辺執見、このような性質の“見”、見の偏執、見の茂林、見の荒野、見の戯論、見のあがき、見の結、把握、邪執、執着、執り違え、悪道、邪路、邪性、外道の立場、顛倒した把握、正反対の把握、狂った把握、誤った把握、真実でないものに対して真実であるとする把握、すなわち六十二の見に及ぶもの、これが“見の汚れ”である。

โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปตีติ โส อุโภ จ อนฺเต มชฺฌญฺจ มนฺตาย อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา น ลิปฺปติ น ปลิปฺปติ น อุปลิปฺปติ, อลิตฺโต อสํลิตฺโต อนุปลิตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – โส อุภนฺตมภิญฺญาย มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ.

“彼は両端を遍知して、中間において智慧によって染まらない”とは、彼が両端と中間を、智慧（マンター）によって、遍知し、知り、比較し、吟味し、明らかにし、明確にして、染まらず、深く染まらず、執着して染まらないことである。染まることなく、等しく染まることなく、執着して染まることなく、脱出し、離脱し、解脱し、離れ、境界を排した心を持って住む。ゆえに“彼は両端を遍知して、中間において智慧によって染まらない”という。

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ มหาปุริโส อคฺคปุริโส เสฏฺฐปุริโส วิเสฏฺฐปุริโส ปาโมกฺขปุริโส อุตฺตมปุริโส ปวรปุริโส, ตํ พฺรูมิ ตํ กเถมิ ตํ ภณามิ ตํ ทีเปมิ ตํ โวหรามิ.

“彼を大人物（マハープリサ）と呼ぶ”における“大人物”とは、最高の人、最勝の人、勝妙の人、魁首の人、最上の人、勝絶の人のことである。彼を“呼ぶ（ブルーミ）”とは、彼を説き、彼を語り、彼を示し、彼を称することである。

อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘มหาปุริโส มหาปุริโส’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, มหาปุริโส โหตี’’ติ? ‘‘วิมุตฺตจิตฺตตฺตา ขฺวาหํ, สาริปุตฺต, มหาปุริโสติ วทามิ, อวิมุตฺตจิตฺตตฺตา โน มหาปุริโสติ วทามิ.

尊者サーリプッタは世尊に次のように申し上げた。“‘大人物、大人物’と、釈尊よ、言われます。釈尊よ、いかなる理由によって大人物と言われるのでしょうか”。“サーリプッタよ、心が解脱しているがゆえに、私は大人物と呼ぶ。心が解脱していないならば、大人物とは呼ばない”

‘‘กถญฺจ, สาริปุตฺต, วิมุตฺตจิตฺโต โหติ? อิธ, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ตสฺส กาเย กายานุปสฺสิโน วิหรโต จิตฺตํ วิรชฺชติ วิมุจฺจติ อนุปาทาย อาสเวหิ. เวทนาสุ…เป… จิตฺเต… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ตสฺส ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสิโน วิหรโต จิตฺตํ วิรชฺชติ วิมุจฺจติ อนุปาทาย อาสเวหิ. เอวํ โข, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ วิมุตฺตจิตฺโต โหติ. วิมุตฺตจิตฺตตฺตา ขฺวาหํ, สาริปุตฺต, มหาปุริโสติ [Pg.46] วทามิ, อวิมุตฺตจิตฺตตฺตา โน มหาปุริโสติ วทามี’’ติ – ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ.

“サーリプッタよ、いかにして心は解脱するのか。ここで、サーリプッタよ、比丘は、内にあっては身において身を観じて住み、熱心に、正知し、念（サティ）を保ち、世における貪欲と憂いを除いて住む。身において身を観じて住む彼の心は、離欲し、執着することなく、諸々の漏（煩悩）から解脱する。受において……（中略）……心において……法において法を観じて住み、熱心に、正知し、念を保ち、世における貪欲と憂いを除いて住む。法において法を観じて住む彼の心は、離欲し、執着することなく、諸々の漏から解脱する。サーリプッタよ、このように比丘は心が解脱するのである。サーリプッタよ、心が解脱しているがゆえに、私は大人物と呼び、心が解脱していないならば、大人物とは呼ばない”。これゆえに“彼を大人物と呼ぶ”と言う。

โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคาติ สิพฺพินี วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ, ยสฺเสสา สิพฺพินี ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. โส สิพฺพินึ ตณฺหํ อจฺจคา อุปจฺจคา อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา. เตนาห ภควา –

“彼はここで縫合（シッビニー）を乗り越えた”において、“縫合”とは渇愛のことである。貪、強欲……（中略）……貪欲、貪、不善根である渇愛。誰であれ、この縫合である渇愛が断たれ、切り裂かれ、静まり、鎮まり、生じ得ないものとなり、智慧の火によって焼かれた者、彼は縫合である渇愛を乗り越え、超越したのである。ゆえに“彼はここで縫合を乗り越えた”と言う。それゆえ、世尊は次のように仰った。

‘‘โส อุภนฺตมภิญฺญาย, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ, โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

“彼は両端を遍知して、中間において智慧によって染まらない。彼を大人物と私は呼ぶ。彼はここで縫合（渇愛）を乗り越えたのである”。

สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทา เอกปโยคา เอกาธิปฺปายา เอกวาสนวาสิตา, เตสํ อเนกปาณสหสฺสานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. สห อรหตฺตปฺปตฺตา อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุเกสา จ มสฺสู จ อนฺตรหิตา. ภณฺฑุกาสายวตฺถวสโน สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธโร อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา ปญฺชลิโก ภควนฺตํ นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – ‘‘สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ.

詩句（ガーター）の終わりに際して、かのバラモン（ティッサ・メッテイヤ）と共に、同じ志、同じ実践、同じ意図、同じ薫習を持った数千の生きとし生けるものたちに、“生起する性質のものはすべて、消滅する性質のものである”という、塵なく汚れなき法眼（ほうげん）が生じた。そして、かのバラモンの心は執着することなく諸々の漏から解脱した。阿羅漢果に到達すると同時に、鹿皮の衣、編んだ髪、樹皮の衣、三股の杖、水瓶、髪、髭は消え去った。剃髪し、袈裟（染衣）をまとい、僧伽梨（大衣）と鉢と衣を携え、真理に従った実践（如実修行）を具え、合掌して世尊を供養しつつ座った。“釈尊よ、世尊は私の師です。私は弟子であります”と。

ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ทุติโย.

ティッサ・メッテイヤ学童の質問の解説（ニッデーサ）、第二。

๓. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

3. プンナカ学童の質問の解説

๑๒.

12.

อเนชํ มูลทสฺสาวึ, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กึนิสฺสิตา อิสโย มนุชา, ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“渇愛を離れ、根本（諸事の因）を見極められた方（世尊）のもとへ、私は問いを持って参りました。仙人、人間、王族、バラモンたちは、この世において何を拠り所として、神々に対して多くの供儀（犠牲祭）を執り行ったのでしょうか。世尊よ、私はそのことをお尋ねします。私にそれを説き明かしてください”とプンナカ尊者は問うた。

อเนชํ มูลทสฺสาวินฺติ เอชา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ สา เอชา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา [Pg.47] อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อเนโช. เอชาย ปหีนตฺตา อเนโช. ภควา ลาเภปิ น อิญฺชติ, อลาเภปิ น อิญฺชติ, ยเสปิ น อิญฺชติ, อยเสปิ น อิญฺชติ, ปสํสายปิ น อิญฺชติ, นินฺทายปิ น อิญฺชติ, สุเขปิ น อิญฺชติ, ทุกฺเขปิ น อิญฺชติ น จลติ น เวธติ นปฺปเวธตีติ – อเนชํ. มูลทสฺสาวินฺติ ภควา มูลทสฺสาวี เหตุทสฺสาวี นิทานทสฺสาวี สมฺภวทสฺสาวี ปภวทสฺสาวี สมุฏฺฐานทสฺสาวี อาหารทสฺสาวี อารมฺมณทสฺสาวี ปจฺจยทสฺสาวี สมุทยทสฺสาวี.

“渇愛を離れた（aneja）”において、動揺（ejā）とは渇愛（taṇhā）のことである。愛欲、強欲、不善の根である渇愛は、仏陀、世尊において断たれ、根絶され、タラ樹の切り株のようになされ、滅ぼされ、将来において生じないものとなっている。それゆえ、仏陀は‘不動の方（aneja）’と呼ばれる。渇愛を捨てたがゆえに不動である。世尊は、利得においても、損失においても、名声においても、無名においても、称賛においても、非難においても、幸福においても、苦しみにおいても、動ぜず、揺らがず、震えず、乱れることがない。これが‘不動（aneja）’の意味である。‘根本を見る方（mūladassāvī）’とは、世尊が根本、原因、理由、発生、起源、生起、食、対象、縁、集起を見極めていることを指す。

ตีณิ อกุสลมูลานิ – โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ.

三つの不善の根がある。貪欲という不善の根、瞋恚という不善の根、愚痴という不善の根である。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, นิทานานิ กมฺมานํ สมุทยาย. กตมานิ ตีณิ? โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย, โทโส นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย, โมโห นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย นิรเย ติรจฺฉานโยนิยา เปตฺติวิสเย อตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา’’. อิมานิ ตีณิ อกุสลมูลานีติ ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี. ตีณิ กุสลมูลานิ – อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ.

世尊によってこのように説かれた。‘比丘たちよ、業の集起（生起）には三つの理由がある。貪欲は業の集起の理由であり、瞋恚は業の集起の理由であり、愚痴は業の集起の理由である。比丘たちよ、貪欲から生じた業、瞋恚から生じた業、愚痴から生じた業によって、神々が現れることはなく、人間が現れることもなく、またその他のいかなる善趣も現れることはない。比丘たちよ、むしろ、貪欲から生じた業、瞋恚から生じた業、愚痴から生じた業によって、地獄が現れ、畜生界が現れ、餓鬼界が現れ、あるいは地獄・畜生界・餓鬼界における個体の発生という、その他のいかなる悪趣が現れるのである’。これら三つが不善の根であることを、世尊は知り、見ておられる。このように世尊は根本を見る方、集起を見る方である。三つの善の根とは、無貪という善の根、無瞋という善の根、無痴という善の根である。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ…เป… น, ภิกฺขเว, อโลภเชน กมฺเมน อโทสเชน กมฺเมน อโมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, อโลภเชน กมฺเมน อโทสเชน กมฺเมน อโมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย เทเว จ มนุสฺเส จ อตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา’’. อิมานิ ตีณิ กุสลมูลานีติ ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี.

世尊によってこのように説かれた。‘比丘たちよ、これら三つの（理由がある）...比丘たちよ、無貪から生じた業、無瞋から生じた業、無痴から生じた業によって、地獄が現れることはなく、畜生界が現れることもなく、餓鬼界が現れることもなく、またその他のいかなる悪趣も現れることはない。比丘たちよ、むしろ、無貪から生じた業、無瞋から生じた業、無痴から生じた業によって、神々が現れ、人間が現れ、神々の世界や人間の世界における個体の発生という、その他のいかなる善趣が現れるのである’。これら三つが善の根であることを、世尊は知り、見ておられる。このように世尊は根本を見る方、集起を見る方である。

วุตฺตญฺเหตํ [Pg.48] ภควตา – ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา อกุสลปกฺขิกา สพฺเพ เต อวิชฺชามูลกา อวิชฺชาสโมสรณา อวิชฺชาสมุคฺฆาตา’’. สพฺเพ เต สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี.

世尊によってこのように説かれた。‘比丘たちよ、およそ不善であり、不善に属し、不善の側にある諸々の法は、すべて無明を根本とし、無明に集まり、無明の根絶によって滅びる’。それらすべてが根絶されることを、世尊は知り、見ておられる。このように世尊は根本を見る方、集起を見る方である。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา กุสลา กุสลภาคิยา กุสลปกฺขิกา, สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา. อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี.

世尊によってこのように説かれた。‘比丘たちよ、およそ善であり、善に属し、善の側にある諸々の法は、すべて不放逸を根本とし、不放逸に集まる。不放逸こそが、それら諸法の中で最高であると説かれる’。これを世尊は知り、見ておられる。このように世尊は根本を見る方、集起を見る方である。

อถ วา, ภควา ชานาติ ปสฺสติ. ‘‘อวิชฺชา มูลํ สงฺขารานํ, สงฺขารา มูลํ วิญฺญาณสฺส, วิญฺญาณํ มูลํ นามรูปสฺส, นามรูปํ มูลํ สฬายตนสฺส, สฬายตนํ มูลํ ผสฺสสฺส, ผสฺโส มูลํ เวทนาย, เวทนา มูลํ ตณฺหาย, ตณฺหา มูลํ อุปาทานสฺส, อุปาทานํ มูลํ ภวสฺส, ภโว มูลํ ชาติยา, ชาติ มูลํ ชรามรณสฺสา’’ติ – ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี…เป… สมุทยทสฺสาวี.

あるいは、世尊は知り、見ておられる。‘無明は行の根本であり、行は識の根本であり、識は名色の根本であり、名色は六処の根本であり、六処は触の根本であり、触は受の根本であり、受は愛の根本であり、愛は取の根本であり、取は有の根本であり、有は生の根本であり、生は老死の根本である’。このように世尊は知り、見ておられる。このように世尊は根本を見る方、集起を見る方である。

อถ วา, ภควา ชานาติ ปสฺสติ. ‘‘จกฺขุ มูลํ จกฺขุโรคานํ, โสตํ มูลํ โสตโรคานํ, ฆานํ มูลํ ฆานโรคานํ, ชิวฺหา มูลํ ชิวฺหาโรคานํ, กาโย มูลํ กายโรคานํ, มโน มูลํ เจตสิกานํ ทุกฺขาน’’นฺติ – ภควา ชานาติ ปสฺสติ. เอวมฺปิ ภควา มูลทสฺสาวี เหตุทสฺสาวี นิทานทสฺสาวี สมฺภวทสฺสาวี ปภวทสฺสาวี สมุฏฺฐานทสฺสาวี อาหารทสฺสาวี อารมฺมณทสฺสาวี ปจฺจยทสฺสาวี สมุทยทสฺสาวีติ – อเนชํ มูลทสฺสาวี.

あるいは、世尊は知り、見ておられる。‘眼は眼の病の根本であり、耳は耳の病の根本であり、鼻は鼻の病の根本であり、舌は舌の病の根本であり、体は体の病の根本であり、心は心に生じる苦しみの根本である’。このように世尊は知り、見ておられる。このように世尊は‘不動であり根本を見る方’、すなわち原因、理由、発生、起源、生起、食、対象、縁、集起を見る方である。

อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโกติ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมา ปุณฺณโก.

‘プンナカ尊者はこのように（問うた）’において、‘このように（iti）’とは語の結合である。プンナカ尊者のことである。

อตฺถิ ปญฺเหน อาคมนฺติ ปญฺเหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ โสตุกาโม อาคโตมฺหีติ – เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. อถ วา, ปญฺหตฺถิกานํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามานํ ปญฺหํ โสตุกามานํ อาคมนํ อภิกฺกมนํ อุปสงฺกมนํ ปยิรุปาสนํ อตฺถีติ – เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. อถ วา, ปญฺหาคโม ตุยฺหํ อตฺถิ, ตฺวมฺปิ ปหุ ตฺวมสิ อลมตฺโต. มยา ปุจฺฉิตํ กเถตุํ วิสชฺเชตุํ วหสฺเสตํ ภารนฺติ – เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

‘問いを持って参りました’とは、‘問いを求めて参りました’‘問いを尋ねるために参りました’‘問いを聞きたいと望んで参りました’という意味である。このように‘問いを持って参りました’という。あるいは、‘問いを求める者、問いを尋ねる者、問いを聞きたいと望む者の来訪、進み寄り、接近、侍座がある’という意味である。あるいは、‘あなたには問いの到来（答えを導く智慧）があり、あなたには能力があり、十分な力があり、堪能であります。私が尋ねることを説き、答え、その重責を担ってください’という意味である。このように‘問いを持って参りました’という。

กึ [Pg.49] นิสฺสิตา อิสโย มนุชาติ กึ นิสฺสิตา อาสิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตา. อิสโยติ อิสินามกา เย เกจิ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา อาชีวกา นิคณฺฐา ชฏิลา ตาปสา. มนุชาติ มนุสฺสา วุจฺจนฺตีติ – กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา.

“どのようなものに依止して、仙人たちや人間たちは（供養を行ったのか）”という一節について、“どのようなものに依止して”とは、何を拠り所とし、何を親しみ、何に執着し、何に近づき、何に耽溺し、何に専念したのかという意味である。“仙人たち（isayo）”とは、仙人の名を持つ者たち、すなわち仙人としての出家を遂げたあらゆる者たち、アージーヴィカ教徒、ニガンタ教徒、結髪行者、苦行者たちのことである。“人間たち（manujā）”とは、人間のことを言う。これらが“どのようなものに依止して、仙人たちや人間たちは”という句の意味である。

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานนฺติ. ขตฺติยาติ เย เกจิ ขตฺติยชาติกา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกา. เทวตานนฺติ อาชีวกสาวกานํ อาชีวกา เทวตา, นิคณฺฐสาวกานํ นิคณฺฐา เทวตา, ชฏิลสาวกานํ ชฏิลา เทวตา, ปริพฺพาชกสาวกานํ ปริพฺพาชกา เทวตา, อวิรุทฺธกสาวกานํ อวิรุทฺธกา เทวตา, หตฺถิวติกานํ หตฺถี เทวตา, อสฺสวติกานํ อสฺสา เทวตา, โควติกานํ คาโว เทวตา, กุกฺกุรวติกานํ กุกฺกุรา เทวตา, กากวติกานํ กากา เทวตา, วาสุเทววติกานํ วาสุเทโว เทวตา, พลเทววติกานํ พลเทโว เทวตา, ปุณฺณภทฺทวติกานํ ปุณฺณภทฺโท เทวตา, มณิภทฺทวติกานํ มณิภทฺโท เทวตา, อคฺคิวติกานํ อคฺคิ เทวตา, นาควติกานํ นาคา เทวตา, สุปณฺณวติกานํ สุปณฺณา เทวตา, ยกฺขวติกานํ ยกฺขา เทวตา, อสุรวติกานํ อสุรา เทวตา, คนฺธพฺพวติกานํ คนฺธพฺพา เทวตา, มหาราชวติกานํ มหาราชาโน เทวตา, จนฺทวติกานํ จนฺโท เทวตา, สูริยวติกานํ สูริโย เทวตา, อินฺทวติกานํ อินฺโท เทวตา, พฺรหฺมวติกานํ พฺรหฺมา เทวตา, เทววติกานํ เทโว เทวตา, ทิสาวติกานํ ทิสา เทวตา, เย เยสํ ทกฺขิเณยฺยา เต เตสํ เทวตาติ – ขตฺติยพฺราหฺมณา เทวตานํ.

“王族やバラモンたちが、諸神（devatānaṃ）のために”という一節について、“王族（khattiyā）”とは、あらゆる王族の出自を持つ者たちのことである。“バラモン（brāhmaṇā）”とは、あらゆる‘ボー’と呼びかける習慣を持つ者たちのことである。“諸神（devatānaṃ）のために”とは、アージーヴィカ教の信奉者にとってはアージーヴィカ教徒が神であり、ニガンタ教の信奉者にとってはニガンタ教徒が神であり、結髪行者の信奉者にとっては結髪行者が神であり、遍歴行者の信奉者にとっては遍歴行者が神であり、アヴィルッダカの信奉者にとってはアヴィルッダカが神である。また、象の誓戒を持つ者には象が神であり、馬の誓戒を持つ者には馬が、牛の誓戒を持つ者には牛が、犬の誓戒を持つ者には犬が、烏の誓戒を持つ者には烏が神である。ヴァースデーヴァを奉ずる者にはヴァースデーヴァが、バラデーヴァを奉ずる者にはバラデーヴァが、プンナバッダを奉ずる者にはプンナバッダが、マニバッダを奉ずる者にはマニバッダが神である。火を奉ずる者には火が、蛇（ナーガ）を奉ずる者にはナーガが、金翅鳥（ガルダ）を奉ずる者にはガルダが、夜叉を奉ずる者には夜叉が、阿修羅を奉ずる者には阿修羅が、乾闥婆を奉ずる者には乾闥婆が神である。四大王を奉ずる者には四大王が、月を奉ずる者には月が、太陽を奉ずる者には太陽が、インドラ（帝釈天）を奉ずる者にはインドラが、ブラフマー（梵天）を奉ずる者にはブラフマーが、天（デーヴァ）を奉ずる者には天が、方角を奉ずる者には方角が神である。すなわち、ある人々にとっての供養の対象（応供者）が、彼らにとっての神（devatā）なのである。これが“王族やバラモンたちが、諸神のために”という句の意味である。

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเกติ ยญฺญํ วุจฺจติ เทยฺยธมฺโม จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ. ยญฺญมกปฺปยึสูติ เยปิ ยญฺญํ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ, เตปิ ยญฺญํ กปฺเปนฺติ. เยปิ ยญฺญํ อภิสงฺขโรนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ, เตปิ ยญฺญํ กปฺเปนฺติ. เยปิ ยญฺญํ เทนฺติ ยชนฺติ ปริจฺจชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ[Pg.50], เตปิ ยญฺญํ กปฺเปนฺติ. ปุถูติ ยญฺญา วา เอเต ปุถู, ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถู, ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู. กถํ ยญฺญา วา เอเต ปุถู? พหุกานํ เอเต ยญฺญา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลํ คนฺธํ วิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ – เอวํ ยญฺญา วา เอเต ปุถู.

“この世において、数多くの供養（yañña）を整えた”という一節について、“供養（yañña）”とは、布施されるべき品々（deyyadhamma）、すなわち衣、食、住、医薬品、米飯、飲料、衣服、乗り物、花、香、塗香、寝具、宿舎、灯火などのことである。“供養を整えた（yaññamakappayiṃsu）”とは、ある人々が供養の品々を求め、探し、探求すること、それもまた供養を整えることである。また、ある人々が供養の品々を準備し、作製することも、供養を整えることである。さらに、ある人々が供養の品々を与え、献じ、放棄することも、供養を整えることである。“数多くの（puthū）”とは、これらの供養の品々が数多くあること、あるいは、これらの供養を行う者が数多くいること、あるいは、これらの供養を受ける者（応供者）が数多くいることを指す。供養の品々が数多くあるとはどういうことか。多くの人々にとって、衣、食、住、医薬品、米飯、飲料、衣服、乗り物、花、香、塗香、寝具、宿舎、灯火といった供養の品々が多種多様にあることを、供養が数多くあると言う。

กถํ ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถู? พหุกา เอเต ยญฺญยาชกา ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ – เอวํ ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถู.

供養を行う者（yaññayājakā）が数多くいるとはどういうことか。王族、バラモン、ヴァイシャ（平民）、シュードラ（隷民）、在家の者、出家した者、神々、人間など、供養を行う者が非常に多くいることを、供養を行う者が数多くいると言う。

กถํ ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู? พหุกา เอเต ทกฺขิเณยฺยา ปุถู สมณพฺราหฺมณา กปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกา – เอวํ ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู. อิธ โลเกติ มนุสฺสโลเกติ ยญฺญมกปฺปยึสุ – ปุถูธ โลเก.

供養を受ける者（dakkhiṇeyyā）が数多くいるとはどういうことか。沙門、バラモン、貧困者、旅人、浮浪者、物乞いなど、供養を受ける者が非常に多くいることを、供養を受ける者が数多くいると言う。“この世において（idhaloke）”とは、人間の世界においてという意味である。以上が“この世において、数多くの供養を整えた”という句の意味である。

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉาติ ติสฺโส ปุจฺฉา – อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา. กตมา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ, ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภูตตฺถาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา.

“私はあなたに問います。世尊よ、それを私に説いてください”という一節について、“問い（pucchā）”には三つの種類がある。すなわち、未知のものを明らかにするための問い（adiṭṭhajotanā pucchā）、既知のものを照らし合わせるための問い（diṭṭhasaṃsandanā pucchā）、疑惑を断つための問い（vimaticchedanā pucchā）である。未知のものを明らかにするための問いとは何か。本来、その特徴が知られず、見られず、吟味されず、究明されず、明白でなく、明らかにされていないとき、それを知り、見、吟味し、究明し、明白にし、明らかにするために質問することを言う。これが未知のものを明らかにするための問いである。

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ. อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา.

既知のものを照らし合わせるための問いとは何か。本来、その特徴がすでに知られ、見られ、吟味され、究明され、明白にされ、明らかにされているが、他の賢者たちと意見を照らし合わせるために質問することを言う。これが既知のものを照らし合わせるための問いである。

กตมา วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท ทฺเวฬฺหกชาโต – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ! โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา. อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา.

疑惑を断つための問いとは何か。本来、疑念に陥り、疑惑を持ち、二心が生じて、“そうなのか、そうではないのか、何なのか、どのようになのか”と思っているとき、その疑惑を断ち切るために質問することを言う。これが疑惑を断つための問いである。これらが三つの問いである。

อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – มนุสฺสปุจฺฉา, อมนุสฺสปุจฺฉา, นิมฺมิตปุจฺฉา. กตมา มนุสฺสปุจฺฉา? มนุสฺสา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนฺติ, ภิกฺขู ปุจฺฉนฺติ, ภิกฺขุนิโย ปุจฺฉนฺติ, อุปาสกา ปุจฺฉนฺติ, อุปาสิกาโย ปุจฺฉนฺติ, ราชาโน [Pg.51] ปุจฺฉนฺติ, ขตฺติยา ปุจฺฉนฺติ, พฺราหฺมณา ปุจฺฉนฺติ, เวสฺสา ปุจฺฉนฺติ, สุทฺทา ปุจฺฉนฺติ, คหฏฺฐา ปุจฺฉนฺติ, ปพฺพชิตา ปุจฺฉนฺติ – อยํ มนุสฺสปุจฺฉา.

他にも三つの問いがある。人間の問い、非人間の問い、変化身の問いである。人間の問いとは何か。人間たちが仏陀・世尊のもとに近づいて問うことである。すなわち、比丘、比丘尼、清信士（男性信徒）、清信女（女性信徒）、国王、王族、バラモン、ヴァイシャ、シュードラ、在家の者、出家した者たちが問うこと、これが人間の問いである。

กตมา อมนุสฺสปุจฺฉา? อมนุสฺสา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, นาคา ปุจฺฉนฺติ, สุปณฺณา ปุจฺฉนฺติ, ยกฺขา ปุจฺฉนฺติ, อสุรา ปุจฺฉนฺติ, คนฺธพฺพา ปุจฺฉนฺติ, มหาราชาโน ปุจฺฉนฺติ, อินฺทา ปุจฺฉนฺติ, พฺรหฺมาโน ปุจฺฉนฺติ, เทวตาโย ปุจฺฉนฺติ – อยํ อมนุสฺสปุจฺฉา.

“非人（ひにん）の問いとは何か。非人たちが世尊である仏陀のもとに近づいて問いを尋ねるものである。すなわち、龍（ナーガ）たちが問い、金翅鳥（ガルダ）たちが問い、夜叉（ヤッカ）たちが問い、阿修羅（アスラ）たちが問い、乾闥婆（ガンダッバ）たちが問い、四天王たちが問い、帝釈天（インダ）たちが問い、梵天（ブラフマー）たちが問い、諸天（デーヴァター）たちが問う。これが非人の問いである。”

กตมา นิมฺมิตปุจฺฉา? ยํ ภควา รูปํ อภินิมฺมินาติ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคํ อหีนินฺทฺริยํ, โส นิมฺมิโต พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ; ภควา วิสชฺเชติ – อยํ นิมฺมิตปุจฺฉา. อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา.

“化身（けしん）の問いとは何か。世尊が、意（こころ）より成り、あらゆる肢体（したい）を備え、諸根（しょこん）に欠けるところのない姿を自ら作り出される（化作される）とき、その化身（けしん）が世尊である仏陀のもとに近づいて問いを尋ね、世尊がそれに答えられる。これが化身の問いである。これら三つの問いがある。”

อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อตฺตตฺถปุจฺฉา, ปรตฺถปุจฺฉา, อุภยตฺถปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถปุจฺฉา, สมฺปรายิกตฺถปุจฺฉา, ปรมตฺถปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อนวชฺชตฺถปุจฺฉา, นิกฺกิเลสตฺถปุจฺฉา, โวทานตฺถปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อตีตปุจฺฉา, อนาคตปุจฺฉา, ปจฺจุปฺปนฺนปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อชฺฌตฺตปุจฺฉา, พหิทฺธาปุจฺฉา, อชฺฌตฺตพหิทฺธาปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – กุสลปุจฺฉา, อกุสลปุจฺฉา, อพฺยากตปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – ขนฺธปุจฺฉา, ธาตุปุจฺฉา, อายตนปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – สติปฏฺฐานปุจฺฉา, สมฺมปฺปธานปุจฺฉา, อิทฺธิปาทปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อินฺทฺริยปุจฺฉา, พลปุจฺฉา, โพชฺฌงฺคปุจฺฉา. อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – มคฺคปุจฺฉา, ผลปุจฺฉา, นิพฺพานปุจฺฉา.

“他にも三つの問いがある。すなわち、自利（じり）の問い、利他（りた）の問い、自利利他（じりりた）の問いである。また他に三つの問いがある。現世の利益（りやく）のための問い、来世の利益のための問い、究極の利益（勝義）のための問いである。また他に三つの問いがある。過失なき利益のための問い、煩悩を離れるための問い、清浄（しょうじょう）のための問いである。また他に三つの問いがある。過去の問い、未来の問い、現在の問いである。また他に三つの問いがある。内（うち）の問い、外（そと）の問い、内外の問いである。また他に三つの問いがある。善（ぜん）の問い、不善（ふぜん）の問い、無記（むき）の問いである。また他に三つの問いがある。蘊（うん）の問い、界（かい）の問い、処（しょ）の問いである。また他に三つの問いがある。四念住（しねんじゅう）の問い、四正勤（ししょうごん）の問い、四神足（しじんそく）の問いである。また他に三つの問いがある。五根（ごこん）の問い、五力（ごりき）の問い、七覚支（しちかくし）の問いである。また他に三つの問いがある。道（どう）の問い、果（か）の問い、涅槃（ねはん）の問いである。”

ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ ‘‘กถยสฺสุ เม’’ติ ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ – ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“‘私はそれを問う（pucchāmi taṃ）’とは、私はそれを問い、それを請い、それを勧め、それを敬い、‘私に語ってください’とそれを問うことである。‘世尊（Bhagavā）’とは、これは敬意を表す呼称であり……悟りによって得られた施設（せせつ）の名、すなわち‘世尊’である。‘私にそれを説いてください（brūhi me taṃ）’とは、説いてください、示してください、教え導いてください、設定してください、開示してください、分別してください、明白にしてください、明らかにしてください、ということである。ゆえに‘世尊よ、私はそれを問います。私にそれを説いてください’と言う。それゆえに、その婆羅門（プンナカ）は次のように言った。”

‘‘อเนชํ มูลทสฺสาวึ, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา, ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

“‘揺らぐことなく、根本（こんぽん）を見るお方に、私は問いを持って参りました。この世の多くの仙人、人間、王族（クシャトリヤ）、婆羅門たちは、何を求めて諸天に犠牲を捧げたのでしょうか。世尊よ、私はそれを問います。私にそれを説いてください。’”

๑๓.

13.

เย [Pg.52] เกจิเม อิสโย มนุชา, [ปุณฺณกาติ ภควา]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ ;

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ.

“‘プンナカよ、およそこの世の仙人、人間、王族、婆羅門たちが、諸天に多くの犠牲を捧げたのは、［来世の］ありようを熱望したからである。プンナカよ、彼らは老い（生存の苦しみ）に執着し、熱望しつつ犠牲を捧げたのである’と、世尊は答えられた。”

เย เกจิเม อิสโย มนุชาติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. อิสโยติ อิสินามกา เย เกจิ อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา อาชีวกา นิคณฺฐา ชฏิลา ตาปสา. มนุชาติ มนุสฺสา วุจฺจนฺตีติ – เย เกจิเม อิสโย มนุชา ปุณฺณกาติ ภควา.

“‘およそこれら仙人、人間たち’について。‘いかなる（Ye keci）’とは、すべてを余すところなく網羅して指し示す言葉である。‘仙人（isayo）’とは、イシという名で呼ばれる者たちであり、出家を遂げた者、阿夷毘伽（アージーヴィカ）、尼乾陀（ニガンダ）、結髪（ジャティラ）、苦行者（ターパサ）たちのことである。‘人間（manujā）’とは、人間のことである。以上が‘およそこれら仙人、人間たち’という句の意味である。世尊は‘プンナカよ’と呼びかけられた。”

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานนฺติ. ขตฺติยาติ เย เกจิ ขตฺติยชาติกา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกา. เทวตานนฺติ อาชีวกสาวกานํ อาชีวกา เทวตา…เป… ทิสาวติกานํ ทิสา เทวตา. เย เยสํ ทกฺขิเณยฺยา, เต เตสํ เทวตาติ – ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ.

“‘王族、婆羅門たちが、諸天に’について。‘王族（khattiyā）’とは、およそ王族の種姓にある者たちのことである。‘婆羅門（brāhmaṇā）’とは、およそ‘ボー’という言葉を使い慣わす者たちのことである。‘諸天に（devatānaṃ）’とは、阿夷毘伽の徒にとっては阿夷毘伽が神であり……方角を崇める者にとっては方角が神である。彼らが供養を捧げる対象が、彼らにとっての神である。これが‘王族、婆羅門たちが、諸天に’という句の意味である。”

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเกติ. ยญฺญํ วุจฺจติ เทยฺยธมฺโม จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ. ยญฺญมกปฺปยึสูติ เยปิ ยญฺญํ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ, เตปิ ยญฺญํ กปฺเปนฺติ. ปุถูติ ยญฺญา วา เอเต ปุถู, ยญฺญยาชกา วา เอเต ปุถู, ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู…เป… เอวํ ทกฺขิเณยฺยา วา เอเต ปุถู. อิธ โลเกติ มนุสฺสโลเกติ ยญฺญมกปฺปยึสุ – ปุถูธ โลเก.

“‘この世において、多くの犠牲を捧げた’について。‘犠牲（yañña）’とは、施物のことであり、衣、飯食、座臥具、病薬の資具、飲み物……寝所、宿舎、灯火などのことである。‘犠牲を捧げた’とは、犠牲を求め、探し求め、遍く求める者たちが犠牲を捧げることである。‘多くの（puthū）’とは、それら犠牲が多種多様であるか、あるいはそれを行う者が多くいるか、あるいはその施しを受ける者が多くいることを指す。‘この世において’とは、人間界のことである。以上が‘この世において、多くの犠牲を捧げた’という句の意味である。”

อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตนฺติ. อาสีสมานาติ รูปปฏิลาภํ อาสีสมานา, สทฺทปฏิลาภํ อาสีสมานา, คนฺธปฏิลาภํ อาสีสมานา, รสปฏิลาภํ อาสีสมานา, โผฏฺฐพฺพปฏิลาภํ อาสีสมานา, ปุตฺตปฏิลาภํ อาสีสมานา, ทารปฏิลาภํ อาสีสมานา, ธนปฏิลาภํ อาสีสมานา, ยสปฏิลาภํ อาสีสมานา, อิสฺสริยปฏิลาภํ อาสีสมานา, ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา, พฺราหฺมณมหาสาลกุเล [Pg.53] อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา, คหปติมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา, จาตุมหาราชิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา, ตาวตึเสสุ เทเวสุ ยาเมสุ เทเวสุ ตุสิเตสุ เทเวสุ นิมฺมานรตีสุ เทเวสุ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสุ เทเวสุ พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสมานา อิจฺฉมานา สาทิยมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา อภิชปฺปมานาติ อาสีสมานา.

“‘プンナカよ、［現世の］ありようを熱望して’について。‘熱望して（āsīsamānā）’とは、色（かたち）の獲得を熱望し、音、香り、味、触覚、子、妻、富、名声、権力、あるいは王族・婆羅門・長者の大富豪の家での生存の獲得を熱望し、四大王衆天から梵身天に至る諸天における生存の獲得を熱望し、望み、喜び、願い、慕い、渇望することである。これが‘熱望して’の意味である。”

ปุณฺณก อิตฺถตฺตนฺติ เอตฺถ อตฺตภาวาภินิพฺพตฺตึ อาสีสมานา เอตฺถ ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวาภินิพฺพตฺตึ อาสีสมานา…เป… เอตฺถ พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวาภินิพฺพตฺตึ อาสีสมานา อิจฺฉมานา สาทิยมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา อภิชปฺปมานาติ อาสีสมานา – ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ.

“‘プンナカよ、ありようを’とは、ここでの生存の生起を熱望し、王族の大富豪の家での生存の生起を熱望し……梵身天における生存の生起を熱望し、望み、喜び、願い、慕い、渇望することである。これが‘プンナカよ、熱望して、ありようを’という句の意味である。”

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสูติ ชรานิสฺสิตา พฺยาธินิสฺสิตา มรณนิสฺสิตา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสนิสฺสิตา. ยเทว เต ชาตินิสฺสิตา ตเทว เต ชรานิสฺสิตา. ยเทว เต ชรานิสฺสิตา ตเทว เต พฺยาธินิสฺสิตา. ยเทว เต พฺยาธินิสฺสิตา ตเทว เต มรณนิสฺสิตา. ยเทว เต มรณนิสฺสิตา ตเทว เต โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสนิสฺสิตา. ยเทว เต โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสนิสฺสิตา ตเทว เต คตินิสฺสิตา. ยเทว เต คตินิสฺสิตา ตเทว เต อุปปตฺตินิสฺสิตา. ยเทว เต อุปปตฺตินิสฺสิตา ตเทว เต ปฏิสนฺธินิสฺสิตา. ยเทว เต ปฏิสนฺธินิสฺสิตา ตเทว เต ภวนิสฺสิตา. ยเทว เต ภวนิสฺสิตา ตเทว เต สํสารนิสฺสิตา. ยเทว เต สํสารนิสฺสิตา ตเทว เต วฏฺฏนิสฺสิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ. เตนาห ภควา –

“老いに依存して祭祀（供物）を執り行った”とは、老いに依存し、病に依存し、死に依存し、憂い・嘆き・苦しみ・悲しみ・絶望に依存し、生に依存していることを意味します。彼らが依拠しているものは、老いであり、病であり、死であり、憂い・悲しみ等々であり、また、趣（がてぃ）、再生、結生、存在（ばわ）、輪廻、流転に依存し、執着し、近づき、耽溺し、確信しているのです。それゆえに彼らは祭祀を執り行ったのです。それゆえに世尊は次のように仰いました。

‘‘เย เกจิเม อิสโย มนุชา, [ปุณฺณกาติ ภควา]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ;

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสู’’ติ.

“プンナカよ、これらすべての仙人、人間、王族、バラモンたちは、神々のために、この世で多くの祭祀を執り行いました。彼らはこの世での生存（有の状態）を望み、老いに依存して、祭祀を執り行ったのです”と（世尊は仰いました）。

๑๔.

14.

เย [Pg.54] เกจิเม อิสโย มนุชา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา;

อตารุํ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“尊者プンナカは言いました。世尊よ、これらすべての仙人、人間、王族、バラモンたちは、神々のために、この世で多くの祭祀を執り行いました。世尊よ、祭祀の道において不放逸であった彼らは、生と老いを乗り越えたのでしょうか。尊き方（マーリサ）よ、私はそれを問います。世尊よ、私にそれを説いてください”。

เย เกจิเม อิสโย มนุชาติ. เย เกจีติ…เป….

“これらすべての仙人、人間”という句において、“これらすべて”とは……（中略）……を指します。

กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตาติ. กจฺจิสูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – กจฺจิสุ. เตติ ยญฺญยาชกา วุจฺจนฺติ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – กจฺจิสุ เต ภควา. ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตาติ ยญฺโญเยว วุจฺจติ ยญฺญปโถ. ยถา อริยมคฺโค อริยปโถ เทวมคฺโค เทวปโถ พฺรหฺมมคฺโค พฺรหฺมปโถ, เอวเมว ยญฺโญเยว วุจฺจติ ยญฺญปโถ. อปฺปมตฺตาติ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา สกฺกจฺจการิโน สาตจฺจการิโน อฏฺฐิตการิโน อโนลีนวุตฺติโน อนิกฺขิตฺตจฺฉนฺทา อนิกฺขิตฺตธุรา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยาติ – เตปิ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา. เยปิ ยญฺญํ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ สกฺกจฺจการิโน…เป… ตทธิปเตยฺยา, เตปิ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา. เยปิ ยญฺญํ อภิสงฺขโรนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ สกฺกจฺจการิโน…เป… ตทธิปเตยฺยา, เตปิ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา. เยปิ ยญฺญํ เทนฺติ ยชนฺติ ปริจฺจชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ สกฺกจฺจการิโน …เป… ตทธิปเตยฺยา, เตปิ ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตาติ – กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา.

“世尊よ、果たして彼らは祭祀の道において不放逸であったのでしょうか”という句において、“果たして（kaccisu）”とは疑念の問い、当惑の問い、二律背反の問い、不確定な問いであり、“はたしてそうなのか、そうではないのか、何なのだろうか、どのようになのだろうか”という意味です。“彼ら（te）”とは、祭祀を行う者たちのことです。“世尊（bhagavā）”とは、敬意を表す呼称であり、……（中略）……現証された概念的な呼称です。“祭祀の道において不放逸”という句において、祭祀そのものが“祭祀の道”と呼ばれます。聖なる道が“聖道（アリヤパタ）”、神々の道が“天道（デーヴァパタ）”、梵天の道が“梵道（ブラフマパタ）”と呼ばれるのと同様に、祭祀そのものが“祭祀の道”と呼ばれます。“不放逸（appamatta）”とは、祭祀の道において放逸にならず、恭しく行い、持続的に行い、堅固に行い、たゆまず、意欲を捨てず、重責を捨てず、それに没頭し、それを多く行い、それを重んじ、それに傾き、それに向けられ、それに依り、それに耽溺し、それを支配的とする者たちのことであり、彼らは祭祀の道において不放逸なのです。また、衣、食、住、薬、飲み物、寝床、灯火などの祭祀（供物）を求め、探し、探求し、恭しく行う者たちも、祭祀の道において不放逸と言われます。さらに、これらの供物を用意し、祭り、施す者たちも、祭祀の道において不放逸と言われます。

อตารุํ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ ชรามรณํ อตรึสุ อุตฺตรึสุ ปตรึสุ สมติกฺกมึสุ วีติวตฺตึสุ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

“尊き方（マーリサ）よ、生と老いを乗り越えたのでしょうか”とは、老いと死を乗り越えたのか、超克したのか、通過したのか、超越したのか、過ぎ去ったのか、という意味です。“マーリサ”とは親愛の言葉、尊敬の言葉であり、敬意と恭順を伴う呼称です。

ปุจฺฉามิ [Pg.55] ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ กถยสฺสุ เมติ – ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ – ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“世尊よ、私はそれを問います。私にそれを説いてください”という句において、“それを問います”とは、それを尋ね、それを願い、それを勧請し、それを信受し、私に語ってください、という意味です。“世尊”とは敬意の呼称であり、……（中略）……現証された概念です。“私にそれを説いてください”とは、示し、教え、説き、施設し、確立し、開示し、分別し、明白にし、顕わにしてください、という意味です。それゆえ、そのバラモンは次のように言いました。

‘‘เย เกจิเม อิสโย มนุชา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ;

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก, กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา;

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

“尊者プンナカは言いました。これらすべての仙人、人間、王族、バラモンたちは、神々のために、この世で多くの祭祀を執り行いました。世尊よ、祭祀の道において不放逸であった彼らは、尊き方（マーリサ）よ、生と老いを乗り越えたのでしょうか。世尊よ、私はそれを問います。私にそれを説いてください”。

๑๕.

15.

อาสีสนฺติ โถมยนฺติ, อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ;

[ปุณฺณกาติ ภควา]กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ, เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา;

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.

世尊は答えられました。“彼らは（利得を）望み、称賛し、渇望し、供物を捧げます。利得を条件として、欲を渇望します。祭祀に専念する彼らは、存在への貪欲に染まっており、生と老いを乗り越えてはいない、と私は説きます”。

อาสีสนฺติ โถมยนฺติ อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺตีติ. อาสีสนฺตีติ รูปปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, สทฺทปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, คนฺธปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, รสปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, โผฏฺฐพฺพปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ปุตฺตปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ทารปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ธนปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ยสปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, อิสฺสริยปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, ขตฺติยมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, พฺราหฺมณมหาสาลกุเล…เป… คหปติมหาสาลกุเล อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสนฺติ, จาตุมหาราชิเกสุ เทเวสุ…เป… พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ อาสีสนฺติ อิจฺฉนฺติ สาทิยนฺติ ปตฺถยนฺติ ปิหยนฺตีติ – อาสีสนฺติ.

“望み、称賛し、渇望し、供物を捧げる”という句において、“望む（āsīsanti）”とは、色の取得を望み、声、香、味、触の取得を望み、子、妻、富、名声、権力の取得を望み、有力な王族の家系としての自己の取得を望み、バラモン、長者の家系としての取得を望み、さらには四大王衆天から梵衆天に至るまでの神々としての自己の取得を望み、欲し、楽しみ、求め、切望すること、これが“望む”という意味です。

โถมยนฺตีติ ยญฺญํ วา โถเมนฺติ ผลํ วา โถเมนฺติ ทกฺขิเณยฺเย วา โถเมนฺติ. กถํ ยญฺญํ โถเมนฺติ? สุจึ ทินฺนํ, มนาปํ ทินฺนํ, ปณีตํ ทินฺนํ, กาเลน [Pg.56] ทินฺนํ, กปฺปิยํ ทินฺนํ, วิเจยฺย ทินฺนํ, อนวชฺชํ ทินฺนํ, อภิณฺหํ ทินฺนํ ททํ จิตฺตํ ปสาทิตนฺติ – โถเมนฺติ กิตฺเตนฺติ วณฺเณนฺติ ปสํสนฺติ. เอวํ ยญฺญํ โถเมนฺติ.

“トマヤンティ（称讃する）”とは、祭祀を称讃し、あるいは果報を称讃し、あるいは供養に値する者を称讃することです。どのように祭祀を称讃するのでしょうか。清浄に施された、心にかなうように施された、勝れたものが施された、適切な時に施された、ふさわしいものが施された、吟味して施された、過失なく施された、絶えず施された、心を清らかにして施された、このように称讃し、称揚し、讃嘆し、褒め称えます。このように祭祀を称讃します。

กถํ ผลํ โถเมนฺติ? อิโต นิทานํ รูปปฏิลาโภ ภวิสฺสติ…เป… พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาโภ ภวิสฺสตีติ – โถเมนฺติ กิตฺเตนฺติ วณฺเณนฺติ ปสํสนฺติ. เอวํ ผลํ โถเมนฺติ.

どのように果報を称讃するのでしょうか。“これ（施し）を原因として、色の獲得があるだろう……（中略）……梵天の身の神々の世界において個体（生存）の獲得があるだろう”と称讃し、称揚し、讃嘆し、褒め称えます。このように果報を称讃します。

กถํ ทกฺขิเณยฺเย โถเมนฺติ? ทกฺขิเณยฺยา ชาติสมฺปนฺนา โคตฺตสมฺปนฺนา อชฺฌายกา มนฺตธรา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทกา เวยฺยากรณา โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวยาติ, วีตราคา วา ราควินยาย วา ปฏิปนฺนา, วีตโทสา วา โทสวินยาย วา ปฏิปนฺนา, วีตโมหา วา โมหวินยาย วา ปฏิปนฺนา, สทฺธาสมฺปนฺนา สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาสมฺปนฺนา วิมุตฺติสมฺปนฺนา วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนาติ – โถเมนฺติ กิตฺเตนฺติ วณฺเณนฺติ ปสํสนฺติ. เอวํ ทกฺขิเณยฺเย โถเมนฺตีติ – อาสีสนฺติ โถมยนฺติ.

どのように供養に値する者を称讃するのでしょうか。“供養に値する方々は、家柄を具足し、血統を具足し、聖典を唱える者であり、マントラを保持し、語彙、修辞学、音韻学、第五の伝承を伴う三ヴェーダの達人であり、一語一語を熟知し、文法学、論理学、偉大な人の相に精通している。あるいは離欲した者、あるいは貪欲を調伏するために実践している者であり、怒りを離れた者、あるいは怒りを調伏するために実践している者であり、愚痴を離れた者、あるいは愚痴を調伏するために実践している者である。信仰を具足し、戒を具足し、三昧を具足し、智慧を具足し、解脱を具足し、解脱知見を具足している”と称讃し、称揚し、讃嘆し、褒め称えます。このように供養に値する者を称讃することを“アーシースアンティ・トマヤンティ（希求し、称讃する）”と言います。

อภิชปฺปนฺตีติ รูปปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺติ, สทฺทปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺติ, คนฺธปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺติ, รสปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺติ…เป… พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ อภิชปฺปนฺตีติ – อาสีสนฺติ โถมยนฺติ อภิชปฺปนฺติ. ชุหนฺตีติ ชุหนฺติ เทนฺติ ยชนฺติ ปริจฺจชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยนฺติ – อาสีสนฺติ โถมยนฺติ อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ ปุณฺณกาติ ภควา.

“アビジャッパンティ（切望する）”とは、色の獲得を切望し、声の獲得を切望し、香の獲得を切望し、味の獲得を切望し……（中略）……梵天の身の神々の世界において個体の獲得を切望することを言い、希求し、称讃し、切望することを意味します。“ジュハンティ（供犠する）”とは、衣、食、住、医薬品の資具、あるいは食べ物、飲み物、衣服、乗り物、花、香、塗料、寝具、住居、灯火の用品を、供え、与え、祀り、放棄することです。これらを併せて“希求し、称讃し、切望し、供犠するのです、プンナカよ、と世尊は言われた”となります。

กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภนฺติ รูปปฏิลาภํ ปฏิจฺจ กาเม อภิชปฺปนฺติ, สทฺทปฏิลาภํ ปฏิจฺจ กาเม อภิชปฺปนฺติ…เป… พฺรหฺมกายิเกสุ เทเวสุ อตฺตภาวปฏิลาภํ ปฏิจฺจ กาเม อภิชปฺปนฺติ ปชปฺปนฺตีติ – กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ.

“諸々の欲を、獲得に依って切望する”とは、色の獲得を拠り所として、諸々の欲を切望し、声の獲得を拠り所として、諸々の欲を切望し……（中略）……梵天の身の神々の世界において個体の獲得を拠り所として、諸々の欲を切望し、熱望することを指します。これが“欲を切望し、獲得に依る”の意味です。

เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ เตติ ยญฺญยาชกา วุจฺจนฺติ, ยาชโยคาติ ยาชโยเคสุ ยุตฺตา ปยุตฺตา อายุตฺตา สมายุตฺตา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยาติ – เต ยาชโยคา, ภวราครตฺตาติ ภวราโค วุจฺจติ โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท ภวราโค ภวนนฺที [Pg.57] ภวตณฺหา ภวสิเนโห ภวปริฬาโห ภวมุจฺฉา ภวชฺโฌสานํ. ภวราเคน ภเวสุ รตฺตา คิทฺธา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ – เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา.

“それら祭祀に専心する者は、生存への貪欲に染まり、生と老を超えられなかったと、私は説く”という句において、“テ（それら）”とは祭祀を祀る者たちを指します。“ヤージャヨガー（祭祀に専心する）”とは、祭祀の行いに専念し、従事し、没頭し、それを習性とすること、それを主眼とし、それに向かい、それに傾倒し、それを拠り所とし、それに信解し、それを第一とすることです。これが“祭祀に専心する者”の意味です。“バヴァラーガ・ラッタ（生存への貪欲に染まった）”とは、生存への貪欲（バヴァラーガ）を指し、それは諸々の生存における欲求、貪欲、歓喜、渇愛、愛着、熱悩、眩惑、執着のことです。この生存への貪欲によって、諸々の生存に染まり、執着し、溺れ、耽溺し、縛り付けられている者のことを“生存への貪欲に染まった祭祀に専心する者”と言います。

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา ชาติชรามรณํ นาตรึสุ น อุตฺตรึสุ น ปตรึสุ น สมติกฺกมึสุ น วีติวตฺตึสุ, ชาติชรามรณา อนิกฺขนฺตา อนิสฺสฏา อนติกฺกนฺตา อสมติกฺกนฺตา อวีติวตฺตา อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺตนฺติ อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺตนฺติ. ชาติยา อนุคตา ชราย อนุสฏา พฺยาธินา อภิภูตา มรเณน อพฺภาหตา อตาณา อเลณา อสรณา อสรณีภูตาติ; พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

“生と老を超えられなかったと、私は説く”とは、それら生存への貪欲に染まった祭祀に専心する者たちは、生老死を超えることができず、脱することができず、凌駕することができず、通過することができなかったということです。彼らは生老死から逃れられず、解き放たれず、生老死の内側にあり、輪廻の道の内で回転しています。生に伴われ、老に追われ、病に圧倒され、死に打たれ、守護もなく、隠れ家もなく、帰依所もなく、拠り所もない状態にあります。私はそれを告げ、説き、示し、確立し、開示し、分別し、明白にし、顕わにするのです。これが“それら祭祀に専心する者は、生存への貪欲に染まり、生と老を超えられなかったと、私は説く”の意味です。それゆえに世尊は次のように仰いました。

‘‘อาสีสนฺติ โถมยนฺติ, อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ;

[ปุณฺณกาติ ภควา]กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ, เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา;

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

“彼らは希求し、称讃し、切望し、供犠する。プンナカよ、と世尊は言われた。諸々の欲を、獲得に依って切望する。それら祭祀に専心し、生存への貪欲に染まった者たちは、生と老を超えられなかったと、私は説く”

๑๖.

16.

เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“もし、それら祭祀に専心する者たちが（超えられなかったのであれば）……と尊者プンナカは言った。尊いお方よ、祭祀によって生と老を（超えられなかったのであれば）、では一体、神々と人間の世界において、誰が生と老を超えたのでしょうか。世尊よ、私はあなたに尋ねます、そのことを私に説いてください”

เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคาติ เต ยญฺญยาชกา ยาชโยคา ภวราครตฺตา ชาติชรามรณํ นาตรึสุ น อุตฺตรึสุ น ปตรึสุ น สมติกฺกมึสุ น วีติวตฺตึสุ, ชาติชรามรณา อนิกฺขนฺตา อนิสฺสฏา อนติกฺกนฺตา อสมติกฺกนฺตา อวีติวตฺตา อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺตนฺติ อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺตนฺติ. ชาติยา อนุคตา ชราย อนุสฏา พฺยาธินา อภิภูตา มรเณน อพฺภาหตา อตาณา อเลณา อสรณา อสรณีภูตาติ – เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา.

“もし彼ら祭祀に専心する者たちが超えられなかったのであれば”とは、それら生存への貪欲に染まった祭祀を行う者たちは、生老死を超えることも、脱することも、凌駕することもできず、生老死から抜け出せず、その内側で回転し、輪廻の道から離れられないということです。生に付きまとわれ、老に追随され、病に伏し、死に襲われ、守るものも逃げる場所も帰るべき場所も持たないのです。あなたはそう説き、示し、明かされました。これが“もし彼ら祭祀に専心する者たちが超えられなかったのであれば”という句の意味です。

อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโกติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมา ปุณฺณโก.

“と尊者プンナカは言った”について、“と（イッティ）”は語の接続であり、尊者プンナカを指します。

ยญฺเญหิ [Pg.58] ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ. ยญฺเญหีติ ยญฺเญหิ ปหูเตหิ ยญฺเญหิ วิวิเธหิ ยญฺเญหิ ปุถูหิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

“尊いお方よ、祭祀によって生と老を”について、“祭祀によって（イェニェーヒ）”とは、数多くの、種々の、膨大な祭祀によってという意味です。“マーリサ（尊いお方よ）”とは、親愛の言葉、敬意の言葉、尊重と恭順を込めた呼びかけのことです。これが“尊いお方よ、祭祀によって生と老を”という句の意味です。

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ อถ โก เอโส สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปตฺติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

“では、賢者（マーリサ）よ、天界と人間の世界において、いったい誰が誕生と老いを乗り越えたのでしょうか”。“atha ko...”の箇所は、天界、魔界、梵天界を含むこの世界、あるいは沙門・婆羅門、神々、人間を含む衆生のなかで、誰が誕生・老い・死を乗り越え、超越し、凌駕し、克服し、通り抜けたのかを問うている。“マーリサ（mārisa）”とは親愛の言葉であり、敬意を込めた言葉であり、礼儀正しい敬意と謙譲を伴う呼びかけである。

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ กถยสฺสุ เมตนฺติ – ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ – ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“世尊よ、私はあなたに尋ねます。私にそれを語ってください”。“pucchāmi taṃ”とは、あなたに問い、請い、求め、信仰の心で尋ねます。私にそれを語ってください。 “世尊（バガヴァー）”とは敬称である（中略）、証得された名辞である。“brūhi me”とは、語り、示し、説き、教え、確立し、顕わし、分別し、明白にし、明らかにすることである。“世尊よ、私はあなたに尋ねます。私にそれを語ってください”とは、この意味である。そこで、かの婆羅門は次のように言った。

‘‘เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา, [อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก]ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

“もし供養に励む人々が、その供養によって誕生と老いを乗り越えることができなかったのであれば、〔プンナカ長老はこのように言った〕賢者よ、ではいったい天界と人間の世界において、誰が誕生と老いを乗り越えたのでしょうか。世尊よ、私はあなたに尋ねます。私にそれを語ってください”。

๑๗.

17.

สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ, [ปุณฺณกาติ ภควา]ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.

“〔世尊は答えられた〕プンナカよ、世の中の自他の状態（遠近・勝劣）を智慧によって考察し、世の中のいかなる場所においても動揺がない人、静まり、煙がなく、苦悩がなく、望みのない人、その人こそが誕生と老いを乗り越えたのだと、私は説く”。

สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานีติ สงฺขา วุจฺจติ ญาณํ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ปโรปรานีติ โอรํ วุจฺจติ สกตฺตภาโว, ปรํ วุจฺจติ ปรตฺตภาโว โอรํ วุจฺจติ สกรูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณํ, ปรํ วุจฺจติ ปรรูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณํ[Pg.59]; โอรํ วุจฺจติ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, ปรํ วุจฺจติ ฉ พาหิรานิ อายตนานิ. โอรํ วุจฺจติ มนุสฺสโลโก, ปรํ วุจฺจติ เทวโลโก; โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ปรํ วุจฺจติ รูปธาตุ อรูปธาตุ; โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ รูปธาตุ, ปรํ วุจฺจติ อรูปธาตุ. สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานีติ ปโรปรานิ อนิจฺจโต สงฺขาย ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต…เป… นิสฺสรณโต สงฺขาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ. ปุณฺณกาติ ภควาติ. ปุณฺณกาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… ยทิทํ ภควาติ – ปุณฺณกาติ ภควา.

“saṅkhāya lokasmi paroparāni”について。“saṅkhā”とは智（ニャーナ）のことであり、慧、了知、（中略）無痴、択法、正見のことである。“paroparāni”について、“ora（こちら）”とは自己の存在（自個体）をいい、“para（あちら）”とは他者の存在をいう。自己の五蘊（色・受・想・行・識）を“ora”といい、他者の五蘊を“para”という。自己の六内処を“ora”といい、外の六外処を“para”という。人間界を“ora”といい、天界を“para”という。欲界を“ora”とし、色界・無色界を“para”とする。あるいは、欲界・色界を“ora”とし、無色界を“para”とする。“saṅkhāya lokasmi paroparāni”とは、これら自他の諸要素を、無常、苦、病、腫物、（中略）離脱などの面から智慧によって考察し、知り、量り、判別し、修習し、明らかにすることである。“プンナカよ”と世尊は婆羅門を名前で呼ばれた。“世尊”とは敬称であり（中略）、証得された名辞である。

ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเกติ. ยสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. อิญฺชิตนฺติ ตณฺหิญฺชิตํ ทิฏฺฐิญฺชิตํ มานิญฺชิตํ กิเลสิญฺชิตํ กามิญฺชิตํ. ยสฺสิเม อิญฺชิตา นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ, ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. กุหิญฺจีติ กุหิญฺจิ กิสฺมิญฺจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเกติ – ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก.

“世の中のいかなる場所においても動揺がない”について。“彼（yassa）”とは、煩悩の尽きた阿羅漢を指す。“動揺（iñjita）”とは、渇愛による動揺、見解による動揺、慢心による動揺、煩悩による動揺、欲による動揺である。これらの動揺が彼にはなく、存在せず、見いだされず、断たれ、根絶され、静まり、消沈し、再び生じることがなく、智の火によって焼き尽くされていることである。“いかなる場所（kuhiñci）”とは、内であれ外であれ、あるいは内外であれ、どこであってもということである。“世（loka）”とは、悪趣の世から（中略）処（アイヤタナ）の世までのことである。

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ. สนฺโตติ ราคสฺส สนฺตตฺตา สนฺโต, โทสสฺส…เป… โมหสฺส… โกธสฺส… อุปนาหสฺส… มกฺขสฺส… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา วิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา วิคตตฺตา ปฏิปสฺสทฺธตฺตา สนฺโต อุปสนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต ปฏิปสฺสทฺโธติ สนฺโต; วิธูโมติ กายทุจฺจริตํ วิธูมิตํ วิธมิตํ โสสิตํ วิโสสิตํ พฺยนฺตีกตํ, วจีทุจฺจริตํ…เป… มโนทุจฺจริตํ วิธูมิตํ วิธมิตํ โสสิตํ วิโสสิตํ พฺยนฺตีกตํ, ราโค… โทโส… โมโห วิธูมิโต วิธมิโต โสสิโต วิโสสิโต พฺยนฺตีกโต, โกโธ… อุปนาโห… มกฺโข… ปฬาโส… อิสฺสา… มจฺฉริยํ… มายา… สาเฐยฺยํ… ถมฺโภ… สารมฺโภ… มาโน… อติมาโน… มโท… ปมาโท… สพฺเพ กิเลสา สพฺเพ ทุจฺจริตา สพฺเพ ทรถา สพฺเพ ปริฬาหา สพฺเพ สนฺตาปา สพฺพากุสลาภิสงฺขารา วิธูมิตา วิธมิตา โสสิตา วิโสสิตา พฺยนฺตีกตา. อถ วา, โกโธ วุจฺจติ ธูโม –

“静まり、煙がなく、苦悩がなく、望みのない人、その人こそが誕生と老いを乗り越えたのだと、私は説く”について。“静まった（santo）”とは、貪欲が静まったことにより“santo”と言い、瞋恚、愚痴、怒り、恨み、覆蔵、（中略）およびすべての不善の行（サンカーラ）が静まり、滅し、止滅し、鎮まり、涼しくなり、消え去り、寂静となったことであり、これを静まり、鎮まり、寂静という。“煙がない（vidhūmo）”とは、身の悪行が払いのけられ、除去され、枯らされ、滅ぼされたことである。口の悪行、（中略）意の悪行も同様に払いのけられ、除去され、消滅したことである。貪、瞋、痴、怒り、恨み、覆蔵、悩乱、嫉妬、物惜しみ、欺瞞、策謀、強情、激昂、慢、過慢、酔狂、放逸、すべての煩悩、すべての悪行、すべての苦しみ、すべての熱悩、すべての不善の行が払いのけられ、除去され、消滅したことである。あるいは、怒りのことを“煙”という。

มาโน [Pg.60] หิ เต พฺราหฺมณ ขาริภาโร, โกโธ ธูโม ภสฺมนิ โมสวชฺชํ;

ชิวฺหา สุชา หทยํ โชติฏฺฐานํ, อตฺตา สุทนฺโต ปุริสสฺส โชติ.

“婆羅門よ、汝の慢心は天秤の荷であり、怒りは煙、虚言は灰である。舌は供犠の匙であり、心は火床である。良く調御された自己こそが、人の光（智恵）である”。

อปิ จ, ทสหากาเรหิ โกโธ ชายติ – อนตฺถํ เม อจรีติ โกโธ ชายติ, อนตฺถํ เม จรตีติ โกโธ ชายติ, อนตฺถํ เม จริสฺสตีติ โกโธ ชายติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ, อนตฺถํ จรติ, อนตฺถํ จริสฺสตีติ โกโธ ชายติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ, อตฺถํ จรติ, อตฺถํ จริสฺสตีติ โกโธ ชายติ, อฏฺฐาเน วา ปน โกโธ ชายติ. โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ โกโธ.

さらに、怒りは十の様態で生じる。“彼は私に不利益を与えた”という怒り、“与えている”という怒り、“与えるだろう”という怒り。“私の愛する者に不利益を与えた、与えている、与えるだろう”という怒り。“私の嫌いな者に利益を与えた、与えている、与えるだろう”という怒り。あるいは、理由のない怒りである。このような心の怨恨、反発、対立、憤り、激昂、破壊、心の不調和、汚染、怒り、憤怒の状態、害意、憎しみ、反逆、粗暴さ、不快、心の不満足、これを“怒り（kodho）”と呼ぶ。

อปิ จ, โกธสฺส อธิมตฺตปริตฺตตา เวทิตพฺพา. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ จิตฺตาวิลกรณมตฺโต โหติ, น จ ตาว มุขกุลานวิกุลาโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ มุขกุลานวิกุลานมตฺโต โหติ, น จ ตาว หนุสญฺโจปโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ หนุสญฺโจปนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ผรุสวาจํ นิจฺฉารโณ โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ผรุสวาจํ นิจฺฉารณมตฺโต โหติ, น จ ตาว ทิสาวิทิสานุวิโลกโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ทิสาวิทิสานุวิโลกนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ทณฺฑสตฺถปรามสโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ทณฺฑสตฺถปรามสนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ทณฺฑสตฺถอพฺภุกฺกิรโณ โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ทณฺฑสตฺถอพฺภุกฺกิรณมตฺโต โหติ, น จ ตาว ทณฺฑสตฺถอภินิปาตโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ทณฺฑสตฺถอภินิปาตนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ฉินฺนวิจฺฉินฺนกรโณ โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ฉินฺนวิจฺฉินฺนกรณมตฺโต โหติ, น [Pg.61] จ ตาว สมฺภญฺชนปลิภญฺชโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ สมฺภญฺชนปลิภญฺชนมตฺโต โหติ, น จ ตาว องฺคมงฺคอปกฑฺฒโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ องฺคมงฺคอปกฑฺฒนมตฺโต โหติ, น จ ตาว ชีวิตาโวโรปโน โหติ. อตฺถิ กญฺจิ กาลํ โกโธ ชีวิตาโวโรปนมตฺโต โหติ, น จ ตาว สพฺพจาคปริจฺจาคาย สณฺฐิโต โหติ. ยโต โกโธ ปรํ ปุคฺคลํ ฆาเตตฺวา อตฺตานํ ฆาเตติ, เอตฺตาวตา โกโธ ปรมุสฺสทคโต ปรมเวปุลฺลปตฺโต โหติ. ยสฺส โส โหติ โกโธ ปหีโน สมุจฺฉินฺโน วูปสนฺโต ปฏิปสฺสทฺโธ อภพฺพุปฺปตฺติโก ญาณคฺคินา ทฑฺโฒ, โส วุจฺจติ – วิธูโม.

さらにまた、怒りの強弱（増大と微細）について知られるべきである。ある時には、怒りはただ心の濁りを生じさせるだけであり、まだ顔がゆがんだり、ゆがみが生じたりすることはない。ある時には、怒りはただ顔をゆがめるだけであり、まだ顎が震えることはない。ある時には、怒りはただ顎を震わせるだけであり、まだ荒々しい言葉を発することはない。ある時には、怒りはただ荒々しい言葉を発するだけであり、まだあちこちを見回すことはない。ある時には、怒りはただあちこちを見回すだけであり、まだ杖や武器を手にすることはない。ある時には、怒りはただ杖や武器を手にするだけであり、まだ杖や武器を振りかざすことはない。ある時には、怒りはただ杖や武器を振りかざすだけであり、まだ杖や武器を振り下ろすことはない。ある時には、怒りはただ杖や武器を振り下ろすだけであり、まだ切り刻むことはない。ある時には、怒りはただ切り刻むだけであり、まだ粉々に打ち砕くことはない。ある時には、怒りはただ粉々に打ち砕くだけであり、まだ手足をバラバラに引き裂くことはない。ある時には、怒りはただ手足をバラバラに引き裂くだけであり、まだ命を奪うことはない。ある時には、怒りはただ命を奪うだけであり、まだ（自らの命を含めた）すべてを捨て去る覚悟には至っていない。怒りが他人を殺し、そして自分自身をも殺すとき、そのとき怒りは極限に達し、最大の広がりを持ったことになる。その怒りが、智慧の火によって焼かれ、断たれ、静まり、静止し、再び生じることがなくなった者は、‘煙なき者（ヴィドゥーマ）’と呼ばれる。

โกธสฺส ปหีนตฺตา วิธูโม, โกธวตฺถุสฺส ปริญฺญาตตฺตา วิธูโม, โกธเหตุสฺส ปริญฺญาตตฺตา วิธูโม, โกธเหตุสฺส อุปจฺฉินฺนตฺตา วิธูโม. อนีโฆติ ราโค นีโฆ, โทโส นีโฆ, โมโห นีโฆ, โกโธ นีโฆ, อุปนาโห นีโฆ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา นีฆา. ยสฺเสเต นีฆา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ อนีโฆ.

怒りを捨てたがゆえに‘煙なき者’であり、怒りの対象（所縁）を遍知したがゆえに‘煙なき者’であり、怒りの原因を遍知したがゆえに‘煙なき者’であり、怒りの原因を断絶したがゆえに‘煙なき者’である。‘苦悩なき者（アニーガ）’とは、貪欲は苦悩であり、瞋恚は苦悩であり、愚痴は苦悩であり、怒りは苦悩であり、恨みは苦悩であり、……（中略）……あらゆる不善の形成（行）は苦悩である。これらの苦悩が、智慧の火によって焼かれ、断たれ、静まり、静止し、再び生じることがなくなった者は、‘苦悩なき者’と呼ばれる。

นิราโสติ อาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. ยสฺเสสา อาสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ นิราโส. ชาตีติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชาติ สญฺชาติ โอกฺกนฺติ อภินิพฺพตฺติ ขนฺธานํ ปาตุภาโว อายตนานํ ปฏิลาโภ. ชราติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชรา ชีรณตา ขณฺฑิจฺจํ ปาลิจฺจํ วลิตฺตจตา อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโก. สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ โย สนฺโต จ วิธูโม จ อนีโฆ จ นิราโส จ, โส ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยีติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

‘渇愛なき者（ニラーサ）’とは、愛着（アーサー）は渇愛（タンハー）と呼ばれる。貪欲、強欲……（中略）……貪欲、不善根。この愛着としての渇愛が、智慧の火によって焼かれ、断たれ、静まり、静止し、再び生じることがなくなった者は、‘渇愛なき者’と呼ばれる。‘生（ジャーティ）’とは、それらそれらの衆生の、それぞれの衆生群における、誕生、出生、入胎、出現、諸蘊の顕現、諸処の獲得である。‘老（ジャラー）’とは、それらそれらの衆生の、それぞれの衆生群における、老い、朽ちること、歯が抜けること、白髪、皮膚のしわ、寿命の減少、諸根の成熟である。‘静まり、煙なく、苦悩なく、渇愛なき者、彼は生と老を越えたと説く’とは、静まり、煙なく、苦悩なく、渇愛なき者は、生と老と死を越え、超越した。そのことを私は語り、告げ、示し、確立し、開示し、分別し、明白にし、宣言するのである。‘静まり、煙なく、苦悩なく、渇愛なき者、彼は生と老を越えたと私は説く’。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘สงฺขาย [Pg.62] โลกสฺมิ ปโรปรานิ, [ปุณฺณกาติ ภควา]ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก;

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

“世における高低（賢愚）を推察して、［プンナカよ、と世尊は言われた］世のいかなる場所においても動揺することなく、静まり、煙なく、苦悩なく、渇愛なき者、彼は生と老を越えたと私は説く。”

สหคาถาปริโยสานา…เป… ปญฺชลิโก ภควนฺตํ นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – ‘‘สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ.

詩の終わりとともに……（中略）……合掌し、世尊を礼拝して座り、“世尊は私の師であり、私は弟子であります”と述べた。

ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ตติโย.

プンナカ学童の問いの解説（ニッデーサ）、第三章終わる。

๔. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

4. メッタグー学童の問いの解説（ニッデーサ）

๑๘.

18.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู]มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตํ;

กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา.

“世尊よ、あなたに問います。それを私に説いてください、［と、尊者メッタグーは言った］。あなたは知識に到達し、修習された自己を持つ方であると私は考えます。この世にある多種多様な苦しみは、いったいどこから生じたのでしょうか。”

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามีติ ติสฺโส ปุจฺฉา – อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา. กตมา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ. ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภูตตฺถาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา.

“世尊よ、あなたに問います。それを私に説いてください”という句において、“問う”とは三つの問いがある。未見開示の問い、既見照合の問い、疑念切断の問いである。未見開示の問いとは何か。生来、その特質（自性）が知られず、見られず、量られず、究められず、顕現せず、明らかにされていない。それを知るため、見るため、量るため、究めるため、顕現させるため、明らかにするために質問すること、これが未見開示の問いである。

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ. อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา.

既見照合の問いとは何か。生来、その特質がすでに知られ、見られ、量られ、究められ、顕現し、明らかにされている。それを他の賢者たちと照らし合わせるために質問すること、これが既見照合の問いである。

กตมา วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท ทฺเวฬฺหกชาโต – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ? โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ – อยํ วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา. อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา.

疑念切断の問いとは何か。生来、疑惑に陥り、疑念に陥り、二心が生じており、“これはこうであろうか、そうではないのか、何であろうか、どのようであろうか”と思っている。その疑念を断つために質問すること、これが疑念切断の問いである。これら三つが問いである。

อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – มนุสฺสปุจฺฉา, อมนุสฺสปุจฺฉา, นิมฺมิตปุจฺฉา. กตมา มนุสฺสปุจฺฉา? มนุสฺสา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, ภิกฺขู ปุจฺฉนฺติ, ภิกฺขุนิโย ปุจฺฉนฺติ, อุปาสกา ปุจฺฉนฺติ, อุปาสิกาโย ปุจฺฉนฺติ, ราชาโน ปุจฺฉนฺติ [Pg.63] ขตฺติยา ปุจฺฉนฺติ, พฺราหฺมณา ปุจฺฉนฺติ, เวสฺสา ปุจฺฉนฺติ, สุทฺทา ปุจฺฉนฺติ, คหฏฺฐา ปุจฺฉนฺติ, ปพฺพชิตา ปุจฺฉนฺติ – อยํ มนุสฺสปุจฺฉา.

他にまた三つの問いがある。すなわち、人間の問い、非人間の問い、化作された者の問いである。人間の問いとは何か。人間たちが世尊、仏陀のもとに近づいて質問することである。比丘たちが問い、比丘尼たちが問い、優婆塞たちが問い、優婆夷たちが問い、王たちが問い、刹帝利（クシャトリヤ）たちが問い、婆羅門（バラモン）たちが問い、吠舎（ヴァイシャ）たちが問い、首陀（シュードラ）たちが問い、在家者たちが問い、出家者たちが問う。これが人間の問いである。

กตมา อมนุสฺสปุจฺฉา? อมนุสฺสา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, นาคา ปุจฺฉนฺติ, สุปณฺณา ปุจฺฉนฺติ, ยกฺขา ปุจฺฉนฺติ, อสุรา ปุจฺฉนฺติ, คนฺธพฺพา ปุจฺฉนฺติ, มหาราชาโน ปุจฺฉนฺติ, อินฺทา ปุจฺฉนฺติ, พฺรหฺมา ปุจฺฉนฺติ, เทวา ปุจฺฉนฺติ – อยํ อมนุสฺสปุจฺฉา.

非人間の問いとは何か。非人間たちが世尊、仏陀のもとに近づいて質問することである。龍（ナーガ）たちが問い、金翅鳥（ガルダ）たちが問い、夜叉（ヤッカ）たちが問い、阿修羅たちが問い、乾闥婆（ガンダルヴァ）たちが問い、四大天王たちが問い、帝釈天たちが問い、梵天たちが問い、諸天たちが問う。これが非人間の問いである。

กตมา นิมฺมิตปุจฺฉา? ภควา รูปํ อภินิมฺมินาติ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคํ อหีนินฺทฺริยํ. โส นิมฺมิโต พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. ภควา วิสชฺเชติ. อยํ นิมฺมิตปุจฺฉา. อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา.

化作された者の問いとは何か。世尊は、意（こころ）より成り、あらゆる肢体、部分を備え、諸根に欠けるところのない姿（色身）を化作される。その化作された者が、世尊、仏陀のもとに近づいて質問をする。世尊がそれに答えられる。これが化作された者の問いである。これらが三つの問いである。

อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อตฺตตฺถปุจฺฉา, ปรตฺถปุจฺฉา, อุภยตฺถปุจฺฉา…เป… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถปุจฺฉา, สมฺปรายิกตฺถปุจฺฉา, ปรมตฺถปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อนวชฺชตฺถปุจฺฉา, นิกฺกิเลสตฺถปุจฺฉา, โวทานตฺถปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อตีตปุจฺฉา, อนาคตปุจฺฉา, ปจฺจุปฺปนฺนปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อชฺฌตฺตปุจฺฉา, พหิทฺธาปุจฺฉา, อชฺฌตฺตพหิทฺธาปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – กุสลปุจฺฉา, อกุสลปุจฺฉา, อพฺยากตปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – ขนฺธปุจฺฉา, ธาตุปุจฺฉา อายตนปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – สติปฏฺฐานปุจฺฉา, สมฺมปฺปธานปุจฺฉา, อิทฺธิปาทปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – อินฺทฺริยปุจฺฉา, พลปุจฺฉา, โพชฺฌงฺคปุจฺฉา… อปราปิ ติสฺโส ปุจฺฉา – มคฺคปุจฺฉา, ผลปุจฺฉา, นิพฺพานปุจฺฉา….

他にまた三つの問いがある。自利のための問い、利他のための問い、両方の利益のための問い。……他にまた三つの問いがある。現世の利益のための問い、来世の利益のための問い、最高の利益（勝義）のための問い。……他にまた三つの問いがある。過失のない利益のための問い、煩悩を離れる利益のための問い、清浄という利益のための問い。……他にまた三つの問いがある。過去に関する問い、未来に関する問い、現在に関する問い。……他にまた三つの問いがある。内に関する問い、外に関する問い、内外に関する問い。……他にまた三つの問いがある。善に関する問い、不善に関する問い、無記に関する問い。……他にまた三つの問いがある。蘊に関する問い、界に関する問い、処に関する問い。……他にまた三つの問いがある。念処に関する問い、正勤に関する問い、神足に関する問い。……他にまた三つの問いがある。根に関する問い、力に関する問い、覚支に関する問い。……他にまた三つの問いがある。道に関する問い、果に関する問い、涅槃に関する問い。

ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ ‘‘กถยสฺสุ เม’’ติ ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ – ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“私はそれを問う（Pucchāmi taṃ）”とは、私はそれを問い、それを請い、それを促し、それに清らかな信をおき、“私に語ってください”とそれを問うことである。“世尊（Bhagavā）”とは、これは敬意を表す呼称である。……“世尊”という、この現前の名、それがこれである。“私にそれを説いてください（Brūhi me taṃ）”とは、述べてください、教えてください、示してください、施設してください、確立してください、明らかにしてください、分別してください、明白にしてください、開示してくださいということである。これが“私はそれを世尊に問います、私にそれを説いてください”の意味である。

อิจฺจายสฺมา เมตฺตคูติ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู.

“このように尊者メッタグーは（Iccāyasmā mettagū）”における“iti（このように）”は語結合である。……（略）……“このように尊者メッタグーは”。

มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตนฺติ. เวทคูติ ตํ มญฺญามิ, ภาวิตตฺโตติ ตํ มญฺญามิ, เอวํ ชานามิ, เอวํ อาชานามิ เอวํ ปฏิชานามิ เอวํ ปฏิวิชฺฌามิ. เวทคู ภาวิตตฺโตติ กถญฺจ ภควา เวทคู? เวทา วุจฺจนฺติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ…เป… ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา [Pg.64] วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา เตหิ เวเทหิ ชาติชรามรณสฺส อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. เวทานํ วา อนฺตคโตติ เวทคู; เวเทหิ วา อนฺตคโตติ เวทคู; สตฺตนฺนํ วา ธมฺมานํ วิทิตตฺตา เวทคู; สกฺกายทิฏฺฐิ วิทิตา โหติ, วิจิกิจฺฉา วิทิตา โหติ, สีลพฺพตปรามาโส วิทิโต โหติ, ราโค โทโส โมโห มาโน วิทิโต โหติ, วิทิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

“私は、あなた（世尊）をヴェーダに達した人（ヴェーダグー）、自己を修めた人（バーヴィタッタ）であると思います”。“ヴェーダに達した人”として私はあなたを思い、“自己を修めた人”としてあなたを思います。このように知り、このように理解し、このように承知し、このように通達します。“ヴェーダに達した人、自己を修めた人”について、いかにして世尊はヴェーダに達した人なのでしょうか。四つの聖道における知識、智慧、慧根、慧力……（中略）……択法覚支、勘考、毘婆舎那（観察）、正見を“ヴェーダ（明）”と呼びます。世尊は、それらのヴェーダ（明）によって、生・老・死の終焉に至り、究竟に到達し、輪廻の窮極に至り、究竟に到達し、世界の限界に至り、究竟に到達し、究竟に至り、輪廻の苦しみの終焉に到達し、救済に至り、究竟に到達し、隠れ家に至り、帰依所に至り、帰依所に到達し、無畏に至り、無畏に到達し、不変の境地に至り、不変の境地に到達し、不死に至り、不死に到達し、涅槃に至り、渇愛を脱した涅槃に到達されました。あるいは、知られるべき諸法の終焉に至ったがゆえにヴェーダグーであり、あるいは、それら四つの道智によって（輪廻の）終焉に至ったがゆえにヴェーダグーであり、あるいは、七つの法を知ったがゆえにヴェーダグーです。すなわち、有身見が知られ、疑が知られ、戒禁取が知られ、貪・瞋・癡・慢が知られ、汚れをもたらし、再誕生を生じさせ、苦悩を伴い、苦の報いをもたらし、将来の生・老・死の原因となる悪しき不善の諸法が、世尊によって知られているのです。

เวทานิ วิเจยฺย เกวลานิ, [สภิยาติ ภควา]สมณานํ ยานีธตฺถิ พฺราหฺมณานํ;

สพฺพเวทนาสุ วีตราโค;

สพฺพํ เวทมติจฺจ เวทคู โสติ.

“サビヤよ、世尊はこのように呼びかけられた。この世にある沙門や婆羅門たちのあらゆる知られるべき法（ヴェーダ）を吟味し、すべての感受（受）において離欲し、すべてのヴェーダ（知識・感受）を超越した人、その人がヴェーダに達した人（ヴェーダグー）である”。

เอวํ ภควา เวทคู.

このように、世尊はヴェーダに達した人（ヴェーダグー）であられます。

กถํ ภควา ภาวิตตฺโต? ภควา ภาวิตกาโย ภาวิตสีโล ภาวิตจิตฺโต ภาวิตปญฺโญ ภาวิตสติปฏฺฐาโน ภาวิตสมฺมปฺปธาโน ภาวิตอิทฺธิปาโท ภาวิตอินฺทฺริโย ภาวิตพโล ภาวิตโพชฺฌงฺโค ภาวิตมคฺโค, ปหีนกิเลโส ปฏิวิทฺธากุปฺโป สจฺฉิกตนิโรโธ. ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, มคฺโค ภาวิโต, นิโรโธ สจฺฉิกโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อปริตฺโต มหนฺโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาฬฺโห พหุรตโน สาครูปโม ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคโต โหติ.

いかにして世尊は自己を修めた人（バーヴィタッタ）なのでしょうか。世尊は、身を修め、戒を修め、心を修め、慧を修め、念処を修め、正勤を修め、神足を修め、根を修め、力を修め、覚支を修め、道を修め、煩悩を捨て去り、通達された不動の阿羅漢果を有し、涅槃を現証されています。世尊にとって、苦諦は遍知され、集諦は捨てられ、道諦は修められ、滅諦は現証されています。超知すべきことは超知され、遍知すべきことは遍知され、捨てるべきことは捨てられ、修めるべきことは修められ、現証すべきことは現証されています。（世尊の智慧は）限定されず、広大で、深く、計り知れず、測りがたく、多くの宝をもつ大海のようであり、六支の捨（六中捨）を具えておられます。

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน; อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา, ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา, ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา, กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา, มนสา ธมฺมํ [Pg.65] วิญฺญาย เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน; อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน.

眼で色を見て、喜ぶこともなく、憂えることもなく、正念・正知をもって、平静に住しておられます。耳で声を聞き、鼻で香を嗅ぎ、舌で味を味わい、身で触に触れ、意で法を認識して、喜ぶこともなく、憂えることもなく、正念・正知をもって、平静に住しておられます。

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มนาปํ รูปํ นาภิคิชฺฌติ นาภิหํสติ น ราคํ ชเนติ. ตสฺส ฐิโตว กาโย โหติ, ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ. จกฺขุนา โข ปเนว รูปํ ทิสฺวา อมนาปํ น มงฺกุ โหติ อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต อลีนมนโส อพฺยาปนฺนเจตโส. ตสฺส ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย มนาปํ นาภิคิชฺฌติ นาภิหํสติ น ราคํ ชเนติ. ตสฺส ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ. มนสาเยว โข ปน ธมฺมํ วิญฺญาย อมนาปํ น มงฺกุ โหติ. อปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต อลีนมนโส อพฺยาปนฺนเจตโส ตสฺส ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ.

眼によって色（形あるもの）を見て、好ましい色に対して執着せず、歓喜せず、貪欲を生じさせない。彼の身体（色身・名身）は揺るぎなく留まり、心は内において安定し、善く確立され、善く解脱している。また、眼によって色を見て、好ましくない色に対しても、意気消沈せず、心が不安定にならず、沈んだ心にならず、害意を抱かない。彼の身体は揺るぎなく留まり、心は内において安定し、善く確立され、善く解脱している。耳で音を聞き……（中略）……鼻で香を嗅ぎ……舌で味を味わい……体で触れ……意によって法を知って、好ましいものに対して執着せず、歓喜せず、貪欲を生じさせない。彼の身体は揺るぎなく留まり、心は内において安定し、善く確立され、善く解脱している。意によって法を知り、好ましくないものに対しても、意気消沈せず、心が不安定にならず、沈んだ心にならず、害意を抱かない。彼の身体は揺るぎなく留まり、心は内において安定し、善く確立され、善く解脱している。

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มนาปามนาเปสุ รูเปสุ ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย มนาปามนาเปสุ ธมฺเมสุ ฐิโตว กาโย โหติ ฐิตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ สุสณฺฐิตํ สุวิมุตฺตํ.

眼によって色を見て、好ましい色や好ましくない色に対しても、身体は揺るぎなく留まり、心は内において安定し、善く確立され、善く解脱している。耳で音を聞き……（中略）……意によって法を知り、好ましい法や好ましくない法に対しても、身体は揺るぎなく留まり、心は内において安定し、善く確立され、善く解脱している。

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รชนีเย น รชฺชติ, ทุสฺสนีเย น ทุสฺสติ, โมหนีเย น มุยฺหติ, โกปนีเย น กุปฺปติ, มทนีเย น มชฺชติ, กิเลสนีเย น กิลิสฺสติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย รชนีเย น รชฺชติ, ทุสฺสนีเย น ทุสฺสติ, โมหนีเย น มุยฺหติ, โกปนีเย น กุปฺปติ, มทนีเย น มชฺชติ, กิเลสนีเย น กิลิสฺสติ.

眼によって色を見て、貪るべきものに対して貪らず、忌むべきものに対して忌まず（怒らず）、惑わされるべきものに対して惑わされず、憤るべきものに対して憤らず、酔うべきものに対して酔わず、汚されるべきものに対して汚されない。耳で音を聞き……（中略）……意によって法を知って、貪るべきものに対して貪らず、忌むべきものに対して忌まず、惑わされるべきものに対して惑わされず、憤るべきものに対して憤らず、酔うべきものに対して酔わず、汚されるべきものに対して汚されない。

ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺโต, สุเต สุตมตฺโต, มุเต มุตมตฺโต, วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺโต. ทิฏฺเฐ น ลิมฺปติ, สุเต น ลิมฺปติ, มุเต น ลิมฺปติ, วิญฺญาเต น ลิมฺปติ. ทิฏฺเฐ อนูปโย อนปาโย อนิสฺสิโต อปฺปฏิพทฺโธ [Pg.66] วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรติ. สุเต…เป… มุเต … วิญฺญาเต อนูปโย อนปาโย อนิสฺสิโต อปฺปฏิพทฺโธ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรติ.

見られたものには見られただけのものがあり、聞かれたものには聞かれただけのものがあり、覚えられた（嗅がれ・味わわれ・触れられた）ものには覚えられただけのものがあり、知られたものには知られただけのものがある。見られたものに染まらず、聞かれたものに染まらず、覚えられたものに染まらず、知られたものに染まらず。見られたものに対して、執着の傾向（随眠）がなく、固執せず、依存せず、縛られず、解脱し、離れて、境界のない心をもって住む。聞かれたもの、覚えられたもの、知られたものに対しても、執着の傾向がなく、固執せず、依存せず、縛られず、解脱し、離れて、境界のない心をもって住む。

สํวิชฺชติ ภควโต จกฺขุ, ปสฺสติ ภควา จกฺขุนา รูปํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต โสตํ, สุณาติ ภควา โสเตน สทฺทํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต ฆานํ, ฆายติ ภควา ฆาเนน คนฺธํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต ชิวฺหา, สายติ ภควา ชิวฺหาย รสํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต กาโย, ผุสติ ภควา กาเยน โผฏฺฐพฺพํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ ภควโต มโน, วิชานาติ ภควา มนสา ธมฺมํ, ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ, สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา.

世尊には眼（眼根）がある。世尊は眼によって色を見るが、世尊には欲貪がない。世尊は善く解脱した心を持っている。世尊には耳があり、耳によって音を聞くが、世尊には欲貪がない。世尊は善く解脱した心を持っている。世尊には鼻があり、鼻によって香を嗅ぐが、世尊には欲貪がない。世尊は善く解脱した心を持っている。世尊には舌があり、舌によって味を味わうが、世尊には欲貪がない。世尊は善く解脱した心を持っている。世尊には身（身根）があり、身によって触れるものに触れるが、世尊には欲貪がない。世尊は善く解脱した心を持っている。世尊には意（意根）があり、意によって法を知るが、世尊には欲貪がない。世尊は善く解脱した心を持っている。

จกฺขุ รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิตํ, ตํ ภควโต ทนฺตํ คุตฺตํ รกฺขิตํ สํวุตํ; ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ. โสตํ สทฺทารามํ สทฺทรตํ…เป… ฆานํ คนฺธารามํ คนฺธรตํ… ชิวฺหา รสารามา รสรตา รสสมฺมุทิตา, สา ภควโต ทนฺตา คุตฺตา รกฺขิตา สํวุตา; ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ. กาโย โผฏฺฐพฺพาราโม โผฏฺฐพฺพรโต โผฏฺฐพฺพสมฺมุทิโต… มโน ธมฺมาราโม ธมฺมรโต ธมฺมสมฺมุทิโต, โส ภควโต ทนฺโต คุตฺโต รกฺขิโต สํวุโต; ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ –

眼は色を楽しみ、色を悦び、色に没頭するものであるが、それは世尊において調御され、守られ、保護され、制御されている。そして、その制御のために法を説かれる。耳は音を楽しみ、音を悦び……（中略）……鼻は香を楽しみ、香を悦び……舌は味を楽しみ、味を悦び、味に没頭するものであるが、それは世尊において調御され、守られ、保護され、制御されている。そして、その制御のために法を説かれる。身は触れるものを楽しみ……意は法を楽しみ、法を悦び、法に没頭するものであるが、それは世尊において調御され、守られ、保護され、制御されている。そして、その制御のために法を説かれる。すなわち——

‘‘ทนฺตํ นยนฺติ สมิตึ, ทนฺตํ ราชาภิรูหติ;

ทนฺโต เสฏฺโฐ มนุสฺเสสุ, โยติวากฺยํ ติติกฺขติ.

“調教された者は集会へと導かれ、調教された者に王は騎乗する。人々の中で最上の者は、そしりの言葉を耐え忍ぶ、自己を調教した者である。”

‘‘วรมสฺสตรา ทนฺตา, อาชานียา จ สินฺธวา;

กุญฺชรา จ มหานาคา, อตฺตทนฺโต ตโต วรํ.

“調教されたラバ、血統のよいシンドゥ産の馬、大きな象や大象も優れているが、自己を調教した者はそれらよりもさらに優れている。”

‘‘น หิ เอเตหิ ยาเนหิ, คจฺเฉยฺย อคตํ ทิสํ;

ยถาตฺตนา สุทนฺเตน, ทนฺโต ทนฺเตน คจฺฉติ.

“これらの乗り物によっては、未だ行かざる場所（涅槃）へは行くことができない。自己を善く調教した者は、調教された自己によって、そこへ行くのである。”

‘‘วิธาสุ [Pg.67] น วิกมฺปนฺติ, วิปฺปมุตฺตา ปุนพฺภวา;

ทนฺตภูมึ อนุปฺปตฺตา, เต โลเก วิชิตาวิโน.

“慢心の諸相において動揺せず、再生から解放され、調教された者の境地（阿羅漢果）に達した人々は、この世において勝利者である。”

‘‘ยสฺสินฺทฺริยานิ ภาวิตานิ, อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก;

นิพฺพิชฺฌ อิมํ ปรญฺจ โลกํ, กาลํ กงฺขติ ภาวิโต ส ทนฺโต’’ติ.

“内においても外においても、一切の世間において諸の感官を修め、この世と他世を貫いて知り、時（寿命の尽きる時）を待つ人こそ、修められ調教された者である。”

เอวํ ภควา ภาวิตตฺโตติ.

“このように、世尊は自己を修められた方である。”

มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตํ, กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเมติ. กุโต นูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา – ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – กุโต นุ. ทุกฺขาติ ชาติทุกฺขํ, ชราทุกฺขํ, พฺยาธิทุกฺขํ, มรณทุกฺขํ, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ, พฺยสนํ ทุกฺขํ, เนรยิกํ ทุกฺขํ, ติรจฺฉานโยนิกํ ทุกฺขํ, เปตฺติวิสยิกํ ทุกฺขํ, มานุสิกํ ทุกฺขํ, คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ ทุกฺขํ, คพฺภฏฺฐิติมูลกํ ทุกฺขํ, คพฺภวุฏฺฐานมูลกํ ทุกฺขํ, ชาตสฺสูปนิพนฺธกํ ทุกฺขํ, ชาตสฺส ปราเธยฺยกํ ทุกฺขํ, อตฺตูปกฺกมํ ทุกฺขํ, ปรูปกฺกมํ ทุกฺขํ, ทุกฺขทุกฺขํ, สงฺขารทุกฺขํ, วิปริณามทุกฺขํ, จกฺขุโรโค โสตโรโค ฆานโรโค ชิวฺหาโรโค กายโรโค สีสโรโค กณฺณโรโค มุขโรโค ทนฺตโรโค กาโส สาโส ปินาโส ฑาโห ชโร กุจฺฉิโรโค มุจฺฉา ปกฺขนฺทิกา สูลา วิสูจิกา กุฏฺฐํ คณฺโฑ กิลาโส โสโส อปมาโร ททฺทุ กณฺฑุ กจฺฉุ รขสา วิตจฺฉิกา โลหิตปิตฺตํ มธุเมโห อํสา ปิฬกา ภคนฺทลา ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา อาพาธา วาตสมุฏฺฐานา อาพาธา สนฺนิปาติกา อาพาธา อุตุปริณามชา อาพาธา วิสมปริหารชา อาพาธา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธา สีตํ อุณฺหํ ชิฆจฺฉา ปิปาสา อุจฺจาโร ปสฺสาโว ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ ทุกฺขํ, มาตุมรณํ ทุกฺขํ, ปิตุมรณํ ทุกฺขํ, ภาตุมรณํ ทุกฺขํ, ภคินิมรณํ ทุกฺขํ, ปุตฺตมรณํ ทุกฺขํ, ธีตุมรณํ ทุกฺขํ, ญาติพฺยสนํ ทุกฺขํ, โรคพฺยสนํ ทุกฺขํ, โภคพฺยสนํ ทุกฺขํ, สีลพฺยสนํ ทุกฺขํ, ทิฏฺฐิพฺยสนํ ทุกฺขํ; เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายติ, อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายติ, กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโก, วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมํ, นามสนฺนิสฺสิตํ รูปํ, รูปสนฺนิสฺสิตํ [Pg.68] นามํ, ชาติยา อนุคตํ, ชราย อนุสฏํ, พฺยาธินา อภิภูตํ, มรเณน อพฺภาหตํ, ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ, อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตํ – อิเม วุจฺจนฺติ ทุกฺขา. อิเม ทุกฺขา กุโต สมุทาคตา กุโต ชาตา กุโต สญฺชาตา กุโต นิพฺพตฺตา กุโต อภินิพฺพตฺตา กุโต ปาตุภูตา กึนิทานา กึสมุทยา กึชาติกา กึปภวาติ, อิเมสํ ทุกฺขานํ มูลํ ปุจฺฉติ เหตุํ ปุจฺฉติ นิทานํ ปุจฺฉติ สมฺภวํ ปุจฺฉติ ปภวํ ปุจฺฉติ สมุฏฺฐานํ ปุจฺฉติ อาหารํ ปุจฺฉติ อารมฺมณํ ปุจฺฉติ ปจฺจยํ ปุจฺฉติ สมุทยํ ปุจฺฉติ ปปุจฺฉติ ยาจติ อชฺเฌสติ ปสาเทตีติ – กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม.

“私はあなたを、知識を窮めた者（ヴェーダグー）、自己を修めた者（バーヴィタッタ）であると存じております。これらの苦しみは、一体どこから生じたのでしょうか”という点について。“一体どこから（クトー・ヌ）”とは、疑念による問い、迷いによる問い、二心ある問い、不確定な問いであり、“このようにであろうか、そうではないのであろうか、何であろうか、いかようであろうか”という問いである。“苦しみ（ドゥッカ）”とは、生苦、老苦、病苦、死苦、愁・悲・苦・憂・悩、破壊による苦、地獄の苦、畜生道の苦、餓鬼道の苦、人間の苦、母胎に入ることに起因する苦、胎内にあることに起因する苦、胎内から出ること（出産）に起因する苦、生まれた者の束縛（沐浴等）による苦、他者に依存する苦、自らの行為による苦、他者の行為による苦、苦苦、行苦、壊苦、ならびに眼・耳・鼻・舌・身の病、頭痛、耳痛、口痛、歯痛、咳、喘息、鼻炎、発熱、老衰、腹痛、気絶、下痢、刺痛、コレラ、癩病、腫物、白癬、肺病、てんかん、皮膚病、疥癬、痒み、ひび割れ、出血、糖尿病、痔、腫瘍、瘻孔、胆汁・粘液・風による病、三因の混合による病、季節の変異による病、不適切な養生による病、襲撃による病、業の報いによる病、寒さ、暑さ、飢え、渇き、大小便、虻・蚊・風・日射・爬虫類の接触による苦、父母・兄弟・姉妹・子・親族の死による苦、財産の喪失、戒の喪失、見の喪失による苦などを指す。これらの諸法の始まり（生起）が知られ、滅尽（滅）が知られ、業に依存した報い、報いに依存した業、名に依存した色、色に依存した名、生に従い、老に追われ、病に圧倒され、死に襲われ、苦に定着し、守護もなく、避難所もなく、帰依所もない状態、これらを“苦”という。“これら多種多様な苦しみは一体どこから生じ、生まれ、発生し、出現し、顕現したのか、その原因（ニダーナ）は何か、集起（サムダヤ）は何か、生（ジャーティ）は何か、根源（パバヴァ）は何か”と、これらの苦しみの根、因、理由、源、根源、集起、食物、対象、条件、集起を尋ね、問い、請い、勧め、清信させているのである。これが‘クトー・ヌ・ドゥッカー・サムダーガター・イメー’という句の意味である。

เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปาติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. โลกสฺมินฺติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเก. อเนกรูปาติ อเนกวิธา นานาปฺปการา ทุกฺขาติ – เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“この世にある、あらゆる多種多様な（苦しみ）”という句について。“あらゆる（イェー・ケーチ）”とは、すべてを尽くし、余すところなく、包括的に表現する言葉である。“この世（ローカスミム）”とは、悪道の世界、人間の世界、天上の世界、五蘊の世界、界の世界、処の世界を指す。“多種多様な（アネーカルーパー）”とは、多種多様な、様々な種類の“苦しみ”を意味する。これが‘イェー・ケーチ・ローカスミマ・アネーカルーパー’という句の意味である。それゆえ、その婆羅門は次のように言った。

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู]มญฺญามิ ตํ เวทคู ภาวิตตฺตํ;

กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา’’ติ.

“世尊よ、私はあなたに尋ねます。これを私に語ってください。［メッタグー尊者はこのように言った］私はあなたを、知識を窮め（ヴェーダグー）、自己を修めた方（バーヴィタッタ）であると存じております。この世にある、あらゆる多種多様な苦しみは、一体どこから生じたのでしょうか”。

๑๙.

19.

ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ;

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา.

“メッタグーよ、あなたはまさに私に苦しみの根源について尋ねました。［世尊はこのように仰った］知る者が説明するように、そのことをあなたに語りましょう。この世にある、あらゆる多種多様な苦しみは、執着（ウパディ）を原因として生じるのです”。

ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสีติ. ทุกฺขสฺสาติ ชาติทุกฺขสฺส ชราทุกฺขสฺส พฺยาธิทุกฺขสฺส มรณทุกฺขสฺส โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขสฺส. ปภวํ อปุจฺฉสีติ ทุกฺขสฺส มูลํ ปุจฺฉสิ เหตุํ ปุจฺฉสิ นิทานํ ปุจฺฉสิ สมฺภวํ ปุจฺฉสิ ปภวํ ปุจฺฉสิ สมุฏฺฐานํ ปุจฺฉสิ อาหารํ ปุจฺฉสิ อารมฺมณํ ปุจฺฉสิ ปจฺจยํ ปุจฺฉสิ สมุทยํ ปุจฺฉสิ ยาจสิ อชฺเฌสสิ ปสาเทสีติ – ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ. เมตฺตคูติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ [Pg.69] คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – เมตฺตคูติ ภควา.

“あなたはまさに私に苦しみの根源について尋ねました”について。“苦しみの”とは、生苦、老苦、病苦、死苦、愁・悲・苦・憂・悩の苦しみのことである。“根源について尋ねました”とは、苦しみの根、因、理由、源、根源、集起、食物、対象、条件、集起を尋ね、請い、勧め、清信させたことを指す。“メッタグーよ”とは世尊がその婆羅門を名前で呼んだものであり、“世尊”とは尊敬の呼称である。それは現証による施設（名称）である、すなわち世尊ということである。これが‘メッタグー・ティ・バガヴァー’の意味である。

ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานนฺติ. ตนฺติ ทุกฺขสฺส มูลํ ปวกฺขามิ เหตุํ ปวกฺขามิ นิทานํ ปวกฺขามิ สมฺภวํ ปวกฺขามิ ปภวํ ปวกฺขามิ สมุฏฺฐานํ ปวกฺขามิ อาหารํ ปวกฺขามิ อารมฺมณํ ปวกฺขามิ ปจฺจยํ ปวกฺขามิ สมุทยํ ปวกฺขามิ อาจิกฺขิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฏฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาเสสฺสามีติ – ตํ เต ปวกฺขามิ. ยถา ปชานนฺติ ยถา ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต. น อิติหีติหํ น อิติกิราย น ปรมฺปราย น ปิฏกสมฺปทาย น ตกฺกเหตุ น นยเหตุ น อาการปริวิตกฺเกน น ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา สามํ สยมภิญฺญาตํ อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํ ตํ กถยิสฺสามีติ – ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ.

“それを、知る者が知るように、私はあなたに語るだろう。”“それ”とは苦しみの根源、原因、因縁、生起、発生、構成、糧、対象、条件、集起を語り、示し、教え、確立し、開き、分別し、明らかにし、公開することである。これが“あなたに語ろう”という意味である。“知る者が知るように”とは、知る者、解する者、了別する者、通達する者が知るようにということである。伝聞や伝統、聖典の継承、論理的推論、方法論、外見の考察、見解への固執によるのではなく、自ら知り、自ら体験した法を語るのである。これが“それを、知る者が知るように、あなたに語ろう”という言葉の意味である。

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขาติ. อุปธีติ ทส อุปธี – ตณฺหูปธิ, ทิฏฺฐูปธิ, กิเลสูปธิ, กมฺมูปธิ, ทุจฺจริตูปธิ, อาหารูปธิ, ปฏิฆูปธิ, จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี, ฉ วิญฺญาณกายา อุปธี, สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ ทุกฺขมนฏฺเฐน อุปธิ. อิเม วุจฺจนฺติ ทส อุปธี. ทุกฺขาติ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ เนรยิกํ ทุกฺขํ…เป… ทิฏฺฐิพฺยสนํ ทุกฺขํ. เยสํ ธมฺมานํ อาทิโต สมุทาคมนํ ปญฺญายติ, อตฺถงฺคมโต นิโรโธ ปญฺญายติ, กมฺมสนฺนิสฺสิโต วิปาโก, วิปากสนฺนิสฺสิตํ กมฺมํ, นามสนฺนิสฺสิตํ รูปํ, รูปสนฺนิสฺสิตํ นามํ, ชาติยา อนุคตํ, ชราย อนุสฏํ, พฺยาธินา อภิภูตํ, มรเณน อพฺภาหตํ, ทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ, อตาณํ อเลณํ อสรณํ อสรณีภูตํ – อิเม วุจฺจนฺติ ทุกฺขา. อิเม ทุกฺขา อุปธินิทานา อุปธิเหตุกา อุปธิปจฺจยา อุปธิการณา โหนฺติ ปภวนฺติ สมฺภวนฺติ ชายนฺติ สญฺชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ ปาตุภวนฺตีติ – อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา.

“苦しみは依拠（ウパディ）を原因として生じる”。“依拠”とは十種の依拠、すなわち、渇愛の依拠、見解の依拠、煩悩の依拠、業の依拠、悪行の依拠、食の依拠、反感の依拠、四つの執受された四大の依拠、六つの内なる感覚器官（内入処）の依拠、六つの識の集まりの依拠であり、一切の苦しみは、それが苦しいという性質を持つがゆえに依拠と呼ばれる。これらを十の依拠という。“苦しみ”とは、生苦、老苦、病苦、死苦、憂・悲・苦・愁・悩の苦、地獄の苦しみ、乃至、見解の破滅による苦しみなどである。諸法の始まり、生起が知られ、滅尽による滅いが知られ、業に依存する報い、報いに依存する業、名に依存する色、色に依存する名、生に従い、老に追われ、病に圧倒され、死に打ちのめされ、苦しみに安住し、保護なく、隠れ家なく、帰依所なきもの、これらを苦しみと呼ぶ。これらの苦しみは、依拠を原因とし、依拠を根拠とし、依拠を条件とし、依拠を理由として、生じ、現れ、発生し、誕生し、成就し、現前するのである。これが“苦しみは依拠を原因として生じる”という意味である。

เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปาติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. โลกสฺมินฺติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก [Pg.70] อายตนโลเก. อเนกรูปาติ อเนกวิธา นานปฺปการา ทุกฺขาติ – เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา. เตนาห ภควา –

“世の中にある、あらゆる様々な形態の（苦しみは）”。“あらゆる（イェー・ケーチ）”とは、一切を網羅し、余すところなく、残らず含める言葉である。“世の中に”とは、地獄、人間界、天界、五蘊、十八界、十二処という世の中においてである。“様々な形態”とは、多種多様な、様々な種類の苦しみのことである。ゆえに、世尊は次のように仰せられた。

‘‘ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ;

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา, เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา’’ติ.

“世尊は仰せられた。メッタグーよ、あなたは私に苦しみの発生について尋ねた。それを、知る者が知るように、あなたに語ろう。世の中にある、あらゆる様々な形態の苦しみは、依拠を原因として生じるのである。”

๒๐.

20.

โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ, ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท;

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา, ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี.

実に、無知な者は依拠を作り出し、愚か者として繰り返し苦しみに至る。それゆえ、苦しみの生起の原因（である依拠）を見極めて知る者は、依拠を作り出すべきではない。

โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรตีติ. โยติ โย ยาทิโส ยถายุตฺโต ยถาวิหิโต ยถาปกาโร ยํฐานปฺปตฺโต ยํธมฺมสมนฺนาคโต ขตฺติโย วา พฺราหฺมโณ วา เวสฺโส วา สุทฺโท วา คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา เทโว วา มนุสฺโส วา. อวิทฺวาติ อวิชฺชาคโต อญฺญาณี อวิภาวี ทุปฺปญฺโญ. อุปธึ กโรตีติ ตณฺหูปธึ กโรติ, ทิฏฺฐูปธึ กโรติ, กิเลสูปธึ กโรติ, กมฺมูปธึ กโรติ, ทุจฺจริตูปธึ กโรติ, อาหารูปธึ กโรติ, ปฏิฆูปธึ กโรติ, จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี กโรติ, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี กโรติ, ฉ วิญฺญาณกาเย อุปธี กโรติ ชเนติ สญฺชเนติ นิพฺพตฺเตติ อภินิพฺพตฺเตตีติ – อวิทฺวา อุปธึ กโรติ.

“実に、無知な者は依拠を作り出す”。“誰（ヨー）”とは、いかなる性質、いかなる条件、いかなる状態の者であれ、王、バラモン、ヴァイシャ、シュードラ、在家者、出家者、神、人間などのことである。“無知な者”とは、無明に陥り、知恵がなく、洞察を欠いた者のことである。“依拠を作り出す”とは、渇愛、見解、煩悩、業、悪行、食、反感、四大、六処、六識といった依拠を作り出し、生じさせ、発生させ、成就させることである。これが“無知な者は依拠を作り出す”という言葉の意味である。

ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโทติ ปุนปฺปุนํ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ เอติ สมุเปติ อุปคจฺฉติ คณฺหาติ ปรามสติ อภินิวิสตีติ – ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ. มนฺโทติ มนฺโท โมมุโห อวิทฺวา อวิชฺชาคโต อญฺญาณี อวิภาวี ทุปฺปญฺโญติ – ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท.

“愚か者は繰り返し苦しみに至る”とは、生、老、病、死、憂・悲・苦・愁・悩といった苦しみに、何度も到達し、執着し、固執することをいう。“愚か者”とは、鈍く、混乱し、無知で、知恵のない者のことである。これが“愚か者は繰り返し苦しみに至る”という言葉の意味である。

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิราติ. ตสฺมาติ ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา เอตํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน อุปธีสูติ ตสฺมา. ปชานนฺติ ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต[Pg.71], ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต. อุปธึ น กยิราติ ตณฺหูปธึ น กเรยฺย, ทิฏฺฐูปธึ น กเรยฺย, กิเลสูปธึ น กเรยฺย, ทุจฺจริตูปธึ น กเรยฺย, อาหารูปธึ น กเรยฺย, ปฏิฆูปธึ น กเรยฺย, จตสฺโส อุปาทินฺนธาตุโย อุปธี น กเรยฺย, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ อุปธี น กเรยฺย, ฉ วิญฺญาณกาเย อุปธี น กเรยฺย, น ชเนยฺย น สญฺชเนยฺย น นิพฺพตฺเตยฺย นาภินิพฺพตฺเตยฺยาติ – ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา.

“ゆえに、知恵ある者は依拠を作り出すべきではない”。“ゆえに”とは、その理由、その原因、その条件によって、依拠における過失を如実に見極めるがゆえに、ということである。“知恵ある者”とは、知る者、了別する者、通達する者が、“一切の諸行は無常である”と知り、理解し、“一切の諸行は苦である”と知り、“一切の法は無我である”と知り、“生じる性質のものはすべて滅びる性質のものである”と如実に知る者のことである。“依拠を作り出すべきではない”とは、渇愛、見解、煩悩、悪行、食、反感、四大、六処、六識といった依拠を、作り出すべきではなく、生じさせるべきではなく、発生させるべきではないということである。これが“ゆえに、知恵ある者は依拠を作り出すべきではない”という言葉の意味である。

ทุกฺขสฺสาติ ชาติทุกฺขสฺส ชราทุกฺขสฺส พฺยาธิทุกฺขสฺส มรณทุกฺขสฺส โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขสฺส. ปภวานุปสฺสีติ ทุกฺขสฺส มูลานุปสฺสี เหตานุปสฺสี นิทานานุปสฺสี สมฺภวานุปสฺสี ปภวานุปสฺสี สมุฏฺฐานานุปสฺสี อาหารานุปสฺสี อารมฺมณานุปสฺสี ปจฺจยานุปสฺสี สมุทยานุปสฺสี. อนุปสฺสนา วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. อิมาย อนุปสฺสนาย ปญฺญาย อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. โส วุจฺจติ อนุปสฺสีติ – ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี. เตนาห ภควา –

“苦（Dukkha）について”とは、生苦、老苦、病苦、死苦、愁・悲・苦・憂・悩の苦のことである。“生起を随観する者”とは、苦の根源を随観し、原因を随観し、因縁を随観し、生起を随観し、発生を随観し、構成を随観し、食を随観し、対象を随観し、縁を随観し、集起を随観する者のことである。随観（anupassanā）とは知（ñāṇa）と言われる。すなわち、慧、了知……（中略）……無癡、択法、正見のことである。この随観という慧を備え、具足し、到達し、到達し、具え、具え、成就した者、その者は“随観者”すなわち“苦の生起を随観する者”と言われる。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。

‘‘โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ, ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท;

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา, ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี’’ติ.

“実に、無知なる者は執着（upadhi）を作り、愚かな者は幾度も苦に遭う。それゆえ、知恵ある者は、苦の生起を随観して、執着を作るべきではない”と。

๒๑.

21.

ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ;

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ;

“私たちがあなたに尋ねたことについて、あなたは私たちに説き示してくださいました。私たちは別のことを尋ねます。さあ、それを語ってください。賢者たちは、いかにして暴流（ogha）を、そして生・老・愁・悲を乗り越えるのでしょうか。”

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“聖者（muni）よ、それを私によく説明してください。なぜなら、その法はあなたによって知られているからです。”

ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โนติ ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อยาจิมฺห อชฺเฌสิมฺห ปสาทยิมฺห. อกิตฺตยี โนติ กิตฺติตํ ปกิตฺติตํ อาจิกฺขิตํ เทสิตํ ปญฺญปิตํ [Pg.72] ปฏฺฐปิตํ วิวริตํ วิภตฺตํ อุตฺตานีกตํ ปกาสิตนฺติ – ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน.

“私たちがあなたに尋ねたことについて、説き示してくださいました”とは、私たちが尋ね、求め、促し、仰ぎ見たことについてである。“説き示してくださいました”とは、告げられ、詳しく告げられ、教えられ、示され、確立され、開かれ、分別され、明らかにされ、顕わされたということである。これが“私たちがあなたに尋ねたことについて、説き示してくださいました”の意味である。

อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหีติ อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม, อญฺญํ ตํ ยาจาม, อญฺญํ ตํ อชฺเฌสาม, อญฺญํ ตํ ปสาเทม, อุตฺตริ ตํ ปุจฺฉาม. ตทิงฺฆ พฺรูหีติ อิงฺฆ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ.

“私たちは別のことを尋ねます。さあ、それを語ってください”とは、別のことを尋ね、別のことを求め、別のことを促し、別のことを仰ぎ、さらにそれ以上のことを尋ねるということである。“さあ、それを語ってください”とは、さあ、語り、教え、示し、確立し、開き、分別し、明らかにし、顕わしてくださいということである。これが“私たちは別のことを尋ねます。さあ、それを語ってください”の意味である。

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจาติ. กถํ นูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา – ‘‘เอวํ นุ โข, นนุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – กถํ นุ. ธีราติ ธีรา ปณฺฑิตา ปญฺญวนฺโต พุทฺธิมนฺโต ญาณิโน วิภาวิโน เมธาวิโน. โอฆนฺติ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ. ชาตีติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชาติ สญฺชาติ โอกฺกนฺติ นิพฺพตฺติ อภินิพฺพตฺติ ขนฺธานํ ปาตุภาโว อายตนานํ ปฏิลาโภ. ชราติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย ชรา ชีรณตา ขณฺฑิจฺจํ ปาลิจฺจํ วลิตฺตจตา อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโก. โสโกติ ญาติพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส โภคพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส โรคพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส สีลพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส ทิฏฺฐิพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส อญฺญตรญฺญตเรน พฺยสเนน วา สมนฺนาคตสฺส อญฺญตรญฺญตเรน ทุกฺขธมฺเมน วา ผุฏฺฐสฺส โสโก โสจนา โสจิตตฺตํ อนฺโตโสโก อนฺโตปริโสโก อนฺโตฑาโห อนฺโตปริฑาโห เจตโส ปริชฺฌายนา โทมนสฺสํ โสกสลฺลํ. ปริเทโวติ ญาติพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส โภคพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส โรคพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส สีลพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส ทิฏฺฐิพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส อญฺญตรญฺญตเรน พฺยสเนน วา สมนฺนาคตสฺส อญฺญตรญฺญตเรน ทุกฺขธมฺเมน วา ผุฏฺฐสฺส อาเทโว ปริเทโว อาเทวนา ปริเทวนา อาเทวิตตฺตํ ปริเทวิตตฺตํ วาจา ปลาโป วิปฺปลาโป ลาลปฺโป ลาลปฺปนา ลาลปฺปิตตฺตํ.

“賢者たちは、いかにして暴流を、そして生・老・愁・悲を乗り越えるのでしょうか”について。“いかにして（kathaṃ nu）”とは、疑いの問い、困惑の問い、二律背反の問い、不確定の問いであり、“このようにだろうか、そうではないだろうか、何だろうか、いかようだろうか”という問いである。“賢者（dhīrā）”とは、賢者、智者、慧ある者、聡明な者、知恵ある者、明察する者、慧敏な者のことである。“暴流（ogha）”とは、欲の暴流、有の暴流、見の暴流、無明の暴流のことである。“生（jāti）”とは、それら諸々の衆生が、それぞれの衆生の部類において、生じること、出生、入胎、発生、出現、諸蘊の顕現、諸処の獲得のことである。“老（jarā）”とは、それら諸々の衆生が、それぞれの衆生の部類において、老いること、朽ちること、歯が欠けること、髪が白くなること、皮膚に皺が寄ること、寿命の衰え、諸根の成熟のことである。“愁（soka）”とは、親族の不幸、財産の喪失、病気、戒の破綻、見解の誤り、あるいは何らかの災難に遭い、あるいは何らかの苦しい法に触れた者に生じる、愁い、悲しみ、悲嘆の状態、内なる愁い、内なる悲嘆、内なる燃焼、内なる焦燥、心の焼き焦げ、憂い、愁いの矢のことである。“悲（parideva）”とは、親族の不幸等の災難に遭った者の、泣き叫び、嘆き、泣き叫ぶこと、嘆くこと、泣き叫ぶ状態、嘆く状態、言葉による嗚咽、饒舌、狂乱した言葉、繰り返される嘆き、繰り返される嘆きの態様、繰り返される嘆きの状態のことである。

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจาติ ธีรา กถํ โอฆญฺจ ชาติญฺจ ชรญฺจ โสกญฺจ ปริเทวญฺจ ตรนฺติ อุตฺตรนฺติ ปตรนฺติ สมติกฺกมนฺติ [Pg.73] วีติวตฺตนฺตีติ – กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ.

“賢者たちは、いかにして暴流を、そして生・老・愁・悲を乗り越えるのでしょうか”とは、賢者がいかにして、暴流と、生と、老と、愁と、悲を、乗り越え、脱し、渡り、超え、通り過ぎるのか、ということである。これが“賢者たちは、いかにして暴流を、そして生・老・愁・悲を乗り越えるのでしょうか”の意味である。

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหีติ. ตนฺติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อชฺเฌสามิ ยํ ปสาเทมิ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา เตน ญาเณน สมนฺนาคโต มุนิ โมนปฺปตฺโต. ตีณิ โมเนยฺยานิ – กายโมเนยฺยํ วจีโมเนยฺยํ มโนโมเนยฺยํ.

“聖者（muni）よ、それを私によく説明してください”について。“それ（taṃ）”とは、私が尋ね、求め、促し、仰ぎ見ていることである。“聖者（munī）”とは、知（ñāṇa）が“モーナ（mona）”と言われる。すなわち、慧、了知……（中略）……無癡、択法、正見のことである。世尊はその知を備えた聖者であり、モーナ（聖者の境地）に達した方である。聖者の実践（moneyya）には三つある。身の聖者の実践、口の聖者の実践、意の聖者の実践である。

กตมํ กายโมเนยฺยํ? ติวิธานํ กายทุจฺจริตานํ ปหานํ กายโมเนยฺยํ. ติวิธํ กายสุจริตํ กายโมเนยฺยํ. กายารมฺมเณ ญาณํ กายโมเนยฺยํ. กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ. ปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ. กาเย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ. กายสงฺขารนิโรโธ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ. อิทํ กายโมเนยฺยํ.

“身の聖者の実践（kāyamoneyya）とは何か？” 三種の身の悪行を捨てることは身の聖者の実践である。三種の身の善行は身の聖者の実践である。体（身）を対象とする知は身の聖者の実践である。身についての遍知（pariññā）は身の聖者の実践である。遍知を伴う道（maggo）は身の聖者の実践である。体に対する欲愛を捨てることは身の聖者の実践である。身の構成要素（呼吸）の滅尽である第四禅の定に入ることは身の聖者の実践である。これが身の聖者の実践である。

กตมํ วจีโมเนยฺยํ? จตุพฺพิธานํ วจีทุจฺจริตานํ ปหานํ วจีโมเนยฺยํ. จตุพฺพิธํ วจีสุจริตํ วจีโมเนยฺยํ. วาจารมฺมเณ ญาณํ วจีโมเนยฺยํ. วาจาปริญฺญา วจีโมเนยฺยํ. ปริญฺญาสหคโต มคฺโค วจีโมเนยฺยํ. วาจาย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ วจีโมเนยฺยํ. วจีสงฺขารนิโรโธ ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยํ. อิทํ วจีโมเนยฺยํ.

“口の聖者の実践（vacīmoneyya）とは何か？” 四種の口の悪行を捨てることは口の聖者の実践である。四種の口の善行は口の聖者の実践である。言葉を対象とする知は口の聖者の実践である。言葉についての遍知は口の聖者の実践である。遍知を伴う道は口の聖者の実践である。言葉に対する欲愛を捨てることは口の聖者の実践である。口の構成要素（尋・伺）の滅尽である第二禅の定に入ることは口の聖者の実践である。これが口の聖者の実践である。

กตมํ มโนโมเนยฺยํ? ติวิธานํ มโนทุจฺจริตานํ ปหานํ มโนโมเนยฺยํ. ติวิธํ มโนสุจริตํ มโนโมเนยฺยํ. จิตฺตารมฺมเณ ญาณํ มโนโมเนยฺยํ. จิตฺตปริญฺญา มโนโมเนยฺยํ. ปริญฺญาสหคโต มคฺโค มโนโมเนยฺยํ. จิตฺเต ฉนฺทราคสฺส ปหานํ มโนโมเนยฺยํ. จิตฺตสงฺขารนิโรโธ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺยํ. อิทํ มโนโมเนยฺยํ.

意の寂静（意の聖性）とは何か。三種の意の悪行を捨てること、これが意の寂静である。三種の意の善行が意の寂静である。心の対象に対する智慧が意の寂静である。心の遍知（完全な理解）が意の寂静である。遍知を伴う道が意の寂静である。心における欲貪の捨断が意の寂静である。心行の滅である想受滅定の成就が意の寂静である。これが意の寂静である。

กายมุนึ วจีมุนึ, มโนมุนิมนาสวํ;

มุนึ โมเนยฺยสมฺปนฺนํ, อาหุ สพฺพปฺปหายินํ.

身の聖者、語の聖者、意の聖者にして漏（けがれ）なき者、寂静を具足した聖者を、一切の煩悩を捨て去った者と言う。

กายมุนึ วจีมุนึ, มโนมุนิมนาสวํ;

มุนึ โมเนยฺยสมฺปนฺนํ, อาหุ นินฺหาตปาปกนฺติ.

身の聖者、語の聖者、意の聖者にして漏なき者、寂静を具足した聖者を、諸々の悪を洗い流した者と言う。

อิเมหิ [Pg.74] ตีหิ โมเนยฺเยหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตา. ฉ มุนิโน – อคารมุนิโน, อนคารมุนิโน, เสขมุนิโน, อเสขมุนิโน, ปจฺเจกมุนิโน มุนิมุนิโนติ. กตเม อคารมุนิโน? เย เต อคาริกา ทิฏฺฐปทา วิญฺญาตสาสนา – อิเม อคารมุนิโน. กตเม อนคารมุนิโน? เย เต ปพฺพชิตา ทิฏฺฐปทา วิญฺญาตสาสนา – อิเม อนคารมุนิโน. สตฺต เสขา เสขมุนิโน. อรหนฺโต อเสขมุนิโน. ปจฺเจกสมฺพุทฺธา ปจฺเจกมุนิโน. ตถาคตา อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา มุนิมุนิโน.

これら三つの寂静の法を具足した者たちには、六種の聖者がいる。在家聖者、出家聖者、有学聖者、無学聖者、独覚聖者、聖者の中の聖者（仏陀）である。在家聖者とは何か。すでに涅槃を見、教え（三学）を理解した在家の者たち、これを在家聖者と言う。出家聖者とは何か。すでに涅槃を見、教えを理解した出家の者たち、これを出家聖者と言う。七種の有学の者が有学聖者である。阿羅漢が無学聖者である。独覚（辟支仏）が独覚聖者である。如来・応供・正等覚者が、聖者の中の聖者である。

น โมเนน มุนี โหติ, มูฬฺหรูโป อวิทฺทสุ;

โย จ ตุลํว ปคฺคยฺห, วรมาทาย ปณฺฑิโต.

愚かで無知な者が、ただ沈黙しているだけで聖者となるのではない。賢者は、秤を持つように勝れた法を選び取り、正しく確立して、

ปาปานิ ปริวชฺเชติ, ส มุนี เตน โส มุนิ;

โย มุนาติ อุโภ โลเก, มุนิ เตน ปวุจฺจติ.

諸々の悪を避ける。それゆえに彼は聖者であり、その修行ゆえに聖者と呼ばれる。両方の世界（内と外）を量り知る者は、それゆえに聖者と言われる。

อสตญฺจ สตญฺจ ญตฺวา ธมฺมํ, อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก;

เทวมนุสฺเสหิ ปูชนีโย, สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนีติ.

全世界において、内と外の不善と善の法を知り、執着の網（愛欲と邪見）を越えて確立しているその聖者は、神々と人間たちから供養されるべきである。

สาธุ วิยากโรหีติ ตํ สาธุ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ. ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธมฺโมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“よく説き明かしてください”とは、それをよく教え、説き、知らせ、確立し、明らかにし、分別し、平易にし、開示してくださいということである。すなわち“聖者よ、それを私によく説き明かしてください”とのことである。“そのようにあなたはこの法を知っておられるから”とは、そのように、この法があなたによって知られ、量られ、吟味され、現前し、修習されているからということであり、すなわち“そのようにあなたはこの法を知っておられるから”とのことである。それゆえにそのバラモンは言った。

‘‘ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ;

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ, ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ;

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’ติ.

“私たちが尋ねたことについて、あなたは私たちに説いてくださいました。次に別のことをお尋ねします。さあ、それを語ってください。賢者たちは、いかにして激流を、すなわち生、老、愁、悲を乗り越えるのでしょうか。聖者よ、それを私によく説き明かしてください。そのようにあなたはこの法を知っておられるからです。”

๒๒.

22.

กิตฺตยิสฺสามิ [Pg.75] เต ธมฺมํ, [เมตฺตคูติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

“（メッタグーよ、と世尊は言われた）伝承によらず、現世において自ら覚知すべき法を、あなたに説き示そう。それを知って正念をもって歩む者は、世の執着を乗り越えるであろう。”

กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมนฺติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน, จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน, จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, นิพฺพานญฺจ, นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ กิตฺตยิสฺสามิ อาจิกฺขิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฏฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาสิสฺสามีติ – กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ. เมตฺตคูติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ.

“あなたに法を説き示そう”とは、法、すなわち初めも良く、中間も良く、終わりも良く、意味と表現を備え、完全に充足し清浄な梵行、四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖八支道、そして涅槃と涅槃に至る行道を、私は説き、教え、示し、確立し、明らかにし、分別し、平易にし、開示しようということである。“メッタグーよ、と世尊は”とは、世尊がそのバラモンを名前で呼びかけておられるのである。

ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหนฺติ. ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ญาเต ธมฺเม ตุลิเต ธมฺเม ตีริเต ธมฺเม วิภูเต ธมฺเม วิภาวิเต ธมฺเม สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ…เป… ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ญาเต ธมฺเม ตุลิเต ธมฺเม ตีริเต ธมฺเม วิภูเต ธมฺเม วิภาวิเต ธมฺเมติ – เอวมฺปิ ทิฏฺเฐ ธมฺเม กถยิสฺสามิ. อถ วา, ทุกฺเข ทิฏฺเฐ ทุกฺขํ กถยิสฺสามิ, สมุทเย ทิฏฺเฐ สมุทยํ กถยิสฺสามิ, มคฺเค ทิฏฺเฐ มคฺคํ กถยิสฺสามิ, นิโรเธ ทิฏฺเฐ นิโรธํ กถยิสฺสามีติ – เอวมฺปิ ทิฏฺเฐ ธมฺเม กถยิสฺสามิ. อถ วา, ทิฏฺเฐ ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ – เอวมฺปิ ทิฏฺเฐ ธมฺเม กถยิสฺสามีติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม. อนีติหนฺติ น อิติหีติหํ น อิติกิราย น ปรมฺปราย น ปิฏกสมฺปทาย น ตกฺกเหตุ น นยเหตุ น อาการปริวิตกฺเกน น ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา, สามํ สยมภิญฺญาตํ อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํ, ตํ กถยิสฺสามีติ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ.

“現世において、伝聞によらず”について。“現世において”とは、現世において知られ、量られ、吟味され、現前し、修習された法において、“一切の行は無常である”……（中略）……“生じる性質のものはすべて滅する性質のものである”ということを、現世において知り、量り、吟味し、現前し、修習した法において、このように現世の法を説くということである。あるいは、苦が見られたときに苦を説き、集が見られたときに集を説き、道が見られたときに道を説き、滅が見られたときに滅を説く、このように現世の法を説くということである。あるいは、現世において現前し、時を隔てず、来たって見よと言い得る、涅槃へ導き、智者が各自で覚知すべき法を説くということである。“伝聞によらず”とは、伝承によるのでもなく、言い伝えによるのでもなく、伝統の継承によるのでもなく、聖典の権威によるのでもなく、論理的推論によるのでもなく、論理的帰結によるのでもなく、形態の熟考によるのでもなく、見解への深い考察と受容によるのでもなく、自ら自分自身で覚知し、自分自身で現前にしたその法を説くということである。

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ยํ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ [Pg.76] จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

“それを知って、正念をもって歩む”とは、それを知ったこととし、量り、吟味し、修習し、明白にすること、すなわち“一切の行は無常である”と知ったこととし、量り、吟味し、修習し、明白にし、“一切の行は苦である”……“一切の法は無我である”……（中略）……“生じる性質のものはすべて滅する性質のものである”と知ったこととし、量り、吟味し、修習し、明白にすることである。“正念をもって”とは、四つの理由によって正念があること、すなわち身において身随観念処を修習しつつ、正念がある……（中略）……これを“正念がある”と言う。“歩む”とは、歩み、住し、諸々の動作を行い、進み、守り、養い、生活することである。以上が“それを知って、正念をもって歩む”という句の意味である。

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา? วิสตาติ วิสตฺติกา, วิสาลาติ วิสตฺติกา, วิสฏาติ วิสตฺติกา, วิสมาติ วิสตฺติกา, วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา, วิสํหรตีติ วิสตฺติกา, วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา, วิสมูลาติ วิสตฺติกา, วิสผลาติ วิสตฺติกา, วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา, วิสาลา วา ปน สา ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ กุเล คเณ อาวาเส ลาเภ ยเส ปสํสาย สุเข จีวเร ปิณฺฑปาเต เสนาสเน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเร กามธาตุยา รูปธาตุยา อรูปธาตุยา กามภเว รูปภเว อรูปภเว สญฺญาภเว อสญฺญาภเว เนวสญฺญานาสญฺญาภเว เอกโวการภเว จตุโวการภเว ปญฺจโวการภเว อตีเต อนาคเต ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา, โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺย อุตฺตเรยฺย ปตเรยฺย สมติกฺกเมยฺย วีติวตฺเตยฺยาติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห ภควา –

“世における粘着するものを越える（タレー・ローケー・ヴィサッティカン）”という句において、“粘着するもの（ヴィサッティカー）”とは渇愛（タンハー）のことである。それは、貪欲、強欲……（中略）……貪り、不善根である。なぜ“粘着するもの”と呼ばれるのか。（諸々の対象に）広がっているから“粘着するもの”といい、広いから“粘着するもの”といい、遍満しているから“粘着するもの”といい、不均等であるから“粘着するもの”といい、対象に動くから“粘着するもの”といい、苦しみをもたらすから“粘着するもの”といい、偽りであるから“粘着するもの”といい、苦しみの根源であるから“粘着するもの”といい、苦しみの果実を伴うから“粘着するもの”といい、苦しみを享受するから“粘着するもの”という。あるいは、その広い渇愛が、色・声・香・味・触、家系・集団・住居・利得・名声・賞賛・楽、衣・食・住・病者のための薬、欲界・色界・無色界、欲有・色有・無色有、想有・無想有・非想非非想有、一蘊有・四蘊有・五蘊有、過去・未来・現在、そして見・聞・覚・知される諸法において、広がり、蔓延しているから“粘着するもの”という。“世において（ローケー）”とは、悪趣の世、人間界、天界、蘊（うん）の世、界（かい）の世、処（しょ）の世のことである。“世における粘着するものを越える”とは、世におけるその粘着するものを、あるいは世におけるあの渇愛を、正念ある者が越え、脱し、さらに越え、凌駕し、通り過ぎるべきであるという意味である。それゆえ、世尊は次のように仰った。

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ, [เมตฺตคูติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“[メッタグーよ、と世尊は仰った]、私はあなたに法を説こう。それは伝聞によらず、現世において自ら知るべきものである。それを知って、正念をもって歩むならば、世における粘着するもの（渇愛）を越えることができるであろう。”

๒๓.

23.

ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

“私は、大仙（世尊）が説かれたその至高の法を歓喜いたします。それを知って、正念をもって歩むならば、世における粘着するもの（渇愛）を越えることができる（その法を）。”

ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ. ตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ. นนฺทามีติ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ยาจามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามีติ – ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ.

“私はそれを歓喜いたします（タンチャハン・アビナンダーミ）”という句において、“それ（タン）”とは、あなたの言葉、言説、説法、教誡、教示のことである。“歓喜いたします（ナンダーミ）”とは、大いに喜び、悦び、随喜し、願い、享受し、求め、念じ、希求し、切望することである。これが“私はそれを歓喜いたします”の意味である。

มเหสิ [Pg.77] ธมฺมมุตฺตมนฺติ. มเหสีติ กึ มเหสิ ภควา, มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ…เป… มหนฺตํ ปญฺญากฺขนฺธํ… มหนฺตํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ… มหนฺตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ตโมกายสฺส ปทาลนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต วิปลฺลาสสฺส ปเภทนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพหนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ทิฏฺฐิสงฺฆาตสฺส วินิเวฐนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต มานธชสฺส ปปาตนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต อภิสงฺขารสฺส วูปสมํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต โอฆสฺส นิตฺถรณํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ภารสฺส นิกฺเขปนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต สํสารวฏฺฏสฺส อุปจฺเฉทํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ปริฬาหสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธึ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหโต ธมฺมธชสฺส อุสฺสาปนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหนฺเต สติปฏฺฐาเน…เป… มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน… มหนฺเต อิทฺธิปาเท… มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ… มหนฺตานิ พลานิ… มหนฺเต โพชฺฌงฺเค… มหนฺตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ… มหนฺตํ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มเหสกฺเขหิ สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต ปริเยสิโต – ‘‘กหํ พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว, กหํ นราสโภ’’ติ มเหสิ. ธมฺมมุตฺตมนฺติ ธมฺมมุตฺตํมํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อุตฺตมนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ ธมฺมนฺติ – มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ.

“大仙の至高の法（マヘーシー・ダンマムッタマン）”という句において、“大仙（マヘーシー）”とは何か。世尊は大いなる戒の集まりを求め、探し、探求されたから“大仙”という。大いなる定の集まりを……（中略）……大いなる慧の集まり、大いなる解脱の集まり、大いなる解脱知見の集まりを求め、探し、探求されたから“大仙”という。あるいは、大いなる無明の集積の打破を、大いなる顛倒（てんどう）の破砕を、大いなる渇愛の矢の抜去を、大いなる邪見の束の解体を、大いなる慢の旗の打倒を、大いなる行（サンカーラ）の静止を、大いなる激流（オガ）の渡越を、大いなる重荷（五蘊）の放棄を、大いなる輪廻の遮断を、大いなる熱悩の消滅を、大いなる灼熱の鎮静を、大いなる法の旗の掲揚を求め、探し、探求されたから“大仙”という。大いなる念処……（中略）……正勤、神足、根、力、覚支、聖なる八支道、そして大いなる究極の目的である不死の涅槃を求め、探し、探求されたから“大仙”という。あるいは、徳ある衆生たちによって‘仏陀はどこにおられるか、世尊はどこにおられるか、諸天の中の天はどこにおられるか、人中の雄牛はどこにおられるか’と求められ、探され、探求されるから“大仙”という。“至高の法”とは、不死の涅槃のことである。それは、あらゆる行の静止、あらゆる執着の放棄、渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃である。“至高”とは、最勝、最上、卓越、第一、至高、勝妙のことである。これが“大仙の至高の法”の意味である。

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ [Pg.78] ภาเวนฺโต สโต, เวทนาสุ…เป… จิตฺเต… ธมฺเมสุ… ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

“それを知って、正念をもって歩む”において、“知って（ヴィディトヴァー）”とは、了知し、比較し、吟味し、明らかにし、明確にすることである。“あらゆる行は無常である”と了知し、比較し、吟味し、明らかにし、明確にし、“あらゆる行は苦である”……“あらゆる法は無我である”……（中略）……“生起する性質のものはすべて滅する性質のものである”と了知し、比較し、吟味し、明らかにし、明確にすることである。“正念をもって（サトー）”とは、四つの理由により正念があること。身において身随観念処を修習して正念があり、受において……心において……法において法随観念処を修習して正念があること。……そのような者を“正念ある者”という。“歩む（チャラン）”とは、歩み、住し、威儀を保ち、行い、守り、養い、生きていくことである。これが“それを知って、正念をもって歩む”の意味である。

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา, โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺย อุตฺตเรยฺย ปตเรยฺย สมติกฺกเมยฺย วีติวตฺเตยฺยาติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“世における粘着するものを越える”において、“粘着するもの”とは渇愛のことである。それは、貪欲、強欲……（中略）……貪り、不善根である。なぜ“粘着するもの”と呼ばれるのか……（中略）……蔓延し、広がっているから“粘着するもの”という。“世において”とは、悪趣の世……（中略）……処の世のことである。“世における粘着するものを越える”とは、世におけるその粘着するものを、正念ある者が越え、預流道によって越え、一来道によって越え、不還道によって越え、阿羅漢道によって越え、通り過ぎるべきであるという意味である。それゆえ、そのバラモン（メッタグー）は次のように言った。

‘‘ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“大仙（マヘーシ）よ、私はその至高の法を歓喜して受け入れます。それを知って正念をもって歩むならば、世における執着（ヴィサッティカー）を乗り越えることができるからです”と（メッタグーは）言った。

๒๔.

24.

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ.

世尊は言われた。“メッタグーよ、上（未来）、下（過去）、横（現在）、あるいは中間において、お前が知るいかなるものについても、それらに対する歓喜（渇愛）と執着（見解）を退けなさい。識（業を伴う意識）を生存にとどめてはならない”。

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสีติ ยํ กิญฺจิ ปชานาสิ อาชานาสิ วิชานาสิ ปฏิวิชานาสิ ปฏิวิชฺฌสีติ – ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ. เมตฺตคูติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – เมตฺตคูติ ภควา.

“お前が知るいかなるものについても”とは、お前がいかなることをも知達し、了知し、分別し、通達し、覚悟することを指す。“メッタグーよ”と世尊はその婆羅門を名前で呼ばれた。“世尊”とは、敬意を表す呼称であり、……現証された施設（名）である。これが“メッタグーよ、と世尊は（言われた）”の意味である。

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ. อุทฺธนฺติ อนาคตํ ; อโธติ อตีตํ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธนฺติ เทวโลโก; อโธติ นิรยโลโก; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ มนุสฺสโลโก. อถ วา, อุทฺธนฺติ กุสลา ธมฺมา; อโธติ อกุสลา ธมฺมา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อพฺยากตา ธมฺมา. อุทฺธนฺติ อรูปธาตุ; อโธติ กามธาตุ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ รูปธาตุ. อุทฺธนฺติ สุขา เวทนา; อโธติ ทุกฺขา เวทนา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา; อโธติ [Pg.79] อโธ เกสมตฺถกา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เวมชฺเฌติ – อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ.

“上、下、横、あるいは中間において”について。“上”とは未来を、“下”とは過去を、“横あるいは中間”とは現在を指す。また、“上”とは天界を、“下”とは地獄を、“横あるいは中間”とは人間界を指す。あるいは、“上”とは善なる諸法を、“下”とは不善なる諸法を、“横あるいは中間”とは無記なる諸法を指す。“上”とは無色界を、“下”とは欲界を、“横あるいは中間”とは色界を指す。“上”とは楽受を、“下”とは苦受を、“横あるいは中間”とは不苦不楽受（捨受）を指す。“上”とは足の裏より上を、“下”とは頭頂より下を、“横あるいは中間”とはその中間を指す。これが“上、下、横、あるいは中間において”の意味である。

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐติ เอเตสูติ อาจิกฺขิเตสุ เทสิเตสุ ปญฺญปิเตสุ ปฏฺฐปิเตสุ วิวริเตสุ วิภชิเตสุ อุตฺตานีกเตสุ ปกาสิเตสุ. นนฺที วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. นิเวสนนฺติ ทฺเว นิเวสนา – ตณฺหานิเวสนา จ ทิฏฺฐินิเวสนา จ. กตมา ตณฺหา นิเวสนา? ยาวตา ตณฺหาสงฺขาเตน …เป… อยํ ตณฺหานิเวสนา. กตมา ทิฏฺฐินิเวสนา? วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ …เป… อยํ ทิฏฺฐินิเวสนา.

“それらに対する歓喜と執着を退け、識を生存にとどめてはならない”という句において、“それらにおいて”とは、示され、説かれ、施設され、確立され、開示され、分別され、明白にされ、顕示された（前述の“上”などの）諸法において、という意味である。“歓喜”とは渇愛（タンハー）のことである。すなわち貪、強欲、……貪欲、執着、不善根のことである。“執着（安置）”とは、渇愛による執着と見解による執着の二つである。渇愛による執着とは何か。渇愛と称される……これのことである。見解による執着とは何か。二十の事柄を対象とする有身見（サッカーヤ・ディッティ）……これのことである。

ปนุชฺช วิญฺญาณนฺติ ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ, อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ, อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ. เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ อภิสงฺขารสหคตญฺจ วิญฺญาณํ นุชฺช ปนุชฺช นุท ปนุท ชห ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ ปนุชฺช วิญฺญาณํ.

“識を退けて”とは、福行（功徳の形成）に伴う識、非福行に伴う識、不動行に伴う識のことである。それら（上・下など）における歓喜と執着、および諸行に伴う識を、払い除け、退け、除去し、取り除き、捨て、放棄し、遠ざけ、消滅させ、再び起こらないようにせよ、ということ。これが“それらに対する歓喜と執着を退け、識を（生存にとどめてはならない）”の意味である。

ภเว น ติฏฺเฐติ. ภวาติ ทฺเว ภวา – กมฺมภโว จ ปฏิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโว. กตโม กมฺมภโว? ปุญฺญาภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชาภิสงฺขาโร – อยํ กมฺมภโว. กตโม ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว? ปฏิสนฺธิกา รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ – อยํ ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว. ภเว น ติฏฺเฐติ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ อภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณญฺจ กมฺมภวญฺจ ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวํ ปชหนฺโต วิโนเทนฺโต พฺยนฺตีกโรนฺโต อนภาวํ คเมนฺโต กมฺมภเว น ติฏฺเฐยฺย ปฏิสนฺธิเก ปุนพฺภเว น ติฏฺเฐยฺย น สนฺติฏฺเฐยฺยาติ – ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ. เตนาห ภควา –

“生存にとどまってはならない”について。“生存（有）”には二つある。業としての生存（業有）と、再誕としての生存（生有）である。業としての生存とは何か。福行、非福行、不動行である。これが業としての生存である。再誕としての生存とは何か。再誕に伴う色（身体）、受、想、行、識である。これが再誕としての生存である。“生存にとどまらない”とは、歓喜と執着、および諸行に伴う識、ならびに業としての生存と再誕としての生存を捨て、遠ざけ、消滅させ、再び起こらないようにする者は、業としての生存にとどまることがなく、再誕としての生存にとどまらず、住着することがない、ということである。これが“識を生存にとどめてはならない”の意味である。それゆえに世尊は説かれた。

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [เมตฺตคูติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ, ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ’’ติ.

“メッタグーよ、上、下、横、あるいは中間において、お前が知るいかなるものについても、それらに対する歓喜と執着を退けなさい。識を生存にとどめてはならない”と。

๒๕.

25.

เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต,ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ;

ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ.

“このように（教えの通りに）住し、正念を保ち、放逸になることなく歩む比丘は、‘私のもの’という執着を捨て、賢者となって、この世において、生と老い、そして悲しみと嘆きという苦しみを捨て去るであろう”。

เอวํวิหารี [Pg.80] สโต อปฺปมตฺโตติ. เอวํวิหารีติ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ อภิสงฺขารสหคตวิญฺญาณญฺจ กมฺมภวญฺจ ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวํ ปชหนฺโต วิโนเทนฺโต พฺยนฺตีกโรนฺโต อนภาวํ คเมนฺโตติ – เอวํวิหารี. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. อปฺปมตฺโตติ สกฺกจฺจการี สาตจฺจการี อฏฺฐิตการี อโนลีนวุตฺตี อนิกฺขิตฺตจฺฉนฺโท อนิกฺขิตฺตธุโร อปฺปมตฺโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ – ‘‘กถาหํ อปริปูรํ วา สีลกฺขนฺธํ ปริปูเรยฺยํ, ปริปูรํ วา สีลกฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ โย ตตฺถ ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ อาตปฺปํ ปธานํ อธิฏฺฐานํ อนุโยโค อปฺปมตฺโต อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. ‘‘กถาหํ อปริปูรํ วา สมาธิกฺขนฺธํ…เป… ปญฺญากฺขนฺธํ… วิมุตฺติกฺขนฺธํ… วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรยฺยํ ปริปูรํ วา วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ โย ตตฺถ ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ อาตปฺปํ ปธานํ อธิฏฺฐานํ อนุโยโค อปฺปมตฺโต อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. ‘‘กถาหํ อปริญฺญาตํ วา ทุกฺขํ ปริชาเนยฺยํ, อปฺปหีเน วา กิเลเส ปชเหยฺยํ, อภาวิตํ วา มคฺคํ ภาเวยฺยํ, อสจฺฉิกตํ วา นิโรธํ สจฺฉิกเรยฺย’’นฺติ โย ตตฺถ ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ อาตปฺปํ ปธานํ อธิฏฺฐานํ อนุโยโค อปฺปมตฺโต อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต.

“このように住し、念（おも）い、不放逸なる者”とは、“このように住する者”とは、歓喜（ナンディ）や執着、行を伴う意識、業寿、結生、後有を捨て去り、排け、絶滅させ、非有へと至らせる者のことである。“念（おも）い”とは、四つの原因（四念住）によって念じている者のことである。“不放逸なる者”とは、恭敬して行い、継続して行い、絶えず行い、弛まず、意欲を捨てず、重責を投げ出さず、善法において不放逸である者のことである。“どのようにして、未だ満たされていない戒蘊を満たし、あるいは、満たされた戒蘊をそれぞれの局面で智慧によって助長すべきか”という意欲、努力、精励、力励、不退転、念、正知、熱摂、精進、決定、専念、善法における不放逸があることである（定蘊、慧蘊、解脱蘊、解脱知見蘊についても同様）。また“どのようにして、未だ知られていない苦を遍知し、あるいは、未だ断たれていない煩悩を断じ、あるいは、未だ修められていない道を修め、あるいは、未だ証得されていない滅を証得すべきか”という意欲、努力、精励、力励、不退転、念、正知、熱摂、精進、決定、専念、善法における不放逸があることである。これが“このように住し、念い、不放逸なる者”の意味である。

ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานีติ. ภิกฺขูติ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก วา ภิกฺขุ เสกฺโข วา ภิกฺขุ. จรนฺติ จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโต. มมตฺตาติ ทฺเว มมตฺตา – ตณฺหามมตฺตญฺจ ทิฏฺฐิมมตฺตญฺจ…เป… อิทํ ตณฺหามมตฺตํ…เป… อิทํ ทิฏฺฐิมมตฺตํ… ตณฺหามมตฺตํ ปหาย ทิฏฺฐิมมตฺตํ ปฏินิสฺสชฺชิตฺวา มมตฺเต ชหิตฺวา จชิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ.

“比丘が、歩みつつ、我がものとする想いを捨てて”とは、“比丘”とは、善なる凡夫の比丘、あるいは有学の比丘のことである。“歩みつつ”とは、歩み、住し、威儀を保ち、行い、守り、養い、生計を立てることである。“我がものとする想い（我所心）”とは、渇愛による我所心と見解による我所心の二つである。これら渇愛による我所心を捨て、見解による我所心を放棄し、二つの我所心を捨て去り、離れ、断じ、排け、絶滅させ、非有へと至らせること、これが“比丘が、歩みつつ、我がものとする想いを捨てて”の意味である。

ชาตึ [Pg.81] ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขนฺติ. ชาตีติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… ชรนฺติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… โสโกติ ญาติพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส…เป… ปริเทโวติ ญาติพฺยสเนน วา ผุฏฺฐสฺส…เป… อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา…เป… อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก. วิทฺวาติ วิชฺชาคโต ญาณี วิภาวี เมธาวี. ทุกฺขนฺติ ชาติทุกฺขํ…เป… โทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ. ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขนฺติ วิชฺชาคโต ญาณี วิภาวี เมธาวี อิเธว ชาติญฺจ ชรญฺจ โสกปริทฺทวญฺจ ทุกฺขญฺจ ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตีกเรยฺย อนภาวํ คเมยฺยาติ – ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ. เตนาห ภควา –

“生と老、そして愁いと悲泣を、まさにここで、智者は苦を捨てるべきである”とは、“生”とは、それらそれらの衆生の生のことである（中略）。“老”とは、それらそれらの衆生の老のことである（中略）。“愁い”とは、親族の不幸などに遭遇した者の（中略）。“悲泣”とは（中略）。“ここで”とは、この見解において、あるいはこの人間世界においてである。“智者”とは、明（ヴィッジャー）に達した者、智ある者、明察する者、慧ある者である。“苦”とは、生の苦しみ（中略）から、憂いと絶望の苦しみまでのことである。“生と老、愁いと悲泣を、まさにここで、智者は苦を捨てるべきである”とは、明に達した者、智ある者、明察する者、慧ある者が、まさにこの世において、生と老と愁いと悲泣と苦を、断じ、排け、絶滅させ、非有へと至らせるべきであるということである。これが“生と老、愁いと悲泣を、まさにここで、智者は苦を捨てるべきである”の意味である。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต, ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ;

ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ, อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺข’’นฺติ.

“このように住し、念い、不放逸にして、比丘は歩みつつ、我がものとする想いを捨て、生と老、愁いと悲泣を、まさにここで、智者は苦を捨てるべきである”と。

๒๖.

26.

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“私は大仙人のこの言葉を歓喜いたします。ゴータマによって、依（ウパディ）なき状態が実に見事に説かれました。まことに世尊は苦を断じられました。そのように、あなたによってこの法は知られているからです”

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโนติ. เอตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ นนฺทามิ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามิ. มเหสิโนติ กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ…เป… กหํ นราสโภติ มเหสีติ – เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน.

“大仙人のこの言葉を歓喜いたします”とは、“この”とは、あなたの言葉、発言、教示、教誡、訓戒のことである。“歓喜いたします”とは、喜び、歓喜し、楽しみ、随喜し、望み、受け入れ、祈り、願い、切望することである。“大仙人”とは、なぜ世尊は大仙人（マヘーシ）と呼ばれるのか。偉大なる戒蘊を求め、探求し、追求されたから大仙人と呼ばれる（中略）。“人中の雄はどこか”という文脈での大仙人のことである。これが“大仙人のこの言葉を歓喜いたします”の意味である。

สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ. สุกิตฺติตนฺติ สุกิตฺติตํ สุอาจิกฺขิตํ สุเทสิตํ สุปญฺญปิตํ สุปฏฺฐปิตํ สุวิวริตํ สุวิภชิตํ สุอุตฺตานีกตํ สุปกาสิตนฺติ – สุกิตฺติตํ. โคตมนูปธีกนฺติ อุปธี วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อุปธิปฺปหานํ อุปธิวูปสมํ อุปธิปฏินิสฺสคฺคํ อุปธิปฏิปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ.

“ゴータマによって、依（ウパディ）なき状態が実に見事に説かれました”とは、“見事に説かれた”とは、見事につぶやかれ、見事に教示され、見事に開示され、見事に制定され、見事に確立され、見事に解明され、見事に分別され、見事に明白にされ、見事に顕示されたことである。“依（ウパディ）なき状態”とは、煩悩、蘊（五蘊）、行（サンカーラ）を“依（ウパディ）”と呼ぶ。依の断絶、依の静止、依の放棄、依の止息、不死、涅槃のことである。これが“ゴータマによって、依なき状態が実に見事に説かれました”の意味である。

อทฺธา [Pg.82] หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขนฺติ. อทฺธาติ เอกํสวจนํ นิสฺสํสยวจนํ นิกฺกงฺขาวจนํ อทฺเวชฺฌวจนํ อทฺเวฬฺหกวจนํ นิโรธวจนํ อปฺปณกวจนํ อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. ปหาสิ ทุกฺขนฺติ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ ปหาสิ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีกโรสิ อนภาวํ คเมสีติ – อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ.

“まことに世尊は苦を断じられました”とは、“まことに（アッダー）”とは、断定の言葉であり、疑いのない言葉、不審のない言葉、二心のない言葉、揺るぎない言葉、遮断の言葉、無謬の言葉であり、確実な定立の言葉である。“世尊”とは、尊敬を表す名称である（中略）。世尊という名は、現証された名称（施設）である。“苦を断じられました”とは、生の苦、老の苦、病の苦、死の苦、愁・悲・苦・憂・悩の苦を、断じ、捨て去り、排け、絶滅させ、非有へと至らせたことである。これが“まことに世尊は苦を断じられました”の意味である。

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธมฺโมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“このように、世尊によってこの法は知られ、考量され、精査され、顕現され、明示されました。まさにこのように世尊はこの法を知られたのです。それゆえ、そのバラモンは次のように言いました。”

‘‘เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’ติ.

“‘私は大仙（マヘーシ）のこの言葉を歓喜します。ゴータマ尊者によって説かれた、執着なき（無依の）法は実に見事です。実（まこと）に世尊は苦を捨て去られました。このように、世尊によってこの法は知られたからです。’”

๒๗.

27.

เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ, เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค, อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย.

“‘聖者（ムニ）よ、あなたが懇ろに教誡される人々もまた、必ずや苦を捨て去ることでありましょう。龍（ナーガ）のようなあなたに近づいて、私は敬礼いたします。願わくは、世尊が私を懇ろに教誡してくださいますように。’”

เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขนฺติ. เต จาปีติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. ปชเหยฺยุ ทุกฺขนฺติ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ ปชเหยฺยุํ วิโนเทยฺยุํ พฺยนฺตีกเรยฺยุํ อนภาวํ คเมยฺยุนฺติ – เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ.

“‘彼らもまた、必ずや苦を捨て去るであろう（Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ）’という句において、‘彼ら（Te cāpi）’とは、王族、バラモン、庶民、隷属民、在家者、出家者、天人、人間を指します。‘苦を捨て去るであろう’とは、生・老・病・死の苦、および愁・悲・苦・憂・悩の苦を捨て去り、排斥し、終焉させ、非存在へと至らせることを意味します。”

เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺยาติ. เยติ ขตฺติเย จ พฺราหฺมเณ จ เวสฺเส จ สุทฺเท จ คหฏฺเฐ จ ปพฺพชิเต จ เทเว จ มนุสฺเส จ. ตฺวนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. อฏฺฐิตํ โอวเทยฺยาติ อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย สกฺกจฺจํ โอวเทยฺย อภิณฺหํ โอวเทยฺย ปุนปฺปุนํ โอวเทยฺย อนุสาเสยฺยาติ – เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย.

“‘聖者よ、あなたが懇ろに教誡される人々（Ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyyā）’という句において、‘人々（Ye）’とは、王族、バラモン、庶民、隷属民、在家者、出家者、天人、人間を指します。‘あなた（tvaṃ）’とは世尊を指します。‘聖者（munī）’とは、智慧（モーナ）を意味し、…中略… 執着の網を超えた者のことです。‘懇ろに教誡する（aṭṭhitaṃ ovadeyyā）’とは、恭しく（sakkaccaṃ）、絶えず（abhiṇhaṃ）、繰り返し（punappunaṃ）教え、導くことを意味します。”

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาคาติ. ตนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. นมสฺสามีติ กาเยน วา นมสฺสามิ, วาจาย วา นมสฺสามิ, จิตฺเตน วา นมสฺสามิ, อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา [Pg.83] วา นมสฺสามิ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา วา นมสฺสามิ, สกฺกโรมิ ครุํ กโรมิ มาเนมิ ปูเชมิ. สเมจฺจาติ สเมจฺจ อภิสเมจฺจ สมาคนฺตฺวา อภิสมาคนฺตฺวา สมฺมุขา ตํ นมสฺสามิ. นาคาติ นาโค จ ภควา อาคุํ น กโรตีติ – นาโค, น คจฺฉตีติ – นาโค, น อาคจฺฉตีติ – นาโค. กถํ ภควา อาคุํ น กโรตีติ – นาโค? อาคุ วุจฺจติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

“‘龍（ナーガ）のようなあなたに近づいて敬礼いたします（Taṃ taṃ namassāmi samecca nāgāti）’という句において、‘あなた（Taṃ）’とは世尊を指します。‘敬礼いたします（namassāmī）’とは、身・口・意、あるいは随法行（法にかなった実践）によって恭しく敬い、重んじ、尊び、供養することを意味します。‘近づいて（sameccā）’とは、知り、通達し、近づき、面前にして敬礼することです。‘龍（nāgā）’とは、世尊は罪（āgu）を犯さず、また四邪道へ行かず（na gacchati）、捨てた煩悩に再び戻らない（na āgacchati）ので‘龍’と呼ばれます。世尊が罪を犯さないとはどういうことか。罪（āgu）とは、不善の諸法、再会をもたらす汚れ、苦の報い、未来の生老死の原因となるもののことです。”

อาคุํ น กโรติ กิญฺจิ โลเก, [สภิยาติ ภควา]สพฺพสํโยเค วิสชฺช พนฺธนานิ;

สพฺพตฺถ น สชฺชตี วิมุตฺโต, นาโค ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตาติ.

“‘[世尊は言われた。] 世においていかなる罪も犯さず、すべての結縛を解き放ち、あらゆるところで執着せず解脱した、そのような安定した（ターディ）者は“龍”と呼ばれます。’”

เอวํ ภควา อาคุํ น กโรตีติ – นาโค.

“このように、世尊は罪を犯さないので‘龍’と呼ばれます。”

กถํ ภควา น คจฺฉตีติ – นาโค. ภควา น ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, น โทสาคตึ คจฺฉติ, น โมหาคตึ คจฺฉติ, น ภยาคตึ คจฺฉติ, น ราควเสน คจฺฉติ, น โทสวเสน คจฺฉติ, น โมหวเสน คจฺฉติ, น มานวเสน คจฺฉติ, น ทิฏฺฐิวเสน คจฺฉติ, น อุทฺธจฺจวเสน คจฺฉติ, น วิจิกิจฺฉาวเสน คจฺฉติ, น อนุสยวเสน คจฺฉติ, น วคฺเคหิ ธมฺเมหิ ยายติ นียติ วุยฺหติ สํหรียติ. เอวํ ภควา น คจฺฉตีติ – นาโค.

“世尊が行かない（na gacchati）とはどういうことか。世尊は欲、瞋、痴、怖の四邪道に行かず、また貪・瞋・痴・慢・見・掉挙・疑・随眠の勢力によって行かず、諸々の不善法に引かれることがありません。このように、世尊は邪道に行かないので‘龍’と呼ばれます。”

กถํ ภควา น อาคจฺฉตีติ – นาโค. โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ. สกทาคามิมคฺเคน…เป… อนาคามิมคฺเคน… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ. เอวํ ภควา น อาคจฺฉตีติ นาโคติ – ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค.

“世尊が戻らない（na āgacchati）とはどういうことか。預流道によって断ぜられた煩悩に、二度と戻らず、再び近づかず、逆戻りしません。一来道、不還道、阿羅漢道によって断ぜられた煩悩についても同様です。このように世尊は戻らないので‘龍’と呼ばれます。それゆえ、‘龍のようなあなたに近づいて敬礼いたします’と言いました。”

อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺยาติ อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย สกฺกจฺจํ โอวเทยฺย อภิณฺหํ โอวเทยฺย ปุนปฺปุนํ โอวเทยฺย อนุสาเสยฺยาติ – อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“‘願わくは、世尊が私を懇ろに教誡してくださいますように’とは、世尊が私を恭しく、絶えず、繰り返し教え、導いてくださることを願うものです。それゆえ、そのバラモンは次のように言いました。”

‘‘เต [Pg.84] จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ, เย ตฺวํ มุนี อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค, อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺยา’’ติ.

“‘聖者よ、あなたが懇ろに教誡される人々もまた、必ずや苦を捨て去ることでありましょう。龍のようなあなたに近づいて、私は敬礼いたします。願わくは、世尊が私を懇ろに教誡してくださいますように。’”

๒๘.

28.

ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ;

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข.

“‘バラモンであり、明知ある者（ヴェーダグー）であり、何も所有せず（無一物）、欲の生存（欲界）に執着していないと知られる人、彼はまさにこの暴流を渡り、彼岸に達し、心の棘なく、疑念なき者です。’”

ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญาติ. พฺราหฺมโณติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ. สกฺกายทิฏฺฐิ พาหิตา โหติ, วิจิกิจฺฉา พาหิตา โหติ, สีลพฺพตปรามาโส พาหิโต โหติ, ราโค พาหิโต โหติ, โทโส พาหิโต โหติ, โมโห พาหิโต โหติ, มาโน พาหิโต โหติ. พาหิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

“‘バラモンであり、明知ある者（ヴェーダグー）と知られる人’という句において、‘バラモン（brāhmaṇo）’とは、七つの不善法（有身見、疑、戒禁取、貪、瞋、痴、慢）を排除した（bāhita）者のことです。彼は未来の生老死の原因となる、不純で再会をもたらす不善の諸法を排除しています。”

พาหิตฺวา สพฺพปาปกานิ, [สภิยาติ ภควา]วิมโล สาธุสมาหิโต ฐิตตฺโต;

สํสารมติจฺจ เกวลี โส, อสิโต ตาทิ ปวุจฺจเต ส พฺรหฺมา.

“‘[世尊は言われた。] すべての悪を排除し、汚れなく、正しく定に入り、自己を確立し、輪廻を超えて完成し、何ものにも依らず、そのような安定した（ターディ）者は“ブラフマン（清浄なバラモン）”と呼ばれます。’”

เวทคูติ เวโท วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ…เป… สพฺพํ เวทมติจฺจ เวทคู โสติ. อภิชญฺญาติ อภิชาเนยฺย อาชาเนยฺย วิชาเนยฺย ปฏิวิชาเนยฺย ปฏิวิชฺเฌยฺยาติ – ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา.

“‘明知ある者（vedagū）’とは、四つの聖道における智慧をヴェーダといい、…中略… すべての明知（ヴェーダ）を極めた者のことです。‘知られる（abhijaññā）’とは、そのような徳を備えた者を、知り、覚り、見極め、通達することを意味します。”

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ. อกิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ, ยสฺเสเต กิญฺจนา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ อกิญฺจโน. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. ภวาติ ทฺเว ภวา – กมฺมภโว จ ปฏิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโว [Pg.85] …เป… อยํ ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว. อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ อกิญฺจนํ ปุคฺคลํ กามภเว จ อสตฺตํ อลคฺคํ อลคฺคิตํ อปลิพุทฺธํ นิกฺขนฺตํ นิสฺสฏํ วิปฺปมุตฺตํ วิสญฺญุตฺตํ วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรนฺตนฺติ – อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ.

“何ものも持たず、欲界に執着しない”とは、以下の通りである。“何ものも持たない（akiñcana）”とは、貪欲という障害、瞋恚という障害、愚痴という障害、慢心という障害、邪見という障害、煩悩という障害、悪行という障害、これらの障害が断たれ、根絶され、静まり、完全に鎮まり、再び生じることがなくなり、智慧の火によって焼き尽くされた者のことであり、その人を“何ものも持たない者”と呼ぶ。“欲（kāma）”とは要約すれば二種の欲、すなわち欲物（vatthukāma）と欲煩悩（kilesakāma）である。…（中略）…これらを欲物と呼び、これらを欲煩悩と呼ぶ。“界（bhava）”とは二種の有、すなわち業有と再誕（結生）としての再有である。…（中略）…これが再誕としての再有である。“何ものも持たず、欲界に執着しない”とは、何ものも持たない人が、欲界において執着せず、執らわれず、繋縛されず、拘束されず、脱出し、離脱し、解脱し、離れ、境界を排した心で住むことを“何ものも持たず、欲界に執着しない”と言う。

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตารีติ. อทฺธาติ เอกํสวจนํ…เป… อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติ. โอฆนฺติ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ. อตารีติ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยีติ – อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ.

“実に、彼はこの激流を渡った”とは、以下の通りである。“実に（addhā）”とは断定の言葉であり、…（中略）…これは確定を意味する言葉である。“激流（ogha）”とは欲の激流、有の激流、見の激流、無明の激流である。“渡った（atārī）”とは、超え、渡り、乗り越え、通り過ぎたことである。これが“実に、彼はこの激流を渡った”の意味である。

ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโขติ. ติณฺโณติ กาโมฆํ ติณฺโณ, ภโวฆํ ติณฺโณ, ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ, อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ, สํสารปถํ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโต. โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ คตทฺโธ คตทิโส คตโกฏิโก ปาลิตพฺรหฺมจริโย อุตฺตมทิฏฺฐิปฺปตฺโต ภาวิตมคฺโค, ปหีนกิเลโส ปฏิวิทฺธากุปฺโป สจฺฉิกตนิโรโธ. ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, มคฺโค ภาวิโต, นิโรโธ สจฺฉิกโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ. โส อุกฺขิตฺตปลิโฆ สํกิณฺณปริกฺโข อพฺพุฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต ปญฺจงฺควิปฺปหีโน ฉฬงฺคสมนฺนาคโต เอการกฺโข จตุราปสฺเสโน ปนุณฺณปจฺเจกสจฺโจ สมวยสฏฺเฐสโน อนาวิลสงฺกปฺโป ปสฺสทฺธกายสงฺขาโร สุวิมุตฺตจิตฺโต สุวิมุตฺตปญฺโญ เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปฺปตฺโต. โส เนว อาจินาติ น อปจินาติ, อปจินิตฺวา ฐิโต. เนว ปชหติ น อุปาทิยติ, ปชหิตฺวา ฐิโต. เนว วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ, วิสิเนตฺวา ฐิโต. เนว วิธูเปติ น สนฺธูเปติ, วิธูเปตฺวา ฐิโต. อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคตตฺตา ฐิโต. อเสกฺเขน สมาธิกฺขนฺเธน…เป… ปญฺญากฺขนฺเธน… วิมุตฺติกฺขนฺเธน… วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธน สมนฺนาคตตฺตา ฐิโต. สจฺจํ สมฺปฏิปาทยิตฺวา ฐิโต. เอชํ สมติกฺกมิตฺวา ฐิโต. กิเลสคฺคึ ปริยาทิยิตฺวา ฐิโต. อปริคมนตาย ฐิโต. กถํ สมาทาย ฐิโต? วิมุตฺติปฏิเสวนตาย ฐิโต[Pg.86]. เมตฺตาย ปาริสุทฺธิยา ฐิโต. กรุณาย …เป… มุทิตาย… อุเปกฺขาย ปาริสุทฺธิยา ฐิโต. อจฺจนฺตปาริสุทฺธิยา ฐิโต. อตมฺมยตาย ปาริสุทฺธิยา ฐิโต. วิมุตฺตตฺตา ฐิโต. สนฺตุสฺสิตตฺตา ฐิโต. ขนฺธปริยนฺเต ฐิโต. ธาตุปริยนฺเต ฐิโต. อายตนปริยนฺเต ฐิโต. คติปริยนฺเต ฐิโต. อุปปตฺติปริยนฺเต ฐิโต. ปฏิสนฺธิปริยนฺเต ฐิโต. ภวปริยนฺเต ฐิโต. สํสารปริยนฺเต ฐิโต. วฏฺฏปริยนฺเต ฐิโต. อนฺติมภเว ฐิโต. อนฺติเม สมุสฺสเย ฐิโต. อนฺติมเทหธโร อรหา.

“渡り終えて彼岸に至り、荒廃なく、疑いなき者”とは、以下の通りである。“渡り終えた（tiṇṇo）”とは欲の激流を渡り、有の激流を渡り、見の激流を渡り、無明の激流を渡り、輪廻の道を渡り、脱し、超越し、乗り越え、通り過ぎた者のことである。彼は聖なる住まいに住み、修行を完成し、道の終点に至り、至るべき所に至り、究極に達し、梵行を守り、最高の正見に到達し、道を修め、煩悩を捨て、不動の境地を悟り、滅を現証した。彼は苦を遍知し、集を捨て、道を修め、滅を現証した。知るべきを既に知り、遍知すべきを遍知し、捨てるべきを捨て、修めるべきを修め、現証すべきを現証した。彼は門木を上げ、城堀を埋め、柱を抜き、閂を解き、聖者であり、旗を下ろし、重荷を下ろし、解き放たれ、五蓋を捨て、六根を具え、一守護（正念）を持ち、四依止を具え、個別の真理を排し、あらゆる希求を捨て、清らかな思考を持ち、身の行いを静め、心は善く解脱し、知恵は善く解脱し、純一にして、聖なる生活を送り、最高の士であり、至高の士であり、最高の到達点に達した。彼は（業を）積み上げることもなく、減らすこともなく、減らし終えて安住している。捨てることもなく、執着することもなく、捨て終えて安住している。離散させることもなく、収集することもなく、離散させ終えて安住している。消滅させることもなく、燃え上がらせることもなく、消滅させ終えて安住している。無学（阿羅漢）の戒蘊を具えて安住し、無学の定蘊、慧蘊、解脱蘊、解脱知見蘊を具えて安住している。真理を成就して安住し、動揺を乗り越えて安住し、煩悩の火を滅尽して安住している。再び戻ることなく安住している。どのように善法を保持して安住しているのか。解脱を享受して安住している。清らかな慈（メッタ）に安住し、悲、喜、捨の清らかさに安住している。究極の清らかさに安住し、不染の清らかさに安住している。解脱したことにより安住し、知足したことにより安住している。蘊の終わりに、界の終わりに、処の終わりに、趣の終わりに、生の終わりに、結生の終わりに、有の終わりに、輪廻の終わりに、流転の終わりに安住している。最後の有に安住し、最後の身体に安住している。最後の身体を保持する阿羅漢である。

ตสฺสายํ ปจฺฉิมโก ภโว, จริโมยํ สมุสฺสโย;

ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ.

“彼にとってこれが最後の生であり、これが最後の身体である。生と死の輪廻において、彼にはもはや再度の生はない。”

ติณฺโณ จ ปารนฺติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. โส ปารคโต ปารปฺปตฺโต อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. โส วุตฺตวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – ติณฺโณ จ ปารํ.

“渡り終えて彼岸に至り”とは、彼岸とは不死なる涅槃を言う。それは一切の行（形成されたもの）が静まり、あらゆる依拠（執着の対象）を投げ捨て、渇愛が滅尽し、離欲し、滅したる涅槃である。彼は（道によって）彼岸に行き、（果によって）彼岸に到達し、終焉に行き、終焉に到達し、頂点に行き、頂点に到達し、極限に行き、極限に到達し、究竟に行き、究竟に到達し、保護、避難所、帰依所、無畏、不死、不死なる涅槃に至った。彼は聖なる住まいに住み、修行を完成し、…（中略）…生と死の輪廻において、彼にはもはや再度の生はない。これが“渡り終えて彼岸に至り”の意味である。

อขิโลติ ราโค ขิโล, โทโส ขิโล, โมโห ขิโล, โกโธ ขิโล, อุปนาโห ขิโล…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา ขิลา. ยสฺเสเต ขิลา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา โส วุจฺจติ อขิโล. อกงฺโขติ ทุกฺเข กงฺขา, ทุกฺขสมุทเย กงฺขา, ทุกฺขนิโรเธ กงฺขา, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย กงฺขา, ปุพฺพนฺเต กงฺขา, อปรนฺเต กงฺขา, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต กงฺขา, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขา, ยา เอวรูปา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข. ยสฺเสเต กงฺขา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา โส [Pg.87] วุจฺจติ อกงฺโขติ – ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข. เตนาห ภควา –

“心に棘なき者（akhilo）”とは、貪欲という棘、瞋恚（しんい）という棘、愚痴（ぐち）という棘、怒りという棘、怨みという棘……（中略）……一切の不善の行（ぎょう）という棘のことです。これらの棘が捨て去られ、断ち切られ、鎮められ、静まり、再び生じることがなくなり、知恵の火によって焼き尽くされた人、その人が“心に棘なき者”と呼ばれます。“疑いなき者（akaṅkho）”とは、苦（く）についての疑い、苦の集（じゅう）についての疑い、苦の滅（めつ）についての疑い、苦の滅に至る道についての疑い、過去についての疑い、未来についての疑い、過去と未来についての疑い、縁起の法についての疑い、このような疑い、疑うこと、疑っている状態、困惑、疑念、二股の心、二股の道、不確信、断定できないこと、迷い、ためらい、知恵によって徹底できないこと、心の戦慄、心の困惑のことです。これらの疑いが捨て去られ、断ち切られ、鎮められ、静まり、再び生じることがなくなり、知恵の火によって焼き尽くされた人、その人が“疑いなき者”と呼ばれます。すなわち、“彼岸に渡り、心の棘なく、疑いなき者”です。それゆえ、世尊は次のように仰せられました。

‘‘ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ;

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ, ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข’’ติ.

“知恵の極致に達した者（vedagū）として知られ、何も所有せず、欲界の生存に執着しない婆羅門（ばらもん）こそ、実にこの暴流（ぼる）を渡り、彼岸に達し、心の棘なく、疑いなき者である”と。

๒๙.

29.

วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ, ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช;

โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.

“この世において、賢者であり知恵の極致に達した者は、諸々の生存におけるこの執着を捨て去り、渇愛を離れ、苦しみなく、望みのない者となり、生と老いを乗り越えた。私はそのように説く”。

วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธาติ. วิทฺวาติ วิชฺชาคโต ญาณี วิภาวี เมธาวี. โยติ โย ยาทิโส…เป… มนุสฺโส วา. เวทคูติ เวทา วุจฺจนฺติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ. เตหิ เวเทหิ ชาติชรามรณสฺส อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. เวทานํ วา อนฺตคโตติ เวทคู, เวเทหิ วา อนฺตคโตติ เวทคู, สตฺตนฺนํ วา ธมฺมานํ วิทิตตฺตา เวทคู. สกฺกายทิฏฺฐิ วิทิตา โหติ, วิจิกิจฺฉา…เป… สีลพฺพตปรามาโส… ราโค… โทโส… โมโห… มาโน วิทิโต โหติ. วิทิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

“この世において、賢者であり知恵の極致に達した者”について。“賢者（vidvā）”とは、明（みょう）に達した者、知恵ある者、明察する者、聡明な者のことです。“知恵の極致に達した者（vedagū）”とは、“ヴェーダ（veda）”とは四つの聖道における知、知恵、慧根、慧力、択法覚支、勘案、観（かん）、正見のことです。それらヴェーダ（知恵）によって、生老死の終焉に到達し、終焉を達成し、窮極に到達し、窮極を達成し、限界に到達し、限界を達成し、完成に到達し、完成を達成し、守護所に到達し、守護所を達成し、避難所に到達し、避難所を達成し、帰依所に到達し、帰依所を達成し、無畏所に到達し、無畏所を達成し、不死の境地に到達し、不死の境地を達成し、涅槃に到達し、涅槃を達成した者のことです。あるいは、諸々のヴェーダ（知識）の極致に達したゆえに“知恵の極致に達した者（vedagū）”と言います。あるいは、諸々のヴェーダ（知恵）によって（輪廻の）終焉に達したゆえに“知恵の極致に達した者”と言います。あるいは、七つの法を知ったゆえに“知恵の極致に達した者”と言います。すなわち、有身見（うしんけん）が知られ、疑い……（中略）……戒禁取（かいごんしゅ）、貪欲、瞋恚、愚痴、慢（まん）が知られた状態です。彼にとって、汚れをもたらし、再再生（さいさいしょう）の原因となり、苦悩を伴い、苦しみの報いをもたらし、将来の生老死の原因となる悪しき不善の諸法が知られているのです。

เวทานิ วิเจยฺย เกวลานิ, [สภิยาติ ภควา]สมณานํ ยานีธตฺถิ พฺราหฺมณานํ;

สพฺพเวทนาสุ วีตราโค, สพฺพํ เวทมติจฺจ เวทคู โส.

“沙門や婆羅門たちのあらゆるヴェーダ（知識）をあまねく吟味し、あらゆる感受作用（受）に対する貪欲を離れ、一切のヴェーダを超越した者、その人こそが‘知恵の極致に達した者’である（世尊がサビヤに語られた言葉）”。

นโรติ [Pg.88] สตฺโต นโร มานโว โปโส ปุคฺคโล ชีโว ชาคุ ชนฺตุ อินฺทคุ มนุโช. อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา…เป… อิมสฺมึ มนุสฺสโลเกติ – วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ.

“人（naro）”とは、衆生、人間、男子、個人、生命体、生けるもの、人類のことです。“この世において（idha）”とは、この見解において……（中略）……この人間世界において、ということです。すなわち“この世において、賢者であり知恵の極致に達した者”のことです。

ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺชาติ. ภวาภเวติ ภวาภเว กมฺมภเว ปุนพฺภเว กามภเว, กมฺมภเว กามภเว ปุนพฺภเว รูปภเว, กมฺมภเว รูปภเว ปุนพฺภเว อรูปภเว, กมฺมภเว อรูปภเว ปุนพฺภเว ปุนปฺปุนภเว, ปุนปฺปุนคติยา ปุนปฺปุนอุปปตฺติยา ปุนปฺปุนปฏิสนฺธิยา ปุนปฺปุนอตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา. สงฺคาติ สตฺต สงฺคา – ราคสงฺโค, โทสสงฺโค, โมหสงฺโค, มานสงฺโค, ทิฏฺฐิสงฺโค, กิเลสสงฺโค, ทุจฺจริตสงฺโค. วิสชฺชาติ สงฺเค โวสชฺเชตฺวา วา วิสชฺช. อถ วา, สงฺเค พนฺเธ วิพนฺเธ อาพนฺเธ ลคฺเค ลคฺคิเต ปลิพุทฺเธ พนฺธเน โผฏยิตฺวา วา วิสชฺช. ยถา ยานํ วา วยฺหํ วา รถํ วา สกฏํ วา สนฺทมานิกํ วา สชฺชํ วิสชฺชํ กโรนฺติ วิโกเปนฺติ – เอวเมว เต สงฺเค โวสชฺเชตฺวา วา วิสชฺช. อถ วา, สงฺเค พนฺเธ วิพนฺเธ อาพนฺเธ ลคฺเค ลคฺคิเต ปลิพุทฺเธ พนฺธเน โผฏยิตฺวา วา วิสชฺชาติ – ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช.

“諸々の生存におけるこの執着を捨て去り”について。“諸々の生存（bhavābhave）”とは、諸々の生存、業有（ごうう）、再有（さいゆう）、欲有、色有、無色有における、繰り返される生存、繰り返される趣（ごち）、繰り返される生起、繰り返される結生（けっしょう）、繰り返される個体の出現のことです。“執着（saṅga）”とは、七つの執着、すなわち貪欲という執着、瞋恚という執着、愚痴という執着、慢という執着、見（けん）という執着、煩悩という執着、悪行という執着のことです。“捨て去り（visajjā）”とは、執着を完全に放棄して、あるいは放擲（ほうてき）して、ということです。あるいは、執着、束縛、強固な束縛、付着、固執、執着という絆を断ち切って、あるいは放擲して。ちょうど、乗り物や車、馬車、荷車、手押し車を廃棄し、解体し、壊すように、そのように諸々の執着を完全に放棄して、あるいは放擲して。あるいは、執着、束縛、強固な束縛、付着、固執、執着という絆を断ち切って、あるいは放擲して、ということです。すなわち“諸々の生存におけるこの執着を捨て去り”のことです。

โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา… ยสฺเสสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ วีตตณฺโห วิคตตณฺโห จตฺตตณฺโห วนฺตตณฺโห มุตฺตตณฺโห ปหีนตณฺโห ปฏินิสฺสฏฺฐตณฺโห วีตราโค จตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรตีติ – โส วีตตณฺโห. อนีโฆติ ราโค นีโฆ, โทโส นีโฆ, โมโห นีโฆ, โกโธ นีโฆ, อุปนาโห นีโฆ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา นีฆา. ยสฺเสเต นีฆา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ อนีโฆ. นิราโสติ อาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. ยสฺเสสา อาสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, โส วุจฺจติ นิราโส. ชาตีติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… อายตนานํ ปฏิลาโภ. ชราติ ยา เตสํ เตสํ สตฺตานํ [Pg.89] …เป… อินฺทฺริยานํ ปริปาโก. อยํ วุจฺจติ ชรา. โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ โย โส วีตตณฺโห อนีโฆ จ นิราโส จ, โส โข ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยีติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

“彼は渇愛を離れ、苦しみなく、期待（希求）もない。彼は生と老を越えたと、私は説く”という句において、“渇愛”とは、色渇愛……（中略）……法渇愛のことである。その人に、これらの渇愛が捨てられ、断ち切られ、静まり、鎮静し、再び生じることがなくなり、智の火によって焼かれたとき、その人は“渇愛を離れた者”“渇愛が去った者”“渇愛を捨てた者”“渇愛を吐き出した者”“渇愛から解き放たれた者”“渇愛を放棄した者”“渇愛を離却した者”“貪欲を離れた者”“貪欲を捨てた者”“貪欲を放棄した者”“貪欲を離却した者”“飢えのない者”“平安を得た者”“清涼となった者”“幸福を経験する者”“尊いもの（ブラフマ）となった自己（心）とともに住む者”と呼ばれる。これが“彼は渇愛を離れた者”の意味である。“苦しみのない（anīgho）”とは、貪欲という苦しみ、怒りという苦しみ、愚痴という苦しみ、怒りという苦しみ、恨みという苦しみ、……すべての不善の形成（行）という苦しみのことである。その人に、これらの苦しみが捨てられ、断ち切られ、静まり、鎮静し、再び生じることがなくなり、智の火によって焼かれたとき、その人は“苦しみのない者”と呼ばれる。“期待のない（nirāso）”とは、“期待（āsā）”とは渇愛のことである。いかなる貪欲、強い貪欲……貪り（abhijjhā）、貪欲（lobho）、不善の根である。その人に、この期待としての渇愛が捨てられ、断ち切られ、静まり、鎮静し、再び生じることがなくなり、智の火によって焼かれたとき、その人は“期待のない者”と呼ばれる。“生（jāti）”とは、それら諸々の衆生の……（中略）……処の獲得のことである。“老（jarā）”とは、それら諸々の衆生の……（中略）……諸根の成熟（衰え）のことである。これを“老”と呼ぶ。“彼は渇愛を離れ、苦しみなく、期待もなく、彼は生と老を越えたと私は説く”とは、渇愛を離れ、苦しみなく、期待もない、まさにその人は、生・老・死を越え、超越したと、私は説き、示し、教え、確立し、開示し、分別し、明白にし、宣言するのである。これが“彼は渇愛を離れ、苦しみなく、期待もなく、彼は生と老を越えたと私は説く”という句の意味である。それゆえ、世尊は（次のように）仰せられた。

‘‘วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ, ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช;

โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส, อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

“この世において賢者であり、知識を究めた（vedagū）人であり、この世の諸々の存在（有）における執着を捨て去った人。彼は渇愛を離れ、苦しみなく、期待もない。彼は生と老を越えたと、私は説く。”

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

詩句の終わりに……“世尊よ、あなたは私の師です。私は弟子です”と申し上げた。

เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส จตุตฺโถ.

メッタグー学童の質問の解説、第四が終了した。

๕. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

5. ドータカ学童の質問の解説。

๓๐.

30.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา โธตโก]วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ;

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน.

“世尊よ、私はあなたに尋ねます。私にこれを説いてください”とドータカ尊者は言った。“大仙（世尊）よ、私はあなたの言葉を待ち望んでいます。あなたの声を聞いて、自己の涅槃のために学ぶべきでしょう（修行しましょう）。”

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามีติ ติสฺโส ปุจฺฉา – อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา…เป… อิมา ติสฺโส ปุจฺฉา…เป… นิพฺพานปุจฺฉา. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ, กถยสฺสุ เมติ – ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“私はあなたに尋ねます、世尊よ、私にこれを説いてください”という句において、“尋ねる（pucchā）”とは三つの問いがある。すなわち、未知の事柄を明らかにするための問い、既知の事柄を照合するための問い、疑念を断つための問い……これら三つの問い……涅槃についての問いである。“あなたに尋ねる（pucchāmi taṃ）”とは、あなたに問い、あなたに請い、あなたに促し、あなたに清らかな信頼を寄せます、私に語ってください、ということである。これが“あなたに尋ねる”の意味である。“世尊（Bhagavā）”とは敬意を表す呼称である……現証された名称、すなわち世尊である。“私にこれを説いてください（brūhi me taṃ）”とは、語り、示し、教え、知らしめ、確立し、開示し、分別し、明白にし、宣言してください、ということである。これが“世尊よ、私はあなたに尋ねます。私にこれを説いてください”という句の意味である。

อิจฺจายสฺมา โธตโกติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ อายสฺมาติ. โธตโกติ ตสฺส [Pg.90] พฺราหฺมณสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา โธตโก.

“とドータカ尊者は（言った）”において、“と（iccā）”とは句の連結である。“尊者（āyasmā）”とは親愛の言葉、尊敬の言葉、敬意と服従を伴う呼称である。“ドータカ（Dhotako）”とは、そのバラモンの名前、呼称、名称、施設、慣用語、名、名づけ、命名、語源、表現、呼称のことである。これが“とドータカ尊者は”という句の意味である。

วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ กงฺขามิ อภิกงฺขามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามิ. มเหสีติ กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ…เป… กหํ นราสโภติ มเหสีติ – วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ.

“大仙よ、私はあなたの言葉を待ち望んでいます”とは、あなたの言葉、発言、教示、教誡、教導を、希求し、待ち望み、欲し、喜び、願い、慕い、切望します。“大仙（mahesī）”とは、世尊はどうして大仙なのか。大きな戒の集まり（戒蘊）を求め（esī）、探し、探究したので、大仙と呼ばれる。……“人中の雄（獅子）はどこにいるのか”として（真理を）求めたので、大仙と呼ばれる。これが“大仙よ、私はあなたの言葉を待ち望んでいます”という句の意味である。

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคเหตฺวา อุปธารยิตฺวา อุปลกฺขยิตฺวาติ – ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ.

“あなたの声を聞いて”とは、あなたの言葉、発言、教示、教誡、教導を、聞いて、聴受して、受け入れて、保持して、熟考して、ということである。これが“あなたの声を聞いて”という句の意味である。

สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโนติ. สิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา – อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขา…เป… อยํ อธิปญฺญาสิกฺขา. นิพฺพานมตฺตโนติ อตฺตโน ราคสฺส นิพฺพาปนาย, โทสสฺส นิพฺพาปนาย, โมหสฺส นิพฺพาปนาย, โกธสฺส นิพฺพาปนาย, อุปนาหสฺส นิพฺพาปนาย…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สมาย อุปสมาย วูปสมาย นิพฺพาปนาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปสฺสทฺธิยา อธิสีลมฺปิ สิกฺเขยฺย, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺเขยฺย, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺเขยฺย. อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย อาวชฺชนฺโต สิกฺเขยฺย, ชานนฺโต สิกฺเขยฺย, ปสฺสนฺโต สิกฺเขยฺย, ปจฺจเวกฺขนฺโต สิกฺเขยฺย, จิตฺตํ ปทหนฺโต สิกฺเขยฺย, สทฺธาย อธิมุจฺจนฺโต สิกฺเขยฺย, วีริยํ ปคฺคณฺหนฺโต สิกฺเขยฺย, สตึ อุปฏฺฐเปนฺโต สิกฺเขยฺย, จิตฺตํ สมาทหนฺโต สิกฺเขยฺย, ปญฺญาย ปชานนฺโต สิกฺเขยฺย, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต สิกฺเขยฺย, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต สิกฺเขยฺย, ปหาตพฺพํ ปชหนฺโต สิกฺเขยฺย, ภาเวตพฺพํ ภาเวนฺโต สิกฺเขยฺย, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต สิกฺเขยฺย, อาจเรยฺย สมาจเรยฺย สมาทาย วตฺเตยฺยาติ – สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“自己の涅槃のために学ぶべきでしょう”において、“学ぶ（sikkhā）”とは三つの学び、すなわち、増上戒学、増上心学、増上慧学のことである。……これが増上慧学である。“自己の涅槃のために（nibbānam attano）”とは、自己の貪欲を滅するため、怒りを滅するため、愚痴を滅するため、憤怒を滅するため、恨みを滅するため……すべての不善の形成（行）を鎮め、静まり、完全に鎮静し、消滅させ、放棄し、鎮止させるために、増上戒をも学ぶべきであり、増上心をも学ぶべきであり、増上慧をも学ぶべきである。これら三つの学びを、念頭に置いて学ぶべきであり、知りつつ学ぶべきであり、見つつ学ぶべきであり、省察しつつ学ぶべきであり、心を励んで学ぶべきであり、信仰によって確信して学ぶべきであり、精進を奮い起こして学ぶべきであり、正念を確立して学ぶべきであり、心を定めて学ぶべきであり、智慧によって理解して学ぶべきであり、知られるべきことを知って学ぶべきであり、遍知されるべきことを遍知して学ぶべきであり、捨てられるべきことを捨てて学ぶべきであり、修習されるべきことを修習して学ぶべきであり、現証されるべきことを現証して学ぶべきである。行い、実践し、受持して進むべきである。これが“自己の涅槃のために学ぶべきでしょう”という句の意味である。それゆえ、そのバラモンは（次のように）言った。

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ, [อิจฺจายสฺมา โธตโก]วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ;

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน’’ติ.

“世尊よ、私はあなたに尋ねます。私にこれを説いてください”とドータカ尊者は言った。“大仙よ、私はあなたの言葉を待ち望んでいます。あなたの声を聞いて、自己の涅槃のために学ぶべきでしょう。”

๓๑.

31.

เตนหาตปฺปํ [Pg.91] กโรหิ, [โธตกาติ ภควา]อิเธว นิปโก สโต;

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน.

“ドータカよ”と世尊は仰せられた。“それゆえに、熱意をもって精進しなさい。この教えの中で賢明に、正念をもって、私の口から発せられる法の響きを聞いて、自らの煩悩の消滅（涅槃）のために修行しなさい。”

เตนหาตปฺปํ กโรหีติ อาตปฺปํ กโรหิ, อุสฺสาหํ กโรหิ, อุสฺโสฬฺหึ กโรหิ, ถามํ กโรหิ, ธิตึ กโรหิ, วีริยํ กโรหิ, ฉนฺทํ ชเนหิ สญฺชเนหิ อุปฏฺฐเปหิ สมุฏฺฐเปหิ นิพฺพตฺเตหิ อภินิพฺพตฺเตหีติ – เตนหาตปฺปํ กโรหิ.

“それゆえに熱意をもって精進しなさい”とは、煩悩を焼き尽くす精進をし、励み、奮闘し、剛毅であり、堅固な精進をなし、努力し、意欲を生じさせ、よく生じさせ、確立させ、生じさせ、成就させ、さらに成就させることである。これが“それゆえに熱意をもって精進しなさい”という句の意味である。

โธตกาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โธตกาติ ภควา.

“ドータカよ”とは、世尊がそのバラモンを名前で呼ばれたのである。“世尊”とは、尊敬を表す呼称であり……現証された呼称、すなわち“世尊”のことである。これが“ドータカよ、と世尊は（仰せられた）”の意味である。

อิเธว นิปโก สโตติ. อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา อิมิสฺสา ขนฺติยา อิมิสฺสา รุจิยา อิมสฺมึ อาทาเย อิมสฺมึ ธมฺเม อิมสฺมึ วินเย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อิมสฺมึ ปาวจเน อิมสฺมึ พฺรหฺมจริเย อิมสฺมึ สตฺถุสาสเน อิมสฺมึ อตฺตภาเว อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก. นิปโกติ นิปโก ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโตติ – อิเธว นิปโก สโต.

“この教えの中で賢明に、正念をもって”について。“この中で”とは、この見解、この忍耐、この志向、この受容、この法、この律、この法と律、この教説、この梵行、この師の教え、この存在、この人間界において、ということである。“賢明な”とは、賢明であり、賢者であり、知恵あり、聡明であり、智者であり、明敏であり、慧敏であることである。“正念をもって”とは、四つの理由により正念があること、すなわち、身において身随観の念処を修習して正念があること……その者は“正念がある者”と言われる。これが“この中で賢明に、正念をもって”という句の意味である。

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสนฺติ อิโต มยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคณฺหิตฺวา อุปธารยิตฺวา อุปลกฺขยิตฺวาติ – อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ.

“ここから響きを聞いて”とは、ここにある私の言葉、言明、説法、連結、教示、教誡を、聞き、聴取し、学び取り、保持し、観察することである。これが“ここから響きを聞いて”という句の意味である。

สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโนติ. สิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา – อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขา…เป… อยํ อธิปญฺญาสิกฺขา. นิพฺพานมตฺตโนติ อตฺตโน ราคสฺส นิพฺพาปนาย, โทสสฺส นิพฺพาปนาย, โมหสฺส นิพฺพาปนาย, โกธสฺส นิพฺพาปนาย, อุปนาหสฺส นิพฺพาปนาย…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สมาย อุปสมาย วูปสมาย นิพฺพาปนาย ปฏินิสฺสคฺคาย ปฏิปสฺสทฺธิยา อธิสีลมฺปิ สิกฺเขยฺย, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺเขยฺย, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺเขยฺย. อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย อาวชฺชนฺโต สิกฺเขยฺย, ชานนฺโต สิกฺเขยฺย…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรนฺโต สิกฺเขยฺย, อาจเรยฺย [Pg.92] สมาจเรยฺย สมาทาย วตฺเตยฺยาติ – สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน. เตนาห ภควา –

“自らの消滅のために修行しなさい”について。“修行”とは、三つの修行、すなわち増上戒学、増上心学、増上慧学のことである。……これが増上慧学である。“自らの消滅のために”とは、自らの貪欲を消滅させるため、瞋恚を消滅させるため、愚痴を消滅させるため、怒りを消滅させるため、恨みを消滅させるため……あらゆる不善の行（ぎょう）を鎮め、静止させ、寂静にさせ、消滅させ、放棄し、鎮止させるために、増上戒を修行し、増上心を修行し、増上慧を修行すべきである。これら三つの修行を、省察しながら修行し、知りながら修行し……現証すべきことを現証しながら修行し、行い、修め、受持して歩むべきである。これが“自らの消滅のために修行しなさい”という句の意味である。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘เตนหาตปฺปํ กโรหิ, [โธตกาติ ภควา]อิเธว นิปโก สโต;

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ, สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน’’ติ.

“それゆえに、熱意をもって精進しなさい。ドータカよ（と世尊は仰せられた）。この教えの中で賢明に、正念をもって、私の口から発せられる法の響きを聞いて、自らの煩悩の消滅のために修行しなさい。”

๓๒.

32.

ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก, อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ, ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหิ.

“私は神々と人間の世界において、何もの（煩悩）も持たずに行じているバラモンを拝見します。あまねく見る眼を持つ方よ、私はあなたに礼拝します。釈迦族の方よ、私を疑惑から解き放ってください。”

ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเกติ. เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. กตเม สมฺมุติเทวา? สมฺมุติเทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน จ ราชกุมารา จ เทวิโย จ. อิเม วุจฺจนฺติ สมฺมุติเทวา. กตเม อุปปตฺติเทวา? อุปปตฺติเทวา วุจฺจนฺติ จาตุมหาราชิกา เทวา ตาวตึสา เทวา ยามา เทวา ตุสิตา เทวา นิมฺมานรตี เทวา ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทวา พฺรหฺมกายิกา เทวา เย จ เทวา ตทุตฺตริ. อิเม วุจฺจนฺติ อุปปตฺติเทวา. กตเม วิสุทฺธิเทวา? วิสุทฺธิเทวา วุจฺจนฺติ ตถาคตสาวกา อรหนฺโต ขีณาสวา เย จ ปจฺเจกพุทฺธา. อิเม วุจฺจนฺติ วิสุทฺธิเทวา. ภควา สมฺมุติเทวานญฺจ อุปปตฺติเทวานญฺจ วิสุทฺธิเทวานญฺจ เทโว จ อติเทโว จ เทวาติเทโว จ สีหสีโห นาคนาโค คณิคณี มุนิมุนี ราชราชา. ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเกติ มนุสฺสโลเก เทวํ ปสฺสามิ อติเทวํ ปสฺสามิ เทวาติเทวํ ปสฺสามิ ทกฺขามิ โอโลเกมิ นิชฺฌายามิ อุปปริกฺขามีติ – ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก.

“私は神々と人間の世界において拝見します”について。“神々”には、世俗的な神、生まれによる神、清浄による神の三つがある。世俗的な神とは何か。王、王子、王妃たちが世俗的な神と言われる。これらが世俗的な神である。生まれによる神とは何か。四天王、三十三天、夜摩天、兜率天、化楽天、他化自在天、梵衆天、およびそれ以上の神々が、生まれによる神と言われる。これらが生まれによる神である。清浄による神とは何か。如来の弟子である阿羅漢、および独覚たちが清浄による神と言われる。これらが清浄による神である。世尊は、世俗的な神々、生まれによる神々、清浄による神々の中にあって、神であり、超越した神であり、神の中の神であり、獅子の中の獅子、龍の中の龍、群主の中の群主、牟尼の中の牟尼、王の中の王である。“私は神々と人間の世界において拝見します”とは、人間界において、聖なる神を拝見し、超越した神を拝見し、神の中の神を拝見し、見、観じ、凝視し、観察することである。これが“私は神々と人間の世界において拝見します”という句の意味である。

อากิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานนฺติ. อกิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ, เต กิญฺจนา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา, ตสฺมา พุทฺโธ อกิญฺจโน. พฺราหฺมโณติ ภควา สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ – สกฺกายทิฏฺฐิ พาหิตา โหติ, วิจิกิจฺฉา พาหิตา โหติ, สีลพฺพตปรามาโส พาหิโต โหติ, ราโค พาหิโต โหติ, โทโส พาหิโต [Pg.93] โหติ, โมโห พาหิโต โหติ, มาโน พาหิโต โหติ, พาหิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

“何ものも持たずに行じているバラモン”について。“何ものも持たない”とは、貪欲、瞋恚、愚痴、慢心、見解、煩悩、悪行という執着のことであり、それらの執着は仏陀である世尊において断ぜられ、根絶され、頭を落とされた多羅樹のようになり、存在しなくなり、将来に生じない性質のものとなっている。それゆえ、仏陀は“何ものも持たない方”である。“バラモン”とは、世尊が七つの法（有身見、疑惑、戒禁取、貪欲、瞋恚、愚痴、慢心）を排斥したがゆえに、バラモンと呼ばれる。また、将来に再生をもたらし、苦悩を伴い、生老死をもたらす不善の法や悪しき諸法が、彼によって排斥されている。

พาหิตฺวา สพฺพปาปกานิ, [สภิยาติ ภควา]วิมโล สาธุสมาหิโต ฐิตตฺโต;

สํสารมติจฺจ เกวลี โส, อสิโต ตาทิ ปวุจฺจเต ส พฺรหฺมาติ.

“あらゆる悪を排斥し、サビヤよ（と世尊は仰せられた）、汚れなく、よく定まり、自己が確立し、輪廻を超えて完成した人、何ものにも依存せず、如実な境地にある人、その人がバラモンと呼ばれる。”

อิริยมานนฺติ จรนฺตํ วิหรนฺตํ อิริยนฺตํ วตฺเตนฺตํ ปาเลนฺตํ ยเปนฺตํ ยาเปนฺตนฺติ – อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ.

“行じている”とは、歩み、住し、振る舞い、生活し、守り、生き、命を維持することである。これが“何ものも持たずに行じているバラモン”という句の意味である。

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขูติ. ตนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. นมสฺสามีติ กาเยน วา นมสฺสามิ, วาจาย วา นมสฺสามิ, จิตฺเตน วา นมสฺสามิ, อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา วา นมสฺสามิ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา วา นมสฺสามิ สกฺกโรมิ ครุํ กโรมิ มาเนมิ ปูเชมิ. สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ภควา สพฺพญฺญุตญาเณน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต.

“遍眼者よ、私はあなたに礼拝します”について。“あなたに”とは、世尊を指す。“礼拝します”とは、身と言葉と心において礼拝し、ふさわしい修行と法にかなった修行をもって礼拝し、敬い、重んじ、尊び、供養することである。“遍眼者”とは、一切知智のことである。世尊は一切知智を具え、到達し、具現し、成就されている。

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ, ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ.

“その（如来）にとって、この現在の世界で見られていないものは何もなく、また（過去において）識り得なかったことも、（未来において）知られるべきでないこともありません。知られるべき対象（可知事項）として存在するものは、そのすべてを勝れた智によって証知されました。それゆえに如来は‘普眼（ふげん）’と呼ばれるのです。”

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ.

“その、遍くすべてを見る眼を持つあなたに、私は礼拝いたします。”

ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหีติ. สกฺกาติ สกฺโก ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก. อถ วา, อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฏฺฐานธนํ สมฺมปฺปธานธนํ อิทฺธิปาทธนํ อินฺทฺริยธนํ พลธนํ โพชฺฌงฺคธนํ มคฺคธนํ ผลธนํ นิพฺพานธนํ. อิเมหิ อเนกวิเธหิ ธนรตเนหิ อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. อถ วา, สกฺโก ปหุ วิสวี อลมตฺโต สูโร วีโร วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโก[Pg.94]. กถํกถา วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. ทุกฺเข กงฺขา, ทุกฺขสมุทเย กงฺขา, ทุกฺขนิโรเธ กงฺขา, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย กงฺขา, ปุพฺพนฺเต กงฺขา, อปรนฺเต กงฺขา, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต กงฺขา, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขา. ยา เอวรูปา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข. ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหีติ มุญฺจ มํ ปมุญฺจ มํ โมเจหิ มํ ปโมเจหิ มํ อุทฺธร มํ สมุทฺธร มํ วุฏฺฐาเปหิ มํ กถํกถาสลฺลโตติ – ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหิ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“釈迦族の聖者（サッカ）よ、私を疑惑から解き放ってください。”について。“サッカ”とは、世尊が釈迦族から出家されたのでサッカと呼ばれます。あるいは、法において富み、多くの財を持ち、財を備えているのでサッカと呼ばれます。世尊にはこれらの法財があります。すなわち、信財、戒財、慚財、愧財、聞財、捨財、慧財、四念処財、四正勤財、四神足財、五根財、五力財、七覚支財、八聖道財、果財、涅槃財です。これら多種多様な法財の宝によって富み、多くの財を持ち、財を備えているのでサッカと呼ばれます。あるいは、サッカとは、多くの敵（煩悩）に打ち勝つことができ、勇猛で、堅固で、勇進し、恐れず、驚かず、怖気づかず、逃げ隠れせず、恐怖を捨て去り、身の毛のよだつことのない方を言います。“疑惑（カタンカタ）”とは疑い（ヴィチキッチャー）のことです。苦についての疑い、苦の原因についての疑い、苦の滅についての疑い、苦の滅に至る道についての疑い、過去についての疑い、未来についての疑い、過去と未来についての疑い、此縁性（縁起）の諸法についての疑いです。このような疑い、疑うこと、疑いである状態、戸惑い、疑惑、二律背反、二股の道、逡巡、断定できないこと、ためらい、動揺、智によって没入できないこと、心の硬直、心の葛藤を“カタン（疑惑）”と言います。“サッカよ、私を疑惑から解き放ってください”とは、私を疑惑の棘から放ってください、遍く解き放ってください、逃れさせてください、遍く逃れさせてください、引き上げてください、完全に引き上げてください、立ち上がらせてください、という意味です。それゆえに、そのバラモンは次のように言いました。

‘‘ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก, อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ;

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ, ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหี’’ติ.

“私は天界と人間界において、何ものにも執着せず（無一物で）、清浄に生きるバラモン（聖者）を拝見します。その普眼を持つあなたに、私は礼拝いたします。釈迦族の聖者よ、私を疑惑から解き放ってください。”

๓๓.

33.

นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย, กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก;

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโน, เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสิ.

“ドータカよ、私はこの世のいかなる疑惑ある者をも、（私だけの力で）解脱させることはできません。しかし、あなたが至高の法を自ら知るならば、そのようにして、あなたはこの（四）暴流を渡るでしょう。”

นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนายาติ นาหํ ตํ สกฺโกมิ มุญฺจิตุํ ปมุญฺจิตุํ โมเจตุํ ปโมเจตุํ อุทฺธริตุํ สมุทฺธริตุํ อุฏฺฐาเปตุํ สมุฏฺฐาเปตุํ กถํกถาสลฺลโตติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย. อถ วา, น อีหามิ น สมีหามิ น อุสฺสหามิ น วายมามิ น อุสฺสาหํ กโรมิ น อุสฺโสฬฺหึ กโรมิ น ถามํ กโรมิ น ธิตึ กโรมิ น วีริยํ กโรมิ น ฉนฺทํ ชเนมิ น สญฺชเนมิ น นิพฺพตฺเตมิ น อภินิพฺพตฺเตมิ อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล อจฺฉนฺทิเก กุสีเต หีนวีริเย อปฺปฏิปชฺชมาเน ธมฺมเทสนายาติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย. อถ วา, นตฺถญฺโญ โกจิ โมเจตา. เต ยทิ โมเจยฺยุํ สเกน ถาเมน สเกน พเลน สเกน วีริเยน สเกน ปรกฺกเมน สเกน ปุริสถาเมน สเกน ปุริสพเลน สเกน ปุริสวีริเยน สเกน ปุริสปรกฺกเมน อตฺตนา สมฺมาปฏิปทํ [Pg.95] อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺชมานา โมเจยฺยุนฺติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย.

“私は解脱させることはできない”とは、私はあなたを疑惑の棘から放ち、解き放ち、逃れさせ、遍く逃れさせ、引き上げ、完全に引き上げ、立ち上がらせ、完全に立ち上がらせることはできない、ということです。このように“私は解脱させることはできない”と言われます。あるいは、三宝への信仰がなく、善法を望まず、怠惰で、精進を欠き、実践しようとしない者に対して、私は法を説こうと努力せず、励まず、熱意を起こさず、努めず、熱意を向けず、忍耐せず、気力を出さず、決意せず、精進せず、欲求を生じさせず、完成させず、至らせない、ということです。このように“私は解脱させることはできない”と言われます。あるいは、他に解脱させる者は誰もいない、ということです。もし彼らが解脱するとすれば、自らの力、自らの勢力、自らの精進、自らの勇進、自らの男としての力、自らの男としての勢力、自らの男としての精進、自らの男としての勇進によって、自ら正道、随順の道、反抗しない道、有益な道、法に随順する法（随法行）を実践することによって、解脱するのです。このように“私は解脱させることはできない”と言われます。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โส วต, จุนฺท, อตฺตนา ปลิปปลิปนฺโน ปรํ ปลิปปลิปนฺนํ อุทฺธริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส วต, จุนฺท, อตฺตนา อทนฺโต อวินีโต อปรินิพฺพุโต ปรํ ทเมสฺสติ วิเนสฺสติ ปรินิพฺพาเปสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย.

実際に、世尊は次のように仰いました。“チュンダよ、自らが底なしの泥沼に沈んでいる者が、泥沼に沈んでいる他の者を引き上げるということは、あり得ないことである。チュンダよ、自らが調伏されず、教え導かれず、煩悩を滅していない者が、他人を調伏し、教え導き、煩悩を滅せさせるということは、あり得ないことである。”このように“私は解脱させることはできない”と言われます。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

実際に、世尊は次のように仰いました。

‘‘อตฺตนา หิ กตํ ปาปํ, อตฺตนา สํกิลิสฺสติ;

อตฺตนา อกตํ ปาปํ, อตฺตนาว วิสุชฺฌติ;

สุทฺธิ อสุทฺธิ ปจฺจตฺตํ, นาญฺโญ อญฺญํ วิโสธเย’’ติ.

“実に、自ら悪をなせば、自ら汚れ、自ら悪をなさなければ、自ら清らかになる。清らかであることも清らかでないことも、各々自分次第である。他人が他人を清めることはできない。”

เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย.

このように“私は解脱させることはできない”と言われます。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เอวเมว โข, พฺราหฺมณ, ติฏฺฐเตว นิพฺพานํ ติฏฺฐติ นิพฺพานคามิมคฺโค ติฏฺฐามหํ สมาทเปตา, อถ จ ปน มม สาวกา มยา เอวํ โอวทิยมานา เอวํ อนุสาสิยมานา อปฺเปกจฺเจ อจฺจนฺตนิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธนฺติ เอกจฺเจ นาราเธนฺตีติ. เอตฺถ กฺยาหํ, พฺราหฺมณ กโรมิ? มคฺคกฺขายี, พฺราหฺมณ, ตถาคโต. มคฺคํ พุทฺโธ อาจิกฺขติ. อตฺตนา ปฏิปชฺชมานา มุจฺเจยฺยุนฺติ. เอวมฺปิ นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย’’.

実際に、世尊は次のように仰いました。“バラモンよ、このように涅槃は存在し、涅槃に至る道も存在し、勧める者としての私も存在している。しかし、私がこのように教え、このように諭しても、ある弟子たちは究極の帰着点である涅槃に到達し、ある者たちは到達しない。バラモンよ、これについて私がどうできようか？ バラモンよ、如来は道を示す者にすぎない。如来は道について告げるのである。自らが実践することによって、彼らは解脱するのである。”このように“私は解脱させることはできない”と言われます。

กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเกติ กถํกถึ ปุคฺคลํ สกงฺขํ สขิลํ สทฺเวฬฺหกํ สวิจิกิจฺฉํ. กญฺจีติ กญฺจิ ขตฺติยํ วา พฺราหฺมณํ วา เวสฺสํ วา สุทฺทํ วา คหฏฺฐํ วา ปพฺพชิตํ วา เทวํ วา มนุสฺสํ วา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเกติ – กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก.

“ドータカよ、この世のいかなる疑惑ある者をも”について。“疑惑ある者”とは、疑い、心の枷、二心の迷い、戸惑いを持つ人のことです。“いかなる”とは、王族、バラモン、商工者、労働者、在俗者、出家者、天人、あるいは人間を指します。“この世”とは、悪趣の世界から……（中略）……十二処の世界までのことです。これが“ドータカよ、この世のいかなる疑惑ある者をも”の意味です。

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโนติ ธมฺมํ เสฏฺฐํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. เสฏฺฐนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ ธมฺมํ อาชานมาโน วิชานมาโน ปฏิวิชานมาโน ปฏิวิชฺฌมาโนติ – ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโน.

“至高の法を知ることによって”について。“至高の法”とは不死の境地である涅槃を指します。それは、すべてのサンカーラ（行）が静まり、すべてのウパディ（依拠）を投げ捨て、渇愛が尽き、離欲、滅した涅槃のことです。“至高”とは、最上、卓越、殊勝、首位、最高、勝れたという意味です。“法を知ることによって”とは、その法を覚知し、証知し、遍知し、通達することです。これが“至高の法を知ることによって”の意味です。

เอวํ [Pg.96] ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสีติ เอวํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยาสิ อุตฺตเรยฺยาสิ ปตเรยฺยาสิ สมติกฺกเมยฺยาสิ วีติวตฺเตยฺยาสีติ – เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสิ. เตนาห ภควา –

“このように、あなたがこの暴流を渡るであろう”とは、このように、あなたが欲の暴流、有の暴流、見の暴流、無明の暴流を、渡り、越え、超越し、克つであろうということである。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย, กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก;

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อาชานมาโน, เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสี’’ติ.

“ドータカよ、私はこの世において、いかなる疑念を抱く者をも解脱させるために赴くことはできない。しかし、最上の法を自ら知ることによって、あなたはこのようにこの暴流を渡るであろう。”

๓๔.

34.

อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโน, วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน, อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยํ.

“尊いお方よ、慈しみをもって私を導いてください。私が遠離の法（涅槃）を悟ることができるように。空（そら）がいかなるものにも妨げられないように、私が執着せず、この教えにおいて平安であり、何ものにも頼らずに歩むことができますように。”

อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโนติ อนุสาส พฺรหฺเม อนุคฺคณฺห พฺรหฺเม อนุกมฺป พฺรหฺเมติ – อนุสาส พฺรหฺเม. กรุณายมาโนติ กรุณายมาโน อนุทยมาโน อนุรกฺขมาโน อนุคฺคณฺหมาโน อนุกมฺปมาโนติ – อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโน.

“尊いお方よ、慈しみをもって導いてください”とは、“尊いお方よ、私を導いてください”“尊いお方よ、私を助けてください”“尊いお方よ、私を憐れんでください”ということである。“慈しみをもって”とは、哀れみ、保護し、助け、慈しむことである。これが“尊いお方よ、慈しみをもって導いてください”という語の意味である。

วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญนฺติ วิเวกธมฺมํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. ยมหํ วิชญฺญนฺติ ยมหํ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิวิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยํ อธิคจฺเฉยฺยํ ผสฺเสยฺยํ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ – วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ.

“私が遠離の法を悟ることができるように”において、“遠離の法”とは不死なる涅槃を指す。それはすべての形成（行）の静止、すべての執着（依）の放棄、渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃のことである。“私が悟る”とは、私が知り、理解し、明察し、通達し、到達し、触れ、現証することである。これが“私が遠離の法を悟る”という語の意味である。

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโนติ ยถา อากาโส น ปชฺชติ น คณฺหติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ, เอวํ อปชฺชมาโน อคณฺหมาโน อพชฺฌมาโน อปลิพชฺฌมาโนติ – เอวมฺปิ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน. ยถา อากาโส น รชฺชติ ลาขาย วา หลิทฺทิยา วา นีลิยา วา มญฺเชฏฺฐาย วา เอวํ อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – เอวมฺปิ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน. ยถา อากาโส น [Pg.97] กุปฺปติ น พฺยาปชฺชติ น ปติลียติ น ปฏิหญฺญติ, เอวํ อกุปฺปมาโน อพฺยาปชฺชมาโน อปฺปติลียมาโน อปฺปฏิหญฺญมาโน อปฺปฏิหตมาโนติ – เอวมฺปิ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน.

“空がいかなるものにも妨げられないように”とは、空が何ものも生じさせず、執らず、縛られず、繋縛されないように、そのように私が煩悩を生じさせず、執らず、縛られず、繋縛されないことである。また、空がラックやウコン、藍、茜などの染料によって染まらないように、そのように私が貪らず、怒らず、惑わず、汚れぬことである。また、空が怒らず、害さず、退かず、衝突しないように、そのように私が怒らず、害さず、退かず、衝突せず、打撃を受けないことである。

อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยนฺติ. อิเธว สนฺโตติ อิเธว สนฺโต อิเธว สมาโน อิเธว นิสินฺโน สมาโน อิมสฺมึเยว อาสเน นิสินฺโน สมาโน อิมิสฺสาเยว ปริสาย นิสินฺโน สมาโนติ, เอวมฺปิ – อิเธว สนฺโต. อถ วา, อิเธว สนฺโต อุปสนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต ปฏิปฺปสฺสทฺโธติ, เอวมฺปิ – อิเธว สนฺโต. อสิโตติ ทฺเว นิสฺสยา – ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ…เป… อยํ ตณฺหานิสฺสโย…เป… อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย… ตณฺหานิสฺสยํ ปหาย ทิฏฺฐินิสฺสยํ ปฏินิสฺสชฺชิตฺวา จกฺขุํ อนิสฺสิโต, โสตํ อนิสฺสิโต, ฆานํ อนิสฺสิโต, ชิวฺหํ อนิสฺสิโต, กายํ อนิสฺสิโต, มนํ อนิสฺสิโต, รูเป… สทฺเท… คนฺเธ … รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม… กุลํ… คณํ… อาวาสํ… ลาภํ… ยสํ… ปสํสํ… สุขํ… จีวรํ… ปิณฺฑปาตํ… เสนาสนํ… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ… กามธาตุํ… รูปธาตุํ… อรูปธาตุํ… กามภวํ… รูปภวํ… อรูปภวํ… สญฺญาภวํ… อสญฺญาภวํ… เนวสญฺญานาสญฺญาภวํ… เอกโวการภวํ… จตุโวการภวํ… ปญฺจโวการภวํ… อตีตํ… อนาคตํ… ปจฺจุปฺปนฺนํ… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม อสิโต อนิสฺสิโต อนลฺลีโน อนุปคโต อนชฺโฌสิโต อนธิมุตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสํยุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา. จเรยฺยนฺติ จเรยฺยํ วิหเรยฺยํ อิริเยยฺยํ วตฺเตยฺยํ ยเปยฺยํ ยาเปยฺยนฺติ – อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“この教えにおいて平安であり、何ものにも頼らずに歩むことができますように”において、“この教えにおいて平安であり”とは、この教えの中で、この体において、この座において、この集いの中で、静まり、完全に静まり、寂静であり、止滅していることである。“何ものにも頼らず”とは、愛従と見従の二つの依存を捨て、眼・耳・鼻・舌・身・意の六根に頼らず、色・声・香・味・触・法の六境に頼らず、家系、集団、住居、利得、名声、称讃、楽、四資具、三界、三有、あるいは過去・未来・現在の諸法、見聞覚知された諸法に頼らず、執着せず、囚われず、解脱し、境界のない心でいることである。“歩む”とは、住し、行動し、日々を過ごすことである。

‘‘อนุสาส พฺรหฺเม กรุณายมาโน, วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน, อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺย’’นฺติ.

“尊いお方よ、慈しみをもって私を導いてください。私が遠離の法を悟ることができるように。空がいかなるものにも妨げられないように、私が執着せず、この教えにおいて平安であり、何ものにも頼らずに歩むことができますように”と、そのバラモン（ドータカ）は申し上げた。

๓๕.

35.

กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

世尊は仰せられた。“ドータカよ、私はあなたに、現世において伝聞によらず自ら知るべき平安（涅槃）を説き示そう。それを知って、正念をもって歩む者は、世の執着（渇愛）を乗り越えるであろう。”

กิตฺตยิสฺสามิ [Pg.98] เต สนฺตินฺติ ราคสฺส สนฺตึ, โทสสฺส สนฺตึ, โมหสฺส สนฺตึ, โกธสฺส สนฺตึ, อุปนาหสฺส…เป… มกฺขสฺส… ปฬาสสฺส… อิสฺสาย… มจฺฉริยสฺส… มายาย… สาเฐยฺยสฺส… ถมฺภสฺส… สารมฺภสฺส… มานสฺส… อติมานสฺส… มทสฺส… ปมาทสฺส… สพฺพกิเลสานํ… สพฺพทุจฺจริตานํ… สพฺพทรถานํ… สพฺพปริฬาหานํ… สพฺพสนฺตาปานํ… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตึ อุปสนฺตึ วูปสนฺตึ นิพฺพุตึ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ กิตฺตยิสฺสามิ ปกิตฺตยิสฺสามิ อาจิกฺขิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฏฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาสิสฺสามีติ – กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ.

“私はあなたに平安を説き示そう”とは、貪欲、瞋恚、愚痴、怒り、恨み、軽蔑、傲慢、嫉妬、物惜しみ、欺瞞、虚偽、強情、激昂、慢心、過慢、酔狂、放逸、すべての煩悩、すべての悪行、すべての苦悩、すべての熱悩、すべての不善の形成の静止、寂静、止滅を、私は語り、説き、教え、開示し、分別し、明らかに示そうということである。

โธตกาติ ภควาติ. โธตกาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โธตกาติ ภควา.

“ドータカよ、と世尊は（仰せられた）”とは、世尊がそのバラモンを名前で呼ばれたということである。“世尊（バガヴァー）”とは、敬意を表す名称であり、悟りによって得られた呼称である。

ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหนฺติ. ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ญาเต ธมฺเม ตุลิเต ธมฺเม ตีริเต ธมฺเม วิภูเต ธมฺเม วิภาวิเต ธมฺเม สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ…เป… ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ทิฏฺเฐ ธมฺเม ญาเต ธมฺเม ตุลิเต ธมฺเม ตีริเต ธมฺเม วิภาวิเต ธมฺเม วิภูเต ธมฺเมติ, เอวมฺปิ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม…เป…. อถ วา, ทุกฺเข ทิฏฺเฐ ทุกฺขํ กถยิสฺสามิ, สมุทเย ทิฏฺเฐ สมุทยํ กถยิสฺสามิ, มคฺเค ทิฏฺเฐ มคฺคํ กถยิสฺสามิ, นิโรเธ ทิฏฺเฐ นิโรธํ กถยิสฺสามีติ, เอวมฺปิ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม…เป…. อถ วา, สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ, เอวมฺปิ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม. อนีติหนฺติ น อิติหีติหํ น อิติกิราย น ปรมฺปราย น ปิฏกสมฺปทาย น ตกฺกเหตุ น นยเหตุ น อาการปริวิตกฺเกน น ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา สามํ สยมภิญฺญาตํ อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํ, ตํ กถยิสฺสามีติ – ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ.

“現に見える法において、伝聞によらず（diṭṭhe dhamme anītihaṃ）”について。“現に見える法（diṭṭhe dhamme）”とは、現に見える法、知られた法、量られた法、吟味された法、明らかにされた法、修習された法のことである。“すべての諸行は無常である”……“生起する性質のものはすべて滅尽する性質のものである”と、現に見える法において知られ、量られ、吟味され、修習され、明らかにされた法のことである。あるいは、苦しみを見極めた時に苦しみを語り、集起を見極めた時に集起を語り、道を見極めた時に道を語り、滅尽を見極めた時に滅尽を語るということである。あるいは、現世で利益があり（sandiṭṭhika）、時を隔てず（akālika）、来たって見よというに値し（ehipassika）、導き（opaneyyika）、智者が各自で知るべき（paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi）法のことである。“伝聞によらず（anītihaṃ）”とは、“このように言われている”という伝聞によらず、儀礼によらず、伝統によらず、聖典の伝承によらず、推論によらず、方法論によらず、相の考察によらず、見解への固執によらず、自ら親しく知り、自ら覚知した、自ら体験した法を、あなたに語ろうということ。これが‘現に見える法において伝聞によらず’の意味である。

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ยํ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา[Pg.99]. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

“それを知って正念を持って歩む（yaṃ viditvā sato caranti）”について。それを知り、量り、吟味し、修習し、明らかにしたこと。“すべての諸行は無常である”と知り、量り、吟味し、修習し、明らかにすること。“すべての諸行は苦である”……“すべての法は無我である”……“生起する性質のものはすべて滅尽する性質のものである”と知り、量り、吟味し、修習し、明らかにすることである。“正念を持って（sato）”とは、四つの原因によって正念あること、すなわち身において身随観念処を修習しつつ、正念あること……。その者を正念ある者と呼ぶ。“歩む（caranti）”とは、歩み、住し、立ち居振る舞い、営み、守り、養い、生活することである。これが‘それを知って正念を持って歩む’の意味である。

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา, โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺย อุตฺตเรยฺย ปตเรยฺย สมติกฺกเมยฺย วีติวตฺเตยฺยาติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห ภควา –

“世における執着を乗り越える（tare loke visattikaṃ）”について。執着（visattikā）とは渇愛のことである。貪欲、強欲……貪、不善根である。なぜ執着（visattikā）と呼ばれるのか。広がり（visaṭā）、蔓延している（vitthatā）から執着と呼ばれる。“世（loke）”とは、悪趣の世……十二処の世のことである。“世における執着を乗り越える”とは、世におけるその渇愛を、あるいは世におけるその執着を、正念を持って、乗り越え、超越し、踏み越え、脱し、通り過ぎることである。それゆえ世尊は次のように仰った。

‘‘กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ, [โธตกาติ ภควา]ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“ドータカよ、私はあなたに、現に見える法において伝聞によらない平安（涅槃）を告げよう。それを知って正念を持って歩む者は、世における執着を乗り越えるであろう。”

๓๖.

36.

ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

“大仙（mahesi）よ、私はその至高の平安を歓喜いたします。それを知って正念を持って歩む者は、世における執着を乗り越えることができます。”

ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ. ตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ นนฺทามิ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามีติ – ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ.

“私はそれを歓喜いたします（tañcāhaṃ abhinandāmi）”について。“それ（taṃ）”とは、あなたの言葉、発言、教説、訓戒、教えのことである。それを喜び、歓喜し、楽しみ、共感し、欲し、受け入れ、願い、慕い、切望するということである。これが‘私はそれを歓喜いたします’の意味である。

มเหสิสนฺติมุตฺตมนฺติ. มเหสีติ กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ, มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ…เป… กหํ นราสโภติ มเหสิ. สนฺติมุตฺตมนฺติ สนฺติ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อุตฺตมนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรนฺติ – มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ.

“大仙、至高の平安（mahesi santimuttamaṃ）”について。“大仙（mahesī）”とは、世尊のことである。なぜ世尊は大仙なのか。偉大な（mahantaṃ）戒の集まりを求め（esī）、探求し、追求したから大仙であり、偉大な定の集まりを……“天主はどこに、人中の最勝者はどこにいるのか”と尋ね求められるお方であるから大仙である。“平安（santi）”とは、不死なる涅槃のことである。すべての諸行の静止、すべての執着の放棄、渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃。これが平安と呼ばれる。“至高（uttamaṃ）”とは、最上の、勝れた、殊勝な、最高の、卓越したということである。これが‘大仙、至高の平安’の意味である。

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ยํ วิทิตํ กตฺวา…เป… ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา [Pg.100] วิภูตํ กตฺวา. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ จรนฺโต…เป… ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

“それを知って正念を持って歩む”について。それを知り……“すべての諸行は無常である”と知り、量り、吟味し、修習し、明らかにすること。“すべての諸行は苦である”……“すべての法は無我である”……“生起する性質のものはすべて滅尽する性質のものである”と知り、量り、吟味し、修習し、明らかにすることである。“正念を持って（sato）”とは、四つの原因によって正念あること、すなわち身において身随観念処を修習しつつ、正念あること……。その者を正念ある者と呼ぶ。“歩む（caranti）”とは、歩み……生活することである。これが‘それを知って正念を持って歩む’の意味である。

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ. วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา, โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ…เป… วีติวตฺเตยฺยนฺติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“世における執着を乗り越える”について。執着とは渇愛のことである。貪欲、強欲……貪、不善根である。なぜ執着と呼ばれるのか。広がり、蔓延しているから執着と呼ばれる。“世（loke）”とは、悪趣の世……十二処の世のことである。“世における執着を乗り越える”とは、世におけるその渇愛を、あるいは世におけるその執着を、正念を持って、乗り越え、超越し……通り過ぎることである。それゆえ、そのバラモン（ドータカ）は次のように言った。

‘‘ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ, มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“大仙よ、私はその至高の平安を歓喜いたします。それを知って正念を持って歩む者は、世における執着を乗り越えることができます。”

๓๗.

37.

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก, ภวาภวาย มากาสิ ตณฺหํ.

“ドータカよ、あなたが知るいかなることも、上も下も横も、そして中間も。これを世における‘繋縛（saṅga）’であると知って、生と非生のために渇愛を起こしてはならない。”

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสีติ ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ อาชานาสิ ปฏิวิชานาสิ ปฏิวิชฺฌสีติ – ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ. โธตกาติ ภควาติ. โธตกาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โธตกาติ ภควา.

“あなたが知るいかなることも（yaṃ kiñci sampajānāsi）”とは、あなたが知り、了知し、分別し、通達することである。これが‘あなたが知るいかなることも’の意味である。“ドータカよ、と世尊（dhotakāti bhagavā）”とは、世尊がそのバラモンを名で呼んだことである。“世尊（bhagavā）”とは敬意を表す呼称であり……自ら目覚めた者の呼び名である。これが‘ドータカよ、と世尊’の意味である。

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ. อุทฺธนฺติ อนาคตํ; อโธติ อตีตํ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธนฺติ เทวโลโก; อโธติ อปายโลโก; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ มนุสฺสโลโก. อถ วา, อุทฺธนฺติ กุสลา ธมฺมา; อโธติ อกุสลา ธมฺมา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อพฺยากตา ธมฺมา. อุทฺธนฺติ อรูปธาตุ; อโธติ กามธาตุ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ รูปธาตุ. อุทฺธนฺติ สุขา เวทนา; อโธติ [Pg.101] ทุกฺขา เวทนา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา; อโธติ อโธ เกสมตฺถกา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เวมชฺเฌติ – อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ.

“上、下、横、および中央において”という句において、“上”とは未来を指し、“下”とは過去を指し、“横および中央”とは現在を指す。“上”とは天界であり、“下”とは悪趣（地獄等）であり、“横および中央”とは人界である。あるいは、“上”とは善法であり、“下”とは不善法であり、“横および中央”とは無記法である。あるいは、“上”とは無色界であり、“下”とは欲界であり、“横および中央”とは色界である。あるいは、“上”とは楽受であり、“下”とは苦受であり、“横および中央”とは不苦不楽受（捨受）である。あるいは、“上”とは足の裏から上を指し、“下”とは髪の毛の先から下を指し、“横および中央”とはその中間を指す。これが“上、下、横、および中央において”という句の意味である。

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเกติ สงฺโค เอโส ลคฺคนํ เอตํ พนฺธนํ เอตํ ปลิโพโธ เอโสติ ญตฺวา ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก.

“これを世における執着であると知って”とは、これが執着であり、これが粘着であり、これが繋縛であり、これが障害（障礙）であると知って、了知し、考量し、精査し、明確にし、現成させること、これが“これを世における執着であると知って”の意味である。

ภวาภวาย มากาสิ ตณฺหนฺติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ภวาภวายาติ ภวาภวาย กมฺมภวาย ปุนพฺภวาย กามภวาย, กมฺมภวาย กามภวาย ปุนพฺภวาย รูปภวาย, กมฺมภวาย รูปภวาย ปุนพฺภวาย อรูปภวาย, กมฺมภวาย อรูปภวาย ปุนพฺภวาย ปุนปฺปุนพฺภวาย, ปุนปฺปุนคติยา ปุนปฺปุนอุปปตฺติยา ปุนปฺปุนปฏิสนฺธิยา ปุนปฺปุนอตฺตภาวาภินิพฺพตฺติยา ตณฺหํ มากาสิ มา ชเนสิ มา สญฺชเนสิ มา นิพฺพตฺเตสิ มาภินิพฺพตฺเตสิ, ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – ภวาภวาย มากาสิ ตณฺหนฺติ. เตนาห ภควา –

“生れ変わりのために渇愛をなすなかれ”について。“渇愛”とは、色愛、声愛……乃至……法愛のことである。“生れ変わりのために”とは、種々の生存、業有、再有、欲界の業有、欲界の再有、色界の業有、色界の再有、無色界の業有、無色界の再有、繰り返される生存、繰り返される趣（ガティ）、繰り返される生起、繰り返される結生、繰り返される個体（阿羅漢でない者の生存）の完成のために、渇愛をなすなかれ、生じさせるなかれ、発生させるなかれ、成就させるなかれ。それを捨て去り、除去し、滅尽させ、再び生じないようにせよ。これが“生れ変わりのために渇愛をなすなかれ”の意味である。それゆえに世尊は次のように言われた。

‘‘ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ, [โธตกาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก, ภวาภวาย มากาสิ ตณฺห’’นฺติ.

“ドータカよ、汝が知るいかなることも、上、下、横、中央において（＝未来・過去・現在において）、それを世における執着であると知って、生れ変わりのために渇愛をなすなかれ”と。

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

この偈の終わりとともに……（中略）……“尊師、世尊は私の師であり、私は弟子であります”と言った。

โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ปญฺจโม.

ドータカ学童の問いの解説（第五）を終わる。

๖. อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

6. ウパシーヴァ学童の問いの解説

๓๘.

38.

เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ;

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ, ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํ.

“釈迦（サッカ）よ、私は独り、頼るものもなく、この大いなる瀑流（暴流）を渡ることができません。遍眼者（あまねく目を持つ方）よ、私が何を拠り所としてこの瀑流を渡るべきか、その所縁（拠り所）を説いてください”と尊者ウパシーヴァは問うた。

เอโก [Pg.102] อหํ สกฺก มหนฺตโมฆนฺติ. เอโกติ ปุคฺคโล วา เม ทุติโย นตฺถิ, ธมฺโม วา เม ทุติโย นตฺถิ, ยํ วา ปุคฺคลํ นิสฺสาย ธมฺมํ วา นิสฺสาย มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ ปตเรยฺยํ สมติกฺกเมยฺยํ วีติวตฺเตยฺยนฺติ. สกฺกาติ สกฺโก. ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก. อถ วา, อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฏฺฐานธนํ…เป… นิพฺพานธนํ. อิเมหิ อเนเกหิ ธนรตเนหิ อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. อถ วา, สกฺโก ปหุ วิสวี อลมตฺโต สูโร วีโร วิกฺกนฺโต อภีรู อฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโกติ – เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ.

“釈迦よ、私は独り、大いなる瀑流を”について。“独り”とは、私には助けとなる第二の個人も、第二の法（教え）もなく、いかなる個人や法にも頼らずに、広大なる欲の瀑流、有の瀑流、見の瀑流、無明の瀑流を渡り、超え、乗り越え、超克し、過分したいという意味である。“釈迦（サッカ）”とは世尊のことである。世尊は釈迦族から出家されたため、サッカと呼ばれる。あるいは、法において富み、大いなる富を持ち、富める者であるがゆえにサッカと呼ばれる。世尊にはこれらの富がある。すなわち、信財、戒財、慚財、愧財、聞財、捨財、慧財、四念処財……乃至……涅槃財である。これらの多くの法財によって富み、大いなる富を持ち、富める者であるがゆえにサッカと呼ばれる。あるいは、サッカとは能力があり、熟達し、堪能であり、勇猛で、英雄的で、勇ましく、恐れを知らず、驚かず、怖じず、逃げ隠れせず、恐怖と驚愕を捨て去り、身の毛のよだつことのない者、ゆえに釈迦と呼ばれる。これが“釈迦よ、私は独り、大いなる瀑流を”の意味である。

อิจฺจายสฺมา อุปสีโวติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. อุปสีโวติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุปสีโว.

“と尊者ウパシーヴァは（言った）”について。“イティ（と）”は句の接続……（中略）……。“具寿（アーユスマン＝尊者）”は親愛の言葉……（中略）……。“ウパシーヴァ”とは、その婆羅門の名である……（中略）……。これが“と尊者ウパシーヴァは（言った）”の意味である。

อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุนฺติ. อนิสฺสิโตติ ปุคฺคลํ วา อนิสฺสิโต ธมฺมํ วา อนิสฺสิโต โน วิสหามิ น อุสฺสหามิ น สกฺโกมิ น ปฏิพโล มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตริตุํ อุตฺตริตุํ ปตริตุํ สมติกฺกมิตุํ วีติวตฺติตุนฺติ – อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ.

“頼るものなく、私は渡ることができません”について。“頼るものなく”とは、個人にも法にも依拠せず、独りでは、大いなる欲の瀑流、有の瀑流、見の瀑流、無明の瀑流を渡り、超え、乗り越え、超克し、過分することに耐えられず、励むことができず、能わず、力及ばないという意味である。これが“頼るものなく、私は渡ることができません”の意味である。

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขูติ อารมฺมณํ อาลมฺพณํ นิสฺสยํ อุปนิสฺสยํ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ภควา เตน สพฺพญฺญุตญาเณน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต.

“遍眼者よ、所縁を説いてください”について。“所縁（アーランマナ）”とは、拠り所、依止（ニッサヤ）、強い拠り所（ウパニッサヤ）のことである。それを説き、教え、示し、施設し、確立し、開き、分別し、明白にし、顕示してください。“遍眼者（サマンタ・チャック）”とは一切知智（サッバンニュタ・ニャーナ）のことであり、世尊はその一切知智を具足し、完全に具え、到達し、現成し、具現されている。

น ตสฺส อทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ, ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ.

“この世において、彼（世尊）に見られないものは何もなく、また知られないもの、知られるべきでないものもない。知るべきすべてのことを彼は覚知された。ゆえに如来は遍眼者と呼ばれる”

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ.

“遍眼者よ、所縁を説いてください”。

ยํ [Pg.103] นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยนฺติ. ยํ นิสฺสิโตติ ยํ ปุคฺคลํ วา นิสฺสิโต ธมฺมํ วา นิสฺสิโต มหนฺตํ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ ปตเรยฺยํ สมติกฺกเมยฺยํ วีติวตฺเตยฺยนฺติ – ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“何を拠り所としてこの瀑流を渡るべきか”について。“何を拠り所として”とは、いかなる個人を拠り所とし、あるいは法を拠り所として、欲・有・見・無明の大いなる瀑流を渡り、超え、乗り越え、超克し、過分することができるだろうか、ということである。これが“何を拠り所としてこの瀑流を渡るべきか”の意味である。それゆえ、その婆羅門は次のように言った。

‘‘เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ;

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ, ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺย’’นฺติ.

“釈迦（サッカ）よ、私は独り、頼るものもなく、この大いなる瀑流を渡ることができません。遍眼者よ、私が何を拠り所としてこの瀑流を渡るべきか、その所縁を説いてください”と。

๓๙.

39.

อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา, [อุปสีวาติ ภควา]นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ;

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ, ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺส .

世尊は答えられた。“ウパシーヴァよ、無所有（無所有処）を観じ、正念をもって、‘（何ものも）存在しない’という境地に拠って、瀑流を渡れ。諸々の欲を捨て、疑惑から離れ、昼夜を問わず、渇愛の滅尽（涅槃）を観ぜよ”

อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมาติ โส พฺราหฺมโณ ปกติยา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ ลาภีเยว นิสฺสยํ น ชานาติ – ‘‘อยํ เม นิสฺสโย’’ติ. ตสฺส ภควา นิสฺสยญฺจ อาจิกฺขติ อุตฺตริญฺจ นิยฺยานปถํ. อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตตฺถ ชาเต จิตฺตเจตสิเก ธมฺเม อนิจฺจโต เปกฺขมาโน, ทุกฺขโต…เป… โรคโต… คณฺฑโต… สลฺลโต… อฆโต… อาพาธโต… ปรโต… ปโลกโต… อีติโต… อุปทฺทวโต… ภยโต… อุปสคฺคโต… จลโต… ปภงฺคุโต… อทฺธุวโต… อตาณโต… อเลณโต… อสรณโต… อสรณีภูตโต… ริตฺตโต… ตุจฺฉโต… สุญฺญโต… อนตฺตโต… อาทีนวโต… วิปริณามธมฺมโต… อสารกโต… อฆมูลโต… ภวโต… วิภวโต… สาสวโต… สงฺขตโต… มารามิสโต… ชาติธมฺมโต… ชราธมฺมโต… พฺยาธิธมฺมโต… มรณธมฺมโต… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมโต … สมุทยธมฺมโต… อตฺถงฺคมโต… อสฺสาทโต… อาทีนวโต… นิสฺสรณโต เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโน.

“無所有（の境地）を観じ、念ある者として”とは、そのバラモンが本来、無所有処定を得ていながら、自らの拠り所（依処）について“これが私の拠り所である”とは理解していないからである。世尊は彼に、拠り所と、さらにその先にある出離の道を教示される。無所有処定に正念（正しい気づき）をもって入り、そこから出た後、そこに生じた心・心所の諸法を、無常、苦、病、癰（できもの）、矢、害、疾、他、壊、疫、災、怖、難、動、砕、不朽ならざるもの、非保護、非隠れ家、非帰依、非避難所、空虚、虚妄、空、非我、過患、変易の法、無実、苦の根源、有、非有、有漏、有為、魔の餌、生法、老法、病法、死法、愁・悲・苦・憂・悩の法、集起の法、滅尽の法、味（耽溺）、過患、出離として観じ、見、眺め、熟考し、観察することである。

สติมาติ [Pg.104] ยา สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ…เป… สมฺมาสติ – อยํ วุจฺจติ สติ. อิมาย สติยา อุเปโต โหติ…เป… สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ สติมาติ – อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา.

“念ある者”とは、念、随念、憶念……正念のことである。これを“念（サティ）”と呼ぶ。この念を備え、具足している者を“念ある者”と呼ぶ。すなわち“無所有を観じ、念ある者”ということである。

อุปสีวาติ ภควาติ. อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควา.

“ウパシーヴァよ、と世尊は（言われた）”とは、世尊がそのバラモンを名で呼ばれたということである。“世尊（バガヴァー）”とは、敬意を表す呼称であり、悟りによって立てられた名称である。

นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆนฺติ นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ. กึการณา นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ? วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ, วิภาเวติ, อนฺตรธาเปติ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสติ. ตํการณา นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ นิสฺสาย อุปนิสฺสาย อาลมฺพณํ กริตฺวา กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ ตรสฺสุ อุตฺตรสฺสุ ปตรสฺสุ สมติกฺกมสฺสุ วีติวตฺตสฺสูติ – นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ.

“‘何ものも存在しない’という（無所有処に）依拠して、暴流を渡れ”とは、“何ものも存在しない”と観じる無所有処定のことである。なぜ“何ものも存在しない”として無所有処定を観じるのか。識無辺処定に正念をもって入り、そこから出た後、その識を非存在とし、消滅させ、消失させて、“何ものも存在しない”と観るからである。その理由により、“何ものも存在しない”という無所有処定を依処とし、依止とし、対象（所縁）として、欲の暴流、有の暴流、見の暴流、無明の暴流を渡り、超え、乗り越え、完全に通過せよということである。

กาเม ปหาย วิรโต กถาหีติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา …เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. กาเม ปหายาติ วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา กิเลสกาเม ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – กาเม ปหาย. วิรโต กถาหีติ กถํกถา วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. ทุกฺเข กงฺขา…เป… ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข กถํกถาย อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – เอวมฺปิ วิรโต กถาหิ…เป… อถ วา, ทฺวตฺตึสาย ติรจฺฉานกถาย อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ เอวมฺปิ วิรโต กถาหีติ – กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ.

“諸々の欲を捨て、疑惑から離れて”について。“諸々の欲”とは、要約すれば物質的欲（受用欲）と煩悩的欲の二つである。……これらを物質的欲といい、これらを煩悩的欲という。“諸々の欲を捨て”とは、物質的欲を遍知し、煩悩的欲を断じ、捨て、除き、終わらせ、二度と生じないようにすることである。“疑惑から離れて”において、“疑惑（カタンカター）”とは疑念（ヴィチキッチー）のことである。苦についての疑い、心の動揺、心の迷い、これを疑惑という。疑惑から遠ざかり、離れ、断絶し、脱出し、放棄し、解脱し、離れ、境界のない心で住むことである。あるいは、三十二種の低俗な話（畜生説）から遠ざかり、離れ、境界のない心で住むことである。これが“諸々の欲を捨て、疑惑（または低俗な話）から離れて”の意味である。

ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสาติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. นตฺตํ วุจฺจติ รตฺติ. อโหติ ทิวโส. รตฺติญฺจ ทิวา จ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ [Pg.105] วฏฺฏกฺขยํ ปสฺส อภิปสฺส ทกฺข โอโลกย นิชฺฌาย อุปปริกฺขาติ – ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺส. เตนาห ภควา –

“渇愛の滅尽を、昼夜を通して見守れ”について。“渇愛”とは、色愛から法愛までのことである。“ナッタム（nattaṃ）”は夜、“アハ（aho）”は昼を意味する。昼も夜も、渇愛の滅尽、貪の滅尽、瞋の滅尽、痴の滅尽、帰趨の滅尽、再生の滅尽、結生の滅尽、有の滅尽、輪廻の滅尽、転回の滅尽である涅槃を、見よ、よく見よ、眺めよ、注視せよ、熟考せよ、観察せよということである。ゆえに世尊は次のように言われた。

‘‘อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา, [อุปสีวาติ ภควา]นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ;

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ, ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺสา’’ติ.

“無所有（の境地）を観じ、念ある者として、ウパシーヴァよ（と世尊は言われた）、‘何ものも存在しない’という（無所有処に）依拠して、暴流を渡れ。諸々の欲を捨て、疑惑（低俗な話）から離れ、渇愛の滅尽を、昼夜を通して見守れ”と。

๔๐.

40.

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต, ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี.

（尊者ウパシーヴァは問うた）“世尊よ、すべての欲から離れ、無所有処に依り、他の（下の）定を捨て、至高の想の解脱（無所有処）に専心する者は、そこに留まり続け、そこから離れることはないのでしょうか。”

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ. สพฺเพสูติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ สพฺเพสูติ. กาเมสูติ กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ. สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค วิกฺขมฺภนโตติ – สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค.

“すべての欲から離れた者”について。“すべて”とは、残らず、完全に、一切を尽くす言葉である。“欲”とは、物質的欲と煩悩的欲の二つである。……“すべての欲から離れた者”とは、すべての欲において貪欲を離れ、貪欲が去り、貪欲を捨て、貪欲を吐き出し、貪欲から解き放たれ、貪欲が滅し、止滅（ヴィッカンバナ）によって放棄した者のことである。

อิจฺจายสฺมา อุปสีโวติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. อุปสีโวติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุปสีโว.

“尊者ウパシーヴァは（言った）”について。“イッティ（iccāti）”は語の連結である。“尊者”は親愛の情を込めた呼びかけである。“ウパシーヴァ”はそのバラモンの名前である。

อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญนฺติ. เหฏฺฐิมา ฉ สมาปตฺติโย หิตฺวา จชิตฺวา ปริจฺจชิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ นิสฺสิโต อลฺลีโน อุปคโต สมุปคโต อชฺโฌสิโต อธิมุตฺโตติ – อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ.

“無所有処に依り、他を捨てて”とは、下の六つの定を捨て、離れ、放棄し、超え、乗り越え、通過して、無所有処定に依り、近付き、至り、専念し、専心しているということである。これが“無所有処に依り、他を捨てて”の意味である。

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโตติ สญฺญาวิโมกฺขา วุจฺจนฺติ สตฺต สญฺญาสมาปตฺติโย. ตาสํ สญฺญาสมาปตฺตีนํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติวิโมกฺโข อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ วิเสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ, ปรเม อคฺเค เสฏฺเฐ วิเสฏฺเฐ ปาโมกฺเข อุตฺตเม ปวเร [Pg.106] อธิมุตฺติวิโมกฺเขน อธิมุตฺโต ตตฺราธิมุตฺโต ตทธิมุตฺโต ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโยติ – สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต.

“想の解脱の至高なるものに専念した者”において、七つの想の等至を“想の解脱”という。それら想の等至の中で、無所有処定の解脱が、最上であり、最高であり、勝妙であり、首座であり、至高であり、最勝である。その最上、最高、勝妙、首座、至高、最勝なるものに、勝解による解脱（勝解脱）をもって専念し、そこに住し、それに従い、それを修習し、それを多作し、それを重んじ、そこに傾き、そこへ向かい、そこへ臨み、それに専念し、それを主とする者を“想の解脱の至高なるものに専念した者”という。

ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายีติ. ติฏฺเฐ นูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา, ‘‘เอวํ นุ โข, นนุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – ติฏฺเฐ นุ. ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเน. อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโน…เป…. อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“彼はそこに、退くことなく留まるだろうか”において。“留まるだろうか（Tiṭṭhe nu）”とは、疑念の問い、当惑の問い、迷いの問い、不確定の問いであり、“はたしてそのように留まるのか、留まらないのか、どのように留まるのか、いかにして留まるのか”という問いである。“そこに”とは、無所有処において。“退くことなく（Anānuyāyī）”とは、そのまま到達し、動かず、離れず、消失せず、衰退しないことをいう。あるいは、貪らず、怒らず、惑わず、汚されないことをいう。ゆえに、かの婆羅門は次のように言った。

‘‘สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อิจฺจายสฺมา อุปสีโว]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต, ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี’’ติ.

“あらゆる諸欲において離欲した者が、[尊者ウパシーヴァが言った] 他の（等至）を捨てて無所有処を依りどころとし、想の解脱の至高なるものに専念したなら、彼はそこに退くことなく留まるでしょうか”。

๔๑.

41.

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อุปสีวาติ ภควา]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต, ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี.

“あらゆる諸欲において離欲した者が、[世尊が言われた、ウパシーヴァよ] 他の（等至）を捨てて無所有処を依りどころとし、想の解脱の至高なるものに専念したなら、彼はそこに退くことなく留まるであろう”。

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ. สพฺเพสูติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ สพฺเพสูติ. กาเมสูติ กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโคติ สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค…เป… ปฏินิสฺสฏฺฐราโค วิกฺขมฺภนโตติ – สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค.

“あらゆる諸欲において離欲した者”において。“あらゆる（Sabbesu）”とは、すべてを尽くし、あらゆる面で、余すところなく、完全にという意味の言葉である。“諸欲（Kāmesu）”において、欲とは要約すれば二つの欲、すなわち資具欲（事欲）と煩悩欲である（中略）これらを資具欲といい、これらを煩悩欲という。“あらゆる諸欲において離欲した者”とは、すべての欲において離欲した者（中略）制伏によって貪欲を捨て去った者のことである。

อุปสีวาติ ภควาติ. อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควา.

“ウパシーヴァよ、と世尊は言われた”において。“ウパシーヴァよ”と世尊は、その婆羅門を名で呼んでおられる。世尊とは、敬意を表す呼称であり（中略）現証に基づく呼称である。

อากิญฺจญฺญํ [Pg.107] นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญนฺติ. เหฏฺฐิมา ฉ สมาปตฺติโย หิตฺวา จชิตฺวา ปริจฺจชิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺติตฺวา อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตึ นิสฺสิโต อลฺลีโน อุปคโต สมุปคโต อชฺโฌสิโต อธิมุตฺโตติ – อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ.

“他の（等至）を捨てて無所有処を依りどころとし”について。下の六つの等至を捨て、離れ、放棄し、超え、克服し、通り過ぎて、無所有処定に依り、依止し、親しみ、近づき、到達し、没入し、専念することをいう。

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโตติ สญฺญาวิโมกฺขา วุจฺจนฺติ สตฺต สญฺญาสมาปตฺติโย. ตาสํ สญฺญาสมาปตฺตีนํ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติวิโมกฺโข อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ วิเสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ, ปรเม อคฺเค เสฏฺเฐ วิเสฏฺเฐ ปาโมกฺเข อุตฺตเม ปวเร อธิมุตฺติวิโมกฺเขน อธิมุตฺโต ตตฺราธิมุตฺโต ตทธิมุตฺโต…เป… ตทธิปเตยฺโยติ – สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต.

“想の解脱の至高なるものに専念した者”において、七つの想の等至を“想の解脱”という。それら想の等至の中で、無所有処定の解脱が、最上であり、最高であり、勝妙であり、首座であり、至高であり、最勝である。その最上、最高、勝妙、首座、至高、最勝なるものに、勝解による解脱をもって専念し、そこに住し、それに従い（中略）それを主とする者を“想の解脱の至高なるものに専念した者”という。

ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายีติ. ติฏฺเฐยฺยาติ ติฏฺเฐยฺย สฏฺฐิกปฺปสหสฺสานิ. ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเน. อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโน. อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี. เตนาห ภควา –

“彼はそこに、退くことなく留まるであろう”において。“留まるであろう”とは、六万劫の間、留まるであろうということである。“そこに”とは、無所有処において。“退くことなく”とは、そのまま到達し、動かず、離れず、消失せず、衰退しないことをいう。あるいは、貪らず、怒らず、惑わず、汚されないことをいう。ゆえに世尊は次のように言われた。

‘‘สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค, [อุปสีวาติ ภควา]อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ;

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต, ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี’’ติ.

“あらゆる諸欲において離欲した者が、[世尊が言われた、ウパシーヴァよ] 他の（等至）を捨てて無所有処を依りどころとし、想の解脱の至高なるものに専念したなら、彼はそこに退くことなく留まるであろう”。

๔๒.

42.

ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี, ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขุ;

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส.

“あまねく見る方（普眼者）よ、もし彼がそこに退くことなく多年にわたって留まるならば、彼はその場所で、解脱して安らぎを得るのでしょうか。そのような者の意識（識）は消滅するのでしょうか”。

ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายีติ สเจ โส ติฏฺเฐยฺย สฏฺฐิกปฺปสหสฺสานิ. ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตเน. อนานุยายีติ อนานุยายี อวิจฺจมาโน อวิคจฺฉมาโน อนนฺตรธายมาโน อปริหายมาโน. อถ วา, อรชฺชมาโน อทุสฺสมาโน อมุยฺหมาโน อกิลิสฺสมาโนติ – ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี.

“もし彼がそこに退くことなく留まるならば”とは、もし彼が六万劫の間、留まるならばということである。“そこに”とは、無所有処において。“退くことなく”とは、そのまま到達し、動かず、離れず、消失せず、衰退しないことをいう。あるいは、貪らず、怒らず、惑わず、汚されないことをいう。

ปูคมฺปิ [Pg.108] วสฺสานิ สมนฺตจกฺขูติ. ปูคมฺปิ วสฺสานีติ ปูคมฺปิ วสฺสานิ พหูนิ วสฺสานิ พหูนิ วสฺสสตานิ พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ พหูนิ กปฺปานิ พหูนิ กปฺปสตานิ พหูนิ กปฺปสหสฺสานิ พหูนิ กปฺปสตสหสฺสานิ. สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ…เป… ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ – ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขุ.

“多年にわたって、あまねく見る方よ”において。“多年にわたって”とは、多年の間、数百年、数千年、数十万年、数劫、数百劫、数千劫、数十万劫の間をいう。“あまねく見る方”とは、一切知智を“普眼”という（中略）如来はそれゆえ普眼者と呼ばれる。

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสาติ ตตฺเถว โส สีติภาวมนุปฺปตฺโต นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ติฏฺเฐยฺย. อถ วา, ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺย อุจฺฉิชฺเชยฺย นสฺเสยฺย วินสฺเสยฺย น ภเวยฺยาติ ปุนพฺภวปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ นิพฺพตฺเตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส สสฺสตญฺจ อุจฺเฉทญฺจ ปุจฺฉติ. อุทาหุ ตตฺเถว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพาเยยฺย. อถ วา, ตสฺส วิญฺญาณํ จเวยฺย ปุน ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ นิพฺพตฺเตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วาติ, อากิญฺจญฺญายตนํ อุปปนฺนสฺส ปรินิพฺพานญฺจ ปฏิสนฺธิญฺจ ปุจฺฉติ. ตถาวิธสฺสาติ ตถาวิธสฺส ตาทิสสฺส ตสฺสณฺฐิตสฺส ตปฺปการสฺส ตปฺปฏิภาคสฺส อากิญฺจญฺญายตนํ อุปปนฺนสฺสาติ – ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“彼（無所有処に至った者）は、その場所において寂静となり、解脱するのだろうか。そのような者の意識は死（遷移）するのだろうか”という箇所について。“その場所において”とは、その無所有処において。“彼”とは、その人が。“寂静に達した（sītibhāvaṃ anuppatto）”とは、常住、堅固、永遠、不変の性質を持ち、永遠と同様にその場所に留まるのだろうか。あるいは、彼の意識が遷移し、断絶し、亡失し、滅失し、存在しなくなるのか。すなわち、欲界、色界、あるいは無色界において、再び再生の意識（結生心）が生じるのだろうか。このように、無所有処を成就した者について、常住か断滅かを問うている。あるいは、まさにその場所において、余依なき涅槃界によって般涅槃するのだろうか。あるいは、彼の意識が遷移して、再び欲界、色界、あるいは無色界において再生の意識を生じさせるのだろうか。このように、無所有処に生まれた者の般涅槃と再生（結生）について問うている。“そのような者（tathāvidhassa）”とは、そのような種類、そのような様態、そこに留まる、そのようなあり方の、そのような性質を持つ、無所有処に生まれた者のことである。ゆえに、そのバラモンはこう言った。

‘‘ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี, ปูคมฺปิ วสฺสานิ สมนฺตจกฺขุ;

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต, จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺสา’’ติ.

“もし彼がそこに留まり、他に移ることなく、あまねく眼を持つ者よ、多年にわたって留まるならば、彼はその場所において寂静となり解脱するのでしょうか。そのような者の意識は遷移するのでしょうか。”

๔๓.

43.

อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, [อุปสีวาติ ภควา]อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต, อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ.

“ウパシーヴァよ、風の勢いによって吹き消された火の炎が、消滅に向かい、名称（定義）に達しないように、そのように聖者（ムニ）は名身（精神的要素）から解脱し、消滅に向かい、名称に達しないのである”と、世尊は答えられた。

อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตาติ อจฺจิ วุจฺจติ ชาลสิขา. วาตาติ ปุรตฺถิมา วาตา ปจฺฉิมา วาตา อุตฺตรา วาตา ทกฺขิณา วาตา สรชา วาตา อรชา วาตา สีตา วาตา อุณฺหา วาตา ปริตฺตา วาตา อธิมตฺตา [Pg.109] วาตา เวรมฺภวาตา ปกฺขวาตา สุปณฺณวาตา ตาลปณฺณวาตา วิธูปนวาตา. วาตเวเคน ขิตฺตาติ วาตเวเคน ขิตฺตา อุกฺขิตฺตา นุนฺนา ปณุนฺนา ขมฺภิตา วิกฺขมฺภิตาติ – อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา. อุปสีวาติ ภควาติ. อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควา.

“風の勢いによって吹き消された火の炎のように”という箇所で、“火の炎（acci）”とは、火の舌（火炎）のことである。“風（vātā）”とは、東風、西風、北風、南風、塵を伴う風、塵を伴わない風、冷たい風、熱い風、微風、強風、ヴェーラムバ風、翼による風、金翅鳥の風、多羅の葉の風、扇による風のことである。“風の勢いによって吹き消された”とは、風の勢いによって、飛ばされ、打ち上げられ、追いやられ、遠ざけられ、制止され、阻まれたことである。これが“風の勢いによって吹き消された火の炎のように”の意味である。“ウパシーヴァよ、と世尊は（仰った）”とは、世尊がそのバラモンを名前で呼ばれたということである。“世尊（bhagavā）”とは、敬意を表す名称である（中略）。

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขนฺติ. อตฺถํ ปเลตีติ อตฺถํ ปเลติ, อตฺถํ คเมติ, อตฺถํ คจฺฉติ นิรุชฺฌติ วูปสมติ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. น อุเปติ สงฺขนฺติ สงฺขํ น อุเปติ, อุทฺเทสํ น อุเปติ, คณนํ น อุเปติ, ปณฺณตฺตึ น อุเปติ, ‘‘ปุรตฺถิมํ วา ทิสํ คตา, ปจฺฉิมํ วา ทิสํ คตา, อุตฺตรํ วา ทิสํ คตา, ทกฺขิณํ วา ทิสํ คตา อุทฺธํ วา คตา, อโธ วา คตา, ติริยํ วา คตา, วิทิสํ วา คตา’’ติ, โส เหตุ นตฺถิ, ปจฺจโย นตฺถิ, การณํ นตฺถิ, เยน สงฺขํ คจฺเฉยฺยาติ – อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ.

“消滅に向かい、名称に達しない”という箇所について。“消滅に向かう”とは、消滅し、滅びに至り、滅びに行き、滅尽し、静まり、完全なる寂静に達することである。“名称に達しない”とは、名称（概念）に達せず、明示に達せず、算定に達せず、施設に達しないことである。“東の方角へ行った、西の方角へ行った、北の方角へ行った、南の方角へ行った、上方へ、下方へ、斜めの方角へ、あるいは間の方角へ行った”というような、名称（定義）に至るための原因がなく、条件がなく、理由がないということである。

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโตติ. เอวนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ …เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. นามกายา วิมุตฺโตติ โส มุนิ ปกติยา ปุพฺเพว รูปกายา วิมุตฺโต. ตทงฺคํ สมติกฺกมา วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ปหีโน. ตสฺส มุนิโน ภวนฺตํ อาคมฺม จตฺตาโร อริยมคฺคา ปฏิลทฺธา โหนฺติ. จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ปฏิลทฺธตฺตา นามกาโย จ รูปกาโย จ ปริญฺญาตา โหนฺติ. นามกายสฺส จ รูปกายสฺส จ ปริญฺญาตตฺตา นามกายา จ รูปกายา จ มุตฺโต วิมุตฺโต สุวิมุตฺโต อจฺจนฺตอนุปาทาวิโมกฺเขนาติ – เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต.

“そのように聖者は名身から解脱し”という箇所について。“そのように（evaṃ）”とは、比喩を完成させる言葉である。“聖者（munī）”とは、智慧を“モーナ”と呼び（中略）、執着の網を超えた者のことである。“名身から解脱し”とは、その聖者は本来、以前から色身（肉体的要素）から離脱しており、一分一分の克服（彼分捨）や抑止（鎮伏捨）によって（煩悩を）捨て去っている。その聖者が存在の終焉（有終）に至り、四つの聖道を体得している。四つの聖道を体得したことにより、名身と色身が遍知されている。名身と色身が遍知されているがゆえに、究極の無取着の解脱によって、名身からも色身からも解き放たれ、解脱し、完全によく解脱しているということである。

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขนฺติ. อตฺถํ ปเลตีติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ. น อุเปติ สงฺขนฺติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุโต สงฺขํ น อุเปติ, อุทฺเทสํ น อุเปติ, คณนํ น อุเปติ, ปณฺณตฺตึ น อุเปติ – ขตฺติโยติ วา พฺราหฺมโณติ วา เวสฺโสติ วา สุทฺโทติ วา คหฏฺโฐติ วา ปพฺพชิโตติ วา เทโวติ วา มนุสฺโสติ วา รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา. โส เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ การณํ นตฺถิ [Pg.110] เยน สงฺขํ คจฺเฉยฺยาติ – อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ. เตนาห ภควา –

“消滅に向かい、名称に達しない”という箇所について。“消滅に向かう”とは、余依なき涅槃界によって般涅槃することである。“名称に達しない”とは、余依なき涅槃界によって般涅槃した者は、名称に達せず、明示に達せず、算定に達せず、施設に達しない。“王族である、バラモンである、庶民である、隷民である、在家者である、出家者である、天人である、人間である、色（形）を持つ者である、色（形）を持たない者である、想いを持つ者である、想いを持たない者である、非想非非想の者である”といった、名称（定義）に至るための原因も条件も理由も存在しないということである。ゆえに世尊は仰った。

‘‘อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, [อุปสีวาติ ภควา]อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต, อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺข’’นฺติ.

“ウパシーヴァよ、風の勢いによって吹き消された火の炎が、消滅に向かい、名称に達しないように、そのように聖者は名身から解脱し、消滅に向かい、名称に達しないのである。”

๔๔.

44.

อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค;

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“彼は消滅したのでしょうか、それとも存在しなくなったのでしょうか。あるいは、永遠に無病（健やか）なのでしょうか。聖者よ、そのことを私によく解き明かしてください。あなたはこの法をそのように如実に知っておられるからです。”

อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถีติ โส อตฺถงฺคโต อุทาหุ นตฺถิ โส นิรุทฺโธ อุจฺฉินฺโน วินฏฺโฐติ – อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ.

“消滅したのでしょうか、それとも存在しなくなったのでしょうか”とは、彼は消滅したのか、あるいはもはや存在しないのか、滅尽したのか、断絶したのか、亡失したのか、ということである。

อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโคติ อุทาหุ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ติฏฺเฐยฺยาติ – อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค.

“あるいは、永遠に無病（健やか）なのでしょうか”とは、あるいは、常住、堅固、永遠、不変の性質を持ち、永遠と同様にその場所に留まるのだろうか、ということである。

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหีติ. ตนฺติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อชฺเฌสามิ ยํ ปสาเทมิ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. สาธุ วิยากโรหีติ สาธุ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ.

“聖者よ、そのことを私によく解き明かしてください”という箇所について。“そのことを（taṃ）”とは、私が問い、願い、求め、信じていることを。“聖者（munī）”とは、智慧を“モーナ”と呼び（中略）、執着の網を超えた者のことである。“よく解き明かしてください”とは、善く説き、教え、示し、確立し、開示し、分別し、明白にし、顕わしてください、ということである。

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธมฺโมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“まことに、あなたはこの法を知っておられるからである”とは、このように、あなたが衆生をして知らしめるあり方をもって、“この法が（知られ、考量され、究明され、明らかにされ、顕現された）”ということである。それゆえ、かのバラモンは次のように言った。

‘‘อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ, อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค;

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’ติ.

“滅した彼は存在しないのでしょうか、それとも永遠に無病（健やか）なのでしょうか。牟尼（聖者）よ、それを私に正しく解き明かしてください。まことに、あなたはこの法を知っておられるからです。”

๔๕.

45.

อตฺถงฺคตสฺส [Pg.111] น ปมาณมตฺถิ, [อุปสีวาติ ภควา]เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ;

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ, สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ.

“ウパシーヴァよ、滅した者には尺度は存在しない。彼を言い表す根拠となるものが、彼にはないのである。すべての諸法が根絶されたとき、あらゆる言説の道もまた根絶されるのである”と、世尊は答えられた。

อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถีติ อตฺถงฺคตสฺส อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส รูปปมาณํ นตฺถิ, เวทนาปมาณํ นตฺถิ, สญฺญาปมาณํ นตฺถิ, สงฺขารปมาณํ นตฺถิ, วิญฺญาณปมาณํ นตฺถิ, น อตฺถิ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ วูปสนฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ญาณคฺคินา ทฑฺฒนฺติ – อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ. อุปสีวาติ ภควาติ อุปสีวาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุปสีวาติ ภควา.

“滅した者には尺度は存在しない”とは、無余依の涅槃界によって滅した（般涅槃した）者には、色の尺度（規定）はなく、受の尺度、想の尺度、行の尺度、識の尺度も存在しない。それらは存在せず、認められず、得られない。それらは捨てられ、断たれ、静まり、止滅し、再び生じることなく、智慧の火によって焼かれたのである。ゆえに“滅した者には尺度は存在しない”という。“世尊よ、ウパシーヴァよ”とは、世尊がそのバラモンを名で呼ばれたのである。“世尊”とは、敬意を表す名称である。

เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถีติ เยน ตํ ราเคน วเทยฺยุํ, เยน โทเสน วเทยฺยุํ, เยน โมเหน วเทยฺยุํ, เยน มาเนน วเทยฺยุํ, ยาย ทิฏฺฐิยา วเทยฺยุํ, เยน อุทฺธจฺเจน วเทยฺยุํ, ยาย วิจิกิจฺฉาย วเทยฺยุํ, เยหิ อนุสเยหิ วเทยฺยุํ – รตฺโตติ วา ทุฏฺโฐติ วา มูฬฺโหติ วา วินิพทฺโธติ วา ปรามฏฺโฐติ วา วิกฺเขปคโตติ วา อนิฏฺฐงฺคโตติ วา ถามคโตติ วา, เต อภิสงฺขารา ปหีนา. อภิสงฺขารานํ ปหีนตฺตา คติยา เยน ตํ วเทยฺยุํ – เนรยิโกติ วา ติรจฺฉานโยนิโกติ วา เปตฺติวิสยิโกติ วา มนุสฺโสติ วา เทโวติ วา รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา, โส เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย นตฺถิ การณํ นตฺถิ เยน วเทยฺยุํ กเถยฺยุํ ภเณยฺยุํ ทีเปยฺยุํ โวหเรยฺยุนฺติ – เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ.

“彼を言い表す根拠となるものが、彼にはない”とは、彼を“貪欲がある”とか“怒りがある”とか“愚かである”とか“縛られている”とか“執着している”とか“混乱している”とか“不決断である”とか“強情である”と言い表すところの、その貪欲、怒り、痴、慢、見、掉挙、疑、随眠が、それらの形成作用（行）が捨てられたということである。形成作用（行）が捨てられたがゆえに、“地獄の住人”“畜生”“餓鬼”“人間”“神”“有色の者”“無色の者”“有想の者”“無想の者”“非想非非想の者”として言い表すための、その趣（ガティ）も、原因も、縁も、根拠も存在しない。ゆえに“彼を言い表し、説き、語り、示し、呼ぶための根拠が、彼にはない”のである。

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสูติ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สพฺเพสุ ขนฺเธสุ สพฺเพสุ อายตเนสุ สพฺพาสุ ธาตูสุ สพฺพาสุ คตีสุ สพฺพาสุ อุปปตฺตีสุ สพฺพาสุ ปฏิสนฺธีสุ สพฺเพสุ ภเวสุ สพฺเพสุ สํสาเรสุ สพฺเพสุ วฏฺเฏสุ อูหเตสุ สมูหเตสุ อุทฺธเตสุ สมุทฺธเตสุ อุปฺปาฏิเตสุ สมุปฺปาฏิเตสุ ปหีเนสุ สมุจฺฉินฺเนสุ วูปสนฺเตสุ ปฏิปฺปสฺสทฺเธสุ อภพฺพุปฺปตฺติเกสุ ญาณคฺคินา ทฑฺเฒสูติ – สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ.

“すべての諸法が根絶されたとき”とは、すべての法、すべての蘊、すべての処、すべての界、すべての趣、すべての発生、すべての結生、すべての生存、すべての輪廻、すべての流転が、引き抜かれ、根絶され、取り除かれ、根こそぎにされ、捨てられ、断たれ、静まり、止滅し、再び生じることなく、智慧の火によって焼かれたとき、ということである。

สมูหตา [Pg.112] วาทปถาปิ สพฺเพติ วาทปถา วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. ตสฺส วาทา จ วาทปถา จ อธิวจนานิ จ อธิวจนปถา จ นิรุตฺติ จ นิรุตฺติปถา จ ปญฺญตฺติ จ ปญฺญตฺติปถา จ อูหตา สมูหตา อุทฺธตา สมุทฺธตา อุปฺปาฏิตา สมุปฺปาฏิตา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ. เตนาห ภควา –

“あらゆる言説の道もまた根絶される”とは、“言説の道”とは煩悩、蘊、形成作用（行）のことをいう。それらの言葉、言説の道、名称、名称の道、語、語の道、施設（概念）、施設の道が、引き抜かれ、根絶され、取り除かれ、根こそぎにされ、捨てられ、断たれ、静まり、止滅し、再び生じることなく、智慧の火によって焼かれたのである。ゆえに世尊は次のように言われた。

‘‘อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, [อุปสีวาติ ภควา]เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ;

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ, สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ’’ติ.

“滅した者には尺度は存在しない。ウパシーヴァよ。彼を言い表す根拠となるものが、彼にはないのである。すべての諸法が根絶されたとき、あらゆる言説の道もまた根絶されるのである。”

สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธึ…เป… ปญฺชลิโก นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

この詩句が終わるとともに、かのバラモンと共にいた者たちは（中略）合掌して礼拝し、“尊師、世尊よ、あなたは私の師です。私は弟子です”と言って座した。

อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ฉฏฺโฐ.

第六、ウパシーヴァ学童の質問の解説が終了した。

๗. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

7. ナンダ学童の質問の解説

๔๖.

46.

สนฺติ โลเก มุนโย, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ;

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ, อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ .

“この世に牟尼（聖者）たちがいると、人々は言います。それはどのようになのでしょうか。彼らは知識（智慧）を具えているから牟尼と言うのでしょうか、それとも生き方（生活）を具えているからでしょうか”と、尊者ナンダは尋ねた。

สนฺติ โลเก มุนโยติ. สนฺตีติ สนฺติ สํวิชฺชนฺติ อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. มุนโยติ มุนินามกา อาชีวกา นิคณฺฐา ชฏิลา ตาปสา. (เทวา โลเก มุนโยติ สญฺชานนฺติ, น จ เต มุนโย) ติ. สนฺติ โลเก มุนโย. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. นนฺโทติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

“この世に牟尼たちがいる”とは、“いる”とは存在し、認められ、得られるということ。“この世”とは、悪趣の世から処の世まで。“牟尼”とは、牟尼という名を持つアージーヴィカ教徒、ニガンタ教徒、結髪行者、苦行者たちのことである。（世の人々は彼らを牟尼であると認識しているが、彼らは聖なる牟尼ではない。）

ชนา [Pg.113] วทนฺติ ตยิทํ กถํสูติ. ชนาติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. วทนฺตีติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ตยิทํ กถํสูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ.

“人々は言います。それはどのようになのでしょうか”において、“人々”とは王、バラモン、ヴァイシャ、シュードラ、在家者、出家者、神々、人間を指す。“言います”とは、説き、語り、示し、呼ぶことである。“それはどのようになのでしょうか”とは、疑い、困惑、二心を抱いての質問であり、“はたしてそうなのか、そうではないのか、何なのか、どのようになのか”と、確信がないために問うているのである。

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺตีติ. อฏฺฐ สมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ.

“智慧を具えているから牟尼と言うのでしょうか”とは、八定の智慧、あるいは五神通の智慧を、具え、到達し、到達し、具足し、成就している者を、“牟尼”と言い、説き、語り、示し、呼ぶのでしょうか、ということである。

อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนนฺติ อุทาหุ อเนกวิวิธอติปรมทุกฺกรการิกลูขชีวิตานุโยเคน อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“あるいは生活によって具足している”とは、“あるいは多種多様で極めて困難な苦行を行い、粗末な生活に専念することによって、それに伴い、密接し、到達し、近づき、具足し、満たされ、備わっている者を、聖者（ムニ）と呼び、語り、言い、示し、称するのか”ということである。ゆえに、そのバラモン（ナンダ）は次のように言った。

‘‘สนฺติ โลเก มุนโย, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ;

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ, อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺน’’นฺติ.

“世には聖者たちがいると人々は言いますが、（尊者ナンダは問いました）彼らはどのように（聖者と）言うのでしょうか。智を備えた者を聖者と言うのでしょうか、あるいは生活（苦行）によって備わった者を言うのでしょうか。”

๔๗.

47.

น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน,มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ;

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ.

“ナンダよ、この世で賢者たちは、見（見解）によっても、聞（伝承）によっても、智によっても、聖者であるとは言わない。軍勢（煩悩）を解体し、苦しみ（障碍）なく、渇愛（望み）なく歩む者たち、彼らこそが聖者であると私は説く。”

น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณนาติ. น ทิฏฺฐิยาติ น ทิฏฺฐสุทฺธิยา. น สุติยาติ น สุตสุทฺธิยา. น ญาเณนาติ นปิ อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน นปิ ปญฺจาภิญฺญาญาเณน นปิ มิจฺฉาญาเณนาติ – น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน.

“見によっても、聞によっても、智によってもではない”について。“見によってではない”とは、見による清浄によってではない。“聞によってではない”とは、聞による清浄によってではない。“智によってではない”とは、八等至の智によっても、五神通の智によっても、邪智によっても（聖者とは）言わないということである。

มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺตีติ. กุสลาติ เย เต ขนฺธกุสลา ธาตุกุสลา อายตนกุสลา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลา สติปฏฺฐานกุสลา สมฺมปฺปธานกุสลา อิทฺธิปาทกุสลา อินฺทฺริยกุสลา พลกุสลา โพชฺฌงฺคกุสลา [Pg.114] มคฺคกุสลา ผลกุสลา นิพฺพานกุสลา ทิฏฺฐสุทฺธิยา วา สุตสุทฺธิยา วา อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา มิจฺฉาญาเณน วา ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ น วทนฺติ น กเถนฺติ น ภณนฺติ น ทีปยนฺติ น โวหรนฺตีติ – มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ.

“ナンダよ、この世で賢者たちは（聖者と）言う”について。“賢者”とは、蘊（五蘊）に巧みな者、界（十八界）に巧みな者、処（十二処）に巧みな者、縁起に巧みな者、念処、正勤、神足、根、力、覚支、道、果、涅槃に巧みな者たちのことである。これらの賢者は、見による清浄、あるいは聞による清浄、あるいは八等至の智、あるいは五神通の智、あるいは邪智、あるいは見られたこと、あるいは聞かれたことに伴い、具足し、備わっている者を、聖者とは言わず、語らず、称さず、示さず、名づけない。

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมีติ เสนา วุจฺจติ มารเสนา, กายทุจฺจริตํ มารเสนา, วจีทุจฺจริตํ มารเสนา, มโนทุจฺจริตํ มารเสนา, ราโค มารเสนา, โทโส มารเสนา, โมโห มารเสนา, โกโธ…เป… อุปนาโห… มกฺโข… ปฬาโส… อิสฺสา… มจฺฉริยํ… มายา… สาเฐยฺยํ… ถมฺโภ… สารมฺโภ… มาโน… อติมาโน… มโท… ปมาโท… สพฺเพ กิเลสา สพฺเพ ทุจฺจริตา สพฺเพ ทรถา สพฺเพ ปริฬาหา สพฺเพ สนฺตาปา สพฺพากุสลาภิสงฺขารา มารเสนา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

“軍勢を解体し、苦しみなく、渇愛なく、歩む者たち、彼らこそが聖者であると私は説く”について。軍勢とは“魔の軍勢”と呼ばれる。身体の悪行は魔の軍勢であり、言語の悪行、意の悪行、貪欲、瞋恚、愚癡、怒り……怨恨、不信、軽蔑、嫉妬、物惜しみ、欺瞞、虚偽、強情、激昂、慢心、過慢、酔い、放逸、すべての煩悩、すべての悪行、すべての苦悩、すべての熱悩、すべての悶絶、すべての不善の行（ぎょう）は魔の軍勢である。世尊は次のように説かれた。

‘‘กามา เต ปฐมา เสนา, ทุติยา อรติ วุจฺจติ;

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต, จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ.

“おまえ（魔王）の第一の軍勢は諸々の欲望であり、第二は不平（嫌悪）と呼ばれる。第三は飢えと渇きであり、第四は渇愛と呼ばれる。”

‘‘ปญฺจมํ ถินมิทฺธํ เต, ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ;

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต, มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม;

ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร, มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส.

“第五はおまえの惛沈睡眠（眠気）であり、第六は恐怖と呼ばれる。第七は疑惑であり、第八はおまえの虚偽と強情である。利得、名声、崇拝、そして不正に得られた名誉もそうである。”

‘‘โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส, ปเร จ อวชานาติ;

เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี;

น นํ อสูโร ชินาติ, เชตฺวา จ ลภเต สุข’’นฺติ.

“自らを称賛し、他者を軽蔑する者。ナムチ（魔王）よ、これがおまえの軍勢であり、黒きもの（魔）の攻撃部隊である。勇者でない者はこれに勝つことができないが、勝った者は（解脱の）幸福を得るのである。”

ยโต จตูหิ อริยมคฺเคหิ สพฺพา จ มารเสนา สพฺเพ จ ปฏิเสนิกรา กิเลสา ชิตา จ ปราชิตา จ ภคฺคา วิปฺปลุคฺคา ปรมฺมุขา, เตน วุจฺจนฺติ วิเสนิกตฺวา. อนีฆาติ ราโค นีโฆ, โทโส นีโฆ, โมโห นีโฆ, โกโธ นีโฆ, อุปนาโห นีโฆ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา นีฆา. เยสํ เอเต นีฆา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา เต วุจฺจนฺติ อนีฆา. นิราสาติ [Pg.115] อาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อวิชฺชา โลโภ อกุสลมูลํ. เยสํ เอสา อาสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, เต วุจฺจนฺติ นิราสา อรหนฺโต ขีณาสวา. วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมีติ เย เต วิเสนิกตฺวาว อนีฆา จ นิราสา จ จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺติ, เต โลเก มุนโยติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

“四つの聖なる道によって、すべての魔の軍勢と、すべての対抗する煩悩が打ち勝たれ、敗北させられ、粉砕され、壊滅させられ、退けられたとき、それゆえに‘軍勢を解体した者’と呼ばれる。‘苦しみ（障碍）のない（アニーガ）’とは、貪欲、瞋恚、愚癡、怒り、怨恨……すべての不善の行という苦しみが、断たれ、根絶され、静まり、止滅し、再び生じることがなく、智の火によって焼かれた者のことであり、彼らを‘苦しみのない者’と呼ぶ。‘渇愛のない（ニラーサ）’とは、渇愛（アーサー）を渇愛（タンハー）と言う。貪欲、強欲……無明、貪欲という不善の根が、断たれ、根絶され、静まり、止滅し、再び生じることがなく、智の火によって焼かれた者のことであり、彼らを‘渇愛のない者’、すなわち諸の漏が尽きた阿羅漢と呼ぶ。彼らが軍勢を解体し、苦しみなく、渇愛なく歩み、住し、生活し、持続し、養い、生存しているとき、世において聖者であると、私は語り、告げ、示し、確立し、開き、分別し、顕彰し、明らかにする。ゆえに世尊は次のように説かれた。”

‘‘น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน, มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ;

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมี’’ติ.

“ナンダよ、賢者たちは、見によっても、聞によっても、智によっても、聖者であるとは言わない。軍勢を解体し、苦しみなく、渇愛なく歩む者たち、彼らこそが聖者であると私は説く。”

๔๘.

48.

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

尊者ナンダは問いました。“これらの多くの沙門やバラモンたちは、見たり聞いたりすることによっても清浄（救い）を説き、また戒法や誓戒（苦行）によっても清浄を説き、様々な形によって清浄を説いています。”

กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา, อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“世尊よ、彼らはそこでそのように慎んで（修行して）歩むことで、生と老いを乗り越えたのでしょうか。尊き方よ、私はあなたにそれをお尋ねします。世尊よ、私にそれを説いてください。”

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. สมณาติ เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกาติ – เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. นนฺโทติ. ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

“これらの多くの沙門やバラモンたち”について。“すべて、例外なく、余すところなく”という言葉を使い尽くす表現である。“沙門”とは、この教えの外（外道）で出家し、遍歴者となった者たちのことである。“バラモン”とは、“ボー”と呼びかける（慢心のある）者たちのことである。これが“これらの多くの沙門やバラモンたち”の意味である。（ナンダが問うたこと、尊者とは親愛の言葉、ナンダはそのバラモンの名である）。

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; สุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ [Pg.116] โวหรนฺติ; ทิฏฺฐสฺสุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

“見ることや聞くことによっても清浄を説く”とは、見ること（見色）によっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。聞くこと（聞声）によっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。見ることと聞くことによっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。以上が‘見ることや聞くことによっても清浄を説く’という句の意味である。

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ สีเลนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; วเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

“戒や禁制によっても清浄を説く”とは、戒（道徳的行為）によっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。禁制（儀礼的行為）によっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。戒と禁制（戒禁）によっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。以上が‘戒や禁制によっても清浄を説く’という句の意味である。

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

“多様なあり方によって清浄を説く”とは、多種多様な吉兆の儀礼（瑞祥）によって、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。以上が‘多様なあり方によって清浄を説く’という句の意味である。

กจฺจิสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ. กจฺจิสฺสูติ สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา ทฺเวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา, ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ – กจฺจิสฺสุ. เตติ ทิฏฺฐิคติกา. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – กจฺจิสฺสุ เต ภควา. ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ. ตตฺถาติ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา. ยตาติ ยตฺตา ปฏิยตฺตา คุตฺตา โคปิตา รกฺขิตา สํวุตา. จรนฺตาติ จรนฺตา วิหรนฺตา อิริยนฺตา วตฺเตนฺตา ปาเลนฺตา ยเปนฺตา ยาเปนฺตาติ – กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา.

“世尊よ、はたして彼らは、そこで慎み深く行じているのでしょうか”について。“はたして（kaccissu）”とは、疑念の問い、疑惑の問い、二律背反の問い、不確実な問いであり、“はたしてそうなのか、そうではないのか、何なのか、いかなるものか”という問いである。“彼ら（te）”とは、諸々の見解を奉じる者たちのことである。“世尊（bhagavā）”とは、敬意を表す名称であり……（中略）……自ら証得された名称、すなわち世尊のことである。これが‘世尊よ、はたして彼らは’の意味である。“そこで慎み深く行じている”について。“そこで（tattha）”とは、自らの見解、自らの忍（認可）、自らの嗜好、自らの教義において、という意味である。“慎み深く（yatā）”とは、制御され、整えられ、守られ、護持され、防護され、抑制されていることである。“行じている（carantā）”とは、行じ、住し、威儀を正し、活動し、守り、生存し、養っていることを意味する。以上が‘世尊よ、はたして彼らは、そこで慎み深く行じているのでしょうか’という句の意味である。

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ ชาติชรามรณํ อตรึสุ อุตฺตรึสุ ปตรึสุ สมติกฺกมึสุ วีติวตฺตึสุ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ – มาริสาติ – อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

“友よ、彼らは生と老を渡り越えたのでしょうか”とは、生・老・死を渡り、超え、乗り越え、超越し、通り抜けたのかを問うている。“友よ（mārisa）”とは、親愛の言葉、尊敬の言葉であり、敬意と恭順を伴う呼称である。これが‘友よ、彼らは生と老を渡り越えたのでしょうか’という句の意味である。

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ, กถยสฺสุ เมติ ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ [Pg.117] ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“私はあなたに尋ねます、世尊よ、私にそれを告げてください”について。“あなたに尋ねます”とは、あなたに問い、あなたに請い、あなたに勧請し、“私に語ってください”と問うことである。“世尊”とは……（前述の通り）。“私に告げてください（brūhi me）”とは、語り、教え、示し、施設し、確立し、開き、分別し、明白にし、明らかにせよ、という意味である。以上が‘私はあなたに尋ねます、世尊よ、私にそれを告げてください’という句の意味である。それゆえに、そのバラモンは次のように言った。

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

“〔尊者ナンダが言った――〕世尊よ、およそこれらの沙門・バラモンたちが、見ることや聞くことによって清浄を説き、戒や禁制によって清浄を説き、また多様なあり方によって清浄を説いております。

‘‘กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา,อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส;

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

世尊よ、はたして彼らはそこで慎み深く行じ、友よ、生と老を渡り越えたのでしょうか。世尊よ、私はあなたに尋ねます、私にそれを告げてください”。

๔๙.

49.

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ, นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.

“〔世尊は言われた――〕ナンダよ、およそこれらの沙門・バラモンたちが、見ることや聞くことによって清浄を説き、戒や禁制によって清浄を説き、また多様なあり方によって清浄を説いています。彼らがそこでいかに慎み深く行じていようとも、彼らは生と老を渡り越えてはいない、と私は説く”。

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. สมณาติ เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกาติ – เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. นนฺทาติ ภควาติ. นนฺทาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – นนฺทาติ ภควา.

“およそこれらの沙門・バラモンたち”について。“およそ（ye keci）”とは、完全に、すべて、残らず、余すところなくという意味で、すべてを包含する言葉である。“沙門たち”とは、この（仏教の）教えの外で出家し、遍歴者となった者たちのことである。“バラモンたち”とは、“ボー（君）”と呼ぶ誇り高い者たちのことである。以上が‘およそこれらの沙門・バラモンたち’の意味である。“ナンダよと、世尊は”について。世尊がそのバラモンを名前で呼びかけておられることを示す。“世尊”とは、敬意を表す名称であり……（中略）……自ら証得された名称、すなわち世尊のことである。以上が‘ナンダよと、世尊は’の意味である。

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; สุเตนปิ สุทฺธึ…เป… ทิฏฺฐสฺสุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

“見ることや聞くことによっても清浄を説く”とは、見ることによっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。聞くことによっても……（中略）……見ることと聞くことによっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。以上が‘見ることや聞くことによっても清浄を説く’という句の意味である。

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ สีเลนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; วเตนปิ สุทฺธึ…เป… โวหรนฺติ; สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ [Pg.118] วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

“戒や禁制によっても清浄を説く”とは、戒によっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。禁制によっても……（中略）……称することを意味する。戒と禁制によっても、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。以上が‘戒や禁制によっても清浄を説く’という句の意味である。

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

“多様なあり方によって清浄を説く”とは、多種多様な吉兆の儀礼によって、清浄、殊勝なる清浄、完全なる清浄、解脱、殊勝なる解脱、完全なる解脱を、説き、語り、述べ、示し、称することを意味する。以上が‘多様なあり方によって清浄を説く’という句の意味である。

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺตีติ. กิญฺจาปีติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – กิญฺจาปีติ. เตติ ทิฏฺฐิคติกา. ตตฺถาติ สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา. ยตาติ ยตฺตา ปฏิยตฺตา คุตฺตา โคปิตา รกฺขิตา สํวุตา. จรนฺตีติ จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺตีติ – กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ.

“たとえ彼らがそこで慎み深く歩んでいても（Kiñcāpi te tattha yatā caranti）”について。“たとえ（kiñcāpi）”とは、句の連結、句の結合、句の補足、音節の調和、音便、あるいは句の順序を整える言葉である。“彼ら（te）”とは、諸々の見解に固執する者たちのことである。“そこで（tattha）”とは、自らの見解、自らの忍、自らの嗜好、自らの教義において、ということである。“慎み深く（yatā）”とは、制せられ、整えられ、護られ、守られ、防護され、抑制されていることである。“歩んでいる（caranti）”とは、歩み、住し、行動し、過ごし、維持し、生活し、存続していることを意味する。これが“たとえ彼らがそこで慎み深く歩んでいても”の意義である。

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ ชาติชรามรณํ น ตรึสุ น อุตฺตรึสุ น ปตรึสุ น สมติกฺกมึสุ น วีติวตฺตึสุ, ชาติชรามรณา อนิกฺขนฺตา อนิสฺสฏา อนติกฺกนฺตา อสมติกฺกนฺตา อวีติวตฺตา, อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺเตนฺติ, อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺเตนฺติ, ชาติยา อนุคตา, ชราย อนุสฏา, พฺยาธินา อภิภูตา, มรเณน อพฺภาหตา อตาณา อเลณา อสรณา อสรณีภูตาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

“彼らは生と老を越えていないと、私は説く（Nātariṃsu jātijaranti brūmi）”について。彼らは生・老・死を越えておらず、抜きんでて越えておらず、広く越えておらず、完全に越えておらず、超越していない。生・老・死から脱しておらず、離れておらず、越えておらず、完全に越えておらず、超越していない。彼らは生・老・死の内側で転々とし、輪廻の道の内側で転々としている。生につきまとわれ、老に追われ、病に圧倒され、死に打ち負かされ、保護もなく、隠れ家もなく、頼るべきものもなく、拠り所を失っている。このように“私は説く（brūmi）”とは、告げ、示し、施設し、確立し、開顕し、分別し、明白にし、顕示するということである。これが“彼らは生と老を越えていないと、私は説く”の意義である。ゆえに世尊は次のように仰った。

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

“世にあるこれら沙門やバラモンたちは、［ナンダよ、と世尊は仰った］見ることや聞くことによっても清浄を説き、

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ;

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ, นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมี’’ติ.

戒律や誓戒によっても清浄を説き、様々な形によっても清浄を説く。たとえ彼らがそこで慎み深く歩んでいても、彼らは生と老を越えていないと、私は説く”

๕๐.

50.

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

“世にあるこれら沙門やバラモンたちは、［と尊者ナンダは言った］見ることや聞くことによっても清浄を説き、戒律や誓戒によっても清浄を説き、あるいは様々な形によっても清浄を説きます。

เต [Pg.119] เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ, อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก;

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

もし、賢者であるあなたが、彼らを‘暴流を越えていない者たち’と仰るなら、それでは一体、神々と人間の世界において、誰が生と老を越えたのでしょうか。尊き方よ、私はそれを世尊にお尋ねします。どうぞ私にそれを説いてください”

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ. เย เกจีติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – เย เกจีติ. สมณาติ เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ เย เกจิ โภวาทิกาติ – เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

“世にあるこれら沙門やバラモンたちは”について。“これらすべての（ye keci）”とは、一切を余すところなく含める言葉である。“沙門（samaṇā）”とは、この教えの外で出家した者、遍歴行者の仲間入りをした者たちのことである。“バラモン（brāhmaṇā）”とは、他者を‘君（bho）’と呼ぶ者たちのことである。これが“世にあるこれら沙門やバラモンたちは”の意義である。“と尊者ナンダは言った（iccāyasmā nando）”における“これ（iti）”は句の連結である。

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; สุเตนาปิ สุทฺธึ…เป… ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

“見ることや聞くことによっても清浄を説く（Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ）”について。見ることによっても、清浄、超清浄、遍清浄、解脱、勝解脱、遍解脱を、説き、語り、唱え、示し、呼称する。聞くことによっても同様である。見ることと聞くことによっても、清浄、超清浄、遍清浄、解脱、勝解脱、遍解脱を、説き、語り、唱え、示し、呼称する。これがその意義である。

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ สีเลนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ; วเตนาปิ สุทฺธึ…เป… โวหรนฺติ; สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

“戒律や誓戒によっても清浄を説く（Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ）”について。戒律（sīla）によっても清浄、超清浄、遍清浄、解脱、勝解脱、遍解脱を、説き、語り、唱え、示し、呼称する。誓戒（vata）によっても同様である。戒律や誓戒によっても、清浄、超清浄、遍清浄、解脱、勝解脱、遍解脱を、説き、語り、唱え、示し、呼称する。これがその意義である。

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ – อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

“様々な形によっても清浄を説く（Anekarūpena vadanti suddhiṃ）”について。多種多様な迷信的な吉祥（maṅgala）によっても、清浄、超清浄、遍清浄、解脱、勝解脱、遍解脱を、説き、語り、唱え、示し、呼称する。これがその意義である。

เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณติ. เต เจติ ทิฏฺฐิคติเก. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. พฺรูสิ อโนฆติณฺเณติ กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ อติณฺเณ อนติกฺกนฺเต อสมติกฺกนฺเต อวีติวตฺเต อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺเตนฺเต อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺเตนฺเต ชาติยา อนุคเต ชราย อนุสเฏ พฺยาธินา อภิภูเต มรเณน อพฺภาหเต อตาเณ อเลเณ อสรเณ อสรณีภูเต. พฺรูสีติ พฺรูสิ อาจิกฺขสิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวรสิ [Pg.120] วิภชสิ อุตฺตานีกโรสิ ปกาเสสีติ – เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ.

“彼らを暴流を越えていない者たちと仰る（Te ce munī brūsi anoghatiṇṇe）”について。“彼らを（te ce）”とは、諸々の見解に固執する者たちのことである。“賢者（munī）”とは、智慧が“モーナ”と呼ばれ、執着の網を超越した者のことである。“暴流を越えていない者たちと仰る（brūsi anoghatiṇṇe）”とは、欲の暴流、有の暴流、見の暴流、無明の暴流を、越えておらず、超越しておらず、完全に越えておらず、通過していないこと。生・老・死の内側にあり、輪廻の道の内側で転々とし、生につきまとわれ、老に追われ、病に圧倒され、死に打ち負かされ、保護もなく、隠れ家もなく、頼るべきものもなく、拠り所を失っている者たちのことである。“仰る（brūsi）”とは、告げ、示し、説き、施設し、確立し、開顕し、分別し、明白にし、顕示することである。

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ อถ โก เอโส สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

“それでは一体、神々と人間の世界において、誰が生と老を越えたのでしょうか（Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa）”について。それでは一体、天、魔、梵天を含むこの世において、沙門、バラモン、神々、人間を含む生きとし生けるものの中で、誰が生・老・死を越え、抜きんでて越え、広く越え、完全に越え、超越したのでしょうか。“尊き方よ（mārisa）”とは、親愛の言葉、敬意の言葉、尊重と恭敬を伴う呼称である。これがその意義である。

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ. ปุจฺฉามิ ตนฺติ ปุจฺฉามิ ตํ ยาจามิ ตํ อชฺเฌสามิ ตํ ปสาเทมิ ตํ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“私はそれを世尊にお尋ねします、どうぞ私にそれを説いてください（Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ）”について。“私はそれをお尋ねします”とは、お尋ねし、請い、懇請し、希求することである。“世尊（bhagavā）”とは敬意を表す呼称であり、悟りを開かれた方への尊称である。“私にそれを説いてください”とは、私に告げ、示し、説き、施設し、確立し、開顕し、分別し、明白にし、顕示してくださいということである。そこで、そのバラモン（ナンダ）は次のように言った。

‘‘เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส, [อิจฺจายสฺมา นนฺโท]ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ;

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ, อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

“世にあるこれら沙門やバラモンたちは、［と尊者ナンダは言った］見ることや聞くことによっても清浄を説き、戒律や誓戒によっても清浄を説き、あるいは様々な形によっても清浄を説きます。

เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ, อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก;

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส, ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

もし、賢者であるあなたが、彼らを‘暴流を越えていない者たち’と仰るなら、それでは一体、神々と人間の世界において、誰が生と老を越えたのでしょうか。尊き方よ、私はそれを世尊にお尋ねします。どうぞ私にそれを説いてください”

๕๑.

51.

นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

“ナンダよ、すべての沙門やバラモンが、生と老いによって閉ざされていると私は言わない。この世において、見られたこと、聞かれたこと、覚られたこと、あるいは戒律や誓戒のすべてを捨て去り……”

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส ;

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ.

“様々なしきたり（吉祥事）のすべてを捨て去り、渇愛を遍知して、漏（けがれ）のない者となった人々、彼らこそが激流を乗り越えた者たちであると、私は説くのである。”

นาหํ [Pg.121] สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, นนฺทาติ ภควา ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมีติ นาหํ, นนฺท, สพฺเพ สมณพฺราหฺมณา ชาติชราย อาวุตา นิวุตา โอวุตา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ วทามิ. อตฺถิ เต สมณพฺราหฺมณา เยสํ ชาติ จ ชรามรณญฺจ ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส นนฺทาติ ภควา ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ.

“‘ナンダよ、すべての沙門やバラモンが、生と老いによって閉ざされていると私は言わない’とは、ナンダよ、すべての沙門やバラモンが、生と老いによって遮られ、閉ざされ、覆われ、隠され、伏せられていると私は言わない。しかし、生と老死を捨て去り、根絶し、タラ樹の切り株のようにし、存在しないものとし、将来に再び生じない性質とした沙門やバラモンたちがいる。彼らについて、私は（激流を越えたと）語り、教え、示し、確立し、明らかにし、詳述し、平易にし、開示するのである。ゆえに‘すべての沙門やバラモンが閉ざされているとは言わない’と説くのである。”

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ เย สพฺพา ทิฏฺฐสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา. เย สพฺพา สุตสุทฺธิโย ปหาย…เป… เย สพฺพา มุตสุทฺธิโย ปหาย, เย สพฺพา ทิฏฺฐสุตมุตสุทฺธิโย ปหาย เย สพฺพา สีลสุทฺธิโย ปหาย, เย สพฺพา วตสุทฺธิโย ปหาย, เย สพฺพา สีลพฺพตสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

“‘この世において、見られたこと、聞かれたこと、覚られたこと、あるいは戒律や誓戒のすべてを捨て去り’とは、見ることによる清浄というあらゆる見解を捨て、離れ、除去し、消滅させ、二度と生じないようにした人々。あるいは、聞くことによる清浄……覚ることによる清浄……見・聞・覚による清浄……戒による清浄……誓戒による清浄……戒律と誓戒による清浄というあらゆる見解を、ことごとく捨て、離れ、除去し、消滅させ、二度と生じないようにした人々のことである。”

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพนฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ.

“‘様々なしきたりを捨て去り’とは、多種多様な騒がしい吉祥事（迷信的な吉兆）によって得られるとされる清浄、特別なる清浄、完全なる清浄、解脱、特別なる解脱、完全なる解脱を、ことごとく捨て、離れ、除去し、消滅させ、二度と生じないようにした人々のことである。”

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา เส, เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตณฺหํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา – ญาตปริญฺญาย, ตีรณปริญฺญาย, ปหานปริญฺญาย. กตมา ญาตปริญฺญา? ตณฺหํ ชานาติ ‘‘อยํ รูปตณฺหา, อยํ สทฺทตณฺหา, อยํ คนฺธตณฺหา, อยํ รสตณฺหา, อยํ โผฏฺฐพฺพตณฺหา, อยํ ธมฺมตณฺหา’’ติ ชานาติ ปสฺสติ – อยํ ญาตปริญฺญา.

“‘渇愛を遍知して、漏のない者となった人々、彼らこそが激流を乗り越えた者たちであると、私は説く’において、渇愛とは、色渇愛、声渇愛、香渇愛、味渇愛、触渇愛、法渇愛である。‘渇愛を遍知して’とは、三つの遍知（知遍知、審察遍知、捨断遍知）によって渇愛を完全に知ることである。知遍知とは何か。渇愛を‘これは色渇愛である、これは声渇愛である……これは法渇愛である’と知り、見ること、これが知遍知である。”

กตมา ตีรณปริญฺญา? เอวํ ญาตํ กตฺวา ตณฺหํ ตีเรติ อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต…เป… นิสฺสรณโต ตีเรติ – อยํ ตีรณปริญฺญา.

“審察遍知とは何か。そのように知った上で、渇愛を、無常、苦、病、腫物……離脱などの観点から考察（審査）すること、これが審察遍知である。”

กตมา [Pg.122] ปหานปริญฺญา? เอวํ ตีรยิตฺวา ตณฺหํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โย, ภิกฺขเว, ตณฺหาย ฉนฺทราโค ตํ ปชหถ. เอวํ สา ตณฺหา ปหีนา ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา’’. อยํ ปหานปริญฺญา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตณฺหํ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. อนาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เยสํ อิเม อาสวา ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา, เต วุจฺจนฺติ อนาสวา อรหนฺโต ขีณาสวา – ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา.

“捨断遍知とは何か。そのように考察して渇愛を捨て、除去し、消滅させ、二度と生じないようにすることである。世尊は次のように仰った。‘比丘たちよ、渇愛に対する欲欲（よくよく）を捨てなさい。そうすれば、その渇愛は断たれ、根絶され、タラ樹の切り株のようになり、存在しなくなり、将来に生じない性質となるであろう’。これが捨断遍知である。‘渇愛を遍知して’とは、これら三つの遍知によって知ることである。無漏者（漏のない者）とは、四つの漏（欲漏、有漏、見漏、無明漏）を捨て、根絶し、将来に生じないようにした人々であり、彼らを無漏の阿羅漢、漏尽者と呼ぶのである。”

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ เย ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา, เต กาโมฆํ ติณฺณา ภโวฆํ ติณฺณา ทิฏฺโฐฆํ ติณฺณา อวิชฺโชฆํ ติณฺณา สพฺพสํสารปถํ ติณฺณา อุตฺติณฺณา นิตฺติณฺณา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา –

“‘彼らこそが激流を乗り越えた者たちであると、私は説く’とは、渇愛を遍知し、無漏となった人々は、欲の激流、有の激流、見の激流（あるいは無明の激流）を乗り越え、すべての輪廻の道を乗り越え、渡りきり、超越した者たちであると、私は説き、教え、示し、確立し、明らかにし、詳述し、平易にし、開示するのである。それゆえ、世尊は次のように仰った。”

‘‘นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, [นนฺทาติ ภควา]ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

“ナンダよ、すべての沙門やバラモンが、生と老いによって閉ざされていると私は言わない。この世において、見られたこと、聞かれたこと、覚られたこと、あるいは戒律や誓戒のすべてを捨て去り、”

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมี’’ติ.

“様々なしきたり（吉祥事）のすべてを捨て去り、渇愛を遍知して、漏のない者となった人々、彼らこそが激流を乗り越えた者たちであると、私は説くのである。”

๕๒.

52.

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

“私は大仙人のこのお言葉を歓喜いたします。ゴータマ尊師によって、依（執着の拠点）のない境地（涅槃）が見事に説かれました。この世において、見られたこと、聞かれたこと、覚られたこと、あるいは戒律や誓戒のすべてを捨て去り、”

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ.

“様々なしきたりをすべて捨て去り、渇愛を遍知して漏のない者となった人々、彼らこそが激流を乗り越えた者たちであると、私もまたそのように仰ぎます。”

เอตาภินนฺทามิ [Pg.123] วโจ มเหสิโนติ. เอตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ นนฺทามิ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามิ. มเหสิโนติ กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ มเหสิ…เป… กหํ นราสโภติ มเหสีติ – เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน.

“‘私は大仙人のこのお言葉を歓喜いたします’において、‘この’とは、あなたのお言葉、説法、教え、訓戒を喜び、歓喜し、楽しみ、同意し、欲し、容認し、願い、愛することである。‘大仙人（マヘーシ）’とは、世尊が偉大なる戒の集まりを求め（esī）、探し、探索されたからであり、また‘神々の中の神はどこか、人中尊はどこか’と人々に求められる御方であるから大仙人と呼ぶのである。”

สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ. สุกิตฺติตนฺติ สุกิตฺติตํ สุอาจิกฺขิตํ สุเทสิตํ สุปญฺญปิตํ สุปฏฺฐปิตํ สุวิวฏํ สุวิภตฺตํ สุอุตฺตานีกตํ สุปกาสิตํ. โคตมนูปธีกนฺติ อุปธี วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อุปธิปฺปหานํ อุปธิวูปสมํ อุปธินิสฺสคฺคํ อุปธิปฏิปฺปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ.

“‘ゴータマ尊師によって、依のない境地が見事に説かれました’において、‘見事に説かれた’とは、よく教えられ、示され、確立され、明らかにされ、詳述され、開示されたことである。‘依（ウパディ）のない境地’において、‘依’とは煩悩、五蘊、行（形成作用）を指す。それら‘依’を捨て去り、静止させ、放棄した、不死の涅槃が見事に説かれたということである。”

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ เย สพฺพา ทิฏฺฐสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา. เย สพฺพา สุตสุทฺธิโย…เป… เย สพฺพา มุตสุทฺธิโย… เย สพฺพา ทิฏฺฐสุตมุตสุทฺธิโย… เย สพฺพา สีลสุทฺธิโย… เย สพฺพา วตสุทฺธิโย… เย สพฺพา สีลพฺพตสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

“この世で、見られたもの、聞かれたもの、考えられたもの、あるいは戒律や誓戒を、すべて捨て去り”における“すべて捨て去り”とは、見による清浄のすべての見解を、捨て、放擲し、排し、滅し、非存在に至らせることである。聞による清浄のすべてを……（中略）……考えられたもの（嗅覚・味覚・触覚）による清浄のすべてを……見・聞・覚による清浄のすべてを……戒による清浄のすべてを……誓戒による清浄のすべてを……戒律や誓戒による清浄のすべての見解を、捨て、放擲し、排し、滅し、非存在に至らせることであり、“この世で、見られたもの、聞かれたもの、考えられたもの、あるいは戒律や誓戒を、すべて捨て去り”とはこのことである。

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพนฺติ อเนกวิธโกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ.

“多様な形態（の浄化説）をすべて捨て去り”とは、様々なお祭りや瑞兆（マガラ）による清浄、殊勝な清浄、遍清浄、解脱、殊勝な解脱、遍解脱を、捨て、放擲し、排し、滅し、非存在に至らせることであり、“多様な形態（の浄化説）をすべて捨て去り”とはこのことである。

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตณฺหํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา – ญาตปริญฺญาย, ตีรณปริญฺญาย, ปหานปริญฺญาย. กตมา ญาตปริญฺญา? ตณฺหํ ชานาติ – อยํ รูปตณฺหา, อยํ สทฺทตณฺหา, อยํ คนฺธตณฺหา, อยํ รสตณฺหา, อยํ โผฏฺฐพฺพตณฺหา, อยํ ธมฺมตณฺหาติ ชานาติ ปสฺสติ – อยํ ญาตปริญฺญา.

“渇愛を遍知し、漏（煩悩）のない者たちを、私もまた‘暴流を渡った者’であると呼びます”という。ここで“渇愛”とは、色渇愛、声渇愛、香渇愛、味渇愛、触渇愛、法渇愛のことである。“渇愛を遍知して”とは、三つの遍知、すなわち知遍知、審察遍知、断遍知によって渇愛を完全に知ることである。知遍知とは何か。渇愛を“これが色渇愛である、これが声渇愛である、これが香渇愛である、これが味渇愛である、これが触渇愛である、これが法渇愛である”と知り、見る。これが知遍知である。

กตมา ตีรณปริญฺญา? เอวํ ญาตํ กตฺวา ตณฺหํ ตีเรติ อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต ปรโต [Pg.124] ปโลกโต อีติโต อุปทฺทวโต ภยโต อุปสคฺคโต จลโต ปภงฺคุโต อทฺธุวโต อตาณโต อเลณโต อสรณโต อสรณีภูตโต ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต อาทีนวโต วิปริณามธมฺมโต อสารกโต อฆมูลโต วธกโต วิภวโต สาสวโต สงฺขตโต มารามิสโต ชาติธมฺมโต ชราธมฺมโต พฺยาธิธมฺมโต มรณธมฺมโต โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมโต สํกิเลสธมฺมโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต ตีเรติ – อยํ ตีรณปริญฺญา.

審察遍知とは何か。このように知った上で、渇愛を、無常、苦、病、腫物、刺、悪、疾、他なるもの、壊れゆくもの、災い、不幸、恐怖、難、動揺、崩壊、不変でないもの、保護のないもの、隠れ家でないもの、帰依所でないもの、拠り所とならないもの、空なもの、虚しいもの、無我なもの、過患、変易する性質、実体のないもの、災厄の根源、殺戮者、非存在、有漏、形成されたもの、魔の餌、生じる性質、老いる性質、病む性質、死ぬ性質、愁・悲・苦・憂・悩の性質、雑染の性質、生起、滅尽、味わい、過患、離脱として審察することである。これが審察遍知である。

กตมา ปหานปริญฺญา? เอวํ ตีรยิตฺวา ตณฺหํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ – อยํ ปหานปริญฺญา.

断遍知とは何か。このように審察して、渇愛を捨て、排し、滅し、非存在に至らせることである。これが断遍知である。

ตณฺหํ ปริญฺญายาติ ตณฺหํ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. อนาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เยสํ อิเม อาสวา ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา, เต วุจฺจนฺติ อนาสวา อรหนฺโต ขีณาสวา. ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ. พฺรูมีติ เย ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา, อหมฺปิ เต กาโมฆํ ติณฺณา ภโวฆํ ติณฺณา ทิฏฺโฐฆํ ติณฺณา อวิชฺโชฆํ ติณฺณา สพฺพสํสารปถํ ติณฺณา อุตฺติณฺณา นิตฺติณฺณา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ พฺรูมิ วทามิติ – ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“渇愛を遍知して”とは、これら三つの遍知によって渇愛を完全に知ることである。“漏のない者（無漏）”とは、欲漏、有漏、見漏、無明漏の四つの漏のことである。これらの漏を捨て、根絶し、タラ樹の切り株のようにし、非存在に至らせ、将来生じない性質とした者たちが、無漏の阿羅漢、漏尽者と呼ばれる。“渇愛を遍知し、無漏となった者たちを、私もまた‘暴流を渡った者’と呼びます”において、“呼びます”とは、渇愛を遍知して無漏となった者たちが、欲の暴流を渡り、有の暴流を渡り、見の暴流を渡り、無明の暴流を渡り、すべての輪廻の道を渡り、越え、脱し、超越した者であると語ること、言うことである。ゆえに、その婆羅門は次のように言った。

‘‘เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน, สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ;

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

“私は、大仙（ブッダ）の、善く説かれた、執着（依拠）のないゴータマ（尊）のお言葉を歓喜いたします。この世で、見られたもの、聞かれたもの、考えられたもの、あるいは戒律や誓戒を、すべて捨て去り、”

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ, ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส;

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมี’’ติ.

“多様な形態（の浄化説）をすべて捨て去り、渇愛を遍知して無漏となった者たちを、私もまた‘暴流を渡った者’であると呼びます”。

นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส สตฺตโม.

ナンダ学童の問いの解説（第七）が終了した。

๘. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

8. ヘーマカ学童の問いの解説

๕๓.

53.

เย [Pg.125] เม ปุพฺเพ วิยากํสุ, [อิจฺจายสฺมา เหมโก]หุรํ โคตมสาสนา;

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ, สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ;

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ, นาหํ ตตฺถ อภิรมึ.

“かつて私に（教えを）説明した人々は、［ヘーマカ長老はこう問うた、］ゴータマの教えの外にあって、‘こうであった、こうなるであろう’と言いました。それらはすべて伝承（の言葉）であり、すべては思索を増長させるものでした。私はそれ（らの教え）に喜びを感じませんでした”。

เย เม ปุพฺเพ วิยากํสูติ โย จ พาวรี พฺราหฺมโณ เย จญฺเญ ตสฺส อาจริยา, เต สกํ ทิฏฺฐึ สกํ ขนฺตึ สกํ รุจึ สกํ ลทฺธึ สกํ อชฺฌาสยํ สกํ อธิปฺปายํ พฺยากํสุ อาจิกฺขึสุ เทสยึสุ ปญฺญปึสุ ปฏฺฐปึสุ วิวรึสุ วิภชึสุ อุตฺตานีอกํสุ ปกาเสสุนฺติ – เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ. อิจฺจายสฺมา เหมโกติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. เหมโกติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา เหมโก.

“かつて私に説明した人々”とは、バーヴァリー婆羅門、および彼の他の師たちのことである。彼らは自らの見解、忍（容認）、嗜好、所説、意向、意図を説明し、教え、示し、施設し、確立し、開示し、分別し、明白にし、顕わにしたということである。“ヘーマカ長老はこう（言った）”の“こう（iti）”は句の接続である……（中略）……“長老（アーヤズマー）”は親愛の言葉である……（中略）……“ヘーマカ”はその婆羅門の名である。

หุรํ โคตมสาสนาติ หุรํ โคตมสาสนา ปรํ โคตมสาสนา ปุเร โคตมสาสนา ปฐมตรํ โคตมสาสนา พุทฺธสาสนา ชินสาสนา ตถาคตสาสนา อรหนฺตสาสนาติ – หุรํ โคตมสาสนา.

“ゴータマの教えの外に”とは、ゴータマの教えより以前に、ゴータマの教えより後に、ゴータマの教えよりも前に、ゴータマの教えよりもずっと以前に、仏陀の教え、勝者の教え、如来の教え、阿羅漢の教え（の外に）ということである。

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสตีติ เอวํ กิร อาสิ, เอวํ กิร ภวิสฺสตีติ – อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ.

“‘こうであった、こうなるであろう’とは、‘伝え聞くところによれば、このようにあった。このようにあるだろう’ということである”。

สพฺพํ ตํ อิติหีติหนฺติ สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ อิติกิราย ปรํปราย ปิฏกสมฺปทาย ตกฺกเหตุ นยเหตุ อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา น สามํ สยมภิญฺญาตํ น อตฺตปจฺจกฺขธมฺมํ กถยึสูติ – สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ.

“それらはすべて伝承である”とは、それらすべては“こうだという噂（伝聞）”、“伝統”、“聖典の継承”、“論理の理由”、“推論の理由”、“形態の思索”、“見解の熟慮による容認”によるものであり、自ら親しく覚ったものではなく、自ら直接に体験した法を説いたのではない、ということである。

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนนฺติ สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ วิตกฺกวฑฺฒนํ สงฺกปฺปวฑฺฒนํ กามวิตกฺกวฑฺฒนํ พฺยาปาทวิตกฺกวฑฺฒนํ วิหึสาวิตกฺกวฑฺฒนํ ญาติวิตกฺกวฑฺฒนํ ชนปทวิตกฺกวฑฺฒนํ อมราวิตกฺกวฑฺฒนํ ปรานุทยตาปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนนฺติ – สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ.

“それらすべては、推論（思索）を増長させるものである”とは、それらすべてが（輪廻の議論として）推論を増大させ、思考を増大させ、妄想を増大させ、欲の思考、悪意の思考、加害の思考、親族に関する思考、国土に関する思考、不死（あまら、捉えどころのない議論）に関する思考、他者への慈しみに関連する思考、利得・供養・名声に関連する思考、軽蔑されないことに関連する思考を増長させるということである。すなわち、それらすべては推論を増長させるのである。

นาหํ [Pg.126] ตตฺถ อภิรมินฺติ นาหํ ตตฺถ อภิรมึ น วินฺทึ นาธิคจฺฉึ น ปฏิลภินฺติ – นาหํ ตตฺถ อภิรมึ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“私はそこ（それらの教え）に歓喜しなかった”とは、私はそこ（ババリ・バラモンらの見解）において歓喜せず、満足を見出さず、到達せず、得なかったということである。それゆえに、そのバラモンは（次のように）言った。

‘‘เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ, [อิจฺจายสฺมา เหมโก]หุรํ โคตมสาสนา;

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ, สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ;

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ, นาหํ ตตฺถ อภิรมิ’’นฺติ.

“かつて私に（法を）説明した人々は、（尊者ヘーマカはこのように言いました）ゴータマ（釈尊）の教えの外で、‘こうであった、こうなるであろう’と言いました。それら（の言葉）はすべて‘あのように言われている、このように言われている’という伝聞にすぎず、すべては推論を増長させるものでした。私はそこに歓喜しませんでした”

๕๔.

54.

ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ, ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติกํ.

“聖者よ、私に渇愛を滅尽する法を説いてください。それを知って、正念（確立した念）をもって歩む者は、世の中の‘ヴィサッティカー（絡みつく渇愛）’を乗り越えることができるでしょう”と、尊者ヘーマカは申し上げた。

ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหีติ. ตฺวนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. ธมฺมมกฺขาหีติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺเค อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อกฺขาหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ.

“そして、私に法を説いてください”について。“あなた（汝）”とは、世尊を指して言う。“法を説いてください”について。“法”とは、初めも良く、中程も良く、終わりも良く、意味（義）と表現（文）が備わり、完全に充足した清浄な梵行（すぐれた教え）であり、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖なる八支聖道、そして涅槃と涅槃に至る行法（道）のことである。“説いてください”とは、告げ、教え、示し、施設し、確立し、開示し、分別し、明白にし、顕示してください、ということである。これが“そして、私に法を説いてください”という句の意味である。

ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนีติ. ตณฺหาติ – รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหานิคฺฆาตนํ ตณฺหาปหานํ ตณฺหาวูปสมํ ตณฺหาปฏินิสฺสคฺคํ ตณฺหาปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานํ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนีติ – ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ.

“渇愛を滅尽する（法）を、聖者よ”について。“渇愛”とは、色愛から……（中略）……法愛にいたる渇愛のことである。“渇愛を滅尽すること”とは、渇愛の除去、渇愛の放棄、渇愛の静止、渇愛の捨離、渇愛の止息、不死、涅槃のことである。“聖者（ムニ）”とは、モーナ（沈黙、智）と呼ばれる智慧……（中略）……愛執の網（ラガなど）や見解の覆いを乗り越えた者のことであり、それゆえに聖者と呼ばれる。これが“渇愛を滅尽する、聖者よ”という句の意味である。

ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ยํ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ วิทิตํ กตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโต. จรนฺติ จรนฺโต วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโตติ – ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ.

“それを知って、正念をもって歩む”とは、それを知解し、衡量し、精査し、明確にし、現出させて（歩むことである）。“諸行は無常である”と知解し、衡量し、精査し、明確にし、現出させ……（中略）……“諸法は無我である”……（中略）……“生起する性質のものはすべて滅尽する性質のものである”と知解し、衡量し、精査し、明確にし、現出させて（歩むことである）。“正念をもって（サトー）”とは、四つの理由によって念じている者であり、身体において身随観念処を実修しつつ念じ……（中略）……その人は念じている者と呼ばれる。“歩む”とは、歩み、住し、振る舞い、進み、守り、維持し、持続させることである。これが“それを知って、正念をもって歩む”という句の意味である。

ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน [Pg.127] วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก มนุสฺสโลเก เทวโลเก ขนฺธโลเก ธาตุโลเก อายตนโลเก. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา โลเก เวตํ วิสตฺติกํ สโต ตเรยฺยํ อุตฺตเรยฺยํ ปตเรยฺยํ สมติกฺกเมยฺยํ วีติวตฺเตยฺยนฺติ – ตเร โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“世の中のヴィサッティカーを乗り越える”について、ヴィサッティカーとは渇愛のことである。貪欲、強欲……（中略）……貪愛、執着、不善根である。なぜヴィサッティカーと呼ばれるのか。……（中略）……（世界に）広がり、蔓延しているから、それゆえにヴィサッティカー（絡みつくもの）と呼ばれる。“世の中に”とは、地獄の世界、人間の世界、天上の世界、蘊（五蘊）の世界、界（十八界）の世界、処（十二処）の世界においてである。“世の中のヴィサッティカーを乗り越える”とは、世の中におけるその渇愛、あるいは世の中の衆生におけるその執着を、正念をもって、乗り越え、脱し、渡り、超越すべきであるということである。これが“世の中のヴィサッティカーを乗り越える”という句の意味である。それゆえに、そのヘーマカ・バラモンは（次のように）言った。

‘‘ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ, ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ;

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ, ตเร โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“聖者よ、私に渇愛を滅尽する法を説いてください。それを知って正念をもって歩む者は、世の中のヴィサッティカー（絡みつく渇愛）を乗り越えることができるでしょう”と（ヘーマカは）申し上げた。

๕๕.

55.

อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ, ปิยรูเปสุ เหมก;

ฉนฺทราควิโนทนํ, นิพฺพานปทมจฺจุตํ.

“ヘーマカよ、ここ（この教え）において、見られ、聞かれ、覚ぜられ（嗅ぐ・味わう・触れる）、知られた愛好すべきものに対する望みと貪欲を除去すること、それが不変（不滅）なる涅槃の境地である”

อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสูติ. ทิฏฺฐนฺติ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ; สุตนฺติ โสเตน สุตํ; มุตนฺติ ฆาเนน ฆายิตํ ชิวฺหาย สายิตํ กาเยน ผุฏฺฐํ; วิญฺญาตนฺติ มนสา วิญฺญาตนฺติ – อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ.

“ここにおいて、見られ、聞かれ、覚ぜられ、知られたものにおいて”について。“見られたもの（ディッタ）”とは眼によって見られたもの、“聞かれたもの（スタ）”とは耳によって聞かれたもの、“覚ぜられたもの（ムタ）”とは鼻によって嗅がれたもの、舌によって味わわれたもの、体によって触れられたもの、“知られたもの（ヴィニャータ）”とは意（心）によって知られたもののことである。これが“ここにおいて、見られ、聞かれ、覚ぜられ、知られたものにおいて”という句の意味である。

ปิยรูเปสุ เหมกาติ กิญฺจ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ? จกฺขุ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, โสตํ โลเก…เป… ฆานํ โลเก… ชิวฺหา โลเก… กาโย โลเก… มโน โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, สทฺทา โลเก… คนฺธา โลเก… รสา โลเก… โผฏฺฐพฺพา โลเก… ธมฺมา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; จกฺขุวิญฺญาณํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, โสตวิญฺญาณํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, ฆานวิญฺญาณํ โลเก… ชิวฺหาวิญฺญาณํ โลเก… กายวิญฺญาณํ โลเก… มโนวิญฺญาณํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, จกฺขุสมฺผสฺโส โลเก… โสตสมฺผสฺโส โลเก… ฆานสมฺผสฺโส โลเก… ชิวฺหาสมฺผสฺโส โลเก… กายสมฺผสฺโส โลเก… มโนสมฺผสฺโส โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ… โสตสมฺผสฺสชา เวทนา… ฆานสมฺผสฺสชา เวทนา… ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เวทนา… กายสมฺผสฺสชา เวทนา… มโนสมฺผสฺสชา เวทนา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปสญฺญา โลเก… สทฺทสญฺญา โลเก… คนฺธสญฺญา โลเก… รสสญฺญา โลเก… โผฏฺฐพฺพสญฺญา โลเก… ธมฺมสญฺญา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, รูปสญฺเจตนา [Pg.128] โลเก… สทฺทสญฺเจตนา โลเก… คนฺธสญฺเจตนา โลเก… รสสญฺเจตนา โลเก… โผฏฺฐพฺพสญฺเจตนา โลเก… ธมฺมสญฺเจตนา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปตณฺหา โลเก… สทฺทตณฺหา โลเก… คนฺธตณฺหา โลเก… รสตณฺหา โลเก … โผฏฺฐพฺพตณฺหา โลเก… ธมฺมตณฺหา โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปวิตกฺโก โลเก… สทฺทวิตกฺโก โลเก… คนฺธวิตกฺโก โลเก… รสวิตกฺโก โลเก… โผฏฺฐพฺพวิตกฺโก โลเก… ธมฺมวิตกฺโก โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ; รูปวิจาโร โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, สทฺทวิจาโร โลเก… คนฺธวิจาโร โลเก… รสวิจาโร โลเก… โผฏฺฐพฺพวิจาโร โลเก… ธมฺมวิจาโร โลเก ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ – ปิยรูเปสุ เหมก.

“喜悦すべきものにおいて、ヘーマカよ”とは、世間において何が喜悦すべきものであり、何が適悦すべきものであるか。世間において眼は喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。耳、鼻、舌、身、意は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。色（かたち）は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。声、香、味、触、法は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。眼識は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。耳識、鼻識、舌識、身識、意識は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。眼触は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。耳触、鼻触、舌触、身触、意触は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。眼触から生じた感受（受）は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。耳触・鼻触・舌触・身触・意触から生じた感受は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。色想（色の概念）は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。声想、香想、味想、触想、法想は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。色思（色の意志・思念）は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。声思、香思、味思、触思、法思は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。色愛（色への渇愛）は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。声愛、香愛、味愛、触愛、法愛は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。色尋（色への思考）は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。声尋、香尋、味尋、触尋、法尋は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。色伺（色への考察）は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。声伺、香伺、味伺、触伺、法伺は世間において喜悦すべきものであり、適悦すべきものである。――これが“喜悦すべきものにおいて、ヘーマカよ”という句の意味である。

ฉนฺทราควิโนทนนฺติ. ฉนฺทราโคติ โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ กาโมโฆ กามโยโค กามุปาทานํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. ฉนฺทราควิโนทนนฺติ ฉนฺทราคปฺปหานํ ฉนฺทราควูปสมํ ฉนฺทราคปฏินิสฺสคฺคํ ฉนฺทราคปฏิปฺปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ฉนฺทราควิโนทนํ.

“欲貪の除去”について。“欲貪”とは、諸々の欲（カマ）における欲の願望（欲貪）、欲の愛執、欲の歓喜、欲の渇愛、欲の親愛、欲の煩悶、欲の惑乱、欲への執着、欲の暴流、欲の相応、欲の取着、欲貪の蓋（蓋障）である。“欲貪の除去”とは、欲貪の捨断、欲貪の寂静、欲貪の放擲、欲貪の止息、すなわち不死であり、涅槃である。――これが“欲貪の除去”という句の意味である。

นิพฺพานปทมจฺจุตนฺติ นิพฺพานปทํ ตาณปทํ เลณปทํ สรณปทํ อภยปทํ. อจฺจุตนฺติ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ – นิพฺพานปทมจฺจุตํ. เตนาห ภควา –

“不動なる涅槃の境地”とは、涅槃の境地であり、救済の境地であり、避難の境地であり、帰依の境地であり、安穏の境地である。“不動なる（アチュタ）”とは、常であり、恒であり、遍常であり、変易せざる性質である。――これが“不動なる涅槃の境地”という句の意味である。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ, ปิยรูเปสุ เหมก;

ฉนฺทราควิโนทนํ, นิพฺพานปทมจฺจุต’’นฺติ.

“ここ（この世）で見られ、聞かれ、覚（感）じられ、知られた喜悦すべきものにおいて、ヘーマカよ、欲貪を除去すること、それが不動なる涅槃の境地である”と。

๕๖.

56.

เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

อุปสนฺตา จ เต สทา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ.

“これを知って、正念（気づき）を保つ者たちは、現法において寂静に達し、常に静まり、世間における執着（渇愛）を乗り越えたのである”と世尊は答えられた。

เอตทญฺญาย เย สตาติ. เอตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อญฺญายาติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา [Pg.129] วิภูตํ กตฺวา. เยติ อรหนฺโต ขีณาสวา. สตาติ จตูหิ การเณหิ สตา – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาวิตตฺตา สตา…เป… เต วุจฺจนฺติ สตาติ – เอตทญฺญาย เย สตา.

“これを知って、正念ある者たちは”について。“これ”とは、不死であり涅槃である。すなわち、一切の行の寂止、一切の依拠（うぱでぃ）の放擲、渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃のことである。“知って（アンニャーヤ）”とは、知って、量って、吟味して、明らかにして、明白にすることである。“諸行は無常である”と知って、量って、吟味して、明らかにして、明白にすること。“諸行は苦である”と……“諸法は無我である”と……“生起する性質のものはすべて、消滅する性質のものである”と知って、量って、吟味して、明らかにして、明白にすることである。“者たち”とは、諸々の漏尽した阿羅漢たちのことである。“正念ある（サター）”とは、四種の原因によって正念ある者、すなわち身において身を観ずる念処（四念処）を修習したことによって正念ある者……彼らは“正念ある者”と呼ばれる。――これが“これを知って、正念ある者たちは”という句の意味である。

ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ. ทิฏฺฐธมฺมาติ ทิฏฺฐธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ทิฏฺฐธมฺมา…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ทิฏฺฐธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. อภินิพฺพุตาติ ราคสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุตา, โทสสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุตา, โมหสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุตา, โกธสฺส…เป… อุปนาหสฺส… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา นิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา วิคตตฺตา ปฏิปฺปสทฺธตฺตา สนฺตา อุปสนฺตา วูปสนฺตา นิพฺพุตา ปฏิปฺปสฺสทฺธาติ – ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา.

“現法において寂静に達した（アビニッブター）”について。“現法において”とは、現法において（真理を）見た者、知った者、量った者、吟味した者、明白にした者、明らかにした者たちのことである。“諸行は無常である”と見た……“生起する性質のものはすべて、消滅する性質のものである”と見た者、知った者、量った者、吟味した者、明白にした者、明らかにした者たちのことである。“寂静に達した（アビニッブター）”とは、貪（むさぼり）を滅したゆえに寂静（ニッブータ）であり、瞋（いかり）を滅したゆえに寂静であり、痴（おろかさ）を滅したゆえに寂静であり、怒り、怨恨……一切の不善なる行が、鎮まり、静まり、止息し、焼き尽くされ、滅し、去り、平穏になったがゆえに、安らかな者、静まった者、極めて静まった者、寂静に達した者、平穏になった者のことである。――これが“現法において寂静に達した”という句の意味である。

อุปสนฺตา จ เต สทาติ. อุปสนฺตาติ ราคสฺส อุปสมิตตฺตา นิพฺพาปิตตฺตา อุปสนฺตา…เป… โทสสฺส… โมหสฺส… โกธสฺส… อุปนาหสฺส…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา นิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา วิคตตฺตา ปฏิปฺปสทฺธตฺตา สนฺตา อุปสนฺตา วูปสนฺตา นิพฺพุตา ปฏิปฺปสฺสทฺธาติ อุปสนฺตา. เตติ อรหนฺโต ขีณาสวา. สทาติ สทา สพฺพกาลํ นิจฺจกาลํ ธุวกาลํ สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ โปงฺขานุโปงฺขํ อุทกูมิกชาตํ อวีจิสนฺตติสหิตํ ผสฺสิตํ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ ปุริมยามํ มชฺฌิมยามํ ปจฺฉิมยามํ กาเฬ ชุณฺเห วสฺเส เหมนฺเต คิมฺเห ปุริเม วโยขนฺเธ มชฺฌิเม วโยขนฺเธ ปจฺฉิเม วโยขนฺเธติ – อุปสนฺตา จ เต สทา.

“彼らは常に静まり、”という句について。“静まった”とは、貪欲が鎮まり、滅せられたことによるものであり、……中略……怒り、愚痴、憤怒、恨み……中略……すべての不善の行（サンカーラ）が静まり、鎮まり、特に鎮まり、焼尽し、滅し、離れ、止滅したことによって、静まり、特に静まり、滅し、止滅した者たちのことである。“彼ら”とは、漏尽した阿羅漢たちのことである。“常に”とは、常に、あらゆる時に、永遠に、絶え間なく、連続して、中断なく、次から次へと、波のうねりのように、間断なく、食前、食後、初夜、中夜、後夜、黒月、白月、雨期、冬、夏、若年期、中年期、晩年期においてということであり、これが“彼らは常に静まり、”の意味である。

ติณฺณา โลเก วิสตฺติกนฺติ วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา…เป… วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา. โลเกติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเก. ติณฺณา โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก เวสา วิสตฺติกา โลเก เวตํ วิสตฺติกํ ติณฺณา อุตฺติณฺณา นิตฺถิณฺณา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ – ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ. เตนาห ภควา –

“世の毒執（渇愛）を越えた”について。渇愛は“毒執（ヴィサッティカー）”と呼ばれる。貪欲、強い貪欲……中略……貪欲、不善の根である。“毒執”とはいかなる意味で毒執なのか。……中略……広がり（ヴィサター）、蔓延している（ヴィッタター）から毒執という。“世において”とは、悪趣の世界において……中略……十二処の世において。“世の毒執を越えた”とは、世においてその渇愛を、あるいはその毒執を、越え、渡り、脱し、超越したということである。ゆえに世尊は次のように仰った。

‘‘เอตทญฺญาย [Pg.130] เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

อุปสนฺตา จ เต สทา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

“これを知って、念いあり、現法（この世）において完全に滅した人々、彼らは常に静まり、世の毒執を越えている。”

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

詩句の終わりに際して……中略……“尊師、世尊は私の師であり、私は弟子であります”と（ヘーマカは）申し上げた。

เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส อฏฺฐโม.

ヘーマカ少年の問いの解説、第八。

๙. โตเทยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

9. トーデッヤ少年の問いの解説。

๕๗.

57.

ยสฺมึ กามา น วสนฺติ, [อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส.

尊者トーデッヤが問うた。“いかなる人において諸々の欲が住せず、渇愛が存在せず、疑いを乗り越えた者、その人の解脱はいかなるものでしょうか。”

ยสฺมึ กามา น วสนฺตีติ ยสฺมึ กามา น วสนฺติ น สํวสนฺติ น อาวสนฺติ น ปริวสนฺตีติ – ยสฺมึ กามา น วสนฺติ. อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. โตเทยฺโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย.

“諸々の欲が住せず”とは、その人において五欲が住せず、共生せず、止住せず、居座らないということである。これが“諸々の欲が住せず”の意味である。“尊者トーデッヤが（言った）”とは、“イッティ”は句の結合であり……“アーヤズマー（尊者）”は親愛の言葉であり……“トーデッヤ”とはそのバラモンの名である。

ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชตีติ ตณฺหา ยสฺส นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ.

“渇愛が存在せず”とは、渇愛がなく、存在せず、見出されず、知恵の火によって焼き尽くされているということである。これが“渇愛が存在せず”の意味である。

กถํกถา จ โย ติณฺโณติ กถํกถา จ โย ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – กถํกถา จ โย ติณฺโณ.

“疑いを乗り越えた者”とは、疑い（カタンカタ）を乗り越え、渡り、脱し、超越した者のことである。

วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโสติ วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส กึสณฺฐิโต กึปกาโร กึปฏิภาโค อิจฺฉิตพฺโพติ วิโมกฺขํ ปุจฺฉตีติ – วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“その人の解脱はいかなるものか”とは、その人の解脱はいかなる姿か、いかなる種類か、何に似ているのかを問うている。ゆえに、そのバラモンは次のように言った。

‘‘ยสฺมึ กามา น วสนฺติ, [อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส’’ติ.

“いかなる人において諸々の欲が住せず、渇愛が存在せず、疑いを乗り越えた者、その人の解脱はいかなるものでしょうか。”

๕๘.

58.

ยสฺมึ [Pg.131] กามา น วสนฺติ, [โตเทยฺยาติ ภควา]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร.

世尊は答えられた。“トーデッヤよ、いかなる人において諸々の欲が住せず、渇愛が存在せず、疑いを乗り越えた者、その人の解脱にこれ以上のものはない（彼は完全に解脱している）。”

ยสฺมึ กามา น วสนฺตีติ. ยสฺมินฺติ ยสฺมึ ปุคฺคเล อรหนฺเต ขีณาสเว. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. ยสฺมึ กามา น วสนฺตีติ ยสฺมึ กามา น วสนฺติ น สํวสนฺติ น อาวสนฺติ น ปริวสนฺตีติ – ยสฺมึ กามา น วสนฺติ.

“諸々の欲が住せず”について。“いかなる人に”とは、漏尽した阿羅漢において。“諸々の欲”とは、要約すれば二つの欲、すなわち物の欲（境遇欲）と煩悩の欲である。……これらを物の欲と呼び、……これらを煩悩の欲と呼ぶ。“諸々の欲が住せず”とは、その阿羅漢において欲が住せず、共生せず、止住せず、居座らないことである。

โตเทยฺยาติ ภควาติ. โตเทยฺยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โตเทยฺยาติ ภควา.

“トーデッヤよ、と世尊は（仰った）”とは、世尊がそのバラモンを名で呼ばれたことである。“世尊”とは尊敬を表す言葉である。

ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชตีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ยสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชตีติ ตณฺหา ยสฺส นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ, ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ.

“渇愛が存在せず”について。“渇愛”とは、色の渇愛、声の渇愛、香の渇愛、味の渇愛、触の渇愛、法の渇愛である。“その人に”とは、漏尽した阿羅漢に。“渇愛が存在せず”とは、渇愛がなく、存在せず、見出されず、断じられ、絶たれ、静まり、止滅し、再び生じることがなく、知恵の火で焼き尽くされていることである。

กถํกถา จ โย ติณฺโณติ กถํกถา วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. ทุกฺเข กงฺขา…เป… ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข. โยติ โย โส อรหํ ขีณาสโว. กถํกถา จ โย ติณฺโณติ กถํกถา จ โย ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – กถํกถา จ โย ติณฺโณ.

“疑いを乗り越えた者”について。“疑い”はカタンカタと呼ばれる。苦諦に対する疑い……心の震え、心の惑いである。“人”とは、漏尽した阿羅漢のことである。“疑いを乗り越えた”とは、疑いを越え、渡り、脱し、超越したことである。

วิโมกฺโข ตสฺส นาปโรติ นตฺถิ ตสฺส อปโร วิโมกฺโข. เยน วิโมกฺเขน วิมุจฺเจยฺย วิมุตฺโต โส. กตํ ตสฺส วิโมกฺเขน กรณียนฺติ – วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร. เตนาห ภควา –

“その人の解脱にこれ以上のものはない”とは、彼にとってこれ以外の解脱は存在しないということである。その解脱によって解放されるべき、すでに解放された者である。彼にとって、解脱によってなされるべきことは完了している。ゆえに世尊は次のように仰った。

‘‘ยสฺมึ กามา น วสนฺติ, [โตเทยฺยาติ ภควา]ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ;

กถํกถา จ โย ติณฺโณ, วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร’’ติ.

“いかなる人において諸々の欲が住せず、渇愛が存在せず、疑いを乗り越えた者、その人の解脱にこれ以上のものはない。”

๕๙.

59.

นิราสโส [Pg.132] โส อุท อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี;

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ, ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขุ.

“その人は期待がないのでしょうか、それとも期待しているのでしょうか。彼は智慧ある者でしょうか、それとも智慧で妄想する者でしょうか。釈迦族の方よ、私がいかにしてその聖者を知ることができるか、あまねく見る目を持つ方よ、それを私に説き明かしてください。”

นิราสโส โส อุท อาสสาโนติ นิตฺตณฺโห โส, อุทาหุ สตณฺโห รูเป อาสีสติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… กุลํ… คณํ… อาวาสํ… ลาภํ… ยสํ… ปสํสํ… สุขํ… จีวรํ… ปิณฺฑปาตํ… เสนาสนํ… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ… กามธาตุํ … รูปธาตุํ… อรูปธาตุํ… กามภวํ… รูปภวํ… อรูปภวํ… สญฺญาภวํ… อสญฺญาภวํ… เนวสญฺญานาสญฺญาภวํ… เอกโวการภวํ… จตุโวการภวํ… ปญฺจโวการภวํ… อตีตํ… อนาคตํ… ปจฺจุปฺปนฺนํ… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม อาสีสติ สาทิยติ ปตฺเถติ ปิเหติ อภิชปฺปตีติ – นิราสโส โส อุท อาสสาโน.

“彼は渇愛がないのか、それとも渇愛があるのか（nirāsaso so uda āsasāno）”という言葉について。彼は渇愛（taṇhā）を離れているのか、あるいは渇愛を持って、色（形あるもの）、声、香、味、触れるもの、家系、集団、住居、利得、名声、賞賛、楽、衣、托鉢の食、座臥、病気への供養となる薬、欲界、色界、無色界、欲の生存、色の生存、無色の生存、想（知覚）のある生存、想のない生存、非想非非想の生存、一蘊の生存、四蘊の生存、五蘊の生存、過去、未来、現在、あるいは見て聞き、覚え、知り得た諸々の法に対して、望み、喜び、願い、慕い、渇望しているのか。これが“彼は渇愛がないのか、それとも渇愛があるのか”という言葉の意味である。

ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปีติ. ปญฺญาณวา โสติ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. อุท ปญฺญกปฺปีติ อุทาหุ อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา มิจฺฉาญาเณน วา ตณฺหากปฺปํ วา ทิฏฺฐิกปฺปํ วา กปฺเปติ ชเนติ สญฺชเนติ นิพฺพตฺเตติ อภินิพฺพตฺเตตีติ – ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี.

“彼は知恵ある者か、それとも（知恵によって）妄想を構える者か（paññāṇavā so uda paññakappī）”という言葉について。“彼は知恵ある者か”とは、賢者、知恵ある者、賢明な者、智者、明察ある者、聡明な者であるかということである。“（知恵によって）妄想を構える者か”とは、あるいは八等至（八定）の知によって、あるいは五神通の知によって、あるいは邪知によって、渇愛の構想（taṇhākappa）や見解の構想（diṭṭhikappa）を構え、生じさせ、作り出し、発生させ、特筆して生じさせるのか。これが“彼は知恵ある者か、それとも（知恵によって）妄想を構える者か”の意味である。

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญนฺติ. สกฺกาติ สกฺโก ภควา. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก. อถ วา, อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฏฺฐานธนํ สมฺมปฺปธานธนํ อิทฺธิปาทธนํ อินฺทฺริยธนํ พลธนํ โพชฺฌงฺคธนํ มคฺคธนํ ผลธนํ นิพฺพานธนนฺติ. เตหิ อเนกวิเธหิ ธนรตเนหิ อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. อถ วา, ปหุ วิสวี อลมตฺโต สูโร วีโร วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโก. มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญนฺติ สกฺก ยถาหํ มุนึ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิวิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยนฺติ – มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ.

“サッカ（釈迦尊）よ、私がどのようにして聖者（muni）を知ることができるか（muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññanti）”という言葉について。“サッカ”とは、世尊が釈迦族から出家されたがゆえにサッカと呼ばれる。あるいは、富める者、大いなる財を持つ者、財産家であるためにもサッカと呼ばれる。彼にはこれらの財、すなわち信財、戒財、慚財、愧財、聞財、捨財、慧財、四念処財、四正勤財、四神足財、五根財、五力財、七覚支財、八聖道財、果財、涅槃財がある。これら多種多様な財の宝によって富み、大いなる財を持ち、財産家であるためにもサッカと呼ばれる。あるいは、有能で、影響力があり、十分な力があり、勇猛で、英雄的で、勇敢で、恐れず、驚かず、怖気づかず、逃げ隠れせず、恐怖と驚愕を捨て去り、身の毛のよだつことのない者であるためにもサッカと呼ばれる。“サッカよ、私がどのようにして聖者を知ることができるか”とは、サッカよ、私がどのようにして聖者を、知り、完全に理解し、判別し、看破し、証得できるかということである。これが“サッカよ、私がどのようにして聖者を知ることができるか”の意味である。

ตํ [Pg.133] เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขูติ. ตนฺติ ยํ ปุจฺฉามิ ยํ ยาจามิ ยํ อชฺเฌสามิ ยํ ปสาเทมิ. วิยาจิกฺขาติ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. สมนฺตจกฺขูติ สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ…เป… ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ – ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขุ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“あまねく見る眼を持つ方よ、それを私に説明してください（taṃ me viyācikkha samantacakkhūti）”という言葉について。“それを”とは、私が問い、請い、求め、信仰しているそのことを。“説明してください”とは、告げ、示し、教え、確立し、開き、分別し、明らかにし、公開してくださいということである。“あまねく見る眼を持つ方”とは、一切知智（sabbaññutañāṇa）のことである。ゆえに如来は“あまねく見る眼を持つ方”と呼ばれる。これが“あまねく見る眼を持つ方よ、それを私に説明してください”の意味である。それゆえ、そのバラモンはこう言った。

‘‘นิราสโส โส อุท อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี;

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ, ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขู’’ติ.

“彼は渇愛がないのか、それとも渇愛があるのか。彼は知恵ある者か、それとも（知恵によって）妄想を構える者か。サッカよ、私がどのようにして聖者を知ることができるか、あまねく見る眼を持つ方よ、それを私に説明してください。”

๖๐.

60.

นิราสโส โส น จ อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี;

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ.

“彼は渇愛がなく、渇愛を抱くこともない。彼は知恵があるが、（知恵によって）妄想を構えることはない。トーデッヤよ、このようにして聖者を知れ。彼は無一物（akiñcana）であり、欲の生存に執着していない。”

นิราสโส โส น จ อาสสาโนติ นิตฺตณฺโห โส. น โส สตณฺโห รูเป นาสีสติ. สทฺเท…เป… คนฺเธ… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม นาสีสติ น อิจฺฉติ น สาทิยติ น ปตฺเถติ น ปิเหติ นาภิชปฺปตีติ – นิราสโส โส น จ อาสสาโน.

“彼は渇愛がなく、渇愛を抱くこともない”とは、彼には渇愛がないということである。彼は色に対して望みを持つ渇愛ある者ではない。声、香、味、触、見て聞き、覚え、知り得た諸々の法に対して、望まず、欲せず、喜ばず、願わず、慕わず、渇望しない。これが“彼は渇愛がなく、渇愛を抱くこともない”の意味である。

ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปีติ. ปญฺญาณวาติ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. น จ ปญฺญกปฺปีติ อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา มิจฺฉาญาเณน วา ตณฺหากปฺปํ วา น กปฺเปติ ทิฏฺฐิกปฺปํ วา น กปฺเปติ น ชเนติ น สญฺชเนติ น นิพฺพตฺเตติ นาภินิพฺพตฺเตตีติ – ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี.

“彼は知恵があるが、（知恵によって）妄想を構えることはない”について。“知恵がある”とは、賢者、知恵ある者、賢明な者、智者、明察ある者、聡明な者であるということである。“（知恵によって）妄想を構えることはない”とは、八等至の知や五神通の知、あるいは邪知によって、渇愛の構想を構えず、見解の構想を構えず、生じさせず、作り出さず、発生させず、特筆して生じさせないということである。これが“彼は知恵があるが、（知恵によって）妄想を構えることはない”の意味である。

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชานาติ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชานาติ โตเทยฺย, เอวํ มุนึ ชาน ปฏิชาน ปฏิวิชาน ปฏิวิชฺฌาติ – เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน.

“トーデッヤよ、このようにして聖者を知れ”について。“聖者（muni）”とは、知恵（ñāṇa）を聖性（mona）と呼ぶ。執着の網を超えた者が聖者である。“トーデッヤよ、このようにして聖者を知れ”とは、トーデッヤよ、このように聖者を、知り、完全に理解し、判別し、証得せよということである。これが“トーデッヤよ、このようにして聖者を知れ”の意味である。

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ. อกิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ. ยสฺเสตานิ กิญฺจนานิ [Pg.134] ปหีนานิ สมุจฺฉินฺนานิ วูปสนฺตานิ ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ อภพฺพุปฺปตฺติกานิ ญาณคฺคินา ทฑฺฒานิ, โส วุจฺจติ อกิญฺจโน. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. ภวาติ ทฺเว ภวา – กมฺมภโว จ ปฏิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโว…เป… อยํ ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว.

“無一物であり、欲の生存に執着していない”について。“無一物（akiñcana）”とは、貪欲という障害、瞋恚という障害、愚痴という障害、慢心という障害、見解という障害、煩悩という障害、悪行という障害のことである。これらの障害を捨て去り、断ち切り、静め、鎮め、再び生じないようにし、知恵の火で焼き尽くした者を“無一物”と呼ぶ。“欲”とは、要約すれば、資具欲（vatthukāma）と煩悩欲（kilesakāma）の二種である。これらが資具欲と呼ばれ、これらが煩悩欲と呼ばれる。“生存（bhava）”とは、業生（kammabhava）と、再誕を伴う再生（punabbhava）の二種である。これが再誕を伴う再生である。

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ อกิญฺจนํ ปุคฺคลํ กาเม จ ภเว จ อสตฺตํ อลคฺคํ อลคฺคิตํ อปลิพุทฺธํ นิกฺขนฺตํ นิสฺสฏํ วิปฺปมุตฺตํ วิสญฺญุตฺตํ วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรนฺตนฺติ – อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ. เตนาห ภควา –

“無一物であり、欲の生存に執着していない”とは、欲と生存において、執着せず、付着せず、縛られず、脱し、離れ、解き放たれ、束縛から離れ、境界を排した心で住んでいる無一物の人のことである。これが“無一物であり、欲の生存に執着していない”の意味である。それゆえ、世尊はこう仰った。

‘‘นิราสโส โส น จ อาสสาโน, ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี;

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ.

“彼は渇愛がなく、渇愛を抱くこともない。彼は知恵があるが、（知恵によって）妄想を構えることはない。トーデッヤよ、このようにして聖者を知れ。彼は無一物であり、欲の生存に執着していない。”

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

詩句の終わりと共に、彼は“世尊は私の師であり、私は弟子であります”と申し上げた。

โตเทยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส นวโม.

トーデッヤ学童の質問の解説（第九）が完了した。

๑๐. กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

10. カッパ学童の質問の解説。

๖๑.

61.

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [อิจฺจายสฺมา กปฺโป]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส;

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ, ยถายิทํ นาปรํ สิยา.

（尊者カッパが言った）“甚だ恐ろしい大洪水が発生し、その只中に留まっている者たち、老いと死に圧倒されている者たちに、尊き方よ、島（拠り所）を説いてください。老死というこの苦しみが二度と起こらないような、そのような島を私に説き示してください。”

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตนฺติ สโร วุจฺจติ สํสาโร อาคมนํ คมนํ คมนาคมนํ กาลํ คติ ภวาภโว จุติ จ อุปปตฺติ จ นิพฺพตฺติ จ เภโท จ ชาติ จ ชรา จ มรณญฺจ. สํสารสฺส ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ; มชฺเฌว สํสาเร สตฺตา ฐิตา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตา.

“池（あるいは流れ）の真ん中に留まる者たち”という句において、池とは輪廻（サンサーラ）のことを言います。それは来ること、去ること、往来すること、死（時）、五つの趣（ガティ）、大小の生存、死、再生、出現、崩壊、誕生、老い、そして死のことです。輪廻の初めの端（始点）は知られず、後の端（終点）も知られません。輪廻のただ中にあって、衆生は留まり、定着し、執着し、近づき、耽溺し、没入しているのです。

กถํ [Pg.135] สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ? เอตฺตกา ชาติโย วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกา ชาติโกฏิโย วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ, เหวํ นตฺถิ. เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ.

どのように輪廻の初めの端（始点）は知られないのでしょうか。“これほど多くの出生の間、輪廻は回り、それ以上は回らない”ということはありません。このように輪廻の始点は知られないのです。“百の出生の間、輪廻は回り、それ以上は回らない”ということはありません。このように輪廻の始点は知られないのです。“千の出生の間...”“十万の出生の間...”“一千万（一コーティ）の出生の間...”“十億（百コーティ）の出生の間...”“百億（千コーティ）の出生の間...”“一兆（十万コーティ）の出生の間、輪廻は回り、それ以上は回らない”ということはありません。このように輪廻の始点は知られないのです。

เอตฺตกานิ วสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกา วสฺสโกฏิโย วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ.

“これほど多くの年の間、輪廻は回り、それ以上は回らない”ということはありません。このように輪廻の始点は知られないのです。“百年の間...”“千年の間...”“十万年の間...”“一千万年の間...”“十億年の間...”“百億年の間...”“一兆年の間、輪廻は回り、それ以上は回らない”ということはありません。このように輪廻の始点は知られないのです。

เอตฺตกานิ กปฺปานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปสตานิ วฏฺฏํ [Pg.136] วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกา กปฺปโกฏิโย วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสตานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติ, ตโต ปรํ น วตฺตตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ.

“これほど多くの劫（カッパ）の間、輪廻は回り、それ以上は回らない”ということはありません。このように輪廻の始点は知られないのです。“百劫の間...”“千劫の間...”“十万劫の間...”“一千万劫の間...”“十億劫の間...”“百億劫の間...”“一兆劫の間、輪廻は回り、それ以上は回らない”ということはありません。このように輪廻の始点は知られないのです。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อนมตคฺโคยํ, ภิกฺขเว, สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. เอวํ ทีฆรตฺตํ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตํ ติพฺพํ ปจฺจนุภูตํ พฺยสนํ ปจฺจนุภูตํ, กฏสี วฑฺฒิตา. ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, อลเมว สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทิตุํ อลํ วิรชฺชิตุํ อลํ วิมุจฺจิตุ’’นฺติ. เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ.

世尊によってこのように説かれました。“比丘たちよ、この輪廻（サンサーラ）は始まりが知られないものである。無明に覆われ、渇愛に縛られた衆生が、（生から生へと）走り、転々とする中で、その初めの端（始点）は知られない。比丘たちよ、このように長い間、汝らは苦しみを経験し、激痛を経験し、災厄を経験し、墓地を増大させてきた（死を積み重ねてきた）。比丘たちよ、それゆえ、すべての諸行に対して、厭離（いと離れる）し、離欲し、解脱するのに十分すぎるほど（の時間が過ぎた）のである”と。このように、輪廻の始点は知られないのです。

กถํ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ? เอตฺตกา ชาติโย วฏฺฏํ วตฺติสฺสติ, ตโต ปรํ น วตฺติสฺสตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอตฺตกานิ ชาติสตานิ, เอตฺตกานิ ชาติสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ ชาติสตสหสฺสานิ, เอตฺตกา ชาติโกฏิโย, เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสตานิ, เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ ชาติโกฏิสตสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ วสฺสานิ, เอตฺตกานิ วสฺสสตานิ, เอตฺตกานิ วสฺสสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ, เอตฺตกา วสฺสโกฏิโย, เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสตานิ, เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ วสฺสโกฏิสตสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ กปฺปานิ, เอตฺตกานิ กปฺปสตานิ, เอตฺตกานิ กปฺปสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ กปฺปสตสหสฺสานิ, เอตฺตกา กปฺปโกฏิโย, เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสตานิ[Pg.137], เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสหสฺสานิ, เอตฺตกานิ กปฺปโกฏิสตสหสฺสานิ วฏฺฏํ วตฺติสฺสติ, ตโต ปรํ น วตฺติสฺสตีติ เหวํ นตฺถิ, เอวมฺปิ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอวมฺปิ สํสารสฺส ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, มชฺเฌว สํสาเร สตฺตา ฐิตา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ. อิจฺจายสฺมา กปฺโปติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. กปฺโปติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา กปฺโป.

“どのように輪廻の後端（最後）は知られないのでしょうか。これだけの生涯にわたって輪廻が続き、その後は続かないということはありません。このように輪廻の後端は知られないのです。これほど数多くの百の生涯、千の生涯、十万の生涯、一千万の生涯、十億の生涯、千億の生涯、一兆の生涯、あるいはこれほど多くの年数、百年、千年、十万年、一千万年、十億年、千億年、一兆年、あるいはこれほど多くの劫（カルパ）、百劫、千劫、十万劫、一千万劫、十億劫、千億劫、一兆劫にわたって輪廻が続き、その後は続かないということはありません。このように輪廻の後端は知られないのです。同様に、輪廻の前端（始まり）も知られず、後端も知られません。ただ輪廻の中間にあって、衆生はとどまり、執着し、依存し、没頭し、専念しているのです。ーーこれを‘中間においてとどまっている者たちの’と言います。尊者カッパとは、接続語であり、尊者とは親愛の言葉であり、カッパとはその婆羅門の名であり、呼びかけです。ーーこれが尊者カッパです。”

โอเฆ ชาเต มหพฺภเยติ กาโมเฆ ภโวเฆ ทิฏฺโฐเฆ อวิชฺโชเฆ ชาเต สญฺชาเต นิพฺพตฺเต อภินิพฺพตฺเต ปาตุภูเต. มหพฺภเยติ ชาติภเย ชราภเย พฺยาธิภเย มรณภเยติ – โอเฆ ชาเต มหพฺภเย.

“‘激流が生じ、大きな恐怖がある時’とは、欲の激流（欲暴流）、存在の激流（有暴流）、見解の激流（見暴流）、無明の激流（無明暴流）が生じ、現れ、生起した時のことです。‘大きな恐怖’とは、誕生の恐怖、老いの恐怖、病の恐怖、死の恐怖のことです。ーーこれが‘激流が生じ、大きな恐怖がある時’の意味です。”

ชรามจฺจุปเรตานนฺติ ชราย ผุฏฺฐานํ ปเรตานํ สโมหิตานํ สมนฺนาคตานํ. มจฺจุนา ผุฏฺฐานํ ปเรตานํ สโมหิตานํ สมนฺนาคตานํ, ชาติยา อนุคตานํ ชราย อนุสฏานํ พฺยาธินา อภิภูตานํ มรเณน อพฺภาหตานํ อตาณานํ อเลณานํ อสรณานํ อสรณีภูตานนฺติ – ชรามจฺจุปเรตานํ.

“‘老いと死に圧倒された者たちに’とは、老いに触れられ、圧倒され、結びついた者たちのことです。死に触れられ、圧倒され、結びついた者たちのことであり、誕生に従い、老いに覆われ、病に負け、死に打たれ、守る者もなく、避難所もなく、頼るべきものもなく、救いのない状態にある者たちのことです。ーーこれが‘老いと死に圧倒された者たちに’の意味です。”

ทีปํ ปพฺรูหิ มาริสาติ ทีปํ ตาณํ เลณํ สรณํ คตึ ปรายนํ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. มาริสาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ – ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส.

“‘島（中洲）を説いてください、尊い方よ’とは、保護、避難所、拠り所、帰着点、究極の目的である‘島’（涅槃）を説き、示し、教え、確立し、明らかにし、分別し、平易にし、宣言してくださいという意味です。‘マーリサ（尊い方よ）’とは親愛の言葉、尊敬の言葉であり、敬意と尊重を込めた呼びかけです。ーーこれが‘島を説いてください、尊い方よ’の意味です。”

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหีติ. ตฺวนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. ทีปมกฺขาหีติ ทีปํ ตาณํ เลณํ สรณํ คตึ ปรายนํ อกฺขาหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ.

“‘そして、私に島を告げてください’において、‘あなた’とは世尊を指します。‘島を告げてください’とは、保護、避難所、拠り所、帰着点、究極の目的である‘島’を告げ、示し、教え、確立し、明らかにし、分別し、平易にし、宣言してくださいという意味です。ーーこれが‘そして、私に島を告げてください’の意味です。”

ยถายิทํ นาปรํ สิยาติ ยถยิทํ ทุกฺขํ อิเธว นิรุชฺเฌยฺย วูปสเมยฺย อตฺถํ คจฺเฉยฺย ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺย ปุนปฏิสนฺธิกํ ทุกฺขํ น นิพฺพตฺเตยฺย, กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา กามภเว วา รูปภเว วา [Pg.138] อรูปภเว วา สญฺญาภเว วา อสญฺญาภเว วา เนวสญฺญานาสญฺญาภเว วา เอกโวการภเว วา จตุโวการภเว วา ปญฺจโวการภเว วา ปุนคติยา วา อุปปตฺติยา วา ปฏิสนฺธิยา วา ภเว วา สํสาเร วา วฏฺเฏ วา น ชเนยฺย น สญฺชเนยฺย น นิพฺพตฺเตยฺย นาภินิพฺพตฺเตยฺย. อิเธว นิรุชฺเฌยฺย วูปสเมยฺย อตฺถํ คจฺเฉยฺย ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺยาติ – ยถายิทํ นาปรํ สิยา. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“‘これが二度と起こらないように’とは、この苦しみ（生老病死など）が、まさにここで滅し、静まり、消え去り、止滅し、再び再生の苦しみが現れないようにということです。欲界、色界、無色界、あるいは欲有、色有、無色有、想有、無想有、非想非非想有、一蘊有、四蘊有、五蘊有において、再び来世、出生、結生、存在、輪廻、流転が生じず、現れず、生起しないようにすることです。まさにここで滅し、静まり、消え去り、止滅すること。ーーこれが‘これが二度と起こらないように’の意味です。それゆえ、その婆羅門は次のように言いました。”

‘‘มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [อิจฺจายสฺมา กปฺโป]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส;

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ, ยถายิทํ นาปรํ สิยา’’ติ.

“‘（輪廻という）流れの中間にあり、激流が生じて大きな恐怖があり、老いと死に圧倒されている者たちのために、島を説いてください、尊い方よ。そして私に島を告げてください、これが二度と起こらないように’と（尊者カッパは問いました）。”

๖๒.

62.

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [กปฺปาติ ภควา]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต.

“‘（輪廻という）流れの中間にあり、激流が生じて大きな恐怖があり、老いと死に圧倒されている者たちのために、カッパよ、汝のために島を私は説こう’と、世尊は仰いました。”

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตนฺติ สโร วุจฺจติ สํสาโร อาคมนํ คมนํ คมนาคมนํ กาลํ คติ ภวาภโว, จุติ จ อุปปตฺติ จ นิพฺพตฺติ จ เภโท จ ชาติ จ ชรา จ มรณญฺจ. สํสารสฺส ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ. มชฺเฌว สํสาเร สตฺตา ฐิตา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตา.

“‘流れの中間に立っている’において、‘流れ’とは輪廻（サンサーラ）のことであり、来ること、行くこと、往来、時、運命、生死、没しては生まれること、出現、崩壊、誕生、老い、死のことです。輪廻の前端（始まり）は知られず、後端（終わり）も知られません。衆生はただ輪廻の中間にあって、とどまり、執着し、依存し、没頭し、専念しているのです。”

กถํ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ…เป… เอวํ สํสารสฺส ปุริมา โกฏิ น ปญฺญายติ. กถํ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ…เป… เอวํ สํสารสฺส ปจฺฉิมา โกฏิ น ปญฺญายติ. เอวํ สํสารสฺส ปุริมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ, ปจฺฉิมาปิ โกฏิ น ปญฺญายติ. มชฺเฌว สํสาเร สตฺตา ฐิตา ปติฏฺฐิตา อลฺลีนา อุปคตา อชฺโฌสิตา อธิมุตฺตาติ – มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ. กปฺปาติ ภควาติ. กปฺปาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – กปฺปาติ ภควา.

“どのように輪廻の前端は知られないのか…（中略）…このように輪廻の前端は知られません。どのように輪廻の後端は知られないのか…（中略）…このように輪廻の後端は知られません。このように輪廻の前端も知られず、後端も知られません。衆生はただ輪廻の中間にあって、とどまり、執着し、依存し、没頭し、専念しているのです。これが‘流れの中間に立っている’の意味です。‘カッパよ、世尊は’とは、世尊がその婆羅門を名前で呼ばれたということです。‘世尊’とは敬意を表す尊称であり、現証された呼称、すなわち‘世尊’のことです。”

โอเฆ ชาเต มหพฺภเยติ กาโมเฆ ภโวเฆ ทิฏฺโฐเฆ อวิชฺโชเฆ ชาเต สญฺชาเต นิพฺพตฺเต อภินิพฺพตฺเต ปาตุภูเต. มหพฺภเยติ ชาติภเย ชราภเย พฺยาธิภเย มรณภเยติ – โอเฆ ชาเต มหพฺภเย.

“‘激流が生じ、大きな恐怖がある時’とは、欲の激流、存在の激流、見解の激流、無明の激流が生じ、現れ、生起した時のことです。‘大きな恐怖’とは、誕生の恐怖、老いの恐怖、病の恐怖、死の恐怖のことです。ーーこれが‘激流が生じ、大きな恐怖がある時’の意味です。”

ชรามจฺจุปเรตานนฺติ [Pg.139] ชราย ผุฏฺฐานํ ปเรตานํ สโมหิตานํ สมนฺนาคตานํ, มจฺจุนา ผุฏฺฐานํ ปเรตานํ สโมหิตานํ สมนฺนาคตานํ ชาติยา อนุคตานํ ชราย อนุสฏานํ พฺยาธินา อภิภูตานํ มรเณน อพฺภาหตานํ อตาณานํ อเลณานํ อสรณานํ อสรณีภูตานนฺติ – ชรามจฺจุปเรตานํ.

“老いと死に圧倒された者たち”とは、老いに触れられ、圧倒され、集められ、具足し、死に触れられ、圧倒され、集められ、具足し、生に従い、老いに覆われ、病に征服され、死に打ち負かされ、守るものなく、隠れ家なく、拠り所なく、拠り所なき者となった者たちのことである。

ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เตติ ทีปํ ตาณํ เลณํ สรณํ คตึ ปรายนํ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต. เตนาห ภควา –

“カッパよ、あなたに島を説こう”とは、保護であり、隠れ家であり、拠り所であり、行く末であり、帰趨である島（涅槃）を、私は語り、教え、示し、確立し、明らかにし、分別し、明白にし、開示するということである。それゆえに世尊は言われた。

‘‘มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ, [กปฺปาติ ภควา]โอเฆ ชาเต มหพฺภเย;

ชรามจฺจุปเรตานํ, ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต’’ติ.

“世の中の流れの中に留まり、恐ろしい恐怖である激流が生じている時、老いと死に圧倒されている者たちのために、カッパよ、私はあなたに島（拠り所）を説こう”と。

๖๓.

63.

อกิญฺจนํ อนาทานํ, เอตํ ทีปํ อนาปรํ;

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ, ชรามจฺจุปริกฺขยํ.

“何ものも所有せず、執着することのない、この他に超えるもののない島、それを私は老いと死の尽滅である‘涅槃’と呼ぶ。”

อกิญฺจนํ อนาทานนฺติ. กิญฺจนนฺติ – ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ; กิญฺจนปฺปหานํ กิญฺจนวูปสมํ กิญฺจนปฏินิสฺสคฺคํ กิญฺจนปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อกิญฺจนํ. อนาทานนฺติ อาทานํ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. อาทานปฺปหานํ อาทานวูปสมํ อาทานปฏินิสฺสคฺคํ อาทานปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อกิญฺจนํ อนาทานํ.

“何ものも所有せず、執着することのない”について。“所有（障礙、kiñcana）”とは、貪欲の障礙、瞋恚の障礙、愚痴の障礙、慢心の障礙、邪見の障礙、煩悩の障礙、悪行の障礙である。障礙を捨て、障礙を静め、障礙を放棄し、障礙を止滅させた、不死であり涅槃であるものを“無所有（akiñcana）”という。“無執着（anādāna）”について、“執着（ādāna）”とは渇愛を指す。貪欲、強い貪欲、……（中略）……、貪愛、不善根のことである。渇愛を捨て、渇愛を静め、渇愛を放棄し、渇愛を止滅させた、不死であり涅槃であるものを“無所有にして無執着”という。

เอตํ ทีปํ อนาปรนฺติ เอตํ ทีปํ ตาณํ เลณํ สรณํ คติ ปรายนํ. อนาปรนฺติ ตมฺหา ปโร อญฺโญ ทีโป นตฺถิ. อถ โข โส เอวํ ทีโป อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ วิเสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จาติ – เอตํ ทีปํ อนาปรํ.

“この他に超えるもののない島”とは、この島は保護であり、隠れ家であり、拠り所であり、行く末であり、帰趨である。“他に超えるものがない”とは、それより優れた他の島が存在しないということである。実に、その島こそが最高であり、卓越しており、殊勝であり、首座であり、至上であり、最勝である。“この他に超えるもののない島”とはこのことである。

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมีติ วานํ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. วานปฺปหานํ วานวูปสมํ วานปฏินิสฺสคฺคํ วานปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานํ. อิตีติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิตีติ. พฺรูมีติ [Pg.140] พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ.

“それを涅槃と呼ぶ”について、“織りなすもの（vāna）”とは渇愛を指す。貪欲、強い貪欲、……（中略）……、貪愛、不善根のことである。渇愛（vāna）の除去、渇愛の静止、渇愛の放棄、渇愛の止滅、不死、それが涅槃（ni-bbāna）である。“iti”とは、語の連結、語の結合、句の充足、音節の調和、表現の滑らかさ、語順のことである。“brūmi（私は呼ぶ）”とは、私は語り、教え、示し、確立し、明らかにし、分別し、明白にし、開示するということである。これが“それを涅槃と呼ぶ”の意味である。

ชรามจฺจุปริกฺขยนฺติ ชรามรณสฺส ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ชรามจฺจุปริกฺขยํ. เตนาห ภควา –

“老いと死の尽滅”とは、老死を捨て、静め、放棄し、止滅させた、不死である涅槃のことである。それゆえに世尊は言われた。

‘‘อกิญฺจนํ อนาทานํ, เอตํ ทีปํ อนาปรํ;

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ, ชรามจฺจุปริกฺขย’’นฺติ.

“何ものも所有せず、執着することのない、この他に超えるもののない島、それを私は老いと死の尽滅である‘涅槃’と呼ぶ。”

๖๔.

64.

เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

น เต มารวสานุคา, น เต มารสฺส ปทฺธคู .

“このことを知って、念（おも）いを保ち、現世において煩悩を滅した人々は、悪魔の支配に従うことなく、悪魔の従僕（しもべ）となることもない。”

เอตทญฺญาย เย สตาติ. เอตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อญฺญายาติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. เยติ อรหนฺโต ขีณาสวา. สตาติ จตูหิ การเณหิ สตา – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺตา สตา…เป… เต วุจฺจนฺติ สตาติ – เอตทญฺญาย เย สตา.

“このことを知って、念いを保つ人々”について。“このこと”とは不死なる涅槃のことである。それは一切の諸行の静止、一切の執着（依拠）の放棄、渇愛の尽滅、離欲、滅尽、涅槃である。“知って（aññāya）”とは、理解し、考量し、吟味し、判別し、明らかにすることである。“一切の諸行は無常である”……（中略）……“すべて生じる性質のものは、すべて滅する性質のものである”と理解し、考量し、吟味し、判別し、明らかにすることである。“人々”とは、諸々の漏（けがれ）を尽くした阿羅漢たちのことである。“念いを保つ（satā）”とは、四つの理由によって念いを保つことである。すなわち、身において身随観（四念処）を修習することによって念いを保つ……（中略）……。それゆえに、彼らは“念いを保つ人々”と呼ばれる。これが“このことを知って、念いを保つ人々”の意味である。

ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตาติ. ทิฏฺฐธมฺมาติ ทิฏฺฐธมฺมา ญาตธมฺมา ตุลิตธมฺมา ตีริตธมฺมา วิภูตธมฺมา วิภาวิตธมฺมา. อภินิพฺพุตาติ ราคสฺส นิพฺพาปิตตฺตา นิพฺพุตา, โทสสฺส…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา นิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา สนฺตา อุปสนฺตา วูปสนฺตา นิพฺพุตา ปฏิปฺปสฺสทฺธาติ – ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา.

“現世において煩悩を滅した”について。“現世において（diṭṭhadhamma）”とは、法を見、法を知り、法を量り、法を吟味し、法を顕現し、法を修習したことである。“煩悩を滅した（abhinibbutā）”とは、貪欲を滅したゆえに寂静であり、瞋恚を……（中略）……、一切の不善の形成作用（行）が静まり、鎮まり、止滅し、焼き尽くされ、滅せられ、止息したことによって、静まり、鎮まり、止滅し、滅せられ、止息した者のことである。これが“現世において煩悩を滅した”の意味である。

น เต มารวสานุคาติ. มาโรติ โย โส มาโร กณฺโห อธิปติ อนฺตคู นมุจิ ปมตฺตพนฺธุ. น เต มารวสานุคาติ น เต มารสฺส วเส วตฺตนฺติ, นาปิ มาโร เตสุ วสํ วตฺเตติ. เต มารญฺจ มารปกฺขญฺจ มารปาสญฺจ มารพฬิสญฺจ มารามิสญฺจ มารวิสยญฺจ มารนิวาสญฺจ มารโคจรญฺจ มารพนฺธนญฺจ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺตีติ – น เต มารวสานุคา.

“彼らは悪魔の支配に従わない”について。“悪魔（マーラ）”とは、暗黒の者、支配者、終焉をもたらす者、ナムチ（悪魔の別名）、放逸なる者の友のことである。“彼らは悪魔の支配に従わない”とは、彼らが悪魔の意のままになることがなく、また悪魔が彼らに対して支配を及ぼすこともできないということである。彼らは悪魔、悪魔の軍勢、悪魔の罠、悪魔の釣り針、悪魔の餌、悪魔の領域、悪魔の住処、悪魔の境域、悪魔の束縛を、打ち負かし、克服し、圧倒し、尽きさせ、踏みつぶして歩み、住し、威儀を保ち、行い、守り、養い、生きていく。これが“彼らは悪魔の支配に従わない”の意味である。

น [Pg.141] เต มารสฺส ปทฺธคูติ น เต มารสฺส ปทฺธา ปทฺธจรา ปริจาริกา สิยา; พุทฺธสฺส เต ภควโต ปทฺธา ปทฺธจรา ปริจาริกา สิยาติ – น เต มารสฺส ปทฺธคู. เตนาห ภควา –

“彼らは悪魔の従僕ではない”とは、彼らは悪魔の僕（しもべ）や従者や給仕者ではなく、世尊である仏陀の僕や従者や給仕者であるということである。これが“彼らは悪魔の従僕ではない”の意味である。それゆえに世尊は言われた。

‘‘เอตทญฺญาย เย สตา, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

น เต มารวสานุคา, น เต มารสฺส ปทฺธคู’’ติ.

“このことを知って、念いを保ち、現世において煩悩を滅した人々は、悪魔の支配に従うことなく、悪魔の従僕となることもない。”

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

詩（ガーター）が終わると同時に……（中略）……“世尊よ、あなたは私の師であり、私はあなたの弟子です”と。

กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ทสโม.

第十、カッパ青年質問解説。

๑๑. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

11. ジャトゥカンニ青年質問解説。

๖๕.

65.

สุตฺวานหํ วีร อกามกามึ, [อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ]โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ;

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต, ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตํ.

“勇者にして、欲を欲しない方（仏陀）のことを聞き、（私は）激流を越えた、無欲な方に問うために参りました。生まれながらの眼（一切知智）を持つ方よ、寂静の境地（涅槃）を説いてください。世尊よ、そのことを、ありのままに私に説いてください”と、尊者ジャトゥカンニは問うた。

สุตฺวานหํ วีร อกามกามินฺติ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคเหตฺวา อุปธาเรตฺวา อุปลกฺขยิตฺวา. อิติปิ โส ภควา อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควาติ – สุตฺวานหํ. วีราติ วีโร ภควา. วีริยวาติ วีโร, ปหูติ วีโร, วิสวีติ วีโร, อลมตฺโตติ วีโร, สูโรติ วีโร, วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติ วีโร.

“我は勇者の如き無欲の人なる（世尊のことを）聞けり”における“聞けり（sutvā）”とは、聞き、受持し、考察し、銘記することを指す。“かの世尊は応供であり…（中略）…仏、世尊なり”と聞くことである。“勇者（vīra）”とは、世尊が勇気あり、精進を備え、強大であり、威力的であり、目的を達するに十分であり、勇敢であり、果敢であり、恐れなく、驚愕せず、怯えず、逃げ去らず、恐怖や戦慄を捨て去り、身の毛のよだつことのない方であることを意味する。

วิรโต อิธ สพฺพปาปเกหิ, นิรยทุกฺขํ อติจฺจ วีริยวา โส;

โส วีริยวา ปธานวา, วีโร ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตาติ.

ここ（現世）においてあらゆる悪業を離れ、地獄の苦しみを越えて精進ある者、その精進あり勤勉なる者を、かくあるがゆえに“勇者”と呼ぶ。

สุตฺวานหํ วีร. อกามกามินฺติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. พุทฺธสฺส ภควโต วตฺถุกามา ปริญฺญาตา, กิเลสกามา ปหีนา. วตฺถุกามานํ ปริญฺญาตตฺตา กิเลสกามานํ ปหีนตฺตา [Pg.142] ภควา น กาเม กาเมติ, น กาเม ปตฺเถติ, น กาเม ปิเหติ, น กาเม อภิชปฺปติ. เย กาเม กาเมนฺติ, กาเม ปตฺเถนฺติ, กาเม ปิเหนฺติ, กาเม อภิชปฺปนฺติ, เต กามกามิโน ราคราคิโน สญฺญาสญฺญิโน. ภควา น กาเม กาเมติ, น กาเม ปตฺเถติ, น กาเม ปิเหติ, น กาเม อภิชปฺปติ. ตสฺมา พุทฺโธ อกาโม นิกฺกาโม จตฺตกาโม วนฺตกาโม มุตฺตกาโม ปหีนกาโม ปฏินิสฺสฏฺฐกาโม วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรตีติ – สุตฺวานหํ วีร อมกามกามึ.

“我は勇者の如き、欲を欲せざる方について聞けり”における“欲（kāma）”とは、要約すれば、物質的欲と煩悩的欲の二種である。（中略）これらを物質的欲といい、（中略）これらを煩悩的欲という。仏、世尊は物質的欲を遍知し、煩悩的欲を断じられた。物質的欲を遍知し、煩悩的欲を断じたがゆえに、世尊は諸々の欲を望まず、欲を求めず、欲を愛さず、欲に耽溺されない。欲を望み、欲を求め、欲を愛し、欲に耽溺する者たち、彼らを“欲を欲する者”、貪欲ある者、想（想念）ある者という。世尊は諸々の欲を望まず、求めず、愛さず、耽溺されない。ゆえに、仏は無欲であり、離欲であり、欲を捨て、欲を吐き出し、欲から解き放たれ、欲を断ち、欲を抛棄し、貪欲を離れ、貪欲が過ぎ去り、貪欲を捨て、貪欲を吐き出し、貪欲から解き放たれ、貪欲を断ち、貪欲を抛棄し、飢え（渇愛）なく、寂滅し、清涼となり、安楽を享受し、梵のごとき自己をもって住される。これが“我は勇者の如き無欲の人なる（世尊のことを）聞けり”の意味である。

อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณีติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ อายสฺมาติ. ชตุกณฺณีติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โคตฺตํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโรติ – อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ.

“尊者ジャトゥカンニーは、このように（問うた）”における“このように（iccā）”とは、語の連結であり、前後の文脈に従うものである。“尊者（āyasmā）”とは、愛語であり、敬意と尊敬を込めた呼称である。“ジャトゥカンニー”とは、そのバラモンの姓、呼称、名称、施設、通称である。

โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมนฺติ. โอฆาติคนฺติ โอฆาติคํ โอฆํ อติกฺกนฺตํ สมติกฺกนฺตํ วีติวตฺตนฺติ – โอฆาติคํ. ปุฏฺฐุนฺติ ปุฏฺฐุํ ปุจฺฉิตุํ ยาจิตุํ อชฺเฌสิตุํ ปสาเทตุํ. อกามมาคมนฺติ อกามํ ปุฏฺฐุํ นิกฺกามํ จตฺตกามํ วนฺตกามํ มุตฺตกามํ ปหีนกามํ ปฏินิสฺสฏฺฐกามํ วีตราคํ วิคตราคํ จตฺตราคํ วนฺตราคํ มุตฺตราคํ ปหีนราคํ ปฏินิสฺสฏฺฐราคํ อาคมฺหา อาคตมฺหา อุปาคตมฺหา สมฺปตฺตมฺหา ตยา สทฺธึ สมาคตมฺหาติ – โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ.

“瀑流を越えた方に問い奉らんと、無欲の方のもとに参りたり”における“瀑流を越えた方（oghātiga）”とは、瀑流を（四つの道によって）越え、超克し、通過した方のことである。“問い奉らん（puṭṭhu）”とは、問い、願い、勧請し、清信するためである。“無欲の方のもとに参りたり（akāmamāgamaṃ）”とは、無欲であり、離欲であり、欲を捨て、欲を吐き出し、欲から解き放たれ、欲を断ち、欲を抛棄し、貪欲を離れ、貪欲を捨て、貪欲を断じた世尊に問うために、我らは来たり、近づき、至り、あなたのもとに参集したということである。

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺตาติ. สนฺตีติ เอเกน อากาเรน สนฺติปิ สนฺติปทมฺปิ ตํเยว อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘สนฺตเมตํ ปทํ, ปณีตเมตํ ปทํ, ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ. อถาปเรนากาเรน เย ธมฺมา สนฺตาธิคมาย สนฺติผุสนาย สนฺติสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตนฺติ, เสยฺยถิทํ – จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย [Pg.143] อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค – อิเม วุจฺจนฺติ สนฺติปทา. สนฺติปทํ ตาณปทํ เลณปทํ สรณปทํ อภยปทํ อจฺจุตปทํ อมตปทํ นิพฺพานปทํ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. สหชเนตฺตาติ เนตฺตํ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. พุทฺธสฺส ภควโต เนตฺตญฺจ ชินภาโว จ โพธิยา มูเล อปุพฺพํ อจริมํ เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปนฺโน, ตสฺมา พุทฺโธ สหชเนตฺโตติ – สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต.

“生来の眼を持つ方よ、寂静の境地を説きたまえ”における“寂静（santi）”とは、一義的には、不死、涅槃であり、あらゆる形成されたものの静止、あらゆる執着の抛棄、渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃のことである。世尊はこのように説かれた。“これは寂静であり、これは勝妙である。すなわち、あらゆる行の静止、あらゆる依の抛棄、渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃である”と。また別の意味では、寂静の到達、寂静の体得、寂静の証得に資する諸々の法、すなわち四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖八支道、これらを“寂静の境地”という。寂静の境地、保護の境地、避難の境地、帰依の境地、無畏の境地、不変の境地、不死の境地、涅槃の境地を、説き、教え、示し、確立し、開示し、分別し、明白にし、顕わしたまえ。“生来の眼を持つ者（sahajanetta）”における“眼（netta）”とは、一切知智のことである。仏、世尊において、その眼（一切知智）と勝者の状態は、菩提樹の根元において前後なく、一瞬のうちに生じた。ゆえに、仏は生来の眼を持つ者と呼ばれる。

ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ ยถาตจฺฉํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ…เป… ปกาเสหีติ – ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“世尊よ、我に真実を説きたまえ”における“真実（yathātaccha）”とは、不死なる涅槃（中略）滅、涅槃を指す。“世尊（bhagavā）”とは、敬意を表す呼称であり（中略）現証された施設である。“我に説きたまえ（brūhi me）”とは、我に説き、教え（中略）顕わしたまえという意味である。それゆえ、そのバラモンは次のように言った。

‘‘สุตฺวานหํ วีร อกามกามึ, [อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ]โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ;

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต, ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมต’’นฺติ.

“我は勇者の如き無欲の人なる（世尊のことを）聞き、尊者ジャトゥカンニーは言った、瀑流を越えた方に問い奉らんと、無欲の方のもとに参りたり。生来の眼を持つ方よ、寂静の境地を説きたまえ。世尊よ、我に真実を説きたまえ”と。

๖๖.

66.

ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ, อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสา;

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺโญ, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ.

“世尊は実に諸々の欲に打ち勝ちて住したもう。威光ある太陽がその輝きをもって大地を圧倒して運行するが如くに。広大なる智慧を持つ方よ、少なき智慧しか持たぬ我に、この世において生と老を捨てるための法を説きたまえ。我はその法を知らんと欲す”と。

ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยตีติ. ภควาติ คารวาธิวจนํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. ภควา วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา กิเลสกาเม ปหาย อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ.

“世尊は実に諸々の欲に打ち勝ちて住したもう”における“世尊（bhagavā）”とは、敬意を表す呼称であり（中略）現証された施設である。“欲（kāma）”とは、要約すれば、物質的欲と煩悩的欲の二種である。（中略）これらを物質的欲といい、（中略）これらを煩悩的欲という。世尊は、物質的欲を遍知し、煩悩的欲を捨て、打ち勝ち、制圧し、凌駕し、克服して、歩み、住し、運行し、振る舞い、守り、養い、生き永らえておられる。

อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสาติ อาทิจฺโจ วุจฺจติ สูริโย. ปถวี วุจฺจติ ชคตี. ยถา สูริโย เตชี เตเชน สมนฺนาคโต ปถวึ [Pg.144] อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา สนฺตาปยิตฺวา สพฺพํ อากาสคตํ ตมคตํ อภิวิหจฺจ อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกํ ทสฺสยิตฺวา อากาเส อนฺตลิกฺเข คคนปเถ คจฺฉติ, เอวเมว ภควา ญาณเตชี ญาณเตเชน สมนฺนาคโต สพฺพํ อภิสงฺขารสมุทยํ…เป… กิเลสตมํ อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา ญาณาโลกํ ทสฺเสตฺวา วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา กิเลสกาเม ปหาย อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสา.

“太陽がその輝きによって大地を（圧倒するように）”の句において。太陽（ādicco）は日（sūriyo）と言われる。大地（pathavī）は世界（jagatī）と言われる。光輝ある太陽がその輝き（teja）を備えて大地を圧倒し、打ち勝ち、覆い尽くし、窮め尽くし、熱し、空にあるあらゆる闇を打ち払い、暗黒を追い払って光明を示し、空（ākāse）の虚空（antalikkhe）の天路（gaganapathe）を行くように、その通りに、世尊は智慧の光輝を備え、智慧の光輝をもって、すべての行の集起（abhisaṅkhārasamudaya）……（中略）……煩悩の闇、無明の暗黒を追い払い、智慧の光明を示し、欲の対象（vatthukāme）を遍知し、煩悩としての欲（kilesakāme）を捨てて圧倒し、打ち勝ち、覆い尽くし、窮め尽くし、踏みひしいで歩み、住し、身をこなし、送り、守り、養い、存続される。これが“太陽がその輝きによって大地を（圧倒するように）”の句の意である。

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺโญติ อหมสฺมิ ปริตฺตปญฺโญ โอมกปญฺโญ ลามกปญฺโญ ฉตุกฺกปญฺโญ. ตฺวมฺปิ มหาปญฺโญ ปุถุปญฺโญ หาสปญฺโญ ชวนปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ. ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตติ – ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺโญ.

“智慧の乏しい私に、広大な智慧ある方よ”とは、私は智慧が乏しく（parittapañño）、劣った智慧、卑しい智慧、わずかな智慧の者である。あなた（世尊）は、大いなる智慧、広大な智慧、歓喜ある智慧、速い智慧、鋭い智慧、洞察する智慧をお持ちである。大地（pathavī）は“広大（bhūri）”と言われる。世尊はその大地に等しい、広大で広汎な智慧を備えておられるということ。これが“智慧の乏しい私に、広大な智慧ある方よ”の句の意である。

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญนฺติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน…เป… นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหิ. ยมหํ วิชญฺญนฺติ ยมหํ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยํ อธิคจฺเฉยฺยํ ผสฺเสยฺยํ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ – อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ.

“私が知り得るような法を説いてください”という句において。法（dhamma）とは、初めも良く、中間も良く、終わりも良く、意味と表現（sātthaṃ sabyañjanaṃ）を備え、完全に充足し、清浄な聖なる行い（brahmacariya）であり、四念処……（中略）……および涅槃と涅槃に至る道（paṭipada）のことである。（それを）説き、教え、示し、確立し、開き、分かち、明らかにし、公開してください。“私が知り得るような”とは、私が知り、理解し、判別し、覚知し、通達し、到達し、触れ、悟ることができるような（法を）、ということ。これが“私が知り得るような法を説いてください”の句の意である。

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ อิเธว ชาติชราย มรณสฺส ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“ここ（現世）における生と老の抛棄を”とは、まさにここ（この生）において、生と老と死の抛棄、静止、捨離、止息、不死である涅槃のことである。これが“ここにおける生と老の抛棄を”の句の意である。それゆえ、その婆羅門（ジャトゥカンニ）は次のように言った。

‘‘ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ, อาทิจฺโจว ปถวึ เตชี เตชสา;

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺโญ, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหาน’’นฺติ.

“世尊は実に諸々の欲を圧倒して行かれます。太陽がその輝きによって大地を（圧倒する）ように。智慧の乏しい私に、広大な智慧ある方よ、私がここにおける生と老を抛棄するために知り得るような法を説いてください”と。

๖๗.

67.

กาเมสุ [Pg.145] วินย เคธํ, [ชตุกณฺณีติ ภควา]เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา, มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนํ.

“諸々の欲における執着を除け。（ジャトゥカンニよ、と世尊は言われた）出離を安穏なものと見て。執着されたもの、あるいは捨て去るべきものについて、あなたに何の障害もあってはならない”

กาเมสุ วินย เคธนฺติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. เคธนฺติ เคโธ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. กาเมสุ วินย เคธนฺติ กาเมสุ เคธํ วินย ปฏิวินย ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – กาเมสุ วินย เคธํ. ชตุกณฺณีติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ โคตฺเตน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – ชตุกณฺณีติ ภควา.

“諸々の欲における執着を除け”という句において。欲（kāma）とは要約すれば二つの欲、すなわち欲の対象（vatthukāmā）と煩悩としての欲（kilesakāmā）である……（中略）……これらが欲の対象と言われる……（中略）……これらが煩悩としての欲と言われる。執着（gedha）とは、渇愛（taṇhā）のことである。すなわち貪欲（rāga）、強欲（sārāgo）……（中略）……貪婪（abhijjhā）、貪り（lobho）、不善根である。“諸々の欲における執着を除け”とは、欲における執着を除き、取り除き、捨て、払い、失わせ、消滅に至らせよということ。これが“諸々の欲における執着を除け”の句の意である。“ジャトゥカンニよ”とは、世尊がその婆羅門を氏族の名（gotta）で呼んでおられるのである。“世尊（bhagavā）”とは、敬意を表す名称である……（中略）……これは、悟りによって得られた名称である。

เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโตติ. เนกฺขมฺมนฺติ สมฺมาปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ สีเลสุ ปริปูรการิตํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตํ โภชเน มตฺตญฺญุตํ ชาคริยานุโยคํ สติสมฺปชญฺญํ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺเค อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ เขมโต ตาณโต เลณโต สรณโต สรณีภูตโต อภยโต อจฺจุตโต อมตโต นิพฺพานโต ทฏฺฐุํ ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต.

“出離を安穏なものと見て”について。出離（nekkhamma）とは、正しき実践、順応する実践、逆らわない実践、有益な実践、法にかなった法の実践、戒における円満、諸根における守護、食事における知足、不眠の修行、正念正智、四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖なる八支聖道、および涅槃と涅槃に至る道のことである。（それらを）安穏（khema）、守護（tāṇa）、避難所（leṇa）、帰依所（saraṇa）、恐怖のないこと（abhaya）、不変（accuta）、不死（amata）、涅槃として見て、観察し、考量し、吟味し、明らかにし、明白にすること。これが“出離を安穏なものと見て”の句の意である。

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วาติ. อุคฺคหิตนฺติ ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน คหิตํ ปรามฏฺฐํ อภินิวิฏฺฐํ อชฺโฌสิตํ อธิมุตฺตํ. นิรตฺตํ วาติ นิรตฺตํ วา มุญฺจิตพฺพํ วิชหิตพฺพํ วิโนทิตพฺพํ พฺยนฺตีกาตพฺพํ อนภาวํ คเมตพฺพนฺติ – อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา.

“執着されたもの、あるいは捨て去るべきもの”について。“執着されたもの（uggahita）”とは、渇愛の力によって、あるいは見解（邪見）の力によって把持され、執着され、固執され、耽溺され、確信されたものである。“捨て去るべきもの（niratta）”とは、放されるべきもの、捨て去られるべきもの、払われるべきもの、失わせるべきもの、消滅に至らされるべきもの、すなわち内なる十二処などのことである。これが“執着されたもの、あるいは捨て去るべきもの”の句の意である。

มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนนฺติ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ. อิทํ กิญฺจนํ ตุยฺหํ มา วิชฺชิตฺถ มา ปวิชฺชิตฺถ มา สํวิชฺชิตฺถ ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนํ. เตนาห ภควา –

“あなたに何の障害もあってはならない”とは、貪欲という障害（kiñcana）、瞋恚という障害、愚痴という障害、慢心という障害、見解という障害、煩悩という障害、悪行という障害のことである。これらの障害があなたに生じてはならない、存在してはならない、現れてはならない。それ（障害）を捨て、払い、失わせ、消滅に至らせよということ。これが“あなたに何の障害もあってはならない”の句の意である。それゆえ、世尊は次のように言われた。

‘‘กาเมสุ [Pg.146] วินย เคธํ, [ชตุกณฺณีติ ภควา]เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา, มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจน’’นฺติ.

“諸々の欲における執着を除け。（ジャトゥカンニよ、と世尊は言われた）出離を安穏なものと見て。執着されたもの、あるいは捨て去るべきものについて、あなたに何の障害もあってはならない”

๖๘.

68.

ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ, ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ;

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ, อุปสนฺโต จริสฺสสิ.

“過去にあるものを（執着から）干上がらせよ。未来に、あなたに何の障害もあってはならない。もし中間（現在）においても（五蘊を）執着しないならば、あなたは静まり、歩むであろう”

ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหีติ อตีเต สงฺขาเร อารพฺภ เย กิเลสา อุปฺปชฺเชยฺยุํ เต กิเลเส โสเสหิ วิโสเสหิ สุกฺขาเปหิ วิสุกฺขาเปหิ อพีชํ กโรหิ ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – เอวมฺปิ ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ. อถ วา, เย อตีตา กมฺมาภิสงฺขารา อวิปกฺกวิปากา เต กมฺมาภิสงฺขาเร โสเสหิ วิโสเสหิ สุกฺขาเปหิ วิสุกฺขาเปหิ อพีชํ กโรหิ ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – เอวมฺปิ ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ.

“以前にあったものを枯らしてしまえ”とは、過去の諸行を縁として生じうる煩悩を、枯らし、涸らし、乾燥させ、干上がらせ、種（原因）をなくし、捨て去り、排斥し、消滅させ、再び生じないようにせよ、ということである。あるいは、過去に造られた未だ報いをもたらしていない業の諸行を、枯らし、涸らし、乾燥させ、干上がらせ、種をなくし、捨て去り、排斥し、消滅させ、再び生じないようにせよ、ということである。このように“以前にあったものを枯らしてしまえ”という句は解釈される。

ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนนฺติ ปจฺฉา วุจฺจติ อนาคเต สงฺขาเร อารพฺภ ราคกิญฺจนํ โทสกิญฺจนํ โมหกิญฺจนํ มานกิญฺจนํ ทิฏฺฐิกิญฺจนํ กิเลสกิญฺจนํ ทุจฺจริตกิญฺจนํ. อิทํ กิญฺจนํ ตุยฺหํ มา อหุ มา อโหสิ มา ชเนสิ มา สญฺชเนสิ มาภินิพฺพตฺเตสิ ปชห วิโนเทหิ พฺยนฺตีกโรหิ อนภาวํ คเมหีติ – ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ.

“後にお前の障害があってはならない”の“後”とは未来のことを言い、未来の諸行を縁として生じる貪欲の障害、瞋恚の障害、愚痴の障害、慢心の障害、邪見の障害、煩悩の障害、悪行の障害のことである。これらの障害を自分において“あらしめてはならない”“生じさせてはならない”“起こさせてはならない”“現れさせてはならない”。それらを捨て去り、排斥し、消滅させ、再び生じないようにせよ、ということである。これが“後にお前の障害があってはならない”という句の意味である。

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสีติ มชฺเฌ วุจฺจติ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. ปจฺจุปฺปนฺเน สงฺขาเร ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน น คเหสฺสสิ น ตณฺหิสฺสสิ น ปรามสิสฺสสิ น นนฺทิสฺสสิ นาภินนฺทิสฺสสิ น อชฺโฌสิสฺสสิ. อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหิสฺสสิ วิโนเทสฺสสิ พฺยนฺตีกริสฺสสิ อนภาวํ คเมสฺสสีติ – มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ.

“もし中間に（あるものを）執着しないならば”の“中間”とは、現在の色・受・想・行・識（五蘊）のことである。現在の諸行を、渇愛の力や邪見の力によって、捉えず、執着せず、固執せず、喜ばず、耽溺せず、とらわれないことである。歓喜、称揚、耽溺、把握、固執、執着を捨て去り、排斥し、消滅させ、再び生じないようにするであろう、ということである。これが“もし中間に執着しないならば”という句の意味である。

อุปสนฺโต จริสฺสสีติ ราคสฺส อุปสมิตตฺตา อุปสนฺโต จริสฺสสิ, โทสสฺส…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารานํ สนฺตตฺตา สมิตตฺตา อุปสมิตตฺตา วูปสมิตตฺตา นิชฺฌาตตฺตา นิพฺพุตตฺตา วิคตตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา สนฺโต อุปสนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต ปฏิปฺปสฺสทฺโธ จริสฺสสิ วิหริสฺสสิ อิริยิสฺสสิ [Pg.147] วตฺติสฺสสิ ปาเลสฺสสิ ยเปสฺสสิ ยาเปสฺสสีติ – อุปสนฺโต จริสฺสสิ. เตนาห ภควา –

“安らかに歩むであろう”とは、貪欲が静まったために安らかに歩むであろう。瞋恚が……（中略）……一切の不善なる業の諸行が、静まり、鎮静し、止滅し、滅し尽くし、焼き尽くされ、消え去り、遠離し、休息したために、静かに、安らかに、止滅し、休息して、歩み、住し、立ち居振る舞い、生活し、守り、養い、生存し続けるであろう、ということである。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ, ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ;

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ, อุปสนฺโต จริสฺสสี’’ติ.

“以前にあったものを枯らしてしまえ。後にお前の障害があってはならない。もし中間に執着しないならば、お前は安らかに歩むであろう”と。

๖๙.

69.

สพฺพโส นามรูปสฺมึ, วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ;

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ, เยหิ มจฺจุวสํ วเช.

“バラモンよ、名色に対してあらゆる点から貪欲を離れた者には、死の支配下へと向かわせる諸々の漏（煩悩）は存在しない。”

สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส พฺราหฺมณาติ. สพฺพโสติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ สพฺพโสติ. นามนฺติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ. เคโธ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส พฺราหฺมณาติ สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส วิคตเคธสฺส จตฺตเคธสฺส วนฺตเคธสฺส มุตฺตเคธสฺส ปหีนเคธสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐเคธสฺส วีตราคสฺส วิคตราคสฺส จตฺตราคสฺส วนฺตราคสฺส มุตฺตราคสฺส ปหีนราคสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐราคสฺสาติ – สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ.

“バラモンよ、名色に対してあらゆる点から貪欲を離れた者には”の句において。“あらゆる点から（sabbaso）”とは、すべてにおいて、すべての方法で、残らず、余すところなく、尽き果てたことを表す言葉である。“名（nāma）”とは、四つの無色の蘊（受・想・行・識）である。“色（rūpa）”とは、四大種と、四大種に基づいた諸の色である。“貪欲（gedha）”とは、渇愛のことである。すなわち貪、激貪……（中略）……貪欲、貪、不善根のことである。“バラモンよ、名色に対してあらゆる点から貪欲を離れた者には”とは、あらゆる点において名色に対する貪欲を離れ、去り、捨て、吐き出し、脱し、断ち、放棄した者、すなわち貪欲を離れ、去り、捨て、吐き出し、脱し、断ち、放棄した者のことである。これがその句の意味である。

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺตีติ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. อสฺสาติ อรหโต ขีณาสวสฺส. น วิชฺชนฺตีติ อิเม อาสวา ตสฺส นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ.

“彼に諸々の漏は存在しない”について。“漏（āsava）”とは、欲漏、有漏、見漏、無明漏の四つの漏である。“彼に（assā）”とは、漏を尽くした阿羅漢に、ということである。“存在しない”とは、これらの漏が彼にはなく、存在せず、見いだされず、断たれ、切り裂かれ、静まり、休息し、再び生じることがなく、智慧の火によって焼き尽くされたということである。これがその句の意味である。

เยหิ มจฺจุวสํ วเชติ เยหิ อาสเวหิ มจฺจุโน วา วสํ คจฺเฉยฺย, มรณสฺส วา วสํ คจฺเฉยฺย, มารปกฺขสฺส วา วสํ คจฺเฉยฺย; เต อาสวา ตสฺส นตฺถิ น สนฺติ น สํวิชฺชนฺติ นุปลพฺภนฺติ ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ – เยหิ มจฺจุวสํ วเช. เตนาห ภควา –

“それによって死の支配下へと向かう”とは、それらの漏によって死（魔）の支配、あるいは死の支配、あるいは魔の軍勢の支配に陥るであろうところの、それらの漏が、彼（阿羅漢）にはなく、存在せず、見いだされず、断たれ、切り裂かれ、静まり、休息し、再び生じることがなく、智慧の火によって焼き尽くされたということである。それゆえに世尊は仰せられた。

‘‘สพฺพโส นามรูปสฺมึ, วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ;

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ, เยหิ มจฺจุวสํ วเช’’ติ.

“バラモンよ、名色に対してあらゆる点から貪欲を離れた者には、死の支配下へと向かわせる諸々の漏は存在しない”と。

สห [Pg.148] คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

偈の終わりとともに……（中略）……“尊師よ、世尊は私の師です。私は弟子です”と申し上げた。

ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส เอกาทสโม.

第十一、ジャトゥカンニ学童の問いの解説、終わる。

๑๒. ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

12. バドラーヴダ学童の問いの解説。

๗๐.

70.

โอกญฺชหํ ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ, [อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ]นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ;

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ, สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต.

（尊者バドラーヴダが申し上げた）“執着を捨て、渇愛を断ち、動揺なく、歓喜を捨て、激流を渡り、解脱し、妄想を捨てた賢者を、私は仰ぎ奉ります。龍（偉大なる人）の言葉を聞いて、彼らはここから立ち去るでしょう”

โอกญฺชหํ ตณฺหจฺฉิทํ อเนชนฺติ. โอกญฺชหนฺติ รูปธาตุยา โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา เย อุปายุปาทานา เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา, เต พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ โอกญฺชโห. เวทนาธาตุยา…เป… สญฺญาธาตุยา… สงฺขารธาตุยา… วิญฺญาณธาตุยา โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา เย อุปายุปาทานา เจตโส อธิฏฺฐานาภินิเวสานุสยา, เต พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ โอกญฺชโห.

“執着を捨て、渇愛を断ち、動揺なき者”について。“執着を捨てた者（okañjaha）”とは、色界（色の要素）に対する欲、貪、喜、渇愛、あるいは執着・把握、心の固執・予断・随眠、それらを仏陀である世尊は断ち、根絶し、根を断たれたタラ樹の幹のようにし、滅ぼし、将来二度と生じないものとされた。それゆえ、仏陀は“執着を捨てた者”と呼ばれる。受界、想界、行界、識界に対する欲、貪、喜、渇愛、あるいは執着・把握、心の固執・予断・随眠、それらを仏陀である世尊は断ち、根絶し、根を断たれたタラ樹の幹のようにし、滅ぼし、将来二度と生じないものとされた。それゆえ、仏陀は“執着を捨てた者”と呼ばれる。

ตณฺหจฺฉิทนฺติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. สา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ฉินฺนา อุจฺฉินฺนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. ตสฺมา พุทฺโธ ตณฺหจฺฉิโท. อเนโชติ เอชา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค …เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา เอชา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อเนโช. เอชาย ปหีนตฺตา อเนโช ภควา ลาเภปิ น อิญฺชติ, อลาเภปิ น อิญฺชติ, ยเสปิ น อิญฺชติ, อยเสปิ น อิญฺชติ, ปสํสายปิ น อิญฺชติ, นินฺทายปิ น อิญฺชติ, สุเขปิ น อิญฺชติ, ทุกฺเขปิ น อิญฺชติ น จลติ น เวธติ น ปเวธติ น สมฺปเวธตีติ. ตสฺมา พุทฺโธ อเนโชติ [Pg.149] – โอกญฺชหํ ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ. อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ, ปิยวจนํ…เป… ภทฺราวุโธติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ.

“渇愛を断てる者（渇愛断者）”について。“渇愛（タンハー）”とは、色愛から法愛に至るまでの六種の渇愛のことです。世尊、覚者（ブッダ）はその渇愛を切り、根絶し、断ち切り、静め、止滅させ、もはや生じ得ないものとし、智慧の火で焼き尽くされました。それゆえ、ブッダは渇愛を断てる者と呼ばれます。“揺るぎなき者（不動者）”について、“揺らぎ（エージャ）”とは渇愛のことを言います。貪欲、強欲、…、貪欲、不善根である渇愛です。世尊、ブッダはその“揺らぎ”である渇愛を捨て去り、根を断ち、タラ樹の切り株のようにし、存在しないものとし、将来に二度と生じない性質のものとされました。それゆえ、ブッダは揺るぎなき者と呼ばれます。渇愛を捨て去ったがゆえに揺るぎない世尊は、利得があっても、利得がなくても揺らがず、名声があっても、名声がなくても揺らがず、称賛されても、誹謗されても揺らがず、幸福にあっても、苦悩にあっても揺らがず、動ぜず、震えず、激しく震えることもありません。それゆえ、ブッダは揺るぎなき者と呼ばれます。すなわち、“家（執着）を捨て、渇愛を断ち、揺るぎなき者”のことです。“尊者バドラーヴダがこのように言った”という句の“イッティ（このように）”は語の結合であり、“尊者”とは愛称であり、“バドラーヴダ”とはその婆羅門の名です。

นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตนฺติ นนฺที วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา นนฺที สา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ นนฺทิญฺชโห. โอฆติณฺณนฺติ ภควา กาโมฆํ ติณฺโณ ภโวฆํ ติณฺโณ ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ สพฺพสํสารปถํ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโต. โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ. วิมุตฺตนฺติ ภควโต ราคา จิตฺตํ มุตฺตํ วิมุตฺตํ สุวิมุตฺตํ, โทสา จิตฺตํ… โมหา จิตฺตํ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ จิตฺตํ มุตฺตํ วิมุตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ – นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ.

“歓喜を捨て、暴流を渡り、解脱した者”について。“歓喜（ナンディ）”とは渇愛のことです。貪欲、強欲、…、貪欲、不善根である渇愛です。世尊、ブッダはその“歓喜”である渇愛を捨て去り、根を断ち、タラ樹の切り株のようにし、存在しないものとし、将来に二度と生じない性質のものとされました。それゆえ、ブッダは歓喜を捨てた者（ナンディジャハ）と呼ばれます。“暴流を渡った者（オーガティンナ）”とは、世尊が欲の暴流、生の暴流、見解の暴流、無明の暴流を渡り、一切の輪廻の道を渡り、渡りきり、超え、完全に超え、通り過ぎたことを意味します。世尊は聖なる住まいに住み、修めるべき行いを修め終え、…、生と死の輪廻はなく、もはや再生することはありません。これが“歓喜を捨て、暴流を渡った者”の意味です。“解脱した者（ヴィムッタ）”とは、世尊の心が貪欲から放たれ、解脱し、完全に解脱し、瞋恚から、愚痴から、…、一切の不善の行法（行）から心が放たれ、解脱し、完全に解脱していることを意味します。

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธนฺติ. กปฺปาติ ทฺเว กปฺปา – ตณฺหากปฺโป จ ทิฏฺฐิกปฺโป จ…เป… อยํ ตณฺหากปฺโป…เป… อยํ ทิฏฺฐิกปฺโป. พุทฺธสฺส ภควโต ตณฺหากปฺโป ปหีโน ทิฏฺฐิกปฺโป ปฏินิสฺสฏฺโฐ. ตณฺหากปฺปสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิกปฺปสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา ตสฺมา พุทฺโธ กปฺปญฺชโห. อภิยาเจติ ยาจามิ อภิยาจามิ อชฺเฌสามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ ชปฺปามิ อภิชปฺปามิ. สุเมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา พุทฺโธ สุเมโธติ – กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ.

“妄想を捨てた、優れた智慧を持つ者に懇願します”について。“妄想（カッパ）”には、渇愛による妄想と見解による妄想の二つがあります。…、これが渇愛の妄想であり、…、これが見解の妄想です。世尊、ブッダにおいて渇愛の妄想は捨てられ、見解の妄想は放棄されています。渇愛の妄想を捨て、見解の妄想を放棄したがゆえに、ブッダは妄想を捨てた者と呼ばれます。“懇願する（アビヤーチェ）”とは、願い、請い、勧め、喜び、望み、慕い、語り、切に願うことです。“優れた智慧（スメーダ）”とは智慧のことです。知ること、…、無痴、択法、正見としての智慧です。世尊はこの智慧、聡明さを備え、具足し、到達し、体得されています。それゆえ、ブッダは優れた智慧を持つ者と呼ばれます。すなわち、“妄想を捨てた、優れた智慧を持つ者に懇願します”ということです。

สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโตติ. นาคสฺสาติ นาโค. ภควา อาคุํ น กโรตีติ นาโค, น คจฺฉตีติ นาโค, น อาคจฺฉตีติ นาโค…เป… เอวํ ภควา น คจฺฉตีติ นาโค. สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโตติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคเหตฺวา อุปธารยิตฺวา อุปลกฺขยิตฺวา อิโต อปนมิสฺสนฺติ วชิสฺสนฺติ ปกฺกมิสฺสนฺติ ทิสาวิทิสํ คมิสฺสนฺตีติ – สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“ナーガ（罪なき人）の教えを聞いて、人々はここから立ち去るでしょう”について。“ナーガ”とは世尊のことです。世尊は罪（アーグ）を犯さないがゆえにナーガと呼ばれ、不善へ行かないがゆえにナーガと呼ばれ、再び輪廻に来ないがゆえにナーガと呼ばれます。…、このように世尊は（悪道へ）行かないがゆえにナーガと呼ばれます。“ナーガの教えを聞いて、ここから立ち去るでしょう”とは、あなたの言葉、発言、説法、教誡、教示を、耳で聞き、受け取り、保ち、確認することで、人々はこの場所から立ち去り、去って行き、四方八方へと赴くであろうということです。それゆえ、その婆羅門は次のように言いました。

‘‘โอกญฺชหํ [Pg.150] ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ, [อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ]นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ;

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ, สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต’’ติ.

“（バドラーヴダ尊者が言った）執着を捨て、渇愛を断ち、揺るぎなく、歓喜を捨て、暴流を渡り、解脱された方、妄想を捨てた優れた智慧を持つ方に懇願します。ナーガ（罪なき人）の教えを聞いて、人々はここから立ち去るでしょう”

๗๑.

71.

นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา, ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา;

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม.

“諸々の地方から様々な人々が集まり、英雄（あなた）の言葉を熱望しています。彼らに向かって、どうか（法を）明快に説き明かしてください。まさに、あなたはこの法をありのままに知っておられるのですから”と、バドラーヴダ婆羅門は申し上げた。

นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตาติ. นานาชนาติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. ชนปเทหิ สงฺคตาติ องฺคา จ มคธา จ กลิงฺคา จ กาสิยา จ โกสลา จ วชฺชิยา จ มลฺลา จ เจติยมฺหา จ วํสา จ กุรุมฺหา จ ปญฺจาลา จ มจฺฉา จ สุรเสนา จ อสฺสกา จ อวนฺติยา จ โยนา จ กมฺโพชา จ. สงฺคตาติ สงฺคตา สมาคตา สโมหิตา สนฺนิปติตาติ – นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา.

“諸々の地方から様々な人々が集まり”について。“様々な人々”とは、刹帝利、婆羅門、居士、首陀羅、在家の者、出家した者、天人、人間たちのことです。“諸々の地方から集まった”とは、アンガ、マガダ、カリンガ、カーシー、コーサラ、ヴァッジ、マッラ、チェーティヤ、ヴァンサ、クル、パンチャーラ、マッチァ、スーラセーナ、アッサカ、アヴァンティ、ヨーナ、カンボージャといった国々から来た人々です。“集まった”とは、一堂に会し、集い、寄り集まり、集合したことを意味します。

ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานาติ. วีราติ วีโร. ภควา วีริยวาติ วีโร, ปหูติ วีโร, วิสวีติ วีโร, อลมตฺโตติ วีโร, วิคตโลมหํโสติปิ วีโร.

“英雄（あなた）の言葉を熱望しています”について。“英雄（ヴィーラ）”とは、世尊のことです。世尊は精進（ヴィーリヤ）を持つがゆえに英雄であり、能力（パフー）があるがゆえに英雄であり、熟達しているがゆえに英雄であり、十分に堪能であるがゆえに英雄であり、戦慄を離れているがゆえに英雄と呼ばれます。

วิรโต อิธ สพฺพปาปเกหิ, นิรยทุกฺขํ อติจฺจ วีริยวา โส;

โส วีริยวา ปธานวา, วีโร ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตาติ.

“この世において一切の悪を避け、地獄の苦しみを超えて精進する者。そのように精進し、励み、あるがままの徳を備えた者を英雄と呼ぶ”

ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานาติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ. อภิกงฺขมานาติ อภิกงฺขมานา อิจฺฉมานา สาทิยมานา ปตฺถยมานา ปิหยมานา อภิชปฺปมานาติ – ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา.

“英雄（あなた）の言葉を熱望しています”とは、あなたの言葉、発言、説法、教誡、教示を熱望しているということです。“熱望している（アビカンカマーナ）”とは、求め、望み、喜び、願い、慕い、切望していることを意味します。

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหีติ. เตสนฺติ เตสํ ขตฺติยานํ พฺราหฺมณานํ เวสฺสานํ สุทฺทานํ คหฏฺฐานํ ปพฺพชิตานํ เทวานํ มนุสฺสานํ. ตุวนฺติ ภควนฺตํ ภณติ. สาธุ วิยากโรหีติ สาธุ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ [Pg.151] ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ.

“彼らに対して、あなたは（法を）見事に説き明かしてください”という句において、“彼ら”とは、それら王族、バラモン、ヴァイシャ、シュードラ、在家者、出家者、天人、人間たちのことである。“あなた”とは、世尊に語りかけている。“見事に説き明かしてください”とは、見事に、教え、示し、確立し、開示し、分別し、明白にし、明らかにしてくださいということ、すなわち、彼らに対して、あなたは（法を）見事に説き明かしてくださいということである。

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโมติ ตถา หิ เต วิทิโต ตุลิโต ตีริโต วิภูโต วิภาวิโต เอส ธมฺโมติ – ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“実に、そのようにあなたはこの法を知っておられる”とは、実に、そのように（衆生に示しうるありさまで）、あなたはこの法を知り、計量し、精査し、現証し、開得された、すなわち、実にそのようにあなたはこの法を知っておられるということである。それゆえ、そのバラモン（バドラーヴダ）は次のように言った。

‘‘นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา, ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา;

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ, ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม’’ติ.

“諸々の地方から様々な人々が集まり、英雄（あなた）の言葉を待ち望んでいます。彼らに対して、あなたは（法を）見事に説き明かしてください。実に、そのようにあなたはこの法を知っておられるからです。”

๗๒.

72.

อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ, [ภทฺราวุธาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ, เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ.

“バドラーヴダよ、上（未来）においても、下（過去）においても、横あるいは中央（現在）においても、執着の原因となるあらゆる渇愛を取り除くべきである。なぜなら、世の中で人々が何かに執着するならば、まさにそれによって、死神（マーラ）は衆生に付きまとうからである”と世尊は仰った。

อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพนฺติ อาทานตณฺหํ วุจฺจติ รูปตณฺหา…เป… อาทานตณฺหาติ กึการณา วุจฺจติ อาทานตณฺหา? ตาย ตณฺหาย รูปํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… คตึ… อุปปตฺตึ… ปฏิสนฺธึ… ภวํ… สํสารํ… วฏฺฏํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ. ตํการณา วุจฺจติ อาทานตณฺหา. อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพนฺติ สพฺพํ อาทานตณฺหํ วินเยยฺย ปฏิวินเยยฺย ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตีกเรยฺย อนภาวํ คเมยฺยาติ – อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ. ภทฺราวุธาติ ภควาติ. ภทฺราวุธาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – ภทฺราวุธาติ ภควา.

“執着の原因となるあらゆる渇愛を取り除くべきである”という句において、“執着の渇愛”とは色（形あるもの）への渇愛などのことである。…中略… なぜ“執着の渇愛”と言われるのか。その渇愛によって、色（物質）を取り、執着し、握り、執らわれ、耽溺するからである。受、想、行、識、趣（五趣）、生、結生、存在（九有）、輪廻、輪転を、取り、執着し、握り、執らわれ、耽溺するからである。それゆえ“執着の渇愛”と言われる。“執着の原因となるあらゆる渇愛を取り除くべきである”とは、すべての執着の渇愛を除去し、完全に取り除き、捨て去り、排斥し、消滅させ、非存在に至らせるべきであるということ、すなわち、執着の渇愛をすべて取り除くべきであるということである。“バドラーヴダよ、と世尊は（仰った）”とは、世尊がそのバラモンを名前で呼んだのである。“世尊”とは、尊敬を表す呼称であり、……中略……自ら悟られた智による名称、それが“世尊”である。すなわち、バドラーヴダよ、と世尊は（仰った）。

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ. อุทฺธนฺติ อนาคตํ; อโธติ อตีตํ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนํ. อุทฺธนฺติ เทวโลโก; อโธติ นิรยโลโก; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ มนุสฺสโลโก. อถ วา, อุทฺธนฺติ กุสลา ธมฺมา; อโธติ อกุสลา ธมฺมา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อพฺยากตา ธมฺมา. อุทฺธนฺติ อรูปธาตุ; อโธติ กามธาตุ; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ รูปธาตุ. อุทฺธนฺติ สุขา เวทนา; อโธติ ทุกฺขา เวทนา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. อุทฺธนฺติ อุทฺธํ ปาทตลา; อโธติ [Pg.152] อโธ เกสมตฺถกา; ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เวมชฺเฌติ – อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ.

“上においても、下においても、横あるいは中央においても”について。“上”とは未来であり、“下”とは過去であり、“横あるいは中央”とは現在のことである。あるいは、“上”とは天界であり、“下”とは地獄界であり、“横あるいは中央”とは人間界のことである。あるいは、“上”とは善法であり、“下”とは不善法であり、“横あるいは中央”とは無記法のことである。あるいは、“上”とは無色界であり、“下”とは欲界であり、“横あるいは中央”とは色界のことである。あるいは、“上”とは楽受であり、“下”とは苦受であり、“横あるいは中央”とは不苦不楽受のことである。あるいは、“上”とは足の裏より上であり、“下”とは髪の生え際より下であり、“横あるいは中央”とはその中間（胴体）のことである。すなわち、上においても下においても、横あるいは中央においても、ということである。

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺตีติ ยํ ยํ รูปคตํ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ. โลกสฺมินฺติ อปายโลเก…เป… อายตนโลเกติ – ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ.

“世の中で人々が何かに執着するならば”とは、いかなる色（物質）、受、想、行、識に対しても、それを取り、執着し、握り、執らわれ、耽溺することである。“世の中で”とは、地獄などの世界において、……中略……あるいは十二処という世界において、ということ、すなわち、世の中で人々が何かに執着するならば、ということである。

เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุนฺติ เตเนว กมฺมาภิสงฺขารวเสน ปฏิสนฺธิโก ขนฺธมาโร ธาตุมาโร อายตนมาโร คติมาโร อุปปตฺติมาโร ปฏิสนฺธิมาโร ภวมาโร สํสารมาโร วฏฺฏมาโร อนฺเวติ อนุคจฺฉติ อนฺวายิโก โหติ. ชนฺตุนฺติ สตฺตํ ชนํ นรํ มาณวํ โปสํ ปุคฺคลํ ชีวํ ชาคุํ ชนฺตุํ อินฺทคุํ มนุชนฺติ – เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ. เตนาห ภควา –

“まさにそれによって、死神は衆生に付きまとう”とは、まさにその業の働き（行）の勢いによって、結生（再生）としての五蘊という魔（蘊魔）、界という魔、処という魔、趣という魔、生という魔、結生という魔、存在という魔、輪廻という魔、輪転という魔が、衆生を追い、付き従い、伴うということである。“衆生（jantu）”とは、有情、人々、人、人間、養育される者、個人、命あるもの、死から再生へ向かう者、成長するもの、感官をもって歩む者、人間などのことである。すなわち、まさにそれによって死神は衆生に付きまとうのである。それゆえ、世尊は次のように仰った。

‘‘อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ, [ภทฺราวุธาติ ภควา]อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ;

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ, เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุ’’นฺติ.

“バドラーヴダよ、上においても、下においても、横あるいは中央においても、執着の原因となるあらゆる渇愛を取り除くべきである。なぜなら、世の中で人々が何かに執着するならば、まさにそれによって、死神は衆生に付きまとうからである”。

๗๓.

73.

ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ, ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก;

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตํ.

それゆえ、知りつつ（執着の過失を）見て、この衆生が死の領域（輪廻）に繋ぎ止められ、執着の渇愛に囚われている全世界において、比丘は正念をもって、いかなるものにも執着してはならない、と世尊は仰った。

ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถาติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา, เอตํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน อาทานตณฺหายาติ – ตสฺมา. ปชานนฺติ ชานนฺโต ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ชานนฺโต ปชานนฺโต อาชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต. น อุปาทิเยถาติ รูปํ นาทิเยยฺย น อุปาทิเยยฺย น คณฺเหยฺย น ปรามเสยฺย นาภินิวิเสยฺย; เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… คตึ … อุปปตฺตึ… ปฏิสนฺธึ… ภวํ… สํสารํ… วฏฺฏํ นาทิเยยฺย น อุปาทิเยยฺย น คณฺเหยฺย น ปรามเสยฺย นาภินิวิเสยฺยาติ – ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ.

“それゆえ、知りつつ、執着してはならない”という句において、“それゆえ”とは、その理由によって、その原因によって、その縁によって、その因縁によって、執着の渇愛におけるその過失をよく見て、ということ、すなわち“それゆえ”である。“知りつつ”とは、知っており、判別しており、理解しており、通達しており、洞察しており、“一切の行は無常である”と……中略……あるいは“生じる性質のものはすべて、滅する性質のものである”と、知っており、判別しており、理解しており、通達しており、洞察していることである。“執着してはならない”とは、色（物質）を取らず、執着せず、握らず、執らわれず、耽溺しないことである。受、想、行、識、趣、生、結生、有、輪廻、輪転を、取らず、執着せず、握らず、執らわれず、耽溺しないことである。すなわち、それゆえ、知りつつ、執着してはならない、ということである。

ภิกฺขุ [Pg.153] สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเกติ. ภิกฺขูติ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก วา ภิกฺขุ, เสกฺโข วา ภิกฺขุ. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโตติ – ภิกฺขุ สโต. กิญฺจนนฺติ กิญฺจิ รูปคตํ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ. สพฺพโลเกติ สพฺพอปายโลเก สพฺพมนุสฺสโลเก สพฺพเทวโลเก สพฺพขนฺธโลเก สพฺพธาตุโลเก สพฺพอายตนโลเกติ – ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก.

“比丘は、正念をもって、全世界において、いかなるものにも”について。“比丘”とは、善なる凡夫の比丘、あるいは有学（うがく）の比丘のことである。“正念をもって”とは、四つの理由によって念（おも）いがあること、すなわち身において身随観念処を実修しつつ、念いがあること……中略……これを“正念をもって”と言う。すなわち、比丘は正念をもって、ということである。“いかなるもの”とは、色、受、想、行、識に属するいかなるもののことである。“全世界において”とは、すべての地獄界、すべての人間界、すべての天界、すべての五蘊の世界、すべての十八界の世界、すべての十二処の世界のことである。すなわち、比丘は正念をもって、全世界において、いかなるものにも（執着してはならない）ということである。

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโนติ อาทานสตฺตา วุจฺจนฺติ เย รูปํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ; เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… คตึ… อุปปตฺตึ… ปฏิสนฺธึ… ภวํ… สํสารํ… วฏฺฏํ อาทิยนฺติ อุปาทิยนฺติ คณฺหนฺติ ปรามสนฺติ อภินิวิสนฺติ. อิตีติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ. เปกฺขมาโนติ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน ทิสฺสมาโน ปสฺสมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน.

“執着するものたちをこのように観察しつつ”という句において、色（物質的形態）を受け取り、執着し、握り、誤って撫で、住着する者たち。受、想、行、識、趣（転生先）、生、結生、存在、輪廻、流転を受け取り、執着し、握り、誤って撫で、住着する者たちを“執着するもの（アーダーナサッタ）”と言う。“イティ（iti）”は語の連結、あるいは句の順序を示すものである。“観察しつつ（ペッカマーノー）”とは、観察し、見極め、現見し、見抜き、眺め、熟考し、省察することである。これが“執着するものたちをこのように観察しつつ”の意味である。

ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตนฺติ. ปชาติ สตฺตาธิวจนํ มจฺจุเธยฺยา วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. ปชา มจฺจุเธยฺเย มารเธยฺเย มรณเธยฺเย สตฺตา วิสตฺตา อาสตฺตา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธา. ยถา ภิตฺติขิเล วา นาคทนฺเต วา ภณฺฑํ สตฺตํ วิสตฺตํ อาสตฺตํ ลคฺคํ ลคฺคิตํ ปลิพุทฺธํ, เอวเมว ปชา มจฺจุเธยฺเย มารเธยฺเย มรณเธยฺเย สตฺตา วิสตฺตา อาสตฺตา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ – ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตํ. เตนาห ภควา –

“この死の領域に強く執着した衆生を”という句において。“衆生（パジャー）”とは生きとし生けるものの名称である。煩悩、五蘊、行（意志的形成物）が“死の領域（マッチュデーヤ）”と言われる。衆生は死の領域、魔の領域、死滅の領域において、執着し、強く執着し、密着し、繋縛され、絡みつき、妨げられている。あたかも、壁の杭や象牙の釘に、品物が執着し、強く執着し、密着し、繋縛され、絡みつき、妨げられているように。同じように衆生は死の領域、魔の領域、死滅の領域において、執着し、強く執着し、密着し、繋縛され、絡みつき、妨げられている。これが“この死の領域に強く執着した衆生を”の意味である。それゆえ、世尊は次のように仰った。

‘‘ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ, ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก;

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน, ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺต’’นฺติ.

“それゆえ、比丘は正念をもって、全世界において何ものも執着してはならない。執着するものたちをこのように観察し、この死の領域に強く執着した衆生を（観察しつつ）。”

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

詩の終わりとともに……“世尊よ、貴方こそ私の師です。私は弟子です”と言った。

ภทฺราวุธมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ทฺวาทสโม.

バドラーヴダ学童の問いの詳説（第十二）が完了した。

๑๓. อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

13. ウダヤ学童の問いの詳説

๗๔.

74.

ฌายึ [Pg.154] วิรชมาสีนํ, [อิจฺจายสฺมา อุทโย]กตกิจฺจํ อนาสวํ;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ , อวิชฺชาย ปเภทนํ.

“禅定にあり、塵なく、静坐し、なすべきことをなし、煩悩なく、一切の諸法の彼岸に達したお方に、私は問いを持って参りました。無知を打ち破る、智による解脱を説いてください”と、尊者ウダヤは言った。

ฌายึ วิรชมาสีนนฺติ. ฌายินฺติ ฌายี ภควา. ปฐเมนปิ ฌาเนน ฌายี, ทุติเยนปิ ฌาเนน ฌายี, ตติเยนปิ ฌาเนน ฌายี, จตุตฺเถนปิ ฌาเนน ฌายี, สวิตกฺกสวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายี, อวิตกฺกวิจารมตฺเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อวิตกฺกอวิจาเรนปิ ฌาเนน ฌายี, สปฺปีติเกนปิ ฌาเนน ฌายี, นิปฺปีติเกนปิ ฌาเนน ฌายี, สาตสหคเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อุเปกฺขาสหคเตนปิ ฌาเนน ฌายี, สุญฺญเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อนิมิตฺเตนปิ ฌาเนน ฌายี, อปฺปณิหิเตนปิ ฌาเนน ฌายี, โลกิเยนปิ ฌาเนน ฌายี, โลกุตฺตเรนปิ ฌาเนน ฌายี ฌานรโต เอกตฺตมนุยุตฺโต สทตฺถครุโกติ – ฌายึ. วิรชนฺติ ราโค รโช, โทโส รโช, โมโห รโช, โกโธ รโช, อุปนาโห รโช…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา รชา. เต รชา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อรโช วิรโช นิรโช รชาปคโต รชวิปฺปหีโน รชวิปฺปยุตฺโต สพฺพรชวีติวตฺโต.

“禅定にあり、塵なく、静坐するお方”という句において。“禅定にある（ジャーイー）”とは、世尊は禅定にあるお方である。初禅、第二禅、第三禅、第四禅、有尋有伺の禅、無尋唯伺の禅、無尋無伺の禅、有喜の禅、無喜の禅、楽を伴う禅、捨を伴う禅、空の禅、無相の禅、無願の禅、世間の禅、出世間の禅によっても禅定にあるお方であり、禅定を楽しみ、独居に専念し、自利（阿羅漢果）を重んじる。“塵なく（ヴィラジャ）”とは、貪欲、嗔恚、愚痴、憤り、恨み……一切の不善の行は塵である。それらの塵は、仏陀、世尊において断ぜられ、根絶され、タラ樹の切り株のようにされ、存在しなくなり、将来において生じない性質のものとなった。それゆえ、仏陀は離塵であり、塵なく、無塵であり、塵が去り、塵を捨て去り、塵から離脱し、すべての塵を超越したお方である。

ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ,ราคสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจติ.

貪欲は塵であって、土埃（レヌ）のことではない。“塵（ラジャ）”とは貪欲の名称である。五眼あるお方はその塵を完全に取り除かれた。それゆえ、勝者は“離塵（ヴィガタラジャ）”と呼ばれる。

โทโส รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, โทสสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจติ.

嗔恚は塵であって、土埃のことではない。“塵”とは嗔恚の名称である。五眼あるお方はその塵を完全に取り除かれた。それゆえ、勝者は“離塵”と呼ばれる。

โมโห [Pg.155] รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, โมหสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺวา จกฺขุมา, ตสฺมา ชิโน วิคตรโชติ วุจฺจตีติ. –

愚痴は塵であって、土埃のことではない。“塵”とは愚痴の名称である。五眼あるお方はその塵を完全に取り除かれた。それゆえ、勝者は“離塵”と呼ばれる。

วิรชํ …เป….

“離塵（ヴィラジャ）”……（以下略）。

อาสีนนฺติ นิสินฺโน ภควา ปาสาณเก เจติเยติ – อาสีโน.

“静坐する（アーシーナ）”とは、世尊がパーサーナカ霊廟（岩の社）において、衆生の利益を望んで座っておられることである。

นคสฺส ปสฺเส อาสีนํ, มุนึ ทุกฺขสฺส ปารคุํ;

สาวกา ปยิรุปาสนฺติ, เตวิชฺชา มจฺจุหายิโนติ.

“山の傍らに静坐し、苦しみの彼岸に達した聖者に、三明を備え、死を運ぶ魔を捨て去った弟子たちが侍っている。”

เอวมฺปิ ภควา อาสีโน. อถ วา, ภควา สพฺโพสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา อาสีโน วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ. เอวมฺปิ ภควา อาสีโนติ – ฌายึ วิรชมาสีนํ.

このように世尊は静坐しておられる。あるいは、世尊はすべての執着の活動が静まったがゆえに静坐し、聖者の住まいに住み、修行を完遂された。……彼にとって生老病死の輪廻はなく、再生することもない。このように世尊は静坐しておられる。これが“禅定にあり、塵なく、静坐する”の意味である。

อิจฺจายสฺมา อุทโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป… อุทโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา อุทโย.

“と尊者ウダヤは言った”。“イティ（iti）”は語の連結。“尊者（アーヤスマー）”は親愛の言葉。“ウダヤ”はその婆羅門の名称である。

กตกิจฺจํ อนาสวนฺติ พุทฺธสฺส ภควโต กิจฺจากิจฺจํ กรณียากรณียํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวํกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. ตสฺมา พุทฺโธ กตกิจฺโจ.

“なすべきことをなし、煩悩なき”とは、仏陀、世尊において、なすべきこと、なすべき義務がすべて断ぜられ、根絶され、タラ樹の切り株のようにされ、存在しなくなり、将来において生じない性質のものとなった。それゆえ、仏陀は“なすべきことをなした（カタキッチャ）”お方である。

ยสฺส จ วิสตา นตฺถิ, ฉินฺนโสตสฺส ภิกฺขุโน;

กิจฺจากิจฺจปฺปหีนสฺส, ปริฬาโห น วิชฺชตีติ.

“広がる渇愛がなく、流れを断ち切った比丘、なすべき義務と非義務を捨て去った者には、煩悩による熱悩は存在しない。”

กตกิจฺจํ อนาสวนฺติ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อนาสโวติ – กตกิจฺจํ อนาสวํ.

“なすべきことをなし、煩悩なき”について。“煩悩（アーサヴァ）”とは、欲漏、有漏、見漏、無明漏の四つである。それらの煩悩は仏陀、世尊において断ぜられ、根絶され、タラ樹の切り株のようにされ、存在しなくなり、将来において生じない性質のものとなった。それゆえ、仏陀は“無漏（煩悩なき、アナーサヴァ）”である。これが“なすべきことをなし、煩悩なき”の意味である。

ปารคุํ สพฺพธมฺมานนฺติ ภควา สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู ปริญฺญาปารคู ปหานปารคู ภาวนาปารคู สจฺฉิกิริยาปารคู สมาปตฺติปารคู. อภิญฺญาปารคู สพฺพธมฺมานํ, ปริญฺญาปารคู สพฺพทุกฺขานํ, ปหานปารคู สพฺพกิเลสานํ, ภาวนาปารคู จตุนฺนํ มคฺคานํ, สจฺฉิกิริยาปารคู นิโรธสฺส, สมาปตฺติปารคู สพฺพสมาปตฺตีนํ. โส วสิปฺปตฺโต ปารมิปฺปตฺโต อริยสฺมึ สีลสฺมึ; วสิปฺปตฺโต [Pg.156] ปารมิปฺปตฺโต อริยสฺมึ สมาธิสฺมึ; วสิปฺปตฺโต ปารมิปฺปตฺโต อริยาย ปญฺญาย; วสิปฺปตฺโต ปารมิปฺปตฺโต อริยาย วิมุตฺติยา. โส ปารคโต ปารปฺปตฺโต อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต ปริยนฺตคโต ปริยนฺตปฺปตฺโต โวสานคโต โวสานปฺปตฺโต ตาณคโต ตาณปฺปตฺโต เลณคโต เลณปฺปตฺโต สรณคโต สรณปฺปตฺโต อภยคโต อภยปฺปตฺโต อจฺจุตคโต อจฺจุตปฺปตฺโต อมตคโต อมตปฺปตฺโต นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. โส วุตฺตวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ.

“すべての諸法の彼岸に達した者”とは、世尊がすべての諸法について、通智によって彼岸（涅槃）に至り、遍知によって彼岸に至り、断捨によって彼岸に至り、修習によって彼岸に至り、作証によって彼岸に至り、等至（三昧）によって彼岸に至ったことを指す。彼はすべての諸法を通智で知り、すべての苦しみを遍知し、すべての煩悩を断じ、四つの聖道を修習し、滅（涅槃）を作証し、すべての等至を成就して彼岸に達した。彼は聖なる戒において自在と完成に達し、聖なる定において、聖なる慧において、聖なる解脱において自在と完成に達した。彼は彼岸に至り、究極に達し、終焉に至り、頂点に至り、限界に至り、完成に至り、擁護に至り、避難所に至り、帰依所に至り、無畏に至り、不変に至り、不死に至り、涅槃に至った。彼は聖なる住居に住み、崇高な行いを修め、もはや彼には再び生まれることはない。これが“すべての諸法の彼岸に達した者”という句の意味である。

อตฺถิ ปญฺเหน อาคมนฺติ ปญฺเหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกาโม อาคโตมฺหิ, ปญฺหํ โสตุกาโม อาคโตมฺหีติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. อถ วา, ปญฺหตฺถิกานํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุกามานํ ปญฺหํ โสตุกามานํ อาคมนํ อภิกฺกมนํ อุปสงฺกมนํ ปยิรุปาสนํ อตฺถีติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. อถ วา, ปญฺหาคโม ตุยฺหํ อตฺถิ, ตฺวมฺปิ ปหุ ตฺวมสิ อลมตฺโต มยา ปุจฺฉิตํ กเถตุํ วิสชฺเชตุํ, วหสฺเสตํ ภารนฺติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

“質問を持って来ました”とは、“私は質問を求めて来ました”“質問をしたいと願って来ました”“質問を聞きたいと願って来ました”という意味である。あるいは、質問を求める者、問いたい者、聞きたい者が、近づき、参上し、親近することを“質問を持って来た”と言う。あるいは、“あなたには質問への答えがあります。あなたは私の問いに語り、答え、解説する能力があります。その重責を担ってください”という意味である。

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหีติ อญฺญาวิโมกฺโข วุจฺจติ อรหตฺตวิโมกฺโข. อรหตฺตวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ.

“阿羅漢の解脱を説け”とは、阿羅漢の解脱（最高智による解脱）を指す。その阿羅漢の解脱を語り、示し、教え、確立し、開き、分別し、明らかにし、顕示せよ、という意味である。

อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย เภทนํ ปเภทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธํ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อวิชฺชาย ปเภทนํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“無明の打破”とは、無明を打ち砕き、破り、捨て去り、静め、離れ、鎮め、不死なる涅槃に至ることである。それゆえ、そのバラモンは次のように言った。

‘‘ฌายึ วิรชมาสีนํ, [อิจฺจายสฺมา อุทโย]กตกิจฺจํ อนาสวํ;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

“瞑想し、塵なく座し、〔ウダヤ尊者は言った〕なすべきことをなし、汚れのない、すべての諸法の彼岸に達した方よ。私は質問を持って参りました。”

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ, อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติ.

“阿羅漢の解脱、無明の打破を説いてください。”

๗๕.

75.

ปหานํ [Pg.157] กามจฺฉนฺทานํ, [อุทยาติ ภควา]โทมนสฺสาน จูภยํ;

ถินสฺส จ ปนูทนํ, กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ.

“ウダヤよ、〔世尊は言った〕欲愛の断捨と、憂いの両方を、そして昏沈の除去と、後悔（悪作）の阻止を（説こう）。”

ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติ. ฉนฺโทติ โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปิปาสา กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ กาโมโฆ กามโยโค กามุปาทานํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. ปหานํ กามจฺฉนฺทานนฺติ กามจฺฉนฺทานํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ. อุทยาติ ภควาติ. อุทยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อุทยาติ ภควา.

“欲愛の断捨”について。“欲（チャンダ）”とは、諸々の欲に対する欲求、欲貪、欲の喜び、欲の渇愛、欲の愛着、欲の渇き、欲の焼熱、欲の迷妄、欲の耽溺、欲の暴流、欲の軛、欲の執着、欲貪の蓋（障壁）である。“欲愛の断捨”とは、これらの欲愛を捨て、静め、離れ、鎮め、不死なる涅槃に至ることである。“ウダヤよ、と世尊は言った”について、世尊はそのバラモンを名前で呼びかけた。“世尊”とは尊敬の尊称であり、自ら悟った智慧による名称である。

โทมนสฺสาน จูภยนฺติ. โทมนสฺสาติ ยํ เจตสิกํ อสาตํ เจตสิกํ ทุกฺขํ เจโตสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ, เจโตสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนา. โทมนสฺสาน จูภยนฺติ กามจฺฉนฺทสฺส จ โทมนสฺสสฺส จ อุภินฺนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – โทมนสฺสาน จูภยํ.

“憂いの両方”について。“憂い（ドマナッサ）”とは、心における不快なもの、心における苦痛、心の接触から生じた不快で苦しい経験、心の接触から生じた不快で苦しい感受である。“憂いの両方”とは、欲愛と憂いの両方を断じ、静め、離れ、鎮め、不死なる涅槃に至ることである。

ถินสฺส จ ปนูทนนฺติ. ถินนฺติ ยา จิตฺตสฺส อกลฺยตา อกมฺมญฺญตา โอลียนา สลฺลียนา ลีนา ลียนา ลียิตตฺตํ ถินํ ถิยนา ถิยิตตฺตํ จิตฺตสฺส. ปนูทนนฺติ ถินสฺส จ ปนูทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ถินสฺส จ ปนูทนํ.

“昏沈の除去”について。“昏沈（ティーナ）”とは、心の不健康さ、不適格さ、縮こまり、沈滞、沈み込み、心の重苦しさの状態である。“除去”とは、その昏沈を追い払い、断じ、静め、離れ、鎮め、不死なる涅槃に至ることである。

กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ. กุกฺกุจฺจนฺติ หตฺถกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํ, ปาทกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํ, หตฺถปาทกุกฺกุจฺจมฺปิ กุกฺกุจฺจํ. อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา…เป… อวชฺเช วชฺชสญฺญิตา, วชฺเช อวชฺชสญฺญิตา. ยํ เอวรูปํ กุกฺกุจฺจํ กุกฺกุจฺจายนา กุกฺกุจฺจายิตตฺตํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข, อิทํ วุจฺจติ กุกฺกุจฺจํ. อปิ จ, ทฺวีหิ การเณหิ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข – กตตฺตา จ อกตตฺตา จ. กถํ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข? ‘‘กตํ เม กายทุจฺจริตํ, อกตํ เม กายสุจริต’’นฺติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข[Pg.158]. ‘‘กตํ เม วจีทุจฺจริตํ, อกตํ เม วจีสุจริต’’นฺติ…เป… ‘‘กตํ เม มโนทุจฺจริตํ, อกตํ เม มโนสุจริต’’นฺติ…เป… ‘‘กโต เม ปาณาติปาโต, อกตา เม ปาณาติปาตา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กตํ เม อทินฺนาทานํ, อกตา เม อทินฺนาทานา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กโต เม กาเมสุมิจฺฉาจาโร, อกตา เม กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กโต เม มุสาวาโท, อกตา เม มุสาวาทา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กตา เม ปิสุณา วาจา, อกตา เม ปิสุณาย วาจาย เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กตา เม ผรุสา วาจา, อกตา เม ผรุสาย วาจาย เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กโต เม สมฺผปฺปลาโป, อกตา เม สมฺผปฺปลาปา เวรมณี’’ติ…เป… ‘‘กตา เม อภิชฺฌา, อกตา เม อนภิชฺฌา’’ติ…เป… ‘‘กโต เม พฺยาปาโท, อกโต เม อพฺยาปาโท’’ติ…เป… ‘‘กตา เม มิจฺฉาทิฏฺฐิ, อกตา เม สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ, อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข. เอวํ กตตฺตา จ อกตตฺตา จ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข.

“後悔の蓋（がい）”について。“後悔（クックチャ）”とは、手でもてあそぶこと、足でもてあそぶこと、手足の両方でもてあそぶことである。不適切なものを適切であると思い、適切なものを不適切であると思い、……罪のないものを罪があると思い、罪があるものを罪がないと思うことである。このような種類、すなわち後悔すること、後悔の状態、後悔していること、心の悔恨、心のわだかまり、これを“後悔”という。さらに、二つの原因によって後悔、心の悔恨、心のわだかまりが生じる。すなわち、なしたこと（悪業）となさなかったこと（善業）によってである。どのように、なしたこととなさなかったことによって後悔、心の悔恨、心のわだかまりが生じるのか。“私は身体的な悪行をなした、身体的な善行をなさなかった”というとき、後悔、心の悔恨、心のわだかまりが生じる。“私は言語的な悪行をなした、言語的な善行をなさなかった”……“私は精神的な悪行をなした、精神的な善行をなさなかった”……“私は殺生をした、殺生からの離欲をなさなかった”……“私は盗みをした、盗みからの離欲をなさなかった”……“私は邪淫をした、邪淫からの離欲をなさなかった”……“私は嘘をついた、嘘からの離欲をなさなかった”……“私は離間語を言った、離間語からの離欲をなさなかった”……“私は粗悪語を言った、粗悪語からの離欲をなさなかった”……“私は戯論を言った、戯論からの離欲をなさなかった”……“私は貪欲をなした、無貪をなさなかった”……“私は瞋恚をなした、無瞋をなさなかった”……“私は邪見をなした、正見をなさなかった”というとき、後悔、心の悔恨、心のわだかまりが生じる。このように、なしたこととなさなかったことによって、後悔、心の悔恨、心のわだかまりが生じるのである。

อถ วา, ‘‘สีเลสุมฺหิ อปริปูรการี’’ติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข; ‘‘อินฺทฺริเยสุมฺหิ อคุตฺตทฺวาโร’’ติ…เป… ‘‘โภชเน อมตฺตญฺญุมฺหี’’ติ… ‘‘ชาคริยํ อนนุยุตฺโตมฺหี’’ติ… ‘‘น สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโตมฺหี’’ติ… ‘‘อภาวิตา เม จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติ, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติ, ปญฺจินฺทฺริยานีติ, ปญฺจ พลานีติ, สตฺต โพชฺฌงฺคาติ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ… ‘‘ทุกฺขํ เม อปริญฺญาตํ, สมุทโย เม อปฺปหีโน, มคฺโค เม อภาวิโต, นิโรโธ เม อสจฺฉิกโต’’ติ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข.

あるいはまた、“私は戒において不十分である”というとき、後悔、心の悔恨、心のわだかまりが生じる。“私は感官において門を守っていない”……“私は食事において適量を知らない”……“私は覚醒（の修行）に専念していない”……“私は正念正智を具えていない”……“私は四念処を修習していない、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、高貴なる八聖道を修習していない”……“私は苦（聖諦）を遍知していない、集（聖諦）を捨てていない、道（聖諦）を修習していない、滅（聖諦）を証得していない”というとき、後悔、心の悔恨、心のわだかまりが生じる。

กุกฺกุจฺจานํ นิวารณนฺติ กุกฺกุจฺจานํ อาวรณํ นีวรณํ ปหานํ อุปสมํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ. เตนาห ภควา –

“後悔の蓋（がい）”とは、後悔を遮ること、蓋すること、捨てること、静めること、完全に静めること、放棄すること、止息させること、不死、涅槃である。これらが“後悔の蓋”を（除くこと）である。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。

‘‘ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ, [อุทยาติ ภควา]โทมนสฺสาน จูภยํ;

ถินสฺส จ ปนูทนํ, กุกฺกุจฺจานํ นิวารณ’’นฺติ.

“〔ウダヤよ、と世尊は仰せられた〕欲貪を捨てること、不快（憂い）の双方を捨てること、惛沈を追い払うこと、後悔を蓋すること（を説く）。”

๗๖.

76.

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ[Pg.159], ธมฺมตกฺกปุเรชวํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ, อวิชฺชาย ปเภทนํ.

“捨（ウペッカー）と念（サティ）によって清浄であり、法の思惟が先行し、無明を打破する、智による解脱を私は説く。”

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ. อุเปกฺขาติ ยา จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขา อุเปกฺขนา อชฺฌุเปกฺขนา จิตฺตสมตา จิตฺตปฺปสฺสทฺธตา มชฺฌตฺตตา จิตฺตสฺส. สตีติ ยา จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขํ อารพฺภ สติ อนุสฺสติ…เป… สมฺมาสติ. อุเปกฺขาสติสํสุทฺธนฺติ จตุตฺเถ ฌาเน อุเปกฺขา จ สติ จ สุทฺธา โหนฺติ วิสุทฺธา สํสุทฺธา ปริสุทฺธา ปริโยทาตา อนงฺคณา วิคตูปกฺกิเลสา มุทุภูตา กมฺมนิยา ฐิตา อาเนญฺชปฺปตฺตาติ – อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ.

“捨と念によって清浄である”について。“捨（ウペッカー）”とは、第四禅における捨、観取すること、等しく観取すること、心の平等性、心の安息、心の離中性のことである。“念（サティ）”とは、第四禅における捨を対象として生じる念、随念、……正念のことである。“捨と念によって清浄である”とは、第四禅において、捨と念が清らかであり、格別に清らかであり、完全に清らかであり、あまねく清らかであり、輝いており、汚れがなく、随煩悩が去っており、柔軟であり、適応しており、確立しており、不動に達していることである。これが“捨と念によって清浄である”ということである。

ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ สมฺมาสงฺกปฺโป. โส อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ, เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. อถ วา, ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สา อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ, เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ. อถ วา, ธมฺมตกฺโก วุจฺจติ จตุนฺนํ มคฺคานํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา. สา อาทิโต โหติ, ปุรโต โหติ, ปุพฺพงฺคโม โหติ อญฺญาวิโมกฺขสฺสาติ – เอวมฺปิ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ.

“法の思惟が先行する”について。“法の思惟（ダンマタッカ）”とは、正思惟のことである。それが智による解脱のはじめであり、前方にあり、先導するものである。このように“法の思惟が先行する”という。あるいはまた、“法の思惟”とは正見のことである。それが智による解脱のはじめであり、前方にあり、先導するものである。このように“法の思惟が先行する”という。あるいはまた、“法の思惟”とは四つの道（聖道）の準備段階のヴィパッサナー（前分随観）のことである。それが智による解脱のはじめであり、前方にあり、先導するものである。このように“法の思惟が先行する”という。

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมีติ อญฺญาวิโมกฺโข วุจฺจติ อรหตฺตวิโมกฺโข. อรหตฺตวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ – อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ.

“智による解脱を私は説く”について。“智による解脱（アンニャー・ヴィモッカ）”とは、阿羅漢果の解脱のことである。阿羅漢果の解脱を私は説き、語り、示し、施設し、確立し、開き、分別し、明白にし、顕示するのである。これが“智による解脱を私は説く”ということである。

อวิชฺชาย ปเภทนนฺติ. อวิชฺชาติ ทุกฺเข อญฺญาณํ…เป… อวิชฺชา โมโห อกุสลมูลํ. ปเภทนนฺติ อวิชฺชาย ปเภทนํ ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – อวิชฺชาย ปเภทนํ. เตนาห ภควา –

“無明を打破する”について。“無明（アヴィッジャー）”とは、苦（聖諦）に対する無知、……無明、迷妄（モーハ）、不善根のことである。“打破する（パベーダナ）”とは、無明を打ち砕くこと、捨てること、静めること、放棄すること、止息させること、不死、涅槃である。これが“無明を打破すること”である。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。

‘‘อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ, ธมฺมตกฺกปุเรชวํ;

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ, อวิชฺชาย ปเภทน’’นฺติ.

“捨と念によって清浄であり、法の思惟が先行し、無明を打破する、智による解脱を私は説く。”

๗๗.

77.

กึสุ สํโยชโน โลโก, กึสุ ตสฺส วิจารณํ;

กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ.

“世界（の人々）は何によって結びつけられているのか。その（世界の）彷徨う理由は何であるか。何を完全に捨てることによって、涅槃といわれるのか。”と、ウダヤ（という婆羅門）が尋ねた。

กึสุ [Pg.160] สํโยชโน โลโกติ โลกสฺส สํโยชนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส. เกน โลโก ยุตฺโต ปยุตฺโต อายุตฺโต สมายุตฺโต ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธติ – กึสุ สํโยชโน โลโก.

“世界は何によって結びつけられているのか”について。世界の結びつき（繋縛）、執着、束縛、随煩悩のことである。何によって世界（の人々）は結合し、随伴し、結びつき、緊密に結合し、執着し、固着し、妨げられているのか。これが“世界は何によって結びつけられているのか”ということである。

กึสุ ตสฺส วิจารณนฺติ กึสุ ตสฺส จารณํ วิจารณํ ปฏิวิจารณํ. เกน โลโก จรติ วิจรติ ปฏิวิจรตีติ – กึสุ ตสฺส วิจารณํ. กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติ กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน วูปสเมน ปฏินิสฺสคฺเคน ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ ปวุจฺจติ กถียติ ภณียติ ทีปียติ โวหรียตีติ – กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“何がその彷徨（ほうこう）であるか”とは、何がその歩み、彷徨、遍歴であるかということである。“何によって世間は歩み、彷徨い、遍歴するのか”というのが、“何がその彷徨であるか”という句の意味である。“何を完全に捨てることによって涅槃と言われるのか”とは、何を完全に捨て、静まり、放棄し、鎮めることによって、涅槃と言われ、広く言われ、語られ、称され、示され、表現されるのかということである。それゆえ、そのバラモンは次のように言った。

‘‘กึสุ สํโยชโน โลโก, กึสุ ตสฺส วิจารณํ;

กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตี’’ติ.

“世間は何に縛られているのか。何がその彷徨であるか。何を完全に捨てることによって、涅槃と言われるのか。”

๗๘.

78.

นนฺทิสํโยชโน โลโก, วิตกฺกสฺส วิจารณา;

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ.

“世間は歓喜に縛られており、思考がその彷徨である。渇愛を完全に捨てることによって、涅槃と言われる。”このように世尊は答えられた。

นนฺทิสํโยชโน โลโกติ นนฺที วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ, อยํ วุจฺจติ นนฺที. ยา นนฺที โลกสฺส สํโยชนํ ลคฺคนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส, อิมาย นนฺทิยา โลโก ยุตฺโต ปยุตฺโต อายุตฺโต สมายุตฺโต ลคฺโค ลคฺคิโต ปลิพุทฺโธติ – นนฺทิสํโยชโน โลโก.

“世間は歓喜に縛られている”という句において、歓喜（ナンディー）とは渇愛（タンハー）のことである。貪欲、強欲……（中略）……貪愛、貪、不善根である渇愛、これが歓喜と言われる。この歓喜が世間の束縛であり、執着であり、絆であり、煩悩である。この歓喜によって世間は結びつけられ、強く結びつけられ、繋ぎとめられ、固く繋ぎとめられ、執着し、固執し、束縛されている。これが“世間は歓喜に縛られている”という句の意味である。

วิตกฺกสฺส วิจารณาติ. วิตกฺกาติ นว วิตกฺกา – กามวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโก, ญาติวิตกฺโก ชนปทวิตกฺโก, อมราวิตกฺโก, ปรานุทยตาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. อิเม วุจฺจนฺติ นว วิตกฺกา. อิเม นว วิตกฺกา โลกสฺส จารณา วิจารณา ปฏิวิจารณา. อิเมหิ นวหิ วิตกฺเกหิ โลโก จรติ วิจรติ ปฏิวิจรตีติ – วิตกฺกสฺส วิจารณา.

“思考がその彷徨である”について。思考（ビタッカ）とは九つの思考である。欲の思考、害意の思考、加害の思考、親族に関する思考、国土に関する思考、不死（の教理）に関する思考、他者への慈悲に関連する思考、利得・供養・名声に関連する思考、軽蔑されないことに関連する思考である。これらが九つの思考と言われる。これら九つの思考が世間の歩み、彷徨、遍歴である。これら九つの思考によって世間は歩み、彷徨い、遍歴する。これが“思考がその彷徨である”という句の意味である。

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตีติ ตณฺหาย วิปฺปหาเนน วูปสเมน ปฏินิสฺสคฺเคน ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ ปวุจฺจติ กถียติ ภณียติ ทีปียติ โวหรียตีติ – ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ. เตนาห ภควา –

“渇愛を完全に捨てることによって、涅槃と言われる”について。渇愛とは、色の渇愛……（中略）……法の渇愛である。“渇愛を完全に捨てることによって、涅槃と言われる”とは、渇愛を完全に捨て、静まり、放棄し、鎮めることによって、涅槃と言われ、広く言われ、語られ、称され、示され、表現されるということである。それゆえ、世尊は次のように言われた。

‘‘นนฺทิสํโยชโน [Pg.161] โลโก, วิตกฺกสฺส วิจารณา;

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน, นิพฺพานํ อิติ วุจฺจตี’’ติ.

“世間は歓喜に縛られており、思考がその彷徨である。渇愛を完全に捨てることによって、涅槃と言われる。”

๗๙.

79.

กถํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ;

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมา, ตํ สุโณม วโจ ตว.

“どのように念（おも）いを持って歩む者に、識（しき）は滅びるのでしょうか。私たちは世尊に問うために参りました。あなたのその言葉を私たちは聞きましょう。”

กถํ สตสฺส จรโตติ กถํ สตสฺส สมฺปชานสฺส จรโต วิหรโต อิริยโต วตฺตยโต ปาลยโต ยปยโต ยาปยโตติ – กถํ สตสฺส จรโต.

“どのように念いを持って歩む者に”とは、どのように念い、正知（しょうち）を持って歩み、住し、立ち居振る舞い、生活し、守り、養い、存続する者に、ということである。これが“どのように念いを持って歩む者に”という句の意味である。

วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีติ วิญฺญาณํ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ – วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ.

“識は滅びる”とは、識が滅し、静まり、没し、鎮まることである。これが“識は滅びる”という句の意味である。

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมาติ พุทฺธํ ภควนฺตํ ปุฏฺฐุํ ปุจฺฉิตุํ ยาจิตุํ อชฺเฌสิตุํ ปสาเทตุํ อาคมฺหา อาคตมฺหา อุปาคตมฺหา สมฺปตฺตมฺหา, ‘‘ตยา สทฺธึ สมาคตมฺหา’’ติ – ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมา.

“世尊に問うために参りました”とは、仏陀、世尊に問い、請い、勧請し、清信するために参った、やって来た、近づいた、到着した、“あなたのもとに集まった”ということである。これが“世尊に問うために参りました”という句の意味である。

ตํ สุโณม วโจ ตวาติ. ตนฺติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุโณม อุคฺคณฺหาม ธาเรม อุปธาเรม อุปลกฺเขมาติ – ตํ สุโณม วโจ ตว. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“あなたのその言葉を私たちは聞きましょう”という句において、“その”とは、あなたの言葉、語り、教示、教え、訓戒のことである。“聞きましょう”とは、学び、受持し、考察し、把握することである。これが“あなたのその言葉を私たちは聞きましょう”という句の意味である。それゆえ、そのバラモンは次のように言った。

‘‘กถํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ;

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมา, ตํ สุโณม วโจ ตวา’’ติ.

“どのように念いを持って歩む者に、識は滅びるのでしょうか。私たちは世尊に問うために参りました。あなたのその言葉を私たちは聞きましょう。”

๘๐.

80.

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เวทนํ นาภินนฺทโต;

เอวํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ.

“内（自分自身）においても外（他者）においても、受（感覚）を喜ばない者、そのように念いを持って歩む者に、識は滅びるのである。”

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโตติ อชฺฌตฺตํ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; พหิทฺธา เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; อชฺฌตฺตพหิทฺธา เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ [Pg.162] อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. อชฺฌตฺตํ สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; อชฺฌตฺตํ วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อชฺฌตฺตํ สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… พหิทฺธา สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ; พหิทฺธา วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… พหิทฺธา สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา วยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทยวยธมฺมานุปสฺสี เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. อิเมหิ ทฺวาทสหิ อากาเรหิ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต…เป… อนภาวํ คเมติ.

“内的な、また外的な受（感覚）を喜ばない者”について。内的な諸々の受において受を観察しながら住する者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせます。外的な諸々の受において受を観察しながら住する者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせます。内的・外的な諸々の受において受を観察しながら住する者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせます。内的に生起の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせます。内的に滅尽の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は……（中略）……内的に生起と滅尽の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は……（中略）……外的に生起の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせます。外的に滅尽の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は……（中略）……外的に生起と滅尽の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は……（中略）……内的・外的に生起の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は……（中略）……内的・外的に滅尽の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は……（中略）……内的・外的に生起と滅尽の性質を観察し、受において受を観察しながら住する者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせます。これら十二の様態によって、受において受を観察しながら住する者は……（中略）……非存在へと至らせるのです。

อถ วา, เวทนํ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. เวทนํ ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต…เป… นิสฺสรณโต ปสฺสนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. อิเมหิ จตฺตาลีสาย อากาเรหิ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรนฺโต เวทนํ นาภินนฺทติ นาภิวทติ น อชฺโฌเสติ, อภินนฺทนํ อภิวทนํ อชฺโฌสานํ คาหํ ปรามาสํ อภินิเวสํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมตีติ – อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโต.

あるいはまた、受を無常であると見る者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせます。受を、苦、病、腫物、矢、災難、疾苦……（中略）……離脱（出離）であると見る者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせます。これら四十二の様態によって、受において受を観察しながら住する者は、受を喜ばず、歓迎せず、執着しません。彼は、喜び、歓迎、執着、執り、誤った把握、固執を捨て去り、取り除き、滅し、非存在へと至らせるのです。これが“内的な、また外的な受を喜ばない者”という句の意味です。

เอวํ [Pg.163] สตสฺส จรโตติ เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส จรโต วิหรโต อิริยโต วตฺตยโต ปาลยโต ยปยโต ยาปยโตติ – เอวํ สตสฺส จรโต.

“このように正念をもって遊行する者は”とは、このように念（サティ）があり、正知（パンニャー）があって、遊行し、住し、威儀を保ち、行い、守り、養い、存続させる者のことです。これが“このように正念をもって遊行する者は”という句の意味です。

วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีติ ปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ อปุญฺญาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ อาเนญฺชาภิสงฺขารสหคตํ วิญฺญาณํ นิรุชฺฌติ วูปสมฺมติ อตฺถํ คจฺฉติ ปฏิปฺปสฺสมฺภตีติ – วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตี. เตนาห ภควา –

“意識が滅する”とは、福行（善業）に伴う意識、非福行（不善業）に伴う意識、不動行（四無色定）に伴う意識が滅し、静まり、消滅し、沈まることです。これが“意識が滅する”という句の意味です。それゆえ、世尊は次のように仰いました。

‘‘อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, เวทนํ นาภินนฺทโต;

เอวํ สตสฺส จรโต, วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตี’’ติ.

“内的な、また外的な受を喜ばない者、このように正念をもって遊行する者は、意識が滅する”と。

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

偈の終わりとともに……（中略）……“世尊よ、世尊こそが私の師であり、私は弟子です”と申し上げました。

อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส เตรสโม.

ウダヤ青年の問いの解説、第十三、完。

๑๔. โปสาลมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

14. ポーサーラ青年の問いの解説

๘๑.

81.

โย อตีตํ อาทิสติ, [อิจฺจายสฺมา โปสาโล]อเนโช ฉินฺนสํสโย;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

尊者ポーサーラは言った。“過去を説示し、渇愛なく、疑いを断ち、一切の諸法の彼岸に達した方。問いを抱いて参りましたあなたに、お尋ねいたします”

โย อตีตํ อาทิสตีติ. โยติ โย โส ภควา สยมฺภู. อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาวํ. อตีตํ อาทิสตีติ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตมฺปิ อาทิสติ, อนาคตมฺปิ อาทิสติ, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อาทิสติ.

“過去を説示する方”という句において、“方”とは、自ら悟りを開かれたあの世尊のことです。師なしに、かつて聞いたことのない諸法について、自ら四聖諦を悟り、そこにおいて一切知（全知）に至り、十力において自在を得られました。“過去を説示する”とは、世尊はご自身および他者の過去（の生）をも説示し、未来をも説示し、現在をも説示されるということです。

กถํ ภควา อตฺตโน อตีตํ อาทิสติ? ภควา อตฺตโน อตีตํ เอกมฺปิ ชาตึ อาทิสติ, ทฺเวปิ ชาติโย อาทิสติ, ติสฺโสปิ ชาติโย อาทิสติ, จตสฺโสปิ ชาติโย อาทิสติ, ปญฺจปิ ชาติโย อาทิสติ, ทสปิ ชาติโย อาทิสติ, วีสมฺปิ ชาติโย อาทิสติ, ตึสมฺปิ ชาติโย อาทิสติ, จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย อาทิสติ[Pg.164], ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย อาทิสติ, ชาติสตมฺปิ…เป… ชาติสหสฺสมฺปิ… ชาติสตสหสฺสมฺปิ… อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป… อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป… อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป อาทิสติ – ‘‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อาทิสติ. เอวํ ภควา อตฺตโน อตีตํ อาทิสติ.

世尊はどのようにして自らの過去を指し示されるのか。世尊は、自らの一つの生、二つの生、三つの生、四つの生、五つの生、十の生、二十の生、三十の生、四十の生、五十の生、百の生、...千の生、十万の生、...多くの収縮する劫、多くの拡大する劫、多くの収縮・拡大する劫を指し示される。“あそこではこのような名であり、このような姓であり、このような容色であり、このような食物を摂り、このような苦楽を経験し、このような寿命であった。そこから没してあそこに生じ、そこでもまたこのような名、このような姓、このような容色、このような食物、このような苦楽、このような寿命であった。そこから没してここに生まれた”と。このように、様相とともに、詳細とともに、多種多様な過去の住処（前生）を指し示される。このように世尊は自らの過去を指し示される。

กถํ ภควา ปเรสํ อตีตํ อาทิสติ? ภควา ปเรสํ อตีตํ เอกมฺปิ ชาตึ อาทิสติ, ทฺเวปิ ชาติโย อาทิสติ…เป… อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป อาทิสติ – ‘‘อมุตฺราสิ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทิ; ตตฺราปาสิ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อาทิสติ. เอวํ ภควา ปเรสํ อตีตํ อาทิสติ.

世尊はどのようにして他者の過去を指し示されるのか。世尊は、他者の一つの生、二つの生、...多くの収縮・拡大する劫を指し示される。“あそこではこのような名であり、このような姓であり、このような容色であり、このような食物を摂り、このような苦楽を経験し、このような寿命であった。そこから没してあそこに生じ、そこでもまたこのような名、このような姓、このような容色、このような食物、このような苦楽、このような寿命であった。そこから没して、現在のこの生に生まれた”と。このように、様相とともに、詳細とともに、多種多様な過去の住処（前生）を指し示される。このように世尊は他者の過去を指し示される。

ภควา ปญฺจ ชาตกสตานิ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ, มหาปทานิยสุตฺตนฺตํ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ, มหาสุทสฺสนิยสุตฺตนฺตํ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ, มหาโควินฺทิยสุตฺตนฺตํ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ, มฆเทวิยสุตฺตนฺตํ ภาสนฺโต อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตํ อาทิสติ.

世尊は、五百のジャータカ（本生譚）を説きながら自らと他者の過去を指し示され、大本経（マハーパダーニヤ・スッタンタ）を説きながら自らと他者の過去を指し示され、大善見王経（マハースダッサニヤ・スッタンタ）を説きながら自らと他者の過去を指し示され、大典尊経（マハーゴーヴィンディヤ・スッタンタ）を説きながら自らと他者の過去を指し示され、マーガデーヴァ経を説きながら自らと他者の過去を指し示される。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อตีตํ โข, จุนฺท, อทฺธานํ อารพฺภ ตถาคตสฺส สตานุสาริญาณํ โหติ. โส ยาวตกํ อากงฺขติ ตาวตกํ อนุสฺสรติ. อนาคตญฺจ โข, จุนฺท…เป… ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โข, จุนฺท, อทฺธานํ อารพฺภ ตถาคตสฺส โพธิชํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ – ‘อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ.

世尊によって次のように説かれた。“チュンダよ、過去の時に関して、如来には（前生を）随念する知（宿住随念智）がある。如来は望むだけのことを随念する。チュンダよ、未来について、...また現在について、如来には悟りより生じた知が生じる。‘これが最後の生であり、もはや再誕はない’と”。

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ [Pg.165] ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, สตฺตานํ อาสยานุสยญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, ยมกปาฏิหีเร ญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, มหากรุณาสมาปตฺติยา ญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, สพฺพญฺญุตญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, อนาวรณญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ, สพฺพตฺถ อสงฺคมปฺปฏิหตมนาวรณญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ. เอวํ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตีตมฺปิ อาทิสติ อนาคตมฺปิ อาทิสติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อาทิสติ อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ ปกาเสตีติ – โย อตีตํ อาทิสติ.

衆生の諸根の優劣を知る知は如来の如来力であり、衆生の意欲と随眠（潜在的傾向）を知る知は如来の如来力であり、双神変における知は如来の如来力であり、大悲定の知は如来の如来力であり、一切知智は如来の如来力であり、無礙智（妨げのない知）は如来の如来力であり、あらゆる三世において執着なく、反発なく、妨げのない無礙智は如来の如来力である。このように、世尊は自らと他者の過去を指し示し、未来を指し示し、現在を指し示し、教え、説き、開示し、確立し、顕にし、分別し、明快にし、明らかにされる。これが‘過去を指し示す者’という句の意味である。

อิจฺจายสฺมา โปสาโลติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป… โปสาโลติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา โปสาโล.

“イッチャ（iccā）...ポサーラ（posālo）”において、“イッティ（iti）”は語の結合（サンディ）であり、“アーヤスマ（āyasmā）”は親愛の言葉であり、“ポサーラ”はそのバラモンの名である。これが“ポサーラ長老はこのように（言った）”の意味である。

อเนโช ฉินฺนสํสโยติ เอชา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา เอชา ตณฺหา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อเนโช. เอชาย ปหีนตฺตา อเนโช. ภควา ลาเภปิ น อิญฺชติ…เป… ทุกฺเขปิ น อิญฺชติ น จลติ น เวธติ นปฺปเวธติ น สมฺปเวธตีติ อเนโช. ฉินฺนสํสโยติ สํสโย วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา. ทุกฺเข กงฺขา…เป… ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข. โส สํสโย พุทฺธสฺส ภควโต ปหีโน ฉินฺโน อุจฺฉินฺโน สมุจฺฉินฺโน วูปสนฺโต ปฏินิสฺสคฺโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ อภพฺพุปฺปตฺติโก ญาณคฺคินา ทฑฺโฒ. ตสฺมา พุทฺโธ ฉินฺนสํสโยติ – อเนโช ฉินฺนสํสโย.

“無動（anejo）にして疑念を断てる者”について、“動（ejā）”とは渇愛（taṇhā）のことである。貪欲、強欲、...欲心、貪、不善根。その“動”である渇愛は、仏陀・世尊によって断たれ、根絶され、多羅樹の切り株のようになり、跡形もなくなり、将来二度と生じないものとなった。ゆえに仏陀は無動である。渇愛を断じたがゆえに無動である。世尊は利得においても動じず、...苦しみにおいても動じず、揺らがず、震えず、乱れない。ゆえに無動である。“疑念を断てる者”について、“疑念（saṃsayo）”とは疑（vicikicchā）のことである。苦についての疑い、...心の硬直、心の迷い。その疑念は仏陀・世尊によって断たれ、切り裂かれ、根絶され、完全に断たれ、静まり、捨て去られ、鎮められ、再分を許さず、智慧の火で焼かれた。ゆえに仏陀は疑念を断てる者である。

ปารคุํ สพฺพธมฺมานนฺติ ภควา สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู ปริญฺญาปารคู ปหานปารคู ภาวนาปารคู สจฺฉิกิริยาปารคู สมาปตฺติปารคู อภิญฺญาปารคู สพฺพธมฺมานํ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – ปารคู สพฺพธมฺมานํ.

“一切の諸法の彼岸に達した者”とは、世尊が一切の諸法を、証知（abhiññā）によって彼岸に達し、遍知（pariññā）によって彼岸に達し、断捨（pahāna）によって彼岸に達し、修習（bhāvanā）によって彼岸に達し、作証（sacchikiriyā）によって彼岸に達し、等至（samāpatti）によって彼岸に達したことをいう。一切の諸法を証知によって彼岸に達し、...彼には生・老・死の輪廻はなく、もはや再誕はない。これが“一切の諸法の彼岸に達した者”という句の意味である。

อตฺถิ ปญฺเหน อาคมนฺติ ปญฺเหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ…เป… ‘‘วหสฺเสตํ ภาร’’นฺติ – อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“問いを持って来た”とは、問いを求めて来たということである。...“この（問いという）重荷を運べ”と。これもまた“問いを持って来た”という句の意味である。それゆえ、そのバラモンは次のように言った。

‘‘โย [Pg.166] อตีตํ อาทิสติ, [อิจฺจายสฺมา โปสาโล]อเนโช ฉินฺนสํสโย;

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคม’’นฺติ.

“過去を指し示す者、（尊者ポサーラは言った）、無動にして疑念を断ち、一切の諸法の彼岸に達した方に、私は問いを持って参りました”。

๘๒.

82.

วิภูตรูปสญฺญิสฺส, สพฺพกายปฺปหายิโน;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต;

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ, กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ.

“色の想念を消滅させ、すべての身を捨て去り、内にも外にも‘何ものも存在しない’と見る者の知について、釈迦族の聖者（世尊）よ、私はお尋ねします。そのような人は、いかにして（さらなる高みの知へと）導かれるべきでしょうか”。このように、ポサーラという名のバラモンは問いかけた。

วิภูตรูปสญฺญิสฺสาติ กตมา รูปสญฺญา? รูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ รูปสญฺญา. วิภูตรูปสญฺญิสฺสาติ จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย ปฏิลทฺธสฺส รูปสญฺญา วิภูตา โหนฺติ วิคตา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ – วิภูตรูปสญฺญิสฺส.

“色想（しきそう）の消滅した者”とは、色想とは何か。色界の等至（三昧）に入っている者、あるいは色界に生まれた者、あるいは現法楽住（現在の幸福な住まい）において機能的な禅定に入っている者の想（知覚）、認識、認識した状態のことである。これが色想である。“色想の消滅した者”とは、四つの無色界の等至を得た者にとって、色想は消え、去り、越え、完全に超越し、脱していること。これを“色想の消滅した者”と言う。

สพฺพกายปฺปหายิโนติ สพฺโพ ตสฺส ปฏิสนฺธิโก รูปกาโย ปหีโน, ตทงฺคสมติกฺกมา วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ปหีโน ตสฺส รูปกาโยติ – สพฺพกายปฺปหายิโน.

“一切の身を捨てた者”とは、その者の結生（再生）の原因となるすべての色身（しきしん）が捨てられたこと。その（色界の）部分的な放棄を完全に越え、鎮伏（ちんぷく）による放棄によって色身が捨てられた者を“一切の身を捨てた者”と言う。

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโตติ. นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ. กึการณา? นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ. ยํ วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตญฺเญว วิญฺญาณํ อภาเวติ, วิภาเวติ, อนฺตรธาเปติ, ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปสฺสติ – ตํการณา นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตีติ – อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต.

“内にも外にも、何も無いと見る者”について。“何も無い”とは無所有処（むしょうじょ）の等至のことである。なぜ“何も無い”と無所有処の等至が呼ばれるのか。識無辺処の等至に正念をもって入り、そこから出た後、その識無辺処の識を“無い、消えた、失せた、消失させた”とし、“何も無い”と観察する。そのゆえに“何も無い”とは無所有処の等至を指す。これが“内にも外にも、何も無いと見る者”の意味である。

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามีติ. สกฺกาติ – สกฺโก. ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก …เป… ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโก. ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามีติ ตสฺส ญาณํ ปุจฺฉามิ, ปญฺญํ ปุจฺฉามิ, สมฺพุทฺธํ ปุจฺฉามิ. ‘‘กีทิสํ กึสณฺฐิตํ กึปการํ กึปฏิภาคํ ญาณํ อิจฺฉิตพฺพ’’นฺติ – ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ.

“釈迦（世尊）に知見を問いたてまつる”について。“釈迦（サッカ）”とは釈迦族の王子のことである。世尊は釈迦族から出家されたゆえに、釈迦と呼ばれる。また、恐れや戦慄を捨て、身の毛のよだつことがなくなったゆえにも、釈迦と呼ばれる。“釈迦に知見を問いたてまつる”とは、その（無所有処を得た）者の知見を問い、智慧を問い、正覚を問うことである。“どのような、どのような形の、どのような種類の、どのような類推の知見を求めるべきか”と、その者の知見を問うのである。

กถํ เนยฺโย ตถาวิโธติ กถํ โส เนตพฺโพ วิเนตพฺโพ อนุเนตพฺโพ ปญฺญเปตพฺโพ นิชฺฌาเปตพฺโพ เปกฺเขตพฺโพ ปสาเทตพฺโพ? กถํ เตน อุตฺตริ ญาณํ อุปฺปาเทตพฺพํ? ตถาวิโธติ ตถาวิโธ ตาทิโส [Pg.167] ตสฺสณฺฐิโต ตปฺปกาโร ตปฺปฏิภาโค โย โส อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติลาภีติ – กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“そのような者は、どのように導かれるべきか”とは、その者はどのように導かれ、調伏され、教えられ、示され、熟考され、見守られ、清められるべきか。その者はどのようにさらに高い知見を生じさせるべきか。“そのような者”とは、無所有処の等至を具え、そのような状態にあり、その種類であり、その一部である無所有処の等至を得た者のことである。

‘‘วิภูตรูปสญฺญิสฺส, สพฺพกายปฺปหายิโน;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต;

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ, กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ’’ติ.

それゆえ、そのバラモン（ポーサーラ）は次のように言った。“色想の消滅した者、一切の身を捨てた者、内にも外にも何も無いと見る者の知見を、釈迦（世尊）に問いたてまつる。そのような者は、どのように導かれるべきか”。

๘๓.

83.

วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, [โปสาลาติ ภควา]อภิชานํ ตถาคโต;

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ, ธิมุตฺตํ ตปฺปรายณํ;

“ポーサーラよ、如来は一切の識住（しきじゅう）をことごとく知っている。業の形成の力によってそこに留まり、解脱し、それを依処（帰趨）としている者のことを如来は知っている”と、世尊は仰せられた。

วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพาติ ภควา อภิสงฺขารวเสน จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ, ปฏิสนฺธิวเสน สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ. กถํ ภควา อภิสงฺขารวเสน จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ? วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘รูปุปยํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, รูปารมฺมณํ รูปปฺปติฏฺฐํ นนฺทูปเสจนํ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺเชยฺย. เวทนุปยํ วา, ภิกฺขเว…เป… สญฺญุปยํ วา, ภิกฺขเว…เป… สงฺขารุปยํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, สงฺขารารมฺมณํ สงฺขารปฺปติฏฺฐํ นนฺทูปเสจนํ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. เอวํ ภควา อภิสงฺขารวเสน จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ.

“一切の識住”について、世尊は行（意志的形成）の力による四つの識住を知り、また結生（再生）の力による七つの識住を知っておられる。世尊はどのように行の力による四つの識住を知っておられるのか。世尊は次のように説かれた。“比丘たちよ、識は、色（しき）に近づき、色を対象とし、色を依拠とし、喜びに潤され、増大し、成長し、広大になるだろう。受、想、行についても同様である。識は、行（ぎょう）に近づき、行を対象とし、行を依拠とし、喜びに潤され、増大し、成長し、広大になるだろう”。このように、世尊は行の力による四つの識住を知っておられる。

กถํ ภควา ปฏิสนฺธิวเสน สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาติ? วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน – เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา. อยํ ปฐมา วิญฺญาณฏฺฐิติ.

世尊はどのように結生（再生）による七つの識住を知っておられるのか。世尊は次のように説かれた。“比丘たちよ、身が異なり、想も異なる生きものがいる。例えば、人間、一部の天人、一部の堕天（餓鬼など）である。これが第一の識住である”。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา นานตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ เทวา พฺรหฺมกายิกา ปฐมาภินิพฺพตฺตา. อยํ ทุติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ.

“比丘たちよ、身は異なり、想は同一である生きものがいる。例えば、初禅の力によって生まれた梵天たちである。これが第二の識住である”。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา เอกตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ เทวา อาภสฺสรา. อยํ ตติยา วิญฺญาณฏฺฐิติ.

“比丘たちよ、身は同一で、想は異なる生きものがいる。例えば、光音天（阿波波羅天）の天人たちである。これが第三の識住である”。

‘‘สนฺติ[Pg.168], ภิกฺขเว, สตฺตา เอกตฺตกายา เอกตฺตสญฺญิโน, เสยฺยถาปิ เทวา สุภกิณฺหา. อยํ จตุตฺถี วิญฺญาณฏฺฐิติ.

“比丘たちよ、身は同一で、想も同一である生きものがいる。例えば、遍浄天（少浄天など）の天人たちである。これが第四の識住である”。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา, อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนูปคา. อยํ ปญฺจมี วิญฺญาณฏฺฐิติ.

“比丘たちよ、一切の色想を超越し、有対想（対立する認識）を滅し、種々想を心にかけず、‘空間は無辺なり’として空無辺処に至った生きものがいる。これが第五の識住である”。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนูปคา. อยํ ฉฏฺฐี วิญฺญาณฏฺฐิติ.

“比丘たちよ、一切の空無辺処を超越し、‘識は無辺なり’として識無辺処に至った生きものがいる。これが第六の識住である”。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตา สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนูปคา. อยํ สตฺตมี วิญฺญาณฏฺฐิติ’’. เอวํ ภควา ปฏิสนฺธิวเสน สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย ชานาตีติ – วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา.

“比丘たちよ、一切の識無辺処を超越し、‘何も無い’として無所有処に至った生きものがいる。これが第七の識住である”。このように、世尊は結生の力によって七つの識住を知っておられる。これが“一切の識住”の意味である。

โปสาลาติ ภควาติ. โปสาลาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – โปสาลาติ ภควา.

“ポーサーラよ、と世尊は（仰せられた）”とは、世尊はそのバラモンを名で呼ばれた。“世尊（バガヴァー）”とは尊敬を表す呼称であり、自らの智慧によって証得された名称である。これが“ポーサーラよ、と世尊は”の意味である。

อภิชานํ ตถาคโตติ. อภิชานนฺติ อภิชานนฺโต วิชานนฺโต ปฏิวิชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต ตถาคโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อตีตํ เจปิ โข, จุนฺท, โหติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, น ตํ ตถาคโต พฺยากโรติ. อตีตํ เจปิ, จุนฺท, โหติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, ตมฺปิ ตถาคโต น พฺยากโรติ. อตีตํ เจปิ โข, จุนฺท, โหติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตํ, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺเสว ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย. อนาคตํ เจปิ, จุนฺท, โหติ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ เจปิ, จุนฺท, โหติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, น ตํ ตถาคโต พฺยากโรติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ เจปิ, จุนฺท, โหติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสญฺหิตํ, ตมฺปิ ตถาคโต น พฺยากโรติ. ปจฺจุปฺปนฺนํ เจปิ, จุนฺท, โหติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสญฺหิตํ, ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย. อิติ โข, จุนฺท, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ตถาคโต กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ.

“‘如実に知る如来（アビジャーナン・タターガタ）’について。‘如実に知る’とは、深く知り、明確に知り、さらに明確に知り、貫いて知る如来のことである。世尊はこのように説かれた。‘チュンダよ、もし過去のことで、事実でなく、真実でなく、有益でないことがあれば、如来はそれを語らない。チュンダよ、過去のことで、事実であり、真実であっても、有益でないことがあれば、如来はそれも語らない。チュンダよ、過去のことで、事実であり、真実であり、有益なことがあれば、その問いに答えるために如来は適切な時を知る者となる。未来のことも同様である。……現在のことも、事実でなく、真実でなく、有益でないことがあれば、如来はそれを語らない。現在のことで、事実であり、真実であっても、有益でないことがあれば、如来はそれも語らない。現在のことで、事実であり、真実であり、有益なことがあれば、その問いに答えるために如来は適切な時を知る者となる。チュンダよ、このように、如来は過去・未来・現在における諸法について、時宜にかなったことを語り（時語者）、真実を語り（実語者）、有益なことを語り（義語者）、法を語り（法語者）、律を語る（律語者）のである。それゆえに如来と呼ばれる’”

‘‘ยํ โข, จุนฺท, สเทวกสฺส โลกสฺส สมารกสฺส สพฺรหฺมกสฺส สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ [Pg.169] อนุวิจริตํ มนสา, สพฺพํ ตํ ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ โน อญฺญถา. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ. ยถาวาที, จุนฺท, ตถาคโต ตถาการี; ยถาการี ตถาวาที. อิติ ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ. สเทวเก, จุนฺท, โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ตถาคโต อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ – อภิชานํ ตถาคโต.

“‘チュンダよ、天界、魔界、梵天界を含む世界、沙門、バラモン、神、人間を含む衆生が見、聞き、覚り、知り、到達し、探し求め、心で考察した一切を、如来は正しく悟った。それゆえに如来と呼ばれる。チュンダよ、如来が無上の等正覚を悟った夜から、無余の涅槃界へと入滅する夜までの間に、如来が語り、話し、説くことはすべてその通りであり、異なることはない。それゆえに如来と呼ばれる。チュンダよ、如来は語る通りに行い、行う通りに語る。このように語る通りに行い、行う通りに語るゆえに如来と呼ばれる。チュンダよ、天界、魔界、梵天界を含む世界、沙門、バラモン、神、人間を含む衆生において、如来は（徳によって）他を凌駕し、他から凌駕されることなく、あるがままを観る者であり、支配する者である。それゆえに如来と呼ばれる’。これが‘如実に知る如来’という句の意味である。”

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาตีติ ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชิสฺสตี’’ติ. ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺชิสฺสตี’’ติ. ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสยํ อุปปชฺชิสฺสตี’’ติ. ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล กายสฺส เภทา ปรํ มรณา มนุสฺเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ. ภควา อิธตฺถญฺเญว ชานาติ กมฺมาภิสงฺขารวเสน – ‘‘อยํ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปนฺโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสตี’’ติ.

“‘現存するその者を知る’とは、世尊がここで、業の形成（行）の力によって‘この者は身体が崩壊し死後、不幸な境遇、破滅、地獄に生まれるであろう’と、まさにその境遇に定まっていることを知ることをいう。世尊は業の形成の力によって‘この者は身体が崩壊し死後、畜生界に生まれるであろう’と、まさにその通りに知る。世尊は業の形成の力によって‘この者は身体が崩壊し死後、餓鬼界に生まれるであろう’と、まさにその通りに知る。世尊は業の形成の力によって‘この者は身体が崩壊し死後、人間界に生まれるであろう’と、まさにその通りに知る。世尊は業の形成の力によって‘この正しく実践している者は、身体が崩壊し死後、幸福な境遇、天界に生まれるであろう’と、まさにその通りに知る。”

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน, ตถา จ อิริยติ, ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ.

“世尊はこのように説かれた。‘サーリプッタよ、私はこの世界である一人の人間を、その心を（自分の）心で洞察して次のように知る。この者はそのように実践し、そのように振る舞い、その道に乗っているので、身体が崩壊し死後、不幸な境遇、破滅、地獄に生まれるであろう、と’”

‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ.

“‘サーリプッタよ、私はこの世界である一人の人間を、その心を心で洞察して次のように知る。この者はそのように実践し、そのように振る舞い、その道に乗っているので、身体が崩壊し死後、畜生界に生まれるであろう、と’”

‘‘อิธ [Pg.170] ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา เปตฺติวิสยํ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ.

“‘サーリプッタよ、私はこの世界である一人の人間を、その心を心で洞察して次のように知る。この者はそのように実践し、そのように振る舞い、その道に乗っているので、身体が崩壊し死後、餓鬼界に生まれるであろう、と’”

‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา มนุสฺเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’ติ.

“‘サーリプッタよ、私はこの世界である一人の人間を, その心を心で洞察して次のように知る。この者はそのように実践し、そのように振る舞い、その道に乗っているので、身体が崩壊し死後、人間界に生まれるであろう、と’”

‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ.

“‘サーリプッタよ、私はこの世界である一人の人間を、その心を心で洞察して次のように知る。この者はそのように実践し、そのように振る舞い、その道に乗っているので、身体が崩壊し死後、幸福な境遇、天界に生まれるであろう、と’”

‘‘อิธ ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘ตถายํ ปุคฺคโล ปฏิปนฺโน ตถา จ อิริยติ ตญฺจ มคฺคํ สมารูฬฺโห, ยถา อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’’ติ – ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ.

“‘サーリプッタよ、私はこの世界である一人の人間を、その心を心で洞察して次のように知る。この者はそのように実践し、そのように振る舞い、その道に乗っているので、諸々の漏（煩悩）が尽きることによって、漏のない心の解脱、智慧による解脱を、現世において自ら卓越した知恵で悟り、それを具現化して住むであろう、と’。これが‘現存するその者を知る’という句の意味である。”

ธิมุตฺตํ ตปฺปรายณนฺติ. ธิมุตฺตนฺติ อากิญฺจญฺญายตนํ. ธิมุตฺตนฺติ วิโมกฺเขน ธิมุตฺตํ ตตฺราธิมุตฺตํ ตทธิมุตฺตํ ตทาธิปเตยฺยํ. อถ วา, ภควา ชานาติ – ‘‘อยํ ปุคฺคโล รูปาธิมุตฺโต สทฺทาธิมุตฺโต คนฺธาธิมุตฺโต รสาธิมุตฺโต โผฏฺฐพฺพาธิมุตฺโต กุลาธิมุตฺโต คณาธิมุตฺโต อาวาสาธิมุตฺโต ลาภาธิมุตฺโต ยสาธิมุตฺโต ปสํสาธิมุตฺโต สุขาธิมุตฺโต จีวราธิมุตฺโต ปิณฺฑปาตาธิมุตฺโต เสนาสนาธิมุตฺโต คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราธิมุตฺโต สุตฺตนฺตาธิมุตฺโต วินยาธิมุตฺโต อภิธมฺมาธิมุตฺโต อารญฺญกงฺคาธิมุตฺโต ปิณฺฑปาติกงฺคาธิมุตฺโต ปํสุกูลิกงฺคาธิมุตฺโต เตจีวริกงฺคาธิมุตฺโต สปทานจาริกงฺคาธิมุตฺโต ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคาธิมุตฺโต เนสชฺชิกงฺคาธิมุตฺโต ยถาสนฺถติกงฺคาธิมุตฺโต ปฐมชฺฌานาธิมุตฺโต ทุติยชฺฌานาธิมุตฺโต ตติยชฺฌานาธิมุตฺโต จตุตฺถชฺฌานาธิมุตฺโตอากาสานญฺจายตนสมาปตฺตาธิมุตฺโต วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตาธิมุตฺโต อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺตาธิมุตฺโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตาธิมุตฺโต’’ติธิมุตฺตํ.

“dhimuttaṃ tapparāyaṇanti”について。“dhimuttaṃ”とは無所有処のことである。“dhimuttaṃ”とは、信解（しんげ）という解脱によって傾倒し、そこに傾倒し、それを確信し、それを主導とすることである。あるいは、世尊は次のように知っておられる。“この人は色に傾倒し、声に傾倒し、香に傾倒し、味に傾倒し、触に傾倒し、家に傾倒し、集団に傾倒し、住居に傾倒し、利得に傾倒し、名声に傾倒し、称讃に傾倒し、楽に傾倒し、衣に傾倒し、托鉢食に傾倒し、臥坐所に傾倒し、病者への薬の備えに傾倒し、経蔵に傾倒し、律蔵に傾倒し、阿毘達磨に傾倒し、森林住の徳目に傾倒し、常時托鉢の徳目に傾倒し、糞掃衣の徳目に傾倒し、三衣の徳目に傾倒し、逐次托鉢の徳目に傾倒し、食後不食の徳目に傾倒し、常坐不臥の徳目に傾倒し、随一坐の徳目に傾倒し、初禅に傾倒し、第二禅に傾倒し、第三禅に傾倒し、第四禅に傾倒し、空無辺処定に傾倒し、識無辺処定に傾倒し、無所有処定に傾倒し、非想非非想処定に傾倒している”と。これが“dhimuttaṃ”である。

ตปฺปรายณนฺติ [Pg.171] อากิญฺจญฺญายตนมยํ ตปฺปรายณํ กมฺมปรายณํ วิปากปรายณํ กมฺมครุกํ ปฏิสนฺธิครุกํ. อถ วา, ภควา ชานาติ – ‘‘อยํ ปุคฺคโล รูปปรายโณ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติปรายโณ’’ติ – ธิมุตฺตํ ตปฺปรายณํ. เตนาห ภควา –

“tapparāyaṇanti”とは、無所有処から成るもの、それを帰趨とするもの、業を帰趨とするもの、異熟を帰趨とするもの、業を重んじるもの、結生を重んじるものである。あるいは、世尊は次のように知っておられる。“この人は色を帰趨とし……（中略）……非想非非想処定を帰趨としている”と。これが“dhimuttaṃ tapparāyaṇaṃ”である。それゆえ、世尊は次のように仰せられた。

‘‘วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา, [โปสาลาติ ภควา]อภิชานํ ตถาคโต;

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ, ธิมุตฺตํ ตปฺปรายณ’’นฺติ.

“如来は、あらゆる識の住処（識住）をすべて、如実に知っている。［ポーサーラよ、世尊は仰せられた］それ（無所有処）に留まっている者、それに傾倒し、それを帰趨としている者を、如来は知っている”。

๘๔.

84.

อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวา, นนฺทิสํโยชนํ อิติ;

เอวเมตํ อภิญฺญาย, ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ;

เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส, พฺราหฺมณสฺส วุสีมโต.

“無所有処の生起（発生）を知り、歓喜が結（縛り）であることを知って、このようにこれを特別に知って、しかる後に、そこで（無所有処において）随観する。梵行を修め終えた、その婆羅門のその知見は、真実である”。

อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวาติ อากิญฺจญฺญาสมฺภโวติ วุจฺจติ อากิญฺจญฺญายตนสํวตฺตนิโก กมฺมาภิสงฺขาโร. อากิญฺจญฺญายตนสํวตฺตนิกํ กมฺมาภิสงฺขารํ อากิญฺจญฺญาสมฺภโวติ ญตฺวา, ลคฺคนนฺติ ญตฺวา, พนฺธนนฺติ ญตฺวา, ปลิโพโธติ ญตฺวา ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวา.

“ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvāti”について。“ākiñcaññāsambhava”とは、無所有処へと導く業の形成（行）と言われる。無所有処へと導く業の形成を“無所有処の生起”であると知り、執着であると知り、束縛であると知り、障害であると知り、了解し、衡量し、精査し、明白にし、顕著にすること。これが“ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā”である。

นนฺทิสํโยชนํ อิตีติ นนฺทิสํโยชนํ วุจฺจติ อรูปราโค. อรูปราเคน ตํ กมฺมํ ลคฺคํ ลคฺคิตํ ปลิพุทฺธํ อรูปราคํ นนฺทิสํโยชนนฺติ ญตฺวา, ลคฺคนนฺติ ญตฺวา, พนฺธนนฺติ ญตฺวา, ปลิโพโธติ ญตฺวา ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. อิตีติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ – นนฺทิสํโยชนํ อิติ.

“nandisaṃyojanaṃ itīti”について。“歓喜の結”とは、無色界への貪欲と言われる。無色界への貪欲によって、その業に執着し、付着し、妨げられた無色貪を“歓喜の結”であると知り、執着であると知り、束縛であると知り、障害であると知り、了解し、衡量し、精査し、明白にし、顕著にすること。“itīti”とは、語の連結、語の結合、語の充足、音節の調和、文字の滑らかさ、語の順序である。これが“nandisaṃyojanaṃ iti”である。

เอวเมตํ อภิญฺญายาติ เอวํ เอตํ อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – เอวเมตํ อภิญฺญาย.

“evametaṃ abhiññāyāti”について。このようにこれを特別に知って、了解し、衡量し、精査し、明白にし、顕著にすること。これが“evametaṃ abhiññāya”である。

ตโต ตตฺถ วิปสฺสตีติ. ตตฺถาติ อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ตตฺถ ชาเต จิตฺตเจตสิเก ธมฺเม อนิจฺจโต วิปสฺสติ, ทุกฺขโต วิปสฺสติ, โรคโต…เป… นิสฺสรณโต วิปสฺสติ ทกฺขติ โอโลเกติ นิชฺฌายติ อุปปริกฺขตีติ – ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ.

“tato tattha vipassatīti”について。“そこで（tattha）”とは、無所有処定に入定し、そこから出定して、そこで生じた心・心所の諸法を、無常であると随観し、苦であると随観し、病であると……（中略）……離脱であると随観し、見極め、観察し、熟考し、精査すること。これが“tato tattha vipassati”である。

เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺสาติ เอตํ ญาณํ ตจฺฉํ ภูตํ ยาถาวํ อวิปรีตํ ตสฺสาติ – เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส.

“etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti”について。その（無所有処に留まる者の）その知見は、事実であり、如実であり、正確であり、誤りがないということ。これが“etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa”である。

พฺราหฺมณสฺส [Pg.172] วุสีมโตติ. พฺราหฺมโณติ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ…เป… อสิโต ตาทิ ปวุจฺจเต ส พฺรหฺมาติ. พฺราหฺมณสฺส วุสีมโตติ ปุถุชฺชนกลฺยาณํ อุปาทาย สตฺต เสกฺขา อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยาย วสนฺติ สํวสนฺติ อาวสนฺติ ปริวสนฺติ; อรหา วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต; โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร; นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – พฺราหฺมณสฺส วุสีมโต. เตนาห ภควา –

“brāhmaṇassa vusīmatoti”について。“婆羅門（brāhmaṇa）”とは、七つの法を排除したゆえに婆羅門と呼ばれる。……（中略）……何ものにも依存せず、如実なる者（tādi）は婆羅門と呼ばれる。“vusīmato”とは、善き凡夫を起点として、七種の有学の者が、未到達の境地に到達するため、未獲得のものを獲得するため、未現証のものを現証するために、修行し、共に住み、住持し、円熟すること。阿羅漢は、梵行を修め終え、なすべきことをなし、重荷を下ろし、自らの目的を達成し、生存の結を滅尽し、正解脱した者である。彼は、梵行の住まいを終え、修行を完遂し、……（中略）……生と死の輪廻を離れた。彼には再び生まれることはない。これが“brāhmaṇassa vusīmato”である。それゆえ、世尊は仰せられた。

‘‘อากิญฺจญฺญาสมฺภวํ ญตฺวา, นนฺทิสํโยชนํ อิติ;

เอวเมตํ อภิญฺญาย, ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ;

เอตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส, พฺราหฺมณสฺส วุสีมโต’’ติ.

“無所有処の生起を知り、歓喜が結であることを知って、このようにこれを特別に知って、しかる後にそこで随観する。梵行を修め終えた、その婆羅門のその知見は、真実である”。

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

詩句の終わりに至ると同時に……（中略）……“世尊よ、世尊は私の師です、私は弟子です”と（ポーサーラは）申し上げた。

โปสาลมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส จุทฺทสโม.

ポーサーラ学童質問解説、第十四（完）。

๑๕. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

15. モーガラージャ学童質問解説

๘๕.

85.

ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา โมฆราชา]น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา;

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตํ.

“釈迦族の聖者に二度尋ねましたが、眼ある方（世尊）は私に答えられませんでした。三度まで尋ねられたとき、天なる仙人（世尊）は答えられる、と私は聞いております”。と尊者モーガラージャは申し上げた。

ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสนฺติ โส พฺราหฺมโณ ทฺวิกฺขตฺตุํ พุทฺธํ ภควนฺตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ. ตสฺส ภควา ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากาสิ – ‘‘ตทนฺตรา อิมสฺส พฺราหฺมณสฺส อินฺทฺริยปริปาโก ภวิสฺสตี’’ติ. สกฺกนฺติ สกฺโก. ภควา สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติปิ สกฺโก. อถ วา, อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. ตสฺสิมานิ ธนานิ, เสยฺยถิทํ – สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนํ สติปฏฺฐานธนํ สมฺมปฺปธานธนํ อิทฺธิปาทธนํ อินฺทฺริยธนํ พลธนํ โพชฺฌงฺคธนํ มคฺคธนํ ผลธนํ นิพฺพานธนํ. อิเมหิ อเนกวิเธหิ ธนรตเนหิ อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวาติปิ สกฺโก. อถ วา, สกฺโก [Pg.173] ปหุ วิสวี อลมตฺโต สูโร วีโร วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโสติปิ สกฺโก. ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสนฺติ ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ อยาจิสฺสํ อชฺเฌสิสฺสํ ปสาทยิสฺสนฺติ – ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ.

“私は二度、釈迦（の君）に問いました”について、その婆羅門は二度、世尊なる仏陀に質問をしました。世尊は質問を受けても、“その間に、この婆羅門の諸根が成熟するであろう”と考え、答えられませんでした。“サッカ（Sakka）”とは釈迦族の者のことです。世尊は釈迦族から出家されたので“サッカ”と呼ばれます。あるいは、法という富に富み、多くの富を持ち、富める者であるから“サッカ”と呼ばれます。世尊にはこれらの富があります。すなわち、信財、戒財、慚財、愧財、聞財、捨財、慧財、四念処財、四正勤財、四神足財、五根財、五力財、七覚支財、八聖道財、果財、涅槃財です。これら多種多様な宝のような富によって富み、大いなる富を持ち、富める者であるから“サッカ”と呼ばれます。あるいは、サッカとは、能力があり、威力を持ち、堪能であり、勇猛で、英雄的で、精進し、恐れず、驚かず、怖気づかず、逃げ去らず、恐怖と戦慄を捨て、身の毛のよだつことのない者であるから“サッカ”と呼ばれます。“私は二度、釈迦（の君）に問いました”とは、私は二度、釈迦族の出である方に問い、請い、求め、信仰を捧げました。これが“私は二度、釈迦（の君）に問いました”という言葉の意味です。

อิจฺจายสฺมา โมฆราชาติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป… โมฆราชาติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา โมฆราชา.

“このように尊者モーガラージャは（言った）”について。“イッティ（iti）”は語の連結です。中略。 “尊者（āyasmā）”は親愛の言葉です。中略。 “モーガラージャ”はその婆羅門の名前です。中略。 これが“このように尊者モーガラージャは”という記述です。

น เม พฺยากาสิ จกฺขุมาติ. น เม พฺยากาสีติ น เม พฺยากาสิ น อาจิกฺขิ น เทเสสิ น ปญฺญเปสิ น ปฏฺฐเปสิ น วิวริ น วิภชิ น อุตฺตานีอกาสิ น ปกาเสสิ. จกฺขุมาติ ภควา ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา – มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ทิพฺพจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

“眼ある御方は私に答えられなかった”について。“私に答えられなかった”とは、私に答えず、示さず、説かず、確立させず、開かず、分別せず、明らかにせず、顕示しなかったことです。“眼ある御方”とは、世尊は五つの眼によって“眼ある者”です。すなわち、肉眼（にくげん）によっても眼ある者、天眼（てんげん）によっても眼ある者、慧眼（えげん）によっても眼ある者、仏眼（ぶつげん）によっても眼ある者、普門眼（ふもんげん）によっても眼ある者です。

กถํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา? มํสจกฺขุมฺหิ ภควโต ปญฺจ วณฺณา สํวิชฺชนฺติ – นีโล จ วณฺโณ, ปีตโก จ วณฺโณ, โลหิตโก จ วณฺโณ, กณฺโห จ วณฺโณ, โอทาโต จ วณฺโณ. ยตฺถ จ อกฺขิโลมานิ ปติฏฺฐิตานิ ตํ นีลํ โหติ สุนีลํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อุมาปุปฺผสมานํ. ตสฺส ปรโต ปีตกํ โหติ สุปีตกํ สุวณฺณวณฺณํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ กณิการปุปฺผสมานํ. อุภโต จ อกฺขิกูฏานิ ภควโต โลหิตกานิ โหนฺติ สุโลหิตกานิ ปาสาทิกานิ ทสฺสเนยฺยานิ อินฺทโคปกสมานานิ. มชฺเฌ กณฺหํ โหติ สุกณฺหํ อลูขํ สินิทฺธํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ อทฺทาริฏฺฐกสมานํ. ตสฺส ปรโต โอทาตํ โหติ สุโอทาตํ เสตํ ปณฺฑรํ ปาสาทิกํ ทสฺสเนยฺยํ โอสธิตารกสมานํ. เตน ภควา ปากติเกน มํสจกฺขุนา อตฺตภาวปริยาปนฺเนน ปุริมสุจริตกมฺมาภินิพฺพตฺเตน สมนฺตา โยชนํ ปสฺสติ ทิวา เจว รตฺติญฺจ. ยทา หิ จตุรงฺคสมนฺนาคโต อนฺธกาโร โหติ สูริโย จ อตฺถงฺคโต โหติ; กาฬปกฺโข จ อุโปสโถ โหติ, ติพฺโพ จ วนสณฺโฑ โหติ, มหา จ กาฬเมโฆ อพฺภุฏฺฐิโต โหติ. เอวรูเป จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร สมนฺตา [Pg.174] โยชนํ ปสฺสติ. นตฺถิ โส กุฏฺโฏ วา กวาฏํ วา ปากาโร วา ปพฺพโต วา คจฺโฉ วา ลตา วา อาวรณํ รูปานํ ทสฺสนาย. เอกํ เจ ติลผลํ นิมิตฺตํ กตฺวา ติลวาเห ปกฺขิเปยฺย, ตํเยว ติลผลํ อุทฺธเรยฺย. เอวํ ปริสุทฺธํ ภควโต ปากติกํ มํสจกฺขุ. เอวํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

世尊はどのように肉眼によって“眼ある者”なのですか？世尊の肉眼には五つの色があります。青色、黄色、赤色、黒色、そして白色です。睫毛が（目に）ついている部分は、青く、極めて青く、清らかで、見るに快く、アサガオ（ウマー・プッパ）のようです。その周りは黄色く、極めて黄色く、黄金色で、清らかで、見るに快く、カニカーラ（阿利樹）の花のようです。世尊の両方の目尻は赤く、極めて赤く、清らかで、見るに快く、インダゴーパカ（紅娘）のようです。中央は黒く、極めて黒く、濁りがなく、艶やかで、清らかで、見るに快く、黒檀のようです。その周りは白く、極めて白く、清白で、清らかで、見るに快く、明星（薬草の星）のようです。世尊は、その自身の身体に備わり、過去の善業によって生じた本来の肉眼によって、昼も夜も、周囲一ヨージャナを等しく見渡されます。たとえ、四つの要因（日が沈んでいること、月のない布薩の日であること、深い森の中であること、巨大な黒雲が立ち込めていること）が重なった暗闇であっても、周囲一ヨージャナを見渡されます。壁、扉、囲い、山、茂み、蔓など、形あるものを見るのを妨げるものは何もありません。もし、一粒の胡麻に印をつけて胡麻の積まれた荷車の中に投げ入れたとしても、その一粒の胡麻だけを取り出すことができるほどです。このように、世尊の本来の肉眼は清浄です。このように世尊は肉眼によっても“眼ある者”なのです。

กถํ ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนาปิ จกฺขุมา? ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ; สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา; อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. อากงฺขมาโน จ ภควา เอกมฺปิ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, ทฺเวปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ติสฺโสปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, จตสฺโสปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ปญฺจปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ทสปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, วีสมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ตึสมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, จตฺตาลีสมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, ปญฺญาสมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, สตมฺปิ โลกธาตุโย ปสฺเสยฺย, สหสฺสิมฺปิ จูฬนิกํ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, ทฺวิสหสฺสิมฺปิ มชฺฌิมิกํ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, ติสหสฺสิมฺปิ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, มหาสหสฺสิมฺปิ โลกธาตุํ ปสฺเสยฺย, ยาวตกํ วา ปน อากงฺเขยฺย ตาวตกํ ปสฺเสยฺย. เอวํ ปริสุทฺธํ ภควโต ทิพฺพจกฺขุ. เอวํ ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

どの様にして、世尊は天眼（てんげん）によっても“眼ある者”と言われるのでしょうか。世尊は、清浄で人間の眼を超越した天眼によって、衆生が死に、生まれ、卑しく、尊く、容姿が美しく、醜く、善き所に、あるいは悪き所に行くのを、それぞれの業に従って赴く衆生として知られます。“ああ、この衆生たちは身体による悪行を備え、言葉による悪行を備え、心による悪行を備え、聖者たちを誹謗し、邪見を持ち、邪見による業を積み、彼らは身体の崩壊後、死後に、不幸せな、悪い境遇の、破滅した、地獄に生まれている。あるいは、この衆生たちは身体による善行を備え、言葉による善行を備え、心による善行を備え、聖者たちを誹謗せず、正見を持ち、正見による業を積み、彼らは身体の崩壊後、死後に、幸せな、天界の世界に生まれている”と知るのです。このように、清浄で人間の眼を超越した天眼によって、衆生が死に、生まれ、卑しく、尊く、容姿が美しく、醜く、善き所に、あるいは悪き所に行くのを、それぞれの業に従って赴く衆生として知られます。また、世尊は望まれるならば、一つの世界（一小世界）をも見、二つの世界をも見、三つの世界、四つの、五つの、十の、二十の、三十の、四十の、五十の、百の世界をも見られます。小千世界をも見、中二千世界をも見、三千大千世界をも見られ、さらには望まれる限りの範囲を見られます。このように世尊の天眼は極めて清浄です。このようにして、世尊は天眼によっても“眼ある者”と言われるのです。

กถํ [Pg.175] ภควา ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา? ภควา มหาปญฺโญ ปุถุปญฺโญ ชวนปญฺโญ หาสปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ ปญฺญาปเภทกุสโล ปภินฺนญาโณ อธิคตปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต จตุเวสารชฺชปฺปตฺโต ทสพลธารี ปุริสาสโภ ปุริสสีโห ปุริสนาโค ปุริสาชญฺโญ ปุริสโธรยฺโห อนนฺตญาโณ อนนฺตเตโช อนนฺตยโส อฑฺโฒ มหทฺธโน ธนวา เนตา วิเนตา อนุเนตา ปญฺญาเปตา นิชฺฌาเปตา เปกฺเขตา ปสาเทตา. โส หิ ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา.

どの様にして、世尊は慧眼（えげん）によっても“眼ある者”と言われるのでしょうか。世尊は、大いなる智慧、広大な智慧、速い智慧、歓喜の智慧、鋭い智慧、貫通する智慧を備え、智慧の分類に精通し、智を極め、四無礙解（しむげげ）に達し、四無所畏（しむしょい）に達し、十力を保持し、人中の牛王、人中の獅子、人中の象、人中の精鋭、人中の大荷を担う者であり、無辺の智、無辺の威力、無辺の名声を持ち、智慧の富を豊かに備えた富者であり、導き手、教化者、勧導者、示教者、納得させる者、観察させる者、清浄なる信を起させる者です。実にその世尊は、未だ生じていない道を発生させ、未だ生じていない道を生じさせ、未だ説かれていない道を説き、道を知り、道を解し、道に精通されています。そして今、弟子たちはその道に従って歩む者として、後に続いて備わっています。

โส หิ ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ, จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต. นตฺถิ ตสฺส ภควโต อญฺญาตํ อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ อผสฺสิตํ ปญฺญาย. อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อุปาทาย สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ. ยํ กิญฺจิ เนยฺยํ นาม อตฺถิ ชานิตพฺพํ อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา อุภยตฺโถ วา ทิฏฺฐธมฺมิโก วา อตฺโถ สมฺปรายิโก วา อตฺโถ อุตฺตาโน วา อตฺโถ คมฺภีโร วา อตฺโถ คูฬฺโห วา อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน วา อตฺโถ เนยฺโย วา อตฺโถ นีโต วา อตฺโถ อนวชฺโช วา อตฺโถ นิกฺกิเลโส วา อตฺโถ โวทาโน วา อตฺโถ ปรมตฺโถ วา, สพฺพํ ตํ อนฺโต พุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ.

実にその世尊は、知るべきことを知り、見るべきことを見られます。眼そのものであり、智そのものであり、法そのものであり、梵そのものであり、説く者、説き広める者、義（意味）を導き出す者、不死（甘露）を与える者、法の主、如来です。その世尊にとって、智慧によって知られないこと、見られないこと、覚られないこと、現証されないこと、触れられないことは何一つありません。過去、未来、現在にわたる全ての諸法は、あらゆる様態において、世尊である仏陀の智の門に現れます。知られるべきことであれば何であれ、自利、利他、あるいはその両方であれ、現世の利益であれ、来世の利益であれ、平易な意味であれ、深遠な意味であれ、隠れた意味であれ、覆われた意味であれ、解釈を要する意味であれ、確定した意味であれ、罪のないことであれ、煩悩のないことであれ、清浄なことであれ、勝義（最高の真実）であれ、そのすべては仏陀の智の内に転じています。

สพฺพํ กายกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ วจีกมฺมํ ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ มโนกมฺมํ ญาณานุปริวตฺติ. อตีเต พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, อนาคเต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อปฺปฏิหตํ ญาณํ, ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ. เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ, เนยฺยํ อติกฺกมิตฺวา ญาณํ นปฺปวตฺตติ, ญาณํ อติกฺกมิตฺวา เนยฺยปโถ นตฺถิ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน เต ธมฺมา. ยถา ทฺวินฺนํ สมุคฺคปฏลานํ สมฺมาผุสิตานํ เหฏฺฐิมํ สมุคฺคปฏลํ อุปริมํ [Pg.176] นาติวตฺตติ, อุปริมํ สมุคฺคปฏลํ เหฏฺฐิมํ นาติวตฺตติ, อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน; เอวเมว พุทฺธสฺส ภควโต เนยฺยญฺจ ญาณญฺจ อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน. ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ, เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ. เนยฺยํ อติกฺกมิตฺวา ญาณํ นปฺปวตฺตติ, ญาณํ อติกฺกมิตฺวา เนยฺยปโถ นตฺถิ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน เต ธมฺมา.

仏陀である世尊のあらゆる身業（身体の行い）は智に随い、あらゆる口業は智に随い、あらゆる意業は智に随います。仏陀である世尊は、過去において障りなき智を持ち、未来において障りなき智を持ち、現在において障りなき智を持ちます。知るべきことがある限り智があり、智がある限り知るべきことがあります。智は知るべきことを限界とし、知るべきことは智を限界とします。知るべきことを超えて智が働くことはなく、智を超えて知るべき道（領域）があるわけでもありません。それらの法は互いに限界を同じくして留まっています。例えば、ぴったりと合わさった二つの器の蓋において、下の蓋が上の蓋をはみ出すことがなく、上の蓋が下の蓋をはみ出すことがないように、互いに限界を同じくして留まっているのと同じです。このように、仏陀である世尊の知るべきことと智とは、互いに限界を同じくして留まっています。知るべきことがある限り智があり、智がある限り知るべきことがあります。智は知るべきことを限界とし、知るべきことは智を限界とします。知るべきことを超えて智が働くことはなく、智を超えて知るべき道があるわけでもありません。それらの法は互いに限界を同じくして留まっているのです。

สพฺพธมฺเมสุ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ. สพฺเพ ธมฺมา พุทฺธสฺส ภควโต อาวชฺชนปฏิพทฺธา อากงฺขปฏิพทฺธา มนสิการปฏิพทฺธา จิตฺตุปฺปาทปฏิพทฺธา. สพฺพสตฺเตสุ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ. สพฺเพสญฺจ สตฺตานํ ภควา อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ, อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย ภพฺพาภพฺเพ สตฺเต ชานาติ. สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ.

仏・世尊の知見は、すべての法において働いています。すべての法は、仏・世尊の注意、意欲、作意、心の生起に結びついています。仏・世尊の知見は、すべての衆生において働いています。世尊はすべての衆生の意向を知り、随眠を知り、性格を知り、信解を知っています。汚れの少ない者、汚れの多い者、鋭い根を持つ者、鈍い根を持つ者、良い資質の者、悪い資質の者、教えやすい者、教えにくい者、成仏の可能性がある者とない者、それらの衆生を彼は知っています。神々、魔、梵天を含むこの世界、沙門や婆羅門、神と人間を含む生類は、仏の知見の範囲内で回転しています。

ยถา เย เกจิ มจฺฉกจฺฉปา อนฺตมโส ติมิติมิงฺคลํ อุปาทาย อนฺโตมหาสมุทฺเท ปริวตฺตนฺติ, เอวเมว สเทวโก โลโก สมารโก โลโก สพฺรหฺมโก โลโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ. ยถา เย เกจิ ปกฺขี อนฺตมโส ครุฬํ เวนเตยฺยํ อุปาทาย อากาสสฺส ปเทเส ปริวตฺตนฺติ, เอวเมว เยปิ เต สาริปุตฺตสมา ปญฺญาย สมนฺนาคตา เตปิ พุทฺธญาณสฺส ปเทเส ปริวตฺตนฺติ; พุทฺธญาณํ เทวมนุสฺสานํ ปญฺญํ ผริตฺวา อภิภวิตฺวา ติฏฺฐติ.

ちょうど、あらゆる魚や亀、あるいはティミティミンガラ（巨大な魚）さえもが大海洋の中で動き回るように、そのように、神々、魔、梵天を含むこの世界、沙門や婆羅門、神と人間を含む生類は、仏の知見の範囲内で動いています。ちょうど、あらゆる鳥、あるいはガルダ（金翅鳥）さえもが大空の一部で飛び回るように、そのように、サーリプッタ（舎利弗）に匹敵する智慧を備えた者たちであっても、彼らもまた仏の知見の一部において動いているにすぎません。仏の知見は、神々と人間の智慧を遍く照らし、圧倒して存在しています。

เยปิ เต ขตฺติยปณฺฑิตา พฺราหฺมณปณฺฑิตา คหปติปณฺฑิตา สมณปณฺฑิตา นิปุณา กตปรปฺปวาทา วาลเวธิรูปา โวภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานิ, เต ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา อภิสงฺขริตฺวา ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนฺติ คูฬฺหานิ จ ปฏิจฺฉนฺนานิ. กถิตา วิสชฺชิตา จ เต ปญฺหา ภควตา โหนฺติ นิทฺทิฏฺฐการณา. อุปกฺขิตฺตกา จ เต ภควโต สมฺปชฺชนฺติ. อถ โข ภควาว ตตฺถ อติโรจติ – ยทิทํ ปญฺญายาติ. เอวํ ภควา ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

また、賢明な王族、婆羅門、居士、沙門の賢者たちが、巧みで、他教の論説に精通し、毛髪を射抜くほど鋭敏で、智慧をもって諸々の見解を打ち砕くかのように歩んでいても、彼らは難解で隠された問いを準備してタターガタ（如来）のもとにやって来ます。それらの問いは世尊によって、理由を明示して語られ、解決されます。そして彼らは世尊に心服し、弟子となります。そこでは、まさに世尊こそが、その智慧によって一際輝いています。このように、世尊は智慧の眼（慧眼）によっても、眼ある者（見者）なのです。

กถํ [Pg.177] ภควา พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา? ภควา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส สตฺเต อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย อปฺเปกจฺเจ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน วิหรนฺเต. เสยฺยถาปิ นาม อุปฺปลินิยํ วา ปทุมินิยํ วา ปุณฺฑรีกินิยํ วา อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ, อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ สโมทกํ ฐิตานิ, อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกา อจฺจุคฺคมฺม ติฏฺฐนฺติ อนุปลิตฺตานิ อุทเกน; เอวเมวํ ภควา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส สตฺเต อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย อปฺเปกจฺเจ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน วิหรนฺเต. ชานาติ ภควา – ‘‘อยํ ปุคฺคโล ราคจริโต, อยํ โทสจริโต, อยํ โมหจริโต, อยํ วิตกฺกจริโต, อยํ สทฺธาจริโต, อยํ ญาณจริโต’’ติ. ราคจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส อสุภกถํ กเถติ; โทสจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส เมตฺตาภาวนํ อาจิกฺขติ; โมหจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส อุทฺเทเส ปริปุจฺฉาย กาเลน ธมฺมสฺสวเน กาเลน ธมฺมสากจฺฉาย ครุสํวาเส นิเวเสติ; วิตกฺกจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส อานาปานสฺสตึ อาจิกฺขติ; สทฺธาจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส ปสาทนียํ นิมิตฺตํ อาจิกฺขติ พุทฺธสุโพธึ ธมฺมสุธมฺมตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺตึ สีลานิ จ; อตฺตโน ญาณจริตสฺส ภควา ปุคฺคลสฺส วิปสฺสนานิมิตฺตํ อาจิกฺขติ อนิจฺจาการํ ทุกฺขาการํ อนตฺตาการํ.

いかにして、世尊は仏の眼（仏眼）によっても、眼ある者なのですか。世尊は仏眼をもって世界を展望し、汚れの少ない者、汚れの多い者、鋭い根を持つ者、鈍い根を持つ者、良い資質の者、悪い資質の者、教えやすい者、教えにくい者、あるいは来世の罪の恐怖を見ている者たちが存在しているのを見ました。たとえば、青蓮華、紅蓮華、白蓮華の池において、ある蓮華は水中に生じ、水中で育ち、水面に出ず、水中に没して養われ、ある蓮華は水中で育ち、水面に並んで留まり、ある蓮華は水中で育ち、水面から高く立ち上がって、水に汚されずに立っています。同じように、世尊は仏眼をもって世界を展望し、衆生たちの機根を見極めました。世尊は‘この者は貪欲の性格であり、この者は瞋恚の性格、この者は愚痴の性格、この者は尋（思惟）の性格、この者は信仰の性格、この者は知見の性格である’と知ります。貪欲の性格の者には不浄の教えを説き、瞋恚の性格の者には慈しみの修行を教え、愚痴の性格の者には読誦、質問、適時の聴法、適時の法談、師との同居に導き、尋の性格の者には安那般那念（呼吸の瞑想）を教え、信仰の性格の者には仏の悟りや法の正しさ、僧の正行、戒律といった浄信を促す対象を教え、知見の性格の者には、無常・苦・無我の相というヴィパッサナー（観）の対象を教えます。

‘‘เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต, ยถาปิ ปสฺเส ชนตํ สมนฺตโต;

ตถูปมํ ธมฺมมยํ สุเมธ, ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขุ;

โสกาวติณฺณํ ชนตมเปตโสโก, อเวกฺขสฺสุ ชาติชราภิภูต’’นฺติ.

‘岩山の頂に立つ者が、周りの人々を見渡すように。おお、賢明なる全見者（普眼者）よ、そのように法から成る高楼に登り、悲しみに沈み、生と老いに圧倒された人々を、悲しみを超えた者として見守りたまえ。’

เอวํ [Pg.178] ภควา พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา.

このように、世尊は仏眼によっても、眼ある者なのです。

กถํ ภควา สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมา? สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ. ภควา สพฺพญฺญุตญาเณน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต.

いかにして、世尊は普眼（全見の眼）によっても、眼ある者なのですか。普眼とは、一切智知（一切を遍く知る智慧）のことです。世尊は、一切智知を具え、成就し、到達し、備えています。

‘‘น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพํ;

สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยํ, ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขู’’ติ.

‘この世において、彼に見られないものは何もなく、また知られないもの、知るべきでないものも何もない。如来は、知られるべきすべてのことを完全に覚った。それゆえに如来は普眼者である。’

เอวํ ภควา สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมาติ – น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา.

このように、世尊は普眼によっても眼ある者であるということが、‘眼ある者は私に答えなかった’という言葉の意味です。

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุตนฺติ ยาวตติยํ พุทฺโธ สหธมฺมิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ โน สํสาเรตีติ – เอวํ มยา อุคฺคหิตํ, เอวํ มยา อุปธาริตํ, เอวํ มยา อุปลกฺขิตํ. เทวีสีติ ภควา เจว อิสิ จาติ – เทวีสิ. ยถา ราชา ปพฺพชิตา วุจฺจนฺติ ราชิสโย, พฺราหฺมณา ปพฺพชิตา วุจฺจนฺติ พฺราหฺมณิสโย, เอวเมว ภควา เทโว เจว อิสิ จาติ – เทวีสิ.

‘三度まで、天の聖仙（デヴィシ）よ、答えたもうと私は聞いた’とは、仏は道理に適った問いを三度まで問われれば、それを答え、拒むことはない――そのように私は学び、把握し、理解したということです。‘デヴィシ’とは、世尊が神（デヴァ）であり、かつ聖仙（イシ）であることから‘天の聖仙’と言います。ちょうど、出家した王が‘王仙’と呼ばれ、出家した婆羅門が‘婆羅門仙’と呼ばれるように、世尊は神であり、かつ聖仙であるから、‘天の聖仙’なのです。

อถ วา, ภควา ปพฺพชิโตติปิ อิสิ. มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหนฺตํ สมาธิกฺขนฺธํ…เป… มหนฺตํ ปญฺญากฺขนฺธํ… มหนฺตํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ… มหนฺตํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหโต ตโมกายสฺส ปทาลนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหโต วิปลฺลาสสฺส ปเภทนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหโต ตณฺหาสลฺลสฺส อพฺพหนํ… มหโต ทิฏฺฐิสงฺฆาฏสฺส วินิเวฐนํ… มหโต มานทฺธชสฺส ปปาตนํ… มหโต อภิสงฺขารสฺส วูปสมํ… มหโต โอฆสฺส นิตฺถรณํ… มหโต ภารสฺส นิกฺเขปนํ… มหโต สํสารวฏฺฏสฺส อุปจฺเฉทํ… มหโต สนฺตาปสฺส นิพฺพาปนํ… มหโต ปริฬาหสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธึ… มหโต ธมฺมทฺธชสฺส อุสฺสาปนํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มหนฺเต สติปฏฺฐาเน… มหนฺเต สมฺมปฺปธาเน… มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ… มหนฺตานิ พลานิ… มหนฺเต โพชฺฌงฺเค… มหนฺตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ… มหนฺตํ ปรมตฺถํ อมตํ นิพฺพานํ เอสี คเวสี ปริเยสีติปิ อิสิ. มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต ปริเยสิโต – ‘‘กหํ [Pg.179] พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว, กหํ นราสโภ’’ติปิ อิสีติ – ยาวตติยญฺจ เทวีสิ พฺยากโรตีติ เม สุตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

あるいはまた、世尊は出家されたがゆえに仙人（イシ）です。大いなる戒の集まりを求め、探求し、追求されたがゆえに仙人です。大いなる定の集まりを……（中略）……大いなる慧の集まり、大いなる解脱の集まり、大いなる解脱知見の集まりを求め、探求し、追求されたがゆえに仙人です。大いなる無明の塊を打ち破ることを求め、探求し、追求されたがゆえに仙人です。大いなる転倒の打破、大いなる渇愛の矢の抜去、大いなる見解の束縛の解除、大いなる慢の旗の打倒、大いなる諸行の静止、大いなる暴流の渡過、大いなる重荷の下放、大いなる輪廻の断絶、大いなる苦悩の消滅、大いなる熱悩の静止、大いなる法の旗の掲揚を求め、探求し、追求されたがゆえに仙人です。大いなる四念処、大いなる四正勤、大いなる諸根、大いなる諸力、大いなる七覚支、大いなる聖八支道、大いなる勝義であり不死である涅槃を求め、探求し、追求されたがゆえに仙人です。あるいは、威徳ある衆生たちによって、‘仏陀はどこにおられるか、世尊はどこにおられるか、神々の中の神はどこにおられるか、人中の牛王はどこにおられるか’と求められ、探求され、追求される存在であるため、仙人（イシ）と言われます。‘三度目までは、天の仙人（世尊）が説明してくださる’と私は聞きました。それゆえ、そのバラモンは次のように言いました。

‘‘ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา โมฆราชา]น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา;

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ, พฺยากโรตีติ เม สุต’’นฺติ.

“私は釈迦族の聖者に二度お尋ねしましたが（尊者モーガラージャはこのように言った）、眼ある方（ブッダ）は私に答えてくれませんでした。三度目までは天の仙人が説明してくださる、と私は聞いています。”

๘๖.

86.

อยํ โลโก ปโร โลโก, พฺรหฺมโลโก สเทวโก;

ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาติ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“この世、あの世、神々を伴う梵天の世界。名声あるゴータマよ、人々はあなたの見解を知りません。”

อยํ โลโก ปโร โลโกติ. อยํ โลโกติ มนุสฺสโลโก. ปโร โลโกติ มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา สพฺโพ ปโร โลโกติ – อยํ โลโก ปโร โลโก.

“‘この世、あの世’について。‘この世’とは人間界のことです。‘あの世’とは人間界を除いたすべての他なる世界のことであり、これが‘この世、あの世’の意味です。

พฺรหฺมโลโก สเทวโกติ สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสาติ – พฺรหฺมโลโก สเทวโก.

“‘神々を伴う梵天の世界’について。天界（五つの欲界天）、魔軍（第六天）、梵天の世界を伴う器世間、沙門・バラモン、神々（有徳の人）と人間を含む衆生。これが‘神々を伴う梵天の世界’の意味です。”

ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาตีติ ตุยฺหํ ทิฏฺฐึ ขนฺตึ รุจึ ลทฺธึ อชฺฌาสยํ อธิปฺปายํ โลโก น ชานาติ – ‘‘อยํ เอวํทิฏฺฐิโก เอวํขนฺติโก เอวํรุจิโก เอวํลทฺธิโก เอวํอชฺฌาสโย เอวํอธิปฺปาโย’’ติ น ชานาติ น ปสฺสติ น ทกฺขติ นาธิคจฺฉติ น วินฺทติ น ปฏิลภตีติ – ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาติ.

“‘あなたの見解を知りません’について。あなたの見解、忍耐（受容）、好み、教説、意向、意図を世界（衆生）は知りません。‘この方はこのような見解、忍耐、好み、教説、意向、意図を持っている’ということを知りません。見ず、知らず、悟らず、得ず、獲得しません。これが‘あなたの見解を知りません’の意味です。”

โคตมสฺส ยสสฺสิโนติ ภควา ยสปฺปตฺโตติ ยสสฺสี. อถ วา, ภควา สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานนฺติปิ ยสสฺสีติ – โคตมสฺส ยสฺสิโน. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“‘名声あるゴータマ’について。世尊は名声を得ているので‘名声ある者（ヤサッシー）’です。あるいは、世尊は尊崇され、重んじられ、敬われ、供養され、礼拝され、衣・食・住・薬の資具を得る方であるため、‘名声ある者’です。これが‘名声あるゴータマ’の意味です。それゆえ、そのバラモンは次のように言いました。”

‘‘อยํ โลโก ปโร โลโก, พฺรหฺมโลโก สเทวโก;

ทิฏฺฐึ เต นาภิชานาติ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน’’ติ.

“‘この世、あの世、神々を伴う梵天の世界。名声あるゴータマよ、人々はあなたの見解を知りません。’”

๘๗.

87.

เอวํ [Pg.180] อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสติ.

“このように優れた見識を持つお方のところに、私は質問を持って参りました。どのように世界を観る者を、死の王（魔王）は見ることができないのでしょうか。（とモーガラージャは言った。）”

เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวินฺติ เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ อคฺคทสฺสาวึ เสฏฺฐทสฺสาวึ วิเสฏฺฐทสฺสาวึ ปาโมกฺขทสฺสาวึ อุตฺตมทสฺสาวึ ปรมทสฺสาวินฺติ – เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ.

“‘このように優れた見識を持つ’について。このように優れた見識を持つ、最高の、最上の、卓越した、主要な、究極の、至高の見識を持つお方のこと。これが‘このように優れた見識を持つ’の意味です。”

อตฺถิ ปญฺเหน อาคมนฺติ ปญฺเหน อตฺถิโก อาคโตมฺหิ…เป… วหสฺเสตํ ภารนฺติ, เอวมฺปิ อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ.

“‘質問を持って参りました’について。質問（の答え）を必要としてやって来ました……（中略）……‘この問いという重荷を担ってください’ということです。これもまた‘質問を持って参りました’の意味です。”

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตนฺติ กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ ปจฺจเวกฺขนฺตํ ตุลยนฺตํ ตีรยนฺตํ วิภาวยนฺตํ วิภูตํ กโรนฺตนฺติ – กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ.

“‘どのように世界を観る（者を）’について。どのように世界を観て、省察し、衡量し、吟味し、明らかにし、明確にする者を。これが‘どのように世界を観る’の意味です。”

มจฺจุราชา น ปสฺสตีติ มจฺจุราชา น ปสฺสติ น ทกฺขติ นาธิคจฺฉติ น วินฺทติ น ปฏิลภตีติ – มจฺจุราชา น ปสฺสติ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“‘死の王は見ることができない’について。死の王が見ず、知らず、悟らず、得ず、獲得しないこと。これが‘死の王は見ることができない’の意味です。それゆえ、そのバラモンは次のように言いました。”

‘‘เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ, อตฺถิ ปญฺเหน อาคมํ;

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ.

“‘このように優れた見識を持つお方のところに、私は質問を持って参りました。どのように世界を観る者を、死の王は見ることができないのでしょうか。’”

๘๘.

88.

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสติ.

“モーガラージャよ、常に正念（気づき）を持って、世界を空（くう）であると観なさい。我（自分）という見解を根こそぎにすれば、そのようにして死を超越することができる。このように世界を観る者を、死の王は見ることができない。世尊はこのように答えられました。”

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ. โลโกติ นิรยโลโก ติรจฺฉานโลโก เปตฺติวิสยโลโก มนุสฺสโลโก เทวโลโก ขนฺธโลโก ธาตุโลโก อายตนโลโก อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก. อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โลโก โลโกติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ลุชฺชตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจ ลุชฺชติ? จกฺขุ โข ภิกฺขุ ลุชฺชติ, รูปา ลุชฺชนฺติ, จกฺขุวิญาณํ ลุชฺชติ, จกฺขุสมฺผสฺโส ลุชฺชติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ; โสตํ ลุชฺชติ, คนฺธา ลุชฺชนฺติ…เป… กาโย ลุชฺชติ[Pg.181], โผฏฺฐพฺพา ลุชฺชนฺติ; มโน ลุชฺชติ, ธมฺมา ลุชฺชนฺติ, มโนวิญฺญาณํ ลุชฺชติ, มโนสมฺผสฺโส ลุชฺชติ; ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ. ลุชฺชตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา โลโกติ วุจฺจติ’’.

“‘世界を空であると観なさい’について。‘世界’とは、地獄、畜生、餓鬼、人間、天上の世界、五蘊、諸元素、処（十二処）、この世、あの世、神々を伴う梵天の世界のことです。ある比丘が世尊に次のように申し上げました。‘尊師よ、“世界、世界”と言われますが、どのような理由で“世界”と言われるのでしょうか。’‘比丘よ、壊れる（ルッジャティ）からこそ、それゆえに“世界（ローカ）”と言われるのである。では、何が壊れるのか。比丘よ、眼は壊れ、形あるものは壊れ、眼識は壊れ、眼触は壊れる。この眼触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の感受もまた壊れる。……（中略）……体は壊れ、触れられるものは壊れる。意（心）は壊れ、法（心の対象）は壊れ、意識は壊れ、意触は壊れる。この意触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の感受もまた壊れる。比丘よ、壊れるからこそ、それゆえに“世界”と言われるのである。’”

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ ทฺวีหิ การเณหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ – อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน วา ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน วา. กถํ อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ? รูเป วโส น ลพฺภติ, เวทนาย วโส น ลพฺภติ, สญฺญาย วโส น ลพฺภติ, สงฺขาเรสุ วโส น ลพฺภติ, วิญฺญาเณ วโส น ลพฺภติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา. รูปญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย; ลพฺเภถ จ รูเป – ‘เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, รูปํ อนตฺตา, ตสฺมา รูปํ อาพาธาย สํวตฺตติ น จ ลพฺภติ รูเป – ‘เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’ติ.

“世を空と観ぜよ”とは、二つの理由によって世を空と観ずることである。すなわち、意のままにならぬ（支配できない）生起を観察することによって、あるいは、空虚な諸行を正しく観察することによってである。いかにして意のままにならぬ生起を観察することによって、世を空と観ずるのか。色において支配（自在）は得られず、受において支配は得られず、想において支配は得られず、行において支配は得られず、識において支配は得られない。世尊はこのように説かれた。“比丘たちよ、色は非我である。比丘たちよ、もしこの色が我（主体）であったなら、この色が病（苦しみ）に導くことはなく、色において‘わたしの色はこうなれ、わたしの色はこうなるな’という望みが得られたであろう。比丘たちよ、しかし色が非我であるからこそ、色は病に導き、色において‘わたしの色はこうなれ、わたしの色はこうなるな’という望みは得られないのである”。

‘‘เวทนา อนตฺตา. เวทนา จ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ เวทนา อาพาธาย สํวตฺเตยฺย; ลพฺเภถ จ เวทนาย – ‘เอวํ เม เวทนา โหตุ, เอวํ เม เวทนา มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, เวทนา อนตฺตา, ตสฺมา เวทนา อาพาธาย สํวตฺตติ, น จ ลพฺภติ เวทนาย – ‘เอวํ เม เวทนา โหตุ, เอวํ เม เวทนา มา อโหสี’ติ.

“受は非我である。比丘たちよ、もしこの受が我であったなら、この受が病に導くことはなく、受において‘わたしの受はこうなれ、わたしの受はこうなるな’という望みが得られたであろう。比丘たちよ、しかし受が非我であるからこそ、受は病に導き、受において‘わたしの受はこうなれ、わたしの受はこうなるな’という望みは得られないのである”。

‘‘สญฺญา อนตฺตา. สญฺญา จ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ สญฺญา อาพาธาย สํวตฺเตยฺย; ลพฺเภถ จ สญฺญาย – ‘เอวํ เม สญฺญา โหตุ, เอวํ เม สญฺญา มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, สญฺญา อนตฺตา, ตสฺมา สญฺญา อาพาธาย สํวตฺตติ, น จ ลพฺภติ สญฺญาย – ‘เอวํ เม สญฺญา โหตุ, เอวํ เม สญฺญา มา อโหสี’ติ.

“想は非我である。比丘たちよ、もしこの想が我であったなら、この想が病に導くことはなく、想において‘わたしの想はこうなれ、わたしの想はこうなるな’という望みが得られたであろう。比丘たちよ、しかし想が非我であるからこそ、想は病に導き、想において‘わたしの想はこうなれ、わたしの想はこうなるな’という望みは得られないのである”。

‘‘สงฺขารา อนตฺตา. สงฺขารา จ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺสํสุ, นยิทํ สงฺขารา อาพาธาย สํวตฺเตยฺยุํ; ลพฺเภถ จ สงฺขาเรสุ – ‘เอวํ เม สงฺขารา โหนฺตุ, เอวํ เม สงฺขารา มา อเหสุ’นฺติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว[Pg.182], สงฺขารา อนตฺตา, ตสฺมา สงฺขารา อาพาธาย สํวตฺตนฺติ, น จ ลพฺภติ สงฺขาเรสุ – ‘เอวํ เม สงฺขารา โหนฺตุ, เอวํ เม สงฺขารา มา อเหสุ’นฺติ.

“諸行は非我である。比丘たちよ、もしこの諸行が我であったなら、この諸行が病に導くことはなく、諸行において‘わたしの諸行はこうなれ、わたしの諸行はこうなるな’という望みが得られたであろう。比丘たちよ、しかし諸行が非我であるからこそ、諸行は病に導き、諸行において‘わたしの諸行はこうなれ、わたしの諸行はこうなるな’という望みは得られないのである”。

‘‘วิญฺญาณํ อนตฺตา. วิญฺญาณญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ วิญฺญาณํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย; ลพฺเภถ จ วิญฺญาเณ – ‘เอวํ เม วิญฺญาณํ โหตุ, เอวํ เม วิญฺญาณํ มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ อนตฺตา, ตสฺมา วิญฺญาณํ อาพาธาย สํวตฺตติ, น จ ลพฺภติ วิญฺญาเณ – ‘เอวํ เม วิญฺญาณํ โหตุ, เอวํ เม วิญฺญาณํ มา อโหสี’’’ติ.

“識は非我である。比丘たちよ、もしこの識が我であったなら、この識が病に導くことはなく、識において‘わたしの識はこうなれ、わたしの識はこうなるな’という望みが得られたであろう。比丘たちよ、しかし識が非我であるからこそ、識は病に導き、識において‘わたしの識はこうなれ、わたしの識はこうなるな’という望みは得られないのである”。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘นายํ, ภิกฺขเว, กาโย ตุมฺหากํ, นปิ อญฺเญสํ. ปุราณมิทํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ เวทนิยํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺร โข, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก ปฏิจฺจสมุปฺปาทํเยว สาธุกํ โยนิโส มนสิ กโรติ – ‘อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ; อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌติ, ยทิทํ – อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ – เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ’’’.

世尊はこのように説かれた。“比丘たちよ、この身体はあなた方のものではなく、また他人のものでもない。比丘たちよ、これは過去の業によって形成され、意図され、感受されるべきものと見なされるべきである。比丘たちよ、そこで、よく学んだ聖なる弟子は、縁起のみを正しく如実に作意する。‘これがあるとき、これがある。これが発生することによって、これが発生する。これがないとき、これはない。これが滅することによって、これが滅する。すなわち、無明を縁として行があり、行を縁として識があり、識を縁として名色があり、名色を縁として六処があり、六処を縁として触があり、触を縁として受があり、受を縁として愛があり、愛を縁として取があり、取を縁として有があり、有を縁として生があり、生を縁として老死・愁・悲・苦・憂・悩が生じる。このようにして、この純粋な苦の集積の集起がある’”。

‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ, สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ …เป… ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ. เอวํ อวสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

“‘しかし、無明が余すところなく離欲し滅することによって行が滅し、行が滅することによって識が滅し……（中略）……生が滅することによって老死・愁・悲・苦・憂・悩が滅する。このようにして、この純粋な苦の集積の消滅がある’と。このように、意のままにならぬ生起を観察することによって、世を空と観ずるのである”。

กถํ ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ? รูเป สาโร น ลพฺภติ, เวทนาย สาโร น ลพฺภติ, สญฺญาย สาโร น ลพฺภติ, สงฺขาเรสุ สาโร น ลพฺภติ, วิญฺญาเณ สาโร น ลพฺภติ; รูปํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน [Pg.183] วา. เวทนา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา…เป… สญฺญา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา… สงฺขารา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา… วิญฺญาณํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. ยถา นโฬ อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ เอรณฺโฑ…เป… ยถา จ อุทุมฺพโร อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ เสตคจฺโฉ อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ ปาลิภทฺทโก อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ เผณปิณฺโฑ อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา จ อุทกปุพฺพุฬํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ, ยถา จ มรีจิ อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา, ยถา กทลิกฺขนฺโธ อสฺสาโร นิสฺสาโร สาราปคโต, ยถา มายา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา – เอวเมว รูปํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. เวทนา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา…เป… สญฺญา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา… สงฺขารา อสฺสารา นิสฺสารา สาราปคตา… วิญฺญาณํ อสฺสารํ นิสฺสารํ สาราปคตํ นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. เอวํ ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ. อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

どのようにして空虚な諸行を随観することによって、空として世間を観察するのか。色（物質的現象）に実質は見いだされず、受（感受作用）に実質は見いだされず、想（表象作用）に実質は見いだされず、行（形成作用）に実質は見いだされず、識（識別作用）に実質は見いだされない。色は、常住の実質、あるいは楽の実質、あるいは我の実質において、あるいは常、あるいは恒、あるいは恒久、あるいは不変の性質において、実質がなく、中身がなく、実質を欠いている。受は実質がなく……想は実質がなく……行は実質がなく……識は、常住の実質、あるいは楽の実質、あるいは我の実質において、あるいは常、あるいは恒、あるいは恒久、あるいは不変の性質において、実質がなく、中身がなく、実質を欠いている。あたかも、葦（あし）に実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、またあたかも、トウゴマが……あたかも、イチジクの木に実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、またあたかも、白木が実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、またあたかも、吉祥木が実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、またあたかも、泡の塊が実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、またあたかも、水の泡が実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、またあたかも、陽炎（かげろう）が実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、あたかも、芭蕉の幹が実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、あたかも、幻（まぼろし）が実質がなく、中身がなく、実質を欠いているように、そのように、色は、常住の実質、あるいは楽の実質、あるいは我の実質において、あるいは常、あるいは恒、あるいは恒久、あるいは不変の性質において、実質がなく、中身がなく、実質を欠いている。受は実質がなく……想は実質がなく……行は実質がなく……識は、常住の実質、あるいは楽の実質、あるいは我の実質において、あるいは常、あるいは恒、あるいは恒久、あるいは不変の性質において、実質がなく、中身がなく、実質を欠いている。このように、空虚な諸行を随観することによって、空として世間を観察する。これら二つの理由によって、空として世間を観察するのである。

อปิ จ, ฉหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ. จกฺขุ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา, โสตํ สุญฺญํ…เป… ฆานํ สุญฺญํ… ชิวฺหา สุญฺญา… กาโย สุญฺโญ… มโน สุญฺโญ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. รูปา สุญฺญา…เป… สทฺทา สุญฺญา… คนฺธา สุญฺญา… รสา สุญฺญา… โผฏฺฐพฺพา สุญฺญา… ธมฺมา สุญฺญา อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญํ…เป… มโนวิญฺญาณํ สุญฺญํ… จกฺขุสมฺผสฺโส สุญฺโญ [Pg.184] … มโนสมฺผสฺโส สุญฺโญ… จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา สุญฺญา… มโนสมฺผสฺสชา เวทนา สุญฺญา… รูปสญฺญา สุญฺญา… ธมฺมสญฺญา สุญฺญา… รูปสญฺเจตนา สุญฺญา… ธมฺมสญฺเจตนา สุญฺญา… รูปตณฺหา สุญฺญา… รูปวิตกฺโก สุญฺโญ… รูปวิจาโร สุญฺโญ… ธมฺมวิจาโร สุญฺโญ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา นิจฺเจน วา ธุเวน วา สสฺสเตน วา อวิปริณามธมฺเมน วา. เอวํ ฉหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

さらにまた、六つの態様によって空として世間を観察する。眼は、我（が）あるいは我所（がしょ）において、あるいは常、あるいは恒、あるいは恒久、あるいは不変の性質において空である。耳は空であり……鼻は空であり……舌は空であり……身は空であり……意は、我あるいは我所において、あるいは常、あるいは恒、あるいは恒久、あるいは不変の性質において空である。色は空であり……声は空であり……香は空であり……味は空であり……触は空であり……法は、我あるいは我所において、あるいは常、あるいは恒、あるいは恒久、あるいは不変の性質において空である。眼識は空であり……意識は空であり、眼触は空であり……意触は空であり、眼触から生じた受は空であり……意触から生じた受は空であり、色想は空であり……法想は空であり、色思は空であり……法思は空であり、色愛は空であり、色尋は空であり、色伺は空であり、法伺は、我あるいは我所において、あるいは常、あるいは恒、あるいは恒久、あるいは不変の性質において空である。このように、六つの態様によって空として世間を観察するのである。

อปิ จ, ทสหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ. รูปํ ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต อสารกโต วธกโต วิภวโต อฆมูลโต สาสวโต สงฺขตโต; เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ… จุตึ… อุปปตฺตึ… ปฏิสนฺธึ… ภวํ… สํสารวฏฺฏํ ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต อสารกโต วธกโต วิภวโต อฆมูลโต สาสวโต สงฺขตโต. เอวํ ทสหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

さらにまた、十の態様によって空として世間を観察する。色を、虚、空、空、無我、無実質、殺害者、壊滅、苦の根源、有漏、有為として（観察する）。受を……想を……行を……識を……死を……生を……結生を……有を……輪廻の転変を、虚、空、空、無我、無実質、殺害者、壊滅、苦の根源、有漏、有為として（観察する）。このように、十の態様によって空として世間を観察するのである。

อปิ จ, ทฺวาทสหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ. รูปํ น สตฺโต น ชีโว น นโร น มาณโว น อิตฺถี น ปุริโส น อตฺตา น อตฺตนิยํ นาหํ น มม น โกจิ น กสฺสจิ; เวทนา…เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ น สตฺโต น ชีโว น นโร น มาณโว น อิตฺถี น ปุริโส น อตฺตา น อตฺตนิยํ นาหํ น มม น โกจิ น กสฺสจิ. เอวํ ทฺวาทสหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

さらにまた、十二の態様によって空として世間を観察する。色は、衆生ではなく、命ある者ではなく、人間ではなく、若者ではなく、女ではなく、男ではなく、我ではなく、我所ではなく、我（としての私）ではなく、私のもの（としての私）ではなく、何者でもなく、誰のものでもない。受は……想は……行は……識は、衆生ではなく、命ある者ではなく、人間ではなく、若者ではなく、女ではなく、男ではなく、我ではなく、我所ではなく、我ではなく、私のものではなく、何者でもなく、誰のものでもない。このように、十二の態様によって空として世間を観察するのである。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เวทนา, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. สญฺญา, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. สงฺขารา, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; เต ปชหถ. เต โว ปหีนา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. วิญฺญาณํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เสยฺยถาปิ [Pg.185], ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ ตํ ชโน หเรยฺย วา ฑเหยฺย วา ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย. อปิ นุ ตุมฺหากํ เอวมสฺส – ‘อมฺเห ชโน หรติ วา ฑหติ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรตี’ติ? ‘โน เหตํ, ภนฺเต’. ‘ตํ กิสฺส เหตุ’? ‘น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา’ติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ; ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เวทนา…เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. เอวมฺปิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

世尊によってこのように説かれた。“比丘たちよ、汝らのものでないものを、それを捨て去りなさい。それを捨て去ることは、汝らにとって長きにわたり利益と安楽をもたらすであろう。比丘たちよ、何が汝らのものではないのか。比丘たちよ、色は汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それを捨て去ることは、汝らにとって長きにわたり利益と安楽をもたらすであろう。受は…想は…行は…識は、比丘たちよ、汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それを捨て去ることは、汝らにとって長きにわたり利益と安楽をもたらすであろう。比丘たちよ、例えばこの祇陀林にある草や木、枝や葉を、人々が持ち去り、あるいは焼き、あるいは意のままに扱うとする。その時、汝らに‘人々が我らを連れ去り、焼き、あるいは意のままに扱っている’という思いが生じるだろうか”。“いいえ、世尊よ”。“それはなぜか”。“世尊よ、実に、これらは我でもなく、我に属するもの（我所）でもないからです”。“比丘たちよ、同様に、汝らのものでないものを捨て去りなさい。それを捨て去ることは、汝らにとって長きにわたり利益と安楽をもたらすであろう。比丘たちよ、何が汝らのものではないのか。比丘たちよ、色は汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それを捨て去ることは、汝らにとって長きにわたり利益と安楽をもたらすであろう。受は…（中略）…想は…行は…識は、比丘たちよ、汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それを捨て去ることは、汝らにとって長きにわたり利益と安楽をもたらすであろう”。このようにしても、空として世を観察するのである。

อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สุญฺโญ โลโก, สุญฺโญ โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ยสฺมา จ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา? จกฺขุ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. รูปา สุญฺญา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญํ… จกฺขุสมฺผสฺโส สุญฺโญ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. โสตํ สุญฺญํ… สทฺทา สุญฺญา… ฆานํ สุญฺญํ… คนฺธา สุญฺญา… ชิวฺหา สุญฺญา… รสา สุญฺญา… กาโย สุญฺโญ … โผฏฺฐพฺพา สุญฺญา… มโน สุญฺโญ… ธมฺมา สุญฺญา… มโนวิญฺญาณํ สุญฺญํ… มโนสมฺผสฺโส สุญฺโญ… ยมฺปิทํ สุญฺญํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. ยสฺมา จ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. เอวมฺปิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

尊者アーナンダは世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、‘空なる世、空なる世’と言われます。世尊よ、いかなる理由によって‘空なる世’と言われるのでしょうか”。“アーナンダよ、我（アートマン）または我に属するもの（我所）を空じているがゆえに、‘空なる世’と言われるのである。アーナンダよ、何が我または我所を空じているのか。アーナンダよ、眼は我または我所を空じている。色は空じている…（中略）…眼識は空じている。眼触は空じている。この眼触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の感受（受）もまた、我または我所を空じている。耳は…声は…鼻は…香は…舌は…味は…身は…触（触覚の対象）は…意は…法は…意識は…意触は空じている。この意触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、我または我所を空じている。アーナンダよ、このように我または我所を空じているがゆえに、‘空なる世’と言われるのである”。このようにしても、空として世を観察するのである。

‘‘สุทฺธํ ธมฺมสมุปฺปาทํ, สุทฺธสงฺขารสนฺตตึ;

ปสฺสนฺตสฺส ยถาภูตํ, น ภยํ โหติ คามณิ.

“村主よ、純粋なる諸法の生起、純粋なる諸行の相続を、ありのままに見る者には、恐れは生じない。

‘‘ติณกฏฺฐสมํ [Pg.186] โลกํ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

นาญฺญํ ปตฺถยเต กิญฺจิ, อญฺญตฺรปฺปฏิสนฺธิยา’’ติ.

世を草や木のごときものと、智慧によって見る時、再生の他には、何ものも希求することはない”。

เอวมฺปิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

このようにしても、空として世を観察するのである。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รูปํ สมนฺเนสติ ยาวตา รูปสฺส คติ, เวทนํ สมนฺเนสติ ยาวตา เวทนาย คติ, สญฺญํ สมนฺเนสติ ยาวตา สญฺญาย คติ, สงฺขาเร สมนฺเนสติ ยาวตา สงฺขารานํ คติ, วิญฺญาณํ สมนฺเนสติ ยาวตา วิญฺญาณสฺส คติ. ตสฺส รูปํ สมนฺเนสโต ยาวตา รูปสฺส คติ, เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ สมนฺเนสโต ยาวตา วิญฺญาณสฺส คติ, ยมฺปิสฺส ตํ โหติ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา, ตมฺปิ ตสฺส น โหตี’’ติ. เอวมฺปิ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขติ.

世尊によってこのように説かれた。“比丘たちよ、そのように比丘は、色の及ぶ限りにおいて色を精査し、受の及ぶ限りにおいて受を精査し、想の及ぶ限りにおいて想を精査し、行の及ぶ限りにおいて行を精査し、識の及ぶ限りにおいて識を精査する。彼が色の及ぶ限りにおいて色を…（中略）…識の及ぶ限りにおいて識を精査する時、彼に‘我である’とか‘我がものである’とか‘我は有り’という（執着）が生じていたとしても、それもまた彼には生じなくなるのである”。このようにしても、空として世を観察するのである。

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ ปจฺจเวกฺขสฺสุ ทกฺขสฺสุ ตุเลหิ ตีเรหิ วิภาเวหิ วิภูตํ กโรหีติ – สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ.

“空として世を観察せよ”とは、空として世を観察し、省察し、注視し、比較し、吟味し、修習し、明らかにせよということである。これが“空として世を観察せよ”という句の意味である。

โมฆราช สทา สโตติ. โมฆราชาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. สทาติ สพฺพกาลํ…เป… ปจฺฉิเม วโยขนฺเธ. สโตติ จตูหิ การเณหิ สโต – กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ภาเวนฺโต สโต…เป… โส วุจฺจติ สโตติ – โมฆราช สทา สโต.

“モガラージャよ、常に念じて”について。“モガラージャ”とは世尊がその婆羅門を名で呼ばれたものである。“常に”とは、あらゆる時に…（中略）…晩年に至るまで、という意味である。“念じて（正念を保って）”とは、四つの理由によって念じていることであり、身において身随観念処を修習しつつ念じていること…（中略）…その人は“念じている者”と言われる。これが“モガラージャよ、常に念じて”という句の意味である。

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจาติ อตฺตานุทิฏฺฐิ วุจฺจติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ. อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริเยสคฺคาโห วิปรีตคฺคาโห วิปลฺลาสคฺคาโห มิจฺฉาคาโห อยาถาวกสฺมึ [Pg.187] ยาถาวกนฺติ คาโห ยาวตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, อยํ อตฺตานุทิฏฺฐิ. อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจาติ อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ สมูหจฺจ อุทฺธริตฺวา สมุทฺธริตฺวา อุปฺปาฏยิตฺวา สมุปฺปาฏยิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ.

“我見を抜き去って”とは、二十種の対象に基づく有身見を我見という。ここで、聖なる者たちを見ることなく、聖なる法に精通せず、聖なる法において訓練されていない無聞の凡夫は、聖なる者たちを見ることなく、聖なる法に精通せず、聖なる法において訓練されていないため、色（身体）を自己であると見なし、あるいは自己が色を有すると見なし、あるいは自己の中に色がある、あるいは色の中に自己がある、と自己として見なす。受、想、行、識についても同様に、識を自己であると見なし、あるいは自己が識を有すると見なし、あるいは自己の中に識がある、あるいは識の中に自己がある、と自己の見解をもって見なす。このような見解、見解の類、見解の茂み、見解の荒野、見解の曲芸、見解の身悶え、見解の結縛、執着、邪執、固執、邪推、悪路、邪道、邪性、外道の拠り所、転倒した把握、歪んだ把握、顛倒した把握、邪なる把握、真実でないものに対して真実であるとする把握、およそ六十二の見解、これらを我見という。“我見を抜き去って”とは、我見を抜き、完全につき抜き、引き抜き、完全につまみ出し、根絶し、完全につまみ出し、捨て去り、遠ざけ、消滅させ、再び起こらない状態にすること、これが“我見を抜き去る”という言葉の意味である。

เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ เอวํ มจฺจุปิ ตเรยฺยาสิ, ชราปิ ตเรยฺยาสิ, มรณมฺปิ ตเรยฺยาสิ อุตฺตเรยฺยาสิ ปตเรยฺยาสิ สมติกฺกเมยฺยาสิ วีติวตฺเตยฺยาสีติ – เอวํ มจฺจุตโร สิยา.

“このように死を超えた者となる”とは、このように我見を抜き去るならば、死（魔）を超え、老いを超え、死（滅）を超え、脱し、超え、超越し、通り抜けるであろう。これが“このように死を超えた者となる”という言葉の意味である。

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตนฺติ เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ ปจฺจเวกฺขนฺตํ ตุลยนฺตํ ตีรยนฺตํ วิภาวยนฺตํ วิภูตํ กโรนฺตนฺติ – เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ.

“このように世界を観察する者を”とは、このように世界を観察し、省察し、比較し、吟味し、判別し、明らかにすること。このように世界を観察する者を、というのがこの言葉の意味である。

มจฺจุราชา น ปสฺสตีติ มจฺจุปิ มจฺจุราชา, มาโรปิ มจฺจุราชา, มรณมฺปิ มจฺจุราชา. น ปสฺสตีติ มจฺจุราชา น ปสฺสตี น ทกฺขติ นาธิคจฺฉติ น วินฺทติ น ปฏิลภติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อารญฺญิโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ลุทฺทสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

“死の王は見ることがない”とは、死もまた死の王であり、五蘊などの魔もまた死の王であり、死滅もまた死の王である。“見ることがない”とは、死の王は見ることができず、注視できず、至ることも、見出すことも、得ることもできない。実に世尊は次のように説かれた。“比丘たちよ、例えば森に住む鹿が、森や林の中を歩き回る際、恐れることなく歩み、恐れることなく立ち、恐れることなく座り、恐れることなく臥す。それはなぜか。比丘たちよ、猟師の視界から外れているからである。比丘たちよ、それと同じように、比丘が欲から離れ、不善の諸法から離れ、尋・伺があり、離生喜楽のある初禅に達して住む。比丘たちよ、この比丘は‘魔（煩悩魔）を盲目となし、その足跡を断ち切り、悪しき者の眼が届かないところへ行った’と言われる”。

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

“比丘たちよ、さらに、比丘は尋・伺が静まり、内面の平静と心の統一があり、尋・伺がなく、定から生じた喜と楽のある第二禅に……第三禅に……第四禅に達して住む。比丘たちよ、この比丘は‘魔を盲目となし、その足跡を断ち切り、悪しき者の眼が届かないところへ行った’と言われる”。

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา, ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา, นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา, อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ [Pg.188] อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

“比丘たちよ、さらに、比丘はあらゆる面で色の想を完全に超え、有対の想を滅し、種々の想を心にかけず、‘空は無辺なり’として空無辺処に達して住む。比丘たちよ、この比丘は‘魔を盲目となし、その足跡を断ち切り、悪しき者の眼が届かないところへ行った’と言われる”。

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

“比丘たちよ、さらに、比丘はあらゆる面で空無辺処を完全に超え、‘識は無辺なり’として識無辺処に達して住む。……（中略）……”。

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

“比丘たちよ、さらに、あらゆる面で識無辺処を完全に超え、‘何もなし’として無所有処に達して住む。……（中略）……”。

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

“比丘たちよ、さらに、あらゆる面で無所有処を完全に超え、非想非非想処に達して住む。……（中略）……”。

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต, ติณฺโณ โลเก วิสตฺติก’นฺติ. โส วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต ภิกฺขุ ปาปิมโต’’ติ – มจฺจุราชา น ปสฺสติ. เตนาห ภควา –

“比丘たちよ、さらに、あらゆる面で非想非非想処を完全に超え、想受滅（滅尽定）に達して住む。彼は智慧によってそれを見て、諸々の漏（けがれ）が滅尽している。比丘たちよ、この比丘は‘魔を盲目となし、その足跡を断ち切り、悪しき者の眼が届かないところへ行き、世における愛着を乗り越えた者’と言われる。彼は恐れることなく歩み、立ち、座り、臥す。それはなぜか。比丘が、悪しき者の視界の外に達したからである”。“死の王は見ることがない”とはこのことである。ゆえに世尊は説かれた。

‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา;

“モーガラージャよ、常に念じて、世界を空であると観察せよ。我見を抜き去るならば、そのようにして死を超越した者となるであろう”。

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ.

“このように世界を観察する者を、死の王は見ることがない”。

สห คาถาปริโยสานา…เป… สตฺถา เม, ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมีติ.

偈の終わりとともに……（中略）……“尊師、世尊よ、私はあなたのお弟子となりました”。

โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ปนฺนรสโม.

モーガラージャ・マーナヴァの質問の解説、第十五を終わる。

๑๖. ปิงฺคิยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส

16. ピンギヤ・マーナヴァの質問の解説

๘๙.

89.

ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ;

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ.

“私は老いて、力なく、血色は衰えています（と尊者ピンギヤは言った）。眼は清らかでなく、耳もよく聞こえません。私が迷いの中で途中に死ぬことがないよう、私が知り得る法を説いてください。この世での生と老を捨てるための法を”。

ชิณฺโณหมสฺมิ [Pg.189] อพโล วีตวณฺโณติ. ชิณฺโณหมสฺมีติ ชิณฺโณ วุฑฺโฒ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต วีสวสฺสสติโก ชาติยา. อพโลติ ทุพฺพโล อปฺปพโล อปฺปถาโม. วีตวณฺโณติ วีตวณฺโณ วิคตวณฺโณ วิคจฺฉิตวณฺโณ. ยา สา ปุริมา สุภา วณฺณนิภา สา อนฺตรหิตา, อาทีนโว ปาตุภูโตติ – ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ.

“私は老いて力なく、顔色も衰えました”について。“私は老いました”とは、老い、年長となり、高齢となり、人生の終盤に至り、晩年に達し、生まれてから百二十歳になったことを意味します。“力なく”とは、虚弱で、力が乏しく、気力がないことです。“顔色が衰えた”とは、顔色が損なわれ、以前の輝きを失い、血色がなくなったことを指します。かつて持っていた、あの美しく瑞々しい輝きは消え去り、老いの欠点が現れている状態、それが“私は老いて力なく、顔色も衰えました”という言葉の意味です。

อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป…. อายสฺมาติ ปิยวจนํ…เป…. ปิงฺคิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ…เป… อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย.

このように尊者ピンギヤは（問いかけました）。“このように”とは句の連結であり、“尊者”とは親愛の情を込めた呼称であり、“ピンギヤ”とはそのバラモンの名前、あるいは呼び名です。

เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสูติ เนตฺตา อสุทฺธา อวิสุทฺธา อปริสุทฺธา อโวทาตา. โน ตถา จกฺขุนา รูเป ปสฺสามีติ – เนตฺตา น สุทฺธา. สวนํ น ผาสูติ โสตํ อสุทฺธํ อวิสุทฺธํ อปริสุทฺธํ อโวทาตํ. โน ตถา โสเตน สทฺทํ สุโณมีติ – เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ.

“目は清らかではなく、耳もよく聞こえません”とは、目が不透明で、濁り、汚れ、澄んでいないことを意味します。以前のように眼（眼識）によって色（形あるもの）を見ることができない状態を“目は清らかではない”と言います。“耳もよく聞こえません”とは、耳（聴覚）が不透明で、濁り、汚れ、澄んでいないことを意味します。以前のように耳（耳識）によって音を聞き取ることができない状態、それが“目は清らかではなく、耳もよく聞こえません”の意味です。

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราวาติ. มาหํ นสฺสนฺติ มาหํ นสฺส มาหํ วินสฺสํ มาหํ ปนสฺสํ. โมมุโหติ โมหมุโห อวิชฺชาคโต อญฺญาณี อวิภาวี ทุปฺปญฺโญ. อนฺตราวาติ ตุยฺหํ ธมฺมํ ทิฏฺฐึ ปฏิปทํ มคฺคํ อนญฺญาย อนธิคนฺตฺวา อวิทิตฺวา อปฺปฏิลภิตฺวา อผสฺสยิตฺวา อสจฺฉิกริตฺวา อนฺตราเยว กาลงฺกเรยฺยนฺติ – มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว.

“私が愚かなままで、途中で滅びることがありませんように”について。“私が滅びることがありませんように”とは、私が死に絶え、失われ、滅び去ることがないようにという意味です。“愚かなまま”とは、無知に陥り、教えを知らず、智慧がなく、分別のない状態を指します。“途中で”とは、あなたの法、見解、実践、道を、知ることなく、到達することなく、理解することなく、得ることなく、触れることなく、悟ることのないまま、その途中で命を終えることがないように、ということです。これが“私が愚かなままで、途中で滅びることがありませんように”の意味です。

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญนฺติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน, จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน, จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ – อาจิกฺข ธมฺมํ. ยมหํ วิชญฺญนฺติ ยมหํ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิวิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยํ อธิคจฺเฉยฺยํ ผสฺเสยฺยํ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ – อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ.

“私が知ることのできる法を説いてください”について。“法”とは、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と表現を備え、完全に充足し、清浄な聖なる実践（梵行）であり、四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、高貴な八支聖道、そして涅槃と涅槃に至る実践のことです。それを示し、説き、開示し、確立し、明らかにし、分別し、平易にし、公表してください。これが“法を説いてください”の意味です。“私が知ることのできる”とは、私がその法を理解し、深く知り、判別し、洞察し、到達し、体得し、現証することです。これが“私が知ることのできる法を説いてください”の意味です。

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ อิเธว ชาติชรามรณสฺส ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“ここ（この現世）において、生と老いを捨てるための（法を）”とは、まさにこの場所で、生・老・死を捨て去り、静まり、放り出し、鎮め、不死である涅槃（を説いてください、ということ）です。これが“生と老いをここにおいて捨てる”の意味です。それゆえに、そのバラモンは次のように言いました。

‘‘ชิณฺโณหมสฺมิ [Pg.190] อพโล วีตวณฺโณ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ;

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว, อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ;

ชาติชราย อิธ วิปฺปหาน’’นฺติ.

“私は老いて力なく、顔色が衰えました（と、尊者ピンギヤは言った）。目は清らかではなく、耳もよく聞こえません。私が愚かなままで、途中で滅びることがありませんように。生と老いをここにおいて捨てるために、私が知ることのできる法を説いてください。”

๙๐.

90.

ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวาย.

“色（物質的な姿）によって人々が苦しんでいるのを見て（と、世尊は言われた）。放逸な人々は色によって悩まされている。それゆえ、ピンギヤよ、あなたは不放逸でありなさい。再び生まれることのないよう、色（への執着）を捨てなさい。”

ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเนติ. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ. สตฺตา รูปเหตุ รูปปฺปจฺจยา รูปการณา หญฺญนฺติ วิหญฺญนฺติ อุปหญฺญนฺติ อุปฆาติยนฺติ. รูเป สติ วิวิธกมฺมการณา กาเรนฺติ. กสาหิปิ ตาเฬนฺติ, เวตฺเตหิปิ ตาเฬนฺติ, อฑฺฒทณฺฑเกหิปิ ตาเฬนฺติ, หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺติ, ปาทมฺปิ ฉินฺทนฺติ, หตฺถปาทมฺปิ ฉินฺทนฺติ, กณฺณมฺปิ ฉินฺทนฺติ, นาสมฺปิ ฉินฺทนฺติ, กณฺณนาสมฺปิ ฉินฺทนฺติ, พิลงฺคถาลิกมฺปิ กโรนฺติ, สงฺขมุณฺฑิกมฺปิ กโรนฺติ, ราหุมุขมฺปิ กโรนฺติ, โชติมาลิกมฺปิ กโรนฺติ, หตฺถปชฺโชติกมฺปิ กโรนฺติ, เอรกวตฺติกมฺปิ กโรนฺติ, จีรกวาสิกมฺปิ กโรนฺติ, เอเณยฺยกมฺปิ กโรนฺติ, พฬิสมํสิกมฺปิ กโรนฺติ, กหาปณิกมฺปิ กโรนฺติ, ขาราปตจฺฉิกมฺปิ กโรนฺติ, ปลิฆปริวตฺติกมฺปิ กโรนฺติ, ปลาลปีฐกมฺปิ กโรนฺติ, ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจนฺติ, สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺติ, ชีวนฺตมฺปิ สูเล อุตฺตาเสนฺติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. เอวํ สตฺตา รูปเหตุ รูปปฺปจฺจยา รูปการณา หญฺญนฺติ วิหญฺญนฺติ อุปหญฺญนฺติ อุปฆาติยนฺติ. เอวํ หญฺญมาเน วิหญฺญมาเน อุปหญฺญมาเน อุปฆาติยมาเน ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน.

“色によって人々が苦しんでいるのを見て”について。“色”とは、四大種と四大種に依存する派生的な色のことです。衆生は色を原因とし、色を縁とし、色を理由として、殺され、苦しめられ、害され、打ちのめされます。色が（執着の対象として）あるとき、様々な刑罰が科せられます。鞭で打たれ、杖で打たれ、棒で打たれ、手足を切断され、耳や鼻をそぎ落とされます。また、頭に煮えたぎる汁をかけられ、頭皮を剥がされ、口の中に火を入れられ、全身を焼き尽くされ、手を松明にされ、皮膚を剥がされ、肉を裂かれ、貨幣のように細かく切り刻まれ、アルカリ液を注がれ、釘で刺して回転させられ、骨肉を砕かれます。さらに、熱い油を注がれ、犬に食らわされ、生きたまま串刺しにされ、剣で首をはねられたりします。このように衆生は、色を原因・縁・理由として、殺され、苦しめられ、害されます。このように苦しめられている有様を見、観察し、吟味し、明らかにし、現証すること、これが“色によって人々が苦しんでいるのを見て”の意味です。

ปิงฺคิยาติ ภควาติ. ปิงฺคิยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – ปิงฺคิยาติ ภควา.

“ピンギヤよ、と世尊は（言われた）”について。世尊はそのバラモンを名で呼びかけられました。“世尊”とは尊敬を表す呼称であり、自ら悟りを開かれたことによる名、すなわち“世尊”のことです。

รุปฺปนฺติ [Pg.191] รูเปสุ ชนา ปมตฺตาติ. รุปฺปนฺตีติ รุปฺปนฺติ กุปฺปนฺติ ปีฬยนฺติ ฆฏฺฏยนฺติ, พฺยาธิตา โทมนสฺสิตา โหนฺติ. จกฺขุโรเคน รุปฺปนฺติ กุปฺปนฺติ ปีฬยนฺติ ฆฏฺฏยนฺติ, พฺยาธิตา โทมนสฺสิตา โหนฺติ. โสตโรเคน…เป… กายโรเคน…เป… ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสหิ รุปฺปนฺติ กุปฺปนฺติ ปีฬยนฺติ ฆฏฺฏยนฺติ, พฺยาธิตา โทมนสฺสิตา โหนฺตีติ – รุปฺปนฺติ รูเปสุ.

“放逸な人々は色によって悩まされている”について。“悩まされる”とは、損なわれ、害され、圧迫され、攻撃され、病にかかり、憂いが生じることです。眼の病によって損なわれ、害され、圧迫され、攻撃され、病にかかり、憂いが生じます。耳の病、あるいは体の病、さらには虻、蚊、風、熱、蛇などの接触によって、損なわれ、害され、圧迫され、攻撃され、病にかかり、憂いが生じることです。これが“放逸な人々は色によって悩まされている”の意味です。

อถ วา, จกฺขุสฺมึ หียมาเน หายมาเน ปริหายมาเน เวมาเน วิคจฺฉมาเน อนฺตรธายมาเน รุปฺปนฺติ…เป… โทมนสฺสิตา โหนฺติ. โสตสฺมึ…เป… ฆานสฺมึ… ชิวฺหาย… กายสฺมึ… รูปสฺมึ… สทฺทสฺมึ… คนฺธสฺมึ… รสสฺมึ… โผฏฺฐพฺพสฺมึ… กุลสฺมึ… คณสฺมึ… อาวาสสฺมึ… ลาภสฺมึ… ยสสฺมึ… ปสํสาย… สุขสฺมึ… จีวรสฺมึ… ปิณฺฑปาตสฺมึ… เสนาสนสฺมึ… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสฺมึ หียมาเน หายมาเน ปริหายมาเน เวมาเน วิคจฺฉมาเน อนฺตรธายมาเน รุปฺปนฺติ กุปฺปนฺติ ปีฬยนฺติ ฆฏฺฏยนฺติ, พฺยาธิตา โทมนสฺสิตา โหนฺตีติ – เอวมฺปิ รุปฺปนฺติ รูเปสุ.

あるいは、眼が損なわれ、減少し、完全に衰え、特に減少し、離れ去り、消失するとき、人々は害され、... 意気消沈する。耳、鼻、舌、身、色、声、香、味、触れられるもの、一族、集団、住居、利得、名声、称賛、楽、衣、托鉢食、座臥具、病人のための薬といった資具が損なわれ、減少し、完全に衰え、特に減少し、離れ去り、消失するとき、人々は害され、乱され、苦しめられ、侵害され、病み、意気消沈するのである。このように“諸々の色（物質的なもの）において害される”という。

ชนาติ ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. ปมตฺตาติ ปมาโท วตฺตพฺโพ กายทุจฺจริเตน วา วจีทุจฺจริเตน วา มโนทุจฺจริเตน วา ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตสฺส โวสคฺโค โวสคฺคานุปฺปทานํ กุสลานํ วา ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา อนฏฺฐิตกิริยตา โอลีนวุตฺติตา นิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา นิกฺขิตฺตธุรตา อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺมํ อนธิฏฺฐานํ อนนุโยโค ปมาโท. โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ ปมาโท. อิมินา ปมาเทน สมนฺนาคตา ชนา ปมตฺตาติ – รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา.

“人々”とは、王族、バラモン、ヴァイシャ、シュードラ、在家者、出家者、神々、そして人間である。“放逸な者たち”とは、放逸が説かれるべきである。すなわち、身の悪行、口の悪行、意の悪行によるもの、あるいは五欲の綱（五つの感官の対象）への心の耽溺、執着、あるいは善法の修行において、恭しく行わないこと、持続して行わないこと、定まらずに行わないこと、停滞した振る舞い、意欲を捨てること、重責を捨てること、親しまないこと、修習しないこと、多作しないこと、決意しないこと、専念しないことが放逸である。このような放逸、怠慢、放逸である状態、これを放逸という。この放逸を備えた人々を“放逸な者たち”という。これが“諸々の色において人々は放逸であり、害される”の意味である。

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโตติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา เอวํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน รูเปสูติ – ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย. อปฺปมตฺโตติ สกฺกจฺจการี สาตจฺจการี…เป… อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต.

“それゆえに、ピンギヤよ、汝は不放逸であれ”について。“それゆえに”とは、その理由によって、その原因によって、その縁によって、その根拠によって、このように諸々の色（物質的なもの）に過患（災い）を正しく見ているからである。ゆえに“ピンギヤよ”。不放逸とは、恭しく行う者、持続して行う者、... 善法において不放逸である者のことである。これが“それゆえに、ピンギヤよ、汝は不放逸であれ”の意味である。

ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวายาติ. รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ. ชหสฺสุ รูปนฺติ ชหสฺสุ รูปํ, ปชหสฺสุ รูปํ, วิโนเทหิ รูปํ, พฺยนฺตีกโรหิ รูปํ, อนภาวํ คเมหิ รูปํ. อปุนพฺภวายาติ [Pg.192] ยถา เต รูปํ อิเธว นิรุชฺเฌยฺย, ปุนปฏิสนฺธิโก ภโว น นิพฺพตฺเตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา, กามภเว วา รูปภเว วา อรูปภเว วา, สญฺญาภเว วา อสญฺญาภเว วา เนวสญฺญานาสญฺญาภเว วา, เอกโวการภเว วา จตุโวการภเว วา ปญฺจโวการภเว วา, ปุน คติยา วา อุปปตฺติยา วา ปฏิสนฺธิยา วา ภเว วา สํสาเร วา วฏฺเฏ วา น ชเนยฺย น สญฺชเนยฺย น นิพฺพตฺเตยฺย นาภินิพฺพตฺเตยฺย, อิเธว นิรุชฺเฌยฺย วูปสเมยฺย อตฺถํ คจฺเฉยฺย ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺยาติ – ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวาย. เตนาห ภควา –

“再び生を受けることがないように、色（物質的なもの）を捨て去れ”について。“色”とは、四大種（地の要素、水の要素、火の要素、風の要素）と、四大種に基づいた所造の色である。“色を捨て去れ”とは、色を捨てよ、色を完全に捨てよ、色を除去せよ、色を滅尽せよ、色を二度と起こらないようにせよということである。“再び生を受けることがないように”とは、汝の色がまさにここで滅し、欲界、色界、無色界において、あるいは欲有、色有、無色有、想有、無想有、非想非非想有、一蘊有、四蘊有、五蘊有において、再び結生（再生）を伴う“有（存在）”が生じないように、あるいは再び来世、出生、結生、存在、輪廻、流転において（生を）生じさせず、発生させず、完成させず、出現させず、まさにここで滅し、静まり、消滅し、静止するようにということである。これが“再び生を受けることがないように、色を捨て去れ”の意味である。それゆえに、世尊は次のように仰った。

‘‘ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

“ピンギヤよ、諸々の色（物質的なもの）において（人々が）苦しんでいるのを見て、人々は諸々の色において放逸であり、害されている。それゆえに、ピンギヤよ、汝は不放逸となり、再び生を受けることがないように、色を捨て去れ”と世尊は仰った。

๙๑.

91.

ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย;

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ นมตฺถิ โลเก;

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ, ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ.

四方、四維（四つ角の方向）、上方、下方のこれら十方において、あなた様が見ていないもの、聞いていないもの、考えていないもの、あるいは知っていないものは、この世に何もありません。私が知ることができるように、ここ（この生涯）において、生と老を完全に捨てるための法（真理）を説いてください。――このように、ピンギヤは申し上げた。

ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโยติ ทส ทิสา.

“四方、四維、上方、下方のこれら十方”とは、十の方向のことである。

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ นมตฺถิ โลเกติ น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา อุภยตฺโถ วา ทิฏฺฐธมฺมิโก วา อตฺโถ สมฺปรายิโก วา อตฺโถ อุตฺตาโน วา อตฺโถ คมฺภีโร วา อตฺโถ คูฬฺโห วา อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน วา อตฺโถ เนยฺโย วา อตฺโถ นีโต วา อตฺโถ อนวชฺโช วา อตฺโถ นิกฺกิเลโส วา อตฺโถ โวทาโน วา อตฺโถ ปรมตฺโถ วา นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภตีติ – น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ นมตฺถิ โลเก.

“あなた様にとって、見ていないもの、聞いていないもの、考えていないもの、あるいは知っていないものは、この世に何一つありません”とは、あなた様にとって、見ていない、聞いていない、考えていない、知っていない、自らの利益、他者の利益、両者の利益、今世の利益、来世の利益、明白な意味、深遠な意味、隠された意味、覆われた意味、導き出されるべき意味、直接的な意味、罪のない利益、煩悩のない利益、清浄な利益、究極の利益というものは存在せず、あり得ず、見出されないということである。これが“あなた様にとって、見ていないもの、聞いていないもの、考えていないもの、あるいは知っていないものは、この世に何一つありません”の意味である。

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญนฺติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ…เป… นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ [Pg.193] ปกาเสหิ. ยมหํ วิชญฺญนฺติ ยมหํ ชาเนยฺยํ อาชาเนยฺยํ วิชาเนยฺยํ ปฏิวิชาเนยฺยํ ปฏิวิชฺเฌยฺยํ อธิคจฺเฉยฺยํ ผสฺเสยฺยํ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ – อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ.

“私が知ることができるように、法を説いてください”について。“法”とは、初めも良く、... 涅槃と涅槃に至る道のことである。（それを）説き、教え、示し、確立し、開示し、分かち、明白にし、顕わしてください。“私が知ることができるように”とは、私が知り、理解し、判別し、洞察し、貫き、到達し、触れ、証得することができるように、ということである。これが“私が知ることができるように、法を説いてください”の意味である。

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานนฺติ อิเธว ชาติชรามรณสฺส ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺคํ ปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“ここにおいて、生と老を完全に捨てる（こと）”とは、まさにここ（今生）において、生・老・死を捨て、静め、放棄し、静止させること、すなわち不死なる涅槃のことである。これが“ここにおいて、生と老を完全に捨てる”の意味である。それゆえに、そのバラモンは次のように申し上げた。

‘‘ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย;

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสฺสุตํ อมุตํ, อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจิ นมตฺถิ โลเก;

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ, ชาติชราย อิธ วิปฺปหาน’’นฺติ.

“四方、四維、上方、下方のこれら十方において、あなた様が見ていないもの、聞いていないもの、考えていないもの、あるいは知っていないものは、この世に何もありません。私が知ることができるように、ここにおいて、生と老を完全に捨てるための法を説いてください”。

๙๒.

92.

ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวาย.

“渇愛に支配され、苦悩にさいなまれ、老いに圧倒されている人々を見て、それゆえに、ピンギヤよ、汝は不放逸となり、再び生を受けることがないように、渇愛を捨て去れ”。このように、世尊は仰った。

ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโนติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหาธิปนฺเนติ ตณฺหาธิปนฺเน ตณฺหานุเค ตณฺหานุคเต ตณฺหานุสเฏ ตณฺหาย ปนฺเน ปฏิปนฺเน อภิภูเต ปริยาทินฺนจิตฺเต. มนุเชติ สตฺตาธิวจนํ. เปกฺขมาโนติ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน. ปิงฺคิยาติ ภควาติ. ปิงฺคิยาติ ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – ปิงฺคิยาติ ภควา.

“渇愛に圧倒された人々を観察して”という言葉について。“渇愛”とは、色愛から法愛までのことである。“渇愛に圧倒された”とは、渇愛に屈し、渇愛に従い、渇愛に支配され、渇愛に浸透され、渇愛によって心が捉えられた状態をいう。“人々”とは、衆生の別名である。“観察して”とは、見、眺め、注視し、熟考し、調査することである。すなわち“渇愛に圧倒された人々を観察して”という意味である。“ピンギヤよ、と世尊は（言われた）”とは、世尊がそのバラモンを名前で呼ばれたことを指す。“世尊”とは、尊敬の尊称であり... 実証された概念である。

สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเตติ. สนฺตาปชาเตติ ชาติยา สนฺตาปชาเต, ชราย สนฺตาปชาเต, พฺยาธินา สนฺตาปชาเต, มรเณน สนฺตาปชาเต, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ สนฺตาปชาเต, เนรยิเกน ทุกฺเขน สนฺตาปชาเต…เป… ทิฏฺฐิพฺยสเนน ทุกฺเขน สนฺตาปชาเต อีติชาเต [Pg.194] อุปทฺทวชาเต อุปสคฺคชาเตติ – สนฺตาปชาเต. ชรสา ปเรเตติ ชราย ผุฏฺเฐ ปเรเต สโมหิเต สมนฺนาคเต. ชาติยา อนุคเต ชราย อนุสเฏ พฺยาธินา อภิภูเต มรเณน อพฺภาหเต อตาเณ อเลเณ อสรเณ อสรณีภูเตติ – สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต.

“燃焼（苦悩）が生じ、老いに襲われた（人々）”について。“燃焼が生じた”とは、生、老、病、死、そして憂い、悲しみ、苦しみ、絶望によって燃え盛る苦悩が生じたこと、また地獄の苦しみや邪見による災い、不幸、障害が生じたことをいう。“老いに襲われた”とは、老いに触れられ、圧倒され、巻き込まれ、老いがつきまとっていることである。生に従い、老いに浸透され、病に征服され、死に打ちのめされ、保護も隠れ家も救いもなく、拠り所を失った状態をいう。

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโตติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา เอวํ อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน ตณฺหายาติ – ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย. อปฺปมตฺโตติ สกฺกจฺจการี…เป… อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต.

“それゆえ、ピンギヤよ、汝は不放逸であれ”について。“それゆえ”とは、その理由、その原因、その縁により、渇愛の過失をこのように見定めて、という意味である。“不放逸”とは、恭しく（善法を）行い、善き法において怠らないことである。

ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวายาติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ชหสฺสุ ตณฺหนฺติ ชหสฺสุ ตณฺหํ ปชหสฺสุ ตณฺหํ วิโนเทหิ ตณฺหํ พฺยนฺตีกโรหิ ตณฺหํ อนภาวํ คเมหิ ตณฺหํ. อปุนพฺภวายาติ ยถา เต…เป… ปุนปฏิสนฺธิโก ภโว น นิพฺพตฺเตยฺย กามธาตุยา วา รูปธาตุยา วา อรูปธาตุยา วา, กามภเว วา รูปภเว วา อรูปภเว วา, สญฺญาภเว วา อสญฺญาภเว วา เนวสญฺญานาสญฺญาภเว วา, เอกโวการภเว วา จตุโวการภเว วา ปญฺจโวการภเว วา, ปุนคติยา วา อุปปตฺติยา วา ปฏิสนฺธิยา วา ภเว วา สํสาเร วา วฏฺเฏ วา น ชเนยฺย น สญฺชเนยฺย น นิพฺพตฺเตยฺย นาภินิพฺพตฺเตยฺย, อิเธว นิรุชฺเฌยฺย วูปสเมยฺย อตฺถํ คจฺเฉยฺย ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺยาติ – ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวาย. เตนาห ภควา –

“再生がないように、渇愛を捨てよ”について。“渇愛”とは、色愛から法愛までのことである。“渇愛を捨てよ”とは、渇愛を放棄し、除去し、遠ざけ、消滅させ、二度と起こらないようにすることである。“再生がないように”とは、欲界、色界、無色界、あるいは五蘊、四蘊、一蘊のある世界、あるいはあらゆる生存や輪廻において、再び結生（再生）が生じないようにすることである。ここで（渇愛が）滅尽し、静まり、消え去り、鎮まるようにすることである。それゆえ、世尊は次のように言われた。

‘‘ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน, [ปิงฺคิยาติ ภควา]สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต;

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต, ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวายา’’ติ.

“渇愛に圧倒され、燃焼（苦悩）が生じ、老いに襲われた人々を観察して、ピンギヤよ、それゆえ汝は不放逸になり、再生がないように渇愛を捨てよ”と。

สห คาถาปริโยสานา เย เต พฺราหฺมเณน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทา เอกปโยคา เอกาธิปฺปายา เอกวาสนวาสิตา, เตสํ อเนกปาณสหสฺสานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ตสฺส จ พฺราหฺมณสฺส วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. สห ธมฺมจกฺขุสฺส ปฏิลาภา อชินชฏาวากจีรติทณฺฑกมณฺฑลุเกสา จ มสฺสู จ อนฺตรหิตา ภณฺฑุกาสายวตฺถวสโน [Pg.195] สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธโร อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา ปญฺชลิโก ภควนฺตํ นมสฺสมาโน นิสินฺโน โหติ – ‘‘สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ.

詩句の終わりに、そのバラモンと志を同じくし、同じ修行を行い、同じ目的を持ち、同じ習性を備えた数千の衆生に、“生じるものはすべて滅びる性質のものである”という、塵も汚れもない法眼が生じた。また、そのバラモン（ピンギヤ）にも“生じるものはすべて滅びる性質のものである”という、塵も汚れもない法眼（阿那含果の道）が生じた。法眼を得ると同時に、鹿皮の衣、結った髪、樹皮の衣、三脚の杖、水瓶、髪、髭は消え去り、剃髪して袈裟を纏い、僧伽梨と鉢を持つ比丘となった。そしてふさわしい修行の実践とともに、合掌して世尊を礼拝し、“世尊は私の師です。私は弟子です”と言って座った。

ปิงฺคิยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส โสฬสโม.

ピンギヤ学童の質問の解説、第十六。

๑๗. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส

17. 彼岸（パーラーヤナ）の讃嘆の詩句の解説。

๙๓. อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสิ.

93. 世尊は、マガダ国のパーサーナカ霊跡に滞在しておられた際、十六人の弟子のバラモンたちに請われ、問われるたびにこれらの質問に答えられた。

อิทมโวจ ภควาติ อิทํ ปารายนํ อโวจ. ภควาติ คารวาธิวจนเมตํ…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ – อิทมโวจ ภควา. มคเธสุ วิหรนฺโตติ มคธนามเก ชนปเท วิหรนฺโต อิริยนฺโต วตฺเตนฺโต ปาเลนฺโต ยเปนฺโต ยาเปนฺโต. ปาสาณเก เจติเยติ ปาสาณกเจติยํ วุจฺจติ พุทฺธาสนนฺติ – มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย. ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานนฺติ ปิงฺคิโย พฺราหฺมโณ พาวริสฺส พฺราหฺมณสฺส ปทฺโธ ปทฺธจโร ปริจารโก สิสฺโส. ปิงฺคิเยน เต โสฬสาติ – เอวมฺปิ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ. อถ วา, เต โสฬส พฺราหฺมณา พุทฺธสฺส ภควโต ปทฺธา ปทฺธจรา ปริจารกา สิสฺสาติ – เอวมฺปิ ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ.

“世尊はこのように言われた”とは、このパーラーヤナ（彼岸への道）を説かれたということである。“世尊”とは尊敬の尊称である...。“マガダ国に滞在して”とは、マガダという名の地方で遊行し、生活し、留まっておられたことをいう。“パーサーナカ霊跡”とは、諸仏の座所のことである。“十六人の弟子のバラモン”とは、ピンギヤはバーヴァリー・バラモンの従者であり、弟子であった。彼ら十六人も同様である。あるいは、これら十六人のバラモンが仏陀・世尊の従者であり弟子となったことをいう。

อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสีติ. อชฺฌิฏฺโฐติ อชฺฌิฏฺโฐ อชฺเฌสิโต. ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐติ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉิโต ปุจฺฉิโต ยาจิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต ปสาทิโต. ปญฺหํ พฺยากาสีติ ปญฺหํ พฺยากาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอากาสิ ปกาเสสีติ – อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสิ. เตเนตํ วุจฺจติ –

“請われ、問われるたびに質問に答えられた”について。“請われ”とは、懇願され、勧められたこと。“問われるたびに”とは、質問されるたび、求められるたび、促されるたび、懇請されるたびに、という意味である。“質問に答えられた”とは、質問に対して教え、示し、確立し、開き、分別し、明白にし、顕わされたことをいう。

‘‘อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ พฺยากาสี’’ติ.

“世尊は、マガダ国のパーサーナカ霊跡に滞在しておられた際、十六人の弟子のバラモンたちに請われ、問われるたびにこれらの質問に答えられた”と（結集者たちは）言う。

๙๔. เอกเมกสฺส [Pg.196] เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ. ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘‘ปารายน’’นฺเตว อธิวจนํ.

94. “もし、一つひとつの問いについて、その意味（義）を知り、法（経文）を知り、法にかなった法の実践（随法行）を修めるならば、必ずや老死の彼岸へと至るであろう。これらの法は彼岸へと導くものである。それゆえに、この法門には‘パーラーヤナ（彼岸への道）’という名称が与えられている。”

เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺสาติ เอกเมกสฺส เจปิ อชิตปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ติสฺสเมตฺเตยฺยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ปุณฺณกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ เมตฺตคูปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โธตกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ อุปสีวปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ นนฺทกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ เหมกปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โตเทยฺยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ กปฺปปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ชตุกณฺณิปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ภทฺราวุธปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ อุทยปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โปสาลปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ โมฆราชปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส เจปิ ปิงฺคิยปญฺหสฺสาติ – เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส.

“‘一つひとつの問いについて’とは、すなわち、アジタの問い、ティッサ・メッテイヤの問い、プンナカの問い、メッタグーの問い、ドータカの問い、ウパシーヴァの問い、ナンダカの問い、ヘーマカの問い、トーデイヤの問い、カッパの問い、ジャトゥカンニの問い、バドラーヴダの問い、ウダヤの問い、ポーサーラの問い、モーガラージャの問い、ピンギヤの問いの、それぞれ一つひとつの問いについてということである。”

อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ สฺเวว ปญฺโห ธมฺโม, วิสชฺชนํ อตฺโถติ อตฺถํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อตฺถมญฺญาย. ธมฺมมญฺญายาติ ธมฺมํ อญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – ธมฺมมญฺญายาติ – อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย. ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ สมฺมาปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ – ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย. คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารนฺติ ชรามรณสฺส ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฺปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารนฺติ ชรามรณสฺส ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ อธิผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ อิเม ธมฺมา ปารงฺคมนียา. ปารํ ปาเปนฺติ ปารํ สมฺปาเปนฺติ ปารํ สมนุปาเปนฺติ, ชรามณสฺส ตรณาย สํวตฺตนฺตีติ – ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ.

“‘意味を知り、法を知り’について、その問い自体が‘法’であり、その解答（解説）が‘意味（義）’である。‘意味を知り’とは、意味を理解し、考量し、究明し、明らかにし、明白にすることである。‘法を知り’とは、法（聖典の言葉）を理解し、考量し、究明し、明らかにし、明白にすることである。‘法にかなった法の実践を修める’とは、正しい行い、順応する行い、逆らわない行い、有益な行い、法（涅槃）にかなった法の実践（随法行）を修めることである。‘老死の彼岸に至る’について、老死の彼岸とは不死なるニッバーナ（涅槃）のことである。それは、すべての形成されたもの（行）が静まり、すべての生存の拠りどころ（依）を棄て去り、渇愛が滅尽し、離欲、滅尽、ニッバーナである。‘老死の彼岸に至る’とは、老死の彼岸に行き、彼岸に到達し、彼岸に触れ、彼岸を現証することである。‘これらの法は彼岸へと導くものである’とは、これらの法が彼岸へと至らせ、彼岸へと導き入れ、老死を乗り越えるために資するということである。”

ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสาติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานาติ – ตสฺมา. อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺสาติ อิมสฺส [Pg.197] ปารายนสฺสาติ – ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส. ปารายนนฺเตว อธิวจนนฺติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. อยนํ วุจฺจติ มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. อธิวจนนฺติ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – ปารายนนฺเตว อธิวจนํ. เตเนตํ วุจฺจติ –

“‘それゆえに、この法門には’について、‘それゆえに’とは、その理由により、その原因により、その縁により、その根拠によりということである。‘この法門には’とは、このパーラーヤナの教えのことである。‘パーラーヤナという名称’について、彼岸とは不死なるニッバーナ……（中略）……滅尽、ニッバーナのことである。‘アヤナ（行く道）’とは、道（八聖道）のことであり、すなわち正見……（中略）……正定のことである。‘名称（adhivacana）’とは、呼称、呼び名、施設、言語、名称、名号、命名、語源、表現、言説のことである。それゆえに、結集者たちは次のように述べたのである。”

‘‘เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ. ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ. ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘ปารายน’นฺเตว อธิวจน’’นฺติ.

“‘もし、一つひとつの問いについて、その意味を知り、法を知り、法にかなった法の実践を修めるならば、必ずや老死の彼岸へと至るであろう。これらの法は彼岸へと導くものである。それゆえに、この法門には“パーラーヤナ”という名称が与えられている’と。”

๙๕.

95.

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู;

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก.

“アジタ、ティッサ・メッテイヤ、プンナカ、そしてメッタグー。ドータカ、ウパシーヴァ、ナンダ、そしてヘーマカ。”

๙๖.

96.

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต;

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

“トーデイヤとカッパの両者、賢者ジャトゥカンニ。バドラーヴダ、ウダヤ、そして婆羅門ポーサーラ。聡明なモーガラージャと、大仙人ピンギヤ。”

๙๗.

97.

เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสึ;

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเห, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ.

“これらの人々は、円満な修行を修めた仙人（牟尼）である仏陀のもとに参じた。深遠な問いを問いながら、もっとも優れた仏陀のもとへ近づいたのである。”

เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุนฺติ. เอเตติ โสฬส ปารายนิยา พฺราหฺมณา. พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธ? พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธ, สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธ, อภิญฺเญยฺยตาย พุทฺโธ, วิสวิตาย พุทฺโธ, ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธ, นิรุปเลปสงฺขาเตน พุทฺโธ, เอกนฺตวีตราโคติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโทโสติ พุทฺโธ, เอกนฺตวีตโมโหติ พุทฺโธ, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ พุทฺโธ, เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธ, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธ, อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภาติ พุทฺโธ. พุทฺโธติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ น ปิตรา กตํ น ภาตรา กตํ น ภคินิยา กตํ น มิตฺตามจฺเจหิ กตํ น ญาติสาโลหิเตหิ กตํ น สมณพฺราหฺมเณหิ กตํ น เทวตาหิ กตํ. วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ[Pg.198], ยทิทํ พุทฺโธติ. เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุนฺติ เอเต พุทฺธํ อุปาคมึสุ อุปสงฺกมึสุ ปยิรุปาสึสุ ปริปุจฺฉึสุ ปริปญฺหึสูติ – เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ.

“‘これらの人々は仏陀のもとに参じた’について、‘これら’とは十六人のパーラーヤナの婆羅門たちのことである。‘仏陀’とは、かの世尊、自ら悟りを開いた方、師なくしてかつて聞いたことのない諸法について自ら真理を悟り、そこで一切知を達成し、諸力（十力）において自在を得た方のことである。‘仏陀’とは、どのような意味で仏陀なのか。真理（四聖諦）を悟ったがゆえに仏陀であり、衆生を悟らせるがゆえに仏陀である。一切知であるゆえに仏陀であり、一切を見る者であるゆえに仏陀であり、知られるべきことを知ったがゆえに仏陀であり、覚醒したがゆえに仏陀である。煩悩を滅尽したゆえに仏陀であり、執着のないゆえに仏陀である。完全に離欲したゆえに仏陀であり、完全に離瞋したゆえに仏陀であり、完全に離癡したゆえに仏陀であり、完全に無煩悩であるゆえに仏陀である。唯一の道を行くゆえに仏陀であり、独りで無上の正等覚を悟ったゆえに仏陀であり、無知を打ち破り智慧を得たゆえに仏陀である。この‘仏陀’という名称は、母によって付けられたものではなく、父、兄弟、姉妹、友人、親族、沙門、婆羅門、天界の神々によって付けられたものでもない。この名称は、諸仏・世尊が菩提樹のふもとで一切知の智慧を得ると同時に現証した施設（名称）である。‘仏陀のもとに参じた’とは、これら十六人の婆羅門たちが仏陀に近づき、参じ、侍り、問いかけ、尋ねたということである。”

สมฺปนฺนจรณํ อิสินฺติ จรณํ วุจฺจติ สีลาจารนิพฺพตฺติ. สีลสํวโรปิ จรณํ, อินฺทฺริยสํวโรปิ จรณํ, โภชเน มตฺตญฺญุตาปิ จรณํ, ชาคริยานุโยโคปิ จรณํ, สตฺตปิ สทฺธมฺมา จรณํ, จตฺตาริปิ ฌานานิ จรณํ. สมฺปนฺนจรณนฺติ สมฺปนฺนจรณํ เสฏฺฐจรณํ วิเสฏฺฐจรณํ ปาโมกฺขจรณํ อุตฺตมจรณํ ปวรจรณํ. อิสีติ อิสิ ภควา มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสี คเวสี ปริเยสีติ อิสิ…เป… มเหสกฺเขหิ วา สตฺเตหิ เอสิโต คเวสิโต ปริเยสิโต – ‘‘กหํ พุทฺโธ, กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว กหํ นราสโภ’’ติ – อิสีติ – สมฺปนฺนจรณํ อิสึ.

“具足せる戒行ある仙人（sampannacaraṇaṃ isiṃ）”という句において、“戒行（caraṇa）”とは戒の行いを生じさせることを言う。戒による慎みも戒行であり、感官の慎みも戒行であり、食事における節度も戒行であり、不眠の修行（覚醒の専念）も戒行であり、七つの正法も戒行であり、四つの禅定も戒行である。“具足せる戒行（sampannacaraṇa）”とは、具足した戒行、勝れた戒行、卓越した戒行、首座たる戒行、最上の戒行、極めて勝れた戒行のことである。“仙人（isi）”とは、仙人（isi）たる世尊が、大いなる戒の集まり（戒蘊）を希求し（esī）、探求し（gavesī）、遍く求めた（pariyesī）がゆえに仙人と言う。……あるいは、威徳ある生きとし生けるものたちによって、“仏陀はどこにおられるのか、世尊はどこにおられるのか、諸天の神はどこにおられるのか、人中の雄牛はどこにおられるのか”と希求され、探求され、遍く求められたがゆえに仙人と言う。これが“具足せる戒行ある仙人”という句の意味である。

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเหติ. ปุจฺฉนฺตาติ ปุจฺฉนฺตา ยาจนฺตา อชฺเฌสนฺตา ปสาเทนฺตา. นิปุเณ ปญฺเหติ คมฺภีเร ทุทฺทเส ทุรนุโพเธ สนฺเต ปณีเต อตกฺกาวจเร นิปุเณ ปณฺฑิตเวทนีเย ปญฺเหติ – ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเห.

“微細な質問を問いながら（pucchantā nipuṇe pañhe）”という句において、“問いながら（pucchantā）”とは、問い、願い、勧め、清浄な信を引き出しながらという意味である。“微細な質問（nipuṇe pañhe）”とは、深い、見がたい、悟りがたい、静かな、妙なる、思慮の及ばぬ、微細な、賢者によって知られるべき質問のことである。これが“微細な質問を問いながら”という句の意味である。

พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุนฺติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. เสฏฺฐนฺติ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ พุทฺธํ อุปาคมุํ อุปาคมึสุ อุปสงฺกมึสุ ปยิรุปาสึสุ ปริปุจฺฉึสุ ปริปญฺหึสูติ – พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ. เตเนตํ วุจฺจติ –

“仏陀のうちの最勝者に近づいた（buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ）”という句において、“仏陀（buddha）”とは、あの世尊のことである。……“仏陀”という名は、自ら現証して名付けられた呼び名である。“最勝者（seṭṭha）”とは、最高の、最良の、卓越した、首座たる、最上の、極めて勝れた者のことである。仏陀に近づき（upāgamuṃ）、近づき（upāgamiṃsu）、接近し（upasaṅkamiṃsu）、親近し（payirupāsiṃsu）、問い（paripucchiṃsu）、尋ねた（paripañhiṃsu）ことを“仏陀のうちの最勝者に近づいた”と言う。それゆえ、次のように言われる。

‘‘เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ, สมฺปนฺนจรณํ อิสึ;

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปญฺเห, พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุ’’นฺติ.

“彼らは、具足せる戒行ある仙人、仏陀に近づいた。微細な質問を問いながら、仏陀のうちの最勝者に近づいた。”

๙๘.

98.

เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ, ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ;

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ.

“彼らに対し、質問を問われた仏陀は、ありのままに答えられた。聖者（牟尼）は質問への解説によって、婆羅門たちを満足させた。”

เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสีติ. เตสนฺติ โสฬสานํ ปารายนิยานํ พฺราหฺมณานํ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. ปพฺยากาสีติ เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ.

“彼らに対し、仏陀は答えられた（tesaṃ buddho pabyākāsi）”という句において、“彼ら（tesaṃ）”とは、十六人の波羅延（パーラーヤナ）の婆羅門たちのことである。“仏陀（buddha）”とは、あの世尊のことである。……“仏陀”という名は、自ら現証して名付けられた呼び名である。“答えられた（pabyākāsi）”とは、彼ら十六人の婆羅門に対し、仏陀が語り、示し、教示し、確立し、顕にし、分別し、明瞭にし、顕示したということである。これが“彼らに対し、仏陀は答えられた”という句の意味である。

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถนฺติ. ปญฺหํ ปุฏฺโฐติ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉิโต ยาจิโต อชฺเฌสิโต ปสาทิโต. ยถาตถนฺติ ยถา อาจิกฺขิตพฺพํ ตถา อาจิกฺขิ[Pg.199], ยถา เทสิตพฺพํ ตถา เทเสสิ, ยถา ปญฺญเปตพฺพํ ตถา ปญฺญเปสิ, ยถา ปฏฺฐเปตพฺพํ ตถา ปฏฺฐเปสิ, ยถา วิวริตพฺพํ ตถา วิวริ, ยถา วิภชิตพฺพํ ตถา วิภชิ, ยถา อุตฺตานีกาตพฺพํ ตถา อุตฺตานีอกาสิ, ยถา ปกาสิตพฺพํ ตถา ปกาเสสีติ – ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ.

“質問を問われて、ありのままに（pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ）”という句において、“質問を問われて（pañhaṃ puṭṭho）”とは、質問を問われ（puṭṭho pucchito）、願われ、勧められ、清浄な信を起こさせられてという意味である。“ありのままに（yathātathaṃ）”とは、語られるべき通りに語り、示されるべき通りに示し、教示されるべき通りに教示し、確立されるべき通りに確立し、顕にされるべき通りに顕にし、分別されるべき通りに分別し、明瞭にされるべき通りに明瞭にし、顕示されるべき通りに顕示したということである。これが“質問を問われて、ありのままに”という句の意味である。

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณนาติ ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน อาจิกฺขเนน เทสเนน ปญฺญปเนน ปฏฺฐปเนน วิวรเณน วิภชเนน อุตฺตานีกมฺเมน ปกาสเนนาติ – ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน.

“質問への解説によって（pañhānaṃ veyyākaraṇena）”とは、質問への解答、語り、示教、教示、確立、開顕、分別、明瞭化、顕示によってという意味である。これが“質問への解説によって”という句の意味である。

โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนีติ. โตเสสีติ โตเสสิ วิโตเสสิ ปสาเทสิ อาราเธสิ อตฺตมเน อกาสิ. พฺราหฺมเณติ โสฬส ปารายนิเย พฺราหฺมเณ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนีติ – โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ. เตเนตํ วุจฺจติ –

“聖者は婆羅門たちを満足させた（tosesi brāhmaṇe muni）”という句において、“満足させた（tosesi）”とは、喜ばせ、深く喜ばせ、清浄な信を起こさせ、満足させ、歓喜させたということである。“婆羅門たち（brāhmaṇe）”とは、十六人の波羅延の婆羅門たちのことである。“聖者（muni）”とは、“モーナ（mona）”は智慧と言われる。……その阿羅漢は執着の網（愛欲と見解の網）を超越しているがゆえに聖者と言う。これが“聖者は婆羅門たちを満足させた”という句の意味である。それゆえ、次のように言われる。

‘‘เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ, ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ยถาตถํ;

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน, โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนี’’ติ.

“彼らに対し、質問を問われた仏陀は、ありのままに答えられた。聖者は質問への解説によって、婆羅門たちを満足させた。”

๙๙.

99.

เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

พฺรหฺมจริยมจรึสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก.

“眼ある方、太陽の親族である仏陀によって満足させられた彼らは、勝れた智慧ある方の御もとで、梵行を修めた。”

เต โตสิตา จกฺขุมตาติ. เตติ โสฬส ปารายนิยา พฺราหฺมณา. โตสิตาติ โตสิตา วิโตสิตา ปสาทิตา อาราธิตา อตฺตมนา กตาติ – เต โตสิตา. จกฺขุมตาติ ภควา ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา – มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ทิพฺพจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, ปญฺญาจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, พุทฺธจกฺขุนาปิ จกฺขุมา, สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมา. กถํ ภควา มํสจกฺขุนาปิ จกฺขุมา…เป… เอวํ ภควา สมนฺตจกฺขุนาปิ จกฺขุมาติ – เต โตสิตา จกฺขุมตา.

“眼ある方によって満足させられた彼ら（te tositā cakkhumatā）”という句において、“彼ら（te）”とは、十六人の波羅延の婆羅門たちのことである。“満足させられた（tositā）”とは、満足させられ、深く喜ばされ、清浄な信を起こさせられ、満足させられ、歓喜させられたということである。“眼ある方（cakkhumatā）”とは、世尊は五つの眼（五眼）を具えているがゆえに眼ある方と言われる。肉眼によっても眼ある方であり、天眼によっても、慧眼によっても、仏眼によっても、普門眼（普眼）によっても眼ある方である。世尊がいかに肉眼によって眼ある方であるか……このように世尊は普門眼によっても眼ある方である。これが“眼ある方によって満足させられた彼ら”という句の意味である。

พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนาติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. อาทิจฺจพนฺธุนาติ อาทิจฺโจ วุจฺจติ สูริโย. โส โคตโม โคตฺเตน, ภควาปิ โคตโม โคตฺเตน, ภควา สูริยสฺส โคตฺตญาตโก โคตฺตพนฺธุ. ตสฺมา พุทฺโธ อาทิจฺจพนฺธูติ – พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา.

“太陽の親族である仏陀によって（buddhenādiccabandhunā）”という句において、“仏陀（buddha）”とは、あの世尊のことである。……“仏陀”という名は、自ら現証して名付けられた呼び名である。“太陽の親族（ādiccabandhu）”という句において、太陽（sūriya）は“アーディッチャ（ādicca）”と言われる。それは姓（ゴッタ）によればゴータマである。世尊もまた姓によればゴータマである。世尊は太陽の姓の親族であり、親族の仲間である。それゆえ、仏陀は太陽の親族（アーディッチャバンドゥ）と言われる。これが“太陽の親族である仏陀によって”という句の意味である。

พฺรหฺมจริยมจรึสูติ [Pg.200] พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อสทฺธมฺมสมาปตฺติยา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี วิรมณํ อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต. อปิ จ, นิปฺปริยายวเสน พฺรหฺมจริยํ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ. พฺรหฺมจริยมจรึสูติ พฺรหฺมจริยํ จรึสุ อจรึสุ สมาทาย วตฺตึสูติ – พฺรหฺมจริยมจรึสุ.

“梵行を修めた（brahmacariyamacariṃsu）”という句において、“梵行（brahmacariya）”とは、不道徳な営みへの不参加、離脱、離別、忌避、慎み、不作為、不実行、不犯、限界を超えないこと、道による殺滅（煩悩の断絶）と言われる。さらに、直接的な意味（無施設門）によれば、梵行とは“聖なる八支の道（八聖道）”のことであり、すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定である。“梵行を修めた”とは、梵行を行い、修習し、受け入れて実践したという意味である。これが“梵行を修めた”という句の意味である。

วรปญฺญสฺส สนฺติเกติ วรปญฺญสฺส อคฺคปญฺญสฺส เสฏฺฐปญฺญสฺส วิเสฏฺฐปญฺญสฺส ปาโมกฺขปญฺญสฺส อุตฺตมปญฺญสฺส ปวรปญฺญสฺส. สนฺติเกติ สนฺติเก สามนฺตา อาสนฺเน อวิทูเร อุปกฏฺเฐติ – วรปญฺญสฺส สนฺติเก. เตเนตํ วุจฺจติ –

“勝れた智慧ある方の御もとで（varapaññassa santike）”とは、勝れた智慧、最高の智慧、最上の智慧、卓越した智慧、首座たる智慧、最上の智慧、極めて勝れた智慧を持つ方の。“御もとで（santike）”とは、近くで、近傍で、至近で、遠からぬところで、接近した場所でという意味である。これが“勝れた智慧ある方の御もとで”という句の意味である。それゆえ、次のように言われる。

‘‘เต โตสิตา จกฺขุมตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

พฺรหฺมจริยมจรึสุ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก’’ติ.

“眼ある方、太陽の親族である仏陀によって満足させられた彼らは、勝れた智慧ある方の御もとで、梵行を修めた。”

๑๐๐.

100.

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉ ปารํ อปารโต.

各々の問いに対して、仏陀（覚者）によって説かれた通りに、もし誰かがそのように実践するならば、その人は此岸（生死の迷いの世界）から彼岸（涅槃）へと至るであろう。

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺสาติ เอกเมกสฺส อชิตปญฺหสฺส, เอกเมกสฺส ติสฺสเมตฺเตยฺยปญฺหสฺส…เป… เอกเมกสฺส ปิงฺคิยปญฺหสฺสาติ – เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส.

“各々の問いに対して”とは、アジタの各々の問い、ティッサ・メッテイヤの各々の問い、……ピンギヤの各々の問いといった、各々の問いのことである。

ยถา พุทฺเธน เทสิตนฺติ. พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ. ยถา พุทฺเธน เทสิตนฺติ ยถา พุทฺเธน อาจิกฺขิตํ เทสิตํ ปญฺญปิตํ ปฏฺฐปิตํ วิวริตํ วิภชิตํ อุตฺตานีกตํ ปกาสิตนฺติ – ยถา พุทฺเธน เทสิตํ.

“仏陀によって説かれた通りに”について。“仏陀”とは、自ら悟りを開かれた世尊……実証された概念としての名、すなわち仏陀のことである。“仏陀によって説かれた通りに”とは、仏陀によって示され、説かれ、知らせられ、立てられ、開かれ、分別され、明らかにされ、宣揚された通りに、ということである。

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺยาติ สมฺมาปฏิปทํ อนุโลมปฏิปทํ อปจฺจนีกปฏิปทํ อนฺวตฺถปฏิปทํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺเชยฺยาติ – ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย.

“そのように、もし誰かが実践するならば”とは、正しき行い、順応する行い、逆らわない行い、有益な行い、法にかなった法の実践をなすことであり、そのように誰かが実践するならば、ということである。

คจฺเฉ ปารํ อปารโตติ ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ; อปารํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. คจฺเฉ ปารํ อปารโตติ [Pg.201] อปารโต ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ ผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – คจฺเฉ ปารํ อปารโต. เตเนตํ วุจฺจติ –

“此岸から彼岸へ至るであろう”について。“彼岸”とは不死なる涅槃……滅、涅槃と言われる。“此岸”とは煩悩、五蘊、行（形成されたもの）と言われる。“此岸から彼岸へ至る”とは、此岸から彼岸へ行く、彼岸に到達する、彼岸に触れる、彼岸を現証することである。それゆえ、次のように言われる。

‘‘เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉ ปารํ อปารโต’’ติ.

“各々の問いに対して、仏陀によって説かれた通りに、そのようにもし誰かが実践するならば、その人は此岸から彼岸へと至るであろう。”

๑๐๑.

101.

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ;

มคฺโค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิติ.

此岸から彼岸へと至るであろう、至高の道を修習しながら。その道は彼岸へ至るための道であり、ゆえに“パーラーヤナ（彼岸への道）”と言われる。

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺยาติ อปารํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ; ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อปารา ปารํ คจฺเฉยฺยาติ อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ปารํ อธิคจฺเฉยฺย, ปารํ ผสฺเสยฺย, ปารํ สจฺฉิกเรยฺยาติ – อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย.

“此岸から彼岸へ至るであろう”について。“此岸”とは煩悩、五蘊、行（形成されたもの）と言われる。“彼岸”とは不死なる涅槃……渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃と言われる。“此岸から彼岸へ至る”とは、此岸から彼岸へ行く、彼岸に到達する、彼岸に触れる、彼岸を現証することである。

ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมนฺติ มคฺคมุตฺตมํ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. มคฺคมุตฺตมนฺติ มคฺคํ อคฺคํ เสฏฺฐํ วิเสฏฺฐํ ปาโมกฺขํ อุตฺตมํ ปวรํ. ภาเวนฺโตติ ภาเวนฺโต อาเสวนฺโต พหุลีกโรนฺโตติ – ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ.

“至高の道を修習しながら”について。“至高の道”とは聖なる八支聖道（八正道）のことであり、それはすなわち、正見……正定である。“至高の道”とは、最高、最勝、卓越、首座、至上、最良の道のことである。“修習しながら”とは、修習し、親しみ、多作（たびたび修じる）することである。

มคฺโค โส ปารํ คมนายาติ –

“その道は彼岸へ至るための道であり”とは――。

มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม.

道（Maggo）、路（Pantho）、経路（Patho）、足跡（Pajjo）、大道（Añjasaṃ）、通路（Vaṭu）、歩み（Ayanaṃ）、そして舟、渡し、筏、粗朶の橋、渡り場のようなものである。

ปารํ คมนายาติ ปารํ คมนาย ปารํ สมฺปาปนาย ปารํ สมนุปาปนาย ชรามรณสฺส ตรณายาติ – มคฺโค โส ปารํ คมนาย.

“彼岸へ至るための”とは、彼岸に行くため、彼岸に到達するため、彼岸に完全に行き着くため、老と死を乗り越えるためであり、これこそが“彼岸へ至るための道”である。

ตสฺมา ปารายนํ อิตีติ. ตสฺมาติ ตสฺมา ตํการณา ตํเหตุ ตปฺปจฺจยา ตํนิทานา. ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. อยนํ วุจฺจติ มคฺโค. อิตีติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ – ตสฺมา ปารายนํ อิติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

“それゆえ‘パーラーヤナ（彼岸への道）’と言う”について。“それゆえ”とは、その理由により、その原因により、その縁により、その根拠により、ということである。“彼岸（Pāra）”とは不死なる涅槃……滅、涅槃と言われる。“道（Ayana）”とは道（Maggo）と言われる。“ITI”とは句の連結……句の順序を示すものである。それゆえに“パーラーヤナ（彼岸への道）”と言われる。そこで次のように言われる。

‘‘อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย, ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ;

มคฺโค โส ปารํ คมนาย, ตสฺมา ปารายนํ อิตี’’ติ.

“此岸から彼岸へと至るであろう、至高の道を修習しながら。その道は彼岸へ至るための道であり、ゆえに‘パーラーヤナ（彼岸への道）’と言われる。”

ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส สตฺตรสโม.

第十七、パーラーヤナ（彼岸への道）の称讃偈の解説。

๑๘. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทโส

18. パーラーヤナ（彼岸への道）の唱和偈の解説。

๑๐๒.

102.

ปารายนมนุคายิสฺสํ[Pg.202], [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ, วิมโล ภูริเมธโส;

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค, กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ.

“私はパーラーヤナ（彼岸への道）を唱和しましょう”と、長老ピンギヤは言った。“（世尊が）見られた通りに、その通りに説かれた。汚れなく、広大な智慧をお持ちで、欲を離れ、煩悩なき覚者（ナーガ）であるあの方は、何の理由で嘘を語るだろうか。”

ปารายนมนุคายิสฺสนฺติ คีตมนุคายิสฺสํ กถิตมนุกถยิสฺสํ ภณิตมนุภณิสฺสํ ลปิตมนุลปิสฺสํ ภาสิตมนุภาสิสฺสนฺติ – ปารายนมนุคายิสฺสํ. อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโยติ. อิจฺจาติ ปทสนฺธิ…เป… ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อิจฺจาติ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ – อายสฺมาติ. ปิงฺคิโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ – อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย.

“パーラーヤナを唱和しましょう”とは、説かれたことを唱和し、語られたことを語り、唱えられたことを唱え、告げられたことを告げ、語られたことを再び語るということである。これが“パーラーヤナを唱和しましょう”の意味である。“と、長老ピンギヤは言った”について。“ICCA”は句の連結……句の順序を示すものである。“長老（Āyasmā）”とは、愛称であり、敬称であり、敬意と恭順を込めた呼び名である。“ピンギヤ”とは、その長老の名前、呼称、名称、施設、通称、名前、名付け、名称、語源的表現、記号、表現のことである。

ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสีติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสิ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสิ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ยถา อทฺทกฺขิ ตถา อกฺขาสิ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ.

“見られた通りに、その通りに説かれた”とは、正しく見られた通りに、説き、教え、示し、立て、開き、分別し、明らかにし、宣揚されたということである。“諸行は無常である”と正しく見られた通りに、説き、教え、示し、立て、開き、分別し、明らかにし、宣揚された。“諸行は苦である”……“諸法は無我である”……“生じる性質を持つものはすべて、滅する性質を持つものである”と、ありのままに見られた通りに、説き、教え、示し、立て、開き、分別し、明らかにし、宣揚されたのである。

วิมโล ภูริเมธโสติ. วิมโลติ ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มลํ, โกโธ… อุปนาโห…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา มลา. เต มลา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. อมโล พุทฺโธ วิมโล นิมฺมโล มลาปคโต มลวิปฺปหีโน มลวิมุตฺโต สพฺพมลวีติวตฺโต. ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโต. เมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต [Pg.203] อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุทฺโธ สุเมธโสติ – วิมโล ภูริเมธโส.

“汚れなく、広大な智慧をお持ちの”について。“汚れ（mala）”とは、貪欲という汚れ、瞋恚という汚れ、愚痴という汚れ、怒り、恨み……一切の不善の形成物（行）という汚れのことである。それらの汚れは、世尊、仏陀において断たれ、根絶され、多羅樹の切り株のようにされ、無に帰し、将来に再び生じない性質のものとなった。仏陀は汚れなく、清浄で、無垢であり、汚れから遠ざかり、汚れを捨て去り、汚れから解脱し、すべての汚れを超越されている。“広大な（bhūri）”とは大地のことである。世尊はその大地のような、広大で広汎な智慧を備えておられる。“智慧（medhā）”とは智慧（paññā）のことである。すなわち、理解する智慧……迷いのないこと、択法、正見のことである。世尊はこの“メーダー”と呼ばれる智慧を具足し、備え、到達し、具現し、完全に備えておられる。ゆえに、仏陀は優れた智慧を持つ方（ス・メーダサ）と言われる。これが“汚れなく、広大な智慧をお持ちの”の意味である。

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโคติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. พุทฺธสฺส ภควโต วตฺถุกามา ปริญฺญาตา กิเลสกามา ปหีนา วตฺถุกามานํ ปริญฺญาตตฺตา กิเลสกามานํ ปหีนตฺตา. ภควา น กาเม กาเมติ น กาเม อิจฺฉติ น กาเม ปตฺเถติ น กาเม ปิเหติ น กาเม อภิชปฺปติ. เย กาเม กาเมนฺติ กาเม อิจฺฉนฺติ กาเม ปตฺเถนฺติ กาเม ปิเหนฺติ กาเม อภิชปฺปนฺติ เต กามกามิโน ราคราคิโน สญฺญสญฺญิโน. ภควา น กาเม กาเมติ น กาเม อิจฺฉติ น กาเม ปตฺเถติ น กาเม ปิเหติ น กาเม อภิชปฺปติ. ตสฺมา พุทฺโธ อกาโม นิกฺกาโม จตฺตกาโม วนฺตกาโม มุตฺตกาโม ปหีนกาโม ปฏินิสฺสฏฺฐกาโม วีตราโค วิคตราโค จตฺตราโค วนฺตราโค มุตฺตราโค ปหีนราโค ปฏินิสฺสฏฺฐราโค นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีติภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรตีติ – นิกฺกาโม.

“無欲（nikkāmo）、離林（nibbano）、龍（nāgo）”という句について。“欲（kāma）”とは、要約すれば、資具欲（vatthukāmā）と煩悩欲（kilesakāmā）の二種である。……これらを資具欲と呼び、……これらを煩悩欲と呼ぶ。世尊である仏陀において、資具欲は完全に知られ（遍知され）、煩悩欲は捨て去られている。資具欲を遍知し、煩悩欲を捨て去ったがゆえに、世尊は諸々の欲を愛求せず、諸々の欲を望まず、諸々の欲を渇望せず、諸々の欲を愛着せず、諸々の欲を口に（渇愛による言葉を）しない。欲を愛求し、望み、渇望し、愛着し、口にする者たちは、欲を愛好する者、貪欲を貪る者、想（概念）を想う者である。世尊は諸々の欲を愛求せず、望まず、渇望せず、愛着せず、口にしない。それゆえに、仏陀は無欲（akāmo）であり、離欲（nikkāmo）であり、欲を捨て、欲を吐き出し、欲から放たれ、欲を断ち、欲を完全に放棄し、離貪であり、貪欲を離れ、貪欲を捨て、貪欲を吐き出し、貪欲から放たれ、貪欲を断ち、貪欲を完全に放棄し、（渇愛に）飢えることなく、寂滅し、清涼となり、楽（身心の幸福）を感じ、勝れた自己（心）をもって住しておられる。これが“無欲（nikkāmo）”という語の意味である。

นิพฺพโนติ ราโค วนํ, โทโส วนํ, โมโห วนํ, โกโธ วนํ, อุปนาโห วนํ…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา วนา. เต วนา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อวโน วิวโน นิพฺพโน วนาปคโต วนวิปฺปหีโน วนวิมุตฺโต สพฺพวนวีติวตฺโตติ – นิพฺพโน. นาโคติ นาโค; ภควา อาคุํ น กโรตีติ นาโค, น คจฺฉตีติ นาโค, น อาคจฺฉตีติ นาโค…เป… เอวํ ภควา น อาคจฺฉตีติ นาโคติ – นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค.

“離林（nibbano）”について。貪欲は林であり、瞋恚は林であり、愚痴は林であり、怒りは林であり、恨みは林であり……すべての不善の行（ぎょう）は林である。それらの林は、世尊である仏陀において捨て去られ、根絶やしにされ、多羅樹の切り株のように（再び生えないように）され、滅び去り、将来において生じないものとなっている。それゆえに、仏陀は林（煩悩）がなく、林を離れ、林を脱し、林から遠ざかり、林を完全に捨て、林から解き放たれ、すべての林を超越している。これが“離林（nibbano）”という語の意味である。“龍（nāgo）”とは、偉大なる者である。世尊は罪（āgu）を犯さないがゆえに龍（nāgo）であり、行かず（不適切な場所へ行かず）、来ない（再び生に来ない）がゆえに龍である。……このように、世尊は（再び輪廻に）来ないがゆえに龍である。これが“無欲・離林・龍（nikkāmo nibbano nāgo）”という句の意味である。

กิสฺส เหตุ มุสา ภเณติ. กิสฺส เหตูติ กิสฺส เหตุ กึเหตุ กึการณา กึนิทานา กึปจฺจยาติ – กิสฺส เหตุ. มุสา ภเณติ มุสา ภเณยฺย กเถยฺย ทีเปยฺย โวหเรยฺย; มุสา ภเณติ โมสวชฺชํ ภเณยฺย, มุสาวาทํ ภเณยฺย, อนริยวาทํ ภเณยฺย. อิเธกจฺโจ สภาคโต วา ปริสาคโต วา ญาติมชฺฌคโต วา ปูคมชฺฌคโต วา ราชกุลมชฺฌคโต วา อภินีโต สกฺขิปุฏฺโฐ – ‘‘เอหมฺโภ ปุริส, ยํ ชานาสิ ตํ วเทหี’’ติ, โส อชานํ วา อาห – ‘‘ชานามี’’ติ[Pg.204], ชานํ วา อาห – ‘‘น ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห – ‘‘ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห – ‘‘น ปสฺสามี’’ติ. อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา สมฺปชานมุสา ภาสติ, อิทํ วุจฺจติ โมสวชฺชํ.

“いかなる理由で、偽りを語るだろうか（kissa hetu musā bhaṇe）”という句について。“いかなる理由で（kissa hetu）”とは、どのような原因で、どのような理由で、何に由来して、何によって、という意味である。これが“いかなる理由で”の意味である。“偽りを語る（musā bhaṇe）”とは、偽りを言い、語り、示し、表現することである。偽りを語るとは、虚妄（mosavajja）を言い、妄語（musāvāda）を言い、非聖なる言葉（anariyavāda）を言うことである。ここに、ある人が集会場、あるいは議場、あるいは親族の中、あるいはギルド（組合）の中、あるいは王宮の中に引き出され、証人として問われる。“さあ、あなた、知っていることを言いなさい”と。その者は、知らないのに“知っている”と言い、知っているのに“知らない”と言い、見ていないのに“見ている”と言い、見ているのに“見ていない”と言う。このように、自己の利益のため、あるいは他人の利益のため、あるいは些細な利得のために、知りながら偽りを語る。これを“虚妄（mosavajja）”と呼ぶ。

อปิ จ, ตีหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. ปุพฺเพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ – อิเมหิ ตีหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. อปิ จ, จตูหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. ปุพฺเพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ, วินิธาย ทิฏฺฐึ – อิเมหิ จตูหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. อปิ จ, ปญฺจหากาเรหิ…เป… ฉหากาเรหิ… สตฺตหากาเรหิ… อฏฺฐหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ. ปุพฺเพวสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณิสฺส’’นฺติ, ภณนฺตสฺส โหติ – ‘‘มุสา ภณามี’’ติ, ภณิตสฺส โหติ – ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ, วินิธาย ทิฏฺฐึ, วินิธาย ขนฺตึ, วินิธาย รุจึ, วินิธาย สญฺญํ, วินิธาย ภาวํ – อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ มุสาวาโท โหติ โมสวชฺชํ. กิสฺส เหตุ มุสา ภเณยฺย กเถยฺย ทีเปยฺย โวหเรยฺยาติ – กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

さらに、三つの様態によって妄語（虚偽の言説）は成立する。語る前に“偽りを語ろう”という思いがあり、語っている最中に“私は偽りを語っている”という認識があり、語った後に“私は偽りを語った”という認識がある。これら三つの様態によって妄語は成立する。さらに、四つの様態によって妄語は成立する。語る前の意志、語っている最中の認識、語った後の認識、そして“見解を隠して（偽る）”ことである。さらに、五つ、六つ、七つ、あるいは八つの様態によって妄語（虚妄）は成立する。すなわち、語る前の意志、最中の認識、後の認識、そして自らの見解を隠し、忍受（好み）を隠し、嗜好を隠し、想（認識）を隠し、意図（状態）を隠して語ることである。これら八つの様態によって妄語（虚妄）は成立する。いかなる理由で偽りを言い、語り、示し、表現するだろうか。これが“いかなる理由で、偽りを語るだろうか”という句の意味である。それゆえに、ピンギヤ長老は次のように言った。

‘‘ปารายนมนุคายิสฺสํ, [อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย]ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ, วิมโล ภูริเมธโส;

นิกฺกาโม นิพฺพโน นาโค, กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ’’ติ.

“私はパーラーヤナ（彼岸道）を復唱しよう。〔ピンギヤ長老はこのように言った。〕彼（仏陀）が見た通りに、彼は語った。汚れなく、広大な知恵を持つ方。無欲であり、離林（離縛）であり、龍（偉大なる者）である彼が、いかなる理由で偽りを語るだろうか。”

๑๐๓.

103.

ปหีนมลโมหสฺส, มานมกฺขปฺปหายิโน;

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิรํ วณฺณูปสํหิตํ.

“妄執という汚れを捨て、慢心と虚飾を捨て去った方の、徳（ガナ）を備えた言葉を、さあ、私は讃嘆しよう。”

ปหีนมลโมหสฺสาติ. มลนฺติ ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มลํ, มาโน มลํ, ทิฏฺฐิ มลํ, กิเลโส มลํ, สพฺพทุจฺจริตํ มลํ, สพฺพภวคามิกมฺมํ มลํ.

“妄執という汚れを捨て（pahīnamalamohassa）”という句について。“汚れ（mala）”とは、貪欲という汚れ、瞋恚という汚れ、愚痴という汚れ、慢心という汚れ、邪見という汚れ、煩悩という汚れ、すべての悪行という汚れ、すべての後有（再生）をもたらす業という汚れのことである。

โมโหติ ยํ ทุกฺเข อญฺญาณํ…เป… อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. อยํ วุจฺจติ โมโห. มลญฺจ โมโห จ พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ [Pg.205] อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ ปหีนมลโมโหติ – ปหีนมลโมหสฺส.

“愚痴（moho）”とは、苦しみ（苦諦）についての無知であり……無明の閂（かんぬき）であり、迷いであり、不善の根である。これを愚痴（モハ）と呼ぶ。世尊である仏陀において、汚れと愚痴は捨て去られ、根絶やしにされ、多羅樹の切り株のようにされ、滅び去り、将来において生じないものとなっている。それゆえに、仏陀は“妄執という汚れを捨てた方”である。これが“妄執という汚れを捨てた方の（pahīnamalamohassa）”という句の意味である。

มานมกฺขปฺปหายิโนติ. มาโนติ เอกวิเธน มาโน – ยา จิตฺตสฺส อุนฺนติ. ทุวิเธน มาโน – อตฺตุกฺกํสนมาโน, ปรวมฺภนมาโน. ติวิเธน มาโน – เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีโนหมสฺมีติ มาโน. จตุพฺพิเธน มาโน – ลาเภน มานํ ชเนติ, ยเสน มานํ ชเนติ, ปสํสาย มานํ ชเนติ, สุเขน มานํ ชเนติ. ปญฺจวิเธน มาโน – ลาภิมฺหิ มนาปิกานํ รูปานนฺติ มานํ ชเนติ, ลาภิมฺหิ มนาปิกานํ สทฺทานํ…เป… คนฺธานํ… รสานํ… โผฏฺฐพฺพานนฺติ มานํ ชเนติ. ฉพฺพิเธน มาโน – จกฺขุสมฺปทาย มานํ ชเนติ, โสตสมฺปทาย…เป… ฆานสมฺปทาย… ชิวฺหาสมฺปทาย… กายสมฺปทาย… มโนสมฺปทาย มานํ ชเนติ. สตฺตวิเธน มาโน – มาโน, อติมาโน, มานาติมาโน, โอมาโน, อวมาโน, อสฺมิมาโน, มิจฺฉามาโน. อฏฺฐวิเธน มาโน – ลาเภน มานํ ชเนติ, อลาเภน โอมานํ ชเนติ, ยเสน มานํ ชเนติ, อยเสน โอมานํ ชเนติ, ปสํสาย มานํ ชเนติ, นินฺทาย โอมานํ ชเนติ, สุเขน มานํ ชเนติ, ทุกฺเขน โอมานํ ชเนติ. นววิเธน มาโน – เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส หีโนหมสฺสีติ มาโน. ทสวิเธน มาโน – อิเธกจฺโจ มานํ ชเนติ ชาติยา วา โคตฺเตน วา โกลปุตฺติเยน วา วณฺณโปกฺขรตาย วา ธเนน วา อชฺเฌเนน วา กมฺมายตเนน วา สิปฺปายตเนน วา วิชฺชาฏฺฐาเนน วา สุเตน วา ปฏิภาเนน วา อญฺญตรญฺญตเรน วา วตฺถุนา. โย เอวรูโป มาโน มญฺญนา มญฺญิตตฺตํ อุนฺนติ อุนฺนโม ธโช สมฺปคฺคาโห เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ มาโน.

“慢と覆を捨てた者（マーナ・マッカ・パハーイノー）”について。慢（マーナ）とは、一種類としては、心の高揚（高ぶり）のことである。二種類としては、自己を称揚する慢（自尊心）と、他者を蔑む慢（軽視）である。三種類としては、“私は（他者より）優れている”という慢、“私は（他者と）等しい”という慢、“私は（他者より）劣っている”という慢である。四種類としては、利得によって慢を生じ、名声によって慢を生じ、称賛によって慢を生じ、安楽によって慢を生じさせることである。五種類としては、好ましい形色（色）を得たことで慢を生じ、好ましい声、香、味、触（触覚の対象）を得たことで慢を生じさせることである。六種類としては、眼の成就によって慢を生じ、耳、鼻、舌、身、意（心）の成就によって慢を生じさせることである。七種類としては、慢（高慢）、過慢（うぬぼれ）、慢過慢、卑慢（卑下）、増上慢（未得の法を得たと思う慢）、我慢（我という慢）、邪慢（誤った慢）である。八種類としては、利得によって慢を生じ、利得がないこと（不遇）によって卑下を生じ、名声によって慢を生じ、無名によって卑下を生じ、称賛によって慢を生じ、誹謗によって卑下を生じ、安楽によって慢を生じ、苦痛によって卑下を生じさせることである。九種類としては、優れた者に対して“私は優れている”という慢、優れた者に対して“私は等しい”という慢、優れた者に対して“私は劣っている”という慢、等しい者に対して“私は優れている”という慢、等しい者に対して“私は等しい”という慢、等しい者に対して“私は劣っている”という慢、劣った者に対して“私は優れている”という慢、劣った者に対して“私は等しい”という慢、劣った者に対して“私は劣っている”という慢である。十種類としては、ある者が、家柄、氏族、良家の子であること、容姿の美しさ、富、学問、仕事、技能、知識、博識、弁才、あるいはその他の何らかの事柄（根拠）によって慢を生じさせることである。このような性質の慢、思い上がり、自惚れ、高ぶり、昂揚、旗を立てるような傲慢、心の執着、顕示欲、これらが“慢”と呼ばれる。

มกฺโขติ โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ – อยํ วุจฺจติ มกฺโข. พุทฺธสฺส ภควโต มาโน จ มกฺโข จ ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา [Pg.206] ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ มานมกฺขปฺปหายีติ – มานมกฺขปฺปหายิโน.

覆（マッカ）とは、他人の恩徳を覆い隠すこと、忘恩の振る舞い、恩を仇で返す性質、冷酷な行為、これらが“覆”と呼ばれる。仏陀・世尊において、慢と覆はすでに捨て去られ、根絶され、多羅樹（タラジュ）の切り株のように（再生不能に）され、跡形もなくなり、将来において二度と生じることのないものとなった。それゆえ、仏陀は“慢と覆を捨てた者（マーナ・マッカ・パハーイー）”であり、これが“慢と覆を捨てた者（マーナ・マッカ・パハーイノー）”という語の意味である。

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตนฺติ. หนฺทาหนฺติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – หนฺทาหนฺติ. กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตนฺติ วณฺเณน อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ วาจํ คิรํ พฺยปฺปถํ อุทีรณํ กิตฺตยิสฺสามิ เทเสสฺสามิ ปญฺญเปสฺสามิ ปฏฺฐเปสฺสามิ วิวริสฺสามิ วิภชิสฺสามิ อุตฺตานีกริสฺสามิ ปกาเสสฺสามีติ – หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสํหิตํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“さあ、私は徳を伴った言葉を称えよう（ハンダ・アハン・キッタ・イッサ・ミ・ギラン・ヴァンヌー・パサン・ヒタン）”について。“ハンダ・アハン（Handāhaṃ）”とは、語の結合、語の混和、句の充足、音節の調和、音の滑らかさ、語の順序に従った接続であり、これが“ハンダ・アハン”である。“徳を伴った言葉を称えよう”とは、徳を備え、十分に備え、至り、到達し、具足し、円満に備わった言葉、音声、発話、教えを、私は称え、説き、示し、確立し、明らかにし、分別し、明瞭にし、宣揚するであろう、という意味である。これが“さあ、私は徳を伴った言葉を称えよう”という句の意味である。それゆえ、ピンギヤ長老は次のように言った。

‘‘ปหีนมลโมหสฺส, มานมกฺขปฺปหายิโน;

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ, คิรํ วณฺณูปสํหิต’’นฺติ.

“汚れと惑いを捨て、慢と覆を捨て去った（仏陀）を。さあ、私は（その方の）徳に満ちた言葉を称えよう”。

๑๐๔.

104.

ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม.

“闇を払い、普眼（あまねき眼）を持ち、世間の終焉に達し、あらゆる存在（有）を乗り越えた仏陀、汚れなく、一切の苦を捨て去り、真実の名（仏陀）を持つ方を、ブラフマ（婆羅門）よ、私は師として仰ぎ、仕えている”。

ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขูติ. ตโมนุโทติ ราคตมํ โทสตมํ โมหตมํ มานตมํ ทิฏฺฐิตมํ กิเลสตมํ ทุจฺจริตตมํ อนฺธกรณํ อญฺญาณกรณํ ปญฺญานิโรธิกํ วิฆาตปกฺขิกํ อนิพฺพานสํวตฺตนิกํ นุทิ ปนุทิ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิ. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ; ยทิทํ พุทฺโธติ. สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณํ…เป… ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ – ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ.

“闇を払い、普眼（あまねき眼）を持つ仏陀”について。“闇を払う者（タモーヌドー）”とは、貪欲の闇、瞋恚（怒り）の闇、愚痴（惑い）の闇、慢の闇、見（邪見）の闇、煩悩の闇、悪行の闇、すなわち盲目にさせるもの、無知にさせるもの、知恵を妨げるもの、苦悩をもたらすもの、涅槃に至らせないものを、払い、除き、捨て、鎮め、消滅させ、跡形もなくしたことである。“仏陀（ブッド）”とは、かの世尊が...（中略）...自ら覚ったことにより得られた名称であり、いわゆる仏陀という名のことである。“普眼（サマンタ・チャック）”とは、一切知の智慧（サッバンニュタ・ニャーナ）のことである。...（中略）...それゆえ、如来は普眼と呼ばれる。これが“闇を払い、普眼を持つ仏陀”という句の意味である。

โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโตติ. โลโกติ เอโก โลโก – ภวโลโก. ทฺเว โลกา – ภวโลโก จ สมฺภวโลโก จ; สมฺปตฺติภวโลโก จ สมฺปตฺติสมฺภวโลโก จ; วิปตฺติภวโลโก จ วิปตฺติสมฺภวโลโก จ. ตโย โลกา – ติสฺโส เวทนา. จตฺตาโร โลกา – จตฺตาโร อาหารา. ปญฺจ โลกา – ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ฉ โลกา – ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. สตฺต โลกา – สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติโย[Pg.207]. อฏฺฐ โลกา – อฏฺฐ โลกธมฺมา. นว โลกา – นว สตฺตาวาสา. ทส โลกา – ทส อายตนานิ. ทฺวาทส โลกา – ทฺวาทสายตนานิ. อฏฺฐารส โลกา – อฏฺฐารส ธาตุโย. โลกนฺตคูติ ภควา โลกสฺส อนฺตคโต อนฺตปฺปตฺโต โกฏิคโต โกฏิปฺปตฺโต… นิพฺพานคโต นิพฺพานปฺปตฺโต. โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – โลกนฺตคู.

“世間の終焉に達し、あらゆる存在を乗り越えた者”について。世間（ローカ）とは、一種類としては“有世間（バヴァ・ローカ）”である。二種類としては“有世間”と“発生世間（サンバヴァ・ローカ）”、あるいは“幸運な有世間”と“幸運な発生世間”、あるいは“不幸な有世間”と“不幸な発生世間”である。三種類としては三つの受（苦・楽・不苦不楽）である。四種類としては四つの食である。五種類としては五取蘊である。六種類としては六内入処（六根）である。七種類としては七つの識住である。八種類としては八世間法（利・衰・誉・毀・称・譏・楽・苦）である。九種類としては九有情居である。十種類としては十の内外の入処（十処）である。十二種類としては十二入処である。十八種類としては十八界である。“世間の終焉に達した者（ローカンタグー）”とは、世尊が（道によって）世間の終焉に到達し、（果によって）終点に至り、頂点に達し、涅槃に到達したことである。その方は聖なる住まいに住し、崇高な行いを修め...（中略）...生と死の輪廻はなく、もはや再生することはない。これが“世間の終焉に達した者”の意味である。

สพฺพภวาติวตฺโตติ. ภวาติ ทฺเว ภวา – กมฺมภโว จ ปฏิสนฺธิโก จ ปุนพฺภโว. กตโม กมฺมภโว? ปุญฺญาภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชาภิสงฺขาโร – อยํ กมฺมภโว. กตโม ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว? ปฏิสนฺธิกา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ – อยํ ปฏิสนฺธิโก ปุนพฺภโว. ภควา กมฺมภวญฺจ ปฏิสนฺธิกญฺจ ปุนพฺภวํ อติวตฺโต อติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต.

“あらゆる存在を乗り越えた者（サッバ・バヴァー・ティ・ヴァット）”について。有（バヴァ）には二種類ある。すなわち業有（カンマ・バヴァ）と、再誕を伴う生有（ウパパッティ・バヴァ）である。業有とは何か？ 福業（善業）、非福業（悪業）、不動業（無色界の善業）である。これが業有である。再誕を伴う生有とは何か？ 再誕における色、受、想、行、識である。これが生有である。世尊はこれら業有と生有を完全に乗り越え、超越し、通り過ぎた。これが“世間の終焉に達し、あらゆる存在を乗り越えた者”という句の意味である。

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ. อนาสโวติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อนาสโว. สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ สพฺพํ ตสฺส ปฏิสนฺธิกํ ชาติทุกฺขํ ชราทุกฺขํ พฺยาธิทุกฺขํ มรณทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสทุกฺขํ …เป… ทิฏฺฐิพฺยสนทุกฺขํ ปหีนํ สมุจฺฉินฺนํ วูปสนฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธํ อภพฺพุปฺปตฺติกํ ญาณคฺคินา ทฑฺฒํ. ตสฺมา พุทฺโธ สพฺพทุกฺขปฺปหีโนติ – อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน.

“漏のない者（煩悩を滅した者）、一切の苦を捨て去った者”について。“漏のない者”とは、四つの漏、すなわち欲漏、有漏、見漏、無明漏のことである。それらの漏は、仏陀世尊によって捨てられ、根を断たれ、タラ樹の切り株のように（再生不能に）され、消滅させられ、将来において再び生じないものとなった。ゆえに、仏陀は“漏のない者”である。“一切の苦を捨て去った者”とは、仏陀において、一切の結生（再生）に関わる出生の苦、老いの苦、病の苦、死の苦、愁・悲・苦・憂・悩の苦……（中略）……見（誤った見解）による破滅の苦が捨てられ、完全に断たれ、静まり、静止し、再び生じることがなくなり、智慧の火によって焼き尽くされたことをいう。ゆえに、仏陀は“一切の苦を捨て去った者”である。すなわち、漏がなく、一切の苦を捨て去った者である。

สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เมติ. สจฺจวฺหโยติ สจฺจวฺหโย สทิสนาโม สทิสวฺหโย สจฺจสทิสวฺหโย. วิปสฺสี ภควา, สิขี ภควา, เวสฺสภู ภควา, กกุสนฺโธ ภควา, โกณาคมโน ภควา, กสฺสโป ภควา. เต พุทฺธา ภควนฺโต สทิสนามา สทิสวฺหยา. ภควาปิ สกฺยมุนิ เตสํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สทิสนาโม สทิสวฺหโยติ – ตสฺมา พุทฺโธ สจฺจวฺหโย.

“真実の名（仏陀）と呼ばれ、婆羅門よ、私は彼に仕えた”について。“真実の名で呼ばれる者”とは、真実の名（真実の仏陀）を称し、同等の名を持ち、同等の呼称を持ち、真実と同等の呼称を持つ者のことである。ヴィパッシー世尊、シキー世尊、ヴェッサブー世尊、カクサンダ世尊、コーナーガマナ世尊、カッサパ世尊、これら諸仏世尊は同等の名、同等の呼称を持っておられた。釈迦牟尼世尊もまた、それら諸仏世尊と同じく、同等の名、同等の呼称を持っておられる。それゆえに、仏陀は“真実の名（真実の仏陀）で呼ばれる者”である。

พฺรหฺเม อุปาสิโต เมติ โส มยา ภควา อาสิโต อุปาสิโต ปยิรุปาสิโต ปริปุจฺฉิโต ปริปญฺหิโตติ – สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“婆羅門よ、私は彼に仕えた”とは、私がその世尊を頼り、近づき、親近し、繰り返し質問し、問い質したことをいう。すなわち、真実の名を持つ者に、私は仕えたのである。それゆえに、ピンギヤ長老は次のように述べた。

‘‘ตโมนุโท [Pg.208] พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม’’ติ.

“闇を払う者、遍く見る目を持つ仏陀、世界の果てに到達し、すべての生存を超越した方。漏がなく、一切の苦を捨て去り、真実の名を持つ方に、婆羅門よ、私は仕えたのである”と。

๑๐๕.

105.

ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย;

เอวมหํ อปฺปทสฺเส ปหาย, มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต .

“鳥が実の少ない林を捨てて、実の豊かな森に住むように、そのように私は、知見の浅い者たちを捨てて、白鳥が大海に至るように、（仏陀のもとに）辿り着いた”

ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺยาติ. ทิโช วุจฺจติ ปกฺขี. กึการณา ทิโช วุจฺจติ ปกฺขี? ทฺวิกฺขตฺตุํ ชายตีติ ทิโช, มาตุกุจฺฉิมฺหา จ อณฺฑโกสมฺหา จ. ตํการณา ทิโช วุจฺจติ ปกฺขีติ – ทิโช. ยถา กุพฺพนกํ ปหายาติ ยถา ทิโช กุพฺพนกํ ปริตฺตวนกํ อปฺปผลํ อปฺปภกฺขํ อปฺโปทกํ ปหาย ชหิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺเตตฺวา อญฺญํ พหุปฺผลํ พหุภกฺขํ พหูทกํ มหนฺตํ กานนํ วนสณฺฑํ อธิคจฺเฉยฺย วินฺเทยฺย ปฏิลเภยฺย, ตสฺมิญฺจ วนสณฺเฑ วาสํ กปฺเปยฺยาติ – ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย พหุปฺผลํ กานนํ อาวเสยฺย.

“鳥が実の少ない林を捨てて、実の豊かな森に住むように”について。“鳥（dija）”とは翼のある生き物のことである。なぜ鳥を“二度生まれる者（dija）”と呼ぶのか。鳥は母胎から（卵として）、そして卵の殻からという、二度生まれるからである。その理由で鳥は“二度生まれる者”と呼ばれる。すなわち鳥のことである。“実の少ない林を捨てて”とは、鳥が、実が乏しく、餌が少なく、水が乏しい劣った小さな林を捨てて、離れて、越えて、他の、実が豊かで、餌が豊かで、水が豊かな、大きな森や林の茂みに到達し、それを見つけ、獲得し、その森において住まうように、ということである。これが“鳥が実の少ない林を捨てて、実の豊かな森に住むように”という句の意味である。

เอวมหํ อปฺปทสฺเส ปหาย, มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโตติ. เอวนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. อปฺปทสฺเส ปหายาติ โย จ พาวรี พฺราหฺมโณ เย จญฺเญ ตสฺส อาจริยา พุทฺธํ ภควนฺตํ อุปาทาย อปฺปทสฺสา ปริตฺตทสฺสา โถกทสฺสา โอมกทสฺสา ลามกทสฺสา ฉตุกฺกทสฺสา วา. เต อปฺปทสฺเส ปริตฺตทสฺเส โถกทสฺเส โอมกทสฺเส ลามกทสฺเส ฉตุกฺกทสฺเส ปหาย ปชหิตฺวา อติกฺกมิตฺวา สมติกฺกมิตฺวา วีติวตฺเตตฺวา พุทฺธํ ภควนฺตํ อปฺปมาณทสฺสํ อคฺคทสฺสํ เสฏฺฐทสฺสํ วิเสฏฺฐทสฺสํ ปาโมกฺขทสฺสํ อุตฺตมทสฺสํ ปวรทสฺสํ อสมํ อสมสมํ อปฺปฏิสมํ อปฺปฏิภาคํ อปฺปฏิปุคฺคลํ เทวาติเทวํ นราสภํ ปุริสสีหํ ปุริสนาคํ ปุริสาชญฺญํ ปุริสนิสภํ ปุริสโธรยฺหํ ทสพลธารึ อธิคจฺฉึ วินฺทึ ปฏิลภึ. ยถา จ หํโส มหนฺตํ [Pg.209] มานสกํ วา สรํ อโนตตฺตํ วา ทหํ มหาสมุทฺทํ วา อกฺโขภํ อมิโตทกํ ชลราสึ อธิคจฺเฉยฺย วินฺเทยฺย ปฏิลเภยฺย, เอวเมว พุทฺธํ ภควนฺตํ อกฺโขภํ อมิตเตชํ ปภินฺนญาณํ วิวฏจกฺขุํ ปญฺญาปเภทกุสลํ อธิคตปฏิสมฺภิทํ จตุเวสารชฺชปฺปตฺตํ สุทฺธาธิมุตฺตํ เสตปจฺจตฺตํ อทฺวยภาณึ ตาทึ ตถาปฏิญฺญํ อปริตฺตํ มหนฺตํ คมฺภีรํ อปฺปเมยฺยํ ทุปฺปริโยคาหํ ปหูตรตนํ สาครสมํ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคตํ อตุลํ วิปุลํ อปฺปเมยฺยํ, ตํ ตาทิสํ ปวทตํ มคฺควาทินํ เมรุมิว นคานํ ครุฬมิว ทิชานํ สีหมิว มิคานํ อุทธิมิว อณฺณวานํ อธิคจฺฉึ, ตํ สตฺถารํ ชินปวรํ มเหสินฺติ – เอวมหํ อปฺปทสฺเส ปหาย มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“そのように私は、知見の浅い者たちを捨てて、白鳥が大海に至るように、辿り着いた”について。“そのように（evaṃ）”とは、比喩の適用である。“知見の浅い者たちを捨てて”とは、バーヴァリー婆羅門や、彼の他の師たちが、仏陀世尊に比して、知見が浅く、知見が狭く、知見がわずかで、知見が劣り、卑しく、取るに足りない見解であったことを指す。それら知見の浅い者たちを捨てて、離れて、越えて、無量の知見、最上の知見、卓越した知見を持ち、無比で、天の中の天であり、人中の最勝者、人中の獅子、人中の象、人中の傑物、人中の最勝者、重荷を担う者、十力を備えた方である仏陀世尊に、私は到達し、見出し、獲得したのである。また、白鳥が、大きなマナサ湖や、アノッタッタ湖（無熱池）や、あるいは揺るぎなく無量の水を湛えた大海に到達し、それを得るように、そのように私は、揺るぎなく、計り知れない威光を持ち、分析の智慧を備え、遍く見る目を開き、智慧の分類に巧みで、四無礙解を得て、四無所畏に到達し、清浄に解脱し、不二を説き、真実の通りであり、言行一致し、徳が広大で、深く、究めがたく、多種多様な宝を持ち、大海のようであり、六支の捨を備え、比類なく、無量である方、そのように最高級の道を説く方、山々の中のメル山のごとく、鳥たちの中のガルダのごとく、獣たちの中の獅子のごとく、水域の中の海のごとき方、その師であり、勝れた勝者、大仙人である仏陀に、私は到達したのである。これが“そのように私は、知見の浅い者たちを捨てて、白鳥が大海に至るように、辿り着いた”という句の意味である。それゆえに、ピンギヤ長老は次のように述べた。

‘‘ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย, พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย;

เอวมหํ อปฺปทสฺเส ปหาย, มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต’’ติ.

“鳥が実の少ない林を捨てて、実の豊かな森に住むように、そのように私は、知見の浅い者たちを捨てて、白鳥が大海に至るように、辿り着いた”と。

๑๐๖.

106.

เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ,หุรํ โคตมสาสนา ‘อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ’;

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ, สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ.

“かつて私に語った人々、ゴータマの教えの外にあって、‘こうであった、こうなるだろう’と言った者たち。それらすべては伝聞に基づくものであり、すべては推論を増長させるものであった”

เย เม ปุพฺเพ วิยากํสูติ. เยติ โย จ พาวรี พฺราหฺมโณ เย จญฺเญ ตสฺส อาจริยา, เต สกํ ทิฏฺฐึ สกํ ขนฺตึ สกํ รุจึ สกํ ลทฺธึ สกํ อชฺฌาสยํ สกํ อธิปฺปายํ พฺยากํสุ อาจิกฺขึสุ เทสยึสุ ปญฺญปึสุ ปฏฺฐปึสุ วิวรึสุ วิภชึสุ อุตฺตานีอกํสุ ปกาเสสุนฺติ – เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ.

“かつて私に語った人々”について。“人々”とは、バーヴァリー婆羅門や彼の他の師たちのことである。彼らは自らの見解、自らの忍受、自らの好み、自らの教義、自らの意向、自らの意図を語り、示し、施設し、開示し、明白にし、顕わにした。これが“かつて私に語った人々”という句の意味である。

หุรํ โคตมสาสนาติ หุรํ โคตมสาสนา, ปรํ โคตมสาสนา, ปุเร โคตมสาสนา, ปฐมตรํ โคตมสาสนา พุทฺธสาสนา ชินสาสนา ตถาคตสาสนา อรหนฺตสาสนาติ – หุรํ โคตมสาสนา.

“ゴータマの教えの外で”とは、尊師ゴータマの教えよりも前に、あるいはゴータマの教えとは別に、ゴータマの教えに先立って、仏陀の教え、勝者の教え、如来の教え、聖者の教え、阿羅漢の教えの外部で、という意味である。これが“ゴータマの教えの外で”という句の意味である。

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสตีติ เอวํ กิร อาสิ, เอวํ กิร ภวิสฺสตีติ – อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ.

“このようにあった、このようにあるだろう”というのは、伝聞によれば“そのようであった、そのようになるだろう”という意味である。すなわち、“このようにあった、このようにあるだろう”という言葉の意義はこの通りである。

สพฺพํ [Pg.210] ตํ อิติหีติหนฺติ สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ อิติกิราย ปรมฺปราย ปิฏกสมฺปทาย ตกฺกเหตุ นยเหตุ อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา น สามํ สยมภิญฺญาตํ น อตฺตปจฺจกฺขํ ธมฺมํ ยํ กถยึสูติ – สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ.

“それはすべて伝承である”とは、それらすべてが伝承（伝聞）、伝統、聖典の継承、論理、推論、形態の思索、見解の考量によるものであり、自ら直接知ったものではなく、自らの体験として真理（法）を語ったものではないということである。これが“それはすべて伝承である”という言葉の意義である。

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนนฺติ สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ วิตกฺกวฑฺฒนํ สงฺกปฺปวฑฺฒนํ กามวิตกฺกวฑฺฒนํ พฺยาปาทวิตกฺกวฑฺฒนํ วิหึสาวิตกฺกวฑฺฒนํ ญาติวิตกฺกวฑฺฒนํ ชนปทวิตกฺกวฑฺฒนํ อมราวิตกฺกวฑฺฒนํ ปรานุทยตาปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนํ อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺตวิตกฺกวฑฺฒนนฺติ – สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“それはすべて思索を増大させるものである”とは、師たちの言葉のすべてが、思索を増大させ、尋（じん）を増大させ、邪悪な思考を増大させることを意味する。具体的には、欲の思考、悪意の思考、害意の思考、親族に関する思考、国土に関する思考、あまら魚のように捉えどころのない曖昧な思考、他者への慈しみに関する思考、利得・供養・名声に関する思考、他者に知られ認められることに関する思考を増大させるのである。これが“それはすべて思索を増大させるものである”という言葉の意義である。それゆえ、ピンギヤ長老は次のように言った。

‘‘เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ, หุรํ โคตมสาสนา;

‘อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺส’ติ;

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ, สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒน’’นฺติ.

“以前、私に説明してくれた人々、すなわちゴータマの教え以外の外道の者たちは、‘このようにあった、このようにあるだろう’と言いました。しかし、それはすべて伝承に過ぎず、すべては思索を増大させるものでした。”

๑๐๗.

107.

เอโก ตโมนุทาสีโน, ชุติมา โส ปภงฺกโร;

โคตโม ภูริปญฺญาโณ, โคตโม ภูริเมธโส.

ゴータマ（仏陀）は、ただ独り無比であり、衆生の無明の闇を払うことを望まれる方であり、威力ある光を放つ方である。広大な大地のような智慧の旗を掲げ、広大な聡明さを有する方である。このように、ピンギヤ長老はババリに語った。

เอโก ตโมนุทาสีโนติ. เอโกติ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก, เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก, เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

“ただ独り、闇を払う者”という句において、“独り（eko）”とは、世尊は出家という数において独りであり、無二（伴侶がない）という意味において独りであり、渇愛を捨てたという意味において独りであり、完全に貪欲を離れたがゆえに独りであり、完全に瞋恚を離れたがゆえに独りであり、完全に愚痴を離れたがゆえに独りであり、完全に煩悩がないがゆえに独りであり、一乗道（涅槃へ至る唯一の道）を行かれたがゆえに独りであり、独りで無上の正自覚（悟り）を現成されたがゆえに独りである。

กถํ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก? ภควา ทหโรว สมาโน สุสุ กาฬเกโส ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ปฐเมน วยสา อกามกานํ มาตาปิตูนํ อสฺสุมุขานํ โรทนฺตานํ วิลปนฺตานํ ญาติสงฺฆํ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา มิตฺตามจฺจปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ. เอวํ ภควา ปพฺพชฺชสงฺขาเตน เอโก.

どのように、世尊は出家という数において独りなのか。世尊は若く、髪が黒々と艶やかで、幸福な青春の盛りにあり、第一の人生の時期において、望まない両親が涙を流して泣き叫ぶ中、親族の集まりを捨て、すべての在家生活の障礙を断ち、妻子、親族、友人や大臣たちの障礙を断ち、髪と髭を剃り落とし、袈裟を身にまとい、家から家なき状態へと出家し、無一物の状態に至って、独りで歩み、住し、威儀を整え、行い、守り、生活を維持しておられる。このように世尊は出家という数において独りである。

กถํ ภควา อทุติยฏฺเฐน เอโก? เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน เอโก อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ [Pg.211] วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ. โส เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก อภิกฺกมติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก รโห นิสีทติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ. เอวํ ภควา อทุติยฏฺเฐน เอโก.

どのように、世尊は無二（伴侶がない）という意味において独りなのか。このように出家して、独りで村里を離れた森の奥深く、物音少なく、騒音なく、人影まばらで、人目に触れず、静慮（瞑想）に適した遠離の坐臥処に親しまれる。世尊は独りで行き、独りで立ち、独りで座り、独りで横になり、独りで村へ托鉢に入り、独りで行き、独りで戻り、独りで静かに座り、独りで経行（きんひん）をなし、独りで歩み、住し、威儀を整え、行い、守り、生活を維持しておられる。このように世尊は無二という意味において独りである。

กถํ ภควา ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก? โส เอวํ เอโก อทุติโย อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล มหาปธานํ ปทหนฺโต มารํ สเสนํ กณฺหํ นมุจึ ปมตฺตพนฺธุํ วิธมิตฺวา ตณฺหาชาลินึ วิสฏํ วิสตฺติกํ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิ.

どのように、世尊は渇愛を捨てたという意味において独りなのか。世尊はこのように独りで、伴侶なく、不放逸に、精進し、涅槃に心を向けて住しておられた。ネーランジャラー川のほとり、菩提樹の根元において大精進をなし、不放逸を縛る者、軍勢を率いた悪しき魔、ナムチを打ち破り、遍く広がり、対象に執着させる渇愛という網を捨て去り、追い払い、消滅させ、再起不能に至らしめた。

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

“渇愛を伴侶とする人は、長い間、輪廻を続け、この状態や別の状態へと流転し、輪廻を越えることができない。”

‘‘เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

“渇愛が苦しみの生起の原因であるというこの過失を知って、渇愛を離れ、執着なく、正念（気づき）ある比丘は、修行（遊行）すべきである。”

เอวํ ภควา ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก.

このように世尊は渇愛を捨てたという意味において独りである。

กถํ ภควา เอกนฺตวีตราโคติ เอโก? ราคสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, โทสสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, โมหสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, กิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก.

どのように、世尊は完全に貪欲を離れた者として独りなのか。貪欲を捨てたがゆえに、完全に貪欲を離れた者として独りであり。瞋恚を捨てたがゆえに、完全に瞋恚を離れた者として独りであり。愚痴を捨てたがゆえに、完全に愚痴を離れた者として独りであり。煩悩を捨てたがゆえに、完全に煩悩なき者として独りである。

กถํ ภควา เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก? เอกายนมคฺโค วุจฺจติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค.

どのように、世尊は一乗道を行かれたがゆえに独りなのか。四念処から聖なる八支聖道に至る道が一乗道と呼ばれる。

‘‘เอกายนํ [Pg.212] ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ.

“利益を慈しみ、生の滅尽（涅槃）を見る者は、一乗道を知っている。かつて人々はこの道によって激流を渡った。また、これから渡る人々も、現在渡っている人々も、この道によるのである”と知るのである。

เอวํ ภควา เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก.

このように世尊は一乗道を行かれたがゆえに独りである。

กถํ ภควา เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก. โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา เตน โพธิญาเณน ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ พุชฺฌิ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ พุชฺฌิ. อถ วา, ยํ พุชฺฌิตพฺพํ อนุพุชฺฌิตพฺพํ ปฏิพุชฺฌิตพฺพํ สมฺพุชฺฌิตพฺพํ อธิคนฺตพฺพํ ผสฺสิตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ สพฺพํ ตํ เตน โพธิญาเณน พุชฺฌิ อนุพุชฺฌิ ปฏิพุชฺฌิ สมฺพุชฺฌิ อธิคจฺฉิ ผสฺเสสิ สจฺฉากาสิ. เอวํ ภควา เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

どのように、世尊は独りで無上の正自覚を現成されたがゆえに独りなのか。“菩提（悟り）”とは、四つの道における智、慧、慧根、慧力、択法覚支、観、正見のことである。世尊はその菩提智によって、“すべての形成されたもの（行）は無常である”と悟り、“すべての形成されたものは苦である”と悟り、“すべての法は無我である”と悟り……“すべて生起する性質のものは、すべて滅する性質のものである”と悟られた。あるいは、知るべきこと、第一の道で随悟すべきこと、第二の道で覚悟すべきこと、第三の道で等覚すべきこと、三つの果で到達すべきこと、第三の力で接触すべきこと、第四の果で証得すべきことを、その菩提智によって、すべて知り、随悟し、覚悟し、等覚し、到達し、接触し、証得された。このように世尊は独りで無上の正自覚を現成されたがゆえに独りである。

ตโมนุโทติ ภควา ราคตมํ โทสตมํ โมหตมํ ทิฏฺฐิตมํ กิเลสตมํ ทุจฺจริตตมํ อนฺธกรณํ อจกฺขุกรณํ อญฺญาณกรณํ ปญฺญานิโรธิกํ วิฆาตปกฺขิกํ อนิพฺพานสํวตฺตนิกํ นุทิ ปนุทิ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํ คเมสิ. อาสีโนติ นิสินฺโน ภควา ปาสาณเก เจติเยติ – อาสีโน.

“闇を払う者（tamonudo）”とは、世尊が、貪欲という闇、瞋恚という闇、愚痴という闇、慢心という闇、見解（邪見）という闇、煩悩という闇、悪行という闇、暗黒を生じさせるもの（愚痴）、智慧の眼を失わせるもの、無知を生じさせるもの、智慧を遮るもの、苦悩の側にあるもの、涅槃に至らせないものである（それらすべての闇を）、除去し、完全に除去し、捨て去り、追い払い、消滅させ、再び生じないようにしたことを意味します。“座しておられる（āsīno）”とは、世尊がパーサーナカ宝祠において、衆生の利益を望みながら座っておられる（nisinno）ことを指します。

นคสฺส ปสฺเส อาสีนํ, มุนึ ทุกฺขสฺส ปารคุํ;

สาวกา ปยิรุปาสนฺติ, เตวิชฺชา มจฺจุหายิโนติ.

“（ラージャガハの）山の傍らに座しておられる、苦しみの彼岸に達した聖者（牟尼）に、三明を具え、死魔を捨て去った弟子たちが侍っている”。

เอวมฺปิ ภควา อาสีโน…เป… อถ วา, ภควา สพฺโพสฺสุกฺกปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา อาสีโน โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ, เอวมฺปิ ภควา อาสีโนติ – เอโก ตโมนุทาสีโน.

このように、世尊は（衆生の利益を望んで）座っておられます。あるいは、世尊はあらゆる煩悩の煩わしさを鎮められたがゆえに座っておられます。その方は、聖なる住まいに住み、修めるべき行いを完遂し……（中略）……生老死の輪廻はなく、もはや再誕することもありません。このように、世尊は（衆生の愚痴を払うことを望んで）座っておられます。これが“闇を払い、独り座しておられる（eko tamonudāsīno）”という句の意味です。

ชุติมา โส ปภงฺกโรติ. ชุติมาติ ชุติมา มติมา ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. ปภงฺกโรติ ปภงฺกโร อาโลกกโร โอภาสกโร ทีปงฺกโร ปทีปกโร อุชฺโชตกโร ปชฺโชตกโรติ – ชุติมา โส ปภงฺกโร.

“光輝ある方、その方は光を放つ者（jutimā so pabhaṅkaro）”について。“光輝ある方（jutimā）”とは、威光があり、意（智）があり、賢明であり、智慧があり、覚者であり、知識があり、明敏であり、聡明であることを意味します。“光を放つ者（pabhaṅkaro）”とは、智慧の輝きを作り、智慧の光を作り、智慧の光明を放ち、智慧の灯火となり、智慧の明かりを灯し、智慧の照耀をもたらし、智慧の輝きを顕わにする者を意味します。これが“光輝ある方、その方は光を放つ者”という句の意味です。

โคตโม [Pg.213] ภูริปญฺญาโณติ โคตโม ภูริปญฺญาโณ ญาณปญฺญาโณ ปญฺญาธโช ปญฺญาเกตุ ปญฺญาธิปเตยฺโย วิจยพหุโล ปวิจยพหุโล โอกฺขายนพหุโล สโมกฺขายนธมฺโม วิภูตวิหารี ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย.

“ゴータマ、広大な智慧を持つ方（gotamo bhūripaññāṇo）”とは、ゴータマという名の世尊が、大地のように広大な智慧を持ち、智慧によって極めて顕著であり、智慧の旗を掲げ、智慧を標識とし、智慧を主宰し、深く観察することに長け、四聖諦を詳しく選び分かつことに長け、洞察に長け、真理を深く探求することを本性とされ、明白な住処に住し、智慧を修めてその行いとし、智慧を多習し、智慧を重んじ、智慧に傾注し、智慧に向き、智慧に身を委ね、智慧に専念し、智慧を主権としておられることを意味します。

ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ, ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน;

ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ, ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยาติ.

“旗は戦車の標識であり、煙は火の標識である。王は国家の標識であり、夫は妻の標識である（のように、智慧は仏の標識である）”。

เอวเมว โคตโม ภูริปญฺญาโณ ญาณปญฺญาโณ ปญฺญาธโช ปญฺญาเกตุ ปญฺญาธิปเตยฺโย วิจยพหุโล ปวิจยพหุโล โอกฺขายนพหุโล สโมกฺขายนธมฺโม วิภูตวิหารี ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโยติ – โคตโม ภูริปญฺญาโณ.

まさにその通りに、ゴータマは大地のように広大な智慧を持ち、智慧によって極めて顕著であり、智慧の旗を掲げ、智慧を標識とし、智慧を主宰し、深く観察することに長け、四聖諦を詳しく選び分かつことに長け、洞察に長け、真理を深く探求することを本性とされ、明白な住処に住し、智慧を修めてその行いとし、智慧を多習し、智慧を重んじ、智慧に傾注し、智慧に向き、智慧に身を委ね、智慧に専念し、智慧を主権としておられます。これが“ゴータマ、広大な智慧を持つ方”という句の意味です。

โคตโม ภูริเมธโสติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโต. เมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุทฺโธ สุเมธโสติ – โคตโม ภูริเมธโส. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“ゴータマ、広大な叡智を持つ方（gotamo bhūrimedhaso）”という句において、“ブーリ（bhūri）”とは大地のことを言います。世尊は、その大地のように広大で、あまねく広がった智慧を具えておられます。“メーダー（medhā）”とは智慧のことを言います。その智慧、すなわち正知……（中略）……無痴、択法、正見のことです。世尊はこの“メーダー”と呼ばれる智慧を具え、完全に具え、到達し、完全に到達し、成就し、完全に成就し、具足しておられます。それゆえ、仏陀は“優れた叡智を持つ方（sumedhaso）”と呼ばれます。これが“ゴータマ、広大な叡智を持つ方”という句の意味です。それゆえ、ピンギヤ長老は次のように言いました。

‘‘เอโก ตโมนุทาสีโน, ชุติมา โส ปภงฺกโร;

โคตโม ภูริปญฺญาโณ, โคตโม ภูริเมธโส’’ติ.

“闇を払い、独り座しておられる、光輝ある方、その方は光を放つ者。ゴータマ、広大な智慧を持つ方。ゴータマ、広大な叡智を持つ方”。

๑๐๘.

108.

โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“その方は私に、現世で結果をもたらし、時を置かずに結果をもたらす、渇愛を滅尽し、災い（煩悩）のない教えを説かれました。その（涅槃）には、いかなる場所にも比類すべきものがありません”と、ピンギヤ尊者は言いました。

โย เม ธมฺมเทเสสีติ. โยติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. ธมฺมมเทเสสีติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน…เป… อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ [Pg.214] วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เม ธมฺมมเทเสสิ.

“その方は私に教えを説かれました（yo me dhammamadesesi）”という句において、“その方（yo）”とは、自ら覚った方（自誓者）であり、師を仰がず、かつて聞いたことのない諸法において、自ら四聖諦を現観し、それについて一切知者の状態に達し、十力において自在を得た、かの世尊を指します。“教え（dhammaṃ）”とは、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味（義）と表現（文）を具え、完全に充足し、清浄な梵行であり、四念処……（中略）……聖なる八支聖道、そして涅槃と涅槃に至る道（行跡）を指します。これらを（世尊は）示し、説き、知らせ、確立し、開示し、分別し、明白にし、顕わにされました。これが“その方は私に教えを説かれました”という句の意味です。

สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ – เอวํ สนฺทิฏฺฐิกํ. อถ วา, โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภตีติ, เอวมฺปิ สนฺทิฏฺฐิกํ. อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธมฺโม. โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ.

“現世で結果をもたらし、時を置かない（sandiṭṭhikamakālikaṃ）”について。“現世で確認できる”“時を置かない”“‘来たれ、見よ’と言うに値する”“（涅槃へと）導く”“智者たちが各々自ら知るべきものである”という意味で、“現世で確認できる（sandiṭṭhikaṃ）”と言います。あるいは、現世において聖なる八支聖道を修める者には、その道の直後に、間を置かずに果（phala）が到達し、得られ、成就するという意味でも“現世で確認できる”と言います。“時を置かない（akālikaṃ）”とは、例えば人々が期限付きの財産を貸しても、すぐには受け取れず時期を待たねばならないのとは異なり、この法（道）は時期を待つことがありません。現世において聖なる八支聖道を修める者には、その道の直後に、間を置かずに果が到達し、得られ、成就するのであり、来世や他生のことではありません。このように現世において即座に利益をもたらすことを“時を置かない”と言います。これが“現世で結果をもたらし、時を置かない”という句の意味です。

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฏฺฏกฺขยํ. อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฏินิสฺสคฺคํ อีติปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํ.

“渇愛を滅尽し、災いのない（taṇhakkhayamanītikaṃ）”について。“渇愛（taṇhā）”とは、色愛……（中略）……法愛のことです。“渇愛の滅尽”とは、渇愛の滅尽、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、趣（転生先）の滅尽、生起の滅尽、結生の滅尽、存在（有）の滅尽、輪廻の滅尽、流転の滅尽を意味します。“災いのない（anītikaṃ）”という句において、“災い（īti）”とは煩悩、五蘊、行（サンカーラ）を指します。災い（煩悩）を断ち、災いを静め、災いを投げ捨て、災いを鎮止した、不死なる涅槃のことを言います。これが“渇愛を滅尽し、災いのない”という句の意味です。

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติ. ยสฺสาติ นิพฺพานสฺส. นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฏิภาโค นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ. กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“それには、いかなる場所にも比類すべきものがありません（yassa natthi upamā kvaci）”について。“それ（yassa）”とは涅槃のことです。“比類するものがない（natthi upamā）”とは、比喩がなく、比較できるものがなく、同等のものがなく、対照となるものがなく、存在せず、見出されないことを意味します。“いかなる場所にも（kvaci）”とは、内において、外において、あるいは内外において、どこにも、何においても、いかなる場所においても、という意味です。これが“それには、いかなる場所にも比類すべきものがありません”という句の意味です。それゆえ、ピンギヤ長老は次のように言いました。

‘‘โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติ.

“その方は私に、現世で結果をもたらし、時を置かずに結果をもたらす、渇愛を滅尽し、災いのない教えを説かれました。その（涅槃）には、いかなる場所にも比類すべきものがありません”。

๑๐๙.

109.

กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

“ピンギヤよ、なぜあなたは、広大な智慧を持つゴータマから、広大な叡智を持つゴータマから、ほんの一瞬でも離れていられるのですか”。

กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสีติ กึ นุ พุทฺธมฺหา วิปฺปวสิ อเปสิ อปคจฺฉิ วินา โหสีติ – กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสิ.

“なぜその方から離れているのか（kiṃ nu tamhā vippavasi）”とは、なぜ仏陀から離れ、遠ざかり、去り、その方なしでいられるのか、という意味です。これが“なぜその方から離れているのか”という句の意味です。

มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิยาติ มุหุตฺตมฺปิ ขณมฺปิ ลยมฺปิ วยมฺปิ อทฺธมฺปีติ – มุหุตฺตมปิ. ปิงฺคิยาติ พาวรี ตํ นตฺตารํ นาเมน อาลปติ.

“ピンギヤよ、ほんのしばらくの間も”について、“ムフッタ（須臾）”、“カナー（刹那）”、“ラヤ”、“ワヤ”、あるいは僅かな時間であっても、という意味である。“ピンギヤよ”とは、バーヴァリーがその甥を名前で呼んでいるのである。

โคตมา [Pg.215] ภูริปญฺญาณาติ โคตมา ภูริปญฺญาณา ญาณปญฺญาณา ปญฺญาธชา ปญฺญาเกตุมฺหา ปญฺญาธิปเตยฺยมฺหา วิจยพหุลา ปวิจยพหุลา โอกฺขายนพหุลา สโมกฺขายนธมฺมา วิภูตวิหาริมฺหา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยมฺหาติ – โคตมา ภูริปญฺญาณา.

“広大な智慧を持つゴータマ”について、大地のような広大な智慧、智による標識を持つ者、智慧を旗印とする者、智慧を頂旗とする者、智慧を主権とする者、簡択を多く行う者、精査を多く行う者、観察を多く行う者、正しく観察する法を持つ者、顕著な境地にある者、その（智慧の）行いを持つ者、それを多作する者、それを重んじる者、それに傾注する者、それに屈入する者、それに深入りする者、それを信解する者、それを至上とする者。これが“広大な智慧を持つゴータマ”の意味である。

โคตมา ภูริเมธสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโต. เมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต, ตสฺมา พุทฺโธ สุเมธโสติ – โคตมา ภูริเมธสา. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“広大な慧を持つゴータマ”において、“ブーリ”とは大地のことを指す。世尊は、その大地に等しい、広大で遍満した智慧を備えておられる。“メーダー”とは智慧のことである。知ること、了知すること……（中略）……無痴、択法、正見である。世尊はこのメーダーという智慧を具足し、善く具足し、到達し、善く到達し、備え、善く備え、成就しておられる。それゆえ、仏陀は“優れた慧（スメージャサ）”と呼ばれる。これが“広大な慧を持つゴータマ”の意味である。それゆえ、そのバラモン（バーヴァリー）は次のように言った。

‘‘กึนุ ตมฺหา วิปฺปวสิ, มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา’’ติ.

“ピンギヤよ、汝はなぜ、広大な智慧を持ち、広大な慧を持つゴータマから、ほんのしばらくの間でも離れていられるのか。”

๑๑๐.

110.

โย เต ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“汝に法を説かれた方、すなわち、現世で結果を見ることができ、時を隔てず、渇愛を滅尽し、災いのない、何ものにも比類することのできない（法を説かれた方から。）”

โย เต ธมฺมมเทเสสีติ โย โส ภควา…เป… ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. ธมฺมมเทเสสีติ ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ…เป… นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เต ธมฺมมเทเสสิ.

“汝に法を説かれた方”について、“ヨー（方）”とは、あの世尊……（中略）……その四聖諦において一切知を成就し、諸力において自在を成就された方のことである。“法を説かれた”について、“法”とは、初めも善く、中ほども善く……（中略）……涅槃と、涅槃に至る実践を教え、説き、開示し、確立し、顕わし、分別し、明白にし、宣揚されたということである。これが“汝に法を説かれた方”の意味である。

สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ – เอวํ สนฺทิฏฺฐิกํ. อถ วา, โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภตีติ – เอวมฺปิ สนฺทิฏฺฐิกํ. อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ, กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธมฺโม. โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ; ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ.

“現世で結果を見ることができ、時を隔てない”について、“現世で見ることができ（サンディッティカ）”とは、時を隔てず、来たれと見せるに値し、己の内に導き入れるべきであり、賢者たちが自ら知るべきものである。あるいは、現世において聖なる八支聖道を修める者は、その道の直後に、間を置かずに果（結果）に到達し、享受し、獲得する。これによっても“現世で見ることができる”と言われる。“時を隔てない（アカーリカ）”とは、例えば人々が時を要する財を与えても直後には得られず、時を待つようなものとは異なり、この法はそうではない。現世において聖なる八支聖道を修める者は、その道の直後に、間を置かずに果に到達し、享受し、獲得するのであり、他生や来世においてではない。このように時を隔てないことが“現世で見ることができ、時を隔てない”の意味である。

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติ[Pg.216]. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฏฺฏกฺขยํ. อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฏินิสฺสคฺคํ อีติปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํ.

“渇愛を滅尽し、災いのない”において、“渇愛”とは、色愛……（中略）……法愛のことである。“渇愛の滅尽”とは、渇愛の滅尽、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、趣の滅尽、生の滅尽、結生の滅尽、有の滅尽、輪廻の滅尽、流転の滅尽のことである。“災いのない”について、“イーティ（災い）”とは、煩悩、蘊（五蘊）、行（行造）のことである。災いの放棄、災いの静止、災いの捨離、災いの鎮息、不死、涅槃が“渇愛を滅尽し、災いのない”の意味である。

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติ. ยสฺสาติ นิพฺพานสฺส. นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฏิภาโค นตฺถิ น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ. กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ –

“何ものにも比類することのできない”において、“何ものにも（ヤッサ）”とは涅槃のことである。“比類することのできない”とは、比喩がなく、類例がなく、等しいものがなく、対照となるものがなく、存在せず、見出されないということである。“どこにも（クヴァチ）”とは、いかなる場所、いかなる点においても、内において、あるいは外において、あるいは内外において、という意味である。これが“何ものにも比類することのできない”の意味である。それゆえ、そのバラモンは次のように言った。

‘‘โย เต ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติ.

“汝に法を説かれた方、すなわち、現世で結果を見ることができ、時を隔てず、渇愛を滅尽し、災いのない、何ものにも比類することのできない（法を説かれた方。）”

๑๑๑.

111.

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา.

“バラモンよ、私は、広大な智慧を持ち、広大な慧を持つゴータマから、ほんのしばらくの間も離れることはありません。”

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามีติ นาหํ พุทฺธมฺหา วิปฺปวสามิ อเปมิ อปคจฺฉามิ วินา โหมีติ – นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ.

“私は彼から離れることはない”とは、私は仏陀から離れることはなく、遠ざかることも、立ち去ることも、彼なしでいることもない、という意味である。これが“私は彼から離れることはない”の意味である。

มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณาติ มุหุตฺตมฺปิ ขณมฺปิ ลยมฺปิ วยมฺปิ อทฺธมฺปีติ มุหุตฺตมปิ. พฺราหฺมณาติ คารเวน มาตุลํ อาลปติ.

“バラモンよ、ほんのしばらくの間も”について、ムフッタ、カナー、ラヤ、ワヤ、あるいは僅かな時間であっても、という意味である。“バラモンよ”とは、敬意を持って叔父に呼びかけているのである。

โคตมา ภูริปญฺญาณาติ โคตมา ภูริปญฺญาณา ญาณปญฺญาณา ปญฺญาธชา ปญฺญาเกตุมฺหา ปญฺญาธิปเตยฺยมฺหา วิจยพหุลา ปวิจยพหุลา โอกฺขายนพหุลา สโมกฺขายนธมฺมา วิภูตวิหาริมฺหา ตจฺจริตา ตพฺพหุลา ตคฺครุกา ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา ตทธิมุตฺตา ตทธิปเตยฺยมฺหาติ – โคตมา ภูริปญฺญาณา.

“広大な智慧を持つゴータマ”について、大地のような広大な智慧、智による標識を持つ者、智慧を旗印とする者、智慧を頂旗とする者、智慧を主権とする者、簡択を多く行う者、精査を多く行う者、観察を多く行う者、正しく観察する法を持つ者、顕著な境地にある者、その行いを持つ者、それを多作する者、それを重んじる者、それに傾注する者、それに屈入する者、それに深入りする者、それを信解する者、それを至上とする者、ゴータマの一族の仏陀のことである。これが“広大な智慧を持つゴータマ”の意味である。

โคตมา ภูริเมธสาติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโต. เมธา วุจฺจติ ปญฺญา. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ภควา อิมาย เมธาย ปญฺญาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา พุทฺโธ สุเมธโสติ – โคตมา ภูริเมธสา. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“広大な慧を持つゴータマ”において、“ブーリ”とは大地のことを指す。世尊は、その大地に等しい、広大で遍満した智慧を備えておられる。“メーダー”とは智慧のことである。知ること、了知すること……（中略）……無痴、択法、正見である。世尊はこのメーダーという智慧を具足し、善く具足し、到達し、善く到達し、備え、善く備え、成就しておられる。それゆえ、仏陀は“優れた慧（スメージャサ）”と呼ばれる。これが“広大な慧を持つゴータマ”の意味である。それゆえ、長老ピンギヤは次のように言った。

‘‘นาหํ [Pg.217] ตมฺหา วิปฺปวสามิ, มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ;

โคตมา ภูริปญฺญาณา, โคตมา ภูริเมธสา’’ติ.

“バラモンよ、私は、広大な智慧を持ち、広大な慧を持つゴータマから、ほんのしばらくの間も離れることはありません。”

๑๑๒.

112.

โย เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“私に法を説かれた方、すなわち、現世で結果を見ることができ、時を隔てず、渇愛を滅尽し、災いのない、何ものにも比類することのできない（法を説かれた方。）”

โย เม ธมฺมมเทเสสีติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาวํ. ธมฺมมเทเสสีติ. ธมฺมนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺเค อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ นิพฺพานญฺจ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปทํ อาจิกฺขิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวริ วิภชิ อุตฺตานีอกาสิ ปกาเสสีติ – โย เม ธมฺมมเทเสสิ.

“私に法を説かれた方”とは、かの世尊であり、自ら悟りを開き、師を仰ぐことなく、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を証悟された方のことである。その真理において一切知の境地に至り、諸力において自在を修得された方のことである。“法を説かれた”とは、法、すなわち、初めに良く、中ほどに良く、終わりに良く、義（意味）を備え、文（表現）を整え、円満具足した、清浄なる梵行、あるいは四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖八支道、涅槃、および涅槃に至る道（行跡）を、告げ、説き、示し、確立し、開き、分別し、顕彰し、明らかにされたことを指す。これが“私に法を説かれた方”の意味である。

สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกนฺติ สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ เอหิปสฺสิกํ โอปเนยฺยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหีติ, เอวํ สนฺทิฏฺฐิกํ. อถ วา, โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภตีติ, เอวมฺปิ สนฺทิฏฺฐิกํ. อกาลิกนฺติ ยถา มนุสฺสา กาลิกํ ธนํ ทตฺวา อนนฺตรา น ลภนฺติ, กาลํ อาคเมนฺติ, เนวายํ ธมฺโม. โย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, ตสฺส มคฺคสฺส อนนฺตรา สมนนฺตรา อธิคจฺฉเตว ผลํ วินฺทติ ปฏิลภติ, น ปรตฺถ น ปรโลเก, เอวํ อกาลิกนฺติ – สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ.

“現見にして即時のもの”とは、自ら覚知すべきもの、時を隔てないもの、来たって見るべきもの、涅槃へと導くもの、知者たちによって各々に知られるべきもののことであり、これが“現見の”ということである。あるいは、現世において聖八支道を修習する者は、その道の直後、間を置かずに果に到達し、それを獲得し、手に入れる。これもまた“現見の”ということである。“時を隔てないもの（即時の）”とは、例えば人々が期限のある財を与えても、その直後には得られず時間を待つ必要があるのに対し、この法はそうではないということである。現世において聖八支道を修習する者は、その道の直後、間を置かずに果に到達し、それを獲得し、手に入れるのであって、来世や他生を待つことはない。このように“時を隔てないもの”と言う。これが“現見にして即時のもの”の意味である。

ตณฺหกฺขยมนีติกนฺติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหกฺขยนฺติ ตณฺหกฺขยํ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฏฺฏกฺขยํ. อนีติกนฺติ อีติ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อีติปฺปหานํ อีติวูปสมํ อีติปฏิปฺปสฺสทฺธึ อมตํ นิพฺพานนฺติ – ตณฺหกฺขยมนีติกํ.

“渇愛が滅尽し、災いのないもの”について。“渇愛”とは、色愛、……乃至……、法愛のことである。“渇愛の滅尽”とは、渇愛の滅尽、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、趣（輪廻の行先）の滅尽、再生の滅尽、結生の滅尽、生の滅尽、輪廻の滅尽、流転の滅尽のことである。“災いのない”について、“災い（イーティ）”とは煩悩、五蘊、行（形成作用）のことである。それら災いの放棄、災いの静止、災いの鎮止、不死、涅槃を“災いのないもの”と言う。これが“渇愛の滅尽にして、災いのないもの”の意味である。

ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจีติ. ยสฺสาติ นิพฺพานสฺส. นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฏิภาโค นตฺถิ น อตฺถิ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ. กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“どこにも比類なきもの”について。“その（ヤッサ）”とは涅槃のことである。“比類がない”とは、比喩がなく、比較する対象がなく、同等のものがなく、匹敵するものがないことであり、存在せず、見出されず、得られないということである。“どこにも”とは、いかなる場所、いかなる対象、いかなる点においても、内において、あるいは外において、あるいは内外において、ということである。これが“どこにも比類なきもの”の意味である。それゆえ、ピンギヤ長老は次のように述べた。

‘‘โย [Pg.218] เม ธมฺมมเทเสสิ, สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ;

ตณฺหกฺขยมนีติกํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจี’’ติ.

“私に法を説かれた方は、現世で益があり、時を隔てず、渇愛が滅尽し、災いがなく、どこにも比類なきものを（説かれた）。”

๑๑๓.

113.

ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว, รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต;

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ, เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํ.

“婆羅門よ、私は不放逸にして、昼も夜も、心において眼で見るがごとく、かの御方（ゴータマ）を拝見しております。礼拝しつつ夜を過ごし、それゆえに私は、（御方から）離れることがないと存じているのです。”

ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาวาติ ยถา จกฺขุมา ปุริโส อาโลเก รูปคตานิ ปสฺเสยฺย ทกฺเขยฺย โอโลเกยฺย นิชฺฌาเยยฺย อุปปริกฺเขยฺย, เอวเมวาหํ พุทฺธํ ภควนฺตํ มนสา ปสฺสามิ ทกฺขามิ โอโลเกมิ นิชฺฌายามิ อุปปริกฺขามีติ – ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว.

“心において眼で見るがごとく、拝見しております”とは、あたかも眼ある人が明るいところで形あるものを視認し、眺め、凝視し、観察するように、そのように私は仏である世尊を心において拝見し、視認し、眺め、凝視し、観察しているということである。これが“心において眼で見るがごとく、拝見しております”の意味である。

รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโตติ รตฺติญฺจ ทิวา จ พุทฺธานุสฺสตึ มนสา ภาเวนฺโต อปฺปมตฺโตติ – รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต.

“婆羅門よ、昼も夜も不放逸にして”とは、夜も昼も仏随念（仏を念ずること）を心に修習し、不放逸であるということである。これが“婆羅門よ、昼も夜も不放逸にして”の意味である。

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตินฺติ. นมสฺสมาโนติ กาเยน วา นมสฺสมาโน, วาจาย วา นมสฺสมาโน, จิตฺเตน วา นมสฺสมาโน, อนฺวตฺถปฏิปตฺติยา วา นมสฺสมาโน, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา วา นมสฺสมาโน สกฺการมาโน ครุการมาโน มานยมาโน ปูชยมาโน รตฺตินฺทิวํ วิวเสมิ อตินาเมมิ อติกฺกเมมีติ – นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ.

“礼拝しつつ夜を過ごします”について。“礼拝しつつ”とは、身において礼拝し、あるいは言葉において礼拝し、あるいは心において礼拝し、あるいは法に随った行い（法随法行）を通じて礼拝し、崇め、敬い、尊び、供養しつつ、昼夜を過ごし、送り、越えていくことである。これが“礼拝しつつ夜を過ごします”の意味である。

เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสนฺติ ตาย พุทฺธานุสฺสติยา ภาเวนฺโต อวิปฺปวาโสติ ตํ มญฺญามิ, อวิปฺปวุฏฺโฐติ ตํ มญฺญามิ ชานามิ. เอวํ ชานามิ เอวํ อาชานามิ เอวํ วิชานามิ เอวํ ปฏิวิชานามิ เอวํ ปฏิวิชฺฌามีติ – เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“それゆえに私は離れることがないと存じています”とは、その仏随念を修習することによって、“離れていない”とそのように思い、“離れ離れではない”とそのように思い、知ることである。このように知り、理解し、判別し、明察し、通達（証悟）しているのである。これが“それゆえに私は離れることがないと存じています”の意味である。それゆえ、ピンギヤ長老は次のように述べた。

‘‘ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว, รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต;

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ, เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาส’’นฺติ.

“婆羅門よ、私は不放逸にして、昼も夜も、心において眼で見るがごとく、かの御方を拝見しております。礼拝しつつ夜を過ごし、それゆえに私は、離れることがないと存じているのです。”

๑๑๔.

114.

สทฺธา [Pg.219] จ ปีติ จ มโน สติ จ, นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา;

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ, ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิ.

“信心と、喜びと、心と、念。これらはゴータマ（世尊）の教えから離れることはありません。広大な智慧を持つ御方が、いかなる方角へ行かれようとも、私はその方角へ向かって心を傾けております。”

สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จาติ. สทฺธาติ ยา จ ภควนฺตํ อารพฺภ สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํ. ปีตีติ ยา ภควนฺตํ อารพฺภ ปีติ ปาโมชฺชํ โมทนา อาโมทนา ปโมทนา หาโส ปหาโส วิตฺติ ตุฏฺฐิ โอทคฺยํ อตฺตมนตา จิตฺตสฺส. มโนติ ยญฺจ ภควนฺตํ อารพฺภ จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุ. สตีติ ยา ภควนฺตํ อารพฺภ สติ อนุสฺสติ สมฺมาสตีติ – สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จ.

“信心と喜びと心と念”について。“信心（サッダー）”とは、世尊を対象として起こる信仰、確信、決定、澄浄、信という財、信根、信力のことである。“喜び（ピーティ）”とは、世尊を対象として起こる歓喜、欣悦、満足、大いなる満足、歓笑、法悦、喜び、充足、心が高揚すること、心の喜びのことである。“心（マノー）”とは、世尊を対象として起こる心、意、意志、心髄、清浄なる心、意、意処、意根、意識、識蘊、それに応じた意識界のことである。“念（サティ）”とは、世尊を対象として起こる念、随念、正念のことである。これが“信心と喜びと心と念”の意味である。

นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหาติ อิเม จตฺตาโร ธมฺมา โคตมสาสนา พุทฺธสาสนา ชินสาสนา ตถาคตสาสนา อรหนฺตสาสนา นาเปนฺติ น คจฺฉนฺติ น วิชหนฺติ น วินาเสนฺตีติ – นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา.

“これらはゴータマの教えから離れません”とは、これら四つの法（信・喜・心・念）が、ゴータマの教え、仏の教え、勝者の教え、如来の教え、阿羅漢の教えから、離れ去ることはなく、棄て去ることはなく、消滅することもないということである。これが“これらはゴータマの教えから離れません”の意味である。

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญติ. ยํ ยํ ทิสนฺติ ปุรตฺถิมํ วา ทิสํ ปจฺฉิมํ วา ทิสํ ทกฺขิณํ วา ทิสํ อุตฺตรํ วา ทิสํ วชติ คจฺฉติ กมติ อภิกฺกมติ. ภูริปญฺโญติ ภูริปญฺโญ มหาปญฺโญ ติกฺขปญฺโญ ปุถุปญฺโญ หาสปญฺโญ ชวนปญฺโญ นิพฺเพธิกปญฺโญ. ภูริ วุจฺจติ ปถวี. ภควา ตาย ปถวิสมาย ปญฺญาย วิปุลาย วิตฺถตาย สมนฺนาคโตติ – ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ.

“大いなる智慧（広大な智慧）を持つ者が、いかなる方向へ赴こうとも”について。“いかなる方向へ”とは、東の方向、西の方向、南の方向、あるいは北の方向へ赴き、行き、進み、前進することである。“大いなる智慧を持つ者（bhūripañño）”とは、広大な智慧、大いなる智慧、鋭い智慧、多方面にわたる智慧、歓喜に満ちた智慧、速やかな智慧、洞察する智慧を持つ者のことである。“ブーリ（bhūri）”とは大地のことであり、世尊はその大地のように広大で広範な智慧を具足しておられる。これが“大いなる智慧を持つ者が、いかなる方向へ赴こうとも”の意味である。

ส เตน เตเนว นโตหมสฺมีติ โส เยน พุทฺโธ เตน เตเนว นโต ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโยติ – ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“私はその（仏陀のおられる）方向へ向かって、常に身を屈めている”とは、その者が、仏陀がおられるその方向へ向かって身を屈め、そこへ傾き、そこへ向かい、そこに専念し、そこを信受し、そこを至高のものとしていることである。これが“私はその方向へ向かって、常に身を屈めている”の意味である。それゆえにピンギヤ長老は言った。

‘‘สทฺธา [Pg.220] จ ปีติ จ มโน สติ จ, นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา;

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ, ส เตน เตเนว นโตหมสฺมี’’ติ.

“信心と歓喜、意（こころ）と正念は、私をゴータマの教えから離れさせることがない。広大な智慧を持つ者がいかなる方向へ赴こうとも、私はその方向へ向かって常に身を屈めている（礼拝している）のである。”

๑๑๕.

115.

ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส, เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ;

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ, มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต.

“老いさらばえ、体力の衰えた私の体は、そこ（仏陀の御もと）へ赴くことができない。しかし、私は常に思惟（思念の歩み）によって赴いている。婆羅門よ、私の意（こころ）は彼（仏陀）と結びついているからである。”

ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺสาติ ชิณฺณสฺส วุฑฺฒสฺส มหลฺลกสฺส อทฺธคตสฺส วโยอนุปฺปตฺตสฺส. ทุพฺพลถามกสฺสาติ ทุพฺพลถามกสฺส อปฺปถามกสฺส ปริตฺตถามกสฺสาติ – ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส.

“老いさらばえ、体力の衰えた私”とは、老い、年長となり、高齢に達し、長い年月を経て、晩年に至ったことである。“体力の衰えた”とは、力が弱く、力が乏しく、わずかな力しか持たないことである。これが“老いさらばえ、体力の衰えた私”の意味である。

เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถาติ กาโย เยน พุทฺโธ เตน น ปเลติ น วชติ น คจฺฉติ นาติกฺกมตีติ – เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ.

“それゆえに、私の体はそこ（仏陀の御もと）へ赴くことができない”とは、仏陀がおられるその場所へ、体が行くことができず、赴くことができず、歩むことができず、進むことができないことである。これが“それゆえに、私の体はそこへ赴くことができない”の意味である。

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจนฺติ สงฺกปฺปคมเนน วิตกฺกคมเนน ญาณคมเนน ปญฺญาคมเนน พุทฺธิคมเนน วชามิ คจฺฉามิ อติกฺกมามีติ – สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ.

“常に思惟によって赴いている”とは、思惟という歩み、思索という歩み、智（知識）という歩み、慧（智慧）という歩み、覚（覚り）という歩みによって赴き、行き、進むことである。これが“常に思惟によって赴いている”の意味である。

มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโตติ. มโนติ ยํ จิตฺตํ มโน มานสํ…เป… ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุ. มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโตติ มโน เยน พุทฺโธ เตน ยุตฺโต ปยุตฺโต สํยุตฺโตติ – มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“婆羅門よ、私の意（こころ）は彼と結びついている”について。“意（こころ）”とは、心（citta）、意（mano）、意（mānasa）……（中略）……それから生じる意向知の界（意向識界）のことである。“婆羅門よ、私の意は彼と結びついている”とは、私の意が、仏陀がおられるその方向へと結びつき、随順して結びつき、固く結びつき、常に結びついていることである。これが“婆羅門よ、私の意は彼と結びついている”の意味である。それゆえにピンギヤ長老は言った。

‘‘ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส, เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ;

สงฺกปฺปยนฺตาย วชามิ นิจฺจํ, มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต’’ติ.

“老いさらばえ、体力の衰えた私の体は、そこ（仏陀の御もと）へ赴くことができない。しかし、私は常に思惟によって赴いている。婆羅門よ、私の意（こころ）は彼（仏陀）と結びついているからである。”

๑๑๖.

116.

ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน, ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ;

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสวํ.

“（欲望という）泥沼の中に横たわり、もがき苦しんでいた私は、島から島へと飛び移っていた。その時、暴流（煩悩の流れ）を乗り越え、煩悩のない（無漏の）正覚者を拝見したのである。”

ปงฺเก [Pg.221] สยาโน ปริผนฺทมาโนติ. ปงฺเก สยาโนติ กามปงฺเก กามกทฺทเม กามกิเลเส กามพฬิเส กามปริฬาเห กามปลิโพเธ เสมาโน สยมาโน วสมาโน อาวสมาโน ปริวสมาโน ติ – ปงฺเก สยาโน. ปริผนฺทมาโนติ ตณฺหาผนฺทนาย ผนฺทมาโน, ทิฏฺฐิผนฺทนาย ผนฺทมาโน, กิเลสผนฺทนาย ผนฺทมาโน, ปโยคผนฺทนาย ผนฺทมาโน, วิปากผนฺทนาย ผนฺทมาโน, มโนทุจฺจริตผนฺทนาย ผนฺทมาโน, รตฺโต ราเคน ผนฺทมาโน, ทุฏฺโฐ โทเสน ผนฺทมาโน, มูฬฺโห โมเหน ผนฺทมาโน, วินิพนฺโธ มาเนน ผนฺทมาโน, ปรามฏฺโฐ ทิฏฺฐิยา ผนฺทมาโน, วิกฺเขปคโต อุทฺธจฺเจน ผนฺทมาโน, อนิฏฺฐงฺคโต วิจิกิจฺฉาย ผนฺทมาโน, ถามคโต อนุสเยหิ ผนฺทมาโน, ลาเภน ผนฺทมาโน, อลาเภน ผนฺทมาโน, ยเสน ผนฺทมาโน, อยเสน ผนฺทมาโน, ปสํสาย ผนฺทมาโน, นินฺทาย ผนฺทมาโน, สุเขน ผนฺทมาโน, ทุกฺเขน ผนฺทมาโน, ชาติยา ผนฺทมาโน, ชราย ผนฺทมาโน, พฺยาธินา ผนฺทมาโน, มรเณน ผนฺทมาโน, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ ผนฺทมาโน, เนรยิเกน ทุกฺเขน ผนฺทมาโน, ติรจฺฉานโยนิเกน ทุกฺเขน ผนฺทมาโน, เปตฺติวิสยิเกน ทุกฺเขน ผนฺทมาโน, มานุสิเกน ทุกฺเขน…เป… คพฺโภกฺกนฺติมูลเกน ทุกฺเขน… คพฺภฏฺฐิติมูลเกน ทุกฺเขน… คพฺภวุฏฺฐานมูลเกน ทุกฺเขน… ชาตสฺสูปนิพนฺธเกน ทุกฺเขน… ชาตสฺส ปราเธยฺยเกน ทุกฺเขน… อตฺตูปกฺกเมน ทุกฺเขน… ปรูปกฺกเมน ทุกฺเขน… สงฺขารทุกฺเขน… วิปริณามทุกฺเขน… จกฺขุโรเคน ทุกฺเขน… โสตโรเคน ทุกฺเขน… ฆานโรเคน ทุกฺเขน… ชิวฺหาโรเคน ทุกฺเขน… กายโรเคน ทุกฺเขน… สีสโรเคน ทุกฺเขน… กณฺณโรเคน ทุกฺเขน… มุขโรเคน ทุกฺเขน… ทนฺตโรเคน ทุกฺเขน… โอฏฺฐโรเคน ทุกฺเขน… กาเสน… สาเสน… ปินาเสน… ฑาเหน … ชเรน… กุจฺฉิโรเคน… มุจฺฉาย… ปกฺขนฺทิกาย… สูลาย… วิสูจิกาย… กุฏฺเฐน… คณฺเฑน… กิลาเสน… โสเสน… อปมาเรน … ททฺทุยา… กณฺฑุยา… กจฺฉุยา… รขสาย… วิตจฺฉิกาย… โลหิตปิตฺเตน … มธุเมเหน… อํสาย… ปิฬกาย… ภคนฺทเลน … ปิตฺตสมุฏฺฐาเนน อาพาเธน… เสมฺหสมุฏฺฐาเนน อาพาเธน… วาตสมุฏฺฐาเนน อาพาเธน… สนฺนิปาติเกน อาพาเธน… อุตุปริณามเชน อาพาเธน… วิสมปริหารเชน อาพาเธน… โอปกฺกมิเกน อาพาเธน… กมฺมวิปากเชน อาพาเธน… สีเตน… อุณฺเหน… ชิฆจฺฉาย [Pg.222]… ปิปาสาย… อุจฺจาเรน… ปสฺสาเวน… ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสน ทุกฺเขน… มาตุมรเณน ทุกฺเขน… ปิตุมรเณน ทุกฺเขน… ปุตฺตมรเณน ทุกฺเขน… ธีตุมรเณน ทุกฺเขน… ญาติพฺยสเนน ทุกฺเขน… โภคพฺยสเนน ทุกฺเขน… โรคพฺยสเนน ทุกฺเขน… สีลพฺยสเนน ทุกฺเขน… ทิฏฺฐิพฺยสเนน ทุกฺเขน ผนฺทมาโน ปริผนฺทมาโน ปเวธมาโน สมฺปเวธมาโนติ – ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน.

“泥沼の中に横たわり、もがき苦しむ者”について。“泥沼の中に横たわり”とは、欲の泥、欲の泥土、欲の煩悩、欲の釣り針、欲の灼熱、欲の障害の中にあり、横たわり、眠り、住し、執着して住し、常に住していること、これが“泥沼の中に横たわり”である。“もがき苦しむ”とは、渇愛による動揺でもがき、見解による動揺でもがき、煩悩による動揺でもがき、結合（行業）による動揺でもがき、異熟（報い）による動揺でもがき、意の悪行による動揺でもがき、貪欲によって染まってはもがき、瞋恚によって汚されてはもがき、愚痴によって惑わされてはもがき、慢心によって縛られてはもがき、見解によって執着してはもがき、掉挙によって散乱してはもがき、疑念によって決断できずにもがき、随眠によって勢いを得てはもがき、利得によってもがき、非利得によってもがき、名声によってもがき、無名声によってもがき、称賛によってもがき、誹謗によってもがき、楽によってもがき、苦によってもがき、出生によってもがき、老いによってもがき、病によってもがき、死によってもがき、愁・悲・苦・憂・悩によってもがき、地獄の苦しみによってもがき、畜生趣の苦しみによってもがき、餓鬼界の苦しみによってもがき、人間の苦しみによって……（中略）……母胎への入胎を根本とする苦しみ、母胎内での滞在を根本とする苦しみ、母胎からの出産を根本とする苦しみ、生まれた者への付随的な処置による苦しみ、他者に依存する苦しみ、自らの努力による苦しみ、他者の努力による苦しみ、行苦、壊苦、眼の病、耳の病、鼻の病、舌の病、体の病、頭の病、耳殻の病、口の病、歯の病、唇の病の苦しみによって、咳、喘息、鼻炎、身体の灼熱、発熱、腹痛、失神、下痢、刺痛、コレラ、癩病、腫物、乾癬、消耗病、てんかん、頑癬、痒み、疥癬、ひっかき傷による皮膚病、手足のひび割れ、血便や胆汁の病、糖尿病、肩の病、腫れ物、痔瘻、胆汁から生じる病、痰から生じる病、風から生じる病、三因の集合から生じる病、季節の変調から生じる病、不適切な養生から生じる病、他者の攻撃から生じる病、業の報いから生じる病、寒さ、暑さ、飢え、渇き、大小便、虻・蚊・風・熱・爬虫類の接触による苦しみによって、母の死による苦しみ、父の死、息子の死、娘の死、親族の滅失、財産の滅失、病による滅失、戒の滅失、見解の滅失による苦しみによってもがき、激しく震え、繰り返し震えること、これが“泥沼の中に横たわり、もがき苦しむ者”の意味である。

ทีปา ทีปํ อุปลฺลวินฺติ สตฺถารโต สตฺถารํ ธมฺมกฺขานโต ธมฺมกฺขานํ คณโต คณํ ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐึ ปฏิปทาย ปฏิปทํ มคฺคโต มคฺคํ ปลฺลวึ อุปลฺลวึ สมฺปลฺลวินฺติ – ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ.

“島から島へと漂った”とは、ある師から別の師へ、ある教えの説示から別の説示へ、ある集団から別の集団へ、ある見解から別の見解へ、ある修行道から別の修行道へ、ある道から別の道へと、漂い、近づき漂い、完全にあちこちへと漂ったこと、これが“島から島へと漂った”の意味である。

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธนฺติ. อถาติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ – อถาติ. อทฺทสาสินฺติ อทฺทสํ อทฺทกฺขึ อปสฺสึ ปฏิวิชฺฌึ. พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ – อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ.

“そのとき、私は正覚者にまみえた”について。“そのとき（atha）”とは、句の接続、句の結合、句の充足、音節の調和、文字の滑らかさ、句の順序を示すものである。“まみえた（addasāsiṃ）”とは、見た、目撃した、観察した、洞察したということである。“仏陀（buddha）”とは、かの世尊、自ら悟った者、師によらず……（中略）……“仏陀”という名で知られる、現証された施設（概念）である。これが“そのとき、私は正覚者にまみえた”の意味である。

โอฆติณฺณมนาสวนฺติ. โอฆติณฺณนฺติ ภควา กาโมฆํ ติณฺโณ, ภโวฆํ ติณฺโณ, ทิฏฺโฐฆํ ติณฺโณ, อวิชฺโชฆํ ติณฺโณ, สพฺพสํสารปถํ ติณฺโณ อุตฺติณฺโณ นิตฺถิณฺโณ อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโต, โส วุตฺถวาโส จิณฺณจรโณ…เป… ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ – โอฆติณฺณํ. อนาสวนฺติ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. เต อาสวา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อนาสวาติ – โอฆติณฺณมนาสวํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“激流を渡り、汚れなき方に”について。“激流を渡り”とは、世尊が欲の激流、生の激流、見の激流、無明の激流を渡り、一切の輪廻の道を渡り、乗り越え、脱し、超え、完全に超え、通り過ぎたことである。彼は聖なる住まいに住み、修めるべき行いを修め、彼には出生と死の輪廻はなく、再生することはない。これが“激流を渡った者”の意味である。“汚れなき（無漏）”とは、四つの漏、すなわち欲漏、有漏、見漏、無明漏のことである。これらの漏は、仏陀・世尊において断たれ、根絶され、頭を切り落とされたタラ樹のようになり、跡形もなくなり、将来において生じない性質のものとなった。それゆえ、仏陀は“汚れなき方（無漏者）”である。これが“激流を渡り、汚れなき方に”の意味である。それゆえ、ピンギヤ長老は次のように言った。

‘‘ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน, ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ;

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, โอฆติณฺณมนาสว’’นฺติ.

“泥沼の中に横たわり、もがき苦しみながら、島から島へと漂いました。そのとき、激流を渡り、汚れなき正覚者にまみえたのです”。

๑๑๗.

117.

ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ;

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ, คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ.

“ワッカリが信仰によって解脱へと至り、バドラーヴダやアーラヴィ・ゴータマもそうであったように。そのように、ピンギヤよ、汝も信仰を放ち（確信し）なさい。汝は死の領域の彼岸（涅槃）に至るであろう”と世尊は仰せられた。

ยถา [Pg.223] อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จาติ ยถา วกฺกลิตฺเถโร สทฺโธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุตฺโต สทฺธาธิปเตยฺโย อรหตฺตปฺปตฺโต, ยถา ภทฺราวุโธ เถโร สทฺโธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุตฺโต สทฺธาธิปเตยฺโย อรหตฺตปฺปตฺโต, ยถา อาฬวิโคตโม เถโร สทฺโธ สทฺธาครุโก สทฺธาปุพฺพงฺคโม สทฺธาธิมุตฺโต สทฺธาธิปเตยฺโย อรหตฺตปฺปตฺโตติ – ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ.

“バッカリ、バドラーヴダ、アーラヴィ・ゴータマが（信によって）解脱したように”とは、バッカリ長老が、信心深く、信を重んじ、信を先導とし、信に沈潜し、信を主導として阿羅漢果に到達したように。バドラーヴダ長老が、信心深く、信を重んじ、信を先導とし、信に沈潜し、信を主導として阿羅漢果に到達したように。アーラヴィ・ゴータマ長老が、信心深く、信を重んじ、信を先導とし、信に沈潜し、信を主導として阿羅漢果に到達したように、という意味である。つまり、“バッカリ、バドラーヴダ、アーラヴィ・ゴータマが（信によって）解脱したように”ということである。

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธนฺติ เอวเมว ตฺวํ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกปฺเปหิ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกปฺเปหิ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกปฺเปหิ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สทฺธํ มุญฺจสฺสุ ปมุญฺจสฺสุ, สมฺปมุญฺจสฺสุ อธิมุญฺจสฺสุ โอกปฺเปหีติ – เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ.

“そのように、あなたも信を放ちなさい”とは、そのように、あなたも信を放ち、発揮し、完全に発揮し、確信し、決しなさい。“一切の行（形成されたもの）は無常である”と信を放ち、発揮し、完全に発揮し、確信し、決しなさい。“一切の行は苦である”……（中略）……“一切の法は無我である”と信を放ち、発揮し、完全に発揮し、確信し、決しなさい。“生じる性質のものはすべて、滅する性質のものである”と信を放ち、発揮し、完全に発揮し、確信し、決しなさい。これが、“そのように、あなたも信を放ちなさい”の意味である。

คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารนฺติ มจฺจุเธยฺยํ วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ, โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารนฺติ ตฺวํ ปารํ คมิสฺสสิ, ปารํ อธิคมิสฺสสิ, ปารํ ผสฺสิสฺสสิ, ปารํ สจฺฉิกริสฺสสีติ – คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ. เตนาห ภควา –

“ピンギヤよ、あなたは死の領域の彼岸へ行くだろう”という句において、死の領域（マッチュデーヤ）とは煩悩、五蘊、および業の形成（行）のことを言う。死の領域の彼岸とは、不死である涅槃を言う。それは、一切の行の静止、一切の依拠の放棄、渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃である。“ピンギヤよ、あなたは死の領域の彼岸へ行くだろう”とは、あなたが彼岸に行き、彼岸に到達し、彼岸に触れ、彼岸を現証することである。それゆえ、世尊は次のように仰った。

‘‘ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ, ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ;

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ,คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปาร’’นฺติ.

“バッカリ、バドラーヴダ、アーラヴィ・ゴータマが（信によって）解脱したように。そのように、あなたも信を放ちなさい。ピンギヤよ、あなたは死の領域の彼岸へ行くだろう”。

๑๑๘.

118.

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ;

วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, อขิโล ปฏิภานวา .

“私は、聖者の言葉を聞いて、ますます清らかな信を抱いています。蓋（おお）いを払い除けた正覚者であり、心の棘（とげ）がなく、智慧ある方です”と、ピンギヤは言った。

เอส ภิยฺโย ปสีทามีติ เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย สทฺทหามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย โอกปฺเปมิ, ภิยฺโย ภิยฺโย อธิมุจฺจามิ; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย สทฺทหามิ[Pg.224], ภิยฺโย ภิยฺโย โอกปฺเปมิ, ภิยฺโย ภิยฺโย อธิมุจฺจามิ; ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทามิ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทามิ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย สทฺทหามิ, ภิยฺโย ภิยฺโย โอกปฺเปมิ, ภิยฺโย ภิยฺโย อธิมุจฺจามีติ – เอส ภิยฺโย ปสีทามิ.

“私はますます清らかな信を抱いています”とは、私はさらに信じ、さらに確信し、さらに沈潜します。“一切の行は無常である”とますます信じ、確信し、沈潜します。“一切の行は苦である”とますます信じ……（中略）……“一切の法は無我である”とますます信じ……（中略）……“生じる性質のものはすべて、滅する性質のものである”とますます信じ、確信し、沈潜します。これが、“私はますます清らかな信を抱いています”の意味である。

สุตฺวาน มุนิโน วโจติ. มุนีติ โมนํ วุจฺจติ ญาณํ…เป… สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. สุตฺวาน มุนิโน วโจติ ตุยฺหํ วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวาน อุคฺคเหตฺวาน อุปธารยิตฺวาน อุปลกฺขยิตฺวานาติ – สุตฺวาน มุนิโน วโจ.

“聖者の言葉を聞いて”という句において、“聖者（ムニ）”とは智慧を“モーナ”と言うことから……（中略）……執着の網を超えた者を聖者と言う。“聖者の言葉を聞いて”とは、あなたの言葉、説示、教誡、訓導を聞いて、受け入れ、保持し、識別することである。これが、“聖者の言葉を聞いて”の意味である。

วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธติ. ฉทนนฺติ ปญฺจ ฉทนานิ – ตณฺหาฉทนํ, ทิฏฺฐิฉทนํ, กิเลสฉทนํ, ทุจฺจริตฉทนํ, อวิชฺชาฉทนํ. ตานิ ฉทนานิ พุทฺธสฺส ภควโต วิวฏานิ วิทฺธํสิตานิ สมุคฺฆาฏิตานิ ปหีนานิ สมุจฺฉินฺนานิ วูปสนฺตานิ ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ อภพฺพุปฺปตฺติกานิ ญาณคฺคินา ทฑฺฒานิ. ตสฺมา พุทฺโธ วิวฏจฺฉโท. พุทฺโธติ โย โส ภควา…เป… สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ – วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ.

“蓋（おお）いを払い除けた正覚者”という句において、“蓋（おお）い”とは五つの蓋、すなわち、渇愛の蓋、見解の蓋、煩悩の蓋、悪行の蓋、無明の蓋である。これらの蓋は、仏陀、世尊によって開かれ、粉砕され、根絶され、捨てられ、断たれ、静められ、鎮まり、二度と生じないものとされ、智慧の火によって焼かれた。それゆえ、仏陀は蓋を払い除けた方である。“仏陀”とは、世尊のことであり、……（中略）……現証による呼称、すなわち“仏陀”という名のことである。これが、“蓋を払い除けた正覚者”の意味である。

อขิโล ปฏิภานวาติ. อขิโลติ ราโค ขิโล, โทโส ขิโล, โมโห ขิโล, โกโธ ขิโล, อุปนาโห…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา ขิลา. เต ขิลา พุทฺธสฺส ภควโต ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา พุทฺโธ อขิโล.

“心の棘（とげ）がなく、智慧ある方”という句において、“棘（とげ）”とは貪欲の棘、怒りの棘、愚痴の棘、憤りの棘、恨みの棘……（中略）……一切の不善の形成（行）という棘のことである。それらの棘は仏陀、世尊によって捨てられ、根絶され、多羅樹の切り株のようになり、消滅し、将来二度と生じないものとなった。それゆえ、仏陀は棘のない方（無刺者）である。

ปฏิภานวาติ ตโย ปฏิภานวนฺโต – ปริยตฺติ ปฏิภานวา, ปริปุจฺฉาปฏิภานวา, อธิคมปฏิภานวา. กตโม ปริยตฺติปฏิภานวา? อิเธกจฺจสฺส พุทฺธวจนํ ปริยาปุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. ตสฺส ปริยตฺตึ นิสฺสาย ปฏิภาติ – อยํ ปริยตฺติปฏิภานวา.

“智慧ある方（辯才ある方）”には三種の智慧、すなわち、教法の智慧（教理の辯才）、問議の智慧（問いの辯才）、証得の智慧（悟りの辯才）がある。教法の智慧とは何か。ここにある者が、仏典（スッタ、ゲイヤ、ヴェイヤカラナ、ガーター、ウダーナ、イティヴッタカ、ジャータカ、アッブタダンマ、ヴェーダッラ）を習得していることである。彼はその教法に基づいて智慧が閃く。これが教法の智慧である。

กตโม ปริปุจฺฉาปฏิภานวา? อิเธกจฺโจ ปริปุจฺฉิตา โหติ อตฺเถ จ ญาเย จ ลกฺขเณ จ การเณ จ ฐานาฐาเน จ. ตสฺส ปริปุจฺฉํ นิสฺสาย ปฏิภาติ – อยํ ปริปุจฺฉาปฏิภานวา.

問議の智慧とは何か。ここにある者が、意味、道理、特徴、原因、道理であるかないかについて問う者であることである。彼はその問いに基づいて智慧が閃く。これが問議の智慧である。

กตโม [Pg.225] อธิคมปฏิภานวา? อิเธกจฺจสฺส อธิคตา โหนฺติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, จตฺตาโร อริยมคฺคา, จตฺตาริ สามญฺญผลานิ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย, ฉ อภิญฺญาโย. ตสฺส อตฺโถ ญาโต, ธมฺโม ญาโต, นิรุตฺติ ญาตา. อตฺเถ ญาเต อตฺโถ ปฏิภาติ, ธมฺเม ญาเต ธมฺโม ปฏิภาติ, นิรุตฺติยา ญาตาย นิรุตฺติ ปฏิภาติ. อิเมสุ ตีสุ ญาเณสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. ภควา อิมาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา พุทฺโธ ปฏิภานวา. ยสฺส ปริยตฺติ นตฺถิ, ปริปุจฺฉา นตฺถิ, อธิคโม นตฺถิ, กึ ตสฺส ปฏิภายิสฺสตีติ – อขิโล ปฏิภานวา. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“証得における弁才ある者とはいかなるものか。ここにある者は、四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖なる八支正道、四聖道、四沙門果、四無礙解、六神通を証得している。彼にとって義（意味）は知られ、法（教え）は知られ、語（表現）は知られている。義が知られているとき義が顕現し、法が知られているとき法が顕現し、語が知られているとき語が顕現する。これら三つの知における知が、弁才無礙解である。世尊はこの弁才無礙解を具え、等しく具え、至り、等しく至り、達し、等しく達し、具足されている。それゆえ、仏陀は弁才ある者である。学（聖典の学習）がなく、問いがなく、証得（悟り）がない者に、どうして弁才が顕現するだろうか。これが‘障りのない弁才ある者’という語の意味である。それゆえ、ピンギヤ長老は次のように言った――”

‘‘เอส ภิยฺโย ปสีทามิ, สุตฺวาน มุนิโน วโจ;

วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ, อขิโล ปฏิภานวา’’ติ.

‘私はこのようにいよいよ浄信します。聖者の言葉を聞いて。覆いを取り除いた正覚者、障りのない弁才ある方を（拝して）’と。

๑๑๙.

119.

อธิเทเว อภิญฺญาย, สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ ;

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา, กงฺขีนํ ปฏิชานตํ.

“神々を超越したものを知って、自他の一切（高下）を悟った。疑いを持って自称する者たちのために、疑問を終わらせる師（である）。”

อธิเทเว อภิญฺญายาติ. เทวาติ ตโย เทวา – สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา. กตเม สมฺมุติเทวา? สมฺมุติเทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน จ ราชกุมาโร จ เทวิโย จ. อิเม วุจฺจนฺติ สมฺมุติเทวา. กตเม อุปปตฺติเทวา? อุปปตฺติเทวา วุจฺจนฺติ จาตุมหาราชิกา เทวา ตาวตึสา เทวา…เป… พฺรหฺมกายิกา เทวา, เย จ เทวา ตทุตฺตริ. อิเม วุจฺจนฺติ อุปปตฺติเทวา. กตเม วิสุทฺธิเทวา? วิสุทฺธิเทวา วุจฺจนฺติ ตถาคตา ตถาคตสาวกา อรหนฺโต ขีณาสวา, เย จ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา. อิเม วุจฺจนฺติ วิสุทฺธิเทวา. ภควา สมฺมุติเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย อุปปตฺติเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย, วิสุทฺธิเทเว อธิเทวาติ อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อธิเทเว อภิญฺญาย.

“‘神々を超越したものを知って’について。神々（デヴァ）とは、三種の神々がある。すなわち、世俗神、生神、清浄神である。世俗神とは何か。王、王子、王妃が世俗神と呼ばれる。これらが世俗神と呼ばれる。生神とは何か。四大王衆天の神々、三十三天の神々……（中略）……梵衆天の神々、およびそれより上方の神々が生神と呼ばれる。これらが生神と呼ばれる。清浄神とは何か。如来、如来の弟子である漏尽した阿羅漢、および辟支仏が清浄神と呼ばれる。これらが清浄神と呼ばれる。世尊は、世俗神を‘神を超越したもの’として特別に知り、生神を‘神を超越したもの’として特別に知り、清浄神を‘神を超越したもの’として特別に知って、知り、量り、判定し、明白にし、判然とさせたことが、‘神々を超越したものを知って’の意味である。”

สพฺพํ [Pg.226] เวทิ ปโรปรนฺติ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อธิเทวกเร ธมฺเม เวทิ อญฺญาสิ อผสฺสิ ปฏิวิชฺฌิ. กตเม อตฺตโน อธิเทวกรา ธมฺมา? สมฺมาปฏิปทา อนุโลมปฏิปทา อปจฺจนีกปฏิปทา อนฺวตฺถปฏิปทา ธมฺมานุธมฺมปฏิปทา สีเลสุ ปริปูรการิตา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สติสมฺปชญฺญํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. อิเม วุจฺจนฺติ อตฺตโน อธิเทวกรา ธมฺมา.

“‘自他の一切を知った’とは、世尊が、自己と他者の、神を超越させる法（特質）を知り、覚り、体験し、通達したことである。自己を神を超越させる法とは何か。正しい修行、随順する修行、逆らわない修行、有益な修行、法に随順する法の修行、戒における充足、感官の守護、食事の知足、不眠の精進、正念正智、四念処……（中略）……聖なる八支正道である。これらが自己を神を超越させる法と呼ばれる。”

กตเม ปเรสํ อธิเทวกรา ธมฺมา? สมฺมาปฏิปทา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. อิเม วุจฺจนฺติ ปเรสํ อธิเทวกรา ธมฺมา. เอวํ ภควา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อธิเทวกเร ธมฺเม เวทิ อญฺญาสิ อผสฺสิ ปฏิวิชฺฌีติ – สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ.

“他者を神を超越させる法とは何か。正しい修行……（中略）……聖なる八支正道である。これらが他者を神を超越させる法と呼ばれる。このように、世尊は自己と他者の、神を超越させる法を知り、覚り、体験し、通達した。これが‘自他の一切を知った’という句の意味である。”

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถาติ ภควา ปารายนิกปญฺหานํ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโร; สภิยปญฺหานํ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโร; สกฺกปญฺหานํ…เป… สุยามปญฺหานํ… ภิกฺขุปญฺหานํ… ภิกฺขุนีปญฺหานํ… อุปาสกปญฺหานํ… อุปาสิกาปญฺหานํ… ราชปญฺหานํ… ขตฺติยปญฺหานํ… พฺราหฺมณปญฺหานํ… เวสฺสปญฺหานํ… สุทฺทปญฺหานํ… เทวปญฺหานํ… พฺรหฺมปญฺหานํ อนฺตกโร ปริยนฺตกโร ปริจฺเฉทกโร ปริวฏุมกโรติ – ปญฺหานนฺตกโร. สตฺถาติ ภควา สตฺถวาโห. ยถา สตฺถวาโห สตฺเถ กนฺตารํ ตาเรติ, โจรกนฺตารํ ตาเรติ, วาฬกนฺตารํ ตาเรติ, ทุพฺภิกฺขกนฺตารํ ตาเรติ, นิรุทกกนฺตารํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ นิตฺถาเรติ ปตาเรติ, เขมนฺตภูมึ สมฺปาเปติ; เอวเมว ภควา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรติ, ชาติกนฺตารํ ตาเรติ, ชรากนฺตารํ…เป… พฺยาธิกนฺตารํ… มรณกนฺตารํ… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสกนฺตารํ ตาเรติ, ราคกนฺตารํ ตาเรติ, โทสกนฺตารํ… โมหกนฺตารํ… มานกนฺตารํ… ทิฏฺฐิกนฺตารํ… กิเลสกนฺตารํ… ทุจฺจริตกนฺตารํ ตาเรติ, ราคคหนํ ตาเรติ, โทสคหนํ ตาเรติ, โมหคหนํ… ทิฏฺฐิคหนํ… กิเลสคหนํ… ทุจฺจริตคหนํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ นิตฺถาเรติ ปตาเรติ; เขมนฺตํ อมตํ นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ – เอวมฺปิ ภควา สตฺถวาโห.

“‘疑問を終わらせる師’とは、世尊が、パラヤナの諸問の終わりをなし、究め、区別し、終結させる者であり、サビヤの諸問、帝釈天の諸問、……スヤーマ天の諸問、比丘の諸問、比丘尼の諸問、在家信男の諸問、在家信女の諸問、王の諸問、刹帝利の諸問、婆羅門の諸問、吠舎の諸問、首陀羅の諸問、天人の諸問、梵天の諸問を終わらせ、究め、区別し、終結させる者であることをいう。これが‘疑問を終わらせる者’である。‘師’とは、世尊は導師（商主）である。あたかも導師が、商隊を荒野から、賊の荒野、猛獣の荒野、飢饉の荒野、無水の荒野から渡らせ、脱出させ、救い出し、安穏な地に到達させるように、そのように世尊という導師は、衆生を荒野から、すなわち生の荒野、老の荒野……病の荒野、死の荒野、愁悲苦憂悩の荒野から渡らせ、欲の荒野、怒りの荒野、痴の荒野、慢の荒野、見の荒野、煩悩の荒野、悪行の荒野から渡らせ、欲の茂み、怒りの茂み、痴の茂み、見の茂み、煩悩の茂み、悪行の茂みから渡らせ、脱出させ、救い出し、安穏なる不死の涅槃に到達させる。このように、世尊は導師である。”

อถ วา, ภควา เนตา วิเนตา อนุเนตา ปญฺญเปตา นิชฺฌาเปตา เปกฺขตา ปสาเทตาติ, เอวํ ภควา สตฺถวาโห. อถ วา, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส [Pg.227] มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท มคฺคานุคา จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตาติ, เอวมฺปิ ภควา สตฺถวาโหติ – ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา.

“あるいはまた、世尊は導く者、調伏する者、教え諭す者、知らせる者、熟慮させる者、見守る者、信服させる者である。このように世尊は導師である。あるいはまた、世尊はいまだ生じていない道を向上させる者、いまだ現れていない道を現れさせる者、いまだ説かれていない道を説く者、道を知る者、道を覚った者、道に熟達した者であり、弟子たちは今、その道に従って歩む者として住し、後から道を具足する。このように世尊は導師である。これが‘疑問を終わらせる師’という句の意味である。”

กงฺขีนํ ปฏิชานตนฺติ สกงฺขา อาคนฺตฺวา นิกฺกงฺขา สมฺปชฺชนฺติ, สลฺเลขา อาคนฺตฺวา นิลฺเลขา สมฺปชฺชนฺติ, สทฺเวฬฺหกา อาคนฺตฺวา นิทฺเวฬหกา สมฺปชฺชนฺติ, สวิจิกิจฺฉา อาคนฺตฺวา นิพฺพิจิกิจฺฉา สมฺปชฺชนฺติ, สราคา อาคนฺตฺวา วีตราคา สมฺปชฺชนฺติ, สโทสา อาคนฺตฺวา วีตโทสา สมฺปชฺชนฺติ, สโมหา อาคนฺตฺวา วีตโมหา สมฺปชฺชนฺติ, สกิเลสา อาคนฺตฺวา นิกฺกิเลสา สมฺปชฺชนฺตีติ – กงฺขีนํ ปฏิชานตํ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“疑いある者たちを認める（断ずる）”とは、疑いある者たちがやって来て疑いなき状態に達し、執着ある者たちがやって来て執着なき状態に達し、二心ある者たちがやって来て二心なき状態に達し、疑惑ある者たちがやって来て疑惑なき状態に達し、貪欲ある者たちがやって来て貪欲なき状態に達し、嗔恚ある者たちがやって来て嗔恚なき状態に達し、愚痴ある者たちがやって来て愚痴なき状態に達し、煩悩ある者たちがやって来て煩悩なき状態に達することである。ゆえに、ピンギヤ長老は次のように言った。

‘‘อธิเทเว อภิญฺญาย, สพฺพํ เวทิ ปโรปรํ;

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา, กงฺขีนํ ปฏิชานต’’นฺติ.

“天を超えた方（仏陀）を（智慧によって）知って、一切（の法）の勝劣を知った。師（仏陀）は疑いある者たちを（教えによって）認め（て疑いを断じ）、諸々の問いを終わらせる方である”と。

๑๒๐.

120.

อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ;

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา, เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตํ.

“揺らぐことなく、壊れることもなく、何ものも比類するものがない（涅槃）に、私は確実に行き着くであろう。これについて私に疑いはない。このように、涅槃に専念した心を持つ者として私を認めてください”。

อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อสํหีรํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. อสํหีรนฺติ ราเคน โทเสน โมเหน โกเธน อุปนาเหน มกฺเขน ปฬาเสน อิสฺสาย มจฺฉริเยน มายาย สาเฐยฺเยน ถมฺเภน สารมฺเภน มาเนน อติมาเนน มเทน ปมาเทน สพฺพกิเลเสหิ สพฺพทุจฺจริเตหิ สพฺพปริฬาเหหิ สพฺพาสเวหิ สพฺพทรเถหิ สพฺพสนฺตาเปหิ สพฺพากุสลาภิสงฺขาเรหิ อสํหาริยํ นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ – อสํหีรํ.

“揺るぎなき、壊れざる”について、“揺るぎなき”とは不死なる涅槃をいう。それは、一切の諸行の静止であり、一切の執着の放棄であり、渇愛の滅尽であり、離欲であり、滅であり、涅槃である。“揺るぎなき”とは、貪欲、嗔恚、愚痴、怒り、恨み、軽蔑、傲慢、嫉妬、物惜しみ、欺瞞、詐術、強情、激情、慢、過慢、酔い、放逸によって、あるいは一切の煩悩、一切の悪行、一切の苦悩、一切の漏、一切の苦痛、一切の熱悩、一切の不善の行によって揺るがされることのない、涅槃の常、恒、永遠、不変の性質をいう。

อสํกุปฺปนฺติ อสํกุปฺปํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ…เป… นิโรโธ นิพฺพานํ. นิพฺพานสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย นตฺถิ, น ตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ – อสํหีรํ อสํกุปฺปํ.

“壊れざる”とは、不死なる涅槃をいう。それは、一切の諸行の静止であり……（中略）……滅であり、涅槃である。涅槃には生じることもなく、滅することもなく、変異することもない。涅槃の常、恒、永遠、不変の性質を“揺るぎなき、壊れざる”という。

ยสฺส [Pg.228] นตฺถิ อุปมา กฺวจีติ. ยสฺสาติ นิพฺพานสฺส. นตฺถิ อุปมาติ อุปมา นตฺถิ, อุปนิธา นตฺถิ, สทิสํ นตฺถิ, ปฏิภาโค นตฺถิ, น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ. กฺวจีติ กฺวจิ กิมฺหิจิ กตฺถจิ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อชฺฌตฺตพหิทฺธา วาติ – ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ.

“どこにも比類するものがない”について、“それ（yassa）”とは涅槃のことである。“比類するものがない”とは、類例がなく、比較するものもなく、等しいものもなく、対応するものもなく、存在せず、見出されないことである。“どこにも（kvaci）”とは、どこにおいても、何においても、いかなる場所においても、内においてであれ、外においてであれ、内外においてであれ、ということである。

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขาติ. อทฺธาติ เอกํสวจนํ นิสฺสํสยวจนํ นิกฺกงฺขวจนํ อทฺเวชฺฌวจนํ อทฺเวฬฺหกวจนํ นิโยควจนํ อปณฺณกวจนํ อวิรทฺธวจนํ อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติ. คมิสฺสามีติ คมิสฺสามิ อธิคมิสฺสามิ ผสฺสิสฺสามิ สจฺฉิกริสฺสามีติ – อทฺธา คมิสฺสามิ. น เมตฺถ กงฺขาติ. เอตฺถาติ นิพฺพาเน กงฺขา นตฺถิ, วิจิกิจฺฉา นตฺถิ, ทฺเวฬฺหกํ นตฺถิ, สํสโย นตฺถิ, น สติ น สํวิชฺชติ นุปลพฺภติ, ปหีโน สมุจฺฉินฺโน วูปสนฺโต ปฏิปฺปสฺสทฺโธ อภพฺพุปฺปตฺติโก ญาณคฺคินา ทฑฺโฒติ – อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา.

“私は確実に行き着くであろう、これについて私に疑いはない”について、“確実（addhā）”とは、断定的、無疑的、疑いなき、二心なき、二様ならぬ、決定的な、非虚妄の、不転倒の、確定的な言葉である。“行き着くであろう（gamissāmi）”とは、行き着き、到達し、体得し、現証するということである。“これについて私に疑いはない”について、“これ（ettha）”とは涅槃のことである。涅槃において疑いはなく、疑惑はなく、二心はなく、疑念はなく、存在せず、見出されない。それは捨て去られ、断ち切られ、静まり、鎮まり、再び生じることなく、智慧の火によって焼き尽くされた。

เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ. เอวํ มํ ธาเรหีติ เอวํ มํ อุปลกฺเขหิ. อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ นิพฺพานนินฺนํ นิพฺพานโปณํ นิพฺพานปพฺภารํ นิพฺพานาธิมุตฺตนฺติ – เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ. เตนาห เถโร ปิงฺคิโย –

“このように、涅槃に専念した心を持つ者として私を認めてください”について、“このように私を認めてください”とは、そのように私を了解してくださいということである。“涅槃に専念した心”とは、涅槃に傾き、涅槃に向かい、涅槃に臨み、涅槃に専念した心のことである。

‘‘อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ;

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา, เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺต’’นฺติ.

それゆえ、ピンギヤ長老は言った。“揺らぐことなく、壊れることもなく、何ものも比類するものがない（涅槃）に、私は確実に行き着くであろう。これについて私に疑いはない。このように、涅槃に専念した心を持つ者として私を認めてください”と。

ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทโส อฏฺฐารสโม.

パーラーヤナの追従の偈の解釈（第十八）終わる。

ปารายนวคฺโค สมตฺโต.

パーラーヤナ品 完結。

ขคฺควิสาณสุตฺโต

犀の角の経

ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส

犀の角の経の解釈

ปฐมวคฺโค

第一品

๑๒๑.

121.

สพฺเพสุ [Pg.229] ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ;

น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

すべての生きものに対して暴力を捨て、それらの誰をも害することなく、子を望むことさえしない。いわんや友をや。犀の角のようにただ独り歩め。

สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑนฺติ. สพฺเพสูติ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ – สพฺเพสูติ. ภูเตสูติ ภูตา วุจฺจนฺติ ตสา จ ถาวรา จ. ตสาติ เยสํ ตสิตตณฺหา อปฺปหีนา, เยสญฺจ ภยเภรวา อปฺปหีนา. กึการณา วุจฺจนฺติ ตสา? เต ตสนฺติ อุตฺตสนฺติ ปริตสนฺติ ภาสนฺติ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ, ตํการณา วุจฺจนฺติ ตสา. ถาวราติ เยสํ ตสิตตณฺหา ปหีนา, เยสญฺจ ภยเภรวา ปหีนา. กึการณา วุจฺจนฺติ ถาวรา? เต น ตสนฺติ น อุตฺตสนฺติ น ปริตสนฺติ น ภายนฺติ น สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ, ตํการณา วุจฺจนฺติ ถาวรา. ทณฺฑนฺติ ตโย ทณฺฑา – กายทณฺโฑ วจีทณฺโฑ มโนทณฺโฑ. ติวิธํ กายทุจฺจริตํ กายทณฺโฑ, จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ วจีทณฺโฑ, ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ มโนทณฺโฑ. สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑนฺติ สพฺเพสุ ภูเตสุ ทณฺฑํ นิธาย นิทหิตฺวา.

“すべての生きものに対して暴力を捨て”について。“すべての（sabbesu）”とは、残らずすべて、あらゆる面で、余すところなく、完全に、という意味を包含する言葉である。“生きもの（bhūtesu）”とは、動く者（凡夫）と動かない者（聖者・阿羅漢）の両方をいう。“動く者”とは、渇愛を断じておらず、恐怖や驚愕を断じていない者たちを指す。なぜ彼らは動く者と言われるのか。彼らは怯え、驚き、戦慄し、恐れ、苦悩に陥るからである。それゆえに動く者と言われる。“動かない者”とは、渇愛を断じ、恐怖や驚愕を断じた者たちを指す。なぜ彼らは動かない者（静止せる者）と言われるのか。彼らは怯えず、驚かず、戦慄せず、恐れず、苦悩に陥らないからである。それゆえに動かない者と言われる。“暴力（daṇḍaṃ）”とは、身罰、口罰、意罰の三種である。三種の身の悪行が身罰であり、四種の口の悪行が口罰であり、三種の意の悪行が意罰である。“すべての生きものに対して暴力を捨て”とは、すべての生きものに対して、身の悪行などの暴力を、捨て、取り除き、放棄し、下ろし、静めることである。

อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสนฺติ เอกเมกมฺปิ สตฺตํ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา อนฺทุยา วา รชฺชุยา วา อวิเหฐยนฺโต, สพฺเพปิ สตฺเต ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา อนฺทุยา วา รชฺชุยา วา อวิเหฐยนฺโตติ – อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ.

“それらの誰をも害することなく”とは、ただ一人の生きものでさえも、手、石、杖、武器、鎖、あるいは縄によって害することなく、すべての生きものに対しても、手、石、杖、武器、鎖、あるいは縄によって害さないこと、これを“それらの誰をも害することなく”という。

น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายนฺติ. นาติ ปฏิกฺเขโป; ปุตฺตาติ จตฺตาโร ปุตฺตา – อตฺรโช ปุตฺโต, เขตฺตโช ปุตฺโต, ทินฺนโก ปุตฺโต, อนฺเตวาสิโก ปุตฺโต. สหายนฺติ สหายา วุจฺจนฺติ เยหิ สห อาคมนํ ผาสุ, คมนํ ผาสุ, คมนาคมนํ ผาสุ, ฐานํ ผาสุ, นิสชฺชนํ ผาสุ, สยนํ ผาสุ, อาลปนํ ผาสุ, สลฺลปนํ ผาสุ, อุลฺลปนํ ผาสุ, สมุลฺลปนํ ผาสุ[Pg.230]. น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายนฺติ ปุตฺตมฺปิ น อิจฺเฉยฺย น สาทิเยยฺย น ปตฺถเยยฺย น ปิหเยยฺย นาภิชปฺเปยฺย, กุโต มิตฺตํ วา สนฺทิฏฺฐํ วา สมฺภตฺตํ วา สหายํ วา อิจฺเฉยฺย สาทิเยยฺย ปตฺถเยยฺย ปิหเยยฺย อภิชปฺเปยฺยาติ – น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายํ.

“子を望むなかれ、ましてや伴侶を（望むことがあろうか）”という句において、“な（Na）”とは拒絶（否定）を意味する。“子（puttā）”には四種の子がある。すなわち、自らの身から生じた子（実子）、妻から生じた子、与えられた子（養子）、そして弟子のことである。“伴侶（sahāyā）”とは、共に行くこと、来ること、行き来すること、立つこと、座ること、臥すこと、話しかけること、語り合うこと、挨拶すること、詳しく語らうことが安楽であるような者たちのことを言う。“子を望むなかれ、ましてや伴侶を”とは、子をさえも望まず、喜ばず、願わず、愛着せず、渇愛をもって語らないのであるから、ましてや友人や知人、親しい者、仲間をどうして望み、喜び、願い、愛着し、渇愛をもって語ることがあろうか。これが“子を望むなかれ、ましてや伴侶を”という句の意味である。

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เอโกติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก, อทุติยฏฺเฐน เอโก, ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก, เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก, เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก, เอโก อนุตฺตรํ ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก.

“犀の角のように独りで歩め”という句において、“独り（eko）”とは、その独覚（辟支仏）が、出家という名目において独りであり、第二の伴侶がいないという意味で独りであり、渇愛を捨てたという意味で独りであり、全く離欲しているから独りであり、全く離瞋しているから独りであり、全く離痴しているから独りであり、全く煩悩がないから独りであり、一乗の道（至高の道）を行く者であるから独りであり、独りで無上の独覚の悟り（辟支菩提）を悟ったから独りである、ということである。

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก? โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา สนฺนิธิปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก.

どのようにして、その独覚は出家という名目において独りなのであろうか。その独覚は、一切の在家の障り（係累）を断ち、妻子への障りを断ち、親族への障りを断ち、蓄蔵（貯え）への障りを断ち、髪と髭を剃り落とし、黄褐色の衣を纏い、家から家なき状態へと出家し、無所有の状態に至って、独りで歩み、住し、威儀を正し、行い、守り、養い、存続するのである。このようにして、その独覚は出家という名目において独りなのである。

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อทุติยฏฺเฐน เอโก? โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน เอโก อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ. โส เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก อภิกฺกมติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก รโห นิสีทติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อทุติยฏฺเฐน เอโก.

どのようにして、その独覚は第二の者（伴侶）がいないという意味で独りなのであろうか。そのように出家した彼は、独りで、人里離れた林、森の奥、遠く離れた坐臥所を、物音少なく、喧騒がなく、人影もまばらで、人目を避けるに適し、独居（静慮）にふさわしい場所として用いるのである。彼は独りで行き、独りで立ち、独りで座り、独りで横になり、独りで托鉢のために村に入り、独りで進み、独りで退き、独りで静かな場所に座り、独りで経行を修め、独りで歩み、住し、威儀を正し、行い、守り、養い、存続するのである。このようにして、その独覚は第二の者がいないという意味で独りなのである。

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก? โส เอวํ เอโก อทุติโย อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต มหาปธานํ ปทหนฺโต มารํ สเสนกํ นมุจึ กณฺหํ ปมตฺตพนฺธุํ วิธเมตฺวา จ ตณฺหาชาลินึ วิสริตํ วิสตฺติกํ ปชหิ วิโนเทสิ พฺยนฺตีอกาสิ อนภาวํคเมสิ.

どのようにして、その独覚は渇愛を捨てたという意味で独りなのであろうか。彼はそのように独りで、伴侶なく、不放逸に、精進し、自らを捧げて住し、大いなる精進（四正勤）をなし、軍勢を率いる魔（ナムチ、黒き魔、不放逸の親族）を打ち破り、遍く広がり対象に執着する網のような渇愛を捨て去り、追い払い、滅尽させ、再び生じないようにしたのである。

‘‘ตณฺหาทุติโย [Pg.231] ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

“渇愛を伴侶とする人は、長い時間にわたって輪廻し、この状態や別の状態へと、輪廻を超え出ることができない。”

‘‘เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

“渇愛が苦しみの生じる原因であるというこの過失を知って、渇愛なく、執着のない、正念ある比丘は、（家から家なきへと）遍歴すべきである。”

เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตณฺหาย ปหานฏฺเฐน เอโก.

このようにして、その独覚は渇愛を捨てたという意味で独りなのである。

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอกนฺตวีตราโคติ เอโก? ราคสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตราโคติ เอโก, โทสสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโทโสติ เอโก, โมหสฺส ปหีนตฺตา เอกนฺตวีตโมโหติ เอโก, กิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ เอโก. เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอกนฺตวีตราโคติ เอโก.

どのようにして、その独覚は“全く離欲しているから独り”と言われるのか。貪欲を捨てたがゆえに全く離欲しており、それゆえに独りである。瞋恚を捨てたがゆえに全く離瞋しており、それゆえに独りである。愚痴を捨てたがゆえに全く離痴しており、それゆえに独りである。煩悩を捨てたがゆえに全く離煩悩であり、それゆえに独りである。このようにして、その独覚は全く離欲しているから独りなのである。

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก? เอกายนมคฺโค วุจฺจติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค.

どのようにして、その独覚は“一乗の道（至高の道）を行く者として独り”なのであろうか。一乗の道とは、四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、および八聖道のことである。

‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ.

“生の尽きる所（涅槃）を見る者は、利益を慈しみ、一乗の道を知る。この道によって、過去の人々も暴流を渡り、未来の人々も渡るであろうし、現在の人々も渡っているのである。”

เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอกายนมคฺคํ คโตติ เอโก.

このように、その独覚は一乗の道を行く者として独りなのである。

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอโก อนุตฺตรํ ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ เอโก? โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ. ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีมํสา วิปสฺสนา สมฺมาทิฏฺฐิ. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ มคฺคปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ญาณปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ชาติปจฺจยา [Pg.232] ชรามรณ’’นฺติ พุชฺฌิ; ‘‘อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘วิญฺญาณนิโรธา นามรูปนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘นามรูปนิโรธา สฬายตนนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘สฬายตนนิโรธา ผสฺสนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘เวทนานิโรธา ตณฺหานิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ตณฺหานิโรธา อุปาทานนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘ชาตินิโรธา ชรามรณนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ; ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ พุชฺฌิ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ พุชฺฌิ; ‘‘อิเม อาสวา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ พุชฺฌิ…เป… ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ พุชฺฌิ; ‘‘อิเม ธมฺมา อภิญฺเญยฺยา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อิเม ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพา’’ติ พุชฺฌิ, ‘‘อิเม ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ พุชฺฌิ; ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ พุชฺฌิ, ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ…เป… นิสฺสรณญฺจ พุชฺฌิ, จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ พุชฺฌิ, ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ พุชฺฌิ.

どのようにして、その独覚（辟支仏）は独りであり、無上の独覚菩提を自ら覚ったので“独り”と呼ばれるのでしょうか。菩提とは、四つの聖道における智、智慧、慧根、慧力、択法覚支、熟考（調査）、観、正見のことを言います。その独覚は、道の独覚として、また智の独覚として、“一切の諸行は無常である”と悟り、“一切の諸行は苦である”と悟り、“一切の諸法は無我である”と悟りました。“無明を縁として諸行が生じる”と悟り、“諸行を縁として識が生じる”と悟り、“識を縁として名色が生じる”と悟り、“名色を縁として六処が生じる”と悟り、“六処を縁として触が生じる”と悟り、“触を縁として受が生じる”と悟り、“受を縁として愛が生じる”と悟り、“愛を縁として取が生じる”と悟り、“取を縁として有が生じる”と悟り、“有を縁として生が生じる”と悟り、“生を縁として老死が生じる”と悟りました。“無明の滅により諸行が滅する”と悟り、“諸行の滅により識が滅する”と悟り、“識の滅により名色が滅する”と悟り、“名色の滅により六処が滅する”と悟り、“六処の滅により触が滅する”と悟り、“触の滅により受が滅する”と悟り、“受の滅により愛が滅する”と悟り、“愛の滅により取が滅する”と悟り、“取の滅により有が滅する”と悟り、“有の滅により生が滅する”と悟り、“生の滅により老死が滅する”と悟りました。“これは苦である”と悟り、“これは苦の集（原因）である”と悟り、“これは苦の滅（涅槃）である”と悟り、“これは苦の滅に至る道（聖道）である”と悟りました。“これらは漏（煩悩）である”と悟り、“これは漏の集である”と悟り……中略……“これは漏の滅に至る道である”と悟りました。“これらの法は（勝れた智によって）知られるべきものである（遍知）”と悟り、“これらの法は捨てられるべきものである（断）”と悟り、“これらの法は実現されるべきものである（証）”と悟り、“これらの法は修習されるべきものである（修）”と悟りました。六つの触処の生起と消滅、甘美さと過患と離脱を悟りました。五つの取蘊の生起と……中略……離脱を悟りました。四つの大種の生起と消滅、甘美さと過患と離脱を悟りました。“生起する性質を持つあらゆる法は、すべて滅する性質を持つものである”と悟りました。

อถ วา, ยํ พุชฺฌิตพฺพํ อนุพุชฺฌิตพฺพํ ปฏิพุชฺฌิตพฺพํ สมฺพุชฺฌิตพฺพํ อธิคนฺตพฺพํ ผสฺสิตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ, สพฺพํ ตํ เตน ปจฺเจกโพธิญาเณน พุชฺฌิ อนุพุชฺฌิ ปฏิพุชฺฌิ สมฺพุชฺฌิ อธิคจฺฉิ ผสฺเสสิ สจฺฉากาสีติ เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เอโก อนุตฺตรํ ปจฺเจกสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ – เอโก.

あるいは、悟られるべきこと、随悟されるべきこと、覚悟されるべきこと、等覚されるべきこと、到達されるべきこと、体得されるべきこと、現証されるべきことのすべてを、その独覚菩提の智によって、彼は悟り、随悟し、覚悟し、等覚し、到達し、体得し、現証しました。このようにして、その独覚は独りであり、無上の独覚菩提を自ら覚ったので、“独り”と呼ばれるのです。

จเรติ อฏฺฐ จริยาโย – อิริยาปถจริยา, อายตนจริยา, สติจริยา, สมาธิจริยา, ญาณจริยา, มคฺคจริยา, ปตฺติจริยา, โลกตฺถจริยา. อิริยาปถจริยาติ จตูสุ อิริยาปเถสุ. อายตนจริยาติ ฉสุ อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ อายตเนสุ. สติจริยาติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ. สมาธิจริยาติ จตูสุ ฌาเนสุ. ญาณจริยาติ จตูสุ อริยสจฺเจสุ. มคฺคจริยาติ จตูสุ อริยมคฺเคสุ. ปตฺติจริยาติ จตูสุ สามญฺญผเลสุ. โลกตฺถจริยาติ ตถาคเตสุ อรหนฺเตสุ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ ปเทสโต ปจฺเจกสมฺพุทฺเธสุ ปเทสโต สาวเกสุ. อิริยาปถจริยา จ ปณิธิสมฺปนฺนานํ, อายตนจริยา จ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ[Pg.233], สติจริยา จ อปฺปมาทวิหารีนํ, สมาธิจริยา จ อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ, ญาณจริยา จ พุทฺธิสมฺปนฺนานํ, มคฺคจริยา จ สมฺมาปฏิปนฺนานํ, ปตฺติจริยา จ อธิคตผลานํ, โลกตฺถจริยา จ ตถาคตานํ อรหนฺตานํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปเทสโต ปจฺเจกพุทฺธานํ ปเทสโต สาวกานํ. อิมา อฏฺฐ จริยาโย. อปราปิ อฏฺฐ จริยาโย – อธิมุจฺจนฺโต สทฺธาย จรติ, ปคฺคณฺหนฺโต วีริเยน จรติ, อุปฏฺฐเปนฺโต สติยา จรติ, อวิกฺเขปํ กโรนฺโต สมาธินา จรติ, ปชานนฺโต ปญฺญาย จรติ, วิชานนฺโต วิญฺญาณจริยาย จรติ. เอวํ ปฏิปนฺนสฺส กุสลา ธมฺมา อายาเปนฺตีติ – อายตนจริยาย จรติ. เอวํ ปฏิปนฺโน วิเสสมธิคจฺฉตีติ – วิเสสจริยาย จรติ. อิมา อฏฺฐ จริยาโย.

彼は八つの行（実践）を歩みます。すなわち、威儀行、処行、念行、定行、智行、道行、得行、世益行です。威儀行とは、四つの威儀（行住坐臥）において歩むことです。処行とは、六つの内・外の処（十二処）において歩むことです。念行とは、四つの念処において歩むことです。定行とは、四つの禅定において歩むことです。智行とは、四つの聖諦において歩むことです。道行とは、四つの聖道において歩むことです。得行とは、四つの沙門果において歩むことです。世益行とは、如来、阿羅漢、等正覚者、また一部分として独覚、一部分として弟子たちにおいて歩むことです。そして、威儀行は静かな誓願を具足した者たちに、処行は諸根の門をよく守護する者たちに、念行は不放逸に住する者たちに、定行は増上心に専念する者たちに、智行は智慧を具足した者たちに、道行は正しく修行する者たちに、得行は果に到達した者たちに、世益行は如来、阿羅漢、等正覚者に、また一部分として独覚に、一部分として弟子たちに備わっています。これらが八つの行です。別の八つの行もあります。信によって信解しつつ歩み、精進によって奮励しつつ歩み、念によって確立させつつ歩み、三昧によって不散乱をなしつつ歩み、慧によって了知しつつ歩み、識によって識別しつつ歩みます。このように修行する者に、善なる法が顕現するので、処（顕現）行として歩みます。このように修行する者は、殊勝な境地（止観による離繋）に到達するので、殊勝行として歩みます。これらが八つの行です。

อปราปิ อฏฺฐ จริยาโย – ทสฺสนจริยา จ สมฺมาทิฏฺฐิยา, อภิโรปนจริยา จ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส, ปริคฺคหจริยา จ สมฺมาวาจาย, สมุฏฺฐานจริยา จ สมฺมากมฺมนฺตสฺส, โวทานจริยา จ สมฺมาอาชีวสฺส, ปคฺคหจริยา จ สมฺมาวายามสฺส, อุปฏฺฐานจริยา จ สมฺมาสติยา, อวิกฺเขปจริยา จ สมฺมาสมาธิสฺส. อิมา อฏฺฐ จริยาโย.

さらに別の八つの行があります。正見による見行、正思惟による傾注行、正語による摂取行、正業による起行、正命による清浄行、正精進による策励行、正念による確立行、正定による不散乱行です。これらが八つの行です。

ขคฺควิสาณกปฺโปติ ยถา ขคฺคสฺส นาม วิสาณํ เอกํ โหติ อทุติยํ, เอวเมว โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตกฺกปฺโป ตสฺสทิโส ตปฺปฏิภาโค. ยถา อติโลณํ วุจฺจติ โลณกปฺโป, อติติตฺตกํ วุจฺจติ ติตฺตกปฺโป, อติมธุรํ วุจฺจติ มธุรกปฺโป, อติอุณฺหํ วุจฺจติ อคฺคิกปฺโป, อติสีตลํ วุจฺจติ หิมกปฺโป, มหาอุทกกฺขนฺโธ วุจฺจติ สมุทฺทกปฺโป, มหาภิญฺญาพลปฺปตฺโต สาวโก วุจฺจติ สตฺถุกปฺโปติ; เอวเมว โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตตฺถ ตกฺกปฺโป ตสฺสทิโส ตปฺปฏิภาโค เอโก อทุติโย มุตฺตพนฺธโน สมฺมา โลเก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“犀の角に似た者（khaggavisāṇakappo）”とは、あたかも犀（サイ）という動物の角が一本であり、二つ目がないのと同様に、その辟支仏（独覚）もまた、その犀の角の性質を持ち、それに等しく、それに類する者である。あたかも、過度に塩辛いものを“塩の如きもの（loṇakappo）”と言い、過度に苦いものを“苦味の如きもの”と言い、過度に甘いものを“甘味の如きもの”と言い、過度に熱いものを“火の如きもの”と言い、過度に冷たいものを“雪の如きもの”と言い、大水塊を“海の如きもの”と言い、大神通力を得た弟子を“師の如きもの（satthukappo）”と言うように、このように、その辟支仏は、犀の角の如き者であり、それに等しく、それに類する者であって、連れなく唯一人、執着の絆から解き放たれ、正しく世の中を歩み、住し、振る舞い、行い、守り、養い、生きる。それゆえに“唯一人、犀の角のように歩め（eko care khaggavisāṇakappo）”と言う。そのために、その辟支仏は（次のように）説いた。

‘‘สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ, อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ;

น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“すべての生きとし生けるものに対して杖（暴力）を置棄し、その中の誰一人をも害することなく、子を望まず、ましてや仲間を望むことがあろうか。唯一人、犀の角のように歩め”と。

๑๒๒.

122.

สํสคฺคชาตสฺส [Pg.234] ภวนฺติ สฺเนหา, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ;

อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“交わり（交際）の生じている者には愛着が生じる。愛着に随って、この苦しみが生じる。愛着から生じる災い（過失）を見極めて、唯一人、犀の角のように歩め。”

สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหาติ. สํสคฺคาติ ทฺเว สํสคฺคา – ทสฺสนสํสคฺโค จ สวนสํสคฺโค จ. กตโม ทสฺสนสํสคฺโค? อิเธกจฺโจ ปสฺสติ อิตฺถึ วา กุมารึ วา อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ. ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตํ คณฺหาติ – เกสา วา โสภนา มุขํ วา โสภนํ อกฺขี วา โสภนา กณฺณา วา โสภนา นาสา วา โสภนา โอฏฺฐา วา โสภนา ทนฺตา วา โสภนา มุขํ วา โสภนํ คีวา วา โสภนา ถนา วา โสภนา อุรํ วา โสภนํ อุทรํ วา โสภนํ กฏิ วา โสภนา อูรู วา โสภนา ชงฺฆา วา โสภนา หตฺถา วา โสภนา ปาทา วา โสภนา องฺคุลิโย วา โสภนา นขา วา โสภนาติ. ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา อภินนฺทติ อภิวทติ อภิปตฺเถติ อนุปฺปาเทติ อนุพนฺธติ ราคพนฺธนํ – อยํ ทสฺสนสํสคฺโค.

“交わり（saṃsaggajātassa）の生じている者には愛着が生じる”について。“交わり”には、見る交わり（dassanasaṃsaggo）と聞く交わり（savanasaṃsaggo）の二種がある。見る交わりとは何か？ ここにある者は、容姿端麗で、見るに快く、清らかで、最高の美しさを備えた女、あるいは乙女を見る。見て、注視して、細部（相）や特徴（徴）を捉える。すなわち、“髪が美しい、顔が美しい、目が、耳が、鼻が、唇が、歯が、顔が、首が、胸が、胸部が、腹部が、腰が、腿が、脛が、手が、足が、指が、爪が美しい”と。見て、注視して、喜び、語り、熱望し、（その思いを）反復させ、結びつけ、愛欲の絆を繋ぐ。これを見る交わりと言う。

กตโม สวนสํสคฺโค? อิเธกจฺโจ สุณาติ – ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา กุมารี วา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ. สุตฺวา สุณิตฺวา อภินนฺทติ อภิวทติ อภิปตฺเถติ อนุปฺปาเทติ อนุพนฺธติ ราคพนฺธนํ – อยํ สวนสํสคฺโค.

聞く交わり（savanasaṃsaggo）とは何か？ ここにある者は、“どこそこの村、あるいは町に、容姿端麗で、見るに快く、清らかで、最高の美しさを備えた女、あるいは乙女がいる”と聞く。聞いて、また聞き、喜び、語り、熱望し、（その思いを）反復させ、結びつけ、愛欲の絆を繋ぐ。これを聞く交わりと言う。

สฺเนหาติ ทฺเว สฺเนหา – ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ. กตโม ตณฺหาสฺเนโห? ยาวตา ตณฺหาสงฺขาเตน สีมกตํ โอธิกตํ ปริยนฺติกตํ ปริคฺคหิตํ มมายิตํ – ‘‘อิทํ มม, เอตํ มม, เอตฺตกํ มม, เอตฺตาวตา มม’’. รูปา สทฺทา คนฺธา รสา โผฏฺฐพฺพา อตฺถรณา ปาวุรณา ทาสิทาสา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา หตฺถิควาสฺสวฬวา เขตฺตํ วตฺถุ หิรญฺญํ สุวณฺณํ คามนิคมราชธานิโย รฏฺฐญฺจ ชนปโท จ โกโส จ โกฏฺฐาคารญฺจ, เกวลมฺปิ มหาปถวึ ตณฺหาวเสน มมายติ, ยาวตา อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตํ – อยํ ตณฺหาสฺเนโห.

“愛着（snehā）”には、渇愛による愛着（taṇhāsneho）と見解による愛着（diṭṭhisneho）の二種がある。渇愛による愛着とは何か？ 渇愛と称されるものによって、境界を定め、範囲を決め、限りを設け、所有し、我がものとすることである。“これは私のもの、それは私のもの、これほどまでに私のもの、ここまでは私のもの”と。色、声、香、味、触、敷物、衣類、男女の奴隷、羊や山羊、鶏や豚、象や牛や馬、田畑、宅地、銀、金、村、町、王都、国家、地方、宝庫、穀倉、さらには大地全体までも、渇愛の勢いによって我がものとする。百八の渇愛の働きが及ぶ限りを、これ（渇愛による愛着）と言う。

กตโม [Pg.235] ทิฏฺฐิสฺเนโห? วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ทสวตฺถุกา อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐิ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห วิปรีตคฺคาโห วิปลฺลาสคฺคาโห มิจฺฉาคาโห อยาถาวกสฺมึ ยาถาวกนฺติ คาโห, ยาวตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ – อยํ ทิฏฺฐิสฺเนโห.

見解による愛着（diṭṭhisneho）とは何か？ 二十種の有身見（我見）、十種の邪見、十種の辺執見である。このような見解、見解の類、見解の茂み、見解の荒野、見解の戯論、見解の動揺、見解の結縛、執着、固執、偏執、不当な執着、悪路、邪道、邪性、外道の拠り所、転倒した把握、誤った把握、顛倒した把握、邪悪な把握、真実でないものに対して“真実である”と把握すること、これら六十二種の見解を、これ（見解による愛着）と言う。

สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหาติ ทสฺสนสํสคฺคปจฺจยา จ สวนสํสคฺคปจฺจยา จ ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ ภวนฺติ สมฺภวนฺติ ชายนฺติ สญฺชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ อภินิพฺพตฺตนฺติ ปาตุภวนฺตีติ – สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหา.

“交わりの生じている者には愛着が生じる”とは、見る交わりを縁として、また聞く交わりを縁として、渇愛による愛着と見解による愛着が、生じ、共鳴し、生まれ、共に生まれ、発生し、出現し、現れることを言う。

สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหตีติ. สฺเนโหติ ทฺเว สฺเนหา – ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ…เป… อยํ ตณฺหาสฺเนโห…เป… อยํ ทิฏฺฐิสฺเนโห. ทุกฺขมิทํ ปโหตีติ อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ, ปาณมฺปิ หนติ, อทินฺนมฺปิ อาทิยติ, สนฺธิมฺปิ ฉินฺทติ, นิลฺโลปมฺปิ หรติ, เอกาคาริกมฺปิ กโรติ, ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐติ, ปรทารมฺปิ คจฺฉติ, มุสาปิ ภณติ. ตเมนํ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสนฺติ – ‘‘อยํ, เทว, โจโร อาคุจารี. อิมสฺส ยํ อิจฺฉสิ ตํ ทณฺฑํ ปเณหี’’ติ. ตเมนํ ราชา ตํ ปริภาสติ. โส ปริภาสปจฺจยาปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

“愛着に随って、この苦しみが生じる（snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti）”について。“愛着”には、渇愛による愛着と見解による愛着の二種があり（中略）、これらを渇愛による愛着、見解による愛着と言う。“この苦しみが生じる”とは、ここにある者が身によって悪行を行い、口によって悪行を行い、意によって悪行を行い、殺生をし、盗みをし、家宅侵入をし、略奪をし、一軒家を襲い、辻立ち（強盗）をし、他人の妻を犯し、嘘をつく。人々はその者を捕らえて王に見せ、“王よ、この者は罪を犯した盗人です。この者に望む刑罰を科してください”と言う。王はその者を叱責（処罰）する。彼はその叱責（処罰）を縁として、苦しみと憂い（domanassa）を経験する。この恐怖、苦しみ、憂いはどこから生じたのか？ 彼の愛着（sneha）を縁とし、喜び（nandi）を縁とし、貪欲（rāga）を縁とし、喜貪（nandirāga）を縁として生じたのである。

เอตฺตเกนปิ ราชา น ตุสฺสติ. ตเมนํ ราชา พนฺธาเปติ – อนฺทุพนฺธเนน วา รชฺชุพนฺธเนน วา สงฺขลิกพนฺธเนน วา เวตฺตพนฺธเนน วา ลตาพนฺธเนน วา ปกฺเขปพนฺธเนน วา ปริกฺเขปพนฺธเนน วา คามพนฺธเนน วา นิคมพนฺธเนน วา รฏฺฐพนฺธเนน วา ชนปทพนฺธเนน วา, อนฺตมโส สวจนียมฺปิ กโรติ – ‘‘น เต ลพฺภา อิโต ปกฺกมิตุ’’นฺติ. โส พนฺธนปจฺจยาปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

王はそれだけでは満足しません。王はその者を縛り上げさせます。足枷、縄、鉄鎖、竹、蔓、あるいは特定の場所に閉じ込め、村、町、国、地方に留め置きます。少なくとも“お前はここから立ち去ることは許されない”と命令を下します。その者は拘束されることを原因として、苦しみや憂いを経験します。この恐怖、苦しみ、憂いはどこから生じたのでしょうか。それは、彼の執着（愛）、喜び、貪欲、そして喜貪を縁として生じたのです。

เอตฺตเกนปิ [Pg.236] ราชา น ตุสฺสติ. ตเมนํ ราชา ตสฺเสว ธนํ อาหราเปติ – สตํ วา สหสฺสํ วา สตสหสฺสํ วา. โส ธนชานิปจฺจยาปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

王はそれだけでは満足しません。王はその者自身の財産を、百、千、あるいは十万の単位で没収させます。その者は財産の喪失を原因として、苦しみや憂いを経験します。この恐怖、苦しみ、憂いはどこから生じたのでしょうか。それは、彼の執着、喜び、貪欲、そして喜貪を縁として生じたのです。

เอตฺตเกนปิ ราชา น ตุสฺสติ. ตเมนํ ราชา วิวิธา กมฺมการณา การาเปติ – กสาหิปิ ตาเฬติ, เวตฺเตหิปิ ตาเฬติ, อฑฺฒทณฺเฑหิปิ ตาเฬติ, หตฺถมฺปิ ฉินฺทติ, ปาทมฺปิ ฉินฺทติ, หตฺถปาทมฺปิ ฉินฺทติ, กณฺณมฺปิ ฉินฺทติ, นาสมฺปิ ฉินฺทติ, กณฺณนาสมฺปิ ฉินฺทติ, พิลงฺคถาลิกมฺปิ กโรติ, สงฺขมุณฺฑิกมฺปิ กโรติ, ราหุมุขมฺปิ กโรติ, โชติมาลิกมฺปิ กโรติ, หตฺถปชฺโชติกมฺปิ กโรติ, เอรกวตฺติกมฺปิ กโรติ, จีรกวาสิกมฺปิ กโรติ, เอเณยฺยกมฺปิ กโรติ, พฬิสมํสิกมฺปิ กโรติ, กหาปณิกมฺปิ กโรติ, ขาราปตจฺฉิกมฺปิ กโรติ, ปลิฆปริวตฺติกมฺปิ กโรติ, ปลาลปีฐกมฺปิ กโรติ, ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจติ, สุนเขหิปิ ขาทาเปติ, ชีวนฺตมฺปิ สูเล อุตฺตาเสติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทติ. โส กมฺมการณปจฺจยาปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ. ราชา อิเมสํ จตุนฺนํ ทณฺฑานํ อิสฺสโร.

王はそれだけでは満足しません。王はその者にさまざまな拷問を行わせます。鞭で打ち、杖で打ち、短い杖で打ち、あるいは手を切り、足を切り、手足を切り、耳を切り、鼻を切り、耳と鼻を切り落とします。あるいは“粥の釜”、“法螺貝削り”、“ラーフの口”、“火の冠”、“手の灯火”、“皮剥ぎ（エラカ）”、“皮剥ぎ（チーラカ）”、“鹿の拷問”、“肉削ぎ”、“貨幣刻み”、“塩汁責め”、“閂（かんぬき）回し”、“藁の座”を行い、熱い油を注ぎ、飢えた犬に食わせ、生きながら串刺しにし、剣で首を切り落とします。その者はこれらの拷問を原因として、苦しみや憂いを経験します。この恐怖、苦しみ、憂いはどこから生じたのでしょうか。それは、彼の執着、喜び、貪欲、そして喜貪を縁として生じたのです。王はこれら四つの罰を行使する権限を持っています。

โส สเกน กมฺเมน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. ตเมนํ นิรยปาลา ปญฺจวิธพนฺธนํ นาม กมฺมการณํ กโรนฺติ – ตตฺตํ อโยขิลํ หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ทุติเย หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ทุติเย ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ มชฺเฌ อุรสฺมึ คเมนฺติ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขรา กฏุกา เวทนา เวเทติ; น จ ตาว กาลํ กโรติ ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

その者は自らの業（カルマ）によって、身体が崩壊した死後、不幸な境遇、悪趣、堕処、地獄へと生まれます。地獄の獄卒たちは、五種縛という拷問を行います。熱せられた鉄の杭を一方の手、もう一方の手、一方の足、もう一方の足、そして胸の真ん中に打ち込みます。その者はそこで、激しく、鋭く、荒々しく、耐え難い苦痛を経験します。しかし、その悪業が尽きない限り、死ぬことはありません。この恐怖、苦しみ、憂いはどこから生じたのでしょうか。それは、彼の執着、喜び、貪欲、そして喜貪を縁として生じたのです。

ตเมนํ [Pg.237] นิรยปาลา สํเวเสตฺวา กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ…เป… ตเมนํ นิรยปาลา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ คเหตฺวา วาสีหิ ตจฺฉนฺติ. ตเมนํ นิรยปาลา รเถ โยเชตฺวา อาทิตฺตาย ปถวิยา สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย สาเรนฺติปิ ปจฺจาสาเรนฺติปิ. ตเมนํ นิรยปาลา มหนฺตํ องฺคารปพฺพตํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อาโรเปนฺติปิ โอโรเปนฺติปิ. ตเมนํ นิรยปาลา อุทฺธํปาทํ อโธสิรํ คเหตฺวา ตตฺตาย โลหกุมฺภิยา ปกฺขิปนฺติ อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย. โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจติ. โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจมาโน สกิมฺปิ อุทฺธํ คจฺฉติ, สกิมฺปิ อโธ คจฺฉติ, สกิมฺปิ ติริยํ คจฺฉติ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขรา กฏุกา เวทนา เวเทติ; น จ ตาว กาลงฺกโรติ ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหติ. เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

地獄の獄卒たちは、その者を横たわらせて斧で切り刻みます。……また、地獄の獄卒たちは、その者の足を上に頭を逆さにして掴み、手斧で削ります。地獄の獄卒たちは、その者を車に繋ぎ、燃え盛り、炎が噴き出し、火の塊となった鉄の地面の上を、前へ後ろへと走らせます。地獄の獄卒たちは、その者を、燃え盛り、炎が噴き出し、火の塊となった巨大な炭の山へ登らせ、また降りさせます。地獄の獄卒たちは、その者の足を上に頭を逆さにして掴み、燃え盛り、炎が噴き出し、火の塊となった熱い銅釜の中へ投げ込みます。その者はそこで、泡を吹きながら煮られます。その者はそこで、泡を吹きながら煮られつつ、ある時は上へ、ある時は下へ、ある時は横へと漂います。その者はそこで、激しく、鋭く、荒々しく、耐え難い苦痛を経験します。しかし、その悪業が尽きない限り、死ぬことはありません。この恐怖、苦しみ、憂いはどこから生じたのでしょうか。それは、彼の執着、喜び、貪欲、そして喜貪を縁として生じたのです。

ตเมนํ นิรยปาลา มหานิรเย ปกฺขิปนฺติ. โส โข ปน มหานิรโย –

地獄の獄卒たちは、その者を大地獄へと投げ込みます。その大地獄とは——

จตุกฺกณฺโณ จตุทฺวาโร, วิภตฺโต ภาคโส มิโต;

อโยปาการปริยนฺโต, อยสา ปฏิกุชฺชิโต.

四つの角と四つの門があり、各部分が均等に区分されています。鉄の垣根に囲まれ、上は鉄の蓋で覆われています。

ตสฺส อโยมยา ภูมิ, ชลิตา เตชสา ยุตา;

สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐติ สพฺพทา.

その底は鉄でできており、燃え盛り、激しい火光を放っています。常に周囲百由旬にわたって火炎が満ち溢れています。

กทริยาตปนา โฆรา, อจฺจิมนฺโต ทุราสทา;

โลมหํสนรูปา จ, เภสฺมา ปฏิภยา ทุขา.

凄まじい熱気に満ちて恐ろしく、猛火があって近づき難い。身の毛もよだつような姿で、凄惨で、恐怖を呼び起こし、苦悩に満ちています。

ปุรตฺถิมาย จ ภิตฺติยา, อจฺจิกฺขนฺโธ สมุฏฺฐิโต;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ปจฺฉิมาย ปฏิหญฺญติ.

東の壁から火炎の集まりが立ち昇り、悪業ある者たちを焼きながら、西の壁へと打ち当たります。

ปจฺฉิมาย จ ภิตฺติยา, อจฺจิกฺขนฺโธ สมุฏฺฐิโต;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ปุริมาย ปฏิหญฺญติ.

西の壁から火炎の集まりが立ち昇り、悪業ある者たちを焼きながら、東の壁へと打ち当たります。

ทกฺขิณาย จ ภิตฺติยา, อจฺจิกฺขนฺโธ สมุฏฺฐิโต;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, อุตฺตราย ปฏิหญฺญติ.

南の壁から火炎の集まりが立ち昇り、悪業ある者たちを焼きながら、北の壁へと打ち当たります。

อุตฺตราย [Pg.238] จ ภิตฺติยา, อจฺจิกฺขนฺโธ สมุฏฺฐิโต;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ทกฺขิณาย ปฏิหญฺญติ.

北の壁から火炎の集まりが立ち昇り、悪業ある者たちを焼きながら、南の壁へと打ち当たります。

เหฏฺฐโต จ สมุฏฺฐาย, อจฺจิกฺขนฺโธ ภยานโก;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ฉทนสฺมึ ปฏิหญฺญติ.

下から恐ろしい火炎の集まりが立ち昇り、悪業ある者たちを焼きながら、天井へと打ち当たります。

ฉทนมฺหา สมุฏฺฐาย, อจฺจิกฺขนฺโธ ภยานโก;

ฑหนฺโต ปาปกมฺมนฺเต, ภูมิยํ ปฏิหญฺญติ.

天井から恐ろしい火炎の集まりが降り注ぎ、悪業ある者たちを焼きながら、鉄の地面へと打ち当たります。

อโยกปาลมาทิตฺตํ, สนฺตตฺตํ ชลิตํ ยถา;

เอวํ อวีจินิรโย, เหฏฺฐา อุปริ ปสฺสโต.

真っ赤に熱せられ、燃え上がり、火炎を放つ鉄の板のように、阿鼻地獄は下からも上からも、そして横からも燃え盛っている。

ตตฺถ สตฺตา มหาลุทฺทา, มหากิพฺพิสการิโน;

อจฺจนฺตปาปกมฺมนฺตา, ปจฺจนฺติ น จ มิยฺยเร.

そこでは、非常に残酷で大きな罪を犯し、極悪な業を持つ衆生たちが焼かれている。彼らは（業の力によって）死ぬこともない。

ชาตเวทสโม กาโย, เตสํ นิรยวาสินํ;

ปสฺส กมฺมานํ ทฬฺหตฺตํ, น ภสฺมา โหติ นปิ มสิ.

その地獄の住人たちの体は（業の力によって）火そのもののようになっている。業の強固さを見よ。（火で焼かれても）灰になることもなく、煤になることもない。

ปุรตฺถิเมนปิ ธาวนฺติ, ตโต ธาวนฺติ ปจฺฉิมํ;

อุตฺตเรนปิ ธาวนฺติ, ตโต ธาวนฺติ ทกฺขิณํ.

彼らは（逃げようとして）東の門へ走り、そこから（閉ざされているのを見て）西の門へ走る。北の門へ走り、そこから南の門へと走る。

ยํ ยํ ทิสํ ปธาวนฺติ, ตํ ตํ ทฺวารํ ปิธียติ;

อภินิกฺขมิตาสา เต, สตฺตา โมกฺขคเวสิโน.

彼らがどの方向へ走り寄っても、その門は閉ざされる。脱出を望み、解放を求める衆生たちであるが、逃げ場はない。

น เต ตโต นิกฺขมิตุํ, ลภนฺติ กมฺมปจฺจยา;

เตสญฺจ ปาปกมฺมนฺตํ, อวิปกฺกํ กตํ พหุนฺติ.

業の縁により、彼らは地獄から出ることができない。彼らには、まだ報いを受けていない多くの悪業が残っているからである。

เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ กุโต ชาตํ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ชาตํ.

この恐怖、苦しみ、憂いはどこから生じるのか。それは、愛着（スネーハ）を縁とし、歓喜を縁とし、貪欲を縁とし、喜貪を縁として生じるのである。

ยานิ จ เนรยิกานิ ทุกฺขานิ ยานิ จ ติรจฺฉานโยนิกานิ ทุกฺขานิ ยานิ จ เปตฺติวิสยิกานิ ทุกฺขานิ ยานิ จ มานุสิกานิ ทุกฺขานิ, ตานิ กุโต ชาตานิ กุโต สญฺชาตานิ กุโต นิพฺพตฺตานิ กุโต อภินิพฺพตฺตานิ กุโต ปาตุภูตานิ? ตสฺส สฺเนหปจฺจยา จ นนฺทิปจฺจยา จ ราคปจฺจยา จ นนฺทิราคปจฺจยา จ ภวนฺติ สมฺภวนฺติ ชายนฺติ สญฺชายนฺติ นิพฺพตฺตนฺติ อภินิพฺพตฺตนฺติ ปาตุภวนฺตีติ – สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ.

地獄の苦しみ、畜生の苦しみ、餓鬼世界の苦しみ、人間の苦しみ、これらはどこから生じ、現れるのか。それは愛着、歓喜、貪欲、喜貪を縁として生起し、現出するのである。“愛着がこの苦しみを生じさせる（snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti）”とはこのことである。

อาทีนวํ [Pg.239] สฺเนหชํ เปกฺขมาโนติ. สฺเนโหติ ทฺเว สฺเนหา – ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ…เป… อยํ ตณฺหาสฺเนโห…เป… อยํ ทิฏฺฐิสฺเนโห. อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโนติ ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“愛着から生じる過失を見極める（Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno）”において、愛着（スネーハ）には二種類ある。渇愛による愛着と、邪見による愛着である。（中略）これら二つの愛着から生じる過失を見極め、観察し、省察する者は、犀の角のようにただ独り歩むべきである。それゆえ、かの辟支仏はこう語った。

‘‘สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหา, สฺเนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ;

อาทีนวํ สฺเนหชํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“交わりを持つ者には愛着が生じ、愛着に付随してこの苦しみが生じる。愛着から生じる過失を見極め、犀の角のようにただ独り歩め”。

๑๒๓.

123.

มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต ;

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

友人や親友を憐れむあまり、心がそれらに縛られると、自らの修行の目的を失う。交わりにおけるこの危惧（利益の喪失）を見極め、犀の角のようにただ独り歩め。

มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโตติ. มิตฺตาติ ทฺเว มิตฺตา – อคาริกมิตฺโต จ อนาคาริกมิตฺโต จ. กตโม อคาริกมิตฺโต? อิเธกจฺโจ ทุทฺททํ ททาติ, ทุจฺจชํ จชติ, ทุกฺกรํ กโรติ, ทุกฺขมํ ขมติ, คุยฺหมสฺส อาจิกฺขติ, คุยฺหมสฺส ปริคูหติ, อาปทาสุ น วิชหติ, ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตํ โหติ, ขีเณ นาติมญฺญติ – อยํ อคาริกมิตฺโต.

“友人や親友を憐れむあまり、心が縛られて利を失う”について。友人には二種類ある。在家者の友人と出家者の友人である。在家者の友人とは、与えがたいものを与え、捨てがたいものを捨て、なしがたいことをなし、耐えがたいことに耐え、秘密を明かし、秘密を守り、災難の時も見捨てず、友のために命を捧げ、貧しくなっても軽蔑しない者のことである。

กตโม อนาคาริกมิตฺโต? อิธ ภิกฺขุ ปิโย จ โหติ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จ วตฺตา จ วจนกฺขโม จ คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จ อฏฺฐาเน นิโยเชติ อธิสีเล สมาทเปติ, จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ ภาวนานุโยเค สมาทเปติ, จตุนฺนํ สมฺมปฺปธานานํ…เป… จตุนฺนํ อิทฺธิปาทานํ… ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ… ปญฺจนฺนํ พลานํ… สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ… อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส ภาวนานุโยเค สมาทเปติ – อยํ อนาคาริกมิตฺโต.

出家者の友人とは、愛されるべき、尊敬されるべき、称賛されるべき者であり、善き教えを説き、忍耐強く、深い話をなし、不適切なことに誘わず、戒、四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、八聖道の修行へと導く者のことである。

สุหชฺชา [Pg.240] วุจฺจนฺติ เยหิ สห อาคมนํ ผาสุ คมนํ ผาสุ ฐานํ ผาสุ นิสชฺชนํ ผาสุ สยนํ ผาสุ อาลปนํ ผาสุ สลฺลปนํ ผาสุ อุลฺลปนํ ผาสุ สมุลฺลปนํ ผาสุ. มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน หาเปติ อตฺถนฺติ มิตฺเต จ สุหชฺเช จ สนฺทิฏฺเฐ จ สมฺภตฺเต จ สหาเย จ อนุกมฺปมาโน อนุเปกฺขมาโน อนุคณฺหมาโน อตฺตตฺถมฺปิ ปรตฺถมฺปิ อุภยตฺถมฺปิ หาเปติ, ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ อตฺถํ หาเปติ, สมฺปรายิกมฺปิ อตฺถํ หาเปติ, ปรมตฺถมฺปิ หาเปติ ปหาเปติ ปริหาเปติ ปริธํเสติ ปริวชฺเชติ อนฺตรธาเปตีติ – มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน หาเปติ อตฺถํ.

“親友”とは、共に行き来し、立ち止まり、座り、伏し、語り合うことが心地よい者たちをいう。友人や親友を憐れみ、執着し、助けようとして、自利、他利、あるいは両方の利益を損なうこと。それは現世の利益、来世の利益、そして究極の利益（悟り）をも失わせ、消滅させてしまうことである。

ปฏิพทฺธจิตฺโตติ ทฺวีหิ การเณหิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ – อตฺตานํ วา นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, อตฺตานํ วา อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. กถํ อตฺตานํ นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ? ตุมฺเห เม พหูปการา, อหํ ตุมฺเห นิสฺสาย ลภามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ. ยมฺปิ เม อญฺเญ ทาตุํ วา กาตุํ วา มญฺญนฺติ ตุมฺเห นิสฺสาย ตุมฺเห สมฺปสฺสนฺตา. ยมฺปิ เม โปราณํ มาตาเปตฺติกํ นามโคตฺตํ, ตมฺปิ เม อนฺตรหิตํ. ตุมฺเหหิ อหํ ญายามิ – อสุกสฺส กุลุปโก, อสุกาย กุลุปโกติ. เอวํ อตฺตานํ นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ.

“心が縛られている（paṭibaddhacitto）”とは、二つの理由による。自分を卑下して相手を高く置くか、自分を高く置いて相手を卑下することである。前者は、“あなたは私に多くの恩がある。あなたのおかげで衣食住や薬を得ている。人々が私に施しをするのも、あなたを頼りにしているからだ。私の家名も廃れたが、あなたのおかげで、どこの家の出入りだと言われている”と考え、自分を低く、相手を高く置いて執着することである。

กถํ อตฺตานํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ? อหํ ตุมฺหากํ พหูปกาโร, ตุมฺเห มํ อาคมฺม พุทฺธํ สรณํ คตา, ธมฺมํ สรณํ คตา, สงฺฆํ สรณํ คตา, ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตา, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรตา, มุสาวาทา ปฏิวิรตา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรตา; อหํ ตุมฺหากํ อุทฺเทสํ เทมิ, ปริปุจฺฉํ เทมิ, อุโปสถํ อาจิกฺขามิ, นวกมฺมํ อธิฏฺฐามิ. อถ ปน ตุมฺเห มํ อุชฺฌิตฺวา อญฺเญ สกฺกโรถ ครุํ กโรถ มาเนถ ปูเชถาติ. เอวํ อตฺตานํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหตีติ – มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต.

どのように自己を高め、他者を低めて、心に繋縛（執着）を持つ者となるのでしょうか。“私はあなたがたに多大な恩恵を与えた。あなたがたは私に依って仏に帰依し、法に帰依し、僧に帰依した。殺生を離れ、盗みを離れ、邪淫を離れ、嘘を離れ、不放逸の根源たる酒類を離れた。私はあなたがたに聖典の学習（uddesa）を授け、その義解（paripucchā）を授け、布薩（uposatha）を教え示し、新築の監督（navakamma）を引き受けた。それなのに、あなたがたは私を捨てて、他の者たちを敬い、重んじ、尊び、供養している”。このように、自己を高め、他者を低めて、心に繋縛を持つ者となるのです。‘友人や親友を憐れみ、心に繋縛を持つ者は、目的を失う’という句の通りです。

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโนติ. ภยนฺติ ชาติภยํ ชราภยํ พฺยาธิภยํ มรณภยํ ราชภยํ โจรภยํ อคฺคิภยํ อุทกภยํ อตฺตานุวาทภยํ [Pg.241] ปรานุวาทภยํ ทณฺฑภยํ ทุคฺคติภยํ อูมิภยํ กุมฺภิลภยํ อาวฏฺฏภยํ สุสุมารภยํ อาชีวิกภยํ อสิโลกภยํ ปริสสารชฺชภยํ มทนภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุพฺเพโค อุตฺราโส. สนฺถเวติ ทฺเว สนฺถวา – ตณฺหาสนฺถโว จ ทิฏฺฐิสนฺถโว จ…เป… อยํ ตณฺหาสนฺถโว…เป… อยํ ทิฏฺฐิสนฺถโว. เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโนติ เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“交わり（親交）におけるこの恐怖を見て”という句について。“恐怖（bhaya）”とは、生の恐怖、老の恐怖、病の恐怖、死の恐怖、王による恐怖、盗賊による恐怖、火の恐怖、水の恐怖、自己の非難による恐怖、他者の非難による恐怖、刑罰の恐怖、悪趣の恐怖、波の恐怖、鰐（クンビーラ）の恐怖、渦巻の恐怖、鮫（ススマーラ）の恐怖、活計の恐怖、悪名の恐怖、大衆への怯えの恐怖、混迷（マダナ）の恐怖、恐ろしき相、戦慄、身の毛のよだつこと、心の動揺、恐怖である。“交わり（santhava）”には、渇愛による交わりと見解による交わりの二種があります。……（中略）……これが渇愛による交わりであり、……これが法（見解）による交わりです。“交わりにおけるこの恐怖を見て”とは、この恐怖を交わりにおいて見（pekkhamāno）、見極め（dakkhamāno）、観察し（olokayamāno）、凝視し（nijjhāyamāno）、考察すること（upaparikkhamāno）を意味します。“交わりにおけるこの恐怖を見て、犀の角のようにただ独り歩め”と言われます。それゆえ、かの辟支仏（パッチェーカサンブッダ）は次のように唱えたのです。

‘‘มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน, หาเปติ อตฺถํ ปฏิพทฺธจิตฺโต;

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“友人や親友を憐れみ、心に繋縛を持つ者は、目的を失う。交わりにおけるこの恐怖を見て、犀の角のようにただ独り歩め”。

๑๒๔.

124.

วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา;

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“広がり茂った竹（の藪）が互いに絡まり合っているように、子や妻に対する執着がある。竹の若芽が（他に）絡まないように、犀の角のようにただ独り歩め”。

วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโตติ วํโส วุจฺจติ เวฬุคุมฺโพ. ยถา เวฬุคุมฺพสฺมึ โปราณกา วํสา สตฺตา วิสตฺตา อาสตฺตา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธา, เอวเมว วิสตฺติกา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค อนุนโย อนุโรโธ นนฺที นนฺทิราโค จิตฺตสฺส สาราโค อิจฺฉา มุจฺฉา อชฺโฌสานํ เคโธ ปลิเคโธ สงฺโค ปงฺโก เอชา มายา ชนิกา สญฺชนนี สิพฺพินี ชาลินี สริตา วิสตฺติกา สุตฺตํ วิสฏา อายูหนี ทุติยา ปณิธิ ภวเนตฺติ วนํ วนโถ สนฺถโว สิเนโห อเปกฺขา ปฏิพนฺธุ อาสา อาสีสนา อาสีสิตตฺตํ รูปาสา สทฺทาสา คนฺธาสา รสาสา โผฏฺฐพฺพาสา ลาภาสา ธนาสา ปุตฺตาสา ชีวิตาสา ชปฺปา ปชปฺปา อภิชปฺปา ชปฺปนา ชปฺปิตตฺตํ โลลุปฺปํ โลลุปฺปายนา โลลุปฺปายิตตฺตํ ปุจฺฉญฺชิกตา สาธุกมฺยตา อธมฺมราโค วิสมโลโภ นิกนฺติ นิกามนา ปตฺถนา ปิหนา สมฺปตฺถนา กามตณฺหา ภวตณฺหา [Pg.242] วิภวตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหา นิโรธตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา โอโฆ โยโค คนฺโถ อุปาทานํ อาวรณํ นีวรณํ ฉทนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อนุสโย ปริยุฏฺฐานํ ลตา เววิจฺฉํ ทุกฺขมูลํ ทุกฺขนิทานํ ทุกฺขปฺปภโว มารปาโส มารพฬิสํ มารวิสโย มารนิวาโส มารพนฺธนํ ตณฺหานที ตณฺหาชาลํ ตณฺหาคทฺทุลํ ตณฺหาสมุทฺโท อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ.

“広がり茂った竹（の藪）が互いに絡まり合っているように”という句について。“竹（vaṃsa）”とは竹藪（veḷugumbo）のことです。竹藪において古い竹たちが絡まり（sattā）、特に絡まり（visattā）、密着し（āsattā）、付着し（laggā）、固執し（laggitā）、妨げられている（palibuddhā）ように、それと同じく、“絡みつくもの（visattikā）”とは渇愛（taṇhā）のことです。渇愛はまた、貪欲（rāga）、強欲（sārāgo）、随眠（anunayo）、随順（anurodho）、喜悦（nandī）、喜貪（nandirāgo）、心の強欲、欲求（icchā）、迷妄（mucchā）、耽溺（ajjhosānaṃ）、貪欲（gedho）、遍貪（paligedho）、執着（saṅgo）、泥濘（paṅko）、動揺（ejā）、欺瞞（māyā）、生産するもの（janikā）、生起させるもの（sañjananī）、縫い合わせるもの（sibbinī）、網（jālinī）、流れるもの（saritā）、絡みつくもの（visattikā）、糸（suttaṃ）、拡散するもの（visaṭā）、積集するもの（āyūhanī）、伴侶（dutiyā）、祈願（paṇidhi）、次生への導き（bhavanetti）、林（vanaṃ）、藪（vanatho）、交わり（santhavo）、愛着（sineho）、配慮（apekkhā）、繋縛（paṭibandhu）、希望（āsā）、熱望（āsīsanā）、欲求の状態、色への欲求、声への欲求、香への欲求、味への欲求、触への欲求、利得への欲求、富への欲求、子への欲求、生への欲求、渇望（jappā）、強い渇望（pajappā）、極端な渇望（abhijappā）、渇望すること、渇望の状態、貪欲（loluppaṃ）、貪欲な振る舞い、貪欲の状態、邪な志向（pucchañjikatā）、善を好むこと、非法の貪欲、不平等な貪欲、愛好（nikanti）、享受（nikāmanā）、願い（patthanā）、熱望（pihanā）、祈願（sampatthanā）、欲愛、有愛、無有愛、色愛、無色愛、滅愛、色愛、声愛、香愛、味愛、触愛、法愛、暴流（ogho）、軛（yogo）、結（gantho）、取（upādānaṃ）、障（āvaraṇaṃ）、蓋（nīvaraṇaṃ）、覆（chadanaṃ）、縛（bandhanaṃ）、随煩悩（upakkileso）、随眠（anusayo）、纏（pariyuṭṭhānaṃ）、蔓（latā）、多様な欲求、苦の根、苦の原因、苦の生起、魔の罠、魔の釣り針、魔の領域、魔の住処、魔の束縛、渇愛の河、渇愛の網、渇愛の鎖、渇愛の海、貪欲（abhijjhā）、貪（lobho）、不善根（akusalamūlaṃ）と言われます。

วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา? วิสาลาติ วิสตฺติกา วิสตาติ วิสตฺติกา, วิสฏาติ วิสตฺติกา, วิสมาติ วิสตฺติกา, วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา, วิสํหรตีติ วิสตฺติกา, วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา, วิสมูลาติ วิสตฺติกา, วิสผลาติ วิสตฺติกา, วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา. วิสาลา วา ปน ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ กุเล คเณ อาวาเส ลาเภ ยเส ปสํสาย สุเข จีวเร ปิณฺฑปาเต เสนาสเน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเร กามธาตุยา รูปธาตุยา อรูปธาตุยา กามภเว รูปภเว อรูปภเว สญฺญาภเว อสญฺญาภเว เนวสญฺญานาสญฺญาภเว เอกโวการภเว จตุโวการภเว ปญฺจโวการภเว อตีเต อนาคเต ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิสตา วิตฺถตาติ – วิสตฺติกาติ – วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต.

“絡みつくもの（visattikā）”とは、どのような意味で“絡みつくもの”なのでしょうか。広大である（visālā）からvisattikāであり、広がっている（visatā）からvisattikāであり、拡散している（visaṭā）からvisattikāであり、不平等である（visamā）からvisattikāであり、活動する（visakkatī）からvisattikāであり、苦をもたらす（visaṃharatī）からvisattikāであり、虚偽である（visaṃvādikā）からvisattikāであり、毒を根とする（visamūlā）からvisattikāであり、毒の結果をもたらす（visaphalā）からvisattikāであり、毒を享受する（visaparibhogā）からvisattikāです。あるいはまた、広大な渇愛が、色、声、香、味、触、家系、集団、住居、利得、名声、称賛、楽、衣服、托鉢食、座臥、病者への薬の備え、欲界、色界、無色界、欲有、色有、無色有、想有、無想有、非想非非想有、一蘊有、四蘊有、五蘊有、過去、未来、現在、見・聞・覚・知された諸法に広がって（visatā）、拡散している（vitthatā）から、“絡みつくもの”と言われるのです。“広がり茂った竹（の藪）が互いに絡まり合っているように”という句はこのこと（渇愛の性質）を指しています。

ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขาติ. ปุตฺตาติ จตฺตาโร ปุตฺตา – อตฺรโช ปุตฺโต, เขตฺตโช ปุตฺโต, ทินฺนโก ปุตฺโต, อนฺเตวาสิโก ปุตฺโต. ทารา วุจฺจนฺติ ภริยาโย. อเปกฺขา วุจฺจนฺติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลนฺติ – ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา.

“子や妻に対する執着”という句について。“子（puttā）”とは四種の子、すなわち実子、その場で生じた子、与えられた子、内弟子のことです。“妻（dārā）”とは妻たちのことを指します。“執着（apekkhā）”とは渇愛のことです。貪欲、強欲……（中略）……貪欲、貪、不善根、これらが“子や妻に対する執着”の内容です。

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโนติ วํโส วุจฺจติ เวฬุคุมฺโพ. ยถา เวฬุคุมฺพสฺมึ ตรุณกา กฬีรกา อสตฺตา อลคฺคา อคธิตา อปลิพุทฺธา นิกฺขนฺตา นิสฺสฏา วิปฺปมุตฺตา เอวเมว. สชฺชาติ ทฺเว สชฺชนา – ตณฺหาสชฺชนา จ ทิฏฺฐิสชฺชนา จ…เป… อยํ ตณฺหาสชฺชนา…เป… อยํ ทิฏฺฐิสชฺชนา. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส [Pg.243] ตณฺหาสชฺชนา ปหีนา, ทิฏฺฐิสชฺชนา ปฏินิสฺสฏฺฐา. ตณฺหาสชฺชนาย ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิสชฺชนาย ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ รูเป น สชฺชติ สทฺเท น สชฺชติ คนฺเธ น สชฺชติ รเส น สชฺชติ โผฏฺฐพฺเพ น สชฺชติ กุเล…เป… คเณ… อาวาเส… ลาเภ… ยเส… ปสํสาย… สุเข… จีวเร… ปิณฺฑปาเต… เสนาสเน… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเร… กามธาตุยา… รูปธาตุยา… อรูปธาตุยา… กามภเว… รูปภเว… อรูปภเว… สญฺญาภเว… อสญฺญาภเว… เนวสญฺญานาสญฺญาภเว… เอกโวการภเว… จตุโวการภเว… ปญฺจโวการภเว… อตีเต… อนาคเต… ปจฺจุปฺปนฺเน… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ น สชฺชติ น คณฺหาติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ น มุจฺฉติ; นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“竹の芽のように執着せず”という言葉において、“竹（vaṃsa）”とは竹の藪のことを言います。竹の藪の中で、若い竹の芽が何にも絡まり合わず、執着せず、執着して固執せず、束縛されずに、そこから脱出し、離れ、自由であるのと同様に、（独覚者もまたそのようである）。“執着（sajja）”には、渇愛による執着（渇愛執）と、見（誤った見解）による執着（見執）という二つの執着があります。……これが渇愛執です。……これが見執です。その独覚者には渇愛執が断たれ、見執が捨て去られています。渇愛執を断じ、見執を捨て去ったがゆえに、その独覚者は、色（形あるもの）に執着せず、声に執着せず、香に執着せず、味に執着せず、触れるものに執着せず、家柄に……、集団に……、住居に……、利得に……、名声に……、賞賛に……、安楽に……、衣に……、食に……、住処に……、病の薬や資具に……、欲界に……、色界に……、無色界に……、欲有に……、色有に……、無色有に……、想有に……、無想有に……、非想非非想有に……、一蘊有に……、四蘊有に……、五蘊有に……、過去に……、未来に……、現在に……、見・聞・覚・知された諸々の法に執着せず、捉えず、縛られず、幾重にも纏われず、惑わされることがありません。脱出し、離れ、解き放たれ、束縛を離れ、境界を取り払った心で住むのです。それゆえに、“竹の芽のように執着せず、犀の角のようにただ独り歩め”と言われます。それゆえに、その独覚者は（次のように）言いました。

‘‘วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต, ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา;

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“広がる竹が（他と）絡み合うように、子や妻に対する執着がある。竹の芽が（他の竹に）絡まないように、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๒๕.

125.

มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย;

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“森の中で縛られていない鹿が、望むままに餌を求めて行くように、賢者は自由（自立）を求めて、犀の角のようにただ独り歩め。”

มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจรายาติ. มิโคติ ทฺเว มิคา – เอณิมิโค จ ปสทมิโค จ. ยถา อารญฺญิโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ.

“森の中で縛られていない鹿が、望むままに餌を求めて行くように”という句について。“鹿（miga）”には、エニ鹿（黒鹿）とパサダ鹿（斑鹿）の二種類があります。森に住む鹿が、大きな森の中を歩き回り、恐れなく行き、恐れなく立ち、恐れなく座り、恐れなく横たわるように。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อารญฺญิโก มิโค อรญฺเญ ปวเน จรมาโน วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ลุทฺทสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว [Pg.244] กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

世尊はこのように仰せられました。“比丘たちよ、例えば森に住む鹿が、大きな森の中を歩き回り、恐れなく行き、恐れなく立ち、恐れなく座り、恐れなく横たわるようなものである。それはなぜか。比丘たちよ、猟師の視界に入っていないからである。比丘たちよ、それと同じように、比丘は諸々の欲から離れ、諸々の不善の法から離れ、尋（思索）があり、伺（考察）があり、離生喜楽（遠離から生じた喜びと安らぎ）のある初禅を具足して住む。比丘たちよ、この比丘は‘魔を盲目とし、魔の目を跡形もなく滅ぼして、悪しき者の見えないところへ行った者’と言われる。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

“比丘たちよ、さらに、比丘は尋と伺が止息したことにより、内なる清浄と心の集中を得て、尋もなく伺もなく、三昧から生じた喜びと安らぎのある第二禅を具足して住む。比丘たちよ、この比丘は‘魔を盲目とし、魔の目を跡形もなく滅ぼして、悪しき者の見えないところへ行った者’と言われる。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

“比丘たちよ、さらに、比丘は喜び（喜）が消えたことにより、平穏（捨）を保ち、正念と正知（気づきと理解）をもって住み、体で安らぎ（楽）を感じる。聖者たちが‘平穏にして正念あり、安らぎに住む’と称える第三禅を具足して住む。比丘たちよ、この比丘は‘魔を盲目とし、魔の目を跡形もなく滅ぼして、悪しき者の見えないところへ行った者’と言われる。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

“比丘たちよ、さらに、比丘は楽を捨て、苦を捨て、あらかじめ喜悦と憂い（喜憂）が滅したことにより、不苦不楽にして、平穏による念の清浄がある第四禅を具足して住む。比丘たちよ、この比丘は‘魔を盲目とし、魔の目を跡形もなく滅ぼして、悪しき者の見えないところへ行った者’と言われる。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘อนนฺโต อากาโส’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’.

“比丘たちよ、さらに、比丘は一切の色想を越え、有対想（抵抗の知覚）を滅ぼし、種々想（多様性の知覚）を心に留めないことにより、‘虚空は無限である’として空無辺処を具足して住む。比丘たちよ、この比丘は‘魔を盲目とし、魔の目を跡形もなく滅ぼして、悪しき者の見えないところへ行った者’と言われる。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

“比丘たちよ、さらに、比丘は一切の空無辺処を越えて、‘意識は無限である’として識無辺処を具足して住む。……（以下同様）。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘นตฺถิ กิญฺจี’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

“比丘たちよ、さらに、一切の識無辺処を越えて、‘何も無い’として無所有処を具足して住む。……（以下同様）。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป….

“比丘たちよ、さらに、一切の無所有処を越えて、非想非非想処を具足して住む。……（以下同様）。”

‘‘ปุน [Pg.245] จปรํ, ภิกฺขเว, สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อนฺธมกาสิ มารํ, อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุํ อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’, ติณฺโณ โลเก วิสตฺติกํ. โส วิสฺสตฺโถ คจฺฉติ วิสฺสตฺโถ ติฏฺฐติ วิสฺสตฺโถ นิสีทติ วิสฺสตฺโถ เสยฺยํ กปฺเปติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาปาถคโต, ภิกฺขเว, ปาปิมโต’’ติ – มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย.

“さらに、比丘たちよ、比丘はすべての点において非想非非想処を完全に超え、想受滅を具足して住し、智慧によってそれを見て、諸々の漏（けがれ）が尽き果てる。比丘たちよ、この比丘は‘魔（マーラ）を盲目にし、その足跡を断ち切って、悪しき者の眼に見えないところへ行き、世の中の執着（ねばつく渇愛）を乗り越えた者’と呼ばれる。彼は執着なく歩み、執着なく立ち、執着なく座り、執着なく横たわる。それはなぜか。比丘たちよ、彼は悪しき者の射程を脱したからである”――“森の中で縛られていない鹿が、餌を求めて望むままに行くように”という句の意味はこの通りである。

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโนติ. วิญฺญูติ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. นโรติ สตฺโต มาณโว โปโส ปุคฺคโล ชีโว ชาคุ ชนฺตุ อินฺทคุ มนุโช. เสรีติ ทฺเว เสรี – ธมฺโมปิ เสรี ปุคฺคโลปิ เสรี. กตโม ธมฺโม เสรี? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค – อยํ ธมฺโม เสรี. กตโม ปุคฺคโล เสรี? โย อิมินา เสรินา ธมฺเมน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ ปุคฺคโล เสรี. วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโนติ วิญฺญู นโร เสริตํ ธมฺมํ เปกฺขมาโน, ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“智慧ある人が独立自在を観ずる”という点について。“智慧ある（Viññū）”とは、賢者、智慧ある者、聡明な者、智ある者、明察する者、叡智ある者をいう。“人（Naro）”とは、生きもの、人間、男子、補特伽羅、命ある者、衆生、人間をいう。“独立自在（Serī）”には二種類ある。法の独立自在と、人の独立自在である。法の独立自在とは何か。四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖八支道――これが法の独立自在である。人の独立自在とは何か。この独立自在の法を具足している者、その人が“独立自在の人”と呼ばれる。“智慧ある人が独立自在を観ずる”とは、智慧ある人が独立自在の法を観じ、見、眺め、熟考し、観察することである。“智慧ある人は独立自在を観じて、犀の角のようにただ一人歩め”。それゆえ、そのパッチェーカサンブッダは次のように言った。

‘‘มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพทฺโธ, เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย;

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“森の中で縛られていない鹿が、餌を求めて望むままに行くように、智慧ある人は独立自在を観じて、犀の角のようにただ一人歩め”と。

๑๒๖.

126.

อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย;

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“仲間の中にあれば、住むにも、とどまるにも、行くにも、旅するにも、相談がある。世俗に望まれない独立自在を観じて、犀の角のようにただ一人歩め”

อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกายาติ สหายา วุจฺจนฺติ เยหิ สห อาคมนํ ผาสุ คมนํ ผาสุ คมนาคมนํ ผาสุ ฐานํ ผาสุ นิสชฺชนํ ผาสุ สยนํ ผาสุ อาลปนํ ผาสุ [Pg.246] สลฺลปนํ ผาสุ อุลฺลปนํ ผาสุ สมุลฺลปนํ ผาสุ. อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกายาติ สหายมชฺเฌ วาเสปิ ฐาเนปิ คมเนปิ จาริกายปิ อตฺตตฺถมนฺตนา ปรตฺถมนฺตนา อุภยตฺถมนฺตนา ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถมนฺตนา สมฺปรายิกตฺถมนฺตนา ปรมตฺถมนฺตนา ติ – อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย.

“仲間の中にあれば、住むにも、とどまるにも、行くにも、旅するにも、相談がある”という点において、“仲間”とは、共に来ること、行くこと、行き来すること、とどまること、座ること、寝ること、話すこと、対話すること、誉めそやすこと、共に誉めそやすことが安楽である者たちのことである。“仲間の中にあれば……相談がある”とは、仲間の真ん中で、住居においても、居所においても、移動においても、遊行においても、自利のための相談、他利のための相談、自他共利のための相談、現世の利益のための相談、来世の利益のための相談、究極の利益のための相談があるということである。これがこの句の意味である。

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโนติ อนภิชฺฌิตํ เอตํ วตฺถุ พาลานํ อสปฺปุริสานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถยสาวกานํ, ยทิทํ – ภณฺฑุกาสายวตฺถวสนตา. อภิชฺฌิตํ เอตํ วตฺถุ ปณฺฑิตานํ สปฺปุริสานํ พุทฺธสาวกานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ, ยทิทํ – ภณฺฑุกาสายวตฺถวสนตา. เสรีติ ทฺเว เสรี – ธมฺโมปิ เสรี ปุคฺคโลปิ เสรี. กตโม ธมฺโม เสรี? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา …เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค – อยํ ธมฺโม เสรี. กตโม ปุคฺคโล เสรี? โย อิมินา เสรินา ธมฺเมน สมนฺนาคโต, โส วุจฺจติ ปุคฺคโล เสรี. อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโนติ เสริตํ ธมฺมํ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“望まれない独立自在を観ずる”とは、愚者、非善士、外道、外道の弟子たちには望まれないもの、すなわち、頭を剃り黄褐色の衣をまとうことである。また、賢者、善士、仏弟子、パッチェーカサンブッダたちに望まれるもの、すなわち、頭を剃り黄褐色の衣をまとうことである。“独立自在（Serī）”には二種類ある。法の独立自在と、人の独立自在である。法の独立自在とは何か。四念処……（中略）……聖八支道、これが法の独立自在である。人の独立自在とは何か。この独立自在の法を具足している者、その人が“独立自在の人”と呼ばれる。“望まれない独立自在を観ずる”とは、独立自在の法を観じ、見、眺め、熟考し、観察することである。“望まれない独立自在を観じて、犀の角のようにただ一人歩め”。それゆえ、そのパッチェーカサンブッダは次のように言った。

‘‘อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ, วาเส ฐาเน คมเน จาริกาย;

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“仲間の中にあれば、住むにも、とどまるにも、行くにも、旅するにも、相談がある。望まれない独立自在を観じて、犀の角のようにただ一人歩め”と。

๑๒๗.

127.

ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌ, ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหติ เปมํ;

ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“仲間の中にあれば、遊びや楽しみがあり、子らに対しては大きな愛がある。愛する者との別離を厭い、犀の角のようにただ一人歩め”

ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌติ. ขิฑฺฑาติ ทฺเว ขิฑฺฑา – กายิกา จ ขิฑฺฑา วาจสิกา จ ขิฑฺฑา. กตมา กายิกา ขิฑฺฑา? หตฺถีหิปิ กีฬนฺติ, อสฺเสหิปิ กีฬนฺติ, รเถหิปิ กีฬนฺติ, ธนูหิปิ กีฬนฺติ, ถรูหิปิ กีฬนฺติ, อฏฺฐปเทหิปิ กีฬนฺติ, ทสปเทหิปิ กีฬนฺติ, อากาเสปิ กีฬนฺติ, ปริหารปเถปิ กีฬนฺติ, สนฺติกายปิ กีฬนฺติ, ขลิกายปิ กีฬนฺติ, ฆฏิกายปิ [Pg.247] กีฬนฺติ, สลากหตฺเถนปิ กีฬนฺติ, อกฺเขนปิ กีฬนฺติ, ปงฺคจีเรนปิ กีฬนฺติ, วงฺกเกนปิ กีฬนฺติ, โมกฺขจิกายปิ กีฬนฺติ, จิงฺคุลเกนปิ กีฬนฺติ, ปตฺตาฬฺหเกนปิ กีฬนฺติ, รถเกนปิ กีฬนฺติ, ธนุเกนปิ กีฬนฺติ, อกฺขริกายปิ กีฬนฺติ, มเนสิกายปิ กีฬนฺติ, ยถาวชฺเชนปิ กีฬนฺติ. อยํ กายิกา ขิฑฺฑา.

“仲間の中にあれば遊びや楽しみがある”という点について。“遊び（Khiḍḍā）”には二種類ある。身体的な遊びと言語的な遊びである。身体的な遊びとは何か。象、馬、車、弓、剣、八目碁、十目碁、空中に形を描く遊び、地面に線を引く遊び、小石投げ、サイコロ、棒叩き、竹の筆、木の実投げ、葉の笛、小さな鋤、宙返り、風車、葉の器、小さな車、小さな弓、文字当て、心を読む遊び、模倣の遊びなどで遊ぶことである。これが身体的な遊びである。

กตมา วาจสิกา ขิฑฺฑา? มุขเภริกํ มุขาลมฺพรํ มุขฑิณฺฑิมกํ มุขจลิมกํ มุขเกรกํ มุขททฺทริกํ นาฏกํ ลาสํ คีตํ ทวกมฺมํ. อยํ วาจสิกา ขิฑฺฑา.

言語的な遊びとは何か。口を太鼓にする、口で伴奏する、口でシンバルを鳴らす、口で楽器の音を出す、口でラッパを吹く、口で笛を吹く、演劇、踊り、歌、冗談である。これが言語的な遊びである。

รตีติ อนุกฺกณฺฐิตาธิวจนเมตํ รตีติ. สหายา วุจฺจนฺติ เยหิ สห อาคมนํ ผาสุ คมนํ ผาสุ คมนาคมนํ ผาสุ ฐานํ ผาสุ นิสชฺชนํ ผาสุ สยนํ ผาสุ อาลปนํ ผาสุ สลฺลปนํ ผาสุ อุลฺลปนํ ผาสุ สมุลฺลปนํ ผาสุ. ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌติ ขิฑฺฑา จ รติ จ สหายมชฺเฌ โหตีติ – ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌ.

“悦び（rati）”とは、不満がないこと（anukkaṇṭhatā）の名称である。共に来ること、行くこと、往来すること、立つこと、座ること、臥すこと、話すこと、語り合うこと、称揚して語ること、繰り返し語り合うことが安楽（phāsu）である人々、彼らを“仲間（sahāyā）”と呼ぶ。“仲間のうちに遊びと悦びがある”とは、仲間の真ん中で遊びと悦びが生じることをいい、すなわち“仲間のうちに遊びと悦びがある”ということである。

ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหติ เปมนฺติ. ปุตฺตาติ จตฺตาโร ปุตฺตา – อตฺรโช ปุตฺโต, เขตฺตโช ปุตฺโต, ทินฺนโก ปุตฺโต, อนฺเตวาสิโก ปุตฺโต. ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหตึ เปมนฺติ ปุตฺเตสุ จ อธิมตฺตํ โหติ เปมนฺติ – ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหติ เปมํ.

“子らに対しては広大な慈愛がある”という点について。“子（puttā）”とは四種の子を指す。すなわち、自らから生まれた子（実子）、妻から生まれた子（義子）、金品を払って得た子（養子）、門下で修行する子（弟子）である。“子らに対しては広大な慈愛がある”とは、子らに対して過剰な愛着（pema）が生じることであり、すなわち“子らに対しては広大な慈愛がある”ということである。

ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโนติ ทฺเว ปิยา – สตฺตา วา สงฺขารา วา. กตเม สตฺตา ปิยา? อิธ ยสฺส เต โหนฺติ อตฺถกามา หิตกามา ผาสุกามา โยคกฺเขมกามา มาตา วา ปิตา วา ภาตา วา ภคินี วา ปุตฺโต วา ธีตา วา มิตฺตา วา อมจฺจา วา ญาตี วา สาโลหิตา วา, อิเม สตฺตา ปิยา.

“愛するものとの別離を厭う”という点について。愛するもの（piya）には、生きとし生けるもの（衆生）と、諸行（つくられたもの）の二種がある。どのような衆生が“愛するもの”なのか。この世で、その人の利益を望み、幸福を望み、安楽を望み、軛からの安穏（解脱）を望む者たち、すなわち、母、父、兄弟、姉妹、息子、娘、友人、親友（大臣）、親族、血縁者、これらなどの衆生が“愛するもの”である。

กตเม สงฺขารา ปิยา? มนาปิกา รูปา มนาปิกา สทฺทา มนาปิกา คนฺธา มนาปิกา รสา มนาปิกา โผฏฺฐพฺพา, อิเม สงฺขารา ปิยา. ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโนติ ปิยานํ วิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน อฏฺฏิยมาโน หรายมาโนติ – ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

どのような諸行が“愛するもの”なのか。好ましい色（形）、好ましい声、好ましい香、好ましい味、好ましい触、これらなどの諸行が“愛するもの”である。“愛するものとの別離を厭う”とは、愛するものとの別離を嫌悪し、悩み、恥じることである。その辟支仏は“犀の角のように、ただ独り歩め”と言ったのである。それゆえに、その辟支仏は次のように説いた。

‘‘ขิฑฺฑา [Pg.248] รตี โหติ สหายมชฺเฌ, ปุตฺเตสุ จ วิปุลํ โหติ เปมํ;

ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“仲間のうちには遊びと悦びがあり、子らに対しては広大な慈愛がある。愛するものとの別離を厭いつつ、犀の角のように、ただ独り歩め”と。

๑๒๘.

128.

จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“四方を満たし、害意なく、得られたもの次第で満足し、諸々の危難に耐えて、恐れることなく、犀の角のように、ただ独り歩め。”

จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหตีติ. จาตุทฺทิโสติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. กรุณาสหคเตน…เป… มุทิตาสหคเตน…เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ…เป… อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหตีติ เมตฺตาย ภาวิตตฺตา เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ทกฺขิณาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ปจฺฉิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย อุตฺตราย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ทกฺขิณาย อนุทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ปจฺฉิมาย อนุทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย อุตฺตราย อนุทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย เหฏฺฐิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย อุปริมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ทิสาสุ วิทิสาสุ สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ; กรุณาย ภาวิตตฺตา มุทิตาย ภาวิตตฺตา อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ…เป… เย ทิสาสุ วิทิสาสุ สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺตีติ – จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ.

“四方を満たし、害意がない”という点について。“四方を満たす”とは、その辟支仏が、慈しみ（metta）を伴う心をもって一方向を満たして住し、同様に第二、第三、第四の方向も、このように上下、横、すべての場所、すべての人々に対して、一切の世界を、広大で、無上（mahaggata）で、無量で、怨みなく、苦しみ（byāpajja）のない、慈しみを伴う心をもって満たして住することである。悲（karuṇā）、喜（muditā）、捨（upekkhā）を伴う心についても同様である。慈しみを修習したことにより、東方の衆生たちは（彼にとって）厭わしくないものとなり、同様に南、西、北、さらには北東、南東、南西、北西、下方、上方、あらゆる方角や中間の方角にいる衆生たちが厭わしくないものとなる。悲、喜、捨を修習したことによっても、あらゆる方角の衆生たちが厭わしくないものとなる。これが“四方を満たし、害意がない”ということの意味である。

สนฺตุสฺสมาโน [Pg.249] อิตรีตเรนาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที, น จ จีวรเหตุ อเนสนํ อปฺปติรูปํ อาปชฺชติ. อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติ, ลทฺธา จ จีวรํ อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺฌาปสนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. ตาย จ ปน อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา เนวตฺตานุกฺกํเสติ น ปรํ วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโข อนลโส สมฺปชาโน ปติสฺสโต, อยํ วุจฺจติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ โปราเณ อคฺคญฺเญ อริยวํเส ฐิโต. สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตน…เป…

“得られたもの次第で満足する”とは、その辟支仏が、何であれ得られた衣（cīvara）によって満足し、その満足することの徳を語り、衣のために不正で不適切な求め方をしないことである。衣が得られなくても動揺せず、得られたとしても執着せず、溺れず、耽溺せず、過失を見抜き、離脱の智慧をもってそれを用いる。その満足によって自らを高めることも、他者を蔑むこともない。その満足において巧みであり、怠りなく、正知（sampajāna）があり、正念（patissata）がある者は、いにしえの、卓越した‘聖者の家系（ariyavaṃsa）’にある者と呼ばれる。同様に、何であれ得られた食（piṇḍapāta）によって満足するのである。

สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน เสนาสเนน…เป… สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน, อิตรีตรคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที, น จ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารเหตุ อเนสนํ อปฺปติรูปํ อาปชฺชติ. อลทฺธา จ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ น ปริตสฺสติ. ลทฺธา จ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺฌาปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. ตาย จ อิตรีตรคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสนฺตุฏฺฐิยา เนวตฺตานุกฺกํเสติ น ปรํ วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโข อนลโส สมฺปชาโน ปติสฺสโต, อยํ วุจฺจติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ โปราเณ อคฺคญฺเญ อริยวํเส ฐิโตติ – สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน.

何であれ得られた住居（senāsana）によって満足し、同様に、何であれ得られた病者のための薬や必需品によって満足する。その満足することの徳を語り、薬や必需品のために不正で不適切な求め方をしない。それらが得られなくても動揺せず、得られたとしても執着せず、溺れず、耽溺せず、過失を見抜き、離脱の智慧をもってそれを用いる。その満足によって自らを高めることも、他者を蔑むこともない。その満足において巧みであり、怠りなく、正知があり、正念がある者は、いにしえの、卓越した‘聖者の家系’にある者と呼ばれる。これが“得られたもの次第で満足する”ということの意味である。

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภีติ. ปริสฺสยาติ ทฺเว ปริสฺสยา – ปากฏปริสฺสยา จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา จ. กตเม ปากฏปริสฺสยา? สีหา พฺยคฺฆา ทีปี อจฺฉา ตรจฺฉา โกกา มหึสา หตฺถี อหี วิจฺฉิกา สตปที, โจรา วา อสฺสุ มานวา วา กตกมฺมา วา อกตกมฺมา วา, จกฺขุโรโค โสตโรโค ฆานโรโค ชิวฺหาโรโค กายโรโค สีสโรโค กณฺณโรโค มุขโรโค ทนฺตโรโค กาโส สาโส ปินาโส ฑาโห ชโร กุจฺฉิโรโค มุจฺฉา ปกฺขนฺทิกา สูลา วิสูจิกา กุฏฺฐํ คณฺโฑ กิลาโส โสโส อปมาโร ททฺทุ กณฺฑุ กจฺฉุ รขสา วิตจฺฉิกา โลหิตปิตฺตํ มธุเมโห อํสา ปิฬกา ภคนฺทลา, ปิตฺตสมุฏฺฐานา อาพาธา เสมฺหสมุฏฺฐานา อาพาธา วาตสมุฏฺฐานา อาพาธา สนฺนิปาติกา อาพาธา อุตุปริณามชา อาพาธา วิสมปริหารชา [Pg.250] อาพาธา โอปกฺกมิกา อาพาธา กมฺมวิปากชา อาพาธา, สีตํ อุณฺหํ ชิฆจฺฉา ปิปาสา อุจฺจาโร ปสฺสาโว ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสา อิติ วา. อิเม วุจฺจนฺติ ปากฏปริสฺสยา.

“諸々の危難を耐え忍び、恐れることなく”という言葉について。危難（パリッサヤ）とは、顕在的な危難と潜在的な危難の二種類がある。顕在的な危難とは何か？ ライオン、虎、豹、熊、ハイエナ、狼、水牛、象、蛇、蠍、百足、あるいは盗賊、悪事を働いた者、あるいは未だ働いていない者（犯罪者）。また、眼の病、耳の病、鼻の病、舌の病、体の病、頭の病、耳の病、口の病、歯の病、咳、喘息、鼻炎、灼熱感、熱病、腹痛、失神、下痢、刺痛、コレラ、癩病、腫物、湿疹、肺病、てんかん、皮膚病、痒み、瘡、疥癬、あかぎれ、血便、糖尿病、痔、腫瘍、瘻孔。胆汁から生じる病、粘液から生じる病、風から生じる病、それらが混ざり合って生じる病、季節の変調から生じる病、不適切な管理から生じる病、他者の攻撃から生じる病、業の報いから生じる病。寒さ、暑さ、飢え、渇き、大小便、虻、蚊、風、日差し、爬虫類との接触。これらを顕在的な危難と呼ぶ。

กตเม ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา? กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ พฺยาปาทนีวรณํ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ ราโค โทโส โมโห โกโธ อุปนาโห มกฺโข ปฬาโส อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเฐยฺยํ ถมฺโภ สารมฺโภ มาโน อติมาโน มโท ปมาโท, สพฺเพ กิเลสา สพฺเพ ทุจฺจริตา สพฺเพ ทรถา สพฺเพ ปริฬาหา สพฺเพ สนฺตาปา สพฺพากุสลาภิสงฺขารา. อิเม วุจฺจนฺติ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา.

潜在的な危難とは何か？ 身の悪行、口の悪行、意の悪行。欲貪蓋、瞋恚蓋、惛沈睡眠蓋、掉挙悪作蓋、疑蓋。貪欲、瞋恚、愚痴、怒り、恨み、軽蔑、張り合い、嫉妬、物惜しみ、欺瞞、へつらい、強情、激昂、慢、過慢、酔狂、放逸。すべての煩悩、すべての悪行、すべての苦悩、すべての熱悩、すべての苦悶、すべての不善の行（アビサンカーラ）。これらを潜在的な危難と呼ぶ。

ปริสฺสยาติ เกนฏฺเฐน ปริสฺสยา? ปริสหนฺตีติ ปริสฺสยา, ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ ปริสฺสยา, ตตฺราสยาติ ปริสฺสยา. กถํ ปริสหนฺตีติ ปริสฺสยา? เต ปริสฺสยา ตํ ปุคฺคลํ สหนฺติ ปริสหนฺติ อภิภวนฺติ อชฺโฌตฺถรนฺติ ปริยาทิยนฺติ มทฺทนฺติ. เอวํ ปริสหนฺตีติ – ปริสฺสยา.

危難（パリッサヤ）とは、どのような意味で危難というのか？ “圧倒する（パリサハンティ）”から危難であり、“衰退（パリハーナ）をもたらす”から危難であり、“そこに住みつく（タトラーサヤー）”から危難である。どのように“圧倒する”から危難なのか？ それらの危難はその人を圧倒し、打ち負かし、克服し、覆い尽くし、消耗させ、踏みにじる。このように圧倒することから、危難と呼ばれる。

กถํ ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ ปริสฺสยา? เต ปริสฺสยา กุสลานํ ธมฺมานํ อนฺตรายาย ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเมสํ กุสลานํ ธมฺมานํ? สมฺมาปฏิปทาย อนุโลมปฏิปทาย อปจฺจนีกปฏิปทาย อนฺวตฺถปฏิปทาย ธมฺมานุธมฺมปฏิปทาย สีเลสุ ปริปูรการิตาย อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตาย โภชเน มตฺตญฺญุตาย ชาคริยานุโยคสฺส สติสมฺปชญฺญสฺส จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ ภาวนานุโยคสฺส, จตุนฺนํ สมฺมปฺปธานานํ… จตุนฺนํ อิทฺธิปาทานํ… ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ… ปญฺจนฺนํ พลานํ… สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ… อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส ภาวนานุโยคสฺส – อิเมสํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนฺตรายาย ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. เอวํ ปริหานาย สํวตฺตนฺตีติ – ปริสฺสยา.

どのように“衰退をもたらす”から危難なのか？ それらの危難は、善法を妨げ、衰退させるために働く。どのような善法か？ 正しい実践（正行）、随順する実践、反抗しない実践、利益にかなう実践、法にかなう実践、戒を円満にすること、根（感官）の門を護ること、食事の適量を知ること、不眠不休の精進、正念正知、四念住の修行、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖なる八支聖道の修行。これらの善法を妨げ、衰退させるために働く。このように衰退をもたらすことから、危難と呼ばれる。

กถํ ตตฺราสยาติ ปริสฺสยา? ตตฺเถเต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อตฺตภาวสนฺนิสฺสยา. ยถา พิเล พิลาสยา ปาณา สยนฺติ, ทเก ทกาสยา ปาณา สยนฺติ, วเน วนาสยา ปาณา สยนฺติ, รุกฺเข รุกฺขาสยา ปาณา สยนฺติ; เอวเมว ตตฺเถเต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อตฺตภาวสนฺนิสฺสยาติ. เอวมฺปิ ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

どのように“そこに住みつく”から危難なのか？ そこで、これらの邪悪な不善法が、この自体（個体）に依存して生じる。例えば、穴に住む動物が穴に住み、水に住む動物が水に住み、森に住む動物が森に住み、木に住む動物が木に住むように、同様に、そこでこれらの邪悪な不善法が、この自体に依存して生じる。このように、そこに住みつくことから、危難と呼ばれる。

วุตฺตญฺเหตํ [Pg.251] ภควตา – ‘‘สานฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรติ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สานฺเตวาสิโก สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชนฺติ เย ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, สรสงฺกปฺปา สํญฺโญชนียา, ตฺยสฺส อนฺโต วสนฺติ อนฺวาสฺสวนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สานฺเตวาสิโก วุจฺจติ. เตน สมุทาจเรน สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ.

世尊は次のように説かれた。“比丘たちよ、内弟子（アンテーヴァーシカ）を伴い、教師（アーチャリヤカ）を伴う比丘は、苦悩し、安らかに住むことができない。比丘たちよ、比丘はどのようにして内弟子を伴い、教師を伴って苦悩し、安らかに住むことができないのか？ 比丘たちよ、ここに、ある比丘が眼で形を見て、邪悪な不善法、すなわち愛欲を伴う思考や繋縛となるものが生じ、それら邪悪な不善法が彼の内側に住み、付きまとう。それゆえに‘内弟子を伴う者’と呼ばれる。それらの邪悪な不善法が、その振る舞い（慣習）によって彼を支配する。それゆえに‘教師を伴う者’と呼ばれる。

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย อุปฺปชฺชนฺติ เย ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนียา, ตฺยสฺส อนฺโต วสนฺติ อนฺวาสฺสวนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สานฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เตน สมุทาจเรน สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สานฺเตวาสิโก สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรตี’’ติ. เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

“さらに、比丘たちよ、比丘が耳で音を聞き、鼻で香りを嗅ぎ、舌で味を味わい、体で触れ、意で法を認識して、邪悪な不善法、すなわち愛欲を伴う思考や繋縛となるものが生じ、それら邪悪な不善法が彼の内側に住み、付きまとう。それゆえに‘内弟子を伴う者’と呼ばれる。それらの邪悪な不善法が、その振る舞いによって彼を支配する。それゆえに‘教師を伴う者’と呼ばれる。比丘たちよ、このように比丘は内弟子を伴い、教師を伴って苦悩し、安らかに住むことができないのである”。このように、そこに住みつくことから、危難と呼ばれる。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อนฺตรามลา อนฺตราอมิตฺตา อนฺตราสปตฺตา อนฺตราวธกา อนฺตราปจฺจตฺถิกา. กตเม ตโย? โลโภ, ภิกฺขเว, อนฺตรามโล อนฺตราอมิตฺโต อนฺตราสปตฺโต อนฺตราวธโก อนฺตราปจฺจตฺถิโก, โทโส, ภิกฺขเว…เป… โมโห, ภิกฺขเว, อนฺตรามโล อนฺตราอมิตฺโต อนฺตราสปตฺโต อนฺตราวธโก อนฺตราปจฺจตฺถิโก. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อนฺตรามลา อนฺตราอมิตฺตา อนฺตราสปตฺตา อนฺตราวธกา อนฺตราปจฺจตฺถิกา’’ติ.

世尊は次のように説かれた。“比丘たちよ、これら三つの内なる汚れ、内なる仇敵、内なる怨敵、内なる殺戮者、内なる対抗者がある。三つとは何か？ 比丘たちよ、貪欲（ロバ）は内なる汚れ、内なる仇敵、内なる怨敵、内なる殺戮者、内なる対抗者である。比丘たちよ、瞋恚（ドーサ）も同様であり……比丘たちよ、愚痴（モーハ）は内なる汚れ、内なる仇敵、内なる怨敵、内なる殺戮者、内なる対抗者である。比丘たちよ、これら三つの内なる汚れ、内なる仇敵、内なる怨敵、内なる殺戮者、内なる対抗者がある”。

อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

貪欲は不利益を生じさせ、貪欲は心をかき乱す。内側から恐怖が生じるが、人々（愚者）はそれに気づかない。

ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ.

貪欲な者は利益を知らず、貪欲な者は法（真理）を見ない。貪欲が人を圧倒する時、そこには盲目的な暗闇がある。

อนตฺถชนโน โทโส, โทโส จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

怒りは不利益を生じさせ、怒りは心をかき乱す。内側から恐怖が生じるが、人々（愚者）はそれに気づかない。

ทุฏฺโฐ [Pg.252] อตฺถํ น ชานาติ, ทุฏฺโฐ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โทโส สหเต นรํ.

怒れる者は利益を知らず、怒れる者は法を見ない。怒りが人を圧倒する時、そこには盲目的な暗闇がある。

อนตฺถชนโน โมโห, โมโห จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

愚痴（迷い）は不利益を生じさせ、愚痴は心をかき乱す。内側から恐怖が生じるが、人々（愚者）はそれに気づかない。

มูฬฺโห อตฺถํ น ชานาติ, มูฬฺโห ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โมโห สหเต นรนฺติ.

迷える者は利益を知らず、迷える者は法を見ない。迷いが人を圧倒する時、そこには盲目的な暗闇がある。

เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

このように、そこに（内側に）潜む（依りつく）がゆえに、“障壁（パリッサヤ）”という。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตโย โข, มหาราช, ปุริสสฺส ธมฺมา อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ อหิตาย ทุกฺขาย อผาสุวิหาราย. กตเม ตโย? โลโภ โข, มหาราช, ปุริสสฺส ธมฺโม อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อหิตาย ทุกฺขาย อผาสุวิหาราย; โทโส โข, มหาราช…เป… โมโห โข, มหาราช, ปุริสสฺส ธมฺโม อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อหิตาย ทุกฺขาย อผาสุวิหาราย. อิเม โข, มหาราช, ตโย ปุริสสฺส ธมฺมา อชฺฌตฺตํ อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ อหิตาย ทุกฺขาย อผาสุวิหาราย.

世尊によってこのように説かれた。“大王よ、人の内側に生じる三つの法は、不利益と苦しみと安楽ならざる生活のために生じる。その三つとは何か。大王よ、人の内側に生じる貪欲という法は、不利益と苦しみと安楽ならざる生活のために生じる。大王よ、怒りは…（中略）…大王よ、人の内側に生じる愚痴（迷い）という法は、不利益と苦しみと安楽ならざる生活のために生じる。大王よ、これら三つの法が人の内側に生じるとき、不利益と苦しみと安楽ならざる生活のために生じるのである”。

‘‘โลโภ โทโส จ โมโห จ, ปุริสํ ปาปเจตสํ;

หึสนฺติ อตฺตสมฺภูตา, ตจสารํว สมฺผล’’นฺติ.

“貪欲と怒りと愚痴は、悪しき心を持つ人を、自らの内から生じて苦しめる。それは、竹（などの木）が自らの実によって自らを滅ぼすようなものである”。

เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

このようにも、“そこに依りつくがゆえに障壁という”という語の意味を知るべきである。

วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

世尊によってこのように説かれた。

‘‘ราโค จ โทโส จ อิโตนิทานา, อรตี รตี โลมหํโส อิโตชา;

อิโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา, กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺตี’’ติ.

“貪愛と怒りはこれを原因とし、不快も快楽も戦慄もここから生じる。ここから湧き上がる心の思考は、子供たちが（捕らえた）カラスを放つように、善き思考を投げ捨てる”。

เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา.

このようにも、“そこに依りつくがゆえに障壁という”という語の意味を知るべきである。

ปริสฺสยานํ สหิตาติ ปริสฺสเย สหิตา อาราธิตา อชฺโฌตฺถริตา ปริยาทิตา ปฏินิสฺสตาติ – ปริสฺสยานํ สหิตา. อฉมฺภีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ [Pg.253] อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโส วิหรตีติ – ปริสฺสยานํ สหิตา อจฺฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“障壁を克服した者（パッリサヤーナン・サヒター）”とは、その独覚仏が諸々の障壁を耐え忍び、打ち勝ち、制圧し、滅ぼしたことをいう。“驚きのない者（アチャンビー）”とは、その独覚仏が恐れることなく、動揺することなく、戦慄することなく、逃げ出すことなく、恐怖と戦慄を捨て去り、身の毛もよだつことなく住することをいう。それゆえに“諸々の障壁を克服し、驚きなく、犀の角のようにただ独り歩め”という。

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“四方に（遍く）障壁なく、何ものにも満足し、諸々の障壁を克服し、驚きなく、犀の角のようにただ独り歩め”と（その独覚仏は）説いた。

๑๒๙.

129.

ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา;

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

出家者であっても（付き合いが）困難な者がおり、また家に住む在家の者にも（そのような者が）いる。他人の子（自分以外の人々）に執着することなく、犀の角のようにただ独り歩め。

ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเกติ ปพฺพชิตาปิ อิเธกจฺเจ นิสฺสเยปิ ทิยฺยมาเน อุทฺเทเสปิ ทิยฺยมาเน ปริปุจฺฉายปิ ทิยฺยมาเน จีวเรปิ ทิยฺยมาเน ปตฺเตปิ ทิยฺยมาเน โลหถาลเกปิ ทิยฺยมาเน ธมฺมกรเณปิ ทิยฺยมาเน ปริสฺสาวเนปิ ทิยฺยมาเน ถวิเกปิ ทิยฺยมาเน อุปาหเนปิ ทิยฺยมาเน กายพนฺธเนปิ ทิยฺยมาเน น สุณนฺติ น โสตํ โอทหนฺติ น อญฺญาจิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, อนสฺสวา อวจนกรา ปฏิโลมวุตฺติโน อญฺเญเนว มุขํ กโรนฺตีติ – ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก.

“出家者であっても困難な者がいる”とは、この教えにおいて、ある出家者たちは、依止（ニッサヤ）や読誦（教説）や質疑（義釈）を与えられても、あるいは衣、鉢、銅の器、水濾し器、濾過布、袋、靴、帯を与えられても、聴かず、耳を貸さず、理解しようとする心を起こさず、従順でなく、言葉に従わず、反抗的で、別の方向を向いていることをいう。

อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตาติ คหฏฺฐาปิ อิเธกจฺเจ หตฺถิมฺหิปิ ทิยฺยมาเน…เป… รเถปิ เขตฺเตปิ วตฺถุมฺหิปิ หิรญฺเญปิ สุวณฺเณปิ ทิยฺยมาเน คาเมปิ…เป… นิคเมปิ นคเรปิ… รฏฺเฐปิ… ชนปเทปิ ทิยฺยมาเน น สุณนฺติ น โสตํ โอทหนฺติ น อญฺญาจิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, อนสฺสวา อวจนกรา ปฏิโลมวุตฺติโน อญฺเญเนว มุขํ กโรนฺตีติ – อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา.

“また家に住む在家の者にも”とは、この世において、ある在家の者たちは、象や馬、田畑、土地、金、銀を与えられても、あるいは村、町、都市、王国、地方を与えられても、聴かず、耳を貸さず、理解しようとする心を起こさず、従順でなく、言葉に従わず、反抗的で、別の方向を向いていることをいう。

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวาติ อตฺตานํ ฐเปตฺวา สพฺเพ อิมสฺมึ อตฺเถ ปรปุตฺตา. เตสุ ปรปุตฺเตสุ อปฺโปสฺสุกฺโก หุตฺวา อพฺยาวโฏ หุตฺวา อนเปกฺโข หุตฺวาติ – อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“他人の子に執着することなく”とは、自分自身を除いて、他のすべての者はこの意味において“他人の子”と呼ばれる。それら他人の子（他者）に対して、関心を持たず、煩わされず、執着することなく、独覚の知恵を得たことをいう。それゆえに“他人の子に執着することなく、犀の角のようにただ独り歩め”と（その独覚仏は）言った。

‘‘ทุสฺสงฺคหา [Pg.254] ปพฺพชิตาปิ เอเก, อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา;

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“出家者であっても困難な者がおり、また家に住む在家の者にも（そのような者が）いる。他人の子に執着することなく、犀の角のようにただ独り歩め”と説かれた。

๑๓๐.

130.

โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร;

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

在家の特徴を脱ぎ捨て、葉の落ち尽くしたコヴィラーラの樹のように、勇者は在家の絆を断ち切って、犀の角のようにただ独り歩め。

โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานีติ คิหิพฺยญฺชนานิ วุจฺจนฺติ เกสา จ มสฺสู จ มาลา จ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ อาภรณญฺจ ปิลนฺธนญฺจ วตฺถญฺจ ปารุปนญฺจ เวฐนญฺจ อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ อาทาสํ อญฺชนํ มาลาคนฺธวิเลปนํ มุขจุณฺณํ มุขเลปนํ หตฺถพนฺธํ สิขาพนฺธํ ทณฺฑํ นาฬิกํ ขคฺคํ ฉตฺตํ จิตฺรุปาหนํ อุณฺหีสํ มณึ วาฬพีชนึ โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ อิติ วา. โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานีติ คิหิพฺยญฺชนานิ โอโรปยิตฺวา สโมโรปยิตฺวา นิกฺขิปิตฺวา ปฏิปสฺสมฺภยิตฺวาติ – โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ.

“在家の特徴（ギヒビジャンジャナーニ）”とは、髪、髭、花輪、香料、塗香、装飾品、衣類、被り物、頭巾、化粧粉、油による手入れ、入浴、マッサージ、鏡、目薬、花や香料での化粧、顔の粉、顔への塗布、手輪、髪束の結び、杖、薬箱、剣、傘、華やかな靴、額の飾り、宝石、払子、長い房のある白い布、あるいはその他の在家の装飾をいう。“在家の特徴を捨て去り”とは、これらの在家の特徴を脱ぎ捨て、完全に取り除き、置き去り、静まり返らせることをいう。

สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโรติ ยถา โกวิฬารสฺส ปตฺตานิ ฉินฺนานิ สญฺฉินฺนานิ ปติตานิ ปริปติตานิ, เอวเมว ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส คิหิพฺยญฺชนานิ ฉินฺนานิ สญฺฉินฺนานิ ปติตานีติ – สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร.

“葉の落ち尽くしたコヴィラーラの樹のように”とは、コヴィラーラの樹の葉が切り落とされ、散り、落ち、四方に散らばるように、その独覚仏も在家の特徴を切り離し、捨て去ったことをいう。

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานีติ. วีโรติ วีริยวาติ วีโร, ปหูติ วีโร, วิสวีติ วีโร, อลมตฺโตติ วีโร, สูโรติ วีโร, วิกฺกนฺโต อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโวติ วีโร, วิคตโลมหํโสติ วีโร.

“勇者は在家の束縛を断ち切り”という句について。“勇者（vīro）”とは、精進（vīriya）あるがゆえに勇者であり、能気あるがゆえに勇者であり、果敢なるがゆえに勇者であり、能力あるがゆえに勇者であり、勇猛なるがゆえに勇者である。すなわち、勇進し、畏れず、驚愕せず、戦慄せず、逃避せず、恐怖と驚愕を捨て去った者を勇者といい、身の毛のよだつことのない者を勇者という。

วิรโต อิธ สพฺพปาเกหิ, นิรยทุกฺขํ อติจฺจ วีริยวา โส;

โส วีริยวา ปธานวา, ธีโร ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตา.

この世において一切の悪から離れ、地獄の苦しみを超えて精進する者、そのように精進し励む者は、その真実のありようから、賢者（dhīro）と呼ばれる。

คิหิพนฺธนานิ [Pg.255] วุจฺจนฺติ ปุตฺตา จ ภริยา จ ทาสา จ ทาสี จ อเชฬกา จ กุกฺกุฏสูกรา จ หตฺถิควาสฺสวฬวา จ เขตฺตญฺจ วตฺถุ จ หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ คามนิคมราชธานิโย จ รฏฺฐญฺจ ชนปโท จ โกโส จ โกฏฺฐาคารญฺจ, ยํ กิญฺจิ รชนียวตฺถุ.

在家の束縛（gihibandhanāni）とは、息子、妻、男僕、女僕、山羊と羊、鶏と豚、象・牛・馬・牝馬、田畑、宅地、金、銀、村・町・王都、国、地方、宝庫、穀物倉、およびおよそ執着の対象となるあらゆる事物をいう。

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ วีโร คิหิพนฺธนานิ ฉินฺทิตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“勇者は在家の束縛を断ち切り”とは、その辟支仏が勇者として、在家の束縛を断ち、完全に断ち切り、捨て、除き、滅ぼし、非存在に至らしめたことを指して、“勇者は在家の束縛を断ち切り、犀の角のようにただ独り歩め”という。それゆえ、その辟支仏は次のように説いた。

‘‘โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร,เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ;

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“在家の標識を脱ぎ捨て、コヴィラーラ樹が葉を落とすように、勇者は在家の束縛を断ち切り、犀の角のようにただ独り歩め”と。

ปฐโม วคฺโค.

第一品。

ทุติยวคฺโค

第二品。

๑๓๑.

131.

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา.

もし、賢明で、共に行道し、善き生活を送り、知恵ある友を得たならば、あらゆる危難を克服し、歓喜し、正念を保って、彼と共に歩むべきである。

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายนฺติ สเจ นิปกํ ปณฺฑิตํ ปญฺญวนฺตํ พุทฺธิมนฺตํ ญาณึ วิภาวึ เมธาวึ สหายํ ลเภยฺย ปฏิลเภยฺย อธิคจฺเฉยฺย วินฺเทยฺยาติ – สเจ ลเภถ นิปกํ สํหายํ.

“もし賢明な友を得たならば”とは、もし賢明で、賢く、知恵あり、聡明で、知識があり、洞察力に富み、叡智ある友を得、再び得、到達し、見出すならば、という意味である。

สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรนฺติ. สทฺธึ จรนฺติ เอกโต จรํ. สาธุวิหารินฺติ ปฐเมนปิ ฌาเนน สาธุวิหารึ, ทุติเยนปิ ฌาเนน… ตติเยนปิ ฌาเนน… จตุตฺเถนปิ ฌาเนน สาธุวิหารึ, เมตฺตายปิ เจโตวิมุตฺติยา สาธุวิหารึ, กรุณายปิ…เป… มุทิตายปิ… อุเปกฺขายปิ เจโตวิมุตฺติยา สาธุวิหารึ, อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ, วิญฺญาณญฺจ อายตนสมาปตฺติยาปิ…เป… อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยาปิ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยาปิ [Pg.256] สาธุวิหารึ, นิโรธสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ, ผลสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ. ธีรนฺติ ธีรํ ปณฺฑิตํ ปญฺญวนฺตํ พุทฺธิมนฺตํ ญาณึ วิภาวึ เมธาวินฺติ – สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ.

“共に行道し、善き生活を送り、知恵ある”について。“共に行道し”とは、一処に共に歩むことである。“善き生活を送り”とは、初禅によって善き生活を送り、第二禅、第三禅、第四禅、また慈の心による解脱、悲、喜、捨の心による解脱によって善き生活を送り、空無辺処定、識無辺処定、無所有処定、非想非非想処定によって善き生活を送り、滅尽定、果定によって善き生活を送ることである。“知恵ある（dhīraṃ）”とは、不退転の精進を具えた者、あるいは賢明で、知恵あり、聡明で、知識があり、洞察力に富み、叡智ある者のことである。

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ. ปริสฺสยาติ ทฺเว ปริสฺสยา – ปากฏปริสฺสยา จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ ปากฏปริสฺสยา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสยา…เป… เอวมฺปิ, ตตฺราสยาติ – ปริสฺสยา. อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ สพฺเพ ปริสฺสเย อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวาติ – อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ.

“あらゆる危難を克服し”について。危難（parissayā）には、顕在的な危難と潜在的な危難の二種類がある。これらを顕在的な危難といい、これらを潜在的な危難という。このように、その場所に潜むものを危難という。“あらゆる危難を克服し”とは、すべての危難に打ち勝ち、克服し、圧倒し、尽きさせ、踏みにじることをいう。

จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เตน นิปเกน ปณฺฑิเตน ปญฺญวนฺเตน พุทฺธิมนฺเตน ญาณินา วิภาวินา เมธาวินา สหาเยน สทฺธึ อตฺตมโน ตุฏฺฐมโน หฏฺฐมโน ปหฏฺฐมโน อุทคฺคมโน มุทิตมโน จเรยฺย วิหเรยฺย อิริเยยฺย วตฺเตยฺย ปาเลยฺย ยเปยฺย ยาเปยฺยาติ – จเรยฺย เตนตฺตมโน. สตีมาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สติมา โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคโต, จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตาติ – จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“歓喜し、正念を保って、彼と共に歩むべきである”とは、その辟支仏が、その賢明で賢く知恵ある友と共に、満足し、喜び、歓喜し、大いに喜び、意気揚々と、喜悦の心をもって歩み、住し、威儀を正し、行い、守り、養い、存続させるべきであることをいう。“正念を保って”とは、その辟支仏が正念を具え、最高の念と慧を成就し、遠い過去になされたことや、遠い過去に語られたことをも思い出し、随念できることをいう。それゆえ、その辟支仏は次のように説いた。

‘‘สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ, จเรยฺย เตนตฺตมโน สตีมา’’ติ.

“もし、賢明で、共に行道し、善き生活を送り、知恵ある友を得たならば、あらゆる危難を克服し、歓喜し、正念を保って、彼と共に歩むべきである”と。

๑๓๒.

132.

โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

もし、賢明で、共に行道し、善き生活を送り、知恵ある友を得られないならば、王が征服した国を捨て去るように、犀の角のようにただ独り歩め。

โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายนฺติ โน เจ นิปกํ ปณฺฑิตํ ปญฺญวนฺตํ พุทฺธิมนฺตํ ญาณึ วิภาวึ เมธาวึ สหายํ ลเภยฺย ปฏิลเภยฺย อธิคจฺเฉยฺย วินฺเทยฺยาติ – โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ.

“もし賢明な友を得られないならば”とは、もし賢明で、賢く、知恵あり、聡明で、知識があり、洞察力に富み、叡智ある友を得られず、再び得られず、到達できず、見出せないならば、という意味である。

สทฺธึ จรํ [Pg.257] สาธุวิหาริ ธีรนฺติ. สทฺธึ จรนฺติ เอกโต จรํ. สาธุวิหารินฺติ ปฐเมนปิ ฌาเนน สาธุวิหารึ…เป… นิโรธสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ, ผลสมาปตฺติยาปิ สาธุวิหารึ. ธีรนฺติ ธีรํ ปณฺฑิตํ ปญฺญวนฺตํ พุทฺธิมนฺตํ ญาณึ วิภาวึ เมธาวินฺติ – สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ.

“共に行道し、善き生活を送り、知恵ある”について。“共に行道し”とは、一処に共に歩むこと。“善き生活を送り”とは、初禅から滅尽定、果定に至るまでによって善き生活を送ること。“知恵ある”とは、堅固な知恵を具え、賢く、知恵あり、聡明で、知識があり、洞察力に富み、叡智あることをいう。

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหายาติ ราชา ขตฺติโย มุทฺธาภิสิตฺโต วิชิตสงฺคาโม นิหตปจฺจามิตฺโต ลทฺธาธิปฺปาโย ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร รฏฺฐญฺจ ชนปทญฺจ โกสญฺจ โกฏฺฐาคารญฺจ ปหูตหิรญฺญสุวณฺณํ นครญฺจ ปริจฺจชิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ. เอวํ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา มิตฺตามจฺจปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“王が征服した国を捨てて”とは、頭頂に灌頂を受け、戦に勝ち、敵を滅ぼし、意のままに富を得、宝物庫や穀物倉を満たした刹帝利の王が、国や地方、財宝や倉、多量の金銀や都市を捨て去り、髪や髭を剃り落とし、黄褐色の衣を纏い、家を離れて出家し、無所有の境地に至って、一人で歩み、住み、威儀を正し、生活し、守り、養い、存続することである。このように、辟支仏（独覚）もまた、在家の生活におけるあらゆる繋縛を断ち、妻子への執着、親族への執着、友人や大臣への執着を断ち、髪や髭を剃り落とし、黄褐色の衣を纏い、家を離れて出家し、無所有の境地に至って、一人で歩み、住み、威儀を正し、生活し、守り、養い、存続するのである。それゆえに、“王が征服した国を捨てて、犀の角のようにただ独り歩め”という。その辟支仏はこう語った。

‘‘โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ, สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“もしも、賢明で、共に行に励み、善き生活を送り、知恵ある伴侶を得られないならば、王が征服した国を捨てるように、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๓๓.

133.

อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา;

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“まことに、我らは伴侶の徳の円満を称賛する。自分より優れた者、あるいは自分と同等の者を伴侶として親しむべきである。そのような伴侶を得られないならば、非難されることのない糧を食し、犀の角のようにただ独り歩め。”

อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทนฺติ. อทฺธาติ เอกํสวจนํ นิสฺสํสยวจนํ นิกฺกงฺขวจนํ อทฺเวชฺฌวจนํ อทฺเวฬฺหกวจนํ นิโยควจนํ อปณฺณกวจนํ อวิรทฺธวจนํ อวตฺถาปนวจนเมตํ – อทฺธาติ. สหายสมฺปทนฺติ สหายสมฺปทา วุจฺจติ โย โส สหาโย อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ, อเสกฺเขน สมาธิกฺขนฺเธน… อเสกฺเขน ปญฺญากฺขนฺเธน [Pg.258] … อเสกฺเขน วิมุตฺติกฺขนฺเธน… อเสกฺเขน วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ. อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทนฺติ สหายสมฺปทํ ปสํสาม โถเมม กิตฺเตม วณฺเณมาติ – อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ.

“まことに、我らは伴侶の徳の円満を称賛する”において、“まことに（addhā）”とは、断定の言葉、疑いのない言葉、躊躇のない言葉、二心のない言葉、偽りのない言葉、決定の言葉、確実な言葉、不動の言葉である。“伴侶の徳の円満（sahāyasampadaṃ）”とは、無学（阿羅漢）の戒蘊、定蘊、慧蘊、解脱蘊、解脱知見蘊を具えた伴侶のことを言う。“まことに、我らは伴侶の徳の円満を称賛する”とは、伴侶の徳の円満を称え、褒め、称揚し、その功徳を説くことである。

เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายาติ เสฏฺฐา โหนฺติ สหายา สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา วิมุตฺติญาณทสฺสเนน; สมา สทิสา โหนฺติ สหายา สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา วิมุตฺติญาณทสฺสเนน. เสฏฺฐา วา สหายา สทิสา วา สหายา เสวิตพฺพา ภชิตพฺพา ปยิรุปาสิตพฺพา ปริปุจฺฉิตพฺพา ปริปญฺหิตพฺพาติ – เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา.

“優れた者、あるいは同等の者を伴侶として親しむべきである”とは、戒・定・慧・解脱・解脱知見において優れた者が伴侶であり、戒・定・慧・解脱・解脱知見において等しく同じである者が伴侶である。優れた伴侶、あるいは同等の伴侶を親しみ、近づき、仕え、問い、尋ねるべきである。

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชีติ อตฺถิ ปุคฺคโล สาวชฺชโภชี อตฺถิ ปุคฺคโล อนวชฺชโภชีติ. กตโม จ ปุคฺคโล สาวชฺชโภชี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กุหนาย ลปนาย เนมิตฺติกตาย นิปฺเปสิกตาย ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตาย ทารุทาเนน เวฬุทาเนน ปตฺตทาเนน ปุปฺผทาเนน ผลทาเนน สินานทาเนน จุณฺณทาเนน มตฺติกาทาเนน ทนฺตกฏฺฐทาเนน มุโขทกทาเนน จาฏุกมฺยตาย มุคฺคสูปฺยตาย ปาริภฏฺยตาย ปีฐมทฺทิกตาย วตฺถุวิชฺชาย ติรจฺฉานวิชฺชาย องฺควิชฺชาย นกฺขตฺตวิชฺชาย ทูตคมเนน ปหิณคมเนน ชงฺฆเปสนิเยน เวชฺชกมฺเมน นวกมฺเมน ปิณฺฑปฏิปิณฺฑเกน ทานานุปฺปทาเนน, อธมฺเมน วิสเมน ลทฺธา ลภิตฺวา อธิคนฺตฺวา วินฺทิตฺวา ปฏิลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สาวชฺชโภชี.

“それらを得られないならば、非難されることのない糧を食し”において、非難されるべき糧を食す者（有罪食者）がおり、非難されることのない糧を食す者（無罪食者）がいる。どのような者が非難されるべき糧を食す者か。ここに、ある者は、欺瞞、弁舌、示唆、強要、利得によって利得を求めること、あるいは薪の贈与、竹の贈与、葉の贈与、花の贈与、果実の贈与、入浴粉の贈与、洗粉の贈与、土の贈与、歯木の贈与、口をゆすぐ水の贈与、お世辞、不実な言葉、使い走り、追従、家相の術、外道の術、身体的特徴の術、占星術、使者の役、使い、医術、新しい工事、施しに対する返礼、布施者への追贈など、法に背き、正しくない方法によって得、獲得し、達し、見いだし、手に入れて生活を営む。この者を、非難されるべき糧を食す者と言う。

กตโม จ ปุคฺคโล อนวชฺชโภชี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล น กุหนาย น ลปนาย น เนมิตฺติกตาย น นิปฺเปสิกตาย น ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตาย น ทารุทาเนน น เวฬุทาเนน น ปตฺตทาเนน น ปุปฺผทาเนน น ผลทาเนน น สินานทาเนน น จุณฺณทาเนน น มตฺติกาทาเนน น ทนฺตกฏฺฐทาเนน น มุโขทกทาเนน น จาฏุกมฺยตาย น มุคฺคสูปฺยตาย น ปาริภฏฺยตาย น ปีฐมทฺทิกตาย น วตฺถุวิชฺชาย น ติรจฺฉานวิชฺชาย น [Pg.259] องฺควิชฺชาย น นกฺขตฺตวิชฺชาย น ทูตคมเนน น ปหิณคมเนน น ชงฺฆเปสนิเยน น เวชฺชกมฺเมน น นวกมฺเมน น ปิณฺฑปฏิปิณฺฑเกน น ทานานุปฺปทาเนน, ธมฺเมน สเมน ลทฺธา ลภิตฺวา อธิคนฺตฺวา วินฺทิตฺวา ปฏิลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อนวชฺชโภชี.

どのような者が非難されることのない糧を食す者か。ここに、ある者は、欺瞞によらず、弁舌によらず、示唆によらず、強要によらず、利得によって利得を求めず、薪の贈与、竹の贈与、葉の贈与、花の贈与、果実の贈与、入浴粉の贈与、洗粉の贈与、土の贈与、歯木の贈与、口をゆすぐ水の贈与によらず、お世辞を言わず、不実な言葉を言わず、使い走りをせず、追従をせず、家相の術を学ばず、外道の術を学ばず、身体的特徴の術を学ばず、占星術を学ばず、使者の役をせず、使いをせず、医術を行わず、新しい工事をせず、施しに対する返礼をせず、布施者への追贈をせず、法にかない、正しい方法によって得、獲得し、達し、見いだし、手に入れて生活を営む。この者を、非難されることのない糧を食す者と言う。

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชีติ เอเต อนวชฺชโภชี อลทฺธา อลภิตฺวา อนธิคนฺตฺวา อวินฺทิตฺวา อปฺปฏิลภิตฺวาติ – เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“それらを得られないならば、非難されることのない糧を食し”とは、これら非難されることのない糧を食す伴侶を得られず、獲得できず、達せず、見いだせず、手に入れられないことである。“それらを得られないならば、非難されることのない糧を食し、犀の角のようにただ独り歩め”。その辟支仏はこう語った。

‘‘อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ, เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา;

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“まことに、我らは伴侶の徳の円満を称賛する。自分より優れた者、あるいは自分と同等の者を伴侶として親しむべきである。そのような伴侶を得られないならば、非難されることのない糧を食し、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๓๔.

134.

ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานิ, กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ;

สงฺฆฏฺฏยนฺตานิ ทุเว ภุชสฺมึ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“金細工師によって見事に作られた、黄金の輝く二つの腕輪が、腕の上で互いにぶつかり合うのを見て、犀の角のようにただ独り歩め。”

ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานีติ ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา. สุวณฺณสฺสาติ ชาตรูปสฺส. ปภสฺสรานีติ ปริสุทฺธานิ ปริโยทาตานีติ – ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานิ.

“黄金の輝きを見て”とは、見て、視覚で捉え、量り、調べ、明らかにし、明確にすることである。“黄金の”とは、金の。“輝く”とは、清浄で、光り輝く腕輪のことである。これが“黄金の輝きを見て”という句の意味である。

กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานีติ กมฺมารปุตฺโต วุจฺจติ สุวณฺณกาโร. กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานีติ กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ สุกตานิ สุปริกมฺมกตานีติ – กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ.

“金細工師の息子によって見事に仕上げられた”という言葉において、“金細工師の息子（kammāraputto）”とは金細工師（suvaṇṇakāro）のことである。“金細工師の息子によって見事に仕上げられた”とは、金細工師の息子によって見事に仕上げられ、よく作られ、巧みに加工された、という意味であり、これが“金細工師の息子によって見事に仕上げられた”という句の意味である。

สงฺฆฏฺฏยนฺตานิ ทุเว ภุชสฺมินฺติ ภุโช วุจฺจติ หตฺโถ. ยถา เอกสฺมึ หตฺเถ ทฺเว นูปุรานิ ฆฏฺเฏนฺติ ; เอวเมว สตฺตา ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน นิรเย ฆฏฺเฏนฺติ, ติรจฺฉานโยนิยํ ฆฏฺเฏนฺติ, เปตฺติวิสเย ฆฏฺเฏนฺติ, มนุสฺสโลเก ฆฏฺเฏนฺติ, เทวโลเก ฆฏฺเฏนฺติ, คติยา คตึ อุปปตฺติยา [Pg.260] อุปปตฺตึ ปฏิสนฺธิยา ปฏิสนฺธึ ภเวน ภวํ สํสาเรน สํสารํ วฏฺเฏน วฏฺฏํ ฆฏฺเฏนฺติ สงฺฆฏฺเฏนฺติ สงฺฆฏฺเฏนฺตา จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺตีติ – สงฺฆฏฺฏยนฺตานิ ทุเว ภุชสฺมึ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“両の腕で触れ合う”という言葉において、“腕（bhujo）”とは手（hattho）のことである。あたかも一つの手に二つの腕輪があるとき、それらが互いに触れ合うように、その通りに、衆生は渇愛（taṇhā）の力によって、また見解（diṭṭhi）の力によって、地獄においては地獄において互いに触れ合い（苦しめ合い）、畜生門において触れ合い、餓鬼の世界において触れ合い、人間界において触れ合い、天界において触れ合い、趣（gati）から趣へ、生（upapatti）から生へ、結生（paṭisandhi）から結生へ、存在（bhava）から存在へ、輪廻（saṃsāra）から輪廻へ、流転（vaṭṭa）から流転へと、互いに触れ合い、ぶつかり合いながら歩み、住し、威儀を保ち、巡り、維持し、存続するのである。これが“両の腕で触れ合う”という句の意味である。ゆえに犀の角のようにただ独り歩むべきであり、それゆえにかの辟支仏は次のように語った。

‘‘ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานิ, กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ;

สงฺฆฏฺฏยนฺตานิ ทุเว ภุชสฺมึ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’.

“金細工師の息子によって見事に仕上げられた、黄金の輝きを放つ（腕輪が）、両の腕で触れ合うのを見て、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๓๕.

135.

เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา;

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“このように、仲間と共にあれば、私にとって談話や執着が生じるだろう。将来のこの恐怖を予見して、犀の角のようにただ独り歩め。”

เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺสาติ ตณฺหาทุติโย วา โหติ ปุคฺคลทุติโย วา. กถํ ตณฺหาทุติโย โหติ? ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ยสฺเสสา ตณฺหา อปฺปหีนา, โส วุจฺจติ ตณฺหาทุติโย.

“このように、仲間と共にあれば”という言葉において、仲間（dutiyo）には“渇愛という仲間（taṇhādutiyo）”がある場合と“人という仲間（puggaladutiyo）”がある場合がある。どのように渇愛を伴侶とするのか。渇愛とは、色渇愛……（中略）……法渇愛のことである。この渇愛を捨て去っていない者は、渇愛を伴侶とする者と呼ばれる。

ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตตีติ.

“渇愛を伴侶とする人は、長い時間にわたって輪廻し、この状態や別の状態へと、輪廻を越えることができない。”

เอวํ ตณฺหาทุติโย วา โหติ.

このように、渇愛を伴侶とするのである。

กถํ ปุคฺคลทุติโย โหติ? อิเธกจฺโจ น อตฺถเหตุ น การณเหตุ อุทฺธโต อวูปสนฺตจิตฺโต เอกสฺส วา ทุติโย โหติ, ทฺวินฺนํ วา ตติโย โหติ, ติณฺณํ วา จตุตฺโถ โหติ. ตตฺถ พหุํ สมฺผปฺปลาปํ ปลปติ; เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถิกถํ สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ [Pg.261] โลกกฺขายิกํ สมุทฺทกฺขายิกํ อิติภวาภวกถํ กเถติ. เอวํ ปุคฺคลทุติโย โหตีติ – เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺส.

どのように人を伴侶とするのか。ここに、ある者が、利益のためでもなく、正当な理由のためでもなく、心が浮ついて静まらず、一人の者に対して二人目となり、二人の者に対して三人目となり、三人の者に対して四人目の仲間となる。そこで、多くの無益な談話（samphappalāpa）を語る。すなわち、王についての話、盗賊についての話、大臣についての話、軍隊についての話、恐怖についての話、戦争についての話、食物についての話、飲料についての話、衣服についての話、寝具についての話、花飾りについての話、香料についての話、親族についての話、乗り物についての話、村についての話、町についての話、都市についての話、地方についての話、女についての話、勇士についての話、路地についての話、水汲み場についての話、亡くなった親族についての話、種々の雑多な話、世間話、海についての話、存在の有無（常見や断見）についての話を語るのである。このように人を伴侶とすることを指して、“このように、仲間と共にあれば、私にとって（談話が生じるだろう）”と言うのである。

วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วาติ วาจาภิลาโป วุจฺจติ พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา, เสยฺยถิทํ – ราชกถํ…เป… อิติภวาภวกถํ. อภิสชฺชนา วาติ ทฺเว สชฺชนา – ตณฺหาสชฺชนา จ ทิฏฺฐิสชฺชนา จ…เป… อยํ ตณฺหาสชฺชนา…เป… อยํ ทิฏฺฐิสชฺชนาติ – วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา.

“談話や執着”という言葉において、“談話（vācābhilāpo）”とは三十二の畜生論（tiracchānakathā）のことであり、すなわち、王についての話……（中略）……存在の有無についての話である。“執着（abhisajjanā）”とは、二つの繋縛、すなわち渇愛による執着と見解による執着である。……（中略）……これが渇愛による執着であり、……（中略）……これが見解による執着である。これが“談話や執着”の意味である。

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโนติ. ภยนฺติ ชาติภยํ ชราภยํ พฺยาธิภยํ มรณภยํ ราชภยํ โจรภยํ อคฺคิภยํ อุทกภยํ อตฺตานุวาทภยํ ปรานุวาทภยํ ทณฺฑภยํ ทุคฺคติภยํ อูมิภยํ กุมฺภิลภยํ อาวฏฺฏภยํ สุสุมารภยํ อาชีวกภยํ อสิโลกภยํ ปริสสารชฺชภยํ มทนภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุพฺเพโค อุตฺราโส. เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโนติ เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน ทกฺขมาโน โอโลกยมาโน นิชฺฌายมาโน อุปปริกฺขมาโนติ – เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“将来のこの恐怖を予見して”という言葉において、“恐怖（bhaya）”とは、生の恐怖、老いの恐怖、病の恐怖、死の恐怖、王による恐怖、盗賊による恐怖、火による恐怖、水による恐怖、自己の非難による恐怖、他者の非難による恐怖、刑罰による恐怖、悪趣の恐怖、波の恐怖、鰐（kumbhila）の恐怖、渦の恐怖、猛魚（susumāra）の恐怖、生活の恐怖、不名誉の恐怖、衆中での臆病の恐怖、狂乱の恐怖、恐ろしいありさま、戦慄、身の毛のよだつこと、心の動揺、恐怖のことである。“将来のこの恐怖を予見して”とは、将来におけるこの恐怖を予見し、見抜き、観察し、熟考し、考察することを指す。ゆえに“将来のこの恐怖を予見して、犀の角のようにただ独り歩め”と言う。それゆえにかの辟支仏は次のように語った。

‘‘เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺส, วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา;

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’.

“このように、仲間と共にあれば、私にとって談話や執着が生じるだろう。将来のこの恐怖を予見して、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๓๖.

136.

กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ;

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“諸々の欲（kāmā）は実に多彩で、甘美で、心を捉える。それらは様々に形を変えて心をかき乱す。欲の諸徳（kāmaguṇa）における災患を見て、犀の角のようにただ独り歩め。”

กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมาติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. จิตฺราติ นานาวณฺณา รูปา นานาวณฺณา สทฺทา นานาวณฺณา คนฺธา นานาวณฺณา รสา นานาวณฺณา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. มธุราติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม[Pg.262], ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ กามสุขํ มิฬฺหสุขํ ปุถุชฺชนสุขํ อนริยสุขํ, น เสวิตพฺพํ น ภาเวตพฺพํ น พหุลีกาตพฺพํ, ‘ภายิตพฺพํ เอตสฺส สุขสฺสา’ติ วทามี’’ติ – กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมาติ. มโนติ ยํ จิตฺตํ…เป… ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุ. มโน รเมนฺติ โถเมนฺติ โตเสนฺติ ปหาเสนฺตีติ – กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา.

“諸々の欲は実に多彩で、甘美で、心を捉える”という言葉において、“欲（kāmā）”とは要約すれば、物的な欲（vatthukāma）と煩悩としての欲（kilesakāma）の二種である。……（中略）……これらを物的な欲と言い、……（中略）……これらを煩悩としての欲と言う。“多彩（citrā）”とは、様々な色の色境、様々な音の声境、様々な香の香境、様々な味の味境、様々な触の触境であり、それらは好ましく、喜ばしく、快く、愛すべき姿で、欲を伴い、情欲を誘うものである。“甘美（madhurā）”については、世尊によって次のように説かれている。“比丘たちよ、これら五つの欲の諸徳がある。五つとは何か？ 眼で認識される色境であり、好ましく、喜ばしく、快く、愛すべき姿で、欲を伴い、情欲を誘うものである。耳で認識される声境……鼻で認識される香境……舌で認識される味境……身で認識される触境であり、好ましく、喜ばしく、快く、愛すべき姿で、欲を伴い、情欲を誘うものである。比丘たちよ、これらこそが五つの欲の諸徳である。比丘たちよ、これら五つの欲の諸徳に縁って生じる楽や喜び、これを欲の楽、糞便のような楽、凡夫の楽、聖ならざる楽と呼ぶ。それは親しむべきではなく、修習すべきではなく、多作すべきではない。この楽は‘恐れるべきものである’と私は説く。”これが“諸々の欲は実に多彩で、甘美で”の意味である。“心（mano）”とは、いかなる心……（中略）……それに対応する意識界（manoviññāṇadhātu）のことである。“心を捉える（manoramā）”とは、心を喜ばせ、称賛させ、満足させ、歓喜させることを意味する。これが“諸々の欲は実に多彩で、甘美で、心を捉える”の意味である。

วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตนฺติ นานาวณฺเณหิ รูเปหิ…เป… นานาวณฺเณหิ โผฏฺฐพฺเพหิ จิตฺตํ มเถนฺติ โตเสนฺติ ปหาเสนฺตีติ – วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ.

“種々の形によって心をかき乱す”とは、種々の色やかたち（色境）……（中略）……種々の触覚（触境）によって、心をかき乱し、喜ばせ、歓喜させることをいう。これが“種々の形によって心をかき乱す”という句の意味である。

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวาติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว? อิธ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต เยน สิปฺปฏฺฐาเนน ชีวิกํ กปฺเปติ, ยทิ มุทฺทาย ยทิ คณนาย ยทิ สงฺขาเนน ยทิ กสิยา ยทิ วณิชฺชาย ยทิ โครกฺเขน ยทิ อิสฺสตฺเถน ยทิ ราชโปริเสน ยทิ สิปฺปญฺญตเรน, สีตสฺส ปุรกฺขโต อุณฺหสฺส ปุรกฺขโต ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺเสหิ สมฺผสฺสมาโน ขุปฺปิปาสาย มียมาโน; อยํ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

“欲の諸徳（五欲）における過失を見て”とは、次のように世尊によって説かれたことである。“比丘たちよ、欲の過失とは何か。比丘たちよ、ここに、ある良家の子が、生計を立てるために、指算であれ、計算であれ、計数であれ、耕作であれ、商売であれ、畜産であれ、弓術であれ、王への仕官であれ、あるいは他の何らかの技術であれ、寒さに責められ、暑さに責められ、虻、蚊、風、熱い陽射し、爬虫類の接触に悩まされ、飢えと渇きに苦しみながら働く。比丘たちよ、これが欲による現世における過失であり、苦の集積であり、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因とするものである。”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺตสฺส เอวํ อุฏฺฐหโต ฆฏโต วายมโต เต โภคา นาภินิปฺผชฺชนฺติ, โส โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ – ‘โมฆํ วต เม อุฏฺฐานํ, อผโล วต เม วายาโม’ติ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

“比丘たちよ、その良家の子が、そのように奮闘し、精励し、努力しても、それらの富が得られないならば、彼は悲しみ、疲れ、嘆き、胸を叩いて泣き叫び、混迷に陥る。‘私の奮闘は虚しかった。私の努力は実を結ばなかった’と。比丘たちよ、これもまた欲による現世における過失であり、苦の集積であり、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因とするものである。”

‘‘ตสฺส [Pg.263] เจ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺตสฺส เอวํ อุฏฺฐหโต ฆฏโต วายมโต เต โภคา อภินิปฺผชฺชนฺติ, โส เตสํ โภคานํ อารกฺขาธิกรณํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ – ‘กินฺติ เม โภเค เนว ราชาโน หเรยฺยุํ, น โจรา หเรยฺยุํ, น อคฺคิ ฑเหยฺย, น อุทกํ วเหยฺย, น อปฺปิยา ทายาทา หเรยฺยุ’นฺติ. ตสฺส เอวํ อารกฺขโต โคปยโต เต โภเค ราชาโน วา หรนฺติ โจรา วา หรนฺติ อคฺคิ วา ฑหติ อุทกํ วา วหติ อปฺปิยา วา ทายาทา หรนฺติ. โส โสจติ…เป… สมฺโมหํ อาปชฺชติ – ‘ยมฺปิ เม อโหสิ ตมฺปิ โน นตฺถี’ติ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

“比丘たちよ、もしその良家の子が、そのように奮闘し、精励し、努力して、それらの富が得られたならば、彼はそれらの富を護るために、肉体的な苦しみと精神的な憂いを感じる。‘どうすれば王たちが私の富を奪わず、盗賊が奪わず、火が焼かず、水が流さず、好ましくない相続人たちが奪わないようにできるだろうか’と。彼がそのように護り、管理していても、王たちがその富を奪い、あるいは盗賊が奪い、あるいは火が焼き、あるいは水が流し、あるいは好ましくない相続人たちが奪う。彼は悲しみ……（中略）……混迷に陥る。‘かつて私の所有であったものが、今はもう無い’と。比丘たちよ、これもまた欲による現世における過失であり、苦の集積であり、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因とするものである。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ ราชาโนปิ ราชูหิ วิวทนฺติ, ขตฺติยาปิ ขตฺติเยหิ วิวทนฺติ, พฺราหฺมณาปิ พฺราหฺมเณหิ วิวทนฺติ, คหปตีปิ คหปตีหิ วิวทนฺติ, มาตาปิ ปุตฺเตน วิวทติ, ปุตฺโตปิ มาตรา วิวทติ, ปิตาปิ ปุตฺเตน วิวทติ, ปุตฺโตปิ ปิตรา วิวทติ, ภาตาปิ ภคินิยา วิวทติ, ภคินีปิ ภาตรา วิวทติ, สหาโยปิ สหาเยน วิวทติ. เต ตตฺถ กลหวิคฺคหวิวาทาปนฺนา อญฺญมญฺญํ ปาณีหิปิ อุปกฺกมนฺติ เลฑฺฑูหิปิ อุปกฺกมนฺติ ทณฺเฑหิปิ อุปกฺกมนฺติ สตฺเถหิปิ อุปกฺกมนฺติ. เต ตตฺถ มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

“さらにまた、比丘たちよ、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因として、王たちが王たちと争い、執政居士たちが執政居士たちと争い、婆羅門たちが婆羅門たちと争い、家主たちが家主たちと争い、母が息子と争い、息子が母と争い、父が息子と争い、息子が父と争い、兄（弟）が妹（姉）と争い、妹（姉）が兄（弟）と争い、友人が友人と争う。彼らはそこで闘争・衝突・紛争に陥り、互いに手で打ち合い、土塊を投げ、杖で叩き、武器で切り合う。彼らはそこで死に至り、あるいは死に等しい苦しみを受ける。比丘たちよ、これもまた欲による現世における過失であり、苦の集積であり、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因とするものである。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ อสิจมฺมํ คเหตฺวา ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวา อุภโตพฺยูฬฺหํ สงฺคามํ ปกฺขนฺทนฺติ, อุสูสุปิ ขิปฺปมาเนสุ สตฺตีสุปิ ขิปฺปมานาสุ อสีสุปิ วิชฺโชตลนฺเตสุ. เต ตตฺถ อุสูหิปิ วิชฺฌนฺติ สตฺตีหิปิ วิชฺฌนฺติ อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. เต ตตฺถ มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

“さらにまた、比丘たちよ、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因として、剣と盾を手にし、弓と矢筒を身につけて、両陣営が対峙する戦場へと飛び込む。そこでは矢が射掛けられ、槍が投げられ、剣が閃いている。彼らはそこで矢に射られ、槍に突き刺され、剣で首を切り落とされる。彼らはそこで死に至り、あるいは死に等しい苦しみを受ける。比丘たちよ、これもまた欲による現世における過失であり、苦の集積であり、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因とするものである。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ อสิจมฺมํ คเหตฺวา ธนุกลาปํ สนฺนยฺหิตฺวา อทฺทาวเลปนา อุปการิโย [Pg.264] ปกฺขนฺทนฺติ, อุสูสุปิ ขิปฺปมาเนสุ สตฺตีสุปิ ขิปฺปมานาสุ, อสีสุปิ วิชฺโชตลนฺเตสุ. เต ตตฺถ อุสูหิปิ วิชฺฌนฺติ สตฺตีหิปิ วิชฺฌนฺติ ฉกณกายปิ โอสิญฺจนฺติ อภิวคฺเคนปิ โอมทฺทนฺติ อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. เต ตตฺถ มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

“さらにまた、比丘たちよ、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因として、剣と盾を手にし、弓と矢筒を身につけて、漆喰で塗り固められた城壁へと攻め入る。そこでは矢が射掛けられ、槍が投げられ、剣が閃いている。彼らはそこで矢に射られ、槍に突き刺され、煮えたぎる牛糞（の汚水）を浴びせられ、上から落とされる丸太（や重石）に押し潰され、剣で首を切り落とされる。彼らはそこで死に至り、あるいは死に等しい苦しみを受ける。比丘たちよ、これもまた欲による現世における過失であり、苦の集積であり、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因とするものである。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ สนฺธิมฺปิ ฉินฺทนฺติ นิลฺโลปมฺปิ หรนฺติ เอกาคาริกมฺปิ กโรนฺติ ปริปนฺเถปิ ติฏฺฐนฺติ ปรทารมฺปิ คจฺฉนฺติ. ตเมนํ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺติ – กสาหิปิ ตาเฬนฺติ, เวตฺเตหิปิ ตาเฬนฺติ, อฑฺฒทณฺฑเกหิปิ ตาเฬนฺติ, หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺติ…เป… อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. เต ตตฺถ มรณมฺปิ นิคจฺฉนฺติ มรณมตฺตมฺปิ ทุกฺขํ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สนฺทิฏฺฐิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ.

“さらにまた、比丘たちよ、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因として、壁に穴を開けて侵入し、略奪を行い、一軒家を襲い、道端で待ち伏せし、他人の妻を犯す。それに対し、王たちは彼らを捕らえ、種々の刑罰を科す。鞭で打ち、藤の杖で打ち、割り竹で打ち、手足を切断し……（中略）……剣で首を切り落とす。彼らはそこで死に至り、あるいは死に等しい苦しみを受ける。比丘たちよ、実に、これもまた欲による現世における過失であり、苦の集積であり、欲を原因とし、欲を縁とし、欲を拠り所とし、まさに欲のみを原因とするものである。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ กาเยน ทุจฺจริตํ จรนฺติ วาจาย ทุจฺจริตํ จรนฺติ มนสา ทุจฺจริตํ จรนฺติ. เต กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺติ. อยมฺปิ, ภิกฺขเว, กามานํ อาทีนโว สมฺปรายิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ กามานเมว เหตุ’’.

“比丘たちよ、さらにまた、諸々の欲を原因とし、諸々の欲を根源とし、諸々の欲を拠り所とし、ただ諸々の欲を理由として、身体によって悪行をなし、言葉によって悪行をなし、心によって悪行をなす。彼らは身体によって悪行をなし、言葉によって悪行をなし、心によって悪行をなしたことにより、身体が崩壊して死んだ後、不幸な場所、苦しい境遇、破滅の場所、地獄に生まれる。比丘たちよ、これもまた、諸々の欲を原因とし、諸々の欲を根源とし、諸々の欲を拠り所とし、ただ諸々の欲を理由として生じる、来世における欲の過患であり、苦の集積である。”

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวาติ กามคุเณสุ อาทีนวํ ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“‘五欲のなかに過患を見て’とは、五欲のなかに過患を見、観察し、比較し、吟味し、判別し、明らかにすることである。ゆえに‘五欲のなかに過患を見て、犀の角のようにただ独り歩め’と言う。それゆえに、その独覚仏は次のように説いたのである。”

‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ;

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“‘諸々の欲は実に色とりどりで甘美であり、心を喜ばせる。それらは様々な姿をとって心をかき乱す。五欲のなかに過患を見て、犀の角のようにただ独り歩め。’”

๑๓๗.

137.

อีตี [Pg.265] จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ;

เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“これは災厄であり、腫物であり、災難であり、病であり、矢であり、恐怖である。五欲のなかにこの恐怖を見て、犀の角のようにただ独り歩め。”

อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตนฺติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ภยนฺติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. โรโคติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. คณฺโฑติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. สลฺลนฺติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. สงฺโคติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. ปงฺโกติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. คพฺโภติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ. กสฺมา จ, ภิกฺขเว, ภยนฺติ กามานเมตํ อธิวจนํ? ยสฺมา จ กามราครตฺตายํ, ภิกฺขเว, ฉนฺทราควินิพทฺโธ ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ ภยา น ปริมุจฺจติ, สมฺปรายิกาปิ ภยา น ปริมุจฺจติ, ตสฺมา ภยนฺติ กามานเมตํ อธิวจนํ. กสฺมา จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขนฺติ…เป… โรโคติ… คณฺโฑติ… สลฺลนฺติ… สงฺโคติ… ปงฺโกติ… คพฺโภติ กามานเมตํ อธิวจนํ? ยสฺมา จ กามราครตฺตายํ, ภิกฺขเว, ฉนฺทราควินิพทฺโธ ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ คพฺภา น ปริมุจฺจติ, สมฺปรายิกาปิ คพฺภา น ปริมุจฺจติ, ตสฺมา คพฺโภติ กามานเมตํ อธิวจน’’นฺติ.

“‘災厄であり、腫物であり、災難であり、病であり、矢であり、恐怖である’。実に、世尊は次のように説かれた。‘比丘たちよ、“恐怖”とは諸々の欲の名称（同義語）である。“苦”とは諸々の欲の名称である。“病”とは諸々の欲の名称である。“腫物”とは諸々の欲の名称である。“矢”とは諸々の欲の名称である。“執着”とは諸々の欲の名称である。“泥濘”とは諸々の欲の名称である。“胎（牢獄）”とは諸々の欲の名称である。比丘たちよ、なぜ“恐怖”が諸々の欲の名称なのか。比丘たちよ、欲の貪りに染まった者は、欲愛に縛られて、現世の恐怖からも逃れられず、来世の恐怖からも逃れられないからである。それゆえ“恐怖”は諸々の欲の名称である。比丘たちよ、なぜ“苦”……（中略）……“胎”が諸々の欲の名称なのか。比丘たちよ、欲の貪りに染まった者は、欲愛に縛られて、現世の胎（六処などの束縛）からも逃れられず、来世の胎からも逃れられないからである。それゆえ“胎”は諸々の欲の名称である’と説かれたのである。”

ภยํ ทุกฺขญฺจ โรโค จ, คณฺโฑ สลฺลญฺจ สงฺโค จ;

ปงฺโก คพฺโภ จ อุภยํ, เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ;

ยตฺถ สตฺโต ปุถุชฺชโน.

“恐怖、苦、病、腫物、矢、執着、泥濘、および胎。これらすべては諸々の欲であると言われる。そこに愚かな凡夫は執着している。”

โอติณฺโณ สาตรูเปน, ปุน คพฺภาย คจฺฉติ;

ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี, สมฺปชญฺญํ น ริจฺจติ.

“（凡夫は）快楽という姿をとった貪欲に溺れ、再び母胎へと向かう。しかし、比丘が熱心に努力し、正知を失わなければ、”

โส อิมํ ปลิปถํ ทุคฺคํ, อติกฺกมฺม ตถาวิโธ;

ปชํ ชาติชรูเปตํ, ผนฺทมานํ อเวกฺขตีติ.

“その比丘はこの（欲という）ぬかるんだ険しい道を越えて、生と老いを備えて震えおののく衆生を観察するのである。”

อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ.

“これは災厄であり、腫物であり、災難であり、病であり、矢であり、恐怖である。”

เอตํ [Pg.266] ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวาติ เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา ปสฺสิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“‘五欲のなかにこの恐怖を見て’とは、五欲のなかにこの恐怖を見、観察し、比較し、吟味し、判別し、明らかにすることである。ゆえに‘五欲のなかにこの恐怖を見て、犀の角のようにただ独り歩め’と言う。それゆえに、その独覚仏は次のように説いたのである。”

‘‘อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ, โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ;

เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“‘災厄であり、腫物であり、災難であり、病であり、矢であり、恐怖である。五欲のなかにこの恐怖を見て、犀の角のようにただ独り歩め。’”

๑๓๘.

138.

สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ;

สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“寒さ、暑さ、飢え、渇き、風、日の熱、虻、蛇などを。これらすべてを克服して、犀の角のようにただ独り歩め。”

สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสนฺติ. สีตนฺติ ทฺวีหิ การเณหิ สีตํ โหติ – อพฺภนฺตรธาตุปฺปโกปวเสน วา สีตํ โหติ พหิทฺธา อุตุวเสน วา สีตํ โหติ. อุณฺหนฺติ ทฺวีหิ การเณหิ อุณฺหํ โหติ – อพฺภนฺตรธาตุปฺปโกปวเสน วา อุณฺหํ โหติ พหิทฺธา อุตุวเสน วา อุณฺหํ โหติ. ขุทา วุจฺจติ ฉาตโก. ปิปาสา วุจฺจติ อุทกปิปาสาติ – สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ.

“‘寒さ、暑さ、飢え、渇き’について。‘寒さ’とは二つの原因によって生じる。内部の（六界の）乱れによって生じる寒さと、外部の気候によって生じる寒さである。‘暑さ’も二つの原因によって生じる。内部の（火の）界の乱れによって生じる暑さと、外部の気候によって生じる暑さである。‘飢え’とは食欲不振（空腹）のことである。‘渇き’とは水の渇望のことである。これが‘寒さ、暑さ、飢え、渇き’の意味である。”

วาตาตเป ฑํสสรีสเป จาติ. วาตาติ ปุรตฺถิมา วาตา ปจฺฉิมา วาตา อุตฺตรา วาตา ทกฺขิณา วาตา สรชา วาตา อรชา วาตา สีตา วาตา อุณฺหา วาตา ปริตฺตา วาตา อธิมตฺตา วาตา เวรมฺภวาตา ปกฺขวาตา สุปณฺณวาตา ตาลปณฺณวาตา วิธูปนวาตา. อาตโป วุจฺจติ สูริยสนฺตาโป. ฑํสา วุจฺจนฺติ ปิงฺคลมกฺขิกา. สรีสปา วุจฺจนฺติ อหีติ – วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ.

“‘風、日の熱、虻、蛇など’について。‘風’とは、東風、西風、北風、南風、塵を伴う風、塵のない風、冷たい風、熱い風、微風、強風、黒風、大空の烈風、翼による風、金翅鳥（ガルダ）による風、団扇の風、扇の風のことである。‘日の熱’とは太陽の熱射のことである。‘虻’とは斑蠅（あぶ）のことである。‘蛇など’とは蛇のことである。これが‘風、日の熱、虻、蛇など’の意味である。”

สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวาติ อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวาติ – สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“‘これらすべてを克服して’とは、打ち勝ち、圧倒し、尽きさせ、踏みつぶすことである。ゆえに‘これらすべてを克服して、犀の角のようにただ独り歩め’と言う。それゆえに、その独覚仏は次のように説いたのである。”

‘‘สีตญฺจ [Pg.267] อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ, วาตาตเป ฑํสสรีสเป จ;

สพฺพานิเปตานิ อภิสมฺภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“‘寒さ、暑さ、飢え、渇き、風、日の熱、虻、蛇などを。これらすべてを克服して、犀の角のようにただ独り歩め。’”

๑๓๙.

139.

นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร;

ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“群れを離れ、堂々たる体躯を持ち、蓮のように清らかで強大な象が、森の中で自らの意のままに過ごすように。（無学の戒などの）優れた徳を備え、蓮のように真っすぐな身を持ち、清らかな身の行いによって偉大となった聖者は、群れを離れ、森の中で瞑想の喜びを楽しみながら、犀の角のようにただ独り歩め。”

นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวาติ นาโค วุจฺจติ หตฺถินาโค. ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ นาโค. กึการณา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นาโค? อาคุํ น กโรตีติ นาโค; น คจฺฉตีติ นาโค; น อาคจฺฉตีติ นาโค. กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อาคุํ น กโรตีติ นาโค? อาคุ วุจฺจติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา.

“象が群れを離れるように”の句において、“ナーガ”とは象王を指す。独覚（パッチェーカサンブッダ）もまたナーガと呼ばれる。なぜ、独覚がナーガと呼ばれるのか。罪（アーク）を犯さないがゆえにナーガであり、邪道に行かないがゆえにナーガであり、捨て去った煩悩に戻らないがゆえにナーガである。独覚が罪を犯さないがゆえにナーガであるとはどういうことか。罪（アーク）とは、不善なる諸法、汚れをもたらし、再誕生を招き、苦しみの果報をもたらし、将来の生・老・死の原因となる悪しき事柄を指す。

อาคุํ น กโรติ กิญฺจิ โลเก, สพฺพสํโยเค วิสชฺช พนฺธนานิ;

สพฺพตฺถ น สชฺชติ วิมุตฺโต, นาโค ตาทิ ปวุจฺจเต ตถตฺตา.

世においていかなる罪も犯さず、あらゆる束縛と縛鎖を解き放ち、どこにも執着せず解脱した者、その真実のありようゆえに、そのような徳を備えた者はナーガと呼ばれる。

เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อาคุํ น กโรตีติ นาโค.

このように、その独覚は罪を犯さないがゆえにナーガと呼ばれる。

กถํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น คจฺฉตีติ นาโค? โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, น โทสาคตึ คจฺฉติ, น โมหาคตึ คจฺฉติ, น ภยาคตึ คจฺฉติ, น ราควเสน คจฺฉติ, น โทสวเสน คจฺฉติ, น โมหวเสน คจฺฉติ, น มานวเสน คจฺฉติ, น ทิฏฺฐิวเสน คจฺฉติ, น อุทฺธจฺจวเสน คจฺฉติ, น วิจิกิจฺฉาวเสน คจฺฉติ, น อนุสยวเสน คจฺฉติ, น วคฺเคหิ กปฺเปหิ ยายติ นียติ วุยฺหติ สํหรียติ. เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น คจฺฉตีติ นาโค.

独覚が“行かない”がゆえにナーガであるとはどういうことか。その独覚は、愛欲、怒り、愚かさ、恐怖による邪道を行かない。貪欲、怒り、愚かさ、慢心、邪見、掉挙（心の浮つき）、疑念、随眠（潜在的煩悩）の力によって流されることがない。これらの諸法によって、導かれ、流され、運ばれ、引きずられることがない。このように、独覚は邪道に行かないがゆえにナーガと呼ばれる。

กถํ [Pg.268] โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น อาคจฺฉตีติ นาโค? โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ, สกทาคามิมคฺเคน…เป… อนาคามิมคฺเคน…เป… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ. เอวํ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น อาคจฺฉตีติ นาโค.

独覚が“戻らない”がゆえにナーガであるとはどういうことか。預流道によって断じられた煩悩が、再び生じることも、近づくことも、戻ることもない。一来道、不還道、阿羅漢道によって断じられた煩悩も同様に、再び生じることも、近づくことも、戻ることもない。このように、独覚は捨て去った煩悩に戻らないがゆえにナーガと呼ばれる。

นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวาติ ยถา โส หตฺถินาโค ยูถานิ วิวชฺเชตฺวา ปริวชฺเชตฺวา อภินิวชฺเชตฺวา เอโกว อรญฺญวนมชฺโฌคาเหตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ คณํ วิวชฺเชตฺวา ปริวชฺเชตฺวา อภิวชฺเชตฺวา เอโก อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ. โส เอโก คจฺฉติ เอโก ติฏฺฐติ เอโก นิสีทติ เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ เอโก ปฏิกฺกมติ เอโก รโห นิสีทติ เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา.

“象が群れを離れるように”とは、あの象王が群れを離れ、完全に遠ざかって、独りで深い森に入り、歩み、留まり、命を維持するように、独覚もまた集団を離れ、完全に遠ざかって、人里離れた静かな、騒音のない、独り座るのに適した森の住処に身を寄せる。彼は独りで歩み、独りで立ち、独りで座り、独りで横になり、独りで托鉢のために村に入り、独りで戻り、独りで静かに座し、独りで経行し、独りで生活し、命を維持するのである。これが“象が群れを離れるように”の意味である。

สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโรติ ยถา โส หตฺถินาโค สญฺชาตกฺขนฺโธ สตฺตรตโน วา โหติ อฏฺฐรตโน วา, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ สญฺชาตกฺขนฺโธ อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน อเสกฺเขน สมาธิกฺขนฺเธน อเสกฺเขน ปญฺญากฺขนฺเธน อเสกฺเขน วิมุตฺติกฺขนฺเธน อเสกฺเขน วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธน. ยถา โส หตฺถินาโค ปทุมี, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ สตฺตหิ โพชฺฌงฺคปุปฺเผหิ ปทุมี, สติสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน วีริยสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน ปีติสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคปุปฺเผน. ยถา โส หตฺถินาโค อุฬาโร ถาเมน พเลน ชเวน สูเรน, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ อุฬาโร สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา วิมุตฺติญาณทสฺสเนนาติ – สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร.

“肩が発達し、斑点があり、気高い”とは、あの象王が立派な体躯（カンダー）を持つように、独覚もまた、無学の戒蘊、定蘊、慧蘊、解脱蘊、解脱知見蘊という立派な五法身を備えている。あの象王が斑点（パドゥミー）を持つように、独覚もまた、念覚支、択法覚支、精進覚支、喜覚支、軽安覚支、定覚支、捨覚支という七つの覚支の花によって蓮華のように清らかである。あの象王が威力、力、速さ、勇猛さにおいて気高いように、独覚もまた、戒、定、慧、解脱、解脱知見において気高い（偉大である）。これが“肩が発達し、斑点があり、気高い”の意味である。

ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญติ ยถา โส หตฺถินาโค ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ. ปฐเมนปิ [Pg.269] ฌาเนน ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ, ทุติเยนปิ ฌาเนน…เป… ตติเยนปิ ฌาเนน… จตุตฺเถนปิ ฌาเนน ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ; เมตฺตายปิ เจโตวิมุตฺติยา ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ, กรุณายปิ เจโตวิมุตฺติยา… มุทิตายปิ เจโตวิมุตฺติยา… อุเปกฺขายปิ เจโตวิมุตฺติยา ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ; อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยาปิ ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรติ, วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติยาปิ… อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยาปิ… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยาปิ… นิโรธสมาปตฺติยาปิ… ผลสมาปตฺติยาปิ ยถาภิรนฺตํ อรญฺเญ วิหรตีติ – ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“森の中で心ゆくまで住む”とは、あの象王が森の中で思うままに過ごすように、独覚もまた森の中で心ゆくまで住む。初禅、第二禅、第三禅、第四禅、また慈、悲、喜、捨の心解脱、さらに四無色定、滅尽定、果定によって、森の中で心ゆくまで住むのである。これが“森の中で心ゆくまで住む”の意味である。それゆえに、その独覚は次のように説いた。

‘‘นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา, สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร;

ยถาภิรนฺตํ วิหเร อรญฺเญ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“象が群れを離れるように、肩が発達し、斑点があり、気高い。森の中で心ゆくまで住み、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๔๐.

140.

อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺตึ;

อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺม, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

集団での交際を好む者には、一時的な解脱（世俗的な三昧）を得ることは不可能である。日種（仏陀）の言葉を心に留めて、犀の角のようにただ独り歩め。”

อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺตินฺติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ยาวตานนฺท, ภิกฺขุ สงฺคณิการาโม สงฺคณิกรโต สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต, คณาราโม คณรโต คณสมฺมุทิโต (คณารามตํ อนุยุตฺโต), ยํ ตํ เนกฺขมฺมสุขํ ปวิเวกสุขํ อุปสมสุขํ สมฺโพธิสุขํ, ตสฺส สุขสฺส นิกามลาภี ภวิสฺสติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภีติ – เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โย จ โข โส, อานนฺท, ภิกฺขุ เอโก คณสฺมา วูปกฏฺโฐ วิหรติ, ตสฺเสตํ ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ. ยํ ตํ เนกฺขมฺมสุขํ ปวิเวกสุขํ อุปสมสุขํ สมฺโพธิสุขํ, ตสฺส สุขสฺส นิกามลาภี ภวิสฺสติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภีติ – ฐานเมตํ วิชฺชติ. ยาวตานนฺท, ภิกฺขุ สงฺคณิการาโม สงฺคณิกรโต สงฺคณิการามตํ [Pg.270] อนุยุตฺโต, คณาราโม คณรโต คณสมฺมุทิโต (คณารามตํ อนุยุตฺโต,) สามายิกํ วา กนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, อสามายิกํ วา อกุปฺปนฺติ – เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โย จ โข โส, อานนฺท, ภิกฺขุ เอโก คณสฺมา วูปกฏฺโฐ วิหรติ, ตสฺเสตํ ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ สามายิกํ วา กนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, อสามายิกํ วา อกุปฺปนฺติ, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ – อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺตึ.

“集会を好む者にとって、時による解脱（一時的な三昧）を体験することはあり得ない”と世尊は次のように仰った。“アーナンダよ、比丘が群居を楽しみ、群居に耽り、群居に愛着し、集団を楽しみ、集団を愛し、集団とともに喜んでいるならば、出離の楽、遠離の楽、寂静の楽、等覚の楽を、望むままに、苦労なく、困難なく得ること、そのようなことはあり得ない。アーナンダよ、一方で、ある比丘が独りで集団から離れて住むならば、その比丘が、出離の楽、遠離の楽、寂静の楽、等覚の楽を、望むままに、苦労なく、困難なく得ることは可能である。アーナンダよ、比丘が群居を楽しみ、群居に耽り、群居に愛着し、集団を楽しみ、集団を愛し、集団とともに喜んでいるならば、時による心解脱、あるいは時によらない不動の解脱に到達して住むことはあり得ない。アーナンダよ、一方で、ある比丘が独りで集団から離れて住むならば、その比丘が、時による心解脱、あるいは時によらない不動の解脱に到達して住むことは可能である”と。これが“集会を好む者にとって、時による解脱を体験することはあり得ない”という言葉の意味である。

อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺมาติ อาทิจฺโจ วุจฺจติ สูริโย. โส โคตโม โคตฺเตน. ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ โคตโม โคตฺเตน. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สูริยสฺส โคตฺตญาตโก โคตฺตพนฺธุ, ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อาทิจฺจพนฺธุ. อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺมาติ อาทิจฺจพนฺธุสฺส วจนํ พฺยปฺปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ สุตฺวา สุณิตฺวา อุคฺคเหตฺวา อุปธารยิตฺวา อุปลกฺขยิตฺวาติ – อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺม, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“太陽の親族（日種）の言葉を聞いて”において、アーディッチャ（太陽）とは日のことである。彼は姓によってゴータマである。辟支仏もまた姓によってゴータマである。その辟支仏は太陽の姓の親族であり、親類である。それゆえ、辟支仏は太陽の親族と呼ばれる。“太陽の親族の言葉を聞いて”とは、太陽の親族の言葉、言い回し、説法、訓戒、教えを聞き、聴受し、学習し、考察し、銘記することである。それゆえ“太陽の親族の言葉を聞いて、犀の角のようにただ独り歩め”と言われる。その辟支仏は次のように語った。

‘‘อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส, ยํ ผสฺสเย สามยิกํ วิมุตฺตึ;

อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺม, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“集会を楽しみ耽る者が、時による解脱に達することはあり得ない。太陽の親族の言葉を聞いて、犀の角のようにただ独り歩め。”

ทุติโย วคฺโค.

第二章 完。

ตติยวคฺโค

第三章

๑๔๑.

141.

ทิฏฺฐีวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค;

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“諸々の見解の曲折（戯論）を乗り越え、決定（正性決定）に達し、道を体得し、智慧が生じて他者に導かれる必要のない者となり、犀の角のようにただ独り歩め。”

ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโตติ ทิฏฺฐิวิสูกานิ วุจฺจนฺติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐี. อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท [Pg.271] อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา รูปํ รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริเยสคฺคาโห วิปรีตคฺคาโห วิปลฺลาสคฺคาโห มิจฺฉาคาโห, อยาถาวกสฺมึ ยาถาวกนฺติ คาโห, ยาวตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ – อิมานิ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโตติ ทิฏฺฐิวิสูกานิ อุปาติวตฺโต อติกฺกนฺโต สมติกฺกนฺโต วีติวตฺโตติ – ทิฏฺฐีวิสูกานิ อุปาติวตฺโต.

“諸々の見解の曲折を乗り越え”において、“見解の曲折（戯論）”とは二十種（二十身見）の有身見を指す。ここで、教えを聞かぬ凡夫は、聖者を見ず、聖者の法に精通せず、聖者の法に導かれず、善き人々を見ず、善き人々の法に精通せず、善き人々の法に導かれず、色を自己であると見なし、あるいは自己が色を持つと見なし、あるいは自己の中に色がある、あるいは色の中に自己があると見なす。受、想、行についても同様であり、識を自己であると見なし、あるいは自己が識を持つと見なし、あるいは自己の中に識がある、あるいは識の中に自己があると見なす。このような見解、見解の類い、見解の茂み、見解の荒野、見解の戯論、見解の動揺、見解の結縛、執着、固執、執拗な思い込み、邪な捉え方、悪路、邪道、邪性、異端、見解の逆転、見解の歪み、見解の顛倒、邪な執着、真実でないものに対して真実であると捉えること、これら六十二の見解を“見解の曲折”という。“乗り越え”とは、これらを通り過ぎ、超越したことを意味する。これが“諸々の見解の曲折を乗り越え”の意味である。

ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโคติ นิยามา วุจฺจนฺติ จตฺตาโร มคฺคา; อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. จตูหิ อริยมคฺเคหิ สมนฺนาคโต นิยามํ ปตฺโต สมฺปตฺโต อธิคโต ผสฺสิโต สจฺฉิกโตติ – ปตฺโต นิยามํ. ปฏิลทฺธมคฺโคติ ลทฺธมคฺโค ปฏิลทฺธมคฺโค อธิคตมคฺโค ผสฺสิตมคฺโค สจฺฉิกตมคฺโคติ – ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค.

“決定に達し、道を体得し”において、“決定（ニヤーマ）”とは四つの道（聖道）を指す。また“道”とは聖なる八支の道、すなわち正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定のことである。四つの聖なる道を具え、決定（正性決定）に到達し、到達し、体得し、接触し、現証したことを“決定に達し”と言う。“道を体得し”とは、道を得、獲得し、体得し、接触し、現証したことである。これが“決定に達し、道を体得し”の意味である。

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโยติ ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ญาณํ อุปฺปนฺนํ สมุปฺปนฺนํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตํ. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ญาณํ อุปฺปนฺนํ สมุปฺปนฺนํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตํ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ ญาณํ อุปฺปนฺนํ สมุปฺปนฺนํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตนฺติ – อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ. อนญฺญเนยฺโยติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ น ปรเนยฺโย

“智慧が生じて他者に導かれる必要のない”において、その辟支仏に智慧が生じ、生起し、出現し、顕現したことを指す。“一切の行（形成されたもの）は無常である”という智慧が生じ、顕現した。“一切の行は苦である”……“一切の法は無我である”……“生起する性質のものはすべて滅する性質のものである”という智慧が生じ、生起し、出現し、顕現したことを“智慧が生じて”と言う。“他者に導かれる必要のない”とは、その辟支仏は他者に導かれることがない（自ら悟った）ということである。

น ปรปฺปตฺติโย น ปรปฺปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธคู, ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ น ปรเนยฺโย น ปรปฺปตฺติโย น ปรปฺปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธคู, ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต. ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ น ปรเนยฺโย น [Pg.272] ปรปฺปตฺติโย น ปรปฺปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธคู, ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ – อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

他者に到達されることなく、他者に依存することなく、他者に拘束されることなく、ありのままに知り、ありのままに見る。惑わされることなく、正知し、正念をもって。“一切の行は無常である”と、他者に導かれることなく、他者に到達されることなく、他者に依存することなく、他者に拘束されることなく、ありのままに知り、ありのままに見る。惑わされることなく、正知し、正念をもって。“一切の行は苦である”…（中略）…“一切の法は無我である”…（中略）…“生起する性質のものはすべて、滅尽する性質のものである”と。他者に導かれることなく、他者に到達されることなく、他者に依存することなく、他者に拘束されることなく、ありのままに知り、ありのままに見る。惑わされることなく、正知し、正念をもって。これが‘私は智慧を生じさせ、他者に導かれることはない’という句の意味である。犀の角のように、ただ一人歩め。それゆえ、その辟支仏は次のように説いたのである。

‘‘ทิฏฺฐีวิสูกานิ อุปาติวตฺโต, ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค;

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“見解の曲がった道を乗り越え、決定に到達し、道を獲得した。私は智慧を生じさせ、他者に導かれることはない。犀の角のように、ただ一人歩め”。

๑๔๒.

142.

นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห;

นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

貪欲（食べ物への執着）なく、欺瞞なく、渇愛なく、恩知らず（恩を隠すこと）なく、汚れとしての痴を洗い流し、一切の世において渇望なき者となり、犀の角のように、ただ一人歩め。

นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโสติ โลลุปฺปํ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา โลลุปฺปา ตณฺหา ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นิลฺโลลุโป.

“貪欲なく、欺瞞なく、渇愛なく”という句において、“貪欲（ロルッパ）”とは渇愛（タンハー）のことである。いかなる貪り、激しい貪り…強欲、不善根があるにせよ、その辟支仏において、その貪欲という渇愛は断じられ、根絶やしにされ、多羅樹の切り株のようにされ、消滅させられ、将来において再び生じることのない性質のものとなった。それゆえ、辟支仏は“貪欲なき者”と呼ばれる。

นิกฺกุโหติ ตีณิ กุหนวตฺถูนิ – ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ, อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ, สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ.

“欺瞞なき者”については、三つの欺瞞の根拠がある。四資具（生活必需品）の受容に関する欺瞞、威儀（立ち居振る舞い）に関する欺瞞、近接した饒舌（徳のほのめかし）に関する欺瞞である。

กตมํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิธ คหปติกา ภิกฺขุํ นิมนฺเตนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ, โส ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อตฺถิโก จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ ภิยฺโยกมฺยตํ อุปาทาย จีวรํ ปจฺจกฺขาติ, ปิณฺฑปาตํ ปจฺจกฺขาติ, เสนาสนํ ปจฺจกฺขาติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปจฺจกฺขาติ. โส เอวมาห – ‘‘กึ สมณสฺส มหคฺเฆน จีวเรน! เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ สุสานา วา สงฺการกูฏา วา ปาปณิกา วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏิกํ กริตฺวา ธาเรยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน ปิณฺฑปาเตน! เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ อุญฺฉาจริยาย ปิณฺฑิยาโลเปน ชีวิกํ กปฺเปยฺย. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน เสนาสเนน! เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ รุกฺขมูลิโก [Pg.273] วา อสฺส โสสานิโก วา อพฺโภกาสิโก วา. กึ สมณสฺส มหคฺเฆน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน! เอตํ สารุปฺปํ ยํ สมโณ ปูติมุตฺเตน วา หริตกีขณฺเฑน วา โอสธํ กเรยฺยา’’ติ. ตทุปาทาย ลูขํ จีวรํ ธาเรติ ลูขํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ ลูขํ เสนาสนํ ปฏิเสวติ ลูขํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิเสวติ. ตเมนํ คหปติกา เอวํ ชานนฺติ – ‘‘อยํ สมโณ อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อารทฺธวีริโย ธุตวาโท’’ติ. ภิยฺโย ภิยฺโย นิมนฺเตนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ. โส เอวมาห – ‘‘ติณฺณํ สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ, สทฺธาย สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ, เทยฺยธมฺมสฺส สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ, ทกฺขิเณยฺยานํ สมฺมุขีภาวา สทฺโธ กุลปุตฺโต พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ. ตุมฺหากญฺเจวายํ สทฺธา อตฺถิ, เทยฺยธมฺโม จ สํวิชฺชติ, อหญฺจ ปฏิคฺคาหโก. สเจหํ น ปฏิคฺคเหสฺสามิ, เอวํ ตุมฺเห ปุญฺเญน ปริพาหิรา ภวิสฺสถ. น มยฺหํ อิมินา อตฺโถ. อปิ จ, ตุมฺหากํเยว อนุกมฺปาย ปฏิคฺคณฺหามี’’ติ. ตทุปาทาย พหุมฺปิ จีวรํ ปฏิคฺคณฺหาติ, พหุมฺปิ ปิณฺฑปาตํ ปฏิคฺคณฺหาติ, พหุมฺปิ เสนาสนํ ปฏิคฺคณฺหาติ, พหุมฺปิ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิคฺคณฺหาติ. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ – อิทํ ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ.

四資具の受容に関する欺瞞とは何か。ここに、ある家主たちが、衣・食・住・薬（四資具）をもって比丘を招待する。その比丘は悪欲を抱き、欲望に支配され、その資具を欲しながらも、より多く得んがために、衣を拒み、食を拒み、住居を拒み、薬を拒む。そして彼はこう言う。“出家者が高価な衣をどうするのか。墓場や塵塚や市場から古布を拾い集め、僧伽梨（大衣）を作って身に纏うのが相応しいのだ”。“出家者が高価な食をどうするのか。行乞によって得られた団食で命を繋ぐのが相応しいのだ”。“出家者が高価な住居をどうするのか。樹下や墓場や野外に住むのが相応しいのだ”。“出家者が高価な薬をどうするのか。牛の尿や、訶梨勒の欠片で薬を作るのが相応しいのだ”と。それを理由に、彼は粗末な衣を纏い、粗末な食を喫し、粗末な住居を用い、粗末な薬を用いる。家主たちは彼をこのように知る。“この比丘は、少欲で、知足で、遠離し、他者と交わらず、精進し、頭陀の功徳を説く者である”と。そして、いよいよ多くの衣・食・住・薬をもって彼を招待する。すると彼はこう言う。“三つのことが整うとき、信仰ある良家の息子は多くの功徳を積む。信仰が整うとき、施物が整うとき、供養されるべき者が整うときに、多くの功徳を積むのである。あなた方にはこの信仰があり、施物も備わっており、私もまた受納者である。もし私が受け取らなければ、あなた方は功徳から外れてしまうだろう。私にはこれらは必要ないが、ただあなた方への憐れみのために、これを受け取ろう”と。それを理由に、彼は多くの衣、食、住居、薬を受け取る。このような顔つきの取り繕い、欺瞞、偽りの振る舞い、これらすべてを“四資具の受容に関する欺瞞”という。

กตมํ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’’ติ คมนํ สณฺฐเปติ ฐานํ สณฺฐเปติ นิสชฺชํ สณฺฐเปติ สยนํ สณฺฐเปติ, ปณิธาย คจฺฉติ ปณิธาย ติฏฺฐติ ปณิธาย นิสีทติ ปณิธาย เสยฺยํ กปฺเปติ สมาหิโต วิย คจฺฉติ สมาหิโต วิย ติฏฺฐติ สมาหิโต วิย นิสีทติ สมาหิโต วิย เสยฺยํ กปฺเปติ, อาปาถกชฺฌายีว โหติ. ยา เอวรูปา อิริยาปถสฺส อาฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ – อิทํ อิริยาปถสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ.

威儀に関する欺瞞とは何か。ここに、ある悪欲を抱き、欲望に支配され、称賛を望む者が、“人々が私を尊敬するように”と、歩行・直立・着座・臥床の威儀を整える。意図的に歩き、意図的に立ち、意図的に座り、意図的に横たわる。あたかも三昧にあるかのように歩き、立ち、座り、横たわり、人が来ると禅定に入っているかのように振る舞う。このような威儀の作為、整え、顔つきの作り方、欺瞞、偽りの振る舞い、これらすべてを“威儀に関する欺瞞”という。

กตมํ [Pg.274] สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ? อิเธกจฺโจ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต สมฺภาวนาธิปฺปาโย ‘‘เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตี’’ติ อริยธมฺเม สนฺนิสฺสิตวาจํ ภาสติ. ‘‘โย เอวรูปํ จีวรํ ธาเรติ โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติ ภณติ; โย เอวรูปํ ปตฺตํ ธาเรติ…เป… โลหถาลกํ ธาเรติ… ธมฺมกรณํ ธาเรติ… ปริสฺสาวนํ ธาเรติ… กุญฺจิกํ ธาเรติ… อุปาหนํ ธาเรติ… กายพนฺธนํ ธาเรติ… อาโยคํ ธาเรติ โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติ ภณติ; ‘‘ยสฺส เอวรูปา อุปชฺฌาโย โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติ ภณติ; ยสฺส เอวรูโป อาจริโย …เป… เอวรูปา สมานุปชฺฌายกา… สมานาจริยกา… มิตฺตา… สนฺทิฏฺฐา… สมฺภตฺตา… สหายา โส สมโณ มเหสกฺโขติ ภณติ; โย เอวรูเป วิหาเร วสติ… อฑฺฒโยเค วสติ… ปาสาเท วสติ… หมฺมิเย วสติ… คุหายํ วสติ… เลเณ วสติ… กุฏิยํ วสติ… กูฏาคาเร วสติ… อฏฺเฏ วสติ… มาเฬ วสติ… อุทฺทณฺเฑ วสติ… อุปฏฺฐานสาลายํ วสติ… มณฺฑเป วสติ… รุกฺขมูเล วสติ โส สมโณ มเหสกฺโข’’ติ ภณติ.

“近接したほのめかし（sāmantajappanā）”と呼ばれる欺瞞（kuhanavatthu）とは何か。ここに、邪悪な欲望を持ち、欲望に支配され、称賛を渇望する者がいて、“このようにすれば人々は私を崇めるだろう”と考え、聖なる教え（ariyadhamma）に託した言葉を語る。“これこれの衣をまとう修行者は大いなる威力がある”と言い、あるいはこれこれの鉢を持つ者、あるいは鉄の器、水漉し、鍵、履物、帯、胸帯を持つ者は大いなる威力があると言う。“これこれの和上（upajjhāya）を持つ修行者は大いなる威力がある”と言い、あるいはこれこれの阿闍梨、あるいは同様の和上、阿闍梨、友人、知人、親友、仲間を持つ修行者は大いなる威力があると言う。また、これこれの精舎、半屋根の建物、宮殿、平屋根の建物、洞窟、岩窟、小屋、楼閣、見張り台、講堂、水飲み場、集会場、四阿（あずまや）、あるいは樹下に住む修行者は大いなる威力があると言うのである。

อถ วา, โกรชิกโกรชิโก ภากุฏิกภากุฏิโก กุหกกุหโก ลปกลปโก มุขสมฺภาวิโก ‘‘อยํ สมโณ อิมาสํ เอวรูปานํ สนฺตานํ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี’’ติ ตาทิสํ คมฺภีรํ คูฬฺหํ นิปุณํ ปฏิจฺฉนฺนํ โลกุตฺตรํ สุญฺญตาปฏิสญฺญุตฺตํ กถํ กเถติ. ยา เอวรูปา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อิทํ สามนฺตชปฺปนสงฺขาตํ กุหนวตฺถุ. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส อิมานิ ตีณิ กุหนวตฺถูนิ ปหีนานิ สมุจฺฉินฺนานิ วูปสนฺตานิ ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ อภพฺพุปฺปตฺติกานิ ญาณคฺคินา ทฑฺฒานิ. ตสฺมา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นิกฺกุโห.

あるいは、しばしば眉をひそめたり、欺いたり、おべっかを使ったり、言葉を飾り立てたりして、“この修行者はこれこれの静かな境地（vihāra）や等至（samāpatti）を得ている”と言い、深遠で、神秘的で、微細で、隠された、出世間（lokuttara）や空（suññatā）に関する話を説く。このような、眉をひそめること、欺くこと、偽りの状態、これが“近接したほのめかし”と呼ばれる欺瞞（kuhanavatthu）である。その辟支仏（Paccekabuddha）にとって、これら三つの欺瞞は、断たれ、根絶され、静まり、消滅し、二度と生じ得ないものとして智慧の火によって焼き尽くされている。ゆえに、その辟支仏は“無欺（nikkuho）”である。

นิปฺปิปาโสติ ปิปาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา ปิปาสา ตณฺหา ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นิปฺปิปาโสติ – นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส.

“無渇（nippipāso）”における“渇き（pipāsā）”とは渇愛（taṇhā）のことである。それは貪欲、執着、あるいは貪欲という不善根である。その渇愛という渇きは、その辟支仏によって断たれ、根絶され、タラ樹の切り株のようにされ、消滅し、将来二度と生じないものとなっている。ゆえに、辟支仏は“無渇”である。すなわち、無欲（nillolupo）、無欺（nikkuho）、無渇（nippipāso）である。

นิมฺมกฺโข [Pg.275] นิทฺธนฺตกสาวโมโหติ. มกฺโขติ โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ. กสาโวติ ราโค กสาโว, โทโส กสาโว, โมโห กสาโว, โกโธ…เป… อุปนาโห… มกฺโข… ปฬาโส… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา กสาวา. โมโหติ ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ. ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส มกฺโข จ กสาโว จ โมโห จ วนฺตา สํวนฺตา นิทฺธนฺตา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒาติ. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห.

“恩知らずの心がなく（nimmakkho）、汚れと迷いを洗い流した者（niddhantakasāvamoho）”について。“恩知らず（makkho）”とは、他者の恩恵を無視すること、冷酷な行為である。“汚れ（kasāvo）”とは、貪欲、瞋恚、愚痴、怒り、恨み、恩知らず、嫉妬、そしてすべての不善の形成（sabbākusalābhisaṅkhārā）という汚れのことである。“迷い（moho）”とは、苦、集、滅、道という四聖諦に対する無知、前際、後際、縁起の法に対する無知である。このような、無知、不見、未覚、不知、未通達、執着、洞察の欠如、熟慮の欠如、内省の欠如、不分明、愚かさ、無知、愚昧、無明、無明の奔流、無明の束縛、無明の随眠、無明の現起、無明の閂、迷い、不善根である。その辟支仏にとって、これら恩知らずの心、汚れ、迷いは、吐き出され、洗い流され、断たれ、根絶され、静まり、消滅し、二度と生じ得ないものとして智慧の火によって焼き尽くされている。ゆえに、その辟支仏は“無恩（nimmakkho）”であり、汚れと迷いを洗い流した者である。

นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวาติ อาสา วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สพฺพโลเกติ สพฺพอปายโลเก สพฺพมนุสฺสโลเก สพฺพเทวโลเก สพฺพขนฺธโลเก สพฺพธาตุโลเก สพฺพอายตนโลเก. นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวาติ สพฺพโลเก นิราสโส ภวิตฺวา นิตฺตณฺโห ภวิตฺวา นิปฺปิปาโส ภวิตฺวาติ – นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“全世界において期待のない者（nirāsaso sabbaloke bhavitvā）”において、“期待（āsā）”とは渇愛（taṇhā）のことである。それは貪欲、執着、貪欲という不善根である。“全世界”とは、すべての悪趣の世界、人間の世界、天界、五蘊の世界、界の世界、処の世界のことである。“全世界において期待がない”とは、全世界において期待を離れ、渇愛を離れ、渇きを離れていることである。それゆえ、その辟支仏はサイの角のように、ただ独り歩むべきである。そのために彼は言った。

‘‘นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส, นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห;

นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“無欲で、欺くことなく、渇愛なく、恩知らずの心がなく、汚れと迷いを洗い流し、全世界において期待（āsā）を離れて、サイの角のように、ただ独り歩むべし”と。

๑๔๓.

143.

ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ;

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

悪き友を避けよ。無益を示し、不当な道に固執する者を。自らは精進せず、放逸に耽る者に近づいてはならない。サイの角のように、ただ独り歩むべし。

ปาปํ [Pg.276] สหายํ ปริวชฺชเยถาติ. ปาปสหาโย วุจฺจติ โย โส สหาโย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต – นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ. อยํ ปาปสหาโย. ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถาติ. ปาปํ สหายํ วชฺเชยฺย ปริวชฺเชยฺยาติ – ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ.

“悪き友を避けよ”について。“悪き友（pāpasahāyo）”とは、十種の邪見（micchādiṭṭhi）を持つ友を指す。すなわち、“布施に果報はなく、供犠に果報はなく、献供に果報はなく、善悪の業に異熟（結果）はなく、今世はなく、来世はなく、母はなく、父はなく、化生（opapātika）の衆生はなく、この世において正しく歩み、自ら今世と来世を覚り、それを説く沙門やバラモンはいない”という考えである。これが悪き友である。“悪き友を避けよ”とは、そのような悪き友を遠ざけ、避けるべきであるという意味である。これが“悪き友を避けよ”の意義である。

อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐนฺติ อนตฺถทสฺสี วุจฺจติ โย โส สหาโย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต – นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ…เป… เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ. วิสเม นิวิฏฺฐนฺติ วิสเม กายกมฺเม นิวิฏฺฐํ, วิสเม วจีกมฺเม นิวิฏฺฐํ, วิสเม มโนกมฺเม นิวิฏฺฐํ, วิสเม ปาณาติปาเต นิวิฏฺฐํ, วิสเม อทินฺนาทาเน นิวิฏฺฐํ, วิสเม กาเมสุมิจฺฉาจาเร นิวิฏฺฐํ, วิสเม มุสาวาเท นิวิฏฺฐํ, วิสมาย ปิสุณาย วาจาย นิวิฏฺฐํ, วิสมาย ผรุสาย วาจาย นิวิฏฺฐํ, วิสเม สมฺผปฺปลาเป นิวิฏฺฐํ, วิสมาย อภิชฺฌาย นิวิฏฺฐํ, วิสเม พฺยาปาเท นิวิฏฺฐํ, วิสมาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิวิฏฺฐํ, วิสเมสุ สงฺขาเรสุ นิวิฏฺฐํ วิสเมสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ นิวิฏฺฐํ, วิสเมสุ ปญฺจสุ นีวรเณสุ นิวิฏฺฐํ วินิวิฏฺฐํ สตฺตํ อลฺลีนํ อุปคตํ อชฺโฌสิตํ อธิมุตฺตนฺติ – อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ.

“不利益を見る者、不当なことに没入している者”について。“不利益を見る者（anatthadassī）”とは、十種の邪見（施しに報いなし、供儀に報いなし、祭祀に報いなし、……現世や来世を自ら知見し証得して説く沙門・婆羅門は存在しないという見解）を備えた仲間のことをいう。“不当なことに没入している（visame niviṭṭhaṃ）”とは、不当な身業、不当な口業、不当な意業、あるいは殺生、偸盗、邪淫、妄語、両舌、悪口、綺語、貪欲、嗔恚、邪見といった不当な行為、さらには不当な諸行、五欲、五蓋に没入し、固執し、耽溺し、確信していることである。これが‘不利益を見、不当なことに没入している’という句の意味である。

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตนฺติ. ปสุตนฺติ โยปิ กาเม เอสติ คเวสติ ปริเยสติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนิโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปริเยสติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ ปริเยสติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปฏิลภติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ ปฏิลภติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปริภุญฺชติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ ปริภุญฺชติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. ยถา กลหการโก กลหปฺปสุโต, กมฺมการโก กมฺมปฺปสุโต, โคจเร จรนฺโต โคจรปฺปสุโต, ฌายี ฌานปฺปสุโต; เอวเมว โย กาเม เอสติ คเวสติ ปริเยสติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปริเยสติ…เป… โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปฏิลภติ…เป… โยปิ ตณฺหาวเสน รูเป ปริภุญฺชติ, สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ [Pg.277] ปริภุญฺชติ ตจฺจริโต ตพฺพหุโล ตคฺครุโก ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต ตทธิปเตยฺโย, โสปิ กามปฺปสุโต. ปมตฺตนฺติ. ปมาโท วตฺตพฺโพ กายทุจฺจริเต วา วจีทุจฺจริเต วา มโนทุจฺจริเต วา ปญฺจสุ กามคุเณสุ วา จิตฺตสฺส โวสคฺโค โวสคฺคานุปฺปทานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อสกฺกจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา อนฏฺฐิตกิริยตา โอลีนวุตฺติตา นิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา นิกฺขิตฺตธุรตา อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺมํ อนธิฏฺฐานํ อนนุโยโค, โย เอวรูโป ปมาโท ปมชฺชนา ปมชฺชิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ ปมาโท.

“自ら、耽溺し放逸な者に親しんではならない”について。“耽溺せる（pasuta）”とは、諸々の欲を求め、探求し、それに専念し、それを多作し、重んじ、傾倒し、没入している者のことである。渇愛によって色・声・香・味・触を求め、得、享受し、それらに専念・没入する者もまた“欲に耽溺せる者”である。争いをする者が“争いに耽溺する”と言われ、仕事をする者が“仕事に耽溺する”と言われるように、欲を求め享受する者は“欲に耽溺せる者”と呼ばれる。“放逸な（pamatta）”とは、放逸（pamāda）を指す。すなわち、身・口・意の三悪行や五欲の中に心を放り出すこと、善法の修行において恭敬せず、持続せず、精進を欠き、意欲や責任を放棄し、修習・多作・決定・専念を行わないことである。このような性質の放逸、懈怠、怠惰を総じて“放逸”という。

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตนฺติ ปสุตํ น เสเวยฺย ปมตฺตญฺจ สยํ น เสเวยฺย สามํ น เสเวยฺย น นิเสเวยฺย น สํเสเวยฺย น ปริสํเสเวยฺย น อาจเรยฺย น สมาจเรยฺย น สมาทาย วตฺเตยฺยาติ – สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“自ら、耽溺し放逸な者に親しんではならない”とは、欲に耽溺し、善法に放逸な者に、自ら進んで親しんではならず、自ら近づかず、共に過ごさず、それを実践・習従してはならないということである。“犀の角のように、ただ一人歩め”。それゆえ、その辟支仏（パッチェーカサンブッダ）は次のように説かれた。

‘‘ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ, อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ;

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“悪しき友を避けよ。不利益を見、不当なことに没入している（友を）。自ら、耽溺し放逸な者に親しんではならない。犀の角のように、ただ一人歩め”。

๑๔๔.

144.

พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ;

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“多聞にして法を護り、気高く聡明な友に親しめ。諸々の利義を知り、疑念を払い、なすべき全てのことをなして、犀の角のように、ただ一人歩め”。

พหุสฺสุตํ [Pg.278] ธมฺมธรํ ภเชถาติ พหุสฺสุโต โหติ มิตฺโต สุตธโร สุตสนฺนิจโย. เย เต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา มชฺเฌกลฺยาณา ปริโยสานกลฺยาณา สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ อภิวทนฺติ, ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺติ ธาตา วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา. ธมฺมธรนฺติ ธมฺมํ ธาเรนฺตํ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถาติ พหุสฺสุตญฺจ ธมฺมธรญฺจ มิตฺตํ ภเชยฺย สํภเชยฺย เสเวยฺย นิเสเวยฺย สํเสเวยฺย ปฏิเสเวยฺยาติ – พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ.

“多聞にして法を護る者に親しめ”について。“多聞（bahussuta）”とは、聞き及んだことを保持し蓄積した友のことである。初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意義と表現を備え、円満で清浄な梵行を説くような法を多く聞き、保持し、口で唱え、心で考察し、智慧によってよく貫通していることである。“法を護る（dhammadhara）”とは、スッタ（経）、ゲイヤ（応頌）、ヴェイヤーカラナ（記説）、ガーター（偈）、ウダーナ（自説経）、イティヴッタカ（如是語）、ジャータカ（本生経）、アッブタダンマ（未曾有法）、ヴェーダッラ（方等）という法を保持することである。“多聞にして法を護る者に親しめ”とは、多聞であり法を護る友を敬い、親しみ、仕え、繰り返し習い近づくべきであるということである。

มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตนฺติ อุฬาโร โหติ มิตฺโต สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา วิมุตฺติญาณทสฺเสน. ปฏิภานวนฺตนฺติ ตโย ปฏิภานวนฺโต – ปริยตฺติปฏิภานวา, ปริปุจฺฉาปฏิภานวา, อธิคมปฏิภานวา. กตโม ปริยตฺติปฏิภานวา? อิเธกจฺจสฺส พุทฺธวจนํ ปริยาปุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. ตสฺส ปริยตฺตึ นิสฺสาย ปฏิภาติ – อยํ ปริยตฺติปฏิภานวา.

“大いなる友、弁才ある者”とは、戒、定、慧、解脱、解脱知見によって偉大（広大）である友のことである。“弁才ある者”とは、三種の弁才（学修弁才、質疑弁才、証得弁才）を具える者のことである。学修弁才とは何か。ここで、ある者が仏教の教説である修多羅（経）、祇夜（応頌）、和伽羅那（記別）、伽陀（偈）、優陀那（自説）、伊帝目多伽（如是語）、闍多伽（本生）、阿浮多達磨（未曾有法）、毘陀羅（方広）を学び修めている。その学修に依拠して智慧が湧き起こる（弁ずる）こと、これを学修弁才という。

กตโม ปริปุจฺฉาปฏิภานวา? อิเธกจฺโจ ปริปุจฺฉิโตปิ โหติ อตฺเถ จ ญาเย จ ลกฺขเณ จ การเณ จ ฐานาฏฺฐาเน จ. ตสฺส ปริปุจฺฉํ นิสฺสาย ปฏิภาติ – อยํ ปริปุจฺฉาปฏิภานวา.

質疑弁才とは何か。ここで、ある者が義（意味）、理（道理）、相（特徴）、因（原因）、および処非処（道理と非道理）について、繰り返し質問する者である。その質疑に依拠して智慧が湧き起こる（弁ずる）こと、これを質疑弁才という。

กตโม อธิคมปฏิภานวา? อิเธกจฺจสฺส อธิคตา โหนฺติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค จตฺตาโร อริยมคฺคา จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย ฉ อภิญฺญาโย. ตสฺส อตฺโถ ญาโต ธมฺโม ญาโต นิรุตฺติ ญาตา. อตฺเถ ญาเต อตฺโถ ปฏิภาติ, ธมฺเม ญาเต ธมฺโม ปฏิภาติ, นิรุตฺติยา ญาตาย นิรุตฺติ ปฏิภาติ. อิเมสุ ตีสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปฏิภานวา[Pg.279]. ยสฺส ปริยตฺติ นตฺถิ ปริปุจฺฉา นตฺถิ อธิคโม นตฺถิ, กึ ตสฺส ปฏิภายิสฺสตีติ – มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ.

証得弁才とは何か。ここで、ある者が四念住、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖八支正道、四聖道、四沙門果、四無礙解、六神通を証得している。彼は、義（意味）を知り、法（教法）を知り、語（語法）を知る。義を知れば義が湧き起こり、法を知れば法が湧き起こり、語を知れば語が湧き起こる。これら三種における知を弁才無礙解という。その独覚は、この弁才無礙解を具え、完全に具え、到達し、完全に到達し、成就し、具足している。ゆえに、独覚は弁才ある者と言われる。学修もなく、質疑もなく、証得もない者に、どうして智慧が湧き起こる（弁ずる）ことがあろうか。これが“大いなる友、弁才ある者”の意味である。

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขนฺติ อตฺตตฺถํ อญฺญาย ปรตฺถํ อญฺญาย อุภยตฺถํ อญฺญาย ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถํ อญฺญาย สมฺปรายิกตฺถํ อญฺญาย ปรมตฺถํ อญฺญาย อภิญฺญาย ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา กงฺขํ วิเนยฺย ปฏิวิเนยฺย ปชเหยฺย วิโนเทยฺย พฺยนฺตีกเรยฺย อนภาวํ คเมยฺยาติ – อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“諸義を知り、疑惑を除き”とは、自利を知り、利他を知り、両益を知り、現世の利益を知り、来世の利益を知り、究極の利益（勝義）を知り、卓越した知（通智）によって知り、量り、究め、明らかにし、明確にして、疑惑を払い、完全に払い、捨て、除き、終焉させ、非存在（不生）に至らせることである。“諸義を知り、疑惑を除き、犀の角のようにただ独り歩め”と。ゆえに、その独覚について次のように説かれた。

‘‘พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ, มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ;

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“多聞にして法をたもつ者、大いなる友、弁才ある者に親しめ。諸義を知り、疑惑を除いて、犀の角のようにただ独り歩め”と。

๑๔๕.

145.

ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน;

วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“世間における戯れ、悦び、欲楽を、装飾せず、顧みることなく、装飾（放逸）の場から離れ、真実を語り、犀の角のようにただ独り歩め”。

ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเกติ. ขิฑฺฑาติ ทฺเว ขิฑฺฑา – กายิกา ขิฑฺฑา จ วาจสิกา ขิฑฺฑา จ…เป… อยํ กายิกา ขิฑฺฑา…เป… อยํ วาจสิกา ขิฑฺฑา. รตีติ อนุกฺกณฺฐิตาธิวจนเมตํ – รตีติ. กามสุขนฺติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ กามสุขํ’’. โลเกติ มนุสฺสโลเกติ – ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก.

“世間における戯れ、悦び、欲楽”について。“戯れ”とは、身体的な戯れと、言語的な戯れの二種がある（中略）。“悦び”とは、嫌気がないことの同義語である。“欲楽”とは、世尊によって次のように説かれている。“比丘たちよ、これら五つの欲の絆がある。五つとは何か。眼で認識される、好ましく、喜ばしく、意にかない、愛すべき姿をもち、欲を伴い、情欲を誘う色（形）……（中略）……身体で認識される、好ましく、喜ばしく、意にかない、愛すべき姿をもち、欲を伴い、情欲を誘う触。比丘たちよ、これら五つの欲の絆を縁として生じる楽や喜、これが欲楽と呼ばれる”。“世間に”とは、人間世界においてである。これが“世間における戯れ、悦び、欲楽”の意味である。

อนลงฺกริตฺวา [Pg.280] อนเปกฺขมาโนติ ขิฑฺฑญฺจ รติญฺจ กามสุขญฺจ โลเก อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺโข หุตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน.

“装飾せず、顧みることなく”とは、世間における戯れ、悦び、欲楽を、優れたものとして飾らず（執着せず）、未練をもたず、捨て去り、除き、終焉させ、非存在に至らせること、これが“装飾せず、顧みることなく”の意味である。

วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาทีติ. วิภูสาติ ทฺเว วิภูสา – อตฺถิ อคาริกวิภูสา อตฺถิ อนาคาริกวิภูสา. กตมา อคาริกวิภูสา? เกสา จ มสฺสู จ มาลาคนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ อาภรณญฺจ ปิลนฺธนญฺจ วตฺถญฺจ ปารุปนญฺจ เวฐนญฺจ อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ อาทาสํ อญฺชนํ มาลาคนฺธวิเลปนํ มุขจุณฺณํ มุขเลปนํ หตฺถพนฺธํ สิขาพนฺธํ ทณฺฑํ นาฬิกํ ขคฺคํ ฉตฺตํ จิตฺรุปาหนํ อุณฺหีสํ มณึ วาฬพีชนึ โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ อิติ วา – อยํ อคาริกวิภูสา.

“装飾の場から離れ、真実を語る”について。“装飾”には二種ある。在家の装飾と、出家の装飾である。在家の装飾とは何か。髪や髭、花鬘、香、塗香、宝飾品、装身具、衣服、被服、頭布、マッサージ、揉みほぐし、入浴、手足の洗浄、鏡、化粧、顔料、顔の粉、顔の塗り物、腕輪、髻の結い紐、杖、薬入れ、剣、傘、色とりどりの靴、額飾り、宝石、払子、白い衣服、長い房（ふさ）のある衣服など、これらが在家の装飾である。

กตมา อนาคาริกวิภูสา? จีวรมณฺฑนา ปตฺตมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส พาหิรานํ วา ปริกฺขารานํ มณฺฑนา วิภูสนา เกฬนา ปริเกฬนา คทฺธิกตา คทฺธิกตฺตํ จปลตา จาปลฺยํ – อยํ อนาคาริกวิภูสา.

出家の装飾とは何か。衣の飾り、鉢の飾り、住処（精舎）の飾り、あるいはこの腐敗した身体、あるいは外部の資具への飾り、装飾、耽溺、没頭、執着、固執、軽薄さ、浮ついた心、これらが出家の装飾（放逸）と呼ばれる。これが出家の装飾である。

สจฺจวาทีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ เถโต ปจฺจยิโก อวิสํวาทโก โลกสฺส, วิภูสฏฺฐานา อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต, วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“真実を語る”とは、その独覚は真実を語り、真実を繋ぎ、確かな、信頼される、世間を欺かない者である。装飾（放逸）の場から遠ざかり、離れ、完全に離れ、脱し、抜け出し、解放され、束縛されず、境界のない心をもって住むということである。これが“装飾の場から離れ、真実を語り、犀の角のようにただ独り歩め”の意味である。ゆえに、その独覚について次のように説かれた。

‘‘ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก, อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน;

วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“世間における戯れ、悦び、欲楽を、装飾せず、顧みることなく、装飾の場から離れ、真実を語り、犀の角のようにただ独り歩め”と。

๑๔๖.

146.

ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ, ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ;

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

子、妻、父、母、富、穀物、および親族を、また定められた境界をもって存在する諸々の欲を捨て去り、犀の角のように、ただ独り歩め。

ปุตฺตญฺจ [Pg.281] ทารํ ปิตรญฺจ มาตรนฺติ. ปุตฺตาติ จตฺตาโร ปุตฺตา – อตฺรโช ปุตฺโต, เขตฺตโช ปุตฺโต, ทินฺนโก ปุตฺโต, อนฺเตวาสิโก ปุตฺโต. ทารา วุจฺจนฺติ ภริยาโย. ปิตาติ โย โส ชนโก. มาตาติ ยา สา ชนิกาติ – ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ.

“子、妻、父、母”について。“子（プッタ）”とは、四種の子、すなわち自らが生んだ子、妻が生んだ子、与えられた子（養子）、弟子のことである。“妻（ダーラ）”とは、妻たちのことを言う。“父”とは、生みの親である男のことである。“母”とは、生みの親である女のことである。以上が“子、妻、父、母”という句の意味である。

ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานีติ ธนานิ วุจฺจนฺติ หิรญฺญํ สุวณฺณํ มุตฺตา มณิ เวฬุริโย สงฺโข สิลา ปวาฬํ รชตํ ชาตรูปํ โลหิตงฺโค มสารคลฺลํ. ธญฺญานิ วุจฺจนฺติ ปุพฺพณฺณํ อปรณฺณํ. ปุพฺพณฺณํ นาม สาลิ วีหิ ยโว โคธุโม กงฺคุ วรโก กุทฺรูสโก. อปรณฺณํ นาม สูเปยฺยํ. พนฺธวานีติ จตฺตาโร พนฺธวา – ญาติพนฺธวาปิ พนฺธุ, โคตฺตพนฺธวาปิ พนฺธุ, มิตฺตพนฺธวาปิ พนฺธุ, สิปฺปพนฺธวาปิ พนฺธูติ – ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ.

“富、穀物、および親族”という句において、“富”とは、黄金、真珠、宝石、猫眼石、貝殻、石、珊瑚、銀、金、紅玉、瑪瑙などのことを言う。“穀物”とは、主穀（パッバンナ）と副穀（アパランナ）のことを言う。主穀とは、シャーリ米、稲、大麦、小麦、粟、キビ、稗のことである。副穀とは、スープに用いる豆類のことである。“親族”とは、四種の親族、すなわち血縁による親族、系統による親族、友人による親族、技術による親族のことである。これが“富、穀物、および親族”という句の意味である。

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานีติ. กามาติ อุทฺทานโต ทฺเว กามา – วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ…เป… อิเม วุจฺจนฺติ วตฺถุกามา…เป… อิเม วุจฺจนฺติ กิเลสกามา. หิตฺวาน กามานีติ วตฺถุกาเม ปริชานิตฺวา, กิเลสกาเม ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา. หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานีติ โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ; สกทาคามิมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา…เป… อนาคามิมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ – หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“定められた境界をもって存在する諸々の欲を捨て去り”について。“欲（カマ）”には、要約すると二種の欲、すなわち物質的な欲（客観的欲）と煩悩としての欲（主観的欲）がある。……これらを物質的な欲と言う。……これらを煩悩としての欲と言う。“諸々の欲を捨て去り”とは、物質的な欲を遍知し、煩悩としての欲を断じ、捨て去り、取り除き、消滅させ、非存在の状態に至らせることである。“定められた境界をもって存在する諸々の欲を捨て去り”とは、預流道によって断じられた煩悩が、二度と現れず、戻らず、帰ってこないようにすることであり、一来道、不還道、阿羅漢道によって断じられた煩悩についても同様に、それらが二度と現れず、戻らず、帰ってこないようにすることである。犀の角のように、ただ独り歩め。それゆえ、その独覚仏は次のように語った。

‘‘ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ, ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ;

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“子、妻、父、母、富、穀物、および親族を、また定められた境界をもって存在する諸々の欲を捨て去り、犀の角のように、ただ独り歩め”と。

๑๔๗.

147.

สงฺโค [Pg.282] เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย;

คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“それは執着であり、ここにある幸福はわずかであり、楽しみは少なく、苦しみはより多い。それは喉を刺す鉤（あるいは傷）である”と、このように知って、賢者は犀の角のように、ただ独り歩め。

สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ สงฺโคติ วา พฬิสนฺติ วา อามิสนฺติ วา ลคฺคนนฺติ วา ปลิโพโธติ วา, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยนฺติ วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ กามสุขํ. อปฺปกํ เอตํ สุขํ, ปริตฺตกํ เอตํ สุขํ, โถกกํ เอตํ สุขํ, โอมกํ เอตํ สุขํ, ลามกํ เอตํ สุขํ, ฉตุกฺกํ เอตํ สุข’’นฺติ – สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ.

“それは執着であり、ここにある幸福はわずかである”について。“執着（サンガ）”あるいは“釣り針”あるいは“餌（アーミサ）”あるいは“固執”あるいは“障害”というのは、五欲の別名である。“ここにある幸福はわずかである”とは、世尊が次のように説かれた通りである。“比丘たちよ、これら五つの欲の対象がある。五つとは何か？ 眼で認識される色（形あるもの）であって、望ましく、好ましく、快く、愛すべき姿をもち、欲を伴い、情欲を誘うものである。……身で認識される触（触覚）……。比丘たちよ、これらが五つの欲の対象である。比丘たちよ、これら五つの欲の対象に依って生じる幸福や喜び、これを欲の幸福（カマ・スカ）と呼ぶ。この幸福は、乏しく、わずかであり、少しであり、卑しく、下劣であり、苦しみをもたらすものである。”これが“それは執着であり、ここにある幸福はわずかである”という句の意味である。

อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโยติ อปฺปสฺสาทา กามา วุตฺตา ภควตา พหุทุกฺขา พหุปายาสา ; อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย. อฏฺฐิกงฺกลูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, มํสเปสูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, ติณุกฺกูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, องฺคารกาสูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, สุปินกูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, ยาจิตกูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, รุกฺขผลูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, อสิสูนูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, สตฺติสูลูปมา กามา วุตฺตา ภควตา, สปฺปสิรูปมา กามา วุตฺตา ภควตา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโยติ – อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย.

“楽しみは少なく、苦しみはより多い”について。欲は楽しみが少なく、多くの苦しみ、多くの苦悩があり、そこには過患（わざわい）の方が多いと世尊は説かれた。世尊によって、欲は“骨の塊”に例えられ、“肉の一片”に例えられ、“草の松明”に例えられ、“燃え盛る炭の穴”に例えられ、“夢”に例えられ、“借り物の財宝”に例えられ、“果実のなる木”に例えられ、“肉を刻む台”に例えられ、“槍や串”に例えられ、“蛇の頭”に例えられた。欲には多くの苦しみ、多くの苦悩があり、過患（わざわい）の方が多い。これが“楽しみは少なく、苦しみはより多い”という句の意味である。

คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมาติ คโฬติ วา พฬิสนฺติ วา อามิสนฺติ วา ลคฺคนนฺติ วา พนฺธนนฺติ วา ปลิโพโธติ วา, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. อิตีติ ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเปตํ อิตีติ. มติมาติ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมาติ มติมา คโฬติ ญตฺวา พฬิสนฺติ ญตฺวา อามิสํ ติ ญตฺวา [Pg.283] ลคฺคนนฺติ ญตฺวา พนฺธนนฺติ ญตฺวา ปลิโพโธติ ญตฺวา ชานิตฺวา ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวาติ – คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“それは喉を刺す鉤であると知って、賢者は”について。“喉を刺す鉤（ガラ）”あるいは“釣り針”あるいは“餌”あるいは“固執”あるいは“束縛”あるいは“障害”というのは、五欲の別名である。“iti（イティ）”とは、語の連結、結合、補充、音節の調和、文言の滑らかさ、語の順序を示すものである。“賢者（マティマー）”とは、賢明な者、智慧ある者、聡明な者、知識ある者、洞察力ある者、叡智ある者のことである。“それは喉を刺す鉤であると知って、賢者は”とは、賢者が“それは喉を刺す鉤である”と知り、“釣り針である”と知り、“餌である”と知り、“固執である”と知り、“束縛である”と知り、“障害である”と知って、理解し、比較検討し、確定し、明らかにし、明確にすることである。犀の角のように、ただ独り歩め。それゆえ、その独覚仏は次のように語った。

‘‘สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ, อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมตฺถ ภิยฺโย;

คโฬ เอโส อิติ ญตฺวา มติมา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“それは執着であり、ここにある幸福はわずかであり、楽しみは少なく、苦しみはより多い。それは喉を刺す鉤であると知って、賢者は、犀の角のように、ただ独り歩め”と。

๑๔๘.

148.

สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี;

อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

水中に住む魚が網を破るように、諸々の結縛（サンヨージャナ）を完全に断ち切り、火が既に焼かれた場所に戻らないように、煩悩の火で焼かれた欲の対象へ戻ることなく、犀の角のように、ただ独り歩め。

สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อิสฺสาสํโยชนํ, มจฺฉริยสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ. สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ ทาลยิตฺวา สนฺทาลยิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ.

“諸々の結（結縛）を断ち切って”における十の結とは、欲貪の結、瞋恚の結、慢の結、見の結、疑の結、戒禁取の結、有愛の結、嫉の結、慳の結、無明の結である。“諸々の結を断ち切って”とは、これら十の結を打ち砕き、粉砕し、捨て去り、排斥し、消滅させ、再び生じないようにすることである。

ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารีติ ชาลํ วุจฺจติ สุตฺตชาลํ. สลิลํ วุจฺจติ อุทกํ. อมฺพุจารี วุจฺจติ มจฺโฉ. ยถา มจฺโฉ ชาลํ ภินฺทิตฺวา ปภินฺทิตฺวา ทาลยิตฺวา ปทาลยิตฺวา สมฺปทาลยิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ, เอวเมว ทฺเว ชาลา – ตณฺหาชาลญฺจ ทิฏฺฐิชาลญฺจ…เป… อิทํ ตณฺหาชาลํ…เป… อิทํ ทิฏฺฐิชาลํ. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ตณฺหาชาลํ ปหีนํ, ทิฏฺฐิชาลํ ปฏินิสฺสฏฺฐํ. ตณฺหาชาลสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิชาลสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ รูเป น สชฺชติ สทฺเท น สชฺชติ คนฺเธ น สชฺชติ…เป… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ น สชฺชติ น คณฺหาติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ, นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี.

“網を破った水中の魚のように”において、網（jāla）とは糸の網をいい、水（salila）とは水をいい、水中を行く者（ambucārī）とは魚をいう。あたかも魚が網を破り、引き裂き、突き破って自由に動き、生活し、活動するように、同様に二つの網、すなわち渇愛の網と見（邪見）の網がある。……その辟支仏は渇愛の網を断じ、見の網を放棄している。渇愛の網を断じ、見の網を放棄したことにより、その辟支仏は色（形あるもの）に執着せず、声に執着せず、香に執着せず……見・聞・覚・知された諸々の対象（法）に執着せず、捉われず、縛られず、拘束されず、脱出し、離脱し、解脱し、離れ、境界のない心をもって住む。これが“網を破った水中の魚のように”の意味である。

อคฺคีว [Pg.284] ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโนติ ยถา อคฺคิ ติณกฏฺฐุปาทานํ ทหนฺโต คจฺฉติ อนิวตฺตนฺโต, เอวเมว ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ, สกทาคามิมคฺเคน…เป… อนาคามิมคฺเคน… อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ – อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“火が焼いた所に戻らないように”とは、あたかも火が草や木などの燃料を焼きながら進み、二度と戻らないように、その辟支仏もまた、預流道によって断じられた諸々の煩悩に戻ることはなく、近づくこともなく、再び生じることもない。一来道……不還道……阿羅漢道によって断じられた諸々の煩悩についても、それらに戻ることはなく、近づくこともなく、再び生じることもないのである。ゆえに“火が焼いた所に戻らないように、犀の角のようにただ独り歩め”と、その辟支仏は語ったのである。

‘‘สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ, ชาลํว เภตฺวา สลิลมฺพุจารี;

อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“諸々の結を断ち切り、網を破った水中の魚のように、火が焼いた所に戻らないように、犀の角のようにただ独り歩め”。

๑๔๙.

149.

โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน;

อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“眼差しを下に向け、足は落ち着き、諸々の感官を制御し、心を護り、煩悩に汚されず、熱に浮かされることなく、犀の角のようにただ独り歩め”。

โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโลติ กถํ ขิตฺตจกฺขุ โหติ? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ จกฺขุโลโล จกฺขุโลลิเยน สมนฺนาคโต โหติ. อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพํ ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพนฺติ – อาราเมน อารามํ อุยฺยาเนน อุยฺยานํ คาเมน คามํ นิคเมน นิคมํ นคเรน นครํ รฏฺเฐน รฏฺฐํ ชนปเทน ชนปทํ ทีฆจาริกํ อนวฏฺฐิตจาริกํ อนุยุตฺโต โหติ รูปทสฺสนาย. เอวํ ขิตฺตจกฺขุ โหติ.

“眼差しを下に向け、足は落ち着き”において、いかにして“落ち着きのない眼差し”となるのか。ここに、ある比丘が眼の落ち着きのなさを持ち、眼の浮ついた状態に陥っている。彼は“まだ見ていないものを見るべきだ、見たものをさらに探索すべきだ”と考えて、色（形あるもの）を見ることを目的として、寺院から寺院へ、庭園から庭園へ、村から村へ、町から町へ、都市から都市へ、国から国へ、地方から地方へと、終わりのない放浪を続け、落ち着きのない遊行に従事している。このようにして“落ち着きのない眼差し”となる。

อถ วา, ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน อสํวุโต คจฺฉติ. หตฺถึ โอโลเกนฺโต อสฺสํ โอโลเกนฺโต รถํ โอโลเกนฺโต ปตฺตึ โอโลเกนฺโต กุมารเก โอโลเกนฺโต กุมาริกาโย โอโลเกนฺโต อิตฺถิโย โอโลเกนฺโต ปุริเส โอโลเกนฺโต อนฺตราปณํ โอโลเกนฺโต ฆรมุขานิ โอโลเกนฺโต อุทฺธํ โอโลเกนฺโต อโธ โอโลเกนฺโต ทิสาวิทิสํ วิเปกฺขมาโน คจฺฉติ. เอวมฺปิ ขิตฺตจกฺขุ โหติ.

あるいはまた、比丘が集落に入り、通りを進む際、感官を制御せずに歩く。象を眺め、馬を眺め、戦車を眺め、歩兵を眺め、少年たちを眺め、少女たちを眺め、女たちを眺め、男たちを眺め、市場を眺め、家の入り口を眺め、上を眺め、下を眺め、あちらこちらをきょろきょろと見回しながら歩く。このようにしても“落ち着きのない眼差し”となる。

อถ [Pg.285] วา, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. เอวมฺปิ ขิตฺตจกฺขุ โหติ.

あるいはまた、比丘が眼で色（形）を見て、その相（全体像）に捉われ、細部（特徴）に捉われる。もし眼の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いといった悪しき不善の法が彼に流れ込むであろうが、彼はその制御のために修行せず、眼根を護らず、眼根の抑制を行わない。このようにしても“落ち着きのない眼差し”となる。

ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาฬํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา. อิติ เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺโต โหติ. เอวมฺปิ ขิตฺตจกฺขุ โหติ.

あるいはまた、一部の尊敬すべき沙門や婆羅門たちが、信者から供えられた食べ物を食べながら、次のような見世物にふけって過ごす。すなわち、踊り、歌、奏楽、演劇、物語、手拍子、シンバル、太鼓、絵画の見世物、竹の曲芸、骨洗い（骸骨の踊り）、象の戦い、馬の戦い、水牛の戦い、雄牛の戦い、山羊の戦い、羊の戦い、鶏の戦い、鶉の戦い、棒術、拳闘、レスリング、模擬戦、点呼、軍陣、軍隊の観閲などである。このような見世物にふけっている場合、このようにしても“落ち着きのない眼差し”となる。

กถํ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ น จกฺขุโลโล น จกฺขุโลลิเยน สมนฺนาคโต โหติ. อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพํ ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพนฺติ – น อาราเมน อารามํ น อุยฺยาเนน อุยฺยานํ น คาเมน คามํ น นิคเมน นิคมํ น นคเรน นครํ น รฏฺเฐน รฏฺฐํ น ชนปเทน ชนปทํ ทีฆจาริกํ อนวฏฺฐิตจาริกํ อนุยุตฺโต โหติ รูปทสฺสนาย. เอวํ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ.

いかにして“眼差しを下に向けた”状態となるのか。ここに、ある比丘は眼の落ち着きのなさがなく、眼の浮ついた状態に陥っていない。彼は“まだ見ていないものを見るべきだ、見たものをさらに探索すべきだ”と考えて、色（形あるもの）を見ることを目的として、寺院から寺院へ、庭園から庭園へ、村から村へ、町から町へ、都市から都市へ、国から国へ、地方から地方へと、終わりのない放浪を続けたり、落ち着きのない遊行に従事したりすることはない。このようにして“眼差しを下に向けた”状態となる。

อถ วา, ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน สํวุโต คจฺฉติ. น หตฺถึ โอโลเกนฺโต น อสฺสํ โอโลเกนฺโต น รถํ โอโลเกนฺโต น ปตฺตึ โอโลเกนฺโต น กุมารเก โอโลเกนฺโต น กุมาริกาโย โอโลเกนฺโต น อิตฺถิโย โอโลเกนฺโต น ปุริเส โอโลเกนฺโต น อนฺตราปณํ โอโลเกนฺโต น ฆรมุขานิ โอโลเกนฺโต น อุทฺธํ โอโลเกนฺโต น อโธ โอโลเกนฺโต น ทิสาวิทิสํ วิเปกฺขมาโน คจฺฉติ. เอวมฺปิ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ.

あるいは、比丘が村の中に入り、通りを進むとき、自らを律して歩む。象を見ず、馬を見ず、車を見ず、歩兵を見ず、少年たちを見ず、少女たちを見ず、女たちを見ず、男たちを見ず、店を見ず、家の入り口を見ず、上を見ず、下を見ず、あちこちを見渡すことなく歩む。このようにしても“伏目である（目を伏せている）”者となる。

อถ วา, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. เอวมฺปิ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ.

あるいは、比丘が眼で色（形あるもの）を見て、その相（全体像）を掴まず、細部（特徴）を掴まない。もし眼根を制御せずに住まうならば、貪欲と憂いという悪しき不善法が彼に流れ込むであろうから、その制御のために修行し、眼根を護り、眼根における制止を達成する。このようにしても“伏目である”者となる。

ยถา [Pg.286] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – นจฺจํ คีตํ วาทิตํ…เป… อนีกทสฺสนํ อิติ วา. อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต. เอวมฺปิ โอกฺขิตฺตจกฺขุ โหติ.

またあるいは、一部の尊い沙門やバラモンたちは、信仰によって捧げられた食物を食しながら、舞踊、歌唱、合奏、……軍隊の観閲といった、このような見世物に耽って住むが、［彼は］このような見世物から離れている。このようにしても“伏目である”者となる。

น จ ปาทโลโลติ กถํ ปาทโลโล โหติ? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ ปาทโลโล ปาทโลลิเยน สมนฺนาคโต โหติ – อาราเมน อารามํ อุยฺยาเนน อุยฺยานํ คาเมน คามํ นิคเมน นิคมํ นคเรน นครํ รฏฺเฐน รฏฺฐํ ชนปเทน ชนปทํ ทีฆจาริกํ อนวฏฺฐิตจาริกํ อนุยุตฺโต โหติ. เอวมฺปิ ปาทโลโล โหติ.

“足が落ち着きなくない（足に浮ついたところがない）”とは、どのようにして足が落ち着きなくなるのか。ここに、ある比丘が足に落ち着きがなく、足の浮ついた状態を備えている。園林から園林へ、庭園から庭園へ、村から村へ、町から町へ、都から都へ、国から国へ、地方から地方へと、長旅や定まらない遍歴に耽っている。このようにして“足が落ち着きない”者となる。

อถ วา, ภิกฺขุ อนฺโตสงฺฆาราเม ปาทโลโล ปาทโลลิเยน สมนฺนาคโต โหติ, น อตฺถเหตุ น การณเหตุ อุทฺธโต อวูปสนฺตจิตฺโต ปริเวณโต ปริเวณํ คจฺฉติ, วิหารโต วิหารํ คจฺฉติ, อฑฺฒโยคโต อฑฺฒโยคํ คจฺฉติ, ปาสาทโต ปาสาทํ คจฺฉติ, หมฺมิยโต หมฺมิยํ คจฺฉติ, คุหโต คุหํ คจฺฉติ, เลณโต เลณํ คจฺฉติ, กุฏิยา กุฏึ คจฺฉติ, กูฏาคารโต กูฏาคารํ คจฺฉติ, อฏฺฏโต อฏฺฏํ คจฺฉติ, มาฬโต มาฬํ คจฺฉติ, อุทฺทณฺฑโต อุทฺทณฺฑํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐานสาลโต อุปฏฺฐานสาลํ คจฺฉติ, มณฺฑปโต มณฺฑปํ คจฺฉติ, รุกฺขมูลโต รุกฺขมูลํ คจฺฉติ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู นิสีทนฺติ วา คจฺฉนฺติ วา, ตตฺถ เอกสฺส วา ทุติโย โหติ, ทฺวินฺนํ วา ตติโย โหติ, ติณฺณํ วา จตุตฺโถ โหติ. ตตฺถ พหุํ สมฺผปฺปลาปํ ปลปติ, เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ…เป… อิติ ภวาภวกถํ กเถติ. เอวมฺปิ ปาทโลโล โหติ.

あるいは、比丘が僧院内において足が落ち着きなく、足の浮ついた状態を備え、目的も理由もなく、心が昂ぶり静まらずに、区画から区画へ、僧坊から僧坊へ、半屋から半屋へ、長堂から長堂へ、平屋から平屋へ、洞窟から洞窟へ、隠れ家から隠れ家へ、小屋から小屋へ、尖塔堂から尖塔堂へ、見張り台から見張り台へ、円堂から円堂へ、水舎から水舎へ、講堂から講堂へ、会堂から会堂へ、樹下から樹下へと歩き回る。あるいは、比丘たちが座り、あるいは歩いている場所で、一人のところに二人目となり、二人のところに三人目となり、三人のところに四人目となる。そこで多くの無駄口を叩く。例えば、王の話、盗賊の話、……有（存在）と無についての話などをする。このようにしても“足が落ち着きない”者となる。

น จ ปาทโลโลติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปาทโลลิยา อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา ปฏิสลฺลานาราโม โหติ ปฏิสลฺลานรโต อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน วิปสฺสนาย สมนฺนาคโต พฺรูเหตา สุญฺญาคารํ ฌายี ฌานรโต เอกตฺตมนุยุตฺโต สทตฺถครุโกติ – โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโล.

“足が落ち着きなくない”とは、その辟支仏（独覚）は、足の浮ついた状態から遠ざかり、離れ、強く離れ、脱し、出離し、解き放たれ、拘束されず、境界のない心をもって、静慮（瞑想）を楽しみ、静慮に耽り、内なる心の静まり（止）に専念し、禅定を捨てず、観（ヴィパッサナー）を具足し、空き家（閑寂な場所）を増進させ、禅定にあり、禅定を楽しみ、独居に専念し、己の利（悟りという目的）を重んじる。これが“伏目であり、足が落ち着きなくない”ということの意味である。

คุตฺตินฺทฺริโย [Pg.287] รกฺขิตมานสาโนติ. คุตฺตินฺทฺริโยติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา … มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตีติ – คุตฺตินฺทฺริโย. รกฺขิตมานสาโนติ โคปิตมานสาโนติ – คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน.

“諸根（器官）を護り、心を保護している”について。“諸根を護る”とは、その辟支仏が眼で色を見て、その相を掴まず、細部を掴まない。もし眼根を制御せずに住まうならば、貪欲と憂いという悪しき不善法が彼に流れ込むであろうから、その制御のために修行し、眼根を護り、眼根における制止を達成する。耳で声を聞き、……鼻で香を嗅ぎ、……舌で味を味わい、……身で触れるものに触れ、……意（心）で法（対象）を認識して、その相を掴まず、細部を掴まない。もし意根を制御せずに住まうならば、貪欲と憂いという悪しき不善法が彼に流れ込むであろうから、その制御のために修行し、意根を護り、意根における制止を達成する。これが“諸根を護る”ということである。“心を保護している”とは、心を防護しているということである。これが“諸根を護り、心を保護している”の意味である。

อนวสฺสุโต ปริฑยฺหมาโนติ วุตฺตญฺเหตํ อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน – ‘‘อวสฺสุตปริยายญฺจ โว, อาวุโส, เทเสสฺสามิ อนวสฺสุตปริยายญฺจ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิกโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

“（煩悩が）流れ込まず、燃え上がることのない”について。これは、尊者大目犍連（マハーモーガッラーナ）によって次のように説かれた。“友らよ、汝らに煩悩の流入（漏出）のあり方と、煩悩の不流入のあり方を説こう。それを聞き、よく心に留めなさい。説くであろう”と。それらの比丘たちは“友よ、承知しました”と尊者大目犍連に応答した。尊者大目犍連は次のように言った。

‘‘กถํ จาวุโส, อวสฺสุโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ อวสฺสุโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ…เป… อวสฺสุโต มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ. เอวํวิหารึ จาวุโส, ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลเภเถว มาโร โอตารํ [Pg.288] ลเภถ มาโร อารมฺมณํ, โสตโต เจปิ นํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลเภเถว มาโร โอตารํ ลเภถ มาโร อารมฺมณํ.

“友よ、どのようにして漏（煩悩）に染まった者（avassuto）となるのでしょうか。友よ、ここに比丘がいて、眼で形（色）を見て、好ましい形には執着し、好ましくない形には嫌悪を抱きます。身体に対する正念（身至念）が確立しておらず、狭小な心で住んでいます。また、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、かの心解脱と慧解脱をありのままに知りません。耳で声を聴き……（中略）……意で法を認識して、好ましい法には執着し、好ましくない法には嫌悪を抱きます。身体に対する正念が確立しておらず、狭小な心で住んでいます。また、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、かの心解脱と慧解脱をありのままに知りません。友よ、このような比丘を、眼によって認識されるべき形において漏に染まった者……（中略）……意によって認識されるべき法において漏に染まった者と呼びます。友よ、このように住む比丘に対し、もし魔が眼から近づけば、魔は侵入の機会（隙）を得、魔は足がかり（対象）を得ます。耳から近づけば……（中略）……もし魔が意から近づけば、魔は侵入の機会を得、魔は足がかりを得るのです。”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, นฬาคารํ วา ติณาคารํ วา สุกฺขํ โกฬาปํ เตโรวสฺสิกํ. ปุรตฺถิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภเถว อคฺคิ โอตารํ ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ; ปจฺฉิมาย เจปิ นํ ทิสาย…เป… อุตฺตราย เจปิ นํ ทิสาย… ทกฺขิณาย เจปิ นํ ทิสาย… เหฏฺฐิมโต เจปิ นํ ทิสาย… อุปริมโต เจปิ นํ ทิสาย… ยโต กุโตจิ เจปิ นํ ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภเถว อคฺคิ โอตารํ ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ. เอวเมว โข, อาวุโส, เอวํวิหารึ ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลเภเถว มาโร โอตารํ ลเภถ มาโร อารมฺมณํ, โสตโต เจปิ นํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลเภเถว มาโร โอตารํ ลเภถ มาโร อารมฺมณํ.

“友よ、例えば、三年間放置され、乾燥して干からびた葦の家や草の家があるとしましょう。もし人が、燃え盛る草のたいまつを持って東の方角から近づくならば、火は侵入の機会を得、火は足がかりを得るでしょう。西から……（中略）……北から……南から……下から……上から……あるいはどこからであっても、人が燃え盛る草のたいまつを持って近づくならば、火は侵入の機会を得、火は足がかりを得るでしょう。友よ、それと同じように、このように住む比丘に対し、もし魔が眼から近づけば、魔は侵入の機会を得、魔は足がかりを得ます。耳から……（中略）……もし魔が意から近づけば、魔は侵入の機会を得、魔は足がかりを得るのです。”

‘‘เอวํวิหารึ จาวุโส, ภิกฺขุํ รูปา อธิภํสุ, น ภิกฺขุ รูเป อธิโภสิ; สทฺทา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ สทฺเท อธิโภสิ; คนฺธา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ คนฺเธ อธิโภสิ; รสา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ รเส อธิโภสิ; โผฏฺฐพฺพา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ โผฏฺฐพฺเพ อธิโภสิ; ธมฺมา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ ธมฺเม อธิโภสิ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ รูปาธิภูโต สทฺทาธิภูโต คนฺธาธิภูโต รสาธิภูโต โผฏฺฐพฺพาธิภูโต ธมฺมาธิภูโต อธิภู อนธิภูโต อธิภํสุ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา. เอวํ โข, อาวุโส, อวสฺสุโต โหติ.

“友よ、このように住む比丘を、形（色）が圧倒し、比丘が形を圧倒することはありません。声が比丘を圧倒し、比丘が声を圧倒することはありません。香が……味が……触が……法が比丘を圧倒し、比丘が法を圧倒することはありません。友よ、このような比丘を、形に圧倒され、声に圧倒され、香に圧倒され、味に圧倒され、触に圧倒され、法に圧倒された者と呼びます。汚れをもたらし、再誕生を招き、苦悩を伴い、苦い報いをもたらし、将来の生・老・死の原因となる悪しき不善の諸法が、彼を圧倒したのです。友よ、このようにして漏に染まった者となるのです。”

‘‘กถํ จาวุโส, อนวสฺสุโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ [Pg.289] ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ; โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ อนวสฺสุโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ…เป… อนวสฺสุโต มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ. เอวํวิหารึ จาวุโส, ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลเภถ มาโร โอตารํ, น ลเภถ มาโร อารมฺมณํ; โสตโต เจปิ นํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลเภถ มาโร โอตารํ, น ลเภถ มาโร อารมฺมณํ.

“友よ、どのようにして漏に染まっていない者（anavassuto）となるのでしょうか。友よ、ここに比丘がいて、眼で形を見て、好ましい形に執着せず、好ましくない形に嫌悪を抱きません。身体に対する正念が確立しており、無量な心で住んでいます。また、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、かの心解脱と慧解脱をありのままに知っています。耳で声を聴き……（中略）……意で法を認識して、好ましい法に執着せず、好ましくない法に嫌悪を抱きません。身体に対する正念が確立しており、無量な心で住んでいます。また、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、かの心解脱と慧解脱をありのままに知っています。友よ、このような比丘を、眼によって認識されるべき形において漏に染まっていない者……（中略）……意によって認識されるべき法において漏に染まっていない者と呼びます。友よ、このように住む比丘に対し、もし魔が眼から近づいても、魔は決して侵入の機会を得ることはなく、魔は足がかりを得ることもありません。耳から……（中略）……もし魔が意から近づいても、魔は決して侵入の機会を得ることはなく、魔は足がかりを得ることもありません。”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กูฏาคารา วา กูฏาคารสาลา วา พหลมตฺติกา อทฺทาวเลปนา ปุรตฺถิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, เนว ลเภถ อคฺคิ โอตารํ, น ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ; ปจฺฉิมาย เจปิ นํ ทิสาย… อุตฺตราย เจปิ นํ ทิสาย… ทกฺขิณาย เจปิ นํ ทิสาย… เหฏฺฐิมโต เจปิ นํ ทิสาย… อุปริมโต เจปิ นํ ทิสาย… ยโต กุโตจิ เจปิ นํ ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, เนว ลเภถ อคฺคิ โอตารํ น ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ. เอวเมว โข, อาวุโส, เอวํวิหารึ ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลเภถ มาโร โอตารํ น ลเภถ มาโร อารมฺมณํ; โสตโต เจปิ นํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ เนว ลเภถ มาโร โอตารํ น ลเภถ มาโร อารมฺมณํ.

“友よ、例えば、厚い粘土を塗り、漆喰で仕上げられた尖塔のある家や尖塔のある堂宇があるとしましょう。もし人が、燃え盛る草のたいまつを持って東の方角から近づいても、火は決して侵入の機会を得ることはなく、火は足がかりを得ることもありません。西から……北から……南から……下から……上から……あるいはどこからであっても、人が燃え盛る草のたいまつを持って近づいても、火は決して侵入の機会を得ることはなく、火は足がかりを得ることもありません。友よ、それと同じように、このように住む比丘に対し、もし魔が眼から近づいても、魔は決して侵入の機会を得ることはなく、魔は足がかりを得ることもありません。耳から……（中略）……もし魔が意から近づいても、魔は決して侵入の機会を得ることはなく、魔は足がかりを得ることもありません。”

‘‘เอวํวิหารี จาวุโส, ภิกฺขุ รูเป อธิโภสิ, น รูปา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; สทฺเท ภิกฺขุ อธิโภสิ, น สทฺทา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; คนฺเธ ภิกฺขุ อธิโภสิ, น คนฺธา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; รเส ภิกฺขุ อธิโภสิ, น รสา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; โผฏฺฐพฺเพ ภิกฺขุ อธิโภสิ, น โผฏฺฐพฺพา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; ธมฺเม ภิกฺขุ อธิโภสิ, น ธมฺมา ภิกฺขุํ อธิภํสุ. อยํ วุจฺจตาวุโส[Pg.290], ภิกฺขุ รูปาธิภู สทฺทาธิภู คนฺธาธิภู รสาธิภู โผฏฺฐพฺพาธิภู ธมฺมาธิภู อธิภู อนธิภูโต. อธิโภสิ เต ปาปเก อกุสเล ธมฺเม สํกิเลสิเก โปโนภวิเก สทเร ทุกฺขวิปาเก อายตึ ชาติชรามรณิเย. เอวํ โข, อาวุโส, อนวสฺสุโต โหตี’’ติ – อนวสฺสุโต.

“友よ、このように住む比丘は、色（かたち）を克服し、色が比丘を克服することはない。声を克服し、声が比丘を克服することはない。香を克服し、香が比丘を克服することはない。味を克服し、味が比丘を克服することはない。触（感触）を克服し、触が比丘を克服することはない。法（心の対象）を克服し、法が比丘を克服することはない。友よ、この比丘は色を克服し、声を克服し、香を克服し、味を克服し、触を克服し、法を克服した者、すなわち、一切を克服して何ものにも克服されない者と呼ばれる。また、それら悪しき不善の法、すなわち、心を汚し、再会をもたらし、苦悩を伴い、苦しみの果報をもたらし、将来の生老病死の原因となる法を克服する者と呼ばれる。友よ、このようにして‘煩悩の流入がない（無漏の）’者となるのである。”これが“煩悩の流入がない者”の意味である。

อปริฑยฺหมาโนติ ราคเชน ปริฬาเหน อปริฑยฺหมาโน, โทสเชน ปริฬาเหน อปริฑยฺหมาโน, โมหเชน ปริฬาเหน อปริฑยฺหมาโนติ – อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“（悩み）焼かれることがない”とは、貪欲から生じる熱悩に焼かれることがなく、瞋恚から生じる熱悩に焼かれることがなく、愚痴から生じる熱悩に焼かれることがないことである。これが“煩悩の流入がなく、焼かれることがない者として、犀の角のようにただ独り歩め”の意味である。それゆえに、その独覚正覚者は次のように言った。

‘‘โอกฺขิตฺตจกฺขุ น จ ปาทโลโล, คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน;

อนวสฺสุโต อปริฑยฺหมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“視線を低く保ち、そわそわと歩き回らず、諸根を抑え、心を護り、煩悩の流入なく、熱悩に焼かれることなく、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๕๐.

150.

โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺตโก;

กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“在家者の印を捨て去り、葉の生い茂ったパリチャッタカの樹のように（衣をまとい）、黄褐色の衣を身につけて家を出て、犀の角のようにただ独り歩め。”

โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานีติ คิหิพฺยญฺชนานิ วุจฺจนฺติ เกสา จ มสฺสู จ…เป… ทีฆทสานิ อิติ วา. โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานีติ คิหิพฺยญฺชนานิ โอโรปยิตฺวา สโมโรปยิตฺวา นิกฺขิปิตฺวา ปฏิปฺปสฺสมฺภิตฺวาติ – โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ.

“在家者の印を捨て去り”について。在家者の印とは、髪や髭、あるいは（端の長い豪華な）衣服などのことである。“在家者の印を捨て去り”とは、在家者の印を取り除き、完全に取り除き、脱ぎ捨て、鎮めることである。これが“在家者の印を捨て去り”の意味である。

สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺตโกติ ยถา โส ปาริฉตฺตโก โกวิฬาโร พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย, เอวเมว โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปริปุณฺณปตฺตจีวรธโรติ – สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺตโก.

“葉の生い茂ったパリチャッタカの樹のように”とは、あのパリチャッタカの樹（コヴィラーラ樹）が、枝や葉や実によって豊かな木陰を作るように、その独覚正覚者が（三衣を身にまとい）鉢と衣を完璧に具足していることである。これが“葉の生い茂ったパリチャッタカの樹のように”の意味である。

กาสายวตฺโถ [Pg.291] อภินิกฺขมิตฺวาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สพฺพํ ฆราวาสปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ปุตฺตทารํ ปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ญาติปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา มิตฺตามจฺจปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา สนฺนิธิปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตฺวา อกิญฺจนภาวํ อุปคนฺตฺวา เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“黄褐色の衣を身につけて家を出て”とは、その独覚正覚者が、あらゆる家庭生活の障害を断ち切り、妻子への執着を断ち切り、親族への執着を断ち切り、友人や仲間への執着を断ち切り、蓄財への執着を断ち切り、髪と髭を剃り落とし、黄褐色の衣をまとい、家から家なき状態へと出家し、無所有の状態に至って、ただ独り歩み、住し、威儀を正し、行い、護り、生き、生活することである。これが“黄褐色の衣を身につけて家を出て、犀の角のようにただ独り歩め”の意味である。それゆえに、その独覚正覚者は次のように言った。

‘‘โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ, สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺตโก;

กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“在家者の印を捨て去り、葉の生い茂ったパリチャッタカの樹のように（衣をまとい）、黄褐色の衣を身につけて家を出て、犀の角のようにただ独り歩め。”

ตติโย วคฺโค.

第三品

จตุตฺถวคฺโค

第四品

๑๕๑.

151.

รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนญฺญโปสี สปทานจารี;

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“味に耽溺することなく、美食を求めず、他（煩悩）を養わず、一軒一軒（順次に）托鉢し、どの家に対しても執着することなく、犀の角のようにただ独り歩め。”

รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโลติ. รโสติ มูลรโส ขนฺธรโส ตจรโส ปตฺตรโส ปุปฺผรโส ผลรโส, อมฺพิลํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ โลณิกํ ขาริกํ ลมฺพิกํ กสาโว สาทุ อสาทุ สีตํ อุณฺหํ. สนฺเตเก สมณพฺราหฺมณา รสคิทฺธา. เต ชิวฺหคฺเคน รสคฺคานิ ปริเยสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. เต อมฺพิลํ ลภิตฺวา อนมฺพิลํ ปริเยสนฺติ, อนมฺพิลํ ลภิตฺวา อมฺพิลํ ปริเยสนฺติ; มธุรํ ลภิตฺวา อมธุรํ ปริเยสนฺติ, อมธุรํ ลภิตฺวา มธุรํ ปริเยสนฺติ; ติตฺตกํ ลภิตฺวา อติตฺตกํ ปริเยสนฺติ, อติตฺตกํ ลภิตฺวา ติตฺตกํ ปริเยสนฺติ; กฏุกํ ลภิตฺวา อกุฏกํ ปริเยสนฺติ, อกุฏกํ ลภิตฺวา กฏุกํ ปริเยสนฺติ; โลณิกํ ลภิตฺวา อโลณิกํ ปริเยสนฺติ, อโลณิกํ ลภิตฺวา โลณิกํ ปริเยสนฺติ; ขาริกํ ลภิตฺวา อขาริกํ ปริเยสนฺติ, อขาริกํ ลภิตฺวา ขาริกํ ปริเยสนฺติ; กสาวํ ลภิตฺวา อกสาวํ ปริเยสนฺติ, อกสาวํ ลภิตฺวา กสาวํ ปริเยสนฺติ; ลมฺพิกํ ลภิตฺวา อลมฺพิกํ ปริเยสนฺติ, อลมฺพิกํ ลภิตฺวา ลมฺพิกํ ปริเยสนฺติ; สาทุํ ลภิตฺวา อสาทุํ ปริเยสนฺติ, อสาทุํ ลภิตฺวา [Pg.292] สาทุํ ปริเยสนฺติ; สีตํ ลภิตฺวา อุณฺหํ ปริเยสนฺติ, อุณฺหํ ลภิตฺวา สีตํ ปริเยสนฺติ. เต ยํ ยํ ลภนฺติ เตน เตน น ตุสฺสนฺติ, อปราปรํ ปริเยสนฺติ. มนาปิเกสุ รเสสุ รตฺตา คิทฺธา คถิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธา. สา รสตณฺหา ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘‘เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย; ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย. อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’’ติ.

“味覚に貪りを持たず、執着しない”ということについて。“味（ラサ）”とは、根の味、幹の味、樹皮の味、葉の味、花の味、実の味であり、また酸味、甘味、苦味、辛味、塩味、灰汁の味、酸っぱい芽（プラム等）の味、渋味、美味、不味、冷たさ、熱さのことである。ある沙門や婆羅門たちは、味覚に貪着している。彼らは舌の先で最高の味を追い求めて徘徊する。彼らは酸っぱいものを得れば酸っぱくないものを求め、酸っぱくないものを得れば酸っぱいものを求める。甘いものを得れば甘くないものを求め、甘くないものを得れば甘いものを求める。苦いものを得れば苦くないものを求め、苦くないものを得れば苦いものを求める。辛いものを得れば辛くないものを求め、辛くないものを得れば辛いものを求める。塩辛いものを得れば塩辛くないものを求め、塩辛くないものを得れば塩辛いものを求める。灰汁（あく）のあるものを得れば灰汁のないものを求め、灰汁のないものを得れば灰汁のあるものを求める。渋いものを得れば渋くないものを求め、渋くないものを得れば渋いものを求める。酸っぱい芽（プラム等）を得ればそうでないものを求め、そうでないものを得れば酸っぱい芽を求める。美味を得れば不味なものを求め、不味なものを得れば美味を求める。冷たいものを得れば熱いものを求め、熱いものを得れば冷たいものを求める。彼らは何を得ても、それによって満足せず、次から次へと探し求める。彼らは好ましい味に染まり、貪り、執着し、惑わされ、耽溺し、捕らわれ、特別に執着し、常に縛り付けられている。その味に対する渇愛は、その辟支仏（縁覚）によって既に捨てられ、根絶され、タラ樹の切り株のようになされ、滅ぼされ、将来二度と生じないものとなっている。それゆえ、その辟支仏は如理に省察して食を摂る。“遊びのためではなく、驕慢のためでもなく、飾り立てるためでもなく、身を飾るためでもない。ただこの身体を維持し、存続させ、空腹の苦痛を休め、梵行（清浄行）を助けるためである。このようにして、私は古い感受（飢えによる苦しみ）を払い除け、新しい感受（過食による苦しみ）を生じさせない。私には生存の維持と、過失のなさ、そして安楽な住まいがあるだろう”と。

ยถา วณํ อาลิมฺเปยฺย ยาวเทว อารุหณตฺถาย, ยถา วา อกฺขํ อพฺภญฺเชยฺย ยาวเทว ภารสฺส นิตฺถรณตฺถาย, ยถา ปุตฺตมํสํ อาหารํ อาหเรยฺย ยาวเทว กนฺตารสฺส นิตฺถรณตฺถาย; เอวเมว โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘‘เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย; ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย. อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’’ติ. รสตณฺหาย อารโต วิรโต ปฏิวิรโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – รเสสุ เคธํ อกรํ.

ちょうど、傷口を癒着させるために薬を塗るように、あるいは重荷を運ぶために車軸に油を差すように、あるいは荒野を渡りきるために（やむを得ず）わが子の肉を食べるように。そのように、その壁支仏は如理に思惟して食事を摂る。“決して戯れのためではなく、酔い痴れるためでもなく、飾り立てるためでもなく、身を美しくするためでもない。ただこの身体を持続させ、存続させ、空腹の苦痛を止揚し、清浄行を助けるためである。このようにして、私は古い感受（飢え）を滅ぼし、新しい感受（過食による不快）を生じさせない。そうすれば、私の生存は維持され、過失はなく、安楽な住まいとなるであろう”と。彼は味への渇愛から離れ、遠ざかり、完全に離れ、脱出し、棄て去り、解脱し、束縛を離れ、境界のない心をもって住している。これが“諸々の味に対して執着しない”ということの意義である。

อโลโลติ โลลุปฺปํ วุจฺจติ ตณฺหา. โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. สา โลลุปฺปา ตณฺหา ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อโลโลติ – รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล.

“渇望しない（alolo）”とは、渇愛という貪欲のことをいう。いかなる愛着、強い愛着、……（中略）……、貪欲、不善根としての欲もそうである。その渇望する渇愛は、その壁支仏によって断ぜられ、根絶され、タラ樹の切り株のようになされ、消滅せしめられ、将来において二度と生じない性質のものとなっている。ゆえに壁支仏は“渇望しない”者である。これが“諸々の味に対して執着せず、渇望しない”ということの意義である。

อนญฺญโปสี สปทานจารีติ อนญฺญโปสีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อตฺตานญฺเญว โปเสติ, น ปรนฺติ.

“他を養わず、順次に乞食して歩む”という句において、“他を養わず（anaññaposī）”とは、その壁支仏は自分自身のみを養い（煩悩という自己を養わず）、他者を養わないことをいう。

อนญฺญโปสิมญฺญาตํ[Pg.293], ทนฺตํ สาเร ปติฏฺฐิตํ ;

ขีณาสวํ วนฺตโทสํ, ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ.

“他を養わず、知られざる者、自己を調御し、精髄（徳）に確立し、諸漏が尽き、怒りを吐き出した者、そのような人を私はバラモンと呼ぶ”。

อนญฺญโปสี สปทานจารีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสติ รกฺขิเตเนว กาเยน รกฺขิตาย วาจาย รกฺขิเตน จิตฺเตน อุปฏฺฐิตาย สติยา สํวุเตหิ อินฺทฺริเยหิ. โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน กุลา กุลํ อนติกฺกมนฺโต ปิณฺฑาย จรตีติ – อนญฺญโปสี สปทานจารี.

“他を養わず、順次に乞食して歩む”とは、その壁支仏が、午前の時に下衣を整え、鉢と衣を携えて、村や町へ食を求めて入ることである。守られた身、守られた言葉、守られた心、現前した正念、抑制された諸感覚（根）を具えている。視線を落とし、威儀を具足し、家々を飛ばすことなく順次に食を求めて歩む。これが“他を養わず、順次に乞食して歩む”ということの意義である。

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ ทฺวีหิ การเณหิ ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ – อตฺตานํ วา นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, อตฺตานํ วา อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ. กถํ อตฺตานํ นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ? ‘‘ตุมฺเห เม พหูปการา, อหํ ตุมฺเห นิสฺสาย ลภามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ. ยมฺปิ เม อญฺเญ ทาตุํ วา กาตุํ วา มญฺญนฺติ ตุมฺเห นิสฺสาย ตุมฺเห ปสฺสนฺตา. ยมฺปิ เม โปราณํ มาตาเปตฺติกํ นามโคตฺตํ ตมฺปิ เม อนฺตรหิตํ ตุมฺเหหิ อหํ ญายามิ – ‘อสุกสฺส กุลุปโก, อสุกาย กุลุปโก’’’ติ. เอวํ อตฺตานํ นีจํ ฐเปนฺโต ปรํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ.

“家々において執着しない心を持つ”とは、二つの理由によって執着する心が生じる。すなわち、自分を低く置き他者を高く置くことで執着が生じるか、あるいは自分を高く置き他者を低く置くことで執着が生じるかのいずれかである。いかにして自分を低く置き他者を高く置くことで執着が生じるのか。“あなた方は私に対して多大な恩恵があります。私はあなた方に依存して、衣、食、住、病の薬などの必需品を得ています。他の人々が私に布施をしたり、尽くそうとしたりするのも、あなた方に依拠し、あなた方を見ているからです。私の古い家系や氏名さえも消え去り、私はあなた方のおかげで‘某氏の家の親しい者、某女の家の親しい者’として知られるようになりました”と。このように、自分を低く置き他者を高く置くことで、執着する心が生じるのである。

กถํ อตฺตานํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ? ‘‘อหํ ตุมฺหากํ พหูปกาโร, ตุมฺเห มํ อาคมฺม พุทฺธํ สรณํ คตา ธมฺมํ สรณํ คตา สงฺฆํ สรณํ คตา, ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตา, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรตา, มุสาวาทา ปฏิวิรตา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรตา, ตุมฺหากํ อหํ อุทฺเทสํ เทมิ ปริปุจฺฉํ เทมิ อุโปสถํ อาจิกฺขามิ นวกมฺมํ อธิฏฺฐามิ; อถ จ ปน ตุมฺเห มํ อุชฺฌิตฺวา อญฺเญ สกฺกโรถ ครุํ กโรถ มาเนถ ปูเชถา’’ติ. เอวํ อตฺตานํ อุจฺจํ ฐเปนฺโต ปรํ นีจํ ฐเปนฺโต ปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ.

いかにして自分を高く置き他者を低く置くことで執着が生じるのか。“私はあなた方に対して多大な恩恵があります。あなた方は私に依って、仏に帰依し、法に帰依し、僧に帰依し、殺生を離れ、盗みを離れ、邪淫を離れ、嘘を離れ、放逸の原因となる酒類を飲むことを離れました。私はあなた方に教典の学習を与え、諮問に応じ、布薩を教え、新たな造営を指導しています。それにもかかわらず、あなた方は私を差し置いて、他の人々を敬い、重んじ、尊び、供養しています”と。このように、自分を高く置き他者を低く置くことで、執着する心が生じるのである。

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโตติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ กุลปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, คณปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, อาวาสปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, จีวรปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, ปิณฺฑปาตปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, เสนาสนปลิโพเธน [Pg.294] อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารปลิโพเธน อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต โหตีติ – กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“家々において執着しない心を持つ”とは、その壁支仏が、家々への係累（煩わしさ）によって執着せず、集団への係累、住居への係累、衣への係累、食への係累、座臥具への係累、病の薬などの必需品への係累によって執着する心を持たないことである。これが“家々において執着しない心を持ち、犀の角のように独り歩め”という意義である。それゆえに、その壁支仏は次のように語った。

‘‘รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล, อนญฺญโปสี สปทานจารี;

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“諸々の味に対して執着せず、渇望することなく、他を養わず、順次に乞食して歩み、家々において執着しない心を持ち、犀の角のように独り歩め”。第三の偈が終了した。

๑๕๒.

152.

ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ;

อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“心の五つの蓋（五蓋）を捨て去り、すべての随煩悩を払い除け、何ものにも依存せず、愛執という過ちを断ち切って、犀の角のように独り歩め”。

ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโสติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา, พฺยาปาทนีวรณํ… ถินมิทฺธนีวรณํ… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ… วิจิกิจฺฉานีวรณํ ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ – ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส.

“心の五つの蓋を捨て去り”とは、その壁支仏が、欲貪蓋を捨て、離れ、払い除け、消滅させ、絶無となし、また、瞋恚蓋、惛沈睡眠蓋、掉挙悪作蓋、疑蓋を捨て、離れ、払い除け、消滅させ、絶無となし、諸々の感官的な欲望から離れ、諸々の不善の法から離れて、尋（思考）と伺（熟考）を伴い、遠離から生じた喜と楽のある第一禅を成就して住することである。これが“心の五つの蓋を捨て去り”ということの意義である。

อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพติ ราโค จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โทโส จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โมโห จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โกโธ… อุปนาโห…เป… สพฺพากุสลาภิสงฺขารา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา. อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพติ สพฺเพ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช ปนุทิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ.

“すべての随煩悩を払い除け”とは、欲貪（らーご）が心の随煩悩（うぱっきれーそ）であり、瞋恚（どーそ）が心の随煩悩であり、愚痴（もーほ）が心の随煩悩であり、忿怒、恨み……（中略）……すべての不善の行（ぎょう）が心の随煩悩である。“すべての随煩悩を払い除け”とは、心のすべての随煩悩を払い除け、追い払い、捨て去り、取り除き、滅尽させ、再び生じないようにすることである。これが‘すべての随煩悩を払い除け’という句の意味である。

อนิสฺสิโต [Pg.295] เฉตฺว สิเนหโทสนฺติ. อนิสฺสิโตติ ทฺเว นิสฺสยา – ตณฺหานิสฺสโย จ ทิฏฺฐินิสฺสโย จ…เป… อยํ ตณฺหานิสฺสโย…เป… อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย. สิเนโหติ ทฺเว สฺเนหา – ตณฺหาสฺเนโห จ ทิฏฺฐิสฺเนโห จ…เป… อยํ ตณฺหาสฺเนโห…เป… อยํ ทิฏฺฐิสฺเนโห. โทโสติ โย จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส. อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสนฺติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ตณฺหาสฺเนหญฺจ ทิฏฺฐิสฺเนหญฺจ โทสญฺจ เฉตฺวา อุจฺฉินฺทิตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา จกฺขุํ อนิสฺสิโต, โสตํ อนิสฺสิโต…เป… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม อนิสฺสิโต อนลฺลีโน อนุปคโต อนชฺโฌสิโต อนธิมุตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“依止することなく、愛執と瞋恚を断ち”において、“依止することなく”とは、渇愛による依止（たんはーにっさよ）と見解による依止（でぃってぃにっさよ）の二つの依止がある。……（中略）……これが渇愛による依止であり、……（中略）……これが見解による依止である。“愛執（しねーほ）”とは、渇愛による愛執と見解による愛執の二つの愛執がある。……（中略）……これが渇愛による愛執であり、……（中略）……これが見解による愛執である。“瞋恚（どーそ）”とは、心の害意、反発、衝突、対立、忿怒、激怒、激しい憤り、汚染、甚だしい汚染、心の邪悪、意の汚濁、忿怒、憤慨、憤慨の状態、瞋恚、憎悪、憎悪の状態、害意、害そうとすること、害をなす状態、粗暴さ、不快、心の不満足のことである。“依止することなく、愛執と瞋恚を断ち”とは、その辟支仏（へきしぶつ）が、渇愛による愛執と見解による愛執と瞋恚を断ち切り、根絶し、完全に断絶し、捨て去り、払い除け、滅尽させ、再び生じないようにし、眼に依止せず、耳に依止せず……（中略）……見られ、聞かれ、覚（さと）られ、識（し）られた諸法に対して依止せず、執着せず、近づかず、耽溺せず、信受せず、脱出し、離脱し、解脱し、束縛を離れ、境界をなくした心で住むことである。“依止することなく、愛執と瞋恚を断ち、犀の角のようにただ独り歩め”とは、このことである。それゆえ、その辟支仏は次のように語った。

‘‘ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส, อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ;

อนิสฺสิโต เฉตฺว สิเนหโทสํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“心の五つの蓋（五蓋）を捨て去り、すべての随煩悩を払い除け、依止することなく、愛執と瞋恚を断ち、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๕๓.

153.

วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ;

ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“楽と苦を背後に投げ捨て、以前にすでに喜悦と憂いをも（投げ捨て）、清らかな捨（しゃ）と止（しまた）を得て、犀の角のようにただ独り歩め。”

วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสนฺติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ – วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ.

“楽と苦を背後に投げ捨て、以前にすでに喜悦と憂いをも（投げ捨て）”とは、その辟支仏が、楽を捨て、苦を捨て、以前にすでに喜悦と憂いが滅したことによって、不苦不楽であり、捨による正念の清浄（捨念清浄）がある第四禅を具足して住むことである。これが‘楽と苦を背後に投げ捨て、以前にすでに喜悦と憂いをも’という句の意味である。

ลทฺธานุเปกฺขํ [Pg.296] สมถํ วิสุทฺธนฺติ. อุเปกฺขาติ ยา จตุตฺถชฺฌาเน อุเปกฺขา อุเปกฺขนา อชฺฌุเปกฺขนา จิตฺตสมตา จิตฺตปฺปสฺสทฺธตา มชฺฌตฺตตา จิตฺตสฺส. สมโถติ ยา จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ; จตุตฺถชฺฌาเน อุเปกฺขา จ สมโถ จ สุทฺธา โหนฺติ วิสุทฺธา ปริโยทาตา อนงฺคณา วิคตูปกฺกิเลสา มุทุภูตา กมฺมนิยา ฐิตา อาเนญฺชปฺปตฺตา. ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธนฺติ จตุตฺถชฺฌานํ อุเปกฺขญฺจ สมถญฺจ ลทฺธา ลภิตฺวา วินฺทิตฺวา ปฏิลภิตฺวาติ – ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“清らかな捨と止を得て”において、“捨（うぺっかー）”とは、第四禅における捨、静観、等持、心の平等性、心の安らぎ、心の不偏性のことである。“止（さまーとい）”とは、心の安定、確立、定住、不散乱、不攪乱、不散乱の精神状態、止、三摩地、三摩地（定）の根、三摩地の力、正定のことである。第四禅における捨と止は、清浄であり、極めて清らかで、輝き、垢がなく、随煩悩を離れ、柔軟で、適応性があり、安住し、不動に達している。“清らかな捨と止を得て”とは、第四禅の捨と止を獲得し、得て、経験し、手に入れることである。これが‘清らかな捨と止を得て、犀の角のようにただ独り歩め’という句の意味である。それゆえ、その辟支仏は次のように語った。

‘‘วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขํ ทุขญฺจ, ปุพฺเพว จ โสมนสฺสโทมนสฺสํ;

ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“楽と苦を背後に投げ捨て、以前にすでに喜悦と憂いをも（投げ捨て）、清らかな捨と止を得て、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๕๔.

154.

อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ;

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“至高の目的（涅槃）に到達するために精進をなし、退縮しない心を持ち、怠惰な振る舞いをせず、堅固な勇猛邁進と力量を具え、犀の角のようにただ独り歩め。”

อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยาติ ปรมตฺถํ วุจฺจติ อมตํ นิพฺพานํ. โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. ปรมตฺถสฺส ปตฺติยา ลาภาย ปฏิลาภาย อธิคมาย ผสฺสนาย สจฺฉิกิริยาย อารทฺธวีริโย วิหรติ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ สมฺปทาย ถามวา ทฬฺหปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยา.

“至高の目的に到達するために精進をなし”において、“至高の目的（ぱらまってぁ）”とは不死なる涅槃のことである。それはすべての行（ぎょう）の静止、すべての執着の放棄、渇愛の滅尽、離欲、滅、涅槃である。その至高の目的の到達、獲得、再獲得、達成、体得、現証のために、不善なる諸法を捨て去り、善なる諸法を成就するために精進を起こして住み、力量があり、堅固な勇猛邁進をなし、善なる諸法において重責を放棄しないことである。これが‘至高の目的に到達するために精進をなし’という句の意味である。

อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺตีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย…เป… อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย…เป… อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ [Pg.297] ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหตีติ – เอวํ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

“退縮しない心を持ち、怠惰な振る舞いをせず”とは、その辟支仏が、未生（みしょう）の悪・不善の諸法を生じさせないために意欲を生じ、努め、精進を開始し、心を励まし、精励し、既生（きしょう）の悪・不善の諸法を捨てるために……（中略）……未生の善なる諸法を生じさせるために……（中略）……既生の善なる諸法の持続、不忘失、倍増、広大、実修、円満のために意欲を生じ、努め、精進を開始し、心を励まし、精励することである。このように“退縮しない心を持ち、怠惰な振る舞いをせず”という。

อถ วา, ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ, สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยํ ตํ ปุริสถาเมน ปุริสพเลน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

あるいは、“皮と腱と骨だけが残ってもよい。身体の肉と血が干上がってもよい。人間の力量、人間の力、人間の精進、人間の勇猛邁進によって到達すべきもの（涅槃）に到達するまでは、この精進を止めることはない”と心を励まし、精励することである。これによっても“退縮しない心を持ち、怠惰な振る舞いをせず”という。

นาสิสฺสํ น ปิวิสฺสามิ, วิหารโต น นิกฺขเม;

นปิ ปสฺสํ นิปาเตสฺสํ, ตณฺหาสลฺเล อนูหเตติ.

“（渇愛の矢が抜かれない限り、）私は食べず、飲まず、精舎から出ることもなく、渇愛の矢が抜かれない限り、横たわることもない。”

จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

心を奮い立たせ、勤め励む。このようにしても、沈滞しない心を持ち、怠惰でない生活を送る者である。

‘‘น ตาวาหํ อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ ยาว เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

“執着することなく、諸々の煩悩から私の心が解放されない限り、私はこの結跏趺坐を解くことはない”と心を奮い立たせ、勤め励む。このようにしても、沈滞しない心を持ち、怠惰でない生活を送る者である。

‘‘น ตาวาหํ อิมมฺหา อาสนา วุฏฺฐหิสฺสามิ ยาว เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

“執着することなく、諸々の煩悩から私の心が解放されない限り、私はこの座席から立ち上がることはない”と心を奮い立たせ、勤め励む。このようにしても、沈滞しない心を持ち、怠惰でない生活を送る者である。

‘‘น ตาวาหํ อิมมฺหา จงฺกมา โอโรหิสฺสามิ…เป… วิหารา นิกฺขมิสฺสามิ… อฑฺฒโยคา นิกฺขมิสฺสามิ… ปาสาทา นิกฺขมิสฺสามิ… หมฺมิยา นิกฺขมิสฺสามิ… คุหาย นิกฺขมิสฺสามิ… เลณา นิกฺขมิสฺสามิ… กุฏิยา นิกฺขมิสฺสามิ… กูฏาคารา นิกฺขมิสฺสามิ… อฏฺฏา นิกฺขมิสฺสามิ… มาฬา นิกฺขมิสฺสามิ… อุทฺทณฺฑา นิกฺขมิสฺสามิ … อุปฏฺฐานสาลาย นิกฺขมิสฺสามิ… มณฺฑปา นิกฺขมิสฺสามิ… รุกฺขมูลา นิกฺขมิสฺสามิ ยาว เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

“執着することなく、諸々の煩悩から私の心が解放されない限り、私はこの経行処から降りることはない……（中略）……僧院、二階建ての家、楼閣、平屋、洞窟、山洞、小屋、尖塔堂、物見櫓、円形の建物、柱のある堂、講堂、会堂、樹下から出ることはない”と心を奮い立たせ、勤め励む。このようにしても、沈滞しない心を持ち、怠惰でない生活を送る者である。

‘‘อิมสฺมึเยว ปุพฺพณฺหสมเย อริยธมฺมํ อาหริสฺสามิ สมาหริสฺสามิ อธิคจฺฉิสฺสามิ ผสฺสยิสฺสามิ สจฺฉิกริสฺสามี’’ติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ. อิมสฺมึเยว มชฺฌนฺหิกสมเย…เป… สายนฺหสมเย [Pg.298]…เป… ปุเรภตฺตํ… ปจฺฉาภตฺตํ… ปุริมยามํ… มชฺฌิมยามํ… ปจฺฉิมยามํ… กาเฬ… ชุณฺเห… วสฺเส… เหมนฺเต … คิมฺเห… ปุริเม วโยขนฺเธ… มชฺฌิเม วโยขนฺเธ… ปจฺฉิเม วโยขนฺเธ อริยธมฺมํ อาหริสฺสามิ สมาหริสฺสามิ อธิคจฺฉิสฺสามิ ผสฺสยิสฺสามิ สจฺฉิกริสฺสามีติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. เอวมฺปิ อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ.

“まさにこの午前中に、聖なる法を（戒によって）心に近づけ、（定によって）よく整え、（部分的な解脱によって）到達し、（道によって）触れ、（果によって）現証しよう”と心を奮い立たせ、勤め励む。このようにしても、沈滞しない心を持ち、怠惰でない生活を送る者である。まさにこの正午に……夕方に……食前に……食後に……夜の初更、中更、後更に……黒分に、白分に、雨期に、冬期に、夏期に、人生の第一期、第二期、第三期に、“聖なる法を近づけ、よく整え、到達し、触れ、現証しよう”と心を奮い立たせ、勤め励む。このようにしても、沈滞しない心を持ち、怠惰でない生活を送る者である。

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโนติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ทฬฺหสมาทาโน อโหสิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อวฏฺฐิตสมาทาโน กายสุจริเต วจีสุจริเต มโนสุจริเต ทานสํวิภาเค สีลสมาทาเน อุโปสถุปวาเส มตฺเตยฺยตาย เปตฺเตยฺยตาย สามญฺญตาย พฺรหฺมญฺญตาย กุเลเชฏฺฐาปจายิตาย อญฺญตรญฺญตเรสุ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ทฬฺหนิกฺกโม. ถามพลูปปนฺโนติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ถาเมน จ พเลน จ วีริเยน จ ปรกฺกเมน จ ปญฺญาย จ อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโตติ – ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“堅固な勇猛精進をなし、力量と権能を備えた者”とは、その辟支仏が、諸々の善法において堅固な受持をなしたこと。身の善行、口の善行、意の善行、施与、戒の受持、布薩の遵守、母への孝養、父への孝養、沙門たること、婆羅門たること、一族の長老への敬意、あるいはその他の優れた善法において、不退転の受持をなしたことを“堅固な勇猛精進”という。“力量と権能を備えた者”とは、その辟支仏が、威力と、力と、精進と、勇猛さと、智慧を具足し、円満に備え、到達し、現前し、成就し、具備していることである。ゆえに“堅固な勇猛精進をなし、力量と権能を備えた者として、犀の角のようにただ独り歩め”という。それゆえ、その辟支仏について次のように説かれた。

‘‘อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยา, อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ;

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“至高の目的（阿羅漢果）を達成するために精進を開始し、沈滞しない心を持ち、怠惰でない生活を送り、堅固な勇猛精進をなし、力量と権能を備えた者として、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๕๕.

155.

ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโน, ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี;

อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

独居（静慮）と禅定を捨てず、諸法において常に法にかなった実践を行い、諸々の生存における過失を観察しつつ、犀の角のようにただ独り歩め。

ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโนติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปฏิสลฺลานาราโม โหติ ปฏิสลฺลานรโต อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน วิปสฺสนาย สมนฺนาคโต พฺรูเหตา สุญฺญาคารํ ฌายี ฌานรโต เอกตฺตมนุยุตฺโต สทตฺถครุโกติ ปฏิสลฺลานํ. ฌานมริญฺจมาโนติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ทฺวีหิ การเณหิ ฌานํ น ริญฺจติ – อนุปฺปนฺนสฺส วา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย ยุตฺโต ปยุตฺโต สํยุตฺโต [Pg.299] อายุตฺโต สมายุตฺโต, อนุปฺปนฺนสฺส วา ทุติยสฺส ฌานสฺส…เป… อนุปฺปนฺนสฺส วา ตติยสฺส ฌานสฺส… อนุปฺปนฺนสฺส วา จตุตฺถสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย ยุตฺโต ปยุตฺโต สํยุตฺโต อายุตฺโต สมายุตฺโตติ – เอวมฺปิ ฌานํ น ริญฺจติ.

“独居と禅定を捨てず”とは、その辟支仏が独居を楽しみ、独居を喜び、内なる心の静止（サマタ）に専念し、禅定を捨てず、観（ヴィパッサナー）を具足し、空閑処を増長させ、禅定を修め、禅定を楽しみ、独りであることに専念し、自己の利益を重んじることを“独居”という。“禅定を捨てず”とは、その辟支仏が二つの理由により禅定を捨てないこと。すなわち、未だ生じていない初禅を生じさせるために、専念し、没頭し、没入し、励み、精励すること。あるいは、未だ生じていない第二禅、第三禅、第四禅を生じさせるために専念し……精励すること。このようにしても、禅定を捨てないという。

อถ วา, อุปฺปนฺนํ วา ปฐมํ ฌานํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ, อุปฺปนฺนํ วา ทุติยํ ฌานํ…เป… อุปฺปนฺนํ วา ตติยํ ฌานํ… อุปฺปนฺนํ วา จตุตฺถํ ฌานํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. เอวมฺปิ ฌานํ น ริญฺจตีติ – ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโน.

あるいは、既に生じた初禅を繰り返し習得し、修習し、多作すること。あるいは、既に生じた第二禅……第三禅、あるいは既に生じた第四禅を繰り返し習得し、修習し、多作すること。このようにしても“禅定を捨てない”という。これが“独居と禅定を捨てず”の意味である。

ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารีติ ธมฺมา วุจฺจนฺติ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. กตเม อนุธมฺมา? สมฺมาปฏิปทา อปจฺจนีกปฏิปทา อนฺวตฺถปฏิปทา ธมฺมานุธมฺมปฏิปทา สีเลสุ ปริปูรการิตา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สติสมฺปชญฺญํ – อิเม วุจฺจนฺติ อนุธมฺมา. ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารีติ ธมฺเมสุ นิจฺจกาลํ ธุวกาลํ สตตํ สมิตํ อโวกิณฺณํ โปงฺขานุโปงฺขํ อุทกูมิกชาตํ

“諸法において常に法にかなった実践を行う”において、“諸法”とは四つの念処……（中略）……聖なる八支聖道のことである。“法にかなったもの（随法）”とは何か。正しき実践、逆らわない実践、有益な実践、法にかなった実践、戒を円満に保つこと、諸々の感官の門を護ること、食事における知足、覚醒への専念、正念正知――これらを“法にかなったもの”という。“諸法において常に法にかなった実践を行う”とは、諸法（念処など）において、常に、永続的に、絶え間なく、休みなく、混じりけなく、矢継ぎ早に、あるいは波のように絶え間なく、

อวีจิสนฺตติสหิตํ ผสฺสิตํ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ ปุริมยามํ มชฺฌิมยามํ ปจฺฉิมยามํ กาเฬ ชุณฺเห วสฺเส เหมนฺเต คิมฺเห ปุริเม วโยขนฺเธ มชฺฌิเม วโยขนฺเธ ปจฺฉิเม วโยขนฺเธ จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี.

中断なく連続して、食前に、食後に、初更に、中更に、後更に、黒分に、白分に、雨期に、冬期に、夏期に、人生の第一期、第二期、第三期に、歩み、住し、立ち居振る舞い、行い、守り、維持し、養うこと。これを“諸法において常に法にかなった実践を行う”という。

อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ…เป… ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสูติ – อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“諸々の生存において過失を省察する”とは、“一切の行（形成されたもの）は無常である”と諸々の生存においてその過失を省察し、“一切の行は苦である”……（中略）……“一切の法は無我である”……（中略）……“生じる性質のものはすべて滅する性質のものである”と諸々の生存において過失を省察する者となり、犀の角のようにただ独り歩みなさい。そのゆえに、その独覚仏について次のように説かれた。

‘‘ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโน, ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี;

อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“独居（遠離）と禅定を捨てず、諸法において常に理法に従って修行し、諸々の生存において過失を省察して、犀の角のようにただ独り歩みなさい”と。

๑๕๖.

156.

ตณฺหกฺขยํ [Pg.300] ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา;

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

渇愛の滅尽を願い、不放逸にして、言葉の不自由なく（智慧あり）、多聞で念（記憶）ある者となり、法を確定し、決定し、精進して、犀の角のようにただ独り歩みなさい。

ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโตติ. ตณฺหาติ รูปตณฺหา…เป… ธมฺมตณฺหา. ตณฺหกฺขยนฺติ ราคกฺขยํ โทสกฺขยํ โมหกฺขยํ คติกฺขยํ อุปปตฺติกฺขยํ ปฏิสนฺธิกฺขยํ ภวกฺขยํ สํสารกฺขยํ วฏฺฏกฺขยํ ปตฺถยนฺโต อิจฺฉนฺโต สาทิยนฺโต ปิหยนฺโต อภิชปฺปนฺโตติ – ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยํ. อปฺปมตฺโตติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สกฺกจฺจการี สาตจฺจการี…เป… อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต.

“渇愛の滅尽を願い、不放逸である”において、渇愛とは、色愛……（中略）……法愛のことである。渇愛の滅尽とは、貪の滅尽、瞋の滅尽、痴の滅尽、趣の滅尽、生の滅尽、結生の滅尽、生存の滅尽、輪廻の滅尽、転回（輪廻のわだち）の滅尽（すなわち涅槃）を願い、望み、喜び、切望することを言う。“不放逸である”とは、その独覚仏が、善法において恭しく行い、継続して行い……（中略）……善法において不放逸であることを言う。

อเนฬมูโค สุตวา สตีมาติ. อเนฬมูโคติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปณฺฑิโต ปญฺญวา พุทฺธิมา ญาณี วิภาวี เมธาวี. สุตวาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ พหุสฺสุโต โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจฺจโย. เย เต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา มชฺเฌกลฺยาณา ปริโยสานกลฺยาณา สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ อภิวทนฺติ, ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺติ ธาตา วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา. สตีมาติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สติมา โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคตตฺตา จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตาติ – อเนฬมูโค สุตวา สตีมา.

“言葉の不自由なく、多聞で念ある”において、“言葉の不自由がない（愚鈍でない）”とは、その独覚仏が賢明で、智慧あり、聡明で、知恵者、明敏、慧敏であることを言う。“多聞”とは、その独覚仏が広く聞き、聞いたことを保持し、蓄積していることである。初めも良く、中ごろも良く、終わりも良く、意義と表現を具え、円満かつ清浄な梵行を説くような法を、彼は広く聞き、保持し、口で親しみ、心で観察し、見解（智慧）によってよく貫通している。“念ある（念（おも）いある）”とは、その独覚仏が最高の念と知慧を具えていることにより、久しい以前になされたこと、久しい以前に語られたことも記憶し、追憶することを言う。

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวาติ สงฺขาตธมฺโม วุจฺจติ ญาณํ. ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. สงฺขาตธมฺโมติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สงฺขาตธมฺโม ญาตธมฺโม ตุลิตธมฺโม ตีริตธมฺโม วิภูตธมฺโม วิภาวิตธมฺโม ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ สงฺขาตธมฺโม…เป… ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ สงฺขาตธมฺโม ญาตธมฺโม ตุลิตธมฺโม ตีริตธมฺโม วิภูตธมฺโม วิภาวิตธมฺโม. อถ วา, ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส จ ขนฺธา สํขิตฺตา ธาตุโย สํขิตฺตา อายตนานิ สํขิตฺตานิ คติโย สํขิตฺตา อุปปตฺติโย สํขิตฺตา ปฏิสนฺธิโย สํขิตฺตา ภวา สํขิตฺตา สํสารา สํขิตฺตา วฏฺฏา สํขิตฺตา. อถ วา, โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ขนฺธปริยนฺเต ฐิโต ธาตุปริยนฺเต [Pg.301] ฐิโต อายตนปริยนฺเต ฐิโต คติปริยนฺเต ฐิโต อุปปตฺติปริยนฺเต ฐิโต ปฏิสนฺธิปริยนฺเต ฐิโต ภวปริยนฺเต ฐิโต สํสารปริยนฺเต ฐิโต วฏฺฏปริยนฺเต ฐิโต สงฺขารปริยนฺเต ฐิโต อนฺติมภเว ฐิโต อนฺติมสมุสฺสเย ฐิโต อนฺติมเทหธโร ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ.

“法を確定し、決定し、精進する”において、“確定された法（saṅkhātadhammo）”とは、智（ñāṇa）のことである。すなわち、智慧、知解……（中略）……無痴、択法、正見である。“法を確定した者”とは、その独覚仏が法を確定し、法を知り、法を量り、法を吟味し、法を明らかにし、法を開発（修習）した者であることを言う。“一切の行は無常である”と法を確定し……（中略）……“生じる性質のものはすべて滅する性質のものである”と法を確定し、知り、量り、吟味し、明らかにし、開発した。あるいは、その独覚仏にとって、蘊は究められ、界は究められ、処は究められ、趣は究められ、生は究められ、結生は究められ、生存は究められ、輪廻は究められ、転回は究められた。あるいは、その独覚仏は、蘊の終焉に立ち、界の終焉に立ち、処の終焉に立ち、趣の終焉に立ち、生の終焉に立ち、結生の終焉に立ち、生存の終焉に立ち、輪廻の終焉に立ち、転回の終焉に立ち、形成されたものの終焉に立ち、最後の生存、最後の身（集積）に立ち、最後の身体を保持する独覚仏である。

ตสฺสายํ ปจฺฉิมโก ภโว, จริโมยํ สมุสฺสโย;

ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโวติ.

“彼にとって、これが最後の生存であり、これが究極の身である。生と死の輪廻はなく、彼に再生はない”と知るべきである。

ตํการณา ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ สงฺขาตธมฺโม. นิยโตติ นิยามา วุจฺจนฺติ จตฺตาโร อริยมคฺคา. จตูหิ อริยมคฺเคหิ สมนฺนาคโตติ นิยโต. นิยามํ ปตฺโต สมฺปตฺโต อธิคโต ผสฺสิโต สจฺฉิกโต ปตฺโต นิยามํ. ปธานวาติ ปธานํ วุจฺจติ วีริยํ. โส เจตโส วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกโม อนิกฺขิตฺตจฺฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม. โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ อิมินา ปธาเนน อุเปโต สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมุปปนฺโน สมนฺนาคโต. ตสฺมา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปธานวาติ – สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

そのゆえに独覚仏は“法を確定した者”である。“決定（niyato）”とは、四つの聖道が決定（niyāma）と呼ばれる。四つの聖道を具えているから“決定した者”と言う。決定に至り、よく至り、到達し、触れ、現証したことが“決定に到達した”ことである。“精進ある（padhānavā）”とは、精進（padhāna）とは、努力（vīriya）のことである。心の精進の開始、発動、不退転の努力、勇猛、奮闘、熱意、忍耐、威力、不屈の決意、弛まぬ努力、捨てられない意欲、放棄されない責任の把持、精進、精進根、精進力、正精進である。その独覚仏はこの精進を具え、等しく具え、至り、等しく至り、達し、等しく達し、成就している。ゆえにその独覚仏は“精進ある者”である。“法を確定し、決定し、精進して、犀の角のようにただ独り歩みなさい”と。そのゆえに、その独覚仏について次のように説かれた。

‘‘ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต, อเนฬมูโค สุตวา สตีมา;

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“渇愛の滅尽を願い、不放逸にして、言葉の不自由なく、多聞で念ある者となり、法を確定し、決定し、精進して、犀の角のようにただ独り歩みなさい”と。

๑๕๗.

157.

สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน;

ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

音に驚かないライオンのように、網にかからない風のように、水に汚されない蓮のように、犀の角のようにただ独り歩みなさい。

สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโตติ ยถา สีโห มิคราชา สทฺเทสุ อสนฺตาสี อปริสนฺตาสี อนุตฺราสี อนุพฺพิคฺโค อนุสฺสงฺกี อนุตฺราโส [Pg.302] อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ สทฺเทสุ อสนฺตาสี อปริสนฺตาสี อนุตฺราสี อนุพฺพิคฺโค อนุสฺสงฺกี อนุตฺราโส อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโส วิหรตีติ – สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต.

“音に驚かないライオンのように”とは、獣王であるライオンが音によって驚かず、騒がず、恐れず、動揺せず、疑わず、怖気づかず、怯えず、縮み上がらず、逃げ出さないように、独覚仏もまた、音によって驚かず、騒がず、恐れず、動揺せず、疑わず、怖気づかず、怯えず、縮み上がらず、逃げ出さず、恐怖と戦慄を捨て、身の毛のよだつことのない者として住む。これが“音に驚かないライオンのように”という句の意味である。

วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโนติ. วาโตติ ปุรตฺถิมา วาตา ปจฺฉิมา วาตา อุตฺตรา วาตา ทกฺขิณา วาตา สรชา วาตา อรชา วาตา สีตา วาตา อุณฺหา วาตา ปริตฺตา วาตา อธิมตฺตา วาตา เวรมฺภวาตา ปกฺขวาตา สุปณฺณวาตา ตาลปณฺณวาตา วิธูปนวาตา. ชาลํ วุจฺจติ สุตฺตชาลํ. ยถา วาโต ชาลมฺหิ น สชฺชติ น คณฺหาติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ, เอวเมว ทฺเว ชาลา – ตณฺหาชาลญฺจ ทิฏฺฐิชาลญฺจ…เป… อิทํ ตณฺหาชาลํ…เป… อิทํ ทิฏฺฐิชาลํ. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ตณฺหาชาลํ ปหีนํ ทิฏฺฐิชาลํ ปฏินิสฺสฏฺฐํ, ตณฺหาชาลสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิชาลสฺส ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ รูเป น สชฺชติ สทฺเท น สชฺชติ…เป… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ น สชฺชติ น คณฺหาติ น พชฺฌติ น ปลิพชฺฌติ นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน.

“網にかからない風のように”という句について。風（vāto）とは、東風、西風、北風、南風、塵を伴う風、塵のない風、冷たい風、暑い風、微風、強風、ヴェーランバ風（高空の風）、鳥の羽ばたきによる風、金翅鳥（ガルダ）の羽ばたきによる風、団扇の風、扇の風のことである。網（jālaṃ）とは、糸で編んだ網のことである。風が網に付着せず、捕らわれず、縛られず、絡め取られないように、それと同じく、渇愛の網（taṇhājāla）と見解の網（diṭṭhijāla）という二つの網がある。……（中略）……これが渇愛の網であり、……（中略）……これが見解の網である。その辟支仏は、渇愛の網を捨て去り、見解の網を放棄している。渇愛の網を捨て去り、見解の網を放棄しているがゆえに、その辟支仏は、色（かたち）に執着せず、声に執着せず、……（中略）……見て、聞いて、触れて、認識される諸々の事象（法）に執着せず、捕らわれず、縛られず、絡め取られず、脱出し、離れ、解き放たれ、束縛から離れ、境界のない心をもって住するのである。これが“網にかからない風のように”という句の意味である。

ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโนติ ปทุมํ วุจฺจติ ปทุมปุปฺผํ. โตยํ วุจฺจติ อุทกํ. ยถา ปทุมปุปฺผํ โตเยน น ลิมฺปติ น ปลิมฺปติ น อุปลิมฺปติ, อลิตฺตํ อปลิตฺตํ อนุปลิตฺตํ, เอวเมว ทฺเว เลปา – ตณฺหาเลโป จ ทิฏฺฐิเลโป จ…เป… อยํ ตณฺหาเลโป…เป… อยํ ทิฏฺฐิเลโป. ตสฺส ปจฺเจกสมฺพุทฺธสฺส ตณฺหาเลโป ปหีโน, ทิฏฺฐิเลโป ปฏินิสฺสฏฺโฐ. ตณฺหาเลปสฺส ปหีนตฺตา ทิฏฺฐิเลปสฺส ปฏินิสฏฺฐตฺตา โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ รูเป น ลิมฺปติ สทฺเท น ลิมฺปติ…เป… ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ น ลิมฺปติ น ปลิมฺปติ น อุปลิมฺปติ, อลิตฺโต อปลิตฺโต อนุปลิตฺโต นิกฺขนฺโต นิสฺสโฏ วิปฺปมุตฺโต วิสญฺญุตฺโต วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรตีติ – ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“水に汚されない蓮のように”という句について。蓮（padumaṃ）とは、蓮の花のことである。水（toyaṃ）とは、水のことである。蓮の花が水によって汚れず、付着されず、染められず、汚れがなく、付着がなく、染まりがないように、それと同じく、渇愛の汚れ（taṇhālepo）と見解の汚れ（diṭṭhilepo）という二つの汚れがある。……（中略）……これが渇愛の汚れであり、……（中略）……これが見解の汚れである。その辟支仏は、渇愛の汚れを捨て去り、見解の汚れを放棄している。渇愛の汚れを捨て去り、見解の汚れを放棄しているがゆえに、その辟支仏は、色（かたち）に汚れず、声に汚れず、……（中略）……見て、聞いて、触れて、認識される諸々の事象（法）において汚れず、付着されず、染められず、汚れがなく、付着がなく、染まりがなく、脱出し、離れ、解き放たれ、束縛から離れ、境界のない心をもって住するのである。すなわち“水に汚されない蓮のように、犀の角のようにただ独り歩め”という。それゆえ、その辟支仏は次のように説いた。

‘‘สีโหว [Pg.303] สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต, วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน;

ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“音に驚かない獅子のように、網にかからない風のように、水に汚されない蓮のように、犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๕๘.

158.

สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี;

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“牙の力を持ち、獣の王である獅子が、他の獣を圧倒して歩むように、辺境の坐臥処（住処）に親しめ。犀の角のようにただ独り歩め。”

สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารีติ ยถา สีโห มิคราชา ทาฐพลี ทาฐาวุโธ สพฺเพ ติรจฺฉานคเต ปาเณ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ ปญฺญาพลี ปญฺญาวุโธ สพฺพปาณภูเต ปุคฺคเล ปญฺญาย อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา มทฺทิตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี.

“牙の力を持ち、獣の王である獅子が、他の獣を圧倒して歩むように”という句について。牙の力を持ち、牙を武器とする獣の王である獅子が、すべての畜生界の生き物たちを圧倒し、打ち負かし、凌駕し、制圧し、踏みひしいで歩み、住し、行動し、生活し、守り、生き、存続するように、辟支仏もまた、智慧の力を持ち、智慧を武器として、あらゆる生きとし生ける者や人々を智慧によって圧倒し、打ち負かし、凌駕し、制圧し、踏みひしいで歩み、住し、進退し、生活し、守り、生き、存続するのである。これが“牙の力を持ち、獣の王である獅子が、他の獣を圧倒して歩むように”という句の意味である。

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานีติ ยถา สีโห มิคราชา อรญฺญวนมชฺโฌคาเหตฺวา จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธปิ อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ. โส เอโก คจฺฉติ เอโก ติฏฺฐติ เอโก นิสีทติ เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ เอโก ปฏิกฺกมติ เอโก รโห นิสีทติ เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ เอโก จรติ วิหรติ อิริยติ วตฺเตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปตีติ – เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“辺境の坐臥処に親しめ”という句について。獣の王である獅子が、深い森の中に入り込んで歩み、住し、行動し、生活し、守り、生き、存続するように、辟支仏もまた、森の奥深くにある辺境の坐臥処（住処）、すなわち、物音が少なく、騒音もなく、人影もまばらで、人目に触れず隠居するのに適し、独座瞑想にふさわしい場所を愛用するのである。その聖者は、独りで歩み、独りで立ち、独りで座り、独りで臥し、独りで村へ托鉢に入り、独りで戻り、独りで静かな場所に座り、独りで経行に励み、独りで歩み、住し、行動し、生活し、守り、生き、存続するのである。これが“辺境の坐臥処に親しめ、犀の角のようにただ独り歩め”という句の意味である。それゆえ、その辟支仏は次のように説いた。

‘‘สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห, ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี;

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“牙の力を持ち、獣の王である獅子が、他の獣を圧倒して歩むように、辺境の坐臥処に親しめ。犀の角のようにただ独り歩め。”

๑๕๙.

159.

เมตฺตํ [Pg.304] อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล;

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“慈しみと、平静（捨）と、憐れみ（悲）の解脱を修行し、また時に応じて、喜び（喜）を修め、すべての世の中と対立することなく、犀の角のようにただ独り歩め。”

เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเลติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ ตถา ทุติยํ ตถา ตติยํ ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ; กรุณาสหคเตน เจตสา…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา…เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรตีติ – เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล.

“慈しみと、平静と、憐れみの解脱を修行し、また時に応じて喜びを修め”という句について。その辟支仏は、慈しみを伴う心をもって、一つの方向を満たして住し、同様に二つ目、三つ目、四つ目の方角も満たす。このように、上、下、横、すべての場所において、すべてを自分自身のように、一切の世界を、広大で、崇高で、無量で、怨みなく、苦悩のない慈しみを伴う心をもって満たして住する。憐れみを伴う心をもって……（中略）……喜びを伴う心をもって……（中略）……平静を伴う心をもって、広大で、崇高で、無量で、怨みなく、苦悩のない心をもって満たして住するのである。これが“慈しみと、平静と、憐れみの解脱を修行し、また時に応じて喜びを修め”という句の意味である。

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ เมตฺตาย ภาวิตตฺตา เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ, เย ปจฺฉิมาย ทิสาย สตฺตา…เป… เย อุตฺตราย ทิสาย สตฺตา… เย ทกฺขิณาย ทิสาย สตฺตา… เย ปุรตฺถิมาย อนุทิสาย สตฺตา… เย ปจฺฉิมาย อนุทิสาย สตฺตา… เย อุตฺตราย อนุทิสาย สตฺตา… เย ทกฺขิณาย อนุทิสาย สตฺตา… เย เหฏฺฐิมาย ทิสาย สตฺตา… เย อุปริมาย ทิสาย สตฺตา… เย ทสสุ ทิสาสุ สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. กรุณาย ภาวิตตฺตา… มุทิตาย ภาวิตตฺตา… อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา…เป… เย ทสสุ ทิสาสุ สตฺตา เต อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโนติ สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, อปฺปฏิวิรุชฺฌมาโน อนาฆาติยมาโน อปฺปฏิหญฺญมาโนติ – สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“全ての世間と背くことなく”とは、慈しみを修めたことによって、東の方角にいる生きとし生けるものが（その者にとって）不快ではなくなり、西の方角、北の方角、南の方角、東南の隅、南西の隅、北西の隅、東北の隅、下の方角、上の方角、これら十方のあらゆる方角にいる生きとし生けるものが不快ではなくなることを意味します。同様に、悲（憐れみ）、喜（喜び）、捨（平静）を修めたことによっても、十方のあらゆる方角にいる生きとし生けるものが不快ではなくなります。“全ての世間と背くことなく”とは、全ての生きとし生ける世間に対して反発せず、対立せず、恨み（害意）を持たず、衝突しないことです。独りで歩め、犀の角のように。それゆえ、その辟支仏（パッチェーカブッダ）はこのように説かれました。

‘‘เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ, อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล;

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“慈しみ、平静、憐れみ、そして解脱を、また適切な時に喜びを修めつつ、全ての世間と背くことなく、独りで歩め、犀の角のように。”

๑๖๐.

160.

ราคญฺจ [Pg.305] โทสญฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ ;

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“貪欲と怒りと愚痴（無明）を捨て、結縛（結びつき）を打ち砕き、寿命の尽きる時にも恐れることなく、独りで歩め、犀の角のように。”

ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหนฺติ. ราโคติ โย ราโค สาราโค…เป… อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. โทโสติ โย จิตฺตสฺส อาฆาโต…เป… จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส. โมโหติ ทุกฺเข อญฺญาณํ…เป… อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหนฺติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ราคญฺจ โทสญฺจ โมหญฺจ ปหาย ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ.

“貪欲と怒りと愚痴を捨て”において、“貪欲（rāga）”とは、あらゆる貪り、執着、…（中略）…貪欲という不善根のことです。“怒り（dosa）”とは、心に生じるあらゆる害意、…（中略）…粗暴さ、不満、心の不快感のことです。“愚痴（moha）”とは、苦しみ（苦諦）に対する無知、…（中略）…無明という門の横木、迷い、不善根のことです。“貪欲と怒りと愚痴を捨て”とは、その辟支仏が貪欲と怒りと愚痴を捨て去り、排除し、除去し、絶滅させ、再び生じないようにしたことを意味します。これが“貪欲と怒りと愚痴を捨て”という句の意味です。

สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานีติ. ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชนํ…เป… อวิชฺชาสํโยชนํ. สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ สนฺทาลยิตฺวา ปทาลยิตฺวา สมฺปทาลยิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ – สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ.

“結縛を打ち砕き”とは、十の結縛（サニョージャナ）、すなわち、欲愛の結縛、憤怒の結縛、…（中略）…無明の結縛のことです。“結縛を打ち砕き”とは、これら十の結縛を粉砕し、打ち破り、粉々にし、捨て去り、除去し、絶滅させ、再び生じないようにしたことを意味します。これが“結縛を打ち砕き”という句の意味です。

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหีติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ชีวิตปริโยสาเน อสนฺตาสี อนุตฺราสี อนุพฺพิคฺโค อนุสฺสงฺกี อนุตฺราโส อภีรู อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี ปหีนภยเภรโว วิคตโลมหํโส วิหรตีติ – อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“寿命の尽きる時にも恐れることなく”とは、その辟支仏が寿命の終わりに際しても、（渇愛によって）怯えることなく、恐れず、驚かず、震えず、恐怖せず、勇敢で、うろたえず、逃げ腰にならず、あらゆる恐怖を克服し、身の毛がよだつこともなく過ごすことを意味します。これが“寿命の尽きる時にも恐れることなく”の意味です。独りで歩め、犀の角のように。それゆえ、その辟支仏はこのように説かれました。

‘‘ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ, สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ;

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“貪欲と怒りと愚痴を捨て、結縛を打ち砕き、寿命の尽きる時にも恐れることなく、独りで歩め、犀の角のように。”

๑๖๑.

161.

ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา;

อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

“（人々は）自らの利害のために（他者に）近づき、仕える。利害のない友は、今日では得がたい。人間は自分の利益には賢く、不浄である。独りで歩め、犀の角のように。”

ภชนฺติ [Pg.306] เสวนฺติ จ การณตฺถาติ อตฺตตฺถการณา ปรตฺถการณา อุภยตฺถการณา ทิฏฺฐธมฺมิกตฺถการณา สมฺปรายิกตฺถการณา ปรมตฺถการณา ภชนฺติ สมฺภชนฺติ เสวนฺติ นิเสวนฺติ สํเสวนฺติ ปฏิเสวนฺตีติ – ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา.

“利害のために近づき、仕える”とは、自分の利益のため、他人の利益のため、あるいは両方の利益のため、また現世の利益のため、来世の利益のため、あるいは究極の利益（涅槃）のために、人々は近づき、親しくなり、仕え、重用し、繰り返し親しむことを意味します。これが“利害のために近づき、仕える”という句の意味です。

นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ ทฺเว มิตฺตา – อคาริกมิตฺโต จ อนาคาริกมิตฺโต จ…เป… อยํ อคาริกมิตฺโต…เป… อยํ อนาคาริกมิตฺโต. นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตาติ อิเม ทฺเว มิตฺตา อการณา นิกฺการณา อเหตู อปฺปจฺจยา ทุลฺลภา (ทุลฺลทฺธา สุทุลฺลทฺธา) ติ – นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา.

“利害のない友は、今日では得がたい”において、“友”には在家の友と出家の友の二種類があります。…（中略）…これが在家の友であり、これが出家の友です。“利害のない友は、今日では得がたい”とは、何の理由も動機も条件もなく（無償で）付き合ってくれるこれら二種類の友は、見つけることが難しく、得がたく、極めて稀であることを意味します。これが“利害のない友は、今日では得がたい”という句の意味です。

อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสาติ. อตฺตตฺถปญฺญาติ อตฺตโน อตฺถาย อตฺตโน เหตุ อตฺตโน ปจฺจยา อตฺตโน การณา ภชนฺติ สมฺภชนฺติ เสวนฺติ นิเสวนฺติ สํเสวนฺติ ปฏิเสวนฺติ อาจรนฺติ สมาจรนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ปริปุจฺฉนฺติ ปริปญฺหนฺตีติ – อตฺตตฺถปญฺญา. อสุจี มนุสฺสาติ อสุจินา กายกมฺเมน สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจินา วจีกมฺเมน สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจินา มโนกมฺเมน สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจินา ปาณาติปาเตน…เป… อสุจินา อทินฺนาทาเนน… อสุจินา กาเมสุมิจฺฉาจาเรน… อสุจินา มุสาวาเทน… อสุจิยา ปิสุณาย วาจาย สมนฺนาคตา… อสุจิยา ผรุสาย วาจาย สมนฺนาคตา… อสุจินา สมฺผปฺปลาเปน สมนฺนาคตา… อสุจิยา อภิชฺฌาย สมนฺนาคตา… อสุจินา พฺยาปาเทน สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจิยา เจตนาย สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจิยา ปตฺถนาย สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจินา ปณิธินา สมนฺนาคตาติ อสุจี มนุสฺสา, อสุจี หีนา นิหีนา โอมกา ลามกา ฉตุกฺกา ปริตฺตาติ – อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสา.

“自分の利益には賢く、不浄な人間”において、“自分の利益に賢い（attatthapaññā）”とは、自分の目的のため、自分の理由、自分の条件、自分の利害のために、人々は近づき、親しみ、仕え、重用し、実践し、従い、問い、尋ね、考察することを意味します。これが“自分の利益に賢い”という句の意味です。“不浄な人間”とは、不浄な身業（身体的行為）を備えているから不浄な人間と呼ばれ、不浄な口業を備えているから不浄な人間と呼ばれ、不浄な意業を備えているから不浄な人間と呼ばれます。また、殺生、…（中略）…盗み、邪淫、嘘、離間語、粗悪語、無益な談笑、貪欲、害意、邪見、不浄な意思、不浄な願い、不浄な決意などを備えているため、“不浄な人間”と呼ばれます。彼らは不浄で、卑しく、下劣で、劣悪で、浅ましく、徳が乏しい人々です。これが“自分の利益に賢く、不浄な人間”という句の意味です。

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. เอโกติ โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ ปพฺพชฺชาสงฺขาเตน เอโก…เป… จเรติ อฏฺฐ จริยาโย…เป… ขคฺควิสาณกปฺโปติ ยถา ขคฺคสฺส นาม วิสาณํ เอกํ โหติ อทุติยํ…เป… เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป. เตนาห โส ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ –

“独りで歩め、犀の角のように”において、“独りで”とは、その辟支仏が出家という点において独りであること…（中略）…“歩め”とは八つの歩みのこと…（中略）…“犀の角のように”とは、犀の角が一本であって二つとないように…（中略）…独りで歩め、犀の角のように。それゆえ、その辟支仏はこのように説かれました。

‘‘ภชนฺติ [Pg.307] เสวนฺติ จ การณตฺถา, นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา;

อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสา, เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ.

“[人々は]利害の目的があるために親しみ、また仕える。今日、目的（利害）のない友は得がたい。人間は自己の利益のためにのみ賢く、不浄である。犀の角のように、ただ一人歩め。”

จตุตฺโถ วคฺโค.

第四節。

ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส นิฏฺฐิโต.

犀角経（さいかくきょう）の義釈は終了した。

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู;

โธตโก อุปสีโว จ, นนฺโท จ อถ เหมโก.

アジタ、ティッサ・メッテイヤ、プンナカ、そしてメッタグー。ドータカ、ウパシーヴァ、ナンダ、そしてヘーマカ。

โตเทยฺย-กปฺปา ทุภโย, ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต;

ภทฺราวุโธ อุทโย จ, โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ;

โมฆราชา จ เมธาวี, ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

トデーヤとカッパの両者、賢者ジャトゥカンニー。バドラーヴダとウダヤ、そして婆羅門ポーサーラ。賢明なるモーガラージャ、そして大仙人ピンギヤ。

โสฬสานํ ปเนเตสํ, พฺราหฺมณานํว สาสนํ;

ปารายนานํ นิทฺเทสา, ตตฺตกา จ ภวนฺติ หิ.ขคฺควิสาณสุตฺตานํ, นิทฺเทสาปิ ตเถว จ;

นิทฺเทสา ทุวิธา เญยฺยา, ปริปุณฺณา สุลกฺขิตาติ.

これら十六人の婆羅門たちの教えである‘彼岸への道（パーラーヤナ）’の諸義釈は、まさにそれだけの数（十六）がある。犀角経の諸義釈もまた同様である。これら二種類の義釈は、円満に完了し、よく説示されたものであると知るべきである。

จูฬนิทฺเทสปาฬิ นิฏฺฐิตา.

小義釈（チューラ・ニッデーサ）の聖典は終了した。