Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Khuddakanikāye

खुद्दकनिकाय

Cūḷaniddesapāḷi

चूळनिद्देसपाळी

Pārāyanavaggo

पारायणवग्ग

Vatthugāthā

वत्थुगाथा

1.

१.

Kosalānaṃ [Pg.1] purā rammā, agamā dakkhiṇāpathaṃ;

Ākiñcaññaṃ patthayāno, brāhmaṇo mantapāragū.

वेदांमध्ये पारंगत असलेला एक ब्राह्मण, अकिंचनतेची (सर्वस्वाचा त्याग करण्याची) इच्छा धरून, कोसलांच्या रमणीय नगरातून (श्रावस्तीतून) दक्षिणपथाकडे गेला.

2.

२.

So assakassa visaye, maḷakassa samāsane ;

Vasi godhāvarīkūle, uñchena ca phalena ca.

तो अस्सक आणि मुळक देशांच्या सीमेजवळ, गोदावरी नदीच्या तीरावर, उंछवृत्तीने (धान्य गोळा करून) आणि फळांवर उपजीविका करत राहिला.

3.

३.

Tasseva upanissāya, gāmo ca vipulo ahu;

Tato jātena āyena, mahāyaññamakappayi.

त्याच्याच आश्रयाने एक मोठे गाव वसले. तेथून मिळणाऱ्या उत्पन्नाने त्याने एक मोठा यज्ञ केला.

4.

४.

Mahāyaññaṃ yajitvāna, puna pāvisi assamaṃ;

Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo.

तो मोठा यज्ञ करून पुन्हा आपल्या आश्रमात परतला. तो आश्रमात परतल्यावर दुसरा एक ब्राह्मण तेथे आला.

5.

५.

Ugghaṭṭapādo tasito, paṅkadanto rajassiro;

So ca naṃ upasaṅkamma, satāni pañca yācati.

त्याचे पाय फाटलेले होते, तो तहानलेला होता, त्याचे दात मळलेले होते आणि डोके धुळीने माखलेले होते. त्याने बावरीजवळ येऊन पाचशे (नाण्यांची) याचना केली.

6.

६.

Tamenaṃ bāvarī disvā, āsanena nimantayi;

Sukhañca kusalaṃ pucchi, idaṃ vacanamabravi.

बावरीने त्याला पाहून आसनावर बसण्यास आमंत्रित केले, त्याचे कुशल-क्षेम विचारले आणि तो असे म्हणाला:

7.

७.

‘‘Yaṃ kho mama deyyadhammaṃ, sabbaṃ visajjitaṃ mayā;

Anujānāhi me brahme, natthi pañcasatāni me’’.

"माझ्याकडे जे काही दान देण्यासारखे होते, ते सर्व मी दान केले आहे. हे ब्राह्मणा, मला क्षमा कर, माझ्याकडे आता पाचशे (नाणी) नाहीत."

8.

८.

‘‘Sace [Pg.2] me yācamānassa, bhavaṃ nānupadassati ;

Sattame divase tuyhaṃ, muddhā phalatu sattadhā’’.

"याचना करणाऱ्या मला जर आपण दान दिले नाही, तर आजपासून सातव्या दिवशी आपल्या डोक्याचे सात तुकडे होतील!"

9.

९.

Abhisaṅkharitvā kuhako, bheravaṃ so akittayi;

Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, bāvarī dukkhito ahu.

त्या कपटी ब्राह्मणाने खोटेच असे भयानक वचन उच्चारले. त्याचे ते बोलणे ऐकून बावरी अत्यंत दुःखी झाला.

10.

१०.

Ussussati anāhāro, sokasallasamappito;

Athopi evaṃ cittassa, jhāne na ramatī mano.

शोकरूपी शल्याने (बाणाने) विद्ध होऊन, अन्नपाण्याविना तो सुकू लागला. अशा चिंतेत असलेल्या त्याच्या मनाचे ध्यानातही लक्ष लागेनासे झाले.

11.

११.

Utrastaṃ dukkhitaṃ disvā, devatā atthakāminī;

Bāvariṃ upasaṅkamma, idaṃ vacanamabravi.

त्याला भयभीत आणि दुःखी पाहून, त्याचे कल्याण इच्छिणाऱ्या एका देवतेने बावरीजवळ येऊन हे वचन म्हटले:

12.

१२.

‘‘Na so muddhaṃ pajānāti, kuhako so dhanatthiko;

Muddhani muddhapāte vā, ñāṇaṃ tassa na vijjati’’.

"तो कपटी आणि धनाचा लोभी ब्राह्मण 'मस्तक' (डोके) काय आहे हे जाणत नाही. मस्तक किंवा मस्तकाचे फुटणे याविषयी त्याला काहीही ज्ञान नाही."

13.

१३.

‘‘Bhotī carahi jānāti, taṃ me akkhāhi pucchitā;

Muddhaṃ muddhādhipātañca, taṃ suṇoma vaco tava’’.

"हे देवते, जर तुला हे माहीत असेल, तर माझ्या विचारण्यावरून मला सांग. मस्तक आणि मस्तकाचे फुटणे काय आहे? आम्ही तुझे शब्द ऐकू इच्छितो."

14.

१४.

‘‘Ahampetaṃ na jānāmi, ñāṇaṃ mettha na vijjati;

Muddhani muddhādhipāte ca, jinānañhettha dassanaṃ’’.

"मलाही हे माहीत नाही, मला याचे ज्ञान नाही. मस्तक आणि मस्तकाचे फुटणे याविषयी केवळ जिनांनाच (बुद्धांनाच) ज्ञान आहे."

15.

१५.

‘‘Atha ko carahi jānāti, asmiṃ pathavimaṇḍale ;

Muddhaṃ muddhādhipātañca, taṃ me akkhāhi devate’’.

"तर मग, हे देवते, या पृथ्वीतलावर मस्तक आणि मस्तकाचे फुटणे कोण जाणतो? ते मला सांग."

16.

१६.

‘‘Purā kapilavatthumhā, nikkhanto lokanāyako;

Apacco okkākarājassa, sakyaputto pabhaṅkaro.

"कपिलवस्तू नगरातून गृहत्याग करून बाहेर पडलेले, राजा ओक्काक यांचे वंशज, शाक्यपुत्र, जगाचे नायक आणि प्रकाश निर्माण करणारे (ज्ञानप्रकाश पसरवणारे) बुद्ध आहेत."

17.

१७.

‘‘So hi brāhmaṇa sambuddho, sabbadhammāna pāragū;

Sabbābhiññābalappatto, sabbadhammesu cakkhumā;

Sabbakammakkhayaṃ patto, vimutto upadhikkhaye.

"हे ब्राह्मणा, ते सम्यक्संबुद्ध सर्व धर्मांचे (सत्याचे) पारंगत आहेत. त्यांनी सर्व अभिज्ञा आणि बळ प्राप्त केले आहे, ते सर्व धर्मांचे द्रष्टे (ज्ञानचक्षू असलेले) आहेत. सर्व कर्मांच्या क्षयाप्रत पोहोचलेले आणि उपाधींच्या (आसक्तीच्या) नाशाने विमुक्त झालेले ते आहेत."

18.

१८.

‘‘Buddho so bhagavā loke, dhammaṃ deseti cakkhumā;

Taṃ tvaṃ gantvāna pucchassu, so te taṃ byākarissati’’.

"ते ज्ञानचक्षू असलेले बुद्ध भगवान या लोकात धम्माचा उपदेश करत आहेत. तू त्यांच्याकडे जाऊन विचार, ते तुला याचे स्पष्टीकरण देतील."

19.

१९.

Sambuddhoti vaco sutvā, udaggo bāvarī ahu;

Sokassa tanuko āsi, pītiñca vipulaṃ labhi.

"संबुद्ध" हा शब्द ऐकून बावरी अत्यंत हर्षित झाला. त्याचे दुःख नाहीसे झाले आणि त्याला अतीव आनंद झाला.

20.

२०.

So [Pg.3] bāvarī attamano udaggo, taṃ devataṃ pucchati vedajāto;

‘‘Katamamhi gāme nigamamhi vā pana, katamamhi vā janapade lokanātho;

Yattha gantvāna passemu, sambuddhaṃ dvipaduttamaṃ’’.

तो बावरी प्रसन्नचित्त, हर्षित आणि रोमांचित होऊन त्या देवतेला विचारू लागला: "ते लोकनाथ कोणत्या गावात, नगरात किंवा जनपदात राहत आहेत? आम्ही कोठे जाऊन त्या द्विपदोत्तमाची (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा) सम्यक्संबुद्धांची भेट घेऊ?"

21.

२१.

‘‘Sāvatthiyaṃ kosalamandire jino, pahūtapañño varabhūrimedhaso;

So sakyaputto vidhuro anāsavo, muddhādhipātassa vidū narāsabho’’.

"ते महाज्ञानी, श्रेष्ठ बुद्धिमत्ता असलेले जिन (विजेते) कोसल देशाची राजधानी श्रावस्ती येथे राहत आहेत. ते निष्पाप (अनास्रव), अद्वितीय, शाक्यपुत्र आणि नरोत्तम असून मस्तकाच्या फुटण्याचे रहस्य जाणणारे आहेत."

22.

२२.

Tato āmantayī sisse, brāhmaṇe mantapāragū ;

‘‘Etha māṇavā akkhissaṃ, suṇātha vacanaṃ mama.

त्यानंतर वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या बावरीने आपल्या ब्राह्मण शिष्यांना बोलावले आणि म्हटले: "या, हे माणवांनो (तरुणांनो)! मी तुम्हाला काही सांगतो, माझे बोलणे ऐका."

23.

२३.

‘‘Yasseso dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso;

Svājja lokamhi uppanno, sambuddho iti vissuto;

Khippaṃ gantvāna sāvatthiṃ, passavho dvipaduttamaṃ’’.

"ज्यांचे या जगात प्रकट होणे अत्यंत दुर्मिळ असते, ते 'संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध असलेले आज या जगात अवतीर्ण झाले आहेत. तुम्ही त्वरित श्रावस्तीला जा आणि त्या द्विपदोत्तमाचे (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा बुद्धांचे) दर्शन घ्या."

24.

२४.

‘‘Kathaṃ carahi jānemu, disvā buddhoti brāhmaṇa;

Ajānataṃ no pabrūhi, yathā jānemu taṃ mayaṃ’’.

"हे ब्राह्मण (गुरुदेव), त्यांना पाहिल्यावर ते 'बुद्ध' आहेत हे आम्ही कसे ओळखावे? आम्हाला ते माहीत नाही, म्हणून आम्हाला अशी लक्षणे सांगा ज्यायोगे आम्ही त्यांना ओळखू शकू."

25.

२५.

‘‘Āgatāni hi mantesu, mahāpurisalakkhaṇā;

Dvattiṃsāni ca byākkhātā, samattā anupubbaso.

"आपल्या वेदांमध्ये महापुरुषांची बत्तीस लक्षणे सांगितलेली आहेत. मी ती सर्व लक्षणे तुम्हाला अनुक्रमाने आणि सविस्तरपणे शिकवली आहेत."

26.

२६.

‘‘Yassete honti gattesu, mahāpurisalakkhaṇā;

Dveyeva tassa gatiyo, tatiyā hi na vijjati.

"ज्याच्या शरीरावर ही महापुरुषाची लक्षणे असतात, त्याच्यासाठी केवळ दोनच गती (मार्ग) असतात, तिसरी गती नसते."

27.

२७.

‘‘Sace agāraṃ āvasati, vijeyya pathaviṃ imaṃ;

Adaṇḍena asatthena, dhammena anusāsati.

"जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो या पृथ्वीवर शस्त्राशिवाय आणि दंडाशिवाय, केवळ धम्माच्या (न्यायाच्या) बळावर विजय मिळवून राज्य करतो."

28.

२८.

‘‘Sace ca so pabbajati, agārā anagāriyaṃ;

Vivaṭṭacchado sambuddho, arahā bhavati anuttaro.

"आणि जर त्याने घराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) अवस्था स्वीकारली, तर तो अज्ञानाचा पडदा दूर करणारा, अर्हत आणि अनुत्तर सम्यक्संबुद्ध होतो."

29.

२९.

‘‘Jātiṃ gottañca lakkhaṇaṃ, mante sisse punāpare;

Muddhaṃ muddhādhipātañca, manasāyeva pucchatha.

"माझी जात, गोत्र, लक्षणे, वेद आणि माझ्या इतर शिष्यांविषयी, तसेच मस्तक आणि मस्तकाच्या फुटण्याविषयीचे प्रश्न तुम्ही केवळ मनातल्या मनातच विचारा."

30.

३०.

‘‘Anāvaraṇadassāvī, yadi buddho bhavissati;

Manasā pucchite pañhe, vācāya visajjissati’’.

"जर ते खरोखरच अनावरणदर्शी (सर्व काही स्पष्ट पाहणारे) बुद्ध असतील, तर मनात विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे ते वाणीने (तोंडाने) देतील."

31.

३१.

Bāvarissa [Pg.4] vaco sutvā, sissā soḷasa brāhmaṇā;

Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū.

बावरीचे हे बोलणे ऐकून त्याचे सोळा ब्राह्मण शिष्य—अजित, तिस्समेत्तेय्य, पुण्णक आणि मेत्तगू;

32.

३२.

Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako;

Todeyya-kappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito.

धोतक, उपसीव, नंद आणि हेमक; तोदेय्य आणि कप्प हे दोघे, आणि विद्वान जतुकण्णी;

33.

३३.

Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;

Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.

भद्रावुध, उदय आणि पोसाल ब्राह्मण; बुद्धिमान मोघराज आणि महर्षी पिंगिय;

34.

३४.

Paccekagaṇino sabbe, sabbalokassa vissutā;

Jhāyī jhānaratā dhīrā, pubbavāsanavāsitā.

हे सर्व आपापल्या गणांचे (शिष्यवृंदांचे) नायक होते, सर्व जगात प्रसिद्ध होते, ध्यानी, ध्यानमग्न राहणारे, प्रज्ञावान आणि पूर्वपुण्याच्या संस्कारांनी सुसंस्कृत होते.

35.

३५.

Bāvariṃ abhivādetvā, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ;

Jaṭājinadharā sabbe, pakkāmuṃ uttarāmukhā.

त्या सर्वांनी बावरीला अभिवादन केले, त्याला प्रदक्षिणा घातली आणि जटा व अजिन (हरणाचे चामडे) धारण करून ते सर्व उत्तर दिशेकडे निघाले.

36.

३६.

Maḷakassa patiṭṭhānaṃ, puramāhissatiṃ tadā ;

Ujjeniñcāpi gonaddhaṃ, vedisaṃ vanasavhayaṃ.

तेव्हा ते (ब्राह्मण) मळकाच्या प्रतिष्ठान (राजधानी) असलेल्या माहिस्सती नगरात गेले; तसेच उज्जैनी, गोनद्ध, वेदिसा आणि वन नावाच्या नगरात गेले.

37.

३७.

Kosambiñcāpi sāketaṃ, sāvatthiñca puruttamaṃ;

Setabyaṃ kapilavatthuṃ, kusinārañca mandiraṃ.

त्यानंतर कोसाम्बी, साकेत आणि श्रेष्ठ नगर सावत्थी येथे गेले; तसेच सेतव्या, कपिलवत्थु आणि कुसिनारा येथील मंदिराकडे गेले.

38.

३८.

Pāvañca bhoganagaraṃ, vesāliṃ māgadhaṃ puraṃ;

Pāsāṇakaṃ cetiyañca, ramaṇīyaṃ manoramaṃ.

आणि पावा, भोगनगर, वेसाली, मगध देशाचे नगर (राजगृह) आणि रमणीय व मनमोहक अशा पासाणक चेतियाकडे (पाषाण चैत्याकडे) गेले.

39.

३९.

Tasitovudakaṃ sītaṃ, mahālābhaṃva vāṇijo;

Chāyaṃ ghammābhitattova turitā pabbatamāruhuṃ.

ज्याप्रमाणे तहानलेला माणूस थंड पाण्याची इच्छा करतो, किंवा उन्हाने पोळलेला व्यापारी मोठ्या सावलीची इच्छा करतो, त्याचप्रमाणे ते (जटिल) घाईघाईने त्या पर्वतावर चढले.

40.

४०.

Bhagavā tamhi samaye, bhikkhusaṅghapurakkhato;

Bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti, sīhova nadatī vane.

त्या वेळी भगवान भिक्खू संघासह वेढलेले असून, वनात गर्जना करणाऱ्या सिंहाप्रमाणे भिक्खूंना धम्म उपदेशित करत होते.

41.

४१.

Ajito addasa buddhaṃ, pītaraṃsiṃva bhāṇumaṃ;

Candaṃ yathā pannarase, paripūraṃ upāgataṃ.

अजिताने बुद्धांना पाहिले, जे तेजस्वी किरणांच्या सूर्यासारखे आणि पौर्णिमेच्या पूर्ण चंद्रासारखे शोभून दिसत होते.

42.

४२.

Athassa gatte disvāna, paripūrañca byañjanaṃ;

Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho, manopañhe apucchatha.

त्यानंतर त्यांच्या शरीरावरील पूर्ण लक्षणे पाहून, तो एका बाजूला आनंदाने उभा राहिला आणि त्याने मनातल्या मनात प्रश्न विचारले.

43.

४३.

‘‘Ādissa jammanaṃ brūhi, gottaṃ brūhi salakkhaṇaṃ;

Mantesu pāramiṃ brūhi, kati vāceti brāhmaṇo’’.

“(बावरीचे) जन्म सांगा, त्यांचे गोत्र आणि लक्षणांसह सांगा; मंत्रांमधील (वेदांमधील) त्यांची पारंगतता सांगा आणि तो ब्राह्मण किती शिष्यांना शिकवतो?”

44.

४४.

‘‘Vīsaṃ [Pg.5] vassasataṃ āyu, so ca gottena bāvarī;

Tīṇissa lakkhaṇā gatte, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.

“त्यांचे वय एकशे वीस वर्षे आहे, आणि गोत्राने ते बावरी आहेत; त्यांच्या शरीरावर तीन महापुरुष लक्षणे आहेत आणि ते तीन वेदांमध्ये पारंगत आहेत.

45.

४५.

‘‘Lakkhaṇe itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe;

Pañcasatāni vāceti, sadhamme pāramiṃ gato’’.

लक्षणशास्त्र, इतिहास, निघंटु आणि केटुभ यांसह ते पाचशे शिष्यांना शिकवतात आणि स्वतःच्या धम्मात (वेदांमध्ये) पारंगत झाले आहेत.”

46.

४६.

‘‘Lakkhaṇānaṃ pavicayaṃ, bāvarissa naruttama;

Taṇhacchida pakāsehi, mā no kaṅkhāyitaṃ ahu’’.

“हे नरोत्तमा! बावरीच्या शरीरावरील लक्षणांचे सविस्तर विश्लेषण करा. हे तृष्णाच्छेदक! आमच्या मनात शंका राहू नये म्हणून ते स्पष्ट करा.”

47.

४७.

‘‘Mukhaṃ jivhāya chādeti, uṇṇassa bhamukantare;

Kosohitaṃ vatthaguyhaṃ, evaṃ jānāhi māṇava’’.

“तो आपल्या जिभेने आपले तोंड झाकू शकतो, त्याच्या भुवयांच्या मध्ये लोकरीसारखे पांढरे केस (उण्णा) आहेत, आणि त्याचे जननेंद्रिय कोशात (त्वचेच्या आवरणात) लपलेले आहे; हे माणवा, असे तू जाण.”

48.

४८.

Pucchañhi kiñci asuṇanto, sutvā pañhe viyākate;

Vicinteti jano sabbo, vedajāto katañjalī.

कोणताही प्रश्न न ऐकताच (मनातल्या मनात विचारलेल्या) प्रश्नांची उत्तरे दिलेली ऐकून, सर्व लोक अत्यंत आनंदित झाले आणि हात जोडून विचार करू लागले:

49.

४९.

‘‘Ko nu devo vā brahmā vā, indo vāpi sujampati;

Manasā pucchite pañhe, kametaṃ paṭibhāsati.

“हा कोण देव, ब्रह्मा किंवा सुजापती इंद्र आहे का, जो मनात विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देत आहे?”

50.

५०.

‘‘Muddhaṃ muddhādhipātañca, bāvarī paripucchati;

Taṃ byākarohi bhagavā, kaṅkhaṃ vinaya no ise’’.

“बावरी मस्तक आणि मस्तकाचे तुकडे होण्याविषयी विचारत आहेत; हे भगवन्, त्याचे स्पष्टीकरण करा. हे ऋषी! आमची शंका दूर करा.”

51.

५१.

‘‘Avijjā muddhāti jānāhi, vijjā muddhādhipātinī;

Saddhāsatisamādhīhi, chandavīriyena saṃyutā’’.

“अविद्या हे मस्तक आहे असे जाण, आणि श्रद्धा, सती, समाधी, छंद व वीर्य (प्रयत्न) यांनी युक्त असलेली विद्या (ज्ञान) ही मस्तकाचे तुकडे करणारी (पाडणारी) आहे.”

52.

५२.

Tato vedena mahatā, santhambhetvāna māṇavo;

Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, pādesu sirasā pati.

त्यानंतर अत्यंत आनंदाने रोमांचित होऊन, त्या माणवाने (अजिताने) आपले कृष्णमृगाचे चामडे एका खांद्यावर केले आणि भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून तो वंदन करता झाला.

53.

५३.

‘‘Bāvarī brāhmaṇo bhoto, saha sissehi mārisa;

Udaggacitto sumano, pāde vandati cakkhuma’’.

“हे चक्षुमंत (दिव्यदृष्टी असलेले)! पूजनीय बावरी ब्राह्मण आपल्या शिष्यांसह अत्यंत प्रसन्न व आनंदी मनाने आपल्या चरणांना वंदन करत आहेत.”

54.

५४.

‘‘Sukhito bāvarī hotu, saha sissehi brāhmaṇo;

Tvañcāpi sukhito hohi, ciraṃ jīvāhi māṇava.

“बावरी ब्राह्मण आपल्या शिष्यांसह सुखी होवोत! हे माणवा, तू देखील सुखी हो आणि दीर्घायुषी हो!”

55.

५५.

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchatha’’.

“बावरीच्या किंवा तुझ्या, अथवा सर्वांच्या मनात असलेल्या सर्व शंकांविषयी विचारण्याची मी परवानगी देतो; तुमच्या मनात जे काही विचार असेल, ते सर्व विचारा.”

56.

५६.

Sambuddhena katokāso, nisīditvāna pañjalī;

Ajito paṭhamaṃ pañhaṃ, tattha pucchi tathāgataṃ.

सम्यक्संबुद्धांनी परवानगी दिल्यावर, अजिताने हात जोडून बसून तेथे तथागतांना पहिला प्रश्न विचारला.

Vatthugāthā niṭṭhitā.

वत्थुगाथा (प्रस्तावना गाथा) समाप्त.

1. Ajitamāṇavapucchā

१. अजितमाणवपुच्छा (अजित माणवाचे प्रश्न)

57.

५७.

‘‘Kenassu [Pg.6] nivuto loko, [iccāyasmā ajito]Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhayaṃ’’.

“हा लोक (संसार) कशाने झाकलेला आहे? [असे आयुष्यमान अजित म्हणाला] तो कशामुळे प्रकाशित होत नाही? आपण कशाला त्याचा लेप (मळ) म्हणता? आणि त्याचे मोठे भय कोणते आहे?”

58.

५८.

‘‘Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]Vevicchā pamādā nappakāsati;

Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhayaṃ’’.

“हा लोक अविद्येने झाकलेला आहे, [हे अजिता, भगवान म्हणाले] मत्सर (कंजूषपणा) आणि प्रमादामुळे (दुर्लक्षामुळे) तो प्रकाशित होत नाही; मी तृष्णेला त्याचा लेप म्हणतो, आणि दुःख हे त्याचे मोठे भय आहे.”

59.

५९.

‘‘Savanti sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito]Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhiyyare’’.

“सर्व बाजूंनी (तृष्णेचे) प्रवाह वाहत आहेत, [असे आयुष्यमान अजित म्हणाला] या प्रवाहांचे निवारण कशाने होते? प्रवाहांचा संवर (प्रतिबंध) सांगा, हे प्रवाह कशाने बंद केले जातात?”

60.

६०.

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare’’.

“जगामध्ये जे काही प्रवाह वाहत आहेत, [हे अजिता, भगवान म्हणाले] सती (स्मृती) हे त्यांचे निवारण आहे; मी सतीला प्रवाहांचा संवर म्हणतो, आणि प्रज्ञेने ते बंद केले जातात.”

61.

६१.

‘‘Paññā ceva sati cāpi, [iccāyasmā ajito]Nāmarūpañca mārisa;

“हे पूजनीय! प्रज्ञा, सती आणि नामरूप, [असे आयुष्यमान अजित म्हणाला]

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhati’’.

माझ्या या प्रश्नाचे उत्तर द्या की, हे सर्व कोठे नष्ट (निरुद्ध) होते?”

62.

६२.

‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhati’’.

“हे अजिता, तू जो प्रश्न विचारलास, त्याचे उत्तर मी तुला देतो; जेथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते, विज्ञानाच्या (विञ्ञाण) निरोधाने हे सर्व तेथेच निरुद्ध होते.”

63.

६३.

‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;

Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa’’.

“हे पूजनीय! जे धम्माचे आकलन केलेले (अरिहंत) आहेत, आणि जे येथे अनेक सेख (शिकणारे/साधक) आहेत; हे प्रज्ञावंता, मी विचारतो की त्यांचे आचरण कसे असावे, ते मला सांगा.”

64.

६४.

‘‘Kāmesu nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā;

Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“त्याने कामभोगांमध्ये आसक्त होऊ नये, त्याचे मन निर्मळ असावे; सर्व धम्मांमध्ये कुशल आणि स्मृतिमान (सतो) होऊन भिक्खूने जीवन व्यतीत करावे.”

Ajitamāṇavapucchā paṭhamā.

अजितमाणवपुच्छा पहिली समाप्त.

2. Tissametteyyamāṇavapucchā

२. तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा (तिस्स मेत्तेय्य माणवाचे प्रश्न)

65.

६५.

‘‘Kodha [Pg.7] santusito loke, [iccāyasmā tissametteyyo]Kassa no santi iñjitā;

Ko ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati ;

Kaṃ brūsi mahāpurisoti, ko idha sibbinimaccagā’’ti.

“या जगात कोण संतुष्ट आहे? [असे आयुष्यमान तिस्स मेत्तेय्य म्हणाला] कोणामध्ये चंचलता (तळमळ) नाही? दोन्ही टोकांना (अंतांना) जाणून जो प्रज्ञेने मध्ये लिप्त होत नाही? आपण कोणाला महापुरुष म्हणता? आणि येथे शिवण (तृष्णा) कोणी ओलांडली आहे?”

66.

६६.

‘‘Kāmesu brahmacariyavā, [metteyyāti bhagavā]Vītataṇho sadā sato;

Saṅkhāya nibbuto bhikkhu, tassa no santi iñjitā.

“जो कामभोगांमध्ये ब्रह्मचर्य पाळतो, [हे मेत्तेय्य, भगवान म्हणाले] जो तृष्णारहित आणि नेहमी स्मृतिमान असतो; जो विचारपूर्वक शांत (निवृत्त) झालेला भिक्खू आहे, त्याच्यामध्ये चंचलता नसते.

67.

६७.

‘‘So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;

Taṃ brūmi mahāpurisoti, so idha sibbinimaccagā’’ti.

तो दोन्ही टोकांना जाणून प्रज्ञेने मध्ये लिप्त होत नाही; त्यालाच मी महापुरुष म्हणतो, त्यानेच या जगातील शिवण (तृष्णा) ओलांडली आहे.”

Tissametteyyamāṇavapucchā dutiyā.

तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा दुसरी समाप्त.

3. Puṇṇakamāṇavapucchā

३. पुण्णकमाणवपुच्छा (पुण्णक माणवाचे प्रश्न)

68.

६८.

‘‘Anejaṃ mūladassāviṃ, [iccāyasmā puṇṇako]Atthi pañhena āgamaṃ;

Kiṃ nissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.

“मी निष्कंप (तृष्णारहित) आणि मूळ पाहणाऱ्या (सत्याचे मूळ जाणणाऱ्या) भगवंतांकडे प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे; [असे आयुष्यमान पुण्णक म्हणाला] या जगात ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन देवतांसाठी अनेक प्रकारचे यज्ञ करत असत? हे भगवन्, मी आपल्याला विचारतो, मला याचे उत्तर सांगा.”

69.

६९.

‘‘Ye kecime isayo manujā, [puṇṇakāti bhagavā]Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, āsīsamānā puṇṇaka itthattaṃ;

Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsu’’.

“हे पुण्णक (भगवान म्हणाले), या लोकात जे कोणी ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण आहेत, त्यांनी देवतांना उद्देशून अनेक प्रकारचे यज्ञ केले. हे पुण्णक, या मनुष्यभावाची (अस्तित्वाची) आकांक्षा धरून, जरेवर (वृद्धत्वावर) अवलंबून राहून त्यांनी यज्ञ केले.”

70.

७०.

‘‘Ye [Pg.8] kecime isayo manujā, [iccāyasmā puṇṇako]Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā;

Atāruṃ jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.

“हे भगवंत (आयुष्यमान पुण्णक म्हणाला), या लोकात जे कोणी ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण आहेत, ज्यांनी देवतांना उद्देशून अनेक प्रकारचे यज्ञ केले; हे भगवंत, यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त (जागरूक) राहून त्यांनी जन्म आणि जरेला पार केले काय? हे पूजनीय, मी आपल्याला हे विचारत आहे, मला याचे उत्तर सांगा.”

71.

७१.

‘‘Āsīsanti thomayanti, abhijappanti juhanti;

[Puṇṇakāti bhagavā]Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ, te yājayogā bhavarāgarattā;

Nātariṃsu jātijaranti brūmi’’.

“हे पुण्णक (भगवान म्हणाले), ते आकांक्षा धरतात, स्तुती करतात, प्रार्थना करतात आणि यज्ञ करतात. लाभाच्या अपेक्षेने ते कामभोगांची प्रार्थना करतात. यज्ञात मग्न असलेले आणि भवरागाने (अस्तित्वाच्या तृष्णेने) रंजलेले ते लोक जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, असे मी सांगतो.”

72.

७२.

‘‘Te ce nātariṃsu yājayogā, [iccāyasmā puṇṇako]Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;

Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa;

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.

“हे पूजनीय (आयुष्यमान पुण्णक म्हणाला), जर यज्ञात मग्न असलेले ते लोक यज्ञांच्या द्वारे जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, तर मग देव आणि मनुष्यांच्या या लोकात जन्म आणि जरेला कोणी पार केले आहे? हे भगवंत, मी आपल्याला हे विचारत आहे, मला याचे उत्तर सांगा.”

73.

७३.

‘‘Saṅkhāya lokasmi paroparāni, [puṇṇakāti bhagavā]Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;

Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.

“हे पुण्णक (भगवान म्हणाले), या लोकात स्वतःचे आणि इतरांचे (सर्व धर्म) जाणून घेऊन, ज्याची या जगात कुठेही कोणतीही चंचलता (तृष्णा) उरलेली नाही; जो शांत, क्लेशरूपी धूर नसलेला (क्रोधरहित), दुःखमुक्त आणि आकांक्षारहित आहे, त्याने जन्म आणि जरेला पार केले आहे, असे मी सांगतो.”

Puṇṇakamāṇavapucchā tatiyā.

पुण्णक नावाच्या तरुण ब्राह्मणाचा तिसरा प्रश्न समाप्त झाला.

4. Mettagūmāṇavapucchā

४. मेत्तगू नावाच्या तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न

74.

७४.

‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā mettagū]Maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattaṃ;

Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā’’.

“हे भगवंत (आयुष्यमान मेत्तगू म्हणाला), मी आपल्याला विचारत आहे, मला याचे उत्तर सांगा. मी आपल्याला वेदगू (परम ज्ञानी) आणि भावना-विकसित चित्त असलेले मानतो. या जगात जे अनेक प्रकारचे दुःख अस्तित्वात आहेत, ते नेमके कुठून उत्पन्न होतात?”

75.

७५.

‘‘Dukkhassa [Pg.9] ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, [mettagūti bhagavā]Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;

Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā.

“हे मेत्तगू (भगवान म्हणाले), तू मला दुःखाच्या उत्पत्तीविषयी विचारत आहेस. जसे मला ठाऊक आहे, तसे मी तुला ते सांगतो. या जगात जे अनेक प्रकारचे दुःख आहेत, ते सर्व 'उपधि' (आसक्ती/क्लेश) या कारणानेच उत्पन्न होतात.”

76.

७६.

‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī’’.

“जो अज्ञानी मनुष्य 'उपधि' (आसक्ती) निर्माण करतो, तो मंदबुद्धी वारंवार दुःखाला प्राप्त होतो. म्हणून, दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण जन्म आहे हे जाणून, सुज्ञ माणसाने 'उपधि' निर्माण करू नये.”

77.

७७.

‘‘Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;

‘Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca’;

Taṃ me muni sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.

“आम्ही आपल्याला जे विचारले, ते आपण आम्हाला सांगितले. आता आम्ही आपल्याला दुसरे काही विचारतो, कृपया ते सांगा. 'ज्ञानी लोक या भवसागराला (ओघाला), जन्म, जरा, शोक आणि क्रंदनाला कसे पार करतात?' हे मुनी, मला याचे नीट स्पष्टीकरण द्या, कारण हा धर्म आपल्याला पूर्णपणे ज्ञात आहे.”

78.

७८.

‘‘Kittayissāmi te dhammaṃ, [mettagūti bhagavā]Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

“हे मेत्तगू (भगवान म्हणाले), मी तुला अशा धर्माचा उपदेश करेन, जो याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा आणि ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेला (अनुभूतीजन्य) आहे; ज्याला जाणून घेऊन आणि जागरूकतेने आचरण करून मनुष्य या जगातील चिकटून राहणाऱ्या तृष्णेला पार करू शकतो.”

79.

७९.

‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

“हे महर्षी (महान मुनी), मी आपल्या त्या उत्तम धर्माचे मनापासून स्वागत करतो; ज्याला जाणून घेऊन आणि जागरूकतेने आचरण करून मनुष्य या जगातील चिकटून राहणाऱ्या तृष्णेला पार करू शकतो.”

80.

८०.

‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [mettagūti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe.

“हे मेत्तगू (भगवान म्हणाले), वर, खाली, आजूबाजूला आणि मध्ये जे काही तुला समजते; त्या सर्वांमधील आसक्ती (नंदी), अभिनिवेश (दृष्टी) आणि विज्ञानाचा त्याग करून, तू कोणत्याही भवात (अस्तित्वात) स्थिर राहू नकोस.”

81.

८१.

‘‘Evaṃvihārī sato appamatto, bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni;

Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ’’.

“अशा प्रकारे विहार करणारा, जागरूक आणि अप्रमत्त राहून आचरण करणारा भिक्खू, 'माझेपणा'च्या (ममत्वाच्या) भावनांचा त्याग करून, याच जन्मात जन्म, जरा, शोक आणि क्रंदनाला जाणून घेऊन दुःखाचा पूर्णपणे त्याग करू शकतो.”

82.

८२.

‘‘Etābhinandāmi [Pg.10] vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo.

“मी महान मुनींच्या (भगवंतांच्या) या वचनांचे मनापासून स्वागत करतो. हे गौतम, आपण 'अनुपधिक' (आसक्तीरहित निर्वाण) उत्तम प्रकारे सांगितले आहे. हे भगवंत, आपण खरोखरच दुःखाचा त्याग केला आहे, कारण हा धर्म आपल्याला पूर्णपणे ज्ञात आहे.”

83.

८३.

‘‘Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ muni aṭṭhitaṃ ovadeyya;

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya’’.

“हे मुनी, आपण ज्यांना निरंतर उपदेश कराल, ते देखील नक्कीच दुःखाचा त्याग करतील. म्हणून, हे श्रेष्ठ पुरुष (नाग), मी आपल्याजवळ येऊन आपल्याला वंदन करतो. कदाचित भगवंत मलाही निरंतर उपदेश करतील.”

84.

८४.

‘‘Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;

Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.

“ज्या ब्राह्मणाला तू 'वेदगू' (परम ज्ञानी), अकिंचन (आसक्तीरहित) आणि कामभवात अनासक्त म्हणून जाणतोस; त्याने खरोखरच या भवसागराला पार केले आहे. तो पलीकडच्या तीराला (निर्वाणाला) पोहोचला आहे, तो शल्यरहित (दोषरहित) आणि संशयरहित झाला आहे.”

85.

८५.

‘‘Vidvā ca yo vedagū naro idha, bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;

So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.

“या जगात जो विद्वान आणि वेदगू मनुष्य विविध भवांमधील (अस्तित्वामधील) या आसक्ती का त्याग करतो; तो तृष्णारहित, दुःखमुक्त आणि आकांक्षारहित होऊन जन्म आणि जरेला पार करतो, असे मी सांगतो.”

Mettagūmāṇavapucchā catutthī.

मेत्तगू नावाच्या तरुण ब्राह्मणाचा चौथा प्रश्न समाप्त झाला.

5. Dhotakamāṇavapucchā

५. धोतका नावाच्या तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न

86.

८६.

‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā dhotako]Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ;

Tava sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’.

“हे भगवंत (आयुष्यमान धोतक म्हणाला), मी आपल्याला विचारत आहे, मला याचे उत्तर सांगा. हे महर्षी, मी आपल्या वाणीची आकांक्षा धरतो. आपला उपदेश ऐकून मी स्वतःच्या निर्वाणासाठी (मुक्तीसाठी) शिक्षांचे आचरण करेन.”

87.

८७.

‘‘Tenahātappaṃ karohi, [dhotakāti bhagavā]Idheva nipako sato;

Ito sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’.

“हे धोतक (भगवान म्हणाले), तर मग तू याच शासनात (धम्मात) प्रज्ञावान आणि जागरूक राहून उद्योग (प्रयत्न) कर. येथून माझा उपदेश ऐकून तू स्वतःच्या निर्वाणासाठी शिक्षांचे आचरण कर.”

88.

८८.

‘‘Passāmahaṃ devamanussaloke, akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ;

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu, pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhi’’.

“मी देव आणि मनुष्यांच्या या लोकात अकिंचन (आसक्तीरहित) होऊन विहरण करणाऱ्या ब्राह्मणाला (मुक्ताला) पाहत आहे. हे समंतचक्षू (सर्वदर्शी भगवंत), मी आपल्याला वंदन करतो. हे शाक्यपुत्रा, मला माझ्या संशयांतून मुक्त करा.”

89.

८९.

‘‘Nāhaṃ [Pg.11] sahissāmi pamocanāya, kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke;

Dhammañca seṭṭhaṃ abhijānamāno, evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi’’.

“हे धोतक, या जगातील कोणत्याही संशयी मनुष्याला संशयातून मुक्त करण्यास मी समर्थ नाही. परंतु, तू स्वतः श्रेष्ठ धम्माला जाणून घेऊन या भवसागराला (ओघाला) पार करू शकशील.”

90.

९०.

‘‘Anusāsa brahme karuṇāyamāno, vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamāno, idheva santo asito careyyaṃ’’.

“हे श्रेष्ठ भगवंत, माझ्यावर करुणा करून मला त्या विवेकधम्माचा (अनासक्तीच्या धम्माचा) उपदेश करा, जो मी जाणून घेऊ शकेन; जेणेकरून मी आकाशाप्रमाणे अलिप्त आणि कोणालाही बाधा न पोहोचवता, याच जगात शांत व अनासक्त होऊन विहरण करू शकेन.”

91.

९१.

‘‘Kittayissāmi te santiṃ, [dhotakāti bhagavā]Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

“हे धोतक (भगवान म्हणाले), मी तुला अशा शांतीचा (निर्वाणाचा) उपदेश करेन, जी याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारी आणि ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेली आहे; ज्याला जाणून घेऊन आणि जागरूकतेने आचरण करून मनुष्य या जगातील चिकटून राहणाऱ्या तृष्णेला पार करू शकतो.”

92.

९२.

‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi santimuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

“हे महर्षी, मी आपल्या त्या उत्तम शांतीचे (निर्वाणाचे) मनापासून स्वागत करतो; ज्याला जाणून घेऊन आणि जागरूकतेने आचरण करून मनुष्य या जगातील चिकटून राहणाऱ्या तृष्णेला पार करू शकतो.”

93.

९३.

‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [dhotakāti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etaṃ viditvā saṅgoti loke, bhavābhavāya mākāsi taṇha’’nti.

“हे धोतक (भगवान म्हणाले), वर, खाली, आजूबाजूला आणि मध्ये जे काही तुला समजते; ते सर्व या जगातील बंधन (आसक्ती) आहे असे जाणून, तू पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्याच्या (भव-विभवाच्या) तृष्णेला थारा देऊ नकोस.”

Dhotakamāṇavapucchā pañcamī.

धोतक नावाच्या तरुण ब्राह्मणाचा पाचवा प्रश्न समाप्त झाला.

6. Upasīvamāṇavapucchā

६. उपसीव नावाच्या तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न

94.

९४.

‘‘Eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ, [iccāyasmā upasīvo]Anissito no visahāmi tārituṃ;

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ’’.

“हे शाक्यपुत्रा (आयुष्यमान उपसीव म्हणाला), मी एकटा आणि कोणत्याही आधाराशिवाय या मोठ्या भवसागराला (ओघाला) पार करण्यास असमर्थ आहे. हे समंतचक्षू, मला असा एखादा आधार सांगा, ज्याचा आश्रय घेऊन मी या भवसागराला पार करू शकेन.”

95.

९५.

‘‘Ākiñcaññaṃ [Pg.12] pekkhamāno satimā, [upasīvāti bhagavā]Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;

Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa’’.

“हे उपसीव (भगवान म्हणाले), 'काहीही नाही' (अकिंचनत्व) या भावनेवर लक्ष केंद्रित करून आणि जागरूक राहून, 'काहीही अस्तित्वात नाही' या आधाराने तू या भवसागराला पार कर. कामभोगांचा त्याग करून, संशयास्पद संभाषणांपासून दूर राहून, रात्रंदिवस तृष्णेच्या क्षयाकडे (निर्वाणाकडे) पाहत राहा.”

96.

९६.

‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [iccāyasmā upasīvo]Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;

Saññāvimokkhe parame vimutto, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī’’.

“हे भगवंत (आयुष्यमान उपसीव म्हणाला), जो सर्व कामभोगांपासून विरक्त झाला आहे, इतर सर्व ध्यान-अवस्थांचा त्याग करून 'अकिंचनत्व' (आकिंचन्यायतन) ध्यानाचा आश्रय घेतो; आणि जो या परम संज्ञा-विमोक्षात (मुक्तीत) मुक्त झाला आहे, तो तिथेच न घसरता (स्थिर) राहील काय?”

97.

९७.

‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [upasīvāti bhagavā]Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;

Saññāvimokkhe parame vimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī’’.

“हे उपसीव (भगवान म्हणाले), जो सर्व कामभोगांपासून विरक्त झाला आहे, इतर सर्व ध्यान-अवस्थांचा त्याग करून 'अकिंचनत्व' ध्यानाचा आश्रय घेतो; आणि जो या परम संज्ञा-विमोक्षात मुक्त झाला आहे, तो तिथेच न घसरता (स्थिर) राहील.”

98.

९८.

‘‘Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassānaṃ samantacakkhu;

Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa’’.

“हे समंतचक्षू, जर तो तिथे अनेक वर्षे न घसरता स्थिर राहिला, तर तो तिथेच पूर्णपणे शांत (शीतीभूत) व मुक्त होईल काय? की अशा व्यक्तीचे विज्ञान (चित्त) तिथून च्युत (नष्ट) होईल?”

99.

९९.

‘‘Acci yathā vātavegena khittā, [upasīvāti bhagavā]Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ’’.

“हे उपसीव (भगवान म्हणाले), ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या वेगाने विझलेली दिव्याची ज्योत शांत होते आणि तिला कोणतीही संज्ञा उरत नाही; त्याचप्रमाणे नामकायापासून (नाम-रूपापासून) मुक्त झालेला मुनी शांत होतो आणि त्याला कोणतीही संज्ञा (नाव) उरत नाही.”

100.

१००.

‘‘Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;

Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.

“तो मनुष्य पूर्णपणे नष्ट झाला आहे की त्याचे अस्तित्वच उरले नाही? की तो शाश्वत आणि निरोगी (विकाररहित) झाला आहे? हे मुनी, मला याचे नीट स्पष्टीकरण द्या, कारण हा धर्म आपल्याला पूर्णपणे ज्ञात आहे.”

101.

१०१.

‘‘Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, [upasīvāti bhagavā]Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;

Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe’’ti.

"हे उपसीव!" भगवान म्हणाले, "जो अस्तंगत झाला आहे (परिनिर्वाण पावला आहे), त्याचे कोणतेही प्रमाण (माप) उरत नाही. ज्याद्वारे त्याच्याबद्दल काही बोलता येईल, ते त्याच्यापाशी नसते. सर्व धर्मांचा (स्कंधादी तत्त्वांचा) समूळ नाश झाल्यावर, सर्व वादपथ (बोलण्याचे किंवा वादाचे मार्ग) देखील समूळ नष्ट होतात."

Upasīvamāṇavapucchā chaṭṭhī.

उपसीव माणवक-पुच्छा (उपसीव तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न) सहावी समाप्त.

7. Nandamāṇavapucchā

७. नंद माणवक-पुच्छा (नंद तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न).

102.

१०२.

‘‘Santi [Pg.13] loke munayo, [iccāyasmā nando]Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu;

Ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, udāhu ve jīvitenūpapannaṃ’’.

आयुष्यमान नंद म्हणाले, "भगवंत! 'जगात मुनी आहेत' असे लोक म्हणतात. हे ते कशाच्या आधारे म्हणतात? ते ज्ञानाने संपन्न असलेल्याला 'मुनी' म्हणतात, की केवळ विशिष्ट जीवनपद्धतीने (कठोर उपजीविकेने) जगणाऱ्याला 'मुनी' म्हणतात?"

103.

१०३.

‘‘Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, munīdha nanda kusalā vadanti;

Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmi’’.

"हे नंदा!" भगवान म्हणाले, "या जगात कुशल (ज्ञानी) लोक केवळ दृष्टीने (दर्शनाने), श्रुतीने (ऐकण्याने) किंवा ज्ञानाने (किंवा शील-व्रताने) शुद्धी होते असे मानत नाहीत, आणि त्यांना 'मुनी' देखील म्हणत नाहीत. परंतु जे क्लेशांच्या सैन्याचा पराभव करून, दुःखमुक्त आणि तृष्णारहित होऊन वावरतात, त्यांनाच मी 'मुनी' असे म्हणतो."

104.

१०४.

‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ,Anekarūpena vadanti suddhiṃ;

Kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā,Atāru jātiñca jarañca mārisa;

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.

आयुष्यमान नंद म्हणाले, "हे भगवंत! जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण दृष्टीने व श्रुतीने शुद्धी होते असे म्हणतात, शील आणि व्रताने शुद्धी होते असे म्हणतात, किंवा इतर अनेक प्रकारांनी (मंगलादी विधींनी) शुद्धी होते असे म्हणतात; हे पूजनीय भगवंत! ते तिथे (आपल्या मतानुसार) प्रयत्नपूर्वक आचरण करत असताना, जन्म आणि जरेला पार करू शकले का? भगवंत, मी आपल्याला हे विचारत आहे, कृपया मला हे सांगा."

105.

१०५.

‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;

Kiñcāpi te tattha yatā caranti, nātariṃsu jātijaranti brūmi’’.

"हे नंदा!" भगवान म्हणाले, "जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण दृष्टीने व श्रुतीने शुद्धी होते असे म्हणतात, शील आणि व्रताने शुद्धी होते असे म्हणतात, किंवा इतर अनेक प्रकारांनी शुद्धी होते असे म्हणतात; जरी ते तिथे प्रयत्नपूर्वक आचरण करत असले, तरी ते जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, असे मी सांगतो."

106.

१०६.

‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;

Te ce muni brūsi anoghatiṇṇe, atha ko carahi devamanussaloke;

Atāri jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ’’.

आयुष्यमान नंद म्हणाले, "हे भगवंत! जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण दृष्टीने व श्रुतीने शुद्धी होते असे म्हणतात, शील आणि व्रताने शुद्धी होते असे म्हणतात, किंवा इतर अनेक प्रकारांनी शुद्धी होते असे म्हणतात; हे मुनी! जर आपण त्यांना ओघ (संसार-प्रवाह) पार न केलेले असे म्हणता, तर मग या देव आणि मनुष्यांच्या लोकात असा कोण आहे ज्याने जन्म आणि जरेला पार केले आहे? हे पूजनीय भगवंत, मी आपल्याला हे विचारत आहे, कृपया मला हे सांगा."

107.

१०७.

‘‘Nāhaṃ [Pg.14] sabbe samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]Jātijarāya nivutāti brūmi;

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ;

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;

Te ve narā oghatiṇṇāti brūmi’’.

"हे नंदा!" भगवान म्हणाले, "सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मण जन्म व जरेने वेढलेले आहेत असे मी म्हणत नाही. परंतु ज्यांनी या जगात पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले आणि शील व व्रत या सर्वांचा त्याग केला आहे, तसेच इतर अनेक प्रकारच्या गोष्टींचाही त्याग केला आहे, आणि तृष्णेला पूर्णपणे जाणून जे अनासव (आसवरहित) झाले आहेत, तेच लोक ओघ पार करून गेले आहेत असे मी म्हणतो."

108.

१०८.

‘‘Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ;

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;

Ahampi te oghatiṇṇāti brūmī’’ti.

"महान ऋषींचे हे वचन मला अत्यंत आनंदित करते. हे गौतम! आपण उपाधिरहित (निर्वाण) धर्माचे उत्तम प्रकारे वर्णन केले आहे. ज्यांनी या जगात पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले आणि शील व व्रत या सर्वांचा त्याग केला आहे, तसेच इतर अनेक प्रकारच्या गोष्टींचाही त्याग केला आहे, आणि तृष्णेला पूर्णपणे जाणून जे अनासव झाले आहेत, ते खरोखरच ओघ पार करून गेले आहेत, असे मी देखील मानतो."

Nandamāṇavapucchā sattamā.

नंद माणवक-पुच्छा सातवी समाप्त.

8. Hemakamāṇavapucchā

८. हेमक माणवक-पुच्छा (हेमक तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न).

109.

१०९.

‘‘Ye me pubbe viyākaṃsu, [iccāyasmā hemako]Huraṃ gotamasāsanā;

Iccāsi iti bhavissati, sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ, nāhaṃ tattha abhiramiṃ.

आयुष्यमान हेमक म्हणाले, "गौतमांच्या शासनापूर्वी (उपदेशापूर्वी) ज्या इतर गुरूंनी मला उपदेश केला होता की, 'असे होते, असे होईल', ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टींवर (परंपरेवर) आधारित होते. ते सर्व केवळ तर्क वाढवणारे होते, आणि मला त्यात कोणताही आनंद मिळाला नाही."

110.

११०.

‘‘Tvañca me dhammamakkhāhi, taṇhānigghātanaṃ muni;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

"हे मुनी! आपण मला अशा धर्माचा उपदेश करा जो तृष्णेचा नाश करणारा आहे; ज्याला जाणून घेऊन आणि जागरूक (स्मृतिमान) राहून आचरण करत असताना, मनुष्य या जगातील विषारी तृष्णेला पार करू शकेल."

111.

१११.

‘‘Idha diṭṭhasutamutaviññātesu, piyarūpesu hemaka;

Chandarāgavinodanaṃ, nibbānapadamaccutaṃ.

"हे हेमक!" भगवान म्हणाले, "या जगात पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, अनुभवलेल्या आणि जाणलेल्या प्रिय वाटणाऱ्या गोष्टींमधील छंद-राग (इच्छा आणि आसक्ती) नष्ट करणे, हेच अचल (अच्युत) असे निर्वाणपद आहे."

112.

११२.

‘‘Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Upasantā ca te sadā, tiṇṇā loke visattika’’nti.

"हे जाणून घेऊन जे जागरूक राहतात, ज्यांनी याच जन्मात सत्य पाहिले आहे आणि जे पूर्णपणे क्लेशमुक्त झाले आहेत, ते नेहमी शांत राहून या जगातील विषारी तृष्णेला पार करून गेले आहेत."

Hemakamāṇavapucchā aṭṭhamā.

हेमक माणवक-पुच्छा आठवी समाप्त.

9. Todeyyamāṇavapucchā

९. तोदेय्य माणवक-पुच्छा (तोदेय्य तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न).

113.

११३.

‘‘Yasmiṃ [Pg.15] kāmā na vasanti, [iccāyasmā todeyyo]Taṇhā yassa na vijjati;

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa kīdiso’’.

आयुष्यमान तोदेय्य म्हणाले, "ज्याच्यामध्ये कामवासना वास करत नाहीत, ज्याच्या ठायी तृष्णा उरलेली नाही, आणि जो शंका-कुशंकांच्या (संदेहाच्या) पलीकडे गेला आहे, त्याचा विमोक्ष (मुक्ती) कसा असतो?"

114.

११४.

‘‘Yasmiṃ kāmā na vasanti, [todeyyāti bhagavā]Taṇhā yassa na vijjati;

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa nāparo’’.

"हे तोदेय्या!" भगवान म्हणाले, "ज्याच्यामध्ये कामवासना वास करत नाहीत, ज्याच्या ठायी तृष्णा उरलेली नाही, आणि जो शंका-कुशंकांच्या पलीकडे गेला आहे, त्याच्यासाठी याहून वेगळी दुसरी कोणतीही मुक्ती (विमोक्ष) नसते."

115.

११५.

‘‘Nirāsaso so uda āsasāno, paññāṇavā so uda paññakappī;

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ, taṃ me viyācikkha samantacakkhu’’.

"तो आकांक्षारहित असतो की आकांक्षा बाळगणारा असतो? तो प्रज्ञावान असतो की केवळ कल्पनेने प्रज्ञा मिळवणारा असतो? हे शाक्यमुनी! हे समंतचक्षू (सर्वदर्शी)! मी त्या मुनीला कसे ओळखावे, हे मला सांगा."

116.

११६.

‘‘Nirāsaso so na ca āsasāno, paññāṇavā so na ca paññakappī;

Evampi todeyya muniṃ vijāna, akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’nti.

"हे तोदेय्या! वो आकांक्षारहित असतो, तो कोणतीही आकांक्षा बाळगत नाही. तो खरोखरच प्रज्ञावान असतो, तो कल्पनेने प्रज्ञा मिळवणारा नसतो. अशा प्रकारे, जो अकिंचन (काहीही संग्रह न करणारा) आणि कामभवात अनासक्त आहे, त्याला तू 'मुनी' म्हणून ओळख."

Todeyyamāṇavapucchā navamā.

तोदेय्य माणवक-पुच्छा नववी समाप्त.

10. Kappamāṇavapucchā

१०. कप्प माणवक-पुच्छा (कप्प तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न).

117.

११७.

‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [iccāyasmā kappo]Oghe jāte mahabbhaye;

Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūhi mārisa;

Tvañca me dīpamakkhāhi, yathāyidaṃ nāparaṃ siyā’’.

आयुष्यमान कप्प म्हणाले, "हे पूजनीय भगवंत! महाभयंकर ओघाने (संसार-प्रवाहाने) वेढलेल्या आणि जरामृत्यूने पीडित होऊन या संसाररूपी सरोवराच्या मध्यभागी उभे असलेल्या प्राण्यांसाठी एखादा द्वीप (आश्रयस्थान) सांगा. आपण मला अशा द्वीपाविषयी सांगा, जेणेकरून हे दुःख पुन्हा उद्भवणार नाही."

118.

११८.

‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [kappāti bhagavā]Oghe jāte mahabbhaye;

Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūmi kappa te.

"हे कप्पा!" भगवान म्हणाले, "महाभयंकर ओघाने वेढलेल्या आणि जरामृत्यूने पीडित होऊन या संसाररूपी सरोवराच्या मध्यभागी उभे असलेल्या प्राण्यांसाठी असलेला द्वीप मी तुला सांगतो."

119.

११९.

‘‘Akiñcanaṃ [Pg.16] anādānaṃ, etaṃ dīpaṃ anāparaṃ;

Nibbānaṃ iti naṃ brūmi, jarāmaccuparikkhayaṃ.

"जे अकिंचन (आसक्तीरहित) आहे, अनादान (उपादानरहित) आहे, ज्याच्या पलीकडे दुसरे काही नाही, आणि जे जरामृत्यूचा पूर्ण क्षय करणारे आहे, त्यालाच मी 'निर्वाण' नावाचा द्वीप असे म्हणतो."

120.

१२०.

‘‘Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Na te māravasānugā, na te mārassa paṭṭhagū’’ti.

"हे जाणून घेऊन जे जागरूक राहतात, ज्यांनी याच जन्मात सत्य पाहिले आहे आणि जे पूर्णपणे क्लेशमुक्त झाले आहेत, ते मारच्या अधीन होत नाहीत आणि मारचे सेवक बनत नाहीत."

Kappamāṇavapucchā dasamā.

कप्प माणवक-पुच्छा दहावी समाप्त.

11. Jatukaṇṇimāṇavapucchā

११. जतुकण्णि माणवक-पुच्छा (जतुकण्णि तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न).

121.

१२१.

‘‘Sutvānahaṃ vīramakāmakāmiṃ, [iccāyasmā jatukaṇṇi]Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ;

Santipadaṃ brūhi sahajanetta, yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ.

आयुष्यमान जतुकण्णि म्हणाले, "ओघ पार केलेल्या, निष्काम आणि वीर अशा आपल्याविषयी ऐकून, मी निष्काम भावाने आपल्याला प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे. हे सहजनेत्र! मला शांतीचे पद (निर्वाण) सांगा. हे भगवंत! मला हे जसे आहे तसे स्पष्ट सांगा."

122.

१२२.

‘‘Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati, ādiccova pathaviṃ tejī tejasā;

Parittapaññassa me bhūripañña, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Jātijarāya idha vippahānaṃ’’.

"ज्याप्रमाणे तेजस्वी सूर्य आपल्या तेजाने पृथ्वीला प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे भगवंत कामवासनांवर विजय मिळवून वावरतात. हे विपुल प्रज्ञावान भगवंत! माझ्यासारख्या अल्प प्रज्ञा असलेल्या माणसाला अशा धर्माचा उपदेश करा, जो जाणून घेऊन मी या जगात जन्म आणि जरेचा पूर्णपणे त्याग करू शकेन."

123.

१२३.

‘‘Kāmesu vinaya gedhaṃ, [jatukaṇṇīti bhagavā]Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;

Uggahitaṃ nirattaṃ vā, mā te vijjittha kiñcanaṃ.

"हे जतुकण्णि!" भगवान म्हणाले, "नैष्क्रम्याला (निष्कामतेला) क्षेमकारक मानून कामवासनांमधील आसक्ती नष्ट कर. जे काही ग्रहण केलेले (उपादान) किंवा सोडलेले आहे, त्या कशातही तुझी आसक्ती उरता कामा नये."

124.

१२४.

‘‘Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasi.

"जे भूतकाळात घडले आहे ते सुकवून टाक (नष्ट कर), भविष्यकाळात तुझ्यासाठी काहीही आसक्ती उरू देऊ नकोस. जर तू वर्तमानकाळातही कशाला पकडून ठेवणार नाहीस, तर तू शांत होऊन वावरशील."

125.

१२५.

‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, vītagedhassa brāhmaṇa;

Āsavāssa na vijjanti, yehi maccuvasaṃ vaje’’ti.

"हे ब्राह्मणा! ज्याची नाम आणि रूपावरील आसक्ती पूर्णपणे नष्ट झाली आहे, त्याच्या ठायी असे कोणतेही आसव उरत नाहीत, ज्यांच्यामुळे त्याला मृत्यूच्या अधीन जावे लागेल."

Jatukaṇṇimāṇavapucchā ekādasamā.

जतुकण्णि माणवक-पुच्छा अकरावी समाप्त.

12. Bhadrāvudhamāṇavapucchā

१२. भद्रावुध माणवक-पुच्छा (भद्रावुध तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न).

126.

१२६.

‘‘Okañjahaṃ [Pg.17] taṇhacchidaṃ anejaṃ, [iccāyasmā bhadrāvudho]Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ;

Kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ, sutvāna nāgassa apanamissanti ito.

आयुष्यमान भद्रावुध म्हणाले, "आलय (आसक्तीचे स्थान) सोडलेल्या, तृष्णा तोडलेल्या, अकंप, नंदी (आसक्ती) सोडलेल्या, ओघ पार केलेल्या, विमुक्त, कल्प सोडलेल्या आणि सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञावान) अशा श्रेष्ठ पुरुषाची मी प्रार्थना करतो. या श्रेष्ठ पुरुषाचे वचन ऐकून अनेक लोक येथून मुक्त होतील."

127.

१२७.

‘‘Nānājanā janapadehi saṅgatā,Tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā;

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.

"विविध जनपदांमधून अनेक लोक येथे एकत्र आले आहेत. हे वीर! ते आपल्या वचनाची आकांक्षा बाळगत आहेत. आपण त्यांना या धर्माचा चांगल्या प्रकारे उपदेश करा, कारण आपल्याला हा धर्म पूर्णपणे ज्ञात आहे."

128.

१२८.

‘‘Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ, [bhadrāvudhāti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti, teneva māro anveti jantuṃ.

"हे भद्रावुधा!" भगवान म्हणाले, "वर, खाली, तिरके आणि मध्ये असलेली सर्व प्रकारची ग्रहण करण्याची तृष्णा (आदान-तृष्णा) नष्ट करावी. कारण या जगात प्राणी ज्या ज्या गोष्टीचे उपादान करतात, त्याच गोष्टीद्वारे मार त्यांच्या पाठीमागे लागतो."

129.

१२९.

‘‘Tasmā pajānaṃ na upādiyetha, bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke;

Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visatta’’nti.

म्हणून, हे जाणून घेऊन आणि या संपूर्ण जगात आसक्ती असलेल्या व मृत्यूच्या जाळ्यात अडकलेल्या या प्रजेला (प्राण्यांना) पाहून, जागरूक (स्मृतिमान) भिक्खूने कोणत्याही गोष्टीचे उपादान (आसक्ती) करू नये.

Bhadrāvudhamāṇavapucchā dvādasamā.

भद्रावुध माणवकाचा प्रश्न (बारावा) समाप्त.

13. Udayamāṇavapucchā

१३. उदय माणवकाचा प्रश्न

130.

१३०.

‘‘Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ, [iccāyasmā udayo]Katakiccaṃ anāsavaṃ;

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;

Aññāvimokkhaṃ pabrūhi, avijjāya pabhedanaṃ’’.

आयुष्यमान उदय म्हणाला— 'ध्यानमग्न, धुलिकणरहित (रागविरहित), शांत बसलेले, कृतकृत्य (ज्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे), अनास्रव (आस्रवमुक्त) आणि सर्व धर्मांच्या पार गेलेल्या (पारंगत) भगवंतांकडे मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे. मला अविद्या नष्ट करणाऱ्या प्रज्ञा-विमुक्तीविषयी सांगा.'

131.

१३१.

‘‘Pahānaṃ kāmacchandānaṃ, [udayāti bhagavā]Domanassāna cūbhayaṃ;

Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ.

भगवान म्हणाले— 'हे उदय, कामच्छंदाचा (इंद्रियसुखाच्या इच्छेचा) त्याग करणे आणि दौर्मनस्याचा (दुःखाचा) त्याग करणे, या दोन्हीचा त्याग करणे, तसेच आळस (थीन) दूर करणे आणि पश्चात्ताप (कुक्कुच्च) रोखणे;'

132.

१३२.

‘‘Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ[Pg.18], dhammatakkapurejavaṃ;

Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedanaṃ’’.

'उपेक्षा आणि स्मृती यांनी अत्यंत शुद्ध असलेल्या, धर्म-विचारांनी युक्त असलेल्या आणि अविद्येचा नाश करणाऱ्या प्रज्ञा-विमुक्तीला मी (विमुक्ती) असे म्हणतो.'

133.

१३३.

‘‘Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;

Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati’’.

उदय म्हणाला— 'हा लोक कशाने बांधला गेला आहे? त्याचे विचरण (भ्रमण) कशामुळे होते? कशाचा पूर्णपणे त्याग केल्याने निर्वाण म्हटले जाते?'

134.

१३४.

‘‘Nandisaṃyojano loko, vitakkassa vicāraṇaṃ;

Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati’’.

भगवान म्हणाले— 'हे उदय, हा लोक नंदीने (आनंद/आसक्तीने) बांधला गेला आहे. वितर्क (विचार) हे त्याचे विचरण आहे. तृष्णेचा पूर्णपणे त्याग केल्याने निर्वाण म्हटले जाते.'

135.

१३५.

‘‘Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma, taṃ suṇoma vaco tava’’.

उदय म्हणाला— 'कशा प्रकारे स्मृतिमान होऊन जगणाऱ्याचे विज्ञान (चित्त/चेतना) निरुद्ध होते? आम्ही भगवंतांना विचारण्यासाठी आलो आहोत, आम्ही आपले ते वचन ऐकू इच्छितो.'

136.

१३६.

‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;

Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhatī’’ti.

भगवान म्हणाले— 'आध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि बाह्य वेदनेचे अभिनंदन (आसक्ती) न करणाऱ्या, अशा प्रकारे स्मृतिमान होऊन जगणाऱ्याचे विज्ञान निरुद्ध होते.'

Udayamāṇavapucchā terasamā.

उदय माणवकाचा प्रश्न (तेरावा) समाप्त.

14. Posālamāṇavapucchā

१४. पोसाल माणवकाचा प्रश्न

137.

१३७.

‘‘Yo atītaṃ ādisati, [iccāyasmā posālo]Anejo chinnasaṃsayo;

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ.

आयुष्यमान पोसाल म्हणाला— 'जे भूतकाळाचे प्रकटीकरण करतात, जे निष्कंप (तृष्णारहित) आहेत, ज्यांची शंका नष्ट झाली आहे, आणि जे सर्व धर्मांच्या पार गेलेल्या आहेत, त्या भगवंतांकडे मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे.'

138.

१३८.

‘‘Vibhūtarūpasaññissa, sabbakāyappahāyino;

Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato;

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi, kathaṃ neyyo tathāvidho’’.

'ज्याची रूपसंज्ञा नष्ट झाली आहे, ज्याने सर्व प्रकारच्या रूपांचा (कायाचा) त्याग केला आहे, आणि जो आत व बाहेर "काहीही नाही" (अकिंचन्य) असे पाहतो, अशा व्यक्तीच्या ज्ञानाविषयी मी शाक्यमुनींना विचारत आहे. अशा प्रकारच्या व्यक्तीला पुढे कसे नेले जाते (त्याचे ज्ञान कसे विकसित होते)?'

139.

१३९.

‘‘Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, [posālāti bhagavā]Abhijānaṃ tathāgato;

Tiṭṭhantamenaṃ jānāti, vimuttaṃ tapparāyaṇaṃ.

भगवान म्हणाले— 'हे पोसाल, सर्व विज्ञानांच्या स्थितींना (विज्ञानाचे अधिष्ठान) चांगल्या प्रकारे जाणणारे तथागत, त्या (अकिंचन्यायतन भूमीत) स्थित असलेल्या, विमुक्त झालेल्या आणि त्यातच परायण असलेल्या व्यक्तीला जाणतात.'

140.

१४०.

‘‘Ākiñcaññasambhavaṃ ñatvā, nandī saṃyojanaṃ iti;

Evametaṃ abhiññāya, tato tattha vipassati;

Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa, brāhmaṇassa vusīmato’’ti.

'अकिंचन्यायतन हे देखील (संस्कारांमुळे) उत्पन्न होणारे आहे हे जाणून आणि नंदी (आसक्ती) हेच बंधन आहे हे समजून, याला विशेष रूपाने जाणून, तो त्यात विपश्यना करतो. ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेल्या त्या ब्राह्मणाचे (अर्हताचे) हे ज्ञान यथार्थ (सत्य) आहे.'

Posālamāṇavapucchā cuddasamā.

पोसाल माणवकाचा प्रश्न (चौदावा) समाप्त.

15. Mogharājamāṇavapucchā

१५. मोघराज माणवकाचा प्रश्न

141.

१४१.

‘‘Dvāhaṃ [Pg.19] sakkaṃ apucchissaṃ, [iccāyasmā mogharājā]Na me byākāsi cakkhumā;

Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutaṃ.

आयुष्यमान मोघराज म्हणाला— 'हे शाक्य, मी आपल्याला दोनदा विचारले, पण चक्षुमान (दिव्य दृष्टी असलेल्या) भगवंतांनी मला उत्तर दिले नाही. परंतु तिसऱ्यांदा विचारल्यावर देवर्षी (विशुद्ध ऋषी) उत्तर देतात, असे मी ऐकले आहे.'

142.

१४२.

‘‘Ayaṃ loko paro loko, brahmaloko sadevako;

Diṭṭhiṃ te nābhijānāti, gotamassa yasassino.

'हा लोक, परलोक आणि देवलोकासह ब्रह्मलोक, हे सर्व यशस्वी गौतम (बुद्ध) यांनी पाहिले आहेत, परंतु सामान्य प्रजा (प्राणी) आपल्या या दृष्टीला जाणत नाही.'

143.

१४३.

‘‘Evaṃ abhikkantadassāviṃ, atthi pañhena āgamaṃ;

Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passati’’.

'अशा प्रकारे अतिशय श्रेष्ठ दृष्टी असलेल्या भगवंतांकडे मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे. जगाकडे कशा प्रकारे पाहणाऱ्याला मृत्यूचा राजा (यमराज) पाहत नाही (पाहू शकत नाही)?'

144.

१४४.

‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti.

भगवान म्हणाले— 'हे मोघराज, नेहमी स्मृतिमान राहून जगाकडे शून्य (आत्मरहित) म्हणून पहा. आत्मदृष्टीचा (अहंकाराचा) समूळ नाश करून, अशा प्रकारे मृत्यूला पार करता येते. जगाकडे या प्रकारे पाहणाऱ्याला मृत्यूचा राजा पाहत नाही.'

Mogharājamāṇavapucchā pannarasamā.

मोघराज माणवकाचा प्रश्न (पंधरावा) समाप्त.

16. Piṅgiyamāṇavapucchā

१६. पिंगिय माणवकाचा प्रश्न

145.

१४५.

‘‘Jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo, [iccāyasmā piṅgiyo]Nettā na suddhā savanaṃ na phāsu;

Māhaṃ nassaṃ momuho antarāva, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Jātijarāya idha vippahānaṃ’’.

आयुष्यमान पिंगिय म्हणाला— 'मी वृद्ध, दुर्बल आणि निस्तेज झालो आहे. माझे डोळे स्पष्ट पाहत नाहीत आणि कान नीट ऐकत नाहीत. मी मध्येच संभ्रमात पडून नष्ट होऊ नये, म्हणून मला असा धर्म सांगा जो मी जाणू शकेन, आणि ज्याद्वारे याच जन्मात जन्म व जरेचा (वृद्धत्वाचा) त्याग करता येईल.'

146.

१४६.

‘‘Disvāna rūpesu vihaññamāne, [piṅgiyāti bhagavā]Ruppanti rūpesu janā pamattā;

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu rūpaṃ apunabbhavāya’’.

भगवान म्हणाले— 'हे पिंगिय, रूपांमुळे (भौतिक गोष्टींमुळे) लोकांना पीडित होताना पाहून, आणि प्रमादी (असावध) लोक रूपांमुळेच दुःखी होतात हे पाहून, तू अप्रमादी (सावध) हो आणि पुनर्जन्म न होण्यासाठी रूपांवरील आसक्तीचा त्याग कर.'

147.

१४७.

‘‘Disā [Pg.20] catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo;

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ asutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñcanamatthi loke;

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, jātijarāya idha vippahānaṃ’’.

पिंगिय म्हणाला— 'चार मुख्य दिशा, चार उपदिशा, वर आणि खाली, अशा या दहा दिशांमध्ये या जगात असे काहीही नाही जे आपण पाहिले नाही, ऐकले नाही, अनुभवले नाही किंवा जाणले नाही. मला असा धर्म सांगा जो मी जाणू शकेन, आणि ज्याद्वारे याच जन्मात जन्म व जरेचा त्याग करता येईल.'

148.

१४८.

‘‘Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno, [piṅgiyāti bhagavā]Santāpajāte jarasā parete;

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyā’’ti.

भगवान म्हणाले— 'हे पिंगिय, तृष्णेने ग्रासलेल्या, संतापाने जळणाऱ्या आणि जरेने (वृद्धत्वाने) पीडित असलेल्या मानवांना पाहून, तू अप्रमादी हो आणि पुनर्जन्म न होण्यासाठी तृष्णेचा त्याग कर.'

Piṅgiyamāṇavapucchā soḷasamā.

पिंगिय माणवकाचा प्रश्न (सोळावा) समाप्त.

17. Pārāyanatthutigāthā

१७. पारायण-स्तुति-गाथा

Idamavoca [Pg.21] bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi. Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. ‘‘Pāraṅgamanīyā ime dhammā’’ti – tasmā imassa dhammapariyāyassa pārāyananteva adhivacanaṃ.

मगध देशातील पाषाणक चेतियामध्ये विहार करत असताना भगवंतांनी हे सांगितले. सोळा सेवक ब्राह्मणांनी विनंती केल्यावर, त्यांनी विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे भगवंतांनी उत्तर दिले. जर कोणी या प्रत्येक प्रश्नाचा अर्थ जाणून, धर्म जाणून, धर्मानुसार आचरण (धम्मानुधम्मपटिपत्ती) करेल, तर तो नक्कीच जन्म-मरणाच्या पार जाईल. 'हे धर्म पार नेणारे आहेत'— म्हणून या धर्म-पर्यायाला 'पारायण' असे नाव पडले आहे.

149.

१४९.

Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū;

Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako.

अजित, तिस्समेत्तेय्य, पुण्णक, मेत्तगू, धोतक, उपसीव, नंद आणि हेमक;

150.

१५०.

Todeyyakappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito;

Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;

Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.

तोदेय्य आणि कप्प हे दोघे, विद्वान जतुकण्णी, भद्रावुध, उदय, पोसाल ब्राह्मण, बुद्धिमान मोघराज आणि महर्षी पिंगिय;

151.

१५१.

Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;

Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ.

हे सर्व आचरणसंपन्न ऋषी बुद्धांकडे आले. सूक्ष्म प्रश्न विचारत ते सर्वश्रेष्ठ बुद्धांच्या समीप आले.

152.

१५२.

Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhe puṭṭho yathātathaṃ;

Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe muni.

त्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांची बुद्धांनी यथार्थ उत्तरे दिली. प्रश्नांच्या स्पष्टीकरणाने मुनींनी (बुद्धांनी) त्या ब्राह्मणांना संतुष्ट केले.

153.

१५३.

Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike.

चक्षुमान आणि आदित्यबंधू (सूर्याचे वंशज) बुद्धांद्वारे संतुष्ट झालेले ते ब्राह्मण, त्या श्रेष्ठ प्रज्ञावंतांच्या (बुद्धांच्या) सानिध्यात ब्रह्मचर्य पाळू लागले.

154.

१५४.

Ekamekassa pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;

Tathā yo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato.

बुद्धांनी प्रत्येक प्रश्नाचे जसे उत्तर दिले, त्यानुसार जो आचरण करेल, तो या तीरावरून (संसारातून) पैलतीराला (निर्वाणाला) जाईल.

155.

१५५.

Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;

Maggo so pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ iti.

या उत्तम मार्गाची भावना (अभ्यास) करत तो संसारातून निर्वाणरूपी पैलतीराला जाईल. हा मार्ग पैलतीराला जाण्याचा मार्ग आहे, म्हणूनच याला 'पारायण' म्हटले जाते.

18. Pārāyanānugītigāthā

१८. पारायण-अनुगीति-गाथा

156.

१५६.

‘‘Pārāyanamanugāyissaṃ, [iccāyasmā piṅgiyo]Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;

Nikkāmo nibbano nāgo, kissa hetu musā bhaṇe.

आयुष्यमान पिंगिय म्हणाला— 'मी पारायणाचे (पैलतीराला नेणाऱ्या मार्गाचे) गायन करीन. निर्मळ, महाप्रज्ञ, निष्काम, शांत (निर्वाण प्राप्त) आणि श्रेष्ठ पुरुष (नाग) असलेल्या भगवंतांनी जसे पाहिले, तसेच सांगितले. ते असत्य का बोलतील?'

157.

१५७.

‘‘Pahīnamalamohassa, mānamakkhappahāyino;

Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasañhitaṃ.

ज्यांचा मोहरूपी मळ नष्ट झाला आहे, ज्यांनी मान (अभिमान) आणि मख (मत्सर) यांचा त्याग केला आहे, अशा (बुद्धांच्या) गुणांनी युक्त असलेल्या वाणीचे मी आता कीर्तन (वर्णन) करतो.

158.

१५८.

‘‘Tamonudo [Pg.22] buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;

Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me.

हे ब्राह्मणा, अंधकार नष्ट करणारे, समंतचक्षू (सर्वदर्शी), लोकाचा अंत गाठणारे (लोकांतगू), सर्व अस्तित्वाच्या (भवांच्या) पलीकडे गेलेले, अनासव (आसवरहित), सर्व दुःखांचा त्याग केलेले आणि सत्यनाम (सच्चा) असलेले बुद्ध हे माझे पूजनीय गुरु आहेत.

159.

१५९.

‘‘Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;

Evampahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto.

ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी अल्प फळे असलेले लहान जंगल सोडून विपुल फळे असलेल्या मोठ्या जंगलाचा आश्रय घेतो, त्याचप्रमाणे मी अल्प दृष्टी (अल्प प्रज्ञा) असलेल्यांचा त्याग करून, महासागराकडे जाणाऱ्या हंसाप्रमाणे, (बुद्धांच्या) आश्रयाला आलो आहे.

160.

१६०.

‘‘Yeme pubbe viyākaṃsu, huraṃ gotamasāsanā;

Iccāsi iti bhavissati;

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.

गौतम बुद्धांच्या शासनापूर्वी (धम्मापूर्वी) ज्यांनी मला उपदेश केला होता की, 'असे होते आणि असे होईल', ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टी (इतिहासासारखे) होते आणि ते सर्व केवळ तर्क वाढवणारे (तर्कवितर्क वाढवणारे) होते.

161.

१६१.

‘‘Eko tamanudāsino, jutimā so pabhaṅkaro;

Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso.

ते अद्वितीय, अंधकार नष्ट करणारे, तेजस्वी, प्रकाश निर्माण करणारे (प्रभेचे कर्ते), विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले आणि महाप्रज्ञावान गौतम बुद्ध आहेत.

162.

१६२.

‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci’’.

ज्यांनी मला संदिट्ठिक (प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), तृष्णाक्षय करणारा आणि उपद्रवरहित असा धम्म उपदेशिला, ज्या धम्माला कशाचीही उपमा दिली जाऊ शकत नाही.

163.

१६३.

‘‘Kiṃ nu tamhā vippavasasi, muhuttamapi piṅgiya;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

हे पिंगीय, अशा विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेल्या आणि महाप्रज्ञावान गौतम बुद्धांपासून तू एका क्षणासाठी तरी दूर का राहतोस?

164.

१६४.

‘‘Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci’’.

ज्यांनी मला संदिट्ठिक (प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), तृष्णाक्षय करणारा आणि उपद्रवरहित असा धम्म उपदेशिला, ज्या धम्माला कशाचीही उपमा दिली जाऊ शकत नाही.

165.

१६५.

‘‘Nāhaṃ tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

हे ब्राह्मणा, अशा विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेल्या आणि महाप्रज्ञावान गौतम बुद्धांपासून मी एका क्षणासाठीही दूर राहत नाही.

166.

१६६.

‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.

ज्यांनी मला संदिट्ठिक (प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), तृष्णाक्षय करणारा आणि उपद्रवरहित असा धम्म उपदेशिला, ज्या धम्माला कशाचीही उपमा दिली जाऊ शकत नाही.

167.

१६७.

‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto.

हे ब्राह्मणा, मी रात्रंदिवस अप्रमत्त (जागृत) राहून, डोळ्यांनी पाहिल्याप्रमाणे मनाद्वारे त्यांना (बुद्धांना) पाहतो.

Namassamāno vivasemi rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsaṃ.

त्यांना नमस्कार करतच मी माझी रात्र घालवतो, म्हणूनच मी स्वतःला त्यांच्यापासून कधीही दूर नसलेला मानतो.

168.

१६८.

‘‘Saddhā [Pg.23] ca pīti ca mano sati ca,Nāpentime gotamasāsanamhā;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmi.

माझी श्रद्धा, प्रीती (प्रसन्नता), मन आणि स्मृती ही गौतम बुद्धांच्या शासनापासून कधीही दूर जात नाहीत. ते महाप्रज्ञावान बुद्ध ज्या ज्या दिशेला जातात, त्या त्या दिशेकडे माझे मन नम्रपणे वळलेले असते.

169.

१६९.

‘‘Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa, teneva kāyo na paleti tattha;

Saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto.

मी वृद्ध आणि दुर्बल झाल्यामुळे माझे शरीर तिथे (बुद्धांच्या चरणी) जाऊ शकत नाही; परंतु मी संकल्पाने (मानसिक प्रवासाने) नेहमी तिथे जातो. हे ब्राह्मणा, माझे मन त्यांच्याशीच जोडलेले आहे.

170.

१७०.

‘‘Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upallaviṃ;

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ.

चिखलात (कामवासनेच्या चिखलात) पडलेला आणि धडपडणारा मी एका बेटावरून दुसऱ्या बेटावर वाहत जात होतो. त्यानंतर मी ओघ (संसार-प्रवाह) पार केलेल्या, अनासव (आसवरहित) अशा सम्यक संबुद्धांना पाहिले.

171.

१७१.

‘‘Yathā ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo ca;

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ, gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ’’.

ज्याप्रमाणे वक्कली, भद्रावुध आणि आळवी-गोतम हे श्रद्धेच्या बळावर मुक्त झाले, त्याचप्रमाणे हे पिंगीय, तू देखील तुझी श्रद्धा दृढ कर; तू मृत्यूच्या साम्राज्याच्या (संसाराच्या) पलीकडे जाशील.

172.

१७२.

‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;

Vivaṭṭacchado sambuddho, akhilo paṭibhānavā.

मुनींचे (बुद्धांचे) हे वचन ऐकून माझी श्रद्धा अधिकच दृढ झाली आहे. ते संबुद्ध कवरण (अज्ञानाचे आवरण) दूर करणारे, दोषरहित आणि प्रतिभावान आहेत.

173.

१७३.

‘‘Adhideve abhiññāya, sabbaṃ vedi paroparaṃ;

Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ.

देवतांच्याही पलीकडचे सत्य जाणून त्यांनी श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ सर्व काही जाणले आहे. शंका घेणाऱ्यांच्या शंकांचे निरसन करणारे ते शास्ता (गुरु) आहेत.

174.

१७४.

‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, yassa natthi upamā kvaci;

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti.

जे अपरिवर्तनीय (अकंप) आणि क्षोभरहित आहे, ज्याला कशाचीही उपमा नाही, अशा निर्वाणाला मी नक्कीच प्राप्त करीन, यात मला कोणतीही शंका नाही. हे भगवंत, मला अशा प्रकारे दृढनिश्चयी चित्त असलेला म्हणून स्वीकारावे.

Pārāyanānugītigāthā niṭṭhitā.

पायायन-अनुगीति गाथा समाप्त झाली.

Pārāyanavagganiddeso

पारायनवग्ग निद्देस (पारायन वर्गाचे स्पष्टीकरण).

1. Ajitamāṇavapucchāniddeso

१. अजितमाणवपुच्छा निद्देस (अजित माणवाच्या प्रश्नांचे स्पष्टीकरण).

1.

१.

Kenassu [Pg.24] nivuto loko, [iccāyasmā ajito]Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhayaṃ.

हा लोक कशाने झाकलेला आहे? (असे आयुष्यमान अजित विचारतात) हा कशामुळे प्रकाशित होत नाही? आपण कशाला याचे लेपन म्हणता? आणि या लोकाचे मोठे भय कोणते आहे?

Kenassu nivuto lokoti. Lokoti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko devaloko – ayaṃ vuccati loko. Ayaṃ loko kena āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti – kenassu nivuto loko?

'केनस्सु निवुतो लोको' (लोक कशाने झाकलेला आहे?) या पदाचा अर्थ असा जाणावा: 'लोक' म्हणजे निरयलोक (नरक), तिरच्छानलोक (पशूंचा लोक), पेत्तिविसयलोक (प्रेतलोक), मनुष्यलोक, देवलोक, खंधलोक (पंचस्कंध), धातुलोक (अठरा धातू), आयतनलोक (बारा आयतने), हा लोक, परलोक, ब्रह्मलोक, देवलोक - याला 'लोक' असे म्हटले जाते. हा लोक कशाने वेढलेला, झाकलेला, आच्छादलेला, बंद केलेला, गुप्त केलेला किंवा उलटा करून ठेवलेला आहे? - म्हणून विचारले आहे: 'लोक कशाने झाकलेला आहे?'

Iccāyasmā ajitoti. Iccāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ āyasmāti. Ajitoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – iccāyasmā ajito.

'इच्चायस्मा अजितो' या पदात: 'इच्च' हा पदसंधी (शब्दांची जोडणी), पदांचा संयोग, पदाची पूर्तता, अक्षरांचा मेळ, व्यंजनांची सुसंगतता आणि पदांचा अनुक्रम दर्शवतो. 'आयुष्यमान' (आयस्मा) हा प्रिय शब्द, आदरयुक्त शब्द आणि गौरव व आदराचे प्रतीक असलेला शब्द आहे. 'अजित' हे त्या ब्राह्मणाचे नाव, संज्ञा, ओळख, व्यवहार, नामकरण, अभिधान, निरुक्ती, प्रकटीकरण आणि संबोधन आहे - म्हणून म्हटले आहे: 'इच्चायस्मा अजितो'.

Kenassu nappakāsatīti kena loko nappakāsati na bhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti – kenassu nappakāsati.

'केनस्सु नप्पकासति' (कशामुळे प्रकाशित होत नाही?) म्हणजे कोणत्या कारणामुळे हा लोक प्रकाशित होत नाही, चमकत नाही, तळपत नाही, शोभत नाही, ओळखला जात नाही किंवा स्पष्ट दिसत नाही? - म्हणून विचारले आहे: 'कशामुळे प्रकाशित होत नाही?'

Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ lokassa lepanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso. Kena loko litto saṃlitto upalitto kiliṭṭho saṃkiliṭṭho makkhito saṃsaṭṭho laggo laggito palibuddho, brūsi ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivarasi vibhajasi uttānīkarosi pakāsesīti – kissābhilepanaṃ brūsi.

'किस्साभिलेपनं ब्रूसी' (आपण कशाला याचे लेपन म्हणता?) याचा अर्थ असा जाणावा: लोकाचे लेपन (लिप्त करणारे), आसक्ती, बंधन किंवा उपक्किलेस (क्लेश) काय आहे? कशाने हा लोक लिप्त, अति-लिप्त, उपलिप्त, मलीन, अत्यंत मलीन, माखलेला, संसृष्ट (मिसळलेला), अडकलेला, आसक्त किंवा बद्ध झालेला आहे, असे आपण सांगता, उपदेशिता, प्रस्थापित करता, उघड करता, विभागून स्पष्ट करता, प्रकट करता? - म्हणून विचारले आहे: 'आपण कशाला याचे लेपन म्हणता?'

Kiṃsu [Pg.25] tassa mahabbhayanti kiṃ lokassa bhayaṃ mahabbhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavo upasaggoti – kiṃsu tassa mahabbhayaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'किंसु तस्स महब्भयं' (या लोकाचे मोठे भय कोणते आहे?) म्हणजे लोकाचे भय, मोठे भय, पीडा, आघात, उपद्रव किंवा संकट काय आहे, असे आपण सांगता? - म्हणून विचारले आहे: 'या लोकाचे मोठे भय कोणते आहे?' म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Kenassu nivuto loko, [iccāyasmā ajito]Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti.

हा लोक कशाने झाकलेला आहे? (असे आयुष्यमान अजित विचारतात) हा कशामुळे प्रकाशित होत नाही? आपण कशाला याचे लेपन म्हणता? आणि या लोकाचे मोठे भय कोणते आहे?

2.

२.

Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]Vevicchā pamādā nappakāsati;

Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhayaṃ.

हे अजित, हा लोक अविज्जेने (अविद्येने) झाकलेला आहे. मत्सरामुळे (कृपणतेमुळे) आणि प्रमत्तामुळे (दुर्लक्ष/बेसावधपणामुळे) तो प्रकाशित होत नाही. जप्पा (तृष्णा) हे त्याचे लेपन आहे असे मी सांगतो, आणि दुःख हे त्याचे मोठे भय आहे.

Avijjāya nivuto lokoti. Avijjāti dukkhe aññāṇaṃ dukkhasamudaye aññāṇaṃ dukkhanirodhe aññāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ aparante aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ, yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccavekkhaṇakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ vuccati – avijjā.

'अविज्जाय निवुतो लोको' या पदात: 'अविज्जा' (अविद्या) म्हणजे दुःखाविषयीचे अज्ञान, दुःखसमुदयाविषयीचे अज्ञान, दुःखनिरोधाविषयीचे अज्ञान, दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेविषयीचे (मार्गाविषयीचे) अज्ञान, पूर्वान्ताविषयीचे (भूतकाळाविषयीचे) अज्ञान, अपरान्ताविषयीचे (भविष्यकाळाविषयीचे) अज्ञान, पूर्वान्त-अपरान्ताविषयीचे अज्ञान, आणि इदप्पच्चयता-पटिच्चसमुत्पन्न (प्रतीत्यसमुत्पन्न) धर्मांविषयीचे अज्ञान. अशा प्रकारचे जे अज्ञान, अदर्शन, अनभिसमय (सत्याचे आकलन न होणे), अननुबोध, असंबोध, अप्रतिवेध, असंग्रहण, अपरिगाहन, असमपेक्षण, अप्रत्यवेक्षण, अप्रत्यवेक्षकर्म, प्रज्ञाहीनता, मूर्खता, असं प्रजन्य (जागृततेचा अभाव), मोह, प्रमोह, संमोह, अविद्या, अविज्जोघ (अविद्येचा पूर), अविज्जायोग, अविज्जानुसय, अविज्जापरियुत्ठान, अविज्जालांगी, मोह आणि अकुशलमूळ आहे - याला 'अविज्जा' असे म्हटले जाते.

Lokoti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko devaloko – ayaṃ vuccati loko. Ayaṃ loko imāya avijjāya āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti – avijjāya nivuto loko.

'लोक' म्हणजे निरयलोक (नरक), तिरच्छानलोक (पशूंचा लोक), पेत्तिविसयलोक (प्रेतलोक), मनुष्यलोक, देवलोक, खंधलोक (स्कंधलोक), धातुलोक, आयतनलोक, हा लोक, परलोक, ब्रह्मलोक, देवलोक - याला 'लोक' असे म्हटले जाते. हा लोक या अविज्जेने (अविद्येने) वेढलेला, झाकलेला, आच्छादलेला, बंद केलेला, गुप्त केलेला किंवा उलटा करून ठेवलेला आहे - म्हणून म्हटले आहे: 'अविज्जेने लोक झाकलेला आहे'.

Ajitāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ. Api ca, bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā; bhaggamohoti [Pg.26] bhagavā; bhaggamānoti bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggakaṇṭakoti bhagavā; bhaggakilesoti bhagavā; bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā; bhavānaṃ antakaroti bhagavā; bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā; bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā; bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – ajitāti bhagavā.

"अजित" असे भगवान त्या ब्राह्मणाला नावाने संबोधतात. "भगवान" हे आदराचे नाव (आदरार्थी संज्ञा) आहे. शिवाय, राग (आसक्ती) नष्ट केल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत; द्वेष नष्ट केल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत; मोह नष्ट केल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत; मान (अहंकार) नष्ट केल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत; दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) नष्ट केल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत; काटा (क्लेशरूपी काटा) नष्ट केल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत; क्लेश नष्ट केल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत. धर्मरत्नाचे भजन (सेवन), विभाजन आणि सविस्तर वर्गीकरण केल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत. भवांचा (पुनर्जन्माचा) अंत करणारे असल्यामुळे ते 'भगवान' आहेत. ज्यांची काया विकसित (भावित) आहे, शील विकसित आहे, चित्त विकसित आहे, प्रज्ञा विकसित आहे, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. किंवा भगवान हे अरण्यातील निर्जन, शांत, मानवी कोलाहलापासून दूर, एकांतासाठी योग्य अशा शयनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घेतात, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. किंवा भगवान हे चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार या प्रत्यय-परिकारांचे (साधनांचे) वाटेकरी (भागी) आहेत, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. किंवा भगवान हे अर्थरस, धर्मरस, विमुक्तीरस, अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञा यांचे वाटेकरी आहेत, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. किंवा भगवान हे चार ध्यान, चार अप्पमञ्ञा (अप्रमाण), चार अरूप समापत्ती यांचे वाटेकरी आहेत, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. किंवा भगवान हे आठ विमोक्ष, आठ अभिभायतन, नऊ अनुपूर्व समापत्ती यांचे वाटेकरी आहेत, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. किंवा भगवान हे दहा संज्ञाभावना, दहा कसिण समापत्ती, आनापानसती समाधी, असुभ समापत्ती यांचे वाटेकरी आहेत, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. किंवा भगवान हे चार सतीपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान), चार सम्मप्पधान (सम्यक प्रधान), चार इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग (बोध्यंग), आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग यांचे वाटेकरी आहेत, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. किंवा भगवान हे दहा तथागत बले, चार वेसारज्ज (वैशारद्य), चार पटिसम्भिदा (प्रतिसंभिदा), सहा अभिज्ञा, आणि सहा बुद्धधम्म यांचे वाटेकरी आहेत, म्हणून ते 'भगवान' आहेत. 'भगवान' हे नाव आईने ठेवलेले नाही, वडिलांनी ठेवलेले नाही, भावाने ठेवलेले नाही, बहिणीने ठेवलेले नाही, मित्र आणि अमात्यांनी ठेवलेले नाही, नातेवाईक आणि सोयऱ्यांनी ठेवलेले नाही, श्रमण आणि ब्राह्मणांनी ठेवलेले नाही, देवतेने ठेवलेले नाही. हे 'भगवान' नाव विमुक्तीच्या अंती, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी, सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीसह भगवान बुद्धांनी स्वतः साक्षात केलेली प्रज्ञप्ती (नाव) आहे. - "अजित" असे भगवान म्हणाले.

Vevicchā pamādā nappakāsatīti. Vevicchaṃ vuccati pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ, gāho vuccati macchariyaṃ. Pamādo vattabbo – kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite [Pg.27] vā pañcasu kāmaguṇesu vā cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ – ayaṃ vuccati pamādo. Vevicchā pamādā nappakāsatīti iminā ca macchariyena iminā ca pamādena loko nappakāsati na bhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti – vevicchā pamādā nappakāsati.

"मत्सर आणि प्रमादामुळे (जगत) प्रकाशित होत नाही." 'वेविच्छ' (मत्सर) म्हणजे पाच प्रकारचे मत्सर (कृपणता) - आवास-मत्सर (निवासस्थानाचा मत्सर), कुल-मत्सर (कुलाचा मत्सर), लाभ-मत्सर (लाभाचा मत्सर), वर्ण-मत्सर (कीर्ती/वर्णाचा मत्सर), आणि धम्म-मत्सर (धर्माचा मत्सर). अशा प्रकारचे जे मात्सर्य, मत्सराची वृत्ती, मत्सरी असणे, वेविच्छ (मत्सर), संकुचितपणा (कदरिय), मनाचा संकोच (कटुकंचुकता), चित्ताची अनुदारता (अग्गहितत्त) - याला 'मत्सर' (मच्छरिय) म्हटले जाते. शिवाय, स्कंध-मत्सर देखील मत्सर आहे, धातू-मत्सर देखील मत्सर आहे, आयतन-मत्सर देखील मत्सर आहे; (गोष्टींना) घट्ट पकडून ठेवणे (गाह) याला मत्सर म्हटले जाते. प्रमाद म्हणजे - कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित, मनोदुश्चरित किंवा पाच कामगुणांमध्ये चित्ताचे वाहून जाणे (वोसग्ग), चित्ताला मोकळे सोडणे; कुशल धर्मांच्या भावनेमध्ये आदर न दाखवणे (असक्कच्चकिरियता), सातत्य न ठेवणे (असातच्चकिरियता), दृढता नसणे (अनिट्ठितकिरियता), आळस (ओलीनवृत्ती), उत्साह नसणे (निक्खित्तछंदता), ध्यास सोडून देणे (निक्खित्तधुरता), सेवन न करणे (अनासेवना), भावना न करणे (अभावना), वारंवार सराव न करणे (अबहुलीकम्म), दृढनिश्चय नसणे (अनधिट्ठान), आणि अभ्यास न करणे (अननुयोग) म्हणजे प्रमाद होय. अशा प्रकारचा जो प्रमाद, बेसावधपणा, बेफिकीर असणे - याला 'प्रमाद' म्हटले जाते. "मत्सर आणि प्रमादामुळे प्रकाशित होत नाही" म्हणजे या मत्सरामुळे आणि या प्रमादामुळे लोक (संसार) प्रकाशित होत नाही, चमकत नाही, तळपत नाही, शोभून दिसत नाही, जाणला जात नाही, प्रगट होत नाही - म्हणून "मत्सर आणि प्रमादामुळे प्रकाशित होत नाही" असे म्हटले आहे.

Jappābhilepanaṃ brūmīti jappā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ mārāmisaṃ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhanaṃ taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati jappā. Lokassa lepanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso imāya jappāya loko litto saṃlitto upalitto kiliṭṭho saṃkiliṭṭho makkhito saṃsaṭṭho laggo laggito palibuddhoti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – jappābhilepanaṃ brūmi.

"जप्पा (तृष्णा) हेच विलेपन (लेप) आहे, असे मी सांगतो." 'जप्पा' म्हणजे तृष्णा (तण्हा) होय. जो राग (आसक्ती), तीव्र राग, अनुनय, अनुरोध, नंदी (आनंद), नंदीराग, चित्ताचा तीव्र राग, इच्छा, मूर्च्छा (गुंग होणे), अध्यवसान (अति-आसक्ती), गेध (लोभ), परिगेध, संग (आसक्ती), पंक (चिखल), एजा (कंप/चंचलता), माया, जनिका (उत्पन्न करणारी), संजननी, सिब्बिनी (शिवणकाम करणारी), जालिनी (जाळे पसरवणारी), सरिता (नदीप्रमाणे वाहणारी), विसत्तिका (विषारी/चिकटणारी), सूत (दोऱ्याप्रमाणे गुंडाळणारी), विसटा (पसरलेली), आयूहनी (प्रवृत्त करणारी), द्वितीया (सोबत राहणारी), प्रणिधी (आकांक्षा), भवनेट्टी (भवाकडे नेणारी), वन (जंगल), वनथ (दाट झाडी), संथव (परिचय/मैत्री), स्नेह, अपेक्षा, प्रतिबंध (बंधन), आशा, आसीसना (इच्छा करणे), आसीसितत्त (इच्छुक असणे), रूप-आशा, शब्द-आशा, गंध-आशा, रस-आशा, स्प्रष्टव्य-आशा, लाभ-आशा, धन-आशा, पुत्र-आशा, जीवित-आशा, जप्पा (जप/तृष्णा), प्रजप्पा, अभिजप्पा, जप्पना, जप्पितत्त, लोलुप्प (लोलुपता), लोलुप्पायना, लोलुप्पायितत्त, पुच्छंजिकता (चंचलता), साधुकम्यता (चांगल्याची इच्छा), अधर्मराग, विषमलोभ, निकंती (आवड), निकामना, प्रार्थना, पिहना (लालसा), संप्रार्थना, कामतृष्णा, भवतृष्णा, विभवतृष्णा, रूपतृष्णा, अरूपतृष्णा, nirodhataṇhā (निरोधतृष्णा), रूपतृष्णा, शब्दतृष्णा, गंधतृष्णा, रसतृष्णा, स्प्रष्टव्यतृष्णा, धम्मतृष्णा, ओघ (पूर), योग, ग्रंथ (गाठ), उपादान, आवरण, नीवरण, छदन (झाकण), बंधन, उपक्किलेस (उपक्लेश), अनुसय (अनुशय), परियुट्ठान (पर्यवस्थान), लता (वेल), वेविच्छ (मत्सर), दुःखमूल, दुःखनिदान, दुःखप्रभव, मारपाश (माराचा पाश), मारबळिस (माराचा गळ), मारामिस (माराचे आमिष), मारविषय, मारनिवास, मारगोचर, मारबंधन, तृष्णा-नदी, तृष्णा-जाळे, तृष्णा-दोर (तण्हागद्दुल), तृष्णा-समुद्र, अभिध्या, लोभ, अकुशलमूल - याला 'जप्पा' (तृष्णा) म्हटले जाते. जगाला लिप्त करणारी, चिकटवणारी, बांधून ठेवणारी, उपक्लेश देणारी ही तृष्णा आहे. या तृष्णेने जग लिप्त (माखलेले), संलिप्त, उपलिप्त, क्लिष्ट, संक्लिष्ट, मलीन, संसृष्ट (मिसळलेले), लग्न (चिकटलेले), लग्गित आणि बद्ध (पळिबुद्ध) झाले आहे, असे मी सांगतो, स्पष्ट करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञप्त करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विश्लेषण करतो, उताण (स्पष्ट) करतो आणि प्रकाशित करतो - म्हणून "जप्पा हेच विलेपन आहे, असे मी सांगतो" असे म्हटले आहे.

Dukkhamassa [Pg.28] mahabbhayanti. Dukkhanti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ nerayikaṃ dukkhaṃ tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ pettivisayikaṃ dukkhaṃ mānusikaṃ dukkhaṃ gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhaṭṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ jātassūpanibandhakaṃ dukkhaṃ jātassa parādheyyakaṃ dukkhaṃ attūpakkamadukkhaṃ parūpakkamadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ dukkhaṃ mātumaraṇaṃ dukkhaṃ pitumaraṇaṃ dukkhaṃ bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ bhaginimaraṇaṃ dukkhaṃ puttamaraṇaṃ dukkhaṃ dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ ñātibyasanaṃ dukkhaṃ rogabyasanaṃ dukkhaṃ bhogabyasanaṃ dukkhaṃ sīlabyasanaṃ dukkhaṃ diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati. Atthaṅgamato nirodho paññāyati. Kammasannissito vipāko. Vipākasannissitaṃ kammaṃ, nāmasannissitaṃ rūpaṃ rūpasannissitaṃ nāmaṃ, jātiyā anugataṃ jarāya anusaṭaṃ byādhinā abhibhūtaṃ maraṇena abbhāhataṃ dukkhe patiṭṭhitaṃ atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ – idaṃ vuccati dukkhaṃ. Idaṃ dukkhaṃ lokassa bhayaṃ mahābhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavo upasaggoti – dukkhamassa mahabbhayaṃ. Tenāha bhagavā –

‘दुःख हे त्याचे मोठे भय आहे’ (दुक्खमस्स महब्भयं) या पदात: ‘दुःख’ म्हणजे जन्मदुःख, जरादुःख, व्याधीदुःख, मरणदुःख, शोक-परिदेव-दुःख-डोमनस्य-उपायास दुःख, नरकातील दुःख, तिर्यंच योनीतील दुःख, प्रेतलोकातील दुःख, मानवी लोकातील दुःख, गर्भात प्रवेश करण्यामुळे होणारे दुःख, गर्भात राहण्यामुळे होणारे दुःख, गर्भातून बाहेर पडण्यामुळे (जन्मामुळे) होणारे दुःख, जन्मलेल्या बालकाला स्नान घालणे इत्यादीमुळे होणारे दुःख, जन्मलेल्या बालकाला इतरांवर अवलंबून राहण्यामुळे होणारे दुःख, स्वतःच्या प्रयत्नांमुळे होणारे दुःख, इतरांच्या उपक्रमांमुळे होणारे दुःख, संस्कार दुःख, विपरिणाम दुःख, नेत्ररोग, कर्णरोग, घ्राणरोग, जिव्हारोग, कायिक रोग, शिरोरोग, कानाच्या पाळीचे आजार, मुखरोग, दन्तरोग, खोकला, दमा, सर्दी (पिनास), दाह (जळजळ), ताप, उदररोग, मूर्च्छा, अतिसार, पोटशूळ, पटकी (कॉलरा), कुष्ठरोग, गळू, कोड, क्षयरोग, अपस्मार (फेफरे), नायटा, खाज, खरूज, नखांच्या ओरखड्यांमुळे होणारा आजार, तळहात-तळपायांचे फोड, रक्तपित्त, मधुमेह, अर्श (मूळव्याध), पुळ्या (पिळका), भगंदर, पित्तामुळे उद्भवणारे आजार, कफामुळे उद्भवणारे आजार, वातामुळे उद्भवणारे आजार, सन्निपातामुळे (वात-पित्त-कफ एकत्र आल्याने) उद्भवणारे आजार, ऋतू परिवर्तनामुळे उद्भवणारे आजार, अयोग्य शारीरिक हालचालींमुळे उद्भवणारे आजार, बाह्य उपक्रमांमुळे उद्भवणारे आजार, कर्मविपाकामुळे उद्भवणारे आजार, थंडी, उष्णता, भूक, तहान, मलमूत्र विसर्जन, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या स्पर्शाने होणारे दुःख, आईच्या मृत्यूचे दुःख, वडिलांच्या मृत्यूचे दुःख, भावाच्या मृत्यूचे दुःख, बहिणीच्या मृत्यूचे दुःख, पुत्राच्या मृत्यूचे दुःख, कन्येच्या मृत्यूचे दुःख, नातेवाईकांच्या नाशाचे दुःख, रोगाचे दुःख, संपत्तीच्या नाशाचे दुःख, शीलभंगाचे दुःख, चुकीच्या दृष्टीचे दुःख; ज्या गोष्टींचा सुरुवातीला उदय दिसून येतो आणि अंताने निरोध दिसून येतो; कर्मावर आश्रित असलेला विपाक, विपाकावर आश्रित असलेले कर्म, नामावर आश्रित असलेले रूप, रूपावर आश्रित असलेले नाम; जन्माने अनुगत, जरेने व्यापलेले, व्याधीने ग्रस्त, मृत्यूने पीडित, दुःखात स्थित, रक्षण नसलेले, आश्रय नसलेले, शरण नसलेले, शरण जाण्यास अयोग्य झालेले – याला ‘दुःख’ असे म्हटले जाते. हे दुःख जगाचे भय आहे, मोठे भय आहे, पीळन (पीडा) आहे, आघात आहे, उपद्रव आहे, उपसर्ग आहे – म्हणून ‘दुःख हे त्याचे मोठे भय आहे’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]Vevicchā pamādā nappakāsati;

Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhaya’’nti.

“हे अजिता!” भगवान म्हणाले, “जग अविद्येने (अज्ञानाने) झाकलेले आहे. मत्सर (लोभ) आणि प्रमादामुळे ते प्रकाशित होत नाही. मी तृष्णेला त्याचा लेप (आसक्ती) म्हणतो आणि दुःख हे त्याचे मोठे भय आहे.”

3.

३.

Savanti [Pg.29] sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito]Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhiyyare .

“सर्व बाजूंनी प्रवाह (स्त्रोत) वाहत आहेत,” असे आयुष्यमान अजित म्हणाला, “या प्रवाहांचे निवारण कशाने होते? या प्रवाहांचा संवर (संयम) सांगा; हे प्रवाह कशाने बंद केले जातात?”

Savanti sabbadhi sotāti. Sotāti taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto. Sabbadhīti sabbesu āyatanesu. Savantīti savanti āsavanti sandanti pavattanti. Cakkhuto rūpe savanti āsavanti sandanti pavattanti. Sotato sadde savanti…pe… ghānato gandhe savanti… jivhāto rase savanti… kāyato phoṭṭhabbe savanti… manato dhamme savanti āsavanti sandanti pavattanti. Cakkhuto rūpataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti. Sotato saddataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti. Ghānato gandhataṇhā savanti… jivhāto rasataṇhā savanti… kāyato phoṭṭhabbataṇhā savanti… manato dhammataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattantīti – savanti sabbadhi sotā.

‘सर्व बाजूंनी प्रवाह वाहत आहेत’ (सवन्ति सब्बधि सोता) या पदात: ‘प्रवाह’ (सोता) म्हणजे तृष्णा-प्रवाह, दृष्टी-प्रवाह, क्लेश-प्रवाह, दुश्चरित-प्रवाह आणि अविद्या-प्रवाह. ‘सर्व बाजूंनी’ (सब्बधि) म्हणजे सर्व आयतनांमध्ये. ‘वाहत आहेत’ (सवन्ति) म्हणजे वाहतात, पाझरतात, वाहून जातात, प्रवृत्त होतात. डोळ्यांतून रूपांकडे वाहतात, पाझरतात, वाहून जातात, प्रवृत्त होतात. कानातून शब्दांकडे वाहतात... नाकातून गंधाकडे वाहतात... जिभेतून रसाकडे वाहतात... शरीरातून स्पर्शाकडे वाहतात... मनातून धर्मांकडे (विचारांकडे) वाहतात, पाझरतात, वाहून जातात, प्रवृत्त होतात. डोळ्यांतून रूपतृष्णा वाहते, पाझरते, वाहून जाते, प्रवृत्त होते. कानातून शब्दतृष्णा वाहते... नाकातून गंधतृष्णा वाहते... जिभेतून रसतृष्णा वाहते... शरीरातून स्पर्शतृष्णा वाहते... मनातून धर्मतृष्णा वाहते, पाझरते, वाहून जाते, प्रवृत्त होते – म्हणून ‘सर्व बाजूंनी प्रवाह वाहत आहेत’ असे म्हटले आहे.

Iccāyasmā ajitoti. Iccāti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ iccāti…pe… iccāyasmā ajito.

‘असे आयुष्यमान अजित’ (इच्चायस्मा अजितो) या पदात: ‘इच्चा’ हा पदसंधी आहे... इत्यादी... हा मागील पदाचा अनुक्रम दर्शवणारा शब्द आहे... इत्यादी... ‘असे आयुष्यमान अजित’.

Sotānaṃ kiṃ nivāraṇanti sotānaṃ kiṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhanaṃ gopananti – sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ.

‘प्रवाहांचे निवारण कशाने होते’ (सोतानं किं निवारणं) म्हणजे प्रवाहांचे आवरण (अटकाव), निवारण, संवर (संयम), रक्षण, गोपन (सुरक्षितता) कशाने होते? – म्हणून ‘प्रवाहांचे निवारण कशाने होते’ असे म्हटले आहे.

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhīti sotānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhanaṃ gopanaṃ brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi.

‘प्रवाहांचा संवर सांगा’ (सोतानं संवरं ब्रूहि) म्हणजे प्रवाहांचे आवरण, निवारण, संवर, रक्षण, गोपन सांगा, स्पष्ट करा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडे करा, विभागून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकाशित करा – म्हणून ‘प्रवाहांचा संवर सांगा’ असे म्हटले आहे.

Kena sotā pidhiyyareti kena sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattantīti – kena sotā pidhiyyare. Tenāha so brāhmaṇo –

‘प्रवाह कशाने बंद केले जातात’ (केन सोता पिधिय्यरे) म्हणजे कोणत्या धर्माने हे प्रवाह बंद केले जातात, कापले जातात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहून जात नाहीत, प्रवृत्त होत नाहीत? – म्हणून ‘प्रवाह कशाने बंद केले जातात’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले –

‘‘Savanti sabbadhi sotā, [iccāyasmā ajito]Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhiyyare’’.

“सर्व बाजूंनी प्रवाह वाहत आहेत,” असे आयुष्यमान अजित म्हणाला, “या प्रवाहांचे निवारण कशाने होते? या प्रवाहांचा संवर सांगा; हे प्रवाह कशाने बंद केले जातात?”

4.

४.

Yāni [Pg.30] sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare.

“हे अजिता!” भगवान म्हणाले, “जगात जे काही प्रवाह आहेत, स्मृती (सती) हे त्यांचे निवारण आहे. मी प्रवाहांचा संवर सांगतो; प्रज्ञेने ते बंद केले जातात.”

Yāni sotāni lokasminti yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhajitāni uttānīkatāni pakāsitāni, seyyathidaṃ – taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – yāni sotāni lokasmiṃ. Ajitāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.

‘जगात जे काही प्रवाह आहेत’ (यानि सोतानि लोकस्मिं) म्हणजे माझ्याद्वारे जे कीर्तित, प्रकीर्तित, आख्यात, देशित, प्रज्ञापित, प्रस्थापित, उघडे केलेले, विभागलेले, स्पष्ट आणि प्रकाशित केलेले प्रवाह आहेत, जसे की – तृष्णा-प्रवाह, दृष्टी-प्रवाह, क्लेश-प्रवाह, दुश्चरित-प्रवाह आणि अविद्या-प्रवाह. ‘जगात’ (लोकस्मिं) म्हणजे अपायलोकात, मनुष्यलोकात, देवलोकात, स्कंधलोकात, धातुलोकात, आयतनलोकात – म्हणून ‘जगात जे काही प्रवाह आहेत’ असे म्हटले आहे. ‘हे अजिता!’ या शब्दाने भगवान त्या ब्राह्मणाला नावाने संबोधित करतात.

Sati tesaṃ nivāraṇanti. Satīti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo – ayaṃ vuccati sati. Nivāraṇanti āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhanaṃ gopananti – sati tesaṃ nivāraṇaṃ.

‘स्मृती हे त्यांचे निवारण आहे’ (सति तेसं निवारणं) या पदात: ‘स्मृती’ (सती) म्हणजे जी स्मृती, अनुस्मृती, प्रतिस्मृती, स्मृती, स्मरणशीलता, धारणशीलता, स्थिरता (अपिळापनता), भ्रमरहितता, स्मृती, स्मृतींद्रिय, स्मृतीबल, सम्यक्-स्मृती, स्मृती-संबोध्यंग, एकायन मार्ग – याला ‘स्मृती’ असे म्हटले जाते. ‘निवारण’ (निवारणं) म्हणजे आवरण, निवारण, संवर, रक्षण, गोपन – म्हणून ‘स्मृती हे त्यांचे निवारण आहे’ असे म्हटले आहे.

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti sotānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhanaṃ gopanaṃ brūmi ācikkhāmi…pe… uttānīkaromi pakāsemīti – sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi.

‘मी प्रवाहांचा संवर सांगतो’ (सोतानं संवरं ब्रूमि) म्हणजे प्रवाहांचे आवरण, निवारण, संवर, रक्षण, गोपन मी सांगतो, आख्यात करतो... इत्यादी... स्पष्ट करतो, प्रकाशित करतो – म्हणून ‘मी प्रवाहांचा संवर सांगतो’ असे म्हटले आहे.

Paññāyete pidhiyyareti. Paññāti yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Paññāyete pidhiyyareti – paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Sabbe saṅkhārā anattā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti [Pg.31] na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti…pe… ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti… ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti… ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti… ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti… ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti… ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti… ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti… ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti… ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti… ‘‘saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’ti… ‘‘viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’’ti… ‘‘nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’’ti… ‘‘saḷāyatananirodhā phassanirodho’’ti… ‘‘phassanirodhā vedanānirodho’’ti… ‘‘vedanānirodhā taṇhānirodho’’ti… ‘‘taṇhānirodhā upādānanirodho’’ti… ‘‘upādānanirodhā bhavanirodho’’ti… ‘‘bhavanirodhā jātinirodho’’ti… ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Idaṃ dukkha’’nti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti… ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Ime dhammā āsavā’’ti…pe… ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti… ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ‘‘Ime dhammā abhiññeyyā’’ti…pe… ‘‘ime dhammā pariññeyyā’’ti… ‘‘ime dhammā pahātabbā’’ti… ‘‘ime dhammā bhāvetabbā’’ti… ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato… catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti [Pg.32] na sandanti nappavattantīti – paññāyete pidhiyyare. Tenāha bhagavā –

‘प्रज्ञेने ते रोखले जातात’ (पञ्ञायेते पिधिय्यरेति). ‘प्रज्ञा’ म्हणजे जी प्रज्ञा, प्रजानन (विशेष प्रकारे जाणणे)...पे... अमोह (भ्रमरहितता), धर्मविचय, सम्यक् दृष्टी होय. ‘प्रज्ञेने ते रोखले जातात’ म्हणजे प्रज्ञेने ते प्रवाह (स्त्रोत) रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘सर्व संस्कार दुःख आहेत’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘सर्व संस्कार अनात्मा आहेत’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) संस्कार निर्माण होतात’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान होते’...पे... ‘विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप होते’... ‘नामरूपाच्या प्रत्ययाने सळायतन होते’... ‘सळायतनाच्या प्रत्ययाने स्पर्श होतो’... ‘स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना होते’... ‘वेदनेच्या प्रत्ययाने तृष्णा होते’... ‘तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान होते’... ‘उपादानाच्या प्रत्ययाने भव होतो’... ‘भवाच्या प्रत्ययाने जाती होते’... ‘जातीच्या प्रत्ययाने जरामरण होते’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘अविद्येच्या निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो’... ‘संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो’... ‘विज्ञानाच्या निरोधाने नामरूपानिरोध होतो’... ‘नामरूपाच्या निरोधाने सळायतनाचा निरोध होतो’... ‘सळायतनाच्या निरोधाने स्पर्शाचा निरोध होतो’... ‘स्पर्शाच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो’... ‘वेदनेच्या निरोधाने तृष्णेचा निरोध होतो’... ‘तृष्णेच्या निरोधाने उपादानाचा निरोध होतो’... ‘उपादानाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो’... ‘भवाच्या निरोधाने जातीचा निरोध होतो’... ‘जातीच्या निरोधाने जरामरणाचा निरोध होतो’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘हे दुःख आहे’...पे... ‘हा दुःखसमुदय आहे’... ‘हा दुःखनिरोध आहे’... ‘हा दुःखनिरोधगामी मार्ग आहे’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘हे धर्म आसव आहेत’...पे... ‘हा आसवसमुदय आहे’... ‘हा आसवनिरोध आहे’... ‘हा आसवनिरोधगामी मार्ग आहे’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. ‘हे धर्म अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) आहेत’...पे... ‘हे धर्म परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) आहेत’... ‘हे धर्म प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) आहेत’... ‘हे धर्म भावितव्य (भावना करण्यायोग्य) आहेत’... ‘हे धर्म साक्षात्करणीय (साक्षात्कार करण्यायोग्य) आहेत’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. सहा स्पर्शायतनांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत. पाच उपादानस्कंधांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी... चार महाभूतांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी... जे काही उदयधर्मी (उत्पत्ती होणारे) आहे, ते सर्व निरोधधर्मी (नष्ट होणारे) आहे असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले जातात, खंडित होतात, वाहत नाहीत, पाझरत नाहीत, वाहत नाहीत, पुन्हा प्रवृत्त होत नाहीत - ‘प्रज्ञेने ते रोखले जातात’. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, [ajitāti bhagavā]Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare’’ti.

“हे अजिता! (भगवान म्हणाले) जगात जे काही प्रवाह आहेत, त्यांना रोखणारी स्मृती (सती) आहे. मी त्या प्रवाहांचा संवर (प्रतिबंध) सांगतो; आणि प्रज्ञेने ते प्रवाह रोखले (बंद केले) जातात.”

5.

५.

Paññā ceva sati cāpi, [iccāyasmā ajito]Nāmarūpañca mārisa;

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhati.

“हे पूजनीय! (आयुष्यमान अजित म्हणाला) प्रज्ञा, स्मृती (सती) आणि नामरूप; मी विचारलेल्या या प्रश्नाचे मला उत्तर द्यावे, हे कोठे निरुद्ध (नष्ट) होते?”

Paññā ceva sati cāpīti. Paññāti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Satīti yā sati anussati…pe… sammāsatīti – paññā ceva saticāpi, iccāyasmā ajito.

‘प्रज्ञा आणि स्मृती (सती) देखील’ या पदात: ‘प्रज्ञा’ म्हणजे जी प्रज्ञा, प्रजानन (विशेष प्रकारे जाणणे), विचय (शोध), प्रविचय, धर्मविचय, संलक्षण, उपलक्षण, प्रत्युपलक्षण, पांडित्य, कौशल्य, नैपुण्य, वैभाव्य (स्पष्ट आकलन), चिंता (विचार), उपपरीक्षा, भूरी (विस्तीर्ण प्रज्ञा), मेधा (बुद्धिमत्ता), परिणायिका (मार्गदर्शन करणारी प्रज्ञा), विपश्यना, संप्रजन्य, प्रतोद (चाबकासारखी प्रेरणा देणारी प्रज्ञा), प्रज्ञा, प्रज्ञेंद्रिय, प्रज्ञाबल, प्रज्ञाशस्त्र, प्रज्ञाप्रासाद, प्रज्ञाआलोक, प्रज्ञाओभास (प्रज्ञाप्रकाश), प्रज्ञाप्रद्योत, प्रज्ञारत्न, अमोह (भ्रमरहितता), धर्मविचय, सम्यक् दृष्टी होय. ‘स्मृती’ (सती) म्हणजे जी स्मृती, अनुस्मृती...पे... सम्यक् स्मृती होय. ‘प्रज्ञा आणि स्मृती देखील’ असे आयुष्यमान अजित म्हणाला.

Nāmarūpañca mārisāti. Nāmanti cattāro arūpino khandhā. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – nāmarūpañca mārisa.

‘नामरूप आणि हे पूजनीय (मारिस)’ या पदात: ‘नाम’ म्हणजे चार अरूपी स्कंध. ‘रूप’ म्हणजे चार महाभूत आणि चार महाभूतांवर आधारित असलेले उपादाय रूप. ‘मारिस’ हा प्रिय शब्द, आदरयुक्त शब्द, सत्कार आणि आदराचे प्रतीक असलेला शब्द आहे. ‘नामरूप आणि हे पूजनीय’ असे (म्हटले आहे).

Etaṃ me puṭṭho pabrūhīti. Etaṃ meti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. Puṭṭhoti pucchito yācito ajjhesito pasādito. Pabrūhīti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – etaṃ me puṭṭho pabrūhi.

‘मी विचारलेल्या या प्रश्नाचे मला उत्तर द्यावे’ या पदात: ‘हे मला’ म्हणजे जे मी विचारतो, ज्याची मी याचना करतो, ज्यासाठी मी विनंती करतो, ज्याच्याबद्दल मी आदर व्यक्त करतो. ‘विचारलेले’ म्हणजे विचारलेले, याचना केलेले, विनंती केलेले, प्रसन्न केलेले. ‘सांगावे’ म्हणजे सांगावे, स्पष्ट करावे, उपदेश करावा, प्रज्ञापित करावे, प्रस्थापित करावे, उघडून दाखवावे, विभाजन करून सांगावे, उताण (स्पष्ट) करावे, प्रकाशित करावे. ‘मी विचारलेल्या या प्रश्नाचे मला उत्तर द्यावे’ असे (म्हटले आहे).

Katthetaṃ uparujjhatīti katthetaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti. Katthetaṃ uparujjhati. Tenāha so brāhmaṇo –

‘हे कोठे निरुद्ध होते?’ या पदात: ‘हे कोठे निरुद्ध होते, शांत होते, अस्ताला जाते, पूर्णपणे शांत होते?’ ‘हे कोठे निरुद्ध होते?’ म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Paññā [Pg.33] ceva sati cāpi, [iccāyasmā ajito]Nāmarūpañca mārisa;

Evaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhatī’’ti.

“प्रज्ञा आणि स्मृती (सती) देखील, हे पूजनीय नामरूप; मी विचारलेल्या या प्रश्नाचे मला उत्तर द्यावे, हे कोठे निरुद्ध होते?” असे आयुष्यमान अजित म्हणाला.

6.

६.

Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhati.

“हे अजिता! तू जो हा प्रश्न विचारलास, त्याचे उत्तर मी तुला सांगतो; जेथे नाम आणि रूप पूर्णपणे (निरवशेष) निरुद्ध होते, विज्ञानाच्या निरोधाने हे येथेच निरुद्ध होते.”

Yametaṃ pañhaṃ apucchīti. Yametanti paññañca satiñca nāmarūpañca. Apucchīti apucchasi yācasi ajjhesati pasādesīti – yametaṃ pañhaṃ apucchi.

‘तू जो हा प्रश्न विचारलास’ या पदात: ‘जो हा’ म्हणजे प्रज्ञा, स्मृती (सती) आणि नामरूप याविषयीचा. ‘विचारलास’ म्हणजे तू विचारलास, याचना केलीस, विनंती केलीस, प्रसन्न केलेस. ‘तू जो हा प्रश्न विचारलास’ असे (म्हटले आहे).

Ajita taṃ vadāmi teti. Ajitāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Tanti paññañca satiñca nāmarūpañca. Vadāmīti vadāmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti. Ajita taṃ vadāmi te.

"अजित, मी तुला ते सांगतो" (अजित तं वदामि ते) या पदाचा अर्थ असा आहे: 'अजित' या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. 'तं' (ते) म्हणजे प्रज्ञा, स्मृती (सती) आणि नामरूप. 'वदामि' (सांगतो) म्हणजे मी सांगतो, आख्यान करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, विवरित करतो, विभाजन करतो, स्पष्ट करतो आणि प्रकाशित करतो. "अजित, मी तुला ते सांगतो."

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatīti nāmanti cattāro arūpino khandhā. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. Asesanti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ asesanti. Uparujjhatīti nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti. Yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati.

"जिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते" (यत्थ नामञ्च रूपञ्च असेसं उपरुज्झति) या पदात: 'नाम' म्हणजे चार अरूपी स्कंध. 'रूप' म्हणजे चार महाभूत आणि चार महाभूतांवर आश्रित असलेले रूप (उपादाय रूप). 'असेसं' (पूर्णपणे/निःशेष) म्हणजे सर्व प्रकारे, सर्व बाजूंनी, काहीही शिल्लक न ठेवता, संपूर्णपणे; हा संपूर्णता दर्शवणारा शब्द आहे. 'उपरुज्झति' (निरुद्ध होते) म्हणजे निरुद्ध होते, शांत होते, अस्त पावते, पूर्णपणे शांत होते. "जिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते."

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatīti sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Anāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Arahattamaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti[Pg.34]. Arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhantīti – viññāṇassa nirodhena etthetaṃ uparujjhati. Tenāha bhagavā –

"विज्ञानाच्या निरोधाने, येथे हे निरुद्ध होते" (विञ्ञाणस्स निरोधेन एत्थेतं उपरुज्झति) या पदात: स्रोतापत्ती-मार्गज्ञानाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, सात भव वगळता, अनादी संसारात जे नाम आणि रूप उत्पन्न झाले असते, ते येथे निरुद्ध होते, शांत होते, अस्त पावते, पूर्णपणे शांत होते. सकदागामी-मार्गज्ञानाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, दोन भव वगळता, पाच भवांमध्ये जे नाम आणि रूप उत्पन्न झाले असते, ते येथे निरुद्ध होते, शांत होते, अस्त पावते, पूर्णपणे शांत होते. अनागामी-मार्गज्ञानाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, एक भव वगळता, रूपधातूमध्ये किंवा अरूपधातूमध्ये जे नाम आणि रूप उत्पन्न झाले असते, ते येथे निरुद्ध होते, शांत होते, अस्त पावते, पूर्णपणे शांत होते. अर्हत्-मार्गज्ञानाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, जे नाम आणि रूप उत्पन्न झाले असते, ते येथे निरुद्ध होते, शांत होते, अस्त पावते, पूर्णपणे शांत होते. अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण प्राप्त करणाऱ्या अर्हताच्या अंतिम विज्ञानाच्या निरोधाने प्रज्ञा, स्मृती (सती), नाम आणि रूप—हे सर्व येथे निरुद्ध होतात, शांत होतात, अस्त पावतात, पूर्णपणे शांत होतात. अशा प्रकारे, "विज्ञानाच्या निरोधाने येथे हे निरुद्ध होते." म्हणूनच भगवान म्हणाले—

‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’’ti.

"अजित, तू जो हा प्रश्न विचारलास, त्याचे उत्तर मी तुला सांगतो; जिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते; विज्ञानाच्या निरोधाने, येथे हे निरुद्ध होते."

7.

७.

Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;

Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa.

"या जगात जे संख्यातधम्म (ज्यांनी धर्माचे आकलन केले आहे असे अर्हत) आहेत, आणि जे अनेक शैक्ष (शिकणारे/साधक) आहेत; हे प्रज्ञावान महोदया, विचारले असता मला त्यांचे आचरण सांगा."

Ye ca saṅkhātadhammāseti saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā. Kiṃkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā? Te saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti saṅkhātadhammā…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti saṅkhātadhammā… ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti saṅkhātadhammā… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. Atha vā tesaṃ khandhā saṅkhātā dhātuyo saṅkhātā āyatanāni saṅkhātā gatiyo saṅkhātā upapattiyo saṅkhātā paṭisandhi saṅkhātā bhavā saṅkhātā saṃsārā saṅkhātā vaṭṭā saṅkhātā. Atha vā te khandhapariyante ṭhitā dhātupariyante ṭhitā āyatanapariyante ṭhitā gatipariyante ṭhitā upapattipariyante ṭhitā paṭisandhipariyante ṭhitā bhavapariyante ṭhitā saṃsārapariyante ṭhitā vaṭṭapariyante ṭhitā antime bhave ṭhitā antime samussaye ṭhitā antimadehadharā arahanto.

"जे संख्यातधम्म आहेत" (ये च सङ्खातधम्मासे) या पदात: क्षीणास्रव (ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत असे) अर्हतांना 'संख्यातधम्म' म्हटले जाते. क्षीणास्रव अर्हतांना 'संख्यातधम्म' का म्हटले जाते? कारण त्यांनी धर्माचे आकलन केले आहे, धर्म जाणला आहे, तोलला आहे, तपासला आहे, स्पष्ट केला आहे आणि विकसित केला आहे. "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" (सब्बे सङ्खारा अनिच्चा) या प्रकारे त्यांनी धर्माचे आकलन केले आहे, धर्म जाणला आहे, तोलला आहे, तपासला आहे, स्पष्ट केला आहे आणि विकसित केला आहे. "सर्व संस्कार दुःखद आहेत" (सब्बे सङ्खारा दुक्खा) या प्रकारे त्यांनी धर्माचे आकलन केले आहे...पे... "सर्व धर्म अनात्म आहेत" (सब्बे धम्मा अनत्ता) या प्रकारे त्यांनी धर्माचे आकलन केले आहे... "अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) संस्कार उत्पन्न होतात" (अविज्जापच्चया सङ्खारा) या प्रकारे त्यांनी धर्माचे आकलन केले आहे... "जे काही उदय पावणारे (उत्पन्न होणारे) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (नष्ट होणारे) आहे" (यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्मं) या प्रकारे त्यांनी धर्माचे आकलन केले आहे, धर्म जाणला आहे, तोलला आहे, तपासला आहे, स्पष्ट केला आहे आणि विकसित केला आहे. अथवा, त्यांचे स्कंध संख्यात (पूर्णपणे समजलेले) आहेत, धातू संख्यात आहेत, आयतने संख्यात आहेत, गती संख्यात आहेत, उत्पत्ती संख्यात आहेत, प्रतिसंधी संख्यात आहे, भव संख्यात आहेत, संसार संख्यात आहे, आणि वट्ट (संसारचक्र) संख्यात आहे. अथवा, ते स्कंधांच्या अंतावर स्थित आहेत, धातूंच्या अंतावर स्थित आहेत, आयतनांच्या अंतावर स्थित आहेत, गतीच्या अंतावर स्थित आहेत, उत्पत्तीच्या अंतावर स्थित आहेत, प्रतिसंधीच्या अंतावर स्थित आहेत, भवाच्या अंतावर स्थित आहेत, संसाराच्या अंतावर स्थित आहेत, वट्टाच्या (संसारचक्राच्या) अंतावर स्थित आहेत, अंतिम भवात स्थित आहेत, अंतिम शरीरात स्थित आहेत; ते अर्हत अंतिम शरीर धारण करणारे आहेत.

Tesaṃ cāyaṃ pacchimako, carimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi nesaṃ punabbhavoti.

"त्यांच्यासाठी हा शेवटचा आणि अंतिम देह आहे; जन्म-मरणाचा संसार संपला असून, त्यांच्यासाठी आता पुनर्जन्म नाही."

Taṃkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavāti. Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhāti. Sekhāti kiṃkāraṇā vuccanti [Pg.35] sekhā? Sikkhantīti sekhā. Kiñca sikkhanti? Adhisīlampi sikkhanti, adhicittampi sikkhanti, adhipaññampi sikkhanti. Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ adhisīlasikkhā.

"त्याच कारणाने, क्षीणास्रव अर्हतांना 'संख्यातधम्म' म्हटले जाते. 'आणि जे अनेक शैक्ष (शिकणारे) येथे आहेत': 'शैक्ष' (सेख) त्यांना कोणत्या कारणाने म्हटले जाते? जे शिकत आहेत (साधना करत आहेत), त्यांना 'शैक्ष' म्हणतात. ते कशामध्ये शिकत आहेत? ते अधिशीलामध्ये शिकत आहेत, अधिचित्तामध्ये शिकत आहेत आणि अधिप्रज्ञेमध्ये शिकत आहेत. अधिशील-शिक्षा (अधिशील-सिक्खा) कोणती आहे? येथे भिक्खू शीलवान असतो, प्रातिमोक्ष-संवर-शीलाने सुरक्षित राहतो, आचार आणि गोचराने संपन्न असतो, सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो, आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात शिकतो (साधना करतो). लहान शीलस्कंध, मोठा शीलस्कंध; शील हा आधार आहे, प्रारंभ आहे, आचरण आहे, संयम आहे, संवर आहे, आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीचे द्वार व प्रमुख साधन आहे—ही अधिशील-शिक्षा होय."

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ adhicittasikkhā.

"अधिचित्त-शिक्षा कोणती आहे? येथे भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन...पे... प्रथम ध्यान... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान प्राप्त करून विहरतो—ही अधिचित्त-शिक्षा होय."

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Ime āsavā’’ti…pe… ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti… ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Ayaṃ adhipaññāsikkhā’’… imā tisso sikkhāyo āvajjantā sikkhanti jānantā sikkhanti passantā sikkhanti cittaṃ adhiṭṭhahantā sikkhanti saddhāya adhimuccantā sikkhanti vīriyaṃ paggaṇhantā sikkhanti satiṃ upaṭṭhapentā sikkhanti cittaṃ samādahantā sikkhanti paññāya pajānantā sikkhanti abhiññeyyaṃ abhijānantā sikkhanti pariññeyyaṃ parijānantā sikkhanti pahātabbaṃ pajahantā sikkhanti bhāvetabbaṃ bhāventā sikkhanti sacchikātabbaṃ sacchikarontā sikkhanti ācaranti samācaranti samādāya vattanti. Taṃkāraṇā vuccanti – sekhā. Puthūti bahukā. Ete sekhā sotāpannā ca paṭipannā ca sakadāgāmino ca paṭipannā ca anāgāmino ca paṭipannā ca arahanto ca paṭipannā ca. Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloketi – ye ca sekhā puthū idha.

अधिप्रज्ञा-शिक्षा कोणती आहे? येथे भिक्खू प्रज्ञावान असतो; तो उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या, श्रेष्ठ (आर्य), भेदक आणि दुःखाच्या पूर्ण क्षयाकडे योग्य प्रकारे नेणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो. तो 'हे दुःख आहे' असे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' असे... 'हा दुःखनिरोध आहे' असे... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' असे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' असे... 'हा आसवसमुदय आहे' असे... 'हा आसवनिरोध आहे' असे... 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' असे यथाभूत जाणतो. 'ही अधिप्रज्ञा-शिक्षा आहे'... या तीन शिक्षांचे चिंतन करत ते शिकतात, जाणत शिकतात, पाहत शिकतात, चित्त अधिष्ठित करत शिकतात, श्रद्धेने अधिमुक्त होत शिकतात, वीर्य प्रग्रहित करत शिकतात, स्मृती उपस्थित करत शिकतात, चित्त समाहित करत शिकतात, प्रज्ञेने जाणत शिकतात, अभिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) गोष्टी अभिज्ञात करत शिकतात, परिज्ञेय (पूर्णपणे समजून घेण्यायोग्य) गोष्टी परिज्ञात करत शिकतात, प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) गोष्टींचा त्याग करत शिकतात, भावयितव्य (विकसित करण्यायोग्य) गोष्टींची भावना करत शिकतात, साक्षात्करणीय (साक्षात्कार करण्यायोग्य) गोष्टींचा साक्षात्कार करत शिकतात, आचरण करतात, सम्यक आचरण करतात, समादान करून वर्तन करतात. या कारणाने त्यांना 'शैक्ष' (सेख) म्हटले जाते. 'पुथू' म्हणजे अनेक (बहुसंख्य). हे शैक्ष म्हणजे स्रोतापन्न आणि स्रोतापत्ती-मार्गावर प्रतिपन्न असलेले, सकदागामी आणि सकदागामी-मार्गावर प्रतिपन्न असलेले, अनागामी आणि अनागामी-मार्गावर प्रतिपन्न असलेले, आणि अरहंत आणि अरहंत-मार्गावर प्रतिपन्न असलेले आहेत. 'इध' (येथे) म्हणजे या दृष्टीमध्ये, या क्षंतीमध्ये (सहनशीलतेत), या रुचीमध्ये, या ग्रहणात, या धम्मामध्ये, या विनयामध्ये, या धम्म-विनयामध्ये, या प्रवचनामध्ये, या ब्रह्मचर्यामध्ये, या शास्त्यांच्या शासनामध्ये, या आत्मभावामध्ये, या मनुष्यलोकामध्ये - जे शैक्ष आणि अनेक लोक येथे आहेत.

Tesaṃ [Pg.36] me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisāti tvampi nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī medhāvī. Tesaṃ saṅkhātadhammānañca sekkhānañca iriyaṃ cariyaṃ vutti pavatti ācaraṃ gocaraṃ vihāraṃ paṭipadaṃ. Puṭṭhoti pucchito yācito ajjhesito pasādito. Pabrūhīti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa. Tenāha so brāhmaṇo –

‘हे निष्पाप (मारीस)! विचारले असता, त्या प्रज्ञावानांचे वर्तन मला सांगा’ - यात आपणही ‘निपक’ म्हणजे पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, मेधावी आहात. ‘त्यांचे’ म्हणजे त्या संख्यातधम्म (ज्यांनी धम्म जाणला आहे अशा अरहंतांचे) आणि शैक्षांचे वर्तन (इरिया), चर्या, वृत्ती, प्रवृत्ती, आचार, गोचर, विहार, प्रतिपदा (मार्ग). ‘पुट्ठो’ (विचारले असता) म्हणजे विचारलेले, याचना केलेले, विनंती केलेले, प्रसन्न केलेले. ‘पब्रूहि’ (सांगा) म्हणजे सांगा, आख्यान करा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभागून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकाशित करा. ‘मारीस’ हे प्रियवचन, आदरयुक्त वचन, सत्कार आणि आदराचे संबोधन आहे. ‘मारीस’ म्हणजे - ‘हे निष्पाप! विचारले असता, त्या प्रज्ञावानांचे वर्तन मला सांगा.’ म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;

Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti.

“जे येथे संख्यातधम्म (ज्यांनी धम्म जाणला आहे असे अरहंत) आहेत आणि जे अनेक शैक्ष आहेत; हे निष्पाप (मारीस)! विचारले असता, त्या प्रज्ञावानांचे वर्तन मला सांगा.”

8.

८.

Kāmesu nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā;

Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje.

“कामांमध्ये (कामभोगांमध्ये) आसक्त होऊ नये, मन गढूळ (कलुषित) नसावे; सर्व धम्मांमध्ये कुशल आणि स्मृतिमान होऊन भिक्खूने विहार करावा.”

Kāmesu nābhigijjheyyāti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca – yaṃ kiñci rajanīyavatthu vatthukāmā.

‘कामांमध्ये आसक्त होऊ नये’ यात - ‘काम’ संक्षेपाने दोन प्रकारचे आहेत: वस्तुकाम आणि क्लेशकाम. वस्तुकाम कोणते आहेत? मनपसंत रूप, मनपसंत शब्द, मनपसंत गंध, मनपसंत रस, मनपसंत स्पर्श, बिछाने, पांघरूणे, दासी-दास, शेळ्या-मेंढ्या, कोंबड्या-डुकरे, हत्ती-गाई-घोडे-गाढवे, शेत, जमीन, चांदी, सोने, गाव, नगर, राजधानी, राष्ट्र, जनपद, खजिना आणि कोठार - जी काही आसक्ती निर्माण करणारी वस्तू आहे, ती सर्व ‘वस्तुकाम’ आहे.

Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā paranimmitā kāmā, pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā, kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena ramaṇīyaṭṭhena kāmā. Ime vuccanti vatthukāmā.

तसेच, भूतकाळातील काम, भविष्यकाळातील काम, वर्तमानकाळातील काम, अध्यात्मिक (अंतर्गत) काम, बाह्य काम, आध्यात्मिक-बाह्य काम, हीन काम, मध्यम काम, प्रणीत (उत्कृष्ट) काम, अपायिक (नरकादी लोकांतील) काम, मानुषी (मानवी) काम, दिव्य (स्वर्गीय) काम, उपस्थित असलेले काम, निर्मित काम, परनिर्मित काम, परिगृहीत (मालकीचे) काम, अपरिगृहीत काम, 'माझे' मानलेले काम, 'माझे' न मानलेले काम, सर्व कामावचर धम्म, सर्व रूपावचर धम्म, सर्व अरूपावचर धम्म, जे तृष्णेचे अधिष्ठान आहेत, तृष्णेचे आलंबन आहेत; इच्छिण्यायोग्य असल्याने, आसक्त करण्यायोग्य असल्याने, मत्त (मोहित) करण्यायोग्य असल्याने आणि रमणीय असल्याने त्यांना 'काम' म्हटले जाते. यांना 'वस्तुकाम' म्हणतात.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho [Pg.37] kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmagedho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ –

क्लेशकाम कोणते आहेत? छंद हा काम आहे, राग हा काम आहे, छंद-राग हा काम आहे, संकल्प हा काम आहे, राग हा काम आहे, संकल्प-राग हा काम आहे; कामभोगांविषयी असणारा कामच्छंद, कामराग, कामनंदी (कामाची आवड), कामतृष्णा, कामस्नेह, कामपिपासा (कामाची तहान), कामपरिदाह (कामाची जळजळ), कामगेध (कामाची हाव), काममूर्च्छा, कामाध्यवसान (कामात बुडून जाणे), कामौघ (कामाचा पूर), कामयोग, कामोपादान, कामच्छंद-नीवरण -

Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi;

Na taṃ saṅkappayissāmi, evaṃ kāma na hehisīti.

“हे कामा! मी तुझे मूळ पाहिले आहे, तू संकल्पापासून (विचारांपासून) उत्पन्न होतोस; मी तुझ्याविषयी संकल्प करणार नाही, म्हणजे हे कामा! तू उत्पन्न होणार नाहीस.”

Ime vuccanti kilesakāmā. Gedho vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Kāmesu nābhigijjheyyāti kilesakāmena vatthukāmesu nābhigijjheyya na palibundheyya agiddho assa agadhito amucchito anajjhāpanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā vihareyyāti – kāmesu nābhigijjheyya.

यांना 'क्लेशकाम' म्हणतात. 'गेध' (हाव) म्हणजे तृष्णा होय, जो राग, सर्राग... इत्यादी, अभिज्ज्ञा (लोभ), लोभ, अकुशलमूळ आहे. 'कामांमध्ये आसक्त होऊ नये' म्हणजे क्लेशकामामुळे वस्तुक कामांमध्ये आसक्त होऊ नये, बद्ध होऊ नये, हावरट होऊ नये, आसक्त होऊ नये, मूर्च्छित होऊ नये, मर्यादा ओलांडू नये; हावरटपणा सोडलेला, हावरटपणा निघून गेलेला, हावरटपणाचा त्याग केलेला, हावरटपणा ओकून टाकलेला, हावरटपणातून मुक्त झालेला, हावरटपणा नष्ट झालेला, हावरटपणा पूर्णपणे सोडलेला; वीतराग (राग विरहित), राग निघून गेलेला, रागाचा त्याग केलेला, राग ओकून टाकलेला, रागातून मुक्त झालेला, राग नष्ट झालेला, राग पूर्णपणे सोडलेला, तृष्णारहित, शांत झालेला, शीतल झालेला, सुखाचा अनुभव घेणारा आणि श्रेष्ठ (ब्रह्मभूत) झालेल्या चित्ताने विहार करणारा असावा - म्हणून 'कामांमध्ये आसक्त होऊ नये' असे म्हटले आहे.

Manasānāvilo siyāti. Manoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Kāyaduccaritena cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Vacīduccaritena…pe… manoduccaritena… rāgena… dosena… mohena… kodhena… upanāhena… makkhena… paḷāsena… issāya… macchariyena… māyāya… sāṭheyyena… thambhena… sārambhena… mānena… atimānena… madena… pamādena… sabbakilesehi… sabbaduccaritehi… sabbaḍāhehi… sabbapariḷāhehi… sabbasantāpehi… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Manasānāvilo siyāti cittena anāvilo siyā – aluḷito anerito aghaṭṭito acalito abhanto vūpasanto āvilakare kilese jaheyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya, āvilakarehi kilesehi ca ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – manasānāvilo siyā.

‘मनसानाविलो सिया’ (मनाने गढूळ नसावे) या पदाचा अर्थ: ‘मन’ म्हणजे जे चित्त, मन, मानस, हृदय, पांढर (शुद्ध), मन, मनायतन, मनिंद्रिय, विज्ञान, विज्ञानस्कंध आणि तज्जन्य (त्याशी संबंधित) मनोविज्ञानाचा धातू होय. काय-दुश्चरित्यामुळे (शारीरिक गैरवर्तनामुळे) चित्त गढूळ होते, खळबळते, आंदोलित होते, आघात पावते, कंपित होते, भ्रांत होते आणि अशांत होते. वची-दुश्चरित्यामुळे (वाणीच्या गैरवर्तनामुळे)... पे... मन-दुश्चरित्यामुळे, रागाने, द्वेषाने, मोहाने, क्रोधाने, उपनाहाने (वैर धरण्याने), मक्षाने (गुण झाकण्याने), पळासाने (मत्सर करण्याने), ईर्षेने, मत्सराने (कंजूषपणाने), मायेने (कपटाने), साठ्यतेने (धूर्तपणाने), थंभाने (हट्टीपणाने), सारंभाने (उद्धटपणाने), मानाने (अहंकाराने), अतिमानाने, मदाने, प्रमादाने, सर्व क्लेशांमुळे, सर्व दुश्चरित्यांमुळे, सर्व दाहांमुळे, सर्व परिदाहांमुळे, सर्व संतापांमुळे आणि सर्व अकुशल अभिसंस्कारांमुळे चित्त गढूळ होते, खळबळते, आंदोलित होते, आघात पावते, कंपित होते, भ्रांत होते आणि अशांत होते. ‘मनसानाविलो सिया’ म्हणजे चित्ताने अगढूळ (निर्मळ) असावे - अक्षुब्ध, आंदोलित न होणारे, अनाहत, अकंपित, अभ्रांत आणि शांत असावे; चित्ताला गढूळ करणाऱ्या क्लेशांचा त्याग करावा, प्रकर्षाने त्याग करावा, त्यांना दूर करावे, नष्ट करावे, पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला न्यावे; चित्ताला गढूळ करणाऱ्या क्लेशांपासून दूर, विरत, प्रतिविरत, निष्क्रांत, मुक्त, विप्रमुक्त, विसंयुक्त व्हावे आणि मर्यादामुक्त (विमर्यादीकृत) चित्ताने विहरावे - हेच ‘मनसानाविलो सिया’ होय.

Kusalo [Pg.38] sabbadhammānanti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti kusalo sabbadhammānaṃ, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti kusalo sabbadhammānaṃ, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti kusalo sabbadhammānaṃ, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti kusalo sabbadhammānaṃ…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti kusalo sabbadhammānaṃ. Evampi kusalo sabbadhammānaṃ.

‘कुसलो सब्बधम्मानं’ (सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावा) या पदाचा अर्थ: ‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत’ या जाणिवेने सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे; ‘सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत’ या जाणिवेने सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे; ‘सर्व धर्म अनात्म आहेत’ या जाणिवेने सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे; ‘अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) संस्कार उत्पन्न होतात’ या जाणिवेने सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे... पे... ‘जे काही उदय पावणारे (उत्पत्तिशील) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (विनाशशील) आहे’ या जाणिवेने सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे. अशा प्रकारेही सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे.

Atha vā, aniccato kusalo sabbadhammānaṃ, dukkhato…pe… rogato… gaṇḍato… sallato… aghato… ābādhato… parato… palokato… ītito… upaddavato… bhayato… upasaggato… calato… pabhaṅguto… addhuvato … atāṇato… aleṇato… asaraṇato… asaraṇībhūtato… rittato… tucchato… suññato… anattato… ādīnavato… vipariṇāmadhammato… asārakato… aghamūlato… vadhakato… vibhavato… sāsavato… saṅkhatato… mārāmisato… jātidhammato… jarādhammato… byādhidhammato… maraṇadhammato… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato … saṃkilesikadhammato… samudayato… atthaṅgamato… assādato… ādīnavato… nissaraṇato kusalo sabbadhammānaṃ. Evampi kusalo sabbadhammānaṃ.

अथवा, अनित्य रूपाने सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे; दुःख रूपाने... पे... रोग रूपाने, गंड (गळू/व्रण) रूपाने, शल्य (बाण) रूपाने, अघ (पाप/दुःख) रूपाने, आबाध (पीडा) रूपाने, पर (परके) रूपाने, पलोक (नाशवंत) रूपाने, ईति (उपद्रव) रूपाने, उपद्रव रूपाने, भय रूपाने, उपसर्ग रूपाने, चल (चंचल) रूपाने, प्रभंगु (भंग पावणारे) रूपाने, अध्रुव (अशाश्वत) रूपाने, अत्राण (रक्षण नसलेले) रूपाने, अलेण (आश्रय नसलेले) रूपाने, अशरण रूपाने, अशरणीभूत रूपाने, रिक्त रूपाने, तुच्छ रूपाने, शून्य रूपाने, अनात्म रूपाने, आदीनव (दोष) रूपाने, विपरिणामधर्मी (बदलणाऱ्या स्वभावाचे) रूपाने, असार रूपाने, अघमूल (दुःखाचे मूळ) रूपाने, वधक (घातक) रूपाने, विभव (विनाश) रूपाने, सासव (आसवयुक्त) रूपाने, संस्कृत (कारणजन्य) रूपाने, मारामिष (माराचे आमिष) रूपाने, जातिधर्मी (जन्म स्वभावाचे) रूपाने, जराधर्मी (वृद्धत्व स्वभावाचे) रूपाने, व्याधिधर्मी (आजारी स्वभावाचे) रूपाने, मरणधर्मी रूपाने, शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य-उपायासधर्मी रूपाने, संक्लेशिकधर्मी (मलीन करणाऱ्या स्वभावाचे) रूपाने, उदय रूपाने, अस्त रूपाने, आस्वाद रूपाने, आदीनव (दोष) रूपाने आणि निस्सरण (मुक्ती) रूपाने सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे. अशा प्रकारेही सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे.

Atha vā, khandhakusalo dhātukusalo āyatanakusalo paṭiccasamuppādakusalo satipaṭṭhānakusalo sammappadhānakusalo iddhipādakusalo indriyakusalo balakusalo bojjhaṅgakusalo maggakusalo phalakusalo nibbānakusalo. Evampi kusalo sabbadhammānaṃ.

अथवा, स्कंध-कुशल, धातू-कुशल, आयतन-कुशल, प्रतीत्यसमुत्पाद-कुशल, स्मृतिप्रस्थान-कुशल, सम्यक्प्रधान-कुशल, ऋद्धिपाद-कुशल, इंद्रिय-कुशल, बल-कुशल, बोध्यंग-कुशल, मार्ग-कुशल, फल-कुशल आणि निर्वाण-कुशल असावे. अशा प्रकारेही सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे.

Atha vā, sabbadhammā vuccanti dvādasāyatanāni – cakkhu ceva rūpā ca, sotañca saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca dhammā ca. Yato ca ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, ettāvatāpi kusalo sabbadhammānanti – kusalo sabbadhammānaṃ.

अथवा, बारा आयतनांना ‘सर्व धर्म’ असे म्हटले जाते - चक्षु आणि रूप, श्रोत्र आणि शब्द, घ्राण आणि गंध, जिव्हा आणि रस, काय आणि स्प्रष्टव्य (स्पर्श), मन आणि धर्म. जेव्हा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि बाह्य आयतनांमधील छंदराग (तीव्र आसक्ती) प्रहीण (नष्ट) होतो, समूळ उपटून टाकला जातो, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखा (पुन्हा न उगवणारा) केला जातो, नष्ट केला जातो आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचा होतो, तेव्हा एवढ्यानेही तो सर्व धर्मांमध्ये कुशल होतो - हेच ‘कुसलो सब्बधम्मानं’ होय.

Sato bhikkhu paribbajeti. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ [Pg.39] bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato.

‘सतो भिक्खु परिब्बजे’ (स्मृतिमान भिक्खूने परिव्रजन करावे) या पदाचा अर्थ: ‘सतो’ (स्मृतिमान) म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान असणारा - कायेमध्ये कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थानाची भावना (अभ्यास) करत स्मृतिमान असणारा; वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यना स्मृतिप्रस्थानाची भावना करत स्मृतिमान असणारा; चित्तामध्ये चित्तानुपश्यना स्मृतिप्रस्थानाची भावना करत स्मृतिमान असणारा; आणि धर्मांमध्ये धर्मानुपश्यना स्मृतिप्रस्थानाची भावना करत स्मृतिमान असणारा.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – asatiparivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ katattā sato, satiparibandhānaṃ dhammānaṃ hatattā sato, satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā sato.

इतरही चार कारणांनी स्मृतिमान असणारा - अस्मृतीचा (स्मृतिहीनतेचा) त्याग केल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; स्मृती निर्माण करणाऱ्या धर्मांचे आचरण केल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; स्मृतीला अडथळा आणणाऱ्या धर्मांचा नाश केल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; आणि स्मृतीच्या कारणांचे (निमित्तांचे) विस्मरण न झाल्यामुळे स्मृतिमान असणारा.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññena samannāgatattā sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato.

इतरही चार कारणांनी स्मृतिमान असणारा - स्मृतीने युक्त असल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; स्मृतीवर ताबा (वशित्व) मिळवल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; स्मृतीच्या कौशल्याने युक्त असल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; आणि स्मृतीपासून परावृत्त न झाल्यामुळे (स्मृतीत दृढ राहिल्यामुळे) स्मृतिमान असणारा.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – satiyā samannāgatattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato. Yā sati anussati…pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati sato. Bhikkhūti sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu – sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno bhinno hoti. Bhinnā honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

इतरही चार कारणांनी स्मृतिमान असणारा - स्मृतीने युक्त असल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; शांत स्वभावाचा असल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; क्लेशांचे शमन केल्यामुळे स्मृतिमान असणारा; आणि शांत धर्मांनी युक्त असल्यामुळे स्मृतिमान असणारा. बुद्धानुस्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, धर्मानुस्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, संघानुस्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, शीलानुस्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, त्यागानुस्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, देवदानुस्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, आनापानस्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, मरणस्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, कायगतास्मृतीमुळे स्मृतिमान असणारा, उपशमानुस्मृतीमुळे (निर्वाणाच्या स्मृतीमुळे) स्मृतिमान असणारा. जी स्मृती, अनुस्मृती... पे... सम्यक्-स्मृती, स्मृति-संबोध्यंग, एकायन मार्ग आहे, तिला ‘स्मृती’ असे म्हटले जाते. या स्मृतीने जो युक्त असतो, सम्यक् प्रकारे युक्त असतो, जवळ आलेला असतो, सम्यक् प्रकारे जवळ आलेला असतो, प्राप्त झालेला असतो, सम्यक् प्रकारे प्राप्त झालेला असतो, समन्वित असतो, त्याला ‘स्मृतिमान’ (सतो) असे म्हटले जाते. ‘भिक्खू’ म्हणजे सात धर्मांचा नाश केल्यामुळे (तोडून टाकल्यामुळे) भिक्खू होय - सत्कायदृष्टी नष्ट झालेली असते, विचिकित्सा (शंका) नष्ट झालेली असते, शीलव्रत-परामर्श नष्ट झालेला असतो, राग नष्ट झालेला असतो, द्वेष नष्ट झालेला असतो, मोह नष्ट झालेला असतो, मान (अहंकार) नष्ट झालेला असतो. मलीन करणारे, पुनरुत्पत्तीला कारणीभूत असणारे, संतापासह असणारे, दुःखद परिणाम देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणास कारणीभूत असणारे पापक अकुशल धर्म नष्ट झालेले असतात.

Pajjena katena attanā, [sabhiyāti bhagavā]Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;

Vibhavañca bhavañca vippahāya, vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhūti.

‘स्वतः प्रज्वलित केलेल्या (मार्गाने) जो परिनिर्वाणाला प्राप्त झाला आहे, ज्याने शंका पार केल्या आहेत; विभव (विनाश) आणि भव (उत्पत्ती) यांचा त्याग करून, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे आणि ज्याची पुनरुत्पत्ती संपुष्टात आली आहे, तोच भिक्खू होय’ (असे भगवान म्हणाले).

Sato [Pg.40] bhikkhu paribbajeti sato bhikkhu paribbaje, sato gaccheyya, sato tiṭṭheyya, sato nisīdeyya, sato seyyaṃ kappeyya, sato abhikkameyya, sato paṭikkameyya, sato ālokeyya, sato vilokeyya, sato samiñjeyya, sato pasāreyya, sato saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāreyya, sato careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – sato bhikkhu paribbaje. Tenāha bhagavā –

‘सतो भिक्खु परिब्बजे’ म्हणजे स्मृतिमान भिक्खूने परिव्रजन करावे; स्मृतिमान होऊन जावे, स्मृतिमान होऊन उभे राहावे, स्मृतिमान होऊन बसावे, स्मृतिमान होऊन शयन करावे, स्मृतिमान होऊन पुढे जावे, स्मृतिमान होऊन मागे यावे, स्मृतिमान होऊन समोर पाहावे, स्मृतिमान होऊन बाजूला पाहावे, स्मृतिमान होऊन हात-पाय आकुंचित करावेत, स्मृतिमान होऊन हात-पाय पसरावेत, स्मृतिमान होऊन संघात, पात्र आणि चीवर धारण करावे, स्मृतिमान होऊन आचरण करावे, विहरावे, हालचाली कराव्यात, वर्तन करावे, रक्षण करावे, जीवन कंठावे आणि यात्रेचे (शरीरयात्रेचे) संचालन करावे - हेच ‘सतो भिक्खु परिब्बजे’ होय. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Kāmesu nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā;

Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“कामांमध्ये आसक्त होऊ नये, मनाने अगढूळ (निर्मळ) असावे; सर्व धर्मांमध्ये कुशल असावे आणि स्मृतिमान भिक्खूने परिव्रजन करावे.”

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā, bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti – ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti.

गाथा संपल्याबरोबर, त्या ब्राह्मणासोबत (अजित ब्राह्मणासोबत) ज्यांची समान इच्छा, समान प्रयत्न, समान हेतू आणि समान संस्कार होते, अशा अनेक हजार प्राण्यांना विरज (धुलिकणरहित) आणि वीतमल (मलरहित) धम्मचक्षू उत्पन्न झाला की, “जे काही उत्पन्न होणारे आहे, ते सर्व नष्ट होणारे आहे.” त्या ब्राह्मणाचे चित्त उपादान न करता (आसक्तीशिवाय) आसवांपासून मुक्त झाले. अर्हत्त्व प्राप्त होताच त्यांचे अजिन (हरणाचे कातडे), जटा, वल्कले, त्रिदण्ड, कमंडलू, केस आणि दाढी-मिशा नाहीसे झाले; आणि मुंडित मस्तक होऊन, काषाय वस्त्र परिधान केलेले, संघात, पात्र व चीवर धारण केलेले ते योग्य आचरणाने हात जोडून भगवंतांना नमस्कार करत बसले की, “भन्ते! भगवंत माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे.”

Ajitamāṇavapucchāniddeso paṭhamo.

अजितमाणवपुच्छा-निर्देश पहिला समाप्त.

2. Tissametteyyamāṇavapucchāniddeso

२. तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा-निर्देश.

9.

९.

Kodha santusito loke, [iccāyasmā tissametteyyo]Kassa no santi iñjitā;

Ko ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;

Kaṃ brūsi mahāpurisoti, ko idha sibbinimaccagā.

“या जगात कोण संतुष्ट आहे?” आयुष्यमान तिस्समेत्तेय्य यांनी विचारले, “कोणामध्ये कंपने (चंचलता) नाहीत? कोण दोन्ही टोकांना विशेष ज्ञानाने जाणून मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही? आपण कोणाला महापुरुष म्हणता? या जगात कोण शिवणीला (तृष्णेला) ओलांडून गेला आहे?”

Kodha santusito loketi ko loke tuṭṭho santuṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappoti – kodha santusito loke.

“या जगात कोण संतुष्ट आहे” म्हणजे या जगात कोण तुष्ट, संतुष्ट, प्रसन्नचित्त आणि परिपूर्ण संकल्प असलेला आहे? – या जगात कोण संतुष्ट आहे.

Iccāyasmā [Pg.41] tissametteyyoti. Iccāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ – āyasmāti. Tissoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo. Metteyyoti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti – iccāyasmā tissametteyyo.

“असे आयुष्यमान तिस्समेत्तेय्य” यात – 'इच्च' (असे) हा पदसंधी, पदसंसर्ग, पदपरिपूरी, अक्षरसमवाय, व्यंजनश्लिष्टता आणि पदानुपूर्वी आहे. 'आयुष्यमान' हा प्रिय शब्द, आदरयुक्त शब्द, सत्कार व आदराचे संबोधन आहे. 'तिस्स' हे त्या ब्राह्मणाचे नाव, संज्ञा, समज्ञा, प्रज्ञप्ती, व्यवहार, नाम, नामकर्म, नामधेय, निरुक्ती, व्यंजन आणि अभिलाप आहे. 'मेत्तेय्य' हे त्या ब्राह्मणाचे गोत्र, संज्ञा, समज्ञा, प्रज्ञप्ती आणि व्यवहार आहे – असे आयुष्यमान तिस्समेत्तेय्य.

Kassa no santi iñjitāti taṇhiñjitaṃ diṭṭhiñjitaṃ māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ. Kassime iñjitā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – kassa no santi iñjitā.

“कोणामध्ये कंपने नाहीत” म्हणजे तृष्णा-कंपन, दृष्टी-कंपन, मान-कंपन, क्लेश-कंपन, काम-कंपन; कोणामध्ये ही कंपने नाहीत, अस्तित्वात नाहीत, आढळत नाहीत, नष्ट झाली आहेत, समूळ नष्ट झाली आहेत, शांत झाली आहेत, पूर्णपणे शांत झाली आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाली आहेत? – कोणामध्ये कंपने नाहीत.

Ko ubhantamabhiññāyāti ko ubho ante abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ko ubhantamabhiññāya.

“कोण दोन्ही टोकांना विशेष ज्ञानाने जाणून” म्हणजे कोण दोन्ही टोकांना विशेष ज्ञानाने जाणून, समजून, तोलून, निश्चित करून, स्पष्ट करून आणि प्रत्यक्ष करून? – कोण दोन्ही टोकांना विशेष ज्ञानाने जाणून.

Majjhe mantā na lippatīti majjhe mantāya na lippati, alitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – majjhe mantā na lippati.

“मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही” म्हणजे मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही; अलिप्त, पूर्णपणे अलिप्त, बाहेर पडलेला, मुक्त झालेला, विमुक्त, विसंयुक्त आणि मर्यादामुक्त चित्ताने विहार करतो – मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही.

Kaṃ brūsi mahāpurisoti mahāpuriso aggapuriso seṭṭhapuriso viseṭṭhapuriso pāmokkhapuriso uttamapuriso padhānapuriso pavarapurisoti. Kaṃ brūsi kaṃ kathesi kaṃ maññasi kaṃ bhaṇasi kaṃ passati kaṃ voharasīti – kaṃ brūsi mahāpurisoti.

“आपण कोणाला महापुरुष म्हणता” यात – महापुरुष, अग्रपुरुष, श्रेष्ठपुरुष, विशिष्टपुरुष, प्रमुखपुरुष, उत्तमपुरुष, प्रधानपुरुष, प्रवरपुरुष; आपण कोणाला म्हणता, कोणाविषयी सांगता, कोणाला मानता, कोणाचे वर्णन करता, कोणाला पाहता, कोणाला संबोधित करता? – आपण कोणाला महापुरुष म्हणता.

Ko idha sibbinimaccagāti ko idha sibbiniṃ taṇhaṃ ajjhagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti – ko idha sibbinimaccagā. Tenāha so brāhmaṇo –

“या जगात कोण शिवणीला ओलांडून गेला आहे” म्हणजे या जगात कोण शिवणीला म्हणजेच तृष्णेला ओलांडून गेला आहे, पार गेला आहे, अतिक्रांत करून गेला आहे, पूर्णपणे ओलांडून गेला आहे, व्यतीत करून गेला आहे? – या जगात कोण शिवणीला ओलांडून गेला आहे. म्हणून तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Kodha santusito loke, [iccāyasmā tissametteyyo]Kassa no santi iñjitā;

Ko ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;

Kaṃ brūsi mahāpurisoti, ko idha sibbinimaccagā’’ti.

“या जगात कोण संतुष्ट आहे?” आयुष्यमान तिस्समेत्तेय्य यांनी विचारले, “कोणामध्ये कंपने (चंचलता) नाहीत? कोण दोन्ही टोकांना विशेष ज्ञानाने जाणून मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही? आपण कोणाला महापुरुष म्हणता? या जगात कोण शिवणीला (तृष्णेला) ओलांडून गेला आहे?”

10.

१०.

Kāmesu [Pg.42] brahmacariyavā, [metteyyāti bhagavā]Vītataṇho sadā sato;

Saṅkhāya nibbuto bhikkhu, tassa no santi iñjitā.

“हे मेत्तेय्य!” भगवान म्हणाले, “जो भिक्खू कामांमध्ये ब्रह्मचर्य पाळणारा, तृष्णारहित, सदा स्मृतिमान आणि विचारपूर्वक शांत झालेला असतो, त्याच्यामध्ये कंपने नसतात.”

Kāmesu brahmacariyavāti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Brahmacariyaṃ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo. Api ca, nippariyāyena brahmacariyaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Yo iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati brahmacariyavā. Yathā ca dhanena dhanavāti vuccati, bhogena bhogavāti vuccati, yasena yasavāti vuccati, sippena sippavāti vuccati, sīlena sīlavāti vuccati, vīriyena vīriyavāti vuccati, paññāya paññavāti vuccati, vijjāya vijjavāti vuccati – evameva yo iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati brahmacariyavāti – kāmesu brahmacariyavā.

“कामांमध्ये ब्रह्मचर्य पाळणारा” यात – 'काम' संक्षेपाने दोन प्रकारचे आहेत: वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम...पे... यांना वस्तुकॉम म्हणतात...पे... यांना क्लेशकाम म्हणतात. असद्धर्माच्या (मैथुनधर्माच्या) समापत्तीपासून दूर राहणे, विरती, प्रतिविरती, परहेज, अक्रिया, अकरण, अनापत्ती आणि मर्यादेचे उल्लंघन न करणे याला 'ब्रह्मचर्य' म्हणतात. शिवाय, मुख्य अर्थाने आर्य अष्टांगिक मार्गाला 'ब्रह्मचर्य' म्हणतात, जसे की – सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती, सम्यक् समाधी. जो या आर्य अष्टांगिक मार्गाने युक्त, समुपेत, उपगत, समुपगत, उपपन्न, समुपपन्न आणि समन्वित आहे, त्याला 'ब्रह्मचर्यवान' म्हणतात. आणि ज्याप्रमाणे धनाने युक्त असलेल्याला 'धनवान' म्हणतात, भोगाने युक्त असलेल्याला 'भोगवान' म्हणतात, यशाने युक्त असलेल्याला 'यशवान' म्हणतात, शिल्पाने युक्त असलेल्याला 'शिल्पवान' म्हणतात, शीलाने युक्त असलेल्याला 'शीलवान' म्हणतात, वीर्याने युक्त असलेल्याला 'वीर्यवान' म्हणतात, प्रज्ञेने युक्त असलेल्याला 'प्रज्ञावान' म्हणतात, विद्येने युक्त असलेल्याला 'विद्यावान' म्हणतात – त्याचप्रमाणे जो या आर्य अष्टांगिक मार्गाने युक्त, समुपेत, उपगत, समुपगत, उपपन्न, समुपपन्न आणि समन्वित आहे, त्याला 'ब्रह्मचर्यवान' म्हणतात – कामांमध्ये ब्रह्मचर्य पाळणारा.

Metteyyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – metteyyāti bhagavā.

“मेत्तेय्य” या शब्दाने भगवान त्या ब्राह्मणाला त्याच्या गोत्राने संबोधित करतात. 'भगवंत' हे आदराचे संबोधन आहे...पे... ही साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती आहे, जी 'भगवंत' या नावाने ओळखली जाते – मेत्तेय्य असे भगवान म्हणाले.

Vītataṇho sadā satoti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati. Sadāti sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ [Pg.43] udakūmikajātaṃ avīcisantatisahitaṃ phassitaṃ purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – vītataṇho sadā sato.

"वीततण्हो सदा सतो' (तृष्णाविरहित, सदैव स्मृतिमान) या पदाचा अर्थ: 'तृष्णा' म्हणजे रूपतृष्णा... पे... धम्मतृष्णा. ज्याची ही तृष्णा प्रहीन (नष्ट) झाली आहे, समूळ नष्ट झाली आहे, शांत झाली आहे, प्रतिप्रश्रब्ध (पूर्णपणे शांत) झाली आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहे, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाली आहे; त्याला 'वीततण्ह' (तृष्णाविरहित), 'चत्ततण्ह' (तृष्णात्यागी), 'वन्ततण्ह' (तृष्णा ओकून टाकलेला), 'मुत्ततण्ह' (तृष्णेपासून मुक्त), 'पहीणतण्ह' (तृष्णा नष्ट झालेला), 'पटिनिस्सट्ठतण्ह' (तृष्णेचा पूर्णपणे त्याग केलेला), 'वीतराग' (रागरहित), 'चत्तराग' (राग सोडलेला), 'वन्तराग' (राग ओकलेला), 'मुत्तराग' (रागापासून मुक्त), 'पहीणराग' (राग नष्ट झालेला), 'पटिनिस्सट्ठराग' (रागाचा पूर्णपणे त्याग केलेला), 'निच्छातो' (तृष्णारहित/भूक नसलेला), 'निब्बुतो' (शांत/निर्वाण पावलेला), 'सीतीभूतो' (शीतलीभूत झालेला) आणि सुखसंवेदी होऊन श्रेष्ठ अशा चित्ताने (ब्रह्मभूतेन अत्तना) विहरण करणारा असे म्हटले जाते. 'सदा' म्हणजे सदैव, सर्वदा, सर्वकाळ, नित्यकाळ, ध्रुवकाळ, सतत, निरंतर, अविरत, एकामागून एक येणाऱ्या पाण्याच्या लाटांप्रमाणे अखंडपणे जोडलेले, जेवणापूर्वी, जेवणानंतर, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात, मध्य प्रहरात, अंतिम प्रहरात, कृष्णपक्षात, शुक्लपक्षात, वर्षा ऋतूत, हेमंत ऋतूत, ग्रीष्म ऋतूत, वयाच्या पहिल्या भागात, वयाच्या मध्यम भागात, वयाच्या अंतिम भागात. 'सतो' म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान असणे – कायेमध्ये कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावनारत राहून स्मृतिमान असणे, वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावनारत राहून स्मृतिमान असणे, चित्तात चित्तानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावनारत राहून स्मृतिमान असणे, धम्मांमध्ये धम्मानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावनारत राहून स्मृतिमान असणे... पे... त्याला 'सतो' (स्मृतिमान) असे म्हटले जाते – 'तृष्णाविरहित, सदैव स्मृतिमान'."

Saṅkhāya nibbuto bhikkhūti saṅkhā vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Saṅkhāyāti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā.

"'संखाय निब्बुतो भिक्खू' (विचारपूर्वक शांत झालेला भिक्खू) या पदात: 'संखा' म्हणजे ज्ञान म्हटले जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानन (विशेष ज्ञान), विचय (शोध), प्रविचय... पे... अमोह (मोहरहितता), धम्मविचय (धम्माचा शोध), सम्यक् दृष्टी आहे. 'संखाय' म्हणजे विचारपूर्वक जाणून घेऊन, तुलना करून, निर्णय करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून; 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' असे विचारपूर्वक जाणून, तुलना करून, निर्णय करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून; 'सर्व संस्कार दुःख आहेत'... पे... 'सर्व धम्म अनात्म आहेत'... 'अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) संस्कार उत्पन्न होतात'... 'जे काही उदय पावणारे (उत्पन्न होणारे) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (नष्ट होणारे) आहे' असे विचारपूर्वक जाणून, तुलना करून, निर्णय करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून."

Atha vā, aniccato saṅkhāya jānitvā…pe… dukkhato… rogato… gaṇḍato… sallato…pe… nissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Nibbutoti rāgassa nibbāpitattā nibbuto, dosassa nibbāpitattā nibbuto, mohassa nibbāpitattā nibbuto, kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ … sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ nibbāpitattā nibbuto. Bhikkhūti sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu…pe… vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhūti – saṅkhāya nibbuto bhikkhu.

"अथवा, अनित्यतेने विचारपूर्वक जाणून... पे... दुःखाने... रोगाने... गंडाने (व्रणाने)... शल्याने (बाणाने)... पे... निस्सरणाने (मुक्ततेने) विचारपूर्वक जाणून, तुलना करून, निर्णय करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून. 'निब्बुतो' (शांत) म्हणजे रागाचे शमन केल्यामुळे शांत, द्वेषाचे शमन केल्यामुळे शांत, मोहाचे शमन केल्यामुळे शांत; क्रोध, उपनाह (वैर), मख्ख (गुणनाश), पळास (मत्सर), ईर्ष्या, मात्सर्य (कंजूषपणा), माया (कपट), साठ्य (धूर्तपणा), थंभ (ताठरपणा), सारंभ (अहंकार), मान, अतिमान, मद, प्रमाद, सर्व क्लेश, सर्व दुश्चरित्रे, सर्व परिदाह (मानसिक क्लेश), सर्व परिताप, सर्व संताप आणि सर्व अकुशल अभिसंस्कारांचे शमन केल्यामुळे शांत झालेला. 'भिक्खू' म्हणजे सात धम्मांचा नाश केल्यामुळे भिक्खू... पे... ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्याचा पुनर्जन्म नष्ट झाला आहे, तो भिक्खू होय – 'विचारपूर्वक शांत झालेला भिक्खू'."

Tassa no santi iñjitāti. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Iñjitāti taṇhiñjitaṃ diṭṭhiñjitaṃ māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ. Tassime iñjitā [Pg.44] natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – tassa no santi iñjitā. Tenāha bhagavā –

"'तस्स नो सन्ति इञ्जिता' (त्याची कंपने अस्तित्वात नाहीत) या पदात: 'तस्स' म्हणजे क्षीणासव अर्हताचे. 'इञ्जिता' (कंपने/चंचलता) म्हणजे तृष्णा-कंपन, दृष्टी-कंपन, मान-कंपन, क्लेश-कंपन आणि काम-कंपन. त्या अर्हताला ही कंपने नसतात, अस्तित्वात नसतात, आढळत नाहीत, उपलब्ध होत नाहीत; ती प्रहीन (नष्ट) झाली आहेत, समूळ नष्ट झाली आहेत, शांत झाली आहेत, प्रतिप्रश्रब्ध झाली आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहेत, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाली आहेत – 'त्याची कंपने अस्तित्वात नाहीत'. म्हणूनच भगवान म्हणाले –"

‘‘Kāmesu brahmacariyavā, [metteyyāti bhagavā]Vītataṇho sadā sato;

Saṅkhāya nibbuto bhikkhu, tassa no santi iñjitā’’ti.

"कामांमध्ये ब्रह्मचर्य पाळणारा, [हे मेत्तेय्य, असे भगवान म्हणाले], तृष्णाविरहित, सदैव स्मृतिमान, विचारपूर्वक शांत झालेला भिक्खू, त्याची कंपने अस्तित्वात नसतात."

11.

११.

So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;

Taṃ brūmi mahāpurisoti, so idha sibbinimaccagā.

"तो दोन्ही अंत (मर्यादा) विशेष रूपाने जाणून, मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही; त्याला मी 'महापुरुष' असे म्हणतो, त्याने या लोकात शिवण (तृष्णा) पार केली आहे."

So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippatīti. Antāti phasso eko anto, phassasamudayo dutiyo anto, phassanirodho majjhe; atītaṃ eko anto, anāgataṃ dutiyo anto, paccuppannaṃ majjhe; sukhā vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto, adukkhamasukhā vedanā majjhe; nāmaṃ eko anto, rūpaṃ dutiyo anto, viññāṇaṃ majjhe; cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, viññāṇaṃ majjhe; sakkāyo eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto, sakkāyanirodho majjhe. Mantā vuccati paññā, yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

"'सो उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति' (तो दोन्ही अंत विशेष रूपाने जाणून, मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही) या पदात: 'अन्ता' (अंत/मर्यादा) म्हणजे – स्पर्श हा एक अंत आहे, स्पर्शसमुदय हा दुसरा अंत आहे, स्पर्शनिरोध हा मध्य आहे; भूतकाळ हा एक अंत आहे, भविष्यकाळ हा दुसरा अंत आहे, वर्तमानकाळ हा मध्य आहे; सुखद वेदना हा एक अंत आहे, दुःखद वेदना हा दुसरा अंत आहे, अदुःख-असुख वेदना हा मध्य आहे; नाम हा एक अंत आहे, रूप हा दुसरा अंत आहे, विज्ञान हा मध्य आहे; सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतने हा एक अंत आहे, सहा बाह्य आयतने हा दुसरा अंत आहे, विज्ञान हा मध्य आहे; सत्काय (आत्मभाव) हा एक अंत आहे, सत्कायसमुदय हा दुसरा अंत आहे, सत्कायनिरोध हा मध्य आहे. 'मन्ता' म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानन... पे... अमोह, धम्मविचय, सम्यक् दृष्टी आहे."

Lepāti dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca. Katamo taṇhālepo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ – ‘‘idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca’’. Kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ – ayaṃ taṇhālepo.

"'लेपा' (लेप/आसक्ती) म्हणजे दोन लेप आहेत – तृष्णा-लेप आणि दृष्टी-लेप. तृष्णा-लेप कोणता? जेवढ्या प्रमाणात तृष्णेच्या स्वरूपात सीमा निश्चित केली जाते, मर्यादा ठरवली जाते, अंत केला जातो, परिग्रह केला जातो, 'माझे' मानले जाते – 'हे माझे आहे, ते माझे आहे, एवढे माझे आहे, इथपर्यंत माझे आहे; माझे रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, अंथरूण, पांघरूण, दासी-दास, शेळ्या-मेंढ्या, कोंबड्या-डुकरे, हत्ती-गाई-घोडे-गाढवे, शेत, जमीन, चांदी, सोने, गाव-नगर-राजधानी, राष्ट्र, जनपद, खजिना आणि कोठार.' संपूर्ण पृथ्वीला देखील तृष्णेच्या वश होऊन मनुष्य 'माझी' मानतो. जेवढ्या प्रमाणात एकशे आठ प्रकारच्या तृष्णेचा संचार होतो – हा तृष्णा-लेप आहे."

Katamo [Pg.45] diṭṭhilepo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – ayaṃ diṭṭhilepo.

"दृष्टी-लेप कोणता? वीस वस्तूंवर आधारित सत्कायदृष्टी, दहा वस्तूंवर आधारित मिथ्यादृष्टी, दहा वस्तूंवर आधारित अंतग्राहिका दृष्टी, अशा प्रकारची जी दृष्टी, दृष्टीगत, दृष्टीचे गहन (जंगल), दृष्टीचा कांतार (वाळवंट), दृष्टीचे विसूकायिक (तमाशा), दृष्टीचे विप्फंदित (तडफड), दृष्टीचे संयोजन (बंधन), ग्राह (पकड), प्रतिग्राह, अभिनिवेश (हट्ट), परामर्श (चुकीचा समज), कुमार्ग, मिथ्यापथ (चुकीचा रस्ता), मिथ्यात्व, तीर्थायतन (पाखंडी मत), विपर्यास-ग्राह, विपरीत-ग्राह, विपरित-ग्राह (विपल्लासग्राह), मिथ्या-ग्राह, जे जसे नाही त्याला तसे मानणे, जेवढ्या प्रमाणात बासष्ट प्रकारची दृष्टीगते आहेत – हा दृष्टी-लेप आहे."

So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippatīti so ubho ca ante majjhañca mantāya abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā na lippati na palippati na upalippati, alitto asaṃlitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – so ubhantamabhiññāya majjhe mantā na lippati.

"'सो उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति' (तो दोन्ही अंत विशेष रूपाने जाणून, मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही) म्हणजे: तो दोन्ही अंत आणि मध्यभाग प्रज्ञेने विशेष रूपाने जाणून, समजून, तुलना करून, निर्णय करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून लिप्त होत नाही, प्रलिप्त होत नाही, उपलिप्त होत नाही; अलिप्त, असंलिप्त, अनुषक्त न राहणारा, बाहेर पडलेला, मुक्त झालेला, विप्रमुक्त झालेला, विसंयुक्त झालेला, मर्यादारहित चित्ताने विहरण करतो – 'तो दोन्ही अंत विशेष रूपाने जाणून, मध्यभागी प्रज्ञेने लिप्त होत नाही'."

Taṃ brūmi mahāpurisoti mahāpuriso aggapuriso seṭṭhapuriso viseṭṭhapuriso pāmokkhapuriso uttamapuriso pavarapuriso, taṃ brūmi taṃ kathemi taṃ bhaṇāmi taṃ dīpemi taṃ voharāmi.

‘त्याला मी महापुरुष म्हणतो’ या पदात— महापुरुष म्हणजे अग्रपुरुष, श्रेष्ठ पुरुष, विशिष्ट पुरुष, प्रमुख पुरुष, उत्तम पुरुष, प्रवर पुरुष होय. ‘त्याला मी (महापुरुष) म्हणतो’, त्याला मी सांगतो, त्याला मी बोलतो, त्याला मी प्रकाशित करतो, त्याला मी संबोधतो.

Āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mahāpuriso mahāpuriso’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, mahāpuriso hotī’’ti? ‘‘Vimuttacittattā khvāhaṃ, sāriputta, mahāpurisoti vadāmi, avimuttacittattā no mahāpurisoti vadāmi.

आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांना असे म्हणाले— ‘भंते, महापुरुष, महापुरुष असे म्हटले जाते. भंते, कोणत्या गुणांमुळे मनुष्य महापुरुष होतो?’ (भगवान म्हणाले—) ‘सारिपुत्ता, चित्त विमुक्त झाल्यामुळे मी त्याला महापुरुष म्हणतो; चित्त विमुक्त न झाल्यामुळे मी त्याला महापुरुष म्हणत नाही.’

‘‘Kathañca, sāriputta, vimuttacitto hoti? Idha, sāriputta, bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa kāye kāyānupassino viharato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vedanāsu…pe… citte… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Evaṃ kho, sāriputta, bhikkhu vimuttacitto hoti. Vimuttacittattā khvāhaṃ, sāriputta, mahāpurisoti [Pg.46] vadāmi, avimuttacittattā no mahāpurisoti vadāmī’’ti – taṃ brūmi mahāpurisoti.

‘आणि सारिपुत्ता, चित्त विमुक्त कसे होते? येथे, सारिपुत्ता, भिक्खू स्वतःच्या कायेमध्ये कायेचे अनुपश्यन (सतत निरीक्षण) करत, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, जगातील अभिज्झा (लोभ) व डोमनस्स (दौर्मनस्य) दूर करून विहरतो. त्या कायेमध्ये कायेचे अनुपश्यन करत विहरणाऱ्या भिक्खूचे चित्त आसक्तीरहित होते आणि उपादान न करता आसवांपासून (आस्रवांपासून) विमुक्त होते. वेदनांमध्ये... चित्तामध्ये... धर्मांमध्ये (मानसिक अवस्थांमध्ये) धर्मांचे अनुपश्यन करत, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, जगातील अभिज्झा व डोमनस्स दूर करून विहरतो. त्या धर्मांमध्ये धर्मांचे अनुपश्यन करत विहरणाऱ्या भिक्खूचे चित्त आसक्तीरहित होते आणि उपादान न करता आसवांपासून विमुक्त होते. अशा प्रकारे, सारिपुत्ता, भिक्खू विमुक्तचित्त होतो. चित्त विमुक्त झाल्यामुळेच, सारिपुत्ता, मी त्याला महापुरुष म्हणतो; चित्त विमुक्त न झाल्यामुळे मी त्याला महापुरुष म्हणत नाही’— ‘त्याला मी महापुरुष म्हणतो’ याचा हा अर्थ आहे.

So idha sibbinimaccagāti sibbinī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ, yassesā sibbinī taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. So sibbiniṃ taṇhaṃ accagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti – so idha sibbinimaccagā. Tenāha bhagavā –

‘तो येथे शिवणीला ओलांडून गेला’ या पदात— ‘शिवणी’ (सिब्बनी) म्हणजे तृष्णा होय. जो राग, तीव्र राग... अभिज्झा, लोभ, अकुशल मूळ आहे; ज्याची ही शिवणीरूपी तृष्णा प्रहीन (नष्ट) झाली आहे, समूळ नष्ट झाली आहे, शांत झाली आहे, पूर्णपणे शांत झाली आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहे आणि ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाली आहे. तो त्या शिवणीरूपी तृष्णेला ओलांडून गेला, पार करून गेला, अतिक्रांत करून गेला, समतिक्रांत करून गेला, पूर्णपणे पार करून गेला— म्हणून ‘तो येथे शिवणीला ओलांडून गेला’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—

‘‘So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;

Taṃ brūmi mahāpurisoti, so idha sibbinimaccagā’’ti.

‘तो दोन्ही टोकांना विशेष रूपाने जाणून, मध्ये प्रज्ञेने लिप्त होत नाही; त्याला मी महापुरुष म्हणतो, तो येथे शिवणीला (तृष्णेला) ओलांडून गेला आहे.’

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā. Bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti – ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti.

गाथा समाप्त होताच, जे त्या ब्राह्मणासोबत समान छंद, समान प्रयत्न, समान अभिप्राय आणि समान संस्कारांनी युक्त होते, त्या अनेक हजार प्राण्यांना विरज (धुलिकणरहित) व वीतमल (मलरहित) धर्मचक्षू उत्पन्न झाला की— ‘जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध पावण्याच्या स्वभावाचे आहे.’ त्या ब्राह्मणाचे चित्त उपादान न करता आसवांपासून विमुक्त झाले. अर्हत्त्व प्राप्त होताच त्यांचे मृगचर्म, जटा, वल्कले, त्रिदंडी, कमंडलू, केस आणि दाढी-मिशा नाहीशा झाल्या. मुंडित मस्तक होऊन, काषाय वस्त्र परिधान केलेले, संघात, पात्र आणि चीवर धारण केलेले ते योग्य आचरणाने हात जोडून भगवंतांना नमस्कार करत बसले आणि म्हणाले— ‘भंते, भगवंत माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे.’

Tissametteyyamāṇavapucchāniddeso dutiyo.

तिस्स मेत्तेय्य माणव-पृच्छा-निर्देश दुसरा समाप्त.

3. Puṇṇakamāṇavapucchāniddeso

३. पुण्णक माणव-पृच्छा-निर्देश

12.

१२.

Anejaṃ mūladassāviṃ, [iccāyasmā puṇṇako]Atthi pañhena āgamaṃ;

Kiṃnissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

‘(आयुष्यमान पुण्णक म्हणाला—) अकंपित (तृष्णारहित) आणि मूळ पाहणाऱ्या (भगवंतांकडे) मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे. या जगात ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन देवतांसाठी विपुल प्रमाणात यज्ञ करते झाले? भगवंतांना मी ते विचारतो, मला ते सांगावे.’

Anejaṃ mūladassāvinti ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā [Pg.47] ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anejo. Ejāya pahīnattā anejo. Bhagavā lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhatīti – anejaṃ. Mūladassāvinti bhagavā mūladassāvī hetudassāvī nidānadassāvī sambhavadassāvī pabhavadassāvī samuṭṭhānadassāvī āhāradassāvī ārammaṇadassāvī paccayadassāvī samudayadassāvī.

‘अकंपित आणि मूळ पाहणारे’ या पदात— ‘एजा’ म्हणजे तृष्णा होय. जो राग, तीव्र राग... अभिज्झा, लोभ, अकुशल मूळ आहे; ती एजारूपी तृष्णा बुद्ध भगवंतांची प्रहीन झाली आहे, समूळ नष्ट झाली आहे, ताडाच्या झाडासारखी मुळापासून उपटून टाकली आहे, नष्ट केली आहे, भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाची झाली आहे. म्हणून बुद्ध ‘अनेज’ (अकंपित) आहेत. तृष्णेचा प्रहाण केल्यामुळे ते अकंपित आहेत. भगवंत लाभाने कंपित होत नाहीत, अलाभाने कंपित होत नाहीत, यशाने कंपित होत नाहीत, अपयशाने कंपित होत नाहीत, प्रशंसेने कंपित होत नाहीत, निंदेने कंपित होत नाहीत, सुखाने कंपित होत नाहीत, दुःखाने कंपित होत नाहीत, ते चलित होत नाहीत, कंप पावत नाहीत, विचलित होत नाहीत— म्हणून ‘अनेज’ (अकंपित) म्हटले आहे. ‘मूळ पाहणारे’ म्हणजे भगवंत मूळ पाहणारे, हेतू पाहणारे, निदान पाहणारे, संभव पाहणारे, प्रभव पाहणारे, समुत्थान पाहणारे, आहार पाहणारे, आलंबन पाहणारे, प्रत्यय पाहणारे, समुदय पाहणारे आहेत.

Tīṇi akusalamūlāni – lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ.

तीन अकुशल मुळे आहेत— लोभ हे अकुशल मूळ आहे, द्वेष हे अकुशल मूळ आहे, मोह हे अकुशल मूळ आहे.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, doso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, moho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo. Atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo niraye tiracchānayoniyā pettivisaye attabhāvābhinibbattiyā’’. Imāni tīṇi akusalamūlānīti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī. Tīṇi kusalamūlāni – alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ.

भगवंतांनी असे म्हटले आहे— ‘भिक्खूंनो, कर्मांच्या उत्पत्तीची ही तीन निदाने (कारणे) आहेत. कोणती तीन? लोभ हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे निदान आहे, द्वेष हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे निदान आहे, मोह हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे निदान आहे. भिक्खूंनो, लोभापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, द्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, मोहापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने देव दिसत नाहीत, मनुष्य दिसत नाहीत किंवा इतर कोणत्याही सुगती दिसत नाहीत. परंतु भिक्खूंनो, लोभापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, द्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, मोहापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने नरक दिसतो, तिर्यक योनी (पशू योनी) दिसते, प्रेतलोक दिसतो किंवा नरक, तिर्यक योनी व प्रेतलोकात आत्मभाव (शरीर) उत्पन्न करणाऱ्या इतर कोणत्याही दुर्गती दिसतात.’ ‘ही तीन अकुशल मुळे आहेत’ असे भगवंत जाणतात आणि पाहतात. अशा प्रकारेही भगवंत मूळ पाहणारे... समुदय पाहणारे आहेत. तीन कुशल मुळे आहेत— अलोभ हे कुशल मूळ आहे, अद्वेष हे कुशल मूळ आहे, अमोह हे कुशल मूळ आहे.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tīṇimāni…pe… na, bhikkhave, alobhajena kammena adosajena kammena amohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo. Atha kho, bhikkhave, alobhajena kammena adosajena kammena amohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo deve ca manusse ca attabhāvābhinibbattiyā’’. Imāni tīṇi kusalamūlānīti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī.

भगवंतांनी असे म्हटले आहे— ‘तीन ही... भिक्खूंनो, अलोभापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, अद्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, अमोहापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने नरक दिसत नाही, तिर्यक योनी दिसत नाही, प्रेतलोक दिसत नाही किंवा इतर कोणत्याही दुर्गती दिसत नाहीत. परंतु भिक्खूंनो, अलोभापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, अद्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने, अमोहापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माने देव दिसतात, मनुष्य दिसतात किंवा देवलोकात व मनुष्यलोकात आत्मभाव उत्पन्न करणाऱ्या इतर कोणत्याही सुगती दिसतात.’ ‘ही तीन कुशल मुळे आहेत’ असे भगवंत जाणतात आणि पाहतात. अशा प्रकारेही भगवंत मूळ पाहणारे... समुदय पाहणारे आहेत.

Vuttañhetaṃ [Pg.48] bhagavatā – ‘‘ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā akusalapakkhikā sabbe te avijjāmūlakā avijjāsamosaraṇā avijjāsamugghātā’’. Sabbe te samugghātaṃ gacchantīti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī.

भगवंतांनी असे म्हटले आहे— ‘भिक्खूंनो, जे काही अकुशल, अकुशल-भागीय आणि अकुशल-पक्षीय धर्म आहेत, ते सर्व अविद्या-मूलक, अविद्या-समोसरण (अविद्येकडे धाव घेणारे) आणि अविद्या-समुद्घात (अविद्येच्या नाशाने नष्ट होणारे) आहेत.’ ते सर्व समूळ नष्ट होतात, असे भगवंत जाणतात आणि पाहतात. अशा प्रकारेही भगवंत मूळ पाहणारे... समुदय पाहणारे आहेत.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ye keci, bhikkhave, dhammā kusalā kusalabhāgiyā kusalapakkhikā, sabbe te appamādamūlakā appamādasamosaraṇā. Appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī.

भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे – 'भिक्खूहो, जे काही कुशल, कुशल-भागी (कुशलाचे अंश असलेले) आणि कुशल-पक्षी (कुशलाच्या बाजूचे) धर्म आहेत, ते सर्व अप्रमाद-मूलक (अप्रमादावर आधारित) आणि अप्रमाद-समोसरण (अप्रमादामध्ये एकत्रित होणारे) आहेत. अप्रमाद हा त्या सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ (अग्र) म्हटला जातो.' अशा प्रकारे भगवान जाणतात व पाहतात. या प्रकारेही भगवान मूलदर्शी (मूळ पाहणारे)... आणि समुदयदर्शी (उत्पत्ती पाहणारे) आहेत.

Atha vā, bhagavā jānāti passati. ‘‘Avijjā mūlaṃ saṅkhārānaṃ, saṅkhārā mūlaṃ viññāṇassa, viññāṇaṃ mūlaṃ nāmarūpassa, nāmarūpaṃ mūlaṃ saḷāyatanassa, saḷāyatanaṃ mūlaṃ phassassa, phasso mūlaṃ vedanāya, vedanā mūlaṃ taṇhāya, taṇhā mūlaṃ upādānassa, upādānaṃ mūlaṃ bhavassa, bhavo mūlaṃ jātiyā, jāti mūlaṃ jarāmaraṇassā’’ti – bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī…pe… samudayadassāvī.

अथवा, भगवान जाणतात व पाहतात – 'अविद्या हे संस्कारांचे मूळ आहे, संस्कार हे विज्ञानाचे मूळ आहे, विज्ञान हे नामरूपाचे मूळ आहे, नामरूप हे षडायतनाचे मूळ आहे, षडायतन हे स्पर्शाचे मूळ आहे, स्पर्श हा वेदनेचे मूळ आहे, वेदना ही तृष्णेचे मूळ आहे, तृष्णा ही उपादानाचे मूळ आहे, उपादान हे भवाचे मूळ आहे, भव हा जातीचे (जन्माचे) मूळ आहे, आणि जात ही जरामरणाचे मूळ आहे.' अशा प्रकारे भगवान जाणतात व पाहतात. या प्रकारेही भगवान मूलदर्शी... आणि समुदयदर्शी आहेत.

Atha vā, bhagavā jānāti passati. ‘‘Cakkhu mūlaṃ cakkhurogānaṃ, sotaṃ mūlaṃ sotarogānaṃ, ghānaṃ mūlaṃ ghānarogānaṃ, jivhā mūlaṃ jivhārogānaṃ, kāyo mūlaṃ kāyarogānaṃ, mano mūlaṃ cetasikānaṃ dukkhāna’’nti – bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī hetudassāvī nidānadassāvī sambhavadassāvī pabhavadassāvī samuṭṭhānadassāvī āhāradassāvī ārammaṇadassāvī paccayadassāvī samudayadassāvīti – anejaṃ mūladassāvī.

अथवा, भगवान जाणतात व पाहतात – 'चक्षु (डोळा) हे चक्षुरोगांचे (डोळ्यांच्या आजारांचे) मूळ आहे, श्रोत्र (कान) हे श्रोत्ररोगांचे मूळ आहे, घ्राण (नाक) हे घ्राणरोगांचे मूळ आहे, जिव्हा (जीभ) हे जिव्हारोगांचे मूळ आहे, काय (शरीर) हे कायरोगांचे मूळ आहे, आणि मन हे चैतसिक दुःखांचे मूळ आहे.' अशा प्रकारे भगवान जाणतात व पाहतात. या प्रकारेही भगवान मूलदर्शी, हेतुदर्शी, निदानदर्शी, संभवदर्शी, प्रभवदर्शी, समुत्थानदर्शी, आहारदर्शी, आलंबनदर्शी, प्रत्ययदर्शी आणि समुदयदर्शी आहेत – अशा प्रकारे 'अनेजं मूलदस्सावी' (कंपनरहित मूलदर्शी) या पदाचा अर्थ आहे.

Iccāyasmā puṇṇakoti iccāti padasandhi…pe… āyasmā puṇṇako.

'इच्चायस्मा पुण्णको' (असे आयुष्यमान पुण्णक म्हणाले) या पदात, 'इच्चा' (इति + च) हा पदसंधी आहे... 'आयुष्यमान पुण्णक'.

Atthi pañhena āgamanti pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṃ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṃ sotukāmo āgatomhīti – evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhatthikānaṃ pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ payirupāsanaṃ atthīti – evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi pahu tvamasi alamatto. Mayā pucchitaṃ kathetuṃ visajjetuṃ vahassetaṃ bhāranti – evampi atthi pañhena āgamaṃ.

'अत्थि पञ्हेन आगमं' (प्रश्नासाठी आलो आहे) याचा अर्थ – 'मी प्रश्नाची इच्छा धरून आलो आहे, मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे, मी प्रश्न ऐकण्याच्या इच्छेने आलो आहे' – या प्रकारेही 'अत्थि पञ्हेन आगमं' चा अर्थ होतो. अथवा, 'प्रश्नाची इच्छा असणाऱ्यांचा, प्रश्न विचारू इच्छिणाऱ्यांचा, प्रश्न ऐकू इच्छिणाऱ्यांचा येथे येणे, पुढे येणे, जवळ येणे आणि सेवा-उपासना करणे घडले आहे' – या प्रकारेही 'अत्थि पञ्हेन आगमं' चा अर्थ होतो. अथवा, 'तुझ्याकडे प्रश्नांचे आगमन झाले आहे, तू देखील समर्थ आहेस, कुशल आहेस. माझ्याद्वारे विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यास, त्याचे स्पष्टीकरण करण्यास आणि त्याचे निराकरण करण्यास तू समर्थ आहेस, हा भार तू वाहून ने' – या प्रकारेही 'अत्थि पञ्हेन आगमं' चा अर्थ होतो.

Kiṃ [Pg.49] nissitā isayo manujāti kiṃ nissitā āsitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. Isayoti isināmakā ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā ājīvakā nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā. Manujāti manussā vuccantīti – kiṃ nissitā isayo manujā.

'किं निस्सिता इसयो मनुजा' (मनुष्य आणि ऋषी कशाच्या आश्रयाने राहतात?) यात, 'किं निस्सिता' म्हणजे कशाचा आश्रय घेतलेले, कशाची सेवा करणारे, कशाला चिकटलेले, कशाच्या जवळ गेलेले, कशात गढून गेलेले किंवा कशात समर्पित झालेले? 'इसयो' (ऋषी) म्हणजे ऋषी नावाचे जे कोणी ऋषी-प्रव्रज्येने प्रव्रजित झालेले आजीवक, निगंठ (निर्ग्रंथ), जटील आणि तापस आहेत ते. 'मनुजा' म्हणजे मनुष्यांना म्हटले जाते. अशा प्रकारे 'किं निस्सिता इसयो मनुजा' चा अर्थ आहे.

Khattiyā brāhmaṇā devatānanti. Khattiyāti ye keci khattiyajātikā. Brāhmaṇāti ye keci bhovādikā. Devatānanti ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatā, nigaṇṭhasāvakānaṃ nigaṇṭhā devatā, jaṭilasāvakānaṃ jaṭilā devatā, paribbājakasāvakānaṃ paribbājakā devatā, aviruddhakasāvakānaṃ aviruddhakā devatā, hatthivatikānaṃ hatthī devatā, assavatikānaṃ assā devatā, govatikānaṃ gāvo devatā, kukkuravatikānaṃ kukkurā devatā, kākavatikānaṃ kākā devatā, vāsudevavatikānaṃ vāsudevo devatā, baladevavatikānaṃ baladevo devatā, puṇṇabhaddavatikānaṃ puṇṇabhaddo devatā, maṇibhaddavatikānaṃ maṇibhaddo devatā, aggivatikānaṃ aggi devatā, nāgavatikānaṃ nāgā devatā, supaṇṇavatikānaṃ supaṇṇā devatā, yakkhavatikānaṃ yakkhā devatā, asuravatikānaṃ asurā devatā, gandhabbavatikānaṃ gandhabbā devatā, mahārājavatikānaṃ mahārājāno devatā, candavatikānaṃ cando devatā, sūriyavatikānaṃ sūriyo devatā, indavatikānaṃ indo devatā, brahmavatikānaṃ brahmā devatā, devavatikānaṃ devo devatā, disāvatikānaṃ disā devatā, ye yesaṃ dakkhiṇeyyā te tesaṃ devatāti – khattiyabrāhmaṇā devatānaṃ.

'खत्तिया ब्राह्मणा देवतानं' (क्षत्रिय, ब्राह्मण आणि देवतांना) या पदात – 'खत्तिया' म्हणजे जे कोणी क्षत्रिय कुळातील आहेत ते. 'ब्राह्मणा' म्हणजे जे कोणी 'भो-वादी' (स्वतःला श्रेष्ठ मानणारे किंवा 'भो' असे म्हणणारे) आहेत ते. 'देवतानं' म्हणजे आजीवकांच्या श्रावकांसाठी (शिष्यांसाठी) आजीवक हेच देवता आहेत; निगंठांच्या श्रावकांसाठी निगंठ हेच देवता आहेत; जटिलांच्या श्रावकांसाठी जटील हेच देवता आहेत; परिव्राजकांच्या श्रावकांसाठी परिव्राजक हेच देवता आहेत; अविरुद्धकांच्या श्रावकांसाठी अविरुद्धक हेच देवता आहेत; हस्तिव्रतिकांसाठी (हत्तीचे व्रत पाळणाऱ्यांसाठी) हत्ती हेच देवता आहेत; अश्वव्रतिकांसाठी घोडे हेच देवता आहेत; गोव्रतिकांसाठी गाई हेच देवता आहेत; कुक्कुरव्रतिकांसाठी कुत्रे हेच देवता आहेत; काकव्रतिकांसाठी कावळे हेच देवता आहेत; वासुदेवव्रतिकांसाठी वासुदेव हेच देवता आहेत; बलदेवव्रतिकांसाठी बलदेव हेच देवता आहेत; पुण्णभद्रव्रतिकांसाठी पुण्णभद्र हेच देवता आहेत; मणिभद्रव्रतिकांसाठी मणिभद्र हेच देवता आहेत; अग्निव्रतिकांसाठी अग्नी हेच देवता आहेत; नागव्रतिकांसाठी नाग हेच देवता आहेत; सुपर्णव्रतिकांसाठी सुपर्ण (गरुड) हेच देवता आहेत; यक्षव्रतिकांसाठी यक्ष हेच देवता आहेत; असुरव्रतिकांसाठी असुर हेच देवता आहेत; गंधर्वव्रतिकांसाठी गंधर्व हेच देवता आहेत; महाराजव्रतिकांसाठी महाराज (चार महाराज देव) हेच देवता आहेत; चंद्रव्रतिकांसाठी चंद्र हेच देवता आहेत; सूर्यव्रतिकांसाठी सूर्य हेच देवता आहेत; इंद्रव्रतिकांसाठी इंद्र हेच देवता आहेत; ब्रह्मव्रतिकांसाठी ब्रह्मा हेच देवता आहेत; देवव्रतिकांसाठी देव (पर्जन्यदेव) हेच देवता आहेत; दिशाव्रतिकांसाठी दिशा हेच देवता आहेत. जे ज्यांचे दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास पात्र) आहेत, ते त्यांचे देवता आहेत – अशा प्रकारे 'खत्तिया ब्राह्मणा देवतानं' चा अर्थ आहे.

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loketi yaññaṃ vuccati deyyadhammo cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Yaññamakappayiṃsūti yepi yaññaṃ esanti gavesanti pariyesanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ, tepi yaññaṃ kappenti. Yepi yaññaṃ abhisaṅkharonti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ, tepi yaññaṃ kappenti. Yepi yaññaṃ denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ[Pg.50], tepi yaññaṃ kappenti. Puthūti yaññā vā ete puthū, yaññayājakā vā ete puthū, dakkhiṇeyyā vā ete puthū. Kathaṃ yaññā vā ete puthū? Bahukānaṃ ete yaññā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālaṃ gandhaṃ vilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ – evaṃ yaññā vā ete puthū.

'यञ्ञमकप्पयिंसु पुथूध लोके' (या जगात अनेकांनी यज्ञ केले) या पदात – 'यज्ञ' म्हणजे देय्यधम्म (दान देण्याच्या वस्तू) म्हटले जाते, जसे की चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार), अन्न, पान, वस्त्र, यान (वाहन), माला, गंध, विलेपन, शय्या, आवसथ (निवासस्थान) आणि प्रदीप (दिवा). 'यञ्ञमकप्पयिंसु' म्हणजे जे कोणी यज्ञाचा (देय्यधम्माचा) शोध घेतात, शोध करतात, मिळवण्याचा प्रयत्न करतात – जसे की चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार, अन्न, पान, वस्त्र, यान, माला, गंध, विलेपन, शय्या, आवसथ आणि प्रदीप – ते देखील यज्ञ सिद्ध करतात. जे कोणी यज्ञाची तयारी करतात – जसे की चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार, अन्न, पान... आणि प्रदीप – ते देखील यज्ञ सिद्ध करतात. जे कोणी यज्ञ देतात, यजन करतात, त्याग करतात – जसे की चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार, अन्न, पान... आणि प्रदीप – ते देखील यज्ञ सिद्ध करतात. 'पुथू' म्हणजे हे यज्ञ देखील अनेक आहेत, हे यज्ञ करणारे (यज्ञयाजक) देखील अनेक आहेत, आणि हे दान स्वीकारणारे (दक्षिणेय) देखील अनेक आहेत. हे यज्ञ अनेक कसे आहेत? हे यज्ञ अनेक प्रकारचे आहेत, जसे की चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार, अन्न, पान, वस्त्र, यान, माला, गंध, विलेपन, शय्या, आवसथ आणि प्रदीप – अशा प्रकारे हे यज्ञ अनेक आहेत.

Kathaṃ yaññayājakā vā ete puthū? Bahukā ete yaññayājakā khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca – evaṃ yaññayājakā vā ete puthū.

हे यज्ञ करणारे (यज्ञयाजक) अनेक कसे आहेत? हे यज्ञ करणारे अनेक आहेत – क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ, प्रव्रजित (भिक्खू), देव आणि मनुष्य – अशा प्रकारे हे यज्ञ करणारे अनेक आहेत.

Kathaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū? Bahukā ete dakkhiṇeyyā puthū samaṇabrāhmaṇā kapaṇaddhikavanibbakayācakā – evaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū. Idha loketi manussaloketi yaññamakappayiṃsu – puthūdha loke.

हे दक्षिणेय (दान स्वीकारणारे) अनेक कसे आहेत? हे दक्षिणेय अनेक आहेत – श्रमण, ब्राह्मण, गरीब, प्रवासी, भिकारी आणि याचक – अशा प्रकारे हे दक्षिणेय अनेक आहेत. 'इध लोके' म्हणजे मनुष्यलोकात. अशा प्रकारे 'यञ्ञमकप्पयिंसु पुथूध लोके' चा अर्थ आहे.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti. Pucchāti tisso pucchā – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā. Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

"मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला हे सांगा" (पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मे तं इति) या वाक्यात. 'पुच्छा' (प्रश्न) म्हणजे तीन प्रकारचे प्रश्न असतात - अदिट्ठजोतना पुच्छा (न पाहिलेल्या किंवा न समजलेल्या गोष्टीला स्पष्ट करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न), दिट्ठसंसंदना पुच्छा (पाहिलेल्या किंवा समजलेल्या गोष्टीची पडताळणी करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न), आणि विमतिच्छेदना पुच्छा (संशय दूर करण्यासाठी विचारलेला प्रश्न). अदिट्ठजोतना पुच्छा कोणती आहे? स्वभावतः ज्याचे लक्षण माहीत नाही, पाहिलेले नाही, तोललेले नाही, निश्चित केलेले नाही, प्रकट झालेले नाही, स्पष्ट झालेले नाही; ते जाणण्यासाठी, पाहण्यासाठी, तोलण्यासाठी, निश्चित करण्यासाठी, प्रकट करण्यासाठी आणि स्पष्ट करण्यासाठी जो प्रश्न विचारला जातो - ही 'अदिट्ठजोतना पुच्छा' होय.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. Aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

'दिट्ठसंसंदना पुच्छा' (दृष्ट-संवादन प्रश्न) कोणती आहे? स्वभावतः ज्याचे लक्षण माहीत आहे, पाहिलेले आहे, तोललेले आहे, निश्चित केलेले आहे, प्रकट झालेले आहे, स्पष्ट झालेले आहे; इतर पंडितांशी (विद्वानांशी) चर्चा करण्यासाठी, पडताळणी करण्यासाठी जो प्रश्न विचारला जातो - ही 'दिट्ठसंसंदना पुच्छा' होय.

Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti! So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.

'विमतिच्छेदना पुच्छा' (संशय-उच्छेदक प्रश्न) कोणती आहे? स्वभावतः जो संशयात पडलेला असतो, शंकेने ग्रासलेला असतो, द्विधा मनःस्थितीत असतो - "असे आहे की काय, असे नाही की काय, काय बरे असेल, कसे बरे असेल?" अशा प्रकारे तो संशय दूर करण्यासाठी जो प्रश्न विचारतो - ही 'विमतिच्छेदना पुच्छा' होय. हे तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत.

Aparāpi tisso pucchā – manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā manussapucchā? Manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno [Pg.51] pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti – ayaṃ manussapucchā.

इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - मनुस्सपुच्छा (मानवांचे प्रश्न), अमनुस्सपुच्छा (अमानवांचे प्रश्न), आणि निम्मितपुच्छा (निर्मित रूपांचे प्रश्न). मनुस्सपुच्छा कोणती आहे? मानव बुद्ध भगवंतांकडे जाऊन विचारतात; भिक्खू विचारतात, भिक्खुनी विचारतात, उपासक विचारतात, उपासिका विचारतात, राजे विचारतात, क्षत्रिय विचारतात, ब्राह्मण विचारतात, वैश्य विचारतात, शूद्र विचारतात, गृहस्थ विचारतात, प्रव्रजित (संन्यासी) विचारतात - ही 'मनुस्सपुच्छा' होय.

Katamā amanussapucchā? Amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devatāyo pucchanti – ayaṃ amanussapucchā.

'अमनुस्सपुच्छा' कोणती आहे? अमानव बुद्ध भगवंतांकडे जाऊन प्रश्न विचारतात; नाग विचारतात, सुपर्ण (गरुड) विचारतात, यक्ष विचारतात, असुर विचारतात, गंधर्व विचारतात, महाराज विचारतात, इंद्र विचारतात, ब्रह्मा विचारतात, देवता विचारतात - ही 'अमनुस्सपुच्छा' होय.

Katamā nimmitapucchā? Yaṃ bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyaṃ, so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati; bhagavā visajjeti – ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.

'निम्मितपुच्छा' कोणती आहे? भगवान जे मनःमय, सर्व अवयवांनी परिपूर्ण आणि इंद्रियांनी उणे नसलेले रूप निर्माण करतात, ते निर्मित रूप बुद्ध भगवंतांकडे जाऊन प्रश्न विचारते आणि भगवान त्याचे उत्तर देतात - ही 'निम्मितपुच्छा' होय. हे तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत.

Aparāpi tisso pucchā – attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā. Aparāpi tisso pucchā – ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā. Aparāpi tisso pucchā – kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā. Aparāpi tisso pucchā – khandhapucchā, dhātupucchā, āyatanapucchā. Aparāpi tisso pucchā – satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā. Aparāpi tisso pucchā – indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā. Aparāpi tisso pucchā – maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā.

इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - अत्तत्थपुच्छा (स्वतःच्या कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न), परत्थपुच्छा (इतरांच्या कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न), उभयत्थपुच्छा (दोन्हींच्या कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - दिट्ठधम्मिकत्थपुच्छा (या जन्मातील कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न), संपरायिकत्थपुच्छा (परलोकातील कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न), परमत्थपुच्छा (परम कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - अनवज्जत्थपुच्छा (दोषरहित कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न), निक्किलेसत्थपुच्छा (क्लेशमुक्तीच्या कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न), वोदानत्थपुच्छा (विशुद्धीच्या कल्याणासाठी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - अतीतपुरच्छा (भूतकाळाविषयी विचारलेला प्रश्न), अनागतपुच्छा (भविष्यकाळाविषयी विचारलेला प्रश्न), पच्चुप्पन्नपुच्छा (वर्तमानकाळाविषयी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - अज्झत्तपुच्छा (अंतर्गत गोष्टींविषयी विचारलेला प्रश्न), बहिद्धापुच्छा (बाह्य गोष्टींविषयी विचारलेला प्रश्न), अज्झत्तबहिद्धापुच्छा (अंतर्गत व बाह्य दोन्ही गोष्टींविषयी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - कुसलपुच्छा (कुशल धर्मांविषयी विचारलेला प्रश्न), अकुसलपुच्छा (अकुशल धर्मांविषयी विचारलेला प्रश्न), अब्याकतपुच्छा (अव्याकृत धर्मांविषयी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - खन्धपुच्छा (स्कंधांविषयी विचारलेला प्रश्न), धातुपुच्छा (धातूंविषयी विचारलेला प्रश्न), आयतनपुच्छा (आयतनांविषयी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - सतिपट्ठानपुच्छा (स्मृतिप्रस्थानांविषयी विचारलेला प्रश्न), सम्मप्पधानपुच्छा (सम्यक् प्रधानांकडे विचारलेला प्रश्न), इद्धिपादपुच्छा (ऋद्धिपादांविषयी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - इन्द्रियपुच्छा (इंद्रियांविषयी विचारलेला प्रश्न), बलपुच्छा (बलांविषयी विचारलेला प्रश्न), बोज्झङ्गपुच्छा (बोध्यंगांविषयी विचारलेला प्रश्न). इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत - मग्गपुच्छा (मार्गाविषयी विचारलेला प्रश्न), फलपुच्छा (फलाविषयी विचारलेला प्रश्न), निब्बानपुच्छा (निर्वाणाविषयी विचारलेला प्रश्न).

Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ ‘‘kathayassu me’’ti pucchāmi taṃ. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'पुच्छामि तं' (मी आपल्याला विचारतो) म्हणजे मी आपल्याला विचारतो, मी आपल्याला याचना करतो, मी आपल्याला विनंती करतो, मी आपल्याला प्रसन्न करतो, "मला सांगा" असे म्हणून मी आपल्याला विचारतो. 'भगवा' हे आदराचे संबोधन आहे... ही साक्षात्कारावर आधारित संज्ञा आहे - जी 'भगवा' अशी आहे. 'ब्रूहि मे तं' (मला ते सांगा) म्हणजे सांगा, आख्यान करा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभाजन करा, स्पष्ट करा, प्रकट करा - "मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला ते सांगा." म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Anejaṃ mūladassāviṃ, [iccāyasmā puṇṇako]Atthi pañhena āgamaṃ;

Kiṃ nissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.

"निष्कंप (तृष्णारहित) आणि मूळ पाहणाऱ्या (सत्याचे मूळ पाहणाऱ्या) भगवंतांकडे," [असे आयुष्यमान पुण्णक म्हणाला], "मी प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे. या जगात ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण कशाच्या आधाराने देवतांना उद्देशून अनेक प्रकारचे यज्ञ करत असत? मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला ते सांगा."

13.

१३.

Ye [Pg.52] kecime isayo manujā, [puṇṇakāti bhagavā]Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, āsīsamānā puṇṇaka itthattaṃ ;

Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsu.

"हे पुण्णक," [भगवान म्हणाले], "जे कोणी ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण या जगात देवतांना उद्देशून अनेक प्रकारचे यज्ञ करत असत, ते (पुन्हा या जगात) अस्तित्वाची आकांक्षा करत, हे पुण्णक, जरेला (वृद्धत्वाच्या दुःखाला) अधीन राहूनच यज्ञ करत असत."

Ye kecime isayo manujāti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Isayoti isināmakā ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā ājīvakā nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā. Manujāti manussā vuccantīti – ye kecime isayo manujā puṇṇakāti bhagavā.

'ये केचिमे इसयो मनुजा' (जे कोणी हे ऋषी आणि मनुष्य) या वाक्यात. 'ये केचि' म्हणजे सर्व प्रकारे, सर्व काही, पूर्णपणे, काहीही शिल्लक न ठेवता - हा सर्वसमावेशक शब्द आहे. 'इसयो' म्हणजे ऋषी नावाचे जे कोणी ऋषी-प्रव्रज्या घेतलेले आजीवक, निगंठ (निर्ग्रंथ), जटिला आणि तापस आहेत. 'मनुजा' म्हणजे मनुष्यांना म्हटले जाते. "हे पुण्णक" असे भगवान संबोधित करतात.

Khattiyā brāhmaṇā devatānanti. Khattiyāti ye keci khattiyajātikā. Brāhmaṇāti ye keci bhovādikā. Devatānanti ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatā…pe… disāvatikānaṃ disā devatā. Ye yesaṃ dakkhiṇeyyā, te tesaṃ devatāti – khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ.

'खत्तिया ब्राह्मणा देवतानं' (क्षत्रिय, ब्राह्मण आणि देवतांना) या वाक्यात. 'खत्तिया' म्हणजे जे कोणी क्षत्रिय जातीचे आहेत. 'ब्राह्मणा' म्हणजे जे कोणी 'भो-वादी' (अहंकारी किंवा 'भो' असे म्हणणारे) आहेत. 'देवतानं' म्हणजे आजीवकांच्या श्रावकांसाठी (शिष्यांसाठी) आजीवक हेच देवता आहेत... तसेच दिशांची पूजा करणाऱ्यांसाठी दिशा या देवता आहेत. जे ज्यांच्याकडून दक्षिणा (यज्ञदान) स्वीकारतात, ते त्यांच्यासाठी देवता आहेत - 'क्षत्रिय, ब्राह्मण आणि देवतांना'.

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loketi. Yaññaṃ vuccati deyyadhammo cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Yaññamakappayiṃsūti yepi yaññaṃ esanti gavesanti pariyesanti…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ, tepi yaññaṃ kappenti. Puthūti yaññā vā ete puthū, yaññayājakā vā ete puthū, dakkhiṇeyyā vā ete puthū…pe… evaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū. Idha loketi manussaloketi yaññamakappayiṃsu – puthūdha loke.

'यञ्ञमकप्पयिंसु पुथूध लोके' (या जगात अनेक प्रकारचे यज्ञ केले) या वाक्यात. 'यञ्ञ' (यज्ञ) म्हणजे दान देण्याच्या वस्तू, जसे की चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार), अन्न, पान... इत्यादी, तसेच शय्या, आसन, निवास आणि दीप साहित्य. 'यञ्ञमकप्पयिंसु' म्हणजे जे यज्ञाचा शोध घेतात, प्रयत्नपूर्वक शोधतात, सर्व बाजूंनी शोधतात... शय्या, आसन, निवास आणि दीप साहित्यापर्यंत, ते देखील यज्ञ करतात. 'पुथू' म्हणजे हे यज्ञ देखील अनेक आहेत, यज्ञ करणारे देखील अनेक आहेत, दक्षिणा स्वीकारणारे देखील अनेक आहेत... अशा प्रकारे दक्षिणा स्वीकारणारे अनेक आहेत. 'इध लोके' म्हणजे मनुष्यलोकात यज्ञ केले - 'या जगात अनेक प्रकारचे'.

Āsīsamānā puṇṇaka itthattanti. Āsīsamānāti rūpapaṭilābhaṃ āsīsamānā, saddapaṭilābhaṃ āsīsamānā, gandhapaṭilābhaṃ āsīsamānā, rasapaṭilābhaṃ āsīsamānā, phoṭṭhabbapaṭilābhaṃ āsīsamānā, puttapaṭilābhaṃ āsīsamānā, dārapaṭilābhaṃ āsīsamānā, dhanapaṭilābhaṃ āsīsamānā, yasapaṭilābhaṃ āsīsamānā, issariyapaṭilābhaṃ āsīsamānā, khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā, brāhmaṇamahāsālakule [Pg.53] attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā, gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā, cātumahārājikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā, tāvatiṃsesu devesu yāmesu devesu tusitesu devesu nimmānaratīsu devesu paranimmitavasavattīsu devesu brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti āsīsamānā.

‘आकांक्षा बाळगणारे, हे पुण्णक, या मनुष्यलोकातील अस्तित्वाची’ यातील ‘आकांक्षा बाळगणारे’ (आसीसमाना) म्हणजे रूपाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, शब्दाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, गंधाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, रसाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, स्पर्शाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, पुत्राची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, पत्नीची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, धनाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, यशाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, ऐश्वर्याची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, क्षत्रिय महाशाल कुळात आत्मभावाची (अस्तित्वाची) प्राप्ती आकांक्षित असणारे, ब्राह्मण महाशाल कुळात आत्मभावाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, गृहपती महाशाल कुळात आत्मभावाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, चातुमहाराजिका देवांमध्ये आत्मभावाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे, तावतिंस देवांमध्ये, याम देवांमध्ये, तुषित देवांमध्ये, निम्माणरती देवांमध्ये, परनिम्मितवसवत्ती देवांमध्ये, ब्रह्मकायिक देवांमध्ये आत्मभावाची प्राप्ती आकांक्षित असणारे; इच्छा करणारे, आनंद घेणारे (स्वीकारणारे), आकांक्षा करणारे, प्रिय मानणारे, तीव्र इच्छा बाळगणारे म्हणजेच ‘आकांक्षा बाळगणारे’ होय.

Puṇṇaka itthattanti ettha attabhāvābhinibbattiṃ āsīsamānā ettha khattiyamahāsālakule attabhāvābhinibbattiṃ āsīsamānā…pe… ettha brahmakāyikesu devesu attabhāvābhinibbattiṃ āsīsamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti āsīsamānā – puṇṇaka itthattaṃ.

‘पुण्णक, या मनुष्यलोकातील अस्तित्वाची’ (पुण्णक इत्थत्तं) म्हणजे येथे आत्मभावाची (अस्तित्वाची) उत्पत्ती आकांक्षित असणारे, येथे क्षत्रिय महाशाल कुळात आत्मभावाची उत्पत्ती आकांक्षित असणारे... पे... येथे ब्रह्मकायिक देवांमध्ये आत्मभावाची उत्पत्ती आकांक्षित असणारे; इच्छा करणारे, आनंद घेणारे, आकांक्षा करणारे, प्रिय मानणारे, तीव्र इच्छा बाळगणारे म्हणजेच ‘आकांक्षा बाळगणारे – पुण्णक, या मनुष्यलोकातील अस्तित्वाची’ होय.

Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsūti jarānissitā byādhinissitā maraṇanissitā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā. Yadeva te jātinissitā tadeva te jarānissitā. Yadeva te jarānissitā tadeva te byādhinissitā. Yadeva te byādhinissitā tadeva te maraṇanissitā. Yadeva te maraṇanissitā tadeva te sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā. Yadeva te sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā tadeva te gatinissitā. Yadeva te gatinissitā tadeva te upapattinissitā. Yadeva te upapattinissitā tadeva te paṭisandhinissitā. Yadeva te paṭisandhinissitā tadeva te bhavanissitā. Yadeva te bhavanissitā tadeva te saṃsāranissitā. Yadeva te saṃsāranissitā tadeva te vaṭṭanissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsu. Tenāha bhagavā –

‘जरेवर आश्रित राहून यज्ञ केले’ (जंर सिता यञ्ञमकप्पयिंसु) म्हणजे जरेवर आश्रित, व्याधीवर आश्रित, मरणावर आश्रित, शोक-परिदेव-दुःख-डोमनस्य-उपायासावर आश्रित असणारे होय. जे काही त्यांनी जन्मावर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी जरेवर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी जरेवर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी व्याधीवर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी व्याधीवर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी मरणावर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी मरणावर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी शोक-परिदेव-दुःख-डोमनस्य-उपायासावर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी शोक-परिदेव-दुःख-डोमनस्य-उपायासावर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी गतीवर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी गतीवर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी उत्पत्तीवर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी उत्पत्तीवर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी प्रतिसंधीवर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी प्रतिसंधीवर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी भवावर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी भवावर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी संसारावर आश्रित राहून केले. जे काही त्यांनी संसारावर आश्रित राहून केले, तेच त्यांनी संसारचक्रावर (वट्टावर) आश्रित राहून, त्यात गढून गेलेले, जवळ गेलेले, आसक्त झालेले आणि समर्पित झालेले होऊन केले; म्हणजेच ‘जरेवर आश्रित राहून यज्ञ केले’ होय. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Ye kecime isayo manujā, [puṇṇakāti bhagavā]Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, āsīsamānā puṇṇaka itthattaṃ;

Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsū’’ti.

“हे पुण्णक (असे भगवान म्हणाले), जे कोणी हे ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण आहेत, त्यांनी या जगात देवांना उद्देशून विपुल प्रमाणात यज्ञ केले. हे पुण्णक, या मनुष्यलोकातील अस्तित्वाची आकांक्षा बाळगणारे ते, जरेवर आश्रित राहूनच यज्ञ करते झाले.”

14.

१४.

Ye [Pg.54] kecime isayo manujā, [iccāyasmā puṇṇako]Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā;

Atāruṃ jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

“जे कोणी हे ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण आहेत (असे आयुष्यमान पुण्णक म्हणाला), त्यांनी या जगात देवांना उद्देशून विपुल प्रमाणात यज्ञ केले. हे भगवन, यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त (जागरूक) असणारे ते, जन्म आणि जरेच्या पलीकडे गेले काय, हे पूजनीय? हे भगवन, मी आपल्याला ते विचारतो, मला ते सांगा.”

Ye kecime isayo manujāti. Ye kecīti…pe….

‘जे कोणी हे ऋषी आणि मनुष्य’ यातील ‘जे कोणी’ (ये केचि) म्हणजे... पे...

Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattāti. Kaccisūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kaccisu. Teti yaññayājakā vuccanti. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – kaccisu te bhagavā. Yaññapathe appamattāti yaññoyeva vuccati yaññapatho. Yathā ariyamaggo ariyapatho devamaggo devapatho brahmamaggo brahmapatho, evameva yaññoyeva vuccati yaññapatho. Appamattāti yaññapathe appamattā sakkaccakārino sātaccakārino aṭṭhitakārino anolīnavuttino anikkhittacchandā anikkhittadhurā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyāti – tepi yaññapathe appamattā. Yepi yaññaṃ esanti gavesanti pariyesanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino…pe… tadadhipateyyā, tepi yaññapathe appamattā. Yepi yaññaṃ abhisaṅkharonti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino…pe… tadadhipateyyā, tepi yaññapathe appamattā. Yepi yaññaṃ denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ…pe… seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino …pe… tadadhipateyyā, tepi yaññapathe appamattāti – kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā.

‘हे भगवन, यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त असणारे ते काय?’ (कच्चिसु ते भगवा यञ्ञपथे अप्पमत्ता) यातील ‘कच्चिसु’ हा संशय प्रश्न, विमति प्रश्न, द्विधा प्रश्न, अनिश्चित प्रश्न आहे – “असे आहे काय, असे नाही काय, काय बरे आहे, कसे बरे आहे” – म्हणजेच ‘कच्चिसु’ होय. ‘ते’ (ते) म्हणजे यज्ञ करणारे (यज्ञयाजक) म्हटले जातात. ‘भगवा’ हे आदराचे संबोधन आहे... पे... ही साक्षात्कारी संज्ञा आहे, जी ‘भगवान’ अशी आहे – ‘हे भगवन, ते काय?’. ‘यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त’ यातील यज्ञालाच ‘यज्ञपथ’ (यज्ञाचा मार्ग) म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे आर्यमार्गाला ‘आर्यपथ’, देवमार्गाला ‘देवपथ’, ब्रह्ममार्गाला ‘ब्रह्मपथ’ म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे यज्ञालाच ‘यज्ञपथ’ म्हटले जाते. ‘अप्रमत्त’ म्हणजे यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त (जागरूक) असणारे, आदरपूर्वक करणारे, निरंतर करणारे, दृढतेने करणारे, न थकता प्रयत्न करणारे, उत्साह न सोडणारे, ध्यास न सोडणारे, त्यातच रमणारे, त्याचाच बहुतांश सराव करणारे, त्यालाच आदर देणारे, त्याकडेच झुकलेले, त्यातच मग्न असणारे, त्याकडेच प्रवृत्त असणारे, त्यातच समर्पित असणारे, त्यालाच श्रेष्ठ मानणारे – ते देखील यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त होत. जे कोणी यज्ञाचा शोध घेतात, इच्छा करतात, गवेषणा करतात – जसे की चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार (औषधोपचार), अन्न, पान... पे... शय्या, निवास आणि दीप – आदरपूर्वक करणारे... पे... त्यालाच श्रेष्ठ मानणारे, ते देखील यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त होत. जे कोणी यज्ञाची तयारी करतात – चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार, अन्न, पान... पे... शय्या, निवास आणि दीप – आदरपूर्वक करणारे... पे... त्यालाच श्रेष्ठ मानणारे, ते देखील यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त होत. जे कोणी यज्ञ देतात, अर्पण करतात, त्याग करतात – चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार, अन्न, पान... पे... शय्या, निवास आणि दीप – आदरपूर्वक करणारे... पे... त्यालाच श्रेष्ठ मानणारे, ते देखील यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त होत – म्हणजेच ‘हे भगवन, यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त असणारे ते काय?’ होय.

Atāruṃ jātiñca jarañca mārisāti jarāmaraṇaṃ atariṃsu uttariṃsu patariṃsu samatikkamiṃsu vītivattiṃsu. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – atāru jātiñca jarañca mārisa.

‘हे पूजनीय, जन्म आणि जरेच्या पलीकडे गेले काय?’ (अतारुं जातिञ्च जरञ्च मारिसा) म्हणजे जरा आणि मरणाच्या पलीकडे गेले, पार गेले, पूर्णपणे ओलांडून गेले, समतिक्रम केले, पार करून गेले. ‘मारिस’ (पूजनीय) हा प्रिय शब्द, आदरयुक्त शब्द, सत्कार आणि आदराने युक्त असे संबोधन आहे – म्हणजेच ‘हे पूजनीय, जन्म आणि जरेच्या पलीकडे गेले’ होय.

Pucchāmi [Pg.55] taṃ bhagavā brūhi metanti. Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ kathayassu meti – pucchāmi taṃ. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

‘हे भगवन, मी आपल्याला ते विचारतो, मला ते सांगा’ (पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं) यातील ‘मी आपल्याला ते विचारतो’ (पुच्छामि तं) म्हणजे मी आपल्याला विचारतो, आपल्याला याचना करतो, आपल्याला विनंती करतो, आपल्याला प्रसन्न करतो, मला सांगा – म्हणजेच ‘मी आपल्याला ते विचारतो’ होय. ‘भगवा’ हे आदराचे संबोधन आहे... पे... ही साक्षात्कारी संज्ञा आहे, जी ‘भगवान’ अशी आहे. ‘मला सांगा’ (ब्रूहि मेतं) म्हणजे सांगा, स्पष्ट करा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून सांगा, विभागून सांगा, उघड करा, प्रकाशित करा – म्हणजेच ‘हे भगवन, मी आपल्याला ते विचारतो, मला ते सांगा’ होय. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Ye kecime isayo manujā, [iccāyasmā puṇṇako]Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā;

Atāru jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.

“जे कोणी हे ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण आहेत (असे आयुष्यमान पुण्णक म्हणाला), त्यांनी या जगात देवांना उद्देशून विपुल प्रमाणात यज्ञ केले. हे भगवन, यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त (जागरूक) असणारे ते, जन्म आणि जरेच्या पलीकडे गेले काय, हे पूजनीय? हे भगवन, मी आपल्याला ते विचारतो, मला ते सांगा.”

15.

१५.

Āsīsanti thomayanti, abhijappanti juhanti;

[Puṇṇakāti bhagavā]Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ, te yājayogā bhavarāgarattā;

Nātariṃsu jātijaranti brūmi.

“ते आकांक्षा करतात, प्रशंसा करतात, तीव्र इच्छा व्यक्त करतात आणि यज्ञ करतात (असे भगवान म्हणाले, हे पुण्णक). प्राप्तीवर अवलंबून राहून ते कामाची (भोगांची) तीव्र इच्छा व्यक्त करतात. यज्ञात मग्न असणारे आणि भवाच्या रागाने (तृष्णेने) रंजित झालेले ते, जन्म आणि जरेच्या पलीकडे जाऊ शकले नाहीत, असे मी सांगतो.”

Āsīsanti thomayanti abhijappanti juhantīti. Āsīsantīti rūpapaṭilābhaṃ āsīsanti, saddapaṭilābhaṃ āsīsanti, gandhapaṭilābhaṃ āsīsanti, rasapaṭilābhaṃ āsīsanti, phoṭṭhabbapaṭilābhaṃ āsīsanti, puttapaṭilābhaṃ āsīsanti, dārapaṭilābhaṃ āsīsanti, dhanapaṭilābhaṃ āsīsanti, yasapaṭilābhaṃ āsīsanti, issariyapaṭilābhaṃ āsīsanti, khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsanti, brāhmaṇamahāsālakule…pe… gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsanti, cātumahārājikesu devesu…pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsīsanti icchanti sādiyanti patthayanti pihayantīti – āsīsanti.

‘आसीसन्ती, थोमयन्ती, अभिझप्पन्ती, जुहन्ती’ या पदांमध्ये: ‘आसीसन्ती’ म्हणजे ते आकांक्षा करतात. रूपाची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, शब्दाची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, गंधाची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, रसाची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, स्पर्शाची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, पुत्राची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, पत्नीची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, धनाची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, यशाची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात, ऐश्वर्याची प्राप्ती व्हावी अशी आकांक्षा करतात; क्षत्रिय महाशाल कुळात आत्मभाव (जन्म) प्राप्त व्हावा अशी आकांक्षा करतात, ब्राह्मण महाशाल कुळात... तसेच गृहपती महाशाल कुळात आत्मभाव प्राप्त व्हावा अशी आकांक्षा करतात; चातुमहाराजिका देवलोकातील देवांमध्ये... तसेच ब्रह्मकायिका देवलोकातील देवांमध्ये आत्मभाव प्राप्त व्हावा अशी आकांक्षा करतात, इच्छा करतात, संमती देतात, प्रार्थना करतात, अभिलाषा धरतात – याला ‘आसीसन्ती’ (आकांक्षा करतात) असे म्हणतात।

Thomayantīti yaññaṃ vā thomenti phalaṃ vā thomenti dakkhiṇeyye vā thomenti. Kathaṃ yaññaṃ thomenti? Suciṃ dinnaṃ, manāpaṃ dinnaṃ, paṇītaṃ dinnaṃ, kālena [Pg.56] dinnaṃ, kappiyaṃ dinnaṃ, viceyya dinnaṃ, anavajjaṃ dinnaṃ, abhiṇhaṃ dinnaṃ dadaṃ cittaṃ pasāditanti – thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṃsanti. Evaṃ yaññaṃ thomenti.

‘थोमयन्ती’ म्हणजे ते स्तुती करतात. ते यज्ञाची स्तुती करतात किंवा यज्ञाच्या फळाची स्तुती करतात किंवा दक्षिणेय्य (दान स्वीकारण्यास योग्य व्यक्ती) यांची स्तुती करतात. यज्ञाची स्तुती कशी करतात? ‘शुद्ध दान दिले गेले, प्रिय दान दिले गेले, उत्तम दान दिले गेले, योग्य वेळी दान दिले गेले, कप्पिय (विहित) दान दिले गेले, विचारपूर्वक दान दिले गेले, निर्दोष दान दिले गेले, वारंवार दान दिले गेले, दान देताना चित्त प्रसन्न केले गेले’ – अशा प्रकारे ते स्तुती करतात, कीर्ती गातात, वर्णन करतात, प्रशंसा करतात. अशा प्रकारे ते यज्ञाची स्तुती करतात।

Kathaṃ phalaṃ thomenti? Ito nidānaṃ rūpapaṭilābho bhavissati…pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābho bhavissatīti – thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṃsanti. Evaṃ phalaṃ thomenti.

फळाची स्तुती कशी करतात? ‘या दानामुळे रूपाची प्राप्ती होईल... तसेच ब्रह्मकायिका देवलोकातील देवांमध्ये आत्मभाव प्राप्त होईल’ – अशा प्रकारे ते स्तुती करतात, कीर्ती गातात, वर्णन करतात, प्रशंसा करतात. अशा प्रकारे ते फळाची स्तुती करतात।

Kathaṃ dakkhiṇeyye thomenti? Dakkhiṇeyyā jātisampannā gottasampannā ajjhāyakā mantadharā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padakā veyyākaraṇā lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayāti, vītarāgā vā rāgavinayāya vā paṭipannā, vītadosā vā dosavinayāya vā paṭipannā, vītamohā vā mohavinayāya vā paṭipannā, saddhāsampannā sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannāti – thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṃsanti. Evaṃ dakkhiṇeyye thomentīti – āsīsanti thomayanti.

दक्षिणेय्य लोकांची स्तुती कशी करतात? ‘दक्षिणेय्य हे उत्तम जातीने संपन्न, उत्तम गोत्राने संपन्न, वेदांचे अध्ययन करणारे, मंत्र धारण करणारे, निघंटु व केटुभ ग्रंथांसह, अक्षरप्रभेदांसह आणि इतिहास हा पाचवा वेद मानणाऱ्या तीन वेदांचे पारंगत आहेत; ते पदांचे जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये निष्णात आहेत; ते वीतरागी आहेत किंवा राग दूर करण्यासाठी प्रतिपन्न (साधना करणारे) आहेत; ते वीतद्वेषी आहेत किंवा द्वेष दूर करण्यासाठी प्रतिपन्न आहेत; ते वीतमोही आहेत किंवा मोह दूर करण्यासाठी प्रतिपन्न आहेत; ते श्रद्धासंपन्न, शीलसंपन्न, समाधिसंपन्न, प्रज्ञासंपन्न, विमुक्तिसंपन्न आणि विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्न आहेत’ – अशा प्रकारे ते स्तुती करतात, कीर्ती गातात, वर्णन करतात, प्रशंसा करतात. अशा प्रकारे ते दक्षिणेय्य लोकांची स्तुती करतात – याला ‘आसीसन्ती थोमयन्ती’ (आकांक्षा करतात व स्तुती करतात) असे म्हणतात।

Abhijappantīti rūpapaṭilābhaṃ abhijappanti, saddapaṭilābhaṃ abhijappanti, gandhapaṭilābhaṃ abhijappanti, rasapaṭilābhaṃ abhijappanti…pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ abhijappantīti – āsīsanti thomayanti abhijappanti. Juhantīti juhanti denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyanti – āsīsanti thomayanti abhijappanti juhanti puṇṇakāti bhagavā.

‘अभिझप्पन्ती’ म्हणजे ते रूपाची प्राप्ती व्हावी म्हणून वारंवार जपत राहतात (तीव्र इच्छा करतात), शब्दाची प्राप्ती व्हावी म्हणून वारंवार जपत राहतात, गंधाची प्राप्ती व्हावी म्हणून वारंवार जपत राहतात, रसाची प्राप्ती व्हावी म्हणून वारंवार जपत राहतात... तसेच ब्रह्मकायिका देवलोकातील देवांमध्ये आत्मभाव प्राप्त व्हावा म्हणून वारंवार जपत राहतात – याला ‘आसीसन्ती थोमयन्ती अभिझप्पन्ती’ असे म्हणतात. ‘जुहन्ती’ म्हणजे ते अर्पण करतात, दान देतात, यज्ञ करतात, त्याग करतात. ते चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार (औषधोपचार व उपकरणे), अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवासस्थान आणि दीपसाधने अर्पण करतात – याला ‘आसीसन्ती थोमयन्ती अभिझप्पन्ती जुहन्ती पुण्णका’ असे भगवान म्हणाले।

Kāmābhijappanti paṭicca lābhanti rūpapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, saddapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti…pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti pajappantīti – kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ.

‘कामाभिझप्पन्ति पटिच्च लाभं’ म्हणजे रूपाची प्राप्ती व्हावी या अपेक्षेने कामभोगांची तीव्र इच्छा करतात, शब्दाची प्राप्ती व्हावी या अपेक्षेने कामभोगांची तीव्र इच्छा करतात... तसेच ब्रह्मकायिका देवलोकातील देवांमध्ये आत्मभाव प्राप्त व्हावा या अपेक्षेने कामभोगांची तीव्र इच्छा करतात, जपत राहतात – याला ‘कामाभिझप्पन्ति पटिच्च लाभं’ असे म्हणतात।

Te yājayogā bhavarāgarattā nātariṃsu jātijaranti brūmīti teti yaññayājakā vuccanti, yājayogāti yājayogesu yuttā payuttā āyuttā samāyuttā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyāti – te yājayogā, bhavarāgarattāti bhavarāgo vuccati yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī [Pg.57] bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṃ. Bhavarāgena bhavesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti – te yājayogā bhavarāgarattā.

‘ते याजयोगा भवरारगत्ता नातरिंसु जातिजरन्ति ब्रूमि’ या पदांमध्ये: ‘ते’ म्हणजे यज्ञ करणारे लोक. ‘याजयोगा’ म्हणजे जे यज्ञकर्मात गुंतलेले, प्रवृत्त झालेले, जोडलेले, पूर्णपणे संलग्न झालेले, त्याचेच आचरण करणारे, त्यातच मग्न असणारे, त्यालाच महत्त्व देणारे, त्याकडेच झुकलेले, त्यातच लीन झालेले, त्यातच तत्पर असणारे, त्यातच समर्पित असणारे आणि त्यालाच श्रेष्ठ मानणारे आहेत – त्यांना ‘ते याजयोगा’ असे म्हणतात. ‘भवरारगत्ता’ म्हणजे भवरूपी राग; भवांमध्ये (अस्तित्वामध्ये) असणारी भव-इच्छा, भव-राग, भव-नंदी (भवातील आनंद), भव-तृष्णा, भव-स्नेह, भव-दाह, भव-मोह आणि भवामधील अतिशय आसक्ती याला ‘भवराग’ म्हणतात. या भवरूपी रागाने जे भवांमध्ये आसक्त झालेले, लोभी झालेले, गुंतलेले, मोहित झालेले, अतिशय मग्न झालेले, अडकलेले, बांधले गेलेले आहेत – त्यांना ‘ते याजयोगा भवरारगत्ता’ (ते यज्ञकर्म करणारे व भवरूपी रागाने आसक्त झालेले) असे म्हणतात।

Nātariṃsu jātijaranti brūmīti te yājayogā bhavarāgarattā jātijarāmaraṇaṃ nātariṃsu na uttariṃsu na patariṃsu na samatikkamiṃsu na vītivattiṃsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā anatikkantā asamatikkantā avītivattā antojātijarāmaraṇe parivattanti antosaṃsārapathe parivattanti. Jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti; brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – te yājayogā bhavarāgarattā nātariṃsu jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –

‘नातरिंसु जातिजरन्ति ब्रूमि’ म्हणजे ते यज्ञकर्म करणारे व भवरूपी रागाने आसक्त झालेले लोक जन्म, जरा आणि मरणाला पार करू शकले नाहीत, ओलांडू शकले नाहीत, पलीकडे जाऊ शकले नाहीत, पूर्णपणे ओलांडू शकले नाहीत, अतिक्रांत करू शकले नाहीत; ते जन्म, जरा आणि मरणातून बाहेर पडलेले नाहीत, मुक्त झालेले नाहीत, त्याला ओलांडलेले नाहीत, पूर्णपणे ओलांडलेले नाहीत, अतिक्रांत केलेले नाहीत; ते जन्म, जरा आणि मरणाच्या चक्रातच फिरत राहतात, संसारमार्गाच्या चक्रातच फिरत राहतात. ते जन्माने पाठलाग केलेले, जरेने ग्रासलेले, व्याधीने पछाडलेले, मरणाने पीडित झालेले, रक्षक नसलेले, निवारा नसलेले, शरण नसलेले आणि स्वतःचे किंवा इतरांचे शरण होण्यास असमर्थ असलेले आहेत – असे मी सांगतो, आख्यान करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभाजन करतो, स्पष्ट करतो, प्रकाशित करतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Āsīsanti thomayanti, abhijappanti juhanti;

[Puṇṇakāti bhagavā]Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ, te yājayogā bhavarāgarattā;

Nātariṃsu jātijaranti brūmī’’ti.

“ते आकांक्षा करतात, स्तुती करतात, वारंवार जपत राहतात आणि यज्ञ करतात; (हे पुण्णक! असे भगवान म्हणाले) लाभाच्या अपेक्षेने कामभोगांची तीव्र इच्छा करतात. ते यज्ञकर्म करणारे व भवरूपी रागाने आसक्त झालेले लोक जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, असे मी सांगतो।”

16.

१६.

Te ce nātariṃsu yājayogā, [iccāyasmā puṇṇako]Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;

Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa;

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

“हे पूजनीय! जर ते यज्ञकर्म करणारे लोक यज्ञांच्या द्वारे जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, तर मग या देव आणि मनुष्य लोकात जन्म आणि जरेला कोणी पार केले आहे? हे भगवन! मी आपल्याला हे विचारत आहे, मला हे सांगावे।” – असे आयुष्यमान पुण्णक म्हणाला।

Te ce nātariṃsu yājayogāti te yaññayājakā yājayogā bhavarāgarattā jātijarāmaraṇaṃ nātariṃsu na uttariṃsu na patariṃsu na samatikkamiṃsu na vītivattiṃsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā anatikkantā asamatikkantā avītivattā antojātijarāmaraṇe parivattanti antosaṃsārapathe parivattanti. Jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti – te ce nātariṃsu yājayogā.

‘ते चे नातरिंसु याजयोगा’ म्हणजे ते यज्ञ करणारे, यज्ञकर्मात गुंतलेले आणि भवरूपी रागाने आसक्त झालेले लोक जन्म, जरा आणि मरणाला पार करू शकले नाहीत, ओलांडू शकले नाहीत, पलीकडे जाऊ शकले नाहीत, पूर्णपणे ओलांडू शकले नाहीत, अतिक्रांत करू शकले नाहीत; ते जन्म, जरा आणि मरणातून बाहेर पडलेले नाहीत, मुक्त झालेले नाहीत, त्याला ओलांडलेले नाहीत, पूर्णपणे ओलांडलेले नाहीत, अतिक्रांत केलेले नाहीत; ते जन्म, जरा आणि मरणाच्या चक्रातच फिरत राहतात, संसारमार्गाच्या चक्रातच फिरत राहतात. ते जन्माने पाठलाग केलेले, जरेने ग्रासलेले, व्याधीने पछाडलेले, मरणाने पीडित झालेले, रक्षक नसलेले, निवारा नसलेले, शरण नसलेले आणि स्वतःचे किंवा इतरांचे शरण होण्यास असमर्थ असलेले आहेत – याला ‘ते चे नातरिंसु याजयोगा’ असे म्हणतात।

Iccāyasmā puṇṇakoti. Iccāti padasandhi…pe… āyasmā puṇṇako.

‘इच्चायस्मा पुण्णको’ यामध्ये: ‘इच्चा’ ही पदसंधी आहे... ‘आयुष्यमान पुण्णक’।

Yaññehi [Pg.58] jātiñca jarañca mārisāti. Yaññehīti yaññehi pahūtehi yaññehi vividhehi yaññehi puthūhi. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – yaññehi jātiñca jarañca mārisa.

‘यञ्ञेहि जातिञ्च जरञ्च मारिस’ या पदांमध्ये: ‘यञ्ञेहि’ म्हणजे पुष्कळ यज्ञांच्या द्वारे, विविध यज्ञांच्या द्वारे, अनेक यज्ञांच्या द्वारे. ‘मारिस’ हा प्रिय शब्द आहे, आदरयुक्त शब्द आहे, सत्कार आणि आदराने युक्त असे हे संबोधन आहे – याला ‘यञ्ञेहि जातिञ्च जरञ्च मारिस’ असे म्हणतात।

Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisāti atha ko eso sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayi. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappattissādhivacanametaṃ mārisāti – atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa.

तर मग, हे प्रिय महोदया (मारिस), देव आणि मनुष्यांच्या या जगात जन्म आणि जरेला (वृद्धत्वाचा) कोणी पार केले आहे? 'तर मग या देव, मार, ब्रह्मासहित असलेल्या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांच्या प्रजांमध्ये जन्म, जरा आणि मरणाला कोणी पार केले, ओलांडले, पूर्णपणे पार केले, अतिक्रमित केले आणि मागे टाकले?' 'मारिस' (mārisa) हा प्रिय शब्द आहे, आदरयुक्त शब्द आहे, आणि आदरासहित नम्रतेने संबोधण्याचा शब्द आहे. 'तर मग, हे प्रिय महोदया, देव आणि मनुष्यांच्या या जगात जन्म आणि जरेला कोणी पार केले आहे?'

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti. Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ kathayassu metanti – pucchāmi taṃ. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला हे सांगा.' 'मी आपल्याला विचारतो' (pucchāmi taṃ) म्हणजे मी आपल्याला विचारतो, मी आपल्याला याचना करतो, मी आपल्याला विनंती करतो, मी आपल्याला प्रसन्न करतो, आपण मला हे सांगावे. 'भगवन्' (bhagavā) हे आदराचे संबोधन आहे... प्रत्यक्ष साक्षात्काराने प्राप्त झालेली प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, म्हणजेच 'भगवन्'. 'मला हे सांगा' (brūhi me taṃ) म्हणजे सांगा, स्पष्ट करा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभाजन करून सांगा, सुस्पष्ट करा, प्रकट करा. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले –

‘‘Te ce nātariṃsu yājayogā, [iccāyasmā puṇṇako]Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;

Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa;

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.

आयुष्यमान पुण्णक म्हणाले – 'हे प्रिय महोदया, जर ते यज्ञ करणारे आपल्या यज्ञांद्वारे जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, तर मग देव आणि मनुष्यांच्या या जगात जन्म आणि जरेला कोणी पार केले आहे? मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला हे सांगा.'

17.

१७.

Saṅkhāya lokasmi paroparāni, [puṇṇakāti bhagavā]Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;

Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi.

भगवान म्हणाले – 'हे पुण्णक, या जगातील उच्च आणि नीच (पर आणि अवर) गोष्टींचा प्रज्ञेने विचार करून, ज्याच्या मनात या जगात कुठेही कोणतीही तण्हा किंवा कंप (इंजित) नाही; जो शांत आहे, (क्लेशांच्या) धुरापासून मुक्त आहे, दुःखविरहित आहे आणि तृष्णारहित आहे, त्याने जन्म आणि जरेला पार केले आहे, असे मी सांगतो.'

Saṅkhāya lokasmi paroparānīti saṅkhā vuccati ñāṇaṃ yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Paroparānīti oraṃ vuccati sakattabhāvo, paraṃ vuccati parattabhāvo oraṃ vuccati sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ, paraṃ vuccati pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ[Pg.59]; oraṃ vuccati cha ajjhattikāni āyatanāni, paraṃ vuccati cha bāhirāni āyatanāni. Oraṃ vuccati manussaloko, paraṃ vuccati devaloko; oraṃ vuccati kāmadhātu, paraṃ vuccati rūpadhātu arūpadhātu; oraṃ vuccati kāmadhātu rūpadhātu, paraṃ vuccati arūpadhātu. Saṅkhāya lokasmi paroparānīti paroparāni aniccato saṅkhāya dukkhato rogato gaṇḍato…pe… nissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – saṅkhāya lokasmi paroparāni. Puṇṇakāti bhagavāti. Puṇṇakāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… yadidaṃ bhagavāti – puṇṇakāti bhagavā.

'जगातील उच्च आणि नीच गोष्टींचा प्रज्ञेने विचार करून' (saṅkhāya lokasmi paroparāni) यामध्ये 'संखा' (saṅkhā) म्हणजे ज्ञान, जी प्रज्ञा आहे, पूर्ण समज आहे... अमोह, धम्मविचय (धम्माचा शोध) आणि सम्यक दृष्टी होय. 'परोपराणि' (paroparāni) यामध्ये 'ओर' (oraṃ - अलीकडचे/कनिष्ठ) म्हणजे स्वतःचे अस्तित्व (अत्तभाव), आणि 'पर' (paraṃ - पलीकडचे/वरिष्ठ) म्हणजे दुसऱ्याचे अस्तित्व. 'ओर' म्हणजे स्वतःचे रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान; 'पर' म्हणजे दुसऱ्याचे रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान. 'ओर' म्हणजे सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतने, 'पर' म्हणजे सहा बाह्य आयतने. 'ओर' म्हणजे मनुष्यलोक, 'पर' म्हणजे देवलोक. 'ओर' म्हणजे कामधातू, 'पर' म्हणजे रूपधातू आणि अरूपधातू. 'ओर' म्हणजे कामधातू आणि रूपधातू, 'पर' म्हणजे अरूपधातू. 'जगातील उच्च आणि नीच गोष्टींचा प्रज्ञेने विचार करून' म्हणजे उच्च आणि नीच गोष्टींचा अनित्यतेने, दुःखाने, रोगाने, गंड (गळू) रूपाने... आणि निस्सरणाने (मुक्ततेने) प्रज्ञेने विचार करून, जाणून, तोलून, पडताळून, विकसित करून आणि स्पष्ट करून होय. 'पुण्णक, असे भगवान म्हणाले' म्हणजे भगवान त्या ब्राह्मणाला नावाने हाक मारतात. 'भगवान' हे आदराचे संबोधन आहे... म्हणजेच 'पुण्णक, असे भगवान म्हणाले' होय.

Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loketi. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Iñjitanti taṇhiñjitaṃ diṭṭhiñjitaṃ māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ. Yassime iñjitā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. Kuhiñcīti kuhiñci kismiñci katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloketi – yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke.

'ज्याच्या मनात या जगात कुठेही कोणतीही तण्हा किंवा कंप (इंजित) नाही' (yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke) यामध्ये 'ज्याच्या' (yassa) म्हणजे ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत अशा अर्हताच्या. 'इंजित' (iñjitaṃ) म्हणजे तृष्णेचा कंप, दृष्टीचा कंप, मानाचा (अहंकाराचा) कंप, क्लेशांचा कंप, कामाचा कंप. ज्याच्यामध्ये हे कंप नाहीत, अस्तित्वात नाहीत, आढळत नाहीत, जे नष्ट केले गेले आहेत, समूळ कापले गेले आहेत, शांत झाले आहेत, पूर्णपणे शमले आहेत, पुन्हा उत्पन्न होण्यास अयोग्य झाले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाले आहेत. 'कुठेही' (kuhiñci) म्हणजे कुठेही, कशातही, स्वतःच्या आत किंवा बाहेर किंवा आत आणि बाहेर दोन्हीकडे. 'जगात' (loke) म्हणजे अपायलोकात... आयतनलोकात; म्हणजेच 'ज्याच्या मनात या जगात कुठेही कोणतीही तण्हा किंवा कंप नाही' होय.

Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti. Santoti rāgassa santattā santo, dosassa…pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti santo; vidhūmoti kāyaduccaritaṃ vidhūmitaṃ vidhamitaṃ sositaṃ visositaṃ byantīkataṃ, vacīduccaritaṃ…pe… manoduccaritaṃ vidhūmitaṃ vidhamitaṃ sositaṃ visositaṃ byantīkataṃ, rāgo… doso… moho vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, kodho… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā vidhūmitā vidhamitā sositā visositā byantīkatā. Atha vā, kodho vuccati dhūmo –

'जो शांत आहे, धुरापासून मुक्त आहे, दुःखविरहित आहे आणि तृष्णारहित आहे, त्याने जन्म आणि जरेला पार केले आहे, असे मी सांगतो' यामध्ये 'शांत' (santo) म्हणजे रागाच्या शमनामुळे शांत, द्वेषाच्या... मोहाच्या... क्रोधाच्या... उपनाहाच्या (वैर धरण्याच्या)... मक्खाच्या (गुण नाकारण्याच्या)... सर्व अकुशल संस्कारांच्या शमनामुळे, शांत झाल्यामुळे, पूर्णपणे शमल्यामुळे, विझल्यामुळे, निरुद्ध झाल्यामुळे, निघून गेल्यामुळे, पूर्णपणे शांत झाल्यामुळे शांत, उपशांत, व्युपशांत, निवृत्त, प्रतिप्रसब्ध होय. 'धूर नसलेला/धूरमुक्त' (vidhūmo) म्हणजे जिचे कायिक दुश्चरित नष्ट केले गेले आहे, दूर केले गेले आहे, वाळवले गेले आहे, पूर्णपणे वाळवले गेले आहे, नाहीसे केले गेले आहे; वाचिक दुश्चरित... मानसिक दुश्चरित नष्ट केले गेले आहे, दूर केले गेले आहे, वाळवले गेले आहे, पूर्णपणे वाळवले गेले आहे, नाहीसे केले गेले आहे; राग... द्वेष... मोह नष्ट केला गेला आहे, दूर केला गेला आहे, वाळवला गेला आहे, पूर्णपणे वाळवला गेला आहे, नाहीसे केला गेला आहे; क्रोध... उपनाह... मख्ख... पळास (प्रतिस्पर्धा)... इस्सा (मत्सर)... मच्छरिय (कंजूषपणा)... माया... साठेय्य (धूर्तपणा)... थंभ (ताठरपणा)... सारंभ (उद्धटपणा)... मान (अहंकार)... अतिमान... मद... प्रमाद... सर्व क्लेश, सर्व दुश्चरिते, सर्व क्लेशकारक ताप, सर्व परिळाह (दाह), सर्व संताप, सर्व अकुशल संस्कार नष्ट केले गेले आहेत, दूर केले गेले आहेत, वाळवले गेले आहेत, पूर्णपणे वाळवले गेले आहेत, नाहीसे केले गेले आहेत. किंवा, क्रोधाला 'धूर' असे म्हटले जाते –

Māno [Pg.60] hi te brāhmaṇa khāribhāro, kodho dhūmo bhasmani mosavajjaṃ;

Jivhā sujā hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ, attā sudanto purisassa joti.

'हे ब्राह्मणा, तुझा मान (अहंकार) हाच खरोखर तुझा जड भार आहे, क्रोध हा धूर आहे, असत्य हे भस्म (राख) आहे; जीभ ही यज्ञाची पळी (स्रुवा) आहे, हृदय हे अग्नीचे स्थान आहे, आणि स्वतःचे उत्तम दमन (सुदान्त) हाच मनुष्याचा प्रकाश आहे.'

Api ca, dasahākārehi kodho jāyati – anatthaṃ me acarīti kodho jāyati, anatthaṃ me caratīti kodho jāyati, anatthaṃ me carissatīti kodho jāyati, piyassa me manāpassa anatthaṃ acari, anatthaṃ carati, anatthaṃ carissatīti kodho jāyati, appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari, atthaṃ carati, atthaṃ carissatīti kodho jāyati, aṭṭhāne vā pana kodho jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho.

शिवाय, क्रोध दहा कारणांनी उत्पन्न होतो – 'त्याने माझे अहित केले' म्हणून क्रोध उत्पन्न होतो, 'तो माझे अहित करत आहे' म्हणून क्रोध उत्पन्न होतो, 'तो माझे अहित करेल' म्हणून क्रोध उत्पन्न होतो; 'त्याने माझ्या प्रिय आणि आवडत्या व्यक्तीचे अहित केले', 'तो अहित करत आहे', 'तो अहित करेल' म्हणून क्रोध उत्पन्न होतो; 'त्याने माझ्या अप्रिय आणि नावडत्या व्यक्तीचे हित केले', 'तो हित करत आहे', 'तो हित करेल' म्हणून क्रोध उत्पन्न होतो; किंवा अयोग्य स्थानी (विनाकारण) क्रोध उत्पन्न होतो. अशा प्रकारचा मनाचा जो आघात, प्रतिघात, विरोध, प्रतिविरोध, कोप, प्रकोप, संप्रकोप, द्वेष, प्रद्वेष, संप्रद्वेष, चित्ताची व्यापात्ती (बिघाड), मनाचा प्रद्वेष, क्रोध, संताप, संतापलेली अवस्था, द्वेष, दूषितपणा, दूषित अवस्था, व्यापाद, व्यापादन, व्यापादित अवस्था, विरोध, प्रतिविरोध, चंडता (उग्रता), असंतोष, मनाची अप्रसन्नता – याला 'क्रोध' असे म्हटले जाते।

Api ca, kodhassa adhimattaparittatā veditabbā. Atthi kañci kālaṃ kodho cittāvilakaraṇamatto hoti, na ca tāva mukhakulānavikulāno hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho mukhakulānavikulānamatto hoti, na ca tāva hanusañcopano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho hanusañcopanamatto hoti, na ca tāva pharusavācaṃ nicchāraṇo hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho pharusavācaṃ nicchāraṇamatto hoti, na ca tāva disāvidisānuvilokano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho disāvidisānuvilokanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaparāmasanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabbhukkiraṇo hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaabbhukkiraṇamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabhinipātano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaabhinipātanamatto hoti, na ca tāva chinnavicchinnakaraṇo hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho chinnavicchinnakaraṇamatto hoti, na [Pg.61] ca tāva sambhañjanapalibhañjano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho sambhañjanapalibhañjanamatto hoti, na ca tāva aṅgamaṅgaapakaḍḍhano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho aṅgamaṅgaapakaḍḍhanamatto hoti, na ca tāva jīvitāvoropano hoti. Atthi kañci kālaṃ kodho jīvitāvoropanamatto hoti, na ca tāva sabbacāgapariccāgāya saṇṭhito hoti. Yato kodho paraṃ puggalaṃ ghātetvā attānaṃ ghāteti, ettāvatā kodho paramussadagato paramavepullapatto hoti. Yassa so hoti kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati – vidhūmo.

शिवाय, क्रोधाची तीव्रता आणि सौम्यता जाणून घेतली पाहिजे. कधीकधी क्रोध केवळ चित्त गढूळ करण्यापुरता मर्यादित असतो, परंतु तोपर्यंत चेहऱ्यावर सुरकुत्या पडणे किंवा चेहरा वाकडा होणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ चेहऱ्यावर सुरकुत्या पडण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत जबड्याची हालचाल होत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ जबड्याच्या हालचालीपुरता असतो, परंतु तोपर्यंत कठोर शब्द बाहेर पडत नाहीत. कधीकधी क्रोध केवळ कठोर शब्द बाहेर पडण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत इकडेतिकडे पाहणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ इकडेतिकडे पाहण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत काठी किंवा शस्त्र उचलणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ काठी किंवा शस्त्र उचलण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत काठी किंवा शस्त्र उगारणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ काठी किंवा शस्त्र उगारण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत काठीने किंवा शस्त्राने प्रहार करणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ प्रहार करण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत तुकडे-तुकडे करणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ तुकडे-तुकडे करण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत चिरडणे किंवा चूर्ण करणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ चिरडण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत अवयव तोडून ओढणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ अवयव तोडून ओढण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत प्राण हरण करणे घडत नाही. कधीकधी क्रोध केवळ प्राण हरण करण्यापुरता असतो, परंतु तोपर्यंत सर्वस्वाचा त्याग करण्यास प्रवृत्त होत नाही. जेव्हा क्रोध दुसऱ्या व्यक्तीचा घात करून स्वतःचाही घात करतो, तेव्हा तो क्रोध अत्यंत तीव्रतेला आणि पराकोटीच्या विस्ताराला पोहोचलेला असतो. ज्याचा तो क्रोध नष्ट झाला आहे, समूळ उखडून टाकला गेला आहे, शांत झाला आहे, पूर्णपणे शमला आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारा झाला आहे आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाला आहे, त्याला 'विधूम' म्हटले जाते.

Kodhassa pahīnattā vidhūmo, kodhavatthussa pariññātattā vidhūmo, kodhahetussa pariññātattā vidhūmo, kodhahetussa upacchinnattā vidhūmo. Anīghoti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. Yassete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho.

क्रोधाचा त्याग केल्यामुळे तो 'विधूम' आहे; क्रोधाच्या कारणाचे परिज्ञान झाल्यामुळे तो 'विधूम' आहे; क्रोधाच्या हेतूचे परिज्ञान झाल्यामुळे तो 'विधूम' आहे; क्रोधाचा हेतू समूळ नष्ट केल्यामुळे तो 'विधूम' आहे. 'अनीघ' म्हणजे: राग हा क्लेश आहे, द्वेष हा क्लेश आहे, मोह हा क्लेश आहे, क्रोध हा क्लेश आहे, वैर हा क्लेश आहे... पे... सर्व अकुशल अभिसंस्कार हे क्लेश आहेत. ज्याचे हे क्लेश नष्ट झाले आहेत, समूळ उखडून टाकले गेले आहेत, शांत झाले आहेत, पूर्णपणे शमले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाले आहेत, त्याला 'अनीघ' म्हटले जाते.

Nirāsoti āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso. Jātīti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho. Jarāti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko. Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti yo santo ca vidhūmo ca anīgho ca nirāso ca, so jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –

'निरास' म्हणजे: 'आशा' ही तृष्णा म्हटली जाते. जो राग, तीव्र राग... पे... अभिज्झा, लोभ हे अकुशल मूळ आहे. ज्याची ही आशा म्हणजेच तृष्णा नष्ट झाली आहे, समूळ उखडून टाकली गेली आहे, शांत झाली आहे, पूर्णपणे शमली आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहे आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाली आहे, त्याला 'निरास' म्हटले जाते. 'जाती' म्हणजे: त्या त्या प्राण्यांचा त्या त्या प्राणीसमूहात होणारा जन्म, संजाती, गर्भाशयात प्रवेश, प्रादुर्भाव, स्कंधांचे प्रकटीकरण आणि आयतनांची प्राप्ती होय. 'जरा' म्हणजे: त्या त्या प्राण्यांचे त्या त्या प्राणीसमूहात होणारे वृद्धत्व, जीर्णता, दात पडणे, केस पांढरे होणे, त्वचेवर सुरकुत्या पडणे, आयुष्याची हानी होणे आणि इंद्रियांची परिपक्वता होय. "जो शांत, विधूम, अनीघ आणि निरास आहे, त्याने जन्म आणि जरा पार केली आहे, असे मी सांगतो" याचा अर्थ: जो शांत आहे, विधूम आहे, अनीघ आहे आणि निरास आहे, त्याने जन्म, जरा आणि मरणाला पार केले आहे, ओलांडले आहे, पूर्णपणे पार केले आहे, त्याचे समतिक्रमण केले आहे, तो त्यापलीकडे गेला आहे, असे मी सांगतो, आख्यान करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभाजन करतो, स्पष्ट करतो, प्रकाशित करतो – "जो शांत, विधूम, अनीघ आणि निरास आहे, त्याने जन्म आणि जरा पार केली आहे, असे मी सांगतो." म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Saṅkhāya [Pg.62] lokasmi paroparāni, [puṇṇakāti bhagavā]Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;

Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.

"ज्याने जगातील उच्च आणि नीच गोष्टींचे ज्ञान मिळवले आहे, [हे पुण्णक, भगवान म्हणाले] ज्याच्यामध्ये या जगात कुठेही कोणतीही चंचलता नाही; जो शांत, विधूम, अनीघ आणि निरास आहे, त्याने जन्म आणि जरा पार केली आहे, असे मी सांगतो."

Sahagāthāpariyosānā…pe… pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti – ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti.

गाथेच्या समाप्तीसोबतच... पे... हात जोडून भगवंतांना नमस्कार करत तो बसला आणि म्हणाला – "भंते, भगवान माझे शास्ता आहेत आणि मी त्यांचा श्रावक आहे."

Puṇṇakamāṇavapucchāniddeso tatiyo.

पुण्णक माणवकाच्या प्रश्नाचा निर्देश समाप्त झाला. हा तिसरा होय.

4. Mettagūmāṇavapucchāniddeso

४. मेत्तगू माणवकाच्या प्रश्नाचा निर्देश.

18.

१८.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā mettagū]Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ;

Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā.

"हे भगवंत, मी आपल्याला विचारतो, मला हे सांगा, [असे आयुष्यमान मेत्तगू म्हणाला] मी आपल्याला वेदगू आणि भावितत्त मानतो; या जगात जे नाना प्रकारचे दुःख आहेत, ते नेमके कुठून उत्पन्न होतात?"

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti. Pucchāmīti tisso pucchā – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā. Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

"हे भगवंत, मी आपल्याला विचारतो, मला हे सांगा" या संदर्भात: "मी विचारतो" म्हणजे तीन प्रकारचे प्रश्न असतात – अदृष्टजोतना पुच्छा, दृष्टसंसंदना पुच्छा आणि विमतिच्छेदना पुच्छा. अदृष्टजोतना पुच्छा कोणती? स्वभावतः लक्षण माहीत नसणे, न पाहिलेले असणे, न तोललेले असणे, पार न केलेले असणे, स्पष्ट नसणे आणि भावना-विकसित नसणे. त्याच्या ज्ञानासाठी, दर्शनासाठी, तोलण्यासाठी, पार करण्यासाठी, स्पष्टतेसाठी आणि भावना-विकासासाठी जो प्रश्न विचारला जातो – ती 'अदृष्टजोतना पुच्छा' होय.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. Aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

दृष्टसंसंदना पुच्छा कोणती? स्वभावतः लक्षण माहीत असणे, पाहिलेले असणे, तोललेले असणे, पार केलेले असणे, स्पष्ट असणे आणि भावना-विकसित असणे. इतर पंडितांसोबत पडताळणी करण्यासाठी जो प्रश्न विचारला जातो – ती 'दृष्टसंसंदना पुच्छा' होय.

Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti? So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.

विमतिच्छेदना पुच्छा कोणती? स्वभावतः संशयात पडलेला असणे, शंकेने ग्रासलेला असणे, द्विधा मनःस्थितीत असणे – "असे आहे की काय? असे नाही की काय? काय बरे असेल? कसे बरे असेल?" तो शंकांचे निरसन करण्यासाठी जो प्रश्न विचारतो – ती 'विमतिच्छेदना पुच्छा' होय. या तीन पुच्छा आहेत.

Aparāpi tisso pucchā – manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā manussapucchā? Manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti [Pg.63] khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti – ayaṃ manussapucchā.

आणखीही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – मनुष्यपुच्छा, अमनुष्यपुच्छा आणि निर्मितपुच्छा. मनुष्यपुच्छा कोणती? मनुष्य बुद्ध भगवंतांकडे येऊन प्रश्न विचारतात; भिक्खू विचारतात, भिक्खुनी विचारतात, उपासक विचारतात, उपासिका विचारतात, राजे विचारतात, क्षत्रिय विचारतात, ब्राह्मण विचारतात, वैश्य विचारतात, शूद्र विचारतात, गृहस्थ विचारतात, प्रव्रजित विचारतात – ही 'मनुष्यपुच्छा' होय.

Katamā amanussapucchā? Amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmā pucchanti, devā pucchanti – ayaṃ amanussapucchā.

अमनुष्यपुच्छा कोणती? अमनुष्य बुद्ध भगवंतांकडे येऊन प्रश्न विचारतात; नाग विचारतात, सुपर्ण विचारतात, यक्ष विचारतात, असुर विचारतात, गंधर्व विचारतात, महाराज विचारतात, इंद्र विचारतात, ब्रह्मा विचारतात, देव विचारतात – ही 'अमनुष्यपुच्छा' होय.

Katamā nimmitapucchā? Bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyaṃ. So nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati. Bhagavā visajjeti. Ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.

निर्मित-प्रश्न (निम्मितपुच्छा) म्हणजे काय? भगवान मनोमय, सर्व अवयवांनी परिपूर्ण आणि इंद्रियांनी संपन्न अशा रूपाची निर्मिती करतात. तो निर्मित (बुद्ध) भगवान बुद्धांच्या जवळ जाऊन प्रश्न विचारतो. भगवान त्याचे उत्तर देतात. हा 'निर्मित-प्रश्न' होय. हे तीन प्रश्न आहेत.

Aparāpi tisso pucchā – attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā…pe… aparāpi tisso pucchā – diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā… aparāpi tisso pucchā – anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā… aparāpi tisso pucchā – atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā… aparāpi tisso pucchā – ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā… aparāpi tisso pucchā – kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā… aparāpi tisso pucchā – khandhapucchā, dhātupucchā āyatanapucchā… aparāpi tisso pucchā – satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā… aparāpi tisso pucchā – indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā… aparāpi tisso pucchā – maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā….

इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – आत्महित-प्रश्न, परहित-प्रश्न, उभयहित-प्रश्न...पे... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – दृष्टधार्मिक (ऐहिक) हित-प्रश्न, सांपरायिक (पारलौकिक) हित-प्रश्न, परमार्थ हित-प्रश्न... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – अनवद्य (निर्दोष) हित-प्रश्न, निष्क्लेश (क्लेशमुक्ती) हित-प्रश्न, वोदान (विशुद्धता) हित-प्रश्न... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – अतीत (भूतकाळ) प्रश्न, अनागत (भविष्यकाळ) प्रश्न, प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ) प्रश्न... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – अध्यात्म (आंतरिक) प्रश्न, बहिर्धा (बाह्य) प्रश्न, अध्यात्म-बहिर्धा (आंतरिक-बाह्य) प्रश्न... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – कुशल-प्रश्न, अकुशल-प्रश्न, अव्याकृत-प्रश्न... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – स्कंध-प्रश्न, धातू-प्रश्न, आयतन-प्रश्न... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – सतिपट्ठान-प्रश्न, सम्मप्पधान-प्रश्न, इद्धिपाद-प्रश्न... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – इंद्रिय-प्रश्न, बल-प्रश्न, बोज्झंग-प्रश्न... इतरही तीन प्रकारचे प्रश्न आहेत – मार्ग-प्रश्न, फल-प्रश्न, निर्वाण-प्रश्न...

Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ ‘‘kathayassu me’’ti pucchāmi taṃ. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti – yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

'पुच्छामि तं' (मी आपल्याला विचारतो) म्हणजे मी तो प्रश्न विचारतो, मी त्याची याचना करतो, मी त्यासाठी प्रवृत्त करतो, मी प्रसन्न करतो, 'ते मला सांगा' असे मी विचारतो. 'भगवा' हे आदराचे नाव (आदरार्थी संज्ञा) आहे...पे... हा साक्षात्कारावर आधारित प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, जे 'भगवान' असे आहे. 'ब्रूहि मे तं' (मला ते सांगा) म्हणजे सांगा, स्पष्ट करा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विश्लेषण करा, सुबोध करा, प्रकाशित करा – 'मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला ते सांगा'.

Iccāyasmā mettagūti iccāti padasandhi…pe… iccāyasmā mettagū.

'इच्चायस्मा मेत्तगू' (असे आयुष्यमान मेत्तगू म्हणाले) यामध्ये 'इच्चा' हा पदसंधी आहे...पे... असे आयुष्यमान मेत्तगू म्हणाले.

Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattanti. Vedagūti taṃ maññāmi, bhāvitattoti taṃ maññāmi, evaṃ jānāmi, evaṃ ājānāmi evaṃ paṭijānāmi evaṃ paṭivijjhāmi. Vedagū bhāvitattoti kathañca bhagavā vedagū? Vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ…pe… dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā [Pg.64] vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. Vedānaṃ vā antagatoti vedagū; vedehi vā antagatoti vedagū; sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū; sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo doso moho māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

'मी आपल्याला वेदगू (ज्ञान-पारंगत) आणि भावितत्त (विकसित चित्त असलेले) मानतो.' 'वेदगू' म्हणून मी आपल्याला मानतो, 'भावितत्त' म्हणून मी आपल्याला मानतो; असे मी जाणतो, असे मी समजतो, असे मी स्वीकारतो, असे मी साक्षात्कृत करतो. 'वेदगू भावितत्त' यातील भगवान कशा प्रकारे 'वेदगू' आहेत? चार मार्गांमधील ज्ञान, प्रज्ञा, प्रज्ञेंद्रिय, प्रज्ञाबल...पे... धम्मविचय संबोध्यंग, विमंसा (विचारणा), वियश्यना आणि सम्यक् दृष्टी यांना 'वेद' (ज्ञान) म्हटले जाते. भगवान या वेदांच्या (ज्ञानांच्या) द्वारे जन्म, जरा आणि मरणाच्या अंताला गेले आहेत, अंताप्रत पोहोचले आहेत; शिखराला गेले आहेत, शिखराप्रत पोहोचले आहेत; मर्यादेला गेले आहेत, मर्यादेप्रत पोहोचले आहेत; समाप्तीला गेले आहेत, समाप्तीप्रत पोहोचले आहेत; संरक्षणाला गेले आहेत, संरक्षणाप्रत पोहोचले आहेत; आश्रयाला गेले आहेत, आश्रयाप्रत पोहोचले आहेत; शरणाला गेले आहेत, शरणाप्रत पोहोचले आहेत; अभयाला गेले आहेत, अभयाप्रत पोहोचले आहेत; अच्युताला (अविनाशी पदाला) गेले आहेत, अच्युताप्रत पोहोचले आहेत; अमृताला गेले आहेत, अमृताप्रत पोहोचले आहेत; निर्वाणाला गेले आहेत, निर्वाणाप्रत पोहोचले आहेत. किंवा, वेदांच्या (ज्ञानांच्या) अंताला गेले आहेत म्हणून 'वेदगू'; किंवा वेदांच्या (ज्ञानांच्या) द्वारे अंताला गेले आहेत म्हणून 'वेदगू'; किंवा सात धर्मांना जाणल्यामुळे 'वेदगू' होत. (ते सात धर्म कोणते?) सत्कायदृष्टी जाणली गेली आहे, विचिकित्सा (शंका) जाणली गेली आहे, शीलव्रतपरामर्श जाणला गेला आहे, राग, द्वेष, मोह आणि मान जाणले गेले आहेत; तसेच क्लेशकारक, पुनर्जन्म देणारे, संतापयुक्त, दुःखद परिणाम देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणास कारणीभूत ठरणारे पापी, अकुशल धर्म त्यांनी जाणले आहेत.

Vedāni viceyya kevalāni, [sabhiyāti bhagavā]Samaṇānaṃ yānīdhatthi brāhmaṇānaṃ;

Sabbavedanāsu vītarāgo;

Sabbaṃ vedamaticca vedagū soti.

भगवान म्हणाले – 'हे सभिय! या जगात श्रमण आणि ब्राह्मणांचे जे काही सर्व वेद (ज्ञान) आहेत, त्यांचा शोध घेऊन (त्यांना जाणून घेऊन), सर्व वेदनांमध्ये वीतराग होऊन, सर्व वेदांचे (किंवा वेदनांचे) अतिक्रमण करून जो राहतो, तोच 'वेदगू' होय.'

Evaṃ bhagavā vedagū.

अशा प्रकारे भगवान 'वेदगू' आहेत.

Kathaṃ bhagavā bhāvitatto? Bhagavā bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño bhāvitasatipaṭṭhāno bhāvitasammappadhāno bhāvitaiddhipādo bhāvitaindriyo bhāvitabalo bhāvitabojjhaṅgo bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ, aparitto mahanto gambhīro appameyyo duppariyogāḷho bahuratano sāgarūpamo chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti.

भगवान कशा प्रकारे 'भावितत्त' (विकसित चित्त असलेले) आहेत? भगवान विकसित-काय (शरीर व रूप विकसित केलेले), विकसित-शील, विकसित-चित्त, विकसित-प्रज्ञा, विकसित-सतिपट्ठान, विकसित-सम्मदपधान, विकसित-इद्धिपाद, विकसित-इंद्रिय, विकसित-बल, विकसित-बोज्झंग आणि विकसित-मार्ग आहेत; त्यांनी क्लेशांचा नाश केला आहे, अकंपित (अकुप्प) फलाचे आकलन केले आहे आणि निरोधाचा साक्षात्कार केला आहे. त्यांनी दुःखाचे पूर्ण आकलन (परिज्ञान) केले आहे, समुदयाचा त्याग केला आहे, मार्गाची भावना (विकास) केली आहे आणि निरोधाचा साक्षात्कार केला आहे. जे विशेष ज्ञानाने जाणण्याजोगे (अभिज्ञेय) होते ते त्यांनी जाणले आहे, जे पूर्णपणे जाणण्याजोगे (परिज्ञेय) होते ते पूर्णपणे जाणले आहे, जे त्यागण्याजोगे (प्रहातव्य) होते ते त्यागले आहे, जे विकसित करण्याजोगे (भावितव्य) होते ते विकसित केले आहे आणि ज्याचा साक्षात्कार करण्याजोगे (साक्षात्कर्तव्य) होते त्याचा साक्षात्कार केला आहे. ते अमर्याद, महान, गंभीर, अप्रमेय (अथांग), आकलन करण्यास कठीण (दुप्परियोगाळ्ह), अनेक रत्नांनी युक्त अशा महासागरासारखे आणि सहा अंगांनी युक्त उपेक्षेने (छळंगुपेक्षा) संपन्न आहेत.

Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā, ghānena gandhaṃ ghāyitvā, jivhāya rasaṃ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā, manasā dhammaṃ [Pg.65] viññāya neva sumano hoti na dummano; upekkhako viharati sato sampajāno.

डोळ्याने रूप पाहून ते आनंदी होत नाहीत आणि दुःखीही होत नाहीत; ते स्मृतिमान (सतो) and प्रज्ञावान (संपजानो) होऊन उपेक्षक वृत्तीने राहतात. कानाने शब्द ऐकून, नाकाने गंध घेऊन, जिभेने रस चाखून, शरीराने स्पर्श स्पर्शून, मनाने धर्म जाणून ते आनंदी होत नाहीत आणि दुःखीही होत नाहीत; ते स्मृतिमान आणि प्रज्ञावान होऊन उपेक्षक वृत्तीने राहतात.

Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpaṃ rūpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho paneva rūpaṃ disvā amanāpaṃ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya manāpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Manasāyeva kho pana dhammaṃ viññāya amanāpaṃ na maṅku hoti. Appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.

डोळ्याने प्रिय रूप पाहून ते लोभ धरत नाहीत, हर्षित होत नाहीत आणि राग (आसक्ती) उत्पन्न करत नाहीत. त्यांची काया स्थिरच राहते, चित्त स्थिर राहते, जे आंतरिक रूपाने सुस्थापित आणि सुविमुक्त असते. डोळ्याने अप्रिय रूप पाहून ते खिन्न होत नाहीत, त्यांचे चित्त द्वेषाने विचलित होत नाही, मन संकुचित होत नाही आणि ते व्यापादविरहित (द्वेषरहित) चित्त असलेले असतात. त्यांची काया स्थिरच राहते, चित्त स्थिर राहते, जे आंतरिक रूपाने सुस्थापित आणि सुविमुक्त असते. कानाने शब्द ऐकून...पे... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श स्पर्शून... मनाने प्रिय धर्म जाणून ते लोभ धरत नाहीत, हर्षित होत नाहीत आणि राग उत्पन्न करत नाहीत. त्यांची काया स्थिरच राहते, चित्त स्थिर राहते, जे आंतरिक रूपाने सुस्थापित आणि सुविमुक्त असते. तसेच मनाने अप्रिय धर्म जाणून ते खिन्न होत नाहीत, त्यांचे चित्त द्वेषाने विचलित होत नाही, मन संकुचित होत नाही आणि ते व्यापादविरहित चित्त असलेले असतात. त्यांची काया स्थिरच राहते, चित्त स्थिर राहते, जे आंतरिक रूपाने सुस्थापित आणि सुविमुक्त असते.

Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpāmanāpesu rūpesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.

डोळ्याने प्रिय किंवा अप्रिय रूपे पाहून त्यांची काया स्थिरच राहते, चित्त स्थिर राहते, जे आंतरिक रूपाने सुस्थापित आणि सुविमुक्त असते. कानाने शब्द ऐकून...पे... मनाने प्रिय किंवा अप्रिय धर्म जाणून त्यांची काया स्थिरच राहते, चित्त स्थिर राहते, जे आंतरिक रूपाने सुस्थापित आणि सुविमुक्त असते.

Cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.

डोळ्याने रूप पाहून तो रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये आसक्त होत नाही, द्वेषाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये द्वेष करत नाही, मोहाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये मोहित होत नाही, क्रोधाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये क्रुद्ध होत नाही, मदाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये मदांध होत नाही, क्लेशाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये क्लेशीत होत नाही. कानाने शब्द ऐकून... पे... मनाने धर्माला जाणून रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये आसक्त होत नाही, द्वेषाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये द्वेष करत नाही, मोहाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये मोहित होत नाही, क्रोधाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये क्रुद्ध होत नाही, मदाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये मदांध होत नाही, क्लेशाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये क्लेशीत होत नाही.

Diṭṭhe diṭṭhamatto, sute sutamatto, mute mutamatto, viññāte viññātamatto. Diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati. Diṭṭhe anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho [Pg.66] vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. Sute…pe… mute … viññāte anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.

दृष्ट (पाहिलेल्या) गोष्टीमध्ये केवळ पाहणेच असते, श्रुत (ऐकलेल्या) गोष्टीमध्ये केवळ ऐकणेच असते, मुत (अनुभवलेल्या) गोष्टीमध्ये केवळ अनुभवणेच असते, विज्ञात (जाणलेल्या) गोष्टीमध्ये केवळ जाणणेच असते. तो दृष्ट गोष्टीने लिप्त होत नाही, श्रुत गोष्टीने लिप्त होत नाही, मुत गोष्टीने लिप्त होत नाही, विज्ञात गोष्टीने लिप्त होत नाही. दृष्ट गोष्टीमध्ये तो आसक्तीरहित, अपायविरहित, अनाश्रित, अबद्ध, विमुक्त, विसंयुक्त आणि मर्यादारहित चित्ताने विहरतो. श्रुत... पे... मुत... विज्ञात गोष्टीमध्ये तो आसक्तीरहित, अपायविरहित, अनाश्रित, अबद्ध, विमुक्त, विसंयुक्त आणि मर्यादारहित चित्ताने विहरतो.

Saṃvijjati bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato sotaṃ, suṇāti bhagavā sotena saddaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato ghānaṃ, ghāyati bhagavā ghānena gandhaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato jivhā, sāyati bhagavā jivhāya rasaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato kāyo, phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato mano, vijānāti bhagavā manasā dhammaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.

भगवंतांकडे चक्षु विद्यमान आहे, भगवंत चक्षूने रूप पाहतात, परंतु भगवंतांमध्ये छंदराग नाही, भगवंत सुविमुक्तचित्त आहेत. भगवंतांकडे श्रोत्र विद्यमान आहे, भगवंत श्रोत्राने शब्द ऐकतात, परंतु भगवंतांमध्ये छंदराग नाही, भगवंत सुविमुक्तचित्त आहेत. भगवंतांकडे घ्राण विद्यमान आहे, भगवंत घ्राणाने गंध घेतात, परंतु भगवंतांमध्ये छंदराग नाही, भगवंत सुविमुक्तचित्त आहेत. भगवंतांकडे जिव्हा विद्यमान आहे, भगवंत जिव्हेने रसाची चव घेतात, परंतु भगवंतांमध्ये छंदराग नाही, भगवंत सुविमुक्तचित्त आहेत. भगवंतांकडे काय विद्यमान आहे, भगवंत कायेने स्पर्शाचा अनुभव घेतात, परंतु भगवंतांमध्ये छंदराग नाही, भगवंत सुविमुक्तचित्त आहेत. भगवंतांकडे मन विद्यमान आहे, भगवंत मनाने धर्माला जाणतात, परंतु भगवंतांमध्ये छंदराग नाही, भगवंत सुविमुक्तचित्त आहेत.

Cakkhu rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ, taṃ bhagavato dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Sotaṃ saddārāmaṃ saddarataṃ…pe… ghānaṃ gandhārāmaṃ gandharataṃ… jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā, sā bhagavato dantā guttā rakkhitā saṃvutā; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Kāyo phoṭṭhabbārāmo phoṭṭhabbarato phoṭṭhabbasammudito… mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito, so bhagavato danto gutto rakkhito saṃvuto; tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti –

चक्षु हा रूपांमध्ये रमणारा, रूपांमध्ये आनंद घेणारा, रूपांमध्येच मग्न असणारा आहे; तो भगवंतांनी दमित, रक्षित, सुरक्षित आणि संवृत केला आहे; आणि त्याच्या संवरासाठी ते धम्माचा उपदेश करतात. श्रोत्र हे शब्दांमध्ये रमणारे, शब्दांमध्ये आनंद घेणारे... पे... घ्राण हे गंधामध्ये रमणारे, गंधामध्ये आनंद घेणारे... जिव्हा ही रसांमध्ये रमणारी, रसांमध्ये आनंद घेणारी, रसांमध्ये मग्न असणारी आहे; ती भगवंतांनी दमित, रक्षित, सुरक्षित आणि संवृत केली आहे; आणि तिच्या संवरासाठी ते धम्माचा उपदेश करतात. काय हा स्पर्शांमध्ये रमणारा, स्पर्शांमध्ये आनंद घेणारा, स्पर्शांमध्ये मग्न असणारा... मन हे धर्मांमध्ये रमणारे, धर्मांमध्ये आनंद घेणारे, धर्मांमध्ये मग्न असणारे आहे; ते भगवंतांनी दमित, रक्षित, सुरक्षित आणि संवृत केले आहे; आणि त्याच्या संवरासाठी ते धम्माचा उपदेश करतात –

‘‘Dantaṃ nayanti samitiṃ, dantaṃ rājābhirūhati;

Danto seṭṭho manussesu, yotivākyaṃ titikkhati.

“दमित प्राण्यालाच सभेत नेतात, दमित प्राण्यावरच राजा आरूढ होतो; मनुष्यांमध्ये तोच श्रेष्ठ आहे जो दमित आहे, जो कटू शब्दांचे सहन करतो.”

‘‘Varamassatarā dantā, ājānīyā ca sindhavā;

Kuñjarā ca mahānāgā, attadanto tato varaṃ.

“दमित केलेले खेचर उत्तम आहेत, तसेच उत्तम कुळातील सिंधू घोडे आणि महान हत्ती श्रेष्ठ आहेत; परंतु स्वतःला दमित करणारा मनुष्य या सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.”

‘‘Na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṃ disaṃ;

Yathāttanā sudantena, danto dantena gacchati.

“कारण या वाहनांनी मनुष्य त्या न पोहोचलेल्या दिशेला (निर्वाणाला) जाऊ शकत नाही; ज्याप्रमाणे स्वतःला चांगल्या प्रकारे दमित केलेला संयमी मनुष्य स्वतःच्या दमित मनाद्वारे तिथे पोहोचतो.”

‘‘Vidhāsu [Pg.67] na vikampanti, vippamuttā punabbhavā;

Dantabhūmiṃ anuppattā, te loke vijitāvino.

“ते अहंकाराच्या विविध प्रकारांमध्ये कंपित होत नाहीत, पुनर्जन्मापासून विमुक्त झाले आहेत; दमित भूमीला (अर्हतत्त्वाला) प्राप्त झालेले ते या लोकात विजयी ठरतात.”

‘‘Yassindriyāni bhāvitāni, ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke;

Nibbijjha imaṃ parañca lokaṃ, kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa danto’’ti.

“ज्याने संपूर्ण लोकात, अध्यात्म आणि बाह्य अशा दोन्ही ठिकाणी आपल्या इंद्रियांना विकसित केले आहे; या आणि परलोकाला पूर्णपणे जाणून, तो सुदमित आणि विकसित झालेला पुरुष काळाची प्रतीक्षा करतो.”

Evaṃ bhagavā bhāvitattoti.

“अशा प्रकारे भगवंत हे भावित-चित्त आहेत.”

Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ, kuto nu dukkhā samudāgatā imeti. Kuto nūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kuto nu. Dukkhāti jātidukkhaṃ, jarādukkhaṃ, byādhidukkhaṃ, maraṇadukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ, byasanaṃ dukkhaṃ, nerayikaṃ dukkhaṃ, tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ, pettivisayikaṃ dukkhaṃ, mānusikaṃ dukkhaṃ, gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ, gabbhaṭṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ, gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ, jātassūpanibandhakaṃ dukkhaṃ, jātassa parādheyyakaṃ dukkhaṃ, attūpakkamaṃ dukkhaṃ, parūpakkamaṃ dukkhaṃ, dukkhadukkhaṃ, saṅkhāradukkhaṃ, vipariṇāmadukkhaṃ, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ dukkhaṃ, mātumaraṇaṃ dukkhaṃ, pitumaraṇaṃ dukkhaṃ, bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ, bhaginimaraṇaṃ dukkhaṃ, puttamaraṇaṃ dukkhaṃ, dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ, ñātibyasanaṃ dukkhaṃ, rogabyasanaṃ dukkhaṃ, bhogabyasanaṃ dukkhaṃ, sīlabyasanaṃ dukkhaṃ, diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ; yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṃ kammaṃ, nāmasannissitaṃ rūpaṃ, rūpasannissitaṃ [Pg.68] nāmaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, byādhinā abhibhūtaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ – ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā kuto samudāgatā kuto jātā kuto sañjātā kuto nibbattā kuto abhinibbattā kuto pātubhūtā kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti, imesaṃ dukkhānaṃ mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati nidānaṃ pucchati sambhavaṃ pucchati pabhavaṃ pucchati samuṭṭhānaṃ pucchati āhāraṃ pucchati ārammaṇaṃ pucchati paccayaṃ pucchati samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – kuto nu dukkhā samudāgatā ime.

"मी आपल्याला वेदगू (ज्ञानसंपन्न) आणि भावितत्त (भावना-विकसित चित्त असलेले) मानतो, हे दुःख कोठून उत्पन्न झाले आहे?" 'कुतो नु' (कोठून बरे) म्हणजे संशयाने विचारलेला प्रश्न, विमर्ष प्रश्न, द्विधा मनःस्थितीने विचारलेला प्रश्न, अनिश्चिततेने विचारलेला प्रश्न - 'असे आहे काय, असे नाही काय, काय बरे आहे, कसे बरे आहे' - म्हणजेच 'कुतो नु'. दुःख म्हणजे: जन्मदुःख (जातिदुःख), जरादुःख (वृद्धत्वाचे दुःख), व्याधिदुःख (आजाराचे दुःख), मरणदुःख, शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्य-उपायास दुःख (शोक, रडणे, शारीरिक दुःख, मानसिक दुःख आणि निराशा यांचे दुःख), व्यसनदुःख (विपत्तीचे दुःख), निरयदुःख (नरकातील दुःख), तिरश्चानयोनीतील (प्राणीयोनीतील) दुःख, पेत्तिविसय (प्रेतलोकातील) दुःख, मानुषी (मानवी लोकातील) दुःख, गर्भाशयात प्रवेश करण्याचे मूळ असलेले दुःख, गर्भात राहण्याचे मूळ असलेले दुःख, गर्भातून बाहेर पडण्याचे मूळ असलेले दुःख, जन्मलेल्या बालकाला बांधून ठेवण्याचे (संगोपनाचे) दुःख, जन्मलेल्या बालकाचे पराधीनतेचे दुःख, स्वतःच्या प्रयत्नांमुळे होणारे दुःख (आत्मोपक्रम दुःख), इतरांच्या उपक्रमांमुळे होणारे दुःख (परोपक्रम दुःख), दुःख-दुःख, संस्कार-दुःख, विपरिणाम-दुःख, नेत्ररोग (डोळ्यांचे आजार), कर्णरोग (कानाचे आजार), घ्राणरोग (नाकाचे आजार), जिव्हारोग (जिभेचे आजार), कायरोग (शारीरिक आजार), शिरोरोग (डोकेदुखी), कर्णशूळ, मुखरोग, दंतरोग, खोकला (कास), श्वास (दमा), पिनास (सर्दी/नाकाचा आजार), दाह (जळजळ), ज्वर (ताप), कुक्षिरोग (पोटाचे आजार), मूर्च्छा (बेशुद्ध होणे), अतिसार (पक्खंदिका - जुलाब), शूळ (पोटशूळ), विसूचिका (पटकी/कॉलरा), कुष्ठरोग, गंड (गळू), किलास (त्वचारोग/पांढरे डाग), शोष (टीबी/क्षयरोग), अपस्मार (मिरगी/फेफरे), दद्रू (गजकर्ण), कडू (खाज), कच्छू (खरूज), नखांनी ओरखडल्यामुळे होणारे आजार (रखसा), वितच्छिका (हात-पायांना पडणारे चिरे), लोहितपित्त (रक्तपित्त), मधुमेह, अंस (खांद्याचे आजार), पिळका (गळू/फोड), भगंदर, पित्तप्रकोपामुळे होणारे आजार, कफप्रकोपामुळे होणारे आजार, वातप्रकोपामुळे होणारे आजार, सन्निपात (त्रिदोष) मुळे होणारे आजार, ऋतू परिवर्तनामुळे होणारे आजार, विषम हालचालींमुळे (चुकीच्या शारीरिक स्थितीमुळे) होणारे आजार, बाह्य आघातांमुळे (औपक्रमिक) होणारे आजार, कर्मविपाकामुळे (कर्माच्या फळामुळे) होणारे आजार, थंडी, उष्णता, भूक, तहान, मलमूत्र विसर्जन करण्याचे दुःख, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या स्पर्शाने होणारे दुःख; आईचा मृत्यू होण्याचे दुःख, वडिलांचा मृत्यू होण्याचे दुःख, भावाचा मृत्यू होण्याचे दुःख, बहिणीचा मृत्यू होण्याचे दुःख, पुत्राचा मृत्यू होण्याचे दुःख, कन्येचा मृत्यू होण्याचे दुःख, नातेवाईकांचा नाश होण्याचे (ज्ञातिव्यसन) दुःख, रोगाचे (रोगव्यसन) दुःख, भोगांचा (संपत्तीचा) नाश होण्याचे (भोगव्यसन) दुःख, शीलभ्रष्टतेचे (शीलव्यसन) दुःख, चुकीच्या दृष्टीचे (दृष्टिव्यसन) दुःख; ज्या धर्मांची (गोष्टींची) सुरुवातीला उत्पत्ती दिसून येते, विनाशाने त्यांचा निरोध दिसून येतो; जे कर्मावर आश्रित असलेले विपाक (फळ) आहेत, विपाकावर आश्रित असलेले कर्म आहे; नामावर आश्रित असलेले रूप आहे, रूपावर आश्रित असलेले नाम आहे; जे जन्माचे अनुकरण करते, जरेने (वृद्धत्वाने) व्यापलेले आहे, व्याधीने ग्रस्त आहे, मरणाने आहत (पीडित) आहे, दुःखात प्रतिष्ठित आहे, रक्षक नसलेले (अत्राण), आश्रय नसलेले (अलेण), शरण नसलेले (अशरण) आणि अशरणीभूत आहे - या सर्वांना 'दुःख' असे म्हणतात. हे दुःख कोठून आले, कोठून उत्पन्न झाले, कोठून चांगल्या प्रकारे उत्पन्न झाले, कोठून निष्पन्न झाले, कोठून विशेष रूपाने निष्पन्न झाले, कोठून प्रकट झाले, याचे निदान (कारण) काय, याचा उदय (समुदय) काय, याची जात (उत्पत्ती) काय, याचा प्रभव (मूळ) काय - अशा प्रकारे तो या दुःखांचे मूळ विचारतो, हेतू विचारतो, निदान विचारतो, संभव विचारतो, प्रभव विचारतो, समुत्थान विचारतो, आहार विचारतो, आलंबन विचारतो, प्रत्यय विचारतो, समुदय विचारतो, विशेष रूपाने विचारतो, याचना करतो, विनंती करतो, प्रसन्न करतो - म्हणून 'कुतो नु दुक्खा समुदागता इमे' (हे दुःख कोठून उत्पन्न झाले आहे) असे म्हटले आहे.

Ye keci lokasmimanekarūpāti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānāppakārā dukkhāti – ye keci lokasmimanekarūpā. Tenāha so brāhmaṇo –

'ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा' (या जगात जे काही अनेक रूपांचे दुःख आहे) या पदात: 'ये केचि' म्हणजे सर्व प्रकारे, सर्व काही, पूर्णपणे, काहीही शिल्लक न ठेवता, संपूर्ण अर्थ व्यक्त करणारा हा शब्द आहे - 'ये केचि'. 'लोकस्मिं' (जगात) म्हणजे अपायलोकात (नरक इत्यादी), मनुष्यलोकात, देवलोकात, स्कंधलोकात, धातूलोकात, आयतनलोकात. 'अनेकरूपा' म्हणजे अनेक प्रकारचे, विविध प्रकारचे दुःख - 'ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा'. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā mettagū]Maññāmi taṃ vedagū bhāvitattaṃ;

Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā’’ti.

"आयुष्यमान मेत्तगू म्हणाला: 'हे भगवंत, मी आपल्याला विचारतो, मला हे सांगा. मी आपल्याला वेदगू (ज्ञानसंपन्न) आणि भावितत्त (भावना-विकसित चित्त असलेले) मानतो; या जगात जे काही अनेक रूपांचे दुःख आहे, हे दुःख कोठून उत्पन्न झाले आहे?'"

19.

१९.

Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, [mettagūti bhagavā]Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;

Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā.

"भगवान (मेत्तगूला) म्हणाले: 'हे मेत्तगू, तू मला दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण विचारत आहेस. मी तुला ते जसे आहे तसे (पूर्ण ज्ञानाने) सांगतो; या जगात जे काही अनेक रूपांचे दुःख आहे, ते सर्व 'उपधी' (आसक्ती/उपाधी) च्या निदानाने (कारणाने) उत्पन्न होते.'"

Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasīti. Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. Pabhavaṃ apucchasīti dukkhassa mūlaṃ pucchasi hetuṃ pucchasi nidānaṃ pucchasi sambhavaṃ pucchasi pabhavaṃ pucchasi samuṭṭhānaṃ pucchasi āhāraṃ pucchasi ārammaṇaṃ pucchasi paccayaṃ pucchasi samudayaṃ pucchasi yācasi ajjhesasi pasādesīti – dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi. Mettagūti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti [Pg.69] gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – mettagūti bhagavā.

"'दुक्खस्स वे मं प्रभवं अपुच्छसि' (तू मला दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण विचारत आहेस) या पदात: 'दुक्खस्स' म्हणजे जन्मदुःखाचे, जरादुःखाचे, व्याधिदुःखाचे, मरणदुःखाचे, शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्य-उपायास दुःखाचे. 'प्रभवं अपुच्छसि' म्हणजे तू दुःखाचे मूळ विचारत आहेस, हेतू विचारत आहेस, निदान विचारत आहेस, संभव विचारत आहेस, प्रभव विचारत आहेस, समुत्थान विचारत आहेस, आहार विचारत आहेस, आलंबन विचारत आहेस, प्रत्यय विचारत आहेस, समुदय विचारत आहेस, याचना करत आहेस, विनंती करत आहेस, प्रसन्न करत आहेस - म्हणून 'दुक्खस्स वे मं प्रभवं अपुच्छसि' असे म्हटले आहे. 'मेत्तगू' या शब्दाने भगवान त्या ब्राह्मणाला नावाने संबोधतात. 'भगवा' हे आदराचे नाव आहे... पे... ही साक्षात्काराची संज्ञा आहे, जी 'भगवा' अशी आहे - म्हणून 'मेत्तगूति भगवा' असे म्हटले आहे."

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānanti. Tanti dukkhassa mūlaṃ pavakkhāmi hetuṃ pavakkhāmi nidānaṃ pavakkhāmi sambhavaṃ pavakkhāmi pabhavaṃ pavakkhāmi samuṭṭhānaṃ pavakkhāmi āhāraṃ pavakkhāmi ārammaṇaṃ pavakkhāmi paccayaṃ pavakkhāmi samudayaṃ pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti – taṃ te pavakkhāmi. Yathā pajānanti yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Na itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ taṃ kathayissāmīti – taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

"'तं ते पवक्खामि यथा पजानं' (मी तुला ते जसे आहे तसे सांगतो) या पदात: 'तं' म्हणजे मी तुला दुःखाचे मूळ सांगेन, हेतू सांगेन, निदान सांगेन, संभव सांगेन, प्रभव सांगेन, समुत्थान सांगेन, आहार सांगेन, आलंबन सांगेन, प्रत्यय सांगेन, समुदय सांगेन; मी ते स्पष्ट करीन, उपदेश करीन, प्रज्ञापित करीन, प्रस्थापित करीन, उघडून दाखवीन, विभाजन करीन, सुबोध करीन, प्रकाशित करीन - म्हणून 'तं ते पवक्खामि' असे म्हटले आहे. 'यथा पजानं' म्हणजे जसे विशेष रूपाने जाणणारा, पूर्णपणे जाणणारा, विशेषत्वाने जाणणारा, प्रतिवेध (भेदून) करून जाणणारा. हे ऐकीव माहितीवर (इतिहीतिहं) आधारित नाही, केवळ परंपरेने चालत आलेले (इतिकिराय) नाही, परंपरेने आलेले नाही, पिटक-संप्रदायानुसार नाही, केवळ तर्कावर (तर्कहेतू) आधारित नाही, केवळ न्यायावर (नयहेतू) आधारित नाही, केवळ आकाराच्या वितर्काने (विचार करून) नाही, केवळ दृष्टीच्या चिंतनाने स्वीकारलेले नाही; तर मी स्वतः स्वतःच्या प्रज्ञेने जाणलेला, स्वतः प्रत्यक्ष अनुभवलेला धर्म तुला सांगेन - म्हणून 'तं ते पवक्खामि यथा पजानं' असे म्हटले आहे."

Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti. Upadhīti dasa upadhī – taṇhūpadhi, diṭṭhūpadhi, kilesūpadhi, kammūpadhi, duccaritūpadhi, āhārūpadhi, paṭighūpadhi, catasso upādinnadhātuyo upadhī, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī, cha viññāṇakāyā upadhī, sabbampi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhena upadhi. Ime vuccanti dasa upadhī. Dukkhāti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ nerayikaṃ dukkhaṃ…pe… diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ. Yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṃ kammaṃ, nāmasannissitaṃ rūpaṃ, rūpasannissitaṃ nāmaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ, byādhinā abhibhūtaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ asaraṇībhūtaṃ – ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā upadhinidānā upadhihetukā upadhipaccayā upadhikāraṇā honti pabhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti pātubhavantīti – upadhinidānā pabhavanti dukkhā.

‘उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खा’ (दुःखे उपधीच्या कारणाने उत्पन्न होतात) या पदात: ‘उपधी’ म्हणजे दहा उपधी आहेत – तण्हूपधी (तृष्णा-उपधी), दिट्ठूपधी (दृष्टी-उपधी), किलेसूपधी (क्लेश-उपधी), कम्मूपधी (कर्म-उपधी), दुच्चरितूपधी (दुश्चरित-उपधी), आहारूपधी (आहार-उपधी), पटिघूपधी (प्रतिघ-उपधी), चार उपादिन्न धातू रूपी उपधी, सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतने रूपी उपधी, सहा विज्ञान-काय रूपी उपधी आणि दुःखद असण्याच्या अर्थाने सर्व प्रकारचे दुःख ही देखील उपधीच आहे. यांना ‘दहा उपधी’ असे म्हटले जाते. ‘दुःख’ म्हणजे जन्म-दुःख (जाती-दुःख), जरा-दुःख, व्याधी-दुःख, मरण-दुःख, शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्य-उपायास दुःख, नरकातील दुःख... पे... दृष्टी-व्यसन दुःख. ज्या धर्मांची सुरुवातीपासून उत्पत्ती दिसून येते, आणि अस्त किंवा निरोध दिसून येतो; जे कर्मावर आश्रित विपाक आहेत, विपाकावर आश्रित कर्म आहे, नामावर आश्रित रूप आहे, रूपावर आश्रित नाम आहे; जे जन्माच्या मागे चालणारे, जरेने व्यापलेले, व्याधीने ग्रस्त, मरणाने आहत, दुःखात प्रतिष्ठित, रक्षक नसलेले (अत्राण), निवारा नसलेले (अलेण), शरण नसलेले (अशरण) आणि अशरणीभूत आहेत – या सर्वांना ‘दुःख’ म्हटले जाते. ही दुःखे उपधी-निदान (उपधी हे मूळ कारण असलेली), उपधी-हेतुक, उपधी-प्रत्यय आणि उपधी-कारण अशी असतात, उत्पन्न होतात, संभवतात, जन्माला येतात, चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होतात, निष्पन्न होतात आणि प्रकट होतात – म्हणून ‘उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खा’ असे म्हटले आहे.

Ye keci lokasmimanekarūpāti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke [Pg.70] āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānappakārā dukkhāti – ye keci lokasmimanekarūpā. Tenāha bhagavā –

‘ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा’ (जगात जे काही अनेक रूपांचे दुःख आहेत) या पदात: ‘ये केचि’ म्हणजे सर्व प्रकारे, सर्व बाजूंनी, संपूर्णपणे, काहीही棲 शिल्लक न ठेवता, सर्वसमावेशक असा हा शब्द आहे. ‘लोकस्मिं’ म्हणजे अपाय लोकात, मनुष्य लोकात, देव लोकात, स्कंध लोकात, धातू लोकात आणि आयतन लोकात. ‘अनेकरूपा’ म्हणजे अनेक प्रकारचे, विविध प्रकारचे दुःख – ‘ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा’. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, [mettagūti bhagavā]Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;

Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā’’ti.

“हे मेत्तगू! (भगवान म्हणाले), तू मला दुःखाच्या उत्पत्तीविषयी विचारले आहेस, म्हणून मी तुला ते जसे आहे तसे (यथार्थ ज्ञानाने) सांगतो; जगात जे काही अनेक रूपांचे दुःख आहेत, ते सर्व उपधीच्या कारणानेच उत्पन्न होतात.”

20.

२०.

Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī.

जो अज्ञानी मनुष्य उपधी निर्माण करतो, तो मूर्ख वारंवार दुःखाला प्राप्त होतो. म्हणून, दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण (जन्म आणि उत्पत्ती) पाहणाऱ्या सुज्ञ माणसाने उपधी निर्माण करू नये.

Yo ve avidvā upadhiṃ karotīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Avidvāti avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño. Upadhiṃ karotīti taṇhūpadhiṃ karoti, diṭṭhūpadhiṃ karoti, kilesūpadhiṃ karoti, kammūpadhiṃ karoti, duccaritūpadhiṃ karoti, āhārūpadhiṃ karoti, paṭighūpadhiṃ karoti, catasso upādinnadhātuyo upadhī karoti, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī karoti, cha viññāṇakāye upadhī karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – avidvā upadhiṃ karoti.

‘यो वे अविद्वा उपधिं करोति’ (जो अज्ञानी मनुष्य उपधी निर्माण करतो) या पदात: ‘यो’ म्हणजे जो कोणी, ज्या प्रकारचा, ज्या गुणांनी युक्त, ज्या स्थितीत असलेला, ज्या पदाला प्राप्त झालेला, ज्या धर्माने युक्त असलेला; मग तो क्षत्रिय असो, ब्राह्मण असो, वैश्य असो, शूद्र असो, गृहस्थ असो, प्रव्रजित असो, देव असो वा मनुष्य असो. ‘अविद्वा’ म्हणजे अज्ञानी, अज्ञानाने ग्रासलेला, ज्ञान नसलेला, प्रज्ञाहीन, दुर्बुद्धी. ‘उपधिं करोति’ म्हणजे तण्हूपधी (तृष्णा-उपधी) निर्माण करतो, दिट्ठूपधी (दृष्टी-उपधी) निर्माण करतो, किलेसूपधी (क्लेश-उपधी) निर्माण करतो, कम्मूपधी (कर्म-उपधी) निर्माण करतो, duccaritūpadhiṃ (दुच्चरितूपधी - दुश्चरित-उपधी) निर्माण करतो, आहारूपधी (आहार-उपधी) निर्माण करतो, पटिघूपधी (प्रतिघ-उपधी) निर्माण करतो, चार उपादिन्न धातू रूपी उपधी निर्माण करतो, सहा आध्यात्मिक आयतने रूपी उपधी निर्माण करतो, सहा विज्ञान-काय रूपी उपधी निर्माण करतो, उत्पन्न करतो, चांगल्या प्रकारे उत्पन्न करतो, निष्पन्न करतो, वारंवार निष्पन्न करतो – म्हणून ‘अविद्वा उपधिं करोति’.

Punappunaṃ dukkhamupeti mandoti punappunaṃ jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ eti samupeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti – punappunaṃ dukkhamupeti. Mandoti mando momuho avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti – punappunaṃ dukkhamupeti mando.

‘पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो’ (तो मूर्ख वारंवार दुःखाला प्राप्त होतो) या पदात: ‘पुनप्पुनं दुक्खमुपेति’ म्हणजे वारंवार जन्म-दुःख, जरा-दुःख, व्याधी-दुःख, मरण-दुःख, शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्य-उपायास दुःखाला प्राप्त होतो, जवळ जातो, ग्रहण करतो, स्पर्श करतो, त्यात अभिनिवेश करतो – म्हणून ‘पुनप्पुनं दुक्खमुपेति’. ‘मन्दो’ म्हणजे मंद, अत्यंत मूढ, अज्ञानी, अज्ञानाने ग्रासलेला, ज्ञान नसलेला, प्रज्ञाहीन, दुर्बुद्धी – म्हणून ‘पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो’.

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirāti. Tasmāti taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā etaṃ ādīnavaṃ sampassamāno upadhīsūti tasmā. Pajānanti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto[Pg.71], ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Upadhiṃ na kayirāti taṇhūpadhiṃ na kareyya, diṭṭhūpadhiṃ na kareyya, kilesūpadhiṃ na kareyya, duccaritūpadhiṃ na kareyya, āhārūpadhiṃ na kareyya, paṭighūpadhiṃ na kareyya, catasso upādinnadhātuyo upadhī na kareyya, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī na kareyya, cha viññāṇakāye upadhī na kareyya, na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti – tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā.

‘तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा’ (म्हणून सुज्ञ माणसाने उपधी निर्माण करू नये) या पदात: ‘तस्मा’ म्हणजे त्या कारणाने, त्या हेतूने, त्या प्रत्ययाने, त्या निदानाने, उपधींमध्ये हा दोष (आदीनव) चांगल्या प्रकारे पाहत असल्यामुळे – म्हणून ‘तस्मा’. ‘पजानं’ म्हणजे प्रज्ञेने जाणणारा, विशेष रूपाने जाणणारा, समजून घेणारा, प्रतिवेध करणारा; “सर्व संस्कार अनित्य आहेत” असे जाणणारा, समजून घेणारा, प्रतिवेध करणारा; “सर्व संस्कार दुःख आहेत” असे... पे... “सर्व धर्म अनात्म आहेत” असे... पे... “जे काही उदय पावणारे (उत्पत्ती धर्म असलेले) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (लय धर्म असलेले) आहे” असे जाणणारा, समजून घेणारा, प्रतिवेध करणारा. ‘उपधिं न कयिरा’ म्हणजे तण्हूपधी (तृष्णा-उपधी) निर्माण करू नये, दिट्ठूपधी (दृष्टी-उपधी) निर्माण करू नये, किलेसूपधी (क्लेश-उपधी) निर्माण करू नये, दुच्चरितूपधी (दुश्चरित-उपधी) निर्माण करू नये, आहारूपधी (आहार-उपधी) निर्माण करू नये, पटिघूपधी (प्रतिघ-उपधी) निर्माण करू नये, चार उपादिन्न धातू रूपी उपधी निर्माण करू नये, सहा आध्यात्मिक आयतने रूपी उपधी निर्माण करू नये, सहा विज्ञान-काय रूपी उपधी निर्माण करू नये, उत्पन्न करू नये, चांगल्या प्रकारे उत्पन्न करू नये, निष्पन्न करू नये, वारंवार निष्पन्न करू नये – म्हणून ‘तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा’.

Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. Pabhavānupassīti dukkhassa mūlānupassī hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī samudayānupassī. Anupassanā vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Imāya anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati anupassīti – dukkhassa jātippabhavānupassī. Tenāha bhagavā –

‘दुक्खस्स’ म्हणजे जन्म-दुःखाचे, जरा-दुःखाचे, व्याधी-दुःखाचे, मरण-दुःखाचे, शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्य-उपायास दुःखाचे. ‘पभवानुपस्सी’ म्हणजे दुःखाचे मूळ पाहणारा (मूळानुपस्सी), हेतू पाहणारा (हेतूानुपस्सी), निदान पाहणारा (निदानानुपस्सी), संभव पाहणारा (संभवानुपस्सी), प्रभव पाहणारा (प्रभवानुपस्सी), समुत्थान पाहणारा (समुत्थानानुपस्सी), आहार पाहणारा (आहारानुपस्सी), आलंबन पाहणारा (आरम्मणानुपस्सी), प्रत्यय पाहणारा (पच्चयानुपस्सी), उदय पाहणारा (समुदयानुपस्सी). ‘अनुपस्सना’ म्हणजे ज्ञान (प्रज्ञा) म्हटले जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानन (जाणणे)... पे... अमोह, धर्मविचय, सम्यक् दृष्टी आहे. या अनुदर्शना (अनुपस्सना) रूपी प्रज्ञेने जो युक्त आहे, सम्यक् युक्त आहे, प्राप्त आहे, सम्यक् प्राप्त आहे, संपन्न आहे, समन्वागत आहे, त्याला ‘अनुपस्सी’ (सतत पाहणारा) असे म्हटले जाते – म्हणून ‘दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सी’ (दुःखाच्या जन्म आणि उत्पत्तीचे कारण पाहणारा). म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī’’ti.

“जो अज्ञानी मनुष्य उपधी निर्माण करतो, तो मूर्ख वारंवार दुःखाला प्राप्त होतो. म्हणून, दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण (जन्म आणि उत्पत्ती) पाहणाऱ्या सुज्ञ माणसाने उपधी निर्माण करू नये.”

21.

२१.

Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;

Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca;

आम्ही आपल्याला जे विचारले होते, ते आपण आम्हाला सांगितले. आता आम्ही आपल्याला दुसरे काही विचारतो, कृपया ते आम्हाला सांगा. ज्ञानी लोक (धीर) जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव यांसह या (संसार) ओघाला कसे पार करतात?

Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo.

हे मुनी! ते मला चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगा, कारण हा धर्म आपल्याला चांगल्या प्रकारे ज्ञात आहे.

Yaṃ taṃ apucchimha akittayī noti yaṃ taṃ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha. Akittayī noti kittitaṃ pakittitaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ [Pg.72] paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitanti – yaṃ taṃ apucchimha akittayī no.

‘यं तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो’ (आम्ही आपल्याला जे विचारले होते, ते आपण आम्हाला सांगितले) या पदात: ‘यं तं अपुच्छिम्ह’ म्हणजे जे आम्ही आपल्याला विचारले होते, ज्याची याचना केली होती, ज्यासाठी विनंती केली होती, ज्यासाठी प्रसन्न केले होते. ‘अकित्तयी नो’ म्हणजे आम्हाला सांगितले, कीर्तित केले, प्रकीर्तित केले, आख्यान केले, उपदेशिले, प्रज्ञापित केले, प्रस्थापित केले, उघड केले, विभक्त केले, स्पष्ट केले, प्रकाशित केले – म्हणून ‘यं तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो’.

Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhīti aññaṃ taṃ pucchāma, aññaṃ taṃ yācāma, aññaṃ taṃ ajjhesāma, aññaṃ taṃ pasādema, uttari taṃ pucchāma. Tadiṅgha brūhīti iṅgha brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi.

आम्ही आपल्याला दुसऱ्या गोष्टीविषयी विचारतो, कृपया ते सांगा - आम्ही आपल्याला दुसऱ्या गोष्टीविषयी विचारतो, आम्ही आपल्याला दुसरी गोष्ट याचना करतो, आम्ही आपल्याला दुसऱ्या गोष्टीसाठी विनंती करतो, आम्ही आपल्याला प्रसन्न करतो, आम्ही आपल्याला त्याहून अधिक विचारतो. 'कृपया ते सांगा' म्हणजे सांगा, स्पष्ट करा, उपदेश करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभागून सांगा, सुस्पष्ट करा, प्रकट करा - आम्ही आपल्याला दुसऱ्या गोष्टीविषयी विचारतो, कृपया ते सांगा.

Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañcāti. Kathaṃ nūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā – ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kathaṃ nu. Dhīrāti dhīrā paṇḍitā paññavanto buddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvino. Oghanti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ. Jātīti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho. Jarāti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko. Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ. Paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṃ.

'धीर लोक ओघ (पूर), जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव कसे पार करतात?' यामध्ये 'कसे बरे' हा संशयाचा प्रश्न, विमर्शाचा प्रश्न, द्वेळ्हक (द्विधा मनःस्थिती) प्रश्न, अनिश्चिततेचा प्रश्न आहे - 'असे आहे काय, असे नाही काय, काय बरे आहे, कसे बरे आहे' - हे 'कसे बरे' होय. 'धीर' म्हणजे धीर, पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, विवेकी, मेधावी होय. 'ओघ' म्हणजे कामौघ, भवोघ, दिट्ठोघ (दृष्टीचा पूर) आणि अविज्जोघ (अविद्येचा पूर) होय. 'जाती' (जन्म) म्हणजे त्या त्या प्राण्यांचा त्या त्या प्राणीसमूहात जन्म, संजाती, अवक्रांती (गर्भात प्रवेश), उत्पत्ती, प्रादुर्भाव, स्कंधांचे प्रकटीकरण आणि आयतनांची प्राप्ती होय. 'जरा' (वृद्धत्व) म्हणजे त्या त्या प्राण्यांची त्या त्या प्राणीसमूहात जरा, जीर्णता, दात पडणे, केस पांढरे होणे, त्वचेवर सुरकुत्या पडणे, आयुष्याचा ऱ्हास आणि इंद्रियांची परिपक्वता होय. 'शोक' म्हणजे नातेवाईकांचा नाश, संपत्तीचा नाश, रोगाचा प्रादुर्भाव, शीलभ्रष्टता किंवा चुकीची दृष्टी यामुळे पीडित झालेल्या किंवा इतर कोणत्याही संकटाने किंवा दुःखद परिस्थितीने ग्रासलेल्या व्यक्तीचा शोक, चिंता, शोकाकुलता, अंतःशोक, अंतःपरिशोक, अंतर्दाह, अंतःपरिदाह, मनाचे जळणे, दौर्मनस्य आणि शोकशल्य होय. 'परिदेव' (विलाप) म्हणजे नातेवाईकांचा नाश, संपत्तीचा नाश, रोगाचा प्रादुर्भाव, शीलभ्रष्टता किंवा चुकीची दृष्टी यामुळे पीडित झालेल्या किंवा इतर कोणत्याही संकटाने किंवा दुःखद परिस्थितीने ग्रासलेल्या व्यक्तीचे रडणे, विलाप करणे, आक्रोश करणे, वारंवार विलाप करणे, विलापाची अवस्था, निरर्थक बडबड, असंबद्ध प्रलाप, वारंवार आक्रोश करणे होय.

Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañcāti dhīrā kathaṃ oghañca jātiñca jarañca sokañca paridevañca taranti uttaranti pataranti samatikkamanti [Pg.73] vītivattantīti – kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca.

'धीर लोक ओघ (पूर), जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव कसे पार करतात?' म्हणजे धीर लोक कसे बरे ओघ, जन्म, जरा, शोक आणि विलाप पार करतात, ओलांडतात, पार करून जातात, समतिक्रमण करतात, पूर्णपणे ओलांडून जातात - 'धीर लोक ओघ, जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव कसे पार करतात?'

Taṃ me munī sādhu viyākarohīti. Tanti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā tena ñāṇena samannāgato muni monappatto. Tīṇi moneyyāni – kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ.

'हे मुनी! आपण मला ते चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगावे.' 'ते' म्हणजे जे मी विचारतो, ज्याची मी याचना करतो, ज्यासाठी मी विनंती करतो, ज्याच्याविषयी मी श्रद्धा बाळगतो. 'मुनी' म्हणजे 'मोन' (मौन/ज्ञान) ज्याला ज्ञान म्हटले जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानन... इत्यादी... अमोह, धम्मविचय (धम्म-निवड), सम्यक् दृष्टी होय. भगवान या ज्ञानाने युक्त असल्यामुळे 'मुनी' आहेत, त्यांनी 'मौनत्व' (मुनिभाव) प्राप्त केले आहे. तीन मुनिभाव (मोनेय्य) आहेत - काय-मोनेय्य (शारीरिक मुनिभाव), वची-मोनेय्य (वाचिक मुनिभाव) आणि मनो-मोनेय्य (मानसिक मुनिभाव).

Katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyapariññā kāyamoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ. Kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

काय-मोनेय्य (शारीरिक मुनिभाव) कोणते आहे? तीन प्रकारच्या शारीरिक दुराचारांचा त्याग करणे म्हणजे काय-मोनेय्य होय. तीन प्रकारच्या शारीरिक सुचरिताचे आचरण करणे म्हणजे काय-मोनेय्य होय. शरीराला आलंबन करून उत्पन्न होणारे ज्ञान म्हणजे काय-मोनेय्य होय. शरीराची परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) म्हणजे काय-मोनेय्य होय. परिज्ञेने युक्त असलेला मार्ग म्हणजे काय-मोनेय्य होय. शरीरावरील छंदरागाचा (आसक्तीचा) त्याग करणे म्हणजे काय-मोनेय्य होय. काय-संस्कारांचा निरोध करणारी चौथी ध्यान-समापत्ती म्हणजे काय-मोनेय्य होय. हे काय-मोनेय्य होय.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ. Catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācāpariññā vacīmoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ. Vācāya chandarāgassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ vacīmoneyyaṃ.

वची-मोनेय्य (वाचिक मुनिभाव) कोणते आहे? चार प्रकारच्या वाचिक दुराचारांचा त्याग करणे म्हणजे वची-मोनेय्य होय. चार प्रकारच्या वाचिक सुचरिताचे आचरण करणे म्हणजे वची-मोनेय्य होय. वाणीला आलंबन करून उत्पन्न होणारे ज्ञान म्हणजे वची-मोनेय्य होय. वाणीची परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) म्हणजे वची-मोनेय्य होय. परिज्ञेने युक्त असलेला मार्ग म्हणजे वची-मोनेय्य होय. वाणीवरील छंदरागाचा (आसक्तीचा) त्याग करणे म्हणजे वची-मोनेय्य होय. वची-संस्कारांचा निरोध करणारी दुसरी ध्यान-समापत्ती म्हणजे वची-मोनेय्य होय. हे वची-मोनेय्य होय.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ. Tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ. Cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ. Cittapariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ. Citte chandarāgassa pahānaṃ manomoneyyaṃ. Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ manomoneyyaṃ.

मनो-मोनेय्य (मानसिक मुनिभाव) कोणते आहे? तीन प्रकारच्या मानसिक दुराचारांचा त्याग करणे म्हणजे मनो-मोनेय्य होय. three प्रकारच्या मानसिक सुचरिताचे आचरण करणे म्हणजे मनो-मोनेय्य होय. चित्ताला आलंबन करून उत्पन्न होणारे ज्ञान म्हणजे मनो-मोनेय्य होय. चित्ताची परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) म्हणजे मनो-मोनेय्य होय. परिज्ञेने युक्त असलेला मार्ग म्हणजे मनो-मोनेय्य होय. चित्तावरील छंदरागाचा (आसक्तीचा) त्याग करणे म्हणजे मनो-मोनेय्य होय. चित्त-संस्कारांचा निरोध करणारी संज्ञा-वेदयित-निरोध समापत्ती म्हणजे मनो-मोनेय्य होय. हे मनो-मोनेय्य होय.

Kāyamuniṃ vacīmuniṃ, manomunimanāsavaṃ;

Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu sabbappahāyinaṃ.

शारीरिक दुराचाराचा त्याग केल्यामुळे 'कायमुनी', वाचिक दुराचाराचा त्याग केल्यामुळे 'वचीमुनी', मानसिक दुराचाराचा त्याग केल्यामुळे 'मनोमुनी' आणि सर्व आसवांचा क्षय केल्यामुळे 'अनासवामुनी' असलेल्या, मोनेय्य (मुनिभावाने) संपन्न आणि सर्व काही त्यागून राहिलेल्या व्यक्तीला ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणतात.

Kāyamuniṃ vacīmuniṃ, manomunimanāsavaṃ;

Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu ninhātapāpakanti.

शारीरिक दुराचाराचा त्याग केल्यामुळे 'कायमुनी', वाचिक दुराचाराचा त्याग केल्यामुळे 'वचीमुनी', मानसिक दुराचाराचा त्याग केल्यामुळे 'मनोमुनी' आणि सर्व आसवांचा क्षय केल्यामुळे 'अनासवामुनी' असलेल्या, मोनेय्य (मुनिभावाने) संपन्न आणि सर्व पापे धुवून टाकलेल्या व्यक्तीला ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणतात.

Imehi [Pg.74] tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā. Cha munino – agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekasambuddhā paccekamunino. Tathāgatā arahanto sammāsambuddhā munimunino.

या तीन मोनेय्य धर्मांनी युक्त असलेले सहा प्रकारचे मुनी असतात - अगारमुनी (गृहस्थ मुनी), अनगारमुनी (गृहत्यागी मुनी), सेखमुनी (शैक्ष मुनी), असेखमुनी (अशैक्ष मुनी), प्रत्येकमुनी (प्रत्येकबुद्ध मुनी) आणि मुनिमुनी (सम्यक् संबुद्ध मुनी). अगारमुनी कोणते आहेत? जे गृहस्थ आहेत, ज्यांनी निर्वाणपद पाहिले आहे आणि जे बुद्धांच्या शासनाला जाणतात - हे अगारमुनी होत. अनगारमुनी कोणते आहेत? जे प्रव्रजित आहेत, ज्यांनी निर्वाणपद पाहिले आहे आणि जे बुद्धांच्या शासनाला जाणतात - हे अनगारमुनी होत. सात प्रकारचे शैक्ष हे सेखमुनी होत. अर्हत हे असेखमुनी होत. प्रत्येकसंबुद्ध हे प्रत्येकमुनी होत. तथागत, अर्हत, सम्यक् संबुद्ध हे मुनिमुनी होत.

Na monena munī hoti, mūḷharūpo aviddasu;

Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.

केवळ मौन पाळल्याने कोणी मुनी होत नाही, जर तो मूढ आणि अज्ञानी असेल. परंतु जो पंडित तराजू हातात धरल्याप्रमाणे श्रेष्ठ धर्माचा स्वीकार करून त्यात चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होतो,

Pāpāni parivajjeti, sa munī tena so muni;

Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati.

आणि पापांचा त्याग करतो, तो मुनी होय. त्या आचरणामुळे तो मुनी ठरतो. जो दोन्ही लोकांचे ज्ञान प्राप्त करतो, त्याला त्या ज्ञानामुळे 'मुनी' म्हटले जाते.

Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

Devamanussehi pūjanīyo, saṅgajālamaticca so munīti.

संपूर्ण लोकात अध्यात्म आणि बाह्य अशा दोन्ही स्तरांवर असंतांचा आणि संतांचा धर्म जाणून, जो आसक्तीचे जाळे ओलांडून स्थित राहतो, तो मुनी देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय असतो.

Sādhu viyākarohīti taṃ sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – taṃ me munī sādhu viyākarohi. Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –

'कृपया ते चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगावे' म्हणजे कृपया ते सांगा, उपदेश करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभागून सांगा, सुस्पष्ट करा, प्रकट करा - 'हे मुनी! आपण मला ते चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगावे.' 'कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे' म्हणजे कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे, तोललेला आहे, निश्चित केलेला आहे, स्पष्ट झालेला आहे, विशेष रूपाने जाणलेला आहे - 'कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे.' म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;

Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca;

Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.

“आम्ही आपल्याला जे विचारले होते, ते आपण आम्हाला सांगितले. आता आम्ही आपल्याला दुसऱ्या गोष्टीविषयी विचारतो, कृपया ते सांगा; धीर लोक ओघ (पूर), जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव कसे पार करतात? हे मुनी! आपण मला ते चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगावे, कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे.”

22.

२२.

Kittayissāmi [Pg.75] te dhammaṃ, [mettagūti bhagavā]Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.

भगवान म्हणाले, "हे मेत्तगू! मी तुला याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या आणि ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेल्या धम्माचा उपदेश करीन; ज्याला जाणून स्मृतिमान (जागरूक) होऊन आचरण करणारा मनुष्य या जगातील आसक्तीला (तृष्णेला) पार करू शकेल."

Kittayissāmi te dhammanti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, nibbānañca, nibbānagāminiñca paṭipadaṃ kittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti – kittayissāmi te dhammaṃ. Mettagūti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.

"'मी तुला धम्माचा उपदेश करीन' (कित्तयिस्सामि ते धम्मं) यातील 'धम्म' म्हणजे जो सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहे; जो अर्थासह आणि व्यंजनासह आहे; जो केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध असे ब्रह्मचर्य आहे; तसेच चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), चार सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधान), चार इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग (बोध्यंग), याशिवाय आर्य अष्टांगिक मार्ग, आणि निब्बान (निर्वाण) व निर्वाणगामी प्रतिपदा (मार्ग) होय. या धम्माचे मी कीर्तन करीन, आख्यान करीन, उपदेश करीन, प्रज्ञापित करीन, प्रस्थापित करीन, विवृत (उघडे) करीन, विभाजन करीन, सुलभ करीन आणि प्रकाशित करीन – म्हणून 'मी तुला धम्माचा उपदेश करीन' असे म्हटले आहे. 'हे मेत्तगू' या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात."

Diṭṭhe dhamme anītihanti. Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme sabbe saṅkhārā aniccāti…pe… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhammeti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi. Atha vā, dukkhe diṭṭhe dukkhaṃ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṃ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṃ kathayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṃ kathayissāmīti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi. Atha vā, diṭṭhe dhamme sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmīti diṭṭhe dhamme. Anītihanti na itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā, sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ, taṃ kathayissāmīti – diṭṭhe dhamme anītihaṃ.

"'याच जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारा आणि ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेला' (दिट्ठे धम्मे अनीतिहं) याविषयी: 'प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या धम्मात' म्हणजे प्रत्यक्ष पाहिलेल्या, ज्ञात, तोललेल्या (तुलित), निश्चित केलेल्या (तीरित), स्पष्ट झालेल्या (विभूत) आणि विकसित केलेल्या (विभावित) धम्मात; 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत'... आणि 'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध पावण्याच्या स्वभावाचे आहे' अशा प्रकारे प्रत्यक्ष पाहिलेल्या, ज्ञात, तुलित, तीरित, विभूत आणि विभावित धम्मात – अशा प्रकारे मी प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या धम्माचा उपदेश करीन. किंवा, प्रत्यक्ष पाहिलेल्या दुःखात दुःखाचा उपदेश करीन, प्रत्यक्ष पाहिलेल्या समुदयात समुदयाचा उपदेश करीन, प्रत्यक्ष पाहिलेल्या मार्गात मार्गाचा उपदेश करीन, प्रत्यक्ष पाहिलेल्या निरोधात निरोधाचा उपदेश करीन – अशा प्रकारेही मी प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या धम्माचा उपदेश करीन. किंवा, प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या धम्मात जो संदिट्ठिक (प्रत्यक्ष फळ देणारा), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), एहिपस्सिक (स्वतः येऊन पाहण्याजोगा), ओपनेय्यिक (स्वतःमध्ये सामावून घेण्याजोगा), आणि विद्वानांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे – अशा प्रकारे मी प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या धम्माचा उपदेश करीन. 'ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेला' (अनीतिहं) म्हणजे 'असे ऐकले आहे' (इतिहीतिहं) असे नाही, 'असे म्हणतात' (इतिकिराय) असे नाही, परंपरेने आलेले नाही, पिटक-परंपरेनुसार नाही, केवळ तर्कावर आधारित नाही, केवळ न्यायावर आधारित नाही, केवळ आकाराच्या विचाराने नाही, केवळ मताच्या चिंतनाने व सहमतीने नाही; तर स्वतः स्वतःच्या प्रज्ञेने जाणलेला, स्वतःला प्रत्यक्ष झालेला धम्म मी सांगेन – म्हणून 'याच जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारा आणि ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेला' असे म्हटले आहे."

Yaṃ viditvā sato caranti yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. Caranti [Pg.76] caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.

"'ज्याला जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करणारा' (यं विदित्वा सतो चरं) याविषयी: 'जाणून' म्हणजे जाणून, तोलून, निश्चित करून, विकसित करून, स्पष्ट करून; 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' हे जाणून, तोलून, निश्चित करून, विकसित करून, स्पष्ट करून; 'सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत'... 'सर्व धम्म अनात्म आहेत'... 'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध पावण्याच्या स्वभावाचे आहे' हे जाणून, तोलून, निश्चित करून, विकसित करून, स्पष्ट करून. 'स्मृतिमान' (सतो) म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान – शरीरात कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान (कायानुपस्सना सतिपट्ठान) विकसित करणारा स्मृतिमान... म्हणून त्याला 'स्मृतिमान' म्हटले जाते. 'आचरण करणारा' (चरं) म्हणजे आचरण करणारा, विहार करणारा, हालचाल करणारा, वर्तन करणारा, रक्षण करणारा, जीवन कंठणारा, जीवन व्यतीत करणारा – म्हणून 'ज्याला जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करणारा' असे म्हटले आहे."

Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā, visālāti visattikā, visaṭāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – tare loke visattikaṃ. Tenāha bhagavā –

"'ज्याला जगातील विसत्तिका (आसक्ती/तृष्णा) पार करू शकेल' (तरे लोके विसत्तिकं) याविषयी: 'विसत्तिका' म्हणजे तृष्णा होय. जो राग, तीव्र राग... अभिज्झा (लोभ), लोभ, अकुशल मूळ आहे. कोणत्या अर्थाने तिला 'विसत्तिका' म्हटले जाते? ती पसरते (विसता) म्हणून विसत्तिका; ती विशाल (विसाला) आहे म्हणून विसत्तिका; ती तिन्ही लोकांत पसरलेली (विसटा) आहे म्हणून विसत्तिका; ती विषम (विसमा) आहे म्हणून विसत्तिका; ती विषयात सरकते (विसक्कती) म्हणून विसत्तिका; ती दुःख वाहून आणते (विसंहरती) म्हणून विसत्तिका; ती फसवणारी (विसंवादिका) आहे म्हणून विसत्तिका; ती विषमतेचे मूळ (विसमूला) आहे म्हणून विसत्तिका; ती विषारी फळ देणारी (विसफला) आहे म्हणून विसत्तिका; ती विषारी उपभोग घेणारी (विसपरिभोगा) आहे म्हणून विसत्तिका. किंवा ती विशाल तृष्णा रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, कुल, गण, निवास, लाभ, यश, प्रशंसा, सुख, चीवर, पिंडपात, शयनासन, औषधोपचार, कामधातू, रूपधातू, अरूपधातू, कामभव, रूपभव, अरूपभव, संज्ञाभव, असंज्ञाभव, नैवसंज्ञानासंज्ञाभव, एकवोकारभव, चतुर्वोकारभव, पंचवोकारभव, अतीत, अनागत, प्रत्युत्पन्न, आणि पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या व जाणलेल्या धम्मांमध्ये पसरलेली व विस्तृत झालेली आहे, म्हणून तिला 'विसत्तिका' म्हणतात. 'लोकात' (लोके) म्हणजे अपायलोकात, मनुष्यलोकात, देवलोकात, स्कंधलोकात, धातुलोकात, आयतनलोकात. 'जगातील विसत्तिका पार करू शकेल' म्हणजे लोकात पसरलेल्या या विसत्तिकेला, किंवा जगातील या विसत्तिकेला स्मृतिमान मनुष्य पार करू शकेल, ओलांडू शकेल, पूर्णपणे ओलांडू शकेल, समतिक्रम करू शकेल, पार जाऊ शकेल – म्हणून 'जगातील विसत्तिका पार करू शकेल' असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले –"

‘‘Kittayissāmi te dhammaṃ, [mettagūti bhagavā]Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.

"भगवान म्हणाले, \"हे मेत्तगू! मी तुला याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या आणि ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेल्या धम्माचा उपदेश करीन; ज्याला जाणून स्मृतिमान (जागरूक) होऊन आचरण करणारा मनुष्य या जगातील आसक्तीला (तृष्णेला) पार करू शकेल.\""

23.

२३.

Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.

"हे महामुनी! आपण उपदेशिलेल्या त्या उत्तम धम्माचे मी मनापासून अभिनंदन करतो (त्यात आनंद मानतो); ज्याला जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करणारा मनुष्य या जगातील आसक्तीला (तृष्णेला) पार करू शकतो."

Tañcāhaṃ abhinandāmīti. Tanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ. Nandāmīti abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi yācāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti – tañcāhaṃ abhinandāmi.

"'मी त्याचे अभिनंदन करतो' (तञ्चाहं अभिनन्दामि) याविषयी: 'त्याचे' (तं) म्हणजे आपल्या वचनाचे, भाषणाचे, उपदेशाचे, अनुशासनाचे, शिक्षणाचे. 'नंदामि' म्हणजे मी अभिनंदन करतो, आनंद मानतो, अनुमोदन करतो, इच्छा करतो, स्वीकारतो, याचना करतो, प्रार्थना करतो, आकांक्षा करतो, उत्कंठा बाळगतो – म्हणून 'मी त्याचे अभिनंदन करतो' असे म्हटले आहे."

Mahesi [Pg.77] dhammamuttamanti. Mahesīti kiṃ mahesi bhagavā, mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahantaṃ samādhikkhandhaṃ…pe… mahantaṃ paññākkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato tamokāyassa padālanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato vipallāsassa pabhedanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato taṇhāsallassa abbahanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato diṭṭhisaṅghātassa viniveṭhanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato mānadhajassa papātanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato oghassa nittharaṇaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato bhārassa nikkhepanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato saṃsāravaṭṭassa upacchedaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato santāpassa nibbāpanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahato dhammadhajassa ussāpanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahante satipaṭṭhāne…pe… mahante sammappadhāne… mahante iddhipāde… mahantāni indriyāni… mahantāni balāni… mahante bojjhaṅge… mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ… mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahesakkhehi sattehi esito gavesito pariyesito – ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho’’ti mahesi. Dhammamuttamanti dhammamuttaṃmaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Uttamanti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammanti – mahesi dhammamuttamaṃ.

महेसी धम्ममुत्तमं (महेसीचा उत्तम धर्म) या पदात - 'महेसी' म्हणजे काय? भगवान हे 'महेसी' (महान शोधक) आहेत; कारण त्यांनी महान शीलस्कंधाचा (सीलक्खंध) शोध घेतला, मार्ग शोधला आणि पूर्णपणे शोध घेतला, म्हणून ते 'महेसी' आहेत. त्यांनी महान समाधिस्कंधाचा (समाधिक्खंध)...पे... महान प्रज्ञास्कंधाचा (पञ्ञाक्खंध)... महान विमुक्तिस्कंधाचा (विमुत्तिक्खंध)... महान विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाचा (विमुत्तिञाणदस्सनक्खंध) शोध घेतला, मार्ग शोधला आणि पूर्णपणे शोध घेतला, म्हणून ते 'महेसी' आहेत. त्यांनी महान अज्ञानाच्या अंधकाराचा (तमोकाय) नाश करण्याचा शोध घेतला, मार्ग शोधला आणि पूर्णपणे शोध घेतला, म्हणून ते 'महेसी' आहेत. त्यांनी महान विपर्यासाचा (विपल्लास) भेद करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान तृष्णारूपी शल्याचे (तण्हाशल्ल) उच्चाटन करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान दृष्टीसमूहाचे (दिट्ठिसंघात) निवारण करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान मानरूपी ध्वजाचे (मानधज) पतन करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान अभिसंस्कारांचे (अभिसंखार) उपशमन करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान ओघाचा (संसार प्रवाहाचा) पार जाण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान भाराचा (पंचस्कंधाचा भार) त्याग करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान संसारचक्राचा (संसारवट्ट) उच्छेद करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान संतापाचे (क्लेशरूपी संतापाचे) निर्वाण (शमन) करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान परिदाहाचे (परिळाह) पूर्ण शमन करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान धम्मध्वजाची उभारणी करण्याचा शोध घेतला... त्यांनी महान स्मृतिप्रस्थानांचा (सतिपट्ठान)...पे... महान सम्यक् प्रधानाचा (सम्मदपधान)... महान ऋद्धिपादांचा (इद्धिपाद)... महान इंद्रियांचा... महान बलांचा... महान बोध्यंगांचा (बोज्झंग)... महान आर्य अष्टांगिक मार्गाचा (अरिय अट्ठंगिक मग्ग)... महान परमार्थ अमृत निर्वाणाचा (परमत्थ अमत निब्बान) शोध घेतला, मार्ग शोधला आणि पूर्णपणे शोध घेतला, म्हणून ते 'महेसी' आहेत. तसेच, महान सामर्थ्यशाली सत्त्वांद्वारे (प्राण्यांद्वारे) - 'बुद्ध कोठे आहेत? भगवान कोठे आहेत? देवांचे देव कोठे आहेत? नरोत्तम कोठे आहेत?' असे म्हणून ज्यांचा शोध घेतला गेला, मार्ग शोधला गेला आणि पूर्णपणे शोध घेतला गेला, ते 'महेसी' आहेत. 'धम्ममुत्तमं' म्हणजे अमृत निर्वाण यालाच उत्तम धर्म म्हटले जाते. जो सर्व संस्कारांचा उपशम, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निर्वाण आहे. 'उत्तमं' म्हणजे अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम, प्रवर धर्म - म्हणून 'महेसी धम्ममुत्तमं' असे म्हटले आहे.

Yaṃ viditvā sato caranti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ [Pg.78] bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte… dhammesu… dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato… so vuccati sato. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.

'यं विदित्वा सतो चरं' (ज्याला जाणून जागृतपणे आचरण करतात) यामध्ये - 'विदित्वा' म्हणजे जाणून घेऊन, तुलना करून (तुलयित्वा), निश्चित करून (तीरयित्वा), स्पष्ट करून (विभावयित्वा) आणि प्रत्यक्ष करून (विभूतं कत्वा). 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' (सब्बे संखारा अनिच्चा) हे जाणून घेऊन, तुलना करून, निश्चित करून, स्पष्ट करून आणि प्रत्यक्ष करून; 'सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत' (सब्बे संखारा दुक्खा)... 'सर्व धर्म अनात्म आहेत' (सब्बे धम्मा अनत्ता)...पे... 'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे' (यं किंचि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्मं) हे जाणून घेऊन, तुलना करून, निश्चित करून, स्पष्ट करून आणि प्रत्यक्ष करून. 'सतो' (जागृत/स्मृतिमान) म्हणजे चार कारणांनी जागृत असणारा - कायेमध्ये कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान (कायानुपस्सना सतिपट्ठान) भावित करणारा जागृत असतो; वेदनांमध्ये...पे... चित्तामध्ये... धर्मांमध्ये धर्मानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान भावित करणारा जागृत असतो... त्याला 'सतो' असे म्हटले जाते. 'चरं' (आचरण करणारा) म्हणजे आचरण करणारा, विहार करणारा, हालचाल करणारा, वर्तन करणारा, रक्षण करणारा, जीवन कंठणारा, जीवन व्यतीत करणारा - म्हणून 'यं विदित्वा सतो चरं' असे म्हटले आहे.

Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – tare loke visattikaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'तरे लोके विसत्तिकं' (जगातील विसत्तिका पार करावी) या पदात - 'विसत्तिका' म्हणजे तृष्णा (ताण्हा) म्हटली जाते. जो राग (आसक्ती), तीव्र राग...पे... अभिज्ज्ञा (लोभ), लोभ आणि अकुशल मूळ आहे. 'विसत्तिका' हे कोणत्या अर्थाने विसत्तिका आहे?...पे... कारण ती पसरलेली (विसटा) आणि विस्तृत (वित्थता) आहे, म्हणून तिला 'विसत्तिका' म्हणतात. 'लोके' म्हणजे अपायलोकात (नरक इत्यादी)...पे... आयतनलोकात. 'तरे लोके विसत्तिकं' म्हणजे जगात या विसत्तिकेला, जगात या विसत्तिकेवर जागृत राहून पार करावे, उत्तीर्ण व्हावे, पूर्णपणे पार करावे, ओलांडून जावे, पूर्णपणे ओलांडून जावे - म्हणून 'तरे लोके विसत्तिकं' असे म्हटले आहे. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.

“आणि मी त्या महेसीच्या (महान शोधकाच्या) उत्तम धर्माचे अभिनंदन (गौरव) करतो; ज्याला जाणून आणि जागृत राहून आचरण करत, मनुष्य जगातील विसत्तिकेला (तृष्णेला) पार करू शकतो.”

24.

२४.

Yaṃ kiñci sampajānāsi, [mettagūti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe.

“हे मेत्तगू! [भगवान म्हणाले] वर, खाली आणि तिरपे मध्येही (मध्यभागी) जे काही तू जाणतोस; या सर्वांमधील नंदी (तृष्णा/आनंद) आणि निवेशन (आसक्ती/दृष्टी) दूर करून, विज्ञानाला (संस्कारयुक्त विज्ञानाला) नष्ट करून, तू भवामध्ये (पुनर्जन्मात) राहू नकोस.”

Yaṃ kiñci sampajānāsīti yaṃ kiñci pajānāsi ājānāsi vijānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti – yaṃ kiñci sampajānāsi. Mettagūti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – mettagūti bhagavā.

'यं किंचि संपाजानासि' (जे काही तू जाणतोस) म्हणजे जे काही तू प्रज्ञापूर्वक जाणतोस, पूर्णपणे जाणतोस, विशेष रूपाने जाणतोस, भेदून जाणतोस, साक्षात्कार करतोस - म्हणून 'यं किंचि संपाजानासि' असे म्हटले आहे. 'मेत्तगू' असे म्हणून भगवान त्या ब्राह्मणाला नावाने संबोधतात. 'भगवा' हे आदराचे विशेषण आहे...पे... हा साक्षात्कृत प्रज्ञेचा निर्देश आहे, जो 'भगवा' या नावाने ओळखला जातो - म्हणून 'मेत्तगूति भगवा' असे म्हटले आहे.

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti. Uddhanti anāgataṃ ; adhoti atītaṃ; tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṃ. Uddhanti devaloko; adhoti nirayaloko; tiriyañcāpi majjheti manussaloko. Atha vā, uddhanti kusalā dhammā; adhoti akusalā dhammā; tiriyañcāpi majjheti abyākatā dhammā. Uddhanti arūpadhātu; adhoti kāmadhātu; tiriyañcāpi majjheti rūpadhātu. Uddhanti sukhā vedanā; adhoti dukkhā vedanā; tiriyañcāpi majjheti adukkhamasukhā vedanā. Uddhanti uddhaṃ pādatalā; adhoti [Pg.79] adho kesamatthakā; tiriyañcāpi majjheti vemajjheti – uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe.

'उद्धं अधो तिरियंचापि मज्झे' (वर, खाली आणि तिरपे मध्येही) या पदात - 'उद्धं' म्हणजे अनागत (भविष्यकाळ); 'अधो' म्हणजे अतीत (भूतकाळ); 'तिरियंचापि मज्झे' म्हणजे प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ). 'उद्धं' म्हणजे देवलोक; 'अधो' म्हणजे निरयलोक (नरक); 'तिरियंचापि मज्झे' म्हणजे मनुष्यलोक. अथवा, 'उद्धं' म्हणजे कुशल धर्म; 'अधो' म्हणजे अकुशल धर्म; 'तिरियंचापि मज्झे' म्हणजे अव्याकृत धर्म. 'उद्धं' म्हणजे अरूपधातू; 'अधो' म्हणजे कामधातू; 'तिरियंचापि मज्झे' म्हणजे रूपधातू. 'उद्धं' म्हणजे सुखा वेदना; 'अधो' म्हणजे दुःखा वेदना; 'तिरियंचापि मज्झे' म्हणजे अदुःख-असुखा वेदना (उपेक्षा वेदना). 'उद्धं' म्हणजे पायाच्या तळव्याच्या वर; 'अधो' म्हणजे डोक्याच्या केसांच्या खाली; 'तिरियंचापि मज्झे' म्हणजे शरीराच्या मध्यभागी - म्हणून 'उद्धं अधो तिरियंचापि मज्झे' असे म्हटले आहे.

Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭheti etesūti ācikkhitesu desitesu paññapitesu paṭṭhapitesu vivaritesu vibhajitesu uttānīkatesu pakāsitesu. Nandī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Nivesananti dve nivesanā – taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca. Katamā taṇhā nivesanā? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena …pe… ayaṃ taṇhānivesanā. Katamā diṭṭhinivesanā? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi …pe… ayaṃ diṭṭhinivesanā.

'एतेसु नन्दिंच निवेसनंच, पनुज्ज विञ्ञาणं भवे न तिट्ठे' (यांच्यामधील नंदी आणि निवेशन दूर करून, विज्ञानाला नष्ट करून भवात राहू नये) या पदात - 'एतेसु' म्हणजे सांगितलेल्या, उपदेशिलेल्या, प्रज्ञापिलेल्या, प्रस्थापित केलेल्या, उघड केलेल्या, विभागलेल्या, स्पष्ट केलेल्या, प्रकाशित केलेल्या (वर, खाली इत्यादी) धर्मांमध्ये. 'नंदी' म्हणजे तृष्णा (ताण्हा) म्हटली जाते. जो राग, तीव्र राग...पे... अभिज्ज्ञा, लोभ आणि अकुशल मूळ आहे. 'निवेशनं' म्हणजे दोन प्रकारची निवेशने (आसक्ती) - तृष्णा-निवेशन आणि दृष्टी-निवेशन. तृष्णा-निवेशन कोणते? जितकी काही तृष्णेच्या संख्येत...पे... हे तृष्णा-निवेशन आहे. दृष्टी-निवेशन कोणते? वीस वस्तूंनी युक्त असलेली सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि)...पे... हे दृष्टी-निवेशन आहे.

Panujja viññāṇanti puññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ, apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ, āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ. Etesu nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṃ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṃ.

'पनुज्ज विञ्ञाणं' (विज्ञानाला दूर करून) म्हणजे पुण्याभिसंस्कार-सहगत विज्ञान (पुण्यकारक संस्कारांनी युक्त विज्ञान), अपुण्याभिसंस्कार-सहगत विज्ञान (पापकारक संस्कारांनी युक्त विज्ञान), आणि आनेञ्जाभिसंस्कार-सहगत विज्ञान (अचल/अरूप ध्यान संस्कारांनी युक्त विज्ञान). या (वर, खाली इत्यादी) गोष्टींमधील नंदी (तृष्णा), निवेशन (आसक्ती) आणि अभिसंस्कार-सहगत विज्ञानाला दूर करावे (नुज्ज), पूर्णपणे दूर करावे (पनुज्ज), काढून टाकावे (नुद), पूर्णपणे काढून टाकावे (पनुद), सोडावे (जह), पूर्णपणे सोडावे (पजह), घालवून द्यावे (विनोदेहि), नष्ट करावे (ब्यन्तीकरोहि), पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवावे (अनभावं गमेहि) - म्हणून 'एतेसु नन्दिंच निवेसनंच पनुज्ज विञ्ञाणं' असे म्हटले आहे.

Bhave na tiṭṭheti. Bhavāti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro – ayaṃ kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo? Paṭisandhikā rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ – ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Bhave na tiṭṭheti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṃ gamento kammabhave na tiṭṭheyya paṭisandhike punabbhave na tiṭṭheyya na santiṭṭheyyāti – panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe. Tenāha bhagavā –

‘भवामध्ये प्रतिष्ठित होऊ नये’ (भवे न तिट्ठेति). ‘भव’ म्हणजे दोन प्रकारचे भव आहेत - कर्मभव (कम्मभव) आणि प्रतिसंधी पुनर्भव (पटिसन्धिको पुनब्भव). कर्मभव कोणता? पुण्याभिसंस्कार, अपुण्याभिसंस्कार आणि आणेञ्जाभिसंस्कार (अनेजाभिसंस्कार) - हा कर्मभव होय. प्रतिसंधी पुनर्भव कोणता? प्रतिसंधीचे रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान - हा प्रतिसंधी पुनर्भव होय. ‘भवामध्ये प्रतिष्ठित होऊ नये’ म्हणजे - नंदी (तृष्णा) आणि निवेशन (दृष्टी), अभिसंस्कारासह उत्पन्न झालेले विज्ञान, कर्मभव आणि प्रतिसंधी पुनर्भव यांचा त्याग करत, त्यांना दूर करत, नष्ट करत, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवत, कर्मभवामध्ये प्रतिष्ठित होऊ नये, प्रतिसंधी पुनर्भवामध्ये प्रतिष्ठित होऊ नये, स्थिर राहू नये - म्हणून ‘विज्ञानाचा त्याग करून भवामध्ये प्रतिष्ठित होऊ नये’ (पनुज्ज विञ्ञाणं भवे न तिट्ठे) असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [mettagūti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe’’ti.

“हे मेत्तगू! (भगवान म्हणाले -) वर, खाली, तिरके किंवा मध्यभागी जे काही तू जाणतोस; त्या सर्वांमधील नंदी (तृष्णा) आणि निवेशन (दृष्टी) यांचा त्याग करून, विज्ञानाचा निरोध करून भवामध्ये प्रतिष्ठित होऊ नये.”

25.

२५.

Evaṃvihārī sato appamatto,Bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni;

Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ.

अशा प्रकारे विहार करणारा, स्मृतिमान (सावध) आणि अप्रमादी होऊन आचरण करणारा भिक्खू, ममत्व (माझेपणाची भावना) सोडून, ज्ञानी होऊन याच जन्मात जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव या दुःखाचा त्याग करतो.

Evaṃvihārī [Pg.80] sato appamattoti. Evaṃvihārīti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataviññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṃ gamentoti – evaṃvihārī. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento…pe… so vuccati sato. Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttī anikkhittacchando anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu – ‘‘kathāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ…pe… paññākkhandhaṃ… vimuttikkhandhaṃ… vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūreyyaṃ paripūraṃ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesūti – evaṃvihārī sato appamatto.

‘अशा प्रकारे विहार करणारा, स्मृतिमान, अप्रमादी’ (एवंविहारी सतो अप्पमत्तो) याविषयी - ‘अशा प्रकारे विहार करणारा’ (एवंविहारी) म्हणजे - नंदी (तृष्णा) आणि निवेशन (दृष्टी), अभिसंस्कारासह उत्पन्न झालेले विज्ञान, कर्मभव आणि प्रतिसंधी पुनर्भव यांचा त्याग करत, त्यांना दूर करत, नष्ट करत, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवत विहार करणारा - हा ‘अशा प्रकारे विहार करणारा’ होय. ‘स्मृतिमान’ (सतो) म्हणजे - चार कारणांनी स्मृतिमान असतो - कायेमध्ये कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थानाची भावना करत... पे... त्याला ‘स्मृतिमान’ म्हटले जाते. ‘अप्रमादी’ (अप्पमत्तो) म्हणजे - आदरपूर्वक कार्य करणारा, सातत्याने कार्य करणारा, दृढतेने कार्य करणारा, आळस नसलेला, छंद (इच्छा) न सोडलेला, धुरा (जबाबदारी) न सोडलेला, कुशल धर्मांमध्ये अप्रमादी असणारा - “मी अपूर्ण असलेल्या शीलस्कंधाला कसे पूर्ण करू, किंवा पूर्ण झालेल्या शीलस्कंधाला त्या त्या कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञेने कसे दृढ करू?” अशा प्रकारे तेथे जो छंद (इच्छा), व्यायाम (प्रयत्न), उत्साह, अत्यंत उद्योग, न माघार घेण्याची वृत्ती, स्मृती, संप्रजन्य, आतप (तप), प्रधान (वीर्य), अधिष्ठान, अनुयोग आणि कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद असतो, तो ‘अप्रमादी’ होय. “मी अपूर्ण असलेल्या समाधिस्कंधाला... पे... प्रज्ञास्कंधाला... विमुक्तिस्कंधाला... विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाला कसे पूर्ण करू, किंवा पूर्ण झालेल्या विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाला त्या त्या कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञेने कसे दृढ करू?” अशा प्रकारे तेथे जो छंद, व्यायाम, उत्साह, अत्यंत उद्योग, न माघार घेण्याची वृत्ती, स्मृती, संप्रजन्य, आतप, प्रधान, अधिष्ठान, अनुयोग आणि कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद असतो, तो ‘अप्रमादी’ होय. “मी अपरिज्ञात (न जाणलेल्या) दुःखाला कसे पूर्णपणे जाणावे, नष्ट न झालेल्या क्लेशांचा कसा त्याग करावा, भावना न केलेल्या मार्गाची कशी भावना करावी, किंवा साक्षात न केलेल्या निरोधाचा कसा साक्षात्कार करावा?” अशा प्रकारे तेथे जो छंद, व्यायाम, उत्साह, अत्यंत उद्योग, न माघार घेण्याची वृत्ती, स्मृती, संप्रजन्य, आतप, प्रधान, अधिष्ठान, अनुयोग आणि कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद असतो, तो ‘अप्रमादी’ होय. अशा प्रकारे ‘अशा प्रकारे विहार करणारा, स्मृतिमान, अप्रमादी’ हा अर्थ होतो.

Bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitānīti. Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca…pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ… taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭinissajjitvā mamatte jahitvā cajitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni.

‘भिक्खू आचरण करत ममत्व सोडून’ (भिक्खू चरं हित्वा ममायितानि) याविषयी - ‘भिक्खू’ (भिक्खू) म्हणजे - कल्याणकारी पृथग्जन भिक्खू किंवा शैक्ष (सेख) भिक्खू होय. ‘आचरण करत’ (चरं) म्हणजे - आचरण करणारा, विहार करणारा, इर्यापथ पाळणारा, वर्तणूक ठेवणारा, रक्षण करणारा, जीवन कंठणारा, यापन करणारा. ‘ममत्व’ (ममत्ता) म्हणजे - दोन प्रकारचे ममत्व आहे - तृष्णाममत्व आणि दृष्टीममत्व... पे... हे तृष्णाममत्व... पे... हे दृष्टीममत्व... तृष्णाममत्वाचा त्याग करून, दृष्टीममत्वाचा त्याग करून, दोन्ही ममत्वांना सोडून, त्यागून, पूर्णपणे नष्ट करून, दूर करून, नाहीसे करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून - ‘भिक्खू आचरण करत ममत्व सोडून’ हा अर्थ होतो.

Jātiṃ [Pg.81] jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhanti. Jātīti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… jaranti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa…pe… paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa…pe… idhāti imissā diṭṭhiyā…pe… imasmiṃ manussaloke. Vidvāti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. Dukkhanti jātidukkhaṃ…pe… domanassupāyāsadukkhaṃ. Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhanti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātiñca jarañca sokapariddavañca dukkhañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti – jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ. Tenāha bhagavā –

‘जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव यांसह याच जन्मात ज्ञानी होऊन दुःखाचा त्याग करावा’ (जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च, इधेव विद्वा पजहेय्य दुक्खं) याविषयी - ‘जन्म’ (जाति) म्हणजे - त्या त्या प्राण्यांचा जो जन्म... पे... ‘जरा’ (जरा) म्हणजे - त्या त्या प्राण्यांची जी जरा (वृद्धत्व)... पे... ‘शोक’ (सोको) म्हणजे - नातेवाईकांच्या विनाशाने किंवा इतर संकटांनी ग्रस्त झालेल्याचा... पे... ‘परिदेव’ (परिदेवो) म्हणजे - नातेवाईकांच्या विनाशाने किंवा इतर संकटांनी ग्रस्त झालेल्याचा... पे... ‘येथे’ (इध) म्हणजे - या दृष्टीमध्ये... पे... या मनुष्यलोकात. ‘ज्ञानी’ (विद्वा) म्हणजे - विद्या प्राप्त केलेला, ज्ञानी, विवेकी, मेधावी (बुद्धिमान). ‘दुःख’ (दुक्खं) म्हणजे - जन्मदुःख... पे... दौर्मनस्य आणि उपायास दुःख. ‘जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव यांसह याच जन्मात ज्ञानी होऊन दुःखाचा त्याग करावा’ म्हणजे - विद्या प्राप्त केलेला, ज्ञानी, विवेकी, मेधावी पुरुष याच मनुष्यलोकात जन्म, जरा, शोक, परिदेव आणि दुःखाचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवतो - म्हणून ‘जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव यांसह याच जन्मात ज्ञानी होऊन दुःखाचा त्याग करावा’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Evaṃvihārī sato appamatto, bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni;

Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkha’’nti.

“अशा प्रकारे विहार करणारा, स्मृतिमान आणि अप्रमादी होऊन आचरण करणारा भिक्खू, ममत्व सोडून, ज्ञानी होऊन याच जन्मात जन्म, जरा, शोक आणि परिदेव या दुःखाचा त्याग करतो.”

26.

२६.

Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo.

“मी महर्षींच्या (बुद्धांच्या) या वचनाचे अभिनंदन करतो, जे सुकीर्तित (उत्कृष्टपणे उपदेशिलेले) आणि उपाधिरहित (गौतम बुद्धांचे उपाधिरहित निर्वाण दर्शवणारे) आहे. भगवंतांनी खरोखरच दुःखाचा त्याग केला आहे, कारण त्यांना हा धर्म पूर्णपणे ज्ञात झाला आहे.”

Etābhinandāmi vaco mahesinoti. Etanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. Mahesinoti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesīti – etābhinandāmi vaco mahesino.

‘मी महर्षींच्या या वचनाचे अभिनंदन करतो’ (एताभिनन्दामि वचो महेसिनो) याविषयी - ‘याचे’ (एतं) म्हणजे - आपल्या या वचनाचे, भाषणाचे, देशनेचे, अनुशासनाचे, उपदेशाचे मी नंदन करतो, अभिनंदन करतो, मोद करतो, अनुमोदन करतो, इच्छा करतो, स्वीकार करतो, प्रार्थना करतो, स्पृहा करतो, आकांक्षा करतो. ‘महर्षी’ (महेसिनो) याविषयी - भगवान महर्षी का आहेत? कारण त्यांनी महान शीलस्कंधाचा शोध घेतला, शोध करत राहिले, अन्वेषण केले, म्हणून ते ‘महर्षी’ होत... पे... ‘नरश्रेष्ठ कोठे आहेत?’ म्हणून ते ‘महर्षी’ होत - अशा प्रकारे ‘मी महर्षींच्या या वचनाचे अभिनंदन करतो’ हा अर्थ होतो.

Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti. Sukittitanti sukittitaṃ suācikkhitaṃ sudesitaṃ supaññapitaṃ supaṭṭhapitaṃ suvivaritaṃ suvibhajitaṃ suuttānīkataṃ supakāsitanti – sukittitaṃ. Gotamanūpadhīkanti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhippahānaṃ upadhivūpasamaṃ upadhipaṭinissaggaṃ upadhipaṭipassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ.

‘सुकीर्तित आणि गौतम बुद्धांचे उपाधिरहित’ (सुकित्तितं गोतमनूपधीकं) याविषयी - ‘सुकीर्तित’ (सुकित्तितं) म्हणजे - सुकीर्तित (उत्कृष्टपणे कीर्तिलेले), सुआख्यात (उत्कृष्टपणे सांगितलेले), सुदेशित (उत्कृष्टपणे उपदेशिलेले), सुप्रज्ञप्त (उत्कृष्टपणे प्रज्ञापित केलेले), सुप्रतिष्ठित (उत्कृष्टपणे प्रस्थापित केलेले), सुविवृत (उत्कृष्टपणे उघड केलेले), सुविभक्त (उत्कृष्टपणे विभागलेले), सुस्पष्ट केलेले, सुप्रकाशित केलेले - हे ‘सुकीर्तित’ होय. ‘गौतम बुद्धांचे उपाधिरहित’ (गोतमनूपधीकं) याविषयी - क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना ‘उपाधी’ (उपधि) म्हटले जाते. उपाधीचा प्रहाण (त्याग), उपाधीचा उपशम (शांत होणे), उपाधीचा प्रतिनिसर्ग (त्याग), उपाधीची प्रतिप्रस्रब्धी (पूर्ण शांतता), अमृत आणि निर्वाण - याला ‘सुकीर्तित आणि गौतम बुद्धांचे उपाधिरहित’ म्हटले जाते.

Addhā [Pg.82] hi bhagavā pahāsi dukkhanti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhāvacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ nirodhavacanaṃ appaṇakavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. Pahāsi dukkhanti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pahāsi pajahi vinodesi byantīkarosi anabhāvaṃ gamesīti – addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ.

"अद्धा हि भगवा पहासि दुक्खं" (नक्कीच भगवंतांनी दुःखाचा प्रहाण केला आहे) या पदात: "अद्धा" हा शब्द निश्चितता दर्शवणारा (एकंसवचनं), संशयरहितता दर्शवणारा (निस्संशयवचनं), शंकारहितता दर्शवणारा (निक्कङ्खावचनं), दुटप्पीपणा नसलेला (अद्वेज्झवचनं), द्विधा मनस्थिती नसलेला (अद्वेळ्हकवचनं), निरोध दर्शवणारा (निरोधवचनं), निर्दोष/निश्चित वचन (अप्पणकवचनं) आणि प्रस्थापित/निश्चित करणारे वचन (अवत्थापनवचनं) आहे. "भगवा" हे आदराचे नाव आहे...पे... जी प्रत्यक्ष साक्षात्काराने प्राप्त झालेली संज्ञा (सच्छिका पण्ञत्ति) आहे, ती म्हणजे 'भगवा'. "पहासि दुक्खं" म्हणजे जन्मदुःख, जरादुःख, व्याधिदुःख, मरणदुःख, शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्स-उपायास दुःख यांचा प्रहाण केला (पहासि), त्याग केला (पजहि), दूर केले (विनोदेसि), नष्ट केले (ब्यन्तीकरोसि), पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवले (अनभावं गमेसि) - म्हणून "नक्कीच भगवंतांनी दुःखाचा प्रहाण केला आहे."

Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –

"तथा हि ते विदितो एस धम्मो" (कारण की आपल्याला हा धर्म ज्ञात आहे) म्हणजे: कारण की आपल्याला हा धर्म ज्ञात आहे (विदितो), तोलला गेला आहे (तुलितो), निश्चित केला गेला आहे (तीरितो), स्पष्ट झाला आहे (विभूतो), प्रकट केला गेला आहे (विभावितो) - म्हणून "तथा हि ते विदितो एस धम्मो". म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.

"मी महर्षींच्या (महेसिनो) या वचनाचे अभिनंदन करतो, जे गोतमांनी (गौतमांनी) चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेले आणि उपाधिरहित (अनुपधीकं) आहे; नक्कीच भगवंतांनी दुःखाचा प्रहाण केला आहे, कारण की आपल्याला हा धर्म ज्ञात आहे."

27.

२७.

Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya;

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya.

"ते देखील नक्कीच दुःखाचा त्याग करतील, ज्यांना आपण आदरपूर्वक (अट्ठितं) उपदेश कराल; हे नाग (श्रेष्ठ पुरुष)! मी आपल्याजवळ येऊन आपल्याला नमस्कार करतो, कदाचित भगवान मलाही आदरपूर्वक उपदेश करतील."

Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhanti. Te cāpīti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Pajaheyyu dukkhanti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pajaheyyuṃ vinodeyyuṃ byantīkareyyuṃ anabhāvaṃ gameyyunti – te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ.

"ते चापि नूनप्पजहेय्युं दुक्खं" या पदात: "ते चापि" म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ, प्रव्रजित (भिक्खू), देव आणि मनुष्यसुद्धा. "पजहेय्युं दुक्खं" म्हणजे जन्मदुःख, जरादुःख, व्याधिदुःख, मरणदुःख, शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्स-उपायास दुःख यांचा त्याग करतील (पजहेय्युं), दूर करतील (विनोदेय्युं), नष्ट करतील (ब्यन्तीकरेय्युं), पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवतील (अनभावं गमेय्युं) - म्हणून "ते देखील नक्कीच दुःखाचा त्याग करतील."

Ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyyāti. Yeti khattiye ca brāhmaṇe ca vesse ca sudde ca gahaṭṭhe ca pabbajite ca deve ca manusse ca. Tvanti bhagavantaṃ bhaṇati. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Aṭṭhitaṃ ovadeyyāti aṭṭhitaṃ ovadeyya sakkaccaṃ ovadeyya abhiṇhaṃ ovadeyya punappunaṃ ovadeyya anusāseyyāti – ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya.

"ये त्वं मुनी अट्ठितं ओवदेय्य" या पदात: "ये" म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ, प्रव्रजित, देव आणि मनुष्य यांना. "त्वं" हा शब्द भगवंतांना उद्देशून आहे. "मुनी" म्हणजे 'मोन' म्हणजेच ज्ञान म्हटले जाते...पे... जो आसक्तीच्या जाळ्याला (सङ्गजालं) ओलांडून गेला आहे, तो मुनी होय. "अट्ठितं ओवदेय्य" म्हणजे आदरपूर्वक उपदेश कराल (अट्ठितं ओवदेय्य), आदरपूर्वक उपदेश कराल (सक्कच्चं ओवदेय्य), सतत उपदेश कराल (अभिण्हं ओवदेय्य), वारंवार उपदेश कराल (पुनप्पुनं ओवदेय्य), अनुशासित कराल (अनुसासेय्य) - म्हणून "आपण ज्यांना आदरपूर्वक उपदेश कराल, हे मुनी!"

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāgāti. Tanti bhagavantaṃ bhaṇati. Namassāmīti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā [Pg.83] vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi garuṃ karomi mānemi pūjemi. Sameccāti samecca abhisamecca samāgantvā abhisamāgantvā sammukhā taṃ namassāmi. Nāgāti nāgo ca bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo, na gacchatīti – nāgo, na āgacchatīti – nāgo. Kathaṃ bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo? Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

"तं तं नमस्सामि समेच्च नागं" (त्या नागाला [श्रेष्ठ पुरुषाला] जवळ जाऊन मी नमस्कार करतो) म्हणजे: "तं" हा शब्द भगवंतांना उद्देशून आहे. "नमस्सामि" म्हणजे मी कायेने (शरीराने) नमस्कार करतो, किंवा वाचेने नमस्कार करतो, किंवा मनाने नमस्कार करतो, किंवा अर्थपूर्ण आचरणाने (अन्वत्थपटिपत्तिया) नमस्कार करतो, किंवा धम्मानुधम्म आचरणाने (धम्मानुधम्मपटिपत्तिया) नमस्कार करतो, सत्कार करतो, आदर करतो, मान देतो, पूजा करतो. "समेच्च" म्हणजे जवळ जाऊन, पूर्णपणे जाणून (अभिसमेच्च), जवळ येऊन (समागन्त्वा), अत्यंत जवळ येऊन (अभिसमागन्त्वा), प्रत्यक्ष समोर येऊन (सम्मुखा) मी त्यांना नमस्कार करतो. "नाग" म्हणजे: भगवान पाप करत नाहीत (आगुं न करोति) म्हणून 'नाग' आहेत; ते (अयोग्य मार्गाने) जात नाहीत (न गच्छति) म्हणून 'नाग' आहेत; ते (नष्ट केलेल्या क्लेशांकडे) परत येत नाहीत (न आगच्छति) म्हणून 'नाग' आहेत. भगवान पाप करत नाहीत म्हणून 'नाग' कसे आहेत? "आगु" म्हणजे पापकारक, अकुशल धर्म, जे संक्लेशिक (मलीन करणारे), पुनरुत्पत्ती देणारे (पोनोभविक), सताप देणारे (सदर), दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म-जरा-मरण आणणारे आहेत.

Āguṃ na karoti kiñci loke, [sabhiyāti bhagavā]Sabbasaṃyoge visajja bandhanāni;

Sabbattha na sajjatī vimutto, nāgo tādi pavuccate tathattāti.

"ते जगात कोणतेही पाप करत नाहीत, सर्व बंधने आणि संयोजनांचा त्याग करून; ते सर्वत्र आसक्त होत नाहीत, विमुक्त आहेत, अशा तशाच (तादि) स्वरूपाच्या श्रेष्ठ पुरुषाला 'नाग' म्हटले जाते."

Evaṃ bhagavā āguṃ na karotīti – nāgo.

"अशा प्रकारे भगवान पाप करत नाहीत म्हणून 'नाग' आहेत."

Kathaṃ bhagavā na gacchatīti – nāgo. Bhagavā na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṃharīyati. Evaṃ bhagavā na gacchatīti – nāgo.

"भगवान (अयोग्य मार्गाने) जात नाहीत म्हणून 'नाग' कसे आहेत? भगवान छंदागतीला (आसक्तीच्या मार्गाने) जात नाहीत, द्वेषागतीला (द्वेषाच्या मार्गाने) जात नाहीत, मोहागतीला (मोहाच्या मार्गाने) जात नाहीत, भयागतीला (भयाच्या मार्गाने) जात नाहीत; ते रागाच्या वश होऊन जात नाहीत, द्वेषाच्या वश होऊन जात नाहीत, मोहाच्या वश होऊन जात नाहीत, मानाच्या वश होऊन जात नाहीत, दृष्टीच्या (चुकीच्या मतांच्या) वश होऊन जात नाहीत, उद्धच्चाच्या (अस्वस्थतेच्या) वश होऊन जात नाहीत, विचिकित्सेच्या (शंकेच्या) वश होऊन जात नाहीत, अनुसयाच्या (सुप्त क्लेशांच्या) वश होऊन जात नाहीत; ते पक्षपाती धर्मांद्वारे चालवले जात नाहीत, नेले जात नाहीत, वाहून जात नाहीत, खेचले जात नाहीत. अशा प्रकारे भगवान जात नाहीत म्हणून 'नाग' आहेत."

Kathaṃ bhagavā na āgacchatīti – nāgo. Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena…pe… anāgāmimaggena… arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Evaṃ bhagavā na āgacchatīti nāgoti – taṃ taṃ namassāmi samecca nāga.

"भगवान परत येत नाहीत म्हणून 'नाग' कसे आहेत? सोतापत्तिमार्गाने जे क्लेश नष्ट केले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, परत जात नाहीत, पुन्हा येत नाहीत. सकदागामिमार्गाने...पे... अनागामिमार्गाने... अरहत्तमार्गाने जे क्लेश नष्ट केले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, परत जात नाहीत, पुन्हा येत नाहीत. अशा प्रकारे भगवान परत येत नाहीत म्हणून 'नाग' आहेत - म्हणून 'त्या नागाला जवळ जाऊन मी नमस्कार करतो'."

Appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyyāti appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya sakkaccaṃ ovadeyya abhiṇhaṃ ovadeyya punappunaṃ ovadeyya anusāseyyāti – appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya. Tenāha so brāhmaṇo –

"अप्पेव मं भगवा अट्ठितं ओवदेय्य" (कदाचित भगवान मलाही आदरपूर्वक उपदेश करतील) म्हणजे: कदाचित भगवान मला आदरपूर्वक उपदेश करतील (अट्ठितं ओवदेय्य), आदरपूर्वक उपदेश करतील (सक्कच्चं ओवदेय्य), सतत उपदेश करतील (अभिण्हं ओवदेय्य), वारंवार उपदेश करतील (पुनप्पुनं ओवदेय्य), अनुशासित करतील (अनुसासेय्य) - म्हणून "कदाचित भगवान मलाही आदरपूर्वक उपदेश करतील." म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Te [Pg.84] cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya;

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyyā’’ti.

"ते देखील नक्कीच दुःखाचा त्याग करतील, ज्यांना आपण आदरपूर्वक उपदेश कराल, हे मुनी! मी त्या नागाला जवळ जाऊन नमस्कार करतो, कदाचित भगवान मलाही आदरपूर्वक उपदेश करतील."

28.

२८.

Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;

Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.

"ज्या ब्राह्मणाला, वेदगू (ज्ञानाचा पारंगत) म्हणून ओळखावे, जो अकिंचन (आसक्तीरहित) आणि कामभवात अनासक्त आहे; त्याने नक्कीच या ओघाला (संसार-प्रवाहाला) पार केले आहे, तो पैलतीराला पोहोचला आहे, शल्यरहित (अखिलो) आणि शंकारहित (अकङ्खो) झाला आहे."

Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññāti. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo. Sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti. Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

"यं ब्राह्मणं वेदगुमभिजञ्ञा" या पदात: "ब्राह्मण" म्हणजे सात धर्मांना बाहेर काढल्यामुळे (बाही तत्त्वामुळे) तो ब्राह्मण होय. सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) बाहेर काढली गेली आहे, विचिकित्सा (शंका) बाहेर काढली गेली आहे, शीलव्रतपरामर्श बाहेर काढला गेला आहे, राग बाहेर काढला गेला आहे, द्वेष बाहेर काढला गेला आहे, मोह बाहेर काढला गेला आहे, मान बाहेर काढला गेला आहे. त्याचे पापकारक, अकुशल धर्म, जे संक्लेशिक (मलीन करणारे), पुनरुत्पत्ती देणारे (पोनोभविक), सताप देणारे (सदर), दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म-जरा-मरण आणणारे आहेत, ते बाहेर काढले गेले आहेत.

Bāhitvā sabbapāpakāni, [sabhiyāti bhagavā]Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto;

Saṃsāramaticca kevalī so, asito tādi pavuccate sa brahmā.

"सर्व पापांना बाहेर काढून (बाहेतवा), जो विमल (मलरहित), चांगल्या प्रकारे समाधीस्थ (साधुसमाहितो) आणि स्थिरचित्त (ठितत्तो) आहे; संसाराला ओलांडून गेलेला, तो केवली (पूर्णत्व प्राप्त), अनासक्त (असितो) आणि तादि (समतायुक्त) आहे, त्याला 'ब्रह्मा' म्हटले जाते."

Vedagūti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ…pe… sabbaṃ vedamaticca vedagū soti. Abhijaññāti abhijāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti – yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā.

"वेदगू" म्हणजे चार मार्गांमधील ज्ञानाला 'वेद' म्हटले जाते...पे... सर्व वेदांना (ज्ञानाला) ओलांडून गेलेला तो 'वेदगू' होय. "अभिजञ्ञा" म्हणजे ओळखावे (अभिजानेय्य), जाणावे (आजानेय्य), विशेष रूपाने जाणावे (विजानेय्य), पुन्हा पुन्हा जाणावे (पटिविजानेय्य), भेदून जाणावे (पटिविज्झेय्य) - म्हणून "ज्या ब्राह्मणाला, वेदगू म्हणून ओळखावे."

Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti. Akiñcananti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, yassete kiñcanā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati akiñcano. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Bhavāti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo [Pg.85] …pe… ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti akiñcanaṃ puggalaṃ kāmabhave ca asattaṃ alaggaṃ alaggitaṃ apalibuddhaṃ nikkhantaṃ nissaṭaṃ vippamuttaṃ visaññuttaṃ vimariyādikatena cetasā viharantanti – akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ.

"अकिंचन कामभवात अनासक्त" या पदाचा अर्थ: 'अकिंचन' म्हणजे राग-किंचन (आसक्तीचा अडथळा), द्वेष-किंचन, मोह-किंचन, मान-किंचन, दृष्टी-किंचन (मिथ्या दृष्टी), क्लेश-किंचन आणि दुश्चरित-किंचन; ज्याचे हे सर्व किंचन (अडथळे) प्रहीन (नष्ट) झाले आहेत, समूळ नष्ट झाले आहेत, शांत झाले आहेत, पूर्णपणे शांत झाले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाले आहेत, त्याला 'अकिंचन' म्हटले जाते. 'काम' म्हणजे संक्षेपाने दोन प्रकारचे काम आहेत – वस्तू-काम (वत्थुकाम) आणि क्लेश-काम (किलेसकाम)... यांना वस्तू-काम म्हटले जाते... यांना क्लेश-काम म्हटले जाते. 'भव' म्हणजे दोन प्रकारचे भव आहेत – कर्मभव आणि प्रतिसंधीचा पुनर्भव... हा प्रतिसंधीचा पुनर्भव आहे. 'अकिंचन कामभवात अनासक्त' म्हणजे कामभवामध्ये अकिंचन असलेल्या, अनासक्त, अलिप्त, बंधमुक्त, बाहेर पडलेल्या, मुक्त झालेल्या, विप्रमुक्त, विसंयुक्त आणि मर्यादामुक्त चित्ताने विहार करणाऱ्या व्यक्तीला 'अकिंचन कामभवात अनासक्त' असे म्हणतात.

Addhā hi so oghamimaṃ atārīti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ…pe… avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Oghanti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ. Atārīti uttari patari samatikkami vītivattayīti – addhā hi so oghamimaṃ atāri.

"नक्कीच त्याने या ओघाला पार केले आहे" या पदाचा अर्थ: 'अद्धा' हा निश्चितता दर्शवणारा शब्द आहे... हा दृढता दर्शवणारा शब्द आहे – 'अद्धा' (नक्कीच/निसंशय). 'ओघ' म्हणजे कामौघ (कामाचा पूर), भवौघ, दृष्टीौघ आणि अविद्याौघ. 'अतारी' (पार केले) म्हणजे उत्तीर्ण झाला, पार गेला, ओलांडून गेला, पलीकडे गेला – म्हणून "नक्कीच त्याने या ओघाला पार केले आहे."

Tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkhoti. Tiṇṇoti kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, saṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṃkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto. So neva ācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito. Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito. Neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito. Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekkhena samādhikkhandhena…pe… paññākkhandhena… vimuttikkhandhena… vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādayitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito. Aparigamanatāya ṭhito. Kathaṃ samādāya ṭhito? Vimuttipaṭisevanatāya ṭhito[Pg.86]. Mettāya pārisuddhiyā ṭhito. Karuṇāya …pe… muditāya… upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito. Accantapārisuddhiyā ṭhito. Atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito. Vimuttattā ṭhito. Santussitattā ṭhito. Khandhapariyante ṭhito. Dhātupariyante ṭhito. Āyatanapariyante ṭhito. Gatipariyante ṭhito. Upapattipariyante ṭhito. Paṭisandhipariyante ṭhito. Bhavapariyante ṭhito. Saṃsārapariyante ṭhito. Vaṭṭapariyante ṭhito. Antimabhave ṭhito. Antime samussaye ṭhito. Antimadehadharo arahā.

"पार गेलेला, दोषरहित आणि शंकारहित" या पदाचा अर्थ: 'पार गेलेला' (तिण्णो) म्हणजे कामौघ पार केलेला, भवौघ पार केलेला, दृष्टीौघ पार केलेला, अविद्याौघ पार केलेला, संसारमार्ग पार केलेला, उत्तीर्ण झालेला, निस्तीर्ण झालेला, ओलांडून गेलेला, पलीकडे गेलेला. तो (अर्हत) ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला, आचरण पूर्ण केलेला, मार्ग पार केलेला, गंतव्य स्थानाला (निर्वाणाला) पोहोचलेला, शिखरावर पोहोचलेला, ब्रह्मचर्याचे पालन केलेला, उत्तम दृष्टीला प्राप्त झालेला, मार्गाची भावना केलेला, क्लेश नष्ट केलेला, अढळ अर्हत्वफळ प्राप्त केलेला आणि निरोधाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार केलेला असतो. त्याचे दुःख परिज्ञात (पूर्णपणे ज्ञात) झाले आहे, समुदय प्रहीन (नष्ट) झाला आहे, मार्ग भावित (विकसित) झाला आहे, निरोध साक्षात्कृत झाला आहे. अतिउच्च ज्ञानाने जाणण्याजोगे (अभिज्ञेय) अभिज्ञात झाले आहे, परिज्ञेय परिज्ञात झाले आहे, प्रहातव्य प्रहीन झाले आहे, भावितव्य भावित झाले आहे, साक्षात्कर्तव्य साक्षात्कृत झाले आहे. त्याने अविद्येचा अडसर उपटून टाकला आहे, संसाराचा खंदक ओलांडला आहे, तृष्णेचा खांब उपटून टाकला आहे, तो अर्गळमुक्त, आर्य, मानरूपी ध्वज खाली उतरवलेला, स्कंधांचा भार खाली उतरवलेला, विसंयुक्त, पाच अंगांनी (नीवरणांनी) विप्रहीन, सहा अंगांनी (षडंग उपेक्षेने) युक्त, एकाच (स्मृतीच्या) रक्षणाने युक्त, चार आश्रयांनी युक्त, वैयक्तिक सत्ये दूर केलेला, सर्व इच्छा पूर्णपणे सोडलेला, निर्मळ संकल्पाचा, शांत झालेल्या कायसंस्कारांचा, सुविमुक्त चित्ताचा, सुविमुक्त प्रज्ञेचा, केवली, ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला, उत्तम पुरुष, परम पुरुष आणि परम प्राप्तीला प्राप्त झालेला आहे. तो ना गोळा करतो, ना नष्ट करतो, तो नष्ट करून स्थित आहे. ना त्याग करतो, ना ग्रहण करतो, त्याग करून स्थित आहे. ना विणतो, ना वाढवतो, विणणे सोडून स्थित आहे. ना धूर काढतो, ना पेटवतो, शांत करून स्थित आहे. तो अशैक्ष शीलस्कंधाने युक्त असल्यामुळे स्थित आहे. अशैक्ष समाधीस्कंधाने... प्रज्ञास्कंधाने... विमुक्तीस्कंधाने... विमुक्तीज्ञानदर्शनस्कंधाने युक्त असल्यामुळे स्थित आहे. सत्याचा साक्षात्कार करून स्थित आहे. कंपनाला (तृष्णेला) ओलांडून स्थित आहे. क्लेशाग्नी शांत करून स्थित आहे. पुन्हा जन्म न घेण्यासाठी स्थित आहे. तो कशाचे ग्रहण करून स्थित आहे? विमुक्तीच्या सेवनाने स्थित आहे. मैत्रीच्या परिशुद्धीने स्थित आहे. करुणेच्या... मुदितेच्या... उपेक्षेच्या परिशुद्धीने स्थित आहे. अत्यंत परिशुद्धीने स्थित आहे. अतन्मयतेच्या परिशुद्धीने स्थित आहे. विमुक्त असल्यामुळे स्थित आहे. संतुष्ट असल्यामुळे स्थित आहे. स्कंधांच्या अंतावर स्थित आहे, धातूंच्या अंतावर स्थित आहे, आयतनांच्या अंतावर स्थित आहे, गतीच्या अंतावर स्थित आहे, उत्पत्तीच्या अंतावर स्थित आहे, प्रतिसंधीच्या अंतावर स्थित आहे, भवाच्या अंतावर स्थित आहे, संसाराच्या अंतावर स्थित आहे, आवर्ताच्या अंतावर स्थित आहे, अंतिम भवात स्थित आहे, अंतिम शरीरात स्थित आहे, अंतिम शरीर धारण करणारा अर्हत आहे.

Tassāyaṃ pacchimako bhavo, carimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti.

"त्याचा हा अंतिम भव आहे, हे अंतिम शरीर आहे; जन्म-मरणाचा संसार संपला असून, त्याला आता पुनर्भव नाही."

Tiṇṇo ca pāranti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. So vuttavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – tiṇṇo ca pāraṃ.

"पार गेलेला" या पदातील 'पार' म्हणजे अमृत निर्वाण म्हटले जाते. जे सर्व संस्कारांचे शमन आहे, सर्व उपाधींचा त्याग आहे, तृष्णेचा क्षय आहे, विराग आहे, निरोध आहे, निर्वाण आहे. तो पार गेलेला, पार पोहोचलेला, अंताला गेलेला, अंताला पोहोचलेला, शिखराला गेलेला, शिखराला पोहोचलेला, मर्यादेच्या अंताला गेलेला, मर्यादेच्या अंताला पोहोचलेला, समाप्तीला गेलेला, समाप्तीला पोहोचलेला, त्राणाला (संरक्षणाला) गेलेला, त्राणाला पोहोचलेला, लेणाला (आश्रयाला) गेलेला, लेणाला पोहोचलेला, शरणाला गेलेला, शरणाला पोहोचलेला, अभयाला गेलेला, अभयाला पोहोचलेला, अच्युताला (अविनाशी पदाला) गेलेला, अच्युताला पोहोचलेला, अमृताला गेलेला, अमृताला पोहोचलेला, निर्वाणाला गेलेला, निर्वाणाला पोहोचलेला आहे. तो ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला, आचरण पूर्ण केलेला... जन्म-मरणाचा संसार संपलेला असून त्याला पुनर्भव नाही – "पार गेलेला."

Akhiloti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho khilo…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā khilā. Yassete khilā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akhilo. Akaṅkhoti dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā, yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṃ cittassa manovilekho. Yassete kaṅkhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so [Pg.87] vuccati akaṅkhoti – tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho. Tenāha bhagavā –

"दोषरहित" म्हणजे राग हा खिळ (दोष) आहे, द्वेष हा खिळ आहे, मोह हा खिळ आहे, क्रोध हा खिळ आहे, वैर (उपनाह) हा खिळ आहे... सर्व अकुशल संस्कार हे खिळ आहेत. ज्याचे हे खिळ प्रहीन (नष्ट) झाले आहेत, समूळ नष्ट झाले आहेत, शांत झाले आहेत, पूर्णपणे शांत झाले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाले आहेत, त्याला 'दोषरहित' (अखिल) म्हटले जाते. "शंकारहित" म्हणजे दुःखाविषयी शंका, दुःखसमुदयाविषयी शंका, दुःखनिरोधाविषयी शंका, दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेविषयी (मार्गाविषयी) शंका, पूर्वान्ताविषयी (भूतकाळाविषयी) शंका, अपरान्ताविषयी (भविष्याविषयी) शंका, पूर्वान्त-अपरान्ताविषयी शंका, इदंप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांविषयी शंका; अशी जी शंका, संशयशीलता, संशयावस्था, विमती, विचिकित्सा, दुटप्पीपणा, द्विधा मनःस्थिती, संशय, अनिश्चितता, धरसोड, संभ्रम, आकलन न होणे, चित्ताची थरथर आणि मनाची व्याकुळता होय. ज्याच्या या सर्व शंका प्रहीन झाल्या आहेत, समूळ नष्ट झाल्या आहेत, शांत झाल्या आहेत, पूर्णपणे शांत झाल्या आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या झाल्या आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाल्या आहेत, त्याला 'शंकारहित' (अकांक्ष) म्हटले जाते – "पार गेलेला, दोषरहित आणि शंकारहित." म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;

Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho’’ti.

“ज्या वेदगू ब्राह्मणाला (सत्य जाणणाऱ्याला) ओळखावे, जो अकिंचन आणि कामभवात अनासक्त आहे; नक्कीच त्याने या ओघाला पार केले आहे, तो पार गेलेला, दोषरहित आणि शंकारहित आहे.”

29.

२९.

Vidvā ca yo vedagū naro idha, bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;

So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi.

“या जगात जो विद्वान आणि वेदगू मनुष्य, लहान-मोठ्या भवांमधील या आसक्तीचा त्याग करून, तृष्णारहित, दुःखरहित आणि आशारहित झाला आहे; त्याने जन्म आणि जरेला पार केले आहे, असे मी सांगतो.”

Vidvā ca yo vedagū naro idhāti. Vidvāti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. Yoti yo yādiso…pe… manusso vā. Vedagūti vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. Vedānaṃ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū. Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā…pe… sīlabbataparāmāso… rāgo… doso… moho… māno vidito hoti. Viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

"विद्वा च यो वेदगू नरो इध" (येथे जो विद्वान आणि वेदगू मनुष्य आहे) या पदात - "विद्वा" म्हणजे विद्या प्राप्त केलेला (विज्जागतो), ज्ञानी, विवेकी (विभावी), बुद्धिमान (मेधावी). "यो" म्हणजे जो, ज्या प्रकारचा... किंवा मनुष्य. "वेदगू" म्हणजे चार मार्गांमधील ज्ञान, प्रज्ञा, प्रज्ञेंद्रिय, प्रज्ञाबळ, धम्मविचयसंबोज्झंग, मीमांसा, विपश्यना, सम्यक् दृष्टी यांना 'वेद' म्हटले जाते. त्या वेदांद्वारे (ज्ञानांद्वारे) जो जन्म, जरा आणि मरणाच्या अंताला गेलेला (अंतगतो), अंताला पोहोचलेला (अंतप्पत्तो), शिखराला गेलेला (कोटिगतो), शिखराला पोहोचलेला (कोटिप्पत्तो), मर्यादेला गेलेला (परियंतगतो), मर्यादेला पोहोचलेला (परियंतप्पत्तो), समाप्तीला गेलेला (वोसानगतो), समाप्तीला पोहोचलेला (वोसानप्पत्तो), रक्षणाला गेलेला (ताणगतो), रक्षणाला पोहोचलेला (ताणप्पत्तो), लेणाला (गुहेला/आश्रयाला) गेलेला (लेणगतो), लेणाला पोहोचलेला (लेणप्पत्तो), शरणाला गेलेला (सरणगतो), शरणाला पोहोचलेला (सरणप्पत्तो), अभयाला गेलेला (अभयगतो), अभयाला पोहोचलेला (अभयप्पत्तो), अच्युताला (अविनाशी पदाला) गेलेला (अच्चुतगतो), अच्युताला पोहोचलेला (अच्चुतप्पत्तो), अमृताला गेलेला (अमतगतो), अमृताला पोहोचलेला (अमतप्पत्तो), निर्वाणाला गेलेला (निब्बानगतो), निर्वाणाला पोहोचलेला (निब्बानप्पत्तो) आहे. किंवा वेदांच्या (ज्ञानांच्या) अंताला गेलेला म्हणून 'वेदगू'; किंवा वेदांद्वारे (ज्ञानांद्वारे) अंताला गेलेला म्हणून 'वेदगू'; किंवा सात धर्मांचे ज्ञान झाल्यामुळे 'वेदगू' होय. (त्याला) सत्कायदृष्टी ज्ञात झालेली असते, विचिकित्सा...पे... शीलव्रतपरामर्श... राग... द्वेष... मोह... मान ज्ञात झालेला असतो. त्याला क्लेशकारक, पुनरुत्पत्ती देणारे, संतापयुक्त, दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणास कारणीभूत असणारे पापी अकुशल धर्म ज्ञात झालेले असतात.

Vedāni viceyya kevalāni, [sabhiyāti bhagavā]Samaṇānaṃ yānīdhatthi brāhmaṇānaṃ;

Sabbavedanāsu vītarāgo, sabbaṃ vedamaticca vedagū so.

"सर्व वेदांचे (ज्ञानांचे) पृथक्करण करून, [सभिया, असे भगवान म्हणाले] जे काही येथे श्रमणांचे आणि ब्राह्मणांचे (ज्ञान) आहे; सर्व वेदनांविषयी वीतराग असलेला, सर्व वेदांचे (ज्ञानांचे) अतिक्रमण केलेला तो 'वेदगू' होय."

Naroti [Pg.88] satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Idhāti imissā diṭṭhiyā…pe… imasmiṃ manussaloketi – vidvā ca yo vedagū naro idha.

"नरो" म्हणजे सत्त्व (प्राणी), नर, मानव, पोस (पुरुष), पुद्गल, जीव, जागु, जंतू, इंदगू, मनुज. "इध" म्हणजे या दृष्टीत...पे... या मनुष्यलोकात - "येथे जो विद्वान आणि वेदगू मनुष्य आहे" (विद्वा च यो वेदगू नरो इध).

Bhavābhave saṅgamimaṃ visajjāti. Bhavābhaveti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabhave, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. Saṅgāti satta saṅgā – rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo. Visajjāti saṅge vosajjetvā vā visajja. Atha vā, saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajja. Yathā yānaṃ vā vayhaṃ vā rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ visajjaṃ karonti vikopenti – evameva te saṅge vosajjetvā vā visajja. Atha vā, saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajjāti – bhavābhave saṅgamimaṃ visajja.

"भवाभवे संगमिमं विसज्ज" या पदात - "भवाभवे" म्हणजे भवाभवात, कर्मभवात, पुनर्भावात, कामभवात; कर्मभवात, कामभवात, पुनर्भावात, रूपभवात; कर्मभवात, रूपभवात, पुनर्भावात, अरूपभवात; कर्मभवात, अरूपभवात, पुनर्भावात, पुनःपुन्हा होणाऱ्या भावात; पुनःपुन्हा गतीमध्ये, पुनःपुन्हा उत्पत्तीमध्ये, पुनःपुन्हा प्रतिसंधीमध्ये, पुनःपुन्हा आत्मभावाच्या (अस्तित्वाच्या) उत्पत्तीमध्ये. "संग" म्हणजे सात संग (आसक्ती) - रागासक्ती (रागसंग), द्वेषासक्ती (दोससंग), मोहासक्ती (मोहसंग), मानासक्ती (मानसंग), दृष्टीसक्ती (दिट्ठिसंग), क्लेशासक्ती (किलेससंग), duccaritasaṅgo (दुश्चरितासक्ती). "विसज्ज" म्हणजे संगाचा त्याग करून किंवा सोडून देऊन. अथवा, संग, बंध, विबंध, आबंध, लग्न (अडकणे), लग्गित, पलिबुद्ध (दृढ बंधन) आणि बंधनांना तोडून किंवा सोडून देऊन. ज्याप्रमाणे वाहन, पालखी, रथ, गाडी किंवा मेणा सज्ज आणि विसज्ज करतात, नष्ट करतात - त्याचप्रमाणे त्या संगांचा त्याग करून किंवा सोडून देऊन. अथवा, संग, बंध, विबंध, आबंध, लग्न, लग्गित, पलिबुद्ध आणि बंधनांना तोडून किंवा सोडून देऊन - "भवाभवातील या संगाचा त्याग करून" (भवाभवे संगमिमं विसज्ज).

So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā… yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – so vītataṇho. Anīghoti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. Yassete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho. Nirāsoti āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso. Jātīti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… āyatanānaṃ paṭilābho. Jarāti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ [Pg.89] …pe… indriyānaṃ paripāko. Ayaṃ vuccati jarā. So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti yo so vītataṇho anīgho ca nirāso ca, so kho jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – so vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –

"सो वीततण्हो अनीघो निरासो, अतारि सो जातिजरन्ति ब्रूमि" (तो तृष्णारहित, दुःखविरहित, आशेविना असलेला जन्म आणि जरेला तरून गेला आहे, असे मी सांगतो) या पदात - "तण्हा" म्हणजे रूपतृष्णा...पे... धम्मतृष्णा... ज्याची ही तृष्णा प्रहीण (नष्ट) झाली आहे, समूळ नष्ट झाली आहे, शांत झाली आहे, प्रतिप्रश्रब्ध (पूर्णपणे शांत) झाली आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहे, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाली आहे, त्याला "वीततण्ह" (तृष्णारहित), विगतातण्ह, चत्ततण्ह (तृष्णा सोडलेला), वंततण्ह (तृष्णा ओकून टाकलेला), मुत्ततण्ह (तृष्णेतून मुक्त झालेला), प्रहीणतण्ह, प्रतिनिसृष्टतण्ह, वीतराग, चत्तराग, प्रहीणराग, प्रतिनिसृष्टराग, निच्छात (भूक/तृष्णा नसलेला), निवृत्त (निब्बुतो), शीतीभूत (शांत झालेला), सुखसंवेदी (सुखाचा अनुभव घेणारा) आणि ब्रह्मभूत अशा स्वतःच्या चित्ताने विहार करतो, असे म्हटले जाते - तो "वीततण्ह" होय. "अनीघो" म्हणजे राग हा उपद्रव (नीघ) आहे, द्वेष हा उपद्रव आहे, मोह हा उपद्रव आहे, क्रोध हा उपद्रव आहे, उपनाह (वैरभाव) हा उपद्रव आहे...पे... सर्व अकुशल अभिसंस्कार हे उपद्रव आहेत. ज्याचे हे उपद्रव प्रहीण झाले आहेत, समूळ नष्ट झाले आहेत, शांत झाले आहेत, प्रतिप्रश्रब्ध झाले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाले आहेत, त्याला "अनीघ" (उपद्रवरहित) म्हटले जाते. "निरासो" म्हणजे 'आसा' (आशा) म्हणजेच तृष्णा होय. जो राग, साराग...पे... अभिध्या, लोभ, अकुशलमूळ आहे. ज्याची ही आशा रूपी तृष्णा प्रहीण झाली आहे, समूळ नष्ट झाली आहे, शांत झाली आहे, प्रतिप्रश्रब्ध झाली आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहे, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाली आहे, त्याला "निरास" (आशेविना असलेला) म्हटले जाते. "जाती" म्हणजे त्या त्या सत्त्वांचा...पे... आयतनांचा लाभ (उत्पत्ती) होय. "जरा" म्हणजे त्या त्या सत्त्वांची...पे... इंद्रियांची परिपक्वता (वृद्धत्व) होय. याला "जरा" म्हटले जाते. "तो तृष्णारहित, दुःखविरहित, आशेविना असलेला जन्म आणि जरेला तरून गेला आहे, असे मी सांगतो" याचा अर्थ असा की, जो तृष्णारहित, उपद्रवरहित आणि आशेविना असलेला आहे, त्याने खरोखर जन्म, जरा आणि मरणाला पार केले आहे (अतरि), तो पलीकडे गेला आहे (उत्तरी), पूर्णपणे पार गेला आहे (पतरी), त्याने समतिक्रमण केले आहे (समतिक्कमी), तो ओलांडून गेला आहे (वीतिवत्तयी), असे मी सांगतो (ब्रूमि), आख्यान करतो (आचिक्खामि), देशना करतो (देसेमि), प्रज्ञापित करतो (पञ्ञपेमि), प्रस्थापित करतो (पट्ठपेमि), विवृत करतो (विवरामि), विभाजन करतो (विभजामि), स्पष्ट करतो (उत्तानीकरोमि), प्रकाशित करतो (पकासेमि) - तो तृष्णारहित, उपद्रवरहित, आशेविना असलेला जन्म आणि जरेला तरून गेला आहे, असे मी सांगतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Vidvā ca yo vedagū naro idha, bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;

So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.

"येथे जो विद्वान आणि वेदगू मनुष्य आहे, त्याने भवाभवातील या संगाचा त्याग केला आहे; तो तृष्णारहित, उपद्रवरहित, आशेविना असलेला जन्म आणि जरेला तरून गेला आहे, असे मी सांगतो."

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

"गाथेच्या समाप्तीसोबतच...पे... 'भंते! भगवान माझे शास्ता (गुरू) आहेत, मी त्यांचा श्रावक (शिष्य) आहे,' असे तो म्हणाला."

Mettagūmāṇavapucchāniddeso catuttho.

"चौथा मेत्तगूमाणवपुच्छा निर्देश समाप्त झाला."

5. Dhotakamāṇavapucchāniddeso

५. "धोतकमाणवपुच्छा निर्देश"

30.

३०.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā dhotako]Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ;

Tava sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano.

"हे भगवन्! मी आपल्याला विचारतो, मला हे सांगा, [असे आयुष्यमान धोतक म्हणाला] हे महर्षी! मी आपल्या वाणीची आकांक्षा करतो; आपला घोष (उपदेश) ऐकून, मी स्वतःच्या निर्वाणासाठी (शिक्षेचे) आचरण करेन."

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti. Pucchāmīti tisso pucchā – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā…pe… imā tisso pucchā…pe… nibbānapucchā. Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ, kathayassu meti – pucchāmi taṃ. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

"पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं" या पदात - "पुच्छामि" म्हणजे तीन प्रकारच्या पुच्छा (प्रश्न) असतात - अदृष्टजोतना पुच्छा (न पाहिलेले/न समजलेले जाणून घेण्यासाठी विचारणे), दृष्टसंसंदना पुच्छा (पाहिलेल्या/समजलेल्या गोष्टीची खात्री करण्यासाठी विचारणे), विमतिच्छेदना पुच्छा (शंकेचे निरसन करण्यासाठी विचारणे)...पे... या तीन पुच्छा...पे... निर्वाणपुच्छा. "पुच्छामि तं" म्हणजे मी आपल्याला विचारतो, आपल्याला याचना करतो, आपल्याला विनंती करतो, आपल्याप्रती आदर व्यक्त करतो, 'मला सांगा' - म्हणून "पुच्छामि तं". "भगवा" हे आदराचे संबोधन आहे...पे... ही प्रत्यक्ष प्रज्ञप्ती आहे, जी 'भगवान' या नावाने ओळखली जाते. "ब्रूहि मेतं" म्हणजे सांगा, आख्यान करा, देशना करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, विवृत करा, विभाजन करा, स्पष्ट करा, प्रकाशित करा - म्हणून "पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं".

Iccāyasmā dhotakoti. Iccāti padasandhi…pe… āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ āyasmāti. Dhotakoti tassa [Pg.90] brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – iccāyasmā dhotako.

"इच्चायस्मा धोतको" या पदात - "इच्चा" हा पदसंधी आहे...पे... "आयुष्मा" हा प्रिय शब्द, आदरयुक्त शब्द, आदर आणि सन्मानाचे संबोधन आहे. "धोतको" हे त्या ब्राह्मणाचे नाव, संज्ञा, संज्ञाप्ती, प्रज्ञप्ती, व्यवहार, नाव, नामकरण, नामधेय, निरुक्ती, व्यंजन, अभिलाप (उच्चारण) आहे - म्हणून "इच्चायस्मा धोतको".

Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ kaṅkhāmi abhikaṅkhāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. Mahesīti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesīti – vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ.

‘वाचाभिकङ्खामि महेसि तुय्हं’ (हे महेसी, मी आपल्या वाणीची आकांक्षा करतो) यामध्ये—‘तुय्हं’ म्हणजे आपल्या; ‘वचनं ब्यप्पथं देसनं अनुसासनं अनुसिट्ठं’ म्हणजे वचन, भाषण, देशना, उपदेश आणि अनुशासनाची; ‘कङ्खामि अभिकङ्खामि इच्छामि सादियामि पत्थयामि पिहयामि अभिजप्पामि’ म्हणजे मी आकांक्षा करतो, तीव्र आकांक्षा करतो, इच्छा करतो, स्वीकार करतो, प्रार्थना करतो, प्रिय मानतो, उत्कटतेने इच्छितो. ‘महेसी’ म्हणजे काय? भगवान हे ‘महेसी’ आहेत. कारण ते महान शीलस्कंधाचा शोध घेतात, अन्वेषण करतात, सर्व बाजूंनी शोध घेतात, म्हणून ते ‘महेसी’ आहेत... पे... ‘नरश्रेष्ठ कुठे शोधला गेला?’ म्हणून ते ‘महेसी’ आहेत—अशा प्रकारे ‘वाचाभिकङ्खामि महेसि तुय्हं’.

Tava sutvāna nigghosanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – tava sutvāna nigghosaṃ.

‘तव सुत्वान निग्घोस’ (आपला घोष ऐकून) यामध्ये—आपले वचन, भाषण, देशना, उपदेश आणि अनुशासन ‘सुत्वा सुणित्वा उग्गहेत्वा उपधारयित्वा उपलक्खयित्वा’ म्हणजे ऐकून, श्रवण करून, ग्रहण करून, धारण करून आणि मनात निश्चित करून—अशा प्रकारे ‘तव सुत्वान निग्घोस’.

Sikkhe nibbānamattanoti. Sikkhāti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Nibbānamattanoti attano rāgassa nibbāpanāya, dosassa nibbāpanāya, mohassa nibbāpanāya, kodhassa nibbāpanāya, upanāhassa nibbāpanāya…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ padahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya, ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – sikkhe nibbānamattano. Tenāha so brāhmaṇo –

‘सिक्खे निब्बानमत्तनो’ (स्वतःच्या निर्वाणासाठी शिकावे) यामध्ये—‘सिक्खा’ म्हणजे तीन शिक्षा आहेत: अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिप्रज्ञा-शिक्षा... पे... ही अधिप्रज्ञा-शिक्षा होय. ‘निब्बानमत्तनो’ म्हणजे स्वतःच्या रागाच्या शमनासाठी, द्वेषाच्या शमनासाठी, मोहाच्या शमनासाठी, क्रोधाच्या शमनासाठी, वैराच्या (उपनाहाच्या) शमनासाठी... पे... सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या शमनासाठी, उपशमनासाठी, शांततेसाठी, निरोधासाठी, त्यागासाठी आणि प्रतिप्रश्रब्धीसाठी अधिशीलाचाही अभ्यास करावा, अधिचित्ताचाही अभ्यास करावा, अधिप्रज्ञेचाही अभ्यास करावा. या तीन शिक्षांचे चिंतन करत अभ्यास करावा, जाणत अभ्यास करावा, पाहत अभ्यास करावा, प्रत्यवेक्षण करत अभ्यास करावा, चित्त दृढ करत अभ्यास करावा, श्रद्धेने अधिमुक्त होत अभ्यास करावा, वीर्य वाढवत अभ्यास करावा, स्मृती प्रस्थापित करत अभ्यास करावा, चित्त समाहित करत अभ्यास करावा, प्रज्ञेने जाणत अभ्यास करावा, अभिज्ञेय गोष्टी विशेष रूपाने जाणत अभ्यास करावा, परिज्ञेय गोष्टी पूर्णपणे जाणत अभ्यास करावा, प्रहातव्य गोष्टींचा त्याग करत अभ्यास करावा, भावितव्य गोष्टींचे भावन करत अभ्यास करावा, साक्षात्करणीय गोष्टींचा साक्षात्कार करत अभ्यास करावा; आचरण करावे, सम्यक आचरण करावे, समादान करून वर्तन करावे—अशा प्रकारे ‘सिक्खे निब्बानमत्तनो’. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला—

‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ, [iccāyasmā dhotako]Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ;

Tava sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’ti.

“हे भगवन, मी आपल्याला विचारतो, मला हे सांगा,” [असे आयुष्यमान धोतक म्हणाला], “हे महेसी, मी आपल्या वाणीची आकांक्षा करतो. आपला घोष ऐकून मी स्वतःच्या निर्वाणासाठी अभ्यास करीन.”

31.

३१.

Tenahātappaṃ [Pg.91] karohi, [dhotakāti bhagavā]Idheva nipako sato;

Ito sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano.

“तस्मात तू उद्योग कर,” [भगवान म्हणाले], “हे धोतक, याच शासनात प्रज्ञावान व स्मृतिमान होऊन; येथून (माझा) घोष ऐकून स्वतःच्या निर्वाणासाठी अभ्यास कर.”

Tenahātappaṃ karohīti ātappaṃ karohi, ussāhaṃ karohi, ussoḷhiṃ karohi, thāmaṃ karohi, dhitiṃ karohi, vīriyaṃ karohi, chandaṃ janehi sañjanehi upaṭṭhapehi samuṭṭhapehi nibbattehi abhinibbattehīti – tenahātappaṃ karohi.

‘तेनहातप्पं करोहि’ (म्हणूनच तू उद्योग कर) यामध्ये—उद्योग कर, उत्साह दाखव, पराक्रम कर, बळ प्रकट कर, धैर्य धर, वीर्य (प्रयत्न) कर, छंद (इच्छा) उत्पन्न कर, चांगल्या प्रकारे उत्पन्न कर, प्रस्थापित कर, सम्यक प्रस्थापित कर, निष्पन्न कर, विशेष निष्पन्न कर—अशा प्रकारे ‘तेनहातप्पं करोहि’.

Dhotakāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – dhotakāti bhagavā.

‘धोतक’ या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधतात. ‘भगवा’ हे आदराचे संबोधन आहे... पे... ही साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, जे हे ‘भगवा’ असे आहे—अशा प्रकारे ‘धोतकाति भगवा’.

Idheva nipako satoti. Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloke. Nipakoti nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – idheva nipako sato.

‘इधेव निपको सतो’ (येथेच प्रज्ञावान व स्मृतिमान होऊन) यामध्ये—‘इध’ (येथे) म्हणजे या दृष्टीमध्ये, या क्षंतीमध्ये (सहनशीलतेत), या रुचीमध्ये, या ग्रहणात, या धम्मामध्ये, या विनयामध्ये, या धम्म-विनयामध्ये, या प्रवचनामध्ये, या ब्रह्मचर्यामध्ये, या शास्त्यांच्या शासनामध्ये, या आत्मभावामध्ये (अस्तित्वात), या मनुष्यलोकात. ‘निपको’ म्हणजे प्रज्ञावान, पंडित, प्रज्ञावंत, बुद्धिमान, ज्ञानी, विचारी, मेधावी. ‘सतो’ म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान असणारा—कायेमध्ये कायानुपश्यना स्मृतीप्रस्थान भावित करत स्मृतिमान असणारा... पे... त्याला ‘सतो’ (स्मृतिमान) असे म्हटले जाते—अशा प्रकारे ‘इधेव निपको सतो’.

Ito sutvāna nigghosanti ito mayhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggaṇhitvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – ito sutvāna nigghosaṃ.

‘इतो सुत्वान निग्घोस’ (येथून घोष ऐकून) यामध्ये—येथून माझे वचन, भाषण, देशना, उपदेश, अनुशासन ‘सुत्वा सुणित्वा उग्गण्हित्वा उपधारयित्वा उपलक्खयित्वा’ म्हणजे ऐकून, श्रवण करून, ग्रहण करून, धारण करून आणि मनात निश्चित करून—अशा प्रकारे ‘इतो सुत्वान निग्घोस’.

Sikkhe nibbānamattanoti. Sikkhāti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Nibbānamattanoti attano rāgassa nibbāpanāya, dosassa nibbāpanāya, mohassa nibbāpanāya, kodhassa nibbāpanāya, upanāhassa nibbāpanāya…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya, ācareyya [Pg.92] samācareyya samādāya vatteyyāti – sikkhe nibbānamattano. Tenāha bhagavā –

‘सिक्खे निब्बानमत्तनो’ (स्वतःच्या निर्वाणासाठी शिकावे) यामध्ये—‘सिक्खा’ म्हणजे तीन शिक्षा आहेत: अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिप्रज्ञा-शिक्षा... पे... ही अधिप्रज्ञा-शिक्षा होय. ‘निब्बानमत्तनो’ म्हणजे स्वतःच्या रागाच्या शमनासाठी, द्वेषाच्या शमनासाठी, मोहाच्या शमनासाठी, क्रोधाच्या शमनासाठी, वैराच्या (उपनाहाच्या) शमनासाठी... पे... सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या शमनासाठी, उपशमनासाठी, शांततेसाठी, निरोधासाठी, त्यागासाठी आणि प्रतिप्रश्रब्धीसाठी अधिशीलाचाही अभ्यास करावा, अधिचित्ताचाही अभ्यास करावा, अधिप्रज्ञेचाही अभ्यास करावा. या तीन शिक्षांचे चिंतन करत अभ्यास करावा, जाणत अभ्यास करावा... पे... साक्षात्करणीय गोष्टींचा साक्षात्कार करत अभ्यास करावा; आचरण करावे, सम्यक आचरण करावे, समादान करून वर्तन करावे—अशा प्रकारे ‘सिक्खे निब्बानमत्तनो’. म्हणूनच भगवान म्हणाले—

‘‘Tenahātappaṃ karohi, [dhotakāti bhagavā]Idheva nipako sato;

Ito sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’ti.

“तस्मात तू उद्योग कर,” [भगवान म्हणाले], “हे धोतक, याच शासनात प्रज्ञावान व स्मृतिमान होऊन; येथून (माझा) घोष ऐकून स्वतःच्या निर्वाणासाठी अभ्यास कर.”

32.

३२.

Passāmahaṃ devamanussaloke, akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ;

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu, pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhi.

“मी देव आणि मनुष्यलोकात अकिंचन (आसक्तीरहित) होऊन विहरण करणाऱ्या ब्राह्मणाला पाहत आहे. हे समंतचक्षू, मी आपल्याला नमस्कार करतो. हे शाक्य, मला माझ्या शंका-कुशंकांमधून मुक्त करा.”

Passāmahaṃ devamanussaloketi. Devāti tayo devā – sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. Katame sammutidevā? Sammutidevā vuccanti rājāno ca rājakumārā ca deviyo ca. Ime vuccanti sammutidevā. Katame upapattidevā? Upapattidevā vuccanti cātumahārājikā devā tāvatiṃsā devā yāmā devā tusitā devā nimmānaratī devā paranimmitavasavattī devā brahmakāyikā devā ye ca devā taduttari. Ime vuccanti upapattidevā. Katame visuddhidevā? Visuddhidevā vuccanti tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā ye ca paccekabuddhā. Ime vuccanti visuddhidevā. Bhagavā sammutidevānañca upapattidevānañca visuddhidevānañca devo ca atidevo ca devātidevo ca sīhasīho nāganāgo gaṇigaṇī munimunī rājarājā. Passāmahaṃ devamanussaloketi manussaloke devaṃ passāmi atidevaṃ passāmi devātidevaṃ passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti – passāmahaṃ devamanussaloke.

‘पस्सामहं देवमनुस्सलोके’ (मी देव आणि मनुष्यलोकात पाहत आहे) यामध्ये—‘देवा’ म्हणजे तीन प्रकारचे देव आहेत: संमूर्ती-देव (संमुतिदेवा), उपपत्ती-देव (उपपत्तिदेवा) आणि विशुद्ध-देव (विसुद्धिदेवा). संमूर्ती-देव कोणते? राजे, राजकुमार आणि राण्या यांना संमूर्ती-देव म्हटले जाते. यांना संमूर्ती-देव म्हणतात. उपपत्ती-देव कोणते? चातुर्महाराजिक देव, तावतिंस देव, याम देव, तुषित देव, निर्माणरती देव, परनिर्मितवशवर्ती देव, ब्रह्मकायिक देव आणि त्यांच्यावरील जे देव आहेत, त्यांना उपपत्ती-देव म्हटले जाते. यांना उपपत्ती-देव म्हणतात. विशुद्ध-देव कोणते? तथागतांचे श्रावक असणारे अर्हत, क्षीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे) आणि जे प्रत्येकबुद्ध आहेत, त्यांना विशुद्ध-देव म्हटले जाते. यांना विशुद्ध-देव म्हणतात. भगवान हे संमूर्ती-देव, उपपत्ती-देव आणि विशुद्ध-देव यांचेही देव आहेत, अतिदेव आहेत, देवातिदेव आहेत; सिंहांमध्ये सिंह आहेत, नागांमध्ये नाग (श्रेष्ठ) आहेत, गणांमध्ये गणी आहेत, मुनींमध्ये मुनी आहेत, राजांमध्ये राजे आहेत. ‘पस्सामहं देवमनुस्सलोके’ म्हणजे मनुष्यलोकात मी देवाला पाहतो, अतिदेवाला पाहतो, देवातिदेवाला पाहतो, दर्शन घेतो, अवलोकन करतो, ध्यानपूर्वक पाहतो, परीक्षण करतो—अशा प्रकारे ‘पस्सामहं देवमनुस्सलोके’.

Ākiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānanti. Akiñcananti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, te kiñcanā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā buddho akiñcano. Brāhmaṇoti bhagavā sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo – sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito [Pg.93] hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

‘अकिंचन ब्राह्मण आचरण करत असलेला’ (आकिञ्चनं ब्राह्मणमिरियमानन्ति) या पदात: ‘अकिंचन’ म्हणजे राग-अडथळा (रागकिंचन), द्वेष-अडथळा, मोह-अडथळा, मान-अडथळा, दृष्टी-अडथळा, क्लेश-अडथळा आणि दुश्चरित-अडथळा. बुद्ध भगवंतांनी हे सर्व अडथळे (किंचन) नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे (पुन्हा न उगवणारे) केले आहेत, अस्तित्वहीन केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे केले आहेत; म्हणून बुद्ध हे ‘अकिंचन’ आहेत. ‘ब्राह्मण’ म्हणजे भगवंतांनी सात धर्मांना दूर केल्यामुळे (बाहेर काढल्यामुळे) ते ‘ब्राह्मण’ आहेत – सत्कायदृष्टी दूर केली आहे, विचिकित्सा दूर केली आहे, शीलव्रतपरामर्श दूर केला आहे, राग दूर केला आहे, द्वेष दूर केला आहे, मोह दूर केला आहे, मान दूर केला आहे. त्यांचे सर्व पापी, अकुशल धर्म जे क्लेशकारक आहेत, पुनर्जन्म देणारे आहेत, संतापयुक्त आहेत, दुःखद विपाक देणारे आहेत आणि भविष्यात जाती, जरा व मरणास कारणीभूत ठरणारे आहेत, ते दूर केले गेले आहेत.

Bāhitvā sabbapāpakāni, [sabhiyāti bhagavā]Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto;

Saṃsāramaticca kevalī so, asito tādi pavuccate sa brahmāti.

“हे सभिय! (असे भगवंत संबोधतात), जो सर्व पापांना दूर करून निर्मळ झाला आहे, चांगल्या प्रकारे समाधीस्थ व स्थिरचित्त आहे; संसाराला पार करून जो केवल (कृतकृत्य) झाला आहे, अनाश्रित आणि तादी (अविचल) आहे, त्यालाच ‘ब्राह्मण’ (किंवा ब्रह्म) म्हटले जाते.”

Iriyamānanti carantaṃ viharantaṃ iriyantaṃ vattentaṃ pālentaṃ yapentaṃ yāpentanti – akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ.

‘आचरण करत असलेला’ (इरियमानन्ति) म्हणजे चालत असलेला, विहार करत असलेला, हालचाल करत असलेला, जीवन व्यतीत करत असलेला, रक्षण करत असलेला, यापन करत असलेला, जीवन कंठत असलेला – हा ‘अकिंचन ब्राह्मण आचरण करत असलेला’ या पदाचा अर्थ आहे.

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhūti. Tanti bhagavantaṃ bhaṇati. Namassāmīti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi sakkaromi garuṃ karomi mānemi pūjemi. Samantacakkhūti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

‘त्या तुम्हाला मी नमस्कार करतो, हे समंतचक्षु!’ (तं तं नमस्सामि समन्तचक्खूति) या पदात: ‘त्या’ (तं) म्हणजे भगवंतांना उद्देशून म्हटले आहे. ‘नमस्कार करतो’ (नमस्सामीति) म्हणजे मी कायेने नमस्कार करतो, वाचेने नमस्कार करतो, चित्ताने नमस्कार करतो, योग्य आचरणाने नमस्कार करतो, धम्मानुधम्म प्रतिपत्तीने नमस्कार करतो, सत्कार करतो, आदर करतो, मान देतो आणि पूजा करतो. ‘समंतचक्षु’ (समन्तचक्खूति) म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान होय. भगवंत या सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त, सुयुक्त, प्राप्त, संपन्न आणि समन्वागत आहेत.

‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti.

“त्यांना या जगात न पाहिलेले असे काहीही नाही, तसेच न समजलेले किंवा न जाणण्याजोगे असे काहीही नाही; जे काही ज्ञेय (जाणण्याजोगे) आहे, ते सर्व त्यांनी विशिष्ट ज्ञानाने (अभिज्ञाने) जाणले आहे, म्हणूनच तथागतांना ‘समंतचक्षु’ म्हटले जाते.”

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu.

“त्या तुम्हाला मी नमस्कार करतो, हे समंतचक्षु!”

Pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhīti. Sakkāti sakko bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhanaṃ. Imehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko[Pg.94]. Kathaṃkathā vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā. Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṃ cittassa manovilekho. Pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhīti muñca maṃ pamuñca maṃ mocehi maṃ pamocehi maṃ uddhara maṃ samuddhara maṃ vuṭṭhāpehi maṃ kathaṃkathāsallatoti – pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhi. Tenāha so brāhmaṇo –

‘हे शाक्य! मला शंकेतून (कथंकथेतून) मुक्त करा’ (पमुञ्च मं सक्क कथंकथाहीति) या पदात: ‘सक्क’ (शाक्य) म्हणजे भगवंत शाक्य कुळातून प्रव्रजित झाले म्हणून ते ‘सक्क’ आहेत. किंवा, ते धनाने समृद्ध, महाधनी व धनवान आहेत म्हणूनही ‘सक्क’ आहेत. त्यांचे हे धन आहे, जसे की – श्रद्धाधन, शीलधन, ह्रीधन (लाज), ओत्तप्पधन (भय), श्रुतधन, त्यागधन, प्रज्ञाधन, स्मृतिप्रस्थानधन, सम्यक्प्रधानधन, ऋद्धिपादधन, इंद्रियधन, बलधन, बोध्यंगधन, मार्गधन, फलधन आणि निर्वाणधन. या अनेक प्रकारच्या धनरत्नांनी समृद्ध, महाधनी व धनवान असल्यामुळे ते ‘सक्क’ आहेत. किंवा, ते समर्थ, शत्रूंना जिंकण्यास सक्षम, शूर, वीर, पराक्रमी, निर्भय, अचल, न घाबरणारे, पळून न जाणणारे, भय आणि भीती नष्ट केलेले आणि रोमांच उभे न राहणारे आहेत, म्हणूनही ‘सक्क’ आहेत. ‘कथंकथा’ म्हणजे विचिकित्सा (शंका) होय. दुःखाविषयी शंका, दुःखसमुदयाविषयी शंका, दुःखनिरोधाविषयी शंका, दुःखनिरोधगामी प्रतिपदेविषयी शंका, पूर्वान्ताविषयी (भूतकाळाविषयी) शंका, अपरान्ताविषयी (भविष्यकाळाविषयी) शंका, पूर्वान्त-अपरान्ताविषयी शंका, आणि इदंप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांविषयी शंका. अशा प्रकारची जी शंका, संशयावस्था, संशयी वृत्ती, विमती, विचिकित्सा, द्विधा मनःस्थिती, दुहेरी मार्ग, संशय, अनिश्चितता, धरसोड, डळमळीतपणा, बुद्धीने प्रवेश न करू शकणे, चित्ताचा थरकाप आणि मनातील गोंधळ (मनोविलेख) याला ‘कथंकथा’ म्हणतात. ‘हे शाक्य! मला शंकेतून मुक्त करा’ म्हणजे मला शंकेच्या शल्यातून मुक्त करा, पूर्णपणे मुक्त करा, सोडवा, विशेष सोडवा, माझा उद्धार करा, चांगल्या प्रकारे उद्धार करा, मला वर काढा – हेच ‘हे शाक्य! मला शंकेतून मुक्त करा’ या पदाचा अर्थ आहे. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले –

‘‘Passāmahaṃ devamanussaloke, akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ;

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu, pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhī’’ti.

“मी देव आणि मनुष्यांच्या लोकात अकिंचन ब्राह्मणाला आचरण करताना पाहत आहे. त्या तुम्हाला मी नमस्कार करतो, हे समंतचक्षु! हे शाक्य, मला शंकेतून मुक्त करा.”

33.

३३.

Nāhaṃ sahissāmi pamocanāya, kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke;

Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno, evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi.

“हे धोतक! या जगात शंका असलेल्या कोणाही व्यक्तीला मुक्त करण्यास मी समर्थ नाही; परंतु श्रेष्ठ धम्माला जाणून घेऊन (त्यानुसार आचरण करून) तू या संसाराच्या ओघाला (प्रवाहाला) पार करू शकशील.”

Nāhaṃ sahissāmi pamocanāyāti nāhaṃ taṃ sakkomi muñcituṃ pamuñcituṃ mocetuṃ pamocetuṃ uddharituṃ samuddharituṃ uṭṭhāpetuṃ samuṭṭhāpetuṃ kathaṃkathāsallatoti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya. Atha vā, na īhāmi na samīhāmi na ussahāmi na vāyamāmi na ussāhaṃ karomi na ussoḷhiṃ karomi na thāmaṃ karomi na dhitiṃ karomi na vīriyaṃ karomi na chandaṃ janemi na sañjanemi na nibbattemi na abhinibbattemi assaddhe puggale acchandike kusīte hīnavīriye appaṭipajjamāne dhammadesanāyāti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya. Atha vā, natthañño koci mocetā. Te yadi moceyyuṃ sakena thāmena sakena balena sakena vīriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena sakena purisabalena sakena purisavīriyena sakena purisaparakkamena attanā sammāpaṭipadaṃ [Pg.95] anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjamānā moceyyunti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya.

‘मी मुक्त करण्यास समर्थ नाही’ (नाहं सहिस्सामि पमोचनायाति) म्हणजे: मी तुला शंकेच्या शल्यातून मुक्त करण्यास, पूर्णपणे मुक्त करण्यास, सोडवण्यास, विशेष सोडवण्यास, उद्धार करण्यास, चांगल्या प्रकारे उद्धार करण्यास, वर काढण्यास, चांगल्या प्रकारे वर काढण्यास समर्थ नाही. या अर्थानेही ‘मी मुक्त करण्यास समर्थ नाही’ असे म्हटले आहे. किंवा, श्रद्धा नसलेल्या, इच्छा नसलेल्या, आळशी, हीन वीर्य असलेल्या आणि आचरण न करणाऱ्या व्यक्तीला धम्मदेशना देण्यासाठी मी प्रयत्न करत नाही, विशेष प्रयत्न करत नाही, उत्साह दाखवत नाही, परिश्रम करत नाही, पराक्रम करत नाही, धैर्य दाखवत नाही, वीर्य दाखवत नाही, इच्छा उत्पन्न करत नाही, निर्माण करत नाही. या अर्थानेही ‘मी मुक्त करण्यास समर्थ नाही’ असे म्हटले आहे. किंवा, दुसरा कोणीही मुक्त करणारा नाही. जर ते मुक्त होऊ इच्छितात, तर त्यांनी स्वतःच्या सामर्थ्याने, स्वतःच्या बलाने, स्वतःच्या वीर्याने, स्वतःच्या पराक्रमाने, स्वतःच्या पुरुष-सामर्थ्याने, स्वतःच्या पुरुष-बलाने, स्वतःच्या पुरुष-वीर्याने, स्वतःच्या पुरुष-पराक्रमाने, स्वतःच सम्यक् प्रतिपदेचे, अनुलोम प्रतिपदेचे, अनुकूल प्रतिपदेचे, अन्वर्थ प्रतिपदेचे, धम्मानुधम्म प्रतिपदेचे आचरण करून मुक्त व्हावे. या अर्थानेही ‘मी मुक्त करण्यास समर्थ नाही’ असे म्हटले आहे.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘so vata, cunda, attanā palipapalipanno paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So vata, cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto paraṃ damessati vinessati parinibbāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya.

भगवंतांनी असे म्हटले आहे – “हे चुंद! जो स्वतः चिखलात रुतलेला आहे, तो चिखलात रुतलेल्या दुसऱ्या व्यक्तीला बाहेर काढेल, हे शक्य नाही. हे चुंद! जो स्वतः असंयत, अविनीत आणि अपरिनिर्वाण पावलेला आहे, तो दुसऱ्याला संयमित करेल, विनीत करेल, परिनिर्वाण मिळवून देईल, हे शक्य नाही.” या अर्थानेही ‘मी मुक्त करण्यास समर्थ नाही’ असे म्हटले आहे.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

‘‘Attanā hi kataṃ pāpaṃ, attanā saṃkilissati;

Attanā akataṃ pāpaṃ, attanāva visujjhati;

Suddhi asuddhi paccattaṃ, nāñño aññaṃ visodhaye’’ti.

“स्वतः केलेल्या पापाने मनुष्य स्वतःच मलिन होतो; स्वतः पाप न केल्याने तो स्वतःच शुद्ध होतो. शुद्धी आणि अशुद्धी ही वैयक्तिक असते, दुसरा कोणी दुसऱ्याला शुद्ध करू शकत नाही.”

Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya.

या अर्थानेही ‘मी मुक्त करण्यास समर्थ नाही’ असे म्हटले आहे.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘evameva kho, brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṃ tiṭṭhati nibbānagāmimaggo tiṭṭhāmahaṃ samādapetā, atha ca pana mama sāvakā mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā appekacce accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti ekacce nārādhentīti. Ettha kyāhaṃ, brāhmaṇa karomi? Maggakkhāyī, brāhmaṇa, tathāgato. Maggaṃ buddho ācikkhati. Attanā paṭipajjamānā mucceyyunti. Evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya’’.

भगवंतांनी हे म्हटले आहे – "तसेच, हे ब्राह्मणा, निर्वाण विद्यमान आहे, निर्वाणाकडे जाणारा मार्ग विद्यमान आहे आणि मी मार्गदर्शक (समादपेता) म्हणून उपस्थित आहे. असे असूनही, माझ्याकडून अशा प्रकारे उपदेश केला जात असताना, अशा प्रकारे अनुशासने दिली जात असताना, माझे काही श्रावक अत्यंत निष्ठा (अंतिम ध्येय) असलेल्या निर्वाणाला प्राप्त करतात, तर काही प्राप्त करत नाहीत. यात मी काय करू शकतो, हे ब्राह्मणा? तथागत हे केवळ मार्ग दाखवणारे (मग्गाक्खायी) आहेत. बुद्ध मार्ग सांगतात. स्वतः आचरण करूनच ते मुक्त होऊ शकतात. अशा प्रकारे, मी स्वतः कोणाला मुक्त करू शकत नाही."

Kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loketi kathaṃkathiṃ puggalaṃ sakaṅkhaṃ sakhilaṃ sadveḷhakaṃ savicikicchaṃ. Kañcīti kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vessaṃ vā suddaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā devaṃ vā manussaṃ vā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloketi – kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke.

'कथंकथिं धोतक कंचि लोके' (हे धोतक, जगातील कोणत्याही साशंक व्यक्तीला) यातील 'कथंकथिं' म्हणजे शंका असणारा, संशयाने युक्त, संशयरूपी मळ असलेला, दुटूपी मनाचा, विचिकित्सा (संशय) असलेला पुद्गल (व्यक्ती). 'कंचि' म्हणजे कोणताही क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ, प्रव्रजित, देव किंवा मनुष्य. 'लोके' म्हणजे अपायलोकात... पे... आयतनलोकात – 'कथंकथिं धोतक कंचि लोके'.

Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamānoti dhammaṃ seṭṭhaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Seṭṭhanti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammaṃ ājānamāno vijānamāno paṭivijānamāno paṭivijjhamānoti – dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno.

'धम्मञ्च सेट्ठं आजानामानो' (श्रेष्ठ धर्माला जाणणारा) यातील 'धम्मं सेट्ठं' (श्रेष्ठ धर्म) म्हणजे अमृत निर्वाण होय. जे सर्व संस्कारांचे शमन (सब्बसंखारसमथो), सर्व उपाधींचा त्याग (सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो), तृष्णेचा क्षय (तण्हक्खयो), विराग, निरोध, निर्वाण आहे. 'सेट्ठं' म्हणजे अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम, प्रवर अशा धर्माला 'आजानामानो' म्हणजे जाणणारा, विशेष रूपाने जाणणारा, पुन्हा पुन्हा जाणणारा, भेदून जाणणारा (साक्षात्कृत करणारा) – 'धम्मञ्च सेट्ठं आजानामानो'.

Evaṃ [Pg.96] tuvaṃ oghamimaṃ taresīti evaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyāsi uttareyyāsi patareyyāsi samatikkameyyāsi vītivatteyyāsīti – evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi. Tenāha bhagavā –

'एवं तुवं ओघमिमं तरेसि' (अशा प्रकारे तू या ओघाला पार करशील) म्हणजे अशा प्रकारे तू कामौघ (कामाचा पूर), भवाौघ, दिठ्ठौघ (दृष्टीचा पूर), अविज्जौघ (अविद्येचा पूर) पार करशील, ओलांडून जाशील, पूर्णपणे पार करशील, समतिक्रम करशील, मागे टाकून जाशील – 'एवं तुवं ओघमिमं तरेसि'. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले –

‘‘Nāhaṃ sahissāmi pamocanāya, kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke;

Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno, evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresī’’ti.

"हे धोतक, जगातील कोणत्याही साशंक व्यक्तीला मुक्त करण्यास मी समर्थ होणार नाही; परंतु श्रेष्ठ धर्माला जाणून, अशा प्रकारे तू स्वतः या (संसार) ओघाला पार करशील."

34.

३४.

Anusāsa brahme karuṇāyamāno, vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamāno, idheva santo asito careyyaṃ.

"हे श्रेष्ठ (ब्रह्मे) भगवन्, माझ्यावर करुणा करून मला उपदेश करा, जेणेकरून मी विवेकधर्माला (निर्वाणाला) जाणू शकेन; जेणेकरून मी आकाशाप्रमाणे अलिप्त (अव्यापज्जमानो) राहून, याच जन्मात शांत व अनासक्त (असितो) होऊन विहरेन."

Anusāsa brahme karuṇāyamānoti anusāsa brahme anuggaṇha brahme anukampa brahmeti – anusāsa brahme. Karuṇāyamānoti karuṇāyamāno anudayamāno anurakkhamāno anuggaṇhamāno anukampamānoti – anusāsa brahme karuṇāyamāno.

'अनुसास ब्रह्मे करुणायमानो' यातील 'अनुसास ब्रह्मे' म्हणजे हे श्रेष्ठ भगवन्, मला उपदेश करा; हे श्रेष्ठ भगवन्, माझ्यावर अनुग्रह करा; हे श्रेष्ठ भगवन्, माझ्यावर अनुकंपा करा – 'अनुसास ब्रह्मे'. 'करुणायमानो' म्हणजे करुणा करत, दया दाखवत, रक्षण करत, अनुग्रह करत, अनुकंपा करत – 'अनुसास ब्रह्मे करुणायमानो'.

Vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññanti vivekadhammaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Yamahaṃ vijaññanti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti – vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.

'विवेकधम्मं यमहं विञ्ञं' यातील 'विवेकधम्मं' (विवेकधर्म) म्हणजे अमृत निर्वाण होय. जे सर्व संस्कारांचे शमन, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, nirodho (निरोध), निर्वाण आहे, त्याला 'विवेकधर्म' म्हटले जाते. 'यमहं विञ्ञं' म्हणजे ज्याला मी जाणावे, विशेष रूपाने जाणावे, पुन्हा पुन्हा जाणावे, भेदून जाणावे, प्राप्त करावे, स्पर्श करावा (अनुभवावे), साक्षात्कृत करावे – 'विवेकधम्मं यमहं विञ्ञं'.

Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamānoti yathā ākāso na pajjati na gaṇhati na bajjhati na palibajjhati, evaṃ apajjamāno agaṇhamāno abajjhamāno apalibajjhamānoti – evampi ākāsova abyāpajjamāno. Yathā ākāso na rajjati lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjeṭṭhāya vā evaṃ arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – evampi ākāsova abyāpajjamāno. Yathā ākāso na [Pg.97] kuppati na byāpajjati na patilīyati na paṭihaññati, evaṃ akuppamāno abyāpajjamāno appatilīyamāno appaṭihaññamāno appaṭihatamānoti – evampi ākāsova abyāpajjamāno.

'यथाहं आकासोव अव्यापज्जमानो' (ज्याप्रमाणे मी आकाशासारखा अलिप्त राहीन) यातील – ज्याप्रमाणे आकाश कशातही पडत नाही, काही ग्रहण करत नाही, कशाने बांधले जात नाही, कशात अडकत नाही; त्याचप्रमाणे मी कशातही न पडणारा, ग्रहण न करणारा, न बांधला जाणारा, न अडकणारा होईन – अशा प्रकारेही 'आकासोव अव्यापज्जमानो' चा अर्थ समजावा. ज्याप्रमाणे आकाश लाखेने, हळदीने, निळ्या रंगाने किंवा मंजिष्ठा रंगाने रंगत नाही; त्याचप्रमाणे मी रागरहित (न रंगणारा), द्वेषरहित, मोहरहित, क्लेशरहित होईन – अशा प्रकारेही 'आकासोव अव्यापज्जमानो' चा अर्थ समजावा. ज्याप्रमाणे आकाश क्रुद्ध होत नाही, व्यापाद (द्वेष) पावत नाही, मागे हटत नाही, आघात पावत नाही; त्याचप्रमाणे मी अक्रुद्ध, व्यापादरहित, मागे न हटणारा, आघात न पावणारा, प्रतिघातरहित होईन – अशा प्रकारेही 'आकासोव अव्यापज्जमानो' चा अर्थ समजावा.

Idheva santo asito careyyanti. Idheva santoti idheva santo idheva samāno idheva nisinno samāno imasmiṃyeva āsane nisinno samāno imissāyeva parisāya nisinno samānoti, evampi – idheva santo. Atha vā, idheva santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti, evampi – idheva santo. Asitoti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo… taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ paṭinissajjitvā cakkhuṃ anissito, sotaṃ anissito, ghānaṃ anissito, jivhaṃ anissito, kāyaṃ anissito, manaṃ anissito, rūpe… sadde… gandhe … rase… phoṭṭhabbe… dhamme… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ… nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme asito anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaṃyutto vimariyādikatena cetasā. Careyyanti careyyaṃ vihareyyaṃ iriyeyyaṃ vatteyyaṃ yapeyyaṃ yāpeyyanti – idheva santo asito careyyaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'इधेव सन्तो असितो चरेय्यं' (येथेच शांत व अनासक्त होऊन विहरेन) यातील 'इधेव सन्तो' म्हणजे येथेच शांत असलेला, येथेच विद्यमान असलेला, येथेच बसलेला असलेला, याच आसनावर बसलेला असलेला, याच परिषदेत बसलेला असलेला – अशा प्रकारेही 'इधेव सन्तो' चा अर्थ होतो. अथवा, येथेच शांत झालेला, उपशांत झालेला, पूर्णपणे शांत झालेला, निवृत्त (निब्बुतो) झालेला, प्रतिप्रश्रब्ध (शांत) झालेला – अशा प्रकारेही 'इधेव सन्तो' चा अर्थ होतो. 'असितो' (अनासक्त) म्हणजे दोन आश्रय आहेत – तृष्णाश्रय आणि दृष्टीश्रय... पे... हा तृष्णाश्रय... पे... हा दृष्टीश्रय... तृष्णाश्रयाचा त्याग करून, दृष्टीश्रयाचा त्याग करून, चक्षूचा आश्रय न घेता, श्रोत्राचा आश्रय न घेता, घ्राणाचा आश्रय न घेता, जिव्हेचा आश्रय न घेता, कायाचा आश्रय न घेता, मनाचा आश्रय न घेता, रूप... शब्द... गंध... रस... स्प्रष्टव्य... धर्म... कुल... गण... आवास... लाभ... यश... प्रशंसा... सुख... चीवर... पिंडपात... सेनासन... ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार... कामधातू... रूपधातू... अरूपधातू... कामभव... रूपभव... अरूपभव... संज्ञाभव... असंज्ञाभव... नैवसंज्ञानासंज्ञाभव... एकवोकारभव... चतुर्वोकारभव... पंचवोकारभव... अतीत... अनागत... प्रत्युत्पन्न... दृष्ट, श्रुत, मत, विज्ञात धर्मांवर आश्रित न राहता, अनासक्त, अलिप्त, जवळ न जाणारा, आसक्ती न ठेवणारा, अनधिमुक्त, निष्क्रांत, मुक्त, विप्रमुक्त, विसंयुक्त आणि मर्यादारहित चित्ताने राहणारा. 'चरेय्यं' म्हणजे मी विहरेन, जीवन कंठेन, आचरण करेन, रक्षण करेन, यापन करेन – 'इधेव सन्तो असितो चरेय्यं'. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले –

‘‘Anusāsa brahme karuṇāyamāno, vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamāno, idheva santo asito careyya’’nti.

"हे श्रेष्ठ भगवन्, माझ्यावर करुणा करून मला उपदेश करा, जेणेकरून मी विवेकधर्माला (निर्वाणाला) जाणू शकेन; जेणेकरून मी आकाशाप्रमाणे अलिप्त राहून, याच जन्मात शांत व अनासक्त होऊन विहरेन."

35.

३५.

Kittayissāmi te santiṃ, [dhotakāti bhagavā]Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.

भगवंत म्हणाले – "हे धोतक, मी तुला याच जन्मात (दृष्टधर्मात) प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या त्या शांतीचा (निर्वाणाचा) उपदेश करेन; ज्याला जाणून, स्मृती जागृत ठेवून (सतो) आचरण करणारा मनुष्य या जगातील विषारी तृष्णेला (विसत्तिकं) पार करू शकतो."

Kittayissāmi [Pg.98] te santinti rāgassa santiṃ, dosassa santiṃ, mohassa santiṃ, kodhassa santiṃ, upanāhassa…pe… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ… sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santiṃ upasantiṃ vūpasantiṃ nibbutiṃ paṭippassaddhiṃ kittayissāmi pakittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti – kittayissāmi te santiṃ.

'कित्तयिस्सामि ते सन्तिं' (मी तुला शांतीचा उपदेश करेन) म्हणजे रागाचे शमन (शांती), द्वेषाचे शमन, मोहाचे शमन, क्रोधाचे शमन, उपनाहाचे (वैर धरण्याचे)... पे... मक्षाचे (गुण झाकण्याचे)... पळासाचे (मत्सर)... ईर्षेचे... मात्सर्याचे... मायेचे... शाठ्याचे (लबाडी)... स्तंभाचे (ताठरपणा)... सारंभाचे (उद्धटपणा)... मानाचे... अतिमानाचे... मदाचे... प्रमादाचे... सर्व क्लेशांचे... सर्व दुश्चरित्रांचे... सर्व परिदाहांचे (पीडा)... सर्व संतापांचे... सर्व अकुशल अभिसंस्कारांचे शमन, उपशमन, व्युपशमन, निवृत्ती (निब्बुती), प्रतिप्रश्रब्धी (पूर्ण शांतता) मी तुला सांगेन, प्रकर्षाने सांगेन, आख्यान करेन, उपदेश करेन, प्रज्ञापित करेन, प्रस्थापित करेन, विवृत (उघडे) करेन, विभजन करेन, स्पष्ट करेन, प्रकाशित करेन – 'कित्तयिस्सामि ते सन्तिं'.

Dhotakāti bhagavāti. Dhotakāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – dhotakāti bhagavā.

"धोतक" असे भगवान म्हणतात. "धोतक" या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. "भगवान" हे आदराचे संबोधन आहे... (पे)... ही साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती आहे, म्हणजेच "भगवान" - "धोतक" असे भगवान म्हणतात.

Diṭṭhe dhamme anītihanti. Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme sabbe saṅkhārā aniccāti…pe… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhāvite dhamme vibhūte dhammeti, evampi – diṭṭhe dhamme…pe…. Atha vā, dukkhe diṭṭhe dukkhaṃ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṃ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṃ kathayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṃ kathayissāmīti, evampi – diṭṭhe dhamme…pe…. Atha vā, sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti, evampi – diṭṭhe dhamme. Anītihanti na itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ, taṃ kathayissāmīti – diṭṭhe dhamme anītihaṃ.

"दृष्ट धम्मात (प्रत्यक्ष पाहिलेल्या धर्मात) आणि ऐकीव नसलेल्या (अनीतीहं)" याविषयी: "दृष्ट धम्मात" म्हणजे प्रत्यक्ष पाहिलेल्या धर्मात, जाणलेल्या धर्मात, तोलून पाहिलेल्या धर्मात, निश्चित केलेल्या धर्मात, प्रकट झालेल्या धर्मात, विकसित केलेल्या धर्मात; "सर्व संस्कार अनित्य आहेत"... (पे)... "जे काही उदय पावणारे आहे, ते सर्व निरोध पावणारे आहे" असे प्रत्यक्ष पाहिलेल्या धर्मात, जाणलेल्या धर्मात, तोलून पाहिलेल्या धर्मात, निश्चित केलेल्या धर्मात, विकसित केलेल्या धर्मात, प्रकट झालेल्या धर्मात; अशा प्रकारे देखील "दृष्ट धम्मात"... (पे)... अथवा, "दुःख प्रत्यक्ष पाहिले असता मी दुःखाविषयी सांगेन, समुदय प्रत्यक्ष पाहिला असता मी समुदयाविषयी सांगेन, मार्ग प्रत्यक्ष पाहिला असता मी मार्गाविषयी सांगेन, निरोध प्रत्यक्ष पाहिला असता मी निरोधाविषयी सांगेन", अशा प्रकारे देखील "दृष्ट धम्मात"... (पे)... अथवा, "जो धर्म संदृष्टिक (प्रत्यक्ष फळ देणारा), अकालिक, एहिपस्सिक (येऊन पाहण्याजोगा), ओपनेय्यिक (स्वतःमध्ये सामावून घेण्याजोगा) आणि विद्वानांनी स्वतः अनुभवण्याजोगा आहे", अशा प्रकारे देखील "दृष्ट धम्मात". "अनीतीहं" म्हणजे "असे ऐकले आहे" असे नाही, "असे करावे" असे नाही, परंपरेने आलेले नाही, पिटक-परंपरेनुसार नाही, केवळ तर्कावर आधारित नाही, केवळ न्यायावर (पद्धतीवर) आधारित नाही, केवळ आकाराच्या वितर्काने नाही, केवळ स्वतःच्या मताच्या अनुकूलतेने नाही; तर स्वतः, स्वतःच जाणलेला, स्वतःला प्रत्यक्ष झालेला धर्म मी सांगेन - "दृष्ट धम्मात आणि ऐकीव नसलेल्या".

Yaṃ viditvā sato caranti yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā[Pg.99]. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.

"जे जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करतात" म्हणजे जे जाणून घेऊन, तोलून पाहून, निश्चित करून, विकसित करून, प्रकट करून; "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" असे जाणून घेऊन, तोलून पाहून, निश्चित करून, विकसित करून, प्रकट करून; "सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत"... (पे)... "सर्व धर्म अनात्म आहेत"... (पे)... "जे काही उदय पावणारे आहे, ते सर्व निरोध पावणारे आहे" असे जाणून घेऊन, तोलून पाहून, निश्चित करून, विकसित करून, प्रकट करून. "स्मृतिमान (सतो)" म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान - कायेमध्ये कायानुपस्सना सतिपट्ठान विकसित करत स्मृतिमान... (पे)... त्याला स्मृतिमान म्हटले जाते. "आचरण करतात (चरन्ति)" म्हणजे आचरण करणारा, विहार करणारा, हालचाल करणारा, वर्तन करणारा, रक्षण करणारा, जीवन कंठणारा, जीवन जगणारा - "जे जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करतात".

Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – tare loke visattikaṃ. Tenāha bhagavā –

"लोकातील विसत्तिका (आसक्ती/तृष्णा) पार करावी" यामध्ये 'विसत्तिका' तृष्णेला म्हटले जाते. जो राग, तीव्र राग... (पे)... अभिज्झा (लोभ), लोभ, अकुशल मूळ आहे. 'विसत्तिका' कोणत्या अर्थाने विसत्तिका आहे?... (पे)... ती पसरलेली आहे, विस्तृत आहे, म्हणून ती 'विसत्तिका' आहे. 'लोकात' म्हणजे अपाय लोकात... (पे)... आयतन लोकात. "लोकातील विसत्तिका पार करावी" म्हणजे लोकात ही जी विसत्तिका आहे, लोकात या विसत्तिकेला स्मृतिमान होऊन पार करावे, ओलांडावे, पूर्णपणे पार करावे, अतिक्रमून जावे, ओलांडून जावे - "लोकातील विसत्तिका पार करावी". म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Kittayissāmi te santiṃ, [dhotakāti bhagavā]Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.

"हे धोतक! मी तुला प्रत्यक्ष पाहिलेल्या आणि ऐकीव नसलेल्या शांतीचा (निर्वाणाचा) उपदेश करीन; जे जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करत मनुष्य लोकातील विसत्तिकेला (तृष्णेला) पार करू शकतो."

36.

३६.

Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi santimuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.

"हे महर्षी (महेसी)! मी आपल्या त्या वचनाचे आणि त्या उत्तम शांतीचे (निर्वाणाचे) अभिनंदन (स्वागत) करतो; जे जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करत मनुष्य लोकातील विसत्तिकेला (तृष्णेला) पार करू शकतो."

Tañcāhaṃ abhinandāmīti. Tanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti – tañcāhaṃ abhinandāmi.

"मी त्याचे अभिनंदन करतो" याविषयी: "त्याचे" म्हणजे आपल्या वचनाचे, भाषणाचे, देशनेचे, अनुशासनाचे, उपदेशाचे मी अभिनंदन करतो, स्वागत करतो, आनंद व्यक्त करतो, अनुमोदन करतो, इच्छा करतो, स्वीकार करतो, प्रार्थना करतो, आकांक्षा करतो, उत्कंठा बाळगतो - "मी त्याचे अभिनंदन करतो".

Mahesisantimuttamanti. Mahesīti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahantaṃ samādhikkhandhaṃ…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesi. Santimuttamanti santi vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Uttamanti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti – mahesi santimuttamaṃ.

"महर्षी आणि उत्तम शांती" याविषयी: "महर्षी (महेसी)" म्हणजे भगवान महर्षी का आहेत? कारण ते महान शीलस्कंधाचा शोध घेतात, शोधक आहेत, अन्वेषक आहेत म्हणून ते महर्षी आहेत; महान समाधीस्कंधाचा... (पे)... "नरश्रेष्ठ कुठे आहेत?" म्हणून ते महर्षी आहेत. "उत्तम शांती" म्हणजे शांती अमृतात, निर्वाणात म्हटली जाते. जो सर्व संस्कारांचा उपशम, सर्व उपधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध, निर्वाण आहे. "उत्तम" म्हणजे अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम, प्रवर - "महर्षी आणि उत्तम शांती".

Yaṃ viditvā sato caranti yaṃ viditaṃ katvā…pe… ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā [Pg.100] vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. Caranti caranto…pe… yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.

"जे जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करतात" म्हणजे जे जाणून घेऊन... (पे)... "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" असे जाणून घेऊन, तोलून पाहून, निश्चित करून, विकसित करून, प्रकट करून; "सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत"... "सर्व धर्म अनात्म आहेत"... (पे)... "जे काही उदय पावणारे आहे, ते सर्व निरोध पावणारे आहे" असे जाणून घेऊन, तोलून पाहून, निश्चित करून, विकसित करून, प्रकट करून. "स्मृतिमान (सतो)" म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान - कायेमध्ये कायानुपस्सना सतिपट्ठान विकसित करत स्मृतिमान... (पे)... त्याला स्मृतिमान म्हटले जाते. "आचरण करतात (चरन्ति)" म्हणजे आचरण करणारा... (पे)... जीवन जगणारा - "जे जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करतात".

Tare loke visattikanti. Visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyyaṃ uttareyyaṃ…pe… vītivatteyyanti – tare loke visattikaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

"लोकातील विसत्तिका पार करावी" याविषयी: 'विसत्तिका' तृष्णेला म्हटले जाते. जो राग, तीव्र राग... (पे)... अभिज्झा (लोभ), लोभ, अकुशल मूळ आहे. 'विसत्तिका' कोणत्या अर्थाने विसत्तिका आहे?... (पे)... ती पसरलेली आहे, विस्तृत आहे, म्हणून ती 'विसत्तिका' आहे. 'लोकात' म्हणजे अपाय लोकात... (पे)... आयतन लोकात. "लोकातील विसत्तिका पार करावी" म्हणजे लोकात ही जी विसत्तिका आहे, लोकात या विसत्तिकेला स्मृतिमान होऊन मी पार करावे, ओलांडावे... (पे)... ओलांडून जावे - "लोकातील विसत्तिका पार करावी". म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi santimuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.

"मी आपल्या त्या वचनाचे आणि त्या उत्तम शांतीचे अभिनंदन करतो; जे जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करत मनुष्य लोकातील विसत्तिकेला पार करू शकतो."

37.

३७.

Yaṃ kiñci sampajānāsi, [dhotakāti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etaṃ viditvā saṅgoti loke, bhavābhavāya mākāsi taṇhaṃ.

"हे धोतक! वर, खाली, तिरके (आडवे) आणि मध्ये जे काही तू जाणतोस; हे सर्व लोकात 'आसक्ती' (संग) आहे असे जाणून, पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्यासाठी (भवाभवासाठी) तृष्णा करू नकोस."

Yaṃ kiñci sampajānāsīti yaṃ kiñci sampajānāsi ājānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti – yaṃ kiñci sampajānāsi. Dhotakāti bhagavāti. Dhotakāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – dhotakāti bhagavā.

"जे काही तू जाणतोस" म्हणजे जे काही तू जाणतोस, आकलन करतोस, विशेष रूपाने जाणतोस, भेदून जाणतोस - "जे काही तू जाणतोस". "धोतक" असे भगवान म्हणतात. "धोतक" या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. "भगवान" हे आदराचे संबोधन आहे... (पे)... ही साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती आहे, म्हणजेच "भगवान" - "धोतक" असे भगवान म्हणतात.

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti. Uddhanti anāgataṃ; adhoti atītaṃ; tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṃ. Uddhanti devaloko; adhoti apāyaloko; tiriyañcāpi majjheti manussaloko. Atha vā, uddhanti kusalā dhammā; adhoti akusalā dhammā; tiriyañcāpi majjheti abyākatā dhammā. Uddhanti arūpadhātu; adhoti kāmadhātu; tiriyañcāpi majjheti rūpadhātu. Uddhanti sukhā vedanā; adhoti [Pg.101] dukkhā vedanā; tiriyañcāpi majjheti adukkhamasukhā vedanā. Uddhanti uddhaṃ pādatalā; adhoti adho kesamatthakā; tiriyañcāpi majjheti vemajjheti – uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe.

‘उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे’ (वर, खाली, आडवे आणि मध्ये) या पदात: ‘उद्धं’ म्हणजे अनागत (भविष्यकाळ); ‘अधो’ म्हणजे अतीत (भूतकाळ); ‘तिरियञ्चापि मज्झे’ म्हणजे पच्चुप्पन्न (वर्तमानकाळ). ‘उद्धं’ म्हणजे देवलोक; ‘अधो’ म्हणजे अपायलोक; ‘तिरियञ्चापि मज्झे’ म्हणजे मनुष्यलोक. अथवा, ‘उद्धं’ म्हणजे कुशल धर्म; ‘अधो’ म्हणजे अकुशल धर्म; ‘तिरियञ्चापि मज्झे’ म्हणजे अव्याकृत धर्म. ‘उद्धं’ म्हणजे अरूपधातू; ‘अधो’ म्हणजे कामधातू; ‘तिरियञ्चापि मज्झे’ म्हणजे रूपधातू. ‘उद्धं’ म्हणजे सुखा वेदना; ‘अधो’ म्हणजे दुःखा वेदना; ‘तिरियञ्चापि मज्झे’ म्हणजे अदुक्खमसुखा वेदना. ‘उद्धं’ म्हणजे पायाच्या तळव्यापासून वर; ‘अधो’ म्हणजे डोक्याच्या केसांपासून खाली; ‘तिरियञ्चापि मज्झे’ म्हणजे मध्यभागी – अशा प्रकारे ‘उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे’ होय.

Etaṃ viditvā saṅgoti loketi saṅgo eso lagganaṃ etaṃ bandhanaṃ etaṃ palibodho esoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – etaṃ viditvā saṅgoti loke.

‘एतं विदित्वा सङ्गोति लोके’ (हे जगात आसक्ती/बंधन आहे असे जाणून) या पदात: ‘सङ्गो’ म्हणजे ही आसक्ती आहे, हे चिकटणे आहे, हे बंधन आहे, हा अडथळा (पलिबोध) आहे, असे जाणून, समजून, तोलून (तुलना करून), निश्चित करून, स्पष्ट करून, प्रकट करून – ‘हे जगात आसक्ती आहे असे जाणून’ असा अर्थ होतो.

Bhavābhavāya mākāsi taṇhanti. Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā…pe… dhammataṇhā. Bhavābhavāyāti bhavābhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya, kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya, kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabbhavāya, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā taṇhaṃ mākāsi mā janesi mā sañjanesi mā nibbattesi mābhinibbattesi, pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – bhavābhavāya mākāsi taṇhanti. Tenāha bhagavā –

‘भवाभवाय माकासि तण्हं’ (अस्तित्व आणि अनस्तित्वासाठी तृष्णा करू नकोस) या पदात: ‘तण्हा’ म्हणजे रूपतृष्णा, सद्द्तृष्णा...पे०... धम्मतृष्णा. ‘भवाभवाय’ म्हणजे विविध भवांसाठी, कर्मभवासाठी, पुनर्भवासाठी, कामभवासाठी, कामधातूतील कर्मभवासाठी व पुनर्भवासाठी, रूपभवासाठी, रूपधातूतील कर्मभवासाठी व पुनर्भवासाठी, अरूपभवासाठी, अरूपधातूतील कर्मभवासाठी व पुनर्भवासाठी, वारंवार होणाऱ्या भवासाठी, वारंवार गती मिळण्यासाठी, वारंवार उत्पत्तीसाठी, वारंवार प्रतिसंधीसाठी (पुनर्जन्मासाठी), वारंवार आत्मभाव प्राप्त करण्यासाठी तृष्णा करू नकोस, तिला उत्पन्न करू नकोस, वाढवू नकोस, निर्माण करू नकोस, पूर्णपणे निर्माण करू नकोस; तिचा त्याग कर, तिला दूर कर, नष्ट कर, तिचा अभाव कर – ‘भवाभवाय माकासि तण्हं’ असा अर्थ होतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, [dhotakāti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etaṃ viditvā saṅgoti loke, bhavābhavāya mākāsi taṇha’’nti.

“हे धोतक! (भगवान म्हणाले) वर, खाली, आडवे आणि मध्ये जे काही तू जाणतोस; हे जगात आसक्ती (बंधन) आहे असे जाणून, तू विविध भवांसाठी (अस्तित्वासाठी) तृष्णा करू नकोस.”

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथेच्या समाप्तीसोबतच...पे०... 'भन्ते! भगवान माझे शास्ता (गुरु) आहेत आणि मी त्यांचा श्रावक (शिष्य) आहे' (असे तो म्हणाला).

Dhotakamāṇavapucchāniddeso pañcamo.

धोतक नावाच्या तरुण ब्राह्मणाच्या प्रश्नाचा निर्देश (स्पष्टीकरण) पाचवा समाप्त.

6. Upasīvamāṇavapucchāniddeso

६. उपसीव नावाच्या तरुण ब्राह्मणाच्या प्रश्नाचा निर्देश (स्पष्टीकरण)

38.

३८.

Eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ, [iccāyasmā upasīvo]Anissito no visahāmi tārituṃ;

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ.

“हे शाक्यकुलोत्पन्न (बुद्ध)! मी एकटाच, कोणाचाही आश्रय नसलेला, या मोठ्या ओघाला (संसाररूपी प्रवाहाला) पार करण्यास असमर्थ आहे. हे समंतचक्षू (सर्वज्ञ)! मला असा आश्रय सांगा, ज्याचा आश्रय घेऊन मी या ओघाला पार करू शकेन.” – असे आयुष्यमान उपसीव यांनी विचारले.

Eko [Pg.102] ahaṃ sakka mahantamoghanti. Ekoti puggalo vā me dutiyo natthi, dhammo vā me dutiyo natthi, yaṃ vā puggalaṃ nissāya dhammaṃ vā nissāya mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti. Sakkāti sakko. Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ…pe… nibbānadhanaṃ. Imehi anekehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū achambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakkoti – eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ.

‘एको अहं सक्क महन्तमोधं’ या पदात: ‘एको’ म्हणजे माझ्यासोबत दुसरा कोणताही पुद्गल (व्यक्ती) नाही किंवा दुसरा कोणताही धर्म नाही, ज्या पुद्गलाचा किंवा धर्माचा आश्रय घेऊन मी या मोठ्या कामौघ (कामवासनेचा ओघ), भवौघ (अस्तित्वाचा ओघ), दिट्ठौघ (दृष्टीचा ओघ) आणि अविज्जौघ (अविद्येचा ओघ) याला पार करू शकेन, पूर्णपणे पार करू शकेन, ओलांडू शकेन, अतिक्रमित करू शकेन. ‘सक्का’ म्हणजे शाक्य. भगवान शाक्यकुळातून प्रव्रजित झाले म्हणून त्यांना ‘सक्क’ म्हटले जाते. अथवा, ते गुणांनी समृद्ध, महाधनी आणि धनवान आहेत म्हणूनही ‘सक्क’ म्हटले जाते. त्यांच्याकडे ही धने आहेत, जसे की – श्रद्धाधन, शीलधन, हिरीधन (लाज), ओत्तप्पधन (भय), सुतधन (ज्ञान), त्यागधन, प्रज्ञाधन, सतिपट्ठानधन...पे०... निर्वाणधन. या अनेक धनरत्नांनी समृद्ध, महाधनी आणि धनवान असल्यामुळेही ते ‘सक्क’ आहेत. अथवा, ‘सक्क’ म्हणजे समर्थ, कार्यक्षम, शूर, वीर, पराक्रमी, निर्भय, अकंप, न घाबरणारे, पळून न जाणारे, ज्यांचे भय आणि थरकाप नष्ट झाला आहे, ज्यांचे रोमांच उभे राहत नाहीत असे – ‘एको अहं सक्क महन्तमोधं’ असा अर्थ होतो.

Iccāyasmā upasīvoti. Iccāti padasandhi…pe…. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Upasīvoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā upasīvo.

‘इच्चायस्मा उपसीवो’ या पदात: ‘इच्चा’ हा पदसंधी आहे...पे०... ‘आयस्मा’ हा प्रिय आदरयुक्त शब्द आहे...पे०... ‘उपसीवो’ हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे...पे०... हा त्याचा उल्लेख आहे – ‘इच्चायस्मा उपसीवो’.

Anissito no visahāmi tāritunti. Anissitoti puggalaṃ vā anissito dhammaṃ vā anissito no visahāmi na ussahāmi na sakkomi na paṭibalo mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tarituṃ uttarituṃ patarituṃ samatikkamituṃ vītivattitunti – anissito no visahāmi tārituṃ.

‘अनिस्सितो नो विसहामि तारितुं’ या पदात: ‘अनिस्सितो’ म्हणजे कोणत्याही पुद्गलाचा किंवा धर्माचा आश्रय न घेता; ‘नो विसहामि’ म्हणजे मी समर्थ नाही, मी उत्साह दाखवू शकत नाही, मी सक्षम नाही, मी या मोठ्या कामौघ, भवौघ, दिट्ठौघ आणि अविज्जौघ याला पार करण्यास, पूर्णपणे पार करण्यास, ओलांडण्यास, अतिक्रमित करण्यास समर्थ नाही – ‘अनिस्सितो नो विसहामि तारितुं’ असा अर्थ होतो.

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhūti ārammaṇaṃ ālambaṇaṃ nissayaṃ upanissayaṃ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Samantacakkhūti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā tena sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

‘आरम्मणं ब्रूहि समन्तचक्खू’ या पदात: ‘आरम्मणं’ म्हणजे आलंबन (आश्रय), निश्रय, उपनिश्रय; ‘ब्रूहि’ म्हणजे सांगा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभागून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकट करा. ‘समन्तचक्खू’ म्हणजे समंतचक्षू, ज्याला सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुताञाण) म्हटले जाते. भगवान या सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त, सम्यक् युक्त, प्राप्त, सम्यक् प्राप्त, संपन्न, सम्यक् संपन्न आणि समन्वित आहेत.

Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhūti.

“या जगात त्यांच्यासाठी काहीही अदृष्ट (न पाहिलेले) नाही, तसेच काहीही अविज्ञात किंवा न जाणण्याजोगे नाही; जे काही जाणण्याजोगे (ज्ञेय) आहे, ते सर्व त्यांनी विशेष ज्ञानाने जाणले आहे, म्हणूनच तथागतांना ‘समंतचक्षू’ म्हटले जाते।”

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu.

“मला आश्रय सांगा, हे समंतचक्षू!”

Yaṃ [Pg.103] nissito oghamimaṃ tareyyanti. Yaṃ nissitoti yaṃ puggalaṃ vā nissito dhammaṃ vā nissito mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti – yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

‘यं निस्सितो ओघमिमं तरेय्यं’ या पदात: ‘यं निस्सितो’ म्हणजे ज्या पुद्गलाचा किंवा धर्माचा आश्रय घेऊन मी या मोठ्या कामौघ, भवौघ, दिट्ठौघ आणि अविज्जौघ याला पार करू शकेन, पूर्णपणे पार करू शकेन, ओलांडू शकेन, अतिक्रमित करू शकेन – ‘यं निस्सितो ओघमिमं तरेय्यं’ असा अर्थ होतो. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले –

‘‘Eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ, [iccāyasmā upasīvo]Anissito no visahāmi tārituṃ;

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyya’’nti.

“हे शाक्यकुलोत्पन्न (बुद्ध)! मी एकटाच, कोणाचाही आश्रय नसलेला, या मोठ्या ओघाला पार करण्यास असमर्थ आहे. हे समंतचक्षू! मला असा आश्रय सांगा, ज्याचा आश्रय घेऊन मी या ओघाला पार करू शकेन.”

39.

३९.

Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā, [upasīvāti bhagavā]Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;

Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa .

“हे उपसीव! (भगवान म्हणाले) तू स्मृतिमान (जागरूक) राहून आकिंचन्यायतन ध्यानाचे निरीक्षण करत, ‘काहीही नाही’ (नत्थि) या भावनेचा आश्रय घेऊन या ओघाला पार कर. कामभोगांचा त्याग करून, संशयास्पद चर्चांपासून अलिप्त राहून, रात्रंदिवस तृष्णाक्षयाचे (निर्वाणाचे) दर्शन घे.”

Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimāti so brāhmaṇo pakatiyā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ lābhīyeva nissayaṃ na jānāti – ‘‘ayaṃ me nissayo’’ti. Tassa bhagavā nissayañca ācikkhati uttariñca niyyānapathaṃ. Ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato pekkhamāno, dukkhato…pe… rogato… gaṇḍato… sallato… aghato… ābādhato… parato… palokato… ītito… upaddavato… bhayato… upasaggato… calato… pabhaṅguto… addhuvato… atāṇato… aleṇato… asaraṇato… asaraṇībhūtato… rittato… tucchato… suññato… anattato… ādīnavato… vipariṇāmadhammato… asārakato… aghamūlato… bhavato… vibhavato… sāsavato… saṅkhatato… mārāmisato… jātidhammato… jarādhammato… byādhidhammato… maraṇadhammato… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato … samudayadhammato… atthaṅgamato… assādato… ādīnavato… nissaraṇato pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamāno.

‘आकिंचञ्ञं पेक्खमानो सतिमा’ (अकिंचन्यायतन पाहणारा आणि स्मृतिमान असणारा) म्हणजे तो ब्राह्मण स्वभावतः आकिंचन्यायतन समापत्ती प्राप्त केलेला असूनही, 'हा माझा आश्रय आहे' अशा प्रकारे आपल्या आश्रयाला (निसय) जाणत नाही. भगवान त्याला आश्रय आणि त्याहून वरचा मुक्तीचा मार्ग (निय्यानपथ) दाखवतात. आकिंचन्यायतन समापत्तीमध्ये स्मृतिपूर्वक प्रवेश करून आणि त्यातून स्मृतिपूर्वक बाहेर पडून, तेथे उत्पन्न होणाऱ्या चित्त आणि चैतसिक धर्मांना अनित्य म्हणून, दुःख म्हणून... तसेच... रोग म्हणून, गंड (गळू) म्हणून, शल्य (बाण) म्हणून, अघ (पाप/अहित) म्हणून, आबाध (आजारीपण) म्हणून, परके म्हणून, प्रलोक (नाश पावणारे) म्हणून, ईती (संकट) म्हणून, उपद्रव म्हणून, भय म्हणून, उपसर्ग म्हणून, चल (चंचल) म्हणून, प्रभंगु (भंग पावणारे) म्हणून, अध्रुव म्हणून, अत्राण (रक्षण नसलेले) म्हणून, अलेण (आसरा नसलेले) म्हणून, अशरण म्हणून, अशरणीभूत म्हणून, रिक्त म्हणून, तुच्छ म्हणून, शून्य म्हणून, अनात्म म्हणून, आदीनव (दोष) म्हणून, विपरिणामधर्मी म्हणून, असारक (निःसार) म्हणून, अघमूल (दुःखाचे मूळ) म्हणून, भव म्हणून, विभव म्हणून, सासव (आसवयुक्त) म्हणून, संस्कृत (संखत) म्हणून, मार-आमिष (माराचे आमिष) म्हणून, जातिधर्मी (जन्माच्या अधीन) म्हणून, जराधर्मी (वृद्धत्वाच्या अधीन) म्हणून, व्याधिधर्मी (आजाराच्या अधीन) म्हणून, मरणधर्मी म्हणून, शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य-उपायासधर्मी म्हणून... समुदयधर्मी म्हणून, अस्तंगम (निरोध) म्हणून, आस्वाद म्हणून, आदीनव (दोष) म्हणून, आणि निःसरण (मुक्ती) म्हणून पाहणारा, निरीक्षण करणारा, अवलोकन करणारा, ध्यान करणारा, आणि परीक्षण करणारा होय.

Satimāti [Pg.104] yā sati anussati paṭissati…pe… sammāsati – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti…pe… samannāgato, so vuccati satimāti – ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā.

‘सतिमा’ (स्मृतिमान) म्हणजे जी स्मृती, अनुस्मृती, प्रतिस्मृती... तसेच... सम्यक स्मृती आहे, तिला ‘स्मृती’ असे म्हणतात. या स्मृतीने जो युक्त असतो... तसेच... समन्वागत (संपन्न) असतो, त्याला ‘सतिमा’ (स्मृतिमान) असे म्हणतात. अशा प्रकारे ‘आकिंचञ्ञं पेक्खमानो सतिमा’ (अकिंचन्यायतन पाहणारा स्मृतिमान) हा अर्थ होतो.

Upasīvāti bhagavāti. Upasīvāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.

‘उपसीवाति भगवा’ म्हणजे भगवान त्या ब्राह्मणाला ‘उपसीव’ या नावाने हाक मारतात. ‘भगवा’ हे आदराचे विशेषण आहे... तसेच... ही साक्षात्कारावर आधारित संज्ञा आहे, म्हणजेच ‘भगवा’ होय. अशा प्रकारे ‘उपसीवाति भगवा’.

Natthīti nissāya tarassu oghanti natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Kiṃkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti? Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāveti, vibhāveti, antaradhāpeti, natthi kiñcīti passati. Taṃkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissāya upanissāya ālambaṇaṃ karitvā kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tarassu uttarassu patarassu samatikkamassu vītivattassūti – natthīti nissāya tarassu oghaṃ.

‘नत्थीति निस्साय तरस्सु ओघं’ म्हणजे ‘काहीही नाही’ (नत्थि किंचि) ही आकिंचन्यायतन समापत्ती होय. ‘काहीही नाही’ ही आकिंचन्यायतन समापत्ती कशामुळे होते? विज्ञानांचायतन समापत्तीमध्ये स्मृतिपूर्वक प्रवेश करून आणि त्यातून बाहेर पडून, त्याच विज्ञानाचा अभाव करतो, विभाव करतो, त्याला अंतर्धान पाववतो आणि ‘काहीही नाही’ असे पाहतो. त्या कारणाने, ‘काहीही नाही’ अशा आकिंचन्यायतन समापत्तीचा आश्रय घेऊन, विशेष आश्रय घेऊन, त्याला आलंबन (आरंभण) करून कामौघ, भवौघ, दृष्ट्यौघ (दिट्ठोघ) आणि अविद्यौघ या ओघांना (पुराला) पार कर, पूर्णपणे पार कर, चांगल्या प्रकारे पार कर, ओलांडून जा, अतिक्रांत कर. अशा प्रकारे ‘नत्थीति निस्साय तरस्सु ओघं’.

Kāme pahāya virato kathāhīti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā …pe… ime vuccanti kilesakāmā. Kāme pahāyāti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – kāme pahāya. Virato kathāhīti kathaṃkathā vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā…pe… chambhitattaṃ cittassa manovilekho kathaṃkathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – evampi virato kathāhi…pe… atha vā, dvattiṃsāya tiracchānakathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti evampi virato kathāhīti – kāme pahāya virato kathāhi.

‘कामे पहाय विरतो कथाही’ यामध्ये ‘काम’ संक्षेपाने दोन प्रकारचे आहेत – वस्तुकाम आणि क्लेशकाम... यांना वस्तुकाम म्हणतात... यांना क्लेशकाम म्हणतात. ‘कामे पहाय’ म्हणजे वस्तुक कामांचे परिज्ञान करून आणि क्लेशकामांचा प्रहाण (त्याग) करून, त्यांना सोडून, दूर करून, नष्ट करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून – अशा प्रकारे ‘कामे पहाय’. ‘विरतो कथाही’ यामध्ये ‘कथंकथा’ म्हणजे विचिकित्सा (शंका) होय. दुःखाविषयी शंका... तसेच... चित्ताचा थरकाप, मनाची व्याकुळता; या कथंकथेपासून (शंकेपासून) जो अलिप्त आहे, विरत आहे, प्रतिविरत आहे, बाहेर पडलेला आहे, मुक्त झालेला आहे, विप्रमुक्त आहे, विसंयुक्त आहे आणि मर्यादामुक्त चित्ताने विहार करतो – अशा प्रकारेही ‘विरतो कथाही’ होते... अथवा, बत्तीस प्रकारच्या तिरश्चानकथांपासून (व्यर्थ गप्पांपासून) जो अलिप्त आहे, विरत आहे, प्रतिविरत आहे, बाहेर पडलेला आहे, मुक्त झालेला आहे, विप्रमुक्त आहे, विसंयुक्त आहे आणि मर्यादामुक्त चित्ताने विहार करतो – अशा प्रकारेही ‘विरतो कथाही’ होते. अशा प्रकारे ‘कामे पहाय विरतो कथाही’.

Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassāti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Nattaṃ vuccati ratti. Ahoti divaso. Rattiñca divā ca taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ [Pg.105] vaṭṭakkhayaṃ passa abhipassa dakkha olokaya nijjhāya upaparikkhāti – taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa. Tenāha bhagavā –

‘तण्हाक्खयं नत्तमहाभिपस्स’ यामध्ये ‘तण्हा’ (तृष्णा) म्हणजे रूपतृष्णा... तसेच... धम्मतृष्णा होय. ‘नत्तं’ म्हणजे रात्र (रत्ति). ‘अहो’ म्हणजे दिवस (दिवसो). रात्री आणि दिवशी तृष्णेचा क्षय, रागाचा क्षय, द्वेषाचा क्षय, मोहाचा क्षय, गतीचा क्षय, उत्पत्तीचा क्षय, प्रतिसंधीचा क्षय, भवाचा क्षय, संसाराचा क्षय, आणि वट्टाचा (संसारचक्राचा) क्षय पाहणारा हो, विशेष रूपाने पाहणारा हो, दर्शन करणारा हो, अवलोकन करणारा हो, ध्यान करणारा हो, परीक्षण करणारा हो – अशा प्रकारे ‘तण्हाक्खयं नत्तमहाभिपस्स’. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satimā, [upasīvāti bhagavā]Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;

Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassā’’ti.

“अकिंचन्यायतन पाहणारा आणि स्मृतिमान असणारा, (हे उपसीव! असे भगवान म्हणाले,) ‘काहीही नाही’ याचा आश्रय घेऊन तू ओघाला (संसार-पुराला) पार कर; कामांचा त्याग करून आणि शंकांपासून/व्यर्थ गप्पांपासून विरत होऊन, रात्री-दिवस तृष्णेच्या क्षयाकडे विशेष रूपाने पाहत राहा.”

40.

४०.

Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [iccāyasmā upasīvo]Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;

Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī.

“जो सर्व कामांविषयी वीतराग (आसक्तीरहित) झाला आहे, (असे आयुष्यमान उपसीव म्हणाले,) इतर (खालच्या समापत्तींचा) त्याग करून आकिंचन्यायतनाचा आश्रय घेणारा आणि श्रेष्ठ अशा संज्ञाविमोक्षात (आकिंचन्यायतनात) अधिमुक्त (लीन) झालेला आहे, तो तेथेच (त्याच आकिंचन्यायतन भूमीत) न परतणारा होऊन राहील काय?”

Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti. Sabbesūti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbesūti. Kāmesūti kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti. Sabbesu kāmesu yo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti – sabbesu kāmesu yo vītarāgo.

‘सब्बेसु कामेसु यो वीतरागो’ यामध्ये ‘सब्बेसु’ (सर्वांमध्ये) हा शब्द सर्व प्रकारे, सर्व काळी, निरवशेष, पूर्णपणे या अर्थाचा वाचक आहे. ‘कामेसु’ (कामांमध्ये) यामध्ये ‘काम’ संक्षेपाने दोन प्रकारचे आहेत – वस्तुकाम आणि क्लेशकाम... यांना वस्तुकाम म्हणतात... यांना क्लेशकाम म्हणतात. ‘सब्बेसु कामेसु यो वीतरागो’ म्हणजे जो सर्व कामांमध्ये वीतराग (रागरहित) आहे, जिचा राग निघून गेला आहे, जिने रागाचा त्याग केला आहे, जिने राग ओकून टाकला आहे, जो रागापासून मुक्त झाला आहे, जिचा राग प्रहीण (नष्ट) झाला आहे, आणि विक्खंभन (दडपून टाकणे) द्वारे जिने रागाचा पूर्णपणे त्याग केला आहे – अशा प्रकारे ‘सब्बेसु कामेसु यो वीतरागो’.

Iccāyasmā upasīvoti. Iccāti padasandhi…pe…. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Upasīvoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā upasīvo.

‘इच्चायस्मा उपसीवो’ यामध्ये ‘इच्चा’ हा पदसंधी आहे... ‘आयुष्मा’ हा प्रिय (आदरयुक्त) शब्द आहे... ‘उपसीव’ हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... हा त्याचा उल्लेख आहे – अशा प्रकारे ‘इच्चायस्मा उपसीवो’.

Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññanti. Heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissito allīno upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti – ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ.

‘आकिंचञ्ञं निस्सितो हित्वा मञ्ञं’ म्हणजे खालच्या सहा समापत्तींचा त्याग करून, त्यांना सोडून, पूर्णपणे सोडून, ओलांडून, चांगल्या प्रकारे ओलांडून, अतिक्रांत करून आकिंचन्यायतन समापत्तीचा आश्रय घेतलेला, तिच्याशी संलग्न झालेला, तिच्या जवळ गेलेला, तिच्यात लीन झालेला आणि तिच्यात अधिमुक्त झालेला होय – अशा प्रकारे ‘आकिंचञ्ञं निस्सितो हित्वा मञ्ञं’.

Saññāvimokkhe paramedhimuttoti saññāvimokkhā vuccanti satta saññāsamāpattiyo. Tāsaṃ saññāsamāpattīnaṃ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare [Pg.106] adhimuttivimokkhena adhimutto tatrādhimutto tadadhimutto taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – saññāvimokkhe paramedhimutto.

‘संञ्ञาविमोक्खे परमेधिमुत्तो’ यामध्ये सात ससंज्ञ समापत्तींना ‘संज्ञाविमोक्ष’ असे म्हणतात. त्या संज्ञा-समापत्तींमध्ये आकिंचन्यायतन समापत्तीचा विमोक्ष हा अग्र (सर्वोच्च), श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर (उत्कृष्ट) आहे. अशा परम, अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर समापत्तीमध्ये अधिमुक्ति-विमोक्षाने जो अधिमुक्त आहे, तेथे लीन आहे, त्यातच रमणारा आहे, त्याचाच अभ्यास करणारा आहे, त्याचाच बहुलतेने सराव करणारा आहे, त्यालाच महत्त्व देणारा आहे, त्याकडेच झुकलेला आहे, त्याकडेच प्रवण असलेला आहे, त्याकडेच प्रभार असलेला आहे, त्यातच अधिमुक्त असलेला आणि त्यालाच आपले अधिपती बनवून राहणारा आहे – अशा प्रकारे ‘संञ्ञาविमोक्खे परमेधिमुत्तो’.

Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyīti. Tiṭṭhe nūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā, ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – tiṭṭhe nu. Tatthāti ākiñcaññāyatane. Anānuyāyīti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno…pe…. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī. Tenāha so brāhmaṇo –

"तो तिथे (आकिंचन्यायतनात) स्थिर राहील का? अनुगामी न होता" या पदात. "तिठ्ठे नु" (तो स्थिर राहील का?) हा संशयप्रश्न, विमतिप्रश्न (द्विधा मनःस्थितीतील प्रश्न), द्वैधभावप्रश्न किंवा अनिश्चिततेचा प्रश्न आहे - "असे खरोखर होईल का? असे होणार नाही का? काय बरे होईल? कसे बरे होईल?" - हे 'तिठ्ठे नु' चे स्पष्टीकरण आहे. 'तत्थ' म्हणजे आकिंचन्यायतन भूमीत. 'अनानुयायी' म्हणजे अनुगामी न होणारा, विचलित न होणारा, नष्ट न होणारा, अंतर्धान न पावणारा, क्षीण न होणारा... पे... किंवा रागरहित असणारा, द्वेषरहित असणारा, मोहरहित असणारा, क्लेशरहित असणारा - 'तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहील का?' म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [iccāyasmā upasīvo]Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;

Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī’’ti.

"सर्व कामांविषयी जो वीतराग (रागरहित) आहे," असे आयुष्यमान उपसीव म्हणाले, "आकिंचन्यायतन भूमीचा आश्रय घेऊन, इतरांचा (खालच्या समापत्तींचा) त्याग करून; संज्ञाविमोक्षात (संज्ञा मुक्तीमध्ये) परम अधिमुक्त (लीन) झालेला, तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहील का?"

41.

४१.

Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [upasīvāti bhagavā]Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;

Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī.

"हे उपसीव!" भगवान म्हणाले, "सर्व कामांविषयी जो वीतराग आहे, आकिंचन्यायतन भूमीचा आश्रय घेऊन, इतरांचा त्याग करून; संज्ञाविमोक्षात परम अधिमुक्त झालेला, तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहू शकेल."

Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti. Sabbesūti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbesūti. Kāmesūti kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti sabbesu kāmesu yo vītarāgo…pe… paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti – sabbesu kāmesu yo vītarāgo.

"सर्व कामांविषयी जो वीतराग आहे" या पदात. "सब्बेसु" (सर्वांमध्ये) म्हणजे सर्व प्रकारे, सर्व काही, संपूर्णपणे, काहीही शिल्लक न ठेवता; हा सर्वसमावेशक शब्द आहे. "कामेसु" (कामांमध्ये) म्हणजे काम दोन प्रकारचे आहेत - वस्तुकाम आणि क्लेशकाम... पे... यांना वस्तुकाम म्हणतात... पे... यांना क्लेशकाम म्हणतात. "सर्व कामांविषयी जो वीतराग आहे" म्हणजे जो सर्व कामांविषयी वीतराग आहे... पे... ज्याने विक्षंभण (दडपून टाकणे) द्वारे रागाचा पूर्णपणे त्याग केला आहे - तो सर्व कामांविषयी वीतराग आहे.

Upasīvāti bhagavāti. Upasīvāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.

"हे उपसीव! असे भगवान म्हणाले" यात. "हे उपसीव!" या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. "भगवंत" हा आदराचा शब्द आहे... पे... ही साक्षात्कारी संज्ञा आहे, जी 'भगवंत' अशी आहे - म्हणून 'हे उपसीव! असे भगवान म्हणाले'.

Ākiñcaññaṃ [Pg.107] nissito hitvā maññanti. Heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissito allīno upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti – ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ.

"आकिंचन्यायतन भूमीचा आश्रय घेऊन, इतरांचा त्याग करून" यात. खालच्या सहा समापत्तींचा त्याग करून, सोडून देऊन, पूर्णपणे सोडून देऊन, ओलांडून, चांगल्या प्रकारे ओलांडून, पार करून; आकिंचन्यायतन समापत्तीचा आश्रय घेतलेला, संलग्न झालेला, जवळ गेलेला, अत्यंत जवळ गेलेला, लीन झालेला, अधिमुक्त झालेला - म्हणून 'आकिंचन्यायतन भूमीचा आश्रय घेऊन, इतरांचा त्याग करून'.

Saññāvimokkhe paramedhimuttoti saññāvimokkhā vuccanti satta saññāsamāpattiyo. Tāsaṃ saññāsamāpattīnaṃ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare adhimuttivimokkhena adhimutto tatrādhimutto tadadhimutto…pe… tadadhipateyyoti – saññāvimokkhe paramedhimutto.

"संज्ञाविमोक्षात परम अधिमुक्त झालेला" या पदात. सात संज्ञा-समापत्तींना 'संज्ञाविमोक्ष' असे म्हणतात. त्या संज्ञा-समापत्तींमध्ये आकिंचन्यायतन समापत्तीचा विमोक्ष हा अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर (सर्वोत्कृष्ट) आहे. अशा परम, अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम, प्रवर अशा आकिंचन्यायतन ध्यानात अधिमुक्ती-विमोक्षाने अधिमुक्त झालेला, तिथे लीन झालेला, त्यातच मग्न असलेला... पे... त्यालाच मुख्य मानून राहणारा - म्हणून 'संज्ञाविमोक्षात परम अधिमुक्त झालेला'.

Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyīti. Tiṭṭheyyāti tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni. Tatthāti ākiñcaññāyatane. Anānuyāyīti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī. Tenāha bhagavā –

"तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहू शकेल" यात. "तिष्ठेय्य" म्हणजे साठ हजार कल्प काळ स्थिर राहील. "तत्थ" म्हणजे आकिंचन्यायतन भूमीत. "अनानुयायी" म्हणजे अनुगामी न होणारा, विचलित न होणारा, नष्ट न होणारा, अंतर्धान न पावणारा, क्षीण न होणारा. किंवा रागरहित असणारा, द्वेषरहित असणारा, मोहरहित असणारा, क्लेशरहित असणारा - म्हणून 'तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहू शकेल'. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, [upasīvāti bhagavā]Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;

Saññāvimokkhe paramedhimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī’’ti.

"सर्व कामांविषयी जो वीतराग आहे, हे उपसीव! आकिंचन्यायतन भूमीचा आश्रय घेऊन, इतरांचा त्याग करून; संज्ञाविमोक्षात परम अधिमुक्त झालेला, तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहू शकेल," असे भगवान म्हणाले.

42.

४२.

Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassāni samantacakkhu;

Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa.

"हे समंतचक्षू (सर्वदर्शी भगवन्)! जर तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहिला, तर अनेक वर्षांपर्यंत तो तिथेच मुक्त होऊन शांत (शीतीभूत) राहील का? अशा व्यक्तीचे विज्ञान तिथून च्युत होईल का?"

Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyīti sace so tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni. Tatthāti ākiñcaññāyatane. Anānuyāyīti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno. Atha vā, arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti – tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī.

"जर तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहिला" यात. जर तो साठ हजार कल्प काळ स्थिर राहिला तर. "तत्थ" म्हणजे आकिंचन्यायतन भूमीत. "अनानुयायी" म्हणजे अनुगामी न होणारा, विचलित न होणारा, नष्ट न होणारा, अंतर्धान न पावणारा, क्षीण न होणारा. किंवा रागरहित असणारा, द्वेषरहित असणारा, मोहरहित असणारा, क्लेशरहित असणारा - म्हणून 'जर तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहिला'.

Pūgampi [Pg.108] vassāni samantacakkhūti. Pūgampi vassānīti pūgampi vassāni bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni bahūni kappāni bahūni kappasatāni bahūni kappasahassāni bahūni kappasatasahassāni. Samantacakkhūti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ…pe… tathāgato tena samantacakkhūti – pūgampi vassāni samantacakkhu.

"अनेक वर्षांपर्यंत, हे समंतचक्षू!" या पदात. "पुगम्पि वस्सानि" म्हणजे अनेक वर्षे, शेकडो वर्षे, हजारो वर्षे, लाखो वर्षे, अनेक कल्प, शेकडो कल्प, हजारो कल्प, लाखो कल्प काळ. "समंतचक्षू" म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान होय... पे... म्हणूनच तथागतांना 'समंतचक्षू' म्हटले जाते - म्हणून 'अनेक वर्षांपर्यंत, हे समंतचक्षू!'.

Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti tattheva so sītibhāvamanuppatto nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyya. Atha vā, tassa viññāṇaṃ caveyya ucchijjeyya nasseyya vinasseyya na bhaveyyāti punabbhavapaṭisandhiviññāṇaṃ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa sassatañca ucchedañca pucchati. Udāhu tattheva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyeyya. Atha vā, tassa viññāṇaṃ caveyya puna paṭisandhiviññāṇaṃ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti, ākiñcaññāyatanaṃ upapannassa parinibbānañca paṭisandhiñca pucchati. Tathāvidhassāti tathāvidhassa tādisassa tassaṇṭhitassa tappakārassa tappaṭibhāgassa ākiñcaññāyatanaṃ upapannassāti – tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa. Tenāha so brāhmaṇo –

"तिथेच तो मुक्त होऊन शांत (शीतीभूत) राहील का? अशा व्यक्तीचे विज्ञान तिथून च्युत होईल का?" यात. तिथेच तो शांत भाव (शीतीभाव) प्राप्त करून नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील स्वभावाचा होऊन शाश्वत काळाप्रमाणे तिथेच स्थिर राहील का? किंवा त्याचे विज्ञान च्युत होईल, उच्छिन्न होईल, नष्ट होईल, विनाश पावेल, अस्तित्वात राहणार नाही का? म्हणजेच कामधातू, रूपधातू किंवा अरूपधातूमध्ये पुन्हा प्रतिसंधी विज्ञान उत्पन्न होईल का? अशा प्रकारे आकिंचन्यायतन प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या शाश्वततेबद्दल आणि उच्छेदाबद्दल विचारले आहे. किंवा तो तिथेच अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त करेल? किंवा त्याचे विज्ञान च्युत होऊन पुन्हा कामधातू, रूपधातू किंवा अरूपधातूमध्ये प्रतिसंधी विज्ञान उत्पन्न करेल? अशा प्रकारे आकिंचन्यायतनात उत्पन्न झालेल्या व्यक्तीच्या परिनिर्वाण आणि प्रतिसंधीबद्दल विचारले आहे. "तथाविधस्स" म्हणजे अशा प्रकारच्या, तशाच, तिथे स्थित असलेल्या, त्या स्वरूपाच्या, तशाच स्वभावाच्या, आकिंचन्यायतनात उत्पन्न झालेल्या व्यक्तीचे - म्हणून 'तिथेच तो मुक्त होऊन शांत राहील का? अशा व्यक्तीचे विज्ञान तिथून च्युत होईल का?'. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassāni samantacakkhu;

Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassā’’ti.

"जर तो तिथे अनुगामी न होता स्थिर राहिला, तर अनेक वर्षांपर्यंत, हे समंतचक्षू! तो तिथेच मुक्त होऊन शांत राहील का? अशा व्यक्तीचे विज्ञान तिथून च्युत होईल का?"

43.

४३.

Acci yathā vātavegena khittā, [upasīvāti bhagavā]Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ.

"हे उपसीव!" भगवान म्हणाले, "ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या वेगाने विझलेली अग्नीची ज्वाला अस्तंगत होते (शांत होते) आणि तिची कोणतीही संज्ञा (नाव किंवा अस्तित्व) उरत नाही; त्याचप्रमाणे नामकायापासून मुक्त झालेला मुनी (अहंकार व क्लेशांपासून मुक्त झालेला अर्हत) अस्तंगत होतो (परिनिर्वाण पावतो) आणि त्याची कोणतीही संज्ञा उरत नाही."

Acci yathā vātavegena khittāti acci vuccati jālasikhā. Vātāti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā [Pg.109] vātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā. Vātavegena khittāti vātavegena khittā ukkhittā nunnā paṇunnā khambhitā vikkhambhitāti – acci yathā vātavegena khittā. Upasīvāti bhagavāti. Upasīvāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.

"acci yathā vātavegena khittā" (ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या वेगाने फेकलेली ज्योत) यातील 'acci' (अच्चि) म्हणजे अग्नीची ज्वाला (जालसिखा) म्हटले जाते. 'vātā' (वाता) म्हणजे पूर्व दिशेकडून येणारा वारा, पश्चिम दिशेकडून येणारा वारा, उत्तर दिशेकडून येणारा वारा, दक्षिण दिशेकडून येणारा वारा, धुळीने युक्त वारा, धुळीशिवाय असलेला वारा, थंड वारा, उष्ण वारा, मंद वारा, तीव्र वारा, वेरुम्भ वारा (उंचावरील वेगवान वारा), पक्ष्यांच्या पंखांचा वारा, गरुडामुळे निर्माण झालेला वारा, ताडपत्राचा वारा, पंख्याचा वारा होय. 'vātavegena khittā' (वातवेगेन खित्ता) म्हणजे वाऱ्याच्या वेगाने फेकलेली, उडवलेली, ढकललेली, दूर सारलेली, अडवलेली, विखुरलेली - 'ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या वेगाने फेकलेली ज्योत'. 'उपसीव' असे भगवान म्हणतात. 'उपसीव' या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधतात. 'भगवान' हे आदराचे विशेषण आहे... पे... ही प्रत्यक्ष अनुभूतीवर आधारित संज्ञा आहे, म्हणजेच 'भगवान' - 'उपसीव' असे भगवान म्हणतात.

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhanti. Atthaṃ paletīti atthaṃ paleti, atthaṃ gameti, atthaṃ gacchati nirujjhati vūpasamati paṭippassambhati. Na upeti saṅkhanti saṅkhaṃ na upeti, uddesaṃ na upeti, gaṇanaṃ na upeti, paṇṇattiṃ na upeti, ‘‘puratthimaṃ vā disaṃ gatā, pacchimaṃ vā disaṃ gatā, uttaraṃ vā disaṃ gatā, dakkhiṇaṃ vā disaṃ gatā uddhaṃ vā gatā, adho vā gatā, tiriyaṃ vā gatā, vidisaṃ vā gatā’’ti, so hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ natthi, yena saṅkhaṃ gaccheyyāti – atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ.

"अत्थं पलेति न उपेति संखं" (अस्तंगत होते, संज्ञेला प्राप्त होत नाही). 'atthaṃ paletīti' (अत्थं पलेतीति) म्हणजे अस्तंगत होते, लयाला जाते, नाहीशी होते, निरुद्ध होते, शांत होते, पूर्णपणे शांत होते. 'na upeti saṅkhanti' (न उपेति संखन्ति) म्हणजे संज्ञेला (नावाला) प्राप्त होत नाही, वर्णनाला प्राप्त होत नाही, गणनेला प्राप्त होत नाही, प्रज्ञप्तीला (संकल्पनेला) प्राप्त होत नाही. "ती पूर्व दिशेला गेली, किंवा पश्चिम दिशेला गेली, किंवा उत्तर दिशेला गेली, किंवा दक्षिण दिशेला गेली, किंवा वर गेली, किंवा खाली गेली, किंवा तिरकी गेली, किंवा उपदिशेला गेली" असे म्हणण्यासाठी कोणताही हेतू नाही, प्रत्यय (प्रत्यक्ष कारण) नाही, कारण नाही, ज्यायोगे ती संज्ञेला प्राप्त होईल - 'अस्तंगत होते, संज्ञेला प्राप्त होत नाही'.

Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti. Evanti opammasampaṭipādanaṃ. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ …pe… saṅgajālamaticca so muni. Nāmakāyā vimuttoti so muni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto. Tadaṅgaṃ samatikkamā vikkhambhanappahānena pahīno. Tassa munino bhavantaṃ āgamma cattāro ariyamaggā paṭiladdhā honti. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ paṭiladdhattā nāmakāyo ca rūpakāyo ca pariññātā honti. Nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca pariññātattā nāmakāyā ca rūpakāyā ca mutto vimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhenāti – evaṃ munī nāmakāyā vimutto.

"एवं मुनी नामकया विमुत्तो" (अशा प्रकारे मुनी नामकायापासून मुक्त होतो). 'evaṃ' (एवं) म्हणजे उपमेची पूर्णता दर्शवणे होय. 'munī' (मुनी) म्हणजे 'मोन' म्हणजेच ज्ञान म्हटले जाते... आसक्तीचे जाळे ओलांडून तो मुनी होतो. 'nāmakāyā vimuttoti' (नामकया विमुत्तोति) म्हणजे तो मुनी स्वाभाविकपणे आधीच रूपकायापासून (भौतिक शरीरापासून) मुक्त झालेला असतो. तदंग-प्रहाण आणि विष्खंभन-प्रहाणाद्वारे क्लेशांचा त्याग केल्यामुळे, त्या मुनीला भव-अंताप्रत पोहोचून चार आर्यमार्ग प्राप्त झालेले असतात. चार आर्यमार्गांच्या प्राप्तीमुळे नामकाय आणि रूपकाय हे पूर्णपणे परिज्ञात (पूर्णपणे जाणलेले) असतात. नामकाय आणि रूपकाय परिज्ञात असल्यामुळे, तो नामकाय आणि रूपकायापासून मुक्त, विमुक्त आणि अत्यंत-अनुपादा-विमुक्तीद्वारे (पूर्ण अनासक्त विमुक्तीद्वारे) सुविमुक्त झालेला असतो - 'अशा प्रकारे मुनी नामकायापासून मुक्त होतो'.

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhanti. Atthaṃ paletīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati. Na upeti saṅkhanti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto saṅkhaṃ na upeti, uddesaṃ na upeti, gaṇanaṃ na upeti, paṇṇattiṃ na upeti – khattiyoti vā brāhmaṇoti vā vessoti vā suddoti vā gahaṭṭhoti vā pabbajitoti vā devoti vā manussoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi [Pg.110] yena saṅkhaṃ gaccheyyāti – atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. Tenāha bhagavā –

"अत्थं पलेति न उपेति संखं" (अस्तंगत होते, संज्ञेला प्राप्त होत नाही). 'atthaṃ paletīti' (अत्थं पलेतीति) म्हणजे अनुपादिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त करणे होय. 'na upeti saṅkhanti' (न उपेति संखन्ति) म्हणजे अनुपादिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त झालेला पुरुष संज्ञेला प्राप्त होत नाही, वर्णनाला प्राप्त होत नाही, गणनेला प्राप्त होत नाही, प्रज्ञप्तीला प्राप्त होत नाही - जसे की "तो क्षत्रिय आहे, किंवा ब्राह्मण आहे, किंवा वैश्य आहे, किंवा शूद्र आहे, किंवा गृहस्थ आहे, किंवा प्रव्रजित (भिक्खू) आहे, किंवा देव आहे, किंवा मनुष्य आहे, किंवा रूपी (रूपवान) आहे, किंवा अरूपी आहे, किंवा संज्ञी (संज्ञा असलेला) आहे, किंवा असंज्ञी आहे, किंवा नैवसंज्ञी-नासंज्ञी आहे". असा कोणताही हेतू नाही, प्रत्यय नाही, कारण नाही, ज्यायोगे तो संज्ञेला प्राप्त होईल - 'अस्तंगत होते, संज्ञेला प्राप्त होत नाही'. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Acci yathā vātavegena khittā, [upasīvāti bhagavā]Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti.

“ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या वेगाने फेकलेली (विझलेली) ज्योत, हे उपसीव!” भगवान म्हणाले, “अस्तंगत होते आणि संज्ञेला प्राप्त होत नाही; त्याचप्रमाणे मुनी नामकायापासून मुक्त होऊन अस्तंगत होतो आणि संज्ञेला प्राप्त होत नाही.”

44.

४४.

Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;

Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo.

जो अस्तंगत झाला आहे, तो अस्तित्वात नाही का? की तो सदैव निरोगी (नित्य) राहतो? हे मुनी! मला हे चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगा, कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे.

Atthaṅgato so uda vā so natthīti so atthaṅgato udāhu natthi so niruddho ucchinno vinaṭṭhoti – atthaṅgato so uda vā so natthi.

"अत्थंगतो सो उद वा सो नत्थि" (जो अस्तंगत झाला आहे, तो अस्तित्वात नाही का?). याचा अर्थ: तो अस्तंगत झाला आहे की तो अस्तित्वात नाही, निरुद्ध झाला आहे, उच्छिन्न (नष्ट) झाला आहे, विनाशाप्रत गेला आहे? - 'जो अस्तंगत झाला आहे, तो अस्तित्वात नाही का?'

Udāhu ve sassatiyā arogoti udāhu nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva tiṭṭheyyāti – udāhu ve sassatiyā arogo.

"उदाहु वे सस्सतिया अरोगो" (की तो सदैव निरोगी/नित्य राहतो?). याचा अर्थ: की तो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी (बदल न होणारा) होऊन शाश्वत काळासाठी तसाच राहतो? - 'की तो सदैव निरोगी/नित्य राहतो?'

Taṃ me munī sādhu viyākarohīti. Tanti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Sādhu viyākarohīti sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – taṃ me munī sādhu viyākarohi.

"तं मे मुनी साधु वियाकरोहि" (हे मुनी! मला हे चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगा). 'taṃ' (तं) म्हणजे जे मी विचारत आहे, ज्याची मी याचना करत आहे, ज्याची मी विनंती करत आहे, ज्याबद्दल मी प्रसन्नता व्यक्त करत आहे. 'munī' (मुनी) म्हणजे 'मोन' म्हणजेच ज्ञान म्हटले जाते... आसक्तीचे जाळे ओलांडून तो मुनी होतो. 'sādhu viyākarohīti' (साधु वियाकरोहीति) म्हणजे चांगल्या प्रकारे सांगा, उपदेश करा, प्रज्ञप्त करा, प्रस्थापित करा, उघडून सांगा, विभाजन करून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकट करा - 'हे मुनी! मला हे चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगा'.

Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –

"तथा हि ते विदितो एस धम्मो" (कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे). याचा अर्थ: कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे, तोललेला आहे, निश्चित केलेला आहे, प्रत्यक्ष केलेला आहे, स्पष्टपणे समजलेला आहे - 'कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे'. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;

Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.

“जो अस्तंगत झाला आहे, तो अस्तित्वात नाही का? की तो सदैव निरोगी (नित्य) राहतो? हे मुनी! मला हे चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगा, कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे.”

45.

४५.

Atthaṅgatassa [Pg.111] na pamāṇamatthi, [upasīvāti bhagavā]Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;

Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe.

“जो अस्तंगत झाला आहे, त्याचे कोणतेही प्रमाण (माप) नसते, हे उपसीव!” भगवान म्हणाले, “ज्याद्वारे त्याच्याविषयी बोलले जाईल, ते त्याच्यासाठी अस्तित्वात नसते. जेव्हा सर्व धम्म पूर्णपणे समूळ नष्ट (उखडून टाकले) होतात, तेव्हा सर्व वादपथ (बोलण्याचे मार्ग/वादविवाद) देखील पूर्णपणे समूळ नष्ट होतात.”

Atthaṅgatassa na pamāṇamatthīti atthaṅgatassa anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa rūpapamāṇaṃ natthi, vedanāpamāṇaṃ natthi, saññāpamāṇaṃ natthi, saṅkhārapamāṇaṃ natthi, viññāṇapamāṇaṃ natthi, na atthi na saṃvijjati nupalabbhati pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – atthaṅgatassa na pamāṇamatthi. Upasīvāti bhagavāti upasīvāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – upasīvāti bhagavā.

"अत्थंगतस्स न पमाणमत्थि" (जो अस्तंगत झाला आहे, त्याचे कोणतेही प्रमाण नसते). याचा अर्थ: अनुपादिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त झालेल्या पुरुषासाठी रूप-प्रमाण नसते, वेदना-प्रमाण नसते, संज्ञा-प्रमाण नसते, संस्कार-प्रमाण नसते, विज्ञान-प्रमाण नसते; ते अस्तित्वात नसते, आढळत नाही, प्राप्त होत नाही; ते प्रहीण (नष्ट) झाले आहे, समूळ कापले गेले आहे, शांत झाले आहे, पूर्णपणे शांत झाले आहे, पुन्हा उत्पन्न होण्यास अयोग्य झाले आहे, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाले आहे - 'जो अस्तंगत झाला आहे, त्याचे कोणतेही प्रमाण नसते'. 'उपसीव' असे भगवान म्हणतात. 'उपसीव' या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधतात. 'भगवान' हे आदराचे विशेषण आहे... पे... ही प्रत्यक्ष अनुभूतीवर आधारित संज्ञा आहे, म्हणजेच 'भगवान' - 'उपसीव' असे भगवान म्हणतात.

Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthīti yena taṃ rāgena vadeyyuṃ, yena dosena vadeyyuṃ, yena mohena vadeyyuṃ, yena mānena vadeyyuṃ, yāya diṭṭhiyā vadeyyuṃ, yena uddhaccena vadeyyuṃ, yāya vicikicchāya vadeyyuṃ, yehi anusayehi vadeyyuṃ – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā, te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā yena taṃ vadeyyuṃ – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā, so hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena vadeyyuṃ katheyyuṃ bhaṇeyyuṃ dīpeyyuṃ vohareyyunti – yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi.

ज्याद्वारे त्याला (परिनिर्वाण पावलेल्याला) काही म्हणावे, ते त्याच्याकडे नाही' म्हणजे ज्या रागाने त्याला म्हणावे, ज्या द्वेषाने म्हणावे, ज्या मोहाने म्हणावे, ज्या मानाने म्हणावे, ज्या दृष्टीने म्हणावे, ज्या उद्धच्चाने (औद्धत्याने) म्हणावे, ज्या विचिकित्सेने म्हणावे, ज्या अनुशायांनी म्हणावे - की तो 'रागी' आहे, 'द्वेषी' आहे, 'मोही' आहे, 'बद्ध' आहे, 'परामृष्ट' (चुकीच्या दृष्टीने ग्रासलेला) आहे, 'विक्षिप्त' आहे, 'अनिर्णित' आहे किंवा 'हट्टी' आहे, ते सर्व अभिसंस्कार नष्ट झाले आहेत. अभिसंस्कार नष्ट झाल्यामुळे, ज्या गतीद्वारे त्याला म्हणावे - की तो 'नरकवासी' आहे, 'तिर्यकयोनीतील' आहे, 'प्रेतलोकातील' आहे, 'मनुष्य' आहे, 'देव' आहे, 'रूपी' (रूपवान) आहे, 'अरूपी' आहे, 'संज्ञी' (संज्ञा असलेला) आहे, 'असंज्ञी' आहे किंवा 'नैवसंज्ञानासंज्ञी' आहे, ते कारण नाही, तो प्रत्यय नाही, तो हेतू नाही, ज्याद्वारे त्याला म्हणावे, बोलावे, सांगावे, दर्शवावे किंवा व्यवहार करावा - म्हणून 'ज्याद्वारे त्याला काही म्हणावे, ते त्याच्याकडे नाही'.

Sabbesu dhammesu samūhatesūti sabbesu dhammesu sabbesu khandhesu sabbesu āyatanesu sabbāsu dhātūsu sabbāsu gatīsu sabbāsu upapattīsu sabbāsu paṭisandhīsu sabbesu bhavesu sabbesu saṃsāresu sabbesu vaṭṭesu ūhatesu samūhatesu uddhatesu samuddhatesu uppāṭitesu samuppāṭitesu pahīnesu samucchinnesu vūpasantesu paṭippassaddhesu abhabbuppattikesu ñāṇagginā daḍḍhesūti – sabbesu dhammesu samūhatesu.

'सर्व धर्मांचे समूहन (पूर्णपणे उच्चाटन) झाले असता' म्हणजे सर्व धर्मांचे, सर्व स्कंधांचे, सर्व आयतनांचे, सर्व धातूंचे, सर्व गतींचे, सर्व उत्पत्तींचे, सर्व प्रतिसंधींचे, सर्व भवांचे, सर्व संसारांचे, सर्व वट्टांचे (संसारचक्रांचे) उपटून टाकणे, पूर्णपणे उपटून टाकणे, काढून टाकणे, पूर्णपणे काढून टाकणे, समूळ नष्ट करणे, पूर्णपणे समूळ नष्ट करणे, प्रहाण करणे, पूर्णपणे उच्छेद करणे, शांत करणे, प्रतिप्रश्रब्ध (पूर्णपणे शांत) करणे, पुन्हा उत्पन्न न होण्याजोगे करणे आणि ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध करणे होय - म्हणून 'सर्व धर्मांचे समूहन झाले असता'.

Samūhatā [Pg.112] vādapathāpi sabbeti vādapathā vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Tassa vādā ca vādapathā ca adhivacanāni ca adhivacanapathā ca nirutti ca niruttipathā ca paññatti ca paññattipathā ca ūhatā samūhatā uddhatā samuddhatā uppāṭitā samuppāṭitā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – samūhatā vādapathāpi sabbe. Tenāha bhagavā –

'सर्व वादपथही पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत' यामध्ये क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना 'वादपथ' म्हटले जाते. त्याचे वाद आणि वादपथ, अधिवचन (संज्ञा) आणि अधिवचनपथ, निरुक्ती (भाषा) आणि निरुक्तीपथ, प्रज्ञप्ती (संकल्पना) आणि प्रज्ञप्तीपथ हे उपटून टाकले आहेत, पूर्णपणे उपटून टाकले आहेत, काढून टाकले आहेत, पूर्णपणे काढून टाकले आहेत, समूळ नष्ट केले आहेत, पूर्णपणे समूळ नष्ट केले आहेत, प्रहाण केले आहेत, पूर्णपणे उच्छेद केले आहेत, शांत केले आहेत, प्रतिप्रश्रब्ध केले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होण्याजोगे केले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध केले आहेत - म्हणून 'सर्व वादपथही पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत'. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, [upasīvāti bhagavā]Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;

Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe’’ti.

“जो अस्ताला गेला आहे (परिनिर्वाण पावला आहे), त्याचे कोणतेही प्रमाण नाही, [हे उपसीव, असे भगवान म्हणाले] ज्याद्वारे त्याला काही म्हणावे, ते त्याच्याकडे नाही; सर्व धर्मांचे पूर्णपणे उच्चाटन झाले असता, सर्व वादपथही पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत.”

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ…pe… pañjaliko namassamāno nisinno hoti – satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथेच्या समाप्तीसोबतच, जे त्या ब्राह्मणासोबत... पे... हात जोडून नमस्कार करत बसले होते, ते म्हणाले - 'भंते, भगवान माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे'.

Upasīvamāṇavapucchāniddeso chaṭṭho.

उपसीव माणवकाचा प्रश्न-निर्देश सहावा समाप्त.

7. Nandamāṇavapucchāniddeso

७. नंद माणवकाचा प्रश्न-निर्देश

46.

४६.

Santi loke munayo, [iccāyasmā nando]Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu;

Ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, udāhu ve jīvitenūpapannaṃ .

“जगात मुनी आहेत, [असे आयुष्यमान नंद म्हणाले] लोक असे म्हणतात. हे कसे आहे? ते ज्ञानसंपन्न असल्यामुळे त्यांना मुनी म्हणतात, की ते विशिष्ट जीवनपद्धतीने (कठोर आजीविकेने) युक्त असल्यामुळे त्यांना मुनी म्हणतात?”

Santi loke munayoti. Santīti santi saṃvijjanti atthi upalabbhanti. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloke. Munayoti munināmakā ājīvakā nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā. (Devā loke munayoti sañjānanti, na ca te munayo) ti. Santi loke munayo. Iccāyasmā nandoti. Iccāti padasandhi…pe…. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Nandoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā nando.

'जगात मुनी आहेत' यामध्ये: 'आहेत' म्हणजे अस्तित्वात आहेत, उपलब्ध आहेत. 'जगात' म्हणजे अपायलोकात... पे... आयतनलोकात. 'मुनी' म्हणजे मुनी नावाचे आजीवक, निग्रंथ, जटाधारी आणि तापस. (लोक त्यांना जगात मुनी मानतात, परंतु ते खरे मुनी नव्हेत) - म्हणून 'जगात मुनी आहेत'. 'असे आयुष्यमान नंद म्हणाले' यामध्ये: 'असे' हा पदसंधी आहे... पे... 'आयुष्यमान' हा प्रिय शब्द आहे... पे... 'नंद' हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... पे... हा उल्लेख आहे - म्हणून 'असे आयुष्यमान नंद म्हणाले'.

Janā [Pg.113] vadanti tayidaṃ kathaṃsūti. Janāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Vadantīti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. Tayidaṃ kathaṃsūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu.

'लोक असे म्हणतात, हे कसे आहे?' यामध्ये: 'लोक' म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ, प्रव्रजित, देव आणि मनुष्य. 'म्हणतात' म्हणजे बोलतात, सांगतात, दर्शवतात, व्यवहार करतात. 'हे कसे आहे?' हा संशय प्रश्न, विमति प्रश्न, द्वैध प्रश्न किंवा अनैकांशिक प्रश्न आहे - 'असे आहे काय, असे नाही काय, काय बरे आहे, कसे बरे आहे' - म्हणून 'लोक असे म्हणतात, हे कसे आहे?'

Ñāṇūpapannaṃ muni no vadantīti. Aṭṭha samāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ muniṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti.

'ते ज्ञानसंपन्न असल्यामुळे त्यांना मुनी म्हणतात' यामध्ये: आठ समापत्तींच्या ज्ञानाने किंवा पाच अभिज्ञांच्या ज्ञानाने युक्त, संयुक्त, जवळ आलेले, पूर्णपणे जवळ आलेले, संपन्न, समन्वागत असलेल्याला 'मुनी' म्हणतात, बोलतात, सांगतात, दर्शवतात, व्यवहार करतात - म्हणून 'ते ज्ञानसंपन्न असल्यामुळे त्यांना मुनी म्हणतात'.

Udāhu ve jīvitenūpapannanti udāhu anekavividhaatiparamadukkarakārikalūkhajīvitānuyogena upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ muniṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – udāhu ve jīvitenūpapannaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'की ते विशिष्ट जीवनपद्धतीने युक्त असल्यामुळे' म्हणजे किंवा अनेक प्रकारच्या अत्यंत कठीण आणि रूक्ष अशा जीवनपद्धतीच्या (आजीविकेच्या) अनुयोगाने युक्त, संयुक्त, जवळ आलेले, पूर्णपणे जवळ आलेले, संपन्न, समन्वागत असलेल्याला 'मुनी' म्हणतात, बोलतात, सांगतात, दर्शवतात, व्यवहार करतात - म्हणून 'की ते विशिष्ट जीवनपद्धतीने युक्त असल्यामुळे'. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले -

‘‘Santi loke munayo, [iccāyasmā nando]Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu;

Ñāṇūpapannaṃ muni no vadanti, udāhu ve jīvitenūpapanna’’nti.

“जगात मुनी आहेत, [असे आयुष्यमान नंद म्हणाले] लोक असे म्हणतात. हे कसे आहे? ते ज्ञानसंपन्न असल्यामुळे त्यांना मुनी म्हणतात, की ते विशिष्ट जीवनपद्धतीने युक्त असल्यामुळे त्यांना मुनी म्हणतात?”

47.

४७.

Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena,Munīdha nanda kusalā vadanti;

Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmi.

“केवळ दृष्टीने (मताने), केवळ श्रुतीने (ऐकण्याने) किंवा केवळ ज्ञानाने, हे नंदा! कुशल लोक (कोणालाही) मुनी म्हणत नाहीत. ज्यांनी स्वतःला सेनामुक्त (क्लेशरूपी सैन्यापासून मुक्त) केले आहे, जे दुःखमुक्त आणि तृष्णारहित होऊन विहरतात, त्यांनाच मी मुनी म्हणतो.”

Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇenāti. Na diṭṭhiyāti na diṭṭhasuddhiyā. Na sutiyāti na sutasuddhiyā. Na ñāṇenāti napi aṭṭhasamāpattiñāṇena napi pañcābhiññāñāṇena napi micchāñāṇenāti – na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena.

'केवळ दृष्टीने, केवळ श्रुतीने किंवा केवळ ज्ञानाने नाही' यामध्ये: 'केवळ दृष्टीने नाही' म्हणजे दृष्टीच्या शुद्धीने मुनी म्हणत नाहीत. 'केवळ श्रुतीने नाही' म्हणजे श्रुतीच्या शुद्धीने मुनी म्हणत नाहीत. 'केवळ ज्ञानाने नाही' म्हणजे आठ समापत्तींच्या ज्ञानानेही मुनी म्हणत नाहीत, पाच अभिज्ञांच्या ज्ञानानेही मुनी म्हणत नाहीत आणि मिथ्या ज्ञानानेही मुनी म्हणत नाहीत - म्हणून 'केवळ दृष्टीने, केवळ श्रुतीने किंवा केवळ ज्ञानाने नाही'.

Munīdha nanda kusalā vadantīti. Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā [Pg.114] maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā diṭṭhasuddhiyā vā sutasuddhiyā vā aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā diṭṭhena vā sutena vā upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ muniṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti – munīdha nanda kusalā vadanti.

'हे नंदा! कुशल लोक येथे मुनी म्हणतात' यामध्ये: 'कुशल' म्हणजे जे स्कंधकुशल, धातुकुशल, आयतनकुशल, प्रतीत्यसमुत्पादकुशल, स्मृतिप्रस्थानकुशल, सम्यक्प्रधानकुशल, ऋद्धिपादकुशल, इंद्रियकुशल, बलकुशल, बोध्यंगकुशल, मार्गकुशल, फलकुशल आणि निर्वाणकुशल आहेत. ते कुशल लोक दृष्टीशुद्धीने किंवा श्रुतिशुद्धीने किंवा आठ समापत्तींच्या ज्ञानाने किंवा पाच अभिज्ञांच्या ज्ञानाने किंवा मिथ्या ज्ञानाने किंवा पाहिलेल्याने किंवा ऐकलेल्याने युक्त, संयुक्त, जवळ आलेल्या, पूर्णपणे जवळ आलेल्या, संपन्न, समन्वागत असलेल्याला 'मुनी' म्हणत नाहीत, बोलत नाहीत, सांगत नाहीत, दर्शवत नाहीत, व्यवहार करत नाहीत - म्हणून 'हे नंदा! कुशल लोक येथे मुनी म्हणतात'.

Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmīti senā vuccati mārasenā, kāyaduccaritaṃ mārasenā, vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā, rāgo mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho…pe… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘विसेनिकत्वा अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमि’ (ज्यांनी मार-सेनेचा पराभव केला आहे, जे दुःखमुक्त आणि तृष्णारहित आहेत, जे मुनी म्हणून वावरतात, असे मी त्यांना म्हणतो) या पदात - ‘सेना’ म्हणजे मार-सेना (माराचे सैन्य) म्हटले जाते. काय-दुश्चरित (शारीरिक दुष्कृत्य) ही मार-सेना आहे, वची-दुश्चरित (वाचिक दुष्कृत्य) ही मार-सेना आहे, मनो-दुश्चरित (मानसिक दुष्कृत्य) ही मार-सेना आहे. राग (आसक्ती) ही मार-सेना आहे, दोष (द्वेष) ही मार-सेना आहे, मोह ही मार-सेना आहे, क्रोध... पे... उपनाह (वैरभाव), मक्ख (गुणनाश/कृतघ्नता), पळास (मत्सर/तुलना करणे), इस्सा (ईर्ष्या), मच्छरिय (कंजूषपणा), माया (कपट), साठेय्य (धूर्तपणा), थंभ (ताठरपणा), सारंभ (उद्धटपणा), मान (अभिमान), अतिमान (अहंकार), मद (गर्व), पमाद (प्रमाद/असावधपणा), सर्व क्लेश, सर्व दुश्चरित, सर्व परिदाह (ताप/जळजळ), सर्व संताप, सर्व अकुशल अभिसंस्कार ही मार-सेना आहे. भगवंतांनी हेच म्हटले आहे -

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.

“काम (इंद्रियसुख) ही तुझी पहिली सेना आहे, दुसरी सेना ‘अरती’ (धर्मातील अरुची) म्हटली जाते; तुझी तिसरी सेना ‘खुप्पिपासा’ (भूक आणि तहान) आहे, आणि चौथी सेना ‘तण्हा’ (तृष्णा) म्हटली जाते.

‘‘Pañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo;

Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso.

“तुझी पाचवी सेना ‘थिनमिद्ध’ (आळस आणि सुस्ती) आहे, सहावी सेना ‘भीरू’ (भय/भीती) म्हटली जाते; तुझी सातवी सेना ‘विचिकिच्छा’ (संशय) आहे, आणि आठवी सेना ‘मक्ख’ (कृतघ्नता) व ‘थंभ’ (ताठरपणा) आहे; लाभ, कीर्ती, सत्कार आणि चुकीच्या मार्गाने मिळवलेली जी प्रसिद्धी (यश) आहे,

‘‘Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānāti;

Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;

Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti.

“ज्याद्वारे मनुष्य स्वतःची प्रशंसा करतो आणि इतरांना तुच्छ लेखतो; हे नमुची (मार)! ही तुझी सेना आहे, जी काळ्या (कृष्णा/माराची) प्रहार करणारी सेना आहे; जो शूर (अकुशल कार्यात शूर नसलेला) नाही तो हिच्यावर विजय मिळवू शकत नाही, परंतु हिच्यावर विजय मिळवूनच मनुष्य सुख प्राप्त करतो.”

Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā, tena vuccanti visenikatvā. Anīghāti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. Yesaṃ ete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā te vuccanti anīghā. Nirāsāti [Pg.115] āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… avijjā lobho akusalamūlaṃ. Yesaṃ esā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, te vuccanti nirāsā arahanto khīṇāsavā. Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmīti ye te visenikatvāva anīghā ca nirāsā ca caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti, te loke munayoti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmi. Tenāha bhagavā –

जेव्हा चार आर्यमार्गांद्वारे सर्व मार-सेना आणि सर्व विरोधी क्लेश जिंकले जातात, पराभूत केले जातात, नष्ट केले जातात, चूर्ण केले जातात आणि पराङ्मुख केले जातात, तेव्हा त्यांना ‘विसेनिकत्वा’ (सैन्याचा पराभव केलेले) म्हटले जाते. ‘अनीघा’ म्हणजे - राग हा उपद्रव (नीघ) आहे, दोष हा उपद्रव आहे, मोह हा उपद्रव आहे, क्रोध हा उपद्रव आहे, उपनाह हा उपद्रव आहे... पे... सर्व अकुशल अभिसंस्कार हे उपद्रव आहेत. ज्यांचे हे उपद्रव नष्ट झाले आहेत, समूळ कापले गेले आहेत, शांत झाले आहेत, शमले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाले आहेत, त्यांना ‘अनीघा’ (उपद्रवमुक्त) म्हटले जाते. ‘निरासा’ म्हणजे - ‘आसा’ म्हणजे तृष्णा म्हटली जाते. जो राग, तीव्र राग... पे... अविद्या, लोभ हे अकुशल मूळ आहे. ज्यांची ही ‘आसा’ म्हणजेच तृष्णा नष्ट झाली आहे, समूळ कापली गेली आहे, शांत झाली आहे, शमली आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहे आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाली आहे, त्यांना ‘निरासा’ (तृष्णारहित) अर्हत, क्षीणासव म्हटले जाते. ‘विसेनिकत्वा अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमि’ म्हणजे जे मार-सेनेचा पराभव करून, उपद्रवमुक्त आणि तृष्णारहित होऊन वावरतात, विहार करतात, जीवन जगतात, प्रवृत्त होतात, रक्षण करतात, यापन करतात, जीवन व्यतीत करतात, त्यांना मी या लोकात ‘मुनी’ असे म्हणतो, सांगतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विश्लेषण करतो, स्पष्ट करतो, प्रकाशित करतो - ‘विसेनिकत्वा अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमि’ (ज्यांनी मार-सेनेचा पराभव केला आहे, जे दुःखमुक्त आणि तृष्णारहित आहेत, जे मुनी म्हणून वावरतात, असे मी त्यांना म्हणतो). म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, munīdha nanda kusalā vadanti;

Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmī’’ti.

“हे नंदा! या जगात कुशल लोक मुनीला दृष्टीने (मताने), श्रुतीने (ऐकण्याने) किंवा केवळ ज्ञानाने (मुनी) मानत नाहीत; ज्यांनी मार-सेनेचा पराभव केला आहे, जे उपद्रवमुक्त आणि तृष्णारहित होऊन वावरतात, त्यांनाच मी मुनी म्हणतो.”

48.

४८.

Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ.

“जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत,” [असे आयुष्यमान नंद म्हणाले], “ते दर्शनाने आणि श्रुतीने देखील शुद्धी सांगतात; शील आणि व्रताने देखील शुद्धी सांगतात, आणि अनेक प्रकारच्या (मंगलादी) विधींनी देखील शुद्धी सांगतात.”

Kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā, atāru jātiñca jarañca mārisa;

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

“हे भगवंत! ते तिथे संयमित होऊन वावरणारे लोक जन्म आणि जरेला पार करू शकले का, हे पूज्य महोदया? मी आपल्याला विचारतो, हे भगवंत, मला हे सांगा.”

Ye kecime samaṇabrāhmaṇāseti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Samaṇāti ye keci ito bahiddhā pabbajjūpagatā paribbājakasamāpannā. Brāhmaṇāti ye keci bhovādikāti – ye kecime samaṇabrāhmaṇāse. Iccāyasmā nandoti. Iccāti padasandhi…pe…. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Nandoti. Tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā nando.

‘ये केचिमे समणब्राह्मणासे’ या पदात - ‘ये केचि’ हा शब्द पूर्णपणे, सर्व प्रकारे, संपूर्णपणे, काहीही शिल्लक न ठेवता सर्वसमावेशक अर्थ व्यक्त करणारा शब्द आहे. ‘समणा’ म्हणजे या शासनाबाहेर (बुद्ध शासनाबाहेर) प्रव्रज्या घेतलेले आणि परिव्राजक अवस्थेला प्राप्त झालेले जे कोणी आहेत ते. ‘ब्राह्मणा’ म्हणजे जे कोणी ‘भो-वादी’ (अहंकारी किंवा स्वतःला श्रेष्ठ मानणारे) आहेत ते - ‘ये केचिमे समणब्राह्मणासे’. ‘इच्चायस्मा नन्दो’ या पदात - ‘इच्चा’ हा पदसंधी आहे... पे... ‘आयुष्मा’ हा प्रिय शब्द आहे... पे... ‘नन्दो’ हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... पे... हे त्याचे संबोधन आहे - ‘इच्चायस्मा नन्दो’.

Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhinti diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; sutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti [Pg.116] voharanti; diṭṭhassutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ.

‘दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं’ म्हणजे दर्शनाने देखील शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, वर्णन करतात, बोलतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात; श्रुतीने (ऐकण्याने) देखील शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, वर्णन करतात, बोलतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात; दर्शन आणि श्रुतीने देखील शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, वर्णन करतात, बोलतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात - ‘दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं’.

Sīlabbatenāpi vadanti suddhinti sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; vatenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ.

‘सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं’ म्हणजे शीलाने (सदाचाराने) देखील शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, वर्णन करतात, बोलतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात; व्रताने (धार्मिक विधींनी) देखील शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, वर्णन करतात, बोलतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात; शील आणि व्रताने देखील शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, वर्णन करतात, बोलतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात - ‘सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं’.

Anekarūpena vadanti suddhinti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – anekarūpena vadanti suddhiṃ.

‘अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं’ म्हणजे अनेक प्रकारच्या कुतूहलजनक मंगलांनी (अंधश्रद्धाळू विधींनी) शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, वर्णन करतात, बोलतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात - ‘अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं’.

Kaccisu te bhagavā tattha yatā carantāti. Kaccissūti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti – kaccissu. Teti diṭṭhigatikā. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – kaccissu te bhagavā. Tattha yatā carantāti. Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. Yatāti yattā paṭiyattā guttā gopitā rakkhitā saṃvutā. Carantāti carantā viharantā iriyantā vattentā pālentā yapentā yāpentāti – kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā.

‘कच्चिसु ते भगवा तत्थ यता चरन्ता’ या पदात - ‘कच्चिसु’ हा संशय विचारणारा, विमति विचारणारा, द्विधा मनःस्थिती दर्शवणारा, अनेक पर्याय विचारणारा प्रश्न आहे, जसे की - “असे आहे काय? असे नाही काय? काय बरे आहे? कसे बरे आहे?” - ‘कच्चिसु’. ‘ते’ म्हणजे दृष्टीवादी (विशिष्ट मते बाळगणारे). ‘भगवा’ हे आदराचे संबोधन आहे... पे... ही प्रत्यक्ष साक्षात्कारावर आधारित संज्ञा आहे, जी ‘भगवा’ अशी आहे - ‘कच्चिसु ते भगवा’. ‘तत्थ यता चरन्ता’ या पदात - ‘तत्थ’ म्हणजे स्वतःच्या दृष्टीमध्ये, स्वतःच्या क्षतीमध्ये (सहनशीलतेत), स्वतःच्या आवडीमध्ये, स्वतःच्या मतामध्ये. ‘यता’ म्हणजे प्रयत्नशील, नियंत्रित, गुप्त, रक्षित, सुरक्षित, संवृत (संयमित). ‘चरन्ता’ म्हणजे वावरणारे, विहार करणारे, जीवन जगणारे, प्रवृत्त होणारे, रक्षण करणारे, यापन करणारे, जीवन व्यतीत करणारे - ‘कच्चिसु ते भगवा तत्थ यता चरन्ता’.

Atāru jātiñca jarañca mārisāti jātijarāmaraṇaṃ atariṃsu uttariṃsu patariṃsu samatikkamiṃsu vītivattiṃsu. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ – mārisāti – atāru jātiñca jarañca mārisa.

‘अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिसा’ म्हणजे जन्म, जरा आणि मरणाला पार केले, ओलांडले, पूर्णपणे पार केले, ओलांडून गेले, अतिक्रांत केले. ‘मारिसा’ हा प्रिय शब्द आहे, आदरयुक्त शब्द आहे, हा आदर आणि सन्मान दर्शवणारा शब्द आहे - ‘मारिसा’ - ‘अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिसा’.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti. Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ, kathayassu meti pucchāmi taṃ. Bhagavāti…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi [Pg.117] paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

“मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला हे सांगा.” 'मी आपल्याला विचारतो' म्हणजे मी आपल्याला विचारतो, मी आपल्याला याचना करतो, मी आपल्याला विनंती करतो, 'मला सांगा' म्हणजेच मी आपल्याला विचारतो. 'भगवन्' हे... प्रत्यक्ष साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, जे हे 'भगवन्' असे आहे. 'मला सांगा' म्हणजे सांगा, आख्यान करा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभाजन करा, स्पष्ट करा, प्रकाशित करा - मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला हे सांगा. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ.

“जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत, [असे आयुष्यमान नंदा म्हणाले] ते दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी सांगतात; शील आणि व्रतानेही शुद्धी सांगतात, अनेक प्रकारांनी शुद्धी सांगतात.”

‘‘Kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā,Atāru jātiñca jarañca mārisa;

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.

“हे भगवन्, तेथे (आपल्या स्वतःच्या सिद्धांतात) संयमाने आचरण करणारे ते श्रमण-ब्राह्मण, हे पूजनीय, जन्म आणि जरेला पार करू शकले आहेत काय? हे भगवन्, मी आपल्याला विचारतो, मला हे सांगा.”

49.

४९.

Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;

Kiñcāpi te tattha yatā caranti, nātariṃsu jātijaranti brūmi.

“जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत, [हे नंदा, भगवान म्हणाले] ते दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी सांगतात; शील आणि व्रतानेही शुद्धी सांगतात, अनेक प्रकारांनी शुद्धी सांगतात; जरी ते तेथे संयमाने आचरण करत असले, तरीही ते जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, असे मी सांगतो.”

Ye kecime samaṇabrāhmaṇāseti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Samaṇāti ye keci ito bahiddhā pabbajjūpagatā paribbājakasamāpannā. Brāhmaṇāti ye keci bhovādikāti – ye kecime samaṇabrāhmaṇāse. Nandāti bhagavāti. Nandāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – nandāti bhagavā.

“'जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण' या पदात: 'जे कोणी' (ये केचि) हा शब्द सर्व प्रकारे, सर्वथा, पूर्णपणे, निरवशेषपणे सर्वांचा समावेश करणारा शब्द आहे. 'श्रमण' म्हणजे या (बुद्ध) शासनाबाहेर प्रव्रज्या घेतलेले, परिव्राजक अवस्थेला प्राप्त झालेले सर्व लोक. 'ब्राह्मण' म्हणजे जे कोणी 'भो-वादी' (अहंकारी) आहेत. हे 'जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण' याचे स्पष्टीकरण आहे. 'नंदा, असे भगवान म्हणाले' यात: 'नंदा' या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. 'भगवान' हे आदराचे विशेषण आहे... प्रत्यक्ष साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती आहे, जे हे 'भगवान' असे आहे - 'नंदा, असे भगवान म्हणाले'.”

Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhinti diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; sutenapi suddhiṃ…pe… diṭṭhassutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ.

“'दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी सांगतात' म्हणजे केवळ दर्शनाने शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात; श्रवणानेही शुद्धी...पे... दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात - 'दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी सांगतात'.”

Sīlabbatenāpi vadanti suddhinti sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; vatenapi suddhiṃ…pe… voharanti; sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ [Pg.118] vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ.

“'शील आणि व्रतानेही शुद्धी सांगतात' म्हणजे केवळ शीलाने शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात; व्रतानेही शुद्धी...पे... व्यवहार करतात; शील आणि व्रतानेही शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात - 'शील आणि व्रतानेही शुद्धी सांगतात'.”

Anekarūpena vadanti suddhinti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – anekarūpena vadanti suddhiṃ.

“'अनेक प्रकारांनी शुद्धी सांगतात' म्हणजे अनेक प्रकारच्या कुतूहलजनक मंगळांनी शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात - 'अनेक प्रकारांनी शुद्धी सांगतात'.”

Kiñcāpi te tattha yatā carantīti. Kiñcāpīti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – kiñcāpīti. Teti diṭṭhigatikā. Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. Yatāti yattā paṭiyattā guttā gopitā rakkhitā saṃvutā. Carantīti caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – kiñcāpi te tattha yatā caranti.

“'जरी ते तेथे संयमाने आचरण करत असले' यात: 'जरी' (किञ्चापि) हा पदसंधी, पदसंसर्ग, पदपरिपूरी, अक्षरसमवाय, व्यंजनश्लिष्टता आणि पदानुक्रमता आहे. 'ते' म्हणजे चुकीच्या दृष्टीचे लोक. 'तेथे' म्हणजे स्वतःच्या दृष्टीमध्ये, स्वतःच्या पसंतीमध्ये, स्वतःच्या आवडीमध्ये, स्वतःच्या सिद्धांतामध्ये. 'संयमाने' (यता) म्हणजे युक्त, प्रयुक्त, गुप्त, रक्षित, सुरक्षित, संवृत होऊन. 'आचरण करतात' म्हणजे आचरण करतात, विहार करतात, हालचाल करतात, जीवन जगतात, पालन करतात, यापन करतात, काळ घालवतात - 'जरी ते तेथे संयमाने आचरण करत असले'.”

Nātariṃsu jātijaranti brūmīti jātijarāmaraṇaṃ na tariṃsu na uttariṃsu na patariṃsu na samatikkamiṃsu na vītivattiṃsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā anatikkantā asamatikkantā avītivattā, antojātijarāmaraṇe parivattenti, antosaṃsārapathe parivattenti, jātiyā anugatā, jarāya anusaṭā, byādhinā abhibhūtā, maraṇena abbhāhatā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – nātariṃsu jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā –

“'ते जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, असे मी सांगतो' म्हणजे ते जन्म, जरा आणि मरणाला पार करू शकले नाहीत, ओलांडू शकले नाहीत, पूर्णपणे पार करू शकले नाहीत, समतिक्रमण करू शकले नाहीत, व्यतिवृत्त करू शकले नाहीत. ते जन्म, जरा आणि मरणातून बाहेर पडलेले नाहीत, मुक्त झालेले नाहीत, त्याचे अतिक्रमण केलेले नाही, समतिक्रमण केलेले नाही, व्यतिवृत्त केलेले नाही. ते जन्म, जरा आणि मरणाच्या चक्रातच फिरत राहतात, संसारमार्गाच्या आतच फिरत राहतात. ते जन्माने अनुगत आहेत, जरेने ग्रासलेले आहेत, व्याधीने अभिभूत आहेत, मरणाने आहत आहेत; ते त्राणरहित, लेणरहित, शरणरहित आणि अशरणीभूत आहेत - असे मी सांगतो, आख्यान करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघडून दाखवतो, विभाजन करतो, स्पष्ट करतो, प्रकाशित करतो - 'ते जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, असे मी सांगतो'. म्हणूनच भगवान म्हणाले -”

‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

“जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत, [हे नंदा, भगवान म्हणाले] ते दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी सांगतात;”

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;

Kiñcāpi te tattha yatā caranti, nātariṃsu jātijaranti brūmī’’ti.

“शील आणि व्रतानेही शुद्धी सांगतात, अनेक प्रकारांनी शुद्धी सांगतात; जरी ते तेथे संयमाने आचरण करत असले, तरीही ते जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, असे मी सांगतो.”

50.

५०.

Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ.

“जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत, [असे आयुष्यमान नंदा म्हणाले] ते दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी सांगतात; शील आणि व्रतानेही शुद्धी सांगतात, अनेक प्रकारांनी शुद्धी सांगतात.”

Te [Pg.119] ce munī brūsi anoghatiṇṇe, atha ko carahi devamanussaloke;

Atāri jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

“हे मुनी, जर आपण त्यांना ओघाला (संसारप्रवाहाला) पार न करू शकलेले असे सांगत असाल, तर मग या देव आणि मनुष्यांच्या लोकात जन्म आणि जरेला कोणी पार केले आहे? हे पूजनीय, मी आपल्याला विचारतो, हे भगवन्, मला हे सांगा.”

Ye kecime samaṇabrāhmaṇāseti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Samaṇāti ye keci ito bahiddhā pabbajjūpagatā paribbājakasamāpannā. Brāhmaṇāti ye keci bhovādikāti – ye kecime samaṇabrāhmaṇāse. Iccāyasmā nandoti. Iccāti padasandhi…pe… iccāyasmā nando.

“'जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण' या पदात: 'जे कोणी' (ये केचि) हा शब्द सर्व प्रकारे, सर्वथा, पूर्णपणे, निरवशेषपणे सर्वांचा समावेश करणारा शब्द आहे. 'श्रमण' म्हणजे या (बुद्ध) शासनाबाहेर प्रव्रज्या घेतलेले, परिव्राजक अवस्थेला प्राप्त झालेले सर्व लोक. 'ब्राह्मण' म्हणजे जे कोणी 'भो-वादी' आहेत. हे 'जे कोणी हे श्रमण आणि ब्राह्मण' याचे स्पष्टीकरण आहे. 'असे आयुष्यमान नंदा म्हणाले' यात: 'असे' (इच्चा) हा पदसंधी आहे...पे... 'असे आयुष्यमान नंदा म्हणाले'.”

Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhinti diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; sutenāpi suddhiṃ…pe… diṭṭhassutenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ.

“'दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी सांगतात' म्हणजे केवळ दर्शनाने शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात; श्रवणानेही शुद्धी...पे... दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात - 'दर्शनाने व श्रवणाने शुद्धी सांगतात'.”

Sīlabbatenāpi vadanti suddhinti sīlenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; vatenāpi suddhiṃ…pe… voharanti; sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ.

“'शील आणि व्रतानेही शुद्धी सांगतात' म्हणजे केवळ शीलाने शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात; व्रतानेही शुद्धी...पे... व्यवहार करतात; शील आणि व्रतानेही शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती सांगतात, कथन करतात, भाषतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात - 'शील आणि व्रतानेही शुद्धी सांगतात'.”

Anekarūpena vadanti suddhinti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – anekarūpena vadanti suddhiṃ.

‘अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं’ (अनेक रूपांनी शुद्धी सांगतात) याचा अर्थ असा की, अनेक प्रकारच्या कुतूहल-मंगलाने (अंधश्रद्धाळू विधींनी) शुद्धी (पवित्रता), विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती आणि परिमुक्ती सांगतात, म्हणतात, घोषित करतात, प्रकाशित करतात, व्यवहार करतात – म्हणून ‘अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं’ असे म्हटले आहे.

Te ce munī brūsi anoghatiṇṇeti. Te ceti diṭṭhigatike. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Brūsi anoghatiṇṇeti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ atiṇṇe anatikkante asamatikkante avītivatte antojātijarāmaraṇe parivattente antosaṃsārapathe parivattente jātiyā anugate jarāya anusaṭe byādhinā abhibhūte maraṇena abbhāhate atāṇe aleṇe asaraṇe asaraṇībhūte. Brūsīti brūsi ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivarasi [Pg.120] vibhajasi uttānīkarosi pakāsesīti – te ce munī brūsi anoghatiṇṇe.

‘ते चे मुनी ब्रूसी अनोघतिण्णे’ (हे मुनी, तुम्ही त्यांना ओघ पार न केलेले सांगता का?) या पदात: ‘ते चे’ म्हणजे जे दृष्टीगत (चुकीच्या धारणा बाळगणारे) आहेत. ‘मुनी’ म्हणजे ‘मोन’ म्हणजेच ज्ञान म्हटले जाते... (पे)... जो आसक्तीचे जाळे ओलांडून गेला आहे, तो मुनी होय. ‘ब्रूसी अनोघतिण्णे’ म्हणजे कामौघ, भवाौघ, दिठ्ठौघ (दृष्टी-ओघ) आणि अविद्याौघ हे पार न केलेले, न ओलांडलेले, न ओलांडून गेलेले, जन्म-जरा-मरणाच्या चक्रात फिरणारे, संसारमार्गात फिरणारे, जन्माने अनुगत (पाठलाग केलेले), जरेने (वृद्धत्वाने) ग्रासलेले, व्याधीने अभिभूत झालेले, मरणाने पीडित झालेले, त्राण नसलेले (अनाथ), निवारा नसलेले, शरण नसलेले, अशरण झालेले आहेत. ‘ब्रूसी’ म्हणजे तुम्ही सांगता, आख्यान करता, देशना देता, प्रज्ञापित करता, प्रस्थापित करता, उघड करता, विभाजन करता, स्पष्ट करता, प्रकाशित करता – म्हणून ‘ते चे मुनी ब्रूसी अनोघतिण्णे’ असे म्हटले आहे.

Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisāti atha ko eso sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayi. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa.

‘अथ को चरहि देवमनुस्सलोके, अतारि जातिञ्च जरञ्च मारिसा’ (तर मग, हे पूजनीय, देव आणि मनुष्यांच्या या लोकात जन्म आणि जरेला कोणी पार केले आहे?) याचा अर्थ असा की, देवलोकासह, मारलोकासह, ब्रह्मलोकासह, श्रमण-ब्राह्मणांसह, देव-मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजांमध्ये असा कोण आहे ज्याने जन्म, जरा आणि मरणाला पार केले आहे, ओलांडले आहे, पूर्णपणे पार केले आहे? ‘मारिस’ हा प्रिय शब्द आहे, आदरयुक्त शब्द आहे, सत्कार आणि आदराने युक्त असे हे संबोधन आहे – म्हणून ‘अथ को चरहि देवमनुस्सलोके, अतारि जातिञ्च जरञ्च मारिस’ असे म्हटले आहे.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti. Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

‘पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं’ (भगवन्, मी आपल्याला विचारतो, मला हे सांगा) या पदात: ‘पुच्छामि तं’ म्हणजे मी आपल्याला विचारतो, आपल्याला याचना करतो, आपल्याला विनंती करतो, आपल्यावर श्रद्धा व्यक्त करतो. ‘भगवा’ हे आदराचे संबोधन आहे... (पे)... ही साक्षात्कारी प्रज्ञप्ती आहे, जी ‘भगवा’ या नावाने ओळखली जाते. ‘ब्रूहि मेतं’ म्हणजे मला सांगा, आख्यान करा, देशना द्या, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघड करा, विभाजन करा, स्पष्ट करा, प्रकाशित करा – म्हणून ‘पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मेतं’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, [iccāyasmā nando]Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ.

“जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत, [असे आयुष्यमान नंद म्हणाला] ते दृष्टीने आणि श्रुतीने (पाहण्याने आणि ऐकण्याने) शुद्धी सांगतात; शील आणि व्रताने शुद्धी सांगतात, आणि अनेक रूपांनी (विविध विधींनी) शुद्धी सांगतात.

Te ce munī brūsi anoghatiṇṇe, atha ko carahi devamanussaloke;

Atāri jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta’’nti.

हे मुनी, जर तुम्ही त्यांना ओघ पार न केलेले सांगता, तर मग देव आणि मनुष्यांच्या या लोकात जन्म आणि जरेला कोणी पार केले आहे? हे पूजनीय, मी आपल्याला विचारतो, मला हे सांगा.”

51.

५१.

Nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]Jātijarāya nivutāti brūmi;

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.

“हे नंदा, [भगवान म्हणाले] सर्वच श्रमण-ब्राह्मण जन्म आणि जरेने वेढलेले (झाकलेले) आहेत, असे मी म्हणत नाही. परंतु, या लोकात ज्यांनी पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले (विचार केलेले) किंवा शील आणि व्रत या सर्वांचा त्याग केला आहे,

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse ;

Te ve narā oghatiṇṇāti brūmi.

अनेक रूपांतील (कुतूहल-मंगलादी) सर्वांचा त्याग करून, तृष्णेला पूर्णपणे जाणून (परिज्ञेय करून) जे अनासव (आसवरहित) झाले आहेत; तेच मनुष्य खरोखर ओघ पार करून गेले आहेत, असे मी सांगतो.”

Nāhaṃ [Pg.121] sabbe samaṇabrāhmaṇāse, nandāti bhagavā jātijarāya nivutāti brūmīti nāhaṃ, nanda, sabbe samaṇabrāhmaṇā jātijarāya āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti vadāmi. Atthi te samaṇabrāhmaṇā yesaṃ jāti ca jarāmaraṇañca pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse nandāti bhagavā jātijarāya nivutāti brūmi.

‘नाहं सब्वे समणब्राह्मणासे, नन्दाति भगवा जातिजराय निवुताति ब्रूमि’ याचा अर्थ असा की: हे नंदा, सर्वच श्रमण-ब्राह्मण जन्म आणि जरेने आवृत (वेढलेले), निवृत्त (अडवलेले), ओवृत (झाकलेले), पिहित (बंद केलेले), पटिच्छन्न (गुप्त केलेले), पटिकुज्जित (उलटे करून ठेवलेले) आहेत, असे मी म्हणत नाही. असेही श्रमण-ब्राह्मण आहेत ज्यांचा जन्म आणि जरा-मरण प्रहीन (नष्ट) झाले आहे, उच्छिन्नमूल (मुळासकट उपटून टाकलेले) झाले आहे, ताळावत्थुकत (ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे नष्ट) झाले आहे, अनभावकृत (पुन्हा उत्पन्न न होणारे) झाले आहे आणि भविष्यात अनुत्पादधर्मी (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाचे) झाले आहे, असे मी सांगतो, आख्यान करतो, देशना देतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभाजन करतो, स्पष्ट करतो, प्रकाशित करतो – म्हणून ‘नाहं सब्वे समणब्राह्मणासे नन्दाति भगवा जातिजराय निवुताति ब्रूमि’ असे म्हटले आहे.

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti ye sabbā diṭṭhasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā. Ye sabbā sutasuddhiyo pahāya…pe… ye sabbā mutasuddhiyo pahāya, ye sabbā diṭṭhasutamutasuddhiyo pahāya ye sabbā sīlasuddhiyo pahāya, ye sabbā vatasuddhiyo pahāya, ye sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – ye sīdha diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.

‘ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं’ याचा अर्थ असा की: ज्यांनी दृष्टीने शुद्धी होते या सर्व धारणांचा त्याग करून, सोडून देऊन, दूर करून, नष्ट करून, पुन्हा उत्पन्न न होणारे करून; ज्यांनी श्रुतीने (ऐकण्याने) शुद्धी होते या सर्व धारणांचा त्याग करून... (पे)... ज्यांनी मताने (अनुभवाने) शुद्धी होते या सर्व धारणांचा त्याग करून; ज्यांनी दृष्टी-श्रुती-मताने शुद्धी होते या सर्व धारणांचा त्याग करून; ज्यांनी शीलाने शुद्धी होते या सर्व धारणांचा त्याग करून; ज्यांनी व्रताने शुद्धी होते या सर्व धारणांचा त्याग करून; ज्यांनी शील आणि व्रताने शुद्धी होते या सर्व धारणांचा त्याग करून, सोडून देऊन, दूर करून, नष्ट करून, पुन्हा उत्पन्न न होणारे करून – म्हणून ‘ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं’ असे म्हटले आहे.

Anekarūpampi pahāya sabbanti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – anekarūpampi pahāya sabbaṃ.

‘अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं’ याचा अर्थ असा की: अनेक प्रकारच्या कुतूहल-मंगलाने शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती आणि परिमुक्ती यांचा त्याग करून, सोडून देऊन, दूर करून, नष्ट करून, पुन्हा उत्पन्न न होणारे करून – म्हणून ‘अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं’ असे म्हटले आहे.

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se, te ve narā oghatiṇṇāti brūmīti. Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Taṇhaṃ pariññāyāti taṇhaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. Katamā ñātapariññā? Taṇhaṃ jānāti ‘‘ayaṃ rūpataṇhā, ayaṃ saddataṇhā, ayaṃ gandhataṇhā, ayaṃ rasataṇhā, ayaṃ phoṭṭhabbataṇhā, ayaṃ dhammataṇhā’’ti jānāti passati – ayaṃ ñātapariññā.

‘तण्हं परिञ्ञाय अनासवा से, ते वे नरा ओघतिण्णाति ब्रूमि’ या पदात: ‘तण्हा’ (तृष्णा) म्हणजे रूप-तृष्णा, शब्द-तृष्णा, गंध-तृष्णा, रस-तृष्णा, स्प्रष्टव्य-तृष्णा आणि धर्म-तृष्णा होय. ‘तण्हं परिञ्ञाय’ म्हणजे तृष्णेला तीन परिज्ञांनी पूर्णपणे जाणून – ज्ञातपरिज्ञा, तीरणपरिज्ञा आणि प्रहाणपरिज्ञा. ज्ञातपरिज्ञा कोणती? तृष्णेला जाणतो की, “ही रूप-तृष्णा आहे, ही शब्द-तृष्णा आहे, ही गंध-तृष्णा आहे, ही रस-तृष्णा आहे, ही स्प्रष्टव्य-तृष्णा आहे, ही धर्म-तृष्णा आहे” – असे जाणतो आणि पाहतो, ही ज्ञातपरिज्ञा होय.

Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā taṇhaṃ tīreti aniccato dukkhato rogato gaṇḍato…pe… nissaraṇato tīreti – ayaṃ tīraṇapariññā.

तीरणपरिज्ञा कोणती? अशा प्रकारे ज्ञात करून तृष्णेचे परीक्षण करतो – अनित्यतेने, दुःखाने, रोगाने, गंडाने (गळू)... (पे)... निस्सरणाने (मुक्तीने) परीक्षण करतो, ही तीरणपरिज्ञा होय.

Katamā [Pg.122] pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā taṇhaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yo, bhikkhave, taṇhāya chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ sā taṇhā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā’’. Ayaṃ pahānapariññā. Taṇhaṃ pariññāyāti taṇhaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Anāsavāti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Yesaṃ ime āsavā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, te vuccanti anāsavā arahanto khīṇāsavā – taṇhaṃ pariññāya anāsavā.

प्रहाणपरिज्ञा कोणती? अशा प्रकारे परीक्षण करून तृष्णेचा त्याग करतो, तिला दूर करतो, नष्ट करतो, पुन्हा उत्पन्न न होणारे करतो. भगवंतांनी म्हटलेच आहे – “भिक्खूहो, तृष्णेविषयी जो छंदराग (इच्छा व आसक्ती) आहे, त्याचा त्याग करा. अशा प्रकारे ती तृष्णा प्रहीन होईल, उच्छिन्नमूल होईल, ताळावत्थुकत (ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखी नष्ट) होईल, पुन्हा उत्पन्न न होणारी होईल आणि भविष्यात अनुत्पादधर्मी होईल.” ही प्रहाणपरिज्ञा होय. ‘तण्हं परिञ्ञाय’ म्हणजे तृष्णेला या तीन परिज्ञांनी पूर्णपणे जाणून. ‘अनासवा’ म्हणजे चार आसव – कामासव, भवासव, दिठ्ठसव (दृष्टी-आसव) आणि अविद्यासव. ज्यांचे हे आसव प्रहीन झाले आहेत, उच्छिन्नमूल झाले आहेत, ताळावत्थुकत (ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे नष्ट) झाले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत आणि भविष्यात अनुत्पादधर्मी झाले आहेत, त्यांना अनासव, अर्हत, क्षीणासव म्हटले जाते – म्हणून ‘तण्हं परिञ्ञाय अनासवा’ असे म्हटले आहे.

Te ve narā oghatiṇṇāti brūmīti ye taṇhaṃ pariññāya anāsavā, te kāmoghaṃ tiṇṇā bhavoghaṃ tiṇṇā diṭṭhoghaṃ tiṇṇā avijjoghaṃ tiṇṇā sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nittiṇṇā atikkantā samatikkantā vītivattāti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – taṇhaṃ pariññāya anāsavāse te ve narā oghatiṇṇāti brūmi. Tenāha bhagavā –

"ते मनुष्य खरोखरच ओघ पार करून गेले आहेत, असे मी म्हणतो" - जे तृष्णेला पूर्णपणे जाणून (परिज्ञा करून) आसवमुक्त झाले आहेत, त्यांनी काम-ओघ पार केला आहे, भव-ओघ पार केला आहे, दृष्टी-ओघ पार केला आहे, अविद्या-ओघ पार केला आहे, संपूर्ण संसारमार्ग पार केला आहे, ते पार गेले आहेत, पूर्णपणे पार गेले आहेत, ओलांडून गेले आहेत, सम्यकपणे ओलांडून गेले आहेत, पलीकडे गेले आहेत; असे मी सांगतो, घोषित करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विश्लेषण करतो, स्पष्ट करतो, प्रकाशित करतो. "तृष्णेची परिज्ञा करून जे आसवमुक्त झाले आहेत, ते मनुष्य खरोखरच ओघ पार करून गेले आहेत, असे मी म्हणतो." म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse, [nandāti bhagavā]Jātijarāya nivutāti brūmi;

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.

"हे नंदा! (भगवान म्हणाले), मी सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मणांना जन्म आणि जरेने वेढलेले आहेत असे म्हणत नाही; ज्यांनी येथे पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले किंवा शील आणि व्रत या सर्वांचा त्याग केला आहे."

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;

Te ve narā oghatiṇṇāti brūmī’’ti.

"विविध प्रकारच्या सर्व गोष्टींचा त्याग करून, तृष्णेची परिज्ञा करून जे आसवमुक्त झाले आहेत; ते मनुष्य खरोखरच ओघ पार करून गेले आहेत, असे मी म्हणतो."

52.

५२.

Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.

"महान ऋषींच्या (महेसींच्या) या वचनाचे मी अत्यंत अभिनंदन करतो. गौतम बुद्धांनी उपधिरहित धर्माचा सुयोग्य उपदेश केला आहे. ज्यांनी येथे पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले किंवा शील आणि व्रत या सर्वांचा त्याग केला आहे,"

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;

Ahampi te oghatiṇṇāti brūmi.

"विविध प्रकारच्या सर्व गोष्टींचा त्याग करून, तृष्णेची परिज्ञा करून जे आसवमुक्त झाले आहेत; त्यांना मी सुद्धा ओघ पार केलेले म्हणतो."

Etābhinandāmi [Pg.123] vaco mahesinoti. Etanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. Mahesinoti kiṃ mahesi bhagavā? Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi…pe… kahaṃ narāsabhoti mahesīti – etābhinandāmi vaco mahesino.

"'एताभिनन्दामि वचो महेसिनो' या पदाचा अर्थ: 'एतं' म्हणजे आपले वचन, भाषण, उपदेश, अनुशासन, शिकवण. 'नन्दामि' म्हणजे मी आनंदित होतो, अभिनंदन करतो, मोदित होतो, अनुमोदन करतो, इच्छा करतो, स्वीकार करतो, प्रार्थना करतो, प्रिय मानतो, आकांक्षा करतो. 'महेसिनो' म्हणजे: भगवान 'महेसी' (महान ऋषी) का आहेत? कारण त्यांनी महान शीलस्कंधाचा शोध घेतला, गवेषणा केली, अन्वेषण केले... इत्यादी... 'नरश्रेष्ठ कोठे आहेत?' म्हणून ते महेसी आहेत. 'महान ऋषींच्या या वचनाचे मी अभिनंदन करतो' हा याचा अर्थ आहे."

Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti. Sukittitanti sukittitaṃ suācikkhitaṃ sudesitaṃ supaññapitaṃ supaṭṭhapitaṃ suvivaṭaṃ suvibhattaṃ suuttānīkataṃ supakāsitaṃ. Gotamanūpadhīkanti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhippahānaṃ upadhivūpasamaṃ upadhinissaggaṃ upadhipaṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ.

"'सुकित्तितं गोतमनूपधीकं' या पदाचा अर्थ: 'सुकित्तितं' म्हणजे सुयोग्य रीतीने घोषित केलेले, सुस्पष्ट सांगितलेले, सुयोग्य उपदेश केलेले, सुप्रस्थापित केलेले, सुस्पष्ट उघड केलेले, सुविभक्त (विश्लेषण) केलेले, सुस्पष्ट केलेले, सुप्रकाशित केलेले. 'गोतमनूपधीकं' यामध्ये: क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना 'उपधी' म्हटले जाते. उपधीचा त्याग, उपधीचा उपशम, उपधीचा त्याग (निसर्ग), उपधीची शांतता, म्हणजेच अमृत निर्वाण सुयोग्य रीतीने घोषित केले आहे. हा 'सुकित्तितं गोतमनूपधीकं' या पदाचा अर्थ आहे."

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti ye sabbā diṭṭhasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā. Ye sabbā sutasuddhiyo…pe… ye sabbā mutasuddhiyo… ye sabbā diṭṭhasutamutasuddhiyo… ye sabbā sīlasuddhiyo… ye sabbā vatasuddhiyo… ye sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.

"'ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं' या पदाचा अर्थ: ज्यांनी दर्शनाने (पाहण्याने) शुद्धी होते या सर्व दृष्टींचा त्याग करून, सोडून देऊन, नष्ट करून, दूर करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवले आहे. ज्यांनी श्रवणाने (ऐकण्याने) शुद्धी होते... इत्यादी... ज्यांनी मननाने (अनुभवण्याने) शुद्धी होते... ज्यांनी दर्शन-श्रवण-मननाने शुद्धी होते... ज्यांनी शीलाने शुद्धी होते... ज्यांनी व्रताने शुद्धी होते... ज्यांनी शील आणि व्रताने शुद्धी होते या सर्व धारणांचा त्याग करून, सोडून देऊन, नष्ट करून, दूर करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवले आहे. हा 'ये सीध दिट्ठं व सुतं मुतं वा, सीलब्बतं वापि पहाय सब्बं' या पदाचा अर्थ आहे."

Anekarūpampi pahāya sabbanti anekavidhakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – anekarūpampi pahāya sabbaṃ.

"'अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं' या पदाचा अर्थ: अनेक प्रकारच्या कुतूहल-मंगलांद्वारे (अंधश्रद्धाळू शकुन-अपशकुनांद्वारे) शुद्धी, विशुद्धी, परिशुद्धी, मुक्ती, विमुक्ती, परिमुक्ती होते, या समजुतीचा त्याग करून, सोडून देऊन, नष्ट करून, दूर करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवले आहे. हा 'अनेकरूपम्पि पहाय सब्बं' या पदाचा अर्थ आहे."

Taṇhaṃ pariññāya anāsavāse, ahampi te oghatiṇṇāti brūmīti. Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Taṇhaṃ pariññāyāti taṇhaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. Katamā ñātapariññā? Taṇhaṃ jānāti – ayaṃ rūpataṇhā, ayaṃ saddataṇhā, ayaṃ gandhataṇhā, ayaṃ rasataṇhā, ayaṃ phoṭṭhabbataṇhā, ayaṃ dhammataṇhāti jānāti passati – ayaṃ ñātapariññā.

"'तण्हं परिञ्ञाय अनासवासे, अहम्पि ते ओघतिण्णाति ब्रूमी' या पदाचा अर्थ: 'तण्हा' (तृष्णा) म्हणजे रूप-तृष्णा, शब्द-तृष्णा, गंध-तृष्णा, रस-तृष्णा, स्प्रष्टव्य-तृष्णा (स्पर्श-तृष्णा), धम्म-तृष्णा. 'तण्हं परिञ्ञाय' म्हणजे तृष्णेला तीन परिज्ञांद्वारे पूर्णपणे जाणून घेणे - ज्ञात-परिज्ञा, तीरण-परिज्ञा आणि प्रहाण-परिज्ञा. ज्ञात-परिज्ञा कोणती? तृष्णेला जाणणे - 'ही रूप-तृष्णा आहे, ही शब्द-तृष्णा आहे, ही गंध-तृष्णा आहे, ही रस-तृष्णा आहे, ही स्प्रष्टव्य-तृष्णा आहे, ही धम्म-तृष्णा आहे' असे जाणणे व पाहणे - ही 'ज्ञात-परिज्ञा' होय."

Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā taṇhaṃ tīreti aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato [Pg.124] palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto addhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato asaraṇībhūtato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato byādhidhammato maraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṃkilesadhammato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti – ayaṃ tīraṇapariññā.

"तीरण-परिज्ञा कोणती? अशा प्रकारे ज्ञात करून तृष्णेचे परीक्षण करणे - अनित्य रूपाने, दुःख रूपाने, रोग रूपाने, गंड (गळू) रूपाने, शल्य (काटा) रूपाने, अघ (पाप/अपराध) रूपाने, आबाध (पीडा) रूपाने, परके रूपाने, प्रलोक (नाशवंत) रूपाने, ईती (उपद्रव) रूपाने, उपद्रव रूपाने, भय रूपाने, उपसर्ग रूपाने, चंचल रूपाने, प्रभंगुर रूपाने, अध्रुव रूपाने, त्राणरहित (संरक्षण नसलेले) रूपाने, लेणरहित (आश्रय नसलेले) रूपाने, शरणरहित रूपाने, अशरणीभूत रूपाने, रिक्त रूपाने, तुच्छ रूपाने, शून्य रूपाने, अनात्म रूपाने, आदीनव (दोष) रूपाने, विपरिणामधर्मी (बदलणारे) रूपाने, असार रूपाने, अघमूळ (दुःखाचे मूळ) रूपाने, वधक (घातक) रूपाने, विभव रूपाने, सास्रव (आसवांसह) रूपाने, संस्कृत (संस्कारित) रूपाने, मार-आमिष (माराचे आमिष) रूपाने, जातिधर्मी (जन्म घेणारे) रूपाने, जराधर्मी (वृद्ध होणारे) रूपाने, व्याधिधर्मी (आजारी पडणारे) रूपाने, मरणधर्मी रूपाने, शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य-उपायासधर्मी रूपाने, संक्लेशधर्मी रूपाने, समुदय रूपाने, अस्त रूपाने, आस्वाद रूपाने, आदीनव (दोष) रूपाने आणि निस्सरण (मुक्ती) रूपाने परीक्षण करणे - ही 'तीरण-परिज्ञा' होय."

Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā taṇhaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti – ayaṃ pahānapariññā.

"प्रहाण-परिज्ञा कोणती? अशा प्रकारे परीक्षण करून तृष्णेचा त्याग करणे, तिला दूर करणे, नष्ट करणे, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवणे - ही 'प्रहाण-परिज्ञा' होय."

Taṇhaṃ pariññāyāti taṇhaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Anāsavāti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Yesaṃ ime āsavā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, te vuccanti anāsavā arahanto khīṇāsavā. Taṇhaṃ pariññāya anāsavāse, ahampi te oghatiṇṇāti. Brūmīti ye taṇhaṃ pariññāya anāsavā, ahampi te kāmoghaṃ tiṇṇā bhavoghaṃ tiṇṇā diṭṭhoghaṃ tiṇṇā avijjoghaṃ tiṇṇā sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nittiṇṇā atikkantā samatikkantā vītivattāti brūmi vadāmiti – taṇhaṃ pariññāya anāsavāse, ahampi te oghatiṇṇāti brūmi. Tenāha so brāhmaṇo –

"'तण्हं परिञ्ञाय' म्हणजे या तीन परिज्ञांद्वारे तृष्णेला पूर्णपणे जाणून घेणे. 'अनासवा' म्हणजे चार आसव आहेत - कामासव, भवासव, दिट्ठिआसव (दृष्टी-आसव) आणि अविद्यासव. ज्यांचे हे आसव नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे (पुन्हा न उगवणारे) केले गेले आहेत, नष्ट केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या धर्माचे झाले आहेत, त्यांना 'अनासवा' (आसवमुक्त), अर्हत, क्षीणासव म्हटले जाते. 'तृष्णेची परिज्ञा करून जे आसवमुक्त झाले आहेत, त्यांना मी सुद्धा ओघ पार केलेले म्हणतो.' 'ब्रूमी' म्हणजे: जे तृष्णेची परिज्ञा करून आसवमुक्त झाले आहेत, त्यांनी काम-ओघ पार केला आहे, भव-ओघ पार केला आहे, दृष्टी-ओघ पार केला आहे, अविद्या-ओघ पार केला आहे, संपूर्ण संसारमार्ग पार केला आहे, ते पार गेले आहेत, पूर्णपणे पार गेले आहेत, ओलांडून गेले आहेत, सम्यकपणे ओलांडून गेले आहेत, पलीकडे गेले आहेत; असे मी म्हणतो, सांगतो. 'तृष्णेची परिज्ञा करून जे आसवमुक्त झाले आहेत, त्यांना मी सुद्धा ओघ पार केलेले म्हणतो.' म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले –"

‘‘Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.

"महान ऋषींच्या (महेसींच्या) या वचनाचे मी अत्यंत अभिनंदन करतो. गौतम बुद्धांनी उपधिरहित धर्माचा सुयोग्य उपदेश केला आहे. ज्यांनी येथे पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले किंवा शील आणि व्रत या सर्वांचा त्याग केला आहे,"

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;

Ahampi te oghatiṇṇāti brūmī’’ti.

"विविध प्रकारच्या सर्व गोष्टींचा त्याग करून, तृष्णेची परिज्ञा करून जे आसवमुक्त झाले आहेत; त्यांना मी सुद्धा ओघ पार केलेले म्हणतो."

Nandamāṇavapucchāniddeso sattamo.

"नंदमाणवपुच्छा-निद्देस (नंद नावाच्या तरुण ब्राह्मणाच्या प्रश्नांचे स्पष्टीकरण) समाप्त. हा सातवा भाग आहे."

8. Hemakamāṇavapucchāniddeso

८. "हेमकमाणवपुच्छा-निद्देस (हेमक नावाच्या तरुण ब्राह्मणाच्या प्रश्नांचे स्पष्टीकरण)."

53.

५३.

Ye [Pg.125] me pubbe viyākaṃsu, [iccāyasmā hemako]Huraṃ gotamasāsanā;

Iccāsi iti bhavissati, sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ, nāhaṃ tattha abhiramiṃ.

"आयुष्यमान हेमक म्हणाले: 'गौतम बुद्धांच्या शासनापूर्वी (उपदेशापूर्वी), ज्यांनी मला पूर्वी उपदेश केला होता की, 'असे होते, असे होईल,' ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टींवर (परंपरेवर) आधारित होते; ते सर्व केवळ तर्काला वाढवणारे होते. मी त्यामध्ये रममाण झालो नाही.'"

Ye me pubbe viyākaṃsūti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā, te sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ byākaṃsu ācikkhiṃsu desayiṃsu paññapiṃsu paṭṭhapiṃsu vivariṃsu vibhajiṃsu uttānīakaṃsu pakāsesunti – ye me pubbe viyākaṃsu. Iccāyasmā hemakoti. Iccāti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Hemakoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā hemako.

"ये मे पुब्बे वियाकंसु" (ज्यांनी मला पूर्वी स्पष्ट केले) म्हणजे बावरी ब्राह्मण आणि त्याचे इतर जे आचार्य होते, त्यांनी स्वतःचे मत (दृष्टी), स्वतःची सहनशीलता (खंती), स्वतःची आवड (रुची), स्वतःचा सिद्धांत (लद्धी), स्वतःचा आशय (अज्झासय), स्वतःचा अभिप्राय स्पष्ट केला, सांगितला, उपदेशिला, प्रस्थापित केला, उघड केला, विभागला, सुस्पष्ट केला, प्रकाशित केला - 'ये मे पुब्बे वियाकंसु'. 'इच्चायस्मा हेमको' (असे आयुष्यमान हेमक म्हणाला). 'इच्चा' हा पदसंधी आहे... 'आयुष्यमान' हा प्रिय शब्द आहे... 'हेमक' हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... 'इच्चायस्मा हेमको'.

Huraṃ gotamasāsanāti huraṃ gotamasāsanā paraṃ gotamasāsanā pure gotamasāsanā paṭhamataraṃ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā arahantasāsanāti – huraṃ gotamasāsanā.

"हुरं गोतमसासना" (गोतम शासनाच्या पलीकडे/पूर्वी) म्हणजे गोतम शासनाच्या पलीकडे, गोतम शासनाच्या नंतर, गोतम शासनाच्या आधी, गोतम शासनाच्या सर्वप्रथम, बुद्ध शासनाच्या, जीन शासनाच्या, तथागत शासनाच्या, अरहंत शासनाच्या - 'हुरं गोतमसासना'.

Iccāsi iti bhavissatīti evaṃ kira āsi, evaṃ kira bhavissatīti – iccāsi iti bhavissati.

"इच्चासि इति भविस्सति" (असे होते, असे होईल) म्हणजे 'असे ऐकिवात होते की असे झाले, असे ऐकिवात आहे की असे होईल' - 'इच्चासि इति भविस्सति'.

Sabbaṃ taṃ itihītihanti sabbaṃ taṃ itihītihaṃ itikirāya paraṃparāya piṭakasampadāya takkahetu nayahetu ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakkhantiyā na sāmaṃ sayamabhiññātaṃ na attapaccakkhadhammaṃ kathayiṃsūti – sabbaṃ taṃ itihītihaṃ.

"सब्बं तं इतिहीतिहं" (ते सर्व केवळ ऐकीव परंपरा आहे) म्हणजे ते सर्व 'असे असे होते' (इतिहीतिहं), केवळ ऐकीव गोष्टींवर (इतिकिराय), परंपरेवर (परंपराय), पिटक-संपदेवर (पिटकसंपदाय), तर्काच्या आधारावर (तक्कहेतु), न्यायाच्या/पद्धतीच्या आधारावर (नयहेतु), आकाराच्या वितर्काने (आकारपरिवितक्केन), दृष्टीच्या चिंतनाने व मान्यतेने (दिट्ठिनिज्झानक्खंतिया) आधारित आहे; ते स्वतः स्वतःच्या अभिज्ञाने जाणलेले नाही, त्यांनी स्वतः प्रत्यक्ष पाहिलेल्या धम्माचे कथन केले नाही - 'सब्बं तं इतिहीतिहं'.

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ vitakkavaḍḍhanaṃ saṅkappavaḍḍhanaṃ kāmavitakkavaḍḍhanaṃ byāpādavitakkavaḍḍhanaṃ vihiṃsāvitakkavaḍḍhanaṃ ñātivitakkavaḍḍhanaṃ janapadavitakkavaḍḍhanaṃ amarāvitakkavaḍḍhanaṃ parānudayatāpaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ lābhasakkārasilokapaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ anavaññattipaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhananti – sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.

"सब्बं तं तक्कवड्ढनं" (ते सर्व केवळ तर्क वाढवणारे आहे) म्हणजे ते सर्व तर्क वाढवणारे (तक्कवड्ढनं), वितर्क वाढवणारे (वितक्कवड्ढनं), संकल्प वाढवणारे (संकप्पवड्ढनं), काम-वितर्क (इंद्रियभोगांचे विचार) वाढवणारे (कामवितक्कवड्ढनं), व्यापाद-वितर्क (द्वेषयुक्त विचार) वाढवणारे (ब्यापादवितक्कवड्ढनं), विहिंसा-वितर्क (हिंसात्मक विचार) वाढवणारे (विहिंसावितक्कवड्ढनं), ज्ञाति-वितर्क (नातेवाईकांचे विचार) वाढवणारे (ञातिवितक्कवड्ढनं), जनपद-वितर्क (देशाचे विचार) वाढवणारे (जनपदवितक्कवड्ढनं), अमरा-वितर्क (अस्थिर/अमर्याद विचार) वाढवणारे (अमरावितक्कवड्ढनं), इतरांबद्दलच्या दयेने युक्त विचार वाढवणारे (परानुदयतापटिसंयुत्तवितक्कवड्ढनं), लाभ-सत्कार-कीर्तीशी संबंधित विचार वाढवणारे (लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तवितक्कवड्ढनं), अनादर न होण्याशी (प्रतिष्ठेशी) संबंधित विचार वाढवणारे आहे - 'सब्बं तं तक्कवड्ढनं'.

Nāhaṃ [Pg.126] tattha abhiraminti nāhaṃ tattha abhiramiṃ na vindiṃ nādhigacchiṃ na paṭilabhinti – nāhaṃ tattha abhiramiṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

"नाहं तत्थ अभिरमिं" (मी त्यात रममाण झालो नाही) म्हणजे मी त्यात रमलो नाही, मला त्यात आनंद मिळाला नाही, मी ते प्राप्त केले नाही, मला ते लाभले नाही - 'नाहं तत्थ अभिरमिं'. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Ye me pubbe viyākaṃsu, [iccāyasmā hemako]Huraṃ gotamasāsanā;

Iccāsi iti bhavissati, sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ, nāhaṃ tattha abhirami’’nti.

"ज्यांनी मला पूर्वी स्पष्ट केले, (असे आयुष्यमान हेमक म्हणाला) गोतम शासनाच्या पलीकडे; 'असे होते, असे होईल' हे सर्व केवळ ऐकीव परंपरा आहे; ते सर्व केवळ तर्क वाढवणारे आहे, मी त्यात रममाण झालो नाही."

54.

५४.

Tvañca me dhammamakkhāhi, taṇhānigghātanaṃ muni;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ.

"आणि आपण मला तो धम्माचा उपदेश करा, जो तृष्णेचा नाश करणारा आहे, हे मुनी! ज्याला जाणून आणि स्मृतिमान (जागरूक) होऊन आचरण करत माणूस या लोकांमधील आसक्तीला (तृष्णेला) पार करू शकेल."

Tvañca me dhammamakkhāhīti. Tvanti bhagavantaṃ bhaṇati. Dhammamakkhāhīti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ akkhāhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – tvañca me dhammamakkhāhi.

"त्वञ्च मे धम्ममक्खाही" (आणि आपण मला धम्म सांगा) यात 'त्वं' (आपण) हा शब्द भगवंतांना उद्देशून आहे. 'धम्ममक्खाही' (धम्म सांगा) यात 'धम्मं' (धम्म) म्हणजे जो आदी-कल्याणकारी (सुरुवातीला कल्याणकारी), मध्य-कल्याणकारी (मध्ये कल्याणकारी), परियोसान-कल्याणकारी (शेवटी कल्याणकारी) आहे, अर्थासहित आणि व्यंजनासहित (शब्दांसह) आहे, जो परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध असा ब्रह्मचर्य धम्म आहे; चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), चार सम्मप्पधान (सम्यक प्रयत्न), चार इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग (बोध्यंग), आर्य अष्टांगिक मार्ग, आणि निब्बान (निर्वाण) व निब्बानाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) सांगा, स्पष्ट करा, उपदेशा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभागून सांगा, सुस्पष्ट करा, प्रकाशित करा - 'त्वञ्च मे धम्ममक्खाही'.

Taṇhānigghātanaṃ munīti. Taṇhāti – rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhānigghātanaṃ taṇhāpahānaṃ taṇhāvūpasamaṃ taṇhāpaṭinissaggaṃ taṇhāpaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānaṃ. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so munīti – taṇhānigghātanaṃ muni.

"तण्हानिग्घातनं मुनी" (तृष्णेचा नाश करणारा, हे मुनी) यात 'तण्हा' (तृष्णा) म्हणजे रूप-तृष्णा... धम्म-तृष्णा. 'तण्हानिग्घातनं' (तृष्णेचा नाश) म्हणजे तृष्णेचा त्याग (तण्हापहानं), तृष्णेचा उपशम (तण्हावूपसमं), तृष्णेचा पूर्ण त्याग (तण्हापटिनiस्सग्गं), तृष्णेची पूर्ण शांती (तण्हापटिप्पस्सद्धिं), अमृत, निब्बान (निर्वाण). 'मुनी' म्हणजे 'मोन' (मौन) हे ज्ञानाला म्हटले जाते... जो आसक्तीचे जाळे (संगजाल) पार करून गेला आहे तो मुनी होय - 'तण्हानिग्घातनं मुनी'.

Yaṃ viditvā sato caranti yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti – yaṃ viditvā sato caraṃ.

"यं विदित्वा सतो चरं" (ज्याला जाणून स्मृतिमान होऊन आचरण करावे) यात 'जाणून' (विदित्वा) म्हणजे जाणून घेऊन, तोलून (तुलयित्वा), पडताळून (तीरयित्वा), स्पष्ट करून (विभावयित्वा), प्रकट करून (विभूतं कत्वा). "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" (सब्बे संखारा अनिच्चा) हे जाणून घेऊन, तोलून, पडताळून, स्पष्ट करून, प्रकट करून; "सर्व संस्कार दुःख आहेत"... "सर्व धर्म अनात्मा आहेत"... "जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध (नष्ट) होण्याच्या स्वभावाचे आहे" (यं किंचि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्मं) हे जाणून घेऊन, तोलून, पडताळून, स्पष्ट करून, प्रकट करून. 'सतो' (स्मृतिमान) म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान असणे - कायेमध्ये कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान (कायेत कायेचे वारंवार अवलोकन करणे) वाढवत स्मृतिमान असणे... त्याला स्मृतिमान म्हटले जाते. 'चरं' (आचरण करणे) म्हणजे आचरण करणारा, विहरण करणारा, हालचाल करणारा, वर्तन करणारा, रक्षण करणारा, जीवन कंठणारा, यापन करणारा - 'यं विदित्वा सतो चरं'.

Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena [Pg.127] visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā loke vetaṃ visattikaṃ sato tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti – tare loke visattikaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

"तरे लोके विसत्तिकं" (लोकातील आसक्तीला पार करावे) यात 'विसत्तिका' म्हणजे तृष्णा होय. जो राग, तीव्र राग... अभिज्झा (लोभ), लोभ, अकुशल मूळ आहे. 'विसत्तिका' कोणत्या अर्थाने म्हटले जाते? कारण ती पसरलेली (विसटा) आणि विस्तारलेली (वित्थता) आहे, म्हणून तिला विसत्तिका म्हणतात. 'लोके' (लोकात) म्हणजे अपाय लोकात, मनुष्य लोकात, देव लोकात, स्कंध लोकात, धातू लोकात, आयतन लोकात. 'तरे लोके विसत्तिकं' म्हणजे लोकात असणाऱ्या या विसत्तिकेला (आसक्तीला) किंवा प्राण्यांच्या लोकात असणाऱ्या या आसक्तीला स्मृतिमान होऊन पार करावे, पलीकडे जावे, पूर्णपणे पार करावे, ओलांडून जावे, अतिक्रमून जावे - 'तरे लोके विसत्तिकं'. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Tvañca me dhammamakkhāhi, taṇhānigghātanaṃ muni;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattika’’nti.

"आणि आपण मला तो धम्म सांगा, जो तृष्णेचा नाश करणारा आहे, हे मुनी! ज्याला जाणून आणि स्मृतिमान होऊन आचरण करत माणूस या लोकांमधील आसक्तीला पार करू शकेल."

55.

५५.

Idha diṭṭhasutamutaviññātesu, piyarūpesu hemaka;

Chandarāgavinodanaṃ, nibbānapadamaccutaṃ.

"हे हेमक! या जगात पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या/अनुभवलेल्या आणि जाणलेल्या प्रिय वाटणाऱ्या गोष्टींमधील इच्छा आणि रागाचा (आसक्तीचा) नाश करणे, हेच अच्युत (अविनाशी) निब्बान-पद (निर्वाण पद) आहे."

Idha diṭṭhasutamutaviññātesūti. Diṭṭhanti cakkhunā diṭṭhaṃ; sutanti sotena sutaṃ; mutanti ghānena ghāyitaṃ jivhāya sāyitaṃ kāyena phuṭṭhaṃ; viññātanti manasā viññātanti – idha diṭṭhasutamutaviññātesu.

"इध दिट्ठसुतमुतविञ्ञातेसु" (येथे पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या/अनुभवलेल्या आणि जाणलेल्या गोष्टींमध्ये) यात 'दिट्ठं' (पाहिलेले) म्हणजे डोळ्याने पाहिलेले; 'सुतं' (ऐकलेले) म्हणजे कानाने ऐकलेले; 'मुतं' (स्पर्श केलेले/अनुभवलेले) म्हणजे नाकाने हुंगलेले, जिभेने चाखलेले, शरीराने स्पर्श केलेले; 'विञ्ञातं' (जाणलेले) म्हणजे मनाने जाणलेले - 'इध दिट्ठसुतमुतविञ्ञातेसु'.

Piyarūpesu hemakāti kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; cakkhuviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotaviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; cakkhusamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ… sotasamphassajā vedanā… ghānasamphassajā vedanā… jivhāsamphassajā vedanā… kāyasamphassajā vedanā… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpasañcetanā [Pg.128] loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke … phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ; rūpavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpanti – piyarūpesu hemaka.

"पियरूपेसु हेमक" (प्रिय रूपांमध्ये, हे हेमक) म्हणजे काय? लोकात प्रिय रूप (आनंददायी स्वरूप) आणि सातरूप (सुखद स्वरूप) काय आहे? लोकात चक्षू (डोळा) हे पियरूप आणि सातरूप आहे; लोकात श्रोत (कान)... घ्राण (नाक)... जिव्हा (जीभ)... काय (शरीर)... मन हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात रूप हे पियरूप आणि सातरूप आहे; शब्द... गंध... रस... स्प्रष्टव्य (स्पर्श)... धम्म हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात चक्षू-विज्ञाण हे पियरूप आणि सातरूप आहे; श्रोत-विज्ञाण... घ्राण-विज्ञाण... जिव्हा-विज्ञाण... काय-विज्ञाण... मनो-विज्ञाण हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात चक्षू-संस्पर्श... श्रोत-संस्पर्श... घ्राण-संस्पर्श... जिव्हा-संस्पर्श... काय-संस्पर्श... मन-संस्पर्श हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात चक्षू-संस्पर्शजन्य वेदना हे पियरूप आणि सातरूप आहे... श्रोत-संस्पर्शजन्य वेदना... घ्राण-संस्पर्शजन्य वेदना... जिव्हा-संस्पर्शजन्य वेदना... काय-संस्पर्शजन्य वेदना... मन-संस्पर्शजन्य वेदना हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात रूप-संज्ञा... शब्द-संज्ञा... गंध-संज्ञा... रस-संज्ञा... स्प्रष्टव्य-संज्ञा... धम्म-संज्ञा हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात रूप-संचेतना... शब्द-संचेतना... गंध-संचेतना... रस-संचेतना... स्प्रष्टव्य-संचेतना... धम्म-संचेतना हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात रूप-तण्हा (तृष्णा)... शब्द-तण्हा... गंध-तण्हा... रस-तण्हा... स्प्रष्टव्य-तण्हा... धम्म-तण्हा हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात रूप-वितक्क (वितर्क)... शब्द-वितक्क... गंध-वितक्क... रस-वितक्क... स्प्रष्टव्य-वितक्क... धम्म-वितक्क हे पियरूप आणि सातरूप आहे. लोकात रूप-विचार हे पियरूप आणि सातरूप आहे; शब्द-विचार... गंध-विचार... रस-विचार... स्प्रष्टव्य-विचार... धम्म-विचार हे लोकात पियरूप आणि सातरूप आहे - असे 'पियरूपेसु हेमक' या पदाचा अर्थ आहे.

Chandarāgavinodananti. Chandarāgoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Chandarāgavinodananti chandarāgappahānaṃ chandarāgavūpasamaṃ chandarāgapaṭinissaggaṃ chandarāgapaṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – chandarāgavinodanaṃ.

"छंदरागविनोदनं" (छंद-रागाचे निवारण) म्हणजे काय? "छंदराग" म्हणजे जो कामांविषयी (इंद्रियभोगांविषयी) कामच्छंद, कामराग, कामनंदी (काम-आनंद), कामतण्हा (कामतृष्णा), कामस्नेह, कामपरिळाह (कामदाह), काममुच्छा (काममूर्च्छा), कामाज्झोसान (कामासक्ती), कामोध (काम-ओघ), कामयोग, कामुपादान (काम-उपादान) आणि कामच्छंद-नीवरण आहे. "छंदरागविनोदनं" म्हणजे छंदरागाचा प्रहाण (त्याग), छंदरागाचा उपशम, छंदरागाचा प्रतिनिसर्ग (परित्याग), छंदरागाची प्रतिप्रस्रब्धी (पूर्ण शांतता), जे अमृत आणि निब्बान (निर्वाण) आहे - असे 'छंदरागविनोदनं' होय.

Nibbānapadamaccutanti nibbānapadaṃ tāṇapadaṃ leṇapadaṃ saraṇapadaṃ abhayapadaṃ. Accutanti niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti – nibbānapadamaccutaṃ. Tenāha bhagavā –

"निब्बानपदमच्चुतं" (अच्युत असे निर्वाणपद) म्हणजे निब्बानपद (निर्वाणपद), ताणपद (रक्षणस्थान), लेणपद (आश्रयस्थान), सरणपद (शरणस्थान) आणि अभयपद होय. "अच्चुतं" (अच्युत) म्हणजे जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अविपरिणामधर्मी (बदल न होणारा स्वभाव असलेले) आहे - असे 'निब्बानपदमच्चुतं' होय. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Idha diṭṭhasutamutaviññātesu, piyarūpesu hemaka;

Chandarāgavinodanaṃ, nibbānapadamaccuta’’nti.

“हे हेमक! या जगात जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, विचार केलेले आणि जाणलेले आहे, अशा प्रिय रूपांमधील छंदरागाचे निवारण करणे, हेच अच्युत असे निर्वाणपद आहे.”

56.

५६.

Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Upasantā ca te sadā, tiṇṇā loke visattikaṃ.

“जे हे जाणून स्मृतिमान (जागरूक) असतात, ते याच जन्मात परिनिर्वृत (शांत) होतात. ते नेहमी शांत असणारे लोक या जगातील तृष्णेला (विसत्तिका) पार करून जातात.”

Etadaññāya ye satāti. Etanti amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Aññāyāti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā [Pg.129] vibhūtaṃ katvā. Yeti arahanto khīṇāsavā. Satāti catūhi kāraṇehi satā – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvitattā satā…pe… te vuccanti satāti – etadaññāya ye satā.

"एतदञ्ञाय ये सता" (हे जाणून जे स्मृतिमान आहेत) या पदात: "एतं" म्हणजे अमृत निब्बान (निर्वाण). जे सर्व संस्कारांचा उपशम (शांत होणे), सर्व उपाधींचा परित्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निब्बान आहे. "अञ्ञाय" (जाणून) म्हणजे जाणून, तोलून (तुलना करून), निश्चित करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून. "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" असे जाणून, तोलून, निश्चित करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून. "सर्व संस्कार दुःख आहेत" असे... "सर्व धम्म अनात्म आहेत" असे... "जे काही उदयधर्मी (उत्पत्तीचा स्वभाव असलेले) आहे, ते सर्व निरोधधर्मी (नष्ट होण्याचा स्वभाव असलेले) आहे" असे जाणून, तोलून, निश्चित करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून. "ये" म्हणजे जे क्षीणासव अरहंत आहेत. "सता" (स्मृतिमान) म्हणजे चार कारणांमुळे स्मृतिमान - कायामध्ये कायानुपश्यना सतीपट्ठानाची (स्मृतिप्रस्थानाची) भावना केल्यामुळे स्मृतिमान... म्हणून त्यांना 'सता' (स्मृतिमान) म्हटले जाते - असे 'एतदञ्ञाय ये सता' या पदाचा अर्थ आहे.

Diṭṭhadhammābhinibbutāti. Diṭṭhadhammāti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti diṭṭhadhammā…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. Abhinibbutāti rāgassa nibbāpitattā nibbutā, dosassa nibbāpitattā nibbutā, mohassa nibbāpitattā nibbutā, kodhassa…pe… upanāhassa… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippasaddhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti – diṭṭhadhammābhinibbutā.

"दिट्ठधम्माभिनिब्बुता" (ज्यांनी धम्म पाहिलेला आहे आणि जे पूर्णपणे शांत झाले आहेत) या पदात: "दिट्ठधम्मा" म्हणजे ज्यांनी धम्म पाहिलेला आहे, धम्म जाणलेला आहे, धम्माचे तोलन केलेले आहे, धम्माचा निश्चय केलेला आहे, धम्म प्रत्यक्ष केलेला आहे, धम्माची भावना केलेली आहे. "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" असे ज्यांनी पाहिले आहे... "जे काही उदयधर्मी आहे, ते सर्व nirodhadhamma (निरोधधर्मी) आहे" असे ज्यांनी पाहिले आहे, जाणले आहे, तोलले आहे, निश्चय केला आहे, प्रत्यक्ष केले आहे, भावना केली आहे. "अभिनिब्बुता" म्हणजे रागाचा उपशम केल्यामुळे शांत (निर्वृत) झालेले, द्वेषाचा उपशम केल्यामुळे शांत झालेले, मोहाचा उपशम केल्यामुळे शांत झालेले, क्रोधाचा... उपनाहाचा (वैराचा)... सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या शांततेमुळे, उपशमामुळे, विनाशा मुळे, निरोधा मुळे, अभावामुळे, शांत, उपशांत, व्युपशांत, निर्वृत आणि प्रतिप्रस्रब्ध (पूर्णपणे शांत) झालेले आहेत - असे 'दिट्ठधम्माभिनिब्बुता' या पदाचा अर्थ आहे.

Upasantā ca te sadāti. Upasantāti rāgassa upasamitattā nibbāpitattā upasantā…pe… dosassa… mohassa… kodhassa… upanāhassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippasaddhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti upasantā. Teti arahanto khīṇāsavā. Sadāti sadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakūmikajātaṃ avīcisantatisahitaṃ phassitaṃ purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandheti – upasantā ca te sadā.

"उपसन्ता च ते सदा" (आणि ते नेहमी शांत असतात) या पदात: "उपसन्ता" म्हणजे रागाचा उपशम झाल्यामुळे, तो शांत केल्यामुळे उपशांत... द्वेषाचा... मोहाचा... क्रोधाचा... उपनाहाचा (वैराचा)... सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या शांततेमुळे, उपशमामुळे, विनाशा मुळे, निरोधा मुळे, अभावामुळे, शांत, उपशांत, व्युपशांत, निर्वृत आणि प्रतिप्रस्रब्ध झालेले आहेत ते 'उपशांत' होत. "ते" म्हणजे जे क्षीणासव अरहंत आहेत. "सदा" म्हणजे नेहमी, सर्वकाळ, नित्यकाळ, ध्रुवकाळ, सतत, निरंतर, अविरत, एकामागून एक (बाणाच्या मागोमाग बाण सुटावा तसे), पाण्याच्या लाटांप्रमाणे अखंड, विनाखंड परंपरेने युक्त, स्पर्शलेले, जेवणापूर्वी, जेवणानंतर, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात, मध्यम प्रहरात, अंतिम प्रहरात, कृष्णपक्षात, शुक्लपक्षात, वर्षा ऋतूत, हेमंत ऋतूत, ग्रीष्म ऋतूत, वयाच्या पहिल्या भागात, वयाच्या मध्यम भागात, वयाच्या अंतिम भागात - असे 'उपसन्ता च ते सदा' या पदाचा अर्थ आहे.

Tiṇṇā loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā…pe… visaṭā vitthatāti visattikā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloke. Tiṇṇā loke visattikanti loke vesā visattikā loke vetaṃ visattikaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nitthiṇṇā atikkantā samatikkantā vītivattāti – tiṇṇā loke visattikaṃ. Tenāha bhagavā –

"तिण्णा लोके विसत्तिकं" (जगातील विषारी तृष्णेला पार केलेले) या पदात: "विसत्तिका" म्हणजे तृष्णा (तण्हा) म्हटले जाते. जो राग, तीव्र राग... अभिज्झा (लोभ), लोभ, अकुशल मूळ आहे. "विसत्तिका" कोणत्या अर्थाने म्हटले जाते? ... ती पसरलेली (विस्तृत) आहे म्हणून तिला 'विसत्तिका' म्हणतात. "लोके" म्हणजे अपाय लोकात... आयतन लोकात. "तिण्णा लोके विसत्तिकं" म्हणजे लोकात त्या तृष्णेला पार केलेले, पूर्णपणे पार केलेले, ओलांडून गेलेले, अतिक्रांत केलेले, समतिक्रांत केलेले, पार करून गेलेले आहेत - असे 'तिण्णा लोके विसत्तिकं' या पदाचा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Etadaññāya [Pg.130] ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Upasantā ca te sadā, tiṇṇā loke visattika’’nti.

“हे जाणून जे स्मृतिमान (जागरूक) आहेत, याच जन्मात परिनिर्वाण पावलेले आहेत, आणि जे नेहमी शांत आहेत, त्यांनी जगातील तृष्णारूपी आसक्ती पार केली आहे.”

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथेच्या समाप्तीसोबतच... पे... 'भन्ते! भगवान माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे' (असे म्हणाला).

Hemakamāṇavapucchāniddeso aṭṭhamo.

हेमक नावाच्या तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न आणि त्याचे स्पष्टीकरण (निर्देश) आठवे समाप्त झाले.

9. Todeyyamāṇavapucchāniddeso

९. तोदेय्य नावाच्या तरुण ब्राह्मणाचा प्रश्न आणि त्याचे स्पष्टीकरण (निर्देश).

57.

५७.

Yasmiṃ kāmā na vasanti, [iccāyasmā todeyyo]Taṇhā yassa na vijjati;

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa kīdiso.

“ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत, [असे आयुष्यमान तोदेय्य म्हणाला], ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही, आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे, त्याची विमुक्ती कशी असते?”

Yasmiṃ kāmā na vasantīti yasmiṃ kāmā na vasanti na saṃvasanti na āvasanti na parivasantīti – yasmiṃ kāmā na vasanti. Iccāyasmā todeyyoti. Iccāti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Todeyyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā todeyyo.

‘ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत’ म्हणजे ज्या व्यक्तीमध्ये काम (पंचकामगुण) राहत नाहीत, एकत्र राहत नाहीत, आश्रय घेत नाहीत, सर्व बाजूंनी राहत नाहीत - म्हणून ‘ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत’. ‘असे आयुष्यमान तोदेय्य म्हणाला’ यातील ‘इच्चा’ हा पदसंधी आहे... पे... ‘आयुष्यमान’ हा प्रिय शब्द आहे... पे... ‘तोदेय्य’ हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... पे... हा त्याचा उल्लेख आहे - म्हणून ‘असे आयुष्यमान तोदेय्य म्हणाला’.

Taṇhā yassa na vijjatīti taṇhā yassa natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati ñāṇagginā daḍḍhāti – taṇhā yassa na vijjati.

‘ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही’ म्हणजे ज्याच्यामध्ये तृष्णा नाही, विद्यमान नाही, आढळत नाही, जी ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाली आहे - म्हणून ‘ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही’.

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇoti kathaṃkathā ca yo tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivattoti – kathaṃkathā ca yo tiṇṇo.

‘आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे’ म्हणजे ज्याने शंका-कुशंका (संशय) पार केली आहे, पूर्णपणे पार केली आहे, पूर्णतः ओलांडली आहे, ओलांडून पलीकडे गेला आहे, सम्यकपणे ओलांडली आहे, पूर्णपणे पार केली आहे - म्हणून ‘आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे’.

Vimokkho tassa kīdisoti vimokkho tassa kīdiso kiṃsaṇṭhito kiṃpakāro kiṃpaṭibhāgo icchitabboti vimokkhaṃ pucchatīti – vimokkho tassa kīdiso. Tenāha so brāhmaṇo –

‘त्याची विमुक्ती कशी असते?’ म्हणजे त्याची विमुक्ती कशी असते, कोणत्या स्वरूपाची असते, कोणत्या प्रकारची असते, कशाच्या समान असते, अशी विमुक्ती तो विचारतो - म्हणून ‘त्याची विमुक्ती कशी असते?’. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Yasmiṃ kāmā na vasanti, [iccāyasmā todeyyo]Taṇhā yassa na vijjati;

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa kīdiso’’ti.

“ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत, [असे आयुष्यमान तोदेय्य म्हणाला], ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही, आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे, त्याची विमुक्ती कशी असते?”

58.

५८.

Yasmiṃ [Pg.131] kāmā na vasanti, [todeyyāti bhagavā]Taṇhā yassa na vijjati;

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa nāparo.

“हे तोदेय्य! [भगवान म्हणाले], ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत, ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही, आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे, त्याच्यासाठी याहून दुसरी कोणतीही विमुक्ती नाही.”

Yasmiṃ kāmā na vasantīti. Yasminti yasmiṃ puggale arahante khīṇāsave. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Yasmiṃ kāmā na vasantīti yasmiṃ kāmā na vasanti na saṃvasanti na āvasanti na parivasantīti – yasmiṃ kāmā na vasanti.

‘ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत’ या पदात: ‘ज्या व्यक्तीमध्ये’ म्हणजे ज्या अर्हत, क्षीणास्रव व्यक्तीमध्ये. ‘काम’ म्हणजे संक्षेपाने दोन प्रकारचे काम आहेत - वस्तुकाम (भौतिक वस्तूंची इच्छा) आणि क्लेशकाम (मानसिक वासना)... पे... यांना वस्तुकाम म्हटले जाते... पे... यांना क्लेशकाम म्हटले जाते. ‘ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत’ म्हणजे ज्या अर्हत व्यक्तीमध्ये कामवासना राहत नाहीत, एकत्र राहत नाहीत, आश्रय घेत नाहीत, सर्व बाजूंनी राहत नाहीत - म्हणून ‘ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत’.

Todeyyāti bhagavāti. Todeyyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – todeyyāti bhagavā.

‘तोदेय्य, असे भगवान म्हणाले’ यात: ‘तोदेय्य’ या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. ‘भगवान’ हे आदराचे विशेषण आहे... पे... ही एक प्रत्यक्ष प्रज्ञप्ती (संज्ञा) आहे, जी ‘भगवान’ अशी आहे - म्हणून ‘तोदेय्य, असे भगवान म्हणाले’.

Taṇhā yassa na vijjatīti. Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Taṇhā yassa na vijjatīti taṇhā yassa natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – taṇhā yassa na vijjati.

‘ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही’ या पदात: ‘तृष्णा’ म्हणजे रूप-तृष्णा, शब्द-तृष्णा, गंध-तृष्णा, रस-तृष्णा, स्प्रष्टव्य-तृष्णा (स्पर्श-तृष्णा), आणि धम्म-तृष्णा. ‘ज्याच्यामध्ये’ म्हणजे अर्हत, क्षीणास्रव व्यक्तीमध्ये. ‘ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही’ म्हणजे ज्या अर्हतामध्ये तृष्णा नाही, विद्यमान नाही, आढळत नाही; जी नष्ट झाली आहे, समूळ उपटून टाकली आहे, शांत झाली आहे, पूर्णपणे शांत झाली आहे, जिची पुन्हा उत्पत्ती होणे अशक्य आहे, आणि जी ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाली आहे - म्हणून ‘ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही’.

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇoti kathaṃkathā vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā…pe… chambhitattaṃ cittassa manovilekho. Yoti yo so arahaṃ khīṇāsavo. Kathaṃkathā ca yo tiṇṇoti kathaṃkathā ca yo tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivattoti – kathaṃkathā ca yo tiṇṇo.

‘आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे’ या पदात: ‘शंका-कुशंका’ (कथंकथा) म्हणजे विचिकित्सा (संशय). दुःखाविषयी शंका... पे... चित्ताची थरथर, मनाची व्याकुळता; याला ‘शंका-कुशंका’ म्हटले जाते. ‘ज्याने’ म्हणजे जो अर्हत, क्षीणास्रव आहे. ‘आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे’ म्हणजे ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे, पूर्णपणे पार केली आहे, पूर्णतः ओलांडली आहे, ओलांडून पलीकडे गेला आहे, सम्यकपणे ओलांडली आहे, पूर्णपणे पार केली आहे - म्हणून ‘आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे’.

Vimokkho tassa nāparoti natthi tassa aparo vimokkho. Yena vimokkhena vimucceyya vimutto so. Kataṃ tassa vimokkhena karaṇīyanti – vimokkho tassa nāparo. Tenāha bhagavā –

‘त्याच्यासाठी याहून दुसरी कोणतीही विमुक्ती नाही’ म्हणजे त्याच्यासाठी दुसरी कोणतीही विमुक्ती नाही, ज्या विमुक्तीने तो मुक्त व्हावा, कारण तो आधीच मुक्त आहे. विमुक्तीद्वारे जे काही करायचे होते ते त्याने केले आहे - म्हणून ‘त्याच्यासाठी याहून दुसरी कोणतीही विमुक्ती नाही’. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Yasmiṃ kāmā na vasanti, [todeyyāti bhagavā]Taṇhā yassa na vijjati;

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa nāparo’’ti.

“ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत, [तोदेय्य! असे भगवान म्हणाले], ज्याच्यामध्ये तृष्णा अस्तित्वात नाही, आणि ज्याने शंका-कुशंका पार केली आहे, त्याच्यासाठी याहून दुसरी कोणतीही विमुक्ती नाही.”

59.

५९.

Nirāsaso [Pg.132] so uda āsasāno, paññāṇavā so uda paññakappī;

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ, taṃ me viyācikkha samantacakkhu.

“ते तृष्णारहित आहेत की तृष्णा बाळगणारे आहेत? ते प्रज्ञावान आहेत की केवळ कल्पनेने विचार करणारे आहेत? हे शाक्यपुत्र (सक्क)! मी त्या मुनींना कसे ओळखावे, हे मला सांगा; हे समंतचक्षू (सर्वदर्शी भगवन्), मला ते स्पष्ट करून सांगा.”

Nirāsaso so uda āsasānoti nittaṇho so, udāhu sataṇho rūpe āsīsati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ … rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ… nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme āsīsati sādiyati pattheti piheti abhijappatīti – nirāsaso so uda āsasāno.

‘ते तृष्णारहित आहेत की तृष्णा बाळगणारे आहेत’ म्हणजे ते तृष्णारहित आहेत की तृष्णासहित आहेत? ते रूप, शब्द... पे... गंध, रस, स्पर्श, कुल, गण, आवास (निवासस्थान), लाभ, यश, प्रशंसा, सुख, चीवर, पिंडपात (भिक्षा), सेनासन (आसन व निवास), ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (आजारीपणातील औषधोपचार व उपकरणे), कामधातू, रूपधातू, अरूपधातू, कामभव, रूपभव, अरूपभव, संज्ञाभव, असंज्ञाभव, नैवसंज्ञानासंज्ञाभव, एकवोकारभव, चतुर्वोकारभव, पंचवोकारभव, अतीत (भूतकाळ), अनागत (भविष्यकाळ), प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ) आणि पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, अनुभवलेल्या व जाणलेल्या धर्मांची (गोष्टींची) आकांक्षा करतात का, त्यात रमतात का, त्यांची इच्छा करतात का, त्यांची लालसा बाळगतात का, त्यांच्याविषयी जल्प (बडबड) करतात का? - म्हणून ‘ते तृष्णारहित आहेत की तृष्णा बाळगणारे आहेत’.

Paññāṇavā so uda paññakappīti. Paññāṇavā soti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Uda paññakappīti udāhu aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā kappeti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – paññāṇavā so uda paññakappī.

‘ते प्रज्ञावान आहेत की केवळ कल्पनेने विचार करणारे आहेत’ या पदात: ‘ते प्रज्ञावान आहेत’ म्हणजे ते पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, विभावक (स्पष्ट विचार करणारे), मेधावी आहेत का? ‘की केवळ कल्पनेने विचार करणारे आहेत’ म्हणजे ते अष्टसमापत्तीच्या ज्ञानाने किंवा पंचअभिज्ञांच्या ज्ञानाने किंवा मिथ्याज्ञानाने तृष्णा-कल्पना किंवा दृष्टी-कल्पना रचतात का, निर्माण करतात का, उत्पन्न करतात का, निष्पन्न करतात का, विशेष रूपाने निष्पन्न करतात का? - म्हणून ‘ते प्रज्ञावान आहेत की केवळ कल्पनेने विचार करणारे आहेत’.

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññanti. Sakkāti sakko bhagavā. Sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhananti. Tehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko. Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññanti sakka yathāhaṃ muniṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyanti – muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ.

‘हे शाक्यपुत्र (सक्क)! मी त्या मुनींना कसे ओळखावे’ या पदात: ‘सक्क’ म्हणजे सक्क (शाक्य) भगवान. शाक्य कुळातून प्रव्रजित झाल्यामुळे त्यांना ‘सक्क’ म्हटले जाते. किंवा, ते समृद्ध, महाधनी आणि धनवान असल्यामुळेही ‘सक्क’ म्हटले जाते. त्यांच्याकडे ही धने आहेत, जसे की - श्रद्धाधन, शीलधन, ह्रीधन (लाज), ओत्तप्पधन (भय), श्रुतधन, त्यागधन, pragna-धन (प्रज्ञाधन), स्मृतिप्रस्थानधन, सम्यक्प्रधानधन, ऋद्धिपादधन, इंद्रियधन, बलधन, बोध्यंगधन, मार्गधन, फलधन आणि निर्वाणधन. या अनेक प्रकारच्या धनरूपी रत्नांनी समृद्ध, महाधनी आणि धनवान असल्यामुळेही त्यांना ‘सक्क’ म्हटले जाते. किंवा, ते समर्थ, कुशल, शत्रूंना जिंकण्यास सक्षम, शूर, वीर, पराक्रमी, निर्भय, अकंप, न घाबरणारे, पळून न जाणारे, ज्यांचे भय आणि थरकाप नष्ट झाला आहे, आणि ज्यांचे रोमांच उभे राहणे नाहीसे झाले आहे, म्हणूनही त्यांना ‘सक्क’ म्हटले जाते. ‘हे शाक्यपुत्र! मी त्या मुनींना कसे ओळखावे’ म्हणजे हे शाक्यपुत्र, मी त्या मुनींना कसे जाणावे, कसे समजून घ्यावे, कसे विशेष रूपाने जाणावे, कसे साक्षात्कृत करावे, कसे भेदून जाणावे - म्हणून ‘हे शाक्यपुत्र! मी त्या मुनींना कसे ओळखावे’.

Taṃ [Pg.133] me viyācikkha samantacakkhūti. Tanti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. Viyācikkhāti ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Samantacakkhūti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ…pe… tathāgato tena samantacakkhūti – taṃ me viyācikkha samantacakkhu. Tenāha so brāhmaṇo –

‘ते मला स्पष्ट करून सांगा, हे समंतचक्षू (सर्वदर्शी)!’ या पदाचा अर्थ: ‘ते’ म्हणजे ज्याविषयी मी विचारतो, ज्याची मी याचना करतो, ज्याची मी विनंती करतो, ज्याच्याविषयी मी आदर व्यक्त करतो. ‘स्पष्ट करून सांगा’ (वियाचिक्ख) म्हणजे सांगा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभागून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकाशित करा. ‘समंतचक्षू’ म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुताञाण) म्हटले जाते... म्हणून तथागतांना ‘समंतचक्षू’ म्हटले जाते. ‘ते मला स्पष्ट करून सांगा, हे समंतचक्षू!’ म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Nirāsaso so uda āsasāno, paññāṇavā so uda paññakappī;

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ, taṃ me viyācikkha samantacakkhū’’ti.

“ते (मुनी) तृष्णारहित आहेत की तृष्णा बाळगणारे आहेत? ते प्रज्ञावान आहेत की केवळ बुद्धीने तर्क करणारे (प्रज्ञाकल्पी) आहेत? हे शक्रा (बुद्ध)! मी त्या मुनींना योग्य प्रकारे कसे ओळखावे, ते मला स्पष्ट करून सांगा, हे समंतचक्षू!”

60.

६०.

Nirāsaso so na ca āsasāno, paññāṇavā so na ca paññakappī;

Evampi todeyya muniṃ vijāna, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ.

“ते तृष्णारहित आहेत, तृष्णा बाळगणारे नाहीत; ते प्रज्ञावान आहेत, तर्क करणारे (प्रज्ञाकल्पी) नाहीत. हे तोदेय्य! अशा प्रकारे तू त्या मुनींना निष्कांचन (अकिंचन) आणि कामभवामध्ये अनासक्त म्हणून ओळख.”

Nirāsaso so na ca āsasānoti nittaṇho so. Na so sataṇho rūpe nāsīsati. Sadde…pe… gandhe… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme nāsīsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nābhijappatīti – nirāsaso so na ca āsasāno.

‘ते तृष्णारहित आहेत, तृष्णा बाळगणारे नाहीत’ याचा अर्थ: ते तृष्णारहित आहेत. ते तृष्णा बाळगणारे नाहीत; ते रूपामध्ये आकांक्षा बाळगत नाहीत. शब्द... गंध... पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, अनुभवलेल्या आणि जाणलेल्या धर्मांमध्ये (विषयांमध्ये) ते आकांक्षा बाळगत नाहीत, इच्छा करत नाहीत, आनंद मानत नाहीत, प्रार्थना करत नाहीत, अभिलाषा धरत नाहीत, जल्प करत नाहीत. म्हणून – ते तृष्णारहित आहेत, तृष्णा बाळगणारे नाहीत.

Paññāṇavā so na ca paññakappīti. Paññāṇavāti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Na ca paññakappīti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhākappaṃ vā na kappeti diṭṭhikappaṃ vā na kappeti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti – paññāṇavā so na ca paññakappī.

‘ते प्रज्ञावान आहेत, तर्क करणारे (प्रज्ञाकल्पी) नाहीत’ या पदाचा अर्थ: ‘प्रज्ञावान’ म्हणजे ते पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, विवेकी आणि मेधावी आहेत. ‘तर्क करणारे (प्रज्ञाकल्पी) नाहीत’ म्हणजे ते अष्टसमापत्तीच्या ज्ञानाने, पंचअभिज्ञांच्या ज्ञानाने किंवा मिथ्याज्ञानाने तृष्णा-कल्पना (तण्हाकप्प) करत नाहीत किंवा दृष्टी-कल्पना (दिट्ठिकप्प) करत नाहीत; ती उत्पन्न करत नाहीत, वाढवत नाहीत, निर्माण करत नाहीत, पुनःपुन्हा निर्माण करत नाहीत. म्हणून – ते प्रज्ञावान आहेत, तर्क करणारे (प्रज्ञाकल्पी) नाहीत.

Evampi todeyya muniṃ vijānāti. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Evampi todeyya muniṃ vijānāti todeyya, evaṃ muniṃ jāna paṭijāna paṭivijāna paṭivijjhāti – evampi todeyya muniṃ vijāna.

‘अशा प्रकारे तू तोदेय्य मुनींना ओळख.’ ‘मुनी’ म्हणजे ज्ञानाला ‘मोन’ (मौन) म्हटले जाते... जो आसक्तीचे जाळे ओलांडून गेला आहे, तो मुनी होय. ‘अशा प्रकारे तू तोदेय्य मुनींना ओळख’ म्हणजे: हे तोदेय्य! अशा प्रकारे मुनींना जाण, पूर्णपणे जाण, विशेष रूपाने जाण, भेदून जाण (साक्षात्कार कर). म्हणून – अशा प्रकारे तू तोदेय्य मुनींना ओळख.

Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti. Akiñcananti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ. Yassetāni kiñcanāni [Pg.134] pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati akiñcano. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Bhavāti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo…pe… ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo.

‘निष्कांचन (अकिंचन) आणि कामभवामध्ये अनासक्त’ या पदाचा अर्थ: ‘अकिंचन’ म्हणजे राग-किंचन (आसक्तीचे मळ), दोष-किंचन (द्वेषाचे मळ), मोह-किंचन, मान-किंचन, दृष्टी-किंचन, क्लेश-किंचन आणि दुश्चरित-किंचन. ज्याचे हे सर्व किंचन (मळ/अडथळे) प्रहीन (नष्ट) झाले आहेत, समूळ नष्ट झाले आहेत, शांत झाले आहेत, पूर्णपणे शांत झाले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत, ज्ञानरूपी अग्नीने जळून खाक झाले आहेत, त्याला ‘अकिंचन’ म्हटले जाते. ‘काम’ म्हणजे संक्षेपाने दोन प्रकारचे काम आहेत – वस्तुकाम आणि क्लेशकाम... यांना वस्तुकाम म्हटले जाते... यांना क्लेशकाम म्हटले जाते. ‘भव’ म्हणजे दोन प्रकारचे भव आहेत – कर्मभव आणि प्रतिसंधी असणारा पुनर्भव... हा प्रतिसंधी असणारा पुनर्भव होय.

Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti akiñcanaṃ puggalaṃ kāme ca bhave ca asattaṃ alaggaṃ alaggitaṃ apalibuddhaṃ nikkhantaṃ nissaṭaṃ vippamuttaṃ visaññuttaṃ vimariyādikatena cetasā viharantanti – akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ. Tenāha bhagavā –

‘निष्कांचन (अकिंचन) आणि कामभवामध्ये अनासक्त’ म्हणजे जो निष्कांचन पुद्गल (व्यक्ती) कामामध्ये आणि भवामध्ये अनासक्त आहे, अलिप्त आहे, अडकलेला नाही, बंधनरहित आहे, बाहेर पडलेला आहे, मुक्त झालेला आहे, विमुक्त आहे, विसंयुक्त आहे आणि अमर्याद (सीमारहित) चित्ताने विहार करतो. म्हणून भगवान म्हणाले –

‘‘Nirāsaso so na ca āsasāno, paññāṇavā so na ca paññakappī;

Evampi todeyya muniṃ vijāna, akiñcanaṃ kāmabhave asattanti.

“ते तृष्णारहित आहेत, तृष्णा बाळगणारे नाहीत; ते प्रज्ञावान आहेत, तर्क करणारे (प्रज्ञाकल्पी) नाहीत. हे तोदेय्य! अशा प्रकारे तू त्या मुनींना ओळख, जे निष्कांचन आणि कामभवामध्ये अनासक्त आहेत.”

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथा समाप्त होताच... “भन्ते! भगवान माझे शास्ता (गुरू) आहेत आणि मी त्यांचा श्रावक (शिष्य) आहे,” असे तो म्हणाला.

Todeyyamāṇavapucchāniddeso navamo.

तोदेय्य माणवपुच्छा-निद्देस नववा समाप्त.

10. Kappamāṇavapucchāniddeso

१०. कप्प माणवपुच्छा-निद्देस

61.

६१.

Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [iccāyasmā kappo]Oghe jāte mahabbhaye;

Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūhi mārisa;

Tvañca me dīpamakkhāhi, yathāyidaṃ nāparaṃ siyā.

आयुष्मान कप्प म्हणाला: “महाभयंकर पूर (ओघ) आलेल्या या संसाराच्या मध्यभागी उभे राहिलेल्या, आणि जरामृत्यूने पीडित झालेल्या प्राण्यांसाठी एखादा द्वीप (आश्रयस्थान) सांगा, हे पूजनीय! आपण मला असा द्वीप सांगा, जेणेकरून हे दुःख पुन्हा उद्भवणार नाही.”

Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhatanti saro vuccati saṃsāro āgamanaṃ gamanaṃ gamanāgamanaṃ kālaṃ gati bhavābhavo cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarā ca maraṇañca. Saṃsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati; majjheva saṃsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.

‘सरोवराच्या (संसाराच्या) मध्यभागी उभे राहिलेल्या’ या पदाचा अर्थ: ‘सर’ (सरोवर) म्हणजे संसार होय – येणे, जाणे, येणे-जाणे, काळ, गती, लहान-मोठे भव, च्युती (मृत्यू), उत्पत्ती, प्रादुर्भाव, भेद, जाती (जन्म), जरा (वृद्धत्व) आणि मरण. संसाराचे पूर्व टोक (सुरुवात) देखील दिसत नाही आणि अंतिम टोक (शेवट) देखील दिसत नाही; संसाराच्या मध्यभागीच प्राणी स्थित आहेत, प्रतिष्ठित आहेत, चिकटलेले आहेत, गुंतलेले आहेत, आसक्त आहेत आणि लीन आहेत.

Kathaṃ [Pg.135] saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati? Ettakā jātiyo vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā jātikoṭiyo vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātikoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātikoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti, hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātikoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

संसाराचे पूर्व टोक (सुरुवात) का दिसत नाही? ‘एवढ्या जन्मांपर्यंतच संसारचक्र चालते आणि त्यानंतर चालत नाही’ अशी कोणतीही मर्यादा नाही; म्हणून संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही. ‘शंभर जन्मांपर्यंतच संसारचक्र चालते आणि त्यानंतर चालत नाही’ अशी कोणतीही मर्यादा नाही; म्हणून संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही. ‘हजार जन्मांपर्यंतच संसारचक्र चालते आणि त्यानंतर चालत नाही’ अशी कोणतीही मर्यादा नाही; म्हणून संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही. ‘एक लाख जन्मांपर्यंतच संसारचक्र चालते आणि त्यानंतर चालत नाही’ अशी कोणतीही मर्यादा नाही; म्हणून संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही. ‘एक कोटी जन्मांपर्यंतच संसारचक्र चालते आणि त्यानंतर चालत नाही’ अशी कोणतीही मर्यादा नाही; म्हणून संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही. ‘शंभर कोटी जन्मांपर्यंतच संसारचक्र चालते आणि त्यानंतर चालत नाही’ अशी कोणतीही मर्यादा नाही; म्हणून संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही. ‘हजार कोटी जन्मांपर्यंतच संसारचक्र चालते आणि त्यानंतर चालत नाही’ अशी कोणतीही मर्यादा नाही; म्हणून संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही. ‘एक लाख कोटी जन्मांपर्यंतच संसारचक्र चालते आणि त्यानंतर चालत नाही’ अशी कोणतीही मर्यादा नाही; म्हणून संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही.

Ettakāni vassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā vassakoṭiyo vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassakoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

इतकी वर्षे संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक (सुरुवात) दिसून येत नाही. इतकी शेकडो वर्षे संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतकी हजारो वर्षे संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतकी लाखो वर्षे संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतक्या कोटी वर्षे संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतकी शंभर कोटी वर्षे संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतकी हजार कोटी वर्षे संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतकी लाख कोटी वर्षे संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही.

Ettakāni kappāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappasatāni vaṭṭaṃ [Pg.136] vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappasatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā kappakoṭiyo vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappakoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

इतके कल्प संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक (सुरुवात) दिसून येत नाही. इतके शेकडो कल्प संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतके हजारो कल्प संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतके लाखो कल्प संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतक्या कोटी कल्प संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतके शंभर कोटी कल्प संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतके हजार कोटी कल्प संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही. इतके लाख कोटी कल्प संसारचक्र फिरते, त्यानंतर ते फिरत नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Evaṃ dīgharattaṃ kho, bhikkhave, dukkhaṃ paccanubhūtaṃ tibbaṃ paccanubhūtaṃ byasanaṃ paccanubhūtaṃ, kaṭasī vaḍḍhitā. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccitu’’nti. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

भगवंतांनी असे म्हटले आहे – 'भिक्षूंनो, हा संसार अनादि (अनामतग्ग) आहे. अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या, इकडून तिकडे धावणाऱ्या व संसारात भटकणाऱ्या प्राण्यांचे पूर्व टोक (सुरुवात) दिसून येत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे तुम्ही दीर्घकाळ दुःख भोगले आहे, तीव्र दुःख भोगले आहे, विपत्ती भोगली आहे आणि स्मशानभूमी वाढवली आहे. भिक्षूंनो, म्हणूनच सर्व संस्कारांविषयी विरक्त होणे पुरेसे आहे, त्यांच्यावरील आसक्ती नष्ट करणे पुरेसे आहे आणि त्यांच्यापासून मुक्त होणे पुरेसे आहे.' अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसून येत नाही.

Kathaṃ saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati? Ettakā jātiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatāni, ettakāni jātisahassāni, ettakāni jātisatasahassāni, ettakā jātikoṭiyo, ettakāni jātikoṭisatāni, ettakāni jātikoṭisahassāni, ettakāni jātikoṭisatasahassāni, ettakāni vassāni, ettakāni vassasatāni, ettakāni vassasahassāni, ettakāni vassasatasahassāni, ettakā vassakoṭiyo, ettakāni vassakoṭisatāni, ettakāni vassakoṭisahassāni, ettakāni vassakoṭisatasahassāni, ettakāni kappāni, ettakāni kappasatāni, ettakāni kappasahassāni, ettakāni kappasatasahassāni, ettakā kappakoṭiyo, ettakāni kappakoṭisatāni[Pg.137], ettakāni kappakoṭisahassāni, ettakāni kappakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi, evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. Evampi saṃsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati, majjheva saṃsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ. Iccāyasmā kappoti. Iccāti padasandhi…pe…. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Kappoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā kappo.

संसाराचे अंतिम टोक (शेवट) कसे दिसून येत नाही? इतके जन्म संसारचक्र फिरत राहील, त्यानंतर ते फिरणार नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे अंतिम टोक दिसून येत नाही. इतके शेकडो जन्म, इतके हजारो जन्म, इतके लाखो जन्म, इतके कोटी जन्म, इतके शंभर कोटी जन्म, इतके हजार कोटी जन्म, इतके लाख कोटी जन्म, इतकी वर्षे, इतकी शेकडो वर्षे, इतकी हजारो वर्षे, इतकी लाखो वर्षे, इतक्या कोटी वर्षे, इतकी शंभर कोटी वर्षे, इतकी हजार कोटी वर्षे, इतकी lakh कोटी वर्षे, इतके कल्प, इतके शेकडो कल्प, इतके हजारो कल्प, इतके लाखो कल्प, इतक्या कोटी कल्प, इतके शंभर कोटी कल्प, इतके हजार कोटी कल्प, इतके लाख कोटी कल्प संसारचक्र फिरत राहील, त्यानंतर ते फिरणार नाही, अशी कोणतीही मर्यादा नाही; अशा प्रकारे संसाराचे अंतिम टोक दिसून येत नाही. अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोकही दिसून येत नाही आणि अंतिम टोकही दिसून येत नाही. संसाराच्या मध्यभागीच प्राणी स्थित आहेत, प्रतिष्ठित आहेत, चिकटलेले आहेत, पोहोचलेले आहेत, अत्यंत आसक्त आहेत आणि समर्पित आहेत – 'मध्यभागी सरोवरात उभे असलेल्यांना' (या पदाचा हा अर्थ आहे). 'असे आयुष्यमान कप्प म्हणाला.' 'इच्चा' हा पदसंधी आहे... इत्यादी... 'आयुष्यमान' हा प्रिय शब्द आहे... इत्यादी... 'कप्प' हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... इत्यादी... हा उल्लेख आहे – 'असे आयुष्यमान कप्प म्हणाला'.

Oghe jāte mahabbhayeti kāmoghe bhavoghe diṭṭhoghe avijjoghe jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte. Mahabbhayeti jātibhaye jarābhaye byādhibhaye maraṇabhayeti – oghe jāte mahabbhaye.

'महापूर निर्माण झाल्यावर मोठे भय निर्माण होते' (या पदाचा अर्थ असा आहे की) – कामौघ (इच्छांचा पूर), भवौघ (अस्तित्वाचा पूर), दिठ्ठौघ (चुकीच्या मतांचा पूर) आणि अविज्जौघ (अविद्येचा पूर) उत्पन्न झाल्यावर, चांगल्या प्रकारे उत्पन्न झाल्यावर, निष्पन्न झाल्यावर, अत्यंत निष्पन्न झाल्यावर, प्रकट झाल्यावर. 'मोठे भय' म्हणजे – जन्माचे भय, जरेचे (वृद्धत्वाचे) भय, व्याधीचे (आजाराचे) भय आणि मरणाचे भय – 'महापूर निर्माण झाल्यावर मोठे भय निर्माण होते' (या पदाचा हा अर्थ आहे).

Jarāmaccuparetānanti jarāya phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ. Maccunā phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ, jātiyā anugatānaṃ jarāya anusaṭānaṃ byādhinā abhibhūtānaṃ maraṇena abbhāhatānaṃ atāṇānaṃ aleṇānaṃ asaraṇānaṃ asaraṇībhūtānanti – jarāmaccuparetānaṃ.

'जरा आणि मृत्यूने ग्रासलेल्यांना' (या पदाचा अर्थ असा आहे की) – जरेने (वृद्धत्वाने) स्पर्श केलेल्यांना, पीडित झालेल्यांना, वेढलेल्यांना, युक्त असलेल्यांना; मृत्यूने स्पर्श केलेल्यांना, पीडित झालेल्यांना, वेढलेल्यांना, युक्त असलेल्यांना; जन्माच्या पाठीमागे जाणाऱ्यांना, जरेने व्यापलेल्यांना, व्याधीने ग्रस्त झालेल्यांना, मृत्यूने अत्यंत पीडित झालेल्यांना, रक्षक नसलेल्यांना, आश्रय नसलेल्यांना, शरण नसलेल्यांना, ज्यांना कोणतेही शरण उरले नाही अशांना – 'जरा आणि मृत्यूने ग्रासलेल्यांना' (या पदाचा हा अर्थ आहे).

Dīpaṃ pabrūhi mārisāti dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti – dīpaṃ pabrūhi mārisa.

'हे पूजनीय, मला द्वीप (आश्रय) सांगा' (या पदाचा अर्थ असा आहे की) – द्वीप (बेटासारखा आश्रय), रक्षक, निवारा, शरण, गती, अंतिम आश्रय (अशा निर्वाणरूपी द्वीपाविषयी) सांगा, उपदेश करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभागून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकट करा. 'मारिस' (हे पूजनीय) हा प्रिय शब्द आहे, आदरयुक्त शब्द आहे, आदर आणि सन्मानाने युक्त असा हा शब्द आहे – 'हे पूजनीय, मला द्वीप सांगा' (या पदाचा हा अर्थ आहे).

Tvañca me dīpamakkhāhīti. Tvanti bhagavantaṃ bhaṇati. Dīpamakkhāhīti dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ akkhāhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – tvañca me dīpamakkhāhi.

'आणि आपण मला द्वीप सांगा' (या पदाचा अर्थ असा आहे की) – 'त्वं' (आपण) हा शब्द भगवंतांना उद्देशून म्हटला आहे. 'द्वीप सांगा' म्हणजे द्वीप, रक्षक, निवारा, शरण, गती, अंतिम आश्रय (अशा निर्वाणरूपी द्वीपाविषयी) सांगा, उपदेश करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभागून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकट करा – 'आणि आपण मला द्वीप सांगा' (या पदाचा हा अर्थ आहे).

Yathāyidaṃ nāparaṃ siyāti yathayidaṃ dukkhaṃ idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṃ gaccheyya paṭippassambheyya punapaṭisandhikaṃ dukkhaṃ na nibbatteyya, kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā kāmabhave vā rūpabhave vā [Pg.138] arūpabhave vā saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā punagatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṃsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya. Idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṃ gaccheyya paṭippassambheyyāti – yathāyidaṃ nāparaṃ siyā. Tenāha so brāhmaṇo –

‘यथायिदं नापरं सिया’ (ज्यायोगे हे पुन्हा होणार नाही) याचा अर्थ असा आहे की, हे (जाती इत्यादी) दुःख येथेच निरुद्ध व्हावे, शांत व्हावे, नष्ट व्हावे, पूर्णपणे शांत व्हावे; पुन्हा प्रतिसंधीचे (पुनर्जन्माचे) दुःख उत्पन्न होऊ नये; कामधातूमध्ये किंवा रूपधातूमध्ये किंवा अरूपधातूमध्ये, कामभवामध्ये किंवा रूपभवामध्ये किंवा अरूपभवामध्ये, संज्ञाभवामध्ये किंवा असंज्ञाभवामध्ये किंवा नैवसंज्ञानासंज्ञाभवामध्ये, एकवोकारभवामध्ये किंवा चतुर्वोकारभवामध्ये किंवा पंचवोकारभवामध्ये, पुन्हा गतीमध्ये किंवा उत्पत्तीमध्ये किंवा प्रतिसंधीमध्ये, भवामध्ये किंवा संसारामध्ये किंवा वट्टा (संसारचक्र) मध्ये उत्पन्न होऊ नये, संजात होऊ नये, निष्पन्न होऊ नये, अभिनिष्पन्न होऊ नये. येथेच निरुद्ध व्हावे, शांत व्हावे, नष्ट व्हावे, पूर्णपणे शांत व्हावे – हा ‘यथायिदं नापरं सिया’ या पदाचा अर्थ आहे. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [iccāyasmā kappo]Oghe jāte mahabbhaye;

Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūhi mārisa;

Tvañca me dīpamakkhāhi, yathāyidaṃ nāparaṃ siyā’’ti.

“हे पूजनीय (मारीस)! महाभयकारक पूर (ओघ) उत्पन्न झाला असता, संसारात (सरोवराच्या मध्यभागी) राहिलेल्या आणि जरामृत्यूने पीडित झालेल्या प्राण्यांना आधार देणारा द्वीप (आश्रय) सांगा. आपण मला असा द्वीप सांगा, ज्यायोगे हे (दुःख) पुन्हा होणार नाही.” असे आयुष्यमान कप्प म्हणाला.

62.

६२.

Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [kappāti bhagavā]Oghe jāte mahabbhaye;

Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūmi kappa te.

“हे कप्पा!” भगवान म्हणाले, “महाभयकारक पूर (ओघ) उत्पन्न झाला असता, संसारात (सरोवराच्या मध्यभागी) राहिलेल्या आणि जरामृत्यूने पीडित झालेल्या प्राण्यांना आधार देणारा द्वीप (आश्रय) मी तुला सांगतो.”

Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhatanti saro vuccati saṃsāro āgamanaṃ gamanaṃ gamanāgamanaṃ kālaṃ gati bhavābhavo, cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarā ca maraṇañca. Saṃsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati. Majjheva saṃsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.

‘मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं’ (सरोवराच्या मध्यभागी राहिलेल्या) या पदात, ‘सर’ (सरोवर) म्हणजे संसार म्हटला जातो; जसे की येणे, जाणे, येणे-जाणे, काळ (मृत्यू), गती, भवाभव (विविध जन्म), च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्ती, जन्म, भेद (विनाश), जाती, जरा आणि मरण. संसाराचे पूर्व टोक (सुरुवात) दिसत नाही आणि अंतिम टोक (शेवट) देखील दिसत नाही. संसाराच्या मध्यभागीच प्राणी राहिलेले, प्रतिष्ठित झालेले, चिकटलेले, पोहोचलेले, आसक्त झालेले आणि गुंतलेले आहेत.

Kathaṃ saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati…pe… evaṃ saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Kathaṃ saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati…pe… evaṃ saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. Evaṃ saṃsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati. Majjheva saṃsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ. Kappāti bhagavāti. Kappāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – kappāti bhagavā.

संसाराचे पूर्व टोक कसे दिसत नाही? ...पे... अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोक दिसत नाही. संसाराचे अंतिम टोक कसे दिसत नाही? ...पे... अशा प्रकारे संसाराचे अंतिम टोक दिसत नाही. अशा प्रकारे संसाराचे पूर्व टोकही दिसत नाही आणि अंतिम टोकही दिसत नाही. संसाराच्या मध्यभागीच प्राणी राहिलेले, प्रतिष्ठित झालेले, चिकटलेले, पोहोचलेले, आसक्त झालेले आणि गुंतलेले आहेत – हा ‘मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं’ या पदाचा अर्थ आहे. ‘कप्पाति भगवा’ म्हणजे भगवान त्या ब्राह्मणाला नावाने हाक मारतात. ‘भगवा’ हे आदराचे विशेषण आहे...पे... ही साक्षात् प्रज्ञप्ती आहे, जी ‘भगवा’ अशी आहे – म्हणून ‘कप्पाति भगवा’.

Oghe jāte mahabbhayeti kāmoghe bhavoghe diṭṭhoghe avijjoghe jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte. Mahabbhayeti jātibhaye jarābhaye byādhibhaye maraṇabhayeti – oghe jāte mahabbhaye.

‘ओघे जाते महब्भये’ म्हणजे कामौघ, भवौघ, दिठ्ठौघ (दृष्टी-ओघ) आणि अविज्जौघ (अविद्या-ओघ) उत्पन्न झाले असता, संजात झाले असता, निष्पन्न झाले असता, अभिनिष्पन्न झाले असता, प्रादुर्भूत झाले असता. ‘महब्भये’ म्हणजे जातीचे भय, जरेचे भय, व्याधीचे भय आणि मरणाचे भय – हा ‘ओघे जाते महब्भये’ या पदाचा अर्थ आहे.

Jarāmaccuparetānanti [Pg.139] jarāya phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ, maccunā phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ jātiyā anugatānaṃ jarāya anusaṭānaṃ byādhinā abhibhūtānaṃ maraṇena abbhāhatānaṃ atāṇānaṃ aleṇānaṃ asaraṇānaṃ asaraṇībhūtānanti – jarāmaccuparetānaṃ.

‘जरामच्चुपरेतानं’ म्हणजे जे जरेने (वृद्धत्वाने) ग्रासलेले, पीडित, वेढलेले आणि युक्त आहेत; जे मृत्यूने ग्रासलेले, पीडित, वेढलेले आणि युक्त आहेत; जे जन्माच्या पाठीमागे लागलेले, जरेने व्यापलेले, व्याधीने अभिभूत झालेले, मृत्यूने आहत झालेले, रक्षक नसलेले, निवारा नसलेले, शरण नसलेले आणि अशरण झालेले आहेत – हा ‘जरामच्चुपरेतानं’ या पदाचा अर्थ आहे.

Dīpaṃ pabrūmi kappa teti dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – dīpaṃ pabrūmi kappa te. Tenāha bhagavā –

‘दीपं पब्रूमि कप्प ते’ म्हणजे हे कप्पा, मी तुला द्वीप (आश्रय), त्राण (संरक्षण), लेण (गुहा/निवारा), शरण, गती आणि परायण (अंतिम ध्येय) सांगतो, आख्यान करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभजन करतो, स्पष्ट करतो आणि प्रकाशित करतो – हा ‘दीपं पब्रूमि कप्प ते’ या पदाचा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, [kappāti bhagavā]Oghe jāte mahabbhaye;

Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūmi kappa te’’ti.

“हे कप्पा!” भगवान म्हणाले, “महाभयकारक पूर (ओघ) उत्पन्न झाला असता, संसारात (सरोवराच्या मध्यभागी) राहिलेल्या आणि जरामृत्यूने पीडित झालेल्या प्राण्यांना आधार देणारा द्वीप (आश्रय) मी तुला सांगतो.”

63.

६३.

Akiñcanaṃ anādānaṃ, etaṃ dīpaṃ anāparaṃ;

Nibbānaṃ iti naṃ brūmi, jarāmaccuparikkhayaṃ.

“जे अकिंचन (आसक्तीरहित) आणि अनादान (ग्रहण न करणारे) आहे, तोच हा अद्वितीय द्वीप (आश्रय) आहे. जरामृत्यूचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या त्यालाच मी ‘निर्वाण’ असे म्हणतो.”

Akiñcanaṃ anādānanti. Kiñcananti – rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ; kiñcanappahānaṃ kiñcanavūpasamaṃ kiñcanapaṭinissaggaṃ kiñcanapaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – akiñcanaṃ. Anādānanti ādānaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Ādānappahānaṃ ādānavūpasamaṃ ādānapaṭinissaggaṃ ādānapaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – akiñcanaṃ anādānaṃ.

‘अकिंचनं अनादानं’ या पदात, ‘किंचन’ म्हणजे – राग-किंचन (आसक्ती), द्वेष-किंचन, मोह-किंचन, मान-किंचन, दृष्टी-किंचन, क्लेश-किंचन आणि दुश्चरित-किंचन; या किंचनाचा प्रहाण (नाश), किंचनाचा उपशम, किंचनाचा प्रतिनिसर्ग (त्याग), किंचनाची प्रतिप्रश्रब्धी (शांतता), अमृत आणि निर्वाण म्हणजे ‘अकिंचन’ होय. ‘अनादानं’ या पदात, ‘आदान’ म्हणजे तृष्णा म्हटली जाते. जो राग, सराग...पे... अभिज्श्या (लोभ), लोभ आणि अकुशलमूळ आहे; त्या आदानाचा प्रहाण, आदानाचा उपशम, आदानाचा प्रतिनिसर्ग, आदानाची प्रतिप्रश्रब्धी, अमृत आणि निर्वाण म्हणजे ‘अकिंचनं अनादानं’ होय.

Etaṃ dīpaṃ anāparanti etaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gati parāyanaṃ. Anāparanti tamhā paro añño dīpo natthi. Atha kho so evaṃ dīpo aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro cāti – etaṃ dīpaṃ anāparaṃ.

‘एतं दीपं अनापरं’ म्हणजे हा द्वीप (आश्रय), त्राण, लेण, शरण, गती आणि परायण आहे. ‘अनापरं’ म्हणजे त्यापेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही द्वीप नाही. खरोखर, तोच द्वीप अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर (सर्वोत्कृष्ट) आहे – हा ‘एतं दीपं अनापरं’ या पदाचा अर्थ आहे.

Nibbānaṃ iti naṃ brūmīti vānaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Vānappahānaṃ vānavūpasamaṃ vānapaṭinissaggaṃ vānapaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānaṃ. Itīti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – itīti. Brūmīti [Pg.140] brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – nibbānaṃ iti naṃ brūmi.

‘निब्बानं इति नं ब्रूमि’ या पदात, ‘वान’ म्हणजे तृष्णा म्हटली जाते. जो राग, सराग...पे... अभिज्श्या, लोभ आणि अकुशलमूळ आहे; त्या वानाचा प्रहाण, वानाचा उपशम, वानाचा प्रतिनिसर्ग, वानाची प्रतिप्रश्रब्धी, अमृत आणि निर्वाण होय. ‘इति’ हा पदसंधी, पदसंसर्ग, पदपरिपूरी, अक्षरसमवाय, व्यंजनश्लिष्टता आणि पदानुपूर्वता आहे – ‘इति’. ‘ब्रूमि’ म्हणजे मी सांगतो, आख्यान करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभजन करतो, स्पष्ट करतो आणि प्रकाशित करतो – हा ‘निब्बानं इति नं ब्रूमि’ या पदाचा अर्थ आहे.

Jarāmaccuparikkhayanti jarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – jarāmaccuparikkhayaṃ. Tenāha bhagavā –

‘जरामच्चुपरीक्खयं’ म्हणजे जरामरणाचा प्रहाण, उपशम, प्रतिनिसर्ग, प्रतिप्रश्रब्धी, अमृत आणि निर्वाण – हा ‘जरामच्चुपरीक्खयं’ या पदाचा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Akiñcanaṃ anādānaṃ, etaṃ dīpaṃ anāparaṃ;

Nibbānaṃ iti naṃ brūmi, jarāmaccuparikkhaya’’nti.

“जे अकिंचन (आसक्तीरहित) आणि अनादान (ग्रहण न करणारे) आहे, तोच हा अद्वितीय द्वीप (आश्रय) आहे. जरामृत्यूचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या त्यालाच मी ‘निर्वाण’ असे म्हणतो.”

64.

६४.

Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Na te māravasānugā, na te mārassa paddhagū .

“हे जाणून जे स्मृतिमान (जागरूक) आहेत, ज्यांनी याच जन्मात धर्म पाहिला आहे आणि जे पूर्णपणे शांत (परिनिर्वृत) झाले आहेत, ते माराच्या वशमध्ये जात नाहीत आणि ते माराचे सेवक (अनुयायी) बनत नाहीत.” असे भगवान म्हणाले.

Etadaññāya ye satāti. Etanti amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Aññāyāti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Yeti arahanto khīṇāsavā. Satāti catūhi kāraṇehi satā – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāventā satā…pe… te vuccanti satāti – etadaññāya ye satā.

‘एतदञ्ञाय ये सता’ या पदात, ‘एतं’ म्हणजे अमृत निर्वाण होय. जे सर्व संस्कारांचा उपशम, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निर्वाण आहे. ‘अञ्ञाय’ म्हणजे जाणून, तोलून, परीक्षा करून, भावना करून, स्पष्ट करून; “सर्व संस्कार अनित्य आहेत”...पे... “जे काही उदय पावणारे (उत्पत्ती धर्म असलेले) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (विनाश धर्म असलेले) आहे” हे जाणून, तोलून, परीक्षा करून, भावना करून, स्पष्ट करून. ‘ये’ म्हणजे क्षीणास्रव अर्हत. ‘सता’ म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान असणारे – कायेमध्ये कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थानची भावना करत स्मृतिमान असणारे...पे... त्यांना ‘सता’ (स्मृतिमान) म्हटले जाते – हा ‘एतदञ्ञाय ये सता’ या पदाचा अर्थ आहे.

Diṭṭhadhammābhinibbutāti. Diṭṭhadhammāti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. Abhinibbutāti rāgassa nibbāpitattā nibbutā, dosassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā paṭippassaddhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti – diṭṭhadhammābhinibbutā.

‘दिट्ठधम्माभिनibbuता’ (दृष्टधम्माभिनिब्बुता) या पदात: ‘दिट्ठधम्मा’ म्हणजे ज्यांनी धर्म पाहिले आहेत (दृष्टधर्म), ज्यांनी धर्म जाणले आहेत (ज्ञातधर्म), ज्यांनी धर्माचे मूल्यमापन केले आहे (तुलितधर्म), ज्यांनी धर्माचा शोध घेतला आहे (तीरितधर्म), ज्यांना धर्म प्रकट झाले आहेत (विभूतधर्म), ज्यांनी धर्म विकसित केले आहेत (विभावितधर्म). ‘अभिनिब्बुता’ म्हणजे रागाचे शमन केल्यामुळे जे शांत झाले आहेत, द्वेषाचे... तसेच सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या शांततेमुळे, उपशमनामुळे, पूर्ण उपशमनामुळे, विझल्यामुळे, निरोधामुळे आणि प्रतिप्रश्रब्धीमुळे (अत्यंत शांत झाल्यामुळे) जे शांत, उपशांत, पूर्णपणे शांत, निवृत्त आणि प्रतिप्रश्रब्ध झाले आहेत – याला ‘दिट्ठधम्माभिनिब्बुता’ असे म्हणतात.

Na te māravasānugāti. Māroti yo so māro kaṇho adhipati antagū namuci pamattabandhu. Na te māravasānugāti na te mārassa vase vattanti, nāpi māro tesu vasaṃ vatteti. Te mārañca mārapakkhañca mārapāsañca mārabaḷisañca mārāmisañca māravisayañca māranivāsañca māragocarañca mārabandhanañca abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – na te māravasānugā.

‘न ते मारवसानुगा’ या पदात: ‘मार’ म्हणजे जो कृष्ण (पापी), अधिपती, अंतक (मृत्यू घडवणारा), नमुची आणि प्रमत्तबंधू (बेसावध लोकांचा मित्र) आहे. ‘न ते मारवसानुगा’ म्हणजे ते माराच्या वश चालत नाहीत, आणि मारही त्यांच्यावर आपले नियंत्रण चालवू शकत नाही. ते माराला, मारपक्षाला (माराच्या सैन्याला), मारपाशाला (माराच्या जाळ्याला), मारबळिशाला (माराच्या गळाला), मारामिषाला (माराच्या प्रलोभनाला), मारविषयाला (माराच्या क्षेत्राला), मारनिवासाला (माराच्या निवासस्थानाला), मारगोचराला (माराच्या संचारक्षेत्राला) आणि मारबंधनाला पराभूत करून, दडपून टाकून, पूर्णपणे आक्रमून, नष्ट करून, चिरडून टाकून आचरण करतात, विहार करतात, हालचाल करतात, जीवन जगतात, रक्षण करतात, काळ घालवतात आणि जीवन कंठतात – याला ‘न ते मारवसानुगा’ असे म्हणतात.

Na [Pg.141] te mārassa paddhagūti na te mārassa paddhā paddhacarā paricārikā siyā; buddhassa te bhagavato paddhā paddhacarā paricārikā siyāti – na te mārassa paddhagū. Tenāha bhagavā –

‘न ते मारस्स पद्धगू’ म्हणजे ते माराचे सेवक, अनुचर किंवा परिचारक नसतात; तर ते भगवान बुद्धांचे सेवक, अनुचर आणि परिचारक असतात – याला ‘न ते मारस्स पद्धगू’ असे म्हणतात. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Na te māravasānugā, na te mārassa paddhagū’’ti.

“हे जाणून जे स्मृतिमान (जागृत) आहेत, जे दृष्टधर्मातच परिनिर्वाण पावले आहेत (शांत झाले आहेत), ते माराच्या वश जात नाहीत आणि ते माराचे सेवक बनत नाहीत.”

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथा संपताच... “भंते, भगवान माझे शास्ता (गुरू) आहेत आणि मी त्यांचा श्रावक (शिष्य) आहे,” असे तो म्हणाला.

Kappamāṇavapucchāniddeso dasamo.

कप्पमाणवपुच्छा निर्देश दहावा समाप्त.

11. Jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso

११. जतुकण्णिमाणवपुच्छा निर्देश

65.

६५.

Sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ, [iccāyasmā jatukaṇṇi]Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ;

Santipadaṃ brūhi sahajanetta, yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ.

“हे वीर! कामवासना नसलेल्या (निष्काम बुद्धांबद्दल) ऐकून, ओघाला पार केलेल्या आणि निष्काम अशा आपल्याकडे मी प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे. हे सहजनेत्र (सर्वज्ञता ज्ञान रूपी नेत्र असलेले)! मला शांतीपद (निर्वाण) सांगा. हे भगवन, मला ते यथार्थपणे सांगा.” – असे आयुष्यमान जतुकण्णीने विचारले.

Sutvānahaṃ vīra akāmakāminti sutvā suṇitvā uggahetvā upadhāretvā upalakkhayitvā. Itipi so bhagavā arahaṃ…pe… buddho bhagavāti – sutvānahaṃ. Vīrāti vīro bhagavā. Vīriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti vīro, sūroti vīro, vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsoti vīro.

‘सुत्वानहं वीर अकामकामी’ या पदात: ‘सुत्वा’ म्हणजे ऐकून, ग्रहण करून, मनात धारण करून, नीट लक्षात ठेवून. “असे ते भगवान अर्हत... बुद्ध भगवान आहेत” हे ऐकून – याला ‘सुत्वानहं’ म्हणतात. ‘वीरा’ म्हणजे भगवान वीर आहेत. ते वीर्यवान असल्यामुळे वीर आहेत, प्रभू (समर्थ) असल्यामुळे वीर आहेत, वीर्य उत्पन्न करणारे असल्यामुळे वीर आहेत, समर्थ चित्त असलेले असल्यामुळे वीर आहेत, शूर असल्यामुळे वीर आहेत, पराक्रमी, निर्भय, अकंपित, न घाबरणारे, न पळून जाणारे, ज्यांचे भय आणि भीती नष्ट झाली आहे, ज्यांचे रोमांच उभे राहणे नाहीसे झाले आहे – म्हणून ते वीर आहेत.

Virato idha sabbapāpakehi, nirayadukkhaṃ aticca vīriyavā so;

So vīriyavā padhānavā, vīro tādi pavuccate tathattāti.

“या जगात सर्व पापांपासून विरत असलेला, नरकाच्या दुःखाला पार करून वीर्याने युक्त राहणारा; तो वीर्यवान, प्रधानवान (ध्यान-मार्गाने युक्त), क्लेशांचा नाश करणारा वीर अशा गुणांनी युक्त असलेल्याला ‘तथात्त’ (वीर्यवान) म्हटले जाते.”

Sutvānahaṃ vīra. Akāmakāminti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā, kilesakāmā pahīnā. Vatthukāmānaṃ pariññātattā kilesakāmānaṃ pahīnattā [Pg.142] bhagavā na kāme kāmeti, na kāme pattheti, na kāme piheti, na kāme abhijappati. Ye kāme kāmenti, kāme patthenti, kāme pihenti, kāme abhijappanti, te kāmakāmino rāgarāgino saññāsaññino. Bhagavā na kāme kāmeti, na kāme pattheti, na kāme piheti, na kāme abhijappati. Tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – sutvānahaṃ vīra amakāmakāmiṃ.

‘अकामकामी’ या पदात: ‘काम’ संक्षेपाने दोन प्रकारचे आहेत – वत्थुकाम (वस्तूकाम) आणि किलेशकाम (क्लेशकाम)... यांना वत्थुकाम म्हणतात... यांना किलेशकाम म्हणतात. बुद्ध भगवंतांनी वत्थुकामांचे परिज्ञान केले आहे (पूर्णपणे जाणले आहे) आणि किलेशकामांचा प्रहाण (त्याग) केला आहे. वत्थुकामांचे परिज्ञान केल्यामुळे आणि किलेशकामांचा प्रहाण केल्यामुळे भगवान कामांची इच्छा करत नाहीत, कामांची आकांक्षा करत नाहीत, कामांवर प्रेम करत नाहीत, कामांची अभिलाषा धरत नाहीत. जे कामांची इच्छा करतात, कामांची आकांक्षा करतात, कामांवर प्रेम करतात, कामांची अभिलाषा धरतात, त्यांना कामकामी, रागी (रागासक्त), संज्ञी म्हणतात. भगवान कामांची इच्छा करत नाहीत, कामांची आकांक्षा करत नाहीत, कामांवर प्रेम करत नाहीत, कामांची अभिलाषा धरत नाहीत. म्हणून बुद्ध हे अकाम, निष्काम, त्यक्तकाम (काम सोडलेले), वंतकाम (काम ओकून टाकलेले), मुक्तकाम, प्रहीणकाम, प्रतिनिसृष्टकाम, वीतराग, विगतराग, त्यक्तराग, वंतराग, मुक्तराग, प्रहीणराग, प्रतिनिसृष्टराग, तृष्णारहित, शांत, शीतलीभूत, सुखाचा अनुभव घेणारे आणि ब्रह्मभूत अशा स्वतःच्या चित्ताने विहार करतात – याला ‘सुत्वानहं वीर अकामकामी’ असे म्हणतात.

Iccāyasmā jatukaṇṇīti. Iccāti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ āyasmāti. Jatukaṇṇīti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti – iccāyasmā jatukaṇṇi.

‘इच्चायस्मा जतुकण्णि’ या पदात: ‘इच्चा’ हा पदसंधी आहे... पदांचा अनुक्रम दर्शवणारा शब्द आहे. ‘आयुस्मा’ हा प्रिय शब्द आहे, आदरयुक्त आणि सन्मानपूर्वक वापरला जाणारा शब्द आहे. ‘जतुकण्णि’ हे त्या ब्राह्मणाचे गोत्र, संज्ञा, समज्ञा (नाव), प्रज्ञप्ती आणि व्यवहार (नाव ठेवणे) आहे – याला ‘इच्चायस्मा जतुकण्णि’ असे म्हणतात.

Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamanti. Oghātiganti oghātigaṃ oghaṃ atikkantaṃ samatikkantaṃ vītivattanti – oghātigaṃ. Puṭṭhunti puṭṭhuṃ pucchituṃ yācituṃ ajjhesituṃ pasādetuṃ. Akāmamāgamanti akāmaṃ puṭṭhuṃ nikkāmaṃ cattakāmaṃ vantakāmaṃ muttakāmaṃ pahīnakāmaṃ paṭinissaṭṭhakāmaṃ vītarāgaṃ vigatarāgaṃ cattarāgaṃ vantarāgaṃ muttarāgaṃ pahīnarāgaṃ paṭinissaṭṭharāgaṃ āgamhā āgatamhā upāgatamhā sampattamhā tayā saddhiṃ samāgatamhāti – oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ.

‘ओघातिगं पुट्ठुं अकाममागमं’ या पदात: ‘ओघातिगं’ म्हणजे ओघाला पार केलेले, ओघाचे उल्लंघन केलेले, पूर्णपणे ओलांडून गेलेले – याला ‘ओघातिगं’ म्हणतात. ‘पुट्ठुं’ म्हणजे विचारण्यासाठी, याचना करण्यासाठी, विनंती करण्यासाठी, प्रसन्न करण्यासाठी. ‘अकाममागमं’ म्हणजे निष्काम, कामरहित, त्यक्तकाम, वंतकाम, मुक्तकाम, प्रहीणकाम, प्रतिनिसृष्टकाम, वीतराग, विगतराग, त्यक्तराग, वंतराग, मुक्तराग, प्रहीणराग, प्रतिनिसृष्टराग अशा आपल्याकडे आम्ही आलो आहोत, जवळ आलो आहोत, पोहोचलो आहोत, आपल्याशी समागम (भेट) केला आहे – याला ‘ओघातिगं पुट्ठुं अकाममागमं’ असे म्हणतात.

Santipadaṃ brūhi sahajanettāti. Santīti ekena ākārena santipi santipadampi taṃyeva amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘santametaṃ padaṃ, paṇītametaṃ padaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna’’nti. Athāparenākārena ye dhammā santādhigamāya santiphusanāya santisacchikiriyāya saṃvattanti, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo [Pg.143] aṭṭhaṅgiko maggo – ime vuccanti santipadā. Santipadaṃ tāṇapadaṃ leṇapadaṃ saraṇapadaṃ abhayapadaṃ accutapadaṃ amatapadaṃ nibbānapadaṃ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Sahajanettāti nettaṃ vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Buddhassa bhagavato nettañca jinabhāvo ca bodhiyā mūle apubbaṃ acarimaṃ ekasmiṃ khaṇe uppanno, tasmā buddho sahajanettoti – santipadaṃ brūhi sahajanetta.

‘सन्तिपदं ब्रूहि सहजनेत्त’ या पदात: ‘सन्ति’ म्हणजे एका अर्थाने शांती आणि शांतीपद म्हणजेच तेच अमृत निर्वाण होय. जे सर्व संस्कारांचे शमन, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध, निर्वाण आहे. भगवंतांनी म्हटलेच आहे – “हे शांत पद आहे, हे प्रणीत पद आहे, जे सर्व संस्कारांचे शमन, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध, निर्वाण आहे.” दुसऱ्या अर्थाने, जे धर्म शांतीच्या प्राप्तीसाठी, शांतीच्या स्पर्शासाठी, शांतीच्या साक्षात्कारासाठी कारणीभूत ठरतात, जसे की – चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक्प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग, आर्य अष्टांगिक मार्ग – यांना ‘शांतीपदे’ म्हणतात. शांतीपद, त्राणपद (रक्षणपद), लेणपद (आश्रयपद), शरणपद, अभयपद, अच्युतपद, अमृतपद, निर्वाणपद सांगा, उपदेश करा, प्रज्ञप्त करा, प्रस्थापित करा, उघडा, विभागून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकाशित करा. ‘सहजनेत्त’ म्हणजे नेत्र म्हणजे सर्वज्ञता ज्ञान म्हटले जाते. बुद्ध भगवंतांचे नेत्र (सर्वज्ञता ज्ञान) आणि बुद्धत्व हे बोधिवृक्षाच्या मुळाशी एकाच क्षणी, मागे-पुढे न होता उत्पन्न झाले, म्हणून बुद्ध हे ‘सहजनेत्र’ आहेत – याला ‘सन्तिपदं ब्रूहि सहजनेत्त’ असे म्हणतात.

Yathātacchaṃ bhagavā brūhi metanti yathātacchaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi…pe… pakāsehīti – yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

‘यथातच्छं भगवा ब्रूहि मेतं’ या पदात: ‘यथातच्छं’ म्हणजे यथार्थ म्हणजेच अमृत निर्वाण... निरोध निर्वाण होय. ‘भगवा’ हा आदराचा शब्द आहे... ही साक्षात्कारी प्रज्ञप्ती आहे, जी ‘भगवान’ अशी आहे. ‘ब्रूहि मे तं’ म्हणजे मला ते सांगा, उपदेश करा... प्रकाशित करा – याला ‘यथातच्छं भगवा ब्रूहि मेतं’ असे म्हणतात. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ, [iccāyasmā jatukaṇṇi]Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ;

Santipadaṃ brūhi sahajanetta, yathātacchaṃ bhagavā brūhi meta’’nti.

आयुष्यमान जतुकण्णि म्हणाला: 'हे वीर! आपण कामवासनांपासून मुक्त आहात असे ऐकून, मी स्वतः कामवासनांशिवाय, महापुराला (ओघाला) पार केलेल्या आपल्याकडे विचारण्यासाठी आलो आहे. हे सहजनेत्र (सर्वदर्शी)! मला शांतीचे पद (शांतिपद) सांगा. हे भगवन्! मला हे जसे आहे तसे (यथातथ्य) सांगा.'

66.

६६.

Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati, ādiccova pathaviṃ tejī tejasā;

Parittapaññassa me bhūripañño, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Jātijarāya idha vippahānaṃ.

कारण भगवान कामावर (वासनांवर) विजय मिळवून विहरतात, ज्याप्रमाणे तेजस्वी सूर्य आपल्या तेजाने पृथ्वीला अभिभूत करून (प्रकाशित करून) तळपतो. हे महाप्रज्ञ (भूरिप्रज्ञ)! माझ्यासारख्या अल्पप्रज्ञेला तो धम्म सांगा, जो जाणून मी या लोकात जन्म आणि जरेचा (वृद्धत्वाचा) त्याग करू शकेन.

Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyatīti. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Bhagavā vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati.

'भगवान कामावर विजय मिळवून विहरतात' या पदाचा अर्थ: 'भगवान' हे आदराचे संबोधन आहे... जी ही 'भगवान' अशी संज्ञा आहे, ती साक्षात्कारावर आधारित प्रज्ञप्ती (नाव) आहे. 'काम' संक्षेपाने दोन प्रकारचे आहेत - वत्थुकाम (भौतिक वस्तूंचे काम) आणि किलेशकाम (क्लेशकारक वासना)... यांना वत्थुकाम म्हटले जाते... यांना किलेशकाम म्हटले जाते. भगवान वत्थुकामांना पूर्णपणे जाणून आणि किलेशकामांचा त्याग करून, त्यांना पराभूत करून, त्यांच्यावर मात करून, त्यांना नष्ट करून विहरतात, राहतात, जीवन व्यतीत करतात, रक्षण करतात आणि काळ घालवतात - म्हणून 'भगवान कामावर विजय मिळवून विहरतात' असे म्हटले आहे.

Ādiccova pathaviṃ tejī tejasāti ādicco vuccati sūriyo. Pathavī vuccati jagatī. Yathā sūriyo tejī tejena samannāgato pathaviṃ [Pg.144] abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā santāpayitvā sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassayitvā ākāse antalikkhe gaganapathe gacchati, evameva bhagavā ñāṇatejī ñāṇatejena samannāgato sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayaṃ…pe… kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokaṃ dassetvā vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – ādiccova pathaviṃ tejī tejasā.

'ज्याप्रमाणे तेजस्वी सूर्य आपल्या तेजाने पृथ्वीला अभिभूत करतो' या पदाचा अर्थ: 'आदिच्च' म्हणजे सूर्य. 'पठवी' म्हणजे पृथ्वी. ज्याप्रमाणे तेजस्वी आणि तेजाने युक्त असलेला सूर्य पृथ्वीला अभिभूत करून, व्यापून, अंधकार नष्ट करून, प्रकाश दाखवून आकाशात, अंतराळात, गगनमार्गाने मार्गक्रमण करतो; त्याचप्रमाणे ज्ञानाच्या तेजाने युक्त असलेले भगवान सर्व अभिसंस्कार-समुदय... क्लेशांचा अंधकार आणि अविद्येचा अंधकार नष्ट करून, ज्ञानप्रकाश दाखवून, वत्थुकामांना पूर्णपणे जाणून आणि किलेशकामांचा त्याग करून, त्यांना पराभूत करून, चिरडून विहरतात, राहतात, जीवन व्यतीत करतात, रक्षण करतात आणि काळ घालवतात - म्हणून 'ज्याप्रमाणे तेजस्वी सूर्य आपल्या तेजाने पृथ्वीला अभिभूत करतो' असे म्हटले आहे.

Parittapaññassa me bhūripaññoti ahamasmi parittapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño. Tvampi mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño. Bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti – parittapaññassa me bhūripañño.

'माझ्यासारख्या अल्पप्रज्ञेला हे भूरिप्रज्ञ!' या पदाचा अर्थ: 'मी अल्पप्रज्ञ (कमी बुद्धीचा), हीनप्रज्ञ, मंदप्रज्ञ आहे. आपण मात्र महाप्रज्ञ, विपुलप्रज्ञ, हास्यप्रज्ञ, जवनप्रज्ञ (तीव्र बुद्धीचे), तीक्ष्णप्रज्ञ आणि वेधकप्रज्ञ (निब्बेधिकप्रज्ञ) आहात.' 'भूरि' म्हणजे पृथ्वी. भगवान या पृथ्वीसमान, विशाल आणि विस्तृत प्रज्ञेने युक्त आहेत - म्हणून 'माझ्यासारख्या अल्पप्रज्ञेला हे भूरिप्रज्ञ!' असे म्हटले आहे.

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññanti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne…pe… nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Yamahaṃ vijaññanti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti – ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.

'मला तो धम्म सांगा जो मी जाणून घेईन' या पदाचा अर्थ: 'धम्म' म्हणजे जो आदी-कल्याणकारी (सुरुवातीला कल्याणकारी), मध्य-कल्याणकारी, पर्यवसान-कल्याणकारी (शेवटी कल्याणकारी), अर्थयुक्त, व्यंजनयुक्त, परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध असा ब्रह्मचर्य मार्ग आहे; चार सतीपट्ठान... आणि निब्बान (निर्वाण) व निब्बानगामी प्रतिपदेचा (मार्गाचा) उपदेश करा, तो प्रस्थापित करा, उघडून सांगा, त्याचे विभाजन करा, तो स्पष्ट करा आणि प्रकाशित करा. 'जो मी जाणून घेईन' म्हणजे जो मी जाणावा, आकलन करावा, विशेष रूपाने जाणावा, साक्षात्कृत करावा, प्राप्त करावा, स्पर्श करावा आणि प्रत्यक्ष अनुभववा - म्हणून 'मला तो धम्म सांगा जो मी जाणून घेईन' असे म्हटले आहे.

Jātijarāya idha vippahānanti idheva jātijarāya maraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – jātijarāya idha vippahānaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'या लोकात जन्म आणि जरेचा त्याग' या पदाचा अर्थ: 'याच जन्मात जन्म, जरा (वृद्धत्व) आणि मृत्यूचा त्याग, उपशम, प्रतिनिसर्ग (त्याग), प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे), अमृत आणि निब्बान (निर्वाण) होय' - म्हणून 'या लोकात जन्म आणि जरेचा त्याग' असे म्हटले आहे. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati, ādiccova pathaviṃ tejī tejasā;

Parittapaññassa me bhūripañño, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Jātijarāya idha vippahāna’’nti.

'कारण भगवान कामावर (वासनांवर) विजय मिळवून विहरतात, ज्याप्रमाणे तेजस्वी सूर्य आपल्या तेजाने पृथ्वीला अभिभूत करून तळपतो. हे महाप्रज्ञ (भूरिप्रज्ञ)! माझ्यासारख्या अल्पप्रज्ञेला तो धम्म सांगा, जो जाणून मी या लोकात जन्म आणि जरेचा (वृद्धत्वाचा) त्याग करू शकेन.'

67.

६७.

Kāmesu [Pg.145] vinaya gedhaṃ, [jatukaṇṇīti bhagavā]Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;

Uggahitaṃ nirattaṃ vā, mā te vijjittha kiñcanaṃ.

भगवान म्हणाले: 'हे जतुकण्णि! नैष्क्रम्याला (निक्खम्माला/गृहत्यागाला) क्षेम (सुरक्षित) पाहून कामांमधील (वासनांमधील) आसक्ती दूर कर. जे काही ग्रहण केलेले (उग्गहित) किंवा टाकून देण्याजोगे (निरत्त) आहे, ते दूर कर. तुझ्यामध्ये कोणतेही किंचन (राग-द्वेषादी मळ) असू नये.'

Kāmesu vinaya gedhanti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Gedhanti gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Kāmesu vinaya gedhanti kāmesu gedhaṃ vinaya paṭivinaya pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – kāmesu vinaya gedhaṃ. Jatukaṇṇīti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – jatukaṇṇīti bhagavā.

'कामांवरील आसक्ती दूर कर' या पदाचा अर्थ: 'काम' संक्षेपाने दोन प्रकारचे आहेत - वत्थुकाम आणि किलेशकाम... यांना वत्थुकाम म्हटले जाते... यांना किलेशकाम म्हटले जाते. 'गेध' म्हणजे तण्हा (तृष्णा) होय. जो राग, साराग... अभिध्या, लोभ आणि अकुशलमूळ आहे. 'कामांवरील आसक्ती दूर कर' म्हणजे कामांमधील आसक्ती दूर कर, तिचा त्याग कर, ती नष्ट कर आणि पुन्हा उत्पन्न होणार नाही अशी कर - म्हणून 'कामांवरील आसक्ती दूर कर' असे म्हटले आहे. 'हे जतुकण्णि!' या शब्दाने भगवान त्या ब्राह्मणाला त्याच्या गोत्राने संबोधित करतात. 'भगवान' हे आदराचे संबोधन आहे... जी ही 'भगवान' अशी संज्ञा आहे, ती साक्षात्कारावर आधारित प्रज्ञप्ती आहे - म्हणून 'हे जतुकण्णि! भगवान म्हणाले' असे म्हटले आहे.

Nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti. Nekkhammanti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ sīlesu paripūrakāritaṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ khemato tāṇato leṇato saraṇato saraṇībhūtato abhayato accutato amatato nibbānato daṭṭhuṃ passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – nekkhammaṃ daṭṭhu khemato.

'नैष्क्रम्याला क्षेम पाहून' या पदाचा अर्थ: 'नैष्क्रम्य' (निक्खम्म) म्हणजे सम्यक् प्रतिपदा (योग्य आचरण), अनुलोम प्रतिपदा, अप्रत्यनीक प्रतिपदा, अन्वर्थ प्रतिपदा, धम्मानुधम्म प्रतिपदा, शीलांचे परिपूर्ण पालन, इंद्रियांचे संयमन (गुत्तद्वारता), भोजनात मात्रा जाणणे (मत्तञ्ञुता), जागृततेचा अभ्यास (जागरियानुयोग), स्मृती आणि संप्रजन्य (सतिसम्पजञ्ञ), चार सतीपट्ठान, चार सम्मप्पधान, चार इद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग, आर्य अष्टांगिक मार्ग आणि निब्बान (निर्वाण) व निब्बानगामी प्रतिपदा होय. या सर्वांना क्षेम (सुरक्षित), त्राण (रक्षण), लेण (आश्रय), शरण, अभय, अच्युत, अमृत आणि निब्बान रूपाने पाहून, तोलून, तपासून, स्पष्ट करून आणि साक्षात्कृत करून - म्हणून 'नैष्क्रम्याला क्षेम पाहून' असे म्हटले आहे.

Uggahitaṃ nirattaṃ vāti. Uggahitanti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ. Nirattaṃ vāti nirattaṃ vā muñcitabbaṃ vijahitabbaṃ vinoditabbaṃ byantīkātabbaṃ anabhāvaṃ gametabbanti – uggahitaṃ nirattaṃ vā.

'जे काही ग्रहण केलेले किंवा टाकून देण्याजोगे आहे' या पदाचा अर्थ: 'उग्गहित' (ग्रहण केलेले) म्हणजे तृष्णेच्या किंवा दृष्टीच्या (चुकीच्या मताच्या) प्रभावाने पकडलेले, कवटाळलेले, अभिनिविष्ट झालेले आणि आसक्त झालेले. 'निरत्त' (टाकून देण्याजोगे) म्हणजे जे सोडण्याजोगे, त्यागण्याजोगे, नष्ट करण्याजोगे आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याजोगे आहे (जसे की अध्यात्मिक आयतने इत्यादी) - म्हणून 'जे काही ग्रहण केलेले किंवा टाकून देण्याजोगे आहे' असे म्हटले आहे.

Mā te vijjittha kiñcananti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ. Idaṃ kiñcanaṃ tuyhaṃ mā vijjittha mā pavijjittha mā saṃvijjittha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – mā te vijjittha kiñcanaṃ. Tenāha bhagavā –

'तुझ्यामध्ये कोणतेही किंचन असू नये' या पदाचा अर्थ: राग-किंचन (आसक्तीचा मळ), दोष-किंचन (द्वेषाचा मळ), मोह-किंचन, मान-किंचन, दृष्टी-किंचन, किलेश-किंचन आणि दुश्चरित-किंचन. हे किंचन तुझ्यामध्ये असू नये, विद्यमान नसावे; त्याचा त्याग कर, ते नष्ट कर आणि पुन्हा उत्पन्न होणार नाही असे कर - म्हणून 'तुझ्यामध्ये कोणतेही किंचन असू नये' असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Kāmesu [Pg.146] vinaya gedhaṃ, [jatukaṇṇīti bhagavā]Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;

Uggahitaṃ nirattaṃ vā, mā te vijjittha kiñcana’’nti.

'हे जतुकण्णि! नैष्क्रम्याला (निक्खम्माला) क्षेम पाहून कामांमधील (वासनांमधील) आसक्ती दूर कर. जे काही ग्रहण केलेले (उग्गहित) किंवा टाकून देण्याजोगे (निरत्त) आहे, ते दूर कर. तुझ्यामध्ये कोणतेही किंचन (राग-द्वेषादी मळ) असू नये.'

68.

६८.

Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasi.

जे भूतकाळात (पूर्वी) घडले आहे ते सुकवून टाक (नष्ट कर), भविष्यात तुझ्याकडे कोणतेही किंचन (आसक्ती) नसावे. जर तू वर्तमानात (मध्यावर) कशाचेही ग्रहण करणार नाहीस, तर तू शांत होऊन विहरशील.

Yaṃ pubbe taṃ visosehīti atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṃ te kilese sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṃ karohi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – evampi yaṃ pubbe taṃ visosehi. Atha vā, ye atītā kammābhisaṅkhārā avipakkavipākā te kammābhisaṅkhāre sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṃ karohi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – evampi yaṃ pubbe taṃ visosehi.

"जे पूर्वीचे आहे ते सुकवून टाक (नष्ट कर)" म्हणजे भूतकाळातील संस्कारांना अनुसरून जे क्लेश उत्पन्न होऊ शकतात, त्या क्लेशांना सुकवून टाक, विशेष रूपाने सुकवून टाक, शुष्क कर, विशेष रूपाने शुष्क कर, बीजरहित कर, त्यांचा त्याग कर, त्यांना दूर कर, नष्ट कर आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचव – अशा प्रकारेही 'जे पूर्वीचे आहे ते सुकवून टाक' याचा अर्थ होतो. अथवा, जे भूतकाळातील कर्माभिसंस्कार आहेत ज्यांचे विपाक (फळ) अजून परिपक्व झालेले नाहीत, त्या कर्माभिसंस्कारांना सुकवून टाक, विशेष रूपाने सुकवून टाक, शुष्क कर, विशेष रूपाने शुष्क कर, बीजरहित कर, त्यांचा त्याग कर, त्यांना दूर कर, नष्ट कर आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचव – अशा प्रकारेही 'जे पूर्वीचे आहे ते सुकवून टाक' याचा अर्थ होतो.

Pacchā te māhu kiñcananti pacchā vuccati anāgate saṅkhāre ārabbha rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ. Idaṃ kiñcanaṃ tuyhaṃ mā ahu mā ahosi mā janesi mā sañjanesi mābhinibbattesi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti – pacchā te māhu kiñcanaṃ.

"नंतर तुझ्याकडे काहीही किंचन (आसक्ती/मळ) नसो" यामध्ये 'नंतर' म्हणजे भविष्यातील संस्कारांना अनुसरून राग-किंचन, द्वेष-किंचन, मोह-किंचन, मान-किंचन, दृष्टी-किंचन, क्लेश-किंचन आणि दुश्चरित-किंचन असे म्हटले जाते. हे किंचन तुझ्यामध्ये नसो, उत्पन्न न होवो, त्याला जन्म देऊ नकोस, उत्पन्न करू नकोस, विशेष रूपाने निर्माण करू नकोस; त्याचा त्याग कर, त्याला दूर कर, नष्ट कर आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचव – असा 'नंतर तुझ्याकडे काहीही किंचन नसो' याचा अर्थ आहे.

Majjhe ce no gahessasīti majjhe vuccati paccuppannaṃ rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi na taṇhissasi na parāmasissasi na nandissasi nābhinandissasi na ajjhosissasi. Abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahissasi vinodessasi byantīkarissasi anabhāvaṃ gamessasīti – majjhe ce no gahessasi.

"जर तू मध्ये ग्रहण करणार नाहीस" यामध्ये 'मध्ये' म्हणजे वर्तमानकाळातील रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान असे म्हटले जाते. वर्तमानकाळातील संस्कारांना तृष्णेच्या वश होऊन किंवा दृष्टीच्या वश होऊन तू ग्रहण करणार नाहीस, तृष्णा करणार नाहीस, आसक्तीने स्पर्श करणार नाहीस, आनंदित होणार नाहीस, अत्यंत आनंदित होणार नाहीस, त्यात मग्न होणार नाहीस. तू अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्श आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करशील, त्यांना दूर करशील, नष्ट करशील आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवशील – असा 'जर तू मध्ये ग्रहण करणार नाहीस' याचा अर्थ आहे.

Upasanto carissasīti rāgassa upasamitattā upasanto carissasi, dosassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā upasamitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddho carissasi viharissasi iriyissasi [Pg.147] vattissasi pālessasi yapessasi yāpessasīti – upasanto carissasi. Tenāha bhagavā –

"शांत होऊन तू विहरण करशील" म्हणजे रागाच्या उपशमनामुळे शांत होऊन तू विहरण करशील; द्वेषाच्या... पे... सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या शांततेमुळे, उपशमनामुळे, पूर्ण उपशमनामुळे, विशेष उपशमनामुळे, दग्ध झाल्यामुळे, निवृत्त झाल्यामुळे, निघून गेल्यामुळे आणि प्रतिप्रसब्ध (पूर्णपणे शांत) झाल्यामुळे शांत, उपशांत, व्युपशांत, निवृत्त आणि प्रतिप्रसब्ध होऊन तू विहरण करशील, राहशील, हालचाल करशील, वर्तन करशील, रक्षण करशील, जीवन कंठशील आणि जीवन व्यतीत करशील – असा 'शांत होऊन तू विहरण करशील' याचा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasī’’ti.

"जे पूर्वीचे आहे ते सुकवून टाक (नष्ट कर), नंतर तुझ्याकडे काहीही किंचन (आसक्ती) नसो; जर तू मध्ये ग्रहण करणार नाहीस, तर शांत होऊन विहरण करशील."

69.

६९.

Sabbaso nāmarūpasmiṃ, vītagedhassa brāhmaṇa;

Āsavāssa na vijjanti, yehi maccuvasaṃ vaje.

"हे ब्राह्मणा! ज्याची नाम-रूपावरील आसक्ती सर्व प्रकारे नष्ट झाली आहे, त्याचे ते आसव अस्तित्वात नसतात, ज्यांच्यामुळे मनुष्य मृत्यूच्या वश होतो."

Sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇāti. Sabbasoti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbasoti. Nāmanti cattāro arūpino khandhā. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇāti sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa vigatagedhassa cattagedhassa vantagedhassa muttagedhassa pahīnagedhassa paṭinissaṭṭhagedhassa vītarāgassa vigatarāgassa cattarāgassa vantarāgassa muttarāgassa pahīnarāgassa paṭinissaṭṭharāgassāti – sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇa.

"ज्याची नाम-रूपावरील आसक्ती सर्व प्रकारे नष्ट झाली आहे, हे ब्राह्मणा!" या पदात: 'सर्व प्रकारे' (सब्बसो) म्हणजे सर्व काही, सर्व प्रकारे, निःशेष, काहीही नष्ट न करता; हा शब्द संपूर्णतेचा वाचक आहे. 'नाम' म्हणजे चार अरूप स्कंध. 'रूप' म्हणजे चार महाभूत आणि चार महाभूतांवर आश्रित असलेले उपादाय रूप. 'गेध' म्हणजे तृष्णा असे म्हटले जाते. जो राग, तीव्र राग... पे... अभिध्या, लोभ आणि अकुशलमूळ आहे. 'ज्याची नाम-रूपावरील आसक्ती सर्व प्रकारे नष्ट झाली आहे, हे ब्राह्मणा!' म्हणजे ज्याची नाम-रूपावरील आसक्ती सर्व प्रकारे नष्ट झाली आहे, विगत झाली आहे, जिचा त्याने त्याग केला आहे, जी ओकून टाकली आहे, ज्यातून तो मुक्त झाला आहे, जिचा प्रहाण केला आहे, जिचा पूर्णपणे त्याग केला आहे; जो वीतराग झाला आहे, विगतराग झाला आहे, ज्याने रागाचा त्याग केला आहे, राग ओकून टाकला आहे, रागापासून मुक्त झाला आहे, रागाचा प्रहाण केला आहे, रागाचा पूर्णपणे त्याग केला आहे – असा 'ज्याची नाम-रूपावरील आसक्ती सर्व प्रकारे नष्ट झाली आहे, हे ब्राह्मणा!' याचा अर्थ आहे.

Āsavāssa na vijjantīti. Āsavāti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Assāti arahato khīṇāsavassa. Na vijjantīti ime āsavā tassa natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – āsavāssa na vijjanti.

"त्याचे आसव अस्तित्वात नसतात" यामध्ये: 'आसव' म्हणजे चार आसव – कामासव, भवासव, दृष्टीआसव आणि अविद्याआसव. 'त्याचे' म्हणजे क्षीणासव अर्हताचे. 'अस्तित्वात नसतात' म्हणजे हे आसव त्याच्यामध्ये नसतात, विद्यमान नसतात, आढळत नाहीत; ते नष्ट झाले आहेत, समूळ नष्ट झाले आहेत, उपशमित झाले आहेत, पूर्णपणे शांत झाले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाले आहेत – असा 'त्याचे आसव अस्तित्वात नसतात' याचा अर्थ आहे.

Yehi maccuvasaṃ vajeti yehi āsavehi maccuno vā vasaṃ gaccheyya, maraṇassa vā vasaṃ gaccheyya, mārapakkhassa vā vasaṃ gaccheyya; te āsavā tassa natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – yehi maccuvasaṃ vaje. Tenāha bhagavā –

"ज्यांच्यामुळे मृत्यूच्या वश होतो" म्हणजे ज्या आसवांमुळे मनुष्य मृत्यूच्या वश होईल, मरणाच्या वश होईल किंवा मारपक्षाच्या वश होईल; ते आसव त्या अर्हतामध्ये नसतात, विद्यमान नसतात, आढळत नाहीत; ते नष्ट झाले आहेत, समूळ नष्ट झाले आहेत, उपशमित झाले आहेत, पूर्णपणे शांत झाले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाले आहेत – असा 'ज्यांच्यामुळे मृत्यूच्या वश होतो' याचा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, vītagedhassa brāhmaṇa;

Āsavāssa na vijjanti, yehi maccuvasaṃ vaje’’ti.

"हे ब्राह्मणा! ज्याची नाम-रूपावरील आसक्ती सर्व प्रकारे नष्ट झाली आहे, त्याचे ते आसव अस्तित्वात नसतात, ज्यांच्यामुळे मनुष्य मृत्यूच्या वश होतो."

Saha [Pg.148] gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथा समाप्त होताच... पे... "भन्ते! भगवान माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे," असे (त्यांनी) म्हटले.

Jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso ekādasamo.

जतुकण्णि माणवपुच्छा निर्देश अकरावा समाप्त.

12. Bhadrāvudhamāṇavapucchāniddeso

१२. भद्रावुध माणवपुच्छा निर्देश.

70.

७०.

Okañjahaṃ taṇhacchidaṃ anejaṃ, [iccāyasmā bhadrāvudho]Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ;

Kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ, sutvāna nāgassa apanamissanti ito.

"आलयाचा (आसक्तीचा) त्याग करणाऱ्या, तृष्णेचा छेद करणाऱ्या, कंपरहित, नंदीचा (आसक्तीचा) त्याग करणाऱ्या, ओघाला पार केलेल्या, मुक्त झालेल्या आणि कल्पांचा त्याग करणाऱ्या सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञावान) भगवंतांची मी प्रार्थना करतो; त्या महापुरुषाचे (नागाचे) वचन ऐकून लोक येथून दूर होतील," असे आयुष्यमान भद्रावुध म्हणाले.

Okañjahaṃ taṇhacchidaṃ anejanti. Okañjahanti rūpadhātuyā yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upāyupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho okañjaho. Vedanādhātuyā…pe… saññādhātuyā… saṅkhāradhātuyā… viññāṇadhātuyā yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upāyupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho okañjaho.

"आलयाचा (आसक्तीचा) त्याग करणाऱ्या, तृष्णेचा छेद करणाऱ्या, कंपरहित" यामध्ये: 'आलयाचा त्याग करणारे' (ओकंजह) म्हणजे रूपधातूमध्ये जो छंद (इच्छा), जो राग, जी नंदी (आनंद), जी तृष्णा, जे उपाय-उपादान, चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत, त्यांचा बुद्ध भगवंतांनी प्रहाण केला आहे, ते समूळ नष्ट केले आहेत, ताडाच्या झाडासारखे (मुळापासून उपटलेले) केले आहेत, नष्ट केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे केले आहेत. म्हणून बुद्ध 'ओकंजह' आहेत. वेदनाधातूमध्ये... पे... संज्ञाधातूमध्ये... संस्कारधातूमध्ये... विज्ञानधातूमध्ये जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तृष्णा, जे उपाय-उपादान, चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत, त्यांचा बुद्ध भगवंतांनी प्रहाण केला आहे, ते समूळ नष्ट केले आहेत, ताडाच्या झाडासारखे केले आहेत, नष्ट केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे केले आहेत. म्हणून बुद्ध 'ओकंजह' आहेत.

Taṇhacchidanti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Sā taṇhā buddhassa bhagavato chinnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. Tasmā buddho taṇhacchido. Anejoti ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anejo. Ejāya pahīnattā anejo bhagavā lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati na pavedhati na sampavedhatīti. Tasmā buddho anejoti [Pg.149] – okañjahaṃ taṇhacchidaṃ anejaṃ. Iccāyasmā bhadrāvudhoti. Iccāti padasandhi…pe… āyasmāti, piyavacanaṃ…pe… bhadrāvudhoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā bhadrāvudho.

तृष्णाच्छिद (तृष्णा तोडणारे) या पदात: 'तृष्णा' म्हणजे रूपतृष्णा... धम्मतृष्णा. ती तृष्णा बुद्ध भगवंतांनी छिन्न केली आहे, उच्छिन्न केली आहे, समुच्छिन्न केली आहे, शांत केली आहे, अत्यंत शांत केली आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारी केली आहे, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध केली आहे. म्हणून बुद्ध हे 'तृष्णाच्छिद' आहेत. 'अनेज' या पदात: 'एजा' म्हणजे तृष्णा म्हटले जाते. जो राग, तीव्र राग... अभिज्झा (लोभ), लोभ, अकुशलमूळ आहे, ती एजा म्हणजेच तृष्णा बुद्ध भगवंतांनी प्रहीन (नष्ट) केली आहे, तिचे मूळ उपटून टाकले आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखी केली आहे, तिचा अभाव केला आहे, भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाची केली आहे. म्हणून बुद्ध हे 'अनेज' (निष्कंप) आहेत. एजा (तृष्णा) प्रहीन केल्यामुळे भगवान हे 'अनेज' आहेत. भगवान लाभातही कंपित होत नाहीत, अलाभातही कंपित होत नाहीत, यशातही कंपित होत नाहीत, अपयशातही कंपित होत नाहीत, प्रशंसेतही कंपित होत नाहीत, निंदेतही कंपित होत नाहीत, सुखातही कंपित होत नाहीत, दुःखातही कंपित होत नाहीत; ते चलित होत नाहीत, थरथरत नाहीत, प्रकंपित होत नाहीत, अत्यंत प्रकंपित होत नाहीत. म्हणून बुद्ध हे 'अनेज' आहेत - 'ओकंजह (आसक्ती सोडणारे), तृष्णाच्छिद, अनेज'. 'असे आयुष्यमान भद्रावुध म्हणाले' या पदात: 'असे' (इच्चा) हा पदसंधी आहे... 'आयुष्यमान' हे प्रियवचन (आदरणीय संबोधन) आहे... 'भद्रावुध' हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... हा त्यांचा संवाद आहे - 'असे आयुष्यमान भद्रावुध म्हणाले'.

Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttanti nandī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā nandī sā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho nandiñjaho. Oghatiṇṇanti bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo bhavoghaṃ tiṇṇo diṭṭhoghaṃ tiṇṇo avijjoghaṃ tiṇṇo sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ. Vimuttanti bhagavato rāgā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dosā cittaṃ… mohā cittaṃ…pe… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti – nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ.

'नन्दिंजहं ओघतिण्णं विमुत्तं' (आनंद सोडणारे, पूर पार केलेले, विमुक्त) या पदात: 'नंदी' म्हणजे तृष्णा म्हटले जाते. जो राग, तीव्र राग... अभिज्झा, लोभ, अकुशलमूळ आहे, ती नंदी म्हणजेच ती तृष्णा बुद्ध भगवंतांनी प्रहीन केली आहे, तिचे मूळ उपटून टाकले आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखी केली आहे, तिचा अभाव केला आहे, भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाची केली आहे. म्हणून बुद्ध हे 'नन्दिंजह' आहेत. 'ओघतिण्णं' म्हणजे भगवंतांनी कामौघ (कामाचा पूर) पार केला आहे, भवाौघ (अस्तित्वाचा पूर) पार केला आहे, दिठ्ठौघ (दृष्टीचा पूर) पार केला आहे, अविज्जाौघ (अविद्येचा पूर) पार केला आहे, संपूर्ण संसारमार्ग पार केला आहे, उत्तीर्ण झाले आहेत, पूर्णपणे पार गेले आहेत, ओलांडून गेले आहेत, सम्यक रीतीने ओलांडून गेले आहेत, पलीकडे गेले आहेत. ते ब्रह्मचर्य वास पूर्ण केलेले, आचरणीय आचरण केलेले... त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचा संसार नाही, त्यांचा पुनर्जन्म नाही - 'नन्दिंजहं ओघतिण्णं'. 'विमुत्तं' म्हणजे भगवंतांचे चित्त रागापासून मुक्त, विमुक्त, सुविमुक्त झाले आहे; चित्त द्वेषापासून... चित्त मोहापासून... सर्व अकुशल अभिसंस्कारांपासून चित्त मुक्त, विमुक्त, सुविमुक्त झाले आहे - 'नन्दिंजहं ओघतिण्णं विमुत्तं'.

Kappañjahaṃ abhiyāce sumedhanti. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Buddhassa bhagavato taṇhākappo pahīno diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā tasmā buddho kappañjaho. Abhiyāceti yācāmi abhiyācāmi ajjhesāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi jappāmi abhijappāmi. Sumedhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā buddho sumedhoti – kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ.

'कप्पंजहं अभियाचे सुमेधं' (कल्पना सोडणाऱ्या, सुमेध बुद्धांची मी प्रार्थना करतो) या पदात: 'कल्प' म्हणजे दोन कल्प आहेत - तृष्णाकल्प आणि दृष्टीकल्प... हा तृष्णाकल्प... हा दृष्टीकल्प. बुद्ध भगवंतांचा तृष्णाकल्प प्रहीन झाला आहे आणि दृष्टीकल्प सोडून दिला गेला आहे. तृष्णाकल्प प्रहीन झाल्यामुळे आणि दृष्टीकल्प सोडून दिल्यामुळे बुद्ध हे 'कप्पंजह' (कल्पना/आसक्ती सोडणारे) आहेत. 'अभियाचे' म्हणजे मी याचना करतो, प्रार्थना करतो, विनंती करतो, स्वीकार करतो, इच्छा करतो, आकांक्षा करतो, जल्प करतो, प्रजल्प करतो. 'सुमेधा' म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानन (विशेष जाणणे)... अमोह, धम्मविचय, सम्यक दृष्टी आहे. भगवान या मेधा (बुद्धी) प्रज्ञेने युक्त, सम्यक युक्त, उपगत, समुपगत, उपपन्न, समुपपन्न, समन्वागत (संपन्न) आहेत. म्हणून बुद्ध हे 'सुमेध' (उत्कृष्ट प्रज्ञावान) आहेत - 'कप्पंजहं अभियाचे सुमेधं'.

Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti. Nāgassāti nāgo. Bhagavā āguṃ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo…pe… evaṃ bhagavā na gacchatīti nāgo. Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvā ito apanamissanti vajissanti pakkamissanti disāvidisaṃ gamissantīti – sutvāna nāgassa apanamissanti ito. Tenāha so brāhmaṇo –

'सुत्वान नागस्स अपनमिस्सन्ति इतो' (नागाचे ऐकून येथून निघून जातील) या पदात: 'नागस्स' म्हणजे नाग. भगवान पाप करत नाहीत म्हणून 'नाग' आहेत; ते (पुन्हा संसारात) जात नाहीत म्हणून 'नाग' आहेत; ते (पुन्हा जन्माला) येत नाहीत म्हणून 'नाग' आहेत... अशा प्रकारे भगवान जात नाहीत म्हणून 'नाग' आहेत. 'सुत्वान नागस्स अपनमिस्सन्ति इतो' म्हणजे आपले वचन, भाषण, देशना, अनुशासन, उपदेश ऐकून, ग्रहण करून, मनात धारण करून, नीट लक्षात ठेवून, येथून निघून जातील, दूर जातील, प्रस्थान करतील, दिशा-विदिशांमध्ये जातील - 'सुत्वान नागस्स अपनमिस्सन्ति इतो'. म्हणून तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Okañjahaṃ [Pg.150] taṇhacchidaṃ anejaṃ, [iccāyasmā bhadrāvudho]Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ;

Kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ, sutvāna nāgassa apanamissanti ito’’ti.

"ओकंजह (आसक्ती सोडणारे), तृष्णा तोडणारे, निष्कंप (अनेज) [असे आयुष्यमान भद्रावुध म्हणाले], नंदी (आसक्ती) सोडणारे, पूर पार केलेले, विमुक्त; कल्प (आसक्ती) सोडणाऱ्या, सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञावान) बुद्धांची मी प्रार्थना करतो; नागाचे (बुद्धाचे) ऐकून लोक येथून निघून जातील."

71.

७१.

Nānājanā janapadehi saṅgatā, tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā;

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo.

"विविध जनपदांमधून अनेक लोक एकत्र आले आहेत, हे वीर! ते आपल्या वचनाची आकांक्षा करत आहेत; आपण त्यांना चांगल्या प्रकारे उपदेश करावा (स्पष्ट करावे), कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे."

Nānājanā janapadehi saṅgatāti. Nānājanāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Janapadehi saṅgatāti aṅgā ca magadhā ca kaliṅgā ca kāsiyā ca kosalā ca vajjiyā ca mallā ca cetiyamhā ca vaṃsā ca kurumhā ca pañcālā ca macchā ca surasenā ca assakā ca avantiyā ca yonā ca kambojā ca. Saṅgatāti saṅgatā samāgatā samohitā sannipatitāti – nānājanā janapadehi saṅgatā.

'नानाजना जनपदेहि संगता' (विविध जनपदांमधून अनेक लोक एकत्र आले आहेत) या पदात: 'नानाजना' म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ, प्रव्रजित (भिक्खू), देव आणि मनुष्य. 'जनपदेहि संगता' म्हणजे अंग, मगध, कलिंग, कासी, कोसल, वज्जी, मल्ल, चेती, वंस, कुरु, पांचाल, मच्छ, सूरसेन, अस्सक, अवंती, योन आणि कंबोज या जनपदांमधून. 'संगता' म्हणजे एकत्र आलेले, समागत झालेले, गोळा झालेले, संनिपतित (एकत्र जमलेले) - 'नानाजना जनपदेहि संगता'.

Tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānāti. Vīrāti vīro. Bhagavā vīriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti vīro, vigatalomahaṃsotipi vīro.

'तव वीर वाक्यं अभिकांक्षमाना' (हे वीर! आपल्या वचनाची आकांक्षा करणारे) या पदात: 'वीर' म्हणजे वीर. भगवान वीर्यवान (प्रयत्नशील) आहेत म्हणून 'वीर' आहेत; प्रभू (समर्थ) आहेत म्हणून 'वीर' आहेत; विसवी (कुशल) आहेत म्हणून 'वीर' आहेत; अलमत्त (समर्थ) आहेत म्हणून 'वीर' आहेत; रोमांचित न होणारे (भयरहित) आहेत म्हणून 'वीर' आहेत.

Virato idha sabbapāpakehi, nirayadukkhaṃ aticca vīriyavā so;

So vīriyavā padhānavā, vīro tādi pavuccate tathattāti.

"जो या लोकात सर्व पापांपासून विरत आहे, नरकाच्या दुःखाला पार करून जो वीर्यवान झाला आहे; तो वीर्यवान, प्रधानवान (दृढ संकल्पी) आणि तसा (तथाविध) असलेला पुरुष 'वीर' म्हटला जातो."

Tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānāti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ. Abhikaṅkhamānāti abhikaṅkhamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti – tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā.

'तव वीर वाक्यं अभिकांक्षमाना' म्हणजे आपले वचन, भाषण, देशना, अनुशासन, उपदेश. 'अभिकांक्षमाना' म्हणजे अत्यंत आकांक्षा करणारे, इच्छा करणारे, स्वीकार करणारे, प्रार्थना करणारे, प्रिय मानणारे, जल्प (इच्छापूर्वक बोलणे) करणारे - 'तव वीर वाक्यं अभिकांक्षमाना'.

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohīti. Tesanti tesaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ. Tuvanti bhagavantaṃ bhaṇati. Sādhu viyākarohīti sādhu ācikkhāhi desehi [Pg.151] paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi.

'तेसं तुवं साधु वियाकरोहि' (आपण त्यांना चांगल्या प्रकारे उपदेश करावा) या पदात: 'तेसं' म्हणजे त्या क्षत्रियांना, ब्राह्मणांना, वैश्यांना, शूद्रांना, गृहस्थांना, प्रव्रजितांना, देवांना आणि मनुष्यांना. 'तुवं' हे भगवंतांना उद्देशून म्हटले आहे. 'साधु वियाकरोहि' म्हणजे कृपया सांगावे, देशना द्यावी, प्रज्ञापित करावे, प्रस्थापित करावे, उघडून दाखवावे, विभाजन करावे, स्पष्ट करावे, प्रकाशित करावे - 'तेसं तुवं साधु वियाकरोहि'.

Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti – tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo –

'तथा हि ते विदितो एस धम्मो' म्हणजे कारण आपल्याला हा धम्म विदित (ज्ञात) आहे, तोललेला आहे, तपासलेला आहे, स्पष्ट झालेला आहे, विभावित (साक्षात्कृत) झालेला आहे - 'तथा हि ते विदितो एस धम्मो'. म्हणून तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Nānājanā janapadehi saṅgatā, tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā;

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’ti.

"विविध जनपदांमधून अनेक लोक एकत्र आले आहेत, हे वीर! ते आपल्या वचनाची आकांक्षा करत आहेत; आपण त्यांना चांगल्या प्रकारे उपदेश करावा, कारण आपल्याला हा धम्म ज्ञात आहे."

72.

७२.

Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ, [bhadrāvudhāti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti, teneva māro anveti jantuṃ.

"हे भद्रावुध! [भगवान म्हणाले] वर, खाली, तिरपे आणि मध्यभागी असलेली सर्व उपादान-तृष्णा (आसक्तीची तृष्णा) दूर करावी; कारण या लोकात लोक ज्या ज्या गोष्टीचे उपादान (ग्रहण) करतात, त्याच गोष्टीद्वारे मार प्राण्यांचा पाठलाग करतो."

Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbanti ādānataṇhaṃ vuccati rūpataṇhā…pe… ādānataṇhāti kiṃkāraṇā vuccati ādānataṇhā? Tāya taṇhāya rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Taṃkāraṇā vuccati ādānataṇhā. Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbanti sabbaṃ ādānataṇhaṃ vinayeyya paṭivinayeyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti – ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ. Bhadrāvudhāti bhagavāti. Bhadrāvudhāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – bhadrāvudhāti bhagavā.

‘सर्व आदानतण्हा दूर करावी’ (आदानतण्हं विनयेथ सब्बं) यामध्ये आदानतण्हा म्हणजे रूपतण्हा (रूपाविषयीची तृष्णा) असे म्हटले जाते... आदानतण्हा असे कोणत्या कारणाने म्हटले जाते? त्या तृष्णेमुळे (प्राणी) रूपाचे ग्रहण करतात, उपादान करतात, घट्ट पकडतात, चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करतात (परामर्श करतात), आणि अभिनिवेश करतात (मनात ठसवतात). वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान... गती... उपपत्ती... प्रतिसंधी... भव... संसार... वट्ट (संसारचक्र) यांचे ग्रहण करतात, उपादान करतात, घट्ट पकडतात, चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करतात, आणि अभिनिवेश करतात. त्या कारणाने याला ‘आदानतण्हा’ असे म्हटले जाते. ‘सर्व आदानतण्हा दूर करावी’ म्हणजे सर्व प्रकारच्या आदान-तृष्णेचा विनय करावा (दूर करावी), प्रतिविनय करावा, त्याग करावा, नष्ट करावी, अंत करावा, आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवावे – सर्व आदानतण्हा दूर करावी. ‘भद्रावुध!’ असे भगवान म्हणतात. ‘भद्रावुध’ या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधतात. ‘भगवान’ हे आदराचे विशेषण आहे... ही प्रत्यक्ष अनुभूतीवर आधारित संज्ञा आहे, जी ‘भगवान’ अशी आहे – ‘भद्रावुध’ असे भगवान म्हणतात.

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti. Uddhanti anāgataṃ; adhoti atītaṃ; tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṃ. Uddhanti devaloko; adhoti nirayaloko; tiriyañcāpi majjheti manussaloko. Atha vā, uddhanti kusalā dhammā; adhoti akusalā dhammā; tiriyañcāpi majjheti abyākatā dhammā. Uddhanti arūpadhātu; adhoti kāmadhātu; tiriyañcāpi majjheti rūpadhātu. Uddhanti sukhā vedanā; adhoti dukkhā vedanā; tiriyañcāpi majjheti adukkhamasukhā vedanā. Uddhanti uddhaṃ pādatalā; adhoti [Pg.152] adho kesamatthakā; tiriyañcāpi majjheti vemajjheti – uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe.

‘वर, खाली आणि मध्ये (तिरपे) सुद्धा’ (उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे). ‘वर’ म्हणजे अनागत (भविष्यकाळ); ‘खाली’ म्हणजे अतीत (भूतकाळ); ‘मध्ये’ म्हणजे प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ). ‘वर’ म्हणजे देवलोक; ‘खाली’ म्हणजे निरयलोक (नरकलोक); ‘मध्ये’ म्हणजे मनुष्यलोक. अथवा, ‘वर’ म्हणजे कुशल धर्म; ‘खाली’ म्हणजे अकुशल धर्म; ‘मध्ये’ म्हणजे अव्याकृत धर्म. ‘वर’ म्हणजे अरूपधातू; ‘खाली’ म्हणजे कामधातू; ‘मध्ये’ म्हणजे रूपधातू. ‘वर’ म्हणजे सुखद वेदना; ‘खाली’ म्हणजे दुःखद वेदना; ‘मध्ये’ म्हणजे अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदना. ‘वर’ म्हणजे पायाच्या तळव्यापासून वर; ‘खाली’ म्हणजे केसांच्या शिखरापासून (डोक्यापासून) खाली; ‘मध्ये’ म्हणजे शरीराचा मध्यभाग – वर, खाली आणि मध्ये सुद्धा.

Yaṃ yañhi lokasmimupādiyantīti yaṃ yaṃ rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Lokasminti apāyaloke…pe… āyatanaloketi – yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti.

‘या जगात ज्या ज्या गोष्टींचे उपादान करतात’ (यं यञ्हि लोकस्मिमुपादियन्तीति) म्हणजे ज्या ज्या रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञानाचे ग्रहण करतात, उपादान करतात, घट्ट पकडतात, चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करतात, आणि अभिनिवेश करतात. ‘जगात’ म्हणजे अपायलोकात... आयतनलोकात – या जगात ज्या ज्या गोष्टींचे उपादान करतात.

Teneva māro anveti jantunti teneva kammābhisaṅkhāravasena paṭisandhiko khandhamāro dhātumāro āyatanamāro gatimāro upapattimāro paṭisandhimāro bhavamāro saṃsāramāro vaṭṭamāro anveti anugacchati anvāyiko hoti. Jantunti sattaṃ janaṃ naraṃ māṇavaṃ posaṃ puggalaṃ jīvaṃ jāguṃ jantuṃ indaguṃ manujanti – teneva māro anveti jantuṃ. Tenāha bhagavā –

‘त्यामुळेच मार प्राण्यांच्या पाठीमागे लागतो’ (तेनेव मारो अन्वेति जन्तुन्ति) म्हणजे त्याच कर्माभिसंस्कारांच्या प्रभावाने प्रतिसंधी देणारा स्कंधमार, धातुमार, आयतनमार, गतिमार, उपपत्तिमार, प्रतिसंधीमार, भवमार, संसारमार आणि वट्टमार प्राण्यांच्या मागे लागतो, अनुगमन करतो, आणि सतत पाठीशी राहतो. ‘जन्तु’ (प्राणी) म्हणजे सत्त्व, जन, नर, मानव, पोस (पोषक), पुद्गल, जीव, जागू, जन्तु, इंदगू, मनुज – त्यामुळेच मार प्राण्यांच्या पाठीमागे लागतो. म्हणून भगवान म्हणाले –

‘‘Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ, [bhadrāvudhāti bhagavā]Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti, teneva māro anveti jantu’’nti.

“सर्व प्रकारच्या आदान-तृष्णेचा (आसक्तीच्या तृष्णेचा) त्याग करावा, [हे भद्रावुध! असे भगवान म्हणाले] वर, खाली आणि मध्ये सुद्धा; कारण या जगात ज्या ज्या गोष्टींचे लोक उपादान करतात, त्यामुळेच मार प्राण्यांच्या पाठीमागे लागतो.”

73.

७३.

Tasmā pajānaṃ na upādiyetha, bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke;

Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visattaṃ.

“म्हणून, हे जाणून घेऊन, जागरूक (स्मृतिमान) भिक्खूने या सर्व जगात कशाचेही उपादान करू नये; आदान-तृष्णेत (आसक्तीत) अडकलेल्या आणि मृत्यूच्या साम्राज्यात गुंतलेल्या या प्रजेला अशा प्रकारे पाहत असताना.”

Tasmā pajānaṃ na upādiyethāti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā, etaṃ ādīnavaṃ sampassamāno ādānataṇhāyāti – tasmā. Pajānanti jānanto pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti jānanto pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Na upādiyethāti rūpaṃ nādiyeyya na upādiyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya; vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ … upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ nādiyeyya na upādiyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyyāti – tasmā pajānaṃ na upādiyetha.

‘म्हणून जाणून घेऊन उपादान करू नये’ (तस्मा पजानं न उपादियेथाति). ‘तस्मा’ (म्हणून) म्हणजे त्या कारणाने, त्या हेतूने, त्या प्रत्ययाने, त्या निदानाने, आदान-तृष्णेतील हा दोष चांगल्या प्रकारे पाहत असताना – म्हणून. ‘पजानं’ (जाणून घेऊन) म्हणजे जाणणारा, प्रजानन करणारा, आकलन करणारा, विशेष जाणणारा, प्रतिवेदन करणारा, भेदणारा – ‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत’... ‘जे काही उदय पावणारे (समुदयधर्मी) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (निरोधधर्मी) आहे’ असे जाणणारा, प्रजानन करणारा, आकलन करणारा, विशेष जाणणारा, प्रतिवेदन करणारा, भेदणारा. ‘उपादान करू नये’ म्हणजे रूपाचे ग्रहण करू नये, उपादान करू नये, घट्ट पकडू नये, चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करू नये, अभिनिवेश करू नये; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान... गती... उपपत्ती... प्रतिसंधी... भव... संसार... वट्ट यांचे ग्रहण करू नये, उपादान करू नये, घट्ट पकडू नये, चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करू नये, अभिनिवेश करू नये – म्हणून जाणून घेऊन उपादान करू नये.

Bhikkhu [Pg.153] sato kiñcanaṃ sabbaloketi. Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekkho vā bhikkhu. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – bhikkhu sato. Kiñcananti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ. Sabbaloketi sabbaapāyaloke sabbamanussaloke sabbadevaloke sabbakhandhaloke sabbadhātuloke sabbaāyatanaloketi – bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke.

‘भिक्खूने स्मृतिमान राहून सर्व जगात कशाचेही...’ (भिक्खु सतो किञ्चनं सब्बलोकेति). ‘भिक्खू’ म्हणजे कल्याणकारी पृथग्जन भिक्खू किंवा शैक्ष (सेक्ख) भिक्खू. ‘सतो’ (स्मृतिमान) म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान – कायेमध्ये कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान विकसित करणारा स्मृतिमान... त्याला स्मृतिमान म्हटले जाते – भिक्खू स्मृतिमान. ‘किंचन’ (काहीही) म्हणजे कोणतेही रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञान. ‘सर्व जगात’ म्हणजे सर्व अपायलोकात, सर्व मनुष्यलोकात, सर्व देवलोकात, सर्व स्कंधलोकात, सर्व धातुलोकात, सर्व आयतनलोकात – भिक्खूने स्मृतिमान राहून सर्व जगात कशाचेही (उपादान करू नये).

Ādānasatte iti pekkhamānoti ādānasattā vuccanti ye rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti; vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Itīti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ itīti. Pekkhamānoti pekkhamāno dakkhamāno dissamāno passamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – ādānasatte iti pekkhamāno.

‘आदान-तृष्णेत अडकलेल्यांना अशा प्रकारे पाहत असताना’ (आदानसत्ते इति पेक्खमानोति). ‘आदानसत्त’ (आदानात अडकलेले) त्यांना म्हटले जाते जे रूपाचे ग्रहण करतात, उपादान करतात, घट्ट पकडतात, चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करतात, अभिनिवेश करतात; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान... गती... उपपत्ती... प्रतिसंधी... भव... संसार... वट्ट यांचे ग्रहण करतात, उपादान करतात, घट्ट पकडतात, चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करतात, अभिनिवेश करतात. ‘इति’ हा पदसंधी आहे... हा शब्दांचा अनुक्रम दर्शवतो. ‘पेक्खमानो’ (पाहत असताना) म्हणजे पाहत असताना, निरीक्षण करत असताना, दर्शन घेत असताना, अवलोकन करत असताना, ध्यानपूर्वक पाहत असताना, सूक्ष्म परीक्षण करत असताना – आदान-तृष्णेत अडकलेल्यांना अशा प्रकारे पाहत असताना.

Pajaṃ imaṃ maccudheyye visattanti. Pajāti sattādhivacanaṃ maccudheyyā vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Pajā maccudheyye māradheyye maraṇadheyye sattā visattā āsattā laggā laggitā palibuddhā. Yathā bhittikhile vā nāgadante vā bhaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ palibuddhaṃ, evameva pajā maccudheyye māradheyye maraṇadheyye sattā visattā āsattā laggā laggitā palibuddhāti – pajaṃ imaṃ maccudheyye visattaṃ. Tenāha bhagavā –

‘मृत्यूच्या साम्राज्यात गुंतलेल्या या प्रजेला’ (पजं इमं मच्चुधेय्ये विसत्तन्ति). ‘प्रजा’ हा प्राण्यांचा (सत्त्वांचा) वाचक शब्द आहे. ‘मच्चुधेय्य’ (मृत्यूचे साम्राज्य) क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना म्हटले जाते. प्रजा (प्राणी) मृत्यूच्या साम्राज्यात, माराच्या साम्राज्यात, मरणाच्या साम्राज्यात आसक्त आहेत, विशेष आसक्त आहेत, अत्यंत आसक्त आहेत, अडकलेले आहेत, गुंतलेले आहेत, बांधलेले आहेत. ज्याप्रमाणे भिंतीवरील खुंटीवर किंवा हस्तिदंताच्या खुंटीवर एखादी वस्तू अडकलेली, विशेष अडकलेली, अत्यंत अडकलेली, लटकलेली, गुंतलेली, बांधलेली असते, त्याचप्रमाणे प्रजा मृत्यूच्या साम्राज्यात, माराच्या साम्राज्यात, मरणाच्या साम्राज्यात आसक्त आहेत, विशेष आसक्त आहेत, अत्यंत आसक्त आहेत, अडकलेले आहेत, गुंतलेले आहेत, बांधलेले आहेत – मृत्यूच्या साम्राज्यात गुंतलेल्या या प्रजेला. म्हणून भगवान म्हणाले –

‘‘Tasmā pajānaṃ na upādiyetha, bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke;

Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visatta’’nti.

“म्हणून, हे जाणून घेऊन, जागरूक (स्मृतिमान) भिक्खूने या सर्व जगात कशाचेही उपादान करू नये; आदान-तृष्णेत (आसक्तीत) अडकलेल्या आणि मृत्यूच्या साम्राज्यात गुंतलेल्या या प्रजेला अशा प्रकारे पाहत असताना.”

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथा समाप्त होताच... ‘भंते! भगवान माझे शास्ता (गुरू) आहेत, आणि मी त्यांचा श्रावक (शिष्य) आहे’ (असे त्याने म्हटले).

Bhadrāvudhamāṇavapucchāniddeso dvādasamo.

भद्रावुध माणवकाचा प्रश्न-निर्देश बारावा समाप्त.

13. Udayamāṇavapucchāniddeso

१३. उदय माणवकाचा प्रश्न-निर्देश.

74.

७४.

Jhāyiṃ [Pg.154] virajamāsīnaṃ, [iccāyasmā udayo]Katakiccaṃ anāsavaṃ;

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;

Aññāvimokkhaṃ pabrūhi , avijjāya pabhedanaṃ.

“ध्यानमग्न, रज-रहित (निष्पाप), आसनावर बसलेले, कृतकृत्य (ज्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे), अनास्रव (आसवरहित), आणि सर्व धर्मांच्या पार गेलेल्या (भगवंतांकडे) मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे; अविद्या नष्ट करणाऱ्या आणि प्रज्ञेद्वारे विमुक्ती देणाऱ्या (विमोक्षाचा) उपदेश करा,” असे आयुष्यमान उदय म्हणाला.

Jhāyiṃ virajamāsīnanti. Jhāyinti jhāyī bhagavā. Paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi jhānena jhāyī, tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenapi jhānena jhāyī, avitakkavicāramattenapi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenapi jhānena jhāyī, sappītikenapi jhānena jhāyī, nippītikenapi jhānena jhāyī, sātasahagatenapi jhānena jhāyī, upekkhāsahagatenapi jhānena jhāyī, suññatenapi jhānena jhāyī, animittenapi jhānena jhāyī, appaṇihitenapi jhānena jhāyī, lokiyenapi jhānena jhāyī, lokuttarenapi jhānena jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti – jhāyiṃ. Virajanti rāgo rajo, doso rajo, moho rajo, kodho rajo, upanāho rajo…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā rajā. Te rajā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho arajo virajo nirajo rajāpagato rajavippahīno rajavippayutto sabbarajavītivatto.

'झायीं विरजं आसीनं' या पदात: 'झायी' म्हणजे भगवान ध्यानात रमणारे (ध्यानमग्न) आहेत. पहिल्या ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, दुसऱ्या ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, तिसऱ्या ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, चौथ्या ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, सवितर्क-सविचार ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, अवितर्क-विचारमात्र ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, अवितर्क-अविचार ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, सप्रीतिक ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, निष्प्रीतिक ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, सुखसहगत ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, उपेक्षासहगत ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, शून्यता ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, अनिमित्त ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, अप्रणिहित ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, लौकिक ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत, लोकोत्तर ध्यानानेही ते ध्यानमग्न आहेत; ध्यानात रमणारे, एकांतात युक्त असणारे आणि स्वार्थाला (परम कल्याणाला) महत्त्व देणारे आहेत - म्हणून 'झायी'. 'विरजं' म्हणजे: राग हा रज (मळ) आहे, द्वेष हा रज आहे, मोह हा रज आहे, क्रोध हा रज आहे, उपनाह (वैरभाव) हा रज आहे... इत्यादी सर्व अकुशल अभिसंस्कार हे रज आहेत. ते रज बुद्ध भगवंतांनी नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहेत, अस्तित्वात नसलेले केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे केले आहेत. म्हणून बुद्ध हे अरज (रजरहित), विरज, निरज, रजापासून दूर गेलेले, रजाचा त्याग केलेले, रजापासून विमुक्त झालेले आणि सर्व रजांचे उल्लंघन केलेले आहेत.

Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitvā cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccati.

राग हा रज (मळ) म्हटला जातो, परंतु तो धुळीचा कण (रेणू) नव्हे. 'रज' हे रागाचेच नाव (अधिवाचन) आहे. पाच चक्षूंनी युक्त असलेल्या (चक्षुमान) भगवंतांनी या रागरूपी रजाचा त्याग केला आहे, म्हणून त्या जिनाला (विजेत्याला) 'विगतरज' (रजरहित) म्हटले जाते.

Doso rajo na ca pana reṇu vuccati, dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitvā cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccati.

द्वेष हा रज म्हटला जातो, परंतु तो धुळीचा कण नव्हे. 'रज' हे द्वेषाचेच नाव आहे. पाच चक्षूंनी युक्त असलेल्या भगवंतांनी या द्वेषरूपी रजाचा त्याग केला आहे, म्हणून त्या जिनाला 'विगतरज' म्हटले जाते.

Moho [Pg.155] rajo na ca pana reṇu vuccati, mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitvā cakkhumā, tasmā jino vigatarajoti vuccatīti. –

मोह हा रज म्हटला जातो, परंतु तो धुळीचा कण नव्हे. 'रज' हे मोहाचेच नाव आहे. पाच चक्षूंनी युक्त असलेल्या भगवंतांनी या मोहरूपी रजाचा त्याग केला आहे, म्हणून त्या जिनाला 'विगतरज' म्हटले जाते.

Virajaṃ …pe….

'विरजं'... इत्यादी.

Āsīnanti nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti – āsīno.

'आसीनं' म्हणजे भगवान पाषाणक चैत्यावर (शिळापटावर) बसलेले (विराजमान) आहेत - म्हणून 'आसीन'.

Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyinoti.

पर्वताच्या कुशीत बसलेल्या, दुःखाच्या पार गेलेल्या मुनींची (भगवंतांची), मृत्यूला जिंकणारे (मृत्यूपार गेलेले) त्रिविद्य श्रावक उपासना (सेवा) करतात.

Evampi bhagavā āsīno. Atha vā, bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti. Evampi bhagavā āsīnoti – jhāyiṃ virajamāsīnaṃ.

अशा प्रकारेही भगवान 'आसीन' आहेत. अथवा, भगवान सर्व प्रकारच्या क्लेशांच्या व्याकुळतेपासून शांत झाल्यामुळे 'आसीन' आहेत; ते कृतकृत्य (वुत्थवासो), आचरणीय धर्माचे आचरण केलेले (चिण्णचरणो)... इत्यादी आहेत, त्यांचा जन्म-मरणाचा संसार संपला असून त्यांना पुनर्जन्म नाही. अशा प्रकारेही भगवान 'आसीन' आहेत - 'झायीं विरजं आसीनं' (ध्यानी, विरज आणि आसीन).

Iccāyasmā udayoti. Iccāti padasandhi…pe… āyasmāti piyavacanaṃ…pe… udayoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā udayo.

'इच्चायस्मा उदयो' यात: 'इच्चि' हा पदसंधी आहे... इत्यादी. 'आयुष्मान' हा प्रिय शब्द (आदरवाचक शब्द) आहे... इत्यादी. 'उदय' हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... इत्यादी. हा त्याचा संवाद आहे - 'इच्चायस्मा उदयो' (असे आयुष्मान उदय म्हणाला).

Katakiccaṃ anāsavanti buddhassa bhagavato kiccākiccaṃ karaṇīyākaraṇīyaṃ pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Tasmā buddho katakicco.

'कतकिच्चं अनासवं' म्हणजे बुद्ध भगवंतांचे जे काही कर्तव्य किंवा अकर्तव्य (करावयाचे कार्य) होते, ते सर्व नष्ट झाले आहे, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले गेले आहे, अस्तित्वात नसलेले केले गेले आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे झाले आहे. म्हणून बुद्ध हे 'कृतकृत्य' (ज्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे असे) आहेत.

Yassa ca visatā natthi, chinnasotassa bhikkhuno;

Kiccākiccappahīnassa, pariḷāho na vijjatīti.

ज्या भिक्खूचा (तृष्णेचा) प्रवाह छिन्न झाला आहे, ज्याचे कर्तव्य आणि अकर्तव्य नष्ट झाले आहे आणि ज्याच्यामध्ये पसरणारी तृष्णा नाही, त्याला कोणताही संताप (दाह) उरत नाही.

Katakiccaṃ anāsavanti. Āsavāti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavoti – katakiccaṃ anāsavaṃ.

'कतकिच्चं अनासवं' यात: 'आसव' (आस्रव) म्हणजे चार आस्रव आहेत - कामास्रव, भवास्रव, दृष्ट्यास्रव आणि अविद्यास्रव. ते आस्रव बुद्ध भगवंतांनी नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहेत, अस्तित्वात नसलेले केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे केले आहेत. म्हणून बुद्ध हे 'अनास्रव' (आस्रवरहित) आहेत - 'कतकिच्चं अनासवं'.

Pāraguṃ sabbadhammānanti bhagavā sabbadhammānaṃ abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū. Abhiññāpāragū sabbadhammānaṃ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ maggānaṃ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṃ. So vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ; vasippatto [Pg.156] pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ; vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya; vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. So vuttavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – pāraguṃ sabbadhammānaṃ.

'पारगुं सब्बधम्मानं' म्हणजे भगवान सर्व धर्मांचे अभिज्ञा-पारंगत (विशेष ज्ञानाने पार गेलेले), परिज्ञा-पारंगत, प्रहाण-पारंगत, भावना-पारंगत, साक्षात्क्रिया-पारंगत आणि समापत्ती-पारंगत आहेत. ते सर्व धर्मांचे अभिज्ञा-पारंगत आहेत, सर्व दुःखांचे परिज्ञा-पारंगत आहेत, सर्व क्लेशांचे प्रहाण-पारंगत आहेत, चार मार्गांचे भावना-पारंगत आहेत, निरोधाचे (निर्वाणाचे) साक्षात्क्रिया-पारंगत आहेत आणि सर्व समापत्तींचे समापत्ती-पारंगत आहेत. त्यांनी आर्य शीलामध्ये वशित्व आणि पारमिता प्राप्त केली आहे; आर्य समाधीमध्ये वशित्व आणि पारमिता प्राप्त केली आहे; आर्य प्रज्ञेमध्ये वशित्व आणि पारमिता प्राप्त केली आहे; आर्य विमुक्तीमध्ये वशित्व आणि पारमिता प्राप्त केली आहे. ते पार गेलेले (पारगत), पारमितेला प्राप्त झालेले, अंताला गेलेले, अंतप्राप्त, कोटीला (शिखराला) गेलेले, कोटीप्राप्त, पर्यंताला गेलेले, पर्यंतप्राप्त, अवसानाला (शेवटाला) गेलेले, अवसानप्राप्त, त्राणाला (संरक्षणाला) गेलेले, त्राणप्राप्त, लयनाला (आश्रयाला) गेलेले, लयनप्राप्त, शरणाला गेलेले, शरणप्राप्त, अभयाला गेलेले, अभयप्राप्त, अच्युताला (अविनाशी पदाला) गेलेले, अच्युतप्राप्त, अमृताला गेलेले, अमृतप्राप्त, निर्वाणाला गेलेले आणि निर्वाणप्राप्त आहेत. ते कृतकृत्य (वुत्तवासो), आचरणीय धर्माचे आचरण केलेले... इत्यादी आहेत, त्यांचा जन्म-मरणाचा संसार संपला असून त्यांना पुनर्जन्म नाही - 'पारगुं सब्बधम्मानं' (सर्व धर्मांचे पारंगत).

Atthi pañhena āgamanti pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṃ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṃ sotukāmo āgatomhīti, evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhatthikānaṃ pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ payirupāsanaṃ atthīti, evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā, pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi pahu tvamasi alamatto mayā pucchitaṃ kathetuṃ visajjetuṃ, vahassetaṃ bhāranti, evampi atthi pañhena āgamaṃ.

'अत्थि पञ्हेन आगमं' म्हणजे 'मी प्रश्नाच्या अपेक्षेने आलो आहे, मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे, मी प्रश्न ऐकण्याच्या इच्छेने आलो आहे' - अशा प्रकारेही 'अत्थि पञ्हेन आगमं' चा अर्थ होतो. अथवा, 'प्रश्नाची इच्छा असणाऱ्यांचा, प्रश्न विचारू इच्छिणाऱ्यांचा, प्रश्न ऐकू इच्छिणाऱ्यांचा येथे येणे, पुढे येणे, जवळ येणे आणि सेवा करणे घडले आहे' - अशा प्रकारेही 'अत्थि पञ्हेन आगमं' चा अर्थ होतो. अथवा, 'तुझ्याकडे प्रश्नांचे आगमन झाले आहे, तू समर्थ आहेस, माझ्याद्वारे विचारलेल्या प्रश्नांचे उत्तर देण्यास, सांगण्यास आणि सोडवण्यास तू सक्षम आहेस, हा भार तू वाहून ने' - अशा प्रकारेही 'अत्थि पञ्हेन आगमं' चा अर्थ होतो.

Aññāvimokkhaṃ pabrūhīti aññāvimokkho vuccati arahattavimokkho. Arahattavimokkhaṃ pabrūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – aññāvimokkhaṃ pabrūhi.

'अञ्ञाविमोक्खं पब्रूहि' यात 'अज्ञाविमोक्ष' म्हणजे अर्हत्त्व-विमोक्ष (अर्हत्त्वाची मुक्ती) म्हटले जाते. 'अर्हत्त्व-विमोक्षाविषयी सांगा, उपदेश करा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडून दाखवा, विभाजन करून सांगा, स्पष्ट करा आणि प्रकाशित करा' - म्हणून 'अञ्ञाविमोक्खं पब्रूहि' (अज्ञाविमोक्ष सांगा).

Avijjāya pabhedananti avijjāya bhedanaṃ pabhedanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānanti – avijjāya pabhedanaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'अविज्जाय प्रभेदनं' म्हणजे अविद्येचा भेद करणे (नाश करणे), प्रभेदन करणे, प्रहाण करणे, उपशमन करणे, प्रतिनिसर्ग (त्याग) करणे, प्रतिप्रश्रब्धी (पूर्ण शांतता) करणे, अमृत आणि निर्वाण - म्हणून 'अविज्जाय प्रभेदनं' (अविद्येचा नाश). म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ, [iccāyasmā udayo]Katakiccaṃ anāsavaṃ;

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;

“ध्यानी, विरज (रागरहित), आसीन (विराजमान), [असे आयुष्मान उदय म्हणाला] कृतकृत्य, अनास्रव; सर्व धर्मांचे पारंगत असलेल्यांकडे मी प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे;

Aññāvimokkhaṃ pabrūhi, avijjāya pabhedana’’nti.

अज्ञाविमोक्ष (अर्हत्त्व मुक्ती) आणि अविद्येचा नाश याविषयी मला सांगा.”

75.

७५.

Pahānaṃ [Pg.157] kāmacchandānaṃ, [udayāti bhagavā]Domanassāna cūbhayaṃ;

Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ.

“हे उदय! [भगवान म्हणाले] कामच्छंदाचा त्याग, आणि दौर्मनस्याचा (दोन्हींचा) त्याग; स्त्यानाचा (आळसाचा) नाश आणि कुक्कुच्चाचे (पश्चात्तापाचे) निवारण करणे (यालाच मी अज्ञाविमोक्ष असे म्हणतो).”

Pahānaṃ kāmacchandānanti. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Pahānaṃ kāmacchandānanti kāmacchandānaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – pahānaṃ kāmacchandānaṃ. Udayāti bhagavāti. Udayāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – udayāti bhagavā.

कामच्छंदाचा त्याग (पहानं कामच्छन्दानं) या पदात: 'छंद' म्हणजे कामांमधील (इंद्रियभोगांमधील) जो कामच्छंद, कामराग, कामनंदी (कामाची आवड), कामतण्हा (कामतृष्णा), कामस्नेह, कामपिपासा, कामपरिळाह (कामाचा दाह), काममुच्छा (काममोह), कामाज्झोसानं (कामात आसक्त होणे), कामोघ (कामाचा पूर), कामयोग, कामुपादान (काम-उपादान) आणि कामच्छंद-नीवरण होय. 'कामच्छंदाचा त्याग' म्हणजे कामच्छंदाचा प्रहाण (त्याग), वूपसम (शमन), पटिनिस्सग्ग (परित्याग), पटिप्पस्सद्धि (प्रशांतता), अमृत आणि निब्बान (निर्वाण) होय - याला 'कामच्छंदाचा त्याग' असे म्हणतात. 'उदय' असे भगवान म्हणतात. 'उदय' या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. 'भगवान' हे आदराचे विशेषण आहे... पे... ही साक्षात् प्रज्ञप्ती आहे, जी 'भगवान' अशी आहे - 'उदय' असे भगवान म्हणतात.

Domanassāna cūbhayanti. Domanassāti yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ, cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā. Domanassāna cūbhayanti kāmacchandassa ca domanassassa ca ubhinnaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – domanassāna cūbhayaṃ.

दोन्ही, म्हणजे कामच्छंद आणि दौर्मनस्य (डोमनस्स) या पदात: 'दौर्मनस्य' म्हणजे जे चैतसिक (मानसिक) अप्रिय, चैतसिक दुःख, मन-संस्पर्शजन्य अप्रिय व दुःखद वेदन, मन-संस्पर्शजन्य अप्रिय व दुःखद वेदना होय. 'दोन्ही, म्हणजे कामच्छंद आणि दौर्मनस्य' म्हणजे कामच्छंद आणि दौर्मनस्य या दोन्हीचा प्रहाण (त्याग), वूपसम (शमन), पटिनिस्सग्ग (परित्याग), पटिप्पस्सद्धि (प्रशांतता), अमृत आणि निब्बान (निर्वाण) होय - याला 'दोन्हीचा त्याग' असे म्हणतात.

Thinassa ca panūdananti. Thinanti yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnā līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa. Panūdananti thinassa ca panūdanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – thinassa ca panūdanaṃ.

आळसाचे (थीनाचे) निवारण या पदात: 'थीन' (आळस/स्त्यान) म्हणजे चित्ताची जी अस्वस्थता (अकल्याता), अकर्मण्यता (अकम्मञ्ञता), संकोच (ओलीयना), आकुंचन (सल्लीयना), सुस्ती, सुस्तपणा, चित्ताचे जडत्व होय. 'निवारण' म्हणजे थीनाचा (आळसाचा) उच्छेद (पनूदन), प्रहाण (त्याग), वूपसम (शमन), पटिनिस्सग्ग (परित्याग), पटिप्पस्सद्धि (प्रशांतता), अमृत आणि निब्बान (निर्वाण) होय - याला 'थीनाचे निवारण' असे म्हणतात.

Kukkuccānaṃ nivāraṇanti. Kukkuccanti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ, pādakukkuccampi kukkuccaṃ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ. Akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā…pe… avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. Yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho, idaṃ vuccati kukkuccaṃ. Api ca, dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho? ‘‘Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita’’nti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho[Pg.158]. ‘‘Kataṃ me vacīduccaritaṃ, akataṃ me vacīsucarita’’nti…pe… ‘‘kataṃ me manoduccaritaṃ, akataṃ me manosucarita’’nti…pe… ‘‘kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kataṃ me adinnādānaṃ, akatā me adinnādānā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇī’’ti…pe… ‘‘kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇī’’ti…pe… ‘‘katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhā’’ti…pe… ‘‘kato me byāpādo, akato me abyāpādo’’ti…pe… ‘‘katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī’’ti, uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

कुकुच्चाचे (पश्चात्तापाचे) निवारण या पदात: 'कुकुच्च' म्हणजे हाताची अस्वस्थ हालचाल (हत्थकुकुच्च) हेही कुकुच्च आहे, पायाची अस्वस्थ हालचाल (पादकुकुच्च) हेही कुकुच्च आहे, हात आणि पायांची अस्वस्थ हालचाल हेही कुकुच्च आहे. अयोग्य गोष्टीला योग्य समजणे, योग्य गोष्टीला अयोग्य समजणे... पे... निर्दोष गोष्टीला सदोष समजणे, सदोष गोष्टीला निर्दोष समजणे. अशा प्रकारचे जे कुकुच्च, कुकुच्चायना (पश्चात्ताप करण्याची वृत्ती), कुकुच्चायितत्त (पश्चात्तापग्रस्तता), चित्ताचा विप्रतिसार (खंत/पस्तावा) आणि मनोविलेख (मनाची अस्वस्थता) आहे, त्याला 'कुकुच्च' असे म्हणतात. शिवाय, दोन कारणांमुळे कुकुच्च, चित्ताचा विप्रतिसार आणि मनोविलेख उत्पन्न होतो - केलेल्या कर्मामुळे (कतत्ता) आणि न केलेल्या कर्मामुळे (अकतत्ता). केलेल्या आणि न केलेल्या कर्मामुळे कुकुच्च, चित्ताचा विप्रतिसार आणि मनोविलेख कसा उत्पन्न होतो? 'मी कायिक दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) केले आहे, मी कायिक सुचरित केले नाही' असे वाटल्याने कुकुच्च, चित्ताचा विप्रतिसार आणि मनोविलेख उत्पन्न होतो. 'मी वाचिक दुश्चरित केले आहे, मी वाचिक सुचरित केले नाही'... पे... 'मी मानसिक दुश्चरित केले आहे, मी मानसिक सुचरित केले नाही'... पे... 'मी प्राणातिपात (जीवहिंसा) केला आहे, मी प्राणातिपातापासून विरती (संयम) ठेवली नाही'... पे... 'मी अदिन्नादान (चोरी) केले आहे, मी अदिन्नादानापासून विरती ठेवली नाही'... पे... 'मी कामेसू मिच्छाचार (व्यभिचार) केला आहे, मी कामेसू मिच्छाचारापासून विरती ठेवली नाही'... पे... 'मी मुसावाद (असत्य भाषण) केला आहे, मी मुसावादापासून विरती ठेवली नाही'... पे... 'मी पिसुणा वाचा (चुगली) केली आहे, मी पिसुणा वाचेपासून विरती ठेवली नाही'... पे... 'मी फरुसा वाचा (कठोर बोलणे) केली आहे, मी फरुसा वाचेपासून विरती ठेवली नाही'... पे... 'मी सम्फप्पलाप (व्यर्थ बडबड) केला आहे, मी सम्फप्पलापापासून विरती ठेवली नाही'... पे... 'मी अभिध्या (लोभ) केली आहे, मी अनभिध्या केली नाही'... पे... 'मी व्यापाद (द्वेष) केला आहे, मी अव्यापाद केला नाही'... पे... 'मी मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) स्वीकारली आहे, मी सम्मादिट्ठी (सम्यक दृष्टी) स्वीकारली नाही' असे वाटल्याने कुकुच्च, चित्ताचा विप्रतिसार आणि मनोविलेख उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, केलेल्या आणि न केलेल्या कर्मामुळे कुकुच्च, चित्ताचा विप्रतिसार आणि मनोविलेख उत्पन्न होतो.

Atha vā, ‘‘sīlesumhi aparipūrakārī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘indriyesumhi aguttadvāro’’ti…pe… ‘‘bhojane amattaññumhī’’ti… ‘‘jāgariyaṃ ananuyuttomhī’’ti… ‘‘na satisampajaññena samannāgatomhī’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti, cattāro sammappadhānāti cattāro iddhipādāti, pañcindriyānīti, pañca balānīti, satta bojjhaṅgāti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti… ‘‘dukkhaṃ me apariññātaṃ, samudayo me appahīno, maggo me abhāvito, nirodho me asacchikato’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

अथवा, 'मी शीलांचे परिपूर्ण पालन केले नाही' असे वाटल्याने कुकुच्च, चित्ताचा विप्रतिसार आणि मनोविलेख उत्पन्न होतो; 'मी इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवले नाही'... पे... 'मी भोजनात मात्रा जाणणारा (अमत्तञ्ञू) नाही'... 'मी जागृततेत (जागरिया) युक्त नाही'... 'मी स्मृति-संप्रजन्य (सतिसम्पजञ्ञ) युक्त नाही'... 'मी चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), चार सम्मप्पधान (सम्यक प्रधान), चार इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग (बोध्यंग) आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग भावित (विकसित) केले नाहीत'... 'मी दुःख पूर्णपणे जाणले नाही (अपरिञ्ञात), मी समुदय नष्ट केला नाही (अप्पहीन), मी मार्ग भावित केला नाही, मी निरोध साक्षात केला नाही (असच्छिकत)' असे वाटल्याने कुकुच्च, चित्ताचा विप्रतिसार आणि मनोविलेख उत्पन्न होतो.

Kukkuccānaṃ nivāraṇanti kukkuccānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ pahānaṃ upasamaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ. Tenāha bhagavā –

कुकुच्चाचे निवारण म्हणजे कुकुच्चाचे आवरण, नीवरण (अडथळा), प्रहाण (त्याग), उपशम, वूपसम (शमन), पटिनिस्सग्ग (परित्याग), पटिप्पस्सद्धि (प्रशांतता), अमृत आणि निब्बान (निर्वाण) होय - याला 'कुकुच्चाचे निवारण' असे म्हणतात. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Pahānaṃ kāmacchandānaṃ, [udayāti bhagavā]Domanassāna cūbhayaṃ;

Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇa’’nti.

“कामच्छंदाचा त्याग, [हे उदय, भगवान म्हणाले] आणि दोन्हीचा (कामच्छंद व दौर्मनस्य) त्याग; आळसाचे (थीनाचे) निवारण आणि कुकुच्चाचे (पश्चात्तापाचे) निवारण.”

76.

७६.

Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ[Pg.159], dhammatakkapurejavaṃ;

Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedanaṃ.

“उपेक्षा आणि स्मृती यांनी अत्यंत शुद्ध (उपेक्खासतिसंसुद्ध), धम्मतक्क (धम्म-वितर्क) ज्याच्या पुढे चालतो (धम्मतक्कपुरेजव); अविद्या नष्ट करणाऱ्या अञ्ञाविमोक्षाला (अज्ञा-विमोक्ष/सर्वोच्च ज्ञानमुक्ती) मी सांगतो.”

Upekkhāsatisaṃsuddhanti. Upekkhāti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā majjhattatā cittassa. Satīti yā catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbha sati anussati…pe… sammāsati. Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthe jhāne upekkhā ca sati ca suddhā honti visuddhā saṃsuddhā parisuddhā pariyodātā anaṅgaṇā vigatūpakkilesā mudubhūtā kammaniyā ṭhitā āneñjappattāti – upekkhāsatisaṃsuddhaṃ.

उपेक्षा आणि स्मृती यांनी अत्यंत शुद्ध (उपेक्खासतिसंसुद्ध) या पदात: 'उपेक्षा' म्हणजे चौथ्या ध्यानात (चतुत्थ झान) असणारी जी उपेक्षा, उपेक्षणा, अज्झुपेक्षणा (तटस्थता), चित्ताची समता, चित्ताची प्रशांतता (चित्तप्पस्सद्धता) आणि चित्ताची मध्यस्थता (मज्झत्तता) होय. 'स्मृती' (सती) म्हणजे चौथ्या ध्यानात उपेक्षेला अनुसरून असणारी जी स्मृती, अनुस्मृती... पे... सम्यक स्मृती (सम्मासती) होय. 'उपेक्षा आणि स्मृती यांनी अत्यंत शुद्ध' म्हणजे चौथ्या ध्यानात उपेक्षा आणि स्मृती शुद्ध असतात, विशुद्ध असतात, संशुद्ध असतात, परिशुद्ध असतात, अत्यंत उजळ (परियोदात) असतात, निष्कलंक (अंगणरहित) असतात, उपक्किलेसरहित (मलरहित) असतात, मृदू (मुदुभूत) असतात, कर्मक्षम (कम्मनीय) असतात, स्थिर असतात आणि अचलता प्राप्त (आनेञ्जप्पत्त) असतात - याला 'उपेक्षा आणि स्मृती यांनी अत्यंत शुद्ध' असे म्हणतात.

Dhammatakkapurejavanti dhammatakko vuccati sammāsaṅkappo. So ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti, evampi dhammatakkapurejavaṃ. Atha vā, dhammatakko vuccati sammādiṭṭhi. Sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti, evampi dhammatakkapurejavaṃ. Atha vā, dhammatakko vuccati catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāgavipassanā. Sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti – evampi dhammatakkapurejavaṃ.

धम्मतक्क ज्याच्या पुढे चालतो (धम्मतक्कपुरेजव) या पदात: 'धम्मतक्क' म्हणजे सम्यक संकल्प (सम्मासंकप्प) होय. तो अञ्ञाविमोक्षाच्या (अज्ञा-विमोक्षाच्या) सुरुवातीला असतो, पुढे असतो, अग्रगामी (पुब्बंगम) असतो; अशा प्रकारेही 'धम्मतक्कपुरेजव' म्हटले जाते. अथवा, 'धम्मतक्क' म्हणजे सम्यक दृष्टी (सम्मादिट्ठी) होय. ती अञ्ञाविमोक्षाच्या सुरुवातीला असते, पुढे असते, अग्रगामी असते; अशा प्रकारेही 'धम्मतक्कपुरेजव' म्हटले जाते. अथवा, 'धम्मतक्क' म्हणजे चार मार्गांची पूर्वभाग-विपश्यना (पुब्बभागविपस्सना) होय. ती अञ्ञाविमोक्षाच्या सुरुवातीला असते, पुढे असते, अग्रगामी असते - अशा प्रकारेही 'धम्मतक्कपुरेजव' म्हटले जाते.

Aññāvimokkhaṃ pabrūmīti aññāvimokkho vuccati arahattavimokkho. Arahattavimokkhaṃ pabrūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – aññāvimokkhaṃ pabrūmi.

अञ्ञाविमोक्षाला मी सांगतो (अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमि) या पदात: 'अञ्ञाविमोक्ष' म्हणजे अरहत्त्व-विमोक्ष (अरहत्तविमोक्ख) होय. 'अरहत्त्व-विमोक्षाला मी सांगतो' म्हणजे मी सांगतो (आचिक्खामि), उपदेश करतो (देसेमि), प्रज्ञापित करतो (पञ्ञपेमि), प्रस्थापित करतो (पट्ठपेमि), उघड करतो (विवरामि), विभाजन करतो (विभजामि), स्पष्ट करतो (उत्तानीकरोमि) आणि प्रकाशित करतो (पकासेमि) - याला 'अञ्ञाविमोक्षाला मी सांगतो' असे म्हणतात.

Avijjāya pabhedananti. Avijjāti dukkhe aññāṇaṃ…pe… avijjā moho akusalamūlaṃ. Pabhedananti avijjāya pabhedanaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – avijjāya pabhedanaṃ. Tenāha bhagavā –

‘अविज्जाय पभेदनं’ या पदाचा अर्थ असा आहे: ‘अविज्जा’ म्हणजे दुःखाविषयीचे अज्ञान... पे... अविद्या, मोह, अकुशलमूळ होय. ‘पभेदनं’ म्हणजे अविद्येचा नाश करणे, त्याग करणे, शांत करणे, सोडून देणे, पूर्णपणे शांत करणे, अमृत, निर्वाण होय - हा ‘अविज्जाय पभेदनं’ चा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ, dhammatakkapurejavaṃ;

Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedana’’nti.

“उपेक्षा आणि स्मृती (सती) यांनी अत्यंत शुद्ध असलेल्या, धम्मविचाराने युक्त असलेल्या, प्रज्ञेद्वारे विमुक्ती देणाऱ्या आणि अविद्येचा नाश करणाऱ्या (मार्गाला) मी सांगतो.”

77.

७७.

Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;

Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati.

“हा लोक कशाने बांधलेला आहे? त्याचे विचरण कशामुळे होते? कशाचा पूर्णपणे त्याग केल्याने ‘निर्वाण’ असे म्हटले जाते?”

Kiṃsu [Pg.160] saṃyojano lokoti lokassa saṃyojanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso. Kena loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito palibuddhoti – kiṃsu saṃyojano loko.

‘किंसु संयोजनो लोको’ याचा अर्थ असा आहे: लोकाचे संयोजन (बंधन), आसक्ती, बंधन, उपक्किलेस (मळ) काय आहे? लोक कशाशी युक्त, प्रयुक्त, बद्ध, पूर्णपणे बद्ध, आसक्त, अडकलेला आणि गुंतलेला आहे? - हा ‘किंसु संयोजनो लोको’ चा अर्थ आहे.

Kiṃsu tassa vicāraṇanti kiṃsu tassa cāraṇaṃ vicāraṇaṃ paṭivicāraṇaṃ. Kena loko carati vicarati paṭivicaratīti – kiṃsu tassa vicāraṇaṃ. Kissassa vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti kissassa vippahānena vūpasamena paṭinissaggena paṭippassaddhiyā nibbānaṃ iti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – kissassa vippahānena nibbānaṃ iti vuccati. Tenāha so brāhmaṇo –

‘किंसु तस्स विचारणं’ याचा अर्थ असा आहे: त्याचे चारण (चालणे), विचरण (भ्रमण), प्रतिविचरण (विविध विषयांकडे जाणे) कशामुळे होते? लोक कशामुळे चालतो, विचरतो, प्रतिविचरतो? - हा ‘किंसु तस्स विचारणं’ चा अर्थ आहे. ‘किस्सस्स विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चती’ याचा अर्थ असा आहे: कशाचा पूर्णपणे त्याग केल्याने, शांत केल्याने, सोडून दिल्याने, पूर्णपणे शांत केल्याने ‘निर्वाण’ असे म्हटले जाते, सांगितले जाते, बोलले जाते, दर्शविले जाते, व्यवहारात आणले जाते? - हा ‘किस्सस्स विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चती’ चा अर्थ आहे. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले -

‘‘Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;

Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccatī’’ti.

“हा लोक कशाने बांधलेला आहे? त्याचे विचरण कशामुळे होते? कशाचा पूर्णपणे त्याग केल्याने ‘निर्वाण’ असे म्हटले जाते?”

78.

७८.

Nandisaṃyojano loko, vitakkassa vicāraṇā;

Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati.

“हा लोक नंदी (तृष्णा) या बंधनाने बांधलेला आहे. वितर्क हे त्याचे विचरण आहे. तृष्णेचा पूर्णपणे त्याग केल्याने ‘निर्वाण’ असे म्हटले जाते.”

Nandisaṃyojano lokoti nandī vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ, ayaṃ vuccati nandī. Yā nandī lokassa saṃyojanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso, imāya nandiyā loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito palibuddhoti – nandisaṃyojano loko.

‘नंदिसंयोजनो लोको’ यामध्ये ‘नंदी’ म्हणजे तृष्णा होय. जो राग (आसक्ती), साराग (तीव्र आसक्ती)... पे... अभिध्या (लोभ), लोभ हे अकुशलमूळ आहे, त्याला ‘नंदी’ असे म्हटले जाते. जी नंदी लोकाचे संयोजन (बंधन), आसक्ती, बंधन, उपक्किलेस (मळ) आहे, या नंदीने लोक युक्त, प्रयुक्त, बद्ध, पूर्णपणे बद्ध, आसक्त, अडकलेला आणि गुंतलेला आहे - हा ‘नंदिसंयोजनो लोको’ चा अर्थ आहे.

Vitakkassa vicāraṇāti. Vitakkāti nava vitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko, ñātivitakko janapadavitakko, amarāvitakko, parānudayatāpaṭisaṃyutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko, anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko. Ime vuccanti nava vitakkā. Ime nava vitakkā lokassa cāraṇā vicāraṇā paṭivicāraṇā. Imehi navahi vitakkehi loko carati vicarati paṭivicaratīti – vitakkassa vicāraṇā.

‘वितक्कस्स विचारणा’ म्हणजे: वितर्क हे नऊ प्रकारचे वितर्क आहेत - कामवितर्क (इंद्रियसुखाचे विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषाचे विचार), विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार), ज्ञातिवितर्क (नातेवाइकांविषयीचे विचार), जनपदवितर्क (देशाविषयीचे विचार), अमरावितर्क (अनिश्चित विचार), परानुदयताप्रतिसंयुक्त वितर्क (इतरांविषयीच्या दयेने युक्त विचार), लाभसक्कारसिलोकप्रतिसंयुक्त वितर्क (लाभ, सत्कार आणि कीर्तीशी संबंधित विचार), अनवञ्ञत्तिप्रतिसंयुक्त वितर्क (अविज्ञप्तीशी संबंधित विचार). यांना नऊ वितर्क असे म्हटले जाते. हे नऊ वितर्क लोकाचे चारण, विचरण आणि प्रतिविचरण आहेत. या नऊ वितर्कांमुळे लोक चालतो, विचरतो आणि प्रतिविचरतो - हा ‘वितक्कस्स विचारणा’ चा अर्थ आहे.

Taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti taṇhāya vippahānena vūpasamena paṭinissaggena paṭippassaddhiyā nibbānaṃ iti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccati. Tenāha bhagavā –

‘तण्हाया विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चती’ यामध्ये ‘तण्हा’ (तृष्णा) म्हणजे रूपतृष्णा... पे... धम्मतृष्णा होय. ‘तण्हाया विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चती’ म्हणजे तृष्णेचा पूर्णपणे त्याग केल्याने, शांत केल्याने, सोडून दिल्याने, पूर्णपणे शांत केल्याने ‘निर्वाण’ असे म्हटले जाते, सांगितले जाते, उपदेशिले जाते, बोलले जाते, दर्शविले जाते, व्यवहारात आणले जाते - हा ‘तण्हाया विप्पहानेन निब्बानं इति वुच्चती’ चा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले -

‘‘Nandisaṃyojano [Pg.161] loko, vitakkassa vicāraṇā;

Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccatī’’ti.

“हा लोक नंदी (तृष्णा) या बंधनाने बांधलेला आहे. वितर्क हे त्याचे विचरण आहे. तृष्णेचा पूर्णपणे त्याग केल्याने ‘निर्वाण’ असे म्हटले जाते.”

79.

७९.

Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā, taṃ suṇoma vaco tava.

“सजगतने विचरण करणाऱ्या व्यक्तीचे विञ्ञाण कसे निरुद्ध होते? आम्ही भगवंतांना विचारण्यासाठी आलो आहोत, आम्ही आपले ते वचन ऐकू इच्छितो.”

Kathaṃ satassa caratoti kathaṃ satassa sampajānassa carato viharato iriyato vattayato pālayato yapayato yāpayatoti – kathaṃ satassa carato.

‘कथं सतस्स चरतो’ याचा अर्थ असा आहे: कशा प्रकारे सजग (सती असलेल्या), संप्रजन्य (ज्ञान) असलेल्या, विचरण करणाऱ्या, विहार करणाऱ्या, हालचाल करणाऱ्या, जीवन व्यतीत करणाऱ्या, स्वतःचे रक्षण करणाऱ्या, जीवन जगणाऱ्या व्यक्तीचे? - हा ‘कथं सतस्स चरतो’ चा अर्थ आहे.

Viññāṇaṃ uparujjhatīti viññāṇaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti – viññāṇaṃ uparujjhati.

‘विञ्ञाणं उपरुज्झती’ म्हणजे विञ्ञाण निरुद्ध होते, शांत होते, अस्त पावते, पूर्णपणे शांत होते - हा ‘विञ्ञाणं उपरुज्झती’ चा अर्थ आहे.

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamāti buddhaṃ bhagavantaṃ puṭṭhuṃ pucchituṃ yācituṃ ajjhesituṃ pasādetuṃ āgamhā āgatamhā upāgatamhā sampattamhā, ‘‘tayā saddhiṃ samāgatamhā’’ti – bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā.

‘भगवन्तं पुट्ठुमागमा’ याचा अर्थ असा आहे: बुद्ध भगवंतांना विचारण्यासाठी, प्रश्न विचारण्यासाठी, विनंती करण्यासाठी, प्रार्थना करण्यासाठी, प्रसन्न करण्यासाठी आम्ही आलो आहोत, पोहोचलो आहोत, जवळ आलो आहोत, प्राप्त झालो आहोत, “आम्ही आपल्याशी एकत्र आलो आहोत” - हा ‘भगवन्तं पुट्ठुमागमा’ चा अर्थ आहे.

Taṃ suṇoma vaco tavāti. Tanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ suṇoma uggaṇhāma dhārema upadhārema upalakkhemāti – taṃ suṇoma vaco tava. Tenāha so brāhmaṇo –

‘तं सुणोम वचो तव’ यामध्ये ‘तं’ म्हणजे आपले वचन, भाषण, देशना, अनुशासन, उपदेश आम्ही ऐकतो, ग्रहण करतो, धारण करतो, मनात ठेवतो, विशेष रूपाने लक्षात ठेवतो - हा ‘तं सुणोम वचो तव’ चा अर्थ आहे. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले -

‘‘Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamā, taṃ suṇoma vaco tavā’’ti.

“सजगतने विचरण करणाऱ्या व्यक्तीचे विञ्ञाण कसे निरुद्ध होते? आम्ही भगवंतांना विचारण्यासाठी आलो आहोत, आम्ही आपले ते वचन ऐकू इच्छितो.”

80.

८०.

Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;

Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati.

“अध्यात्म (अंतर्गत) आणि बहिर्धा (बाह्य) वेदनेचे (संवेदनेचे) अभिनंदन (आनंदाने स्वीकार) न करणाऱ्या, अशा प्रकारे सजगतेने विचरण करणाऱ्या व्यक्तीचे विञ्ञाण निरुद्ध होते.”

Ajjhattañca bahiddhā ca vedanaṃ nābhinandatoti ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ [Pg.162] ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Ajjhattaṃ samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; ajjhattaṃ vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattaṃ samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… bahiddhā samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; bahiddhā vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… bahiddhā samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… ajjhattabahiddhā samudayavayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Imehi dvādasahi ākārehi vedanāsu vedanānupassī viharanto…pe… anabhāvaṃ gameti.

अध्यात्म आणि बहिर्धा (अंतर्गत आणि बाह्य) वेदनेचे अभिनंदन न करणे म्हणजे - अध्यात्मिक (अंतर्गत) वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुपश्यी (सतत निरीक्षण) करत विहरण करणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही (अतिशय आनंद मानत नाही), तिचे स्वागत करत नाही (अतिशय उपभोग घेत नाही), तिच्यात आसक्त होत नाही (अतिशय गुंतून राहत नाही). तो अभिनंदन (अतिशय आनंद), अभिवदन (अतिशय उपभोग), अध्यवसान (अतिशय आसक्ती), ग्रहण (पकडून ठेवणे), परामर्ष (चुकीचे आकलन/स्पर्श) आणि अभिनिवेश (दृढ निश्चय/आग्रह) यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. बाह्य वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुपश्यी करत विहरण करणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही, तिचे स्वागत करत नाही, तिच्यात आसक्त होत नाही. तो अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्ष आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. अध्यात्म-बाह्य (अंतर्गत आणि बाह्य) वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुपश्यी करत विहरण करणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही, तिचे स्वागत करत नाही, तिच्यात आसक्त होत नाही. तो अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्ष आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. अध्यात्मिक वेदनांमध्ये उदयधर्माचे (उत्पत्तीच्या स्वभावाचे) अनुपश्यी करत, वेदनेचे अनुपश्यी करत विहरण करणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही, तिचे स्वागत करत नाही, तिच्यात आसक्त होत नाही. तो अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्ष आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. अध्यात्मिक वेदनांमध्ये वयधर्माचे (विनाशाच्या स्वभावाचे) अनुपश्यी करत... तसेच... अध्यात्मिक वेदनांमध्ये उदय-वयधर्माचे (उत्पत्ती आणि विनाशाच्या स्वभावाचे) अनुपश्यी करत... तसेच... बाह्य वेदनांमध्ये उदयधर्माचे अनुपश्यी करत, वेदनेचे अनुपश्यी करत विहरण करणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही, तिचे स्वागत करत नाही, तिच्यात आसक्त होत नाही. तो अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्ष आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. बाह्य वेदनांमध्ये वयधर्माचे अनुपश्यी करत... तसेच... बाह्य वेदनांमध्ये उदय-वयधर्माचे अनुपश्यी करत... तसेच... अध्यात्म-बाह्य वेदनांमध्ये उदयधर्माचे अनुपश्यी करत... तसेच... अध्यात्म-बाह्य वेदनांमध्ये वयधर्माचे अनुपश्यी करत... तसेच... अध्यात्म-बाह्य वेदनांमध्ये उदय-वयधर्माचे अनुपश्यी करत, वेदनेचे अनुपश्यी करत विहरण करणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही, तिचे स्वागत करत नाही, तिच्यात आसक्त होत नाही. तो अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्ष आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. या बारा प्रकारांनी वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुपश्यी करत विहरण करणारा मनुष्य... तसेच... पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो.

Atha vā, vedanaṃ aniccato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato…pe… nissaraṇato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Imehi cattālīsāya ākārehi vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhoseti, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti – ajjhattañca bahiddhā ca vedanaṃ nābhinandato.

अथवा, वेदनेला अनित्य (अशाश्वत) रूपाने पाहणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही, तिचे स्वागत करत नाही, तिच्यात आसक्त होत नाही. तो अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्ष आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. वेदनेला दुःख रूपाने, रोग रूपाने, गंड (गळू) रूपाने, शल्य (बाण) रूपाने, अघ (पाप/संकट) रूपाने, आबाध (पीडा) रूपाने... तसेच... निस्सरण (मुक्ती) रूपाने पाहणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही, तिचे स्वागत करत नाही, तिच्यात आसक्त होत नाही. तो अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्ष आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. या बेचाळीस प्रकारांनी वेदनांमध्ये वेदनेचे अनुपश्यी करत विहरण करणारा मनुष्य वेदनेचे अभिनंदन करत नाही, तिचे स्वागत करत नाही, तिच्यात आसक्त होत नाही. तो अभिनंदन, अभिवदन, अध्यवसान, ग्रहण, परामर्ष आणि अभिनिवेश यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो - असे 'अध्यात्म आणि बाह्य वेदनेचे अभिनंदन न करणाऱ्याचे' या पदाचे स्पष्टीकरण आहे.

Evaṃ [Pg.163] satassa caratoti evaṃ satassa sampajānassa carato viharato iriyato vattayato pālayato yapayato yāpayatoti – evaṃ satassa carato.

'अशा प्रकारे स्मृतिमान होऊन आचरण करणाऱ्याचे' म्हणजे - अशा प्रकारे स्मृतिमान (जागरूक) आणि संप्रजन्ययुक्त (प्रज्ञावान) होऊन आचरण करणाऱ्याचे, विहरण करणाऱ्याचे, शारीरिक हालचाली (इरियापथ) करणाऱ्याचे, जीवन व्यतीत करणाऱ्याचे, स्वतःचे रक्षण करणाऱ्याचे, जीवन जगणाऱ्याचे, जीवन चालवणाऱ्याचे - असे 'अशा प्रकारे स्मृतिमान होऊन आचरण करणाऱ्याचे' या पदाचे स्पष्टीकरण आहे.

Viññāṇaṃ uparujjhatīti puññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ apuññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti – viññāṇaṃ uparujjhatī. Tenāha bhagavā –

'विज्ञान निरुद्ध होते' म्हणजे - पुण्याभिसंस्कारासहगत (कुशल कर्माच्या संस्कारांनी युक्त) विज्ञान, अपुण्याभिसंस्कारासहगत (अकुशल कर्माच्या संस्कारांनी युक्त) विज्ञान आणि आणेञ्जाभिसंस्कारासहगत (अचल/समाधीच्या संस्कारांनी युक्त) विज्ञान निरुद्ध होते, शांत होते, अस्त पावते, पूर्णपणे शांत होते - असे 'विज्ञान निरुद्ध होते' या पदाचे स्पष्टीकरण आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;

Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhatī’’ti.

“अध्यात्म आणि बाह्य वेदनेचे अभिनंदन न करणाऱ्याचे, अशा प्रकारे स्मृतिमान होऊन आचरण करणाऱ्याचे विज्ञान निरुद्ध होते.”

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथेच्या समाप्तीसोबतच... तसेच... 'भंते! भगवान माझे शास्ता (गुरू) आहेत, आणि मी त्यांचा श्रावक (शिष्य) आहे,' असे तो म्हणाला.

Udayamāṇavapucchāniddeso terasamo.

उदय माणवकाच्या प्रश्नाचा निर्देश (स्पष्टीकरण) तेरावा समाप्त.

14. Posālamāṇavapucchāniddeso

१४. पोसाल माणवकाच्या प्रश्नाचा निर्देश (स्पष्टीकरण)

81.

८१.

Yo atītaṃ ādisati, [iccāyasmā posālo]Anejo chinnasaṃsayo;

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ.

“जे (भगवान) भूतकाळाचे (मागील जन्मांचे) निर्देश करतात, जे तृष्णारहित (अनेज) आहेत, ज्यांनी शंकांचे निरसन केले आहे (छिन्नसंशय), आणि जे सर्व धर्मांच्या पार गेले आहेत (पारगू); मी प्रश्नांच्या इच्छेने त्या भगवंतांकडे आलो आहे आणि त्यांना विचारत आहे,” असे आयुष्यमान पोसाल म्हणाला.

Yo atītaṃ ādisatīti. Yoti yo so bhagavā sayambhū. Anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāvaṃ. Atītaṃ ādisatīti bhagavā attano ca paresañca atītampi ādisati, anāgatampi ādisati, paccuppannampi ādisati.

'जे भूतकाळाचे निर्देश करतात' या पदात - 'जे' म्हणजे ते स्वयंभू भगवान. ज्यांनी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये कोणत्याही गुरूशिवाय स्वतःच चार आर्यसत्यांचे पूर्णपणे अभिसंबोधन (ज्ञान) केले, आणि त्यात सर्वज्ञता प्राप्त केली, तसेच दहा बलांवर प्रभुत्व मिळवले. 'भूतकाळाचे निर्देश करतात' म्हणजे भगवान स्वतःच्या आणि इतरांच्या भूतकाळाचाही निर्देश करतात, भविष्याचाही निर्देश करतात आणि वर्तमानाचाही निर्देश करतात.

Kathaṃ bhagavā attano atītaṃ ādisati? Bhagavā attano atītaṃ ekampi jātiṃ ādisati, dvepi jātiyo ādisati, tissopi jātiyo ādisati, catassopi jātiyo ādisati, pañcapi jātiyo ādisati, dasapi jātiyo ādisati, vīsampi jātiyo ādisati, tiṃsampi jātiyo ādisati, cattālīsampi jātiyo ādisati[Pg.164], paññāsampi jātiyo ādisati, jātisatampi…pe… jātisahassampi… jātisatasahassampi… anekepi saṃvaṭṭakappe… anekepi vivaṭṭakappe… anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati – ‘‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ ādisati. Evaṃ bhagavā attano atītaṃ ādisati.

भगवान स्वतःच्या भूतकाळाचा निर्देश कसा करतात? भगवान स्वतःच्या भूतकाळातील एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म... तसेच... हजार जन्म... लाख जन्म... अनेक संवर्तकल्प (विनाश पावणारे कल्प)... अनेक विवर्तकल्प (पुन्हा निर्माण होणारे कल्प)... अनेक संवर्त-विवर्तकल्प यांचा निर्देश करतात - 'तिथे मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा (रंगाचा), अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्याची मर्यादा असलेला होतो. तिथून च्युत (मृत्यू) होऊन मी अमूक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्याची मर्यादा असलेला होतो. तिथून च्युत होऊन मी येथे उत्पन्न झालो.' अशा प्रकारे ते सविस्तर आणि सकारण अनेक प्रकारच्या पूर्वनिवासाचा (मागील जन्मांचा) निर्देश करतात. अशा प्रकारे भगवान स्वतःच्या भूतकाळाचा निर्देश करतात.

Kathaṃ bhagavā paresaṃ atītaṃ ādisati? Bhagavā paresaṃ atītaṃ ekampi jātiṃ ādisati, dvepi jātiyo ādisati…pe… anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati – ‘‘amutrāsi evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādi; tatrāpāsi evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ ādisati. Evaṃ bhagavā paresaṃ atītaṃ ādisati.

भगवान इतरांच्या भूतकाळाचे (अतीत जन्मांचे) कशा प्रकारे निर्देश करतात? भगवान इतरांच्या भूतकाळातील एक जन्म, दोन जन्म... तसेच अनेक संवर्त-विवर्त कल्प देखील निर्देशित करतात की— 'अमुक ठिकाणी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा तो होता. तो तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी उत्पन्न झाला. तिथेही तो अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होता. तो तिथून च्युत होऊन इथे उत्पन्न झाला.' अशा प्रकारे, सविस्तर वैशिष्ट्यांसह (स-आकार) आणि तपशीलांसह (स-उद्देश) अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे (पुब्बेनिवास) ते निर्देश करतात. अशा प्रकारे भगवान इतरांच्या भूतकाळाचे निर्देश करतात।

Bhagavā pañca jātakasatāni bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati, mahāpadāniyasuttantaṃ bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati, mahāsudassaniyasuttantaṃ bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati, mahāgovindiyasuttantaṃ bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati, maghadeviyasuttantaṃ bhāsanto attano ca paresañca atītaṃ ādisati.

भगवान पाचशे जातक कथा सांगताना स्वतःच्या आणि इतरांच्या भूतकाळाचे निर्देश करतात; महापदान सुत्तंत सांगताना स्वतःच्या आणि इतरांच्या भूतकाळाचे निर्देश करतात; महासुदस्सन सुत्तंत सांगताना स्वतःच्या आणि इतरांच्या भूतकाळाचे निर्देश करतात; महागोविंद सुत्तंत सांगताना स्वतःच्या आणि इतरांच्या भूतकाळाचे निर्देश करतात; मखादेव (मघादेवीय) सुत्तंत सांगताना स्वतःच्या आणि इतरांच्या भूतकाळाचे निर्देश करतात।

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘atītaṃ kho, cunda, addhānaṃ ārabbha tathāgatassa satānusāriñāṇaṃ hoti. So yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvatakaṃ anussarati. Anāgatañca kho, cunda…pe… paccuppannañca kho, cunda, addhānaṃ ārabbha tathāgatassa bodhijaṃ ñāṇaṃ uppajjati – ‘ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’’’ti.

भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे— 'हे चुंद, भूतकाळाचा संदर्भ घेऊन तथागतांना पूर्वस्मरण करणारे ज्ञान (सतानुसारी ज्ञान) प्राप्त होते. ते जितकी इच्छा करतात, तितके स्मरण करू शकतात. आणि हे चुंद, भविष्यकाळ... तसेच हे चुंद, वर्तमानकाळाचा संदर्भ घेऊन तथागतांना बोधीपासून उत्पन्न झालेले ज्ञान (बोधिज ज्ञान) प्राप्त होते की— "हा अंतिम जन्म आहे, आता पुन्हा जन्म (पुनर्भव) नाही।"'

Indriyaparopariyattañāṇaṃ [Pg.165] tathāgatassa tathāgatabalaṃ, sattānaṃ āsayānusayañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, yamakapāṭihīre ñāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, sabbaññutañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, anāvaraṇañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, sabbattha asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ. Evaṃ bhagavā attano ca paresañca atītampi ādisati anāgatampi ādisati paccuppannampi ādisati ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti pakāsetīti – yo atītaṃ ādisati.

प्राण्यांच्या इंद्रियांच्या परिपक्वतेचे आणि अपरिपक्वतेचे ज्ञान (इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान) हे तथागतांचे तथागतबल आहे; प्राण्यांच्या आशय (इच्छा) आणि अनुशय (सुप्त प्रवृत्ती) यांचे ज्ञान हे तथागतांचे तथागतबल आहे; यमकप्रातिहार्य (यमकपाटिहीर) विषयीचे ज्ञान हे तथागतांचे तथागतबल आहे; महाकरुणा समापत्तीचे ज्ञान हे तथागतांचे तथागतबल आहे; सर्वज्ञता ज्ञान (सब्बञ्ञुता ज्ञान) हे तथागतांचे तथागतबल आहे; अनावरण ज्ञान हे तथागतांचे तथागतबल आहे; सर्वत्र आसक्तीरहित, अप्रतिहत आणि अनावरण ज्ञान हे तथागतांचे तथागतबल आहे. अशा प्रकारे भगवान स्वतःच्या आणि इतरांच्या भूतकाळाचेही निर्देश करतात, भविष्यकाळाचेही निर्देश करतात, वर्तमानकाळाचेही निर्देश करतात; ते सांगतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विभाजन करतात, स्पष्ट करतात आणि प्रकाशित करतात— 'जो भूतकाळाचे निर्देश करतो' (या पदाचा हा अर्थ आहे)।

Iccāyasmā posāloti. Iccāti padasandhi…pe… āyasmāti piyavacanaṃ…pe… posāloti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā posālo.

'इच्चायस्मा पोसालो' (असे आयुष्यमान पोसाल म्हणाला) या पदात: 'इच्चि' हा पदसंधी आहे... 'आयुष्यमान' (आयस्मा) हा प्रिय शब्द (आदरयुक्त संबोधन) आहे... 'पोसाल' हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... हा त्याचा उल्लेख आहे— 'इच्चायस्मा पोसालो'।

Anejo chinnasaṃsayoti ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anejo. Ejāya pahīnattā anejo. Bhagavā lābhepi na iñjati…pe… dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti anejo. Chinnasaṃsayoti saṃsayo vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā…pe… chambhitattaṃ cittassa manovilekho. So saṃsayo buddhassa bhagavato pahīno chinno ucchinno samucchinno vūpasanto paṭinissaggo paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho. Tasmā buddho chinnasaṃsayoti – anejo chinnasaṃsayo.

'अनेजो छिन्नसंसयो' (तृष्णारहित आणि संशयरहित) या पदात: 'एजा' म्हणजे तृष्णा (तण्हा) म्हटले जाते. जो राग, तीव्र राग... अभिज्झा (लोभ), लोभ, अकुशल मूळ आहे. ती 'एजा' रूपी तृष्णा बुद्ध भगवंतांनी नष्ट केली आहे, तिचे मूळ उपटून टाकले आहे, ताड वृक्षाच्या बुंध्यासारखी (पुन्हा न उगवणारी) केली आहे, तिचा अभाव केला आहे आणि भविष्यात ती पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झाली आहे. म्हणून बुद्ध 'अनेज' (तृष्णारहित) आहेत. 'एजा' नष्ट झाल्यामुळे ते 'अनेज' आहेत. भगवान लाभाच्या वेळीही विचलित होत नाहीत... दुःखाच्या वेळीही विचलित होत नाहीत, डगमगत नाहीत, थरथरत नाहीत, कंप पावत नाहीत, अत्यंत कंप पावत नाहीत, म्हणून ते 'अनेज' आहेत. 'छिन्नसंसयो' यामध्ये 'संसय' म्हणजे विचिकित्सा (शंका) म्हटले जाते. दुःखाविषयी शंका... चित्ताची व्याकुळता, मनाचा संभ्रम. तो संशय बुद्ध भगवंतांनी नष्ट केला आहे, छेदला आहे, समूळ नष्ट केला आहे, पूर्णपणे छेदला आहे, शांत केला आहे, त्यागला आहे, पूर्णपणे शांत केला आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारा केला आहे आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जाळून टाकला आहे. म्हणून बुद्ध 'छिन्नसंशय' आहेत— 'अनेज छिन्नसंशय'।

Pāraguṃ sabbadhammānanti bhagavā sabbadhammānaṃ abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū abhiññāpāragū sabbadhammānaṃ…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – pāragū sabbadhammānaṃ.

'पारगू सब्บधम्मानं' (सर्व धर्मांचे पारगामी) या पदात: भगवान सर्व धर्मांचे अभिज्ञा-पारगामी (अभिञ्ञापारगू), परिज्ञा-पारगामी (परिञ्ञापारगू), प्रहाण-पारगामी (पहानपारगू), भावना-पारगामी (भावनापारगू), साक्षात्कारी-पारगामी (सच्छिकिरियापारगू), समापत्ती-पारगामी (समापत्तिपारगू) आहेत. सर्व धर्मांचे अभिज्ञा-पारगामी... त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचा संसार नाही, त्यांचा पुनर्भव नाही— 'सर्व धर्मांचे पारगामी'।

Atthi pañhena āgamanti pañhena atthiko āgatomhi…pe… ‘‘vahassetaṃ bhāra’’nti – atthi pañhena āgamaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

'अत्थि पञ्हेन आगमं' (प्रश्नासह आलो आहे) या पदात: मी प्रश्नाची इच्छा धरून आलो आहे... 'हा भार वाहून ने'— 'प्रश्नासह आलो आहे'. म्हणून तो ब्राह्मण म्हणाला—

‘‘Yo [Pg.166] atītaṃ ādisati, [iccāyasmā posālo]Anejo chinnasaṃsayo;

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgama’’nti.

"जे भूतकाळाचे निर्देश करतात, [असे आयुष्यमान पोसाल म्हणाला] जे तृष्णारहित (अनेज) आणि संशयरहित आहेत, जे सर्व धर्मांचे पारगामी आहेत, त्यांच्याकडे मी प्रश्नासह आलो आहे।"

82.

८२.

Vibhūtarūpasaññissa, sabbakāyappahāyino;

Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato;

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi, kathaṃ neyyo tathāvidho.

ज्यांची रूपसंज्ञा नष्ट झाली आहे, ज्यांनी सर्व रूपकायाचा त्याग केला आहे, अध्यात्म (स्वतःमध्ये) आणि बहिर्धा (बाहेर) 'काहीही नाही' असे पाहणाऱ्या (आकिंचन्यायतन ध्यानाचा लाभ घेतलेल्या) व्यक्तीच्या ज्ञानाविषयी, हे शाक्यपुत्र (सक्क), मी आपल्याला विचारतो; अशा प्रकारच्या व्यक्तीला कशा प्रकारे उच्च ज्ञान प्राप्त करून दिले जाते?

Vibhūtarūpasaññissāti katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ rūpasaññā. Vibhūtarūpasaññissāti catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa rūpasaññā vibhūtā honti vigatā atikkantā samatikkantā vītivattāti – vibhūtarūpasaññissa.

'विभूतरूपसञ्ञिस्स' (ज्याची रूपसंज्ञा नष्ट झाली आहे) या पदात: रूपसंज्ञा कोणती? रूपावचर समापत्तीमध्ये समापन्न झालेल्या, किंवा रूपावचर भूमीत उत्पन्न झालेल्या, किंवा दृष्टधर्मसुखविहारी (सध्याच्या जीवनात सुखाने विहरण करणाऱ्या) व्यक्तीची जी संज्ञा, संज्ञान, संज्ञानितत्व आहे— ही 'रूपसंज्ञा' होय. 'विभूतरूपसञ्ञिस्स' म्हणजे चार अरूप समापत्ती प्राप्त केलेल्या व्यक्तीची रूपसंज्ञा नष्ट (विभूत) झालेली असते, निघून गेलेली असते, ओलांडलेली असते, चांगल्या प्रकारे ओलांडलेली असते, पूर्णपणे ओलांडलेली असते— 'ज्याची रूपसंज्ञा नष्ट झाली आहे'।

Sabbakāyappahāyinoti sabbo tassa paṭisandhiko rūpakāyo pahīno, tadaṅgasamatikkamā vikkhambhanappahānena pahīno tassa rūpakāyoti – sabbakāyappahāyino.

'सब्बकायप्पहायिनो' (ज्याने सर्व कायाचा त्याग केला आहे) या पदात: त्याचा सर्व प्रतिसंधीचा रूपकाय नष्ट झाला आहे, तदंग ओलांडून विक्षंभन प्रहाणाने (दाबून टाकून) त्याचा रूपकाय नष्ट झाला आहे— 'ज्याने सर्व कायाचा त्याग केला आहे'।

Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passatoti. Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Kiṃkāraṇā? Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Yaṃ viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāveti, vibhāveti, antaradhāpeti, ‘‘natthi kiñcī’’ti passati – taṃkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattīti – ajjhattañca bahiddhā ca natthi kiñcīti passato.

'अज्झत्तञ्च बहिद्धा च नत्थि किञ्चीति पस्सतो' (अध्यात्म आणि बहिर्धा काहीही नाही असे पाहणाऱ्या) या पदात: 'काहीही नाही' (नत्थि किंचि) म्हणजे आकिंचन्यायतन समापत्ती होय. कोणत्या कारणाने 'काहीही नाही' म्हणजे आकिंचन्यायतन समापत्ती म्हटले जाते? ज्या विज्ञानानंत्यायत समापत्तीमध्ये स्मृती ठेवून समापन्न होऊन, तिथून उठून, त्याच विज्ञानाला नाहीसे करतो, नष्ट करतो, अंतर्धान पाववतो आणि 'काहीही नाही' असे पाहतो— त्या कारणाने 'काहीही नाही' म्हणजे आकिंचन्यायतन समापत्ती म्हटले जाते— 'अध्यात्म आणि बहिर्धा काहीही नाही असे पाहणाऱ्या'।

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti. Sakkāti – sakko. Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko …pe… pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko. Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti tassa ñāṇaṃ pucchāmi, paññaṃ pucchāmi, sambuddhaṃ pucchāmi. ‘‘Kīdisaṃ kiṃsaṇṭhitaṃ kiṃpakāraṃ kiṃpaṭibhāgaṃ ñāṇaṃ icchitabba’’nti – ñāṇaṃ sakkānupucchāmi.

'ञाणं सक्कानुपुच्छामि' (हे शाक्यपुत्र, मी ज्ञानाविषयी विचारतो) या पदात: 'सक्क' म्हणजे शाक्यपुत्र (शाक्य वंशातील). भगवान शाक्य कुळातून प्रव्रजित झाले म्हणूनही त्यांना 'सक्क' म्हटले जाते... ज्यांचे भय आणि भीती नष्ट झाली आहे, ज्यांचे रोमांच उभे राहणे नाहीसे झाले आहे म्हणूनही त्यांना 'सक्क' म्हटले जाते. 'हे शाक्यपुत्र, मी ज्ञानाविषयी विचारतो' म्हणजे मी त्याच्या ज्ञानाविषयी विचारतो, प्रज्ञेविषयी विचारतो, संबोधीविषयी विचारतो. 'ते ज्ञान कसे आहे, कोणत्या स्वरूपाचे आहे, कोणत्या प्रकारचे आहे, कशाच्या समान आहे, ज्याची इच्छा केली पाहिजे?'— 'हे शाक्यपुत्र, मी ज्ञानाविषयी विचारतो'।

Kathaṃ neyyo tathāvidhoti kathaṃ so netabbo vinetabbo anunetabbo paññapetabbo nijjhāpetabbo pekkhetabbo pasādetabbo? Kathaṃ tena uttari ñāṇaṃ uppādetabbaṃ? Tathāvidhoti tathāvidho tādiso [Pg.167] tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so ākiñcaññāyatanasamāpattilābhīti – kathaṃ neyyo tathāvidho. Tenāha so brāhmaṇo –

"कथं नेय्यो तथाविधो" (अशा प्रकारचा कसा मार्गदर्शित केला जावा) म्हणजे: त्या (आकिंचन्यायतन ध्यान प्राप्त केलेल्या) व्यक्तीला कशा प्रकारे नेले जावे (netabbo), विनीत केले जावे (vinetabbo), अनुनित केले जावे (anunetabbo), प्रज्ञापित केले जावे (paññāpetabbo), निध्यात केले जावे (nijjhāpetabbo), प्रेक्षित केले जावे (pekkhetabbo), प्रसन्न केले जावे (pasādetabbo)? त्याने कशा प्रकारे उत्तर-ज्ञान (अधिकचे ज्ञान) उत्पन्न करावे? "तथाविधो" म्हणजे: तशा प्रकारचा, तसाच, त्यात स्थित असलेला, त्या प्रकारचा, त्याच्याशी सदृश असलेला, जो तो आकिंचन्यायतन समापत्तीचा लाभ घेणारा आहे - "कथं नेय्यो तथाविधो" (अशा प्रकारचा कसा मार्गदर्शित केला जावा). म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Vibhūtarūpasaññissa, sabbakāyappahāyino;

Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato;

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi, kathaṃ neyyo tathāvidho’’ti.

“ज्याची रूपसंज्ञा नष्ट झाली आहे, ज्याने सर्व कायांचा (रूपांचा) त्याग केला आहे, जो अध्यात्म (आत) आणि बहिर्धा (बाहेर) 'काहीही नाही' (नत्थि किंचि) असे पाहतो; अशा प्रकारच्या व्यक्तीचे ज्ञान मी विचारत आहे, तो कशा प्रकारे मार्गदर्शित केला जावा?”

83.

८३.

Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, [posālāti bhagavā]Abhijānaṃ tathāgato;

Tiṭṭhantamenaṃ jānāti, dhimuttaṃ tapparāyaṇaṃ;

“हे पोसाल! सर्व विज्ञान-स्थितींना (विञ्ञाणट्ठिती) चांगल्या प्रकारे जाणणारे तथागत; या (आकिंचन्यायतन ध्यानात) स्थित असलेल्या, त्यात अधिमुक्त (लीन) झालेल्या आणि तत्परायण असलेल्या व्यक्तीला जाणतात.” असे भगवान म्हणाले.

Viññāṇaṭṭhitiyo sabbāti bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti, paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānāti. Kathaṃ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti? Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā, bhikkhave…pe… saññupayaṃ vā, bhikkhave…pe… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyā’’ti. Evaṃ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti.

"सर्व विज्ञान-स्थिती" (विञ्ञाणट्ठितियो सब्बा) म्हणजे भगवान अभिसंस्काराच्या वशाने चार विज्ञान-स्थिती जाणतात आणि प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) वशाने सात विज्ञान-स्थिती जाणतात. भगवान अभिसंस्काराच्या वशाने चार विज्ञान-स्थिती कशा जाणतात? भगवंतांनी असे म्हटले आहे - “भिक्खूहो, विज्ञान रूपात स्थित राहून राहू शकते; रूपाचे आलंबन घेऊन, रूपात प्रतिष्ठित होऊन, नंदीने (आसक्तीने) सिंचित होऊन ते वृद्धी, विरूढी (विकास) आणि विपुलतेला प्राप्त होऊ शकते. किंवा भिक्खूहो, वेदनेत... किंवा भिक्खूहो, संज्ञेत... किंवा भिक्खूहो, विज्ञान संस्कारात स्थित राहून राहू शकते; संस्काराचे आलंबन घेऊन, संस्कारात प्रतिष्ठित होऊन, नंदीने सिंचित होऊन ते वृद्धी, विरूढी आणि विपुलतेला प्राप्त होऊ शकते.” अशा प्रकारे भगवान अभिसंस्काराच्या वशाने चार विज्ञान-स्थिती जाणतात.

Kathaṃ bhagavā paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānāti? Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā nānattasaññino – seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti.

भगवान प्रतिसंधीच्या वशाने सात विज्ञान-स्थिती कशा जाणतात? भगवंतांनी असे म्हटले आहे - “भिक्खूहो, असे प्राणी आहेत जे नानात्व-काय (विविध शरीरे असलेले) आणि नानात्व-संज्ञा (विविध संज्ञा असलेले) आहेत - जसे की मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक (असुर/प्रेत इत्यादी). ही पहिली विज्ञान-स्थिती होय.”

‘‘Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.

“भिक्खूहो, असे प्राणी आहेत जे नानात्व-काय (विविध शरीरे असलेले) पण एकत्व-संज्ञा (समान संज्ञा असलेले) आहेत, जसे की प्रथम ध्यानाच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेले ब्रह्मकायिक देव. ही दुसरी विज्ञान-स्थिती होय.”

‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti.

“भिक्खूहो, असे प्राणी आहेत जे एकत्व-काय (समान शरीरे असलेले) पण नानात्व-संज्ञा (विविध संज्ञा असलेले) आहेत, जसे की आभास्सर देव. ही तिसरी विज्ञान-स्थिती होय.”

‘‘Santi[Pg.168], bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti.

“भिक्खूहो, असे प्राणी आहेत जे एकत्व-काय (समान शरीरे असलेले) आणि एकत्व-संज्ञा (समान संज्ञा असलेले) आहेत, जसे की सुभकिण्ह देव. ही चौथी विज्ञान-स्थिती होय.”

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā, ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti.

“भिक्खूहो, असे प्राणी आहेत जे सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे समतिक्रमण करून, प्रतिघसंज्ञांचा अस्त झाल्यामुळे, नानात्वसंज्ञांना मनसिकार न केल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' असे ध्यान करून आकासानंचायतनाला प्राप्त होतात. ही पाचवी विज्ञान-स्थिती होय.”

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma, anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti.

“भिक्खूहो, असे प्राणी आहेत जे सर्व प्रकारे आकासानंचायतनाचे समतिक्रमण करून, 'विज्ञान अनंत आहे' असे ध्यान करून विज्ञाणंचायतनाला प्राप्त होतात. ही सहावी विज्ञान-स्थिती होय.”

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma, natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti’’. Evaṃ bhagavā paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānātīti – viññāṇaṭṭhitiyo sabbā.

“भिक्खूहो, असे प्राणी आहेत जे सर्व प्रकारे विज्ञाणंचायतनाचे समतिक्रमण करून, 'काहीही नाही' (नत्थि किंचि) असे ध्यान करून आकिंचन्यायनाला प्राप्त होतात. ही सातवी विज्ञान-स्थिती होय.” अशा प्रकारे भगवान प्रतिसंधीच्या वशाने सात विज्ञान-स्थिती जाणतात - “सर्व विज्ञान-स्थिती”.

Posālāti bhagavāti. Posālāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – posālāti bhagavā.

“पोसाल!” असे भगवान म्हणतात. “पोसाल” या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. “भगवंत” हे आदराचे नाव आहे... ही साक्षात्कारी प्रज्ञप्ती आहे, जी 'भगवंत' अशी आहे - “पोसाल!” असे भगवान म्हणतात.

Abhijānaṃ tathāgatoti. Abhijānanti abhijānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto tathāgato. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘atītaṃ cepi kho, cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasañhitaṃ, na taṃ tathāgato byākaroti. Atītaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitaṃ, tampi tathāgato na byākaroti. Atītaṃ cepi kho, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ, tatra kālaññū tathāgato hoti tasseva pañhassa veyyākaraṇāya. Anāgataṃ cepi, cunda, hoti…pe… paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasañhitaṃ, na taṃ tathāgato byākaroti. Paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitaṃ, tampi tathāgato na byākaroti. Paccuppannaṃ cepi, cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ, tatra kālaññū tathāgato hoti tassa pañhassa veyyākaraṇāya. Iti kho, cunda, atītānāgatapaccuppannesu dhammesu tathāgato kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī. Tasmā tathāgatoti vuccati.

“अभिजानां तथागतो” (तथागत चांगल्या प्रकारे जाणतात). “अभिजानां” म्हणजे चांगल्या प्रकारे जाणणारे, विशेष रूपाने जाणणारे, प्रति-विजाणणारे (पुन्हा विशेष रूपाने जाणणारे), प्रतिवेध करणारे (भेदून जाणणारे). भगवंतांनी असे म्हटले आहे - “हे चुंद! जर भूतकाळातील एखादी गोष्ट अभूत (असत्य), अतच्छ (अवास्तव) आणि अनर्थसंहित (कल्याण न करणारी) असेल, तर तथागत ती व्यक्त (कथन) करत नाहीत. हे चुंद! जर भूतकाळातील एखादी गोष्ट भूत (सत्य), तच्छ (वास्तव) पण अनर्थसंहित असेल, तर तथागत ती देखील व्यक्त करत नाहीत. हे चुंद! जर भूतकाळातील एखादी गोष्ट भूत, तच्छ आणि अर्थसंहित (कल्याणकारी) असेल, तर तथागत त्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी योग्य काळ जाणणारे असतात. हे चुंद! जर भविष्यकाळातील... हे चुंद! जर वर्तमानकाळातील एखादी गोष्ट अभूत, अतच्छ आणि अनर्थसंहित असेल, तर तथागत ती व्यक्त करत नाहीत. हे चुंद! जर वर्तमानकाळातील एखादी गोष्ट भूत, तच्छ पण अनर्थसंहित असेल, तर तथागत ती देखील व्यक्त करत नाहीत. हे चुंद! जर वर्तमानकाळातील एखादी गोष्ट भूत, तच्छ आणि अर्थसंहित असेल, तर तथागत त्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी योग्य काळ जाणणारे असतात. अशा प्रकारे, हे चुंद! भूत, भविष्य आणि वर्तमान धर्मांच्या बाबतीत तथागत कालवादी, भूतवादी, अर्थवादी, धम्मवादी आणि विनयवादी आहेत. म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते.”

‘‘Yaṃ kho, cunda, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ [Pg.169] anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā tathāgatoti vuccati. Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā. Tasmā tathāgatoti vuccati. Yathāvādī, cunda, tathāgato tathākārī; yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Tasmā tathāgatoti vuccati. Sadevake, cunda, loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī. Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti – abhijānaṃ tathāgato.

“हे चुंद! देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये जे काही पाहिले गेले (दिट्ठं), ऐकले गेले (सुतं), अनुभवले गेले (मुतं), विज्ञात झाले (विञ्ञातं), प्राप्त झाले, शोधले गेले आणि मनाने विचार केला गेला, ते सर्व तथागतांनी पूर्णपणे जाणले आहे (अभिसंबुद्ध केले आहे). म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते. हे चुंद! ज्या रात्री तथागतांनी अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली, आणि ज्या रात्री ते अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावले, या दरम्यान त्यांनी जे काही सांगितले, बोलले आणि निर्देशित केले, ते सर्व तसेच होते, अन्यथा नाही. म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते. हे चुंद! तथागत जसे बोलतात तसेच करतात (यथावादी तथाकारी); आणि जसे करतात तसेच बोलतात (यथाकारी तथावादी). अशा प्रकारे ते यथावादी तथाकारी आणि यथाकारी तथावादी आहेत. म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते. हे चुंद! देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये तथागत हे सर्वांना पराभूत करणारे (अभिभू), स्वतः अपराजित असणारे (अनभिभूतो), सर्व काही पाहणारे (अञ्ञदत्थुदसो) आणि वशवर्ती (वश ठेवणारे) आहेत. म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते.” - “तथागत चांगल्या प्रकारे जाणतात.”

Tiṭṭhantamenaṃ jānātīti bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatī’’ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjissatī’’ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjissatī’’ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu uppajjissatī’’ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena – ‘‘ayaṃ puggalo suppaṭipanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissatī’’ti.

"तो (अशा प्रकारे) स्थित असलेल्याला जाणतो" म्हणजे भगवान येथे कर्माभिसंस्काराच्या प्रभावाने विशेष रूपाने जाणतात की – "हा पुद्गल शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात, निरयात (नरकात) उत्पन्न होईल." भगवान येथे कर्माभिसंस्काराच्या प्रभावाने विशेष रूपाने जाणतात की – "हा पुद्गल शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर तिर्यक योनीत उत्पन्न होईल." भगवान येथे कर्माभिसंस्काराच्या प्रभावाने विशेष रूपाने जाणतात की – "हा पुद्गल शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर प्रेतलोकात उत्पन्न होईल." भगवान येथे कर्माभिसंस्काराच्या प्रभावाने विशेष रूपाने जाणतात की – "हा पुद्गल शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर मनुष्यांमध्ये उत्पन्न होईल." भगवान येथे कर्माभिसंस्काराच्या प्रभावाने विशेष रूपाने जाणतात की – "हा चांगल्या प्रकारे आचरण करणारा पुद्गल शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होईल."

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno, tathā ca iriyati, tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatī’ti.

भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे – "हे सारिपुत्ता, येथे मी एखाद्या पुद्गलाला आपल्या चित्ताने त्याच्या चित्ताचा वेध घेऊन अशा प्रकारे स्पष्टपणे जाणतो की – 'हा पुद्गल ज्या प्रकारे आचरण करतो, ज्या प्रकारे वागतो आणि ज्या मार्गावर आरूढ झाला आहे, त्याने तो शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात, निरयात उत्पन्न होईल.'"

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tiracchānayoniṃ upapajjissatī’ti.

"हे सारिपुत्ता, येथे मी एखाद्या पुद्गलाला आपल्या चित्ताने त्याच्या चित्ताचा वेध घेऊन अशा प्रकारे स्पष्टपणे जाणतो की – 'हा पुद्गल ज्या प्रकारे आचरण करतो, ज्या प्रकारे वागतो आणि ज्या मार्गावर आरूढ झाला आहे, त्याने तो शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर तिर्यक योनीत उत्पन्न होईल.'"

‘‘Idha [Pg.170] panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pettivisayaṃ upapajjissatī’ti.

"हे सारिपुत्ता, येथे मी एखाद्या पुद्गलाला आपल्या चित्ताने त्याच्या चित्ताचा वेध घेऊन अशा प्रकारे स्पष्टपणे जाणतो की – 'हा पुद्गल ज्या प्रकारे आचरण करतो, ज्या प्रकारे वागतो आणि ज्या मार्गावर आरूढ झाला आहे, त्याने तो शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर प्रेतलोकात उत्पन्न होईल.'"

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussesu uppajjissatī’ti.

"हे सारिपुत्ता, येथे मी एखाद्या पुद्गलाला आपल्या चित्ताने त्याच्या चित्ताचा वेध घेऊन अशा प्रकारे स्पष्टपणे जाणतो की – 'हा पुद्गल ज्या प्रकारे आचरण करतो, ज्या प्रकारे वागतो आणि ज्या मार्गावर आरूढ झाला आहे, त्याने तो शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर मनुष्यांमध्ये उत्पन्न होईल.'"

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissatī’ti.

"हे सारिपुत्ता, येथे मी एखाद्या पुद्गलाला आपल्या चित्ताने त्याच्या चित्ताचा वेध घेऊन अशा प्रकारे स्पष्टपणे जाणतो की – 'हा पुद्गल ज्या प्रकारे आचरण करतो, ज्या प्रकारे वागतो आणि ज्या मार्गावर आरूढ झाला आहे, त्याने तो शरीराच्या भेदानंतर, मरणानंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होईल.'"

‘‘Idha panāhaṃ, sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’’ti – tiṭṭhantamenaṃ jānāti.

"हे सारिपुत्ता, येथे मी एखाद्या पुद्गलाला आपल्या चित्ताने त्याच्या चित्ताचा वेध घेऊन अशा प्रकारे स्पष्टपणे जाणतो की – 'हा पुद्गल ज्या प्रकारे आचरण करतो, ज्या प्रकारे वागतो आणि ज्या मार्गावर आरूढ झाला आहे, त्याने तो आसवांच्या क्षयामुळे अनास्रव चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो'" – अशा प्रकारे तो स्थित असलेल्याला जाणतो.

Dhimuttaṃ tapparāyaṇanti. Dhimuttanti ākiñcaññāyatanaṃ. Dhimuttanti vimokkhena dhimuttaṃ tatrādhimuttaṃ tadadhimuttaṃ tadādhipateyyaṃ. Atha vā, bhagavā jānāti – ‘‘ayaṃ puggalo rūpādhimutto saddādhimutto gandhādhimutto rasādhimutto phoṭṭhabbādhimutto kulādhimutto gaṇādhimutto āvāsādhimutto lābhādhimutto yasādhimutto pasaṃsādhimutto sukhādhimutto cīvarādhimutto piṇḍapātādhimutto senāsanādhimutto gilānapaccayabhesajjaparikkhārādhimutto suttantādhimutto vinayādhimutto abhidhammādhimutto āraññakaṅgādhimutto piṇḍapātikaṅgādhimutto paṃsukūlikaṅgādhimutto tecīvarikaṅgādhimutto sapadānacārikaṅgādhimutto khalupacchābhattikaṅgādhimutto nesajjikaṅgādhimutto yathāsanthatikaṅgādhimutto paṭhamajjhānādhimutto dutiyajjhānādhimutto tatiyajjhānādhimutto catutthajjhānādhimuttoākāsānañcāyatanasamāpattādhimutto viññāṇañcāyatanasamāpattādhimutto ākiñcaññāyatanasamāpattādhimutto nevasaññānāsaññāyatanasamāpattādhimutto’’tidhimuttaṃ.

"'धिमुत्तं तप्परायणं' (अधिमुक्त आणि तत्परायण) या पदात, 'धिमुत्तं' म्हणजे आकिंचन्यायतन. 'धिमुत्तं' म्हणजे विमोक्षाने अधिमुक्त (लीन), त्यात अधिमुक्त, त्यामध्येच अधिमुक्त, त्यालाच मुख्य मानणारा. अथवा, भगवान जाणतात की – 'हा पुद्गल रूपात अधिमुक्त आहे, शब्दात अधिमुक्त आहे, गंधात अधिमुक्त आहे, रसात अधिमुक्त आहे, स्पर्शात अधिमुक्त आहे, कुळात अधिमुक्त आहे, गणात अधिमुक्त आहे, आवासात (निवासस्थानात) अधिमुक्त आहे, लाभात अधिमुक्त आहे, यशात अधिमुक्त आहे, प्रशंसेत अधिमुक्त आहे, सुखात अधिमुक्त आहे, चीवरात अधिमुक्त आहे, पिंडपातात अधिमुक्त आहे, शयनासनात अधिमुक्त आहे, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारात (औषधोपचारात) अधिमुक्त आहे, सुत्तंतात अधिमुक्त आहे, विनयात अधिमुक्त आहे, अभिधम्मात अधिमुक्त आहे, आरण्यक अंगामध्ये अधिमुक्त आहे, पिंडपातिक अंगामध्ये अधिमुक्त आहे, पांसुकूलिक अंगामध्ये अधिमुक्त आहे, तेचीवरिक अंगामध्ये अधिमुक्त आहे, सपदानचारिक अंगामध्ये अधिमुक्त आहे, खलुपच्छाभत्तिक अंगामध्ये अधिमुक्त आहे, नेसज्जिक अंगामध्ये अधिमुक्त आहे, यथासंथतिक अंगामध्ये अधिमुक्त आहे, प्रथम ध्यानात अधिमुक्त आहे, द्वितीय ध्यानात अधिमुक्त आहे, तृतीय ध्यानात अधिमुक्त आहे, चतुर्थ ध्यानात अधिमुक्त आहे, आकासानंचायतन समापत्तीत अधिमुक्त आहे, विज्ञाणंचायतन समापत्तीत अधिमुक्त आहे, आकिंचन्यायतन समापत्तीत अधिमुक्त आहे, नेवसञ्ञानासञ्ञायतन समापत्तीत अधिमुक्त आहे' – असे हे 'अधिमुक्त' (धिमुत्तं) आहे.

Tapparāyaṇanti [Pg.171] ākiñcaññāyatanamayaṃ tapparāyaṇaṃ kammaparāyaṇaṃ vipākaparāyaṇaṃ kammagarukaṃ paṭisandhigarukaṃ. Atha vā, bhagavā jānāti – ‘‘ayaṃ puggalo rūpaparāyaṇo…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiparāyaṇo’’ti – dhimuttaṃ tapparāyaṇaṃ. Tenāha bhagavā –

"'तप्परायणं' (तत्परायण) म्हणजे आकिंचन्यायतनमय, त्यातच परायण, कर्मपरायण, विपाक परायण, कर्माला महत्त्व देणारा, प्रतिसंधीला महत्त्व देणारा. अथवा, भगवान जाणतात की – 'हा पुद्गल रूपपरायण आहे...पे... नेवसञ्ञानासञ्ञायतन समापत्ती परायण आहे' – असे हे 'अधिमुक्त आणि तत्परायण' (धिमुत्तं तप्परायणं) आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, [posālāti bhagavā]Abhijānaṃ tathāgato;

Tiṭṭhantamenaṃ jānāti, dhimuttaṃ tapparāyaṇa’’nti.

"सर्व विज्ञानस्थितींना, [हे पोसाल, भगवान म्हणतात] अभिज्ञेने जाणणारे तथागत; अशा प्रकारे स्थित असलेल्याला, अधिमुक्त आणि तत्परायण असलेल्याला जाणतात."

84.

८४.

Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā, nandisaṃyojanaṃ iti;

Evametaṃ abhiññāya, tato tattha vipassati;

Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa, brāhmaṇassa vusīmato.

"आकिंचन्यायतन उत्पत्तीला जाणून, आणि नंदी (तृष्णा) हेच संयोजन (बंधन) आहे असे जाणून; अशा प्रकारे याला विशेष रूपाने जाणून, त्यानंतर त्यात विपश्यना करतो; त्या ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेल्या ब्राह्मणाचे हे ज्ञान यथार्थ (सत्य) असते."

Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvāti ākiñcaññāsambhavoti vuccati ākiñcaññāyatanasaṃvattaniko kammābhisaṅkhāro. Ākiñcaññāyatanasaṃvattanikaṃ kammābhisaṅkhāraṃ ākiñcaññāsambhavoti ñatvā, laggananti ñatvā, bandhananti ñatvā, palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā.

"'आकिंचञ्ञासंभवं ञत्वा' (आकिंचन्यायतन उत्पत्तीला जाणून) या पदाचा अर्थ असा की – आकिंचन्यायतन भूमीत उत्पन्न करणारा कर्माभिसंस्कार 'आकिंचन्यायतन संभव' म्हटला जातो. आकिंचन्यायतन भूमीत उत्पन्न करणाऱ्या कर्माभिसंस्काराला 'आकिंचन्यायतन संभव' म्हणून जाणून, आसक्ती म्हणून जाणून, बंधन म्हणून जाणून, बाधा म्हणून जाणून, जाणून, तोलून, निश्चित करून, स्पष्ट करून, प्रकट करून – असे हे 'आकिंचन्यायतन उत्पत्तीला जाणून' (आकिंचञ्ञासंभवं ञत्वा) आहे."

Nandisaṃyojanaṃ itīti nandisaṃyojanaṃ vuccati arūparāgo. Arūparāgena taṃ kammaṃ laggaṃ laggitaṃ palibuddhaṃ arūparāgaṃ nandisaṃyojananti ñatvā, laggananti ñatvā, bandhananti ñatvā, palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Itīti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ itīti – nandisaṃyojanaṃ iti.

"'नंदिसंयोजनं इति' (नंदीसंयोजन असे) या पदाचा अर्थ असा की – अरूप रागाला 'नंदीसंयोजन' म्हटले जाते. अरूप रागाने ते कर्म आसक्त, गुंतलेले, बद्ध झालेले अशा अरूप रागाला 'नंदीसंयोजन' म्हणून जाणून, आसक्ती म्हणून जाणून, बंधन म्हणून जाणून, बाधा म्हणून जाणून, जाणून, तोलून, निश्चित करून, स्पष्ट करून, प्रकट करून. 'इति' हा पदसंधी, पदसंसर्ग, पदपरिपूरी, अक्षरसमवाय, व्यंजनश्लिष्टता, पदानुपूर्वी आहे – असे हे 'नंदीसंयोजन इति' आहे."

Evametaṃ abhiññāyāti evaṃ etaṃ abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – evametaṃ abhiññāya.

"'एवमेतं अभिञ्ञाय' (अशा प्रकारे याला विशेष रूपाने जाणून) या पदाचा अर्थ असा की – अशा प्रकारे याला विशेष रूपाने जाणून, तोलून, निश्चित करून, स्पष्ट करून, प्रकट करून – असे हे 'अशा प्रकारे याला विशेष रूपाने जाणून' (एवमेतं अभिञ्ञाय) आहे."

Tato tattha vipassatīti. Tatthāti ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato vipassati, dukkhato vipassati, rogato…pe… nissaraṇato vipassati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti – tato tattha vipassati.

"ततो तत्थ विपस्सति" (त्यानंतर तेथे विपश्यना करतो) या पदाचा अर्थ असा आहे: "तत्थ" म्हणजे आकिंचन्यायतन ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून, तेथे उत्पन्न झालेल्या चित्त आणि चैतसिक धर्मांना अनित्यतेने विपश्यना करतो, दुःखाने विपश्यना करतो, रोग म्हणून... पे... निःसरणाने (मुक्ततेने) विपश्यना करतो, पाहतो, अवलोकन करतो, ध्यान करतो, परीक्षण करतो - म्हणून "ततो तत्थ विपस्सति" असे म्हटले आहे।

Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ ñāṇaṃ tacchaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītaṃ tassāti – etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa.

"एतं ञाणं तथं तस्स" (हे त्याचे ज्ञान यथार्थ आहे) याचा अर्थ असा आहे: त्या (आकिंचन्यायतन प्राप्त) पुद्गलाचे हे ज्ञान सत्य, वास्तविक, यथार्थ आणि अविपरीत (अचूक) आहे - म्हणून "एतं ञाणं तथं तस्स" असे म्हटले आहे।

Brāhmaṇassa [Pg.172] vusīmatoti. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo…pe… asito tādi pavuccate sa brahmāti. Brāhmaṇassa vusīmatoti puthujjanakalyāṇaṃ upādāya satta sekkhā appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti; arahā vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto; so vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro; natthi tassa punabbhavoti – brāhmaṇassa vusīmato. Tenāha bhagavā –

"ब्राह्मणस्स वुसीमतो" (जितेंद्रिय ब्राह्मणाचा) या पदाचा अर्थ असा आहे: "ब्राह्मण" म्हणजे सात धर्मांना दूर केल्यामुळे तो ब्राह्मण होय... पे... जो अनाश्रित आणि तादी (समता बाळगणारा) आहे, त्याला 'ब्राह्मण' म्हटले जाते। "ब्राह्मणस्स वुसीमतो" म्हणजे कल्याणकारी पृथग्जनांपासून सुरुवात करून सात शैक्ष्य पुद्गल जे अप्राप्त धर्माच्या प्राप्तीसाठी, अनधिगत धर्माच्या अधिगमासाठी, आणि असाक्षात्कृत धर्माच्या साक्षात्कारासाठी वास करतात, एकत्र राहतात, विशेष रूपाने राहतात, सर्व प्रकारे राहतात; आणि अर्हत ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे, ज्यांनी भार उतरवून ठेवला आहे, ज्यांनी स्वतःचे ध्येय प्राप्त केले आहे, ज्यांचे भवसंयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे, आणि जे सम्यक् ज्ञानाने विमुक्त झाले आहेत; ज्यांचा वास पूर्ण झाला आहे, ज्यांचे आचरण पूर्ण झाले आहे... पे... ज्यांचा जन्म-मरणाचा संसार संपला आहे; त्यांच्यासाठी पुनर्जन्म नाही - हा "ब्राह्मणस्स वुसीमतो" चा अर्थ आहे। म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे -

‘‘Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā, nandisaṃyojanaṃ iti;

Evametaṃ abhiññāya, tato tattha vipassati;

Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa, brāhmaṇassa vusīmato’’ti.

"अकिंचन्यायतन हेच उत्पत्तीचे कारण आहे हे जाणून आणि नंदी (आसक्ती) हेच संयोजन (बंधन) आहे हे समजून; अशा प्रकारे हे विशेष रूपाने जाणून, त्यानंतर तो तेथे विपश्यना करतो। हे ज्ञान त्या जितेंद्रिय ब्राह्मणाचे यथार्थ ज्ञान आहे।"

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथेच्या समाप्तीसोबतच... पे... "भन्ते! भगवंत माझे शास्ता आहेत आणि मी त्यांचा श्रावक आहे," असे त्यांनी म्हटले।

Posālamāṇavapucchāniddeso cuddasamo.

पोसालमाणवपुच्छा-निद्देस (पोसाल नावाच्या माणवाच्या प्रश्नाचा निर्देश) हा चौदावा समाप्त झाला।

15. Mogharājamāṇavapucchāniddeso

१५. मोघराजमाणवपुच्छा-निद्देस (मोघराज नावाच्या माणवाच्या प्रश्नाचा निर्देश)

85.

८५.

Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ, [iccāyasmā mogharājā]Na me byākāsi cakkhumā;

Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutaṃ.

"मी शाक्यांना (भगवंतांना) दोनदा विचारले," [असे आयुष्यमान मोघराज म्हणाले], "परंतु चक्षुमानांनी मला उत्तर दिले नाही। तिसऱ्यांदा विचारल्यावर देवर्षी उत्तर देतात, असे मी ऐकले आहे।"

Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissanti so brāhmaṇo dvikkhattuṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pañhaṃ apucchi. Tassa bhagavā pañhaṃ puṭṭho na byākāsi – ‘‘tadantarā imassa brāhmaṇassa indriyaparipāko bhavissatī’’ti. Sakkanti sakko. Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko. Atha vā, aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathidaṃ – saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhanaṃ. Imehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Atha vā, sakko [Pg.173] pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko. Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissanti dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ ayācissaṃ ajjhesissaṃ pasādayissanti – dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ.

"द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सं" याचा अर्थ असा आहे की, त्या ब्राह्मणाने बुद्ध भगवंतांना दोनदा प्रश्न विचारला। भगवंतांनी विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर दिले नाही, कारण "या दरम्यान या ब्राह्मणाच्या इंद्रियांचा परिपाक (परिपक्वता) होईल" असा विचार त्यांनी केला। "सक्कं" म्हणजे शाक्य। भगवंत शाक्य कुळातून प्रव्रजित झाले म्हणून त्यांना 'सक्क' म्हटले जाते। अथवा, ते गुणांनी समृद्ध, महाधनी आणि धनवान आहेत म्हणूनही त्यांना 'सक्क' म्हटले जाते। त्यांच्याकडे ही धने आहेत, जसे की - श्रद्धाधन, शीलधन, हिरीधन (लज्जाधन), ओत्तप्पधन (भयधन), सुतधन (श्रुतधन), त्यागधन, प्रज्ञाधन, स्मृतिप्रस्थानधन, सम्यक्प्रधानधन, ऋद्धिपादधन, इंद्रियधन, बलधन, बोध्यंगधन, मार्गधन, फलधन आणि निर्वाणधन। या अनेक प्रकारच्या धनरत्नांनी समृद्ध, महाधनी आणि धनवान असल्यामुळे त्यांना 'सक्क' म्हटले जाते। अथवा, 'सक्क' म्हणजे समर्थ, प्रगल्भ, समर्थपणे उत्तर देण्यास सक्षम, शूर, वीर, पराक्रमी, निर्भय, न डगमगणारे, भयमुक्त, न पळून जाणारे, ज्यांचे भय आणि थरकाप नष्ट झाला आहे आणि ज्यांचे रोमांच उभे राहणे नाहीसे झाले आहे। "द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सं" म्हणजे मी शाक्यांना दोनदा विचारले, याचना केली, विनंती केली, प्रसन्न केले - म्हणून "द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सं" असे म्हटले आहे।

Iccāyasmā mogharājāti. Iccāti padasandhi…pe… āyasmāti piyavacanaṃ…pe… mogharājāti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā mogharājā.

"इच्चायस्मा मोघराजा" याचा अर्थ असा आहे: "इच्चा" हा पदसंधी आहे... पे... "आयुष्यमान" हा प्रिय शब्द आहे... पे... "मोघराज" हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... पे... हा त्यांचा उल्लेख आहे - म्हणून "इच्चायस्मा मोघराजा" असे म्हटले आहे।

Na me byākāsi cakkhumāti. Na me byākāsīti na me byākāsi na ācikkhi na desesi na paññapesi na paṭṭhapesi na vivari na vibhaji na uttānīakāsi na pakāsesi. Cakkhumāti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā – maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā.

"न मे ब्याकासि चक्खुमा" याचा अर्थ असा आहे: "न मे ब्याकासि" म्हणजे मला उत्तर दिले नाही, सांगितले नाही, उपदेश केला नाही, प्रज्ञापित केले नाही, प्रस्थापित केले नाही, उघड केले नाही, विभाजन केले नाही, स्पष्ट केले नाही, प्रकट केले नाही। "चक्खुमा" म्हणजे भगवंत पाच चक्षूंनी युक्त असल्यामुळे चक्षुमान आहेत - ते मांसचक्षूनेही चक्षुमान आहेत, दिव्यचक्षूनेही चक्षुमान आहेत, प्रज्ञाचक्षूनेही चक्षुमान आहेत, बुद्धचक्षूनेही चक्षुमान आहेत आणि समंतचक्षूनेही चक्षुमान आहेत।

Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā? Maṃsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā saṃvijjanti – nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo. Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ umāpupphasamānaṃ. Tassa parato pītakaṃ hoti supītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ kaṇikārapupphasamānaṃ. Ubhato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni. Majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ alūkhaṃ siniddhaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ addāriṭṭhakasamānaṃ. Tassa parato odātaṃ hoti suodātaṃ setaṃ paṇḍaraṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhitārakasamānaṃ. Tena bhagavā pākatikena maṃsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. Yadā hi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti sūriyo ca atthaṅgato hoti; kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti. Evarūpe caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā [Pg.174] yojanaṃ passati. Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṃ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāya. Ekaṃ ce tilaphalaṃ nimittaṃ katvā tilavāhe pakkhipeyya, taṃyeva tilaphalaṃ uddhareyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato pākatikaṃ maṃsacakkhu. Evaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā.

भगवंत मांसचक्षूनेही चक्षुमान कसे आहेत? भगवंतांच्या मांसचक्षूमध्ये पाच रंग आढळतात - निळा रंग, पिवळा रंग, लाल रंग, काळा रंग आणि पांढरा रंग। जेथे पापण्यांचे केस असतात, तो भाग निळा, अतिशय निळा, प्रसन्न करणारा, दर्शनीय आणि अतसीपुष्पासारखा असतो। त्याच्या पलीकडचा भाग पिवळा, अतिशय पिवळा, सुवर्णवर्णाचा, प्रसन्न करणारा, दर्शनीय आणि कर्णिकार पुष्पासारखा असतो। भगवंतांच्या दोन्ही डोळ्यांचे कोपरे लाल, अतिशय लाल, प्रसन्न करणारे, दर्शनीय आणि इंद्रगोप कीटकासारखे असतात। मध्यभाग काळा, अतिशय काळा, चमकदार, स्निग्ध, प्रसन्न करणारा, दर्शनीय आणि अरिष्टक फळासारखा असतो। त्याच्या पलीकडचा भाग पांढरा, अतिशय पांढरा, स्वच्छ, शुभ्र, प्रसन्न करणारा, दर्शनीय आणि ओषधी ताऱ्यासारखा असतो। या आत्मभावात समाविष्ट असलेल्या आणि पूर्वजन्मीच्या सुचरित कर्मांमुळे उत्पन्न झालेल्या नैसर्गिक मांसचक्षूने भगवंत दिवसा आणि रात्री चारी बाजूंनी एक योजन अंतरापर्यंत पाहू शकतात। जेव्हा चार अंगांनी युक्त अंधार असतो - सूर्य मावळलेला असतो, कृष्णपक्षातील उपोसथ दिवस असतो, दाट जंगल असते आणि मोठा काळा ढग आकाशात आलेला असतो; अशा चार अंगांनी युक्त अंधारातही ते चारी बाजूंनी एक योजन अंतरापर्यंत पाहतात। भिंत, दरवाजा, तटबंदी, पर्वत, झाडी किंवा वेल यांपैकी काहीही त्यांच्या रूपांच्या दर्शनात अडथळा आणू शकत नाही। जर एका तिळाच्या दाण्याला चिन्ह करून तिळाने भरलेल्या गाडीत टाकले, तर ते त्या चिन्हांकित तिळाच्या दाण्यालाही शोधून काढू शकतात। भगवंतांचे नैसर्गिक मांसचक्षू असे अत्यंत शुद्ध आहे। अशा प्रकारे भगवंत मांसचक्षूनेही चक्षुमान आहेत।

Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe; sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṃsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi cūḷanikaṃ lokadhātuṃ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātuṃ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṃ passeyya, mahāsahassimpi lokadhātuṃ passeyya, yāvatakaṃ vā pana ākaṅkheyya tāvatakaṃ passeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhu. Evaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.

भगवान दिव्य चक्षूंनीही चक्षुमान कसे आहेत? भगवान मानवी दृष्टीच्या पलीकडे गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना पाहतात - च्युत होणारे (मरण पावणारे), उत्पन्न होणारे (पुनर्जन्म घेणारे), हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट), सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगतीला जाणारे, दुर्गतीला जाणारे, आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणारे प्राण्यांना जाणतात - "अरेरे! हे प्राणी कायिक दुश्चरिताने युक्त होते, वाचिक दुश्चरिताने युक्त होते, मानसिक दुश्चरिताने युक्त होते, आर्यांची निंदा करणारे होते, मिथ्यादृष्टी होते, मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात (नरकात) उत्पन्न झाले आहेत; परंतु, हे प्राणी कायिक सुचरिताने युक्त होते, वाचिक सुचरिताने युक्त होते, मानसिक सुचरिताने युक्त होते, आर्यांची निंदा न करणारे होते, सम्यग्दृष्टी होते, सम्यग्दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत." अशा प्रकारे, मानवी दृष्टीच्या पलीकडे गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना पाहतात - च्युत होणारे, उत्पन्न होणारे, हीन, प्रणीत, सुंदर, कुरूप, सुगतीला जाणारे, दुर्गतीला जाणारे, आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणारे प्राण्यांना जाणतात. आणि भगवंतांची इच्छा असल्यास ते एका लोकधातूचे दर्शन घेऊ शकतात, दोन लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, तीन लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, चार लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, पाच लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, दहा लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, वीस लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, तीस लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, चाळीस लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, पन्नास लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, शंभर लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, हजार लहान (चुळनिक) लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, दोन हजार मध्यम लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, तीन हजार लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, महासहस्र लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात, किंवा जितकी त्यांची इच्छा असेल तितक्या लोकधातूंचे दर्शन घेऊ शकतात. अशा प्रकारे भगवंतांचे दिव्य चक्षू अत्यंत शुद्ध आहेत. अशा प्रकारे भगवान दिव्य चक्षूंनीही चक्षुमान आहेत.

Kathaṃ [Pg.175] bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā mahāpañño puthupañño javanapañño hāsapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhidappatto catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā asañjātassa maggassa sañjanetā anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

भगवान प्रज्ञाचक्षूंनीही चक्षुमान कसे आहेत? भगवान महाप्रज्ञ, पृथुप्रज्ञ, जवनप्रज्ञ, हासप्रज्ञ, तीक्ष्णप्रज्ञ, निर्वेधिकप्रज्ञ, प्रज्ञाप्रभेदकुशल, प्रभिन्नज्ञानी, अधिगतप्रतिसंभिदाप्राप्त, चतुर्वैशारद्यप्राप्त, दशबलधारी, पुरुषाषभ, पुरुषसिंह, पुरुषनाग, पुरुषाजानीय, पुरुषधौरेय, अनंतज्ञानी, अनंततेजस्वी, अनंतयशस्वी, आढ्य, महाधनी, धनवान, नेता, विनेता, अनुनेता, प्रज्ञापक, निज्झापक, प्रेक्षक आणि प्रसादापक आहेत. कारण ते भगवान न उत्पन्न झालेल्या मार्गाचे उत्पादक आहेत, न जन्मलेल्या मार्गाचे जन्मदाते आहेत, न सांगितलेल्या मार्गाचे आख्याता आहेत, मार्गज्ञू, मार्गविद् आणि मार्गकोविद आहेत; आणि आता त्यांचे श्रावक त्या मार्गाचे अनुकरण करणारे होऊन नंतर त्या मार्गाने युक्त होऊन विहार करतात.

So hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. Natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti. Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi jānitabbaṃ attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā, sabbaṃ taṃ anto buddhañāṇe parivattati.

कारण ते भगवान जाणत असतानाच जाणतात, पाहत असतानाच पाहतात; ते चक्षुभूत, ज्ञानभूत, धर्मभूत, ब्रह्मभूत, वक्ता, प्रवक्ता, अर्थाचे प्रकटीकरण करणारे, अमृताचे दाते, धर्मस्वामी तथागत आहेत. त्या भगवंतांच्या प्रज्ञेपासून काहीही अज्ञात, अदृष्ट, अविदित, असाक्षात्कृत किंवा अस्पर्शित राहिलेले नाही. भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील सर्व धर्म सर्व प्रकारे बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानद्वारात प्रकट होतात. जे काही ज्ञेय आहे, मग ते आत्महित असो, परहित असो, उभयहित असो, ऐहिक हित असो, पारलौकिक हित असो, उथळ अर्थ असो, गंभीर अर्थ असो, गूढ अर्थ असो, प्रच्छन्न अर्थ असो, ज्ञेय अर्थ असो, स्पष्ट केलेला अर्थ असो, दोषरहित अर्थ असो, निष्क्लेश अर्थ असो, शुद्ध अर्थ असो किंवा परमार्थ असो, ते सर्व बुद्धज्ञानाच्या कक्षेत फिरते.

Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ ñāṇānuparivatti. Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ. Neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammāphusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ [Pg.176] nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino; evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ. Neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे आहे, सर्व वचीकर्म ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे आहे, सर्व मनःकर्म ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे आहे. भूतकाळात बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान अप्रतिहत आहे, भविष्यकाळात अप्रतिहत ज्ञान आहे, वर्तमानकाळात अप्रतिहत ज्ञान आहे. जितके ज्ञेय आहे तितके ज्ञान आहे, जितके ज्ञान आहे तितके ज्ञेय आहे. ज्ञानाची मर्यादा ज्ञेयापर्यंत आहे, ज्ञेयाची मर्यादा ज्ञानापर्यंत आहे. ज्ञेयाचे उल्लंघन करून ज्ञान प्रवृत्त होत नाही, आणि ज्ञानाचे उल्लंघन करून ज्ञेयमार्ग अस्तित्वात नाही. ते दोन्ही धर्म एकमेकांच्या मर्यादेत राहणारे आहेत. ज्याप्रमाणे नीट जुळवलेल्या दोन डब्यांच्या झाकणांपैकी खालचे झाकण वरच्या झाकणाचे उल्लंघन करत नाही आणि वरचे झाकण खालच्या झाकणाचे उल्लंघन करत नाही, तर ते एकमेकांच्या मर्यादेत राहतात; त्याचप्रमाणे बुद्ध भगवंतांचे ज्ञेय आणि ज्ञान हे एकमेकांच्या मर्यादेत राहणारे आहेत. जितके ज्ञेय आहे तितके ज्ञान आहे, जितके ज्ञान आहे तितके ज्ञेय आहे. ज्ञानाची मर्यादा ज्ञेयापर्यंत आहे, ज्ञेयाची मर्यादा ज्ञानापर्यंत आहे. ज्ञेयाचे उल्लंघन करून ज्ञान प्रवृत्त होत नाही, आणि ज्ञानाचे उल्लंघन करून ज्ञेयमार्ग अस्तित्वात नाही. ते दोन्ही धर्म एकमेकांच्या मर्यादेत राहणारे आहेत.

Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbesañca sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte jānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

सर्व धर्मांमध्ये बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान प्रवृत्त होते. सर्व धर्म बुद्ध भगवंतांच्या आवर्जनावर, इच्छेवर, मनसिकारावर आणि चित्तोत्पादावर अवलंबून आहेत. सर्व प्राण्यांमध्ये बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान प्रवृत्त होते. आणि सर्व प्राण्यांचे आशय भगवान जाणतात, अनुशय जाणतात, स्वभाव जाणतात, अधिमुक्ती जाणतात. अल्प-रज, महा-रज, तीक्ष्णेंद्रिय, मृदूंद्रिय, सुआकार, द्व्याकार, सुविज्ञाप्य, दुविज्ञाप्य, भव्य आणि अभव्य प्राण्यांना ते जाणतात. देवलोकासह, मारलोकासह, ब्रह्मलोकासह, श्रमण-ब्राह्मणांसह, प्रजा आणि देव-मनुष्यांसह हा सर्व लोक बुद्धज्ञानाच्या कक्षेत फिरतो.

Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti, evameva sadevako loko samārako loko sabrahmako loko sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti, evameva yepi te sāriputtasamā paññāya samannāgatā tepi buddhañāṇassa padese parivattanti; buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati.

ज्याप्रमाणे जे काही मासे आणि कासव, अगदी तिमि-तिमिङ्गल (महाकाय मासे) सुद्धा, महासागराच्या आतच फिरतात; त्याचप्रमाणे देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह हा लोक, श्रमण-ब्राह्मणांसह ही प्रजा, देव आणि मनुष्यांसह सर्वजण बुद्धज्ञानाच्या आतच फिरतात. ज्याप्रमाणे जे काही पक्षी, अगदी गरुडासारखे (वेनतेय्य) पक्षी सुद्धा, आकाशाच्या एका भागातच फिरतात; त्याचप्रमाणे जे कोणी सारिपुत्तांसारखे प्रज्ञेने युक्त आहेत, तेसुद्धा बुद्धज्ञानाच्या एका भागातच फिरतात; बुद्धज्ञान हे देव आणि मनुष्यांच्या प्रज्ञेला व्यापून आणि तिच्यावर मात करून स्थित आहे.

Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni. Kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā. Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti. Atha kho bhagavāva tattha atirocati – yadidaṃ paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.

जे कोणी क्षत्रिय-पंडित, ब्राह्मण-पंडित, गृहपती-पंडित आणि श्रमण-पंडित आहेत, जे अत्यंत निपुण, दुसऱ्यांच्या मतांचे खंडन करण्यात कुशल, सूक्ष्म भेद करणारे आणि आपल्या प्रज्ञेने इतरांच्या चुकीच्या मतांचे जणू काही तुकडे करत फिरतात; ते कठीण प्रश्न तयार करून करून तथागतांकडे येतात आणि त्यांना गुप्त व गूढ प्रश्न विचारतात. भगवंतांद्वारे ते प्रश्न सकारण स्पष्ट केले जातात आणि सोडवले जातात. आणि ते पंडित भगवंतांचे अनुयायी बनतात. तेव्हा खरोखर भगवंतच तिथे प्रज्ञेच्या बाबतीत अतिशय शोभून दिसतात. अशा प्रकारे, भगवंत प्रज्ञाचक्षूनेही चक्षुमान आहेत.

Kathaṃ [Pg.177] bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena; evamevaṃ bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante. Jānāti bhagavā – ‘‘ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito, ayaṃ vitakkacarito, ayaṃ saddhācarito, ayaṃ ñāṇacarito’’ti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṃ katheti; dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati; mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṃvāse niveseti; vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṃ ācikkhati; saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṃ nimittaṃ ācikkhati buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ sīlāni ca; attano ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṃ ācikkhati aniccākāraṃ dukkhākāraṃ anattākāraṃ.

भगवंत बुद्धचक्षूनेही चक्षुमान कसे आहेत? भगवंत बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहताना, डोळ्यांत कमी धूळ असलेले आणि जास्त धूळ असलेले, तीक्ष्ण इंद्रिये असलेले आणि मंद इंद्रिये असलेले, उत्तम स्वभाव असलेले आणि वाईट स्वभाव असलेले, सहज समजणारे आणि कठीणतेने समजणारे, आणि काही परलोकातील दोषांचे व भयाचे दर्शन घेत जगणारे प्राणी पाहतात. ज्याप्रमाणे निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावामध्ये काही कमळे पाण्यातच जन्मतात, पाण्यातच वाढतात, पाण्याच्या वर न येता पाण्यातच बुडून राहून पोषण पावतात; काही कमळे पाण्यात जन्मतात, पाण्यात वाढतात आणि पाण्याच्या पातळीवर स्थिर राहतात; आणि काही कमळे पाण्यात जन्मतात, पाण्यात वाढतात आणि पाण्याच्या वर येऊन पाण्याने अलिप्त राहून उभी असतात; त्याचप्रमाणे भगवंत बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहताना, डोळ्यांत कमी धूळ असलेले आणि जास्त धूळ असलेले, तीक्ष्ण इंद्रिये असलेले आणि मंद इंद्रिये असलेले, उत्तम स्वभाव असलेले आणि वाईट स्वभाव असलेले, सहज समजणारे आणि कठीणतेने समजणारे, आणि काही परलोकातील दोषांचे व भयाचे दर्शन घेत जगणारे प्राणी पाहतात. भगवंत जाणतात की—'हा मनुष्य रागचरित (आसक्तीप्रधान) आहे, हा द्वेषचरित (क्रोधप्रधान) आहे, हा मोहचरित (अज्ञानप्रधान) आहे, हा वितर्कचरित (विचारप्रधान) आहे, हा श्रद्धाचरित (श्रद्धाप्रधान) आहे, हा ज्ञानचरित (बुद्धीप्रधान) आहे.' रागचरित मनुष्याला भगवंत अशुभाची कथा सांगतात; द्वेषचरित मनुष्याला भगवंत मैत्रीभावनेची शिकवण देतात; मोहचरित मनुष्याला भगवंत पाठांतर, प्रश्न विचारणे, योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे, योग्य वेळी धम्मचर्चा करणे आणि आदरणीय गुरूंच्या सहवासात राहणे यामध्ये प्रवृत्त करतात; वितर्कचरित मनुष्याला भगवंत आनापानसतीची शिकवण देतात; श्रद्धाचरित मनुष्याला भगवंत प्रसन्नता देणारे निमित्त सांगतात—जसे की बुद्धांचे सम्यक संबोधीत्व, धम्माचे सुधम्मत्व, संघाची सुप्रतिपत्ती आणि शील; आणि ज्ञानचरित मनुष्याला भगवंत विपश्यनेचे निमित्त सांगतात—अनित्यता, दुःख आणि अनात्मता.

‘‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṃ samantato;

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu;

Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūta’’nti.

“ज्याप्रमाणे पर्वताच्या खडकाळ शिखरावर उभा असलेला मनुष्य सभोवतालच्या लोकांना पाहू शकतो; त्याचप्रमाणे, हे सुमेध (महाप्रज्ञावान)! हे समंतचक्षू (सर्वदर्शी)! आपण धम्मरूपी प्रासादावर आरूढ होऊन, स्वतः शोकरहित राहून, जन्म आणि जरेने (वृद्धत्वाने) ग्रस्त असलेल्या व शोकात बुडालेल्या लोकांचे अवलोकन करावे.”

Evaṃ [Pg.178] bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā.

अशा प्रकारे, भगवंत बुद्धचक्षूनेही चक्षुमान आहेत.

Kathaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā? Samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

भगवंत समंतचक्षूनेही चक्षुमान कसे आहेत? समंतचक्षू म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान म्हटले जाते. भगवंत सर्वज्ञता-ज्ञानाने युक्त, सम्यकयुक्त, प्राप्त, सम्यकप्राप्त आणि संपन्न आहेत.

‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti.

“या जगात त्यांच्यासाठी काहीही अदृष्ट (न पाहिलेले) नाही, तसेच काहीही अविज्ञात (न समजलेले) किंवा न जाणण्याजोगे नाही. जे काही जाणण्याजोगे (ज्ञेय) आहे, ते सर्व त्यांनी अभिज्ञेने जाणले आहे; म्हणूनच तथागत समंतचक्षू (सर्वदर्शी) आहेत.”

Evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti – na me byākāsi cakkhumā.

अशा प्रकारे, भगवंत समंतचक्षूनेही चक्षुमान आहेत—'चक्षुमान (भगवंतांनी) मला उत्तर दिले नाही.'

Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutanti yāvatatiyaṃ buddho sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho byākaroti no saṃsāretīti – evaṃ mayā uggahitaṃ, evaṃ mayā upadhāritaṃ, evaṃ mayā upalakkhitaṃ. Devīsīti bhagavā ceva isi cāti – devīsi. Yathā rājā pabbajitā vuccanti rājisayo, brāhmaṇā pabbajitā vuccanti brāhmaṇisayo, evameva bhagavā devo ceva isi cāti – devīsi.

‘आणि तिसऱ्या वेळेपर्यंत, हे देविर्षी! ते उत्तर देतात, असे मी ऐकले आहे’ याचा अर्थ: तिसऱ्या वेळेपर्यंत बुद्धांना जेव्हा सधार्मिक (धर्माला अनुसरून) प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा ते त्याचे उत्तर देतात, तो टाळत नाहीत—असे मी ग्रहण केले आहे, असे मी मनात धारण केले आहे, असे मी लक्षपूर्वक जाणले आहे. ‘देविर्षी’ म्हणजे भगवंत हे देवही आहेत आणि ऋषीही आहेत—म्हणून ‘देविर्षी’. ज्याप्रमाणे प्रव्रजित झालेल्या राजांना ‘राजर्षी’ म्हटले जाते, प्रव्रजित झालेल्या ब्राह्मणांना ‘ब्रह्मर्षी’ म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे भगवंत हे देवही आहेत आणि ऋषीही आहेत—म्हणून ‘देविर्षी’.

Atha vā, bhagavā pabbajitotipi isi. Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahantaṃ samādhikkhandhaṃ…pe… mahantaṃ paññākkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahato tamokāyassa padālanaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahato vipallāsassa pabhedanaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahato taṇhāsallassa abbahanaṃ… mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṃ… mahato mānaddhajassa papātanaṃ… mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṃ… mahato oghassa nittharaṇaṃ… mahato bhārassa nikkhepanaṃ… mahato saṃsāravaṭṭassa upacchedaṃ… mahato santāpassa nibbāpanaṃ… mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ… mahato dhammaddhajassa ussāpanaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahante satipaṭṭhāne… mahante sammappadhāne… mahantāni indriyāni… mahantāni balāni… mahante bojjhaṅge… mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ… mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esī gavesī pariyesītipi isi. Mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito – ‘‘kahaṃ [Pg.179] buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho’’tipi isīti – yāvatatiyañca devīsi byākarotīti me sutaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

अथवा, भगवंत प्रव्रजित असल्यामुळेही ‘ऋषी’ आहेत. महान शीलस्कंधाचा शोध घेणारे, शोधणारे आणि अन्वेषण करणारे असल्यामुळेही ते ‘ऋषी’ आहेत. महान समाधीस्कंधाचा... (पे)... महान प्रज्ञास्कंधाचा... महान विमुक्तीस्कंधाचा... महान विमुक्तीज्ञानदर्शनस्कंधाचा शोध घेणारे, शोधणारे आणि अन्वेषण करणारे असल्यामुळेही ते ‘ऋषी’ आहेत. महान अंधकारसमूहाचा नाश शोधणारे, शोधणारे आणि अन्वेषण करणारे असल्यामुळेही ते ‘ऋषी’ आहेत. महान विपर्यासाचा भेद शोधणारे, शोधणारे आणि अन्वेषण करणारे असल्यामुळेही ते ‘ऋषी’ आहेत. महान तृष्णारूपी शल्याचे उपटून टाकणे... महान दृष्टीसमूहाचे जाळे तोडणे... महान मानरूपी ध्वजाचे पतन करणे... महान अभिसंस्कारांचे उपशमन करणे... महान ओघाचे पार करणे... महान भाराचे खाली ठेवणे... महान संसारचक्राचा उच्छेद करणे... महान संतापाचे शमन करणे... महान परिदाहाची (जळजळीची) शांतता... महान धम्मध्वजाचे उभारणे शोधणारे, शोधणारे आणि अन्वेषण करणारे असल्यामुळेही ते ‘ऋषी’ आहेत. महान सतीपट्ठानांचा... महान सम्मप्पधानांचा... महान इंद्रियांचा... महान बलांचा... महान बोज्झंगांचा... महान आर्य अष्टांगिक मार्गाचा... महान परमार्थ अमृत निर्वाणाचा शोध घेणारे, शोधणारे आणि अन्वेषण करणारे असल्यामुळेही ते ‘ऋषी’ आहेत. किंवा महान सामर्थ्यशाली प्राण्यांद्वारे शोधले गेलेले, शोध घेतलेले आणि अन्वेषण केलेले—'बुद्ध कुठे आहेत? भगवंत कुठे आहेत? देवांचे देव कुठे आहेत? नरोत्तम कुठे आहेत?'—म्हणूनही ते ‘ऋषी’ आहेत. ‘आणि तिसऱ्या वेळेपर्यंत, हे देविर्षी! ते उत्तर देतात, असे मी ऐकले आहे.’ म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले—

‘‘Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ, [iccāyasmā mogharājā]Na me byākāsi cakkhumā;

Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me suta’’nti.

आयुष्यमान मोघराज म्हणाले, 'मी दोनदा शाक्य (बुद्धांना) विचारले, पण त्या चक्षुमान (ज्ञानदृष्टी असलेल्या) भगवंतांनी मला उत्तर दिले नाही. परंतु, देवर्षी (बुद्ध) तिसऱ्यांदा विचारल्यावर उत्तर देतात, असे मी ऐकले आहे.'

86.

८६.

Ayaṃ loko paro loko, brahmaloko sadevako;

Diṭṭhiṃ te nābhijānāti, gotamassa yasassino.

हा लोक, परलोक, देवांसह ब्रह्मलोक; कीर्तीवान गौतम (बुद्धांच्या) तुमच्या दृष्टीला लोक जाणत नाहीत.

Ayaṃ loko paro lokoti. Ayaṃ lokoti manussaloko. Paro lokoti manussalokaṃ ṭhapetvā sabbo paro lokoti – ayaṃ loko paro loko.

'हा लोक, परलोक' म्हणजे: 'हा लोक' म्हणजे मनुष्यलोक. 'परलोक' म्हणजे मनुष्यलोक सोडून इतर सर्व परलोक होय - हा 'हा लोक, परलोक' याचा अर्थ आहे.

Brahmaloko sadevakoti sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussāti – brahmaloko sadevako.

'देवांसह ब्रह्मलोक' म्हणजे देवांसह, मारासह, ब्रह्मासह असलेला लोक, तसेच श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेली प्रजा होय - हा 'देवांसह ब्रह्मलोक' याचा अर्थ आहे.

Diṭṭhiṃ te nābhijānātīti tuyhaṃ diṭṭhiṃ khantiṃ ruciṃ laddhiṃ ajjhāsayaṃ adhippāyaṃ loko na jānāti – ‘‘ayaṃ evaṃdiṭṭhiko evaṃkhantiko evaṃruciko evaṃladdhiko evaṃajjhāsayo evaṃadhippāyo’’ti na jānāti na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti – diṭṭhiṃ te nābhijānāti.

'तुमच्या दृष्टीला जाणत नाही' म्हणजे तुमच्या दृष्टीला (विचाराला), क्षमेला (सहनशीलतेला), आवडीला, मताला, आशयाला आणि अभिप्रायाला लोक जाणत नाहीत - 'हे अशा दृष्टीचे आहेत, अशा क्षमेचे आहेत, अशा आवडीचे आहेत, अशा मताचे आहेत, अशा आशयाचे आहेत, अशा अभिप्रायाचे आहेत' असे ते जाणत नाहीत, पाहत नाहीत, दर्शन घेत नाहीत, प्राप्त करत नाहीत, मिळवत नाहीत, लाभ करून घेत नाहीत - हा 'तुमच्या दृष्टीला जाणत नाही' याचा अर्थ आहे.

Gotamassa yasassinoti bhagavā yasappattoti yasassī. Atha vā, bhagavā sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānantipi yasassīti – gotamassa yassino. Tenāha so brāhmaṇo –

'कीर्तीवान गौतम' म्हणजे भगवान कीर्तीला प्राप्त झालेले आहेत म्हणून ते 'कीर्तीवान' (यशस्वी) आहेत. अथवा, भगवान सत्कृत, गुरुत (आदरणीय), मानित, पूजित, अपचित (सन्मानित) आहेत आणि चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारांचे (औषधोपचारांचे) लाभ घेणारे आहेत, म्हणूनही ते 'कीर्तीवान' आहेत - हा 'कीर्तीवान गौतम' याचा अर्थ आहे. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Ayaṃ loko paro loko, brahmaloko sadevako;

Diṭṭhiṃ te nābhijānāti, gotamassa yasassino’’ti.

'हा लोक, परलोक, देवांसह ब्रह्मलोक; कीर्तीवान गौतम (बुद्धांच्या) तुमच्या दृष्टीला लोक जाणत नाहीत.'

87.

८७.

Evaṃ [Pg.180] abhikkantadassāviṃ, atthi pañhena āgamaṃ;

Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passati.

अशा प्रकारे अतिशय श्रेष्ठ दर्शन असणाऱ्यांकडे मी प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे. जगाकडे कशा प्रकारे पाहणाऱ्या माणसाला मृत्युराज पाहत नाही?

Evaṃ abhikkantadassāvinti evaṃ abhikkantadassāviṃ aggadassāviṃ seṭṭhadassāviṃ viseṭṭhadassāviṃ pāmokkhadassāviṃ uttamadassāviṃ paramadassāvinti – evaṃ abhikkantadassāviṃ.

'अशा प्रकारे अतिशय श्रेष्ठ दर्शन असणाऱ्यांना' म्हणजे अशा प्रकारे अतिशय श्रेष्ठ दर्शन असणारे, अग्र दर्शन असणारे, श्रेष्ठ दर्शन असणारे, विशिष्ट दर्शन असणारे, प्रमुख दर्शन असणारे, उत्तम दर्शन असणारे, परम दर्शन असणारे - हा 'अशा प्रकारे अतिशय श्रेष्ठ दर्शन असणाऱ्यांना' याचा अर्थ आहे.

Atthi pañhena āgamanti pañhena atthiko āgatomhi…pe… vahassetaṃ bhāranti, evampi atthi pañhena āgamaṃ.

'प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे' म्हणजे प्रश्नाची इच्छा असणारा मी आलो आहे... पे... 'हा भार (प्रश्नांचे ओझे) आपण वाहून न्यावा', असाही 'प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे' याचा अर्थ आहे.

Kathaṃ lokaṃ avekkhantanti kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ paccavekkhantaṃ tulayantaṃ tīrayantaṃ vibhāvayantaṃ vibhūtaṃ karontanti – kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ.

'जगाकडे कशा प्रकारे पाहणाऱ्याला' म्हणजे जगाकडे कशा प्रकारे पाहणाऱ्याला, त्याचे प्रत्यावेक्षण (पुनरावलोकन) करणाऱ्याला, तुलना करणाऱ्याला, तपासणाऱ्याला, स्पष्ट करणाऱ्याला, प्रकट करणाऱ्याला - हा 'जगाकडे कशा प्रकारे पाहणाऱ्याला' याचा अर्थ आहे.

Maccurājā na passatīti maccurājā na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti – maccurājā na passati. Tenāha so brāhmaṇo –

'मृत्युराज पाहत नाही' म्हणजे मृत्युराज पाहत नाही, दर्शन घेत नाही, प्राप्त करत नाही, मिळवत नाही, लाभ करून घेत नाही - हा 'मृत्युराज पाहत नाही' याचा अर्थ आहे. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Evaṃ abhikkantadassāviṃ, atthi pañhena āgamaṃ;

Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti.

'अशा प्रकारे अतिशय श्रेष्ठ दर्शन असणाऱ्यांकडे मी प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे. जगाकडे कशा प्रकारे पाहणाऱ्या माणसाला मृत्युराज पाहत नाही?'

88.

८८.

Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passati.

हे मोघराज! नेहमी जागरूक (स्मृतिमान) राहून जगाकडे शून्य (रिक्त/आत्मरहित) म्हणून पहा. आत्मदृष्टी (अहंकार/मी-माझेपणाची दृष्टी) समूळ नष्ट करून, अशा प्रकारे तू मृत्यूला पार करू शकशील. जगाकडे या प्रकारे पाहणाऱ्या माणसाला मृत्युराज पाहत नाही.

Suññato lokaṃ avekkhassūti. Lokoti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako. Aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘loko lokoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, lokoti vuccatī’’ti? ‘‘Lujjatīti kho, bhikkhu, tasmā lokoti vuccati. Kiñca lujjati? Cakkhu kho bhikkhu lujjati, rūpā lujjanti, cakkhuviñāṇaṃ lujjati, cakkhusamphasso lujjati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi lujjati; sotaṃ lujjati, gandhā lujjanti…pe… kāyo lujjati[Pg.181], phoṭṭhabbā lujjanti; mano lujjati, dhammā lujjanti, manoviññāṇaṃ lujjati, manosamphasso lujjati; yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi lujjati. Lujjatīti kho, bhikkhu, tasmā lokoti vuccati’’.

'जगाकडे शून्य म्हणून पहा' याविषयी: 'लोक' म्हणजे नरकलोक, तिर्यंचलोक (प्राणीलोक), पेतलोक (प्रेतलोक), मनुष्यलोक, देवलोक, स्कंधलोक, धातुलोक, आयतनलोक, हा लोक, परलोक, देवांसह ब्रह्मलोक हे सर्व होय. एका भिक्खूने भगवंतांना विचारले, 'भंते, लोक लोक असे म्हटले जाते. भंते, कोणत्या कारणाने याला लोक म्हटले जाते?' भगवंतांनी उत्तर दिले, 'हे भिक्खू, जे नष्ट होते (लुज्जती), म्हणून त्याला लोक म्हटले जाते. आणि काय नष्ट होते? हे भिक्खू, चक्षु (डोळा) नष्ट होतो, रूप नष्ट होते, चक्षु-विज्ञान नष्ट होते, चक्षु-स्पर्श नष्ट होतो, आणि चक्षु-स्पर्शाच्या प्रत्ययाने जे काही सुखद, दुःखद किंवा अदुःख-असुखद (उपेक्षक) वेदन उत्पन्न होते, तेही नष्ट होते. कान नष्ट होतो, गंध नष्ट होतात... पे... काय (शरीर) नष्ट होते, स्प्रष्टव्य नष्ट होतात; मन नष्ट होते, धम्म नष्ट होतात, मनो-विज्ञान नष्ट होते, मन-स्पर्श नष्ट होतो; आणि मन-स्पर्शाच्या प्रत्ययाने जे काही सुखद, दुःखद किंवा अदुःख-असुखद वेदन उत्पन्न होते, तेही नष्ट होते. हे भिक्खू, जे नष्ट होते, म्हणूनच त्याला लोक म्हटले जाते.'

Suññato lokaṃ avekkhassūti dvīhi kāraṇehi suññato lokaṃ avekkhati – avasiyapavattasallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena vā. Kathaṃ avasiyapavattasallakkhaṇavasena suññato lokaṃ avekkhati? Rūpe vaso na labbhati, vedanāya vaso na labbhati, saññāya vaso na labbhati, saṅkhāresu vaso na labbhati, viññāṇe vaso na labbhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati na ca labbhati rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti.

'जगाकडे शून्य म्हणून पहा' म्हणजे दोन कारणांनी जगाकडे शून्य म्हणून पाहिले जाते - स्वतःच्या इच्छेनुसार न चालणाऱ्या प्रवृत्तीच्या लक्षणाने किंवा संस्कारांना तुच्छ (असार) म्हणून पाहण्याने. स्वतःच्या इच्छेनुसार न चालणाऱ्या प्रवृत्तीच्या लक्षणाने जगाकडे शून्य म्हणून कसे पाहिले जाते? रूपावर आपले नियंत्रण (वश) मिळत नाही, वेदनेवर नियंत्रण मिळत नाही, संज्ञेवर नियंत्रण मिळत नाही, संस्कारांवर नियंत्रण मिळत नाही, विज्ञानावर नियंत्रण मिळत नाही. भगवंतांनी असे म्हटले आहे - 'हे भिक्खूहो, रूप अनात्म आहे. हे भिक्खूहो, जर हे रूप आत्मा असते, तर हे रूप व्याधीला (दुःखाला) कारणीभूत ठरले नसते; आणि रूपाच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की - माझे रूप असे असो, माझे रूप असे नसो. परंतु, हे भिक्खूहो, रूप अनात्म असल्यामुळे, रूप व्याधीला कारणीभूत ठरते आणि रूपाच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की - माझे रूप असे असो, माझे रूप असे नसो.'

‘‘Vedanā anattā. Vedanā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ vedanā ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, vedanā anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’ti.

'वेदना अनात्म आहे. हे भिक्खूहो, जर ही वेदना आत्मा असती, तर ही वेदना व्याधीला कारणीभूत ठरली नसती; आणि वेदनेच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की - माझी वेदना अशी असो, माझी वेदना अशी नसो. परंतु, हे भिक्खूहो, वेदना अनात्म असल्यामुळे, वेदना व्याधीला कारणीभूत ठरते आणि वेदनेच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की - माझी वेदना अशी असो, माझी वेदना अशी नसो.'

‘‘Saññā anattā. Saññā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ saññā ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca saññāya – ‘evaṃ me saññā hotu, evaṃ me saññā mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, saññā anattā, tasmā saññā ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati saññāya – ‘evaṃ me saññā hotu, evaṃ me saññā mā ahosī’ti.

'संज्ञा अनात्म आहे. हे भिक्खूहो, जर ही संज्ञा आत्मा असती, तर ही संज्ञा व्याधीला कारणीभूत ठरली नसती; आणि संज्ञेच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की - माझी संज्ञा अशी असो, माझी संज्ञा अशी नसो. परंतु, हे भिक्खूहो, संज्ञा अनात्म असल्यामुळे, संज्ञा व्याधीला कारणीभूत ठरते आणि संज्ञेच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की - माझी संज्ञा अशी असो, माझी संज्ञा अशी नसो.'

‘‘Saṅkhārā anattā. Saṅkhārā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissaṃsu, nayidaṃ saṅkhārā ābādhāya saṃvatteyyuṃ; labbhetha ca saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’nti. Yasmā ca kho, bhikkhave[Pg.182], saṅkhārā anattā, tasmā saṅkhārā ābādhāya saṃvattanti, na ca labbhati saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’nti.

'संस्कार अनात्म आहेत. हे भिक्खूहो, जर हे संस्कार आत्मा असते, तर हे संस्कार व्याधीला कारणीभूत ठरले नसते; आणि संस्कारांच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की - माझे संस्कार असे असोत, माझे संस्कार असे नसोत. परंतु, हे भिक्खूहो, संस्कार अनात्म असल्यामुळे, संस्कार व्याधीला कारणीभूत ठरतात आणि संस्कारांच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की - माझे संस्कार असे असोत, माझे संस्कार असे नसोत.'

‘‘Viññāṇaṃ anattā. Viññāṇañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ viññāṇaṃ ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, viññāṇaṃ anattā, tasmā viññāṇaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’’ti.

“विञ्ञाण हे अनात्म (अनत्ता) आहे. हे भिक्खूहो, जर हे विञ्ञाण आत्मा असते, तर हे विञ्ञाण व्याधीला कारणीभूत झाले नसते; आणि विञ्ञाणाच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की – ‘माझे विञ्ञाण असे असो, माझे विञ्ञाण असे नसो.’ परंतु, हे भिक्खूहो, ज्याअर्थी विञ्ञाण अनात्म (अनत्ता) आहे, त्याअर्थी विञ्ञाण व्याधीला कारणीभूत होते, आणि विञ्ञाणाच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की – ‘माझे विञ्ञाण असे असो, माझे विञ्ञाण असे नसो.’”

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhākaṃ, napi aññesaṃ. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ vedaniyaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatra kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti – ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati; imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati, yadidaṃ – avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti – evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’’’.

भगवंतांनी असे म्हटले आहे – “हे भिक्खूहो, हे शरीर (काय) तुमचे नाही आणि इतरांचेही नाही. हे भिक्खूहो, हे जुने कर्म आहे, जे संस्कारित, विचारपूर्वक केलेले आणि वेदनिय (अनुभवण्याजोगे) म्हणून पाहिले पाहिजे. तेथे, हे भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावक पटिच्चसमुप्पादावरच (प्रतीत्यसमुत्पादावरच) चांगल्या प्रकारे, योनिसो मनसिकार (योग्य प्रकारे विचार) करतो – ‘याच्या असण्याने हे होते, याच्या उत्पत्तीने हे उत्पन्न होते; हे नसताना हे होत नाही, याच्या निरोधाने हे निरुद्ध होते, म्हणजेच – अविज्जा-प्रत्ययाने (अविद्येमुळे) संखारा (संस्कार), संखारा-प्रत्ययाने विञ्ञाण, विञ्ञाण-प्रत्ययाने नामरूप, नामरूप-प्रत्ययाने सळायतन (सहा आयतने), सळायतन-प्रत्ययाने फस्स (स्पर्श), फस्स-प्रत्ययाने वेदना, वेदना-प्रत्ययाने तण्हा (तृष्णा), तण्हा-प्रत्ययाने उपादान, उपादान-प्रत्ययाने भव, भव-प्रत्ययाने जाती (जन्म), जाती-प्रत्ययाने जरामरण, शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, दोमनस्स (दौर्मनस्य) आणि उपायास (हताशपणा) संभवतात. अशा प्रकारे या केवळ (संपूर्ण) दुःखसमूहाचा उदय होतो.’”

‘‘Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho …pe… jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti. Evaṃ avasiyapavattasallakkhaṇavasena suññato lokaṃ avekkhati.

“परंतु, अविज्जेच्याच (अविद्येच्याच) संपूर्ण विराग-निरोधाने संखाराचा निरोध होतो; संखाराच्या निरोधाने विञ्ञाणाचा निरोध होतो... पे... जातीच्या निरोधाने जरामरण, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास निरुद्ध होतात. अशा प्रकारे या केवळ (संपूर्ण) दुःखसमूहाचा निरोध होतो.” अशा प्रकारे, अवश प्रवृत्तीच्या (आपल्या नियंत्रणात नसलेल्या प्रवृत्तीच्या) लक्षणाने तो जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

Kathaṃ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṃ avekkhati? Rūpe sāro na labbhati, vedanāya sāro na labbhati, saññāya sāro na labbhati, saṅkhāresu sāro na labbhati, viññāṇe sāro na labbhati; rūpaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena [Pg.183] vā. Vedanā assārā nissārā sārāpagatā…pe… saññā assārā nissārā sārāpagatā… saṅkhārā assārā nissārā sārāpagatā… viññāṇaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Yathā naḷo assāro nissāro sārāpagato, yathā ca eraṇḍo…pe… yathā ca udumbaro assāro nissāro sārāpagato, yathā ca setagaccho assāro nissāro sārāpagato, yathā ca pālibhaddako assāro nissāro sārāpagato, yathā ca pheṇapiṇḍo assāro nissāro sārāpagato, yathā ca udakapubbuḷaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ, yathā ca marīci assārā nissārā sārāpagatā, yathā kadalikkhandho assāro nissāro sārāpagato, yathā māyā assārā nissārā sārāpagatā – evameva rūpaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Vedanā assārā nissārā sārāpagatā…pe… saññā assārā nissārā sārāpagatā… saṅkhārā assārā nissārā sārāpagatā… viññāṇaṃ assāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Evaṃ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṃ avekkhati. Imehi dvīhi kāraṇehi suññato lokaṃ avekkhati.

तुच्छ (सारहीन) संस्कारांच्या अनुदर्शनाच्या (समनुपस्सना) मार्गाने तो जगाकडे शून्य म्हणून कसा पाहतो? रूपात सार मिळत नाही, वेदनेत सार मिळत नाही, संज्ञेत सार मिळत नाही, संस्कारांमध्ये सार मिळत नाही, विञ्ञाणात सार मिळत नाही; रूप हे असार, निस्सार, साराने रहित आहे – मग ते नित्य-साराने असो, सुख-साराने असो, आत्म-साराने असो, किंवा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी (बदल न होणारे) असो. वेदना असार, निस्सार, साराने रहित आहे... पे... संज्ञा असार, निस्सार, साराने रहित आहे... संस्कार असार, निस्सार, साराने रहित आहेत... विञ्ञाण असार, निस्सार, साराने रहित आहे – मग ते नित्य-साराने असो, सुख-साराने असो, आत्म-साराने असो, किंवा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असो. ज्याप्रमाणे लव्हाळा (नळ) असार, निस्सार, साराने रहित असतो, आणि ज्याप्रमाणे एरंड... पे... ज्याप्रमाणे उंबर असार, निस्सार, साराने रहित असतो, ज्याप्रमाणे श्वेतवृक्ष (पांढरा वृक्ष) असार, निस्सार, साराने रहित असतो, ज्याप्रमाणे पालिभद्रक (पंगारा) असार, निस्सार, साराने रहित असतो, ज्याप्रमाणे फेणाचा गोळा असार, निस्सार, साराने रहित असतो, ज्याप्रमाणे पाण्याचा बुडबुडा असार, निस्सार, साराने रहित असतो, ज्याप्रमाणे मृगजळ असार, निस्सार, साराने रहित असते, ज्याप्रमाणे केळीचा खांब असार, निस्सार, साराने रहित असतो, ज्याप्रमाणे माया (जादू) असार, निस्सार, साराने रहित असते – त्याचप्रमाणे रूप हे असार, निस्सार, साराने रहित आहे – मग ते नित्य-साराने असो, सुख-साराने असो, आत्म-साराने असो, किंवा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असो. वेदना असार, निस्सार, साराने रहित आहे... पे... संज्ञा असार, निस्सार, साराने रहित आहे... संस्कार असार, निस्सार, साराने रहित आहेत... विञ्ञाण असार, निस्सार, साराने रहित आहे – मग ते नित्य-साराने असो, सुख-साराने असो, आत्म-साराने असो, किंवा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असो. अशा प्रकारे, तुच्छ संस्कारांच्या अनुदर्शनाच्या मार्गाने तो जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो. या दोन कारणांनी तो जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

Api ca, chahākārehi suññato lokaṃ avekkhati. Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā, sotaṃ suññaṃ…pe… ghānaṃ suññaṃ… jivhā suññā… kāyo suñño… mano suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Rūpā suññā…pe… saddā suññā… gandhā suññā… rasā suññā… phoṭṭhabbā suññā… dhammā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ…pe… manoviññāṇaṃ suññaṃ… cakkhusamphasso suñño [Pg.184] … manosamphasso suñño… cakkhusamphassajā vedanā suññā… manosamphassajā vedanā suññā… rūpasaññā suññā… dhammasaññā suññā… rūpasañcetanā suññā… dhammasañcetanā suññā… rūpataṇhā suññā… rūpavitakko suñño… rūpavicāro suñño… dhammavicāro suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Evaṃ chahākārehi suññato lokaṃ avekkhati.

शिवाय, सहा प्रकारांनी तो जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो. चक्षू (डोळा) हा आत्मा किंवा आत्मीय (आत्म्याचे काही), किंवा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी याने शून्य आहे; श्रोत्र (कान) शून्य आहे... पे... घ्राण (नाक) शून्य आहे... जिव्हा (जीभ) शून्य आहे... काय (शरीर) शून्य आहे... मन शून्य आहे – आत्मा किंवा आत्मीय, किंवा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी याने शून्य आहे. रूपे शून्य आहेत... पे... शब्द शून्य आहेत... गंध शून्य आहेत... रस शून्य आहेत... फोठ्ठब्ब (स्पर्श) शून्य आहेत... धम्म (मानसिक विषय) शून्य आहेत – आत्मा किंवा आत्मीय, किंवा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी याने शून्य आहेत. चक्षु-विञ्ञाण शून्य आहे... पे... मनो-विञ्ञाण शून्य आहे... चक्षु-सम्फस्स (चक्षु-स्पर्श) शून्य आहे... मन-सम्फस्स शून्य आहे... चक्षु-सम्फस्सजन्य वेदना शून्य आहे... मन-सम्फस्सजन्य वेदना शून्य आहे... रूप-संज्ञा शून्य आहे... धम्म-संज्ञा शून्य आहे... रूप-संचेतना शून्य आहे... धम्म-संचेतना शून्य आहे... रूप-तण्हा (रूप-तृष्णा) शून्य आहे... रूप-वितक्क (रूप-वितर्क) शून्य आहे... रूप-विचार शून्य आहे... धम्म-विचार शून्य आहे – आत्मा किंवा आत्मीय, किंवा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी याने शून्य आहे. अशा प्रकारे, सहा प्रकारांनी तो जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

Api ca, dasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati. Rūpaṃ rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato; vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… cutiṃ… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāravaṭṭaṃ rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Evaṃ dasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati.

शिवाय, दहा प्रकारांनी तो जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो. रूप हे रिक्त, तुच्छ, शून्य, अनात्म (अनत्ता), असार, घातक (वधक), विनाशकारी (विभव), दुःखाचे मूळ (अघमूल), सास्रव (आसवांसह) आणि संस्कृत (संखत - संस्कारित) म्हणून पाहतो; वेदना... पे... संज्ञा... संस्कार... विञ्ञाण... च्युती (मृत्यू)... उपपत्ती (उत्पत्ती)... प्रतिसंधी (पुनर्जन्म)... भव... संसारचक्र हे रिक्त, तुच्छ, शून्य, अनात्म, असार, घातक, विनाशकारी, दुःखाचे मूळ, सास्रव आणि संस्कृत म्हणून पाहतो. अशा प्रकारे, दहा प्रकारांनी तो जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

Api ca, dvādasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati. Rūpaṃ na satto na jīvo na naro na māṇavo na itthī na puriso na attā na attaniyaṃ nāhaṃ na mama na koci na kassaci; vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ na satto na jīvo na naro na māṇavo na itthī na puriso na attā na attaniyaṃ nāhaṃ na mama na koci na kassaci. Evaṃ dvādasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati.

शिवाय, बारा प्रकारांनी जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो. रूप हे सत्त्व नाही, जीव नाही, नर नाही, मानव नाही, स्त्री नाही, पुरुष नाही, आत्मा नाही, आत्मीय नाही, 'मी' नाही, 'माझे' नाही, कोणीही नाही, कोणाचेही नाही; वेदना...पे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान हे सत्त्व नाही, जीव नाही, नर नाही, मानव नाही, स्त्री नाही, पुरुष नाही, आत्मा नाही, आत्मीय नाही, 'मी' नाही, 'माझे' नाही, कोणीही नाही, कोणाचेही नाही. अशा प्रकारे बारा प्रकारांनी जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saññā, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saṅkhārā, bhikkhave, na tumhākaṃ; te pajahatha. Te vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissanti. Viññāṇaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Seyyathāpi [Pg.185], bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya. Api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’ti? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Taṃ kissa hetu’? ‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’ti. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Evampi suññato lokaṃ avekkhati.

भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे – 'जे, भिक्खूहो, तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. आणि भिक्खूहो, तुमचे काय नाही? रूप, भिक्खूहो, तुमचे नाही; त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. वेदना, भिक्खूहो, तुमची नाही; तिचा त्याग करा. तिचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. संज्ञा, भिक्खूहो, तुमची नाही; तिचा त्याग करा. तिचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. संस्कार, भिक्खूहो, तुमचे नाहीत; त्यांचा त्याग करा. त्यांचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. विज्ञान, भिक्खूहो, तुमचे नाही; त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. भिक्खूहो, जसे की या जेतवनातील जे काही गवत, लाकूड, फांद्या आणि पाने आहेत, ते जर लोकांनी नेले, जाळले किंवा त्यांच्या इच्छेनुसार काहीही केले, तर तुम्हाला असे वाटेल का की – 'लोक आपल्याला नेत आहेत, जाळत आहेत किंवा आपल्या इच्छेनुसार करत आहेत'?' 'नाही, भंते!' 'ते कशामुळे?' 'कारण, भंते, ते आमचा आत्मा नाही किंवा आत्मीय नाही.' 'तसेच, भिक्खूहो, जे तुमचे नाही त्याचा त्याग करा; त्याचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. आणि भिक्खूहो, तुमचे काय नाही? रूप, भिक्खूहो, तुमचे नाही; त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. वेदना...पे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान, भिक्खूहो, तुमचे नाही; त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल.' अशा प्रकारेही जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

Āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘suñño loko, suñño loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, suñño lokoti vuccatī’’ti? ‘‘Yasmā ca kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccati. Kiñcānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā? Cakkhu kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā. Rūpā suññā…pe… cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ… cakkhusamphasso suñño… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā. Sotaṃ suññaṃ… saddā suññā… ghānaṃ suññaṃ… gandhā suññā… jivhā suññā… rasā suññā… kāyo suñño … phoṭṭhabbā suññā… mano suñño… dhammā suññā… manoviññāṇaṃ suññaṃ… manosamphasso suñño… yampidaṃ suññaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā. Yasmā ca kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccatī’’ti. Evampi suññato lokaṃ avekkhati.

आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे विचारले – 'भंते, 'शून्य लोक, शून्य लोक' (जग शून्य आहे) असे म्हटले जाते. भंते, कोणत्या अर्थाने 'जग शून्य आहे' असे म्हटले जाते?' 'आनंदा, ज्याअर्थी ते आत्म्याने किंवा आत्मीयाने शून्य आहे, त्याअर्थी 'जग शून्य आहे' असे म्हटले जाते. आणि आनंदा, आत्म्याने किंवा आत्मीयाने काय शून्य आहे? आनंदा, चक्षु आत्म्याने किंवा आत्मीयाने शून्य आहे. रूपे शून्य आहेत...पे... चक्षु-विज्ञान शून्य आहे... चक्षु-संस्पर्श शून्य आहे... चक्षु-संस्पर्शाच्या प्रत्ययाने जे काही सुखद, दुःखद किंवा अदुःख-असुखद वेदन उत्पन्न होते, ते देखील आत्म्याने किंवा आत्मीयाने शून्य आहे. श्रोत शून्य आहे... शब्द शून्य आहेत... घ्राण शून्य आहे... गंध शून्य आहेत... जिव्हा शून्य आहे... रस शून्य आहेत... काय शून्य आहे... स्प्रष्टव्य शून्य आहेत... मन शून्य आहे... धम्म शून्य आहेत... मनो-विज्ञान शून्य आहे... मनो-संस्पर्श शून्य आहे... मनो-संस्पर्शाच्या प्रत्ययाने जे काही सुखद, दुःखद किंवा अदुःख-असुखद वेदन उत्पन्न होते, ते देखील आत्म्याने किंवा आत्मीयाने शून्य आहे. आनंदा, ज्याअर्थी ते आत्म्याने किंवा आत्मीयाने शून्य आहे, त्याअर्थी 'जग शून्य आहे' असे म्हटले जाते.' अशा प्रकारेही जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

‘‘Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhasaṅkhārasantatiṃ;

Passantassa yathābhūtaṃ, na bhayaṃ hoti gāmaṇi.

'केवळ धम्मांची उत्पत्ती आणि केवळ संस्कारांची संतती यथाभूत पाहणाऱ्याला, हे ग्रामणी, कोणतेही भय नसते.'

‘‘Tiṇakaṭṭhasamaṃ [Pg.186] lokaṃ, yadā paññāya passati;

Nāññaṃ patthayate kiñci, aññatrappaṭisandhiyā’’ti.

'जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने या जगाला गवत आणि लाकडासमान पाहतो, तेव्हा तो प्रतिसंधीच्या अभावाशिवाय इतर कशाचीही इच्छा करत नाही.'

Evampi suññato lokaṃ avekkhati.

अशा प्रकारेही जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘evameva kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ samannesati yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ samannesati yāvatā vedanāya gati, saññaṃ samannesati yāvatā saññāya gati, saṅkhāre samannesati yāvatā saṅkhārānaṃ gati, viññāṇaṃ samannesati yāvatā viññāṇassa gati. Tassa rūpaṃ samannesato yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ samannesato yāvatā viññāṇassa gati, yampissa taṃ hoti ahanti vā mamanti vā asmīti vā, tampi tassa na hotī’’ti. Evampi suññato lokaṃ avekkhati.

भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे – 'तशाच प्रकारे, भिक्खूहो, भिक्खू रूपाचा शोध घेतो जिथपर्यंत रूपाची गती आहे, वेदनेचा शोध घेतो जिथपर्यंत वेदनेची गती आहे, संज्ञेचा शोध घेतो जिथपर्यंत संज्ञेची गती आहे, संस्कारांचा शोध घेतो जिथपर्यंत संस्कारांची गती आहे, विज्ञानाचा शोध घेतो जिथपर्यंत विज्ञानाची गती आहे. रूपाचा शोध घेताना जिथपर्यंत रूपाची गती आहे, वेदनेचा...पे... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा शोध घेताना जिथपर्यंत विज्ञानाची गती आहे, त्याचे जे काही 'मी' किंवा 'माझे' किंवा 'मी आहे' असे वाटणे असते, ते देखील त्याचे राहत नाही.' अशा प्रकारेही जगाकडे शून्य म्हणून पाहतो.

Suññato lokaṃ avekkhassūti suññato lokaṃ avekkhassu paccavekkhassu dakkhassu tulehi tīrehi vibhāvehi vibhūtaṃ karohīti – suññato lokaṃ avekkhassu.

'शून्यतो लोकं अवेक्खस्सु' म्हणजे – जगाकडे शून्य म्हणून पाहा, त्याचे प्रत्यावेक्षण करा, त्याकडे पाहा, त्याचे तोलमापन करा, त्याची परीक्षा करा, त्याची भावना करा, त्याला स्पष्ट करा – म्हणून 'जगाकडे शून्य म्हणून पाहा'.

Mogharāja sadā satoti. Mogharājāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Sadāti sabbakālaṃ…pe… pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – mogharāja sadā sato.

'मोघराज सदा सतो' याविषयी – 'मोघराज' या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला संबोधित करतात. 'सदा' म्हणजे सर्वकाळ...पे... आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यापर्यंत. 'सतो' म्हणजे चार कारणांनी स्मृतिमान असणे – कायेमध्ये कायानुपस्सना सतिपट्ठानची भावना करत स्मृतिमान असणे...पे... त्याला 'सतो' म्हटले जाते – म्हणून 'हे मोघराज, नेहमी स्मृतिमान राहा'.

Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti attānudiṭṭhi vuccati vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṃ [Pg.187] yāthāvakanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, ayaṃ attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti attānudiṭṭhiṃ ūhacca samūhacca uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – attānudiṭṭhiṃ ūhacca.

‘अत्तानुदिट्ठि उहच्च’ (आत्मदृष्टी नष्ट करून) या पदात— वीस प्रकारची सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी) म्हणजेच ‘अत्तानुदिट्ठि’ (आत्मदृष्टी) म्हटली जाते. येथे अश्रुतवान (अडाणी) पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्यधम्मात अकुशल, आर्यधम्मात अविनीत (अशिक्षित) आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात अकुशल, सत्पुरुषधम्मात अविनीत आहे; तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. अशी जी दृष्टी, दृष्टीगत, दृष्टीचे गहन (जंगल), दृष्टीचा कांतार (दुर्गम मार्ग), दृष्टीचे विसूकायिक (काटा), दृष्टीचे विप्फंदित (तडफड), दृष्टीचे संयोजन (बंधन), ग्राह, प्रतिग्राह, अभिनिवेश, परामास, कुमार्ग, मिथ्यापथ, मिथ्यात्व, तीर्थायतन, विपर्यासग्राह, विपरीतग्राह, विपल्लासग्राह, मिथ्याग्राह, जे यथार्थ नाही त्याला यथार्थ म्हणून ग्रहण करणे, आणि जेवढ्या काही बासष्ट (६२) दृष्टी आहेत, ही ‘अत्तानुदिट्ठि’ (आत्मदृष्टी) होय. ‘अत्तानुदिट्ठि उहच्च’ म्हणजे आत्मदृष्टीला उपटून, समूळ उपटून, उद्धृत करून, समूळ उद्धृत करून, उपटून टाकून, समूळ उपटून टाकून, त्याग करून, दूर करून, नष्ट करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून — ‘अत्तानुदिट्ठि उहच्च’.

Evaṃ maccutaro siyāti evaṃ maccupi tareyyāsi, jarāpi tareyyāsi, maraṇampi tareyyāsi uttareyyāsi patareyyāsi samatikkameyyāsi vītivatteyyāsīti – evaṃ maccutaro siyā.

‘एवं मच्चुतरो सिया’ (अशा प्रकारे मृत्यूला पार करणारा व्हावा) म्हणजे— अशा प्रकारे (आत्मदृष्टी नष्ट केली असता) मृत्यूलाही पार करशील, जरेलाही पार करशील, मरणालाही पार करशील, विशेष रूपाने पार करशील, पूर्णपणे पार करशील, ओलांडून जाशील, पूर्णपणे ओलांडून जाशील — ‘एवं मच्चुतरो सिया’.

Evaṃ lokaṃ avekkhantanti evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ paccavekkhantaṃ tulayantaṃ tīrayantaṃ vibhāvayantaṃ vibhūtaṃ karontanti – evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ.

‘एवं लोकं अवेक्खन्तं’ (अशा प्रकारे जगाकडे पाहणाऱ्याला) म्हणजे— अशा प्रकारे जगाकडे पाहणाऱ्याला, प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करणाऱ्याला, तोलून पाहणाऱ्याला, तपासणी करणाऱ्याला, स्पष्ट करणाऱ्याला, प्रकट करणाऱ्याला — ‘एवं लोकं अवेक्खन्तं’.

Maccurājā na passatīti maccupi maccurājā, māropi maccurājā, maraṇampi maccurājā. Na passatīti maccurājā na passatī na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.

‘मच्चुराजा न पस्सति’ (मृत्यूराज पाहत नाही) म्हणजे— मृत्यूही मृत्यूराज आहे, मार देखील मृत्यूराज आहे, मरण देखील मृत्यूराज आहे. ‘न पस्सति’ म्हणजे मृत्यूराज पाहत नाही, पाहत नाही, प्राप्त करत नाही, मिळवत नाही, पुन्हा प्राप्त करत नाही. भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे— “हे भिक्खूहो, जसे जंगलातील हरीण जंगलात किंवा अरण्यात फिरताना निर्भयपणे चालते, निर्भयपणे उभे राहते, निर्भयपणे बसते, निर्भयपणे झोपते. ते कोणत्या कारणाने? हे भिक्खूहो, कारण ते शिकाऱ्याच्या दृष्टीपथात आलेले नसते. याचप्रमाणे, हे भिक्खूहो, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धम्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क, सविचार, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. हे भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘भिक्खूने माराला अंध केले आहे, त्याचे पाय (मार्ग) नष्ट करून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे’.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.

“पुन्हा आणखी, हे भिक्खूहो, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता देणाऱ्या, चित्ताच्या एकाग्रतेला वाढवणाऱ्या, अवितर्क, अविचार अशा, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाला... तिसऱ्या ध्यानाला... चौथ्या ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. हे भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘भिक्खूने माराला अंध केले आहे, त्याचे मार्ग नष्ट करून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे’.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā, paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā, nānattasaññānaṃ amanasikārā, ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu [Pg.188] andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.

“पुन्हा आणखी, हे भिक्खूहो, भिक्खू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या (द्वेषयुक्त संज्ञांच्या) अस्त होण्याने, नानात्वसंज्ञांचे मनसिकार न केल्याने, ‘आकाश अनंत आहे’ अशा भावनेने आकासानंचायतन ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. हे भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘भिक्खूने माराला अंध केले आहे, त्याचे मार्ग नष्ट करून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे’.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….

“पुन्हा आणखी, हे भिक्खूहो, भिक्खू सर्व प्रकारे आकासानंचायतन ध्यानाचे उल्लंघन करून, ‘विज्ञान अनंत आहे’ अशा भावनेने विज्ञाणंचायतन ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो... (इत्यादी).

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….

“पुन्हा आणखी, हे भिक्खूहो, सर्व प्रकारे विज्ञाणंचायतन ध्यानाचे उल्लंघन करून, ‘काहीही नाही’ अशा भावनेने आकिंचन्यायतन ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो... (इत्यादी).

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….

“पुन्हा आणखी, हे भिक्खूहो, सर्व प्रकारे आकिंचन्यायतन ध्यानाचे उल्लंघन करून, नेवसञ्ञानासञ्ञायतन ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो... (इत्यादी).

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato, tiṇṇo loke visattika’nti. So vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato bhikkhu pāpimato’’ti – maccurājā na passati. Tenāha bhagavā –

“पुन्हा आणखी, हे भिक्खूहो, सर्व प्रकारे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन ध्यानाचे उल्लंघन करून, संज्ञावेदयितनिरोध (निरोध समापत्ती) प्राप्त करून विहरतो; आणि प्रज्ञेने ते पाहून त्याचे आसव क्षीण होतात. हे भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘भिक्खूने माराला अंध केले आहे, त्याचे मार्ग नष्ट करून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे, आणि जगातील तृष्णेला पार करून गेला आहे’. तो निर्भयपणे चालतो, निर्भयपणे उभा राहतो, निर्भयपणे बसतो, निर्भयपणे झोपतो. ते कोणत्या कारणाने? हे भिक्खूहो, कारण तो भिक्खू पापी माराच्या दृष्टीआड गेलेला असतो” — मृत्यूराज पाहत नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे—

‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;

“हे मोघराज, नेहमी जागरूक राहून जगाला शून्य म्हणून पाहा; आत्मदृष्टीला समूळ नष्ट करून अशा प्रकारे मृत्यूला पार करणारा हो;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti.

अशा प्रकारे जगाकडे पाहणाऱ्याला मृत्यूराज पाहत नाही.”

Saha gāthāpariyosānā…pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

गाथा संपताच... “भंते, भगवंत माझे शास्ता आहेत, मी त्यांचा श्रावक आहे.”

Mogharājamāṇavapucchāniddeso pannarasamo.

मोघराज माणवकाच्या प्रश्नाचा निर्देश पंधरावा समाप्त.

16. Piṅgiyamāṇavapucchāniddeso

१६. पिंगिय माणवकाच्या प्रश्नाचा निर्देश

89.

८९.

Jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo, [iccāyasmā piṅgiyo]Nettā na suddhā savanaṃ na phāsu;

Māhaṃ nassaṃ momuho antarāva, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Jātijarāya idha vippahānaṃ.

“मी वृद्ध झालो आहे, बलहीन झालो आहे, निस्तेज झालो आहे, [असे आयुष्यमान पिंगिय म्हणाला]. माझे डोळे स्वच्छ राहिले नाहीत, ऐकणे सहज राहिले नाही; मी मध्येच मोहग्रस्त होऊन नष्ट होऊ नये. मला तो धम्म सांगा जो मी जाणू शकेन, ज्याने याच जन्मात जन्म आणि जरेचा पूर्णपणे त्याग होईल।”

Jiṇṇohamasmi [Pg.189] abalo vītavaṇṇoti. Jiṇṇohamasmīti jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto vīsavassasatiko jātiyā. Abaloti dubbalo appabalo appathāmo. Vītavaṇṇoti vītavaṇṇo vigatavaṇṇo vigacchitavaṇṇo. Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti – jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo.

‘जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णो’ (मी वृद्ध, बलहीन आणि निस्तेज झालो आहे) या पदात— ‘जिण्णोहमस्मि’ म्हणजे जीर्ण, वृद्ध, म्हातारा, वयाच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेला, जन्मापासून १२० वर्षांचा झालेला. ‘अबलो’ म्हणजे दुर्बल, अल्पबल, शक्ती नसलेला. ‘वीतवण्णो’ म्हणजे निस्तेज, वर्ण गेलेला, कुरूप झालेला. जी पूर्वीची सुंदर सुवर्णकांती होती, ती नाहीशी झाली आहे आणि (वृद्धत्वाचे) दोष प्रकट झाले आहेत — ‘जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णो’.

Iccāyasmā piṅgiyoti. Iccāti padasandhi…pe…. Āyasmāti piyavacanaṃ…pe…. Piṅgiyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… abhilāpoti – iccāyasmā piṅgiyo.

‘इच्चायस्मा पिङ्गियो’ (असे आयुष्यमान पिंगिय म्हणाला) म्हणजे— ‘इच्च’ हा पदसंधी आहे... ‘आयुष्यमान’ हा आदरवाचक शब्द आहे... ‘पिंगिय’ हे त्या ब्राह्मणाचे नाव आहे... हा त्याचा उल्लेख आहे — ‘इच्चायस्मा पिङ्गियो’.

Nettā na suddhā savanaṃ na phāsūti nettā asuddhā avisuddhā aparisuddhā avodātā. No tathā cakkhunā rūpe passāmīti – nettā na suddhā. Savanaṃ na phāsūti sotaṃ asuddhaṃ avisuddhaṃ aparisuddhaṃ avodātaṃ. No tathā sotena saddaṃ suṇomīti – nettā na suddhā savanaṃ na phāsu.

"नेत्ता न सुद्धा सवनं न फासू" (डोळे शुद्ध नाहीत आणि ऐकणे सुखकर नाही) याचा अर्थ: डोळे अशुद्ध, अविशुद्ध, अपरिपूर्णपणे अशुद्ध आणि अस्वच्छ आहेत. पूर्वीप्रमाणे डोळ्यांनी रूपांना पाहू शकत नाही - म्हणून 'नेत्ता न सुद्धा' (डोळे शुद्ध नाहीत). "सवनं न फासू" म्हणजे कान अशुद्ध, अविशुद्ध, अपरिपूर्णपणे अशुद्ध आणि अस्वच्छ आहेत. पूर्वीप्रमाणे कानाने शब्द ऐकू शकत नाही - म्हणून 'नेत्ता न सुद्धा सवनं न फासू' (डोळे शुद्ध नाहीत आणि ऐकणे सुखकर नाही).

Māhaṃ nassaṃ momuho antarāvāti. Māhaṃ nassanti māhaṃ nassa māhaṃ vinassaṃ māhaṃ panassaṃ. Momuhoti mohamuho avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño. Antarāvāti tuyhaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ anaññāya anadhigantvā aviditvā appaṭilabhitvā aphassayitvā asacchikaritvā antarāyeva kālaṅkareyyanti – māhaṃ nassaṃ momuho antarāva.

"माहं नस्सं मोमुहो अंतरावा" (मी अत्यंत संभ्रमित होऊन मध्येच नष्ट होऊ नये) याचा अर्थ: "माहं नस्सं" म्हणजे मी नष्ट होऊ नये, मी विनष्ट होऊ नये, मी पूर्णपणे नष्ट होऊ नये. "मोमुहो" म्हणजे अत्यंत संभ्रमित झालेला, अविद्याग्रस्त झालेला, अज्ञानी, विवेकहीन आणि दुर्बुद्धी असलेला. "अंतरावा" म्हणजे आपल्या (बुद्धांच्या) धम्माला, दृष्टीला, प्रतिपदेला (आचरणाला) आणि मार्गाला न जाणता, प्राप्त न करता, न समजता, न मिळवता, स्पर्श न करता, साक्षात न करता, मध्येच काळ करू नये (मृत्यू पावू नये) - म्हणून 'माहं नस्सं मोमुहो अंतरावा'.

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññanti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti – ācikkha dhammaṃ. Yamahaṃ vijaññanti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti – ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.

"आचिक्ख धम्मं यमहं विंजञ्ञं" (मला समजेल अशा धम्माचा उपदेश करा) याचा अर्थ: "धम्मं" म्हणजे जो धम्म आदी-कल्याणकारी (सुरुवातीला कल्याणकारी), मध्य-कल्याणकारी, आणि परियोसान-कल्याणकारी (शेवटी कल्याणकारी) आहे; जो अर्थासहित आणि व्यंजनासहित (शब्दांसह) आहे; जो केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध असा ब्रह्मचर्य मार्ग आहे; चार सतिपट्ठान (स्मृतीचे प्रस्थान), चार सम्मप्पधान (सम्यक प्रयत्न), चार इद्धिपाद (ऋद्धीचे पाद), पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग (बोध्यंग), आर्य अष्टांगिक मार्ग, आणि निब्बान (निर्वाण) व निब्बानगामी प्रतिपदा (निर्वाणाकडे नेणारा मार्ग) होय. या धम्माचे 'आचिक्खाहि' (आख्यान करा), 'देसेहि' (देशना करा), 'पञ्ञपेहि' (प्रज्ञापित करा), 'पट्ठपेहि' (प्रस्थापित करा), 'विवराहि' (उघडून दाखवा), 'विभजाहि' (विभाजन करून सांगा), 'उत्तानीकरोहि' (स्पष्ट करा), 'पकासेहि' (प्रकाशित करा) - म्हणून 'आचिक्ख धम्मं'. "यमहं विंजञ्ञं" म्हणजे जे मी जाणावे, आकलन करावे, विशेष रूपाने जाणावे, प्रतिवेध (साक्षात) करावे, प्राप्त करावे, स्पर्श करावा, साक्षात करावे - म्हणून 'आचिक्ख धम्मं यमहं विंजञ्ञं'.

Jātijarāya idha vippahānanti idheva jātijarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – jātijarāya idha vippahānaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

"जातिजराय इध विप्पहानं" (येथेच जन्म आणि जरेचा त्याग करणे) याचा अर्थ: येथेच जन्म, जरा आणि मरणाचा प्रहाण (त्याग), उपशम, प्रतिनिसर्ग (त्याग), प्रतिप्रश्रब्धी (शांतता), अमृत आणि निब्बान (निर्वाण) होय - म्हणून 'जातिजराय इध विप्पहानं'. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला -

‘‘Jiṇṇohamasmi [Pg.190] abalo vītavaṇṇo, [iccāyasmā piṅgiyo]Nettā na suddhā savanaṃ na phāsu;

Māhaṃ nassaṃ momuho antarāva, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Jātijarāya idha vippahāna’’nti.

“मी वृद्ध, दुर्बळ आणि निस्तेज झालो आहे, [असे आयुष्यमान पिंगिय म्हणाले] माझे डोळे शुद्ध नाहीत आणि ऐकणे सुखकर नाही; मी अत्यंत संभ्रमित होऊन मध्येच नष्ट होऊ नये. मला समजेल अशा धम्माचा उपदेश करा, जेणेकरून येथेच जन्म आणि जरेचा त्याग (मुक्ती) होईल.”

90.

९०.

Disvāna rūpesu vihaññamāne, [piṅgiyāti bhagavā]Ruppanti rūpesu janā pamattā;

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu rūpaṃ apunabbhavāya.

“रूपांमुळे लोकांना पीडित होताना पाहून, [भगवान पिंगियला म्हणाले] प्रमादी (असावध) लोक रूपांमध्येच पीडित होतात. म्हणून हे पिंगिय! तू अप्रमादी (सावध) होऊन, पुन्हा जन्म न घेण्यासाठी (पुनर्जन्मापासून मुक्तीसाठी) रूपाचा त्याग कर.”

Disvāna rūpesu vihaññamāneti. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Sattā rūpahetu rūpappaccayā rūpakāraṇā haññanti vihaññanti upahaññanti upaghātiyanti. Rūpe sati vividhakammakāraṇā kārenti. Kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti, bilaṅgathālikampi karonti, saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti, hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cīrakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi karonti, baḷisamaṃsikampi karonti, kahāpaṇikampi karonti, khārāpatacchikampi karonti, palighaparivattikampi karonti, palālapīṭhakampi karonti, tattenapi telena osiñcanti, sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṃ chindanti. Evaṃ sattā rūpahetu rūpappaccayā rūpakāraṇā haññanti vihaññanti upahaññanti upaghātiyanti. Evaṃ haññamāne vihaññamāne upahaññamāne upaghātiyamāne disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – disvāna rūpesu vihaññamāne.

"दिस्वान रूपेसु विहञ्ञमाने" (रूपांमुळे पीडित होताना पाहून) याचा अर्थ: "रूपं" म्हणजे चार महाभूत आणि चार महाभूतांवर आधारित असलेले उपादाय रूप. प्राणी रूपाच्या हेतूने, रूपाच्या प्रत्ययाने (कारणाने), रूपाच्या कारणाने मारले जातात, पीडित होतात, उपद्रुत होतात, आणि नष्ट केले जातात. रूप असल्यामुळे विविध प्रकारच्या कर्मांच्या शिक्षा दिल्या जातात. चाबकाने मारतात, वेताने मारतात, अर्ध्या काठीने मारतात, हात कापतात, पाय कापतात, हात-पाय दोन्ही कापतात, कान कापतात, नाक कापतात, कान-नाक दोन्ही कापतात, डोक्याची कवटी खरवडून काढतात (बिलांगथालिक), शंखासारखे डोके पांढरे करतात (संखमुंडिक), तोंडात अग्नी घालतात (राहुमुख), संपूर्ण शरीराला अग्नीची माळ घालतात (जोतिमालिक), हाताला मशालीसारखे पेटवतात (हत्थपज्जोतिक), मानेपासून दोरीसारखी त्वचा सोलतात (एरकवत्तिक), वल्कलासारखी त्वचा सोलतात (चीरकवासिक), लोखंडी खिळे ठोकून अग्नी देतात (एणेय्यक), आकड्याने मांस उपटतात (बळिसमंसिक), कहापण (नाण्यांच्या) आकाराचे मांस कापतात (कहापणिक), खारट पाणी जखमेवर ओततात (खारापतच्छिक), लोखंडी सळईने जमिनीवर फिरवतात (पलिघपरिवत्तिक), पेंढ्यासारखे हाडे व मांस चिरडतात (पलालपीठक), गरम तेल अंगावर ओततात, कुत्र्यांकडून चावून घेतात, जिवंत माणसाला सुळावर चढवतात, तलवारीने डोके कापतात. अशा प्रकारे प्राणी रूपाच्या हेतूने, रूपाच्या प्रत्ययाने, रूपाच्या कारणाने मारले जातात, पीडित होतात, उपद्रुत होतात, आणि नष्ट केले जातात. अशा प्रकारे मारले जात असताना, पीडित होत असताना, उपद्रुत होत असताना, नष्ट केले जात असताना पाहून, अवलोकन करून, तोलून, विचार करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष करून - म्हणून 'दिस्वान रूपेसु विहञ्ञमाने'.

Piṅgiyāti bhagavāti. Piṅgiyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – piṅgiyāti bhagavā.

"पिंगियाति भगवा" (भगवान पिंगियला म्हणाले) याचा अर्थ: भगवान त्या ब्राह्मणाला नावाने हाक मारतात. "भगवा" हे आदराचे विशेषण आहे... पे... ही साक्षात्कारी प्रज्ञप्ती आहे, जिला 'भगवा' म्हटले जाते - म्हणून 'पिंगियाति भगवा'.

Ruppanti [Pg.191] rūpesu janā pamattāti. Ruppantīti ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā honti. Cakkhurogena ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā honti. Sotarogena…pe… kāyarogena…pe… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā hontīti – ruppanti rūpesu.

"रुप्पन्ति रूपेसु जना पमत्ता" (प्रमादी लोक रूपांमध्ये पीडित होतात) याचा अर्थ: "रुप्पन्ति" म्हणजे पीडित होतात, कुपित (नष्ट) होतात, पीडा सहन करतात, आघात सहन करतात, व्याधीग्रस्त आणि डोमनस्ययुक्त (दुःखी) होतात. डोळ्यांच्या आजाराने पीडित होतात, कुपित होतात, पीडा सहन करतात, आघात सहन करतात, व्याधीग्रस्त आणि दुःखी होतात. कानाच्या आजाराने... पे... शरीराच्या आजाराने... पे... डास, माश्या, वारा, ऊन, सरपटणारे प्राणी यांच्या स्पर्शाने पीडित होतात, कुपित होतात, पीडा सहन करतात, आघात सहन करतात, व्याधीग्रस्त आणि दुःखी होतात - म्हणून 'रुप्पन्ति रूपेसु'.

Atha vā, cakkhusmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti…pe… domanassitā honti. Sotasmiṃ…pe… ghānasmiṃ… jivhāya… kāyasmiṃ… rūpasmiṃ… saddasmiṃ… gandhasmiṃ… rasasmiṃ… phoṭṭhabbasmiṃ… kulasmiṃ… gaṇasmiṃ… āvāsasmiṃ… lābhasmiṃ… yasasmiṃ… pasaṃsāya… sukhasmiṃ… cīvarasmiṃ… piṇḍapātasmiṃ… senāsanasmiṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhārasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā hontīti – evampi ruppanti rūpesu.

अथवा, डोळा क्षीण होत असताना, कमी होत असताना, नष्ट होत असताना, बदलत असताना, निघून जात असताना, नाहीसा होत असताना पीडित होतात... पे... दुःखी होतात. कान... पे... नाक... जीभ... शरीर... रूप... शब्द... गंध... रस... स्पर्श... कुल (कुटुंब)... गण (समूह)... आवास (निवासस्थान)... लाभ... यश... प्रशंसा... सुख... चीवर (वस्त्र)... पिंडपात (भोजन)... सेनासन (राहण्याची जागा)... ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार (आजारी माणसाची औषधे व उपकरणे) क्षीण होत असताना, कमी होत असताना, नष्ट होत असताना, बदलत असताना, निघून जात असताना, नाहीसा होत असताना पीडित होतात, कुपित होतात, पीडा सहन करतात, आघात सहन करतात, व्याधीग्रस्त आणि दुःखी होतात - अशा प्रकारे देखील 'रुप्पन्ति रूपेसु' (रूपांमध्ये पीडित होतात).

Janāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Pamattāti pamādo vattabbo kāyaduccaritena vā vacīduccaritena vā manoduccaritena vā pañcasu kāmaguṇesu cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṃ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ – ayaṃ vuccati pamādo. Iminā pamādena samannāgatā janā pamattāti – ruppanti rūpesu janā pamattā.

"जना" म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ, प्रव्रजित (भिक्खू), देव आणि मनुष्य. "पमत्ता" म्हणजे प्रमाद होय; जो कायिक दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन), वाचिक दुश्चरित (वाणीचे गैरवर्तन) किंवा मानसिक दुश्चरित याद्वारे होतो; पाच कामगुणांमध्ये चित्ताचे विसर्जन (आसक्ती) किंवा विसर्जनाला प्रोत्साहन देणे; कुशल धम्मांच्या भावनेमध्ये आदर न दाखवणे (असतकृत्यकारिता), सातत्य न ठेवणे (असातत्यकारिता), अनवस्थितता (स्थिरता नसणे), आळशी वृत्ती (ओलीनवृत्ती), छंद (इच्छा) सोडून देणे, धुरा (जबाबदारी) सोडून देणे, अभ्यास न करणे, भावना न करणे, वारंवार सराव न करणे, अधिष्ठान न ठेवणे, अननुयोग (प्रयत्न न करणे) हा प्रमाद होय. अशा प्रकारचा जो प्रमाद, प्रमाद करण्याची वृत्ती, प्रमादयुक्त अवस्था आहे - याला 'प्रमाद' म्हटले जाते. या प्रमादाने युक्त असलेले लोक 'प्रमत्त' (प्रमादी) होत - म्हणून 'रुप्पन्ति रूपेसु जना पमत्ता' (प्रमादी लोक रूपांमध्ये पीडित होतात).

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamattoti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā evaṃ ādīnavaṃ sampassamāno rūpesūti – tasmā tuvaṃ piṅgiya. Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī…pe… appamādo kusalesu dhammesūti – tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto.

“तस्मा तुवं पिङ्गिय अप्पमत्तो” (म्हणून तू, हे पिंगिय, अप्रमत्त राहा). “तस्माति” म्हणजे त्या कारणाने, त्या हेतूने, त्या प्रत्ययाने (प्रत्ययामुळे), त्या निदानाने, रूपांमधील अशा दोषांना (आदीनवांना) चांगल्या प्रकारे पाहत असताना - “तस्मा तुवं पिङ्गिय” (म्हणून तू, हे पिंगिय). “अप्पमत्तोति” म्हणजे आदरपूर्वक करणारा (सक्कच्चकारी), निरंतर प्रयत्न करणारा (सातच्चकारी)... पे... कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद (जागरूकता) बाळगणारा - “तस्मा तुवं पिङ्गिय अप्पमत्तो” (म्हणून तू, हे पिंगिय, अप्रमत्त राहा).

Jahassu rūpaṃ apunabbhavāyāti. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Jahassu rūpanti jahassu rūpaṃ, pajahassu rūpaṃ, vinodehi rūpaṃ, byantīkarohi rūpaṃ, anabhāvaṃ gamehi rūpaṃ. Apunabbhavāyāti [Pg.192] yathā te rūpaṃ idheva nirujjheyya, punapaṭisandhiko bhavo na nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā, kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā, saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā, ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā, puna gatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṃsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṃ gaccheyya paṭippassambheyyāti – jahassu rūpaṃ apunabbhavāya. Tenāha bhagavā –

“जहस्सु रूपं अपुनब्भवायाति” (पुनर्जन्म न होण्यासाठी रूपाचा त्याग कर). “रूपन्ति” म्हणजे चार महाभूत आणि चार महाभूतांवर आधारित असलेले उपादाय रूप. “जहस्सु रूपन्ति” म्हणजे रूपाचा त्याग कर, रूपाचा पूर्णपणे त्याग कर, रूपाचे निवारण कर, रूपाचा अंत कर, रूपाला अस्तित्वात न येण्यासारखे कर. “अपुनब्भवायाति” म्हणजे ज्यायोगे तुझे रूप येथेच निरुद्ध व्हावे (नष्ट व्हावे), कामधातू, रूपधातू किंवा अरूपधातूमध्ये; कामभव, रूपभव किंवा अरूपभवमध्ये; संज्ञाभव, असंज्ञाभव किंवा नैवसंज्ञानासंज्ञाभवमध्ये; एकवोकारभव, चतुवोकारभव किंवा पंचवोकारभवमध्ये पुन्हा प्रतिसंधी घेणारा भव (पुनर्जन्म) उत्पन्न होऊ नये; पुन्हा गतीमध्ये, उत्पत्तीमध्ये, प्रतिसंधीमध्ये, भवामध्ये, संसारात किंवा वट्टामध्ये (संसारचक्रात) उत्पन्न होऊ नये, चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होऊ नये, निष्पन्न होऊ नये, विशेष रूपाने निष्पन्न होऊ नये; येथेच निरुद्ध व्हावे, शांत व्हावे, अस्तंगत व्हावे, पूर्णपणे शांत व्हावे - “जहस्सु रूपं अपुनब्भवाय” (पुनर्जन्म न होण्यासाठी रूपाचा त्याग कर). म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Disvāna rūpesu vihaññamāne, [piṅgiyāti bhagavā]Ruppanti rūpesu janā pamattā;

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu rūpaṃ apunabbhavāyā’’ti.

“रूपांमुळे पीडित होत असलेल्या लोकांना पाहून, हे पिंगिय! (असे भगवान म्हणाले), प्रमादी लोक रूपांमुळेच पीडित होतात. म्हणून, हे पिंगिय, तू अप्रमत्त राहून पुनर्जन्म न होण्यासाठी रूपाचा त्याग कर.”

91.

९१.

Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo;

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñci namatthi loke;

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, jātijarāya idha vippahānaṃ.

“चार दिशा, चार उपदिशा, वर आणि खाली – या दहा दिशा आहेत. या जगात आपल्यासाठी न पाहिलेले, न ऐकलेले, न अनुभवलेले (स्पर्श केलेले) किंवा न जाणलेले असे काहीही नाही. मला तो धम्म सांगा जो मी जाणावा, जो याच जन्मात जन्म आणि जरेचा (वृद्धत्वाचा) समूळ नाश करणारा आहे.”

Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyoti dasa disā.

“दिसा चतस्सो विदिसा चतस्सो उद्धं अधो दस दिसा इमायोति” म्हणजे दहा दिशा.

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñci namatthi loketi na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ aviññātaṃ kiñci attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhatīti – na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñci namatthi loke.

“न तुय्हं अदिट्ठं अस्सुतं अमुतं, अथो अविञ्ञातं किञ्चि नमत्थि लोकेति” म्हणजे आपल्यासाठी न पाहिलेले, न ऐकलेले, न अनुभवलेले, न जाणलेले असे काहीही नाही; मग तो स्वतःचा अर्थ (हित) असो, दुसऱ्याचा अर्थ असो, दोघांचा अर्थ असो, इहलोकातील अर्थ असो, परलोकातील अर्थ असो, उथळ अर्थ असो, गंभीर अर्थ असो, गूढ अर्थ असो, झाकलेला अर्थ असो, नेय्यार्थ (अनुमानाने समजणारा) असो, नीतार्थ (थेट समजणारा) असो, निर्दोष अर्थ असो, निष्क्लेश अर्थ असो, शुद्ध अर्थ असो किंवा परमार्थ असो – असे काहीही अस्तित्वात नाही, नाही, उपलब्ध नाही किंवा सापडत नाही. म्हणूनच – “न तुय्हं अदिट्ठं अस्सुतं अमुतं, अथो अविञ्ञातं किञ्चि नमत्थि लोके.”

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññanti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ…pe… nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi [Pg.193] pakāsehi. Yamahaṃ vijaññanti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti – ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.

“आचिक्ख धम्मं यमहं विञ्ञन्ति” (मला तो धम्म सांगा जो मी जाणावा). “धम्मन्ति” म्हणजे आदीकल्याण (सुरुवातीला कल्याणकारी)... पे... आणि निब्बान (निर्वाण) व निब्बानाकडे नेणारा मार्ग (प्रतिपदा) सांगा, उपदेशा, प्रज्ञापित करा, प्रस्थापित करा, उघडा करा, विभागून सांगा, स्पष्ट करा, प्रकाशित करा. “यमहं विञ्ञन्ति” म्हणजे जो धम्म मी जाणावा, पूर्णपणे जाणावा, विशेष रूपाने जाणावा, प्रतिवेदन करून जाणावा, भेदून जाणावा, प्राप्त करावा, स्पर्श करावा, साक्षात करावा - “आचिक्ख धम्मं यमहं विञ्ञं” (मला तो धम्म सांगा जो मी जाणावा).

Jātijarāya idha vippahānanti idheva jātijarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – jātijarāya idha vippahānaṃ. Tenāha so brāhmaṇo –

“जातिजराय इध विप्पहानन्ति” म्हणजे येथेच जन्म, जरा आणि मरणाचा त्याग, उपशम, प्रतिनिसर्ग (त्याग), प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे), अमृत आणि निब्बान (निर्वाण) होय - “जातिजराय इध विप्पहानं”. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo;

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ assutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñci namatthi loke;

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, jātijarāya idha vippahāna’’nti.

“चार दिशा, चार उपदिशा, वर आणि खाली – या दहा दिशा आहेत. या जगात आपल्यासाठी न पाहिलेले, न ऐकलेले, न अनुभवलेले, किंवा न जाणलेले असे काहीही नाही. मला तो धम्म सांगा जो मी जाणावा, जो याच जन्मात जन्म आणि जरेचा समूळ नाश करणारा आहे.”

92.

९२.

Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno, [piṅgiyāti bhagavā]Santāpajāte jarasā parete;

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu taṇhaṃ apunabbhavāya.

“तृष्णेने ग्रस्त झालेल्या, संतापाने (दुःखाने) पीडित झालेल्या आणि जरेने (वृद्धत्वाने) ग्रासलेल्या मानवांना पाहून, हे पिंगिय! (असे भगवान म्हणाले), म्हणून तू, हे पिंगिय, अप्रमत्त राहून पुनर्जन्म न होण्यासाठी तृष्णेचा त्याग कर.”

Taṇhādhipanne manuje pekkhamānoti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhādhipanneti taṇhādhipanne taṇhānuge taṇhānugate taṇhānusaṭe taṇhāya panne paṭipanne abhibhūte pariyādinnacitte. Manujeti sattādhivacanaṃ. Pekkhamānoti pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – taṇhādhipanne manuje pekkhamāno. Piṅgiyāti bhagavāti. Piṅgiyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – piṅgiyāti bhagavā.

“तण्हाधिपन्ने मनुजे पेक्खमानोति” (तृष्णेने ग्रस्त झालेल्या मानवांना पाहून). “तण्हाति” म्हणजे रूपतृष्णा... पे... धम्मतृष्णा. “तण्हाधिपन्नेति” म्हणजे तृष्णेच्या अधीन झालेले, तृष्णेच्या मागे जाणारे, तृष्णेने वेढलेले, तृष्णेने व्यापलेले, तृष्णेत पडलेले, तृष्णेने पराभूत झालेले, तृष्णेने चित्त ग्रासलेले. “मनुजेति” म्हणजे प्राण्यांचे (सत्त्वांचे) नाव. “पेक्खमानोति” म्हणजे पाहत असताना, अवलोकन करत असताना, निरीक्षण करत असताना, ध्यानपूर्वक पाहत असताना, परीक्षण करत असताना - “तण्हाधिपन्ने मनुजे पेक्खमानो”. “पिङ्गियाति भगवाति” म्हणजे “पिंगिय” या नावाने भगवान त्या ब्राह्मणाला हाक मारतात. “भगवाति” हे आदराचे संबोधन आहे... पे... साक्षात अनुभवातून आलेली प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, जे हे ‘भगवान’ आहे - “पिङ्गियाति भगवा”.

Santāpajāte jarasā pareteti. Santāpajāteti jātiyā santāpajāte, jarāya santāpajāte, byādhinā santāpajāte, maraṇena santāpajāte, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi santāpajāte, nerayikena dukkhena santāpajāte…pe… diṭṭhibyasanena dukkhena santāpajāte ītijāte [Pg.194] upaddavajāte upasaggajāteti – santāpajāte. Jarasā pareteti jarāya phuṭṭhe parete samohite samannāgate. Jātiyā anugate jarāya anusaṭe byādhinā abhibhūte maraṇena abbhāhate atāṇe aleṇe asaraṇe asaraṇībhūteti – santāpajāte jarasā parete.

“संतापजाते जरसा परेतेति” (संतापाने पीडित आणि जरेने ग्रासलेले). “संतापजातेति” म्हणजे जन्मामुळे संतापलेले (पीडित), जरेमुळे संतापलेले, व्याधीमुळे संतापलेले, मरणामुळे संतापलेले, शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य-उपायासांमुळे संतापलेले, नरकातील दुःखाने संतापलेले... पे... दृष्टी-व्यसनाच्या (चुकीच्या धारणेच्या) दुःखाने संतापलेले, रोगाने पीडित, उपद्रवाने पीडित, संसर्गाने (त्रासाने) पीडित - “संतापजाते”. “जरसा परेतेति” म्हणजे जरेने स्पर्शलेले, पीडित झालेले, वेढलेले, युक्त झालेले; जन्माच्या मागे लागलेले, जरेने व्यापलेले, व्याधीने पराभूत झालेले, मरणाने आहत (ताडित) झालेले, त्राण नसलेले (रक्षण नसलेले), निवारा नसलेले, शरण नसलेले, अशरण झालेले - “संतापजाते जरसा परेते”.

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamattoti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā evaṃ ādīnavaṃ sampassamāno taṇhāyāti – tasmā tuvaṃ piṅgiya. Appamattoti sakkaccakārī…pe… appamādo kusalesu dhammesūti – tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto.

“तस्मा तुवं पिङ्गिय अप्पमत्तोति” (म्हणून तू, हे पिंगिय, अप्रमत्त राहा). “तस्माति” म्हणजे त्या कारणाने, त्या हेतूने, त्या प्रत्ययाने, त्या निदानाने, तृष्णेमधील अशा दोषांना (आदीनवांना) चांगल्या प्रकारे पाहत असताना - “तस्मा तुवं पिङ्गिय”. “अप्पमत्तोति” म्हणजे आदरपूर्वक करणारा... पे... कुशल धर्मांमध्ये अप्रमाद (जागरूकता) बाळगणारा - “तस्मा तुवं पिङ्गिय अप्पमत्तो”.

Jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyāti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Jahassu taṇhanti jahassu taṇhaṃ pajahassu taṇhaṃ vinodehi taṇhaṃ byantīkarohi taṇhaṃ anabhāvaṃ gamehi taṇhaṃ. Apunabbhavāyāti yathā te…pe… punapaṭisandhiko bhavo na nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā, kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā, saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā, ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā, punagatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṃsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṃ gaccheyya paṭippassambheyyāti – jahassu taṇhaṃ apunabbhavāya. Tenāha bhagavā –

‘पुनर्भव न होण्यासाठी तृष्णेचा त्याग कर’ (जहस्सु तण्हं अपुनब्भवाय). ‘तृष्णा’ (तण्हा) म्हणजे रूप-तृष्णा... धम्म-तृष्णा. ‘तृष्णेचा त्याग कर’ (जहस्सु तण्हं) म्हणजे तृष्णेचा त्याग कर, तृष्णेचा सर्वतोपरी त्याग कर, तृष्णेचे निवारण कर, तृष्णा नष्ट कर, तृष्णेला समूळ नष्ट कर. ‘पुनर्भव न होण्यासाठी’ (अपुनब्भवाय) म्हणजे ज्यायोगे तुझा पुनर्भव किंवा प्रतिसंधी होणार नाही—कामधातूमध्ये, रूपधातूमध्ये किंवा अरूपधातूमध्ये; कामभवात, रूपभवात किंवा अरूपभवात; संज्ञाभवात, असंज्ञाभवात किंवा नैवसंज्ञानासंज्ञाभवात; एकवोकारभवात, चतुर्वोकारभवात किंवा पंचवोकारभवात; पुन्हा गतीमध्ये, उत्पत्तीमध्ये, प्रतिसंधीमध्ये, भवामध्ये, संसारात किंवा संसारचक्रात (वट्ट) उत्पन्न होणार नाही, संभूत होणार नाही, निष्पन्न होणार नाही, अभिनिष्पन्न होणार नाही; येथेच निरुद्ध होईल, शांत होईल, अस्त पावेल, पूर्णपणे शांत होईल—पुनर्भव न होण्यासाठी तृष्णेचा त्याग कर. म्हणूनच भगवान म्हणाले—

‘‘Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno, [piṅgiyāti bhagavā]Santāpajāte jarasā parete;

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyā’’ti.

“तृष्णेने ग्रासलेल्या, संतापाने पीडित झालेल्या आणि जरेने (वृद्धत्वाने) वेढलेल्या मानवांना पाहत असताना, हे पिंगिय! (असे भगवान म्हणाले), म्हणून तू अप्रमत्त (जागरूक) राहून, पुनर्भव न होण्यासाठी तृष्णेचा त्याग कर.”

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Tassa ca brāhmaṇassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Saha dhammacakkhussa paṭilābhā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā bhaṇḍukāsāyavatthavasano [Pg.195] saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti – ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti.

गाथा समाप्त होताच, त्या ब्राह्मणासोबत (पिंगिय) जे समान छंद (इच्छा), समान प्रयत्न, समान अभिप्राय आणि समान संस्कारांनी युक्त होते, अशा अनेक हजार प्राण्यांना विरज (रागरहित), वीतमल (मलरहित) धम्मचक्षू उत्पन्न झाला—‘जे काही उदय पावणारे (उत्पत्तीच्या स्वभावाचे) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे) आहे.’ आणि त्या ब्राह्मण पिंगियलाही विरज, वीतमल धम्मचक्षू उत्पन्न झाला—‘जे काही उदय पावणारे आहे, ते सर्व निरोध पावणारे आहे.’ धम्मचक्षू प्राप्त होताच, त्याचे अजिन (कृष्णाजिन), जटा, वल्कले, त्रिदण्डक, कमंडलू, केस आणि दाढी-मिशा नाहीसे झाले. तो मुंडित मस्तक असलेला, काषाय वस्त्र परिधान केलेला, संघात (दुप्पट वस्त्र), पात्र आणि चीवर धारण केलेला भिक्खू बनला आणि योग्य आचरणाने हात जोडून भगवंतांना नमस्कार करत बसला—‘भंते! भगवान माझे शास्ता (गुरू) आहेत, मी त्यांचा श्रावक (शिष्य) आहे.’

Piṅgiyamāṇavapucchāniddeso soḷasamo.

पिंगिय माणवकाच्या प्रश्नाचा निर्देश (स्पष्टीकरण) सोळावा समाप्त.

17. Pārāyanatthutigāthāniddeso

१७. पारायण-थुति-गाथा-निर्देश (पारायणाच्या स्तुती गाथांचे स्पष्टीकरण).

93. Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi.

९३. मगध देशात पाषाणक चेतियामध्ये विहार करत असताना भगवंतांनी हे सांगितले. सोळा सेवक ब्राह्मणांनी विनंती केल्यावर, विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे त्यांनी व्याकरण (स्पष्टीकरण) केले.

Idamavoca bhagavāti idaṃ pārāyanaṃ avoca. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ bhagavāti – idamavoca bhagavā. Magadhesu viharantoti magadhanāmake janapade viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento. Pāsāṇake cetiyeti pāsāṇakacetiyaṃ vuccati buddhāsananti – magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye. Paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānanti piṅgiyo brāhmaṇo bāvarissa brāhmaṇassa paddho paddhacaro paricārako sisso. Piṅgiyena te soḷasāti – evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ. Atha vā, te soḷasa brāhmaṇā buddhassa bhagavato paddhā paddhacarā paricārakā sissāti – evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ.

‘भगवंतांनी हे सांगितले’ (इदमवोच भगवा) म्हणजे त्यांनी या पारायण सूत्ताचे उपदेशन केले. ‘भगवान’ हा आदराचा वाचक शब्द आहे... प्रत्यक्ष साक्षात्काराने प्राप्त झालेली ही प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, म्हणजेच ‘भगवान’. ‘मगध देशात विहार करत असताना’ म्हणजे मगध नावाच्या जनपदात विहार करत, वावरत, जीवनक्रम चालवत, रक्षण करत, यापन करत असताना. ‘पाषाणक चेतियामध्ये’ म्हणजे पाषाणक चेतिय हे बुद्धांचे आसन (स्थान) म्हटले जाते—‘मगध देशात पाषाणक चेतियामध्ये विहार करत असताना’. ‘सोळा सेवक ब्राह्मणांना’ म्हणजे पिंगिय ब्राह्मण हा बावरी ब्राह्मणाचा सेवक, अनुचर, परिचारक आणि शिष्य होता. पिंगियसह ते सोळा जण होते—अशा प्रकारे ‘सोळा सेवक ब्राह्मणांना’. किंवा, ते सोळा ब्राह्मण बुद्ध भगवंतांचे सेवक, अनुचर, परिचारक आणि शिष्य होते—अशा प्रकारेही ‘सोळा सेवक ब्राह्मणांना’.

Ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsīti. Ajjhiṭṭhoti ajjhiṭṭho ajjhesito. Puṭṭho puṭṭhoti puṭṭho puṭṭho pucchito pucchito yācito yācito ajjhesito ajjhesito pasādito pasādito. Pañhaṃ byākāsīti pañhaṃ byākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīākāsi pakāsesīti – ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi. Tenetaṃ vuccati –

‘विनंती केल्यावर, विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे स्पष्टीकरण केले’ (अज्झिट्ठो पुट्ठो पुट्ठो पञ्हं ब्याकासि) या पदात: ‘अज्झिट्ठो’ म्हणजे विनंती केली असता, याचना केली असता. ‘पुट्ठो पुट्ठो’ म्हणजे विचारले असता, पुन्हा पुन्हा विचारले असता, याचना केली असता, प्रार्थना केली असता, प्रसन्न केले असता. ‘प्रश्नाचे स्पष्टीकरण केले’ (पञ्हं ब्याकासि) म्हणजे प्रश्नाचे उत्तर दिले, सांगितले, उपदेश केला, प्रज्ञप्त केले, प्रस्थापित केले, उघड केले, विभाजन केले, स्पष्ट केले, प्रकाशित केले—‘विनंती केल्यावर, विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे स्पष्टीकरण केले’. म्हणूनच असे म्हटले आहे—

‘‘Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsī’’ti.

“मगध देशात पाषाणक चेतियामध्ये विहार करत असताना भगवंतांनी हे सांगितले. सोळा सेवक ब्राह्मणांनी विनंती केल्यावर, विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्चे त्यांनी स्पष्टीकरण केले.”

94. Ekamekassa [Pg.196] cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti. Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘‘pārāyana’’nteva adhivacanaṃ.

९४. जरी एखाद्याने प्रत्येक प्रश्नाचा अर्थ जाणून, धम्म जाणून, धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती) केले, तर तो जरा आणि मरणाच्या पार (पलीकडे) जाईलच. हे धम्म पार नेणारे (पारगमनीय) आहेत. म्हणूनच या धम्मपर्यायाला ‘पारायण’ असेच नाव आहे.

Ekamekassa cepi pañhassāti ekamekassa cepi ajitapañhassa, ekamekassa cepi tissametteyyapañhassa, ekamekassa cepi puṇṇakapañhassa, ekamekassa cepi mettagūpañhassa, ekamekassa cepi dhotakapañhassa, ekamekassa cepi upasīvapañhassa, ekamekassa cepi nandakapañhassa, ekamekassa cepi hemakapañhassa, ekamekassa cepi todeyyapañhassa, ekamekassa cepi kappapañhassa, ekamekassa cepi jatukaṇṇipañhassa, ekamekassa cepi bhadrāvudhapañhassa, ekamekassa cepi udayapañhassa, ekamekassa cepi posālapañhassa, ekamekassa cepi mogharājapañhassa, ekamekassa cepi piṅgiyapañhassāti – ekamekassa cepi pañhassa.

‘प्रत्येक प्रश्नाचा’ (एकमेकस्स चेपि पञ्हस्स) म्हणजे अजितच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, तिस्समेत्तेय्यच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, पुण्णकच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, मेत्तगूच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, धोतकच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, उपसीवच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, नन्दकच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, हेमकच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, तोदेय्यच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, कप्पच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, जतुकण्णीच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, भद्रावुधच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, उदयच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, पोसालच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, मोघराजच्या प्रत्येक प्रश्नाचा, पिंगियच्या प्रत्येक प्रश्नाचा—‘प्रत्येक प्रश्नाचा’.

Atthamaññāya dhammamaññāyāti sveva pañho dhammo, visajjanaṃ atthoti atthaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – atthamaññāya. Dhammamaññāyāti dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – dhammamaññāyāti – atthamaññāya dhammamaññāya. Dhammānudhammaṃ paṭipajjeyyāti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti – dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya. Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāranti jarāmaraṇassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhippaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāranti jarāmaraṇassa pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ adhiphasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti ime dhammā pāraṅgamanīyā. Pāraṃ pāpenti pāraṃ sampāpenti pāraṃ samanupāpenti, jarāmaṇassa taraṇāya saṃvattantīti – pāraṅgamanīyā ime dhammāti.

‘अर्थ जाणून आणि धम्म जाणून’ (अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय) यात: तो प्रश्न म्हणजेच ‘धम्म’ आणि त्याचे उत्तर म्हणजेच ‘अर्थ’. ‘अर्थ जाणून’ (अत्थमञ्ञाय) म्हणजे अर्थ जाणून, तोलून, तपासून, स्पष्ट करून, प्रकट करून—‘अर्थ जाणून’. ‘धम्म जाणून’ (धम्ममञ्ञाय) म्हणजे धम्म जाणून, तोलून, तपासून, स्पष्ट करून, प्रकट करून—‘धम्म जाणून’—‘अर्थ जाणून आणि धम्म जाणून’. ‘धम्मानुकूल आचरण करावे’ (धम्मानुधम्मं पटिपज्जेय्य) म्हणजे सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य आचरण), अनुलोम प्रतिपत्ती, अपच्चनीक (अनुकूल) प्रतिपत्ती, अन्वत्थ प्रतिपत्ती, धम्मानुधम्म प्रतिपत्तीचे आचरण करावे—‘धम्मानुकूल आचरण करावे’. ‘जरा आणि मरणाच्या पार जाईलच’ (गच्छेय्येव जरामरणस्स पारं) यात: जरा आणि मरणाचा पार म्हणजे ‘अमृत निर्वाण’ म्हटले जाते. जे सर्व संस्कारांचे शमन, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध, निर्वाण आहे. ‘जरा आणि मरणाच्या पार जाईलच’ म्हणजे जरा आणि मरणाच्या पार जाईल, पार प्राप्त करेल, पार स्पर्श करेल, पार साक्षात करेल—‘जरा आणि मरणाच्या पार जाईलच’. ‘हे धम्म पार नेणारे आहेत’ (पारंगमनिया इमे धम्मा) म्हणजे हे धम्म पार नेणारे आहेत. ते पार (निर्वाण तीरावर) पोहोचवतात, चांगल्या प्रकारे पोहोचवतात, अनुक्रमे पोहोचवतात, जरा आणि मरणातून पार होण्यासाठी कारणीभूत ठरतात—‘हे धम्म पार नेणारे आहेत’.

Tasmā imassa dhammapariyāyassāti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānāti – tasmā. Imassa dhammapariyāyassāti imassa [Pg.197] pārāyanassāti – tasmā imassa dhammapariyāyassa. Pārāyananteva adhivacananti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ. Ayanaṃ vuccati maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Adhivacananti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – pārāyananteva adhivacanaṃ. Tenetaṃ vuccati –

‘तस्मा इमस्स धम्मपरियायस्स’ (म्हणून या धम्मपर्यायाचे) या पदात: ‘तस्मा’ म्हणजे त्या कारणाने, त्या हेतूने, त्या प्रत्ययाने, त्या निदानाने - म्हणून. ‘इमस्स धम्मपरियायस्स’ म्हणजे या पारायणाचे - म्हणून या धम्मपर्यायाचे. ‘पारायणन्तेव अधिवचनं’ या पदात: ‘पार’ म्हणजे अमृत निर्वाण... निरोध निर्वाण म्हटले जाते. ‘अयन’ म्हणजे मार्ग म्हटले जाते, जसे की - सम्यक् दृष्टी... सम्यक् समाधी. ‘अधिवचन’ म्हणजे संज्ञा, समज्ञा, प्रज्ञप्ती, व्यवहार, नाम, नामकर्म, नामधेय, निरुक्ती, व्यंजन, अभिलाप - पारायण हेच अधिवचन (नाव) आहे. म्हणून असे म्हटले आहे -

‘‘Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti. Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘pārāyana’nteva adhivacana’’nti.

“जरी एका एका प्रश्नाचा अर्थ जाणून, धम्म जाणून, धम्मानुकूल धम्माचे आचरण केले, तर तो जरामरणाच्या पार (पलीकडे) जाईलच. हे धम्म पार नेणारे आहेत. म्हणून या धम्मपर्यायाचे ‘पारायण’ असेच नाव (अधिवचन) आहे.”

95.

९५.

Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū;

Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako.

अजित, तिस्समेत्तेय्य, पुण्णक आणि मेत्तगू; धोतक, उपसीव, नन्द आणि हेमक.

96.

९६.

Todeyyakappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito;

Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;

Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.

तोदेय्य आणि कप्प हे दोन्ही, तसेच पंडित जतुकण्णी; भद्रावुध आणि उदय, तसेच पोसाल ब्राह्मण; बुद्धिमान मोघराजा आणि महर्षी पिंगिय.

97.

९७.

Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;

Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ.

हे सर्वजण आचरणसंपन्न महर्षी बुद्धांकडे आले; सूक्ष्म प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने ते बुद्धश्रेष्ठांकडे आले.

Ete buddhaṃ upāgacchunti. Eteti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, abhiññeyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti[Pg.198], yadidaṃ buddhoti. Ete buddhaṃ upāgacchunti ete buddhaṃ upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti – ete buddhaṃ upāgacchuṃ.

‘एते बुद्धं उपागच्छुं’ (हे बुद्धांकडे आले) या पदात: ‘एते’ म्हणजे ते सोळा पारायणीय ब्राह्मण. ‘बुद्ध’ म्हणजे जे ते भगवान स्वयंभू, विनागुरू (अनाचार्यक), पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धम्मांमध्ये स्वतः सत्यांचा (चार आर्यसत्यांचा) साक्षात्कार करते झाले, आणि ज्यांनी तिथे सर्वज्ञता प्राप्त केली आणि दहा बलांवर वशित्व मिळवले. ‘बुद्ध’ कोणत्या अर्थाने बुद्ध आहेत? सत्यांचे आकलन करणारे म्हणून बुद्ध, प्रजेला बोध देणारे म्हणून बुद्ध, सर्वज्ञतेमुळे बुद्ध, सर्वदर्शीपणामुळे बुद्ध, स्वतः जाणणारे (अभिज्ञेयतेमुळे) बुद्ध, विकसितपणामुळे (गुणांच्या विकासामुळे) बुद्ध, क्षीणासव (आसव नष्ट झाल्यामुळे) बुद्ध, निरुपलेप (क्लेशरहित) बुद्ध, एकांततः वीतरागी म्हणून बुद्ध, एकांततः वीतद्वेषी म्हणून बुद्ध, एकांततः वीतमोही म्हणून बुद्ध, एकांततः निष्क्लेशी म्हणून बुद्ध, एकयान मार्गाने (निर्वाण मार्गाने) गेलेले म्हणून बुद्ध, एकटेच अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त करते झाले म्हणून बुद्ध, अज्ञानाचा नाश करून प्रज्ञा प्राप्त केल्यामुळे बुद्ध. ‘बुद्ध’ हे नाव आईने ठेवलेले नाही, वडिलांनी ठेवलेले नाही, भावाने ठेवलेले नाही, बहिणीने ठेवलेले नाही, मित्र-अमात्यांनी ठेवलेले नाही, नातेवाईक-सगोत्रांनी ठेवलेले नाही, श्रमण-ब्राह्मणांनी ठेवलेले नाही, देवतांनी ठेवलेले नाही. हे भगवान बुद्धांचे विमोक्षाच्या शेवटी (अर्हत्त्वाच्या प्राप्तीवेळी) बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता ज्ञानाच्या प्राप्तीसोबतच साक्षात्कृत झालेली प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, जे हे ‘बुद्ध’ आहे. ‘एते बुद्धं उपागच्छुं’ म्हणजे ते बुद्धांच्या समीप आले, त्यांच्याकडे उपसंक्रमित झाले, त्यांची सेवा-उपासना करते झाले, त्यांना प्रश्न विचारते झाले, प्रश्नांची चर्चा करते झाले - हे बुद्धांकडे आले.

Sampannacaraṇaṃ isinti caraṇaṃ vuccati sīlācāranibbatti. Sīlasaṃvaropi caraṇaṃ, indriyasaṃvaropi caraṇaṃ, bhojane mattaññutāpi caraṇaṃ, jāgariyānuyogopi caraṇaṃ, sattapi saddhammā caraṇaṃ, cattāripi jhānāni caraṇaṃ. Sampannacaraṇanti sampannacaraṇaṃ seṭṭhacaraṇaṃ viseṭṭhacaraṇaṃ pāmokkhacaraṇaṃ uttamacaraṇaṃ pavaracaraṇaṃ. Isīti isi bhagavā mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti isi…pe… mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito – ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo kahaṃ narāsabho’’ti – isīti – sampannacaraṇaṃ isiṃ.

‘सम्पन्नचरणं इसिं’ (आचरणसंपन्न महर्षींना) या पदात: ‘चरण’ म्हणजे शील आणि आचरणाची उत्पत्ती. शीलसंवर सुद्धा चरण आहे, इंद्रियसंवर सुद्धा चरण आहे, भोजनात योग्य प्रमाण जाणणे (भोजने मत्तञ्ञुता) सुद्धा चरण आहे, जागृत राहण्याचा अभ्यास (जागरियानुयोग) सुद्धा चरण आहे, सात सद्धम्म सुद्धा चरण आहेत, चार ध्यान सुद्धा चरण आहेत. ‘सम्पन्नचरणं’ म्हणजे संपन्नचरण, श्रेष्ठचरण, विशिष्टचरण, प्रमुखचरण, उत्तमचरण, प्रवरचरण. ‘इसि’ म्हणजे ऋषी (महर्षी); भगवान ज्यांनी महान शीलस्कंधाचा शोध घेतला, गवेषणा केली, वारंवार शोध घेतला म्हणून ऋषी... किंवा महान प्रभावशाली प्राण्यांनी ज्यांचा शोध घेतला, गवेषणा केली, वारंवार शोध घेतला की - “बुद्ध कुठे आहेत? भगवान कुठे आहेत? देवदेव (देवांचे देव) कुठे आहेत? नरासभ (नरश्रेष्ठ) कुठे आहेत?” - म्हणून ऋषी - आचरणसंपन्न महर्षींना.

Pucchantā nipuṇe pañheti. Pucchantāti pucchantā yācantā ajjhesantā pasādentā. Nipuṇe pañheti gambhīre duddase duranubodhe sante paṇīte atakkāvacare nipuṇe paṇḍitavedanīye pañheti – pucchantā nipuṇe pañhe.

‘पुच्छन्ता निपुणे पञ्हे’ (सूक्ष्म प्रश्न विचारणारे) या पदात: ‘पुच्छन्ता’ म्हणजे विचारणारे, याचना करणारे, विनंती करणारे, प्रसन्न करणारे. ‘निपुणे पञ्हे’ म्हणजे गंभीर, दुर्दर्श (दिसण्यास कठीण), दुरनुबोध (जाणण्यास कठीण), शांत, प्रणीत, अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडचे), सूक्ष्म, पंडितांनीच जाणण्याजोगे प्रश्न - सूक्ष्म प्रश्न विचारणारे.

Buddhaseṭṭhaṃ upāgamunti. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. Seṭṭhanti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ buddhaṃ upāgamuṃ upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti – buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ. Tenetaṃ vuccati –

‘बुद्धसेट्ठं उपागमुं’ (बुद्धश्रेष्ठांकडे आले) या पदात: ‘बुद्ध’ म्हणजे जे ते भगवान... साक्षात्कृत झालेली प्रज्ञप्ती, जे हे ‘बुद्ध’ आहे. ‘सेट्ठं’ म्हणजे अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम, प्रवर अशा बुद्धांकडे ते आले, त्यांच्या समीप आले, त्यांच्याकडे उपसंक्रमित झाले, त्यांची सेवा-उपासना करते झाले, त्यांना प्रश्न विचारते झाले, प्रश्नांची चर्चा करते झाले - बुद्धश्रेष्ठांकडे आले. म्हणून असे म्हटले आहे -

‘‘Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;

Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamu’’nti.

“हे सर्वजण आचरणसंपन्न महर्षी बुद्धांकडे आले; सूक्ष्म प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने ते बुद्धश्रेष्ठांकडे आले।”

98.

९८.

Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;

Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe muni.

त्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांचे बुद्धांनी यथायोग्य (जसे आहे तसे) स्पष्टीकरण केले; प्रश्नांचे व्याकरण (उत्तर) देऊन मुनींनी त्या ब्राह्मणांना संतुष्ट केले.

Tesaṃ buddho pabyākāsīti. Tesanti soḷasānaṃ pārāyaniyānaṃ brāhmaṇānaṃ. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. Pabyākāsīti tesaṃ buddho pabyākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – tesaṃ buddho pabyākāsi.

‘तेसं बुद्धो पब्याकासि’ (त्यांना बुद्धांनी स्पष्टीकरण केले) या पदात: ‘तेसं’ म्हणजे त्या सोळा पारायणीय ब्राह्मणांना. ‘बुद्ध’ म्हणजे जे ते भगवान... साक्षात्कृत झालेली प्रज्ञप्ती, जे हे ‘बुद्ध’ आहे. ‘पब्याकासि’ म्हणजे त्यांना बुद्धांनी स्पष्टीकरण केले, सांगितले, उपदेश केला, प्रज्ञापित केले, प्रस्थापित केले, उघड केले, विभाजन केले, स्पष्ट केले, प्रकाशित केले - त्यांना बुद्धांनी स्पष्टीकरण केले.

Pañhaṃ puṭṭho yathātathanti. Pañhaṃ puṭṭhoti pañhaṃ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito. Yathātathanti yathā ācikkhitabbaṃ tathā ācikkhi[Pg.199], yathā desitabbaṃ tathā desesi, yathā paññapetabbaṃ tathā paññapesi, yathā paṭṭhapetabbaṃ tathā paṭṭhapesi, yathā vivaritabbaṃ tathā vivari, yathā vibhajitabbaṃ tathā vibhaji, yathā uttānīkātabbaṃ tathā uttānīakāsi, yathā pakāsitabbaṃ tathā pakāsesīti – pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ.

‘पञ्हं पुट्ठो यथातथं’ (प्रश्न विचारल्यावर यथायोग्य) या पदात: ‘पञ्हं पुट्ठो’ म्हणजे प्रश्न विचारलेला, याचना केलेला, विनंती केलेला, प्रसन्न केलेला. ‘यथातथं’ म्हणजे जसे सांगायला हवे होते तसे सांगितले, जसा उपदेश करायला हवा होता तसा उपदेश केला, जसे प्रज्ञापित करायला हवे होते तसे प्रज्ञापित केले, जसे प्रस्थापित करायला हवे होते तसे प्रस्थापित केले, जसे उघड करायला हवे होते तसे उघड केले, जसे विभाजन करायला हवे होते तसे विभाजन केले, जसे स्पष्ट करायला हवे होते तसे स्पष्ट केले, जसे प्रकाशित करायला हवे होते तसे प्रकाशित केले - प्रश्न विचारल्यावर यथायोग्य.

Pañhānaṃ veyyākaraṇenāti pañhānaṃ veyyākaraṇena ācikkhanena desanena paññapanena paṭṭhapanena vivaraṇena vibhajanena uttānīkammena pakāsanenāti – pañhānaṃ veyyākaraṇena.

‘पञ्हानं वेय्याकरणेन’ (प्रश्नांच्या व्याकरणाने/उत्तराने) म्हणजे प्रश्नांचे व्याकरण करून, सांगून, उपदेश करून, प्रज्ञापित करून, प्रस्थापित करून, उघड करून, विभाजन करून, स्पष्ट करून, प्रकाशित करून - प्रश्नांच्या व्याकरणाने.

Tosesi brāhmaṇe munīti. Tosesīti tosesi vitosesi pasādesi ārādhesi attamane akāsi. Brāhmaṇeti soḷasa pārāyaniye brāhmaṇe. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so munīti – tosesi brāhmaṇe muni. Tenetaṃ vuccati –

‘तोसेसि ब्राह्मणे मुनि’ (मुनींनी ब्राह्मणांना संतुष्ट केले) या पदात: ‘तोसेसि’ म्हणजे संतुष्ट केले, विशेष संतुष्ट केले, प्रसन्न केले, आराधित केले, आनंदित केले. ‘ब्राह्मणे’ म्हणजे सोळा पारायणीय ब्राह्मणांना. ‘मुनि’ म्हणजे ‘मोन’ ज्ञानाला म्हटले जाते... जो आसक्तीचे जाळे ओलांडून गेला आहे तो मुनी होय - मुनींनी ब्राह्मणांना संतुष्ट केले. म्हणून असे म्हटले आहे -

‘‘Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;

Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe munī’’ti.

“त्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांचे बुद्धांनी यथायोग्य स्पष्टीकरण केले; प्रश्नांचे व्याकरण (उत्तर) देऊन मुनींनी त्या ब्राह्मणांना संतुष्ट केले।”

99.

९९.

Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike.

पाच चक्षू असलेल्या (चक्षुमान), सूर्याचे बांधव असलेल्या बुद्धांद्वारे संतुष्ट झालेले ते (सोळा ब्राह्मण) श्रेष्ठ प्रज्ञावंतांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध ब्रह्मचर्याचे आचरण करते झाले.

Te tositā cakkhumatāti. Teti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. Tositāti tositā vitositā pasāditā ārādhitā attamanā katāti – te tositā. Cakkhumatāti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā – maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā. Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā…pe… evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti – te tositā cakkhumatā.

'ते तोसिता चक्खुमता' या पदाचा अर्थ: 'ते' म्हणजे सोळा पारायणीय ब्राह्मण. 'तोसिता' म्हणजे संतुष्ट केलेले, विशेष संतुष्ट केलेले, प्रसन्न केलेले, आराधित केलेले, आनंदित केलेले - म्हणून 'ते तोसिता'. 'चक्खुमता' म्हणजे भगवान पाच चक्षूंनी चक्षुमान आहेत - मांसचक्षूंनीही चक्षुमान आहेत, दिव्यचक्षूंनीही चक्षुमान आहेत, प्रज्ञाचक्षूंनीही चक्षुमान आहेत, बुद्धचक्षूंनीही चक्षुमान आहेत, समंतचक्षूंनीही चक्षुमान आहेत. भगवान मांसचक्षूंनी कसे चक्षुमान आहेत... तसेच भगवान समंतचक्षूंनीही चक्षुमान आहेत - म्हणून 'ते तोसिता चक्खुमता'.

Buddhenādiccabandhunāti. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. Ādiccabandhunāti ādicco vuccati sūriyo. So gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu. Tasmā buddho ādiccabandhūti – buddhenādiccabandhunā.

'बुद्धेनादिच्चबन्धुना' या पदाचा अर्थ: 'बुद्ध' म्हणजे जे ते भगवान... ही साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती (नाव) आहे, ज्याला 'बुद्ध' असे म्हणतात. 'आदिच्चबन्धुना' यामध्ये 'आदिच्च' म्हणजे सूर्य असे म्हटले जाते. तो गोत्राने गोतम आहे, भगवानही गोत्राने गोतम आहेत. भगवान हे सूर्याचे गोत्र-नातेवाईक, गोत्र-बांधव आहेत. म्हणून बुद्ध हे 'आदिच्चबंधू' (सूर्याचे बांधव) आहेत - म्हणून 'बुद्धेनादिच्चबन्धुना'.

Brahmacariyamacariṃsūti [Pg.200] brahmacariyaṃ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī viramaṇaṃ akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto. Api ca, nippariyāyavasena brahmacariyaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Brahmacariyamacariṃsūti brahmacariyaṃ cariṃsu acariṃsu samādāya vattiṃsūti – brahmacariyamacariṃsu.

'ब्रह्मचरियमचरिंसु' या पदाचा अर्थ: 'ब्रह्मचर्य' म्हणजे असद्धर्माच्या (मैथुनधर्माच्या) समापत्तीपासून आरती (दूर राहणे), विरती, प्रतिविरती, वेरमणी (विरमणे), अक्रिया, अकरण, अनापत्ती, मर्यादेचे उल्लंघन न करणे, सेतूघात (बंध तोडणे) होय. शिवाय, मुख्य अर्थाने (निप्परियायवसेन) 'ब्रह्मचर्य' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग होय, जसे की - सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती, सम्यक् समाधी. 'ब्रह्मचरियमचरिंसु' म्हणजे त्यांनी ब्रह्मचर्याचे आचरण केले, वारंवार आचरण केले, ते स्वीकारून त्यानुसार वर्तन केले - म्हणून 'ब्रह्मचरियमचरिंसु'.

Varapaññassa santiketi varapaññassa aggapaññassa seṭṭhapaññassa viseṭṭhapaññassa pāmokkhapaññassa uttamapaññassa pavarapaññassa. Santiketi santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti – varapaññassa santike. Tenetaṃ vuccati –

'वरपञ्ञस्स सन्तिके' या पदाचा अर्थ: 'वरपञ्ञस्स' म्हणजे श्रेष्ठ प्रज्ञा असलेल्या, अग्र प्रज्ञा असलेल्या, श्रेष्ठ प्रज्ञा असलेल्या, विशिष्ट प्रज्ञा असलेल्या, प्रमुख प्रज्ञा असलेल्या, उत्तम प्रज्ञा असलेल्या, प्रवर प्रज्ञा असलेल्या (बुद्धांच्या). 'सन्तिके' म्हणजे जवळ, समीप, आसन्न (जवळच्या ठिकाणी), नजीक, अतिशय जवळ - म्हणून 'वरपञ्ञस्स सन्तिके'. म्हणूनच असे म्हटले आहे -

‘‘Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike’’ti.

“ते चक्षुमान बुद्धांद्वारे संतुष्ट झाले, जे सूर्याचे बांधव आहेत; त्यांनी त्या श्रेष्ठ प्रज्ञावंतांच्या सन्निध ब्रह्मचर्याचे आचरण केले.”

100.

१००.

Ekamekassa pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;

Tathā yo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato.

प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर, जसे बुद्धांनी उपदेशिले आहे, त्यानुसार जर कोणी आचरण करेल, तर तो या तीरावरून (संसारातून) पलीकडच्या तीरावर (निर्वाणाप्रत) जाईल.

Ekamekassa pañhassāti ekamekassa ajitapañhassa, ekamekassa tissametteyyapañhassa…pe… ekamekassa piṅgiyapañhassāti – ekamekassa pañhassa.

'एकमेकस्स पञ्हस्स' या पदाचा अर्थ: प्रत्येकाच्या म्हणजे अजितच्या प्रश्नाचे, प्रत्येकाच्या म्हणजे तिस्समेत्तेय्यच्या प्रश्नाचे... प्रत्येकाच्या म्हणजे पिंगियच्या प्रश्नाचे - म्हणून 'एकमेकस्स पञ्हस्स'.

Yathā buddhena desitanti. Buddhoti yo so bhagavā sayambhū…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti. Yathā buddhena desitanti yathā buddhena ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhajitaṃ uttānīkataṃ pakāsitanti – yathā buddhena desitaṃ.

'यथा बुद्धेन देसितं' या पदाचा अर्थ: 'बुद्ध' म्हणजे जे ते स्वयंभू भगवान... ही साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती आहे, ज्याला 'बुद्ध' असे म्हणतात. 'यथा बुद्धेन देसितं' म्हणजे जसे बुद्धांनी सांगितले, उपदेशिले, प्रज्ञापित केले, प्रस्थापित केले, विवृत (उघडे) केले, विभक्त (विभाजन) केले, स्पष्ट केले, प्रकाशित केले - म्हणून 'यथा बुद्धेन देसितं'.

Tathā yo paṭipajjeyyāti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti – tathā yo paṭipajjeyya.

'तथा यो पटिपज्जेय्य' या पदाचा अर्थ: सम्यक् प्रतिपदेचे (योग्य आचरणाचे), अनुलोम प्रतिपदेचे, अप्रत्यनीक (अनुकूल) प्रतिपदेचे, यथार्थ प्रतिपदेचे, धम्मानुधम्म प्रतिपदेचे आचरण करावे - म्हणून 'तथा यो पटिपज्जेय्य'.

Gacche pāraṃ apāratoti pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ; apāraṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Gacche pāraṃ apāratoti [Pg.201] apārato pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – gacche pāraṃ apārato. Tenetaṃ vuccati –

'गच्छे पारं अपारतो' या पदाचा अर्थ: 'पार' म्हणजे अमृत निर्वाण... निरोध निर्वाण असे म्हटले जाते; 'अपार' म्हणजे क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना म्हटले जाते. 'गच्छे पारं अपारतो' म्हणजे अपारापासून (संसारातून) पाराप्रत (निर्वाणाप्रत) जावे, पार प्राप्त करावे, पाराचा स्पर्श करावे, पार साक्षात्कृत करावे - म्हणून 'गच्छे पारं अपारतो'. म्हणूनच असे म्हटले आहे -

‘‘Ekamekassa pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;

Tathā yo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato’’ti.

“प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर, जसे बुद्धांनी उपदेशिले आहे, त्यानुसार जर कोणी आचरण करेल, तर तो या तीरावरून पलीकडच्या तीरावर जाईल.”

101.

१०१.

Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;

Maggo so pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ iti.

उत्तम मार्गाची भावना (अभ्यास) करत, मनुष्य या तीरावरून पलीकडच्या तीरावर जाऊ शकतो. तो मार्ग पलीकडच्या तीरावर जाण्याचा मार्ग आहे, म्हणूनच याला 'पारायण' असे म्हणतात.

Apārā pāraṃ gaccheyyāti apāraṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca; pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Apārā pāraṃ gaccheyyāti apārā pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti – apārā pāraṃ gaccheyya.

'अपारा पारं गच्छेय्य' या पदाचा अर्थ: 'अपार' म्हणजे क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना म्हटले जाते; 'पार' म्हणजे अमृत निर्वाण... तृष्णाक्षय, विराग, निरोध, निर्वाण यांना म्हटले जाते. 'अपारा पारं गच्छेय्य' म्हणजे अपारापासून पाराप्रत जावे, पार प्राप्त करावे, पाराचा स्पर्श करावे, पार साक्षात्कृत करावे - म्हणून 'अपारा पारं गच्छेय्य'.

Bhāvento maggamuttamanti maggamuttamaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Maggamuttamanti maggaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ. Bhāventoti bhāvento āsevanto bahulīkarontoti – bhāvento maggamuttamaṃ.

'भावेन्तो मग्गमुत्तमं' या पदाचा अर्थ: 'मग्गमुत्तम' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग होय, जसे की - सम्यक् दृष्टी... सम्यक् समाधी. 'मग्गमुत्तमं' म्हणजे अग्र, श्रेष्ठ, विशिष्ट, प्रमुख, उत्तम, प्रवर मार्ग होय. 'भावेन्तो' म्हणजे भावना (अभ्यास) करत, सेवन करत, वारंवार सराव करत - म्हणून 'भावेन्तो मग्गमुत्तमं'.

Maggo so pāraṃ gamanāyāti –

'मग्गो सो पारं गमनाय' याचा अर्थ -

Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;

Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅkamo.

मार्ग, पंथ, पथ, पज्ज (पायवाट), अंजस (सरळ मार्ग), वटुम (वाट), अयन (गमन मार्ग); तसेच नौका, उत्तरसेतू (पलीकडे नेणारा पूल), कुल्ल (तराफा), भिसी (मळीव चटई) आणि संक्रमण (साकव) होय.

Pāraṃ gamanāyāti pāraṃ gamanāya pāraṃ sampāpanāya pāraṃ samanupāpanāya jarāmaraṇassa taraṇāyāti – maggo so pāraṃ gamanāya.

'पारं गमनाय' म्हणजे पाराप्रत जाण्यासाठी, पाराप्रत चांगल्या प्रकारे पोहोचण्यासाठी, पाराप्रत अनुक्रमे पोहोचण्यासाठी, जरामरणातून पार होण्यासाठी - म्हणून 'मग्गो सो पारं गमनाय'.

Tasmā pārāyanaṃ itīti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ…pe… nirodho nibbānaṃ. Ayanaṃ vuccati maggo. Itīti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ itīti – tasmā pārāyanaṃ iti. Tenetaṃ vuccati –

'तस्मा पारायनं इति' या पदाचा अर्थ: 'तस्मा' म्हणजे त्या कारणाने, त्या हेतूने, त्या प्रत्ययाने (प्रत्ययामुळे), त्या निदानाने. 'पार' म्हणजे अमृत निर्वाण... निरोध निर्वाण असे म्हटले जाते. 'अयन' म्हणजे मार्ग असे म्हटले जाते. 'इति' हा पदसंधी आहे... हा पदांचा अनुक्रम दर्शवणारा शब्द आहे - म्हणून 'तस्मा पारायनं इति'. म्हणूनच असे म्हटले आहे -

‘‘Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;

Maggo so pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ itī’’ti.

“उत्तम मार्गाची भावना करत मनुष्य या तीरावरून पलीकडच्या तीरावर जाऊ शकतो. तो मार्ग पलीकडच्या तीरावर जाण्याचा मार्ग आहे, म्हणूनच याला 'पारायण' असे म्हणतात.”

Pārāyanatthutigāthāniddeso sattarasamo.

पारायणथुतिगाथा निर्देश हा सतरावा समाप्त झाला.

18. Pārāyanānugītigāthāniddeso

१८. पारायनानुगीतिगाथा निर्देश

102.

१०२.

Pārāyanamanugāyissaṃ[Pg.202], [iccāyasmā piṅgiyo]Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;

Nikkāmo nibbano nāgo, kissa hetu musā bhaṇe.

“मी पारायणाचे अनुगायन (पुनरुच्चारण) करेन,” असे आयुष्यमान पिंगिय म्हणाले. “जसे त्यांनी (बुद्धांनी) पाहिले, तसेच त्यांनी उपदेशिले; ते विमल (निष्कलंक), विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले, निष्काम, वनरहित (तृष्णारहित) आणि नाग (श्रेष्ठ पुरुष) आहेत. ते कोणत्या कारणासाठी असत्य बोलतील?”

Pārāyanamanugāyissanti gītamanugāyissaṃ kathitamanukathayissaṃ bhaṇitamanubhaṇissaṃ lapitamanulapissaṃ bhāsitamanubhāsissanti – pārāyanamanugāyissaṃ. Iccāyasmā piṅgiyoti. Iccāti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ – āyasmāti. Piṅgiyoti tassa therassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – iccāyasmā piṅgiyo.

'पारायनमनुगायिस्सं' या पदाचा अर्थ: गायलेल्याचे अनुगायन करेन, कथित केलेल्याचे अनुकथन करेन, भणित केलेल्याचे अनुभणन करेन, लपित केलेल्याचे अनुलपन करेन, भाषित केलेल्याचे अनुभाषण करेन - म्हणून 'पारायनमनुगायिस्सं'. 'इच्चायस्मा पिंगियो' या पदाचा अर्थ: 'इच्चा' हा पदसंधी आहे... हा पदांचा अनुक्रम दर्शवणारा शब्द आहे - 'इच्चा'. 'आयुष्यमान' (आयस्मा) हा प्रिय शब्द, आदरयुक्त शब्द, सगौरव आणि सप्रतिश्रय (आदरयुक्त) असा शब्द आहे - 'आयस्मा'. 'पिंगियो' हे त्या थेरांचे नाव, संज्ञा, संज्ञापना, प्रज्ञप्ती, व्यवहार, नाम, नामकर्म, नामधेय, निरुक्ती, व्यंजन, अभिलाप आहे - म्हणून 'इच्चायस्मा पिंगियो'.

Yathāddakkhi tathākkhāsīti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yathāddakkhi tathākkhāsi.

"यथादक्खि तथाक्खासी" (जसे पाहिले तसे सांगितले) म्हणजे जसे त्यांनी (स्वतःच्या असाधारण ज्ञानाने) पाहिले, तसेच त्यांनी सांगितले, उपदेश केला, प्रज्ञापित केले, प्रस्थापित केले, उघड केले, विश्लेषण केले, स्पष्ट केले आणि प्रकाशित केले. "सर्व संस्कार अनित्य आहेत" (सब्बे सङ्खारा अनिच्चा) असे जसे त्यांनी पाहिले, तसेच त्यांनी सांगितले, उपदेश केला, प्रज्ञापित केले, प्रस्थापित केले, उघड केले, विश्लेषण केले, स्पष्ट केले आणि प्रकाशित केले. "सर्व संस्कार दुःख आहेत"... तसेच... "सर्व धर्म अनात्म आहेत"... "जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरुद्ध होण्याच्या स्वभावाचे आहे" (यं किञ्चि समुदयधम्मं सब्बं तं निरोधधम्मं) असे जसे त्यांनी पाहिले, तसेच त्यांनी सांगितले, उपदेश केला, प्रज्ञापित केले, प्रस्थापित केले, उघड केले, विश्लेषण केले, स्पष्ट केले आणि प्रकाशित केले - या अर्थाने "यथादक्खि तथाक्खासि" असे म्हटले आहे.

Vimalo bhūrimedhasoti. Vimaloti rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ, kodho… upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā malā. Te malā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Amalo buddho vimalo nimmalo malāpagato malavippahīno malavimutto sabbamalavītivatto. Bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto [Pg.203] upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti – vimalo bhūrimedhaso.

"विमलो भूरिमेधसो" (विमल आणि विस्तीर्ण प्रज्ञेचे) या पदात: "विमल" म्हणजे राग हा मळ (अशुद्धता) आहे, द्वेष हा मळ आहे, मोह हा मळ आहे, क्रोध... उपनाह (वैर)... आणि सर्व अकुशल संस्कार हे मळ आहेत. बुद्ध भगवंतांनी हे मळ नष्ट केले आहेत, त्यांचे मूळ उपटून टाकले आहे, त्यांना ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहे, त्यांचे अस्तित्व संपवले आहे आणि भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे झाले आहेत. बुद्ध हे अमळ (मळरहित), विमल, निर्मळ, मळापासून मुक्त, मळाचा त्याग केलेले, मळातून विमुक्त आणि सर्व मळांच्या पलीकडे गेलेले आहेत. "भूरि" म्हणजे पृथ्वी. भगवान हे पृथ्वीसारख्या विस्तीर्ण आणि व्यापक प्रज्ञेने युक्त आहेत. "मेधा" म्हणजे प्रज्ञा. जी प्रज्ञा, प्रजानन (विशेष ज्ञान)... अमोह, धम्मविचय (धर्माचे संशोधन), सम्यक् दृष्टी आहे. भगवान या मेधारूपी प्रज्ञेने युक्त, समुपेत, उपगत, समुपगत, उपपन्न, समुपपन्न आणि समन्वित आहेत, म्हणून बुद्ध हे "सुमेधस" (उत्कृष्ट प्रज्ञेचे) आहेत - या अर्थाने "विमलो भूरिमेधसो" असे म्हटले आहे.

Nikkāmo nibbano nāgoti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā kilesakāmā pahīnā vatthukāmānaṃ pariññātattā kilesakāmānaṃ pahīnattā. Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati. Ye kāme kāmenti kāme icchanti kāme patthenti kāme pihenti kāme abhijappanti te kāmakāmino rāgarāgino saññasaññino. Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati. Tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – nikkāmo.

"निक्कामो निब्बनो नागो" (निष्काम, वनरहित, नाग) या पदात: "काम" म्हणजे संक्षेपाने दोन प्रकारचे काम आहेत - वत्थुकाम (वस्तूविषयक काम) आणि किलेसकाम (क्लेशविषयक काम)... यांना वत्थुकाम म्हटले जाते... यांना किलेसकाम म्हटले जाते. बुद्ध भगवंतांनी वत्थुकामांचे पूर्ण परिज्ञान (परिञ्ञात) केले आहे आणि किलेसकामांचा प्रहाण (त्याग) केला आहे; वत्थुकामांचे परिज्ञान केल्यामुळे आणि किलेसकामांचा प्रहाण केल्यामुळे, भगवान कामांची इच्छा करत नाहीत, कामांची आकांक्षा करत नाहीत, कामांची लालसा धरत नाहीत, कामांवर प्रेम करत नाहीत, कामांची अभिजल्पना (जप) करत नाहीत. जे कामांची इच्छा करतात, कामांची आकांक्षा करतात, कामांची लालसा धरत नाहीत, कामांवर प्रेम करतात, कामांची अभिजल्पना करतात, त्यांना 'कामकामी', 'रागी' आणि 'संज्ञाभिमानी' म्हटले जाते. भगवान कामांची इच्छा करत नाहीत, कामांची आकांक्षा करत नाहीत, कामांची लालसा धरत नाहीत, कामांवर प्रेम करत नाहीत, कामांची अभिजल्पना करत नाहीत. म्हणून बुद्ध हे अकाम, निष्काम (निक्काम), चत्तकाम (काम सोडलेले), वंतकाम (काम ओकून टाकलेले), मुक्तकाम, प्रहीणकाम, प्रतिनिसृष्टकाम, वीतराग, विगतराग, चत्तराग, वंतराग, मुक्तराग, प्रहीणराग, प्रतिनिसृष्टराग, तृष्णारहित (निच्छातो), निवृत्त (निब्बुतो), शीतलीभूत, सुखसंवेदी असून ब्रह्मभूत अशा स्वतःच्या चित्ताने विहार करतात - या अर्थाने "निक्कामो" असे म्हटले आहे.

Nibbanoti rāgo vanaṃ, doso vanaṃ, moho vanaṃ, kodho vanaṃ, upanāho vanaṃ…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā vanā. Te vanā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho avano vivano nibbano vanāpagato vanavippahīno vanavimutto sabbavanavītivattoti – nibbano. Nāgoti nāgo; bhagavā āguṃ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo…pe… evaṃ bhagavā na āgacchatīti nāgoti – nikkāmo nibbano nāgo.

"निब्बनो" (वनरहित) म्हणजे राग हे वन (जंगल) आहे, द्वेष हे वन आहे, मोह हे वन आहे, क्रोध हे वन आहे, उपनाह (वैर) हे वन आहे... आणि सर्व अकुशल संस्कार हे वन आहेत. बुद्ध भगवंतांनी ही वने नष्ट केली आहेत, त्यांचे मूळ उपटून टाकले आहे, त्यांना ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहे, त्यांचे अस्तित्व संपवले आहे आणि भविष्यात ती पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झाली आहेत. म्हणून बुद्ध हे अवन (वनरहित), विवन, निब्बन (वनमुक्त), वनापासून दूर गेलेले, वनाचा त्याग केलेले, वनातून विमुक्त आणि सर्व वनांच्या पलीकडे गेलेले आहेत - या अर्थाने "निब्बनो" असे म्हटले आहे. "नागो" म्हणजे नाग; भगवान पाप (आगुं) करत नाहीत म्हणून ते "नाग" आहेत, ते (संसारात) जात नाहीत म्हणून "नाग" आहेत, ते पुन्हा येत नाहीत म्हणून "नाग" आहेत... अशा प्रकारे भगवान पुन्हा येत नाहीत म्हणून ते "नाग" आहेत - या अर्थाने "निक्कामो निब्बनो नागो" असे म्हटले आहे.

Kissa hetu musā bhaṇeti. Kissa hetūti kissa hetu kiṃhetu kiṃkāraṇā kiṃnidānā kiṃpaccayāti – kissa hetu. Musā bhaṇeti musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyya; musā bhaṇeti mosavajjaṃ bhaṇeyya, musāvādaṃ bhaṇeyya, anariyavādaṃ bhaṇeyya. Idhekacco sabhāgato vā parisāgato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti[Pg.204], jānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati, idaṃ vuccati mosavajjaṃ.

"किस्स हेतु मुसा भणे" (कोणत्या कारणाने असत्य बोलेल) या पदात: "किस्स हेतु" म्हणजे कोणत्या कारणाने, कोणत्या निमित्ताने, कोणत्या हेतूने, कोणत्या प्रत्ययाने (प्रत्ययामुळे) - या अर्थाने "किस्स हेतु" असे म्हटले आहे. "मुसा भणे" म्हणजे असत्य बोलणे, सांगणे, दर्शवणे, व्यवहार करणे; "मुसा भणे" म्हणजे मृषावाद (असत्य वचन) बोलणे, खोटे बोलणे, अनर्यवाद (अनाऱ्यांचे बोलणे) बोलणे. या जगात एखादी व्यक्ती सभेमध्ये, परिषदेमध्ये, नातेवाईकांच्या मध्ये, समूहाच्या मध्ये किंवा राजकुलाच्या मध्ये नेली असता आणि साक्षीदार म्हणून विचारले असता - "हे माणसा, ये, तुला जे माहीत आहे ते सांग," तेव्हा तो माहीत नसतानाही म्हणतो - "मला माहीत आहे," किंवा माहीत असतानाही म्हणतो - "मला माहीत नाही," किंवा पाहिले नसतानाही म्हणतो - "मी पाहिले आहे," किंवा पाहिले असतानाही म्हणतो - "मी पाहिले नाही." अशा प्रकारे स्वतःच्या फायद्यासाठी, दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी किंवा थोड्याशा आमिषासाठी (लाभासाठी) तो जाणूनबुजून असत्य बोलतो, याला "मृषावाद" (मोसवज्जं) असे म्हटले जाते.

Api ca, tīhākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti – imehi tīhākārehi musāvādo hoti. Api ca, catūhākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ – imehi catūhākārehi musāvādo hoti. Api ca, pañcahākārehi…pe… chahākārehi… sattahākārehi… aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ, vinidhāya khantiṃ, vinidhāya ruciṃ, vinidhāya saññaṃ, vinidhāya bhāvaṃ – imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti mosavajjaṃ. Kissa hetu musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyyāti – kissa hetu musā bhaṇe. Tenāha thero piṅgiyo –

शिवाय, तीन कारणांनी (प्रकारांनी) मृषावाद होतो. बोलण्यापूर्वी त्याला वाटते - "मी असत्य बोलेन," बोलताना त्याला वाटते - "मी असत्य बोलत आहे," आणि बोलून झाल्यावर त्याला वाटते - "मी असत्य बोललो आहे" - या तीन प्रकारांनी मृषावाद होतो. शिवाय, चार प्रकारांनी मृषावाद होतो. बोलण्यापूर्वी त्याला वाटते - "मी असत्य बोलेन," बोलताना त्याला वाटते - "मी असत्य बोलत आहे," बोलून झाल्यावर त्याला वाटते - "मी असत्य बोललो आहे," आणि आपली खरी दृष्टी (मत) लपवून ठेवतो - या चार प्रकारांनी मृषावाद होतो. शिवाय, पाच प्रकारांनी... तसेच... सहा प्रकारांनी... सात प्रकारांनी... आठ प्रकारांनी मृषावाद होतो. बोलण्यापूर्वी त्याला वाटते - "मी असत्य बोलेन," बोलताना त्याला वाटते - "मी असत्य बोलत आहे," बोलून झाल्यावर त्याला वाटते - "मी असत्य बोललो आहे," आणि आपली दृष्टी लपवून, आपली क्षंती (सहनशीलता/स्वीकृती) लपवून, आपली रुची लपवून, आपली संज्ञा लपवून, आपला भाव लपवून तो असत्य बोलतो - या आठ प्रकारांनी मृषावाद (मोसवज्जं) होतो. कोणत्या कारणाने तो असत्य बोलेल, सांगेल, दर्शवेल, व्यवहार करेल - या अर्थाने "किस्स हेतु मुसा भणे" असे म्हटले आहे. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले -

‘‘Pārāyanamanugāyissaṃ, [iccāyasmā piṅgiyo]Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;

Nikkāmo nibbano nāgo, kissa hetu musā bhaṇe’’ti.

"मी पारायणाचा (पारायण वग्गचा) अनुगायन करेन, [असे आयुष्यमान पिंगिय म्हणाले] जसे त्यांनी पाहिले तसेच त्यांनी सांगितले, ते विमल आणि विस्तीर्ण प्रज्ञेचे आहेत; ते निष्काम, वनरहित आणि नाग आहेत, ते कोणत्या कारणाने असत्य बोलतील?"

103.

१०३.

Pahīnamalamohassa, mānamakkhappahāyino;

Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasaṃhitaṃ.

"ज्यांचा मोहरूपी मळ नष्ट झाला आहे, ज्यांनी मान (अभिमान) आणि मख (मत्सर) यांचा त्याग केला आहे, त्यांच्या गुणांनी युक्त अशा वाणीचे (धम्मवचनाचे) आता मी कीर्तन (गुणगान) करेन."

Pahīnamalamohassāti. Malanti rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ, māno malaṃ, diṭṭhi malaṃ, kileso malaṃ, sabbaduccaritaṃ malaṃ, sabbabhavagāmikammaṃ malaṃ.

"पहीणमलमोहस्स" (ज्यांचा मोहरूपी मळ नष्ट झाला आहे त्यांच्या) या पदात: "मळ" म्हणजे राग हा मळ आहे, द्वेष हा मळ आहे, मोह हा मळ आहे, मान हा मळ आहे, दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) हा मळ आहे, क्लेश हा मळ आहे, सर्व दुश्चरित हा मळ आहे, सर्व भावांमध्ये (पुनर्जन्मात) घेऊन जाणारे कर्म हा मळ आहे.

Mohoti yaṃ dukkhe aññāṇaṃ…pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. Ayaṃ vuccati moho. Malañca moho ca buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ [Pg.205] anuppādadhammā. Tasmā buddho pahīnamalamohoti – pahīnamalamohassa.

"मोह" म्हणजे दुःखाविषयीचे जे अज्ञान... अविद्यारूपी अडसर, मोह, अकुशल मूळ आहे, याला "मोह" असे म्हटले जाते. बुद्ध भगवंतांनी मळ आणि मोह नष्ट केले आहेत, त्यांचे मूळ उपटून टाकले आहे, त्यांना ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहे, त्यांचे अस्तित्व संपवले आहे आणि भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे झाले आहेत. म्हणून बुद्ध हे "प्रहीणमलमोह" (ज्यांचा मोहरूपी मळ नष्ट झाला आहे असे) आहेत - या अर्थाने "पहीणमलमोहस्स" असे म्हटले आहे.

Mānamakkhappahāyinoti. Mānoti ekavidhena māno – yā cittassa unnati. Duvidhena māno – attukkaṃsanamāno, paravambhanamāno. Tividhena māno – seyyohamasmīti māno, sadisohamasmīti māno, hīnohamasmīti māno. Catubbidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti. Pañcavidhena māno – lābhimhi manāpikānaṃ rūpānanti mānaṃ janeti, lābhimhi manāpikānaṃ saddānaṃ…pe… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbānanti mānaṃ janeti. Chabbidhena māno – cakkhusampadāya mānaṃ janeti, sotasampadāya…pe… ghānasampadāya… jivhāsampadāya… kāyasampadāya… manosampadāya mānaṃ janeti. Sattavidhena māno – māno, atimāno, mānātimāno, omāno, avamāno, asmimāno, micchāmāno. Aṭṭhavidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, alābhena omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti, dukkhena omānaṃ janeti. Navavidhena māno – seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno, hīnassa hīnohamassīti māno. Dasavidhena māno – idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati māno.

‘मानमक्खप्पहायिनो’ (मान आणि मख यांचा त्याग करणारे) या पदाबाबत: ‘मानो’ (मान/अभिमान) म्हणजे एका प्रकारे मान – जी चित्ताची उन्नती (उद्धटपणा/ताठरता) आहे. दोन प्रकारचा मान – अत्तुकंसनमान (स्वतःची प्रशंसा करण्याचा अभिमान) आणि परवंभनमान (दुसऱ्यांची निंदा करण्याचा अभिमान). तीन प्रकारचा मान – ‘मी श्रेष्ठ आहे’ (सेय्योहमस्मीति) असा मान, ‘मी समान आहे’ (सदिसोहमस्मीति) असा मान, ‘मी हीन आहे’ (हीनोहमस्मीति) असा मान. चार प्रकारचा मान – लाभाने मान उत्पन्न करतो, यशाने मान उत्पन्न करतो, प्रशंसेने मान उत्पन्न करतो, सुखाने मान उत्पन्न करतो. पाच प्रकारचा मान – मनपसंत रूपांच्या लाभाने मान उत्पन्न करतो, मनपसंत शब्दांच्या... पे... गंधांच्या... रसांच्या... स्पर्शांच्या लाभाने मान उत्पन्न करतो. सहा प्रकारचा मान – चक्षुसंपत्तीने (डोळ्यांच्या परिपूर्णतेने) मान उत्पन्न करतो, श्रोत्रसंपत्तीने... पे... घ्राणसंपत्तीने... जिव्हासंपत्तीने... कायसंपत्तीने... मनःसंपत्तीने मान उत्पन्न करतो. सात प्रकारचा मान – मान (अभिमान), अतिमान (अति-अभिमान), मानातिमान (अभिमानाचा अतिरेक), ओमान (हीनता-अभिमान), अवमान (तिरस्कार-अभिमान), अस्मिमान (‘मी आहे’ असा अभिमान), मिच्छामान (मिथ्या अभिमान). आठ प्रकारचा मान – लाभाने मान उत्पन्न करतो, अलाभाने ओमान (हीनता-अभिमान) उत्पन्न करतो; यशाने मान उत्पन्न करतो, अयशाने ओमान उत्पन्न करतो; प्रशंसेने मान उत्पन्न करतो, निंदेने ओमान उत्पन्न करतो; सुखाने मान उत्पन्न करतो, दुःखाने ओमान उत्पन्न करतो. नऊ प्रकारचा मान – श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असा मान, श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी समान आहे’ असा मान, श्रेष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी हीन आहे’ असा मान; समान व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असा मान, समान व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी समान आहे’ असा मान, समान व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी हीन आहे’ असा मान; हीन व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असा मान, हीन व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी समान आहे’ असा मान, हीन व्यक्तीच्या बाबतीत ‘मी हीन आहे’ असा मान. दहा प्रकारचा मान – येथे एखादी व्यक्ती मान उत्पन्न करते: जातीमुळे, गोत्रामुळे, कुळामुळे, शारीरिक सौंदर्यामुळे, धनामुळे, अध्ययनामुळे, कर्मस्थानामुळे (व्यवसायामुळे), शिल्पस्थानामुळे (कलेमुळे), विद्यास्थानामुळे, श्रुतामुळे (ज्ञानामुळे), प्रतिभेमुळे किंवा इतर कोणत्याही वस्तूमुळे. अशा प्रकारचा जो मान, मानण्याची प्रवृत्ती, मानयुक्त अवस्था, चित्ताची उन्नती, उच्छ्राय (ताठरता), ध्वजाप्रमाणे उंचावणे, चित्ताचा उद्धटपणा आणि केतुकम्यता (कीर्तीची इच्छा) – याला ‘मान’ असे म्हटले जाते.

Makkhoti yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ – ayaṃ vuccati makkho. Buddhassa bhagavato māno ca makkho ca pahīnā ucchinnamūlā [Pg.206] tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho mānamakkhappahāyīti – mānamakkhappahāyino.

‘मक्खो’ (गुणनाश/कृतघ्नता) म्हणजे जो मख (दुसऱ्यांच्या गुणांचे मातीमोल करणे), मख करण्याची प्रवृत्ती, मखयुक्त अवस्था, निष्ठुरता, निष्ठुर कर्म – याला ‘मख’ असे म्हटले जाते. बुद्ध भगवंतांचे मान (अभिमान) आणि मख (गुणनाश) हे प्रहीण (नष्ट) झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे (पुन्हा न उगवणारे) केले गेले आहेत, अस्तित्वातून नष्ट केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे झाले आहेत. म्हणूनच बुद्ध हे ‘मानमक्खप्पहायी’ (मान आणि मख यांचा त्याग करणारे) आहेत – म्हणून ‘मानमक्खप्पहायिनो’.

Handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhitanti. Handāhanti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – handāhanti. Kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhitanti vaṇṇena upetaṃ samupetaṃ upāgataṃ samupāgataṃ upapannaṃ samupapannaṃ samannāgataṃ vācaṃ giraṃ byappathaṃ udīraṇaṃ kittayissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti – handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇūpasaṃhitaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

‘हन्दाहं कित्तयिस्सामि गिरं वण्णूपसंहितं’ (चला, मी गुणांनी युक्त अशा वाणीचे कीर्तन/प्रशंसा करेन) या पदाबाबत: ‘हन्दाहं’ हा पदसंधी (शब्दांची जोडणी), पदसंसर्ग, पदपरिपूरी (पदाची पूर्णता), अक्षरसमवाय (अक्षरांचा मेळ), व्यंजनश्लिष्टता (व्यंजनांची सुसंवादिता) आणि पदानुपूर्वता आहे – म्हणून ‘हन्दाहं’. ‘कित्तयिस्सामि गिरं वण्णूपसंहितं’ म्हणजे गुणांनी युक्त, सुयुक्त, प्राप्त, सुयोग्य रीतीने प्राप्त, संपन्न, सुसंपन्न आणि समन्वागत अशा वाणीचे, शब्दांचे, भाषणाचे, उद्गारांचे मी कीर्तन करेन, देशना करेन, प्रज्ञापना करेन, प्रस्थापना करेन, विवरण करेन, विभाजन करेन, स्पष्टीकरण करेन आणि प्रकाशन करेन – म्हणून ‘हन्दाहं कित्तयिस्सामि गिरं वण्णूपसंहितं’. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Pahīnamalamohassa, mānamakkhappahāyino;

Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasaṃhita’’nti.

“ज्यांनी मळ (दोष) आणि मोह नष्ट केला आहे, ज्यांनी मान (अभिमान) आणि मख (गुणनाश) यांचा त्याग केला आहे, अशा (बुद्धांच्या) गुणांनी युक्त वाणीचे मी कीर्तन (प्रशंसा) करेन.”

104.

१०४.

Tamonudo buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;

Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me.

“हे ब्राह्मणा (बावरी)! अंधकार दूर करणारे, समंतचक्षू (सर्वदर्शी), लोकांतगू (लोकाच्या अंताला गेलेले), सर्व भवांचे अतिक्रमण केलेले, अनासव (आसवरहित), सर्व दुःखांचा त्याग केलेले आणि ‘सच्चव्हय’ (सत्य नावाचे) बुद्ध माझ्याकडून उपासले गेले आहेत (मी त्यांची उपासना करतो).”

Tamonudo buddho samantacakkhūti. Tamonudoti rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ mānatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nudi panudi pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti; yadidaṃ buddhoti. Samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ…pe… tathāgato tena samantacakkhūti – tamonudo buddho samantacakkhu.

‘तमोनुदो बुद्धो समन्तचक्खू’ या पदाबाबत: ‘तमोनुदो’ म्हणजे राग रूपी अंधकार, द्वेष रूपी अंधकार, मोह रूपी अंधकार, मान रूपी अंधकार, दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) रूपी अंधकार, क्लेश रूपी अंधकार, दुश्चरित रूपी अंधकार, अंधत्व निर्माण करणारा, अज्ञान निर्माण करणारा, प्रज्ञेचा निरोध करणारा, विघातक पक्षाचा आणि निर्वाणप्राप्ती न करून देणारा जो अंधकार आहे, तो त्यांनी दूर केला, पूर्णपणे दूर केला, सोडला, नष्ट केला, नाहीसा केला आणि अस्तित्वातून नाहीसा केला. ‘बुद्धो’ म्हणजे जे ते भगवान आहेत... पे... ही साक्षात्कृत प्रज्ञप्ती (नाव) आहे; ज्याला ‘बुद्ध’ असे म्हणतात. ‘समन्तचक्खू’ म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुतञाण) म्हटले जाते... पे... म्हणूनच तथागतांना ‘समंतचक्षू’ म्हटले जाते – म्हणून ‘तमोनुदो बुद्धो समन्तचक्खू’.

Lokantagū sabbabhavātivattoti. Lokoti eko loko – bhavaloko. Dve lokā – bhavaloko ca sambhavaloko ca; sampattibhavaloko ca sampattisambhavaloko ca; vipattibhavaloko ca vipattisambhavaloko ca. Tayo lokā – tisso vedanā. Cattāro lokā – cattāro āhārā. Pañca lokā – pañcupādānakkhandhā. Cha lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā – sattaviññāṇaṭṭhitiyo[Pg.207]. Aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā. Nava lokā – nava sattāvāsā. Dasa lokā – dasa āyatanāni. Dvādasa lokā – dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārasa dhātuyo. Lokantagūti bhagavā lokassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto… nibbānagato nibbānappatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – lokantagū.

‘लोकान्तगू सब्बभवातिवत्तो’ या पदाबाबत: ‘लोको’ म्हणजे एक लोक – भवलोक. दोन लोक – भवलोक आणि संभवलोक; संपत्ती-भवलोक आणि संपत्ती-संभवलोक; विपत्ती-भवलोक आणि विपत्ती-संभवलोक. तीन लोक – तीन वेदना. चार लोक – चार आहार. पाच लोक – पाच उपादानस्कंध. सहा लोक – सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतने. सात लोक – सात विज्ञाणस्थिती (विज्ञान टिकून राहण्याची ठिकाणे). आठ लोक – आठ लोकधर्म. नऊ लोक – नऊ सत्त्वावास (प्राण्यांचे निवासस्थान). दहा लोक – दहा आयतने. बारा लोक – बारा आयतने. अठरा लोक – अठरा धातू. ‘लोकान्तगू’ म्हणजे भगवान लोकाच्या अंताला गेलेले आहेत, अंताप्रत पोहोचलेले आहेत, कोटीला (शिखराला) गेलेले आहेत, कोटीप्रत पोहोचलेले आहेत... निर्वाणाला गेलेले आहेत, निर्वाणप्रत पोहोचलेले आहेत. त्यांनी ब्रह्मचर्यवास पूर्ण केला आहे, आचरण आचरले आहे... त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचा संसार नाही आणि पुन्हा जन्म (पुनर्भव) नाही – म्हणून ‘लोकान्तगू’.

Sabbabhavātivattoti. Bhavāti dve bhavā – kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro – ayaṃ kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo? Paṭisandhikā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ – ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Bhagavā kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ ativatto atikkanto vītivattoti – lokantagū sabbabhavātivatto.

‘सब्बभवातिवत्तो’ या पदाबाबत: ‘भवा’ म्हणजे दोन भव – कर्मभव आणि प्रतिसंधीयुक्त पुनर्भव. कर्मभव कोणता? पुण्याभिसंस्कार, अपुण्याभिसंस्कार आणि आणेञ्जाभिसंस्कार (अचल संस्कार) – हा कर्मभव आहे. प्रतिसंधीयुक्त पुनर्भव कोणता? प्रतिसंधीयुक्त रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान – हा प्रतिसंधीयुक्त पुनर्भव आहे. भगवंतांनी कर्मभवाचे आणि प्रतिसंधीयुक्त पुनर्भवाचे पूर्णपणे अतिक्रमण केले आहे, ते ओलांडले आहे, पार केले आहे – म्हणून ‘लोकान्तगू सब्बभवातिवत्तो’.

Anāsavo sabbadukkhappahīnoti. Anāsavoti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavo. Sabbadukkhappahīnoti sabbaṃ tassa paṭisandhikaṃ jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ byādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ …pe… diṭṭhibyasanadukkhaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ. Tasmā buddho sabbadukkhappahīnoti – anāsavo sabbadukkhappahīno.

‘अनासवा आणि सर्वदुःखप्रहीण’ (अनासळो सब्बदुक्खप्पहीनो) या पदाचा अर्थ असा आहे: ‘अनासळो’ म्हणजे चार आसव आहेत - कामासव, भवासव, दिट्ठिआसव आणि अविद्यासव. भगवान बुद्धांनी हे आसव नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या बुंध्यासारखे (पुन्हा न उगवणारे) केले आहेत, अस्तित्वहीन केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाचे केले आहेत. म्हणून बुद्ध ‘अनासवा’ (आसवमुक्त) आहेत. ‘सर्वदुःखप्रहीण’ म्हणजे त्यांचे सर्व पुनर्जन्म देणारे जन्मदुःख, जरादुःख, व्याधिदुःख, मरणदुःख, शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्य-उपायास दुःख... तसेच... दृष्टी-व्यसन दुःख नष्ट केले आहे, समूळ छेदले आहे, शांत केले आहे, पूर्णपणे शमविले आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारे केले आहे आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जाळून भस्म केले आहे. म्हणून बुद्ध ‘सर्वदुःखप्रहीण’ आहेत - अशा प्रकारे ‘अनासवा आणि सर्वदुःखप्रहीण’ हा अर्थ होतो.

Saccavhayo brahme upāsito meti. Saccavhayoti saccavhayo sadisanāmo sadisavhayo saccasadisavhayo. Vipassī bhagavā, sikhī bhagavā, vessabhū bhagavā, kakusandho bhagavā, koṇāgamano bhagavā, kassapo bhagavā. Te buddhā bhagavanto sadisanāmā sadisavhayā. Bhagavāpi sakyamuni tesaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sadisanāmo sadisavhayoti – tasmā buddho saccavhayo.

‘सच्चव्हयो ब्रह्मे उपासितो मे’ (सत्य नावाच्या श्रेष्ठ बुद्धांची मी सेवा केली आहे) या पदात: ‘सच्चव्हयो’ म्हणजे सत्य अशा ‘बुद्ध’ या नावाने युक्त असणारे, समान गुणांचे नाव असणारे, समान कीर्तीचे नाव असणारे, सत्यासारखे समान नाव असणारे. भगवान विपस्सी, भगवान शिखी, भगवान वेस्सभू, भगवान ककुसंध, भगवान कोणागमन आणि भगवान कस्सप - हे सर्व बुद्ध भगवंत समान नावाचे आणि समान कीर्तीचे होते. भगवान शाक्यमुनींचे नाव आणि कीर्ती देखील त्या बुद्ध भगवंतांसारखीच समान आहे. म्हणून बुद्ध हे ‘सच्चव्हय’ (सत्य नावाचे) आहेत.

Brahme upāsito meti so mayā bhagavā āsito upāsito payirupāsito paripucchito paripañhitoti – saccavhayo brahme upāsito me. Tenāha thero piṅgiyo –

‘ब्रह्मे उपासितो मे’ म्हणजे ‘त्या भगवंतांची मी सेवा केली आहे, त्यांच्या जवळ जाऊन त्यांची उपासना केली आहे, वारंवार त्यांची सेवा केली आहे, त्यांना वारंवार प्रश्न विचारले आहेत आणि त्यांच्याशी चर्चा केली आहे’ - अशा प्रकारे ‘सत्य नावाच्या श्रेष्ठ बुद्धांची मी सेवा केली आहे’. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले -

‘‘Tamonudo [Pg.208] buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;

Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me’’ti.

“अंधकार दूर करणारे, समंतचक्षू (सर्वज्ञ), लोकाचा अंत जाणणारे, सर्व अस्तित्वाच्या पलीकडे गेलेले, अनासव (आसवमुक्त), सर्व दुःखांतून मुक्त झालेले, अशा सत्य नावाच्या श्रेष्ठ बुद्धांची मी सेवा केली आहे.”

105.

१०५.

Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;

Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto .

“ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी कमी फळे असलेले लहान जंगल सोडून पुष्कळ फळे असलेल्या मोठ्या जंगलाचा आश्रय घेतो; त्याचप्रमाणे मी अल्प दृष्टी (अल्प ज्ञान) असणाऱ्यांना सोडून, हंसाप्रमाणे महासागरासारख्या (बुद्धांकडे) आलो आहे.”

Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyyāti. Dijo vuccati pakkhī. Kiṃkāraṇā dijo vuccati pakkhī? Dvikkhattuṃ jāyatīti dijo, mātukucchimhā ca aṇḍakosamhā ca. Taṃkāraṇā dijo vuccati pakkhīti – dijo. Yathā kubbanakaṃ pahāyāti yathā dijo kubbanakaṃ parittavanakaṃ appaphalaṃ appabhakkhaṃ appodakaṃ pahāya jahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā aññaṃ bahupphalaṃ bahubhakkhaṃ bahūdakaṃ mahantaṃ kānanaṃ vanasaṇḍaṃ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya, tasmiñca vanasaṇḍe vāsaṃ kappeyyāti – dijo yathā kubbanakaṃ pahāya bahupphalaṃ kānanaṃ āvaseyya.

‘ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी कमी फळे असलेले लहान जंगल सोडून पुष्कळ फळे असलेल्या मोठ्या जंगलाचा आश्रय घेतो’ (दिजो यथा कुब्बनकं पहाय, बहुप्फलं काननमावसेय्य) या पदात: पक्षाला ‘दिज’ (द्विज) म्हटले जाते. पक्षाला ‘दिज’ का म्हटले जाते? कारण त्याचा दोनदा जन्म होतो - एकदा आईच्या गर्भातून (अंड्याच्या रूपात) आणि दुसऱ्यांदा अंड्याच्या कवचातून. या कारणास्तव पक्षाला ‘दिज’ म्हटले जाते. ‘यथा कुब्बनकं पहाय’ म्हणजे ज्याप्रमाणे पक्षी कमी फळे, कमी अन्न आणि कमी पाणी असलेले लहान जंगल सोडून, त्याचा त्याग करून, ते ओलांडून, दुसऱ्या पुष्कळ फळे, पुष्कळ अन्न आणि पुष्कळ पाणी असलेल्या मोठ्या जंगलात किंवा वनराईत जातो, ती प्राप्त करतो आणि त्या वनराईत आपला निवास करतो - अशा प्रकारे ‘ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी कमी फळे असलेले लहान जंगल सोडून पुष्कळ फळे असलेल्या मोठ्या जंगलाचा आश्रय घेतो’ हा अर्थ होतो.

Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapattoti. Evanti opammasampaṭipādanaṃ. Appadasse pahāyāti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā buddhaṃ bhagavantaṃ upādāya appadassā parittadassā thokadassā omakadassā lāmakadassā chatukkadassā vā. Te appadasse parittadasse thokadasse omakadasse lāmakadasse chatukkadasse pahāya pajahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā buddhaṃ bhagavantaṃ appamāṇadassaṃ aggadassaṃ seṭṭhadassaṃ viseṭṭhadassaṃ pāmokkhadassaṃ uttamadassaṃ pavaradassaṃ asamaṃ asamasamaṃ appaṭisamaṃ appaṭibhāgaṃ appaṭipuggalaṃ devātidevaṃ narāsabhaṃ purisasīhaṃ purisanāgaṃ purisājaññaṃ purisanisabhaṃ purisadhorayhaṃ dasabaladhāriṃ adhigacchiṃ vindiṃ paṭilabhiṃ. Yathā ca haṃso mahantaṃ [Pg.209] mānasakaṃ vā saraṃ anotattaṃ vā dahaṃ mahāsamuddaṃ vā akkhobhaṃ amitodakaṃ jalarāsiṃ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya, evameva buddhaṃ bhagavantaṃ akkhobhaṃ amitatejaṃ pabhinnañāṇaṃ vivaṭacakkhuṃ paññāpabhedakusalaṃ adhigatapaṭisambhidaṃ catuvesārajjappattaṃ suddhādhimuttaṃ setapaccattaṃ advayabhāṇiṃ tādiṃ tathāpaṭiññaṃ aparittaṃ mahantaṃ gambhīraṃ appameyyaṃ duppariyogāhaṃ pahūtaratanaṃ sāgarasamaṃ chaḷaṅgupekkhāya samannāgataṃ atulaṃ vipulaṃ appameyyaṃ, taṃ tādisaṃ pavadataṃ maggavādinaṃ merumiva nagānaṃ garuḷamiva dijānaṃ sīhamiva migānaṃ udadhimiva aṇṇavānaṃ adhigacchiṃ, taṃ satthāraṃ jinapavaraṃ mahesinti – evamahaṃ appadasse pahāya mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto. Tenāha thero piṅgiyo –

‘मी अल्प दृष्टी असणाऱ्यांना सोडून, हंसाप्रमाणे महासागरासारख्या (बुद्धांकडे) आलो आहे’ (एवमहं अप्पदस्से पहाय, महोदधिं हंसोरिव अज्झपत्तो) या पदात: ‘एवं’ म्हणजे उपमेची पूर्तता करणे होय. ‘अप्पदस्से पहाय’ म्हणजे जो बावरी ब्राह्मण आणि त्याचे इतर जे आचार्य आहेत, ते भगवान बुद्धांच्या तुलनेत अल्प दृष्टी असणारे, हीन दृष्टी असणारे, क्षीण दृष्टी असणारे, तुच्छ दृष्टी असणारे, दुर्बल दृष्टी असणारे आणि संकुचित दृष्टी असणारे आहेत. त्या अल्प दृष्टी असणाऱ्या, हीन दृष्टी असणाऱ्या, क्षीण दृष्टी असणाऱ्या, तुच्छ दृष्टी असणाऱ्या, दुर्बल दृष्टी असणाऱ्या आणि संकुचित दृष्टी असणाऱ्यांना सोडून, त्यांचा त्याग करून, त्यांना ओलांडून, भगवान बुद्धांना - जे अमर्याद दृष्टी असणारे, श्रेष्ठ दृष्टी असणारे, उत्तम दृष्टी असणारे, विशिष्ट दृष्टी असणारे, प्रमुख दृष्टी असणारे, सर्वोत्तम दृष्टी असणारे, अनुपम, अनुपम-समान, अद्वितीय, अतुलनीय, अद्वितीय पुरुष, देवांचे देव (देवातिदेव), नरांमध्ये श्रेष्ठ (नरासभ), पुरुषांमध्ये सिंहासारखे (पुरुषसिंह), पुरुषांमध्ये हत्तीसारखे (पुरुषनाग), श्रेष्ठ पुरुष (पुरुषाजञ), पुरुषांमध्ये वृषभासारखे (पुरुषनिसभ), धुरंधर पुरुष (पुरुषधोरय्ह) आणि दशबलधारी आहेत - त्यांना मी शरण गेलो आहे, त्यांना मी प्राप्त केले आहे. आणि ज्याप्रमाणे हंस पक्षी मोठ्या मानस सरोवरात किंवा अनोतत्त सरोवरात किंवा क्षोभ नसलेल्या, अमर्याद पाणी असलेल्या महासागरात जातो, तो प्राप्त करतो; त्याचप्रमाणे भगवान बुद्धांकडे - जे अक्षोभ्य (अचल), अमर्याद तेजस्वी, प्रविभक्त ज्ञान असणारे, विवृतचक्षू (सर्व बाजूंनी पाहणारे प्रज्ञाचक्षू असणारे), प्रज्ञा-प्रभेदात कुशल, प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेले, चार वैशारद्यांना प्राप्त झालेले, शुद्ध विमुक्तीमध्ये लीन असलेले, स्वतःच सत्य जाणलेले, अद्वयभाषी, तादी (अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थितीत अचल राहणारे), जसे बोलतात तसेच वागणारे (तथाप्रतिज्ञ), अमर्याद गुणांचे, महान, गंभीर, अप्रमेय, इतरांना आकलन करण्यास कठीण, सद्धर्मादी अनेक रत्नांनी युक्त, महासागरासारखे, सहा अंगांनी युक्त उपेक्षेने संपन्न, अतुलनीय, विपुल आणि अप्रमेय शील-समाधीने युक्त आहेत; अशा त्या श्रेष्ठ मार्ग सांगणाऱ्या, पर्वतांमध्ये मेरू पर्वतासारख्या, पक्षांमध्ये गरुडासारख्या, श्वापदांमध्ये सिंहासारख्या, नद्यांमध्ये महासागरासारख्या असणाऱ्या, महान ऋषी (महेसी), जिनश्रेष्ठ आणि शास्ता (गुरू) असणाऱ्या भगवंतांना मी शरण गेलो आहे - अशा प्रकारे ‘मी अल्प दृष्टी असणाऱ्यांना सोडून, हंसाप्रमाणे महासागरासारख्या (बुद्धांकडे) आलो आहे’ हा अर्थ होतो. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले -

‘‘Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;

Evamahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto’’ti.

“ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी कमी फळे असलेले लहान जंगल सोडून पुष्कळ फळे असलेल्या मोठ्या जंगलाचा आश्रय घेतो; त्याचप्रमाणे मी अल्प दृष्टी (अल्प ज्ञान) असणाऱ्यांना सोडून, हंसाप्रमाणे महासागरासारख्या (बुद्धांकडे) आलो आहे.”

106.

१०६.

Ye me pubbe viyākaṃsu,Huraṃ gotamasāsanā ‘iccāsi iti bhavissati’;

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.

“गौतम बुद्धांच्या शासनापूर्वी (धर्मापूर्वी) ज्यांनी मला सांगितले होते की, ‘असे होते, असे होईल’; ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टी (परंपरा) होत्या आणि ते सर्व केवळ तर्क वाढवणारे होते.”

Ye me pubbe viyākaṃsūti. Yeti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā, te sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ byākaṃsu ācikkhiṃsu desayiṃsu paññapiṃsu paṭṭhapiṃsu vivariṃsu vibhajiṃsu uttānīakaṃsu pakāsesunti – ye me pubbe viyākaṃsu.

‘ज्यांनी मला पूर्वी सांगितले होते’ (ये मे पुब्बे वियाकंसु) या पदात: ‘ये’ म्हणजे जो बावरी ब्राह्मण आणि त्याचे इतर जे आचार्य आहेत, त्यांनी स्वतःचे मत (दृष्टी), स्वतःची सहनशीलता, स्वतःची आवड, स्वतःचा संप्रदाय, स्वतःचा हेतू आणि स्वतःची इच्छा स्पष्ट केली, सांगितली, उपदेशिली, प्रस्थापित केली, उघड केली, विभागली, स्पष्ट केली आणि प्रकट केली - अशा प्रकारे ‘ज्यांनी मला पूर्वी सांगितले होते’ हा अर्थ होतो.

Huraṃ gotamasāsanāti huraṃ gotamasāsanā, paraṃ gotamasāsanā, pure gotamasāsanā, paṭhamataraṃ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā arahantasāsanāti – huraṃ gotamasāsanā.

‘गौतम बुद्धांच्या शासनापूर्वी’ (हुरं गोतमशासना) म्हणजे गौतम बुद्धांच्या शासनापूर्वी, गौतम बुद्धांच्या शासनाच्या पलीकडे, गौतम बुद्धांच्या शासनाच्या आधी, गौतम बुद्धांच्या शासनाच्या खूप आधी, बुद्ध शासनापूर्वी, जिन शासनापूर्वी, तथागत शासनापूर्वी, अरहंत शासनापूर्वी - अशा प्रकारे ‘गौतम बुद्धांच्या शासनापूर्वी’ हा अर्थ होतो.

Iccāsi iti bhavissatīti evaṃ kira āsi, evaṃ kira bhavissatīti – iccāsi iti bhavissati.

‘असे होते, असे होईल’ (इच्चासि इति भवस्सति) म्हणजे ‘असे ऐकले आहे की असे होते, असे ऐकले आहे की असे होईल’ - अशा प्रकारे ‘असे होते, असे होईल’ हा अर्थ होतो.

Sabbaṃ [Pg.210] taṃ itihītihanti sabbaṃ taṃ itihītihaṃ itikirāya paramparāya piṭakasampadāya takkahetu nayahetu ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakkhantiyā na sāmaṃ sayamabhiññātaṃ na attapaccakkhaṃ dhammaṃ yaṃ kathayiṃsūti – sabbaṃ taṃ itihītihaṃ.

‘ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टी (परंपरा) होत्या’ (सब्बं तं इतिहीतिहं) म्हणजे ते सर्व केवळ ‘असे म्हणतात’ या ऐकीव गोष्टींवर, परंपरेवर, ग्रंथांच्या परंपरेवर, तर्कावर, अनुमानावर, बाह्य आकाराच्या विचारावर आणि स्वतःच्या मताच्या अनुकूलतेवर आधारित होते. त्यांनी स्वतःच्या प्रज्ञेने प्रत्यक्ष न जाणलेला आणि स्वतःच्या अनुभवाने प्रत्यक्ष न पाहिलेला धर्म सांगितला - अशा प्रकारे ‘ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टी (परंपरा) होत्या’ हा अर्थ होतो.

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ vitakkavaḍḍhanaṃ saṅkappavaḍḍhanaṃ kāmavitakkavaḍḍhanaṃ byāpādavitakkavaḍḍhanaṃ vihiṃsāvitakkavaḍḍhanaṃ ñātivitakkavaḍḍhanaṃ janapadavitakkavaḍḍhanaṃ amarāvitakkavaḍḍhanaṃ parānudayatāpaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ lābhasakkārasilokapaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ anavaññattipaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhananti – sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

‘सब्बं तं तक्कवड्ढनं’ (ते सर्व तर्क वाढवणारे आहे) म्हणजे ते सर्व तर्क वाढवणारे, वितर्क वाढवणारे, संकल्प वाढवणारे, कामवितर्क वाढवणारे, व्यापादवितर्क वाढवणारे, विहिंसावितर्क वाढवणारे, ज्ञातिवितर्क (नातेवाईकांविषयीचे विचार) वाढवणारे, जनपदवितर्क (देशाविषयीचे विचार) वाढवणारे, अमरा-वितर्क (अस्थिर विचार) वाढवणारे, परानुकंपेशी संबंधित वितर्क वाढवणारे, लाभ-सत्कार-कीर्तीशी संबंधित वितर्क वाढवणारे आणि अनावज्ञप्तीशी (अपमान न होण्याशी/प्रतिष्ठेशी) संबंधित वितर्क वाढवणारे आहे – हे सर्व तर्क वाढवणारे आहे. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Ye me pubbe viyākaṃsu, huraṃ gotamasāsanā;

‘Iccāsi iti bhavissa’ti;

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhana’’nti.

“ज्यांनी मला पूर्वी गोतमांच्या (बुद्धांच्या) शासनाबाहेर उपदेश केला होता, ‘असे होते, असे होईल’ असे ते सांगत असत; ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टी (इतिहासासारख्या ऐकीव परंपरा) होत्या आणि ते सर्व केवळ तर्क वाढवणारे होते.”

107.

१०७.

Eko tamonudāsīno, jutimā so pabhaṅkaro;

Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso.

ते अद्वितीय, अज्ञानाचा अंधकार दूर करणारे, तेजस्वी आणि प्रकाश निर्माण करणारे आहेत. ते गोतम महाप्रज्ञ (विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले) आणि गोतम महामेधावी (विस्तीर्ण बुद्धिमत्ता असलेले) आहेत.

Eko tamonudāsīnoti. Ekoti bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

‘एको तमोनुदासीनो’ या पदात – ‘एको’ म्हणजे भगवान प्रव्रज्येच्या (संन्यासाच्या) दृष्टीने अद्वितीय (एकटे) आहेत, सोबती नसण्याच्या (अद्वितीयत्वाच्या) अर्थाने एकटे आहेत, तृष्णेचा त्याग केल्याच्या अर्थाने एकटे आहेत, अत्यंत वीतराग (रागरहित) असल्याने एकटे आहेत, अत्यंत वीतद्वेष (द्वेषरहित) असल्याने एकटे आहेत, अत्यंत वीतमोह (मोहरहित) असल्याने एकटे आहेत, अत्यंत निष्क्लेश (क्लेशरहित) असल्याने एकटे आहेत, एकायन मार्गाने (निर्वाणाच्या एकमेव मार्गाने) गेल्यामुळे एकटे आहेत, आणि अद्वितीय अशा अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केल्यामुळे एकटे आहेत.

Kathaṃ bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko? Bhagavā daharova samāno susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rodantānaṃ vilapantānaṃ ñātisaṅghaṃ sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko.

भगवान प्रव्रज्येच्या दृष्टीने एकटे (अद्वितीय) कसे आहेत? भगवान तरुण असताना, काळेभोर केस असलेले, सुंदर तारुण्याने युक्त आणि आयुष्याच्या प्रथम अवस्थेत असताना, त्यांच्या अनिच्छुक माता-पित्यांच्या अश्रूयुक्त चेहऱ्याने रडत व विलाप करत असताना, आपल्या नातेवाईकांच्या समूहाला सोडून, गृहस्थाश्रमाच्या सर्व बंधनांना तोडून, पत्नी व मुलांच्या बंधनांना तोडून, नातेवाईकांच्या बंधनांना तोडून, मित्र व मंत्र्यांच्या बंधनांना तोडून, केस व दाढी काढून (मुंडण करून), काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाले. अकिंचन भाव (काहीही जवळ नसण्याची अवस्था) प्राप्त करून ते एकटेच फिरतात, विहार करतात, वावरतात, जीवन व्यतीत करतात, स्वतःचे रक्षण करतात, जीवन जगतात आणि काळ घालवतात. अशा प्रकारे भगवान प्रव्रज्येच्या दृष्टीने एकटे आहेत.

Kathaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko? Evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni [Pg.211] vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko abhikkamati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko.

भगवान सोबती नसण्याच्या (अद्वितीयत्वाच्या) अर्थाने एकटे कसे आहेत? अशा प्रकारे प्रव्रजित झाल्यावर, ते एकटेच अरण्यातील निर्जन वनप्रस्थ आणि एकांत सेनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घेतात, जे शांत, कोलाहल नसलेले, लोकवस्ती नसलेले, मानवी संपर्कापासून दूर आणि ध्यानासाठी अनुकूल असतात. ते एकटेच चालतात, एकटेच उभे राहतात, एकटेच बसतात, एकटेच झोपतात, एकटेच भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतात, एकटेच पुढे जातात, एकटेच मागे फिरतात, एकटेच एकांतात बसतात, एकटेच चंक्रमण (चालण्याचे ध्यान) करतात, एकटेच फिरतात, विहार करतात, वावरतात, जीवन व्यतीत करतात, स्वतःचे रक्षण करतात, जीवन जगतात आणि काळ घालवतात. अशा प्रकारे भगवान सोबती नसण्याच्या अर्थाने एकटे आहेत.

Kathaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenaṃ kaṇhaṃ namuciṃ pamattabandhuṃ vidhamitvā taṇhājāliniṃ visaṭaṃ visattikaṃ pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi.

भगवान तृष्णेचा त्याग केल्याच्या अर्थाने एकटे कसे आहेत? ते अशा प्रकारे एकटे, सोबती नसलेले, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना, निरंजना नदीच्या तीरावर बोधिवृक्षाच्या मुळाशी महान प्रयत्न (प्रधान) करत असताना, सैन्यासह असलेल्या मार – जो पापी, नमुची आणि प्रमत्तांचा (बेसावधांचा) मित्र आहे – त्याचा पराभव करून, त्यांनी सर्वत्र पसरलेल्या आणि आसक्ती निर्माण करणाऱ्या तृष्णारूपी जाळ्याचा त्याग केला, ते नष्ट केले, नाहीसे केले आणि त्याचा समूळ उच्चाटन केले.

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

“तृष्णेला आपला सोबती बनवणारा मनुष्य दीर्घकाळ संसारात भटकत राहतो; तो या जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जाणाऱ्या संसाराचे उल्लंघन करू शकत नाही.”

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“तृष्णा हीच दुःखाची उत्पत्ती आहे, हा दोष ओळखून, तृष्णारहित, आसक्ती नसलेला आणि स्मृतिमान (जागरूक) असलेला भिक्खू परिव्राजक बनून विचरतो.”

Evaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

अशा प्रकारे भगवान तृष्णेचा त्याग केल्याच्या अर्थाने एकटे आहेत.

Kathaṃ bhagavā ekantavītarāgoti eko? Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko.

भगवान अत्यंत वीतराग असल्याने एकटे कसे आहेत? रागाचा (आसक्तीचा) त्याग केल्यामुळे ते अत्यंत वीतराग असल्याने एकटे आहेत; द्वेषाचा त्याग केल्यामुळे ते अत्यंत वीतद्वेष असल्याने एकटे आहेत; मोहाचा त्याग केल्यामुळे ते अत्यंत वीतमोह असल्याने एकटे आहेत; आणि क्लेशांचा त्याग केल्यामुळे ते अत्यंत निष्क्लेश असल्याने एकटे आहेत.

Kathaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

भगवान एकायन मार्गाने (निर्वाणाच्या एकमेव मार्गाने) गेल्यामुळे एकटे कसे आहेत? चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान)... ते... आर्य अष्टांगिक मार्ग याला ‘एकायन मार्ग’ असे म्हटले जाते.

‘‘Ekāyanaṃ [Pg.212] jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti.

“कल्याण करणारे, अनुकंपा करणारे आणि जन्माचा क्षय (अंत) पाहणारे भगवान या एकायन मार्गाला जाणतात. या मार्गाने पूर्वीचे लोग (संसाररूपी) ओघ पार करून गेले, भविष्यात पार करतील आणि सध्याही पार करत आहेत.”

Evaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko.

अशा प्रकारे भगवान एकायन मार्गाने गेल्यामुळे एकटे आहेत.

Kathaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tena bodhiñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bujjhi…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bujjhi. Atha vā, yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ sabbaṃ taṃ tena bodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsi. Evaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

भगवान अद्वितीय अशा अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केल्यामुळे एकटे कसे आहेत? चार मार्गांमधील ज्ञान, प्रज्ञा, प्रज्ञेंद्रिय, प्रज्ञाबल, धम्मविचय-संबोज्झंग (धर्मविचय-संबोध्यंग), मीमांसा, विपश्यना आणि सम्यक् दृष्टी याला ‘बोधी’ असे म्हटले जाते. भगवानांनी त्या बोधिज्ञानाने ‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत’ हे जाणले, ‘सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत’ हे जाणले, ‘सर्व धर्म अनात्म आहेत’ हे जाणले... ते... ‘जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरुद्ध होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) स्वभावाचे आहे’ हे जाणले. अथवा, जे काही जाणण्यासारखे, अनुबोध करण्यासारखे, प्रतिबोध करण्यासारखे, संबोध करण्यासारखे, प्राप्त करण्यासारखे, स्पर्श करण्यासारखे आणि साक्षात करण्यासारखे होते, ते सर्व त्यांनी त्या बोधिज्ञानाने जाणले, अनुबोध केला, प्रतिबोध केला, संबोध केला, प्राप्त केले, स्पर्श केला आणि साक्षात केले. अशा प्रकारे भगवान अद्वितीय अशा अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केल्यामुळे एकटे आहेत.

Tamonudoti bhagavā rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nudi panudi pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃ gamesi. Āsīnoti nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti – āsīno.

‘तमोनुदो’ म्हणजे भगवानांनी रागरूपी अंधकार, द्वेषरूपी अंधकार, मोहरूपी अंधकार, दृष्टिरूपी अंधकार, क्लेशरूपी अंधकार, दुश्चरितरूपी अंधकार – जो अंधत्व आणणारा, चक्षू (ज्ञानदृष्टी) नष्ट करणारा, अज्ञान निर्माण करणारा, प्रज्ञेचा निरोध करणारा, विघातक (दुःखदायक) आणि निर्वाणाकडे न नेणारा आहे – तो दूर केला, नष्ट केला, त्याचा त्याग केला, तो नाहीसा केला आणि त्याचा समूळ उच्चाटन केले. ‘आसीनो’ म्हणजे भगवान पाषाणक चेतियावर (पाषाणक चैत्यावर) बसलेले होते – म्हणून ‘आसीनो’.

Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyinoti.

“पर्वताच्या कुशीत बसलेल्या, दुःखाच्या पलीकडे गेलेल्या मुनींची (बुद्धांची), त्रिविद्य (तीन विद्या प्राप्त केलेले) आणि मृत्यूवर विजय मिळवणारे श्रावक सेवा-उपासना करतात.”

Evampi bhagavā āsīno…pe… atha vā, bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno so vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti, evampi bhagavā āsīnoti – eko tamonudāsīno.

अशा प्रकारेही भगवान आसीन (स्थित) आहेत... अथवा, सर्व प्रकारच्या चिंता व क्लेशांचे शमन झाल्यामुळे भगवान आसीन आहेत. त्यांनी ब्रह्मचर्य वास पूर्ण केला आहे, आचरण पूर्ण केले आहे... त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचा संसार उरलेला नाही आणि त्यांचा पुनर्जन्म होत नाही. अशा प्रकारेही भगवान आसीन आहेत – म्हणून ‘एको तमोनुदासीनो’.

Jutimā so pabhaṅkaroti. Jutimāti jutimā matimā paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Pabhaṅkaroti pabhaṅkaro ālokakaro obhāsakaro dīpaṅkaro padīpakaro ujjotakaro pajjotakaroti – jutimā so pabhaṅkaro.

‘जुतिमा सो पभङ्करो’ (ते तेजस्वी आणि प्रकाश निर्माण करणारे आहेत). ‘जुतिमा’ म्हणजे तेजस्वी, मतिमान (बुद्धिमान), पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धीमान, ज्ञानी, स्पष्ट प्रज्ञा केलेले आणि मेधावी. ‘पभङ्करो’ म्हणजे प्रकाश निर्माण करणारे, आलोक (उजेड) पसरवणारे, ओभास (तेज) पसरवणारे, दीप निर्माण करणारे, प्रदीप्त करणारे, उज्ज्वलित करणारे आणि प्रज्वलित करणारे – म्हणून ‘जुतिमा सो पभङ्करो’.

Gotamo [Pg.213] bhūripaññāṇoti gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo.

"गौतम हे महाप्रज्ञ (भूरिपञ्ञाण) आहेत" म्हणजे: गौतम (नावाचे बुद्ध) हे पृथ्वीसारखी विपुल प्रज्ञा असलेले आहेत; ते ज्ञानाने अत्यंत प्रसिद्ध आहेत; प्रज्ञा हाच ज्यांचा ध्वज आहे; प्रज्ञा हाच ज्यांचा केतू (शिखर/चिन्ह) आहे; प्रज्ञा हेच ज्यांचे आधिपत्य आहे; जे विपुल शोध घेणारे (विचयबहुल) आहेत; जे (चार आर्य सत्यांचा) विशेष शोध घेणारे आहेत; जे विपुल निरीक्षण करणारे आहेत; जे विपुल अन्वेषण करणारे आहेत; ज्यांचे विहार (राहणे) स्पष्ट/प्रकट आहे; जे प्रज्ञेचे आचरण करणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेचा विपुल अभ्यास करणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेला आदर देणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेकडे झुकलेले आहेत; जे त्या प्रज्ञेप्रती प्रवण (प्रवणशील) आहेत; जे त्या प्रज्ञेप्रती भारयुक्त (अनुकूल) आहेत; जे त्या प्रज्ञेमध्ये अधिमुक्त (समर्पित) आहेत; जे त्या प्रज्ञेलाच आपले आधिपत्य मानणारे आहेत.

Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino;

Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ, bhattā paññāṇamitthiyāti.

"ध्वज हे रथाचे चिन्ह (ओळख) आहे, धूर हे अग्नीचे चिन्ह आहे; राजा हे राष्ट्राचे चिन्ह आहे, आणि पती हे स्त्रीचे चिन्ह आहे."

Evameva gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – gotamo bhūripaññāṇo.

"त्याचप्रमाणे, गौतम हे महाप्रज्ञ आहेत; ते ज्ञानाने अत्यंत प्रसिद्ध आहेत; प्रज्ञा हाच ज्यांचा ध्वज आहे; प्रज्ञा हाच ज्यांचा केतू आहे; प्रज्ञा हेच ज्यांचे आधिपत्य आहे; जे विपुल शोध घेणारे आहेत; जे विशेष शोध घेणारे आहेत; जे विपुल निरीक्षण करणारे आहेत; जे विपुल अन्वेषण करणारे आहेत; ज्यांचे विहार स्पष्ट आहे; जे प्रज्ञेचे आचरण करणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेचा विपुल अभ्यास करणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेला आदर देणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेकडे झुकलेले आहेत; जे त्या प्रज्ञेप्रती प्रवण आहेत; जे त्या प्रज्ञेप्रती भारयुक्त आहेत; जे त्या प्रज्ञेमध्ये अधिमुक्त आहेत; जे त्या प्रज्ञेलाच आपले आधिपत्य मानणारे आहेत - यावरून 'गौतम हे महाप्रज्ञ आहेत' असे म्हटले जाते."

Gotamo bhūrimedhasoti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti – gotamo bhūrimedhaso. Tenāha thero piṅgiyo –

"'गौतम हे महामेधावी (भूरिमेधस) आहेत' या पदात, 'भूरि' म्हणजे पृथ्वी असे म्हटले जाते. भगवान हे त्या पृथ्वीसमान, विपुल आणि विस्तृत प्रज्ञेने युक्त आहेत. 'मेधा' म्हणजे प्रज्ञा म्हटली जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानन (विशेष ज्ञान)... पे... अमोह, धम्मविचय (धर्माचा शोध) आणि सम्यक् दृष्टी आहे. भगवान या मेधारूपी प्रज्ञेने युक्त, समुपेत, उपगत, समुपगत, उपपन्न, संपन्न आणि समन्वागत आहेत; म्हणून बुद्ध हे 'सुमेधस' (उत्कृष्ट मेधावी) आहेत - यावरून 'गौतम हे महामेधावी आहेत' असे म्हटले जाते. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय यांनी म्हटले आहे -"

‘‘Eko tamonudāsīno, jutimā so pabhaṅkaro;

Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso’’ti.

"ते एकटेच अंधकार दूर करणारे, प्रकाशमान आणि प्रभाकर (तेजस्वी) आहेत; ते गौतम महाप्रज्ञ आहेत, ते गौतम महामेधावी आहेत."

108.

१०८.

Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.

"ज्यांनी मला संदृष्टिक (प्रत्यक्ष फळ देणारा), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), तृष्णाक्षय करणारा आणि उपद्रवरहित (अनीतिक) असा धम्म उपदेशिला, ज्या धम्माची (किंवा निर्वाणाची) कुठेही कोणतीही उपमा नाही."

Yo me dhammadesesīti. Yoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Dhammamadesesīti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne…pe… ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi [Pg.214] vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo me dhammamadesesi.

"'ज्यांनी मला धम्म उपदेशिला' म्हणजे: 'यो' म्हणजे जे ते भगवान, जे स्वयंभू आहेत, ज्यांनी कोणत्याही गुरूशिवाय पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धम्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा साक्षात्कार केला, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त केली आणि बलांवर वशित्व मिळवले. 'धम्म उपदेशिला' म्हणजे: धम्म म्हणजे जो आदिकल्याण, मध्यकल्याण आणि पर्यवसानकल्याण आहे, जो अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहे, जो परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य आहे, चार स्मृतिप्रस्थान... पे... आर्य अष्टांगिक मार्ग, निर्वाण आणि निर्वाणगामी प्रतिपदेचे (मार्गाचे) त्यांनी आख्यान केले, उपदेश केला, प्रज्ञापना केली, प्रस्थापित केले, विवृत (उघडे) केले, विभाजन केले, स्पष्ट केले आणि प्रकाशित केले - यावरून 'ज्यांनी मला धम्म उपदेशिला' असे म्हटले जाते."

Sandiṭṭhikamakālikanti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti, evampi sandiṭṭhikaṃ. Akālikanti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā anantarā na labhanti kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.

"'संदृष्टिक आणि अकालिक' म्हणजे: संदृष्टिक, अकालिक, एहिपस्सिक (येऊन पाहण्याजोगा), ओपनेय्यिक (हृदयात धारण करण्याजोगा) आणि विद्वानांनी स्वतःच अनुभवण्याजोगा - असा हा संदृष्टिक धम्म आहे. अथवा, जो याच जन्मात (दृष्टधर्मात) आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो, त्याला त्या मार्गाच्या लगेचच नंतर फळ प्राप्त होते, ते अनुभवता येते आणि लाभते; या अर्थानेही तो 'संदृष्टिक' आहे. 'अकालिक' म्हणजे: ज्याप्रमाणे लोक काळाच्या मर्यादेत धन देऊन लगेचच ते मिळवू शकत नाहीत तर काळाची वाट पाहतात, तसा हा धम्म नाही. जो याच जन्मात आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो, त्याला त्या मार्गाच्या लगेचच नंतर फळ प्राप्त होते, ते अनुभवता येते आणि लाभते, दुसऱ्या जन्मात किंवा परलोकात नव्हे; अशा प्रकारे तो 'अकालिक' आहे - यावरून 'संदृष्टिक आणि अकालिक' असे म्हटले जाते."

Taṇhakkhayamanītikanti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.

"'तृष्णाक्षय आणि उपद्रवरहित (अनीतिक)' या पदात: 'तृष्णा' म्हणजे रूपतृष्णा... पे... धम्मतृष्णा. 'तृष्णाक्षय' म्हणजे तृष्णाक्षय, रागक्षय, द्वेषक्षय, मोहक्षय, गतिक्षय, उत्पत्तीक्षय, प्रतिसंधीक्षय, भवक्षय, संसारक्षय आणि चक्रक्षय (वट्टक्षय). 'अनीतिक' या पदात: क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना 'ईति' (उपद्रव) म्हटले जाते. त्या ईतीचा प्रहाण (नाश), ईतीचा उपशम, ईतीचा त्याग, ईतीची प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे), म्हणजेच अमृत निर्वाण होय - यावरून 'तृष्णाक्षय आणि उपद्रवरहित' असे म्हटले जाते."

Yassa natthi upamā kvacīti. Yassāti nibbānassa. Natthi upamāti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati. Kvacīti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha thero piṅgiyo –

"'ज्याची कुठेही कोणतीही उपमा नाही' म्हणजे: 'ज्याची' म्हणजे निर्वाणाची. 'उपमा नाही' म्हणजे उपमा नाही, तुलना नाही, सदृश काही नाही, प्रतिरूप नाही, ते अस्तित्वात नाही, आढळत नाही. 'कुठेही' म्हणजे कुठेही, कशातही, कोणत्याही ठिकाणी, अध्यात्म (आत) किंवा बाह्य (बाहेर) किंवा अध्यात्म-बाह्य दोन्हीमध्ये - यावरून 'ज्याची कुठेही कोणतीही उपमा नाही' असे म्हटले जाते. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय यांनी म्हटले आहे -"

‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.

"ज्यांनी मला संदृष्टिक, अकालिक, तृष्णाक्षय करणारा आणि उपद्रवरहित असा धम्म उपदेशिला, ज्याची कुठेही कोणतीही उपमा नाही."

109.

१०९.

Kiṃ nu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

"हे पिंगिय! तू त्या महाप्रज्ञ गौतम बुद्धांपासून, त्या महामेधावी गौतम बुद्धांपासून एका क्षणासाठी तरी दूर का राहतोस?"

Kiṃ nu tamhā vippavasīti kiṃ nu buddhamhā vippavasi apesi apagacchi vinā hosīti – kiṃ nu tamhā vippavasi.

"'तू त्यांच्यापासून दूर का राहतोस?' म्हणजे: तू बुद्धांपासून दूर का राहतोस, बाजूला का जातोस, त्यांच्याशिवाय का राहतोस? - यावरून 'तू त्यांच्यापासून दूर का राहतोस' असे म्हटले जाते."

Muhuttamapi piṅgiyāti muhuttampi khaṇampi layampi vayampi addhampīti – muhuttamapi. Piṅgiyāti bāvarī taṃ nattāraṃ nāmena ālapati.

"'एका क्षणासाठी तरी' म्हणजे एका मुहूर्तासाठी, एका क्षणासाठी, एका लयासाठी, एका वयासाठी किंवा थोड्या काळासाठी तरी - यावरून 'एका क्षणासाठी तरी' असे म्हटले जाते. 'पिंगिय' या नावाने बावरी आपल्या नातवाला हाक मारतात."

Gotamā [Pg.215] bhūripaññāṇāti gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā paññāketumhā paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā okkhāyanabahulā samokkhāyanadhammā vibhūtavihārimhā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyamhāti – gotamā bhūripaññāṇā.

"'महाप्रज्ञ गौतम बुद्धांपासून' म्हणजे: जे पृथ्वीसारखी विपुल प्रज्ञा असलेले आहेत; जे ज्ञानाने अत्यंत प्रसिद्ध आहेत; प्रज्ञा हाच ज्यांचा ध्वज आहे; प्रज्ञा हाच ज्यांचा केतू आहे; प्रज्ञा हेच ज्यांचे आधिपत्य आहे; जे विपुल शोध घेणारे आहेत; जे विशेष शोध घेणारे आहेत; जे विपुल निरीक्षण करणारे आहेत; जे विपुल अन्वेषण करणारे आहेत; ज्यांचे विहार स्पष्ट आहे; जे प्रज्ञेचे आचरण करणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेचा विपुल अभ्यास करणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेला आदर देणारे आहेत; जे त्या प्रज्ञेकडे झुकलेले आहेत; जे त्या प्रज्ञेप्रती प्रवण आहेत; जे त्या प्रज्ञेप्रती भारयुक्त आहेत; जे त्या प्रज्ञेमध्ये अधिमुक्त आहेत; जे त्या प्रज्ञेलाच आपले आधिपत्य मानणारे आहेत - अशा गौतम बुद्धांपासून, यावरून 'महाप्रज्ञ गौतम बुद्धांपासून' असे म्हटले जाते."

Gotamā bhūrimedhasāti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti – gotamā bhūrimedhasā. Tenāha so brāhmaṇo –

"'महामेधावी गौतम बुद्धांपासून' या पदात, 'भूरि' म्हणजे पृथ्वी असे म्हटले जाते. भगवान हे त्या पृथ्वीसमान, विपुल आणि विस्तृत प्रज्ञेने युक्त आहेत. 'मेधा' म्हणजे प्रज्ञा म्हटली जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानन... पे... अमोह, धम्मविचय आणि सम्यक् दृष्टी आहे. भगवान या मेधारूपी प्रज्ञेने युक्त, समुपेत, उपगत, समुपगत, उपपन्न, संपन्न आणि समन्वागत आहेत; म्हणून बुद्ध हे 'सुमेधस' आहेत - यावरून 'महामेधावी गौतम बुद्धांपासून' असे म्हटले जाते. म्हणूनच त्या ब्राह्मणाने म्हटले आहे -"

‘‘Kiṃnu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti.

"हे पिंगिय! तू त्या महाप्रज्ञ गौतम बुद्धांपासून, त्या महामेधावी गौतम बुद्धांपासून एका क्षणासाठी तरी दूर का राहतोस?"

110.

११०.

Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.

"ज्यांनी तुला संदृष्टिक, अकालिक, तृष्णाक्षय करणारा आणि उपद्रवरहित असा धम्म उपदेशिला, ज्याची कुठेही कोणतीही उपमा नाही."

Yo te dhammamadesesīti yo so bhagavā…pe… tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Dhammamadesesīti dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ…pe… nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo te dhammamadesesi.

"'ज्यांनी तुला धम्म उपदेशिला' म्हणजे: जे ते भगवान... पे... आणि ज्यांनी त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त केली आणि बलांवर वशित्व मिळवले. 'धम्म उपदेशिला' म्हणजे: धम्म म्हणजे जो आदिकल्याण, मध्यकल्याण... पे... निर्वाण आणि निर्वाणगामी प्रतिपदेचे त्यांनी आख्यान केले, उपदेश केला, प्रज्ञापना केली, प्रस्थापित केले, विवृत केले, विभाजन केले, स्पष्ट केले आणि प्रकाशित केले - यावरून 'ज्यांनी तुला धम्म उपदेशिला' असे म्हटले जाते."

Sandiṭṭhikamakālikanti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti – evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti – evampi sandiṭṭhikaṃ. Akālikanti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā anantarā na labhanti, kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti; tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.

सन्दिट्ठिकमकालिकं (प्रत्यक्ष व तात्काळ फळ देणारा) म्हणजे – सन्दिट्ठिक (प्रत्यक्ष फळ देणारा), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), एहिपस्सिक ('ये आणि पाहा' असे म्हणण्यास योग्य), ओपनेय्यिक (निर्वाणाकडे नेणारा) आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतःच अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहि) – अशा प्रकारे 'सन्दिट्ठिक' आहे. किंवा, जो याच जन्मात आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो, त्याला त्या मार्गाच्या तात्काळ नंतर फळ प्राप्त होतेच, ते अनुभवतो आणि मिळवतो – या प्रकारेही 'सन्दिट्ठिक' आहे. 'अकालिक' म्हणजे – ज्याप्रमाणे लोक काही काळाच्या मर्यादेने धन देऊन लगेचच फळ मिळवत नाहीत, तर काळाची वाट पाहतात, हा धर्म तसा नाही. जो याच जन्मात आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो, त्याला त्या मार्गाच्या तात्काळ नंतर फळ प्राप्त होतेच, ते अनुभवतो आणि मिळवतो; दुसऱ्या जन्मात किंवा परलोकात (मिळण्याची वाट पाहावी लागत) नाही, अशा प्रकारे 'अकालिक' आहे. याला 'सन्दिट्ठिकमकालिक' म्हणतात.

Taṇhakkhayamanītikanti[Pg.216]. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.

‘तण्हाक्खयमनीतिकं’ (तृष्णाक्षय व उपद्रवरहित) म्हणजे – ‘तण्हा’ (तृष्णा) म्हणजे रूप-तृष्णा...पे... धम्म-तृष्णा. ‘तण्हाक्खय’ (तृष्णाक्षय) म्हणजे तृष्णेचा क्षय, रागाचा क्षय, द्वेषाचा क्षय, मोहाचा क्षय, गतीचा क्षय, उत्पत्तीचा क्षय, प्रतिसंधीचा क्षय, भवाचा क्षय, संसाराचा क्षय आणि वट्टाचा (संसारचक्राचा) क्षय होय. ‘अनीतिक’ म्हणजे – क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना ‘ईति’ (उपद्रव/पीडा) म्हटले जाते. त्या ‘ईति’चा त्याग (प्रहाण), उपशम, प्रतिनिसर्ग (त्याग), प्रतिप्रश्रब्धी (पूर्ण शांतता), अमृत आणि निर्वाण – याला ‘तण्हाक्खयमनीतिक’ म्हणतात.

Yassa natthi upamā kvacīti. Yassāti nibbānassa. Natthi upamāti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi na sati na saṃvijjati nupalabbhati. Kvacīti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha so brāhmaṇo –

‘यस्स नत्थि उपमा क्वचि’ (ज्याला कोठेही उपमा नाही) म्हणजे – ‘यस्स’ म्हणजे निर्वाणाला. ‘नत्थि उपमा’ म्हणजे उपमा नाही, तुलना नाही, समान काही नाही, प्रतिभाग (तुल्यभाग) नाही, तो अस्तित्वात नाही, आढळत नाही, उपलब्ध नाही. ‘क्वचि’ म्हणजे कोठेही, कशातही, कोणत्याही ठिकाणी, अध्यात्मत (आत) वा बाह्यत (बाहेर) वा अध्यात्म-बाह्यत (आत व बाहेर) – अशा प्रकारे ‘ज्याला कोठेही उपमा नाही’. म्हणूनच तो ब्राह्मण म्हणाला –

‘‘Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.

“ज्यांनी तुम्हाला प्रत्यक्ष व तात्काळ फळ देणारा, तृष्णाक्षय व उपद्रवरहित असलेला आणि ज्याला कोठेही उपमा नाही असा धर्म उपदेशिला.”

111.

१११.

Nāhaṃ tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

“हे ब्राह्मणा! मी त्या महाप्रज्ञ गोतमांपासून, अतिशय बुद्धिमान गोतमांपासून एका क्षणासाठीही दूर राहत नाही.”

Nāhaṃ tamhā vippavasāmīti nāhaṃ buddhamhā vippavasāmi apemi apagacchāmi vinā homīti – nāhaṃ tamhā vippavasāmi.

‘नाहं तम्हा विप्पवसामि’ (मी त्यांच्यापासून दूर राहत नाही) म्हणजे – मी बुद्धांपासून दूर राहत नाही, बाजूला जात नाही, सोडून जात नाही किंवा त्यांच्याशिवाय राहत नाही – अशा प्रकारे ‘मी त्यांच्यापासून दूर राहत नाही’.

Muhuttamapi brāhmaṇāti muhuttampi khaṇampi layampi vayampi addhampīti muhuttamapi. Brāhmaṇāti gāravena mātulaṃ ālapati.

‘मुहुत्तमपि ब्राह्मणा’ म्हणजे – एका मुहूर्तासाठीही, एका क्षणासाठीही, एका लयासाठीही (क्षणार्धासाठीही), एका वयासाठीही (काळाच्या अंशासाठीही) किंवा थोड्या काळासाठीही – अशा प्रकारे ‘मुहुत्तमपि’. ‘ब्राह्मणा’ असे म्हणून तो आदराने आपल्या मामाला संबोधित करतो.

Gotamā bhūripaññāṇāti gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā paññāketumhā paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā okkhāyanabahulā samokkhāyanadhammā vibhūtavihārimhā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyamhāti – gotamā bhūripaññāṇā.

‘गोतमा भूरिपञ्ञाणा’ म्हणजे – पृथ्वीसारखी विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले गोतम, ज्ञानाने सुप्रसिद्ध असलेले, प्रज्ञारूपी ध्वज असलेले, प्रज्ञारूपी केतू (निशाण) असलेले, प्रज्ञेचे अधिपत्य असलेले, धर्माचा शोध घेण्यात तत्पर असलेले, चार आर्यसत्यांचा विशेष शोध घेण्यात तत्पर असलेले, सूक्ष्म निरीक्षण करण्यात तत्पर असलेले, सम्यक् प्रकारे शोध घेण्याचा स्वभाव असलेले, स्पष्ट व प्रकट विहाराने युक्त असलेले, प्रज्ञेचे आचरण करणारे, प्रज्ञेचा विपुल अभ्यास करणारे, प्रज्ञेला आदर देणारे, प्रज्ञेकडे झुकलेले, प्रज्ञेकडे प्रवण असलेले, प्रज्ञेच्या दिशेने झुकलेले, प्रज्ञेमध्ये अधिमुक्त (लीन) झालेले आणि प्रज्ञेलाच आपले अधिपती मानणारे – अशा गोतमांपासून – अशा प्रकारे ‘गोतमा भूरिपञ्ञाणा’.

Gotamā bhūrimedhasāti bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. Medhā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā buddho sumedhasoti – gotamā bhūrimedhasā. Tenāha thero piṅgiyo –

‘गोतमा भूरिमेधसा’ या पदात – ‘भूरि’ म्हणजे पृथ्वी म्हटले जाते. भगवान त्या पृथ्वीसमान, विपुल आणि विस्तीर्ण प्रज्ञेने युक्त आहेत. ‘मेधा’ म्हणजे प्रज्ञा म्हटले जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानना (सम्यक् ज्ञान)...पे... अमोह (मोहविरहितता), धम्मविचय (धर्माचा शोध) आणि सम्यक् दृष्टी आहे. भगवान या ‘मेधा’ नावाच्या प्रज्ञेने युक्त आहेत, सुयुक्त आहेत, प्राप्त आहेत, सम्यक् प्राप्त आहेत, संपन्न आहेत, सुसंपन्न आहेत आणि समन्वागत (युक्त) आहेत. म्हणूनच बुद्ध ‘सुमेधस’ (उत्कृष्ट प्रज्ञावान) आहेत – अशा प्रकारे ‘गोतमा भूरिमेधसा’. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Nāhaṃ [Pg.217] tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti.

“हे ब्राह्मणा! मी त्या महाप्रज्ञ गोतमांपासून, अतिशय बुद्धिमान गोतमांपासून एका क्षणासाठीही दूर राहत नाही.”

112.

११२.

Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.

“ज्यांनी मला प्रत्यक्ष व तात्काळ फळ देणारा, तृष्णाक्षय व उपद्रवरहित असलेला आणि ज्याला कोठेही उपमा नाही असा धर्म उपदेशिला.”

Yo me dhammamadesesīti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Dhammamadesesīti. Dhammanti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti – yo me dhammamadesesi.

‘यो मे धम्ममदेसेसि’ (ज्यांनी मला धर्म उपदेशिला) म्हणजे – जे ते भगवान स्वयंभू, गुरूशिवाय, पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा (चार आर्यसत्यांचा) साक्षात्कार करते झाले, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञतेला प्राप्त झाले, तसेच बलांमध्ये वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त झाले. ‘धम्ममदेसेसि’ म्हणजे – ‘धम्म’ म्हणजे आदी-कल्याण (सुरुवातीला कल्याणकारी), मध्य-कल्याण (मध्ये कल्याणकारी), परियोसान-कल्याण (शेवटी कल्याणकारी), अर्थयुक्त, व्यंजनयुक्त (स्पष्ट शब्दांनी युक्त), केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य होय; तसेच चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान), चार सम्यक्प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग, आर्य अष्टांगिक मार्ग, निर्वाण आणि निर्वाणाकडे नेणारा मार्ग (प्रतिपदा) होय. त्यांनी तो सांगितला, उपदेशिला, प्रज्ञापित केला, प्रस्थापित केला, उघड केला, विभक्त केला, स्पष्ट केला आणि प्रकाशित केला – अशा प्रकारे ‘ज्यांनी मला धर्म उपदेशिला’.

Sandiṭṭhikamakālikanti sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti, evaṃ sandiṭṭhikaṃ. Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhatīti, evampi sandiṭṭhikaṃ. Akālikanti yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā anantarā na labhanti, kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti – sandiṭṭhikamakālikaṃ.

सन्दिट्ठिकमकालिकं (प्रत्यक्ष व तात्काळ फळ देणारा) म्हणजे – सन्दिट्ठिक (प्रत्यक्ष फळ देणारा), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), एहिपस्सिक ('ये आणि पाहा' असे म्हणण्यास योग्य), ओपनेय्यिक (निर्वाणाकडे नेणारा) आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतःच अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहि) – अशा प्रकारे 'सन्दिट्ठिक' आहे. किंवा, जो याच जन्मात आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो, त्याला त्या मार्गाच्या तात्काळ नंतर फळ प्राप्त होतेच, ते अनुभवतो आणि मिळवतो – या प्रकारेही 'सन्दिट्ठिक' आहे. 'अकालिक' म्हणजे – ज्याप्रमाणे लोक काही काळाच्या मर्यादेने धन देऊन लगेचच फळ मिळवत नाहीत, तर काळाची वाट पाहतात, हा धर्म तसा नाही. जो याच जन्मात आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो, त्याला त्या मार्गाच्या तात्काळ नंतर फळ प्राप्त होतेच, ते अनुभवतो आणि मिळवतो; दुसऱ्या जन्मात किंवा परलोकात (मिळण्याची वाट पाहावी लागत) नाही, अशा प्रकारे 'अकालिक' आहे. याला 'सन्दिट्ठिकमकालिक' म्हणतात.

Taṇhakkhayamanītikanti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti īti vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – taṇhakkhayamanītikaṃ.

‘तण्हाक्खयमनीतिकं’ (तृष्णाक्षय व उपद्रवरहित) म्हणजे – ‘तण्हा’ (तृष्णा) म्हणजे रूप-तृष्णा...पे... धम्म-तृष्णा. ‘तण्हाक्खय’ (तृष्णाक्षय) म्हणजे तृष्णेचा क्षय, रागाचा क्षय, द्वेषाचा क्षय, मोहाचा क्षय, गतीचा क्षय, उत्पत्तीचा क्षय, प्रतिसंधीचा क्षय, भवाचा क्षय, संसाराचा क्षय आणि वट्टाचा (संसारचक्राचा) क्षय होय. ‘अनीतिक’ म्हणजे – क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना ‘ईति’ (उपद्रव/पीडा) म्हटले जाते. त्या ‘ईति’चा त्याग (प्रहाण), उपशम, प्रतिप्रश्रब्धी (पूर्ण शांतता), अमृत आणि निर्वाण – याला ‘तण्हाक्खयमनीतिक’ म्हणतात.

Yassa natthi upamā kvacīti. Yassāti nibbānassa. Natthi upamāti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi na atthi na saṃvijjati nupalabbhati. Kvacīti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci. Tenāha thero piṅgiyo –

‘यस्स नत्थि उपमा क्वचि’ (ज्याला कोठेही उपमा नाही) म्हणजे – ‘यस्स’ म्हणजे निर्वाणाला. ‘नत्थि उपमा’ म्हणजे उपमा नाही, तुलना नाही, समान काही नाही, प्रतिभाग (तुल्यभाग) नाही, तो अस्तित्वात नाही, आढळत नाही, उपलब्ध नाही. ‘क्वचि’ म्हणजे कोठेही, कशातही, कोणत्याही ठिकाणी, अध्यात्मत (आत) वा बाह्यत (बाहेर) वा अध्यात्म-बाह्यत (आत व बाहेर) – अशा प्रकारे ‘ज्याला कोठेही उपमा नाही’. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Yo [Pg.218] me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvacī’’ti.

“ज्यांनी मला प्रत्यक्ष व तात्काळ फळ देणारा, तृष्णाक्षय व उपद्रवरहित असलेला आणि ज्याला कोठेही उपमा नाही असा धर्म उपदेशिला.”

113.

११३.

Passāmi naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

Namassamāno vivasemi rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsaṃ.

“हे ब्राह्मणा! मी अप्रमत्त (जागृत) राहून, रात्रंदिवस मनाने त्या गोतमांना जणू डोळ्यांनीच पाहत असल्यासारखे पाहतो. त्यांना नमस्कार करत मी रात्र घालवतो, म्हणूनच मी त्यांच्यापासून दूर नाही (माझा त्यांच्याशी वियोग नाही) असे मानतो.”

Passāmi naṃ manasā cakkhunāvāti yathā cakkhumā puriso āloke rūpagatāni passeyya dakkheyya olokeyya nijjhāyeyya upaparikkheyya, evamevāhaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ manasā passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti – passāmi naṃ manasā cakkhunāva.

"मी त्याला मनाच्या डोळ्यांनी पाहतो" याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे डोळे असलेला मनुष्य प्रकाशात असलेल्या रूपांना पाहतो, दर्शन घेतो, निरखून पाहतो, ध्यानपूर्वक पाहतो, परीक्षण करतो; त्याचप्रमाणे मी बुद्ध भगवंतांना मनाने पाहतो, दर्शन घेतो, निरखून पाहतो, ध्यानपूर्वक पाहतो, त्यांचे परीक्षण (चिंतन) करतो – "मी त्याला मनाच्या डोळ्यांनी पाहतो".

Rattindivaṃ brāhmaṇa appamattoti rattiñca divā ca buddhānussatiṃ manasā bhāvento appamattoti – rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto.

"हे ब्राह्मणा, रात्रंदिवस अप्रमत्त राहून" याचा अर्थ असा की, रात्री आणि दिवशी बुद्धानुस्मृतीचे (बुद्धांच्या स्मरणाचे) मनात संगोपन (भावना) करत अप्रमत्त राहणे – "हे ब्राह्मणा, रात्रंदिवस अप्रमत्त राहून".

Namassamāno vivasemi rattinti. Namassamānoti kāyena vā namassamāno, vācāya vā namassamāno, cittena vā namassamāno, anvatthapaṭipattiyā vā namassamāno, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassamāno sakkāramāno garukāramāno mānayamāno pūjayamāno rattindivaṃ vivasemi atināmemi atikkamemīti – namassamāno vivasemi rattiṃ.

"नमस्कार करत मी रात्र घालवतो" या पदात, "नमस्कार करत" म्हणजे कायेने (शरीराने) नमस्कार करत, किंवा वाचेने (वाणीने) नमस्कार करत, किंवा चित्ताने (मनाने) नमस्कार करत, किंवा अर्थपूर्ण प्रतिपत्तीने (आचरणाने) नमस्कार करत, किंवा धम्मानुधम्म प्रतिपत्तीने (धम्माला अनुरूप आचरणाने) नमस्कार करत, सत्कार करत, आदर करत, मान देत, पूजा करत मी रात्रंदिवस घालवतो, व्यतीत करतो, पार करतो – "नमस्कार करत मी रात्र घालवतो".

Teneva maññāmi avippavāsanti tāya buddhānussatiyā bhāvento avippavāsoti taṃ maññāmi, avippavuṭṭhoti taṃ maññāmi jānāmi. Evaṃ jānāmi evaṃ ājānāmi evaṃ vijānāmi evaṃ paṭivijānāmi evaṃ paṭivijjhāmīti – teneva maññāmi avippavāsaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

"त्यामुळेच मी स्वतःला (बुद्धांपासून) विलग न झालेला मानतो" याचा अर्थ असा की, त्या बुद्धानुस्मृतीची भावना करत असल्यामुळे मी स्वतःला विलग न झालेला मानतो, त्यांच्यापासून दूर न गेलेला मानतो, जाणतो. अशा प्रकारे मी जाणतो, अशा प्रकारे मी पूर्णपणे जाणतो, अशा प्रकारे मी विशेष रूपाने जाणतो, अशा प्रकारे मी प्रति-विज्ञानाने जाणतो, अशा प्रकारे मी भेदून जाणतो – "त्यामुळेच मी स्वतःला विलग न झालेला मानतो". म्हणूनच स्थविर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

Namassamāno vivasemi rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsa’’nti.

“मी त्याला मनाच्या डोळ्यांनी पाहतो, हे ब्राह्मणा, रात्रंदिवस अप्रमत्त राहून; नमस्कार करत मी रात्र घालवतो, त्यामुळेच मी स्वतःला विलग न झालेला मानतो.”

114.

११४.

Saddhā [Pg.219] ca pīti ca mano sati ca, nāpentime gotamasāsanamhā;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmi.

माझी श्रद्धा, प्रीती, मन आणि स्मृती हे गौतम बुद्धांच्या शासनापासून दूर जात नाहीत; विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले (भूरिप्रज्ञ) बुद्ध ज्या ज्या दिशेला जातात, मी त्याच दिशेकडे नम्रपणे झुकलेला असतो.

Saddhā ca pīti ca mano sati cāti. Saddhāti yā ca bhagavantaṃ ārabbha saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ. Pītīti yā bhagavantaṃ ārabbha pīti pāmojjaṃ modanā āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṃ attamanatā cittassa. Manoti yañca bhagavantaṃ ārabbha cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Satīti yā bhagavantaṃ ārabbha sati anussati sammāsatīti – saddhā ca pīti ca mano sati ca.

"श्रद्धा, प्रीती, मन आणि स्मृती" या पदात, "श्रद्धा" म्हणजे भगवंतांना उद्देशून असलेली श्रद्धा, विश्वास, दृढ निश्चय, अत्यंत प्रसन्नता, श्रद्धा-धन, श्रद्धेंद्रिय, श्रद्धाबल होय. "प्रीती" म्हणजे भगवंतांना उद्देशून असलेली प्रीती (आनंद), प्रमोद, मोद, आमोद, प्रामोद, हास्य, प्रहास्य, सुख, तुष्टी, मनाचा उल्हास, चित्ताची प्रसन्नता होय. "मन" म्हणजे भगवंतांना उद्देशून असलेले चित्त, मन, मानस, हृदय, पांडर (शुद्ध मन), मन, मनायतन, मनेंद्रिय, विज्ञान, विज्ञानस्कंध आणि त्यापासून उत्पन्न झालेली मनोविज्ञानधातू होय. "स्मृती" म्हणजे भगवंतांना उद्देशून असलेली स्मृती, अनुस्मृती, सम्यक-स्मृती होय – "श्रद्धा, प्रीती, मन आणि स्मृती".

Nāpentime gotamasāsanamhāti ime cattāro dhammā gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā arahantasāsanā nāpenti na gacchanti na vijahanti na vināsentīti – nāpentime gotamasāsanamhā.

"ते माझ्याकडून गौतम शासनापासून दूर जात नाहीत" याचा अर्थ असा की, हे चार धम्म गौतम शासनापासून, बुद्ध शासनापासून, जिन शासनापासून, तथागत शासनापासून, अरहंत शासनापासून दूर जात नाहीत, निघून जात नाहीत, सुटत नाहीत, नष्ट होत नाहीत – "ते माझ्याकडून गौतम शासनापासून दूर जात नाहीत".

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripaññoti. Yaṃ yaṃ disanti puratthimaṃ vā disaṃ pacchimaṃ vā disaṃ dakkhiṇaṃ vā disaṃ uttaraṃ vā disaṃ vajati gacchati kamati abhikkamati. Bhūripaññoti bhūripañño mahāpañño tikkhapañño puthupañño hāsapañño javanapañño nibbedhikapañño. Bhūri vuccati pathavī. Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti – yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño.

"ज्या ज्या दिशेला विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले (बुद्ध) जातात" या पदात, "ज्या ज्या दिशेला" म्हणजे पूर्व दिशेला, किंवा पश्चिम दिशेला, किंवा दक्षिण दिशेला, किंवा उत्तर दिशेला जातात, गमन करतात, पाऊल टाकतात, पुढे जातात. "भूरिप्रज्ञ" म्हणजे भूरिप्रज्ञ (विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले), महाप्रज्ञ, तीक्ष्णप्रज्ञ, पृथुप्रज्ञ (विस्तृत प्रज्ञा असलेले), हास्यप्रज्ञ, जवनप्रज्ञ (वेगवान प्रज्ञा असलेले), निर्वेधिकप्रज्ञ (भेदक प्रज्ञा असलेले) होय. "भूरि" म्हणजे पृथ्वी होय. भगवंत त्या पृथ्वीसमान, वपुला आणि विस्तृत प्रज्ञेने युक्त आहेत – "ज्या ज्या दिशेला विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले जातात".

Sa tena teneva natohamasmīti so yena buddho tena teneva nato tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti – sa tena teneva natohamasmi. Tenāha thero piṅgiyo –

"मी त्याच दिशेकडे नम्रपणे झुकलेला असतो" याचा अर्थ असा की, तो (मी) ज्या दिशेला बुद्ध आहेत, त्याच दिशेकडे झुकलेला असतो, त्याकडेच प्रवृत्त असतो, त्याकडेच प्रवण असतो, त्याकडेच प्रभारित असतो, त्यातच अधिमुक्त (समर्पित) असतो, त्यालाच अधिपती (सर्वोच्च) मानणारा असतो – "मी त्याच दिशेकडे नम्रपणे झुकलेला असतो". म्हणूनच स्थविर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Saddhā [Pg.220] ca pīti ca mano sati ca, nāpentime gotamasāsanamhā;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmī’’ti.

“माझी श्रद्धा, प्रीती, मन आणि स्मृती हे गौतम बुद्धांच्या शासनापासून दूर जात नाहीत; विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेले बुद्ध ज्या ज्या दिशेला जातात, मी त्याच दिशेकडे नम्रपणे झुकलेला असतो.”

115.

११५.

Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa, teneva kāyo na paleti tattha;

Saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto.

मी वृद्ध आणि दुर्बल झालो आहे, त्यामुळेच माझे शरीर तिथे (बुद्धांकडे) धावू शकत नाही; परंतु मी संकल्पाच्या (विचारांच्या) गतीने तिथे नेहमी जातो, कारण हे ब्राह्मणा, माझे मन त्यांच्याशीच जोडलेले आहे.

Jiṇṇassa me dubbalathāmakassāti jiṇṇassa vuḍḍhassa mahallakassa addhagatassa vayoanuppattassa. Dubbalathāmakassāti dubbalathāmakassa appathāmakassa parittathāmakassāti – jiṇṇassa me dubbalathāmakassa.

"मी वृद्ध आणि दुर्बल झालो आहे" या पदात, "वृद्ध" म्हणजे जीर्ण, वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी, शेवटच्या वयाला पोहोचलेला. "दुर्बल" म्हणजे दुर्बल, अल्पशक्ती असलेला, अत्यंत कमी शक्ती असलेला – "मी वृद्ध आणि दुर्बल झालो आहे".

Teneva kāyo na paleti tatthāti kāyo yena buddho tena na paleti na vajati na gacchati nātikkamatīti – teneva kāyo na paleti tattha.

"त्यामुळेच शरीर तिथे धावू शकत नाही" याचा अर्थ असा की, शरीर ज्या ठिकाणी बुद्ध आहेत, तिथे धावू शकत नाही, जाऊ शकत नाही, गमन करू शकत नाही, पोहोचू शकत नाही – "त्यामुळेच शरीर तिथे धावू शकत नाही".

Saṅkappayantāya vajāmi niccanti saṅkappagamanena vitakkagamanena ñāṇagamanena paññāgamanena buddhigamanena vajāmi gacchāmi atikkamāmīti – saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ.

"संकल्पाच्या गतीने मी नेहमी जातो" याचा अर्थ असा की, संकल्पाच्या गतीने, वितर्काच्या (विचारांच्या) गतीने, ज्ञानाच्या गतीने, प्रज्ञेच्या गतीने, बुद्धीच्या गतीने मी जातो, गमन करतो, पोहोचतो – "संकल्पाच्या गतीने मी नेहमी जातो".

Mano hi me brāhmaṇa tena yuttoti. Manoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātu. Mano hi me brāhmaṇa tena yuttoti mano yena buddho tena yutto payutto saṃyuttoti – mano hi me brāhmaṇa tena yutto. Tenāha thero piṅgiyo –

"कारण हे ब्राह्मणा, माझे मन त्यांच्याशीच जोडलेले आहे" या पदात, "मन" म्हणजे जे चित्त, मन, मानस... इत्यादी... आणि त्यापासून उत्पन्न झालेली मनोविज्ञानधातू होय. "कारण हे ब्राह्मणा, माझे मन त्यांच्याशीच जोडलेले आहे" म्हणजे माझे मन ज्या ठिकाणी बुद्ध आहेत, तिथेच युक्त (जोडलेले), प्रयुक्त, संयुक्त आहे – "कारण हे ब्राह्मणा, माझे मन त्यांच्याशीच जोडलेले आहे". म्हणूनच स्थविर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa, teneva kāyo na paleti tattha;

Saṅkappayantāya vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto’’ti.

“मी वृद्ध आणि दुर्बल झालो आहे, त्यामुळेच माझे शरीर तिथे धावू शकत नाही; परंतु मी संकल्पाच्या गतीने तिथे नेहमी जातो, कारण हे ब्राह्मणा, माझे मन त्यांच्याशीच जोडलेले आहे.”

116.

११६.

Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upallaviṃ;

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ.

चिखलात (कामवासनेच्या चिखलात) पडून तडफडत असताना, मी एका बेटावरून दुसऱ्या बेटावर उडी मारली (आश्रय शोधत फिरलो); त्यानंतर मी त्या संबुद्धांना पाहिले, जे ओघ (संसार-प्रवाह) पार केलेले आणि अनास्रव (आसवरहित) आहेत.

Paṅke [Pg.221] sayāno pariphandamānoti. Paṅke sayānoti kāmapaṅke kāmakaddame kāmakilese kāmabaḷise kāmapariḷāhe kāmapalibodhe semāno sayamāno vasamāno āvasamāno parivasamāno ti – paṅke sayāno. Pariphandamānoti taṇhāphandanāya phandamāno, diṭṭhiphandanāya phandamāno, kilesaphandanāya phandamāno, payogaphandanāya phandamāno, vipākaphandanāya phandamāno, manoduccaritaphandanāya phandamāno, ratto rāgena phandamāno, duṭṭho dosena phandamāno, mūḷho mohena phandamāno, vinibandho mānena phandamāno, parāmaṭṭho diṭṭhiyā phandamāno, vikkhepagato uddhaccena phandamāno, aniṭṭhaṅgato vicikicchāya phandamāno, thāmagato anusayehi phandamāno, lābhena phandamāno, alābhena phandamāno, yasena phandamāno, ayasena phandamāno, pasaṃsāya phandamāno, nindāya phandamāno, sukhena phandamāno, dukkhena phandamāno, jātiyā phandamāno, jarāya phandamāno, byādhinā phandamāno, maraṇena phandamāno, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamāno, nerayikena dukkhena phandamāno, tiracchānayonikena dukkhena phandamāno, pettivisayikena dukkhena phandamāno, mānusikena dukkhena…pe… gabbhokkantimūlakena dukkhena… gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena… gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena… jātassūpanibandhakena dukkhena… jātassa parādheyyakena dukkhena… attūpakkamena dukkhena… parūpakkamena dukkhena… saṅkhāradukkhena… vipariṇāmadukkhena… cakkhurogena dukkhena… sotarogena dukkhena… ghānarogena dukkhena… jivhārogena dukkhena… kāyarogena dukkhena… sīsarogena dukkhena… kaṇṇarogena dukkhena… mukharogena dukkhena… dantarogena dukkhena… oṭṭharogena dukkhena… kāsena… sāsena… pināsena… ḍāhena … jarena… kucchirogena… mucchāya… pakkhandikāya… sūlāya… visūcikāya… kuṭṭhena… gaṇḍena… kilāsena… sosena… apamārena … dadduyā… kaṇḍuyā… kacchuyā… rakhasāya… vitacchikāya… lohitapittena … madhumehena… aṃsāya… piḷakāya… bhagandalena … pittasamuṭṭhānena ābādhena… semhasamuṭṭhānena ābādhena… vātasamuṭṭhānena ābādhena… sannipātikena ābādhena… utupariṇāmajena ābādhena… visamaparihārajena ābādhena… opakkamikena ābādhena… kammavipākajena ābādhena… sītena… uṇhena… jighacchāya [Pg.222]… pipāsāya… uccārena… passāvena… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena… mātumaraṇena dukkhena… pitumaraṇena dukkhena… puttamaraṇena dukkhena… dhītumaraṇena dukkhena… ñātibyasanena dukkhena… bhogabyasanena dukkhena… rogabyasanena dukkhena… sīlabyasanena dukkhena… diṭṭhibyasanena dukkhena phandamāno pariphandamāno pavedhamāno sampavedhamānoti – paṅke sayāno pariphandamāno.

"पङ्के सयानो परिफन्दमानो" म्हणजे: "चिखलात पडलेला आणि धडपडणारा". "पङ्के सयानो" म्हणजे: कामरूपी चिखलात, कामरूपी कर्दमात, कामरूपी क्लेशात, कामरूपी गळात, कामरूपी परिदाहात, कामरूपी अडथळ्यात (परिबोधात) निजलेला, झोपलेला, वास करणारा, राहणारा, वास्तव्य करणारा - याला 'पङ्के सयानो' (चिखलात पडलेला) म्हणतात. "परिफन्दमानो" म्हणजे: तृष्णेच्या कंपनाने कंपित होणारा (धडपडणारा), दृष्टीच्या कंपनाने कंपित होणारा, क्लेशांच्या कंपनाने कंपित होणारा, प्रयोगाच्या कंपनाने कंपित होणारा, विपाकाच्या कंपनाने कंपित होणारा, मनोदुश्चरिताच्या कंपनाने कंपित होणारा; रागाने आसक्त होऊन कंपित होणारा, द्वेषाने द्वेषयुक्त होऊन कंपित होणारा, मोहाने भ्रमित होऊन कंपित होणारा, मानाने बद्ध होऊन कंपित होणारा, दृष्टीने ग्रस्त होऊन कंपित होणारा, उद्धच्चाने (औद्धत्याने) व्याकुळ होऊन कंपित होणारा, विचिकित्सेमुळे (शंकेमुळे) अनिर्णयाप्रत पोहोचून कंपित होणारा, अनुशयांमुळे (सुप्त क्लेशांमुळे) दृढ होऊन कंपित होणारा; लाभाने कंपित होणारा, अलाभाने कंपित होणारा, यशाने कंपित होणारा, अयशाने कंपित होणारा, प्रशंसेने कंपित होणारा, निंदेने कंपित होणारा, सुखाने कंपित होणारा, दुःखाने कंपित होणारा; जन्माने कंपित होणारा, जरेने (वृद्धत्वामुळे) कंपित होणारा, व्याधीने (आजाराने) कंपित होणारा, मरणाने कंपित होणारा; शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, दोमनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (हताशपणा) यांनी कंपित होणारा; नरकातील दुःखाने कंपित होणारा, तिर्यक योनीतील दुःखाने कंपित होणारा, प्रेतलोकातील दुःखाने कंपित होणारा, मानवी दुःखाने... पे... गर्भाशयात प्रवेश करण्याच्या मूळ दुःखाने... गर्भात राहण्याच्या मूळ दुःखाने... गर्भातून बाहेर पडण्याच्या मूळ दुःखाने... जन्मानंतरच्या बंधनांच्या दुःखाने... जन्मानंतरच्या पराधीनतेच्या दुःखाने... स्वतःच्या उपक्रमांमुळे होणाऱ्या दुःखाने... इतरांच्या उपक्रमांमुळे होणाऱ्या दुःखाने... संस्कार दुःखाने... विपरिणाम दुःखाने... नेत्ररोगाच्या दुःखाने... कर्णरोगाच्या दुःखाने... नासिका रोगाच्या दुःखाने... जिव्हा रोगाच्या दुःखाने... कायरोगाच्या (शारीरिक रोगाच्या) दुःखाने... शिरोरोगाच्या दुःखाने... कानशिलाच्या रोगाच्या दुःखाने... मुखरोगाच्या दुःखाने... दंतरोगाच्या दुःखाने... ओष्ठरोगाच्या दुःखाने... खोकल्याने... दम्याने... पडशाने... दाहाने... ज्वराने... उदररोगाने... मूर्च्छेने... अतिसाराने... शूलाने... विसूचिकेने... कुष्ठरोगाने... गंडाने (गळू)... किलासाने... शोषरोगाने... अपस्माराने... दद्रूने (गजकर्ण)... कंडूने (खाज)... कच्छूने (खरूज)... राक्षसाने... वितच्चिकेने... लोहितपित्ताने... मधुमेहाने... अंशाने (मूळव्याध)... पिळकेने... भगंदराने... पित्तप्रकोपामुळे होणाऱ्या आजाराने... कफप्रकोपामुळे होणाऱ्या आजाराने... वातप्रकोपामुळे होणाऱ्या आजाराने... सन्निपातामुळे होणाऱ्या आजाराने... ऋतूंच्या विपरिणामामुळे होणाऱ्या आजाराने... विषम परिहारामुळे होणाऱ्या आजाराने... उपक्रमामुळे होणाऱ्या आजाराने... कर्मविपाकामुळे होणाऱ्या आजाराने... थंडीने... उष्णतेने... भुकेने... तहानेने... मलमूत्र विसर्जनाच्या त्रासाने... डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या स्पर्शाने होणाऱ्या दुःखाने... मातेच्या मृत्यूच्या दुःखाने... पित्याच्या मृत्यूच्या दुःखाने... पुत्राच्या मृत्यूच्या दुःखाने... कन्येच्या मृत्यूच्या दुःखाने... नातेवाईकांच्या नाशाच्या दुःखाने... भोगांच्या नाशाच्या दुःखाने... आरोग्याच्या नाशाच्या दुःखाने... शीलभंगाच्या दुःखाने... दृष्टीच्या नाशाच्या दुःखाने कंपित होणारा, थरथरणारा, अत्यंत कंपित होणारा, सर्वतोपरी कंपित होणारा - याला 'पङ्के सयानो परिफन्दमानो' म्हणतात.

Dīpā dīpaṃ upallavinti satthārato satthāraṃ dhammakkhānato dhammakkhānaṃ gaṇato gaṇaṃ diṭṭhiyā diṭṭhiṃ paṭipadāya paṭipadaṃ maggato maggaṃ pallaviṃ upallaviṃ sampallavinti – dīpā dīpaṃ upallaviṃ.

"एका बेटावरून दुसऱ्या बेटावर वाहून जाणे" म्हणजे: एका शास्त्याकडून दुसऱ्या शास्त्याकडे, एका धर्मोपदेशाकडून दुसऱ्या धर्मोपदेशाकडे, एका गणाकडून दुसऱ्या गणाकडे, एका दृष्टीकडून दुसऱ्या दृष्टीकडे, एका प्रतिपदेकडून दुसऱ्या प्रतिपदेकडे, एका मार्गाकडून दुसऱ्या मार्गाकडे वाहून गेलो, तरंगत गेलो, सर्व बाजूंनी वाहून गेलो - याला 'एका बेटावरून दुसऱ्या बेटावर वाहून गेलो' असे म्हणतात.

Athaddasāsiṃ sambuddhanti. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. Addasāsinti addasaṃ addakkhiṃ apassiṃ paṭivijjhiṃ. Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti – athaddasāsiṃ sambuddhaṃ.

"अथद्दसासिं सम्बुद्धं" (त्यानंतर मी सम्यक संबुद्धांना पाहिले) या पदात: "अथ" म्हणजे पदांची जोडणी (पदसंधी), पदांचा संसर्ग, पदाची पूर्तता, अक्षरांचा मेळ, व्यंजनांची सुश्लिष्टता आणि पदांचा अनुक्रम होय - याला 'अथ' म्हणतात. "अद्दसासिं" म्हणजे पाहिले, प्रत्यक्ष पाहिले, अवलोकन केले, साक्षात्कृत केले (भेदून जाणले). "बुद्ध" म्हणजे जे ते भगवान स्वयंभू आहेत, ज्यांना कोणी गुरू नाही... पे... ही प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित संज्ञा (प्रज्ञप्ती) आहे, ज्याला 'बुद्ध' असे म्हणतात - याला 'अथद्दसासिं सम्बुद्धं' म्हणतात.

Oghatiṇṇamanāsavanti. Oghatiṇṇanti bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto, so vutthavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – oghatiṇṇaṃ. Anāsavanti cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavāti – oghatiṇṇamanāsavaṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

"Oghatiṇṇamanāsavanti" (पूर पार केलेले आणि आसवमुक्त) या पदात: "ओघतिण्णं" म्हणजे भगवंतांनी काम-ओघ पार केला आहे, भव-ओघ पार केला आहे, दृष्टी-ओघ पार केला आहे, अविद्या-ओघ पार केला आहे; संपूर्ण संसारमार्ग पार केला आहे, ओलांडला आहे, पूर्णपणे पार केला आहे, अतिक्रांत केला आहे, समतिक्रांत केला आहे, पार करून गेले आहेत. त्यांनी (ब्रह्मचर्याचा) वास पूर्ण केला आहे, आचरण पूर्ण केले आहे... पे... त्यांचा जन्म-मरणाचा संसार संपला आहे, त्यांना पुनर्जन्म नाही - याला 'ओघतिण्णं' म्हणतात. "अनासवं" म्हणजे चार आसव आहेत - कामासव, भवासव, दिट्ठिआसव (दृष्टीआसव) आणि अविद्यासव. बुद्ध भगवंतांचे हे आसव नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताडाच्या झाडासारखे समूळ नष्ट केले गेले आहेत, अस्तित्वात उरलेले नाहीत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत. म्हणून बुद्ध 'अनास्रव' (आसवमुक्त) आहेत - याला 'ओघतिण्णमनासवं' म्हणतात. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upallaviṃ;

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsava’’nti.

"चिखलात पडलेला आणि धडपडणारा मी, एका बेटावरून दुसऱ्या बेटावर वाहून गेलो; त्यानंतर मी सम्यक संबुद्धांना पाहिले, ज्यांनी पूर पार केला आहे आणि जे आसवमुक्त आहेत."

117.

११७.

Yathā ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo ca;

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ, gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ.

"ज्याप्रमाणे वक्कली, भद्रावुध आणि आलवी येथील गोतम हे श्रद्धेच्या बळावर मुक्त झाले; त्याचप्रमाणे हे पिंगिय! तूही तुझी श्रद्धा प्रस्थापित कर, तू मृत्यूच्या राज्याच्या पलीकडच्या तीराला (निर्वाणाला) जाशील."

Yathā [Pg.223] ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo cāti yathā vakkalitthero saddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappatto, yathā bhadrāvudho thero saddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappatto, yathā āḷavigotamo thero saddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappattoti – yathā ahū vakkali muttasaddho bhadrāvudho āḷavigotamo ca.

"'ज्याप्रमाणे वक्कली, भद्रावुध आणि आलवी येथील गोतम हे श्रद्धेच्या बळावर मुक्त झाले' या पदात: ज्याप्रमाणे स्थवीर वक्कली हे श्रद्धावान, श्रद्धेला महत्त्व देणारे, श्रद्धेला अग्रभागी ठेवणारे, श्रद्धेमध्ये अधिमुक्त (दृढनिश्चयी) आणि श्रद्धेलाच आपले अधिपती मानणारे होऊन अर्हतपदाला प्राप्त झाले; ज्याप्रमाणे स्थवीर भद्रावुध हे श्रद्धावान, श्रद्धेला महत्त्व देणारे, श्रद्धेला अग्रभागी ठेवणारे, श्रद्धेमध्ये अधिमुक्त आणि श्रद्धेलाच आपले अधिपती मानणारे होऊन अर्हतपदाला प्राप्त झाले; ज्याप्रमाणे स्थवीर आलवी-गोतम हे श्रद्धावान, श्रद्धेला महत्त्व देणारे, श्रद्धेला अग्रभागी ठेवणारे, श्रद्धेमध्ये अधिमुक्त आणि श्रद्धेलाच आपले अधिपती मानणारे होऊन अर्हतपदाला प्राप्त झाले - याला 'यथा अहू वक्कली मुत्तसद्धो भद्रावुधो आळविगोतमो च' असे म्हणतात."

Evameva tvampi pamuñcassu saddhanti evameva tvaṃ saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu, sampamuñcassu adhimuñcassu okappehīti – evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ.

त्याचप्रमाणे तू देखील श्रद्धेला मुक्त कर (प्रकट कर/दृढ कर) - 'त्याचप्रमाणे तू श्रद्धेला मुक्त कर, विशेष रूपाने मुक्त कर, सम्यक रूपाने मुक्त कर, अधिमुक्त कर, दृढ विश्वास ठेव.' 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' यावर श्रद्धा मुक्त कर, विशेष रूपाने मुक्त कर, सम्यक रूपाने मुक्त कर, अधिमुक्त कर, दृढ विश्वास ठेव. 'सर्व संस्कार दुःख आहेत'... पे०... 'सर्व धर्म अनात्म आहेत' यावर श्रद्धा मुक्त कर, विशेष रूपाने मुक्त कर, सम्यक रूपाने मुक्त कर, अधिमुक्त कर, दृढ विश्वास ठेव... 'जे काही उदय पावणारे (उत्पन्न होणारे) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे आहे' यावर श्रद्धा मुक्त कर, विशेष रूपाने मुक्त कर, सम्यक रूपाने मुक्त कर, अधिमुक्त कर, दृढ विश्वास ठेव - याचप्रमाणे तू देखील श्रद्धेला मुक्त कर.

Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāranti maccudheyyaṃ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Maccudheyyassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāranti tvaṃ pāraṃ gamissasi, pāraṃ adhigamissasi, pāraṃ phassissasi, pāraṃ sacchikarissasīti – gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ. Tenāha bhagavā –

‘हे पिंगिय, तू मृत्यूच्या राज्याच्या (मृत्यूपदाच्या) पैलतीराला जाशील’ यात ‘मृत्यूपद’ (मच्चुधेय्य) म्हणजे क्लेश, स्कंध आणि अभिसंस्कार यांना म्हटले जाते. मृत्यूपदाचा ‘पार’ (पैलतीर) म्हणजे अमृत निर्वाण म्हटले जाते, जे सर्व संस्कारांचे शमन, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णाक्षय, विराग, निरोध, निर्वाण आहे. ‘हे पिंगिय, तू मृत्यूच्या राज्याच्या पैलतीराला जाशील’ म्हणजे तू पैलतीराला जाशील, पैलतीर प्राप्त करशील, पैलतीराला स्पर्श करशील, पैलतीराचा साक्षात्कार करशील - तू मृत्यूच्या राज्याच्या पैलतीराला जाशील. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Yathā ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavigotamo ca;

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ,Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāra’’nti.

“ज्याप्रमाणे वक्कली, भद्रावुध आणि आळविगोतम हे मुक्त श्रद्धा असणारे (श्रद्धेमध्ये दृढ) झाले; त्याचप्रमाणे तू देखील श्रद्धेला मुक्त कर, हे पिंगिय, तू मृत्यूच्या राज्याच्या पैलतीराला जाशील.”

118.

११८.

Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;

Vivaṭacchado sambuddho, akhilo paṭibhānavā .

“मी मुनींचे (बुद्धांचे) वचन ऐकून अधिकच प्रसन्न (श्रद्धावान) होत आहे. ते आवरणरहित (विवाटच्छद), सम्यक संबुद्ध, दोषरहित (अखिल) आणि प्रतिभासंपन्न (पटिभानवा) आहेत.”

Esa bhiyyo pasīdāmīti esa bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmi; ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi[Pg.224], bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmi; ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmīti – esa bhiyyo pasīdāmi.

‘मी अधिकच प्रसन्न होत आहे’ म्हणजे मी अधिकच प्रसन्न होत आहे, अधिकाधिक श्रद्धा ठेवत आहे, अधिकाधिक दृढ विश्वास ठेवत आहे, अधिकाधिक अधिमुक्त होत आहे; ‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत’ यावर मी अधिकाधिक प्रसन्न होत आहे, अधिकाधिक श्रद्धा ठेवत आहे, अधिकाधिक दृढ विश्वास ठेवत आहे, अधिकाधिक अधिमुक्त होत आहे; ‘सर्व संस्कार दुःख आहेत’ यावर मी अधिकाधिक प्रसन्न होत आहे... पे०... ‘सर्व धर्म अनात्म आहेत’ यावर मी अधिकाधिक प्रसन्न होत आहे... पे०... ‘जे काही उदय पावणारे आहे, ते सर्व निरोध पावणारे आहे’ यावर मी अधिकाधिक प्रसन्न होत आहे, अधिकाधिक श्रद्धा ठेवत आहे, अधिकाधिक दृढ विश्वास ठेवत आहे, अधिकाधिक अधिमुक्त होत आहे - मी अधिकच प्रसन्न होत आहे.

Sutvāna munino vacoti. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Sutvāna munino vacoti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvāna uggahetvāna upadhārayitvāna upalakkhayitvānāti – sutvāna munino vaco.

‘मुनींचे वचन ऐकून’ यात ‘मुनी’ म्हणजे ‘मोन’ (ज्ञान) म्हटले जाते... पे०... जो आसक्तीचे जाळे ओलांडून गेला आहे, तो मुनी होय. ‘मुनींचे वचन ऐकून’ म्हणजे आपले वचन, भाषण, देशना, अनुशासन, उपदेश ऐकून, ग्रहण करून, धारण करून, मनात साठवून - मुनींचे वचन ऐकून.

Vivaṭacchado sambuddhoti. Chadananti pañca chadanāni – taṇhāchadanaṃ, diṭṭhichadanaṃ, kilesachadanaṃ, duccaritachadanaṃ, avijjāchadanaṃ. Tāni chadanāni buddhassa bhagavato vivaṭāni viddhaṃsitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. Tasmā buddho vivaṭacchado. Buddhoti yo so bhagavā…pe… sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti – vivaṭacchado sambuddho.

‘आवरणरहित सम्यक संबुद्ध’ यात ‘आवरण’ (छदन) म्हणजे पाच आवरणे आहेत - तृष्णा-आवरण, दृष्टी-आवरण, क्लेश-आवरण, दुश्चरित-आवरण, अविद्या-आवरण. ही आवरणे बुद्ध भगवंतांनी उघडली आहेत, नष्ट केली आहेत, समूळ उपटून टाकली आहेत, प्रहीण केली आहेत, सम्यक रीतीने छिन्न केली आहेत, शांत केली आहेत, पूर्णपणे शांत केली आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारी केली आहेत, ज्ञानरूपी अग्नीने जाळून टाकली आहेत. म्हणून बुद्ध हे ‘विवटच्छद’ (आवरणरहित) आहेत. ‘बुद्ध’ म्हणजे जे ते भगवान आहेत... पे०... ही साक्षात्कारी प्रज्ञप्ती आहे, ज्याला ‘बुद्ध’ असे म्हणतात - आवरणरहित सम्यक संबुद्ध.

Akhilo paṭibhānavāti. Akhiloti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā khilā. Te khilā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho akhilo.

‘दोषरहित (खीलरहित) आणि प्रतिभासंपन्न’ यात ‘अखिल’ (खीलरहित) म्हणजे राग हा खील (काटा/दोष) आहे, द्वेष हा खील आहे, मोह हा खील आहे, क्रोध हा खील आहे, उपनाह (वैर)... पे०... सर्व अकुशल अभिसंस्कार हे खील आहेत. हे खील बुद्ध भगवंतांचे प्रहीण झाले आहेत, समूळ नष्ट झाले आहेत, ताडाच्या झाडासारखे (मुळापासून उपटलेले) झाले आहेत, अस्तित्वात न राहणारे झाले आहेत, भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत. म्हणून बुद्ध हे ‘अखिल’ (दोषरहित) आहेत.

Paṭibhānavāti tayo paṭibhānavanto – pariyatti paṭibhānavā, paripucchāpaṭibhānavā, adhigamapaṭibhānavā. Katamo pariyattipaṭibhānavā? Idhekaccassa buddhavacanaṃ pariyāputaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Tassa pariyattiṃ nissāya paṭibhāti – ayaṃ pariyattipaṭibhānavā.

‘प्रतिभासंपन्न’ म्हणजे तीन प्रकारचे प्रतिभासंपन्न असतात - परियत्ती-प्रतिभासंपन्न, परिपुच्छा-प्रतिभासंपन्न, अधिगम-प्रतिभासंपन्न. परियत्ती-प्रतिभासंपन्न कोण आहे? येथे एखाद्याला बुद्धवचन कंठस्थ (अभ्यस्त) असते - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म, वेदल्ल. त्याला त्या परियत्तीच्या (अभ्यासाच्या) आधारे प्रतिभा (ज्ञान) स्फुरते - हा परियत्ती-प्रतिभासंपन्न होय.

Katamo paripucchāpaṭibhānavā? Idhekacco paripucchitā hoti atthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca. Tassa paripucchaṃ nissāya paṭibhāti – ayaṃ paripucchāpaṭibhānavā.

परिपुच्छा-प्रतिभासंपन्न कोण आहे? येथे एखादा अर्थ, न्याय, लक्षण, कारण आणि स्थानास्थान (योग्य-अयोग्य) याविषयी प्रश्न विचारणारा असतो. त्याला त्या परिपुच्छेच्या (प्रश्न विचारण्याच्या) आधारे प्रतिभा स्फुरते - हा परिपुच्छा-प्रतिभासंपन्न होय.

Katamo [Pg.225] adhigamapaṭibhānavā? Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha abhiññāyo. Tassa attho ñāto, dhammo ñāto, nirutti ñātā. Atthe ñāte attho paṭibhāti, dhamme ñāte dhammo paṭibhāti, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti. Imesu tīsu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Bhagavā imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā buddho paṭibhānavā. Yassa pariyatti natthi, paripucchā natthi, adhigamo natthi, kiṃ tassa paṭibhāyissatīti – akhilo paṭibhānavā. Tenāha thero piṅgiyo –

अधिगम-प्रतिभासंपन्न कोण आहे? येथे एखाद्याने चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यकप्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग, आर्य अष्टांगिक मार्ग, चार आर्यमार्ग, चार श्रामण्यफळे, चार प्रतिसंविदा, सहा अभिज्ञा प्राप्त केलेल्या असतात. त्याला अर्थ ज्ञात असतो, धर्म ज्ञात असतो, निरुक्ती ज्ञात असते. अर्थ ज्ञात झाल्यावर अर्थ स्फुरतो, धर्म ज्ञात झाल्यावर धर्म स्फुरतो, nirutti (निरुक्ती) ज्ञात झाल्यावर निरुक्ती स्फुरते. या तीन ज्ञानांमधील जे ज्ञान आहे, त्याला ‘प्रतिभान-प्रतिसंविदा’ म्हणतात. भगवान या प्रतिभान-प्रतिसंविदेने युक्त, सम्यक युक्त, प्राप्त, सम्यक प्राप्त, उपपन्न, समुपपन्न आणि समन्वित आहेत. म्हणून बुद्ध हे ‘प्रतिभासंपन्न’ आहेत. ज्याच्याकडे परियत्ती नाही, परिपुच्छा नाही, अधिगम नाही, त्याला काय स्फुरणार? - दोषरहित आणि प्रतिभासंपन्न. म्हणूनच स्थवीर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;

Vivaṭacchado sambuddho, akhilo paṭibhānavā’’ti.

“मी मुनींचे (बुद्धांचे) वचन ऐकून अधिकच प्रसन्न (श्रद्धावान) होत आहे. ते आवरणरहित (विवाटच्छद), सम्यक संबुद्ध, दोषरहित (अखिल) आणि प्रतिभासंपन्न (पटिभानवा) आहेत.”

119.

११९.

Adhideve abhiññāya, sabbaṃ vedi paroparaṃ ;

Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ.

देवांच्याही पलीकडचे (अतिदेवत्व प्राप्त करून देणारे धर्म) विशेष रूपाने जाणून, स्वतःचे आणि इतरांचे सर्व काही त्यांनी जाणले; संशय असणाऱ्यांच्या प्रश्नांचा अंत करणारे ते शास्ता (गुरु) आहेत.

Adhideve abhiññāyāti. Devāti tayo devā – sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. Katame sammutidevā? Sammutidevā vuccanti rājāno ca rājakumāro ca deviyo ca. Ime vuccanti sammutidevā. Katame upapattidevā? Upapattidevā vuccanti cātumahārājikā devā tāvatiṃsā devā…pe… brahmakāyikā devā, ye ca devā taduttari. Ime vuccanti upapattidevā. Katame visuddhidevā? Visuddhidevā vuccanti tathāgatā tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā, ye ca paccekasambuddhā. Ime vuccanti visuddhidevā. Bhagavā sammutideve adhidevāti abhiññāya upapattideve adhidevāti abhiññāya, visuddhideve adhidevāti abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – adhideve abhiññāya.

‘अतिदेवे अभिज्ञाय’ (देवांहून श्रेष्ठ अशांना विशेष ज्ञानाने जाणून) या पदाचा अर्थ असा आहे: ‘देवाः’ म्हणजे तीन प्रकारचे देव आहेत – संमुतिदेव, उपपत्तिदेव आणि विशुद्धिदेव. संमुतिदेव कोणते? राजे, राजकुमार आणि राण्या यांना संमुतिदेव म्हटले जाते. यांना संमुतिदेव म्हणतात. उपपत्तिदेव कोणते? चातुमहाराजिक देव, तावतिंस देव... तसेच ब्रह्मकायिक देव आणि त्यांच्यावरील जे देव आहेत, त्यांना उपपत्तिदेव म्हटले जाते. यांना उपपत्तिदेव म्हणतात. विशुद्धिदेव कोणते? तथागत, तथागतांचे श्रावक, क्षीणासव अर्हत आणि जे प्रत्येकबुद्ध आहेत, त्यांना विशुद्धिदेव म्हटले जाते. यांना विशुद्धिदेव म्हणतात. भगवंतांनी संमुतिदेवांना ‘अतिदेव’ (देवांहून श्रेष्ठ) म्हणून विशेष ज्ञानाने जाणून, उपपत्तिदेवांना ‘अतिदेव’ म्हणून विशेष ज्ञानाने जाणून, विशुद्धिदेवांना ‘अतिदेव’ म्हणून विशेष ज्ञानाने जाणून, म्हणजेच जाणून, तुलना करून, निश्चित करून, स्पष्ट करून आणि प्रकट करून – ‘अतिदेवे अभिज्ञाय’ (अतिदेवांना विशेष ज्ञानाने जाणून) असे म्हटले आहे.

Sabbaṃ [Pg.226] vedi paroparanti bhagavā attano ca paresañca adhidevakare dhamme vedi aññāsi aphassi paṭivijjhi. Katame attano adhidevakarā dhammā? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti attano adhidevakarā dhammā.

‘सब्बं वेदि परोपरं’ (सर्व उच्च आणि नीच किंवा स्वतःचे आणि इतरांचे जाणले) म्हणजे भगवंतांनी स्वतःचे आणि इतरांचे अतिदेव बनवणारे (देवांहून श्रेष्ठ बनवणारे) धर्म जाणले, समजले, अनुभवले आणि साक्षात केले. स्वतःचे अतिदेव बनवणारे धर्म कोणते? सम्यक् प्रतिपदा (योग्य आचरण), अनुलोम प्रतिपदा, अपच्चनीक प्रतिपदा (अ-विरोध आचरण), अन्वत्थ प्रतिपदा (सार्थक आचरण), धर्मानुधर्म प्रतिपदा, शीलांचे परिपूर्ण पालन करणे, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणे, भोजनात योग्य प्रमाण जाणणे, जागरूकतेचा अभ्यास करणे, सति-संपजन्य (स्मृती व सजगता), चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान)... आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग. यांना स्वतःचे अतिदेव बनवणारे धर्म म्हणतात.

Katame paresaṃ adhidevakarā dhammā? Sammāpaṭipadā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti paresaṃ adhidevakarā dhammā. Evaṃ bhagavā attano ca paresañca adhidevakare dhamme vedi aññāsi aphassi paṭivijjhīti – sabbaṃ vedi paroparaṃ.

इतरांचे अतिदेव बनवणारे धर्म कोणते? सम्यक् प्रतिपदा... आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग. यांना इतरांचे अतिदेव बनवणारे धर्म म्हणतात. अशा प्रकारे भगवंतांनी स्वतःचे आणि इतरांचे अतिदेव बनवणारे धर्म जाणले, समजले, अनुभवले आणि साक्षात केले – म्हणून ‘सब्बं वेदि परोपरं’ असे म्हटले आहे.

Pañhānantakaro satthāti bhagavā pārāyanikapañhānaṃ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaro; sabhiyapañhānaṃ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaro; sakkapañhānaṃ…pe… suyāmapañhānaṃ… bhikkhupañhānaṃ… bhikkhunīpañhānaṃ… upāsakapañhānaṃ… upāsikāpañhānaṃ… rājapañhānaṃ… khattiyapañhānaṃ… brāhmaṇapañhānaṃ… vessapañhānaṃ… suddapañhānaṃ… devapañhānaṃ… brahmapañhānaṃ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaroti – pañhānantakaro. Satthāti bhagavā satthavāho. Yathā satthavāho satthe kantāraṃ tāreti, corakantāraṃ tāreti, vāḷakantāraṃ tāreti, dubbhikkhakantāraṃ tāreti, nirudakakantāraṃ tāreti uttāreti nitthāreti patāreti, khemantabhūmiṃ sampāpeti; evameva bhagavā satthavāho satte kantāraṃ tāreti, jātikantāraṃ tāreti, jarākantāraṃ…pe… byādhikantāraṃ… maraṇakantāraṃ… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṃ tāreti, rāgakantāraṃ tāreti, dosakantāraṃ… mohakantāraṃ… mānakantāraṃ… diṭṭhikantāraṃ… kilesakantāraṃ… duccaritakantāraṃ tāreti, rāgagahanaṃ tāreti, dosagahanaṃ tāreti, mohagahanaṃ… diṭṭhigahanaṃ… kilesagahanaṃ… duccaritagahanaṃ tāreti uttāreti nitthāreti patāreti; khemantaṃ amataṃ nibbānaṃ sampāpetīti – evampi bhagavā satthavāho.

‘पञ्हानंतकरो सत्था’ (प्रश्नांचा अंत करणारे शास्ता) म्हणजे भगवान पारायणिक प्रश्नांचा अंत करणारे, सीमा निश्चित करणारे, मर्यादा ठरवणारे आणि निष्कर्ष काढणारे आहेत; सभियच्या प्रश्नांचा अंत करणारे, सीमा निश्चित करणारे, मर्यादा ठरवणारे आणि निष्कर्ष काढणारे आहेत; शक्राच्या प्रश्नांचा... सुयाम देवाच्या प्रश्नांचा... भिक्खूंच्या प्रश्नांचा... भिक्खुनींच्या प्रश्नांचा... उपासकांच्या प्रश्नांचा... उपासिकांच्या प्रश्नांचा... राजांच्या प्रश्नांचा... क्षत्रियांच्या प्रश्नांचा... ब्राह्मणांच्या प्रश्नांचा... वैश्यांच्या प्रश्नांचा... शूद्रांच्या प्रश्नांचा... देवांच्या प्रश्नांचा... ब्रह्मांच्या प्रश्नांचा अंत करणारे, सीमा निश्चित करणारे, मर्यादा ठरवणारे आणि निष्कर्ष काढणारे आहेत – म्हणून ‘पञ्हानंतकरो’ (प्रश्नांचा अंत करणारे) असे म्हटले आहे. ‘सत्था’ म्हणजे भगवान हे सार्थवाह (व्यापारी तांड्याचे प्रमुख) आहेत. ज्याप्रमाणे सार्थवाह व्यापारी तांड्याला दुर्गम मार्गातून पार करतो, चोरांच्या भीती असलेल्या दुर्गम मार्गातून पार करतो, हिंस्र श्वापदांच्या भीती असलेल्या दुर्गम मार्गातून पार करतो, दुष्काळग्रस्त दुर्गम मार्गातून पार करतो, निर्जल दुर्गम मार्गातून पार करतो, त्यांना पुढे नेतो, बाहेर काढतो, वाचवतो आणि सुरक्षित भूमीवर पोहोचवतो; त्याचप्रमाणे भगवान सार्थवाह असून प्राण्यांना दुर्गम संसारात पार करतात, जन्मरूपी दुर्गम मार्गातून पार करतात, जरारूपी (वृद्धत्व)... व्याधीरूपी (आजारपण)... मरणरूपी... शोक-परिदेव-दुःख-दोमनस्य-उपायासरूपी दुर्गम मार्गातून पार करतात; रागरूपी दुर्गम मार्गातून पार करतात, द्वेषरूपी... मोहरूपी... मानरूपी... दिट्ठिरूपी (मिथ्यादृष्टी)... क्लेशरूपी... दुश्चरितरूपी दुर्गम मार्गातून पार करतात; रागरूपी दाट झाडीतून पार करतात, द्वेषरूपी दाट झाडीतून पार करतात, मोहरूपी... दिट्ठिरूपी... क्लेशरूपी... दुश्चरितरूपी दाट झाडीतून पार करतात, त्यांना पुढे नेतात, बाहेर काढतात, वाचवतात आणि सुरक्षित, अमर अशा निर्वाणाला पोहोचवतात – अशा प्रकारे देखील भगवान सार्थवाह आहेत.

Atha vā, bhagavā netā vinetā anunetā paññapetā nijjhāpetā pekkhatā pasādetāti, evaṃ bhagavā satthavāho. Atha vā, bhagavā anuppannassa [Pg.227] maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatāti, evampi bhagavā satthavāhoti – pañhānantakaro satthā.

अथवा, भगवान हे नेते (मार्ग दाखवणारे), विनेते (शिस्त लावणारे), अनुनेते (समजावून सांगणारे), प्रज्ञापक (स्पष्ट करणारे), निज्झापक (चिंतन करायला लावणारे), प्रेक्षक (लक्ष ठेवणारे) आणि प्रसादापक (श्रद्धा उत्पन्न करणारे) आहेत, अशा प्रकारे देखील भगवान सार्थवाह आहेत. अथवा, भगवान हे उत्पन्न न झालेल्या मार्गाला उत्पन्न करणारे, निर्माण न झालेल्या मार्गाची निर्मिती करणारे, न सांगितलेल्या मार्गाचे आख्यान करणारे (सांगणारे), मार्गज्ञ (मार्ग जाणणारे), मार्गवेत्ते आणि मार्गात कुशल आहेत; आणि आता त्यांचे श्रावक त्या मार्गाचे अनुकरण करत विहरतात आणि नंतर गुणांनी युक्त होतात – अशा प्रकारे देखील भगवान सार्थवाह आहेत. म्हणून ‘पञ्हानंतकरो सत्था’ (प्रश्नांचा अंत करणारे शास्ता) असे म्हटले आहे.

Kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti sakaṅkhā āgantvā nikkaṅkhā sampajjanti, sallekhā āgantvā nillekhā sampajjanti, sadveḷhakā āgantvā nidveḷahakā sampajjanti, savicikicchā āgantvā nibbicikicchā sampajjanti, sarāgā āgantvā vītarāgā sampajjanti, sadosā āgantvā vītadosā sampajjanti, samohā āgantvā vītamohā sampajjanti, sakilesā āgantvā nikkilesā sampajjantīti – kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ. Tenāha thero piṅgiyo –

‘कंखीनं पटिजानतं’ (शंका असणाऱ्यांना शंकारहित करणारे) म्हणजे शंका असणारे लोक येऊन शंकारहित होतात, दोष असणारे येऊन दोषरहित होतात, दुटूपी मन असणारे (सद्वेळ्हक) येऊन एकनिष्ठ (निद्वेळ्हक) होतात, संशय असणारे येऊन संशयरहित होतात, राग (आसक्ती) असणारे येऊन वीतराग होतात, द्वेष असणारे येऊन वीतद्वेष होतात, मोह असणारे येऊन वीतमोह होतात, क्लेश असणारे येऊन निष्क्लेश होतात – म्हणून ‘कंखीनं पटिजानतं’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच स्थविर पिंगिय म्हणाले –

‘‘Adhideve abhiññāya, sabbaṃ vedi paroparaṃ;

Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānata’’nti.

“देवांहून श्रेष्ठ अशांना विशेष ज्ञानाने जाणून, त्यांनी स्वतःचे आणि इतरांचे सर्व काही जाणले; ते प्रश्नांचा अंत करणारे शास्ता आहेत आणि शंका असणाऱ्यांना शंकारहित करणारे आहेत.”

120.

१२०.

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, yassa natthi upamā kvaci;

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittaṃ.

“जे विचलित न होणारे आणि क्षोभ न पावणारे आहे, ज्याची कुठेही उपमा नाही; मी नक्कीच तिथे जाईन, मला यात कोणतीही शंका नाही. मला अशा प्रकारे दृढ श्रद्धा असलेला (निर्वाणाप्रती चित्त समर्पित केलेला) समजावे.”

Asaṃhīraṃ asaṃkuppanti asaṃhīraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Asaṃhīranti rāgena dosena mohena kodhena upanāhena makkhena paḷāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena thambhena sārambhena mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi sabbaduccaritehi sabbapariḷāhehi sabbāsavehi sabbadarathehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi asaṃhāriyaṃ nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti – asaṃhīraṃ.

‘असंहिरं असंकुप्पं’ या पदात: ‘असंहिर’ म्हणजे अमर निर्वाण होय. जो सर्व संस्कारांचा उपशम, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निर्वाण आहे, त्याला ‘असंहिर’ म्हणतात. ‘असंहिर’ म्हणजे जे राग, द्वेष, मोह, क्रोध, उपनाह (वैरभाव), मख्ख (कृतघ्नता), पळास (अहंकार), ईर्ष्या, मात्सर्य, माया (कपट), साठेय्य (धूर्तपणा), थंभ (हट्ट), सारंभ (उग्रता), मान, अतिमान, मद, प्रमाद, सर्व क्लेश, सर्व दुश्चरित, सर्व परिळाह (दाह), सर्व आसव, सर्व दरथ (त्रास), सर्व संताप आणि सर्व अकुशल अभिसंस्कार यांच्याद्वारे विचलित केले जाऊ शकत नाही; ते निर्वाण नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिणामधर्मी (बदल न होणारे) आहे – म्हणून ‘असंहिर’ असे म्हटले आहे.

Asaṃkuppanti asaṃkuppaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho…pe… nirodho nibbānaṃ. Nibbānassa na uppādo paññāyati, vayo natthi, na tassa aññathattaṃ paññāyati. Nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti – asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ.

‘असंकुप्पं’ म्हणजे: ‘असंकुप्प’ म्हणजे अमर निर्वाण होय. जो सर्व संस्कारांचा उपशम... निरोध आणि निर्वाण आहे, त्याला ‘असंकुप्प’ म्हणतात. निर्वाणाचा उत्पाद (उत्पत्ती) दिसत नाही, त्याचा व्यय (नाश) नाही आणि त्याची अन्यथारूपता (बदल) दिसत नाही. निर्वाण नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिणामधर्मी आहे – म्हणून ‘असंहिरं असंकुप्पं’ असे म्हटले आहे.

Yassa [Pg.228] natthi upamā kvacīti. Yassāti nibbānassa. Natthi upamāti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṃ natthi, paṭibhāgo natthi, na sati na saṃvijjati nupalabbhati. Kvacīti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – yassa natthi upamā kvaci.

‘यस्स नत्थि उपमा क्वचि’ (ज्याची कुठेही उपमा नाही) या पदात: ‘यस्स’ म्हणजे निर्वाणाचे. ‘नत्थि उपमा’ म्हणजे उपमा नाही, तुलना नाही, समान काही नाही, सादृश्य नाही; ते अस्तित्वात नाही, आढळत नाही, उपलब्ध नाही. ‘क्वचि’ म्हणजे कुठेही, कशातही, आत असो, बाहेर असो किंवा आत आणि बाहेर असो – म्हणून ‘यस्स नत्थि उपमा क्वचि’ असे म्हटले आहे.

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhāti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ aviraddhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Gamissāmīti gamissāmi adhigamissāmi phassissāmi sacchikarissāmīti – addhā gamissāmi. Na mettha kaṅkhāti. Etthāti nibbāne kaṅkhā natthi, vicikicchā natthi, dveḷhakaṃ natthi, saṃsayo natthi, na sati na saṃvijjati nupalabbhati, pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍhoti – addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā.

"मी नक्कीच जाईन, यात मला शंका नाही." 'अद्धा' हा निश्चितता दर्शवणारा शब्द आहे, निःसंशय शब्द आहे, शंकारहित शब्द आहे, द्विधा नसलेला शब्द आहे, दुटप्पी नसलेला शब्द आहे, निश्चयवाचक शब्द आहे, दोषरहित शब्द आहे, अविरुद्ध शब्द आहे, प्रस्थापित करणारा शब्द आहे - 'अद्धा'. 'गमिस्सामि' म्हणजे मी जाईन, प्राप्त करीन, स्पर्श करीन (अनुभवेन), साक्षात करीन - 'अद्धा गमिस्सामि'. "यात मला शंका नाही." 'एत्थ' म्हणजे येथे निर्वाणात शंका नाही, विचिकित्सा नाही, द्विधा भाव नाही, संशय नाही; तो अस्तित्वात नाही, आढळत नाही, उपलब्ध नाही; तो नष्ट झाला आहे, समूळ नष्ट झाला आहे, शांत झाला आहे, प्रतिप्रश्रब्ध झाला आहे, पुन्हा उत्पन्न न होणारा झाला आहे, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध झाला आहे - "मी नक्कीच जाईन, यात मला शंका नाही."

Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti. Evaṃ maṃ dhārehīti evaṃ maṃ upalakkhehi. Adhimuttacittanti nibbānaninnaṃ nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ nibbānādhimuttanti – evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti. Tenāha thero piṅgiyo –

"अशा प्रकारे मला अधिमुक्त चित्त असलेला समजा." 'एवं मं धारेहि' म्हणजे अशा प्रकारे माझी नोंद घ्या (मला ओळखा). 'अधिमुत्तचित्तं' म्हणजे निर्वाणाकडे झुकलेले, निर्वाणाकडे प्रवण असलेले, निर्वाणाभिमुख असलेले, निर्वाणात अधिमुक्त झालेले चित्त - "अशा प्रकारे मला अधिमुक्त चित्त असलेला समजा." त्यामुळे स्थवीर पिंगिय म्हणाले -

‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, yassa natthi upamā kvaci;

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti.

“जे (निर्वाण) अपरिवर्तनीय आहे, अकोभ्य आहे, ज्याची कुठेही उपमा नाही; मी नक्कीच तिथे जाईन, यात मला शंका नाही, अशा प्रकारे मला अधिमुक्त चित्त असलेला समजा.”

Pārāyanānugītigāthāniddeso aṭṭhārasamo.

पारायन-अनुगीति-गाथा-निर्देश अठरावा समाप्त.

Pārāyanavaggo samatto.

पारायन वर्ग समाप्त.

Khaggavisāṇasutto

खग्गविसाण सुत्त (खड्गविषाण सूत्र)

Khaggavisāṇasuttaniddeso

खग्गविसाण सुत्त निर्देश

Paṭhamavaggo

पहिला वर्ग

121.

१२१.

Sabbesu [Pg.229] bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ;

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

सर्व प्राण्यांविषयी हिंसा (दंड) त्यागून, त्यांच्यापैकी एकालाही त्रास न देता; पुत्राचीही इच्छा करू नये, मग मित्राची (सहायाची) कुठून करणार? गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍanti. Sabbesūti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – sabbesūti. Bhūtesūti bhūtā vuccanti tasā ca thāvarā ca. Tasāti yesaṃ tasitataṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti tasā? Te tasanti uttasanti paritasanti bhāsanti santāsaṃ āpajjanti, taṃkāraṇā vuccanti tasā. Thāvarāti yesaṃ tasitataṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti thāvarā? Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti na santāsaṃ āpajjanti, taṃkāraṇā vuccanti thāvarā. Daṇḍanti tayo daṇḍā – kāyadaṇḍo vacīdaṇḍo manodaṇḍo. Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyadaṇḍo, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīdaṇḍo, tividhaṃ manoduccaritaṃ manodaṇḍo. Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍanti sabbesu bhūtesu daṇḍaṃ nidhāya nidahitvā.

"'सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं' (सर्व प्राण्यांविषयी दंड त्यागून) याविषयी: 'सब्बेसु' म्हणजे सर्व प्रकारे सर्व, सर्वथा सर्व, अशेष, निःशेष; हे सर्वसमावेशक वचन आहे - 'सब्बेसु'. 'भूतेसु' म्हणजे 'भूत' असे 'तस' (भयभीत होणारे) आणि 'थावर' (स्थिर) यांना म्हटले जाते. 'तस' म्हणजे ज्यांची तृष्णा नष्ट झालेली नाही आणि ज्यांचे भय व भीती नष्ट झालेली नाही. त्यांना 'तस' का म्हणतात? कारण ते घाबरतात, त्रस्त होतात, भयभीत होतात, थरथर कापतात आणि संतापाला (दुःखाला) प्राप्त होतात, म्हणून त्यांना 'तस' म्हणतात. 'थावर' म्हणजे ज्यांची तृष्णा नष्ट झाली आहे आणि ज्यांचे भय व भीती नष्ट झाली आहे. त्यांना 'थावर' का म्हणतात? कारण ते घाबरत नाहीत, त्रस्त होत नाहीत, भयभीत होत नाहीत, थरथर कापत नाहीत आणि संतापाला प्राप्त होत नाहीत, म्हणून त्यांना 'थावर' म्हणतात. 'दण्डं' म्हणजे तीन प्रकारचे दंड आहेत - कायदंड, वचीदंड आणि मनोदंड. तीन प्रकारचे काय-दुश्चरित म्हणजे कायदंड, चार प्रकारचे वची-दुश्चरित म्हणजे वचीदंड, आणि तीन प्रकारचे मनो-दुश्चरित म्हणजे मनोदंड. 'सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं' म्हणजे सर्व प्राण्यांविषयी दंड त्यागून, बाजूला ठेवून."

Aviheṭhayaṃ aññatarampi tesanti ekamekampi sattaṃ pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā anduyā vā rajjuyā vā aviheṭhayanto, sabbepi satte pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā anduyā vā rajjuyā vā aviheṭhayantoti – aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ.

"'अविहेठयं अञ्ञतरम्पि तेसं' (त्यांच्यापैकी एकालाही त्रास न देता) याविषयी: कोणत्याही एका प्राण्याला हाताने, ढेकळाने, काठीने, शस्त्राने, साखळीने किंवा दोरीने त्रास न देता; तसेच सर्व प्राण्यांना हाताने, ढेकळाने, काठीने, शस्त्राने, साखळीने किंवा दोरीने त्रास न देता - 'अविहेठयं अञ्ञतरम्पि तेसं'."

Na puttamiccheyya kuto sahāyanti. Nāti paṭikkhepo; puttāti cattāro puttā – atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto. Sahāyanti sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu, gamanaṃ phāsu, gamanāgamanaṃ phāsu, ṭhānaṃ phāsu, nisajjanaṃ phāsu, sayanaṃ phāsu, ālapanaṃ phāsu, sallapanaṃ phāsu, ullapanaṃ phāsu, samullapanaṃ phāsu[Pg.230]. Na puttamiccheyya kuto sahāyanti puttampi na iccheyya na sādiyeyya na patthayeyya na pihayeyya nābhijappeyya, kuto mittaṃ vā sandiṭṭhaṃ vā sambhattaṃ vā sahāyaṃ vā iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyyāti – na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ.

"'न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायं' (पुत्राचीही इच्छा करू नये, मग सहायाची कुठून करणार?) याविषयी: 'न' हा निषेध आहे. 'पुत्ता' म्हणजे चार प्रकारचे पुत्र - अत्रज पुत्र (स्वतःचा जन्मलेला), खेत्तज पुत्र (क्षेत्रज पुत्र), दिन्नक पुत्र (दत्तक पुत्र), अंतेवासिक पुत्र (शिष्य पुत्र). 'सहाया' म्हणजे ज्यांच्यासोबत येणे सुखकर आहे, जाणे सुखकर आहे, येणे-जाणे सुखकर आहे, उभे राहणे सुखकर आहे, बसणे सुखकर आहे, झोपणे सुखकर आहे, संभाषण करणे सुखकर आहे, चर्चा करणे सुखकर आहे, हाक मारणे सुखकर आहे, वारंवार बोलणे सुखकर आहे, त्यांना 'सहाय' (मित्र/सहकारी) म्हटले जाते. 'न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायं' म्हणजे पुत्राचीही इच्छा करू नये, त्याला स्वीकारू नये, त्याची आकांक्षा करू नये, त्याची लालसा करू नये, त्याच्याविषयी आसक्ती बाळगू नये; मग मित्राची, परिचिताची, स्नेह्याची किंवा सहायाची इच्छा कशी करणार, त्याला कसे स्वीकारणार, त्याची आकांक्षा कशी करणार, त्याची लालसा कशी करणार, त्याच्याविषयी आसक्ती कशी बाळगणार? - 'न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहायं'."

Eko care khaggavisāṇakappoti. Ekoti so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

"'एकं चरे खग्गविसाणकप्पो' (गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे) याविषयी: 'एको' म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध प्रव्रज्येच्या दृष्टीने एकटे आहेत, अद्वितीय (दुसरा कोणी सोबती नसणे) या अर्थाने एकटे आहेत, तृष्णेचा त्याग केल्यामुळे एकटे आहेत, अत्यंत वीतराग असल्यामुळे एकटे आहेत, अत्यंत वीतद्वेष असल्यामुळे एकटे आहेत, अत्यंत वीतमोह असल्यामुळे एकटे आहेत, अत्यंत निष्क्लेश असल्यामुळे एकटे आहेत, एकायन मार्गाने गेल्यामुळे एकटे आहेत, आणि अद्वितीय अशा प्रत्येकबोधीचा साक्षात्कार केल्यामुळे एकटे आहेत."

Kathaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko? So paccekasambuddho sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – evaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko.

"ते प्रत्येकबुद्ध प्रव्रज्येच्या दृष्टीने एकटे कसे आहेत? ते प्रत्येकबुद्ध सर्व गृहस्थाश्रमाची बंधने (घरवासाचे अडथळे) तोडून, पुत्र आणि पत्नीची बंधने तोडून, नातेवाईकांची बंधने तोडून, साठवणुकीची बंधने तोडून, केस व दाढी काढून (मुंडण करून), काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन (अनागारिक होऊन) प्रव्रजित होतात आणि अकिंचन भाव (काहीही जवळ नसणे) प्राप्त करून एकटेच विहरतात, राहतात, हालचाल करतात, जीवन व्यतीत करतात, स्वतःचे रक्षण करतात, जीवन कंठतात आणि यापन करतात - अशा प्रकारे ते प्रत्येकबुद्ध प्रव्रज्येच्या दृष्टीने एकटे आहेत."

Kathaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko? So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko abhikkamati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – evaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko.

"ते प्रत्येकबुद्ध अद्वितीय (दुसरा सोबती नसणे) या अर्थाने एकटे कसे आहेत? ते अशा प्रकारे प्रव्रजित होऊन, एकटेच अरण्य, वनप्रस्थ आणि निर्जन अशा शयनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घेतात, जे शांत, कोलाहल नसलेले, मानवी वर्दळ नसलेले, माणसांच्या गुप्त भेटींसाठी योग्य नसलेले आणि एकांतासाठी (प्रतिसंलयनासाठी) योग्य असतात. ते एकटेच चालतात, एकटेच उभे राहतात, एकटेच बसतात, एकटेच झोपतात, एकटेच भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतात, एकटेच पुढे जातात, एकटेच मागे फिरतात, एकटेच एकांतात बसतात, एकटेच चंक्रमण करतात, एकटेच विहरतात, राहतात, हालचाल करतात, जीवन व्यतीत करतात, स्वतःचे रक्षण करतात, जीवन कंठतात आणि यापन करतात - अशा प्रकारे ते प्रत्येकबुद्ध अद्वितीय या अर्थाने एकटे आहेत."

Kathaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenakaṃ namuciṃ kaṇhaṃ pamattabandhuṃ vidhametvā ca taṇhājāliniṃ visaritaṃ visattikaṃ pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃgamesi.

"ते प्रत्येकबुद्ध तृष्णेचा त्याग केल्यामुळे एकटे कसे आहेत? ते अशा प्रकारे एकटे, अद्वितीय, अप्रमत्त, उद्योगी (आतापी) आणि दृढनिश्चयी (प्रहितत्त) होऊन विहरत असताना, महान प्रयत्न (महाप्रधान) करत, ससैन्य मार, नमुची, कृष्ण (काळा मार), प्रमत्तबंधू यांचा पराभव करून, पसरलेल्या आणि विषारी अशा तृष्णारूपी जाळ्याचा त्याग करतात, त्याला दूर करतात, नष्ट करतात आणि पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवतात."

‘‘Taṇhādutiyo [Pg.231] puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

“तृष्णेला सोबती बनवून मनुष्य दीर्घकाळ संसारात भटकत राहतो; तो या जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जाणाऱ्या संसाराला पार करू शकत नाही.”

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“हा दोष ओळखून की तृष्णा हीच दुःखाची उत्पत्ती आहे, तृष्णारहित, अनादान (आसक्तिरहित) आणि स्मृतिमान (सतो) होऊन भिक्खूने विहरावे.”

Evaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

अशा प्रकारे ते प्रत्येकबुद्ध तृष्णेचा त्याग केल्यामुळे एकटे आहेत.

Kathaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko? Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko. Evaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko.

ते प्रत्येकबुद्ध अत्यंत वीतराग (रागरहित) असल्यामुळे 'एक' (अद्वितीय) कसे आहेत? रागाचा प्रहाण (त्याग) केल्यामुळे ते अत्यंत वीतराग आहेत, म्हणून 'एक' आहेत; द्वेषाचा प्रहाण केल्यामुळे ते अत्यंत वीतद्वेष आहेत, म्हणून 'एक' आहेत; मोहाचा प्रहाण केल्यामुळे ते अत्यंत वीतमोह आहेत, म्हणून 'एक' आहेत; क्लेशांचा प्रहाण केल्यामुळे ते अत्यंत निष्क्लेश आहेत, म्हणून 'एक' आहेत. अशा प्रकारे, ते प्रत्येकबुद्ध अत्यंत वीतराग असल्यामुळे 'एक' आहेत.

Kathaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

ते प्रत्येकबुद्ध एकायन मार्गाला (एकमेव मुक्तीच्या मार्गाला) प्राप्त झालेले असल्यामुळे 'एक' कसे आहेत? चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान), चार सम्यक प्रधान (सम्मदप्पधान), चार ऋद्धिपाद (इद्धिपाद), पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग (बोज्झंग) आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग यांना 'एकायन मार्ग' म्हटले जाते.

‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti.

“कल्याणकारी व अनुकंपा करणारे, जन्माच्या अंताला (नष्ट होण्याला) पाहणारे (ते प्रत्येकबुद्ध) या एकायन मार्गाला जाणतात. याच मार्गाने पूर्वी लोक (संसाररूपी) ओघाला (पुराला) तरून गेले, भविष्यात तरून जातील आणि वर्तमानकाळातही तरत आहेत.”

Evaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko.

अशा प्रकारे, ते प्रत्येकबुद्ध एकायन मार्गाला प्राप्त झालेले असल्यामुळे 'एक' आहेत.

Kathaṃ so paccekasambuddho eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko? Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ. Paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. So paccekasambuddho maggapaccekasambuddho ñāṇapaccekasambuddho ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bujjhi, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti bujjhi, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti bujjhi, ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti bujjhi, ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti bujjhi, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti bujjhi, ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti bujjhi, ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti bujjhi, ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti bujjhi, ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti bujjhi, ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti bujjhi, ‘‘jātipaccayā [Pg.232] jarāmaraṇa’’nti bujjhi; ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti bujjhi, ‘‘saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’ti bujjhi, ‘‘viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’’ti bujjhi, ‘‘nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’’ti bujjhi, ‘‘saḷāyatananirodhā phassanirodho’’ti bujjhi, ‘‘phassanirodhā vedanānirodho’’ti bujjhi, ‘‘vedanānirodhā taṇhānirodho’’ti bujjhi, ‘‘taṇhānirodhā upādānanirodho’’ti bujjhi, ‘‘upādānanirodhā bhavanirodho’’ti bujjhi, ‘‘bhavanirodhā jātinirodho’’ti bujjhi, ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti bujjhi; ‘‘idaṃ dukkha’’nti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti bujjhi; ‘‘ime āsavā’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti bujjhi…pe… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti bujjhi; ‘‘ime dhammā abhiññeyyā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā pahātabbā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā bhāvetabbā’’ti bujjhi; channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca…pe… nissaraṇañca bujjhi, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bujjhi.

ते प्रत्येकबुद्ध एकटेच अनुत्तर प्रत्येकसंबोधीला पूर्णपणे अभिसंबुद्ध (साक्षात्कृत) केल्यामुळे 'एक' कसे आहेत? चार मार्गांमधील ज्ञानाला 'बोधी' म्हटले जाते. प्रज्ञा, प्रज्ञेंद्रिय, प्रज्ञाबल, धर्मविचय-संबोध्यंग, मीमांसा, विपश्यना आणि सम्यक दृष्टी (यांना बोधी म्हणतात). ते प्रत्येकबुद्ध, मार्ग-प्रत्येकबुद्ध आणि ज्ञान-प्रत्येकबुद्ध असून त्यांनी जाणले की, “सर्व संस्कार अनित्य आहेत”, “सर्व संस्कार दुःख आहेत”, “सर्व धर्म अनात्म आहेत”; “अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) संस्कार उत्पन्न होतात”, “संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान उत्पन्न होते”, “विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप उत्पन्न होते”, “नामरूपाच्या प्रत्ययाने षडायतन उत्पन्न होते”, “षडायतनाच्या प्रत्ययाने स्पर्श उत्पन्न होतो”, “स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना उत्पन्न होते”, “वेदनेच्या प्रत्ययाने तृष्णा उत्पन्न होते”, “तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान उत्पन्न होते”, “उपादनाच्या प्रत्ययाने भव उत्पन्न होतो”, “भवाच्या प्रत्ययाने जाती (जन्म) उत्पन्न होते”, “जातीच्या प्रत्ययाने जरा-मरण उत्पन्न होते”; “अविद्येच्या निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो”, “संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो”, “विज्ञानाच्या निरोधाने नामरूपाचा निरोध होतो”, “नामरूपाच्या निरोधाने षडायतनाचा निरोध होतो”, “षडायतनाच्या निरोधाने स्पर्शाचा निरोध होतो”, “स्पर्शाच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो”, “वेदनेच्या निरोधाने तृष्णेचा निरोध होतो”, “तृष्णेच्या निरोधाने उपादानाचा निरोध होतो”, “उपादनाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो”, “भवाच्या निरोधाने जातीचा निरोध होतो”, “जातीच्या निरोधाने जरा-मरणाचा निरोध होतो”; “हे दुःख आहे” असे त्यांनी जाणले, “हा दुःखसमुदय आहे” असे त्यांनी जाणले, “हा दुःखनिरोध आहे” असे त्यांनी जाणले, “ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे” असे त्यांनी जाणले; “हे आसव (आस्रव) आहेत” असे त्यांनी जाणले, “हा आसवसमुदय आहे” असे त्यांनी जाणले... पे... “ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे” असे त्यांनी जाणले; “हे धर्म अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) आहेत” असे त्यांनी जाणले, “हे धर्म प्रहातव्य (त्यागण्यायोग्य) आहेत” असे त्यांनी जाणले, “हे धर्म साक्षात्करणीय (अनुभवण्यायोग्य) आहेत” असे त्यांनी जाणले, “हे धर्म भावितव्य (भावना करण्यायोग्य/विकसित करण्यायोग्य) आहेत” असे त्यांनी जाणले; सहा स्पर्शायातनांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनवक (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) त्यांनी जाणले; पाच उपादानस्कंधांचा उदय... पे... आणि निस्सरण त्यांनी जाणले; चार महाभूतांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण त्यांनी जाणले; “जे काही उदय पावणारे (उत्पत्तिधर्मी) आहे, ते सर्व निरोध पावणारे (निरोधधर्मी) आहे” असे त्यांनी जाणले.

Atha vā, yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena paccekabodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsīti evaṃ so paccekasambuddho eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti – eko.

किंवा, जे काही जाणण्यायोग्य, अनुबोधन करण्यायोग्य, प्रतिबोधन करण्यायोग्य, संबोधि मिळवण्यायोग्य, प्राप्त करण्यायोग्य, स्पर्श करण्यायोग्य (अनुभवण्यायोग्य) आणि साक्षात्कृत करण्यायोग्य आहे, ते सर्व त्यांनी त्या प्रत्येकबोधी-ज्ञानाने जाणले, अनुबोधन केले, प्रतिबोधन केले, संबोधि मिळवली, प्राप्त केले, स्पर्श केला आणि साक्षात्कृत केले. अशा प्रकारे, ते प्रत्येकबुद्ध एकटेच अनुत्तर प्रत्येकसंबोधीला पूर्णपणे अभिसंबुद्ध झाल्यामुळे 'एक' आहेत.

Careti aṭṭha cariyāyo – iriyāpathacariyā, āyatanacariyā, saticariyā, samādhicariyā, ñāṇacariyā, maggacariyā, patticariyā, lokatthacariyā. Iriyāpathacariyāti catūsu iriyāpathesu. Āyatanacariyāti chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Saticariyāti catūsu satipaṭṭhānesu. Samādhicariyāti catūsu jhānesu. Ñāṇacariyāti catūsu ariyasaccesu. Maggacariyāti catūsu ariyamaggesu. Patticariyāti catūsu sāmaññaphalesu. Lokatthacariyāti tathāgatesu arahantesu sammāsambuddhesu padesato paccekasambuddhesu padesato sāvakesu. Iriyāpathacariyā ca paṇidhisampannānaṃ, āyatanacariyā ca indriyesu guttadvārānaṃ[Pg.233], saticariyā ca appamādavihārīnaṃ, samādhicariyā ca adhicittamanuyuttānaṃ, ñāṇacariyā ca buddhisampannānaṃ, maggacariyā ca sammāpaṭipannānaṃ, patticariyā ca adhigataphalānaṃ, lokatthacariyā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ padesato paccekabuddhānaṃ padesato sāvakānaṃ. Imā aṭṭha cariyāyo. Aparāpi aṭṭha cariyāyo – adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhapento satiyā carati, avikkhepaṃ karonto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇacariyāya carati. Evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti – āyatanacariyāya carati. Evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti – visesacariyāya carati. Imā aṭṭha cariyāyo.

ते आठ चर्यांचे (आचरणांचे) पालन करतात – ईर्यापथचर्या (हालचालींचे आचरण), आयतनचर्या, स्मृतिचर्या (सतिचर्या), समाधिचर्या, ज्ञानचर्या, मार्गचर्या, प्राप्तिचर्या (पत्तिचर्या) आणि लोकार्थचर्या (जगाच्या कल्याणासाठी आचरण). 'ईर्यापथचर्या' म्हणजे चार ईर्यापथांमध्ये (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे यांमध्ये आचरण करणे). 'आयतनचर्या' म्हणजे सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) व बाह्य आयतनांमध्ये आचरण करणे. 'स्मृतिचर्या' म्हणजे चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये आचरण करणे. 'समाधिचर्या' म्हणजे चार ध्यानांमध्ये आचरण करणे. 'ज्ञानचर्या' म्हणजे चार आर्य सत्यांमध्ये आचरण करणे. 'मार्गचर्या' म्हणजे चार आर्य मार्गांमध्ये आचरण करणे. 'प्राप्तिचर्या' म्हणजे चार श्रामण्यफलांमध्ये आचरण करणे. 'लोकार्थचर्या' म्हणजे तथागत, अर्हत, सम्यक संबुद्ध यांच्यामध्ये आणि अंशतः (एकदेशीय रूपाने) प्रत्येकबुद्धांमध्ये व अंशतः श्रावकांमध्ये असणारे आचरण होय. ईर्यापथचर्या ही शांत व संयमित ईर्यापथाने युक्त असलेल्यांची असते; आयतनचर्या ही इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणाऱ्यांची असते; स्मृतिचर्या ही अप्रमादाने (जागरूकतेने) विहार करणाऱ्यांची असते; समाधिचर्या ही अधिचित्तामध्ये युक्त असलेल्यांची असते; ज्ञानचर्या ही प्रज्ञासंपन्नांची असते; मार्गचर्या ही सम्यक प्रतिपन्न (योग्य मार्गाने चालणाऱ्या) लोकांची असते; प्राप्तिचर्या ही फल प्राप्त केलेल्यांची असते; आणि लोकार्थचर्या ही तथागत, अर्हत, सम्यक संबुद्धांची आणि अंशतः प्रत्येकबुद्धांची व अंशतः श्रावकांची असते. या आठ चर्या आहेत. इतरही आठ चर्या आहेत – अधिमुक्ती (श्रद्धा) ठेवणारा श्रद्धेने आचरण करतो; प्रयत्न करणारा वीर्याने (उत्साहाने) आचरण करतो; स्मृति उपस्थित ठेवणारा समृत्युपस्थितीने आचरण करतो; विक्षेप न करणारा समाधीने आचरण करतो; जाणणारा प्रज्ञेने आचरण करतो; विशेष जाणणारा विज्ञानचर्येने आचरण करतो. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याचे कुशल धर्म वृद्धिंगत होतात, म्हणून तो आयतनचर्येने आचरण करतो. अशा प्रकारे आचरण करणारा विशिष्ट गतीला (विशेषाला) प्राप्त करतो, म्हणून तो विशेषचर्येने आचरण करतो. या आठ चर्या आहेत.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo – dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyā, abhiropanacariyā ca sammāsaṅkappassa, pariggahacariyā ca sammāvācāya, samuṭṭhānacariyā ca sammākammantassa, vodānacariyā ca sammāājīvassa, paggahacariyā ca sammāvāyāmassa, upaṭṭhānacariyā ca sammāsatiyā, avikkhepacariyā ca sammāsamādhissa. Imā aṭṭha cariyāyo.

इतरही आठ चर्या आहेत – सम्यक दृष्टीची दर्शनचर्या, सम्यक संकल्पाची अभिरोपणचर्या (चित्त एकाग्र करण्याची चर्या), सम्यक वाचेची परिग्रहचर्या (संयमचर्या), सम्यक कर्मांताची समुत्थानचर्या, सम्यक आजीविकेची वोदानचर्या (शुद्धीकरणचर्या), सम्यक व्यायामाची प्रग्रहचर्या (प्रयत्नचर्या), सम्यक स्मृतीची उपस्थानचर्या (उपस्थित राहण्याची चर्या) आणि सम्यक समाधीची अविक्षेपचर्या (एकाग्रता चर्या). या आठ चर्या आहेत.

Khaggavisāṇakappoti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekaṃ hoti adutiyaṃ, evameva so paccekasambuddho takkappo tassadiso tappaṭibhāgo. Yathā atiloṇaṃ vuccati loṇakappo, atitittakaṃ vuccati tittakappo, atimadhuraṃ vuccati madhurakappo, atiuṇhaṃ vuccati aggikappo, atisītalaṃ vuccati himakappo, mahāudakakkhandho vuccati samuddakappo, mahābhiññābalappatto sāvako vuccati satthukappoti; evameva so paccekasambuddho tattha takkappo tassadiso tappaṭibhāgo eko adutiyo muttabandhano sammā loke carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

खग्गविसाणकप्प (गेंड्याच्या शिंगासारखे) म्हणजे ज्याप्रमाणे गेंड्याचे शिंग एकच असते, दुसरे नसते; त्याचप्रमाणे ते प्रत्येकसंबुद्ध त्या शिंगासारखे, त्याच्याशी सदृश आणि त्याच्याशी समरूप असतात. ज्याप्रमाणे अतिशय खारट चवीला 'लोणकप्प' (मिठासारखे) म्हटले जाते, अतिशय कडू चवीला 'तित्तकप्प' (कडू किंवा कडुनिंबासारखे) म्हटले जाते, अतिशय गोड चवीला 'मधुरकप्प' (मधासारखे) म्हटले जाते, अतिशय उष्णतेला 'अग्गिकप्प' (अग्नीसारखे) म्हटले जाते, अतिशय थंडपणाला 'हिमकप्प' (बर्फासारखे) म्हटले जाते, विशाल जलसमूहाने युक्त अशा समुद्राला 'समुद्डकप्प' (समुद्रासारखे) म्हटले जाते, आणि महान अभिज्ञा व बल प्राप्त केलेल्या श्रावकाला 'सत्थुकप्प' (शास्त्यासारखे) म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे ते प्रत्येकसंबुद्ध त्या गेंड्याच्या शिंगासारखे, त्याच्याशी सदृश, त्याच्याशी समरूप, एकटे, अद्वितीय, बंधनांतून मुक्त होऊन लोकात सम्यक प्रकारे आचरण करतात, विहार करतात, हालचाल करतात, जीवन व्यतीत करतात, स्वतःचे रक्षण करतात आणि जीवन यापन करतात – 'गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विचरण करावे'. म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ;

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“सर्व प्राण्यांच्या ठिकाणी हिंसा (दंड) त्यागून, त्यांच्यापैकी कोणालाही पीडा न देता, पुत्राचीही इच्छा करू नये, मग मित्राची (सहायाची) कुठून करणार? गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विचरण करावे.”

122.

१२२.

Saṃsaggajātassa [Pg.234] bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti;

Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

संसर्ग झालेल्या मनुष्याला स्नेह (आसक्ती) निर्माण होतो. स्नेहाच्या अनुषंगाने हे दुःख उत्पन्न होते. स्नेहापासून उत्पन्न होणारा हा दोष पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विचरण करावे.

Saṃsaggajātassa bhavanti snehāti. Saṃsaggāti dve saṃsaggā – dassanasaṃsaggo ca savanasaṃsaggo ca. Katamo dassanasaṃsaggo? Idhekacco passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. Disvā passitvā anubyañjanaso nimittaṃ gaṇhāti – kesā vā sobhanā mukhaṃ vā sobhanaṃ akkhī vā sobhanā kaṇṇā vā sobhanā nāsā vā sobhanā oṭṭhā vā sobhanā dantā vā sobhanā mukhaṃ vā sobhanaṃ gīvā vā sobhanā thanā vā sobhanā uraṃ vā sobhanaṃ udaraṃ vā sobhanaṃ kaṭi vā sobhanā ūrū vā sobhanā jaṅghā vā sobhanā hatthā vā sobhanā pādā vā sobhanā aṅguliyo vā sobhanā nakhā vā sobhanāti. Disvā passitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti anubandhati rāgabandhanaṃ – ayaṃ dassanasaṃsaggo.

'संसर्ग झालेल्या मनुष्याला स्नेह निर्माण होतो' या पदात, संसर्ग दोन प्रकारचे आहेत – दर्शन-संसर्ग (पाहून होणारा संसर्ग) आणि श्रवण-संसर्ग (ऐकून होणारा संसर्ग). दर्शन-संसर्ग कोणता? येथे एखादा मनुष्य अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न करणारी आणि उत्तम शरीरसौष्ठवाने युक्त अशी स्त्री किंवा कुमारी पाहतो. पाहून आणि निरीक्षण करून तो तिच्या लक्षणांचे व अवयवांचे निमित्त ग्रहण करतो – 'केस सुंदर आहेत, मुख सुंदर आहे, डोळे सुंदर आहेत, कान सुंदर आहेत, नाक सुंदर आहे, ओठ सुंदर आहेत, दात सुंदर आहेत, मुख सुंदर आहे, मान सुंदर आहे, स्तन सुंदर आहेत, छाती सुंदर आहे, उदर सुंदर आहे, कंबर सुंदर आहे, मांड्या सुंदर आहेत, पायाच्या पिंढऱ्या सुंदर आहेत, हात सुंदर आहेत, पाय सुंदर आहेत, बोटे सुंदर आहेत, नखे सुंदर आहेत.' पाहून आणि निरीक्षण करून तो आनंदित होतो, प्रशंसा करतो, तीव्र इच्छा करतो, मनात वारंवार आणतो आणि रागाचे (आसक्तीचे) बंधन दृढ करतो – हा दर्शन-संसर्ग होय.

Katamo savanasaṃsaggo? Idhekacco suṇāti – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti. Sutvā suṇitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti anubandhati rāgabandhanaṃ – ayaṃ savanasaṃsaggo.

श्रवण-संसर्ग कोणता? येथे एखादा मनुष्य ऐकतो – 'अमुक नावाच्या गावात किंवा नगरात अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न करणारी आणि उत्तम शरीरसौष्ठवाने युक्त अशी स्त्री किंवा कुमारी आहे.' ऐकून आणि श्रवण करून तो आनंदित होतो, प्रशंसा करतो, तीव्र इच्छा करतो, मनात वारंवार आणतो आणि रागाचे (आसक्तीचे) बंधन दृढ करतो – हा श्रवण-संसर्ग होय.

Snehāti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca. Katamo taṇhāsneho? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ odhikataṃ pariyantikataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ – ‘‘idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama’’. Rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ – ayaṃ taṇhāsneho.

'स्नेह' म्हणजे दोन प्रकारचे स्नेह आहेत – तण्हा-स्नेह (तृष्णा-स्नेह) आणि दिट्ठि-स्नेह (दृष्टी-स्नेह). तण्हा-स्नेह कोणता? तृष्णेच्या प्रभावाने जी सीमा ठरवली जाते, मर्यादा आखली जाते, मर्यादा निश्चित केली जाते, जे ग्रहण केले जाते आणि ज्याच्यावर ममत्व ठेवले जाते – 'हे माझे आहे, ते माझे आहे, एवढे माझे आहे, इतके माझे आहे.' रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, अंथरूण, पांघरूण, दासी आणि दास, शेळ्या आणि मेंढ्या, कोंबड्या आणि डुकरे, हत्ती, गायी, घोडे आणि घोडी, शेत, जमीन, चांदी, सोने, गावे, नगर, राजधानी, राष्ट्र आणि जनपद, खजिना आणि कोठार, अगदी संपूर्ण पृथ्वीवरही तृष्णेच्या वश होऊन ममत्व ठेवले जाते, ज्यामध्ये एकशे आठ प्रकारच्या तृष्णेचे विचरण समाविष्ट आहे – हा तण्हा-स्नेह होय.

Katamo [Pg.235] diṭṭhisneho? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikādiṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – ayaṃ diṭṭhisneho.

दिट्ठि-स्नेह कोणता? वीस प्रकारची सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी), दहा प्रकारची मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टी), दहा प्रकारची अंतग्ग्राहिकदिट्ठि (अंतग्राहिका दृष्टी). अशा प्रकारची जी दृष्टी, दृष्टीगत, दृष्टीचे गहन (जंगल), दृष्टीचे कांतार (वाळवंट), दृष्टीचे विसूकायिक (काटा), दृष्टीचे विप्फंदित (तडफड), दृष्टी-संयोजन, ग्रहण, प्रतिग्रह, अभिनिवेश, परामर्श, कुमार्ग, मिथ्यापथ, मिथ्यात्व, तीर्थायतन, विपर्यास-ग्रह, विपरीत-ग्रह, विपल्लास-ग्रह, मिथ्या-ग्रह, जे असत्य आहे त्याला सत्य मानून ग्रहण करणे, आणि ज्यामध्ये बासष्ट प्रकारची दृष्टीगते समाविष्ट आहेत – हा दिट्ठि-स्नेह होय.

Saṃsaggajātassa bhavanti snehāti dassanasaṃsaggapaccayā ca savanasaṃsaggapaccayā ca taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca bhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti abhinibbattanti pātubhavantīti – saṃsaggajātassa bhavanti snehā.

'संसर्ग झालेल्या मनुष्याला स्नेह निर्माण होतो' म्हणजे दर्शन-संसर्गाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) आणि श्रवण-संसर्गाच्या प्रत्ययाने तण्हा-स्नेह आणि दिट्ठि-स्नेह उत्पन्न होतात, चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होतात, जन्म घेतात, पूर्णपणे जन्म घेतात, निष्पन्न होतात, विशेष रूपाने निष्पन्न होतात, प्रकट होतात – म्हणून 'संसर्ग झालेल्या मनुष्याला स्नेह निर्माण होतो' असे म्हटले आहे.

Snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotīti. Snehoti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca…pe… ayaṃ taṇhāsneho…pe… ayaṃ diṭṭhisneho. Dukkhamidaṃ pahotīti idhekacco kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Tamenaṃ gahetvā rañño dassenti – ‘‘ayaṃ, deva, coro āgucārī. Imassa yaṃ icchasi taṃ daṇḍaṃ paṇehī’’ti. Tamenaṃ rājā taṃ paribhāsati. So paribhāsapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.

'स्नेहाच्या अनुषंगाने हे दुःख उत्पन्न होते' या पदात, स्नेह म्हणजे दोन प्रकारचे स्नेह – तण्हा-स्नेह आणि दिट्ठि-स्नेह... (पेय्याल)... हा तण्हा-स्नेह... (पेय्याल)... हा दिट्ठि-स्नेह. 'हे दुःख उत्पन्न होते' म्हणजे येथे एखादा मनुष्य कायेने दुश्चरित आचरण करतो, वाचेने दुश्चरित आचरण करतो, मनाने दुश्चरित आचरण करतो; प्राण्यांची हत्या करतो, न दिलेले ग्रहण करतो, घरफोडी करतो, लूटमार करतो, एकाकी दरोडा घालतो, वाटेत अडवून लुटतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो. त्याला पकडून राजासमोर हजर करतात आणि म्हणतात – 'महाराज, हा चोर अपराधी आहे. याला आपल्याला योग्य वाटेल तो दंड द्या.' राजा त्याला धमकावतो. त्या धमकावण्याच्या कारणाने तो दुःख आणि डोमनस्य (मानसिक क्लेश) अनुभवतो. हे भय, दुःख आणि डोमनस्य कुठून उत्पन्न झाले? त्याच्या स्नेह-प्रत्ययाने (आसक्तीने), नंदी-प्रत्ययाने (आनंदाने), राग-प्रत्ययाने आणि नंदीराग-प्रत्ययाने ते उत्पन्न झाले आहे.

Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṃ rājā bandhāpeti – andubandhanena vā rajjubandhanena vā saṅkhalikabandhanena vā vettabandhanena vā latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā gāmabandhanena vā nigamabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā janapadabandhanena vā, antamaso savacanīyampi karoti – ‘‘na te labbhā ito pakkamitu’’nti. So bandhanapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.

एवढ्यानेच राजाचे समाधान होत नाही. राजा त्याला बंदी बनवण्याची आज्ञा देतो – बेड्यांच्या बंधनाने, दोरीच्या बंधनाने, साखळदंडाच्या बंधनाने, वेताच्या बंधनाने, वेलींच्या बंधनाने, तुरुंगात टाकून, वेढा घालून, गावाच्या बंधनाने, नगराच्या बंधनाने, राष्ट्राच्या बंधनाने किंवा जनपदाच्या बंधनाने; अगदी शेवटी तोंडी आदेशही देतो – 'तुला येथून बाहेर जाण्याची परवानगी नाही.' त्या बंधनाच्या कारणाने तो दुःख आणि डोमनस्य (मानसिक क्लेश) अनुभवतो. हे भय, दुःख आणि डोमनस्य कुठून उत्पन्न झाले? त्याच्या स्नेह-प्रत्ययाने (आसक्तीने), नंदी-प्रत्ययाने (आनंदाने), राग-प्रत्ययाने आणि नंदीराग-प्रत्ययाने ते उत्पन्न झाले आहे.

Ettakenapi [Pg.236] rājā na tussati. Tamenaṃ rājā tasseva dhanaṃ āharāpeti – sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā. So dhanajānipaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.

एवढ्यानेही राजा संतुष्ट होत नाही. तो राजा त्या चोराकडूनच शंभर, हजार किंवा एक लाख (मुद्रा) इतके धन आणवून घेतो. तो धनहानीच्या कारणामुळेही दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. हे भय, दुःख आणि दौर्मनस्य कशामुळे उत्पन्न होते? त्याला हे स्नेह-प्रत्ययामुळे, नंदी-प्रत्ययामुळे, राग-प्रत्ययामुळे आणि नंदीराग-प्रत्ययामुळे उत्पन्न होते.

Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṃ rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti – kasāhipi tāḷeti, vettehipi tāḷeti, aḍḍhadaṇḍehipi tāḷeti, hatthampi chindati, pādampi chindati, hatthapādampi chindati, kaṇṇampi chindati, nāsampi chindati, kaṇṇanāsampi chindati, bilaṅgathālikampi karoti, saṅkhamuṇḍikampi karoti, rāhumukhampi karoti, jotimālikampi karoti, hatthapajjotikampi karoti, erakavattikampi karoti, cīrakavāsikampi karoti, eṇeyyakampi karoti, baḷisamaṃsikampi karoti, kahāpaṇikampi karoti, khārāpatacchikampi karoti, palighaparivattikampi karoti, palālapīṭhakampi karoti, tattenapi telena osiñcati, sunakhehipi khādāpeti, jīvantampi sūle uttāseti, asināpi sīsaṃ chindati. So kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ. Rājā imesaṃ catunnaṃ daṇḍānaṃ issaro.

एवढ्यानेही राजा संतुष्ट होत नाही. तो राजा त्याला विविध प्रकारच्या यातना देतो – चाबकाने मारतो, वेताने मारतो, अर्ध्या कापलेल्या काठीने मारतो, हात कापतो, पाय कापतो, हात आणि पाय दोन्ही कापतो, कान कापतो, नाक कापतो, कान आणि नाक दोन्ही कापतो, डोक्याची कवटी काढून त्यात गरम लोखंडाचा गोळा ठेवतो, डोक्याची त्वचा सोलून शंखासारखी पांढरी करतो, तोंडात अग्नी टाकून तोंड पेटवतो, संपूर्ण शरीराला कापड गुंडाळून पेटवून देतो, हाताला मशाल बनवून पेटवतो, गळ्यापासून खाली त्वचा सोलतो, गळ्यापासून कंबरेपर्यंत आणि घोट्यापर्यंत त्वचा सोलून वल्कलासारखी करतो, जमिनीवर खिळे ठोकून त्यावर निजवून सभोवती अग्नी पेटवतो, दोन्ही बाजूंनी टोकदार असलेल्या आकड्याने मांस सोलतो, संपूर्ण शरीराचे कहापणा (नाण्या) एवढे तुकडे करतो, शरीरावर जखमा करून त्यात खारट पाणी किंवा आम्ल ओततो, जमिनीवर खिळा ठोकून त्यावर शरीराला फिरवतो, शरीराचे हाड आणि मांस पेंढ्यासारखे कुस्करतो, उकळते तेल अंगावर ओततो, भुकेल्या कुत्र्यांकडून चावा घेववतो, जिवंतपणीच सुळावर चढवतो, तलवारीने डोके कापतो. तो या यातनांच्या कारणामुळे दुःख आणि दौर्मनस्य अनुभवतो. हे भय, दुःख आणि दौर्मनस्य कशामुळे उत्पन्न होते? त्याला हे स्नेह-प्रत्ययामुळे, नंदी-प्रत्ययामुळे, राग-प्रत्ययामुळे आणि नंदीराग-प्रत्ययामुळे उत्पन्न होते. राजा या चार प्रकारच्या दंडांचा स्वामी असतो.

So sakena kammena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tamenaṃ nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kammakāraṇaṃ karonti – tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ majjhe urasmiṃ gamenti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti; na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.

तो आपल्या स्वतःच्या कर्मामुळे, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होतो. नरकाचे रक्षक त्याला 'पंचविध बंधन' नावाची यातना देतात – ते त्याच्या एका हातात तापलेली लोखंडी सळई ठोकतात, दुसऱ्या हातात तापलेली लोखंडी सळई ठोकतात, एका पायात तापलेली लोखंडी सळई ठोकतात, दुसऱ्या पायात तापलेली लोखंडी सळई ठोकतात आणि छातीच्या मध्यभागी तापलेली लोखंडी सळई ठोकतात. तो तिथे अत्यंत दुःखद, तीव्र, कठोर आणि कटू वेदना भोगतो; आणि जोपर्यंत त्याचे ते पापकर्म नष्ट होत नाही, तोपर्यंत तो मृत्यू पावत नाही. हे भय, दुःख आणि दौर्मनस्य कशामुळे उत्पन्न होते? त्याला हे स्नेह-प्रत्ययामुळे, नंदी-प्रत्ययामुळे, राग-प्रत्ययामुळे आणि नंदीराग-प्रत्ययामुळे उत्पन्न होते.

Tamenaṃ [Pg.237] nirayapālā saṃvesetvā kuṭhārīhi tacchanti…pe… tamenaṃ nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchanti. Tamenaṃ nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi. Tamenaṃ nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi. Tamenaṃ nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccati. So tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṃ gacchati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti; na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.

नरकाचे रक्षक त्याला निजवून कुऱ्हाडीने कापतात... पे... नरकाचे रक्षक त्याचे पाय वर आणि डोके खाली करून त्याला वाश्यांनी तासतात. नरकाचे रक्षक त्याला रथाला जुंपून, पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या लोखंडी जमिनीवर पुढे-मागे ओढतात. नरकाचे रक्षक त्याला पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या मोठ्या कोळशाच्या पर्वतावर चढवतात आणि उतरवतात. नरकाचे रक्षक त्याचे पाय वर आणि डोके खाली करून त्याला पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या तापलेल्या तांब्याच्या कढईत टाकतात. तो तिथे फेस येत उकळत शिजतो. तो तिथे फेस येत उकळत शिजत असताना कधी वर जातो, कधी खाली जातो, तर कधी बाजूला जातो. तो तिथे अत्यंत दुःखद, तीव्र, कठोर आणि कटू वेदना भोगतो; आणि जोपर्यंत त्याचे ते पापकर्म नष्ट होत नाही, तोपर्यंत तो मृत्यू पावत नाही. हे भय, दुःख आणि दौर्मनस्य कशामुळे उत्पन्न होते? त्याला हे स्नेह-प्रत्ययामुळे, नंदी-प्रत्ययामुळे, राग-प्रत्ययामुळे आणि नंदीराग-प्रत्ययामुळे उत्पन्न होते.

Tamenaṃ nirayapālā mahāniraye pakkhipanti. So kho pana mahānirayo –

नरकाचे रक्षक त्याला महानरकात टाकतात. तो महानरक असा आहे –

Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;

Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.

तो चार कोनांचा, चार दारांचा, समभागात विभागलेला आणि मोजलेला आहे; तो लोखंडी तटबंदीने वेढलेला आहे आणि वरून लोखंडी छताने झाकलेला आहे.

Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;

Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā.

त्याची जमीन लोखंडाची बनलेली असून ती नेहमी धगधगणारी आणि तेजाने युक्त असते. ती सभोवताली शंभर योजने पसरून नेहमी तशीच राहते.

Kadariyātapanā ghorā, accimanto durāsadā;

Lomahaṃsanarūpā ca, bhesmā paṭibhayā dukhā.

तो अत्यंत क्लेशदायक, तप्त, घोर, ज्वालांनी युक्त आणि जवळ जाण्यास कठीण असा आहे; तो अंगावर काटा आणणारा, भयानक, भीतीदायक आणि दुःखद आहे.

Puratthimāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;

Ḍahanto pāpakammante, pacchimāya paṭihaññati.

पूर्व दिशेच्या भिंतीवरून अग्नीची ज्वाला उसळते आणि पापी लोकांना जाळत जाऊन पश्चिम दिशेच्या भिंतीवर आदळते.

Pacchimāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;

Ḍahanto pāpakammante, purimāya paṭihaññati.

पश्चिम दिशेच्या भिंतीवरून अग्नीची ज्वाला उसळते आणि पापी लोकांना जाळत जाऊन पूर्व दिशेच्या भिंतीवर आदळते.

Dakkhiṇāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;

Ḍahanto pāpakammante, uttarāya paṭihaññati.

दक्षिण दिशेच्या भिंतीवरून अग्नीची ज्वाला उसळते आणि पापी लोकांना जाळत जाऊन उत्तर दिशेच्या भिंतीवर आदळते.

Uttarāya [Pg.238] ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;

Ḍahanto pāpakammante, dakkhiṇāya paṭihaññati.

उत्तर दिशेच्या भिंतीवरून अग्नीची ज्वाला उसळते आणि पापी लोकांना जाळत जाऊन दक्षिण दिशेच्या भिंतीवर आदळते.

Heṭṭhato ca samuṭṭhāya, accikkhandho bhayānako;

Ḍahanto pāpakammante, chadanasmiṃ paṭihaññati.

खालून उसळणारी भयानक अग्नीची ज्वाला पापी लोकांना जाळत जाऊन छतावर आदळते.

Chadanamhā samuṭṭhāya, accikkhandho bhayānako;

Ḍahanto pāpakammante, bhūmiyaṃ paṭihaññati.

छतावरून उसळणारी भयानक अग्नीची ज्वाला पापी लोकांना जाळत जाऊन जमिनीवर आदळते.

Ayokapālamādittaṃ, santattaṃ jalitaṃ yathā;

Evaṃ avīcinirayo, heṭṭhā upari passato.

ज्याप्रमाणे तापलेले, प्रज्वलित आणि धगधगते लोखंडी भांडे असते, त्याचप्रमाणे अवीची नरक खाली, वर आणि बाजूंनी धगधगत असतो.

Tattha sattā mahāluddā, mahākibbisakārino;

Accantapāpakammantā, paccanti na ca miyyare.

तिथे अत्यंत क्रूर, महापापी आणि अत्यंत वाईट कर्मे करणारे प्राणी शिजत राहतात, पण ते मरत नाहीत.

Jātavedasamo kāyo, tesaṃ nirayavāsinaṃ;

Passa kammānaṃ daḷhattaṃ, na bhasmā hoti napi masi.

त्या नरकवासीयांचे शरीर अग्नीसारखे धगधगत असते. कर्माची दृढता पहा! त्यांचे शरीर ना राख होते, ना कोळसा.

Puratthimenapi dhāvanti, tato dhāvanti pacchimaṃ;

Uttarenapi dhāvanti, tato dhāvanti dakkhiṇaṃ.

ते पूर्व दिशेकडे धावतात, तिथून पश्चिम दिशेकडे धावतात; उत्तर दिशेकडे धावतात, तिथून दक्षिण दिशेकडे धावतात.

Yaṃ yaṃ disaṃ padhāvanti, taṃ taṃ dvāraṃ pidhīyati;

Abhinikkhamitāsā te, sattā mokkhagavesino.

ते ज्या ज्या दिशेकडे धावतात, ते ते दार बंद होते. बाहेर पडण्याची आशा बाळगणारे ते प्राणी मुक्ती शोधत असतात.

Na te tato nikkhamituṃ, labhanti kammapaccayā;

Tesañca pāpakammantaṃ, avipakkaṃ kataṃ bahunti.

कर्माच्या कारणामुळे त्यांना तिथून बाहेर पडता येत नाही; कारण त्यांनी केलेले पुष्कळ पापकर्म अजून परिपक्व झालेले नसते.

Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.

हे भय, दुःख आणि दौर्मनस्य कशामुळे उत्पन्न होते? त्याला हे स्नेह-प्रत्ययामुळे, नंदी-प्रत्ययामुळे, राग-प्रत्ययामुळे आणि नंदीराग-प्रत्ययामुळे उत्पन्न होते.

Yāni ca nerayikāni dukkhāni yāni ca tiracchānayonikāni dukkhāni yāni ca pettivisayikāni dukkhāni yāni ca mānusikāni dukkhāni, tāni kuto jātāni kuto sañjātāni kuto nibbattāni kuto abhinibbattāni kuto pātubhūtāni? Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca bhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti abhinibbattanti pātubhavantīti – snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti.

नरकातील जी दुःखे आहेत, प्राण्यांच्या योनीतील जी दुःखे आहेत, प्रेतलोकातील जी दुःखे आहेत आणि मानवी लोकातील जी दुःखे आहेत, ती कशामुळे उत्पन्न होतात, कशामुळे उद्भवतात, कशामुळे निर्माण होतात, कशामुळे पूर्णपणे प्रकट होतात, कशामुळे अस्तित्वात येतात? ती स्नेह-प्रत्ययामुळे, नंदी-प्रत्ययामुळे, राग-प्रत्ययामुळे आणि नंदीराग-प्रत्ययामुळे होतात, उद्भवतात, निर्माण होतात, पूर्णपणे प्रकट होतात, अस्तित्वात येतात – 'स्नेहाच्या अनुषंगाने हे दुःख उत्पन्न होते' हाच याचा अर्थ आहे.

Ādīnavaṃ [Pg.239] snehajaṃ pekkhamānoti. Snehoti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca…pe… ayaṃ taṇhāsneho…pe… ayaṃ diṭṭhisneho. Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamānoti taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो’ (स्नेहापासून उत्पन्न होणारा दोष पाहत असताना) या पदाचा अर्थ: ‘स्नेह’ म्हणजे दोन प्रकारचे स्नेह आहेत – तण्हा-स्नेह (तृष्णा-स्नेह) आणि दिट्ठि-स्नेह (दृष्टी-स्नेह)... हा तण्हा-स्नेह आहे... हा दिट्ठि-स्नेह आहे. ‘आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो’ म्हणजे तण्हा-स्नेह आणि दिट्ठि-स्नेह या दोन्ही स्नेहांपासून उत्पन्न होणारा दोष पाहत असताना, त्याचे निरीक्षण करत असताना, त्याचे अवलोकन करत असताना, त्यावर ध्यान करत असताना, त्याची परीक्षा करत असताना – स्नेहापासून उत्पन्न होणारा दोष पाहत असताना, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरावा. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Saṃsaggajātassa bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti;

Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“संसर्गात राहणाऱ्या व्यक्तीमध्ये स्नेह (आसक्ती) निर्माण होतो. स्नेहाच्या पाठोपाठ हे दुःख उत्पन्न होते. स्नेहापासून उत्पन्न होणारा दोष पाहत असताना, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरावा.”

123.

१२३.

Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto ;

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

मित्रांवर आणि सुहृदांवर अनुकंपा करणारा, आसक्त चित्त असलेला मनुष्य स्वतःच्या कल्याणाचा (अत्थ) ऱ्हास करतो. संसर्गामध्ये (परिचयात) हे भय पाहत असताना, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरावा.

Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacittoti. Mittāti dve mittā – agārikamitto ca anāgārikamitto ca. Katamo agārikamitto? Idhekacco duddadaṃ dadāti, duccajaṃ cajati, dukkaraṃ karoti, dukkhamaṃ khamati, guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti, khīṇe nātimaññati – ayaṃ agārikamitto.

‘मित्ते सुहज्जे अनुकम्पमानो, हापेति अत्थं पटिबद्धचित्तो’ या पदाचा अर्थ: ‘मित्त’ (मित्र) म्हणजे दोन प्रकारचे मित्र असतात – गृहस्थ मित्र (अगारिक मित्र) आणि प्रव्रजित मित्र (अनागारिक मित्र). गृहस्थ मित्र कोणता? येथे एखादा मनुष्य जे देणे कठीण आहे ते देतो, ज्याचा त्याग करणे कठीण आहे त्याचा त्याग करतो, जे करणे कठीण आहे ते करतो, जे सहन करणे कठीण आहे ते सहन करतो, आपले गुपित त्याला सांगतो, त्याचे गुपित गुप्त ठेवतो, संकटाच्या वेळी त्याला सोडून जात नाही, त्याच्या कल्याणासाठी स्वतःच्या प्राणांचेही बलिदान देण्यास तयार असतो, आणि तो गरीब (किंवा साधनहीन) झाल्यावरही त्याचा अनादर करत नाही – हा गृहस्थ मित्र होय.

Katamo anāgārikamitto? Idha bhikkhu piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca vattā ca vacanakkhamo ca gambhīrañca kathaṃ kattā, no ca aṭṭhāne niyojeti adhisīle samādapeti, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti, catunnaṃ sammappadhānānaṃ…pe… catunnaṃ iddhipādānaṃ… pañcannaṃ indriyānaṃ… pañcannaṃ balānaṃ… sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyoge samādapeti – ayaṃ anāgārikamitto.

प्रव्रजित (अनागारिक) मित्र कोणता? या शासनात जो भिक्खू प्रिय असतो, मनाला आनंद देणारा असतो, आदरणीय असतो, पूजनीय असतो, उपदेश करणारा असतो, इतरांचे बोलणे सहन करणारा असतो, गंभीर विषयांवर चर्चा करणारा असतो, अयोग्य गोष्टींमध्ये प्रवृत्त करत नाही, अधिशीलामध्ये प्रस्थापित करतो, चार स्मृतिप्रस्थानांच्या (सतिपट्ठान) भावनेच्या अभ्यासात प्रस्थापित करतो, चार सम्यक् प्रधानात... चार ऋद्धिपादांत... पाच इंद्रियांमध्ये... पाच बलांमध्ये... सात बोध्यंगांमध्ये... आणि आर्य अष्टांगिक मार्गाच्या भावनेच्या अभ्यासात प्रस्थापित करतो – हा प्रव्रजित (अनागारिक) मित्र होय.

Suhajjā [Pg.240] vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu. Mitte suhajje anukampamāno hāpeti atthanti mitte ca suhajje ca sandiṭṭhe ca sambhatte ca sahāye ca anukampamāno anupekkhamāno anugaṇhamāno attatthampi paratthampi ubhayatthampi hāpeti, diṭṭhadhammikampi atthaṃ hāpeti, samparāyikampi atthaṃ hāpeti, paramatthampi hāpeti pahāpeti parihāpeti paridhaṃseti parivajjeti antaradhāpetīti – mitte suhajje anukampamāno hāpeti atthaṃ.

ज्यांच्यासोबत येणे सुखकर असते, जाणे सुखकर असते, उभे राहणे सुखकर असते, बसणे सुखकर असते, झोपणे सुखकर असते, संभाषण सुरू करणे सुखकर असते, वारंवार संभाषण करणे सुखकर असते, बोलणे सुखकर असते, आणि सविस्तर बोलणे सुखकर असते, त्यांना ‘सुहृद’ (सुहज्जा) म्हटले जाते. ‘मित्रांवर आणि सुहृदांवर अनुकंपा करणारा स्वतःच्या कल्याणाचा ऱ्हास करतो’ म्हणजे मित्रांवर, सुहृदांवर, परिचितांवर, स्नेह्यांवर आणि सोबत्यांवर अनुकंपा करत असताना, त्यांच्याविषयी आसक्ती बाळगत असताना, त्यांचे समर्थन करत असताना, तो स्वतःच्या कल्याणाचा, इतरांच्या कल्याणाचा आणि दोघांच्याही कल्याणाचा ऱ्हास करतो; ऐहिक कल्याणाचाही ऱ्हास करतो, पारलौकिक कल्याणाचाही ऱ्हास करतो, परम कल्याणाचा (परमार्थ) ऱ्हास करतो, तो नष्ट करतो, कमी करतो, त्याचा विनाश करतो, त्याचा त्याग करतो आणि ते नाहीसे करतो – अशा प्रकारे मित्रांवर आणि सुहृदांवर अनुकंपा करणारा स्वतःच्या कल्याणाचा ऱ्हास करतो.

Paṭibaddhacittoti dvīhi kāraṇehi paṭibaddhacitto hoti – attānaṃ vā nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti, attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti. Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti? Tumhe me bahūpakārā, ahaṃ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Yampi me aññe dātuṃ vā kātuṃ vā maññanti tumhe nissāya tumhe sampassantā. Yampi me porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ, tampi me antarahitaṃ. Tumhehi ahaṃ ñāyāmi – asukassa kulupako, asukāya kulupakoti. Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.

‘आसक्त चित्त असलेला’ (पटिबद्धचित्तो) म्हणजे दोन कारणांनी मनुष्य आसक्त चित्त असलेला होतो – एक तर स्वतःला कनिष्ठ ठेवून आणि दुसऱ्याला श्रेष्ठ ठेवून तो आसक्त चित्त असलेला होतो, किंवा स्वतःला श्रेष्ठ ठेवून आणि दुसऱ्याला कनिष्ठ ठेवून तो आसक्त चित्त असलेला होतो. स्वतःला कनिष्ठ ठेवून आणि दुसऱ्याला श्रेष्ठ ठेवून मनुष्य कसा आसक्त चित्त असलेला होतो? ‘तुम्ही माझ्यावर मोठे उपकार केले आहेत. मी तुमच्यावर अवलंबून राहून चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार) मिळवतो. इतर लोकही मला जे काही देण्याचे किंवा माझ्यासाठी करण्याचे विचार करतात, ते तुमच्यावर अवलंबून राहून आणि तुम्हाला पाहूनच करतात. माझे जे जुने आई-वडिलांचे नाव आणि गोत्र होते, तेही आता लुप्त झाले आहे. तुमच्यामुळेच मी ओळखला जातो की – मी अमुक कुलाचा आश्रित (कुलोपक) आहे, किंवा अमुक उपासिकेच्या कुलाचा आश्रित आहे.’ अशा प्रकारे स्वतःला कनिष्ठ ठेवून आणि दुसऱ्याला श्रेष्ठ ठेवून मनुष्य आसक्त चित्त असलेला होतो.

Kathaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti? Ahaṃ tumhākaṃ bahūpakāro, tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā, dhammaṃ saraṇaṃ gatā, saṅghaṃ saraṇaṃ gatā, pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesumicchācārā paṭiviratā, musāvādā paṭiviratā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā; ahaṃ tumhākaṃ uddesaṃ demi, paripucchaṃ demi, uposathaṃ ācikkhāmi, navakammaṃ adhiṭṭhāmi. Atha pana tumhe maṃ ujjhitvā aññe sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjethāti. Evaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hotīti – mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto.

स्वतःला श्रेष्ठ ठेवून आणि दुसऱ्याला कनिष्ठ ठेवून मनुष्य कसा आसक्त चित्त असलेला होतो? ‘मी तुमच्यावर मोठा उपकार केला आहे. माझ्यामुळेच तुम्ही बुद्धाला शरण गेलात, धम्माला शरण गेलात, संघाला शरण गेलात; प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरत झालात, अदत्तादानापासून (चोरीपासून) विरत झालात, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) विरत झालात, मुसावादापासून (असत्यापासून) विरत झालात, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून (मद्यपानापासून) विरत झालात. मी तुम्हाला उद्देश (पाठांचे वाचन) देतो, परिपृच्छा (स्पष्टीकरण) देतो, उपोसथ सांगतो, नवकर्म अधिष्ठित करतो. तरीही तुम्ही मला सोडून इतरांचा सत्कार करता, आदर करता, मान देता आणि पूजा करता.’ अशा प्रकारे स्वतःला श्रेष्ठ ठेवून आणि दुसऱ्याला कनिष्ठ ठेवून मनुष्य आसक्त चित्त असलेला होतो – अशा प्रकारे मित्रांवर आणि सुहृदांवर अनुकंपा करणारा, आसक्त चित्त असलेला मनुष्य स्वतःच्या कल्याणाचा ऱ्हास करतो.

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamānoti. Bhayanti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ [Pg.241] parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhilabhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ susumārabhayaṃ ājīvikabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ madanabhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso. Santhaveti dve santhavā – taṇhāsanthavo ca diṭṭhisanthavo ca…pe… ayaṃ taṇhāsanthavo…pe… ayaṃ diṭṭhisanthavo. Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamānoti etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘एतं भयं सन्थवे पेक्खमानो’ (संसर्गात हे भय पाहत असताना) या पदाचा अर्थ: ‘भय’ म्हणजे जन्माचे भय, जरेचे (वृद्धत्वाचे) भय, व्याधीचे (आजाराचे) भय, मरणाचे भय, राजाचे भय, चोरांचे भय, अग्नीचे भय, पाण्याचे भय, स्वतःच्या निंदेचे भय, इतरांच्या निंदेचे भय, दंडाचे (शिक्षेचे) भय, दुग्गतीचे भय, लाटांचे भय, मगरींचे भय, पाण्याच्या भोवऱ्याचे भय, हिंस्त्र जलचरांचे भय, उपजीविकेचे भय, अपकीर्तीचे भय, सभेतील भीतीचे भय, मदाचे भय, भयानक अवस्था, थरथरणे, अंगावर काटा येणे, चित्ताचा उद्वेग आणि अत्यंत भीती वाटणे. ‘संथव’ (संसर्ग) म्हणजे दोन प्रकारचे संसर्ग आहेत – तण्हा-संसर्ग (तृष्णा-संसर्ग) आणि दिट्ठि-संसर्ग (दृष्टी-संसर्ग)... हा तण्हा-संसर्ग आहे... हा दिट्ठि-संसर्ग आहे. ‘एतं भयं सन्थवे पेक्खमानो’ म्हणजे संसर्गात हे भय पाहत असताना, त्याचे निरीक्षण करत असताना, त्याचे अवलोकन करत असताना, त्यावर ध्यान करत असताना, त्याची परीक्षा करत असताना – संसर्गात हे भय पाहत असताना, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरावा. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto;

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“मित्रांवर आणि सुहृदांवर अनुकंपा करणारा, आसक्त चित्त असलेला मनुष्य स्वतःच्या कल्याणाचा ऱ्हास करतो. संसर्गामध्ये हे भय पाहत असताना, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरावा.”

124.

१२४.

Vaṃso visālova yathā visatto, puttesu dāresu ca yā apekkhā;

Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे पसरलेले बांबूचे बेट एकमेकांत गुंतलेले असते, त्याचप्रमाणे मुलांवर आणि पत्नीवर आसक्ती असते. बांबूच्या कोवळ्या कोंबाप्रमाणे कशातही न अडकता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरावा.

Vaṃso visālova yathā visattoti vaṃso vuccati veḷugumbo. Yathā veḷugumbasmiṃ porāṇakā vaṃsā sattā visattā āsattā laggā laggitā palibuddhā, evameva visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā [Pg.242] vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo māranivāso mārabandhanaṃ taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ.

‘वंसो विसालोव यथा विसत्तो’ (ज्याप्रमाणे विस्तीर्ण बांबूचे बेट एकमेकांत गुंफलेले असते) या पदात बांबूच्या बेटाला ‘वंस’ (वंश) म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे बांबूच्या बेटातील जुने बांबू एकमेकांत अडकलेले, गुंफलेले, आसक्त झालेले, लटकलेले, गुंतलेले आणि वेढलेले असतात, त्याचप्रमाणे ‘विसत्तिका’ ही तृष्णा (ताण्हा) म्हटली जाते. जो राग, तीव्र राग, अनुनय, अनुरोध, नंदी (आनंद), नंदि-राग, चित्ताचा तीव्र राग, इच्छा, मूर्च्छा, अध्यवसान (आसक्ती), गृद्धता (लोभ), परगृद्धता, संग, पंक (चिखल), एजा (कंप), माया, जनिका (उत्पन्न करणारी), संजननी, सिब्बिनी (शिवणकाम करणारी), जालिनी (जाळे), सरिता (प्रवाहित होणारी), विसत्तिका, सूत्र (दोरा), विसटा (विस्तारलेली), आयूहनी (प्रवृत्त करणारी), द्वितीया (सहचारिणी), प्रणिधी, भवनेत्री, वन, वनथ (झाडी), संस्तव, स्नेह, अपेक्षा, प्रतिबंध, आशा, आशंसा, आशाळूपणा, रूप-आशा, शब्द-आशा, गंध-आशा, रस-आशा, स्पर्श-आशा, लाभ-आशा, धन-आशा, पुत्र-आशा, जीवित-आशा, जप्पा, प्रजप्पा, अभिजप्पा, जप्पना, जल्पितत्व, लोलुपता, लोलुपायना, लोलुपायितत्व, पुच्छंजिकता, साधुकम्यता, अधम्मराग (अधार्मिक राग), विषमलोभ, निकंती, निकामना, प्रार्थना, पिहना (स्पृहा), संप्रार्थना, कामतृष्णा, भवतृष्णा, विभवतृष्णा, रूपतृष्णा, अरूपतृष्णा, निरोधतृष्णा, रूपतृष्णा, शब्दतृष्णा, गंधतृष्णा, रसतृष्णा, स्पर्शतृष्णा, धम्मतृष्णा, ओघ (पूर), योग, ग्रंथ (गाठ), उपादान, आवरण, नीवरण, आच्छादन, बंधन, उपक्किलेस (उपक्लेश), अनुशय, पर्युत्थान, लता (वेल), वेविच्छ, दुःखमूळ, दुःखनिदान, दुःखप्रभव, मारपाश, मारबळिस (माराचा गळ), मारविषय, मारनिवास, मारबंधन, तृष्णा-नदी, तृष्णा-जाळे, तृष्णा-दोर, तृष्णा-समुद्र, अभिज्झा, लोभ आणि अकुशलमूळ आहे (ती तृष्णा होय).

Visattikāti kenaṭṭhena visattikā? Visālāti visattikā visatāti visattikā, visaṭāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā. Visālā vā pana taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visatā vitthatāti – visattikāti – vaṃso visālova yathā visatto.

‘विसत्तिका’ याला कोणत्या अर्थाने ‘विसत्तिका’ म्हणतात? ती विस्तीर्ण (विसाला) असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती पसरलेली (विसता) असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती विस्तारलेली (विसटा) असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती विषम (विसमा) असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती चिकटणारी (विसक्कती) असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती दुःख वाहून आणणारी (विसंहरती) असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती फसवणारी (विसंवादिका) असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती विषारी मूळ (विसमूला) असलेली असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती विषारी फळ (विसफला) देणारी असल्यामुळे विसत्तिका आहे; ती विषारी उपभोग (विसपरिभोगा) घेणारी असल्यामुळे विसत्तिका आहे. किंवा पुन्हा, ती विस्तीर्ण तृष्णा रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, कुल, गण, आवास, लाभ, यश, प्रशंसा, सुख, चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार), कामधातू, रूपधातू, अरूपधातू, कामभव, रूपभव, अरूपभव, संज्ञाभव, असंज्ञाभव, नैवसंज्ञानासंज्ञाभव, एकवोकारभव, चतुर्वोकारभव, पंचवोकारभव, अतीत, अनागत, प्रत्युत्पन्न, आणि दृष्ट, श्रुत, मत, विज्ञात अशा सर्व धर्मांमध्ये पसरलेली आणि विस्तारलेली आहे, म्हणून तिला ‘विसत्तिका’ म्हणतात — ‘वंसो विसालोव यथा विसत्तो’.

Puttesu dāresu ca yā apekkhāti. Puttāti cattāro puttā – atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto. Dārā vuccanti bhariyāyo. Apekkhā vuccanti taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti – puttesu dāresu ca yā apekkhā.

‘पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा’ (पुत्र आणि पत्नी यांच्याविषयी जी अपेक्षा असते) या पदात: ‘पुत्र’ म्हणजे चार प्रकारचे पुत्र असतात — अत्रज पुत्र (स्वतःचा औरस पुत्र), क्षेत्रज पुत्र, दिन्नक पुत्र (दत्तक पुत्र) आणि अंतेवासिक पुत्र (शिष्य पुत्र). ‘दारा’ म्हणजे पत्नी (भार्या) म्हटली जाते. ‘अपेक्षा’ म्हणजे तृष्णा म्हटली जाते. जो राग, तीव्र राग... (इत्यादी)... अभिज्झा, लोभ आणि अकुशलमूळ आहे, तीच ‘पुत्र आणि पत्नी यांच्याविषयी जी अपेक्षा’ आहे.

Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃso vuccati veḷugumbo. Yathā veḷugumbasmiṃ taruṇakā kaḷīrakā asattā alaggā agadhitā apalibuddhā nikkhantā nissaṭā vippamuttā evameva. Sajjāti dve sajjanā – taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca…pe… ayaṃ taṇhāsajjanā…pe… ayaṃ diṭṭhisajjanā. Tassa paccekasambuddhassa [Pg.243] taṇhāsajjanā pahīnā, diṭṭhisajjanā paṭinissaṭṭhā. Taṇhāsajjanāya pahīnattā diṭṭhisajjanāya paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati gandhe na sajjati rase na sajjati phoṭṭhabbe na sajjati kule…pe… gaṇe… āvāse… lābhe… yase… pasaṃsāya… sukhe… cīvare… piṇḍapāte… senāsane… gilānapaccayabhesajjaparikkhāre… kāmadhātuyā… rūpadhātuyā… arūpadhātuyā… kāmabhave… rūpabhave… arūpabhave… saññābhave… asaññābhave… nevasaññānāsaññābhave… ekavokārabhave… catuvokārabhave… pañcavokārabhave… atīte… anāgate… paccuppanne… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati na mucchati; nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – vaṃsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘वंसक्कळीरोव असज्जमानो’ (बांबूच्या कोवळ्या कोंबाप्रमाणे अनासक्त राहून) या पदात: बांबूच्या बेटाला ‘वंस’ (वंश) म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे बांबूच्या बेटाच्या मध्यभागी असलेले कोवळे कोंब (कळीर) एकमेकांत अडकलेले नसतात, चिकटलेले नसतात, गुंतलेले नसतात, वेढलेले नसतात, तर ते बाहेर पडलेले, मुक्त झालेले आणि पूर्णपणे सुटलेले असतात; त्याचप्रमाणे... ‘सज्जा’ (आसक्ती) दोन प्रकारची असते — तृष्णा-आसक्ती (तण्हा-सज्जना) आणि दृष्टी-आसक्ती (दिट्ठि-सज्जना)... (इत्यादी)... ही तृष्णा-आसक्ती आहे... ही दृष्टी-आसक्ती आहे. त्या प्रत्येकबुद्धांची तृष्णा-आसक्ती नष्ट झाली आहे आणि दृष्टी-आसक्ती सोडली गेली आहे. तृष्णा-आसक्ती नष्ट झाल्यामुळे आणि दृष्टी-आसक्ती सोडल्यामुळे, ते प्रत्येकबुद्ध रूपात आसक्त होत नाहीत, शब्दात आसक्त होत नाहीत, गंधात आसक्त होत नाहीत, रसात आसक्त होत नाहीत, स्पर्शात आसक्त होत नाहीत, कुलात... समूहात... आवासात... लाभात... यशात... प्रंशसेत... सुखाat... चीवरात... पिंडपातात... सेनासनात... ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कारात... कामधातूत... रूपधातूत... अरूपधातूत... कामभवात... रूपभवात... अरूपभवात... संज्ञाभवात... असंज्ञाभवात... नैवसंज्ञानासंज्ञाभवात... एकवोकारभवात... चतुर्वोकारभवात... पंचवोकारभवात... अतीत... अनागत... प्रत्युत्पन्न... आणि दृष्ट, श्रुत, मत, विज्ञात अशा सर्व धर्मांमध्ये आसक्त होत नाहीत, त्यांना ग्रहण करत नाहीत, त्यात बांधले जात नाहीत, गुंतून पडत नाहीत, मोहित होत नाहीत; ते बाहेर पडलेले, मुक्त झालेले, सुटलेले, असंयुक्त आणि अमर्याद चित्ताने विहरतात — ‘बांबूच्या कोवळ्या कोंबाप्रमाणे अनासक्त राहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे —

‘‘Vaṃso visālova yathā visatto, puttesu dāresu ca yā apekkhā;

Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ज्याप्रमाणे विस्तीर्ण बांबूचे बेट एकमेकांत गुंफलेले असते, आणि पुत्र व पत्नी यांच्याविषयी जी अपेक्षा (आसक्ती) असते; बांबूच्या कोवळ्या कोंबाप्रमाणे अनासक्त राहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.”

125.

१२५.

Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya;

Viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“ज्याप्रमाणे जंगलात न बांधलेला हरीण आपल्या इच्छेनुसार चाऱ्यासाठी फिरतो; त्याचप्रमाणे शहाण्या माणसाने स्वतःच्या स्वातंत्र्याकडे पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.”

Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti. Migoti dve migā – eṇimigo ca pasadamigo ca. Yathā āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti.

‘मिगो अरञ्ञम्हि यथा अबद्धो, येनिच्छकं गच्छति गोचराय’ या पदात: ‘मिग’ (हरीण) म्हणजे दोन प्रकारचे हरीण असतात — एणी हरीण आणि पसद हरीण. ज्याप्रमाणे जंगलातील हरीण मोठ्या अरण्यात फिरताना निर्भयपणे चालतो, निर्भयपणे उभा राहतो, निर्भयपणे बसतो आणि निर्भयपणे झोपतो.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva [Pg.244] kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.

कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे — “भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे जंगलातील हरीण मोठ्या अरण्यात फिरताना निर्भयपणे चालतो, निर्भयपणे उभा राहतो, निर्भयपणे बसतो आणि निर्भयपणे झोपतो. ते कशामुळे? भिक्खूंनो, कारण तो शिकाऱ्याच्या दृष्टीपथात आलेला नसतो. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क, सविचार, विवेकजन्य प्रीती आणि सुख असलेल्या पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो. भिक्खूंनो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते की, त्याने माराला आंधळे केले आहे, माराचे पाऊल नष्ट करून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.

“पुन्हा, भिक्खूंनो, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, आंतरिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, अवितर्क, अविचार, समाधिजन्य प्रीती आणि सुख असलेल्या दुसऱ्या ध्यानाचा (द्वितीय ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो. भिक्खूंनो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते की, त्याने माराला आंधळे केले आहे, माराचे पाऊल नष्ट करून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहतो, स्मृतिमान व संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य लोक म्हणतात की, 'तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे', अशा तिसऱ्या ध्यानाप्रत पोहोचून विहरतो. भिक्षूंनो, या भिक्षूला म्हटले जाते की, त्याने माराला अंध केले आहे, माराचे पाय कापून (त्याला गतीहीन करून) तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानाप्रत पोहोचून विहरतो. भिक्षूंनो, या भिक्षूला म्हटले जाते की, त्याने माराला अंध केले आहे, माराचे पाय कापून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण करून, प्रतिघसंज्ञांचा (विरोधी विचारांचा) अस्त झाल्यामुळे, नानात्वसंज्ञांकडे (विविधतेच्या विचारांकडे) मन न दिल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' असे जाणून आकाशांनंत्यायतन (आकाशाच्या अनंततेचे क्षेत्र) ध्यानाप्रत पोहोचून विहरतो. भिक्षूंनो, या भिक्षूला म्हटले जाते की, त्याने माराला अंध केले आहे, माराचे पाय कापून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू सर्व प्रकारे आकाशांनंत्यायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून, 'विज्ञान अनंत आहे' असे जाणून विज्ञानांनंत्यायतन ध्यानाप्रत पोहोचून विहरतो...पे...

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू सर्व प्रकारे विज्ञानांनंत्यायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून, 'येथे काहीही नाही' असे जाणून आकिंचन्यायतन ध्यानाप्रत पोहोचून विहरतो...पे...

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe….

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू सर्व प्रकारे आकिंचन्यायतनाचे पूर्णपणे अतिक्रमण करून नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यानाप्रत पोहोचून विहरतो...पे...

‘‘Puna [Pg.245] caparaṃ, bhikkhave, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’, tiṇṇo loke visattikaṃ. So vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, pāpimato’’ti – migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! भिक्षू सर्व प्रकारे नैवसंज्ञानासंज्ञायनाचा पूर्णपणे पार करून संज्ञावेदयितनिरोधाप्रत (संज्ञा आणि वेदना यांच्या निरोधाप्रत) पोहोचून विहरतो, आणि प्रज्ञेने ते पाहून त्याचे आसव (चित्तमल) पूर्णपणे नष्ट होतात. भिक्षूंनो, या भिक्षूला म्हटले जाते की, त्याने माराला अंध केले आहे, माराचे पाय कापून तो पापी माराच्या दृष्टीआड गेला आहे, आणि तो जगात तृष्णेला पार करून गेला आहे. तो निर्भयपणे (तृष्णारहित होऊन) चालतो, निर्भयपणे उभा राहतो, निर्भयपणे बसतो आणि निर्भयपणे झोपतो. याचे कारण काय? भिक्षूंनो, कारण तो पापी माराच्या टप्प्याबाहेर (अवाक्याबाहेर) गेला आहे. जसा जंगलात बंधनरहित असलेला हरिण चारा शोधण्यासाठी आपल्या इच्छेनुसार फिरतो.

Viññū naro seritaṃ pekkhamānoti. Viññūti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Naroti satto māṇavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Serīti dve serī – dhammopi serī puggalopi serī. Katamo dhammo serī? Cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – ayaṃ dhammo serī. Katamo puggalo serī? Yo iminā serinā dhammena samannāgato, so vuccati puggalo serī. Viññū naro seritaṃ pekkhamānoti viññū naro seritaṃ dhammaṃ pekkhamāno, dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'विज्ञू नरो सेरितं पेक्खमानो' (विज्ञ मनुष्य स्वातंत्र्याकडे/स्वेच्छेनुसार विहरण्याकडे पाहत) याविषयी: 'विज्ञू' म्हणजे पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, विचारी, मेधावी. 'नरो' म्हणजे प्राणी, मानव, पुरुष, पुद्गल, जीव, जंतू, मनुज. 'सेरी' म्हणजे दोन प्रकारचे सेरी (स्वतंत्र/स्वेच्छाचारी) - धर्म-सेरी आणि पुद्गल-सेरी. धर्म-सेरी कोणता? चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक्प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग - हा धर्म-सेरी आहे. पुद्गल-सेरी कोणता? जो या सेरी-धर्माने युक्त आहे, त्याला पुद्गल-सेरी म्हटले जाते. 'विज्ञू नरो सेरितं पेक्खमानो' म्हणजे विज्ञ मनुष्य सेरी-धर्माकडे पाहत, पाहत असताना, अवलोकन करत असताना, ध्यान करत असताना, परीक्षण करत असताना - 'विज्ञ मनुष्य स्वातंत्र्याकडे पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.' म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya;

Viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

जसा जंगलात बंधनरहित असलेला हरिण चारा शोधण्यासाठी आपल्या इच्छेनुसार फिरतो; तसाच विज्ञ मनुष्य स्वातंत्र्याकडे (स्वेच्छेनुसार विहरण्याकडे) पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.

126.

१२६.

Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya;

Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

मित्रांच्या मध्यभागी राहताना, निवासस्थानी, थांबण्याच्या ठिकाणी, प्रवासात किंवा चारिकेत (भ्रमणात) असताना आमंत्रण (संभाषण/विचारपूस) होत असते; (परंतु) या अनाकांक्षित (अनाग्रही) अशा स्वातंत्र्याकडे पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.

Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāyāti sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu gamanāgamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu [Pg.246] sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu. Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāyāti sahāyamajjhe vāsepi ṭhānepi gamanepi cārikāyapi attatthamantanā paratthamantanā ubhayatthamantanā diṭṭhadhammikatthamantanā samparāyikatthamantanā paramatthamantanā ti – āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya.

'आमंतना होति सहायमज्झे, वासे ठाने गमने चारिकाय' याविषयी: 'सहाय' (मित्र) त्यांना म्हटले जाते ज्यांच्यासोबत येणे सुखकर असते, जाणे सुखकर असते, येणे-जाणे सुखकर असते, उभे राहणे सुखकर असते, बसणे सुखकर असते, झोपणे सुखकर असते, बोलणे सुखकर असते, संभाषण करणे सुखकर असते, चर्चा करणे सुखकर असते, सुसंवाद साधणे सुखकर असते. 'आमंतना होति सहायमज्झे, वासे ठाने गमने चारिकाय' म्हणजे मित्रांच्या मध्यभागी, निवासस्थानी, थांबण्याच्या ठिकाणी, प्रवासात किंवा चारिकेत असताना स्वतःच्या हितासाठी विचारपूस करणे, दुसऱ्याच्या हितासाठी विचारपूस करणे, दोघांच्या हितासाठी विचारपूस करणे, इहलोकातील हितासाठी विचारपूस करणे, परलोकातील हितासाठी विचारपूस करणे, परम हितासाठी विचारपूस करणे होय - 'मित्रांच्या मध्यभागी, निवासस्थानी, थांबण्याच्या ठिकाणी, प्रवासात किंवा चारिकेत असताना आमंत्रण (विचारपूस) होते.'

Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamānoti anabhijjhitaṃ etaṃ vatthu bālānaṃ asappurisānaṃ titthiyānaṃ titthayasāvakānaṃ, yadidaṃ – bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā. Abhijjhitaṃ etaṃ vatthu paṇḍitānaṃ sappurisānaṃ buddhasāvakānaṃ paccekabuddhānaṃ, yadidaṃ – bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā. Serīti dve serī – dhammopi serī puggalopi serī. Katamo dhammo serī? Cattāro satipaṭṭhānā …pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – ayaṃ dhammo serī. Katamo puggalo serī? Yo iminā serinā dhammena samannāgato, so vuccati puggalo serī. Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamānoti seritaṃ dhammaṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'अनभिज्झितं सेरितं पेक्खमानो' याविषयी: मूर्ख, असत्पुरुष, अन्यधर्मीय (तीर्थक) आणि तीर्थकांचे श्रावक यांच्यासाठी ही गोष्ट अनाकांक्षित (अप्रिय) आहे, ती म्हणजे - मुंडण करून काषाय वस्त्र परिधान करणे. परंतु पंडित, सत्पुरुष, बुद्धश्रावक आणि प्रत्येकबुद्ध यांच्यासाठी ही गोष्ट अत्यंत आकांक्षित (प्रिय) आहे, ती म्हणजे - मुंडण करून काषाय वस्त्र परिधान करणे. 'सेरी' म्हणजे दोन प्रकारचे सेरी - धर्म-सेरी आणि पुद्गल-सेरी. धर्म-सेरी कोणता? चार स्मृतिप्रस्थान... (पे)... आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग - हा धर्म-सेरी आहे. पुद्गल-सेरी कोणता? जो या सेरी-धर्माने युक्त आहे, त्याला पुद्गल-सेरी म्हटले जाते. 'अनभिज्झितं सेरितं पेक्खमानो' म्हणजे सेरी-धर्माकडे पाहत, पाहत असताना, अवलोकन करत असताना, ध्यान करत असताना, परीक्षण करत असताना - 'अनाकांक्षित अशा स्वातंत्र्याकडे पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.' म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya;

Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

मित्रांच्या मध्यभागी राहताना, निवासस्थानी, थांबण्याच्या ठिकाणी, प्रवासात किंवा चारिकेत असताना आमंत्रण (विचारपूस) होत असते; (परंतु) या अनाकांक्षित अशा स्वातंत्र्याकडे पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.

127.

१२७.

Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe, puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ;

Piyavippayogaṃ vijigucchamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

मित्रांच्या मध्यभागी क्रीडा आणि रती (करमणूक व आनंद) प्राप्त होते, आणि पुत्रांवरही मोठे प्रेम जडते; (परंतु) प्रियजनांच्या वियोगाचा कंटाळा करत (त्यापासून दूर राहू इच्छिणारा), गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.

Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjheti. Khiḍḍāti dve khiḍḍā – kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca khiḍḍā. Katamā kāyikā khiḍḍā? Hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti, rathehipi kīḷanti, dhanūhipi kīḷanti, tharūhipi kīḷanti, aṭṭhapadehipi kīḷanti, dasapadehipi kīḷanti, ākāsepi kīḷanti, parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi [Pg.247] kīḷanti, salākahatthenapi kīḷanti, akkhenapi kīḷanti, paṅgacīrenapi kīḷanti, vaṅkakenapi kīḷanti, mokkhacikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti, dhanukenapi kīḷanti, akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti. Ayaṃ kāyikā khiḍḍā.

"मित्रांच्या मध्यभागी क्रीडा आणि रती असते" या पदात. 'क्रीडा' म्हणजे दोन प्रकारच्या क्रीडा आहेत – कायिक क्रीडा (शारीरिक खेळ) आणि वाचिक क्रीडा (वाणीचे खेळ). कायिक क्रीडा कोणती? हत्तींशी खेळतात, घोड्यांशी खेळतात, रथांशी खेळतात, धनुष्यांशी खेळतात, तलवारींशी खेळतात, अष्टपदावर (आठ घरांच्या पटावर) खेळतात, दशपदावर (दहा घरांच्या पटावर) खेळतात, आकाशात (काल्पनिक पटावर) खेळतात, परिहारपथावर (धावण्याच्या मार्गावर) खेळतात, संतिका (विटीदांडूसारखा खेळ) खेळतात, खलिका (फाशांचा खेळ) खेळतात, घटिका (काठीने खेळायचा खेळ) खेळतात, शलाकाहस्ताने (काड्या उचलण्याचा खेळ) खेळतात, अक्षाने (फाशांनी) खेळतात, पंगचीराने (पानांच्या खेळण्यांनी) खेळतात, वंककाने (वाकड्या काठीने) खेळतात, मोक्खचिका (कोलांट्या उड्या मारणे) खेळतात, चिंगुलकाने (भिरभिरीने) खेळतात, पत्ताळ्हकाने (पानांच्या पिशवीने) खेळतात, लहान रथाने खेळतात, लहान धनुष्याने खेळतात, अक्षरीकेने (अक्षरे ओळखण्याचा खेळ) खेळतात, मनेसिकेने (मन ओळखण्याचा खेळ) खेळतात, यथावज्जाने (व्यंग किंवा दोषांचे अनुकरण करून) खेळतात. ही कायिक क्रीडा होय.

Katamā vācasikā khiḍḍā? Mukhabherikaṃ mukhālambaraṃ mukhaḍiṇḍimakaṃ mukhacalimakaṃ mukhakerakaṃ mukhadaddarikaṃ nāṭakaṃ lāsaṃ gītaṃ davakammaṃ. Ayaṃ vācasikā khiḍḍā.

वाचिक क्रीडा कोणती? मुखभेरी (तोंडाने नगाऱ्याचा आवाज काढणे), मुखालंबर (तोंडाने ढोलाचा आवाज काढणे), मुखडिंडिमक (तोंडाने डमरूचा आवाज काढणे), मुखचलिमक (तोंडाने चटक्या वाजवणे), मुखकेरक (तोंडाने वाद्य वाजवल्यासारखे करणे), मुखदद्दरिक (तोंडाने दुंदुभीचा आवाज काढणे), नाटक (अभिनय), लास्य (नृत्य), गीत (गाणे), दवकर्म (विनोद/मस्करी करणे). ही वाचिक क्रीडा होय.

Ratīti anukkaṇṭhitādhivacanametaṃ ratīti. Sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu gamanāgamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu. Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjheti khiḍḍā ca rati ca sahāyamajjhe hotīti – khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe.

'रती' म्हणजे काय? 'रती' हे अनुत्कंठिततेचे (न कंटाळण्याचे/आनंदाचे) नाव आहे. 'सहाय्यक' (मित्र) त्यांना म्हटले जाते, ज्यांच्यासोबत येणे सुखकर असते, जाणे सुखकर असते, येणे-जाणे सुखकर असते, उभे राहणे सुखकर असते, बसणे सुखकर असते, निजणे सुखकर असते, बोलणे सुखकर असते, संभाषण करणे सुखकर असते, प्रशंसापूर्वक बोलणे सुखकर असते, अधिक संभाषण करणे सुखकर असते. "मित्रांच्या मध्यभागी क्रीडा आणि रती असते" म्हणजे क्रीडा आणि रती मित्रांच्या मध्यभागी होते – म्हणून "मित्रांच्या मध्यभागी क्रीडा आणि रती असते" असे म्हटले आहे.

Puttesu ca vipulaṃ hoti pemanti. Puttāti cattāro puttā – atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto. Puttesu ca vipulaṃ hotiṃ pemanti puttesu ca adhimattaṃ hoti pemanti – puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ.

"आणि पुत्रांवर विपुल प्रेम असते" या पदात. 'पुत्र' म्हणजे चार प्रकारचे पुत्र असतात – अत्रज पुत्र (स्वतःच्या पोटी जन्मलेला पुत्र), क्षेत्रज पुत्र (पत्नीच्या पोटी जन्मलेला पुत्र), दिन्नक पुत्र (दत्तक घेतलेला पुत्र), अंतेवासिक पुत्र (शिष्य किंवा जवळ राहणारा पुत्र). "आणि पुत्रांवर विपुल प्रेम असते" म्हणजे पुत्रांवर अत्यंत (अधिमात्र) प्रेम असते – म्हणून "पुत्रांवर विपुल प्रेम असते" असे म्हटले आहे.

Piyavippayogaṃ vijigucchamānoti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā piyā? Idha yassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā, ime sattā piyā.

"प्रिय व्यक्तींच्या वियोगाचा तिरस्कार करणारा" या पदात. प्रिय गोष्टी दोन प्रकारच्या असतात – प्राणी (सजीव) किंवा संस्कार (निर्जीव गोष्टी). प्रिय प्राणी कोणते? येथे ज्याचे ते हितचिंतक असतात, जसे की कल्याण इच्छिणारे, हित इच्छिणारे, सुख इच्छिणारे, योगक्षेम इच्छिणारे, माता किंवा पिता, भाऊ किंवा बहीण, पुत्र किंवा कन्या, मित्र किंवा अमात्य (सहकारी), ज्ञाती (नातेवाईक) किंवा सलोहित (रक्ताचे नातेवाईक), हे प्रिय प्राणी होत.

Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, ime saṅkhārā piyā. Piyavippayogaṃ vijigucchamānoti piyānaṃ vippayogaṃ vijigucchamāno aṭṭiyamāno harāyamānoti – piyavippayogaṃ vijigucchamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

प्रिय संस्कार कोणते? मनोज्ञ रूपे, मनोज्ञ शब्द, मनोज्ञ गंध, मनोज्ञ रस, मनोज्ञ स्पर्श, हे प्रिय संस्कार होत. "प्रिय गोष्टींच्या वियोगाचा तिरस्कार करणारा" म्हणजे प्रिय गोष्टींच्या वियोगाचा तिरस्कार करणारा, कंटाळा करणारा, संकोच करणारा – म्हणून "प्रिय गोष्टींच्या वियोगाचा तिरस्कार करणारा, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटा विहरावा" असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Khiḍḍā [Pg.248] ratī hoti sahāyamajjhe, puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ;

Piyavippayogaṃ vijigucchamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“मित्रांच्या मध्यभागी क्रीडा आणि रती असते, आणि पुत्रांवर विपुल प्रेम असते; प्रिय गोष्टींच्या वियोगाचा तिरस्कार करणारा, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटा विहरावा.”

128.

१२८.

Cātuddiso appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo.

“चारही दिशांना विहरणारा, प्रतिघरहित (द्वेषरहित) असणारा, मिळेल त्या गोष्टीने संतुष्ट असणारा; संकटांना सहन करणारा, भयमुक्त असणारा, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटा विहरावा.”

Cātuddiso appaṭigho ca hotīti. Cātuddisoti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena…pe… muditāsahagatena…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ…pe… abyāpajjena pharitvā viharati. Cātuddiso appaṭigho ca hotīti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye puratthimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye heṭṭhimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā honti; karuṇāya bhāvitattā muditāya bhāvitattā upekkhāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti…pe… ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā hontīti – cātuddiso appaṭigho ca hoti.

"चारही दिशांना विहरणारा आणि प्रतिघरहित असणारा" या पदात. 'चातुद्दिस' म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतात, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, सर्वात्मभावाने, संपूर्ण जगाला मैत्रीयुक्त, विपुल, महद्गत, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित (द्वेषरहित) चित्ताने व्यापून विहरतात. करुणासहित...पे... मुदितासहित...पे... उपेक्षासहित चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतात, तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला...पे... व्यापादरहित व्यापून विहरतात. "चारही दिशांना विहरणारा आणि प्रतिघरहित असणारा" म्हणजे मैत्रीच्या भावनेचा विकास केल्यामुळे पूर्व दिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल (अ-प्रतिकूल) होतात, दक्षिण दिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, पश्चिम दिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, उत्तर दिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, ईशान्य (पूर्व-उत्तर) उपदिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, आग्नेय (पूर्व-दक्षिण) उपदिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, नैऋत्य (पश्चिम-दक्षिण) उपदिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, वायव्य (पश्चिम-उत्तर) उपदिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, खालील दिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, वरील दिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात, दिशा आणि उपदिशांमधील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात; करुणेच्या भावनेचा विकास केल्यामुळे, मुदितेच्या भावनेचा विकास केल्यामुळे, उपेक्षेच्या भावनेचा विकास केल्यामुळे पूर्व दिशेकडील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात...पे... दिशा आणि उपदिशांमधील जे प्राणी आहेत ते अनुकूल होतात – म्हणून "चारही दिशांना विहरणारा आणि प्रतिघरहित असणारा" असे म्हटले आहे.

Santussamāno [Pg.249] itarītarenāti so paccekasambuddho santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati. Aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā ca cīvaraṃ agadhito amucchito anajjhāpasanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito. Santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena…pe…

"मिळेल त्या गोष्टीने संतुष्ट असणारा" म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध मिळेल त्या चीवराने संतुष्ट असतात, आणि मिळेल त्या चीवराने संतुष्ट राहण्याच्या गुणाची प्रशंसा करतात, आणि चीवरासाठी अयोग्य व अयोग्य मार्गाने (अनेषणा) मिळवण्याचा प्रयत्न करत नाहीत. चीवर न मिळाल्यास ते व्याकुळ होत नाहीत, आणि चीवर मिळाल्यास आसक्ती न ठेवता, मोहित न होता, लिप्त न होता, त्यातील दोष पाहून आणि त्यातून मुक्त होण्याच्या प्रज्ञेने त्याचा उपभोग घेतात. आणि त्या मिळेल त्या चीवराच्या संतुष्टीमुळे ते स्वतःची प्रशंसा करत नाहीत आणि इतरांना कमी लेखत नाहीत. जो कोणी त्यामध्ये कुशल, आळस नसलेला, जागरूक (संप्रजन्ययुक्त) आणि स्मृतिमान असतो, त्याला "पुरातन, श्रेष्ठ अशा आर्यवंशात स्थित असलेला प्रत्येकबुद्ध" असे म्हटले जाते. मिळेल त्या पिंडपाताने संतुष्ट असतात...पे...

Santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena…pe… santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati. Aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ na paritassati. Laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Tāya ca itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti – santussamāno itarītarena.

मिळेल त्या शयनासनाने संतुष्ट असतो... तसेच मिळेल त्या ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराने (औषधोपचाराने) संतुष्ट असतो, आणि मिळेल त्या ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराच्या संतुष्टीची प्रशंसा करणारा असतो. ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार मिळवण्यासाठी तो कोणत्याही अयोग्य व अयोग्य मार्गाचा (अनेषणाचा) अवलंब करत नाही. ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार न मिळाल्यास तो चिंताग्रस्त होत नाही. आणि तो मिळाल्यावर आसक्त न होता, मोहित न होता, त्यात न अडकता, त्यातील दोष पाहणारा आणि मुक्तीचे ज्ञान ठेवून त्याचा उपभोग घेतो. त्या मिळेल त्या ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराच्या संतुष्टीमुळे तो स्वतःची प्रशंसा करत नाही आणि इतरांना तुच्छ लेखत नाही. जो कोणी यामध्ये दक्ष, आळस नसलेला, संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) आणि स्मृतिमान असतो, त्याला प्राचीन, श्रेष्ठ अशा आर्यवंशात स्थित असलेला 'प्रत्येकबुद्ध' म्हटले जाते - 'मिळेल त्यामध्ये संतुष्ट राहणारा'.

Parissayānaṃ sahitā achambhīti. Parissayāti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā [Pg.250] ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā. Ime vuccanti pākaṭaparissayā.

'परिसयांचे (धोक्यांचे) सहन करणारा आणि भयभीत न होणारा' या पदात. 'परिसय' दोन प्रकारचे आहेत - प्रकट परिसय (उघड धोके) आणि प्रच्छन्न परिसय (गुप्त धोके). प्रकट परिसय कोणते आहेत? सिंह, वाघ, चित्ते, अस्वल, तरस, लांडगे, म्हशी, हत्ती, साप, विंचू, कानसुल्या (शतपाद); किंवा चोर, दरोडेखोर, गुन्हे केलेले किंवा गुन्हे न केलेले लोक; नेत्ररोग, कर्णरोग, घ्राणरोग, जिव्हारोग, कायिक रोग (शरीराचे रोग), शिरोरोग, कानदुखी, मुखरोग, दंतरोग, खोकला, दमा, सर्दी (पिनास), दाह (जळजळ), ताप (ज्वर), उदररोग, मूर्च्छा, अतिसार (पक्खंदिका), शूल (पोटदुखी), पटकी (विषूचिका), कुष्ठरोग, गंड (गळू), किलास (पांढरे कोड), शोष (क्षयरोग), अपस्मार (मिरगी), दद्रू (गजकर्ण), खाज (कंडू), खरूज (कच्छू), नखांचे रोग (रक्खसा), तळहात-तळपायांचे फोड (वितच्छिका), रक्तपित्त, मधुमेह, मूळव्याध (अंस), पुरळ (पिळका), भगंदर; पित्तप्रकोपामुळे होणारे आजार, कफप्रकोपामुळे होणारे आजार, वातप्रकोपामुळे होणारे आजार, संनिपातजन्य आजार, ऋतू परिवर्तनामुळे होणारे आजार, विषम हालचालींमुळे होणारे आजार, उपक्रमांमुळे (अपघातांमुळे) होणारे आजार, कर्मविपाकामुळे होणारे आजार; थंडी, उष्णता, भूक, तहान, मलमूत्र विसर्जन, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा स्पर्श इत्यादी. यांना प्रकट परिसय म्हटले जाते.

Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā. Ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

प्रच्छन्न परिसय कोणते आहेत? काय-दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन), वची-दुश्चरित (वाचिक गैरवर्तन), मनो-दुश्चरित (मानसिक गैरवर्तन), कामच्छंद नीवरण, व्यापाद नीवरण, थिनमिद्ध (आळस व डुलकी) नीवरण, उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्वेग व पश्चात्ताप) नीवरण, विचिकित्सा (शंका) नीवरण, राग (आसक्ती), द्वेष, मोह, क्रोध, उपनाह (वैरभाव), मख्ख (कृतघ्नता), पळास (मत्सर), ईर्ष्या, मात्सर्य (कंजूषपणा), माया (कपट), साठ्य (धूर्तपणा), थंभ (ताठरपणा), सारंभ (अहंकारयुक्त स्पर्धा), मान (अभिमान), अतिमान (अहंकार), मद, प्रमाद (दुर्लक्ष), सर्व क्लेश, सर्व दुश्चरिते, सर्व परिदाह (तगमग), सर्व संताप, सर्व अकुशल अभिसंस्कार. यांना प्रच्छन्न परिसय म्हटले जाते.

Parissayāti kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā. Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti – parissayā.

'परिसय' हे कोणत्या अर्थाने परिसय आहेत? ते पीडित करतात (सहन करायला लावतात) म्हणून परिसय आहेत, ते हानीकडे (अवनतीकडे) नेतात म्हणून परिसय आहेत, ते तिथेच (त्या शरीरातच) आश्रय घेतात म्हणून परिसय आहेत. ते पीडित करतात म्हणून परिसय कसे आहेत? ते परिसय त्या व्यक्तीला पीडित करतात, चहूबाजूंनी पीडित करतात, पराभूत करतात, झाकोळून टाकतात, क्षीण करतात, चिरडून टाकतात. अशा प्रकारे पीडित करतात म्हणून ते परिसय आहेत.

Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogassa, catunnaṃ sammappadhānānaṃ… catunnaṃ iddhipādānaṃ… pañcannaṃ indriyānaṃ… pañcannaṃ balānaṃ… sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa – imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Evaṃ parihānāya saṃvattantīti – parissayā.

ते हानीकडे नेतात म्हणून परिसय कसे आहेत? ते परिसय कुशल धर्मांच्या अंतरायासाठी (अडथळ्यासाठी) व हानीसाठी कारणीभूत ठरतात. कोणत्या कुशल धर्मांच्या? सम्यक प्रतिपदा (योग्य आचरण), अनुलोम प्रतिपदा (अनुकूल आचरण), अपच्चनीक प्रतिपदा (अविरोधी आचरण), अन्वत्थ प्रतिपदा (सार्थक आचरण), धम्मानुधम्म प्रतिपदा (धर्माला अनुसरून आचरण), शीलांचे परिपूर्ण पालन करणे, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणे (इंद्रिय संवर), भोजनात मात्रा जाणणे (मित आहार), जागरूकतेचा अभ्यास (जागृत राहणे), स्मृती आणि संप्रजन्य (जागरूकता), चार स्मृतिप्रस्थानांच्या भावनेचा अभ्यास, चार सम्यक प्रयत्नांचा... चार ऋद्धिपादांचा... पाच इंद्रियांचा... पाच बलांचा... सात बोध्यंगांचा... आर्य अष्टांगिक मार्गाच्या भावनेचा अभ्यास - या कुशल धर्मांच्या अंतरायासाठी आणि हानीसाठी कारणीभूत ठरतात. अशा प्रकारे हानीसाठी कारणीभूत ठरतात म्हणून ते परिसय आहेत.

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti; evameva tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti. Evampi tatrāsayāti – parissayā.

ते तिथेच आश्रय घेतात म्हणून परिसय कसे आहेत? तिथे (त्या शरीरात) हे पापी, अकुशल धर्म आत्मभावाचा (शरीराचा) आश्रय घेऊन उत्पन्न होतात. ज्याप्रमाणे बिळात राहणारे प्राणी बिळातच आश्रय घेतात, पाण्यात राहणारे प्राणी पाण्यातच आश्रय घेतात, वनात राहणारे प्राणी वनातच आश्रय घेतात, वृक्षावर राहणारे प्राणी वृक्षावरच आश्रय घेतात; त्याचप्रमाणे, तिथे (त्या शरीरात) हे पापी, अकुशल धर्म आत्मभावाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे देखील तिथेच आश्रय घेतात म्हणून ते परिसय आहेत.

Vuttañhetaṃ [Pg.251] bhagavatā – ‘‘sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā, sarasaṅkappā saṃññojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsiko vuccati. Tena samudācarena samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati.

भगवंतांनी असे म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, जो भिक्खू अंतवासी (अंतर्गत क्लेशांसह राहणारा) आणि आचार्यांसह (समुदाचारासह राहणारा) असतो, तो दुःखाने आणि अस्वस्थतेने जगतो. आणि भिक्खूंनो, भिक्खू अंतवासी आणि आचार्यांसह दुःखाने व अस्वस्थतेने कसा जगतो? इथे, भिक्खूंनो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून जे पापी, अकुशल धर्म उत्पन्न होतात, जे आसक्तीयुक्त विचार आणि संयोजनाला (बंधनाला) कारणीभूत असतात, ते त्याच्या आत वास करतात आणि त्याच्या मागे वाहतात. म्हणून त्याला सांतेवासिक (अंतवासी) म्हटले जाते. त्या समुदाचाराने ते पापी, अकुशल धर्म त्याच्यावर आक्रमण करतात. म्हणून त्याला साचरियक (आचार्यांसह असलेला) म्हटले जाते.'

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsikoti vuccati. Tena samudācarena samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī’’ti. Evampi, tatrāsayāti – parissayā.

'पुन्हा, भिक्खूंनो, भिक्खू कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्म (विचार) जाणून जे पापी, अकुशल धर्म उत्पन्न होतात, जे आसक्तीयुक्त विचार आणि संयोजनाला कारणीभूत असतात, ते त्याच्या आत वास करतात आणि त्याच्या मागे वाहतात. म्हणून त्याला सांतेवासिक म्हटले जाते. त्या समुदाचाराने ते पापी, अकुशल धर्म त्याच्यावर आक्रमण करतात. म्हणून त्याला साचरियक म्हटले जाते. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू अंतवासी आणि आचार्यांसह दुःखाने व अस्वस्थतेने जगतो.' अशा प्रकारे देखील, तिथेच आश्रय घेतात म्हणून ते परिसय आहेत.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tayome, bhikkhave, antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā. Katame tayo? Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko, doso, bhikkhave…pe… moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā’’ti.

भगवंतांनी हे म्हटले आहे – "भिक्खूहो, हे तीन आंतरिक मळ (अशुद्धी), आंतरिक अमित्र (शत्रू), आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधी आहेत. कोणते तीन? भिक्खूहो, लोभ हा आंतरिक मळ, आंतरिक अमित्र, आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधी आहे. भिक्खूहो, द्वेष... आणि भिक्खूहो, मोह हा आंतरिक मळ, आंतरिक अमित्र, आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधी आहे. भिक्खूहो, हेच ते तीन आंतरिक मळ, आंतरिक अमित्र, आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधी आहेत."

Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

लोभ अनर्थ निर्माण करतो, लोभ चित्त क्षुब्ध करतो; आतूनच भय निर्माण होते, पण अज्ञानी माणसाला ते समजत नाही.

Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

लोभी मनुष्य हित जाणत नाही, लोभी मनुष्य धम्म पाहत नाही; जेव्हा लोभ मनुष्याला ग्रासतो, तेव्हा तिथे घोर अंधकार पसरतो.

Anatthajanano doso, doso cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

द्वेष अनर्थ निर्माण करतो, द्वेष चित्त क्षुब्ध करतो; आतूनच भय निर्माण होते, पण अज्ञानी माणसाला ते समजत नाही.

Duṭṭho [Pg.252] atthaṃ na jānāti, duṭṭho dhammaṃ na passati;

Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ doso sahate naraṃ.

द्वेषी मनुष्य हित जाणत नाही, द्वेषी मनुष्य धम्म पाहत नाही; जेव्हा द्वेष मनुष्याला ग्रासतो, तेव्हा तिथे घोर अंधकार पसरतो.

Anatthajanano moho, moho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

मोह अनर्थ निर्माण करतो, मोह चित्त क्षुब्ध करतो; आतूनच भय निर्माण होते, पण अज्ञानी माणसाला ते समजत नाही.

Mūḷho atthaṃ na jānāti, mūḷho dhammaṃ na passati;

Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ moho sahate naranti.

मोहाने ग्रासलेला मनुष्य हित जाणत नाही, भ्रमित मनुष्य धम्म पाहत नाही; जेव्हा मोह मनुष्याला ग्रासतो, तेव्हा तिथे घोर अंधकार पसरतो.

Evampi, tatrāsayāti – parissayā.

अशा प्रकारे, 'तत्रासया' (तेथे आश्रय घेणारे/आतून निर्माण होणारे) म्हणजेच 'परिस्सया' (धोके/उपद्रव) होत.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya; doso kho, mahārāja…pe… moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.

भगवंतांनी हे म्हटले आहे – "महाराज, मनुष्याच्या अंतरात उत्पन्न होणारे हे तीन धम्म (प्रवृत्ती) अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखकारक विहारासाठी (अस्वस्थतेसाठी) उत्पन्न होतात. कोणते तीन? महाराज, मनुष्याच्या अंतरात उत्पन्न होणारा लोभ हा धम्म अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखकारक विहारासाठी उत्पन्न होतो; महाराज, द्वेष... महाराज, मनुष्याच्या अंतरात उत्पन्न होणारा मोह हा धम्म अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखकारक विहारासाठी उत्पन्न होतो. महाराज, मनुष्याच्या अंतरात उत्पन्न होणारे हेच तीन धम्म अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखकारक विहारासाठी उत्पन्न होतात."

‘‘Lobho doso ca moho ca, purisaṃ pāpacetasaṃ;

Hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva samphala’’nti.

"लोभ, द्वेष आणि मोह हे स्वतःच्याच अंतरातून उत्पन्न होऊन, पापी मनाच्या मनुष्याला नष्ट करतात; ज्याप्रमाणे बांबूचे फळ स्वतःच्याच बांबूच्या झाडाचा नाश करते."

Evampi, tatrāsayāti – parissayā.

अशा प्रकारे, 'तत्रासया' म्हणजेच 'परिस्सया' या पदाचा अर्थ समजून घ्यावा.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

भगवंतांनी हे म्हटले आहे –

‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā, aratī ratī lomahaṃso itojā;

Ito samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajantī’’ti.

"राग (आसक्ती) आणि द्वेष हे या शरीरातूनच उद्भवतात; अरती (अरुची), रती (आसक्ती) आणि रोमांच हे येथूनच जन्माला येतात. येथूनच उत्पन्न होणारे मनातील वितर्क मनाला तसे सोडून देतात, ज्याप्रमाणे लहान मुले कावळ्याला उडवून लावतात."

Evampi, tatrāsayāti – parissayā.

अशा प्रकारे, 'तत्रासया' म्हणजेच 'परिस्सया' या पदाचा अर्थ समजून घ्यावा.

Parissayānaṃ sahitāti parissaye sahitā ārādhitā ajjhottharitā pariyāditā paṭinissatāti – parissayānaṃ sahitā. Achambhīti so paccekasambuddho [Pg.253] abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – parissayānaṃ sahitā acchambhī, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'परिस्सयानं सहिता' (धोक्यांवर मात केलेले) म्हणजे ज्यांनी धोके सहन केले आहेत, जिंकले आहेत, दडपून टाकले आहेत, नष्ट केले आहेत आणि सोडून दिले आहेत – ते 'परिस्सयानं सहिता' होत. 'अचम्भी' (भयमुक्त/अकंपित) म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध निर्भय, अकंपित, न घाबरणारे, पळून न जाणारे, भय आणि भीती नष्ट केलेले आणि रोमांच नष्ट झालेले होऊन विहरतात – म्हणून 'परिस्सयानं सहिता अचम्भी, एको चरे खग्गविसाणकप्पो' (धोक्यांवर मात केलेले, भयमुक्त, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे). म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"चारही दिशांना विहरणारे, कोणाशीही वैर न ठेवणारे, जे काही मिळेल त्यात संतुष्ट असणारे, धोक्यांवर मात केलेले, भयमुक्त होऊन गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे."

129.

१२९.

Dussaṅgahā pabbajitāpi eke, atho gahaṭṭhā gharamāvasantā;

Appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo.

काही प्रव्रजित देखील कठीण संगतीचे असतात, तसेच घरात राहणारे काही गृहस्थही; इतरांच्या पुत्रांविषयी चिंता न करता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Dussaṅgahā pabbajitāpi eketi pabbajitāpi idhekacce nissayepi diyyamāne uddesepi diyyamāne paripucchāyapi diyyamāne cīvarepi diyyamāne pattepi diyyamāne lohathālakepi diyyamāne dhammakaraṇepi diyyamāne parissāvanepi diyyamāne thavikepi diyyamāne upāhanepi diyyamāne kāyabandhanepi diyyamāne na suṇanti na sotaṃ odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontīti – dussaṅgahā pabbajitāpi eke.

'दुस्सङ्गहा पब्बजितापि एके' (काही प्रव्रजित देखील कठीण संगतीचे असतात) म्हणजे या शासनात काही प्रव्रजित देखील त्यांना निश्रय (आश्रय), उद्देश (पाठ), परिपुच्छा (चर्चा), चीवर, पात्र, तांब्याचे भांडे, धम्मकरक (पाण्याचे भांडे), गाळणी, पिशवी, पादत्राणे किंवा कटीबंध (कमरपट्टा) दिले जात असतानाही ऐकत नाहीत, कान देत नाहीत, ज्ञान मिळवण्याचे चित्त ठेवत नाहीत; ते अनाज्ञाधारक, न ऐकणारे, प्रतिकूल वागणारे असतात आणि दुसरीकडेच तोंड फिरवतात – म्हणून 'काही प्रव्रजित देखील कठीण संगतीचे असतात'.

Atho gahaṭṭhā gharamāvasantāti gahaṭṭhāpi idhekacce hatthimhipi diyyamāne…pe… rathepi khettepi vatthumhipi hiraññepi suvaṇṇepi diyyamāne gāmepi…pe… nigamepi nagarepi… raṭṭhepi… janapadepi diyyamāne na suṇanti na sotaṃ odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontīti – atho gahaṭṭhā gharamāvasantā.

'अतो गहट्ठा घरमावसन्ता' (तसेच घरात राहणारे काही गृहस्थही) म्हणजे या जगात काही गृहस्थ देखील त्यांना हत्ती, रथ, शेत, वास्तू (घर), चांदी, सोने दिले जात असताना, किंवा गाव, नगर, शहर, राष्ट्र, जनपद दिले जात असतानाही ऐकत नाहीत, कान देत नाहीत, ज्ञान मिळवण्याचे चित्त ठेवत नाहीत; ते अनाज्ञाधारक, न ऐकणारे, प्रतिकूल वागणारे असतात आणि दुसरीकडेच तोंड फिरवतात – म्हणून 'तसेच घरात राहणारे काही गृहस्थही'.

Appossukko paraputtesu hutvāti attānaṃ ṭhapetvā sabbe imasmiṃ atthe paraputtā. Tesu paraputtesu appossukko hutvā abyāvaṭo hutvā anapekkho hutvāti – appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'अप्पोस्सुक्को परपुत्तेसु हुत्वा' (इतरांच्या पुत्रांविषयी चिंता न करता) म्हणजे स्वतःला सोडून इतर सर्वजण या अर्थाने 'परपुत्र' (इतरांचे पुत्र) आहेत. त्या परपुत्रांविषयी चिंता न करता, उदासीन राहून, निरपेक्ष राहून – 'इतरांच्या पुत्रांविषयी चिंता न करता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे'. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Dussaṅgahā [Pg.254] pabbajitāpi eke, atho gahaṭṭhā gharamāvasantā;

Appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"काही प्रव्रजित देखील कठीण संगतीचे असतात, तसेच घरात राहणारे काही गृहस्थही; इतरांच्या पुत्रांविषयी चिंता न करता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे."

130.

१३०.

Oropayitvā gihibyañjanāni, sañchinnapatto yathā koviḷāro;

Chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo.

गृहस्थाची चिन्हे (वेष) काढून टाकून, ज्याची पाने गळून पडली आहेत अशा कोविळार (कांचन) वृक्षाप्रमाणे; गृहस्थाची बंधने तोडून टाकून, वीर पुरुषाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Oropayitvā gihibyañjanānīti gihibyañjanāni vuccanti kesā ca massū ca mālā ca gandhañca vilepanañca ābharaṇañca pilandhanañca vatthañca pārupanañca veṭhanañca ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ khaggaṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vāḷabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā. Oropayitvā gihibyañjanānīti gihibyañjanāni oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā paṭipassambhayitvāti – oropayitvā gihibyañjanāni.

'ओरोपयित्वा गिहिब्यञ्जनानि' (गृहस्थाची चिन्हे काढून टाकून) म्हणजे गृहस्थाची चिन्हे असे म्हटले जाते – केस, दाढी, पुष्पमाला, गंध (सुगंध), विलेपन (उटणे), आभूषणे, अलंकार, वस्त्र, पांघरायचे वस्त्र, पगडी (शिरोवेष्टन), सुगंधी चूर्णाने अंग घासणे, तेल लावणे, स्नान करणे, अंगमर्दन करणे, आरसा पाहणे, काजळ घालणे, पुष्पमाला व गंध लावणे, चेहऱ्याला पावडर लावणे, चेहऱ्याला लेप लावणे, हस्तबंध (कंगन), शिखाबंध (अंबाडा बांधणे), काठी, नळी (औषधाची), तलवार, छत्री, सुंदर पादत्राणे, मुकुट (शिरोभूषण), मणी, चामर (व्यजन), लांब झालर असलेली पांढरी वस्त्रे इत्यादी. 'ओरोपयित्वा गिहिब्यञ्जनानि' म्हणजे गृहस्थाची चिन्हे काढून टाकून, पूर्णपणे त्यागून, खाली ठेवून, शांत करून – म्हणून 'गृहस्थाची चिन्हे काढून टाकून'.

Sañchinnapatto yathā koviḷāroti yathā koviḷārassa pattāni chinnāni sañchinnāni patitāni paripatitāni, evameva tassa paccekasambuddhassa gihibyañjanāni chinnāni sañchinnāni patitānīti – sañchinnapatto yathā koviḷāro.

'सञ्छिन्नपत्तो यथा कोविळारो' (ज्याची पाने गळून पडली आहेत अशा कोविळार वृक्षाप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे कोविळार (कांचन) वृक्षाची पाने तुटून, पूर्णपणे गळून, खाली पडतात; त्याचप्रमाणे त्या प्रत्येकबुद्धाने गृहस्थाची चिन्हे तोडून टाकली आहेत, त्यागून दिली आहेत – म्हणून 'ज्याची पाने गळून पडली आहेत अशा कोविळार वृक्षाप्रमाणे'.

Chetvāna vīro gihibandhanānīti. Vīroti vīriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti vīro, sūroti vīro, vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravoti vīro, vigatalomahaṃsoti vīro.

‘चेत्वान वीरो गिहिबन्धनानि’ (गृहस्थांची बंधने तोडून वीर पुरुष...) या पदात: ‘वीर’ म्हणजे जो वीर्यवान (प्रयत्नशील) आहे तो वीर; जो समर्थ आहे तो वीर; जो धाडसी आहे तो वीर; जो सक्षम आहे तो वीर; जो शूर आहे तो वीर; जो पराक्रमी, निर्भय, अकंप, भीतिविरहित, न पळून जाणारा आणि ज्याने भय व भीती नष्ट केली आहे तो वीर; ज्याचे रोमांच उभे राहणे नाहीसे झाले आहे तो वीर.

Virato idha sabbapākehi, nirayadukkhaṃ aticca vīriyavā so;

So vīriyavā padhānavā, dhīro tādi pavuccate tathattā.

या लोकात सर्व पापांपासून विरत झालेला, नरकाच्या दुःखाचे उल्लंघन केलेला तो वीर्यवान आहे; तो वीर्यवान, परम प्रयत्न करणारा आणि तशाच स्वरूपाचा असल्यामुळे त्याला ‘धीर’ (धैर्यवान) म्हटले जाते.

Gihibandhanāni [Pg.255] vuccanti puttā ca bhariyā ca dāsā ca dāsī ca ajeḷakā ca kukkuṭasūkarā ca hatthigavāssavaḷavā ca khettañca vatthu ca hiraññañca suvaṇṇañca gāmanigamarājadhāniyo ca raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṃ kiñci rajanīyavatthu.

पुत्र, पत्नी, दास (सेवक), दासी (सेविका), शेळ्या-मेंढ्या, कोंबड्या-डुकरे, हत्ती, गायी, घोडे, घोडी, शेत, जमीन, चांदी, सोने, गावे, नगरे, राजधानीची शहरे, राष्ट्र, जनपद, खजिना आणि कोठार, तसेच कोणतीही आसक्ती निर्माण करणारी वस्तू, या सर्वांना ‘गृहस्थांची बंधने’ म्हटले जाते.

Chetvāna vīro gihibandhanānīti so paccekasambuddho vīro gihibandhanāni chinditvā samucchinditvā jahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘गृहस्थांची बंधने तोडून वीर पुरुष...’ म्हणजे त्या प्रत्येकबुद्धांनी वीर होऊन गृहस्थांची बंधने छेदून, समूळ नष्ट करून, त्यागून, दूर करून, नाहीशी करून आणि पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून—‘गृहस्थांची बंधने तोडून वीर पुरुषाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे—

‘‘Oropayitvā gihibyañjanāni, sañchinnapatto yathā koviḷāro,Chetvāna vīro gihibandhanāni;

Eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“गृहस्थांची चिन्हे दूर करून, ज्याप्रमाणे कोविळार (कांचन) वृक्षाची पाने गळून पडतात, त्याप्रमाणे गृहस्थांची बंधने तोडून वीर पुरुषाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Paṭhamo vaggo.

पहिला वर्ग समाप्त.

Dutiyavaggo

दुसरा वर्ग

131.

१३१.

Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā.

जर एखाद्याला प्रगल्भ बुद्धीचा (निपक), सदाचारी (साधुविहारी), दृढनिश्चयी (धीर) आणि सोबत चालणारा असा मित्र मिळाला, तर त्याने सर्व संकटांवर मात करून, प्रसन्न चित्ताने व स्मृतिमान होऊन त्याच्यासोबत विहरावे.

Sace labhetha nipakaṃ sahāyanti sace nipakaṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāviṃ sahāyaṃ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti – sace labhetha nipakaṃ saṃhāyaṃ.

‘जर प्रगल्भ बुद्धीचा मित्र मिळाला तर’ म्हणजे जर प्रगल्भ, पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, स्पष्ट विचार करणारा, मेधावी असा मित्र मिळाला, प्राप्त झाला, अधिगत झाला किंवा लाभला तर—‘जर प्रगल्भ बुद्धीचा मित्र मिळाला तर’.

Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīranti. Saddhiṃ caranti ekato caraṃ. Sādhuvihārinti paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṃ, dutiyenapi jhānena… tatiyenapi jhānena… catutthenapi jhānena sādhuvihāriṃ, mettāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ, karuṇāyapi…pe… muditāyapi… upekkhāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ, viññāṇañca āyatanasamāpattiyāpi…pe… ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi [Pg.256] sādhuvihāriṃ, nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ, phalasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ. Dhīranti dhīraṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāvinti – saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ.

‘सोबत चालणारा, सदाचारी आणि धीर’ या पदात: ‘सोबत चालणारा’ म्हणजे एकत्र विहरणारा. ‘सदाचारी’ म्हणजे पहिल्या ध्यानाने सदाचारी राहणारा, दुसऱ्या ध्यानाने... तिसऱ्या ध्यानाने... चौथ्या ध्यानाने सदाचारी राहणारा; मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीने सदाचारी राहणारा, करुणेने... पे... मुदितेने... उपेक्षेने युक्त चेतोविमुक्तीने सदाचारी राहणारा; आकाशानंत्यायतनाच्या समापत्तीने सदाचारी राहणारा, विज्ञानानंत्यायतनाच्या समापत्तीने... पे... आकिंचन्यायतनाच्या समापत्तीने... पे... नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाच्या समापत्तीने सदाचारी राहणारा; निरोध-समापत्तीने सदाचारी राहणारा, फल-समापत्तीने सदाचारी राहणारा. ‘धीर’ म्हणजे दृढनिश्चयी, पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, स्पष्ट विचार करणारा, मेधावी—‘सोबत चालणारा, सदाचारी आणि धीर’.

Abhibhuyya sabbāni parissayānīti. Parissayāti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca…pe… ime vuccanti pākaṭaparissayā…pe… ime vuccanti paṭicchannaparissayā…pe… evampi, tatrāsayāti – parissayā. Abhibhuyya sabbāni parissayānīti sabbe parissaye abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvāti – abhibhuyya sabbāni parissayāni.

‘सर्व संकटांवर मात करून’ या पदात: ‘संकट’ म्हणजे दोन प्रकारची संकटे असतात—प्रकट संकटे आणि अप्रकट संकटे... पे... यांना प्रकट संकटे म्हणतात... पे... यांना अप्रकट संकटे म्हणतात... पे... अशा प्रकारे, जेथे आश्रय घेतात ती संकटे. ‘सर्व संकटांवर मात करून’ म्हणजे सर्व संकटांवर मात करून, त्यांचा पराभव करून, त्यांना दडपून टाकून, त्यांचा अंत करून आणि त्यांचे दमन करून—‘सर्व संकटांवर मात करून’.

Careyya tenattamano satīmāti so paccekasambuddho tena nipakena paṇḍitena paññavantena buddhimantena ñāṇinā vibhāvinā medhāvinā sahāyena saddhiṃ attamano tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano udaggamano muditamano careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – careyya tenattamano. Satīmāti so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti – careyya tenattamano satīmā. Tenāha so paccekasambuddho –

‘त्याच्यासोबत प्रसन्न चित्ताने व स्मृतिमान होऊन विहरावे’ म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध त्या प्रगल्भ, पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, स्पष्ट विचार करणाऱ्या, मेधावी मित्रासोबत प्रसन्न चित्ताने, संतुष्ट चित्ताने, हर्षित चित्ताने, प्रफुल्लित चित्ताने, उन्नत चित्ताने, मुदित चित्ताने विहरतील, राहतील, हालचाल करतील, वर्तन करतील, रक्षण करतील, जीवन कंठतील, काळ घालवतील—‘त्याच्यासोबत प्रसन्न चित्ताने विहरावे’. ‘स्मृतिमान’ म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध स्मृतिमान असतात, परम स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त असतात, खूप पूर्वी केलेले आणि खूप पूर्वी बोललेले देखील स्मरण करण्यास व पुनःपुन्हा आठवण्यास समर्थ असतात—‘त्याच्यासोबत प्रसन्न चित्ताने व स्मृतिमान होऊन विहरावे’. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे—

‘‘Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā’’ti.

“जर एखाद्याला प्रगल्भ बुद्धीचा, सदाचारी, दृढनिश्चयी आणि सोबत चालणारा असा मित्र मिळाला, तर त्याने सर्व संकटांवर मात करून, प्रसन्न चित्ताने व स्मृतिमान होऊन त्याच्यासोबत विहरावे.”

132.

१३२.

No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care khaggavisāṇakappo.

जर प्रगल्भ बुद्धीचा, सदाचारी, दृढनिश्चयी आणि सोबत चालणारा असा मित्र मिळाला नाही, तर ज्याप्रमाणे राजा जिंकलेले राज्य सोडून निघून जातो, त्याप्रमाणे गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

No ce labhetha nipakaṃ sahāyanti no ce nipakaṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāviṃ sahāyaṃ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti – no ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ.

‘जर प्रगल्भ बुद्धीचा मित्र मिळाला नाही तर’ म्हणजे जर प्रगल्भ, पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, स्पष्ट विचार करणारा, मेधावी असा मित्र मिळाला नाही, प्राप्त झाला नाही, अधिगत झाला नाही किंवा लाभला नाही तर—‘जर प्रगल्भ बुद्धीचा मित्र मिळाला नाही तर’.

Saddhiṃ caraṃ [Pg.257] sādhuvihāri dhīranti. Saddhiṃ caranti ekato caraṃ. Sādhuvihārinti paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṃ…pe… nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ, phalasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ. Dhīranti dhīraṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāvinti – saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ.

‘सोबत चालणारा, सदाचारी आणि धीर’ या पदात: ‘सोबत चालणारा’ म्हणजे एकत्र विहरणारा. ‘सदाचारी’ म्हणजे पहिल्या ध्यानाने सदाचारी राहणारा... पे... निरोध-समापत्तीने सदाचारी राहणारा, फल-समापत्तीने सदाचारी राहणारा. ‘धीर’ म्हणजे दृढनिश्चयी, पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, स्पष्ट विचार करणारा, मेधावी—‘सोबत चालणारा, सदाचारी आणि धीर’.

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti rājā khattiyo muddhābhisitto vijitasaṅgāmo nihatapaccāmitto laddhādhippāyo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro raṭṭhañca janapadañca kosañca koṭṭhāgārañca pahūtahiraññasuvaṇṇaṃ nagarañca pariccajitvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ paccekasambuddhopi sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘ज्याप्रमाणे राजा जिंकलेले राज्य सोडून’ म्हणजे ज्याप्रमाणे अभिषिक्त क्षत्रिय राजा, ज्याने युद्ध जिंकले आहे, शत्रूंचा पराभव केला आहे, आपले उद्दिष्ट प्राप्त केले आहे, ज्याचे खजिने आणि कोठारे पूर्ण भरलेली आहेत, तो आपले राष्ट्र, जनपद, खजिना, कोठार, विपुल सोने-चांदी आणि नगर यांचा त्याग करून, केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो आणि अकिंचन भाव प्राप्त करून एकटाच विहरतो, राहतो, हालचाल करतो, वर्तन करतो, रक्षण करतो, जीवन कंठतो, काळ घालवतो. त्याचप्रमाणे प्रत्येकबुद्ध देखील घरगुती जीवनाची सर्व बंधने तोडून, पुत्र आणि पत्नीची काळजी तोडून, नातेवाईकांची काळजी तोडून, मित्र आणि अमात्यांची काळजी तोडून, केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतात आणि अकिंचन भाव प्राप्त करून एकटेच विहरतात, राहतात, हालचाल करतात, वर्तन करतात, रक्षण करतात, जीवन कंठतात, काळ घालवतात—‘ज्याप्रमाणे राजा जिंकलेले राज्य सोडून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे—

‘‘No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“जर प्रगल्भ बुद्धीचा, सदाचारी, दृढनिश्चयी आणि सोबत चालणारा असा मित्र मिळाला नाही, तर ज्याप्रमाणे राजा जिंकलेले राज्य सोडून निघून जातो, त्याप्रमाणे गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

133.

१३३.

Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ, seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;

Ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo.

आम्ही खरोखरच चांगल्या मित्राच्या प्राप्तीची प्रशंसा करतो. आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा आपल्यासमान असलेल्या मित्रांची संगत करावी. जर असे मित्र मिळाले नाहीत, तर निर्दोष अन्नाचे सेवन करत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Addhā pasaṃsāma sahāyasampadanti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ aviraddhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Sahāyasampadanti sahāyasampadā vuccati yo so sahāyo asekkhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekkhena samādhikkhandhena… asekkhena paññākkhandhena [Pg.258] … asekkhena vimuttikkhandhena… asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Addhā pasaṃsāma sahāyasampadanti sahāyasampadaṃ pasaṃsāma thomema kittema vaṇṇemāti – addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ.

'अद्धा पसंसाम सहायसम्पदं' (नक्कीच आम्ही मित्र-संपत्तीची प्रशंसा करतो) या पदात: 'अद्धा' हा शब्द निश्चितता दर्शवणारा (एकंसवचनं), संशयरहितता दर्शवणारा (निस्संशयवचनं), शंकारहितता दर्शवणारा (निक्कङ्खवचनं), दुटूपीपणा नसलेला (अद्वेज्झवचनं), संभ्रमरहितता दर्शवणारा (अद्वेळ्हकवचनं), निश्चय दर्शवणारा (नियोगवचनं), यथार्थता दर्शवणारा (अपण्णकवचनं), अचूकता दर्शवणारा (अविरद्धवचनं) आणि प्रस्थापित करणारा (अवत्थापनवचनं) असा हा 'अद्धा' शब्द आहे. 'सहायसम्पदा' (मित्र-संपत्ती) म्हणजे जो मित्र अशैक्ष (असेक्ख) शीलस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष समाधिस्कंधाने... अशैक्ष प्रज्ञास्कंधाने... अशैक्ष विमुक्तिस्कंधाने... अशैक्ष विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाने युक्त असतो, त्याला 'सहायसम्पदा' असे म्हणतात. 'अद्धा पसंसाम सहायसम्पदं' म्हणजे आम्ही त्या मित्र-संपत्तीची प्रशंसा करतो (पसंसाम), स्तुती करतो (थोमेम), कीर्ती गातो (कित्तेम), गौरव करतो (वण्णेम) - म्हणून 'अद्धा पसंसाम सहायसम्पदं' असे म्हटले आहे.

Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyāti seṭṭhā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena; samā sadisā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena. Seṭṭhā vā sahāyā sadisā vā sahāyā sevitabbā bhajitabbā payirupāsitabbā paripucchitabbā paripañhitabbāti – seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā.

'सेट्ठा समा सेवितब्बा सहाया' (श्रेष्ठ आणि समान मित्रांची सेवा करावी) म्हणजे: जे मित्र शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती आणि विमुक्तीज्ञानदर्शनाने श्रेष्ठ असतात, ते 'श्रेष्ठ' (सेट्ठा) मित्र होत; जे मित्र शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती आणि विमुक्तीज्ञानदर्शनाने समान असतात, ते 'समान' (समा/सदिस) मित्र होत. अशा श्रेष्ठ किंवा समान मित्रांची सेवा करावी (सेवितब्बा), त्यांच्याशी संगती करावी (भजितब्बा), त्यांच्याजवळ बसावे (पयिरुपासितब्बा), त्यांना प्रश्न विचारावेत (परिपुच्छितब्बा) आणि त्यांच्याशी चर्चा करावी (परिपञ्हितब्बा) - म्हणून 'सेट्ठा समा सेवितब्बा सहाया' असे म्हटले आहे.

Ete aladdhā anavajjabhojīti atthi puggalo sāvajjabhojī atthi puggalo anavajjabhojīti. Katamo ca puggalo sāvajjabhojī? Idhekacco puggalo kuhanāya lapanāya nemittikatāya nippesikatāya lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya dārudānena veḷudānena pattadānena pupphadānena phaladānena sinānadānena cuṇṇadānena mattikādānena dantakaṭṭhadānena mukhodakadānena cāṭukamyatāya muggasūpyatāya pāribhaṭyatāya pīṭhamaddikatāya vatthuvijjāya tiracchānavijjāya aṅgavijjāya nakkhattavijjāya dūtagamanena pahiṇagamanena jaṅghapesaniyena vejjakammena navakammena piṇḍapaṭipiṇḍakena dānānuppadānena, adhammena visamena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati puggalo sāvajjabhojī.

'एते अलद्धा अनवज्जभोजी' (असे मित्र न मिळाल्यास दोषरहित भोजन करणारा व्हावे) याविषयी: दोषयुक्त भोजन करणारा (सावज्जभोजी) व्यक्ती असतो आणि दोषरहित भोजन करणारा (अनवज्जभोजी) व्यक्ती असतो. दोषयुक्त भोजन करणारा (सावज्जभोजी) व्यक्ती कोणता? येथे एखादा व्यक्ती ढोंग करून (कुहनाय), बडबड करून (लपनाय), निमित्त दाखवून (नेमित्तिकताय), दुसऱ्याची निंदा करून (निप्पेसिकताय), लाभाने लाभ मिळवण्याची इच्छा धरून (लाभेन लाभं निजिगीसनताय), लाभाच्या आशेने लाकडे देऊन (दारुदानेन), बांबू देऊन (वेळुदानेन), पाने देऊन (पत्तदानेन), फुले देऊन (पुप्फदानेन), फळे देऊन (फलदानेन), स्नान साहित्य देऊन (सिनानदानेन), सुगंधी चूर्ण देऊन (चुण्णदानेन), माती देऊन (मत्तिकादानेन), दंतकाष्ठ देऊन (दन्तकट्ठदानेन), मुखप्रक्षालनाचे पाणी देऊन (मुखोदकदानेन), खुशामत करून (चाटुकम्यताय), मूगडाळीच्या वरणासारखे खोटे बोलून (मुग्गसूप्यताय), मुलांचे संगोपन करून (पारिभट्यताय), पाठीमागे निंदा करून किंवा चापलुसी करून (पीठमद्दिकताय), वास्तुविद्या (वत्थुविज्जाय), तिरश्चानविद्या (तिरच्छानविज्जाय), अंगविद्या (अङ्गविज्जाय), नक्षत्रविद्या (नक्खत्तविज्जाय) याद्वारे, तसेच दूत म्हणून जाऊन (दूतगमनेन), निरोप घेऊन जाऊन (पहिणगमनेन), संदेशवाहक बनून (जङ्घपेसनियेन), वैद्यकीय व्यवसाय करून (वेज्जकम्मेन), नवीन बांधकामाचे काम करून (नवकम्मेन), भिक्षेच्या बदल्यात भिक्षा देऊन (पिण्डपटिपिण्डकेन), दान देऊन मोबदला मिळवून (दानानुप्पदानेन) - अशा अधर्माने आणि विषम मार्गाने मिळवून, प्राप्त करून, संपादन करून, उपभोगून आणि वारंवार मिळवून आपली उपजीविका चालवतो. या व्यक्तीला 'दोषयुक्त भोजन करणारा' (सावज्जभोजी) असे म्हणतात.

Katamo ca puggalo anavajjabhojī? Idhekacco puggalo na kuhanāya na lapanāya na nemittikatāya na nippesikatāya na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya na dārudānena na veḷudānena na pattadānena na pupphadānena na phaladānena na sinānadānena na cuṇṇadānena na mattikādānena na dantakaṭṭhadānena na mukhodakadānena na cāṭukamyatāya na muggasūpyatāya na pāribhaṭyatāya na pīṭhamaddikatāya na vatthuvijjāya na tiracchānavijjāya na [Pg.259] aṅgavijjāya na nakkhattavijjāya na dūtagamanena na pahiṇagamanena na jaṅghapesaniyena na vejjakammena na navakammena na piṇḍapaṭipiṇḍakena na dānānuppadānena, dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati puggalo anavajjabhojī.

दोषरहित भोजन करणारा (अनवज्जभोजी) व्यक्ती कोणता? येथे एखादा व्यक्ती ढोंग न करता (न कुहनाय), बडबड न करता (न लपनाय), निमित्त न दाखवता (न नेमित्तिकताय), दुसऱ्याची निंदा न करता (न निप्पेसिकताय), लाभाने लाभ मिळवण्याची इच्छा न धरता (न लाभेन लाभं निजिगीसनताय), लाकडे न देता (न दारुदानेन), बांबू न देता (न वेळुदानेन), पाने न देता (न पत्तदानेन), फुले न देता (न पुप्फदानेन), फळे न देता (न फलदानेन), स्नान साहित्य न देता (न सिनानदानेन), सुगंधी चूर्ण न देता (न चुण्णदानेन), माती न देता (न मत्तिकादानेन), दंतकाष्ठ न देता (न दन्तकट्ठदानेन), मुखप्रक्षालनाचे पाणी न देता (न मुखोदकदानेन), खुशामत न करता (न चाटुकम्यताय), मूगडाळीच्या वरणासारखे खोटे न बोलता (न मुग्गसूप्यताय), मुलांचे संगोपन न करता (न पारिभट्यताय), पाठीमागे निंदा किंवा चापलुसी न करता (न पीठमद्दिकताय), वास्तुविद्या न शिकता (न वत्थुविज्जाय), तिरश्चानविद्या न शिकता (न तिरच्छानविज्जाय), अंगविद्या न शिकता (न अङ्गविज्जाय), नक्षत्रविद्या न शिकता (न नक्खत्तविज्जाय), दूत म्हणून न जाता (न दूतगमनेन), निरोप घेऊन न जाता (न पहिणगमनेन), संदेशवाहक न बनता (न जङ्घपेसनियेन), वैद्यकीय व्यवसाय न करता (न वेज्जकम्मेन), नवीन बांधकामाचे काम न करता (न नवकम्मेन), भिक्षेच्या बदल्यात भिक्षा न देता (न पिण्डपटिपिण्डकेन), दान देऊन मोबदला न मिळवता (न दानानुप्पदानेन) - धर्माने आणि समतेने मिळवून, प्राप्त करून, संपादन करून, उपभोगून आणि वारंवार मिळवून आपली उपजीविका चालवतो. या व्यक्तीला 'दोषरहित भोजन करणारा' (अनवज्जभोजी) असे म्हणतात.

Ete aladdhā anavajjabhojīti ete anavajjabhojī aladdhā alabhitvā anadhigantvā avinditvā appaṭilabhitvāti – ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'एते अलद्धा अनवज्जभोजी' म्हणजे अशा दोषरहित भोजन करणाऱ्या मित्रांना न मिळवता (अलद्धा), प्राप्त न करता (अलभित्वा), संपादन न करता (अनधिगन्त्वा), न मिळवता (अविन्दित्वा) आणि वारंवार न मिळवता (अप्पटिलभित्वा) - 'एते अलद्धा अनवज्जभोजी, एको चरे खग्गविसाणकप्पो' (गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे). म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी (पच्चेकसम्बुद्ध) म्हटले आहे -

‘‘Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ, seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;

Ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"नक्कीच आम्ही मित्र-संपत्तीची प्रशंसा करतो, श्रेष्ठ आणि समान मित्रांची सेवा करावी; जर असे मित्र मिळाले नाहीत, तर दोषरहित भोजन करत गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

134.

१३४.

Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni, kammāraputtena suniṭṭhitāni;

Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

"सोनाराच्या मुलाने उत्तम प्रकारे बनवलेली, सोन्याची चकचकीत दोन कंकणे एकाच हातामध्ये एकमेकांवर आदळताना पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Disvā suvaṇṇassa pabhassarānīti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Suvaṇṇassāti jātarūpassa. Pabhassarānīti parisuddhāni pariyodātānīti – disvā suvaṇṇassa pabhassarāni.

'दिस्वा सुवण्णस्स पभस्सराणि' (सोन्याची चकचकीत कंकणे पाहून) म्हणजे: 'दिस्वा' म्हणजे पाहून (पस्सित्वा), तुलना करून (तुलयित्वा), विचार करून (तीरयित्वा), भावना करून (विभावयित्वा) आणि स्पष्ट करून (विभूतं कत्वा). 'सुवण्णस्स' म्हणजे सोन्याचे (जातरूपस्स). 'पभस्सराणि' म्हणजे अत्यंत शुद्ध (परिसुद्धानि) आणि चकचकीत (परियोदातानि) - म्हणून 'दिस्वा सुवण्णस्स पभस्सराणि' असे म्हटले आहे.

Kammāraputtena suniṭṭhitānīti kammāraputto vuccati suvaṇṇakāro. Kammāraputtena suniṭṭhitānīti kammāraputtena suniṭṭhitāni sukatāni suparikammakatānīti – kammāraputtena suniṭṭhitāni.

'कम्मारपुत्तेन सुनिद्वितानि' (सोनाराच्या मुलाने उत्तम प्रकारे बनवलेली) म्हणजे: सोनाराला (सुवण्णकारो) 'कम्मारपुत्तो' असे म्हटले जाते. 'कम्मारपुत्तेन सुनिद्वितानि' म्हणजे सोनाराच्या मुलाने उत्तम प्रकारे पूर्ण केलेली (सुनिद्वितानि), चांगल्या प्रकारे बनवलेली (सुकतानि) आणि उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेली (सुपरिकम्मकतानि) - म्हणून 'कम्मारपुत्तेन सुनिद्वितानि' असे म्हटले आहे.

Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasminti bhujo vuccati hattho. Yathā ekasmiṃ hatthe dve nūpurāni ghaṭṭenti ; evameva sattā taṇhāvasena diṭṭhivasena niraye ghaṭṭenti, tiracchānayoniyaṃ ghaṭṭenti, pettivisaye ghaṭṭenti, manussaloke ghaṭṭenti, devaloke ghaṭṭenti, gatiyā gatiṃ upapattiyā [Pg.260] upapattiṃ paṭisandhiyā paṭisandhiṃ bhavena bhavaṃ saṃsārena saṃsāraṃ vaṭṭena vaṭṭaṃ ghaṭṭenti saṅghaṭṭenti saṅghaṭṭentā caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'सङ्घट्टयन्तानि दुवे भुजस्मिं' (एकाच हातामध्ये दोन कंकणे एकमेकांवर आदळताना) या पदात: 'भुज' म्हणजे हात (हत्थो) असे म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे एकाच हातामध्ये दोन कंकणे (नूपुर) एकमेकांवर आदळतात; त्याचप्रमाणे प्राणी तृष्णेच्या प्रभावाने (तण्हावसेन) आणि चुकीच्या दृष्टीच्या प्रभावाने (दिट्ठिवसेन) नरकात एकमेकांशी आदळतात (संघर्ष करतात), प्राण्यांच्या योनीत संघर्ष करतात, प्रेतलोकात संघर्ष करतात, मनुष्यलोकात संघर्ष करतात, देवलोकात संघर्ष करतात; एका गतीतून दुसऱ्या गतीत, एका उत्पत्तीतून दुसऱ्या उत्पत्तीत, एका प्रतिसंधीतून दुसऱ्या प्रतिसंधीत, एका भवातून दुसऱ्या भवात, एका संसारातून दुसऱ्या संसारात, एका चक्रातून दुसऱ्या चक्रात संघर्ष करतात, परस्परांशी आदळतात आणि संघर्ष करतच चालतात, राहतात, हालचाल करतात, फिरतात, रक्षण करतात, जीवन जगतात आणि काळ घालवतात - म्हणून 'सङ्घट्टयन्तानि duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo' असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni, kammāraputtena suniṭṭhitāni;

Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’.

"सोनाराच्या मुलाने उत्तम प्रकारे बनवलेली, सोन्याची चकचकीत दोन कंकणे एकाच हातामध्ये एकमेकांवर आदळताना पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

135.

१३५.

Evaṃ dutīyena sahā mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā;

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

"अशा प्रकारे दुसऱ्या (मित्रासोबत) राहिल्याने माझे संभाषण होईल किंवा आसक्ती निर्माण होईल; भविष्यातील हा धोका ओळखून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Evaṃ dutīyena sahā mamassāti taṇhādutiyo vā hoti puggaladutiyo vā. Kathaṃ taṇhādutiyo hoti? Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Yassesā taṇhā appahīnā, so vuccati taṇhādutiyo.

'एवं दुतीयेन सहा ममस्स' (अशा प्रकारे दुसऱ्यासोबत माझे...) म्हणजे मनुष्य एकतर तृष्णा-सहचर (तण्हादुतियो) असतो किंवा व्यक्ती-सहचर (पुग्गलदुतियो) असतो. तृष्णा-सहचर कसा होतो? तृष्णा म्हणजे रूपतृष्णा... आणि धम्मतृष्णा. ज्याची ही तृष्णा नष्ट झालेली नाही, त्याला 'तृष्णा-सहचर' (तृष्णेला सोबती बनवणारा) असे म्हणतात.

Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatīti.

"तृष्णेला सोबती बनवणारा मनुष्य दीर्घकाळ संसारात भटकत राहतो; तो या जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जाणाऱ्या संसारचक्राला पार करू शकत नाही."

Evaṃ taṇhādutiyo vā hoti.

अशा प्रकारे तो तृष्णा-सहचर होतो.

Kathaṃ puggaladutiyo hoti? Idhekacco na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṃ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṃ vā catuttho hoti. Tattha bahuṃ samphappalāpaṃ palapati; seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ [Pg.261] lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ katheti. Evaṃ puggaladutiyo hotīti – evaṃ dutīyena sahā mamassa.

व्यक्तीचा सोबती असलेला (पुद्गलदुतियो) कसा होतो? येथे एखादा मनुष्य कोणत्याही हितासाठी किंवा कारणासाठी नसून, उद्धत (चंचल) व अशांत चित्त असलेला होऊन, एकाचा दुसरा सोबती होतो, किंवा दोघांचा तिसरा होतो, किंवा तिघांचा चौथा होतो. तेथे तो पुष्कळ निरर्थक बडबड (संफप्पलाप) करतो; जसे की – राजांविषयीच्या गोष्टी, चोरांविषयीच्या गोष्टी, महामात्रांविषयीच्या (मंत्र्यांविषयीच्या) गोष्टी, सैन्याविषयीच्या गोष्टी, भयाच्या गोष्टी, युद्धाविषयीच्या गोष्टी, अन्नाविषयीच्या गोष्टी, पेयांविषयीच्या गोष्टी, वस्त्रांविषयीच्या गोष्टी, शय्येविषयीच्या गोष्टी, माळांविषयीच्या गोष्टी, गंधाविषयीच्या गोष्टी, नातेवाईकांविषयीच्या गोष्टी, वाहनांविषयीच्या गोष्टी, गावांविषयीच्या गोष्टी, निगमांविषयीच्या (कस्ब्यांविषयीच्या) गोष्टी, नगरांविषयीच्या गोष्टी, जनपदांविषयीच्या गोष्टी, स्त्रियांविषयीच्या गोष्टी, शूरवीरांविषयीच्या गोष्टी, गल्लीबोळांविषयीच्या गोष्टी, पाणवठ्यावरील गोष्टी, पूर्वजांविषयीच्या गोष्टी, विविध निरर्थक गोष्टी, जगाच्या उत्पत्तीविषयीच्या गोष्टी (लोकाख्यायिका), समुद्राविषयीच्या गोष्टी (समुद्राख्यायिका), आणि अस्तित्त्व-नास्तित्त्वाविषयीच्या (इतिभवाभव) गोष्टी बोलतो. अशा प्रकारे मनुष्य पुद्गलदुतियो (व्यक्तीचा सोबती असलेला) होतो – 'अशा प्रकारे दुसऱ्या सोबत्यासह माझे राहणे नसो' (या पदाचा हा अर्थ आहे).

Vācābhilāpo abhisajjanā vāti vācābhilāpo vuccati bāttiṃsa tiracchānakathā, seyyathidaṃ – rājakathaṃ…pe… itibhavābhavakathaṃ. Abhisajjanā vāti dve sajjanā – taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca…pe… ayaṃ taṇhāsajjanā…pe… ayaṃ diṭṭhisajjanāti – vācābhilāpo abhisajjanā vā.

‘वाचाभिलाप किंवा अभिसज्जना’ या पदांमध्ये, बत्तीस प्रकारच्या तिरच्छानकथांना (हीन कथांना) ‘वाचाभिलाप’ असे म्हटले जाते, जसे की – राजांविषयीच्या गोष्टी... पे... अस्तित्त्व-नास्तित्त्वाविषयीच्या गोष्टी. ‘अभिसज्जना’ म्हणजे दोन प्रकारची आसक्ती (बंधन) – तृष्णा-आसक्ती (तण्हासज्जना) आणि दृष्टी-आसक्ती (दिट्ठिसज्जना)... पे... ही तृष्णा-आसक्ती आहे... पे... ही दृष्टी-आसक्ती आहे – हा ‘वाचाभिलाप किंवा अभिसज्जना’ या पदाचा अर्थ आहे.

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamānoti. Bhayanti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhilabhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ susumārabhayaṃ ājīvakabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ madanabhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso. Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamānoti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘भविष्यातील हे भय पाहत’ या पदात, ‘भय’ म्हणजे – जन्माचे भय, जरेचे (वृद्धत्वाचे) भय, व्याधीचे (आजाराचे) भय, मरणाचे भय, राजाचे भय, चोरांचे भय, अग्नीचे भय, पाण्याचे भय, स्वतःच्या निंदेचे भय, इतरांच्या निंदेचे भय, दंडाचे (शिक्षेचे) भय, दुर्गतीचे भय, लाटांचे भय, मगरींचे भय, भोवऱ्यांचे भय, सुसुमार (जलचर हिंस्त्र प्राण्यांचे) भय, आजीविकेचे (उदरनिर्वाहाचे) भय, अपकीर्तीचे भय, सभेतील संकोचाचे (भीतीचे) भय, मदाचे भय, भयानक अवस्था, थरकाप उडणे, अंगावर काटा येणे (रोमहर्ष), चित्ताचा उद्वेग आणि घबराट होय. ‘भविष्यातील हे भय पाहत’ म्हणजे भविष्यातील या भयाला पाहत, जाणत, त्याचे अवलोकन करत, त्यावर ध्यान करत, त्याचे परीक्षण करत – ‘भविष्यातील हे भय पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Evaṃ dutīyena sahā mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā;

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’.

“अशा प्रकारे दुसऱ्या सोबत्यासह माझे राहणे नसो, जो केवळ वाचाभिलाप (निरर्थक बडबड) किंवा अभिसज्जना (आसक्ती) आहे; भविष्यातील हे भय पाहत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

136.

१३६.

Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.

“कारण कामभोग हे विविध, मधुर आणि मनोरम असतात, ते वेगवेगळ्या रूपांनी चित्ताला विचलित (मंथन) करतात; कामगुणांमधील दोष (आदीनव) पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Kāmā hi citrā madhurā manoramāti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Citrāti nānāvaṇṇā rūpā nānāvaṇṇā saddā nānāvaṇṇā gandhā nānāvaṇṇā rasā nānāvaṇṇā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Madhurāti vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pañcime[Pg.262], bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati kāmasukhaṃ miḷhasukhaṃ puthujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ, na sevitabbaṃ na bhāvetabbaṃ na bahulīkātabbaṃ, ‘bhāyitabbaṃ etassa sukhassā’ti vadāmī’’ti – kāmā hi citrā madhurā manoramāti. Manoti yaṃ cittaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātu. Mano ramenti thomenti tosenti pahāsentīti – kāmā hi citrā madhurā manoramā.

‘कामभोग हे विविध, मधुर आणि मनोरम असतात’ या पदात, ‘काम’ म्हणजे संक्षेपाने दोन प्रकारचे काम – वस्तुकॉम (वत्थुकामा) आणि क्लेशकाम (किलेसकामा)... पे... यांना वस्तुकॉम म्हटले जाते... पे... यांना क्लेशकाम म्हटले जाते. ‘विविध’ (चित्रा) म्हणजे नानाविध रूपे, नानाविध शब्द, नानाविध गंध, नानाविध रस, नानाविध स्पर्श जे इष्ट, कांत, मनाप (मनपसंत), प्रियरूप, कामोपसंहित (कामाशी संबंधित) आणि रजनीय (आकर्षक) असतात. ‘मधुर’ याविषयी भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूहो, हे पाच कामगुण आहेत. कोणते पाच? चक्षुविज्ञेय (डोळ्यांनी जाणता येणारी) रूपे जी इष्ट, कांत, मनाप, प्रियरूप, कामोपसंहित आणि रजनीय असतात; श्रोतविज्ञेय (कानांनी जाणता येणारे) शब्द... पे... घ्राणविज्ञेय (नाकाने जाणता येणारे) गंध... जिव्हाविज्ञेय (जिभेने जाणता येणारे) रस... कायविज्ञेय (शरीराने जाणता येणारे) स्पर्श जे इष्ट, कांत, मनाप, प्रियरूप, कामोपसंहित आणि रजनीय असतात. भिक्खूहो, हेच ते पाच कामगुण आहेत. भिक्खूहो, या पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख आणि सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न होते, त्याला कामसुख, हीनसुख (मळसुख), पृथग्जनसुख आणि अनर्यसुख असे म्हटले जाते. त्याचे सेवन करू नये, त्याचा अभ्यास करू नये, त्याचा वारंवार सराव करू नये, ‘या सुखाला भ्यावे’ असे मी सांगतो.” – अशा प्रकारे कामभोग हे विविध, मधुर आणि मनोरम असतात. ‘मन’ म्हणजे जे चित्त... पे... तज्जन्य मनोविज्ञानधातू होय. जे मनाला रमवतात, संतुष्ट करतात, आनंदित करतात आणि प्रफुल्लित करतात – म्हणून ‘कामभोग हे विविध, मधुर आणि मनोरम असतात’ असे म्हटले आहे.

Virūparūpena mathenti cittanti nānāvaṇṇehi rūpehi…pe… nānāvaṇṇehi phoṭṭhabbehi cittaṃ mathenti tosenti pahāsentīti – virūparūpena mathenti cittaṃ.

‘वेगवेगळ्या रूपांनी चित्ताला विचलित (मंथन) करतात’ म्हणजे नानाविध रूपांनी... पे... नानाविध स्पर्शांनी चित्ताला विचलित करतात, संतुष्ट करतात आणि प्रफुल्लित करतात – म्हणून ‘वेगवेगळ्या रूपांनी चित्ताला विचलित करतात’ असे म्हटले आहे.

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvāti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo? Idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi muddāya yadi gaṇanāya yadi saṅkhānena yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena yadi issatthena yadi rājaporisena yadi sippaññatarena, sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi samphassamāno khuppipāsāya mīyamāno; ayaṃ, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

‘कामगुणांमधील दोष (आदीनव) पाहून’ याविषयी भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूहो, कामभोगांमधील दोष कोणता आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादा कुलपुत्र ज्या कोणत्या व्यवसायाने आपली उपजीविका करतो – मग ती बोटांनी मोजण्याची कला असो, गणित असो, हिशोब असो, शेती असो, व्यापार असो, पशुपालन असो, धनुर्विद्या असो, राजसेवा असो किंवा इतर कोणतीही कला असो; तो थंडीने त्रस्त होतो, उष्णतेने त्रस्त होतो, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या दंशाने व स्पर्शाने पीडित होतो, आणि भूक व तहानेने व्याकुळ होतो. भिक्खूहो, हाच कामभोगांमधील प्रत्यक्ष दिसणारा (इहलोकातील) दुःखाचा समूह आहे, ज्याचे कारण कामभोग आहे, ज्याचे मूळ कामभोग आहे, ज्याचे अधिष्ठान कामभोग आहे आणि जो केवळ कामभोगांमुळेच उत्पन्न होतो.”

‘‘Tassa ce, bhikkhave, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā nābhinipphajjanti, so socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati – ‘moghaṃ vata me uṭṭhānaṃ, aphalo vata me vāyāmo’ti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

“भिक्खूहो, जर अशा प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या, धडपडणाऱ्या आणि परिश्रम करणाऱ्या त्या कुलपुत्राला ती संपत्ती प्राप्त झाली नाही, तर तो शोक करतो, थकून जातो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि अत्यंत व्याकुळ होतो – ‘माझे प्रयत्न खरोखरच व्यर्थ गेले, माझे परिश्रम निष्फळ ठरले!’ भिक्खूहो, हासुद्धा कामभोगांमधील प्रत्यक्ष दिसणारा दुःखाचा समूह आहे, ज्याचे कारण कामभोग आहे, ज्याचे मूळ कामभोग आहे, ज्याचे अधिष्ठान कामभोग आहे आणि जो केवळ कामभोगांमुळेच उत्पन्न होतो.”

‘‘Tassa [Pg.263] ce, bhikkhave, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā abhinipphajjanti, so tesaṃ bhogānaṃ ārakkhādhikaraṇaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti – ‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggi ḍaheyya, na udakaṃ vaheyya, na appiyā dāyādā hareyyu’nti. Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhoge rājāno vā haranti corā vā haranti aggi vā ḍahati udakaṃ vā vahati appiyā vā dāyādā haranti. So socati…pe… sammohaṃ āpajjati – ‘yampi me ahosi tampi no natthī’ti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

“भिक्खूहो, जर अशा प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या, धडपडणाऱ्या आणि परिश्रम करणाऱ्या त्या कुलपुत्राला ती संपत्ती प्राप्त झाली, तर तो त्या संपत्तीच्या रक्षणासाठी शारीरिक दुःख आणि मानसिक त्रास सहन करतो – ‘माझी ही संपत्ती राजाने हिरावून घेऊ नये, चोरांनी ती चोरू नये, अग्नीने ती जाळू नये, पाण्याने ती वाहून नेऊ नये, किंवा अप्रिय वारसदारांनी ती बळकावू नये, हे कसे होईल?’ अशा प्रकारे त्याने रक्षण व जतन केले तरीही, राजे ती संपत्ती हिरावून घेतात, किंवा चोर ती चोरतात, किंवा अग्नी ती जाळतो, किंवा पाणी ती वाहून नेते, किंवा अप्रिय वारसदार ती बळकावतात. तेव्हा तो शोक करतो... पे... आणि अत्यंत व्याकुळ होऊन म्हणतो – ‘माझ्याकडे जे काही होते, ते आता माझ्याकडे उरले नाही!’ भिक्खूहो, हासुद्धा कामभोगांमधील प्रत्यक्ष दिसणारा दुःखाचा समूह आहे, ज्याचे कारण कामभोग आहे, ज्याचे मूळ कामभोग आहे, ज्याचे अधिष्ठान कामभोग आहे आणि जो केवळ कामभोगांमुळेच उत्पन्न होतो.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati. Te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti leḍḍūhipi upakkamanti daṇḍehipi upakkamanti satthehipi upakkamanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

पुन्हा, भिक्षूहो! कामाच्याच (इंद्रियसुखाच्याच) कारणाने, कामाच्याच निदानाने (मुळाने), कामाच्याच अधिकरणाने (अधिष्ठानाने), केवळ कामाच्याच हेतूने राजे सुद्धा राजांशी भांडतात, क्षत्रिय सुद्धा क्षत्रियांशी भांडतात, ब्राह्मण सुद्धा ब्राह्मणांशी भांडतात, गृहपती सुद्धा गृहपतींशी भांडतात, माता सुद्धा पुत्राशी भांडते, पुत्र सुद्धा मातेशी भांडतो, पिता सुद्धा पुत्राशी भांडतो, पुत्र सुद्धा पित्याशी भांडतो, भाऊ सुद्धा बहिणीशी भांडतो, बहीण सुद्धा भावाशी भांडते, मित्र सुद्धा मित्राशी भांडतो. ते तिथे कलह, विग्रह आणि वादात सापडून एकमेकांवर हातांनी हल्ला करतात, दगडांनी हल्ला करतात, काठ्यांनी हल्ला करतात, शस्त्रांनी हल्ला करतात. ते तिथे मृत्यूला प्राप्त होतात किंवा मरणांतक दुःखाला प्राप्त होतात. भिक्षूहो! हा सुद्धा कामाचा प्रत्यक्ष (दिसणारा) दुष्परिणाम (आदीनव) आहे, दुःखाचा समूह आहे, जो कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने निर्माण होतो.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā ubhatobyūḷhaṃ saṅgāmaṃ pakkhandanti, usūsupi khippamānesu sattīsupi khippamānāsu asīsupi vijjotalantesu. Te tattha usūhipi vijjhanti sattīhipi vijjhanti asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

पुन्हा, भिक्षूहो! कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने, तलवार व ढाल घेऊन, धनुष्य व बाणाचा भाता पाठीवर बांधून, दोन्ही बाजूंनी सज्ज झालेल्या युद्धभूमीवर ते धावून जातात, जेव्हा बाण फेकले जात असतात, भाले फेकले जात असतात आणि तलवारी चमकत असतात. ते तिथे बाणांनी एकमेकांना विंधतात, भाल्यांनी भोसकतात आणि तलवारीने डोके उडवतात. ते तिथे मृत्यूला प्राप्त होतात किंवा मरणांतक दुःखाला प्राप्त होतात. भिक्षूहो! हा सुद्धा कामाचा प्रत्यक्ष दुष्परिणाम आहे, दुःखाचा समूह आहे, जो कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने निर्माण होतो.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā addāvalepanā upakāriyo [Pg.264] pakkhandanti, usūsupi khippamānesu sattīsupi khippamānāsu, asīsupi vijjotalantesu. Te tattha usūhipi vijjhanti sattīhipi vijjhanti chakaṇakāyapi osiñcanti abhivaggenapi omaddanti asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

पुन्हा, भिक्षूहो! कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने, तलवार व ढाल घेऊन, धनुष्य व बाणाचा भाता पाठीवर बांधून, ओल्या चिखलाने लिंपलेल्या तटबंदीवर (किल्ल्याच्या भिंतींवर) ते चढून जातात, जेव्हा बाण फेकले जात असतात, भाले फेकले जात असतात आणि तलवारी चमकत असतात. ते तिथे बाणांनी एकमेकांना विंधतात, भाल्यांनी भोसकतात, उकळते शेण अंगावर ओततात, जड वजनांखाली चिरडून टाकतात आणि तलवारीने डोके उडवतात. ते तिथे मृत्यूला प्राप्त होतात किंवा मरणांतक दुःखाला प्राप्त होतात. भिक्षूहो! हा सुद्धा कामाचा प्रत्यक्ष दुष्परिणाम आहे, दुःखाचा समूह आहे, जो कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने निर्माण होतो.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu sandhimpi chindanti nillopampi haranti ekāgārikampi karonti paripanthepi tiṭṭhanti paradārampi gacchanti. Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti – kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti…pe… asināpi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

पुन्हा, भिक्षूहो! कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने, लोक घरफोड्या करतात, लूटमार करतात, एकाकी घरांवर दरोडे घालतात, महामार्गावर दबा धरून वाटमारी करतात आणि परस्त्रीगमन करतात. राजे त्यांना पकडून विविध प्रकारच्या शिक्षा देतात – त्यांना चाबकाने मारतात, छड्यांनी मारतात, अर्ध्या कापलेल्या बांबूच्या काठ्यांनी मारतात, त्यांचे हात कापतात... आणि तलवारीने त्यांचे डोके कापतात. ते तिथे मृत्यूला प्राप्त होतात किंवा मरणांतक दुःखाला प्राप्त होतात. भिक्षूहो! हा सुद्धा कामाचा प्रत्यक्ष दुष्परिणाम आहे, दुःखाचा समूह आहे, जो कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने निर्माण होतो.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu kāyena duccaritaṃ caranti vācāya duccaritaṃ caranti manasā duccaritaṃ caranti. Te kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Ayampi, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo samparāyiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu’’.

पुन्हा, भिक्षूहो! कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने, लोक कायेने दुराचरण करतात, वाचेने दुराचरण करतात, मनाने दुराचरण करतात. ते कायेने दुराचरण करून, वाचेने दुराचरण करून, मनाने दुराचरण करून, काया भेदून मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात (नरकात) उत्पन्न होतात. भिक्षूहो! हा सुद्धा कामाचा परलोकातील (सांपरायिक) दुष्परिणाम आहे, दुःखाचा समूह आहे, जो कामाच्याच कारणाने, कामाच्याच निदानाने, कामाच्याच अधिकरणाने, केवळ कामाच्याच हेतूने निर्माण होतो.

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvāti kāmaguṇesu ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'कामगुणांमध्ये दुष्परिणाम पाहून' (आदीनवं कामगुणेसु दिस्वा) म्हणजे कामगुणांमधील दुष्परिणाम पाहून, त्याचे निरीक्षण करून, त्याचे तोलमाप करून, त्याची शहानिशा करून, ते स्पष्ट करून आणि ते प्रकट करून – 'कामगुणांमध्ये दुष्परिणाम पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.' म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“काम हे खरोखरच विविधरंगी, मधुर आणि मनोरम असतात, ते वेगवेगळ्या रूपांनी चित्ताचे मंथन करतात (चित्त विचलित करतात). कामगुणांमध्ये दुष्परिणाम पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

137.

१३७.

Ītī [Pg.265] ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ;

Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.

हे (कामगुण) म्हणजे संकट, गळू, उपद्रव, रोग, शल्य आणि भय आहे. कामगुणांमधील हे भय पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metanti vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘bhayanti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Dukkhanti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Rogoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Gaṇḍoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Sallanti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Saṅgoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Paṅkoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Gabbhoti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca, bhikkhave, bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ? Yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ, bhikkhave, chandarāgavinibaddho diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca, bhikkhave, dukkhanti…pe… rogoti… gaṇḍoti… sallanti… saṅgoti… paṅkoti… gabbhoti kāmānametaṃ adhivacanaṃ? Yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ, bhikkhave, chandarāgavinibaddho diṭṭhadhammikāpi gabbhā na parimuccati, samparāyikāpi gabbhā na parimuccati, tasmā gabbhoti kāmānametaṃ adhivacana’’nti.

'हे संकट, गळू, उपद्रव, रोग, शल्य आणि भय आहे' – कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे – “भिक्षूहो! 'भय' हे कामाचेच (इंद्रियसुखाचेच) नाव (अधिवचन) आहे. 'दुःख' हे भिक्षूहो! कामाचेच नाव आहे. 'रोग' हे भिक्षूहो! कामाचेच नाव आहे. 'गळू' हे भिक्षूहो! कामाचेच नाव आहे. 'शल्य' हे भिक्षूहो! कामाचेच नाव आहे. 'आसक्ती' (संग) हे भिक्षूहो! कामाचेच नाव आहे. 'चिखल' (पंक) हे भिक्षूहो! कामाचेच नाव आहे. 'गर्भ' हे भिक्षूहो! कामाचेच नाव आहे. आणि भिक्षूहो! 'भय' हे कामाचे नाव का आहे? कारण भिक्षूहो! जो कामरागाने रंगलेला आणि छंदरागाने (इच्छेच्या आसक्तीने) बांधलेला असतो, तो या जन्मातील (ऐहिक) भयापासून मुक्त होत नाही आणि परलोकातील भयापासूनही मुक्त होत नाही; म्हणूनच 'भय' हे कामाचे नाव आहे. आणि भिक्षूहो! 'दुःख'... 'रोग'... 'गळू'... 'शल्य'... 'आसक्ती'... 'चिखल'... 'गर्भ' हे कामाचे नाव का आहे? कारण भिक्षूहो! जो कामरागाने रंगलेला आणि छंदरागाने बांधलेला असतो, तो या जन्मातील गर्भापासून (पुनर्जन्माच्या बंधनापासून) मुक्त होत नाही आणि परलोकातील गर्भापासूनही मुक्त होत नाही; म्हणूनच 'गर्भ' हे कामाचे नाव आहे.”

Bhayaṃ dukkhañca rogo ca, gaṇḍo sallañca saṅgo ca;

Paṅko gabbho ca ubhayaṃ, ete kāmā pavuccanti;

Yattha satto puthujjano.

भय, दुःख, रोग, गळू, शल्य, आसक्ती, चिखल आणि गर्भ – या दोन्ही प्रकारच्या गोष्टींना 'काम' म्हटले जाते, ज्यामध्ये सामान्य माणूस (पृथग्जन) आसक्त असतो.

Otiṇṇo sātarūpena, puna gabbhāya gacchati;

Yato ca bhikkhu ātāpī, sampajaññaṃ na riccati.

सुखद वाटणाऱ्या रूपाने (तृष्णेने) मोहित होऊन तो पुन्हा गर्भाप्रत (पुनर्जन्माप्रत) जातो. परंतु जेव्हा भिक्षू उद्योगी (आतपी) बनतो आणि संप्रजन्य (जागृतता) सोडत नाही,

So imaṃ palipathaṃ duggaṃ, atikkamma tathāvidho;

Pajaṃ jātijarūpetaṃ, phandamānaṃ avekkhatīti.

तो या दुर्गम चिखलाच्या मार्गाला पार करून, जन्म आणि जरेने युक्त असलेल्या व तडफडणाऱ्या प्रजेकडे (लोकांकडे) तटस्थपणे पाहतो.

Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ.

हे संकट, गळू, उपद्रव, रोग, शल्य आणि भय आहे.

Etaṃ [Pg.266] bhayaṃ kāmaguṇesu disvāti etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

"कामगुणांमधील हे भय पाहून" म्हणजे कामगुणांमधील हे भय पाहून, त्याचे दर्शन घेऊन (डोळ्यांनी पाहून), त्याचे तोलमाप करून, त्याची चौकशी (तपासणी) करून, ते स्पष्ट करून, ते प्रकट करून - "कामगुणांमधील हे भय पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे." म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ;

Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“हा (कामगुण) उपद्रव आहे, गळू आहे, संकट आहे, रोग आहे, शल्य आहे आणि भय आहे; कामगुणांमधील हे भय पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

138.

१३८.

Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ, vātātape ḍaṃsasarīsape ca;

Sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

थंडी आणि उष्णता, भूक आणि तहान, वारा आणि ऊन, डास आणि सरपटणारे प्राणी (साप इत्यादी); या सर्वांवर मात करून (त्यांना सहन करून), गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsanti. Sītanti dvīhi kāraṇehi sītaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā sītaṃ hoti bahiddhā utuvasena vā sītaṃ hoti. Uṇhanti dvīhi kāraṇehi uṇhaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā uṇhaṃ hoti bahiddhā utuvasena vā uṇhaṃ hoti. Khudā vuccati chātako. Pipāsā vuccati udakapipāsāti – sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ.

"थंडी आणि उष्णता, भूक आणि तहान" या पदांमध्ये: 'थंडी' (सीतं) ही दोन कारणांनी होते - एकतर शरीराच्या अंतर्गत धातूंच्या प्रकोपाने थंडी वाजते किंवा बाहेरील ऋतूच्या प्रभावाने थंडी वाजते. 'उष्णता' (उण्हं) ही दोन कारणांनी होते - एकतर शरीराच्या अंतर्गत धातूंच्या (तेजोधातूच्या) प्रकोपाने उष्णता जाणवते किंवा बाहेरील ऋतूच्या प्रभावाने उष्णता जाणवते. 'भूक' (खुदा) म्हणजे अन्नाची भूक. 'तहान' (पिपासा) म्हणजे पाण्याची तहान. यावरून "थंडी आणि उष्णता, भूक आणि तहान" असा अर्थ होतो.

Vātātape ḍaṃsasarīsape cāti. Vātāti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā. Ātapo vuccati sūriyasantāpo. Ḍaṃsā vuccanti piṅgalamakkhikā. Sarīsapā vuccanti ahīti – vātātape ḍaṃsasarīsape ca.

"वारा, ऊन, डास आणि सरपटणारे प्राणी" या पदांमध्ये: 'वारा' (वाता) म्हणजे पूर्वेचा वारा, पश्चिमेचा वारा, उत्तरेचा वारा, दक्षिणेचा वारा, धुळीसह वाहणारा वारा, धुळीशिवाय वाहणारा वारा, थंड वारा, उष्ण वारा, मंद वारा, वेगवान वारा, काळा वारा (वादळी वारा), वरच्या आकाशातील वारा (वेरंभवात), पक्ष्यांच्या पंखांमुळे निर्माण होणारा वारा, गरुडाच्या पंखांचा वारा, ताडपत्राच्या पंख्याचा वारा आणि हाताने मारलेला वारा. 'ऊन' (आतपो) म्हणजे सूर्याची उष्णता. 'डास' (डंसा) म्हणजे पिवळ्या माश्या किंवा डास. 'सरपटणारे प्राणी' (सरीसपा) म्हणजे साप. यावरून "वारा, ऊन, डास आणि सरपटणारे प्राणी" असा अर्थ होतो.

Sabbānipetāni abhisambhavitvāti abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvāti – sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

"या सर्वांवर मात करून" म्हणजे त्यांच्यावर विजय मिळवून, त्यांना दडपून टाकून, त्यांचा अंत करून, त्यांचे दमन करून - "या सर्वांवर मात करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे." म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Sītañca [Pg.267] uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ, vātātape ḍaṃsasarīsape ca;

Sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“थंडी आणि उष्णता, भूक आणि तहान, वारा आणि ऊन, डास आणि सरपटणारे प्राणी; या सर्वांवर मात करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

139.

१३९.

Nāgova yūthāni vivajjayitvā, sañjātakhandho padumī uḷāro;

Yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे कळप सोडून दिलेला, विशाल शरीर असलेला, कमळासारखा सुंदर आणि भव्य असा हत्ती जंगलात आपल्या इच्छेनुसार विहार करतो; त्याचप्रमाणे (असेख-शील इत्यादी गुणांनी युक्त) विशाल शरीर असलेले, कमळासारखे निष्पाप आणि महान असे प्रत्येकबुद्ध कळप (समुदाय) सोडून, जंगलात आपल्या इच्छेनुसार ध्यानसुखात विहार करत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरतात.

Nāgova yūthāni vivajjayitvāti nāgo vuccati hatthināgo. Paccekasambuddhopi nāgo. Kiṃkāraṇā paccekasambuddho nāgo? Āguṃ na karotīti nāgo; na gacchatīti nāgo; na āgacchatīti nāgo. Kathaṃ so paccekasambuddho āguṃ na karotīti nāgo? Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

"हत्तीप्रमाणे कळप सोडून" या पदांमध्ये: 'नाग' म्हणजे हत्ती. प्रत्येकबुद्धांनाही 'नाग' म्हटले जाते. कोणत्या कारणाने प्रत्येकबुद्धांना 'नाग' म्हटले जाते? ते पाप (आगुं) करत नाहीत म्हणून ते 'नाग' आहेत; ते (अगतिकडे) जात नाहीत म्हणून ते 'नाग' आहेत; ते (नष्ट केलेल्या क्लेशांकडे) परत येत नाहीत म्हणून ते 'नाग' आहेत. ते प्रत्येकबुद्ध पाप करत नाहीत म्हणून 'नाग' कसे आहेत? 'आगु' म्हणजे संक्लेशकारक (मलीन करणारे), पुनर्जन्म देणारे, दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणास कारणीभूत ठरणारे पापी, अकुशल धर्म होय.

Āguṃ na karoti kiñci loke, sabbasaṃyoge visajja bandhanāni;

Sabbattha na sajjati vimutto, nāgo tādi pavuccate tathattā.

“जो या जगात कोणतेही पाप करत नाही, सर्व बंधने आणि आसक्ती तोडून टाकतो; सर्व ठिकाणी जो आसक्त होत नाही आणि विमुक्त आहे, अशा स्थिर व तथाभूत पुरुषाला 'नाग' म्हटले जाते.”

Evaṃ so paccekasambuddho āguṃ na karotīti nāgo.

अशा प्रकारे, ते प्रत्येकबुद्ध कोणतेही पाप करत नाहीत म्हणून त्यांना 'नाग' म्हटले जाते.

Kathaṃ so paccekasambuddho na gacchatīti nāgo? So paccekasambuddho na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi kappehi yāyati nīyati vuyhati saṃharīyati. Evaṃ so paccekasambuddho na gacchatīti nāgo.

ते प्रत्येकबुद्ध (अगतिकडे) जात नाहीत म्हणून 'नाग' कसे आहेत? ते प्रत्येकबुद्ध छंदागतीला (आसक्तीमुळे चुकीच्या मार्गाला) जात नाहीत, द्वेषागतीला (द्वेषामुळे चुकीच्या मार्गाला) जात नाहीत, मोहागतीला (मोहामुळे चुकीच्या मार्गाला) जात नाहीत, भयागतीला (भयामुळे चुकीच्या मार्गाला) जात नाहीत. ते रागाच्या वश होऊन जात नाहीत, द्वेषाच्या वश होऊन जात नाहीत, मोहाच्या वश होऊन जात नाहीत, मानाच्या वश होऊन जात नाहीत, दृष्टीच्या (चुकीच्या मतांच्या) वश होऊन जात नाहीत, उद्धच्चाच्या (अस्वस्थतेच्या) वश होऊन जात नाहीत, विचिकित्सेच्या (शंकेच्या) वश होऊन जात नाहीत, अनुसयाच्या (सुप्त क्लेशांच्या) वश होऊन जात नाहीत. ते क्लेशकारक धर्मांच्या समूहाने ओढले जात नाहीत, नेले जात नाहीत, वाहून जात नाहीत किंवा वश केले जात नाहीत. अशा प्रकारे, ते प्रत्येकबुद्ध (अगतिकडे) जात नाहीत म्हणून त्यांना 'नाग' म्हटले जाते.

Kathaṃ [Pg.268] so paccekasambuddho na āgacchatīti nāgo? Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati, sakadāgāmimaggena…pe… anāgāmimaggena…pe… arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Evaṃ so paccekasambuddho na āgacchatīti nāgo.

ते प्रत्येकबुद्ध (नष्ट केलेल्या क्लेशांकडे) परत येत नाहीत म्हणून 'नाग' कसे आहेत? सोतापत्ती मार्गाने जे क्लेश नष्ट केले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, त्यांच्याशी जोडले जात नाहीत, त्यांच्याकडे परत येत नाहीत. सकदागामी मार्गाने... पे... अनागामी मार्गाने... पे... अरहंत मार्गाने जे क्लेश नष्ट केले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, त्यांच्याशी जोडले जात नाहीत, त्यांच्याकडे परत येत नाहीत. अशा प्रकारे, ते प्रत्येकबुद्ध (नष्ट केलेल्या क्लेशांकडे) परत येत नाहीत म्हणून त्यांना 'नाग' म्हटले जाते.

Nāgova yūthāni vivajjayitvāti yathā so hatthināgo yūthāni vivajjetvā parivajjetvā abhinivajjetvā ekova araññavanamajjhogāhetvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi gaṇaṃ vivajjetvā parivajjetvā abhivajjetvā eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati eko tiṭṭhati eko nisīdati eko seyyaṃ kappeti eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati eko paṭikkamati eko raho nisīdati eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – nāgova yūthāni vivajjayitvā.

"हत्तीप्रमाणे कळप सोडून" म्हणजे ज्याप्रमाणे तो हत्ती कळप सोडून, पूर्णपणे दूर सारून, जंगलात एकटाच प्रवेश करून चालतो, राहतो, हालचाल करतो, जीवन जगतो, स्वतःचे रक्षण करतो आणि काळ घालवतो; त्याचप्रमाणे प्रत्येकबुद्ध देखील समूहाचा त्याग करून, पूर्णपणे दूर राहून, जंगलातील निर्जन, शांत, कोलाहल नसलेल्या, मानवी वावरापासून दूर असलेल्या आणि एकांतवासासाठी योग्य अशा सेनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घेतात. ते एकटेच चालतात, एकटेच उभे राहतात, एकटेच बसतात, एकटेच झोपतात, एकटेच पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) गावात प्रवेश करतात, एकटेच परत येतात, एकटेच एकांतात बसतात, एकटेच चंक्रमण करतात, एकटेच विहार करतात, हालचाल करतात, जीवन जगतात, स्वतःचे रक्षण करतात आणि काळ घालवतात - "हत्तीप्रमाणे कळप सोडून."

Sañjātakhandho padumī uḷāroti yathā so hatthināgo sañjātakkhandho sattaratano vā hoti aṭṭharatano vā, paccekasambuddhopi sañjātakkhandho asekkhena sīlakkhandhena asekkhena samādhikkhandhena asekkhena paññākkhandhena asekkhena vimuttikkhandhena asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena. Yathā so hatthināgo padumī, paccekasambuddhopi sattahi bojjhaṅgapupphehi padumī, satisambojjhaṅgapupphena dhammavicayasambojjhaṅgapupphena vīriyasambojjhaṅgapupphena pītisambojjhaṅgapupphena, pītisambojjhaṅgapupphena passaddhisambojjhaṅgapupphena samādhisambojjhaṅgapupphena upekkhāsambojjhaṅgapupphena. Yathā so hatthināgo uḷāro thāmena balena javena sūrena, paccekasambuddhopi uḷāro sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanenāti – sañjātakhandho padumī uḷāro.

"विशाल शरीर असलेले, कमळासारखे आणि भव्य" म्हणजे ज्याप्रमाणे तो हत्ती सात किंवा आठ हात उंच विशाल शरीराचा असतो; त्याचप्रमाणे प्रत्येकबुद्ध देखील असेख (अशैक्ष) शीलस्कंध, असेख समाधिस्कंध, असेख प्रज्ञास्कंध, असेख विमुक्तिस्कंध आणि असेख विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंध यांनी युक्त विशाल शरीराचे (गुणांचे) असतात. ज्याप्रमाणे तो हत्ती कमळासारखा सुंदर असतो; त्याचप्रमाणे प्रत्येकबुद्ध देखील सात बोध्यंगरुपी पुष्पांनी - स्मृति-संबोध्यंग पुष्प, धर्मविचय-संबोध्यंग पुष्प, वीर्य-संबोध्यंग पुष्प, प्रीति-संबोध्यंग पुष्प, प्रश्रब्धि-संबोध्यंग पुष्प, समाधि-संबोध्यंग पुष्प आणि उपेक्षा-संबोध्यंग पुष्प - सुशोभित असतात. ज्याप्रमाणे तो हत्ती आपल्या शक्तीने, बलाने, वेगाने आणि शौर्याने भव्य असतो; त्याचप्रमाणे प्रत्येकबुद्ध देखील आपल्या शीलाने, समाधीने, प्रज्ञेने, विमुक्तीने आणि विमुक्तिज्ञानदर्शनाने भव्य असतात - "विशाल शरीर असलेले, कमळासारखे आणि भव्य."

Yathābhirantaṃ vihare araññeti yathā so hatthināgo yathābhirantaṃ araññe viharati, paccekasambuddhopi yathābhirantaṃ araññe viharati. Paṭhamenapi [Pg.269] jhānena yathābhirantaṃ araññe viharati, dutiyenapi jhānena…pe… tatiyenapi jhānena… catutthenapi jhānena yathābhirantaṃ araññe viharati; mettāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati, karuṇāyapi cetovimuttiyā… muditāyapi cetovimuttiyā… upekkhāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati; ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharati, viññāṇañcāyatanasamāpattiyāpi… ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi… nirodhasamāpattiyāpi… phalasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharatīti – yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

"यथाभिरन्तं विहरे अरञ्ञे" (अरण्यात आपल्या इच्छेनुसार विहार करावा) म्हणजे ज्याप्रमाणे तो हत्तीराज (हत्थिनागो) आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहार करतो, त्याचप्रमाणे प्रत्येकसंबुद्ध देखील आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहार करतात. ते प्रथम ध्यानाने देखील आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहार करतात, द्वितीय ध्यानाने... पे... तृतीय ध्यानाने... चतुर्थ ध्यानाने देखील आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहार करतात; मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीने देखील आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहार करतात, करुणा चेतोविमुक्तीने... मुदिता चेतोविमुक्तीने... उपेक्षा चेतोविमुक्तीने देखील आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहार करतात; आकाशानंचायतन समापत्तीने देखील आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहार करतात, विञ्ञाणंचायतन समापत्तीने... आकिंचञ्ञायतन समापत्तीने... नेवासञ्ञानासञ्ञायतन समापत्तीने... निरोध समापत्तीने... फलसमापत्तीने देखील आपल्या इच्छेनुसार अरण्यात विहार करतात - "यथाभिरन्तं विहरे अरञ्ञे, एको चरे खग्गविसाणकप्पो" (अरण्यात आपल्या इच्छेनुसार विहार करावा, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे). म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Nāgova yūthāni vivajjayitvā, sañjātakhandho padumī uḷāro;

Yathābhirantaṃ vihare araññe, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"ज्याप्रमाणे विशाल शरीराचा, कमळासारखा सुंदर आणि भव्य हत्ती कळप सोडून अरण्यात आपल्या इच्छेनुसार विहार करतो, त्याचप्रमाणे (प्रत्येकसंबुद्धाने) अरण्यात आपल्या इच्छेनुसार विहार करावा आणि गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

140.

१४०.

Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ;

Ādiccabandhussa vaco nisamma, eko care khaggavisāṇakappo.

"समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीला सामयिक विमुक्ती (लौकिक समापत्ती) प्राप्त होईल, हे अशक्य आहे. आदित्यबंधूंच्या (सूर्याचे बांधव असलेल्या बुद्धांच्या) या वचनाचे मनन करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttinti vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yāvatānanda, bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto, gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito (gaṇārāmataṃ anuyutto), yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ, tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo ca kho so, ānanda, bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati, tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ. Yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ, tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti – ṭhānametaṃ vijjati. Yāvatānanda, bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ [Pg.270] anuyutto, gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito (gaṇārāmataṃ anuyutto,) sāmāyikaṃ vā kantaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharissati, asāmāyikaṃ vā akuppanti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo ca kho so, ānanda, bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati, tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ sāmāyikaṃ vā kantaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharissati, asāmāyikaṃ vā akuppanti, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti – aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ.

"समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीला सामयिक विमुक्ती प्राप्त होईल, हे अशक्य आहे" - याविषयी भगवंतांनी असे म्हटले आहे: "हे आनंदा, जो भिक्खू समूहात रमणारा, समूहात आनंद मानणारा, समूहाच्या संगतीत गुंतलेला, गणात रमणारा, गणात आनंद मानणारा आणि गणाने हर्षित होणारा आहे, त्याला जे नैष्क्रम्यसुख (प्रव्रज्यासुख), प्रविवेकसुख (एकांतसुख), उपशमसुख (शांतीचे सुख) आणि संबोधीसुख आहे, ते सुख सहजपणे, विनासायास आणि विनासायास प्राप्त होईल, हे शक्य नाही. परंतु, हे आनंदा, जो भिक्खू गणापासून अलिप्त होऊन एकटाच राहतो, त्या भिक्खूसाठी हे अपेक्षित आहे की, त्याला जे नैष्क्रम्यसुख, प्रविवेकसुख, उपशमसुख आणि संबोधीसुख आहे, ते सुख सहजपणे, विनासायास आणि विनासायास प्राप्त होईल, हे शक्य आहे. हे आनंदा, जो भिक्खू समूहात रमणारा, समूहात आनंद मानणारा, समूहाच्या संगतीत गुंतलेला, गणात रमणारा, गणात आनंद मानणारा आणि गणाने हर्षित होणारा आहे, तो सामयिक (लौकिक) प्रिय चेतोविमुक्ती किंवा असामयिक (लोकोत्तर) अकुप्पा (अकंपित) विमुक्ती प्राप्त करून विहार करेल, हे शक्य नाही. परंतु, हे आनंदा, जो भिक्खू गणापासून अलिप्त होऊन एकटाच राहतो, त्या भिक्खूसाठी हे अपेक्षित आहे की, तो सामयिक प्रिय चेतोविमुक्ती किंवा असामयिक अकुप्पा विमुक्ती प्राप्त करून विहार करेल, हे शक्य आहे." - म्हणून "समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीला सामयिक विमुक्ती प्राप्त होईल, हे अशक्य आहे" असे म्हटले आहे.

Ādiccabandhussa vaco nisammāti ādicco vuccati sūriyo. So gotamo gottena. Paccekasambuddhopi gotamo gottena. So paccekasambuddho sūriyassa gottañātako gottabandhu, tasmā paccekasambuddho ādiccabandhu. Ādiccabandhussa vaco nisammāti ādiccabandhussa vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – ādiccabandhussa vaco nisamma, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

"आदिच्चबंधुस्स वचो निसम्म" (आदित्यबंधूंच्या वचनाचे मनन करून) या पदात - सूर्याला 'आदित्य' (आदिच्च) म्हटले जाते. ते गोत्राने गौतम होते. प्रत्येकसंबुद्ध देखील गोत्राने गौतम होते. ते प्रत्येकसंबुद्ध सूर्याचे गोत्र-नातेवाईक आणि गोत्र-बंधू होते, म्हणून प्रत्येकसंबुद्धांना 'आदित्यबंधू' म्हटले जाते. "आदिच्चबंधुस्स वचो निसम्म" म्हणजे आदित्यबंधूंचे वचन, भाषण, देशना, अनुशासन आणि उपदेश ऐकून, ग्रहण करून, मनात धारण करून आणि नीट समजून घेऊन - "आदित्यबंधूंच्या वचनाचे मनन करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे." म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ;

Ādiccabandhussa vaco nisamma, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीला सामयिक विमुक्ती प्राप्त होईल, हे अशक्य आहे. आदित्यबंधूंच्या वचनाचे मनन करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Dutiyo vaggo.

दुसरा वर्ग समाप्त झाला.

Tatiyavaggo

तिसरा वर्ग.

141.

१४१.

Diṭṭhīvisūkāni upātivatto, patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo;

Uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo.

"दृष्टीच्या काट्यांचे (मिथ्या दृष्टींचे) उल्लंघन करून, नियत मार्गाला (सम्यक्त्व नियमाला) प्राप्त होऊन आणि मार्ग मिळवून, मी उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाने युक्त आणि इतरांच्या मार्गदर्शनावर अवलंबून न राहणारा (स्वयंभू) झालो आहे; म्हणून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Diṭṭhivisūkāni upātivattoti diṭṭhivisūkāni vuccanti vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhī. Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido [Pg.271] ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – imāni diṭṭhivisūkāni. Diṭṭhivisūkāni upātivattoti diṭṭhivisūkāni upātivatto atikkanto samatikkanto vītivattoti – diṭṭhīvisūkāni upātivatto.

"दिट्ठिविसूकानि उपातिवत्तो" (दृष्टीच्या काट्यांचे उल्लंघन करून) यात - वीस प्रकारच्या सत्कायदृष्टीला 'दृष्टीचे काटे' (दिट्ठिविसूकानि) म्हटले जाते. येथे एखादा अश्रुतवान (ज्याला धम्माचे श्रवण नाही असा) पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेणारा, आर्यधम्मात अकुशल, आर्यधम्मात विनीत नसलेला, सत्पुरुषांचे दर्शन न घेणारा, सत्पुरुषधम्मात अकुशल आणि सत्पुरुषधम्मात विनीत नसलेला असतो, तो रूपाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो; वेदना... पे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञानाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. अशी जी दृष्टी, दृष्टीगत, दृष्टीचे गहन अरण्य, दृष्टीचा काटा, दृष्टीचे कंपन, दृष्टीचे संयोजन (बंधन), पूर्वग्रह, अभिनिवेश, परामर्श, कुमार्ग, मिथ्यापथ, मिथ्यात्व, अयोग्य तीर्थायतन, विपरीत ग्रहण, चुकीचे ग्रहण, विपर्यास ग्रहण, मिथ्या ग्रहण, जे असत्य आहे त्याला सत्य मानणे, आणि ज्या काही बासष्ट (६२) मिथ्या दृष्टी आहेत - या सर्वांना 'दृष्टीचे काटे' (दिट्ठिविसूकानि) म्हटले जाते. "दिट्ठिविसूकानि उपातिवत्तो" म्हणजे या दृष्टीच्या काट्यांचे उल्लंघन केलेला, पार गेलेला, पूर्णपणे ओलांडून गेलेला - म्हणून "दृष्टीच्या काट्यांचे उल्लंघन करून" असे म्हटले आहे.

Patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggoti niyāmā vuccanti cattāro maggā; ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Catūhi ariyamaggehi samannāgato niyāmaṃ patto sampatto adhigato phassito sacchikatoti – patto niyāmaṃ. Paṭiladdhamaggoti laddhamaggo paṭiladdhamaggo adhigatamaggo phassitamaggo sacchikatamaggoti – patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo.

"पत्तो नियामं पटिलद्धमग्गो" (नियत मार्गाला प्राप्त होऊन आणि मार्ग मिळवून) यात - चार आर्यामार्गांना 'नियम' (नियाम) म्हटले जाते; म्हणजेच आर्य अष्टांगिक मार्ग, जसे की - सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती, सम्यक् समाधी. या चार आर्यमार्गांनी युक्त होऊन नियत मार्गाला (सम्यक्त्व नियमाला) प्राप्त झालेला, पोहोचलेला, अधिगत झालेला, स्पर्श केलेला, साक्षात केलेला - म्हणून "नियत मार्गाला प्राप्त होऊन" असे म्हटले आहे. "पटिलद्धमग्गो" म्हणजे ज्याने मार्ग प्राप्त केला आहे, मार्ग मिळवला आहे, मार्ग अधिगत केला आहे, मार्गाचा स्पर्श केला आहे, मार्गाचा साक्षात केला आहे - म्हणून "नियत मार्गाला प्राप्त होऊन आणि मार्ग मिळवून" असे म्हटले आहे.

Uppannañāṇomhi anaññaneyyoti tassa paccekasambuddhassa ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtanti – uppannañāṇomhi. Anaññaneyyoti so paccekasambuddho na paraneyyo

‘मी उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाचा (ज्ञान प्राप्त झालेला) आणि इतरांच्या मार्गदर्शनावर अवलंबून नसलेला आहे’ (उप्पन्नञाणोम्हि अनञ्ञनेय्यो) याचा अर्थ असा की, त्या प्रत्येकबुद्धांचे ज्ञान उत्पन्न झाले, सम्यक प्रकारे उत्पन्न झाले, निष्पन्न झाले, विशेष रूपाने निष्पन्न झाले, प्रकट झाले. ‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत’ असे ज्ञान उत्पन्न झाले, सम्यक प्रकारे उत्पन्न झाले, निष्पन्न झाले, विशेष रूपाने निष्पन्न झाले, प्रकट झाले; ‘सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत’... तसेच... ‘सर्व धर्म अनात्म आहेत’... ‘जे काही उत्पत्तीच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे’ असे ज्ञान उत्पन्न झाले, सम्यक प्रकारे उत्पन्न झाले, निष्पन्न झाले, विशेष रूपाने निष्पन्न झाले, प्रकट झाले — म्हणून ‘मी उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाचा आहे’ (उप्पन्नञाणोम्हि). ‘इतरांच्या मार्गदर्शनावर अवलंबून नसलेला’ (अनञ्ञनेय्यो) म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध इतरांद्वारे मार्गदर्शन केले जाण्याजोगे नाहीत (इतरांच्या अधीन नाहीत).

Na parappattiyo na parappaccayo na parapaṭibaddhagū, yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti na paraneyyo na parappattiyo na parappaccayo na parapaṭibaddhagū, yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti na paraneyyo na [Pg.272] parappattiyo na parappaccayo na parapaṭibaddhagū, yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissatoti – uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

ते इतरांच्या प्राप्तीवर अवलंबून नसलेले, इतरांच्या प्रत्ययावर (मदतीवर) अवलंबून नसलेले, इतरांशी बद्ध नसलेले (इतरांवर अवलंबून न राहता सत्याप्रत पोहोचलेले) असून, संभ्रमरहित, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन यथाभूत जाणतात व पाहतात. ‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत’ हे ते इतरांच्या मार्गदर्शनाशिवाय, इतरांच्या प्राप्तीशिवाय, इतरांच्या प्रत्ययाशिवाय, इतरांवर अवलंबून न राहता, संभ्रमरहित, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन यथाभूत जाणतात व पाहतात. ‘सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत’... तसेच... ‘सर्व धर्म अनात्म आहेत’... ‘जे काही उत्पत्तीच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे’ हे ते इतरांच्या मार्गदर्शनाशिवाय, इतरांच्या प्राप्तीशिवाय, इतरांच्या प्रत्ययाशिवाय, इतरांवर अवलंबून न राहता, संभ्रमरहित, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन यथाभूत जाणतात व पाहतात — म्हणून ‘मी उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाचा आणि इतरांच्या मार्गदर्शनावर अवलंबून नसलेला आहे, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे’ (उप्पन्नञाणोम्हि अनञ्ञनेय्यो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो). म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे —

‘‘Diṭṭhīvisūkāni upātivatto, patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo;

Uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“दृष्टीच्या काट्यांचे (मिथ्या दृष्टींचे) उल्लंघन करून, नियत स्थितीला (सत्य मार्गाला) प्राप्त होऊन आणि मार्ग मिळवून; मी उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाचा आणि इतरांच्या मार्गदर्शनावर अवलंबून नसलेला आहे, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.”

142.

१४२.

Nillolupo nikkuho nippipāso, nimmakkho niddhantakasāvamoho;

Nirāsaso sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

लोलुपतेपासून (लोभापासून) मुक्त, ढोंगविरहित, तृष्णारहित, कृतघ्नतेपासून मुक्त, राग-मोहादी कषाय धुवून टाकलेला आणि सर्व लोकात तृष्णारहित होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Nillolupo nikkuho nippipāsoti loluppaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā loluppā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā paccekasambuddho nillolupo.

‘लोलुपतेपासून मुक्त, ढोंगविरहित, तृष्णारहित’ (निल्लोलुपो निक्कुहो निप्पिपासो) या शब्दांमध्ये — ‘लोलुपता’ म्हणजे तृष्णा होय. जो राग, तीव्र राग... अभिध्या (लोभ), लोभ हे अकुशल मूळ आहे. ती लोलुपता रूपी तृष्णा त्या प्रत्येकबुद्धांनी नष्ट केली आहे, मुळासकट उपटून टाकली आहे, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्याप्रमाणे (पुन्हा न उगवणारी) केली आहे, अस्तित्वात नसलेली केली आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाची केली आहे. म्हणून प्रत्येकबुद्ध ‘लोलुपतेपासून मुक्त’ (निल्लोलुप) आहेत.

Nikkuhoti tīṇi kuhanavatthūni – paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

‘ढोंगविरहित’ (निक्कुहो) म्हणजे ढोंगाच्या three गोष्टी (वस्तू) आहेत — प्रत्ययांचे (चीवर इत्यादी साधनांचे) सेवन करण्याच्या स्वरूपातील ढोंग, ईर्यापथाच्या (शारीरिक हालचालींच्या) स्वरूपातील ढोंग आणि जवळीक साधून बोलण्याच्या (स्वतःच्या गुणांचे अप्रत्यक्ष प्रदर्शन करण्याच्या) स्वरूपातील ढोंग.

Katamaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idha gahapatikā bhikkhuṃ nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi, so pāpiccho icchāpakato atthiko cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ bhiyyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti, piṇḍapātaṃ paccakkhāti, senāsanaṃ paccakkhāti, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paccakkhāti. So evamāha – ‘‘kiṃ samaṇassa mahagghena cīvarena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭikaṃ karitvā dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo uñchācariyāya piṇḍiyālopena jīvikaṃ kappeyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena senāsanena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo rukkhamūliko [Pg.273] vā assa sosāniko vā abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo pūtimuttena vā haritakīkhaṇḍena vā osadhaṃ kareyyā’’ti. Tadupādāya lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti lūkhaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati lūkhaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati. Tamenaṃ gahapatikā evaṃ jānanti – ‘‘ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo dhutavādo’’ti. Bhiyyo bhiyyo nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So evamāha – ‘‘tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, saddhāya sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, deyyadhammassa sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, dakkhiṇeyyānaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Tumhākañcevāyaṃ saddhā atthi, deyyadhammo ca saṃvijjati, ahañca paṭiggāhako. Sacehaṃ na paṭiggahessāmi, evaṃ tumhe puññena paribāhirā bhavissatha. Na mayhaṃ iminā attho. Api ca, tumhākaṃyeva anukampāya paṭiggaṇhāmī’’ti. Tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi senāsanaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭiggaṇhāti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

प्रत्ययांचे (चीवर इत्यादी साधनांचे) सेवन करण्याच्या स्वरूपातील ढोंग कोणते आहे? येथे गृहस्थ भिक्खूंना चीवर, पिंडपात (भिक्षा), शयनासन (निवास) आणि आजारपणातील औषधोपचार रूपी आवश्यक साधनांनी (प्रत्ययांनी) निमंत्रित करतात. तो (भिक्खू) वाईट इच्छा असलेला (पापिच्छ), वाईट इच्छेने ग्रासलेला आणि चीवर, पिंडपात, शयनासन व औषधोपचार रूपी साधनांची इच्छा बाळगणारा असून, अधिक मिळवण्याच्या हेतूने चीवराचा नकार करतो, पिंडपाताचा नकार करतो, शयनासनाचा नकार करतो, औषधोपचार रूपी साधनांचा नकार करतो. तो असे म्हणतो — ‘श्रमणाला महागड्या चीवराचे काय काम! श्रमणासाठी हेच योग्य आहे की त्याने स्मशानातून, कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावरून किंवा दुकानाच्या बाहेरून चिंध्या गोळा करून, त्यांचे संघात (दुप्पट चीवर) बनवून ते परिधान करावे. श्रमणाला महागड्या पिंडपाताचे काय काम! श्रमणासाठी हेच योग्य आहे की त्याने उंछवृत्तीने (भिक्षा मागून) मिळालेल्या अन्नाच्या घासांवर आपली उपजीविका करावी. श्रमणाला महागड्या शयनासनाचे काय काम! श्रमणासाठी हेच योग्य आहे की त्याने झाडाच्या मुळाशी राहावे, किंवा स्मशानवासी व्हावे, किंवा उघड्या आकाशाखाली राहावे. श्रमणाला महागड्या औषधोपचार रूपी साधनांचे काय काम! श्रमणासाठी हेच योग्य आहे की त्याने गोमूत्र किंवा हिरड्याच्या तुकड्याने औषध तयार करावे.’ त्या हेतूने तो खडबडीत (साधे) चीवर परिधान करतो, साधे अन्न ग्रहण करतो, साध्या शयनासनाचा वापर करतो, साध्या औषधोपचारांचा स्वीकार करतो. त्यामुळे गृहस्थ त्याला असे समजतात की — ‘हा श्रमण अल्पेच्छ (कमी इच्छा असलेला), संतुष्ट, एकांतप्रिय, अलिप्त, वीर्यवान (प्रयत्नशील) आणि धुत गुणांचे पालन करणारा आहे.’ ते त्याला अधिकाधिक चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि औषधोपचार रूपी साधनांनी निमंत्रित करतात. तो असे म्हणतो — ‘तीन गोष्टींच्या उपस्थितीमुळे श्रद्धाळू कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य मिळवतो. श्रद्धेच्या उपस्थितीमुळे श्रद्धाळू कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य मिळवतो; दान देण्याच्या वस्तूच्या (देय्यधर्माच्या) उपस्थितीमुळे श्रद्धाळू कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य मिळवतो; आणि दान स्वीकारण्यास योग्य असलेल्यांच्या (दक्षिणेयांच्या) उपस्थितीमुळे श्रद्धाळू कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य मिळवतो. तुमच्याकडे ही श्रद्धा आहे, देय्यधर्म (दान देण्याची वस्तू) देखील उपलब्ध आहे, आणि मी दान स्वीकारणारा आहे. जर मी हे स्वीकारले नाही, तर तुम्ही पुण्यापासून वंचित व्हाल. मला याची काही गरज नाही, परंतु केवळ तुमच्यावरील अनुकंपेपोटी मी हे स्वीकारत आहे.’ त्या हेतूने तो पुष्कळ चीवरे स्वीकारतो, पुष्कळ पिंडपात स्वीकारतो, पुष्कळ शयनासने स्वीकारतो, पुष्कळ औषधोपचार रूपी साधने स्वीकारतो. अशा प्रकारची जी भ्रुकुटी (कपाळावर आट्या घालणे), भ्रुकुटी करणे, ढोंग, ढोंगबाजी आणि ढोंगीपणा आहे — याला प्रत्ययांचे सेवन करण्याच्या स्वरूपातील ढोंग म्हणतात.

Katamaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti gamanaṃ saṇṭhapeti ṭhānaṃ saṇṭhapeti nisajjaṃ saṇṭhapeti sayanaṃ saṇṭhapeti, paṇidhāya gacchati paṇidhāya tiṭṭhati paṇidhāya nisīdati paṇidhāya seyyaṃ kappeti samāhito viya gacchati samāhito viya tiṭṭhati samāhito viya nisīdati samāhito viya seyyaṃ kappeti, āpāthakajjhāyīva hoti. Yā evarūpā iriyāpathassa āṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

ईर्यापथाच्या (शारीरिक हालचालींच्या) स्वरूपातील ढोंग कोणते आहे? येथे एखादा वाईट इच्छा असलेला, वाईट इच्छेने ग्रासलेला आणि प्रशंसेची इच्छा बाळगणारा (भिक्खू) ‘लोक माझी अशा प्रकारे प्रशंसा करतील’ या विचाराने आपले चालणे नियंत्रित करतो, उभे राहणे नियंत्रित करतो, बसणे नियंत्रित करतो, झोपणे नियंत्रित करतो; तो अत्यंत सावधपणे (कृत्रिमपणे) चालतो, सावधपणे उभा राहतो, सावधपणे बसतो, सावधपणे झोपतो; तो जणू समाधीत असल्यासारखा चालतो, समाधीत असल्यासारखा उभा राहतो, समाधीत असल्यासारखा बसतो, समाधीत असल्यासारखा झोपतो आणि इतरांना दाखवण्यासाठी ध्यानमग्न असल्यासारखा भासतो. अशा प्रकारची जी ईर्यापथाची कृत्रिम मांडणी, कृत्रिमता, भ्रुकुटी, भ्रुकुटी करणे, ढोंग, ढोंगबाजी आणि ढोंगीपणा आहे — याला ईर्यापथाच्या स्वरूपातील ढोंग म्हणतात.

Katamaṃ [Pg.274] sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti ariyadhamme sannissitavācaṃ bhāsati. ‘‘Yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; yo evarūpaṃ pattaṃ dhāreti…pe… lohathālakaṃ dhāreti… dhammakaraṇaṃ dhāreti… parissāvanaṃ dhāreti… kuñcikaṃ dhāreti… upāhanaṃ dhāreti… kāyabandhanaṃ dhāreti… āyogaṃ dhāreti so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yassa evarūpā upajjhāyo so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; yassa evarūpo ācariyo …pe… evarūpā samānupajjhāyakā… samānācariyakā… mittā… sandiṭṭhā… sambhattā… sahāyā so samaṇo mahesakkhoti bhaṇati; yo evarūpe vihāre vasati… aḍḍhayoge vasati… pāsāde vasati… hammiye vasati… guhāyaṃ vasati… leṇe vasati… kuṭiyaṃ vasati… kūṭāgāre vasati… aṭṭe vasati… māḷe vasati… uddaṇḍe vasati… upaṭṭhānasālāyaṃ vasati… maṇḍape vasati… rukkhamūle vasati so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati.

सामंतजप्पन (ध्यान-मार्गाच्या समीप असल्याचे सांगणे) असे म्हटलेले ढोंग करण्याचे कारण (कुहनवस्तू) कोणते आहे? येथे एखादा वाईट इच्छा असलेला, वाईट इच्छेने ग्रासलेला, आणि आदराची इच्छा असलेला श्रमण 'लोक माझी अशी प्रशंसा करतील' या हेतूने आर्यधर्माचा आश्रय घेऊन बोलतो. 'जो अशा प्रकारचे चीवर धारण करतो, तो श्रमण महान प्रभावी आहे' असे म्हणतो; 'जो अशा प्रकारचे पात्र धारण करतो... लोखंडी थाळी धारण करतो... धम्मकरण धारण करतो... गाळणी धारण करतो... किल्ली धारण करतो... पादत्राणे धारण करतो... कटीबंध धारण करतो... योगपट्ट धारण करतो, तो श्रमण महान प्रभावी आहे' असे म्हणतो; 'ज्याचे अशा प्रकारचे उपाध्याय आहेत, तो श्रमण महान प्रभावी आहे' असे म्हणतो; 'ज्याचे अशा प्रकारचे आचार्य... समान-उपाध्याय... समान-आचार्य... मित्र... परिचित... स्नेही... सोबती आहेत, तो श्रमण महान प्रभावी आहे' असे म्हणतो; 'जो अशा प्रकारच्या विहारात राहतो... अर्धयोगात राहतो... प्रासादात राहतो... हर्म्यात राहतो... गुहेत राहतो... लेण्यात राहतो... कुटीत राहतो... कुटागारात राहतो... अट्टात राहतो... माळात राहतो... उदंडात राहतो... उपस्थानशाळेत राहतो... मंडपात राहतो... वृक्षाच्या मुळाशी राहतो, तो श्रमण महान प्रभावी आहे' असे म्हणतो.

Atha vā, korajikakorajiko bhākuṭikabhākuṭiko kuhakakuhako lapakalapako mukhasambhāviko ‘‘ayaṃ samaṇo imāsaṃ evarūpānaṃ santānaṃ vihārasamāpattīnaṃ lābhī’’ti tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ nipuṇaṃ paṭicchannaṃ lokuttaraṃ suññatāpaṭisaññuttaṃ kathaṃ katheti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu. Tassa paccekasambuddhassa imāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. Tasmā so paccekasambuddho nikkuho.

किंवा, जो अत्यंत कपाळावर आट्या घालणारा, अत्यंत कपाळकुटी करणारा, अत्यंत कपटी, अत्यंत बडबड करणारा आणि स्वतःच्या तोंडाने स्वतःची प्रशंसा करणारा असतो, तो 'हा श्रमण अशा प्रकारच्या शांत विहार-समापत्तींचा लाभ घेणारा आहे' असे दर्शवण्यासाठी तशा प्रकारची गंभीर, गूढ, सूक्ष्म, गुप्त, लोकोत्तर आणि शून्यतेशी संबंधित चर्चा करतो. अशा प्रकारची जी कपाळकुटी, कपाळकुटीपणा, ढोंग, ढोंगीपणा आणि ढोंग्याचे असणे आहे, याला सामंतजप्पन नावाचे ढोंग करण्याचे कारण म्हणतात. त्या प्रत्येकबुद्धाने ही तीन ढोंग करण्याची कारणे नष्ट केली आहेत, समूळ उपटून टाकली आहेत, शांत केली आहेत, पूर्णपणे शांत केली आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारी केली आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जाळून टाकली आहेत. म्हणून ते प्रत्येकबुद्ध 'निकुह' (ढोंगविरहित) आहेत.

Nippipāsoti pipāsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā pipāsā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā paccekasambuddho nippipāsoti – nillolupo nikkuho nippipāso.

'निप्पिपास' म्हणजे तृष्णेला 'पिपासा' (तहान) असे म्हणतात. जो राग, तीव्र राग... अभिध्या, लोभ आणि अकुशल मूळ आहे, ती पिपासारूपी तृष्णा त्या प्रत्येकबुद्धाने नष्ट केली आहे, तिचे मूळ उपटून टाकले आहे, ताडाच्या झाडासारखी (पुन्हा न उगवणारी) केली आहे, अस्तित्वात नसलेली केली आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची केली आहे. म्हणून प्रत्येकबुद्ध 'निप्पिपास' (तृष्णारहित) आहेत – निर्लोलुप, निकुह आणि निप्पिपास.

Nimmakkho [Pg.275] niddhantakasāvamohoti. Makkhoti yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ. Kasāvoti rāgo kasāvo, doso kasāvo, moho kasāvo, kodho…pe… upanāho… makkho… paḷāso… sabbākusalābhisaṅkhārā kasāvā. Mohoti dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ. Yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. Tassa paccekasambuddhassa makkho ca kasāvo ca moho ca vantā saṃvantā niddhantā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti. So paccekasambuddho nimmakkho niddhantakasāvamoho.

'निम्मक्खो निद्धंतकसावमोहो' म्हणजे: 'मक्ख' (कृतघ्नता/गुणनाश) म्हणजे जो गुणनाश, गुणनाश करण्याची प्रवृत्ती, गुणनाशक असणे, निष्ठुरता आणि निष्ठुर कृत्य आहे. 'कसाव' (कषाय/मळ) म्हणजे राग हा कषाय आहे, द्वेष हा कषाय आहे, मोह हा कषाय आहे, क्रोध... वैर... गुणनाश... मत्सर... सर्व अकुशल संस्कार हे कषाय आहेत. 'मोह' म्हणजे दुःखाविषयीचे अज्ञान, दुःखसमुदयाविषयीचे अज्ञान, दुःखनिरोधाविषयीचे अज्ञान, दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेविषयीचे अज्ञान, पूर्वान्ताविषयीचे अज्ञान, अपरान्ताविषयीचे अज्ञान, पूर्वान्त-अपरान्ताविषयीचे अज्ञान, आणि इदंप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांविषयीचे अज्ञान. अशा प्रकारचे जे अज्ञान, अदर्शन, अनभिसमय, अननुबोध, अप्रतिवेध, असंग्रहण, अपरिअवगाहन, असमवेक्षण, अप्रत्यवेक्षण, अप्रत्यक्ष कृत्य, दुर्बुद्धी, मूर्खपणा, असं प्रजन्य (जागरूकतेचा अभाव), मोह, प्रमोह, संमोह, अविद्या, अविद्या-पूर, अविद्या-योग, अविद्या-अनुशय, अविद्या-परियुत्थान, अविद्या-अर्गळ, मोह आणि अकुशल मूळ आहे. त्या प्रत्येकबुद्धाने गुणनाश, कषाय आणि मोह ओकून टाकले आहेत, पूर्णपणे ओकून टाकले आहेत, धुवून टाकले आहेत, नष्ट केले आहेत, समूळ उपटून टाकले आहेत, शांत केले आहेत, पूर्णपणे शांत केले आहेत, पुन्हा उत्पन्न न होणारे केले आहेत आणि ज्ञानरूपी अग्नीने जाळून टाकले आहेत. म्हणून ते प्रत्येकबुद्ध 'निम्मक्ख' (गुणनाशरहित) आणि 'निद्धंतकसावमोह' (कषाय व मोहाचा नाश केलेले) आहेत.

Nirāsaso sabbaloke bhavitvāti āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sabbaloketi sabbaapāyaloke sabbamanussaloke sabbadevaloke sabbakhandhaloke sabbadhātuloke sabbaāyatanaloke. Nirāsaso sabbaloke bhavitvāti sabbaloke nirāsaso bhavitvā nittaṇho bhavitvā nippipāso bhavitvāti – nirāsaso sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'सर्व लोकात निरासस (आशारहित) होऊन' (निराससो सब्बलोके भवित्वा) यामध्ये आशेला 'तृष्णा' असे म्हणतात. जो राग, तीव्र राग... अभिध्या, लोभ आणि अकुशल मूळ आहे, त्याला तृष्णा म्हणतात. 'सर्व लोकात' म्हणजे सर्व अपाय लोकात, सर्व मनुष्य लोकात, सर्व देव लोकात, सर्व स्कंध लोकात, सर्व धातू लोकात आणि सर्व आयतन लोकात. 'सर्व लोकात निरासस होऊन' म्हणजे सर्व लोकात आशारहित होऊन, तृष्णारहित होऊन आणि पिपासारहित होऊन – 'सर्व लोकात निरासस होऊन, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.' म्हणून त्या प्रत्येकबुद्धाने म्हटले आहे –

‘‘Nillolupo nikkuho nippipāso, nimmakkho niddhantakasāvamoho;

Nirāsaso sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“निर्लोलुप, निकुह (ढोंगविरहित), निप्पिपास (तृष्णारहित), निम्मक्ख (गुणनाशरहित), निद्धंतकसावमोह (कषाय व मोहाचा नाश केलेले); सर्व लोकात निरासस (आशारहित) होऊन, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.”

143.

१४३.

Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ;

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

अनर्थ दाखवणाऱ्या, विषम मार्गावर (दुराचारात) प्रवृत्त असलेल्या पापी मित्राचा त्याग करावा. अशा आसक्त आणि प्रमादी असलेल्या सोबत्याची स्वतः संगत करू नये; गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.

Pāpaṃ [Pg.276] sahāyaṃ parivajjayethāti. Pāpasahāyo vuccati yo so sahāyo dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā samannāgato – natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti. Ayaṃ pāpasahāyo. Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayethāti. Pāpaṃ sahāyaṃ vajjeyya parivajjeyyāti – pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha.

'पापी मित्राचा त्याग करावा' म्हणजे: पापी मित्र त्याला म्हणतात जो दहा प्रकारच्या मिथ्या दृष्टीने युक्त असतो – 'दान देण्याचे काही फळ नाही, यज्ञाचे काही फळ नाही, हवनाचे काही फळ नाही, चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नाही, हा लोक नाही, परलोक नाही, माता नाही, पिता नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत, जगात असे कोणी सम्यक मार्गावर चालणारे, चांगल्या प्रकारे आचरण करणारे श्रमण किंवा ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी हा लोक आणि परलोक स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने साक्षात करून उपदेशिला आहे.' हा पापी मित्र होय. 'पापी मित्राचा त्याग करावा' म्हणजे पापी मित्राला वर्ज्य करावे, त्याचा सर्वतोपरी त्याग करावा – म्हणून 'पापी मित्राचा त्याग करावा' असे म्हटले आहे.

Anatthadassiṃ visame niviṭṭhanti anatthadassī vuccati yo so sahāyo dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā samannāgato – natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti. Visame niviṭṭhanti visame kāyakamme niviṭṭhaṃ, visame vacīkamme niviṭṭhaṃ, visame manokamme niviṭṭhaṃ, visame pāṇātipāte niviṭṭhaṃ, visame adinnādāne niviṭṭhaṃ, visame kāmesumicchācāre niviṭṭhaṃ, visame musāvāde niviṭṭhaṃ, visamāya pisuṇāya vācāya niviṭṭhaṃ, visamāya pharusāya vācāya niviṭṭhaṃ, visame samphappalāpe niviṭṭhaṃ, visamāya abhijjhāya niviṭṭhaṃ, visame byāpāde niviṭṭhaṃ, visamāya micchādiṭṭhiyā niviṭṭhaṃ, visamesu saṅkhāresu niviṭṭhaṃ visamesu pañcasu kāmaguṇesu niviṭṭhaṃ, visamesu pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhaṃ viniviṭṭhaṃ sattaṃ allīnaṃ upagataṃ ajjhositaṃ adhimuttanti – anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ.

अहित पाहणारा आणि विषम मार्गात गुंतलेला (अनत्थदस्सिं विसमे निविट्ठं) याविषयी: 'अनर्थदर्शी' (अहित पाहणारा) त्याला म्हटले जाते जो मित्र दहा प्रकारच्या मिथ्यादृष्टीने युक्त असतो – 'दिलेल्या दानाचे फळ नाही, यज्ञाचे फळ नाही, होम-हवनाचे फळ नाही... जे या लोकाला आणि परलोकाला स्वतः अभिज्ञेने (विशिष्ट ज्ञानाने) साक्षात करून प्रवेदित करतात (सांगतात), असे श्रमण-ब्राह्मण नाहीत.' 'विषम मार्गात गुंतलेला' म्हणजे विषम कायकर्मात गुंतलेला, विषम वचीकर्मात गुंतलेला, विषम मनोकर्मात गुंतलेला, विषम प्राणातिपातात (जीवहिंसेत) गुंतलेला, विषम अदिन्नादानात (चोरीत) गुंतलेला, विषम कामेसू मिच्छाचारात (व्यभिचारात) गुंतलेला, विषम मुसावादात (असत्य बोलण्यात) गुंतलेला, विषम चहाडीत (पिसुणा वाचा) गुंतलेला, विषम कठोर बोलण्यात (फरुसा वाचा) गुंतलेला, विषम व्यर्थ बडबडीत (सम्फप्पलाप) गुंतलेला, विषम लोभात (अभिझ्झा) गुंतलेला, विषम व्यापादात (द्वेषात) गुंतलेला, विषम मिथ्यादृष्टीत गुंतलेला, विषम संस्कारांमध्ये गुंतलेला, विषम पाच कामगुणांमध्ये गुंतलेला, विषम पाच नीवरणांमध्ये गुंतलेला, विशेष रूपाने गुंतलेला, अडकलेला, चिकटलेला, जवळ गेलेला, आसक्त झालेला, समर्पित झालेला – याला 'अहित पाहणारा आणि विषम मार्गात गुंतलेला' असे म्हणतात.

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattanti. Pasutanti yopi kāme esati gavesati pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tannino tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yopi taṇhāvasena rūpe pariyesati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yopi taṇhāvasena rūpe paṭilabhati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paṭilabhati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yopi taṇhāvasena rūpe paribhuñjati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yathā kalahakārako kalahappasuto, kammakārako kammappasuto, gocare caranto gocarappasuto, jhāyī jhānappasuto; evameva yo kāme esati gavesati pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Yopi taṇhāvasena rūpe pariyesati…pe… yopi taṇhāvasena rūpe paṭilabhati…pe… yopi taṇhāvasena rūpe paribhuñjati, sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe [Pg.277] paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāmappasuto. Pamattanti. Pamādo vattabbo kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu kāmaguṇesu vā cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ – ayaṃ vuccati pamādo.

'स्वतः आसक्त आणि प्रमादी माणसाची संगत करू नये' (सयं न सेवे पसुतं पमत्तं) याविषयी: 'आसक्त' (पसुत) म्हणजे जो कामांची (इच्छांची) इच्छा करतो, शोध करतो, शोधत राहतो, त्यातच आचरण करतो, त्यातच मग्न राहतो, त्यालाच महत्त्व देतो, त्याकडेच झुकलेला असतो, त्याकडेच प्रवण असतो, त्याकडेच भारलेला असतो, त्यातच आसक्त असतो, त्यालाच आपले अधिपती मानतो, तोही 'कामासक्त' होय. जो तृष्णेच्या वशाने रूपाचा शोध घेतो, शब्दांचा... गंधांचा... रसांचा... स्पर्शांचा शोध घेतो, त्यातच आचरण करतो, त्यातच मग्न राहतो, त्यालाच महत्त्व देतो, त्याकडेच झुकलेला असतो, त्याकडेच प्रवण असतो, त्याकडेच भारलेला असतो, त्यातच आसक्त असतो, त्यालाच आपले अधिपती मानतो, तोही 'कामासक्त' होय. जो तृष्णेच्या वशाने रूप प्राप्त करतो, शब्द... गंध... रस... स्पर्श प्राप्त करतो, त्यातच आचरण करतो... तोही 'कामासक्त' होय. जो तृष्णेच्या वशाने रूपाचा उपभोग घेतो, शब्दांचा... गंधांचा... रसांचा... स्पर्शांचा उपभोग घेतो, त्यातच आचरण करतो... तोही 'कामासक्त' होय. ज्याप्रमाणे भांडण करणारा भांडणात आसक्त असतो, काम करणारा कामात आसक्त असतो, गोचरात (विषयात) फिरणारा विषयात आसक्त असतो, ध्यानी ध्यानात आसक्त असतो; त्याचप्रमाणे जो कामांची इच्छा करतो, शोध करतो, शोधत राहतो, त्यातच आचरण करतो, त्यातच मग्न राहतो, त्यालाच महत्त्व देतो, त्याकडेच झुकलेला असतो, त्याकडेच प्रवण असतो, त्याकडेच भारलेला असतो, त्यातच आसक्त असतो, त्यालाच आपले अधिपती मानतो, तोही 'कामासक्त' होय. जो तृष्णेच्या वशाने रूपाचा शोध घेतो... जो तृष्णेच्या वशाने रूप प्राप्त करतो... जो तृष्णेच्या वशाने रूपाचा उपभोग घेतो, शब्दांचा... गंधांचा... रसांचा... स्पर्शांचा उपभोग घेतो, त्यातच आचरण करतो, त्यातच मग्न राहतो, त्यालाच महत्त्व देतो, त्याकडेच झुकलेला असतो, त्याकडेच प्रवण असतो, त्याकडेच भारलेला असतो, त्यातच आसक्त असतो, त्यालाच आपले अधिपती मानतो, तोही 'कामासक्त' होय. 'प्रमादी' (पमत्त) म्हणजे: कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित, मनोदुश्चरित किंवा पाच कामगुणांमध्ये चित्ताचा त्याग (वोसग्ग), चित्ताला मोकळे सोडणे, कुशल धर्मांच्या भावनेमध्ये आदर न दाखवणे (असाकच्चकिरियता), सातत्य न ठेवणे (असातच्चकिरियता), दृढता नसणे (अनट्ठितकिरियता), शिथिल वृत्ती (ओलीनवृत्ती), छंद सोडून देणे (निक्खित्तछंदता), धुरा (जबाबदारी) सोडून देणे (निक्खित्तधुरता), सेवन न करणे (अनासेवना), भावना न करणे (अभावना), बहुलीकरण न करणे (अबहुलीकम्म), अधिष्ठान नसणे (अनधिट्ठान), अनुयोग न करणे (अननुयोग) - अशा प्रकारचा जो प्रमाद, दुर्लक्ष, बेसावधपणा आहे, त्याला 'प्रमाद' (पमाद) असे म्हणतात.

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattanti pasutaṃ na seveyya pamattañca sayaṃ na seveyya sāmaṃ na seveyya na niseveyya na saṃseveyya na parisaṃseveyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti – sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'स्वतः आसक्त आणि प्रमादी माणसाची संगत करू नये' म्हणजे: आसक्त आणि प्रमादी माणसाची संगत करू नये, स्वतः त्याची संगत करू नये, स्वतःहून त्याच्या जवळ जाऊ नये, त्याचे सेवन करू नये, संसेवन करू नये, प्रतिसेवन करू नये, तसे आचरण करू नये, समाचरण करू नये, ते स्वीकारून वागू नये – 'स्वतः आसक्त आणि प्रमादी माणसाची संगत करू नये, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.' म्हणूनच ते प्रत्येकसंबुद्ध म्हणाले –

‘‘Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ;

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

“पापी मित्राचा त्याग करावा, जो अहित पाहणारा आणि विषम मार्गात गुंतलेला आहे; स्वतः आसक्त आणि प्रमादी माणसाची संगत करू नये, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

144.

१४४.

Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ;

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

“बहुश्रुत आणि धम्म धारण करणाऱ्या, उदार आणि प्रतिभावान मित्राची संगत करावी; अर्थांना (कल्याणाला) जाणून आणि शंका दूर करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Bahussutaṃ [Pg.278] dhammadharaṃ bhajethāti bahussuto hoti mitto sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Dhammadharanti dhammaṃ dhārentaṃ – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajethāti bahussutañca dhammadharañca mittaṃ bhajeyya saṃbhajeyya seveyya niseveyya saṃseveyya paṭiseveyyāti – bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha.

'बहुश्रुत आणि धम्म धारण करणाऱ्याची संगत करावी' म्हणजे: तो मित्र बहुश्रुत असतो, श्रुत (ऐकलेले ज्ञान) धारण करणारा आणि श्रुताचा संचय करणारा असतो. जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहेत, जे केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, तशा प्रकारचे धम्म त्याने पुष्कळ ऐकलेले असतात, धारण केलेले असतात, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने चिंतन केलेले असतात आणि दृष्टीने (प्रज्ञेने) चांगल्या प्रकारे जाणलेले असतात. 'धम्मधरण' म्हणजे धम्म धारण करणारा - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल यांना धारण करणारा. 'बहुश्रुत आणि धम्म धारण करणाऱ्याची संगत करावी' म्हणजे बहुश्रुत आणि धम्म धारण करणाऱ्या मित्राची संगत करावी, संसंगत करावी, सेवन करावे, निषेवन करावे, संसेवन करावे, प्रतिसेवन करावे – म्हणून 'बहुश्रुत आणि धम्म धारण करणाऱ्याची संगत करावी'.

Mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantanti uḷāro hoti mitto sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassena. Paṭibhānavantanti tayo paṭibhānavanto – pariyattipaṭibhānavā, paripucchāpaṭibhānavā, adhigamapaṭibhānavā. Katamo pariyattipaṭibhānavā? Idhekaccassa buddhavacanaṃ pariyāputaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Tassa pariyattiṃ nissāya paṭibhāti – ayaṃ pariyattipaṭibhānavā.

'उदार आणि प्रतिभावान मित्राची' म्हणजे: तो मित्र शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती आणि विमुक्तीज्ञानदर्शनाने उदार (महान) असतो. 'प्रतिभावान' म्हणजे तीन प्रकारचे प्रतिभावान असतात - परियत्ती-प्रतिभावान, परिपुच्छा-प्रतिभावान आणि अधिगम-प्रतिभावान. परियत्ती-प्रतिभावान कोण असतो? येथे एखाद्याला बुद्धवचन कंठस्थ किंवा शिकलेले असते - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. त्याला त्या परियत्तीच्या आधारे प्रतिभा (ज्ञान) स्फुरते - हा 'परियत्ती-प्रतिभावान' होय.

Katamo paripucchāpaṭibhānavā? Idhekacco paripucchitopi hoti atthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭṭhāne ca. Tassa paripucchaṃ nissāya paṭibhāti – ayaṃ paripucchāpaṭibhānavā.

परिपुच्छा-प्रतिभावान कोण असतो? येथे एखादा व्यक्ती अर्थ, न्याय (पद्धती), लक्षण, कारण आणि स्थानास्थान (योग्य-अयोग्य स्थान) याविषयी वारंवार विचारणारा असतो. त्याला त्या परिपुच्छेच्या (प्रश्न विचारण्याच्या) आधारे प्रतिभा स्फुरते - हा 'परिपुच्छा-प्रतिभावान' होय.

Katamo adhigamapaṭibhānavā? Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo. Tassa attho ñāto dhammo ñāto nirutti ñātā. Atthe ñāte attho paṭibhāti, dhamme ñāte dhammo paṭibhāti, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti. Imesu tīsu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. So paccekasambuddho imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā paccekasambuddho paṭibhānavā[Pg.279]. Yassa pariyatti natthi paripucchā natthi adhigamo natthi, kiṃ tassa paṭibhāyissatīti – mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ.

अधिगम-प्रतिभावान (प्राप्तीमुळे प्रतिभा लाभलेला) कोण आहे? येथे काही व्यक्तीला चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक्प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोध्यंग, आर्य अष्टांगिक मार्ग, चार आर्यमार्ग, चार श्रामण्यफले, चार प्रतिसंभिदा आणि सहा अभिज्ञा प्राप्त झालेल्या असतात. त्याला अर्थ ज्ञात असतो, धर्म ज्ञात असतो, निरुक्ती ज्ञात असते. अर्थ ज्ञात झाल्यावर अर्थ प्रतिभासतो, धर्म ज्ञात झाल्यावर धर्म प्रतिभासतो, निरुक्ती ज्ञात झाल्यावर निरुक्ती प्रतिभासते. या तिन्हींमधील जे ज्ञान आहे, त्याला ‘प्रतिभान-प्रतिसंभिदा’ म्हणतात. तो प्रत्येकबुद्ध या प्रतिभान-प्रतिसंभिदेने युक्त, सुयुक्त, प्राप्त, संपृक्त, उपपन्न आणि समन्वित असतो. म्हणून प्रत्येकबुद्ध ‘प्रतिभावान’ म्हटला जातो. ज्याच्याकडे परियत्ती (अभ्यास) नाही, परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) नाही, अधिगम (प्राप्ती) नाही, त्याला काय प्रतिभासणार? - ‘उदार आणि प्रतिभावान मित्राला’.

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhanti attatthaṃ aññāya paratthaṃ aññāya ubhayatthaṃ aññāya diṭṭhadhammikatthaṃ aññāya samparāyikatthaṃ aññāya paramatthaṃ aññāya abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā kaṅkhaṃ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti – aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

स्वतःचा अर्थ जाणून, दुसऱ्याचा अर्थ जाणून, दोघांचा अर्थ जाणून, इहलोकातील अर्थ जाणून, परलोकातील अर्थ जाणून, परमार्थ जाणून, विशेष ज्ञानाने जाणून, तोलून, निर्णय करून, स्पष्ट करून, प्रकट करून, शंका दूर करून, पुन्हा पुन्हा दूर करून, त्याग करून, नष्ट करून, अंत करून आणि अभाव करून - ‘अर्थ जाणून घेऊन आणि शंकांचे निरसन करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे’. म्हणून त्या प्रत्येकबुद्धाने म्हटले आहे -

‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ;

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“बहुश्रुत आणि धर्म धारण करणाऱ्या, उदार व प्रतिभावान अशा मित्राची संगत करावी; अर्थ जाणून घेऊन आणि शंकांचे निरसन करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.”

145.

१४५.

Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke, analaṅkaritvā anapekkhamāno;

Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo.

जगातील क्रीडा, रती (आसक्ती) आणि कामसुख यांची अभिलाषा न धरता, त्यांची अपेक्षा न करता; विभूषण-स्थानांपासून विरत राहून, सत्यवादी होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loketi. Khiḍḍāti dve khiḍḍā – kāyikā khiḍḍā ca vācasikā khiḍḍā ca…pe… ayaṃ kāyikā khiḍḍā…pe… ayaṃ vācasikā khiḍḍā. Ratīti anukkaṇṭhitādhivacanametaṃ – ratīti. Kāmasukhanti vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati kāmasukhaṃ’’. Loketi manussaloketi – khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke.

‘जगातील क्रीडा, रती आणि कामसुख’ याविषयी: ‘क्रीडा’ (खिढ्डा) दोन प्रकारची आहे - कायिक क्रीडा आणि वाचिक क्रीडा... पे... ही कायिक क्रीडा... पे... ही वाचिक क्रीडा. ‘रती’ म्हणजे कंटाळा न येणे (अनुकंठित) याचे हे नाव आहे - रती. ‘कामसुख’ याविषयी भगवंतांनी म्हटले आहे - “भिक्खूहो, हे पाच कामगुण आहेत. कोणते पाच? डोळ्यांनी जाणता येणारे रूप, जे इष्ट, कांत (प्रिय), मनाला आवडणारे, प्रिय रूप असणारे, कामाशी संबंधित आणि राग उत्पन्न करणारे असतात; कानांनी जाणता येणारे शब्द... पे... नाकाने जाणता येणारे गंध... जिभेने जाणता येणारे रस... त्वचेने जाणता येणारे स्पर्श, जे इष्ट, कांत, मनाला आवडणारे, प्रिय रूप असणारे, कामाशी संबंधित आणि राग उत्पन्न करणारे असतात. भिक्खूहो, हे पाच कामगुण आहेत. भिक्खूहो, या पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख आणि सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न होते, त्याला ‘कामसुख’ असे म्हणतात.” ‘लोके’ म्हणजे मनुष्यलोकात - ‘जगातील क्रीडा, रती आणि कामसुख’.

Analaṅkaritvā [Pg.280] anapekkhamānoti khiḍḍañca ratiñca kāmasukhañca loke analaṅkaritvā anapekkho hutvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – analaṅkaritvā anapekkhamāno.

‘अभिलाषा न धरता, अपेक्षा न करता’ म्हणजे जगातील क्रीडा, रती आणि कामसुख यांची अभिलाषा न धरता, निरपेक्षित होऊन, त्यांचा त्याग करून, त्यांना दूर करून, त्यांचा अंत करून आणि त्यांचा समूळ नाश करून - ‘अभिलाषा न धरता, अपेक्षा न करता’.

Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādīti. Vibhūsāti dve vibhūsā – atthi agārikavibhūsā atthi anāgārikavibhūsā. Katamā agārikavibhūsā? Kesā ca massū ca mālāgandhañca vilepanañca ābharaṇañca pilandhanañca vatthañca pārupanañca veṭhanañca ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ khaggaṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vāḷabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā – ayaṃ agārikavibhūsā.

‘विभूषण-स्थानांपासून विरत आणि सत्यवादी’ याविषयी: ‘विभूषा’ (सजावट) दोन प्रकारची आहे - गृहस्थांची विभूषा आणि गृहत्यागी संन्याशांची विभूषा. गृहस्थांची विभूषा कोणती? केस आणि दाढी राखणे, पुष्पमाला, गंध, विलेपन (उटणे), आभूषणे, अलंकार, वस्त्रे, पांघरूण, पगडी, सुगंधी तेलाने अंग घासणे, मालिश करणे, स्नान करणे, हातपाय दाबून घेणे, आरशात पाहणे, काजळ घालणे, पुष्पमाला-गंध-विलेपन, चेहऱ्याची पावडर (मुखचूर्ण), चेहऱ्याला लेप लावणे, हातातील कडे (हस्तबंध), शिखा बांधणे, काठी बाळगणे, नळी, तलवार, छत्री, रंगीबेरंगी पादत्राणे, मुकुट (उष्णीष), मणी, चवरी, पांढरी आणि लांब झालर असलेली वस्त्रे इत्यादी - ही गृहस्थांची विभूषा होय.

Katamā anāgārikavibhūsā? Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā gaddhikatā gaddhikattaṃ capalatā cāpalyaṃ – ayaṃ anāgārikavibhūsā.

गृहत्यागी संन्याशांची (अनागारिक) विभूषा कोणती? चीवर सुशोभित करणे, पात्र (भिक्षापात्र) सुशोभित करणे, शय्यासन सुशोभित करणे, किंवा या पूति-कायाला (कुजणाऱ्या शरीराला) अथवा बाह्य परिष्कारांना (साधनांना) सुशोभित करणे, सजवणे, खेळणे, क्रीडा करणे, आसक्ती, आसक्तता, चंचलता, चपळता - ही अनागारिक विभूषा होय.

Saccavādīti so paccekasambuddho saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa, vibhūsaṭṭhānā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto, vimariyādikatena cetasā viharatīti – vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘सत्यवादी’ म्हणजे तो प्रत्येकबुद्ध सत्य बोलणारा, सत्यावर दृढ राहणारा, स्थिर, विश्वासू, जगाशी प्रतारणा न करणारा, विभूषण-स्थानांपासून दूर राहिलेला, विरत झालेला, पूर्णपणे विरत झालेला, निष्क्रांत, मुक्त झालेला, विप्रमुक्त झालेला, विसंयुक्त झालेला आणि मर्यादामुक्त चित्ताने विहरणारा असतो - ‘विभूषण-स्थानांपासून विरत आणि सत्यवादी, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे’. म्हणून त्या प्रत्येकबुद्धाने म्हटले आहे -

‘‘Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke, analaṅkaritvā anapekkhamāno;

Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“जगातील क्रीडा, रती आणि कामसुख यांची अभिलाषा न धरता, त्यांची अपेक्षा न करता; विभूषण-स्थानांपासून विरत राहून, सत्यवादी होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.”

146.

१४६.

Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ, dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;

Hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo.

पुत्र, पत्नी, पिता, माता, धन, धान्य आणि नातेवाईक यांचा त्याग करून, आणि यथायोग्य कामभोगांचा त्याग करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Puttañca [Pg.281] dāraṃ pitarañca mātaranti. Puttāti cattāro puttā – atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto. Dārā vuccanti bhariyāyo. Pitāti yo so janako. Mātāti yā sā janikāti – puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ.

‘पुत्र, पत्नी, पिता आणि माता’ याविषयी: ‘पुत्र’ म्हणजे चार प्रकारचे पुत्र - स्वतःचा औरस पुत्र (अत्रज पुत्र), क्षेत्रज पुत्र, दत्तक घेतलेला पुत्र (दिन्नक पुत्र) आणि अंतेवासिक पुत्र (शिष्य पुत्र). ‘दारा’ म्हणजे पत्नी (भार्या) म्हटले जाते. ‘पिता’ म्हणजे जो जन्मदाता आहे तो. ‘माता’ म्हणजे जी जन्मदात्री आहे ती - ‘पुत्र, पत्नी, पिता आणि माता’.

Dhanāni dhaññāni ca bandhavānīti dhanāni vuccanti hiraññaṃ suvaṇṇaṃ muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅgo masāragallaṃ. Dhaññāni vuccanti pubbaṇṇaṃ aparaṇṇaṃ. Pubbaṇṇaṃ nāma sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsako. Aparaṇṇaṃ nāma sūpeyyaṃ. Bandhavānīti cattāro bandhavā – ñātibandhavāpi bandhu, gottabandhavāpi bandhu, mittabandhavāpi bandhu, sippabandhavāpi bandhūti – dhanāni dhaññāni ca bandhavāni.

‘धन, धान्य आणि नातेवाईक’ याविषयी: ‘धन’ म्हणजे सोने (हिरण्य), सुवर्ण, मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, शिला, पोवळे (प्रवाळ), चांदी (रजत), जातरूप (कच्चे सोने), लोहितांग (तांबडा मणी) आणि मसारगल्ल (एक प्रकारचा मौल्यवान मणी) यांना म्हटले जाते. ‘धान्य’ म्हणजे पूर्वान्न आणि अपरान्न यांना म्हटले जाते. ‘पूर्वान्न’ म्हणजे शाली (तांदूळ), विही (धान), यव (जव), गोधूम (गहू), केंगू (राळा), वरक आणि कुद्रूषक (कोद्रू). ‘अपरान्न’ म्हणजे सूपेय (वरण/डाळींचे प्रकार). ‘बांधव’ म्हणजे चार प्रकारचे बांधव - ज्ञातीबांधव (नातेवाईक), गोत्रबांधव, मित्रबांधव आणि शिल्पबांधव (व्यवसायातील सहकारी) - ‘धन, धान्य आणि नातेवाईक’.

Hitvāna kāmāni yathodhikānīti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Hitvāna kāmānīti vatthukāme parijānitvā, kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā. Hitvāna kāmāni yathodhikānīti sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati; sakadāgāmimaggena ye kilesā pahīnā…pe… anāgāmimaggena ye kilesā pahīnā… arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti – hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘हित्वान कामानि यथोधिकानि’ (यथाविहित कामांचा त्याग करून) याविषयी: ‘कामाः’ (काम) म्हणजे संक्षेपाने दोन प्रकारचे काम आहेत - वत्थुकाम (वस्तु-काम) आणि किलेसकाम (क्लेश-काम)... यांना वत्थुकाम म्हणतात... यांना किलेसकाम म्हणतात. ‘हित्वान कामानि’ म्हणजे वत्थुकामांचे पूर्ण आकलन करून (परिज्ञा करून), आणि किलेसकामांचा प्रहाण (त्याग) करून, त्यांना दूर करून, नष्ट करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून. ‘हित्वान कामानि यथोधिकानि’ म्हणजे सोतापत्तिमग्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) जे किलेस नष्ट केले आहेत, ते किलेस पुन्हा उद्भवत नाहीत, परत येत नाहीत, पुन्हा मागे फिरत नाहीत; सकदागामिमग्गाने जे किलेस नष्ट केले आहेत... अनागामिमग्गाने जे किलेस नष्ट केले आहेत... अरहत्तमग्गाने जे किलेस नष्ट केले आहेत, ते किलेस पुन्हा उद्भवत नाहीत, परत येत नाहीत, पुन्हा मागे फिरत नाहीत - ‘यथाविहित कामांचा त्याग करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ, dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;

Hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“पुत्र आणि पत्नी, पिता आणि माता, धन, धान्य आणि बांधव; यथाविहित कामांचा त्याग करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

147.

१४७.

Saṅgo [Pg.282] eso parittamettha sokhyaṃ, appassādo dukkhamettha bhiyyo;

Gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo.

“हा (कामभोग) आसक्ती (संग) आहे, यात सुख फार थोडे आहे, यात आस्वाद अल्प आहे आणि दुःखच अधिक आहे; हा गळ आहे, असे जाणून बुद्धिमान मनुष्याने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Saṅgo eso parittamettha sokhyanti saṅgoti vā baḷisanti vā āmisanti vā laggananti vā palibodhoti vā, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Parittamettha sokhyanti vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā…pe… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati kāmasukhaṃ. Appakaṃ etaṃ sukhaṃ, parittakaṃ etaṃ sukhaṃ, thokakaṃ etaṃ sukhaṃ, omakaṃ etaṃ sukhaṃ, lāmakaṃ etaṃ sukhaṃ, chatukkaṃ etaṃ sukha’’nti – saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ.

‘संगो एसो परित्तमेत्थ सोख्यं’ (हा आसक्ती आहे, यात सुख थोडे आहे) याविषयी: ‘संग’ किंवा ‘बळिस’ (गळ) किंवा ‘आमिस’ (आमिष) किंवा ‘लग्गन’ (अडकणे) किंवा ‘पलिबोध’ (अडथळा) ही पाच कामगुणांचीच नावे आहेत. ‘परित्तमेत्थ सोख्यं’ याविषयी भगवंतांनी असे म्हटले आहे - “भिक्खूंनो, हे पाच कामगुण आहेत. कोणते पाच? चक्षुविज्ञेय (डोळ्यांनी जाणता येणारे) रूप, जे इष्ट, कांत (प्रिय), मनाजोगे, प्रियस्वरूप, कामयुक्त आणि राग उत्पन्न करणारे आहेत... कायविज्ञेय (स्पर्शाने जाणता येणारे) स्प्रष्टव्य (स्पर्श), जे इष्ट, कांत, मनाजोगे, प्रियस्वरूप, कामयुक्त आणि राग उत्पन्न करणारे आहेत. भिक्खूंनो, हेच ते पाच कामगुण आहेत. भिक्खूंनो, या पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख आणि सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न होते, त्याला ‘कामसुख’ म्हटले जाते. हे सुख अल्प आहे, हे सुख थोडे आहे, हे सुख क्षुल्लक आहे, हे सुख हीन आहे, हे सुख तुच्छ आहे, हे सुख दुःखदायक आहे” - ‘हा आसक्ती आहे, यात सुख थोडे आहे.’

Appassādo dukkhamettha bhiyyoti appassādā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā ; ādīnavo ettha bhiyyo. Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā, maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā, tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā, aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā, supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā, yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā, rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā, asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā, sattisūlūpamā kāmā vuttā bhagavatā, sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyoti – appassādo dukkhamettha bhiyyo.

‘अप्पस्सादो दुक्खमेत्थ भिय्यो’ (यात आस्वाद अल्प आहे आणि दुःखच अधिक आहे) याविषयी: भगवंतांनी कामांना अल्प आस्वाद देणारे, बहुदुःखी आणि बहुआयासी (खूप त्रासदायक) म्हटले आहे; यात दोष (आदीनव) अधिक आहे. भगवंतांनी कामांना हाडांच्या सांगाड्याची उपमा (अट्ठिकंकलूपमा), मांसाच्या तुकड्याची उपमा (मंसपेसूपमा), गवताच्या मशालीची उपमा (तिणुक्कूपमा), धगधगत्या कोळशाच्या खाणीची उपमा (अंगारकासूपमा), स्वप्नाची उपमा (सुपिनकूपमा), उसने घेतलेल्या वस्तूची उपमा (याचितकूपमा), फळांनी लगडलेल्या झाडाची उपमा (रुक्खफलूपमा), तलवारीच्या धारेची उपमा (असिसूनूपमा), शूल-भालाची उपमा (सत्तिसूलूपमा), आणि सर्पाच्या डोक्याची उपमा (सप्पसिरूपमा) दिली आहे; ते बहुदुःखी, बहुआयासी आहेत आणि यात दोषच अधिक आहे - ‘यात आस्वाद अल्प आहे आणि दुःखच अधिक आहे.’

Gaḷo eso iti ñatvā matimāti gaḷoti vā baḷisanti vā āmisanti vā laggananti vā bandhananti vā palibodhoti vā, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Itīti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ itīti. Matimāti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Gaḷo eso iti ñatvā matimāti matimā gaḷoti ñatvā baḷisanti ñatvā āmisaṃ ti ñatvā [Pg.283] laggananti ñatvā bandhananti ñatvā palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘गळो एसो इति ञत्वा मतिमा’ (हा गळ आहे असे जाणून बुद्धिमान मनुष्याने) याविषयी: ‘गळ’ किंवा ‘बळिस’ (गळ) किंवा ‘आमिस’ (आमिष) किंवा ‘लग्गन’ (अडकणे) किंवा ‘बंधन’ किंवा ‘पलिबोध’ (अडथळा) ही पाच कामगुणांचीच नावे आहेत. ‘इति’ हा पदसंधी, पदसंसर्ग, पदपरिपूरी, अक्षरसमवाय, व्यंजनश्लिष्टता आणि पदानुपूर्वता दर्शवणारा शब्द आहे. ‘मतिमा’ म्हणजे पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, विभावक (स्पष्ट आकलन असणारा), मेधावी. ‘गळो एसो इति ञत्वा मतिमा’ म्हणजे बुद्धिमान मनुष्याने ‘हा गळ आहे’ असे जाणून, ‘हा माशाचा गळ आहे’ असे जाणून, ‘हे आमिष आहे’ असे जाणून, ‘हे अडकणे आहे’ असे जाणून, ‘हे बंधन आहे’ असे जाणून, ‘हा अडथळा आहे’ असे जाणून, समजून, तोलून-मापून, निश्चित करून, स्पष्ट करून, प्रत्यक्ष अनुभवून - ‘हा गळ आहे असे जाणून बुद्धिमान मनुष्याने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ, appassādo dukkhamettha bhiyyo;

Gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“हा (कामभोग) आसक्ती आहे, यात सुख फार थोडे आहे, यात आस्वाद अल्प आहे आणि दुःखच अधिक आहे; हा गळ आहे, असे जाणून बुद्धिमान मनुष्याने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

148.

१४८.

Sandālayitvāna saṃyojanāni, jālaṃva bhetvā salilambucārī;

Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“संयोजनांचा (बंधनांचा) समूळ नाश करून, पाण्यात विहार करणाऱ्या माशाने जाळे तोडून जावे त्याप्रमाणे, आणि अग्नीने जळालेला भाग जसा पुन्हा जळत नाही त्याप्रमाणे (कामांकडे) परत न फिरता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Sandālayitvāna saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, issāsaṃyojanaṃ, macchariyasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ. Sandālayitvāna saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni dālayitvā sandālayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – sandālayitvāna saṃyojanāni.

‘संदालयित्वान संयोजनानि’ (संयोजनांचा समूळ नाश करून) याविषयी: दहा संयोजने (बंधने) आहेत - कामराग-संयोजन, पटिघ-संयोजन (द्वेष), मान-संयोजन, दिट्ठि-संयोजन (मिथ्या दृष्टी), विचिकिच्छा-संयोजन (शंका), सीलब्बतपरामास-संयोजन (शील व व्रतांचा चुकीचा परामर्श), भवराग-संयोजन, इस्सा-संयोजन (ईर्ष्या), मच्छरिय-संयोजन (मत्सर/कृपणता), आणि अविज्जा-संयोजन (अविद्या). ‘संदालयित्वान संयोजनानि’ म्हणजे या दहा संयोजनांना तोडून, समूळ नष्ट करून, त्यांचा त्याग करून, त्यांना दूर करून, नष्ट करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून - ‘संयोजनांचा समूळ नाश करून.’

Jālaṃva bhetvā salilambucārīti jālaṃ vuccati suttajālaṃ. Salilaṃ vuccati udakaṃ. Ambucārī vuccati maccho. Yathā maccho jālaṃ bhinditvā pabhinditvā dālayitvā padālayitvā sampadālayitvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, evameva dve jālā – taṇhājālañca diṭṭhijālañca…pe… idaṃ taṇhājālaṃ…pe… idaṃ diṭṭhijālaṃ. Tassa paccekasambuddhassa taṇhājālaṃ pahīnaṃ, diṭṭhijālaṃ paṭinissaṭṭhaṃ. Taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati gandhe na sajjati…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati, nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – jālaṃva bhetvā salilambucārī.

‘जालंव भेत्वा सलिलम्बुचारी’ (पाण्यात विहार करणाऱ्या माशाने जाळे तोडून जावे त्याप्रमाणे) याविषयी: ‘जाल’ म्हणजे सुताचे जाळे. ‘सलिल’ म्हणजे पाणी. ‘अम्बुचारी’ म्हणजे मासा. ज्याप्रमाणे मासा जाळे तोडून, पूर्णपणे फाडून, छिन्नविच्छिन्न करून विहरतो, हालचाल करतो, जीवन जगतो, स्वतःचे रक्षण करतो आणि निर्वाह करतो; त्याचप्रमाणे दोन प्रकारची जाळी आहेत - तण्हाजाल (तृष्णेचे जाळे) आणि दिट्ठिजाल (दृष्टीचे जाळे)... हे तण्हाजाल आहे... हे दिट्ठिजाल आहे. त्या प्रत्येकबुद्धांचे तण्हाजाल नष्ट झाले आहे, दिट्ठिजाल सोडले गेले आहे. तण्हाजाल नष्ट झाल्यामुळे आणि दिट्ठिजाल सोडल्यामुळे ते प्रत्येकबुद्ध रूपात आसक्त होत नाहीत, शब्दात आसक्त होत नाहीत, गंधात आसक्त होत नाहीत... पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या आणि जाणलेल्या धर्मांमध्ये (विषयांमध्ये) आसक्त होत नाहीत, त्यांना ग्रहण करत नाहीत, त्यात बद्ध होत नाहीत, अडकत नाहीत; ते मुक्त झालेले, बाहेर पडलेले, विमुक्त झालेले, असंयुक्त झालेले आणि सीमारहित (विमरियादिकत) चित्ताने विहरतात - ‘पाण्यात विहार करणाऱ्या माशाने जाळे तोडून जावे त्याप्रमाणे.’

Aggīva [Pg.284] daḍḍhaṃ anivattamānoti yathā aggi tiṇakaṭṭhupādānaṃ dahanto gacchati anivattanto, evameva tassa paccekasambuddhassa sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati, sakadāgāmimaggena…pe… anāgāmimaggena… arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti – aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘अग्गीव दड्ढं अनिवत्तमानो’ (अग्नीने जळालेला भाग जसा पुन्हा जळत नाही त्याप्रमाणे) याविषयी: ज्याप्रमाणे अग्नी गवत आणि लाकूड यांसारख्या इंधनाला जाळत पुढे जातो आणि मागे फिरत नाही; त्याचप्रमाणे त्या प्रत्येकबुद्धांचे सोतापत्तिमग्गाने जे किलेस नष्ट झाले आहेत, ते किलेस पुन्हा उद्भवत नाहीत, परत येत नाहीत, पुन्हा मागे फिरत नाहीत; सकदागामिमग्गाने... अनागामिमग्गाने... अरहत्तमग्गाने जे किलेस नष्ट झाले आहेत, ते किलेस पुन्हा उद्भवत नाहीत, परत येत नाहीत, पुन्हा मागे फिरत नाहीत - ‘अग्नीने जळालेला भाग जसा पुन्हा जळत नाही त्याप्रमाणे, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Sandālayitvāna saṃyojanāni, jālaṃva bhetvā salilambucārī;

Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“संयोजनांना (बंधनांना) तोडून, पाण्यात राहणाऱ्या माशाने जाळे तोडल्याप्रमाणे; जळालेल्या भागाकडे परत न जाणाऱ्या अग्नीप्रमाणे, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटेच विहरावे.”

149.

१४९.

Okkhittacakkhu na ca pādalolo, guttindriyo rakkhitamānasāno;

Anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

खाली झुकविलेली नजर असलेला, पायांनी चंचल नसलेला, इंद्रियांवर ताबा असलेला, मनाचे रक्षण केलेला, आसक्तीरहित आणि संतापाने न जळणारा होऊन, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटेच विहरावे.

Okkhittacakkhu na ca pādaloloti kathaṃ khittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu cakkhulolo cakkhuloliyena samannāgato hoti. Adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti – ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto hoti rūpadassanāya. Evaṃ khittacakkhu hoti.

'खाली झुकविलेली नजर असलेला आणि पायांनी चंचल नसलेला' यामध्ये 'चंचल नजर असलेला' कसा होतो? येथे एखादा भिक्षू डोळ्यांनी चंचल असतो, डोळ्यांच्या चंचलतेने युक्त असतो. 'न पाहिलेले पाहावे, पाहिलेल्याचे उल्लंघन करावे' असा विचार करून तो रूपांचे (दृश्य) दर्शन घेण्यासाठी आरामातून आरामात, उद्यानातून उद्यानात, गावातून गावात, नगरातून नगरात, शहरातून शहरात, राष्ट्रातून राष्ट्रात, जनपदातून जनपदात दीर्घकाळ आणि अस्थिरपणे भटकण्यात मग्न असतो. अशा प्रकारे तो चंचल नजर असलेला होतो.

Atha vā, bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati. Hatthiṃ olokento assaṃ olokento rathaṃ olokento pattiṃ olokento kumārake olokento kumārikāyo olokento itthiyo olokento purise olokento antarāpaṇaṃ olokento gharamukhāni olokento uddhaṃ olokento adho olokento disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi khittacakkhu hoti.

अथवा, भिक्षू घरांच्या वस्तीत प्रवेश करून, रस्त्याने जाताना असंयत (असंवरित) होऊन चालतो. तो हत्तीकडे पाहत, घोड्याकडे पाहत, रथाकडे पाहत, पायदळ सैनिकाकडे पाहत, मुलांकडे पाहत, मुलींकडे पाहत, स्त्रियांकडे पाहत, पुरुषांकडे पाहत, बाजाराकडे पाहत, घरांच्या दारांकडे पाहत, वर पाहत, खाली पाहत, दिशा-उपदिशांकडे पाहत चालतो. अशा प्रकारेही तो चंचल नजर असलेला होतो.

Atha [Pg.285] vā, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evampi khittacakkhu hoti.

अथवा, भिक्षू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या निमित्ताचे (सामान्य लक्षणांचे) ग्रहण करतो, अनुव्यंजनांचे (तपशीलांचे) ग्रहण करतो. ज्या चक्षुरिंद्रियाला असंयत ठेवून विहरत असताना अभिज्झा (लोभ) आणि डोमनस्स (दुःख) हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर प्रभाव पाडू शकतात, त्याच्या संवरासाठी (संयमासाठी) तो प्रतिपन्न होत नाही, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करत नाही, चक्षुरिंद्रियाचा संवर करत नाही. अशा प्रकारेही तो चंचल नजर असलेला होतो.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā. Iti evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyutto hoti. Evampi khittacakkhu hoti.

अथवा, जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले भोजन ग्रहण करून अशा प्रकारच्या तमाशांचे (विशूकदर्शन) पाहण्यात मग्न राहतात; जसे की – नृत्य, गीत, वादन, नाट्य, आख्यान, टाळ्या वाजवणे, झांज वाजवणे, घटवादन, चित्रकला, चंडाल-खेळ, बांबूचे खेळ, हाडे धुण्याचा खेळ, हत्तींची लढाई, घोड्यांची लढाई, म्हशींची लढाई, बैलांची लढाई, शेळ्यांची लढाई, मेंढ्यांची लढाई, कोंबड्यांची लढाई, लांडरांची लढाई, लाठीमार, मुष्टियुद्ध, कुस्ती, युद्ध-प्रात्यक्षिके, सैन्याची मोजणी, सैन्याची रचना आणि सेना-दर्शन. अशा प्रकारच्या तमाशांमध्ये तो मग्न असतो. अशा प्रकारेही तो चंचल नजर असलेला होतो.

Kathaṃ okkhittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti. Adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti – na ārāmena ārāmaṃ na uyyānena uyyānaṃ na gāmena gāmaṃ na nigamena nigamaṃ na nagarena nagaraṃ na raṭṭhena raṭṭhaṃ na janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto hoti rūpadassanāya. Evaṃ okkhittacakkhu hoti.

खाली झुकविलेली नजर असलेला कसा होतो? येथे एखादा भिक्षू डोळ्यांनी चंचल नसतो, डोळ्यांच्या चंचलतेने युक्त नसतो. 'न पाहिलेले पाहावे, पाहिलेल्याचे उल्लंघन करावे' असा विचार करून तो रूपांचे (दृश्य) दर्शन घेण्यासाठी आरामातून आरामात, उद्यानातून उद्यानात, गावातून गावात, नगरातून नगरात, शहरातून शहरात, राष्ट्रातून राष्ट्रात, जनपदातून जनपदात दीर्घकाळ आणि अस्थिरपणे भटकण्यात मग्न नसतो. अशा प्रकारे तो खाली झुकविलेली नजर असलेला होतो.

Atha vā, bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati. Na hatthiṃ olokento na assaṃ olokento na rathaṃ olokento na pattiṃ olokento na kumārake olokento na kumārikāyo olokento na itthiyo olokento na purise olokento na antarāpaṇaṃ olokento na gharamukhāni olokento na uddhaṃ olokento na adho olokento na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi okkhittacakkhu hoti.

अथवा, भिक्षू घरांच्या वस्तीत प्रवेश करून, रस्त्याने जाताना संयत (संवरित) होऊन चालतो. तो हत्तीकडे न पाहत, घोड्याकडे न पाहत, रथाकडे न पाहत, पायदळ सैनिकाकडे न पाहत, मुलांकडे न पाहत, मुलींकडे न पाहत, स्त्रियांकडे न पाहत, पुरुषांकडे न पाहत, बाजाराकडे न पाहत, घरांच्या दारांकडे न पाहत, वर न पाहत, खाली न पाहत, दिशा-उपदिशांकडे न पाहत चालतो. अशा प्रकारेही तो खाली झुकविलेली नजर असलेला होतो.

Atha vā, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Evampi okkhittacakkhu hoti.

अथवा, भिक्षू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या निमित्ताचे (सामान्य लक्षणांचे) ग्रहण करत नाही, अनुव्यंजनांचे (तपशीलांचे) ग्रहण करत नाही. ज्या चक्षुरिंद्रियाला असंयत ठेवून विहरत असताना अभिज्झा (लोभ) आणि डोमनस्स (दुःख) हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर प्रभाव पाडू शकतात, त्याच्या संवरासाठी (संयमासाठी) तो प्रतिपन्न होतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियाचा संवर करतो. अशा प्रकारेही तो खाली झुकविलेली नजर असलेला होतो.

Yathā [Pg.286] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ…pe… anīkadassanaṃ iti vā. Iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato. Evampi okkhittacakkhu hoti.

अथवा, जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले भोजन ग्रहण करून अशा प्रकारच्या तमाशांचे (विशूकदर्शन) पाहण्यात मग्न राहतात; जसे की – नृत्य, गीत, वादन... पे... सेना-दर्शन. अशा प्रकारच्या तमाशांपासून तो विरत (दूर) राहतो. अशा प्रकारेही तो खाली झुकविलेली नजर असलेला होतो.

Na ca pādaloloti kathaṃ pādalolo hoti? Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti – ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto hoti. Evampi pādalolo hoti.

'पायांनी चंचल नसलेला' यामध्ये 'पायांनी चंचल' कसा होतो? येथे एखादा भिक्षू पायांनी चंचल असतो, पायांच्या चंचलतेने युक्त असतो – तो आरामातून आरामात, उद्यानातून उद्यानात, गावातून गावात, नगरातून नगरात, शहरातून शहरात, राष्ट्रातून राष्ट्रात, जनपदातून जनपदात दीर्घकाळ आणि अस्थिरपणे भटकण्यात मग्न असतो. अशा प्रकारे तो पायांनी चंचल होतो.

Atha vā, bhikkhu antosaṅghārāme pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṃ gacchati, vihārato vihāraṃ gacchati, aḍḍhayogato aḍḍhayogaṃ gacchati, pāsādato pāsādaṃ gacchati, hammiyato hammiyaṃ gacchati, guhato guhaṃ gacchati, leṇato leṇaṃ gacchati, kuṭiyā kuṭiṃ gacchati, kūṭāgārato kūṭāgāraṃ gacchati, aṭṭato aṭṭaṃ gacchati, māḷato māḷaṃ gacchati, uddaṇḍato uddaṇḍaṃ gacchati, upaṭṭhānasālato upaṭṭhānasālaṃ gacchati, maṇḍapato maṇḍapaṃ gacchati, rukkhamūlato rukkhamūlaṃ gacchati, yattha vā pana bhikkhū nisīdanti vā gacchanti vā, tattha ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṃ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṃ vā catuttho hoti. Tattha bahuṃ samphappalāpaṃ palapati, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ…pe… iti bhavābhavakathaṃ katheti. Evampi pādalolo hoti.

अथवा, भिक्षू संघारामाच्या (विहाराच्या) आत पायांनी चंचल असतो, पायांच्या चंचलतेने युक्त असतो. कोणत्याही कारणाशिवाय किंवा प्रयोजनाशिवाय, उद्धत (चंचल) आणि अशांत चित्त असलेला होऊन तो एका कुटीच्या आवारातून दुसऱ्या आवारात जातो, विहारातून विहारात जातो, अढ्डयोगातून अढ्डयोगात जातो, प्रासादातून प्रासादात जातो, हर्म्यातून हर्म्यात जातो, गुहेतून गुहेत जातो, लेण्यातून लेण्यात जातो, कुटीतून कुटीत जातो, कूटागारातून कूटागारात जातो, अट्टावरून अट्टावर जातो, माळावरून माळावर जातो, पाण्याच्या हौदावरून पाण्याच्या हौदावर जातो, उपस्थानशाळेतून उपस्थानशाळेत जातो, मंडपातून मंडपात जातो, वृक्षाच्या मुळापासून वृक्षाच्या मुळापाशी जातो. किंवा जेथे भिक्षू बसलेले असतात किंवा चालत असतात, तेथे तो एकाचा दुसरा (जोडीदार), दोघांचा तिसरा, तिघांचा चौथा बनतो. तेथे तो पुष्कळ निरर्थक बडबड (संफप्पलाप) करतो, जसे की – राजांविषयीची चर्चा, चोरांविषयीची चर्चा... पे... अस्तित्व आणि नास्तित्व याविषयीची चर्चा करतो. अशा प्रकारेही तो पायांनी चंचल होतो.

Na ca pādaloloti so paccekasambuddho pādaloliyā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti – okkhittacakkhu na ca pādalolo.

'पायांनी चंचल नसलेला' म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध पायांच्या चंचलतेपासून अलिप्त, विरत, पूर्णपणे विरत, मुक्त, निसटलेले, विप्रमुक्त आणि विसंयुक्त असतात. मर्यादाविरहित चित्ताने ते एकांतात रमणारे (प्रतिसल्लानाराम), एकांतात आनंद घेणारे, अध्यात्मिक चित्तशमनामध्ये (चित्ताच्या शांततेत) मग्न असणारे, ध्यानाचा त्याग न करणारे, विपश्यनेने युक्त असणारे, शून्यागाराची (एकांत स्थानांची) वृद्धी करणारे, ध्यानी, ध्यानात रमणारे, एकाकीपणाचे (एकत्वाचे) आचरण करणारे आणि स्वतःच्या कल्याणाला (सदर्थाला) महत्त्व देणारे असतात. हाच 'खाली झुकविलेली नजर असलेला आणि पायांनी चंचल नसलेला' या पदाचा अर्थ आहे.

Guttindriyo [Pg.287] rakkhitamānasānoti. Guttindriyoti so paccekasambuddho cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjatīti – guttindriyo. Rakkhitamānasānoti gopitamānasānoti – guttindriyo rakkhitamānasāno.

‘गुत्तिन्द्रियो रक्खितमानसानो’ (इंद्रिये सुरक्षित असलेला आणि मन रक्षिलेले असलेला) या पाठात— ‘गुत्तिन्द्रियो’ म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध डोळ्यांनी रूप पाहून निमित्त ग्रहण करणारे (स्त्री-पुरुष इत्यादींचे सामान्य रूप मनात धरणारे) होत नाहीत आणि अनुव्यंजन ग्रहण करणारे (हात, पाय इत्यादी अवयवांचे तपशील मनात धरणारे) होत नाहीत. ज्या चक्षुरिंद्रियाचे संवर न राखल्यामुळे, असंयतपणे विहार करणाऱ्या त्या भिक्खूवर अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) हे पापी अकुशल धर्म आक्रमण करतील, त्याच्या संवरासाठी ते प्रतिपन्न होतात (साधना करतात), चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतात, चक्षुरिंद्रियामध्ये संवर प्राप्त करतात. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... कायेने स्पर्श स्पर्शून... मनाने धर्म (विचार) जाणून निमित्त ग्रहण करणारे होत नाहीत आणि अनुव्यंजन ग्रहण करणारे होत नाहीत. ज्या मनेंद्रियाचे संवर न राखल्यामुळे, असंयतपणे विहार करणाऱ्या त्या भिक्खूवर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म आक्रमण करतील, त्याच्या संवरासाठी ते प्रतिपन्न होतात, मनेंद्रियाचे रक्षण करतात, मनेंद्रियामध्ये संवर प्राप्त करतात – याला ‘गुत्तिन्द्रियो’ म्हणतात. ‘रक्खितमानसानो’ म्हणजे रक्षिलेले मन असलेले. अशा प्रकारे ‘गुत्तिन्द्रियो रक्खितमानसानो’ याचा हा अर्थ आहे।

Anavassuto pariḍayhamānoti vuttañhetaṃ āyasmatā mahāmoggallānena – ‘‘avassutapariyāyañca vo, āvuso, desessāmi anavassutapariyāyañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasikarotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

‘अनवस्सुतो परिडय्हमानो’ (क्लेशरहित आणि जळत नसलेला) याविषयी आयुष्मान महामोग्गल्लानांनी हे वचन म्हटले आहे— “हे आवुसो, मी तुम्हांला अवस्सुत पर्याय (क्लेशांनी ओलेचिंब होण्याची पद्धत) आणि अनवस्सुत पर्याय (क्लेशरहित राहण्याची पद्धत) उपदेशीन. ते नीट ऐका, चांगल्या प्रकारे मनन करा; मी बोलेन.” “तसेच असो, आवुसो,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्मान महामोग्गल्लानांना प्रतिसाद दिला. आयुष्मान महामोग्गल्लानांनी हे सांगितले—

‘‘Kathaṃ cāvuso, avassuto hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu avassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu…pe… avassuto manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃvihāriṃ cāvuso, bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṃ [Pg.288] labhetha māro ārammaṇaṃ, sotato cepi naṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.

“आणि आवुसो, भिक्खू अवस्सुत (क्लेशांनी ओला झालेला) कसा होतो? येथे, आवुसो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून प्रिय वाटणाऱ्या रूपावर आसक्त होतो, अप्रिय वाटणाऱ्या रूपावर द्वेष करतो, कायानुस्मृती (शरीराची सजगता) प्रस्थापित न करता संकुचित मनाने विहार करतो. आणि त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात. कानाने शब्द ऐकून... मनाने धर्म जाणून प्रिय वाटणाऱ्या धर्मांवर आसक्त होतो, अप्रिय वाटणाऱ्या धर्मांवर द्वेष करतो, कायानुस्मृती प्रस्थापित न करता संकुचित मनाने विहार करतो. आणि त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात. आवुसो, या भिक्खूला चक्षुविज्ञेय रूपांमध्ये अवस्सुत... मनविज्ञेय धर्मांमध्ये अवस्सुत म्हटले जाते. आवुसो, अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या भिक्खूजवळ जर मार चक्षुद्वारे आला, तर माराला प्रवेश करण्याची संधी मिळतेच आणि माराला आलंबन मिळतेच. जर मार श्रोत्रद्वारे... मनद्वारे आला, तर माराला प्रवेश करण्याची संधी मिळतेच आणि माराला आलंबन मिळतेच.”

‘‘Seyyathāpi, āvuso, naḷāgāraṃ vā tiṇāgāraṃ vā sukkhaṃ koḷāpaṃ terovassikaṃ. Puratthimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṃ labhetha aggi ārammaṇaṃ; pacchimāya cepi naṃ disāya…pe… uttarāya cepi naṃ disāya… dakkhiṇāya cepi naṃ disāya… heṭṭhimato cepi naṃ disāya… uparimato cepi naṃ disāya… yato kutoci cepi naṃ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṃ labhetha aggi ārammaṇaṃ. Evameva kho, āvuso, evaṃvihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ, sotato cepi naṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.

“जसे की, आवुसो, एखादे वेळूचे घर किंवा गवताचे घर जे सुकलेले, जुने आणि तीन वर्षे पावसाने न भिजलेले असेल. जर एखाद्या माणसाने पूर्व दिशेकडून पेटती गवताची मशाल घेऊन त्या घराकडे प्रवेश केला, तर अग्नीला त्यात प्रवेश करण्याची संधी मिळतेच आणि अग्नीला आलंबन मिळतेच. जर पश्चिम दिशेकडून... उत्तर दिशेकडून... दक्षिण दिशेकडून... खालच्या बाजूने... वरच्या बाजूने... किंवा कोणत्याही दिशेकडून एखाद्या माणसाने पेटती गवताची मशाल घेऊन प्रवेश केला, तर अग्नीला प्रवेश करण्याची संधी मिळतेच आणि अग्नीला आलंबन मिळतेच. त्याचप्रमाणे, आवुसो, अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या भिक्खूजवळ जर मार चक्षुद्वारे आला, तर माराला प्रवेश करण्याची संधी मिळतेच आणि माराला आलंबन मिळतेच. जर मार श्रोत्रद्वारे... मनद्वारे आला, तर माराला प्रवेश करण्याची संधी मिळतेच आणि माराला आलंबन मिळतेच.”

‘‘Evaṃvihāriṃ cāvuso, bhikkhuṃ rūpā adhibhaṃsu, na bhikkhu rūpe adhibhosi; saddā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu sadde adhibhosi; gandhā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu gandhe adhibhosi; rasā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu rase adhibhosi; phoṭṭhabbā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu phoṭṭhabbe adhibhosi; dhammā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu dhamme adhibhosi. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu rūpādhibhūto saddādhibhūto gandhādhibhūto rasādhibhūto phoṭṭhabbādhibhūto dhammādhibhūto adhibhū anadhibhūto adhibhaṃsu naṃ pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, āvuso, avassuto hoti.

“आणि आवुसो, अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या भिक्खूला रूपांनी पराभूत केले, भिक्खूने रूपांना पराभूत केले नाही; शब्दांनी भिक्खूला पराभूत केले, भिक्खूने शब्दांना पराभूत केले नाही; गंधांनी भिक्खूला पराभूत केले, भिक्खूने गंधांना पराभूत केले नाही; रसांनी भिक्खूला पराभूत केले, भिक्खूने रसांना पराभूत केले नाही; स्पर्शांनी भिक्खूला पराभूत केले, भिक्खूने स्पर्शांना पराभूत केले नाही; धर्मांनी भिक्खूला पराभूत केले, भिक्खूने धर्मांना पराभूत केले नाही. आवुसो, या भिक्खूला रूपांनी पराभूत केलेला, शब्दांनी पराभूत केलेला, गंधांनी पराभूत केलेला, रसांनी पराभूत केलेला, स्पर्शांनी पराभूत केलेला, धर्मांनी पराभूत केलेला म्हटले जाते. तो पराभूत झालेला आहे, त्याने पराभूत केलेले नाही. त्याला क्लेशकारक, पुनर्जन्म देणारे, संतापाने युक्त, दुःखद विपाक देणारे आणि भविष्यात जाती-जरा-मरणास कारणीभूत ठरणारे पापी अकुशल धर्म पराभूत करतात. आवुसो, अशा प्रकारे भिक्खू अवस्सुत होतो.”

‘‘Kathaṃ cāvuso, anavassuto hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ [Pg.289] yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti; sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu anavassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu…pe… anavassuto manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃvihāriṃ cāvuso, bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhetha māro otāraṃ, na labhetha māro ārammaṇaṃ; sotato cepi naṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhetha māro otāraṃ, na labhetha māro ārammaṇaṃ.

“आणि आवुसो, भिक्खू अनवस्सुत (क्लेशरहित) कसा होतो? येथे, आवुसो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून प्रिय वाटणाऱ्या रूपावर आसक्त होत नाही, अप्रिय वाटणाऱ्या रूपावर द्वेष करत नाही, कायानुस्मृती (शरीराची सजगता) प्रस्थापित करून अमर्याद चित्ताने विहार करतो. आणि त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणतो, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात. कानाने शब्द ऐकून... मनाने धर्म जाणून प्रिय वाटणाऱ्या धर्मांवर आसक्त होत नाही, अप्रिय वाटणाऱ्या धर्मांवर द्वेष करत नाही, कायानुस्मृती प्रस्थापित करून अमर्याद चित्ताने विहार करतो. आणि त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणतो, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात. आवुसो, या भिक्खूला चक्षुविज्ञेय रूपांमध्ये अनवस्सुत... मनविज्ञेय धर्मांमध्ये अनवस्सुत म्हटले जाते. आवुसो, अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या भिक्खूजवळ जर मार चक्षुद्वारे आला, तर माराला प्रवेश करण्याची संधी मुळीच मिळत नाही आणि माराला आलंबन मिळत नाही. जर मार श्रोत्रद्वारे... मनद्वारे आला, तर माराला प्रवेश करण्याची संधी मुळीच मिळत नाही आणि माराला आलंबन मिळत नाही.”

‘‘Seyyathāpi, āvuso, kūṭāgārā vā kūṭāgārasālā vā bahalamattikā addāvalepanā puratthimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṃ, na labhetha aggi ārammaṇaṃ; pacchimāya cepi naṃ disāya… uttarāya cepi naṃ disāya… dakkhiṇāya cepi naṃ disāya… heṭṭhimato cepi naṃ disāya… uparimato cepi naṃ disāya… yato kutoci cepi naṃ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṃ na labhetha aggi ārammaṇaṃ. Evameva kho, āvuso, evaṃvihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ; sotato cepi naṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ.

हे आवुसो, ज्याप्रमाणे एखादे शिखरयुक्त घर किंवा शिखरयुक्त सभागृह भरपूर मातीने बनवलेले व ओल्या गाराने लिंपलेले असेल, आणि जर एखादा माणूस पेटती गवताची मशाल घेऊन पूर्व देशाकडून किंवा पूर्व दिशेकडून त्या घराकडे आला, तर अग्नीला त्यात प्रवेश करण्यासाठी वाव मिळणार नाही आणि पेट घेण्यासाठी आधारही मिळणार नाही. जर तो पश्चिम दिशेकडून... उत्तर दिशेकडून... दक्षिण दिशेकडून... खालून... वरून... किंवा कोणत्याही दिशेकडून पेटती गवताची मशाल घेऊन आला, तरी अग्नीला त्यात प्रवेश करण्यासाठी वाव मिळणार नाही आणि पेट घेण्यासाठी आधारही मिळणार नाही. त्याचप्रमाणे, आवुसो, अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या भिक्खूजवळ जर मार डोळ्यांच्या मार्गाने आला, तर माराला प्रवेश करण्यासाठी वाव मिळणार नाही आणि माराला आधारही मिळणार नाही. कानाच्या मार्गाने... (पे)... मनाच्या मार्गाने जरी मार आला, तरी माराला प्रवेश करण्यासाठी वाव मिळणार नाही आणि माराला आधारही मिळणार नाही.

‘‘Evaṃvihārī cāvuso, bhikkhu rūpe adhibhosi, na rūpā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; sadde bhikkhu adhibhosi, na saddā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; gandhe bhikkhu adhibhosi, na gandhā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; rase bhikkhu adhibhosi, na rasā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; phoṭṭhabbe bhikkhu adhibhosi, na phoṭṭhabbā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; dhamme bhikkhu adhibhosi, na dhammā bhikkhuṃ adhibhaṃsu. Ayaṃ vuccatāvuso[Pg.290], bhikkhu rūpādhibhū saddādhibhū gandhādhibhū rasādhibhū phoṭṭhabbādhibhū dhammādhibhū adhibhū anadhibhūto. Adhibhosi te pāpake akusale dhamme saṃkilesike ponobhavike sadare dukkhavipāke āyatiṃ jātijarāmaraṇiye. Evaṃ kho, āvuso, anavassuto hotī’’ti – anavassuto.

आणि अशा प्रकारे विहार करणारा भिक्खू, आवुसो, रूपांवर विजय मिळवतो, रूपे भिक्खूवर विजय मिळवू शकत नाहीत; शब्दांवर भिक्खू विजय मिळवतो, शब्द भिक्खूवर विजय मिळवू शकत नाहीत; गंधांवर भिक्खू विजय मिळवतो, गंध भिक्खूवर विजय मिळवू शकत नाहीत; रसांवर भिक्खू विजय मिळवतो, रस भिक्खूवर विजय मिळवू शकत नाहीत; स्पर्शांवर भिक्खू विजय मिळवतो, स्पर्श भिक्खूवर विजय मिळवू शकत नाहीत; धर्मांवर (मानसिक विषयांवर) भिक्खू विजय मिळवतो, धर्म भिक्खूवर विजय मिळवू शकत नाहीत. आवुसो, या भिक्खूला 'रूपांवर विजय मिळवणारा, शब्दांवर विजय मिळवणारा, गंधांवर विजय मिळवणारा, रसांवर विजय मिळवणारा, स्पर्शांवर विजय मिळवणारा, धर्मांवर विजय मिळवणारा, सर्वांवर विजय मिळवणारा आणि स्वतः कोणाकडूनही पराभूत न झालेला' असे म्हटले जाते. त्याने त्या पापी, अकुशल, संक्लेशकारक, पुनर्जन्म देणाऱ्या, संतापाने युक्त, दुःखद विपाक देणाऱ्या आणि भविष्यात जन्म, जरा व मरणास कारणीभूत ठरणाऱ्या धर्मांवर विजय मिळवला आहे. अशा प्रकारे, आवुसो, तो 'अनवस्सुत' (आस्रवमुक्त) होतो - 'अनवस्सुत'.

Apariḍayhamānoti rāgajena pariḷāhena apariḍayhamāno, dosajena pariḷāhena apariḍayhamāno, mohajena pariḷāhena apariḍayhamānoti – anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'अपरीडयमान' (दाह न होणारा) म्हणजे रागापासून उत्पन्न होणाऱ्या दाहाने न जळणारा, द्वेषापासून उत्पन्न होणाऱ्या दाहाने न जळणारा, मोहापासून उत्पन्न होणाऱ्या दाहाने न जळणारा - 'आस्रवमुक्त आणि दाहरहित होऊन गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.' म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Okkhittacakkhu na ca pādalolo, guttindriyo rakkhitamānasāno;

Anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"नजर खाली ठेवणारा, पायाने चंचल नसलेला, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, मनाचे रक्षण करणारा, आस्रवमुक्त आणि दाहरहित होऊन गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल."

150.

१५०.

Ohārayitvā gihibyañjanāni, sañchannapatto yathā pārichattako;

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

"गृहस्थाची चिन्हे त्यागून, पानांनी पूर्णपणे झाकलेल्या पारिजातकाच्या वृक्षाप्रमाणे, काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बाहेर पडून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल."

Ohārayitvā gihibyañjanānīti gihibyañjanāni vuccanti kesā ca massū ca…pe… dīghadasāni iti vā. Ohārayitvā gihibyañjanānīti gihibyañjanāni oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā paṭippassambhitvāti – ohārayitvā gihibyañjanāni.

'गृहस्थाची चिन्हे त्यागून' यामध्ये केस, दाढी-मिशा... (पे)... लांब काठ असलेले कपडे इत्यादींना 'गृहस्थाची चिन्हे' म्हटले जाते. 'गृहस्थाची चिन्हे त्यागून' म्हणजे गृहस्थाची चिन्हे काढून टाकून, पूर्णपणे दूर करून, बाजूला ठेवून, शांत करून (त्यागून) - 'गृहस्थाची चिन्हे त्यागून'.

Sañchannapatto yathā pārichattakoti yathā so pārichattako koviḷāro bahalapattapalāso sandacchāyo, evameva so paccekasambuddho paripuṇṇapattacīvaradharoti – sañchannapatto yathā pārichattako.

'पानांनी पूर्णपणे झाकलेल्या पारिजातकाच्या वृक्षाप्रमाणे' म्हणजे ज्याप्रमाणे तो पारिजातक किंवा कोविळार वृक्ष दाट पानांनी युक्त असून दाट सावली देणारा असतो, त्याचप्रमाणे ते प्रत्येकबुद्ध परिपूर्ण पात्र आणि चीवर धारण करणारे असतात - 'पानांनी पूर्णपणे झाकलेल्या पारिजातकाच्या वृक्षाप्रमाणे'.

Kāsāyavattho [Pg.291] abhinikkhamitvāti so paccekasambuddho sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadāraṃ palibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बाहेर पडून' म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध सर्व गृहस्थाश्रमाची बंधने तोडून, मुले आणि पत्नीची बंधने तोडून, नातेवाईकांची बंधने तोडून, मित्र व सहकाऱ्यांची बंधने तोडून, साठवणुकीची बंधने तोडून, केस व दाढी-मिशा काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतात आणि अकिंचन भाव प्राप्त करून एकटेच चालतात, विहार करतात, वावरतात, जीवन व्यतीत करतात, रक्षण करतात, निर्वाह करतात व काळ घालवतात - 'काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बाहेर पडून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल.' म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Ohārayitvā gihibyañjanāni, sañchannapatto yathā pārichattako;

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"गृहस्थाची चिन्हे त्यागून, पानांनी पूर्णपणे झाकलेल्या पारिजातकाच्या वृक्षाप्रमाणे, काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बाहेर पडून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल."

Tatiyo vaggo.

तिसरा वग्ग.

Catutthavaggo

चौथा वग्ग.

151.

१५१.

Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo, anaññaposī sapadānacārī;

Kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo.

"रसांमध्ये आसक्ती न ठेवणारा, लोभी नसलेला, इतरांवर अवलंबून नसलेला, घराघरांतून क्रमाने भिक्षा मागणारा, वेगवेगळ्या कुळांमध्ये आसक्त चित्त नसलेला, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटाच विहरेल."

Rasesu gedhaṃ akaraṃ aloloti. Rasoti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso, ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambikaṃ kasāvo sādu asādu sītaṃ uṇhaṃ. Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā. Te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti. Te ambilaṃ labhitvā anambilaṃ pariyesanti, anambilaṃ labhitvā ambilaṃ pariyesanti; madhuraṃ labhitvā amadhuraṃ pariyesanti, amadhuraṃ labhitvā madhuraṃ pariyesanti; tittakaṃ labhitvā atittakaṃ pariyesanti, atittakaṃ labhitvā tittakaṃ pariyesanti; kaṭukaṃ labhitvā akuṭakaṃ pariyesanti, akuṭakaṃ labhitvā kaṭukaṃ pariyesanti; loṇikaṃ labhitvā aloṇikaṃ pariyesanti, aloṇikaṃ labhitvā loṇikaṃ pariyesanti; khārikaṃ labhitvā akhārikaṃ pariyesanti, akhārikaṃ labhitvā khārikaṃ pariyesanti; kasāvaṃ labhitvā akasāvaṃ pariyesanti, akasāvaṃ labhitvā kasāvaṃ pariyesanti; lambikaṃ labhitvā alambikaṃ pariyesanti, alambikaṃ labhitvā lambikaṃ pariyesanti; sāduṃ labhitvā asāduṃ pariyesanti, asāduṃ labhitvā [Pg.292] sāduṃ pariyesanti; sītaṃ labhitvā uṇhaṃ pariyesanti, uṇhaṃ labhitvā sītaṃ pariyesanti. Te yaṃ yaṃ labhanti tena tena na tussanti, aparāparaṃ pariyesanti. Manāpikesu rasesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. Sā rasataṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā so paccekasambuddho paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti.

'रसांमध्ये आसक्ती न ठेवणारा, अलोभी' याविषयी: रस म्हणजे मुळाचा रस, खोडाचा रस, सालीचा रस, पानाचा रस, फुलाचा रस, फळाचा रस; आंबट, गोड, कडू, तिखट, खारट, क्षारीय, आंबट-तुरट, तुरट, स्वादिष्ट, अस्वादिष्ट, थंड आणि गरम. काही श्रमण आणि ब्राह्मण रसांमध्ये (चवींमध्ये) अत्यंत आसक्त असतात. ते जिभेच्या टोकाने उत्तम रसांच्या शोधात इकडेतिकडे फिरतात. त्यांना आंबट मिळाले की ते जे आंबट नाही ते शोधतात, जे आंबट नाही ते मिळाले की आंबट शोधतात; गोड मिळाले की जे गोड नाही ते शोधतात, जे गोड नाही ते मिळाले की गोड शोधतात; कडू मिळाले की जे कडू नाही ते शोधतात, जे कडू नाही ते मिळाले की कडू शोधतात; तिखट मिळाले की जे तिखट नाही ते शोधतात, जे तिखट नाही ते मिळाले की तिखट शोधतात; खारट मिळाले की जे खारट नाही ते शोधतात, जे खारट नाही ते मिळाले की खारट शोधतात; क्षारीय मिळाले की जे क्षारीय नाही ते शोधतात, जे क्षारीय नाही ते मिळाले की क्षारीय शोधतात; तुरट मिळाले की जे तुरट नाही ते शोधतात, जे तुरट नाही ते मिळाले की तुरट शोधतात; आंबट-तुरट मिळाले की जे आंबट-तुरट नाही ते शोधतात, जे आंबट-तुरट नाही ते मिळाले की आंबट-तुरट शोधतात; स्वादिष्ट मिळाले की जे स्वादिष्ट नाही ते शोधतात, जे स्वादिष्ट नाही ते मिळाले की स्वादिष्ट शोधतात; थंड मिळाले की गरम शोधतात, गरम मिळाले की थंड शोधतात. त्यांना जे जे मिळते, त्याने त्यांचे समाधान होत नाही, ते पुन्हा पुन्हा नवीन शोधत राहतात. मनपसंत रसांमध्ये ते रंगलेले, लोभी, बद्ध, मूर्च्छित, अत्यंत आसक्त, चिकटलेले, विशेष रूपाने चिकटलेले आणि अडकलेले असतात. ती रस-तृष्णा त्या प्रत्येकबुद्धांनी नष्ट केली आहे, मुळासकट उपटून टाकली आहे, ताळाच्या झाडासारखी (ज्याचे मूळ कापले आहे) केली आहे, अस्तित्वहीन केली आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची केली आहे. म्हणून, ते प्रत्येकबुद्ध विचारपूर्वक, योग्य प्रकारे आहाराचे सेवन करतात – 'खेळासाठी (मौजमजेसाठी) नाही, मदासाठी (उन्मत्ततेसाठी) नाही, सुशोभित करण्यासाठी नाही, अंगकांती वाढवण्यासाठी नाही; केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी, जीवनयात्रा चालवण्यासाठी, भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याला साहाय्य करण्यासाठी. अशा प्रकारे मी जुन्या वेदनेचा (भुकेचा) नाश करीन आणि नवीन वेदना (अति जेवणामुळे होणारी पीडा) उत्पन्न होऊ देणार नाही. माझी जीवनयात्रा सुलभ होईल, मी निर्दोष राहीन आणि सुखाने विहरेन.'

Yathā vaṇaṃ ālimpeyya yāvadeva āruhaṇatthāya, yathā vā akkhaṃ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā puttamaṃsaṃ āhāraṃ āhareyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya; evameva so paccekasambuddho paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti. Rasataṇhāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – rasesu gedhaṃ akaraṃ.

ज्याप्रमाणे केवळ जखम बरी करण्यासाठी मलम लावले जाते, किंवा ज्याप्रमाणे केवळ ओझे वाहून नेण्यासाठी (गाडीच्या) कण्याला तेल लावले जाते, किंवा ज्याप्रमाणे केवळ वाळवंट पार करण्यासाठी (नाईलाजाने) पुत्राच्या मांसाचे सेवन केले जाते; त्याचप्रमाणे ते प्रत्येकबुद्ध विचारपूर्वक, योग्य प्रकारे आहाराचे सेवन करतात – 'खेळासाठी नाही, मदासाठी नाही, सुशोभित करण्यासाठी नाही, अंगकांती वाढवण्यासाठी नाही; केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी, जीवनयात्रा चालवण्यासाठी, भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याला साहाय्य करण्यासाठी. अशा प्रकारे मी जुन्या वेदनेचा नाश करीन आणि नवीन वेदना उत्पन्न होऊ देणार नाही. माझी जीवनयात्रा सुलभ होईल, मी निर्दोष राहीन आणि सुखाने विहरेन.' ते रस-तृष्णेपासून दूर राहिलेले, विरक्त झालेले, पूर्णपणे निवृत्त झालेले, बाहेर पडलेले, मुक्त झालेले, विमुक्त झालेले, असंयुक्त झालेले आणि मर्यादामुक्त चित्ताने विहरण करतात – (यालाच म्हणतात) 'रसांमध्ये आसक्ती न ठेवणारा'.

Aloloti loluppaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Sā loluppā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā paccekasambuddho aloloti – rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo.

'अलोलो' (अलोभी) म्हणजे लोलुप्पता (लोभ/लालसा) ज्याला तृष्णा म्हटले जाते. जो राग, तीव्र राग... इत्यादी... अभिध्या (लोभ), लोभ हे अकुशल मूळ आहे. ती लोलुप्पता रूपी तृष्णा त्या प्रत्येकबुद्धांनी नष्ट केली आहे, मुळासकट उपटून टाकली आहे, ताळाच्या झाडासारखी केली आहे, अस्तित्वहीन केली आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची केली आहे. म्हणून प्रत्येकबुद्ध अलोभी आहेत – 'रसांमध्ये आसक्ती न ठेवणारा, अलोभी'.

Anaññaposī sapadānacārīti anaññaposīti so paccekasambuddho attānaññeva poseti, na paranti.

'अनञ्ञपोसी सपदानचारी' (दुसऱ्यावर अवलंबून न राहता स्वतःचेच पोषण करणारा आणि घराघरांतून क्रमाने भिक्षा मागणारा) यामध्ये 'अनञ्ञपोसी' म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध केवळ स्वतःचेच पोषण करतात, इतरांचे नाही.

Anaññaposimaññātaṃ[Pg.293], dantaṃ sāre patiṭṭhitaṃ ;

Khīṇāsavaṃ vantadosaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti.

जो दुसऱ्यावर अवलंबून नसलेला (स्वतःचे पोषण करणारा), अज्ञात (कीर्तीची इच्छा नसलेला), दमित (इंद्रियांवर ताबा असलेला), सारात (शील इत्यादी गुणांमध्ये) प्रतिष्ठित असलेला, क्षीणासव (आसवांचा क्षय झालेला) आणि दोषरहित आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' (खरा श्रेष्ठ पुरुष) असे म्हणतो.

Anaññaposī sapadānacārīti so paccekasambuddho pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṃvutehi indriyehi. Okkhittacakkhu iriyāpathasampanno kulā kulaṃ anatikkamanto piṇḍāya caratīti – anaññaposī sapadānacārī.

'अनञ्ञपोसी सपदानचारी' म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध सकाळी (चीवर) परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन भिक्षेसाठी गावात किंवा नगरात प्रवेश करतात; सुरक्षित कायेने, सुरक्षित वाचेने, सुरक्षित चित्ताने, उपस्थित स्मृतीने (जागरूकतेने) आणि संयमित इंद्रियांनी युक्त होऊन. खाली नजर ठेवून, उत्तम ईर्यापथाने युक्त होऊन, घरांचे उल्लंघन न करता (क्रमाने) भिक्षेसाठी विहरण करतात – (यालाच म्हणतात) 'दुसऱ्यावर अवलंबून न राहता स्वतःचे पोषण करणारे आणि क्रमाने भिक्षा मागणारे'.

Kule kule appaṭibaddhacittoti dvīhi kāraṇehi paṭibaddhacitto hoti – attānaṃ vā nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti, attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti. Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti? ‘‘Tumhe me bahūpakārā, ahaṃ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Yampi me aññe dātuṃ vā kātuṃ vā maññanti tumhe nissāya tumhe passantā. Yampi me porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ tampi me antarahitaṃ tumhehi ahaṃ ñāyāmi – ‘asukassa kulupako, asukāya kulupako’’’ti. Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.

'कुलाकुलांमध्ये आसक्त चित्त नसलेला' (कुले कुले अप्पटिबद्धचित्तो) म्हणजे दोन कारणांनी चित्त आसक्त होते – एकतर स्वतःला कमी लेखून आणि दुसऱ्याला मोठे लेखून चित्त आसक्त होते, किंवा स्वतःला मोठे लेखून आणि दुसऱ्याला कमी लेखून चित्त आसक्त होते. स्वतःला कमी लेखून आणि दुसऱ्याला मोठे लेखून चित्त कसे आसक्त होते? 'तुम्ही माझ्यावर मोठे उपकार केले आहेत, तुमच्यावर अवलंबून राहूनच मला चीवर, पिंडपात (भोजन), शयनासन (निवास) आणि आजारपणातील औषधोपचार रूपी परिष्कार मिळतात. इतर लोकही मला जे काही देण्याचे किंवा माझ्यासाठी काही करण्याचे विचार करतात, ते तुमच्यावर अवलंबून राहून आणि तुमच्याकडे पाहूनच करतात. माझे जे जुने आई-वडिलांचे नाव आणि गोत्र होते, तेही आता लुप्त झाले आहे आणि तुमच्यामुळेच मी ओळखला जातो की – मी अमुक कुलाचा आश्रित (कुलुपक) आहे, किंवा अमुक स्त्रीच्या कुलाचा आश्रित आहे.' अशा प्रकारे स्वतःला कमी लेखून आणि दुसऱ्याला मोठे लेखून चित्त आसक्त होते.

Kathaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti? ‘‘Ahaṃ tumhākaṃ bahūpakāro, tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā, pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesumicchācārā paṭiviratā, musāvādā paṭiviratā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, tumhākaṃ ahaṃ uddesaṃ demi paripucchaṃ demi uposathaṃ ācikkhāmi navakammaṃ adhiṭṭhāmi; atha ca pana tumhe maṃ ujjhitvā aññe sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjethā’’ti. Evaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.

स्वतःला मोठे लेखून आणि दुसऱ्याला कमी लेखून चित्त कसे आसक्त होते? 'मी तुमच्यावर मोठे उपकार केले आहेत. माझ्यामुळेच तुम्ही बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलात; प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरत झालात, अदत्तादानापासून (चोरीपासून) विरत झालात, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) विरत झालात, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत झालात, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (अमली पदार्थांच्या सेवनापासून) विरत झालात. मी तुम्हाला उद्देश (पाठांचे वाचन) देतो, परिपृच्छा (प्रश्नोत्तरे/स्पष्टीकरण) देतो, उपोसथ सांगतो, नवीन कामांचे (नवकम्माचे) नियोजन करतो; तरीही तुम्ही मला सोडून इतरांचा सत्कार करता, आदर करता, मान देता आणि त्यांची पूजा करता.' अशा प्रकारे स्वतःला मोठे लेखून आणि दुसऱ्याला कमी लेखून चित्त आसक्त होते.

Kule kule appaṭibaddhacittoti so paccekasambuddho kulapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, gaṇapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, āvāsapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, cīvarapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, piṇḍapātapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, senāsanapalibodhena [Pg.294] appaṭibaddhacitto hoti, gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena appaṭibaddhacitto hotīti – kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘कुले कुले अप्पटिबद्धचित्तो’ (कुळकुळात आसक्ती नसलेले चित्त असणारे) म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध कुळाच्या काळजीने (आसक्तीने) अनासक्त चित्त असणारे असतात, गणाच्या (समूहाच्या) काळजीने अनासक्त चित्त असणारे असतात, आवासाच्या (विहाराच्या) काळजीने अनासक्त चित्त असणारे असतात, चीवराच्या काळजीने अनासक्त चित्त असणारे असतात, पिंडपाताच्या (भिक्षेच्या) काळजीने अनासक्त चित्त असणारे असतात, सेनासनाच्या (शयनासनाच्या) काळजीने अनासक्त चित्त असणारे असतात, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्काराच्या (आजारीपणाच्या औषधोपचाराच्या साधनांच्या) काळजीने अनासक्त चित्त असणारे असतात – ‘कुळकुळात अनासक्त चित्त ठेवून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo, anaññaposī sapadānacārī;

Kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“रसांमध्ये (चवींमध्ये) आसक्ती न ठेवणारे, अलोभी, इतरांवर विसंबून न राहणारे (स्वतःचे पोषण करणारे), घराघरांतून क्रमाने भिक्षाटन करणारे, कुळकुळात अनासक्त चित्त असणारे, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.”

152.

१५२.

Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso, upakkilese byapanujja sabbe;

Anissito chetva sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

चित्ताची पाच आवरणे (नीवरण) सोडून देऊन, सर्व उपक्क्लेशांना दूर करून, कशावरही आश्रित न राहता, स्नेह आणि द्वेषाचे बंधन तोडून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Pahāya pañcāvaraṇāni cetasoti so paccekasambuddho kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, byāpādanīvaraṇaṃ… thinamiddhanīvaraṇaṃ… uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ… vicikicchānīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti – pahāya pañcāvaraṇāni cetaso.

‘पहाय पञ्चावरणानि चेतसो’ (चित्ताची पाच आवरणे सोडून देऊन) म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध कामच्छंद नीवरणाचा त्याग करून, त्याला सोडून देऊन, नष्ट करून, नाहीसे करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून; तसेच व्यापाद नीवरण... थिनमिद्ध नीवरण... उद्धच्च-कुक्कुच्च नीवरण... विचिकित्सा नीवरण यांचा त्याग करून, त्यांना सोडून देऊन, नष्ट करून, नाहीसे करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून, कामांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धम्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असणाऱ्या, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या आणि प्रीती व सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यानाचा) लाभ घेऊन विहरतात – ‘चित्ताची पाच आवरणे सोडून देऊन’.

Upakkilese byapanujja sabbeti rāgo cittassa upakkileso, doso cittassa upakkileso, moho cittassa upakkileso, kodho… upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā cittassa upakkilesā. Upakkilese byapanujja sabbeti sabbe cittassa upakkilese byapanujja panuditvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – upakkilese byapanujja sabbe.

‘उपक्किलेसे ब्यपनुज्ज सब्बे’ (सर्व उपक्क्लेशांना दूर करून) म्हणजे राग (आसक्ती) हा चित्ताचा उपक्क्लेश आहे, द्वेष हा चित्ताचा उपक्क्लेश आहे, मोह हा चित्ताचा उपक्क्लेश आहे, क्रोध... उपनाह (वैरभाव)... इत्यादी सर्व अकुशल अभिसंस्कार हे चित्ताचे उपक्क्लेश आहेत. ‘सर्व उपक्क्लेशांना दूर करून’ म्हणजे चित्ताच्या सर्व उपक्क्लेशांना दूर करून, हाकलून देऊन, सोडून देऊन, नष्ट करून, नाहीसे करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून – ‘सर्व उपक्क्लेशांना दूर करून’.

Anissito [Pg.295] chetva sinehadosanti. Anissitoti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo. Sinehoti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca…pe… ayaṃ taṇhāsneho…pe… ayaṃ diṭṭhisneho. Dosoti yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. Anissito chetva sinehadosanti so paccekasambuddho taṇhāsnehañca diṭṭhisnehañca dosañca chetvā ucchinditvā samucchinditvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā cakkhuṃ anissito, sotaṃ anissito…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – anissito chetva sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘अनिस्सितो छेत्व सिनेहदोसं’ (आश्रित न राहता, स्नेह आणि द्वेष तोडून) याविषयी: ‘अनिस्सितो’ (आश्रित न राहणे) म्हणजे दोन प्रकारचे आश्रय आहेत – तण्हा-आश्रय (तृष्णा-आश्रय) आणि दिट्ठि-आश्रय (दृष्टी-आश्रय)... हा तृष्णा-आश्रय आहे... हा दृष्टी-आश्रय आहे. ‘स्नेह’ म्हणजे दोन प्रकारचे स्नेह आहेत – तृष्णा-स्नेह आणि दृष्टी-स्नेह... हा तृष्णा-स्नेह आहे... हा दृष्टी-स्नेह आहे. ‘दोष’ (द्वेष) म्हणजे चित्ताचा जो आघात, प्रतिघात, विरोध, प्रतिकार, क्रोध, प्रकोप, संप्रकोप, द्वेष, प्रद्वेष, संप्रद्वेष, चित्ताची व्यापात्ती (बिघाड), मनाचा प्रद्वेष, क्रोध, संताप, संतापाची अवस्था, द्वेष, दूषण, दूषित अवस्था, व्यापाद, व्यापाज्जना (द्वेषयुक्त होणे), व्यापाज्जितत्व (द्वेषयुक्त अवस्था), चित्ताची चंडता (उग्रता), कटुता आणि अप्रसन्नता होय. ‘अनिस्सितो छेत्व सिनेहदोसं’ म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध तृष्णा-स्नेह, दृष्टी-स्नेह आणि द्वेष यांना तोडून, समूळ नष्ट करून, पूर्णपणे नष्ट करून, सोडून देऊन, दूर करून, नाहीसे करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून; चक्षूवर आश्रित न राहता, श्रोत्रावर आश्रित न राहता... पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, विचार केलेल्या आणि जाणलेल्या धम्मांवर आश्रित न राहता, त्यात लिप्त न होता, त्यांच्या आहारी न जाता, त्यात न अडकता, त्यांच्याशी आसक्त न होता, त्यातून बाहेर पडून, मुक्त होऊन, सुटून, विलग होऊन, मर्यादामुक्त चित्ताने विहरतात – ‘आश्रित न राहता, स्नेह आणि द्वेष तोडून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso, upakkilese byapanujja sabbe;

Anissito chetva sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“चित्ताची पाच आवरणे सोडून देऊन, सर्व उपक्क्लेशांना दूर करून, कशावरही आश्रित न राहता, स्नेह आणि द्वेषाचे बंधन तोडून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.”

153.

१५३.

Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassaṃ;

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

सुख आणि दुःख मागे टाकून, आणि आधीच सोमनस्य (आनंद) व डोमनस्य (खिन्नता) नष्ट करून, अत्यंत शुद्ध अशी उपेक्षा आणि शमथ (चित्ताची एकाग्रता) प्राप्त करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassanti so paccekasambuddho sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti – vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassaṃ.

‘विपिट्ठिकत्वान सुखं दुखञ्च पुब्बेव च सोमनस्सदोमनस्सं’ (सुख आणि दुःख मागे टाकून, आणि आधीच सोमनस्य व डोमनस्य नष्ट करून) म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, आधीच सोमनस्य आणि डोमनस्य अस्तंगत (नष्ट) झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त चौथ्या ध्यानाचा (चतुर्थ ध्यानाचा) लाभ घेऊन विहरतात – ‘सुख आणि दुःख मागे टाकून, आणि आधीच सोमनस्य व डोमनस्य नष्ट करून’.

Laddhānupekkhaṃ [Pg.296] samathaṃ visuddhanti. Upekkhāti yā catutthajjhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā majjhattatā cittassa. Samathoti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi; catutthajjhāne upekkhā ca samatho ca suddhā honti visuddhā pariyodātā anaṅgaṇā vigatūpakkilesā mudubhūtā kammaniyā ṭhitā āneñjappattā. Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhanti catutthajjhānaṃ upekkhañca samathañca laddhā labhitvā vinditvā paṭilabhitvāti – laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘लद्धानुपेक्खं समथं विसुद्धं’ (अत्यंत शुद्ध अशी उपेक्षा आणि शमथ प्राप्त करून) याविषयी: ‘उपेक्षा’ म्हणजे चौथ्या ध्यानातील जी उपेक्षा, तटस्थता, मध्यस्थता, चित्ताची समता, चित्ताची शांतता आणि चित्ताची उदासीनता (तटस्थ भाव) होय. ‘शमथ’ म्हणजे चित्ताची जी स्थिरता, सुस्थिरता, दृढता, विखुरले न जाणे, विक्षेप नसणे, विचलित न होणारे मन, शमथ, समाधी इंद्रिय, समाधी बल आणि सम्यक समाधी होय; चौथ्या ध्यानातील ही उपेक्षा आणि हा शमथ शुद्ध असतात, अत्यंत शुद्ध, उजळ, निष्कलंक, उपक्क्लेशरहित, मृदू झालेले, कर्मक्षम (कार्यक्षम), स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असतात. ‘लद्धानुपेक्खं समथं विसुद्धं’ म्हणजे चौथ्या ध्यानातील उपेक्षा आणि शमथ प्राप्त करून, मिळवून, अनुभवून, पुन्हा प्राप्त करून – ‘अत्यंत शुद्ध अशी उपेक्षा आणि शमथ प्राप्त करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassaṃ;

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“सुख आणि दुःख मागे टाकून, आणि आधीच सोमनस्य व डोमनस्य नष्ट करून, अत्यंत शुद्ध अशी उपेक्षा आणि शमथ प्राप्त करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.”

154.

१५४.

Āraddhavīriyo paramatthapattiyā, alīnacitto akusītavutti;

Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo.

परम अर्थाच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसाठी वीरारंभ केलेले (प्रयत्नशील), अलीनचित्त (उत्साही चित्त असणारे), आळस न करणारे, दृढ पराक्रम करणारे, आत्मबळ आणि शारीरिक बळाने युक्त असणारे, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Āraddhavīriyo paramatthapattiyāti paramatthaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Paramatthassa pattiyā lābhāya paṭilābhāya adhigamāya phassanāya sacchikiriyāya āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ sampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti – āraddhavīriyo paramatthapattiyā.

‘आरद्धवीरियो परमत्थपत्तिया’ (परम अर्थाच्या प्राप्तीसाठी वीरारंभ केलेले) म्हणजे ‘परम अर्थ’ असे अमृत निर्वाणाला म्हटले जाते. जे सर्व संस्कारांचा शमथ (शांत होणे), सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निर्वाण आहे. त्या परम अर्थाच्या प्राप्तीसाठी, लाभासाठी, अधिगमनासाठी (प्राप्त करण्यासाठी), स्पर्शासाठी (साक्षात्कारासाठी), प्रत्यक्ष अनुभूतीसाठी वीरारंभ करून (प्रयत्नशील होऊन) विहरतात; अकुशल धम्मांचा त्याग करण्यासाठी, कुशल धम्मांच्या संपादनासाठी, बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धम्मांमध्ये धुरा (जबाबदारी) न सोडणारे असतात – ‘परम अर्थाच्या प्राप्तीसाठी वीरारंभ केलेले’.

Alīnacitto akusītavuttīti so paccekasambuddho anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya…pe… anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya…pe… uppannānaṃ kusalānaṃ [Pg.297] dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahatīti – evaṃ alīnacitto akusītavutti.

"अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती" (अळस नसलेले चित्त आणि आळस नसलेले वर्तन असणारे) म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध अनुत्पन्न (न उत्पन्न झालेल्या) पापी अकुशल धर्मांचा उत्पाद न होऊ देण्यासाठी छंद (इच्छा) निर्माण करतात, प्रयत्न करतात, वीर्य (उत्साह) आरंभितात, चित्त प्रग्रहित करतात (उंचावतात) आणि दृढ निश्चय करतात; उत्पन्न झालेल्या पापी अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी (त्याग करण्यासाठी)...पे०... अनुत्पन्न कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी...पे०... उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, संभ्रम न होण्यासाठी, वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी आणि परिपूर्णतेसाठी छंद निर्माण करतात, प्रयत्न करतात, वीर्य आरंभितात, चित्त प्रग्रहित करतात आणि दृढ निश्चय करतात - अशा प्रकारे ते 'अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती' (अलीनचित्त आणि अकुसीतवृत्ती) होतं.

Atha vā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ, yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.

किंवा, "माझ्या शरीरात केवळ त्वचा, शिरा आणि हाडेच उरोत, शरीरातील मांस आणि रक्त सुकोत, परंतु जे पुरुषाच्या धैर्याने, पुरुषाच्या बलाने, पुरुषाच्या वीर्याने (उत्साहाने) आणि पुरुषाच्या पराक्रमाने प्राप्त करण्याजोगे आहे, ते प्राप्त केल्याशिवाय माझ्या वीर्याचा (प्रयत्नाचा) विराम होणार नाही," अशा प्रकारे ते चित्त प्रग्रहित करतात आणि दृढ निश्चय करतात. अशा प्रकारेही ते 'अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती' होतं.

Nāsissaṃ na pivissāmi, vihārato na nikkhame;

Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhateti.

"जोपर्यंत तृष्णारूपी शल्य (बाण) उपटून काढले जात नाही, तोपर्यंत मी अन्न ग्रहण करणार नाही, पेय पिणार नाही, विहाराबाहेर जाणार नाही आणि कुशीवर आडवा देखील होणार नाही."

Cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.

अशा प्रकारे ते चित्त प्रग्रहित करतात आणि दृढ निश्चय करतात. अशा प्रकारेही ते 'अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती' होतं.

‘‘Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.

"जोपर्यंत माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून (आसवांतून) विमुक्त होत नाही, तोपर्यंत मी या मांडीच्या आसनाचा (पल्ल अंकाचा) भंग करणार नाही," अशा प्रकारे ते चित्त प्रग्रहित करतात आणि दृढ निश्चय करतात. अशा प्रकारेही ते 'अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती' होतं.

‘‘Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.

"जोपर्यंत माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून विमुक्त होत नाही, तोपर्यंत मी या आसनावरून उठणार नाही," अशा प्रकारे ते चित्त प्रग्रहित करतात आणि दृढ निश्चय करतात. अशा प्रकारेही ते 'अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती' होतं.

‘‘Na tāvāhaṃ imamhā caṅkamā orohissāmi…pe… vihārā nikkhamissāmi… aḍḍhayogā nikkhamissāmi… pāsādā nikkhamissāmi… hammiyā nikkhamissāmi… guhāya nikkhamissāmi… leṇā nikkhamissāmi… kuṭiyā nikkhamissāmi… kūṭāgārā nikkhamissāmi… aṭṭā nikkhamissāmi… māḷā nikkhamissāmi… uddaṇḍā nikkhamissāmi … upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi… maṇḍapā nikkhamissāmi… rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.

"जोपर्यंत माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून विमुक्त होत नाही, तोपर्यंत मी या चंक्रमणावरून (चालण्याच्या मार्गावरून) उतरणार नाही...पे०... विहारातून बाहेर पडणार नाही... अढ्डयोग (अर्ध-छताचे घर) मधून बाहेर पडणार नाही... प्रासादातून (महालातून) बाहेर पडणार नाही... हर्म्यातून (अट्टालिकेतून) बाहेर पडणार नाही... गुहेतून बाहेर पडणार नाही... लेण्यातून बाहेर पडणार नाही... कुटीतून बाहेर पडणार नाही... कूटागारातून बाहेर पडणार नाही... अट्ट (मचाण/टॉवर) वरून उतरणार नाही... माळातून बाहेर पडणार नाही... उदंड (खुले प्रांगण) मधून बाहेर पडणार नाही... उपस्थानशाळेतून (सभागृहातून) बाहेर पडणार नाही... मंडपातून बाहेर पडणार नाही... वृक्षाच्या मुळापासून (झाडाखालून) दूर जाणार नाही," अशा प्रकारे ते चित्त प्रग्रहित करतात आणि दृढ निश्चय करतात. अशा प्रकारेही ते 'अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती' होतं.

‘‘Imasmiṃyeva pubbaṇhasamaye ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī’’ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti. Imasmiṃyeva majjhanhikasamaye…pe… sāyanhasamaye [Pg.298]…pe… purebhattaṃ… pacchābhattaṃ… purimayāmaṃ… majjhimayāmaṃ… pacchimayāmaṃ… kāḷe… juṇhe… vasse… hemante … gimhe… purime vayokhandhe… majjhime vayokhandhe… pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi alīnacitto akusītavutti.

"याच पूर्वाह्नसमयी (सकाळच्या वेळी) मी आर्यधर्माचे आहरण करीन (जवळ आणीन), समाहरण करीन (चांगल्या प्रकारे धारण करीन), अधिगमन करीन (प्राप्त करीन), स्पर्श करीन (अनुभवेन) आणि साक्षात करीन," अशा प्रकारे ते चित्त प्रग्रहित करतात आणि दृढ निश्चय करतात. अशा प्रकारेही ते 'अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती' होतं. "याच मध्यान्हसमयी...पे०... सायंकाळच्या वेळी...पे०... भोजनापूर्वी... भोजनानंतर... रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात... मध्यम प्रहरात... अंतिम प्रहरात... कृष्णपक्षात... शुक्लपक्षात... वर्षा ऋतूत... हेमंत ऋतूत (हिवाळ्यात)... ग्रीष्म ऋतूत (उन्हाळ्यात)... वयाच्या पहिल्या भागात (तरुणपणात)... वयाच्या मध्यम भागात (प्रौढपणात)... वयाच्या अंतिम भागात (वृद्धपणात) मी आर्यधर्माचे आहरण करीन, समाहरण करीन, अधिगमन करीन, स्पर्श करीन आणि साक्षात करीन," अशा प्रकारे ते चित्त प्रग्रहित करतात आणि दृढ निश्चय करतात. अशा प्रकारेही ते 'अलीनचित्तो अकुसीतवुत्ती' होतं.

Daḷhanikkamo thāmabalūpapannoti so paccekasambuddho daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avaṭṭhitasamādāno kāyasucarite vacīsucarite manosucarite dānasaṃvibhāge sīlasamādāne uposathupavāse matteyyatāya petteyyatāya sāmaññatāya brahmaññatāya kulejeṭṭhāpacāyitāya aññataraññataresu adhikusalesu dhammesūti – daḷhanikkamo. Thāmabalūpapannoti so paccekasambuddho thāmena ca balena ca vīriyena ca parakkamena ca paññāya ca upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgatoti – daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

"दळ्हनिक्कमो थामबलूपपन्नो" (दृढ पराक्रमी आणि सामर्थ्य-बलाने युक्त) म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध कुशल धर्मांमध्ये दृढ निश्चय असणारे होते; कायसुचरित, वचीसुचरित, मनःसुचरित, दानसंविभाग (दान देणे), शीलसमादान, उपोसथ व्रत पाळणे, मातृभक्ती (आईचा आदर करणे), पितृभक्ती (वडिलांचा आदर करणे), श्रामण्यभाव (श्रमणांचा आदर करणे), ब्रह्मण्यभाव (श्रेष्ठांचा आदर करणे), कुळातील ज्येष्ठांचा आदर करणे आणि इतर विविध उच्च कुशल धर्मांमध्ये स्थिर निश्चय असणारे होते - म्हणून ते 'दळ्हनिक्कमो' (दृढ पराक्रमी) होत. "थामबलूपပन्नो" म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध सामर्थ्य, बल, वीर्य (उत्साह), पराक्रम आणि प्रज्ञेने युक्त, समुपेत (उत्कृष्टपणे युक्त), उपागत, समूपागत, उपपन्न, समुपपन्न आणि समन्वागत (संपन्न) होते - म्हणून ते 'दळ्हनिक्कमो थामबलूपपन्नो' (दृढ पराक्रमी आणि सामर्थ्य-बलाने युक्त) होत, त्यांनी गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे -

‘‘Āraddhavīriyo paramatthapattiyā, alīnacitto akusītavutti;

Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"परम अर्थाच्या (परम सत्याच्या/निर्वाणाच्या) प्राप्तीसाठी वीर्य (प्रयत्न) आरंभिलेले, अलीनचित्त आणि अकुसीतवृत्ती असणारे, दृढ पराक्रमी आणि सामर्थ्य-बलाने युक्त असणाऱ्यांनी गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

155.

१५५.

Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno, dhammesu niccaṃ anudhammacārī;

Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo.

"एकांतवासाचा (प्रतिसंलयनाचा) आश्रय घेणारे, ध्यानाचा त्याग न करणारे, धर्मांमध्ये नेहमी अनुधर्माचे आचरण करणारे (धम्मानुधम्मपटिपन्न), आणि भवांमध्ये (अस्तित्वाच्या रूपांमध्ये) दोष पाहणारे असणाऱ्यांनी गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे."

Paṭisallānaṃ jhānamariñcamānoti so paccekasambuddho paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti paṭisallānaṃ. Jhānamariñcamānoti so paccekasambuddho dvīhi kāraṇehi jhānaṃ na riñcati – anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto saṃyutto [Pg.299] āyutto samāyutto, anuppannassa vā dutiyassa jhānassa…pe… anuppannassa vā tatiyassa jhānassa… anuppannassa vā catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto saṃyutto āyutto samāyuttoti – evampi jhānaṃ na riñcati.

"पटिसल्लानं झानमरिञ्चमानो" (एकांतवास आणि ध्यानाचा त्याग न करणारे) म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध एकांतप्रिय (प्रतिसंलयनाराम) असतात, एकांतात रमणारे (प्रतिसंलयनरत) असतात, अध्यात्मिक चेतोशमथात (चित्ताच्या शांततेत) युक्त असतात, ध्यानाचा त्याग न करणारे (अनिराकृतध्यानी) असतात, विपश्यनेने युक्त असतात, शून्यागाराची (एकांत स्थानांची) वृद्धी करणारे असतात, ध्यानी असतात, ध्यानात रमणारे असतात, एकत्वामध्ये (एकांतवासात) युक्त असतात आणि स्वार्थाला (स्वतःच्या परम कल्याणाला) महत्त्व देणारे असतात - हे 'पटिसल्लानं' (एकांतवास) चे स्पष्टीकरण होय. "झानमरिञ्चमानो" (ध्यानाचा त्याग न करणारे) म्हणजे ते प्रत्येकबुद्ध दोन कारणांमुळे ध्यानाचा त्याग करत नाहीत - एक तर अनुत्पन्न (न उत्पन्न झालेल्या) प्रथम ध्यानाच्या उत्पत्तीसाठी ते युक्त, प्रयुक्त, संयुक्त, आयुक्त आणि समायुक्त असतात; किंवा अनुत्पन्न द्वितीय ध्यानाच्या...पे०... अनुत्पन्न तृतीय ध्यानाच्या... अनुत्पन्न चतुर्थ ध्यानाच्या उत्पत्तीसाठी युक्त, प्रयुक्त, संयुक्त, आयुक्त आणि समायुक्त असतात - अशा प्रकारेही ते ध्यानाचा त्याग करत नाहीत.

Atha vā, uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, uppannaṃ vā dutiyaṃ jhānaṃ…pe… uppannaṃ vā tatiyaṃ jhānaṃ… uppannaṃ vā catutthaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Evampi jhānaṃ na riñcatīti – paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno.

किंवा, उत्पन्न झालेल्या प्रथम ध्यानाचे ते सेवन करतात, भावना (विकास) करतात आणि बहुलीकरण (पुन्हा पुन्हा सराव) करतात; उत्पन्न झालेल्या द्वितीय ध्यानाचे...पे०... उत्पन्न झालेल्या तृतीय ध्यानाचे... उत्पन्न झालेल्या चतुर्थ ध्यानाचे सेवन करतात, भावना करतात आणि बहुलीकरण करतात. अशा प्रकारेही ते ध्यानाचा त्याग करत नाहीत - हे 'पटिसल्लानं झानमरिञ्चमानो' चे स्पष्टीकरण होय.

Dhammesu niccaṃ anudhammacārīti dhammā vuccanti cattāro satipaṭṭhānā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Katame anudhammā? Sammāpaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ – ime vuccanti anudhammā. Dhammesu niccaṃ anudhammacārīti dhammesu niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ avokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakūmikajātaṃ

"धम्मेसु निच्चं अनुधम्मचारी" (धर्मांमध्ये नेहमी अनुधर्माचे आचरण करणारे) यातील 'धर्म' म्हणजे चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान)...पे०... आर्य अष्टांगिक मार्ग यांना 'धर्म' म्हटले जाते. 'अनुधर्म' कोणते आहेत? सम्यक् प्रतिपदा (योग्य आचरण), अपच्चनीक प्रतिपदा (अनुकूल आचरण), अन्वत्थ प्रतिपदा (सार्थक आचरण), धम्मानुधम्म प्रतिपदा (धर्माला अनुकूल आचरण), शीलांचे परिपूर्ण पालन करणे, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणे (इंद्रिय संवर), भोजनात मात्रा जाणणे (मित आहार), जागृततेचा अभ्यास करणे (जागरियानुयोग) आणि स्मृति-संप्रजन्य (सति-सम्पजञ्ञ) - यांना 'अनुधर्म' म्हटले जाते. "धम्मेसु निच्चं अनुधम्मचारी" म्हणजे या धर्मांमध्ये नित्यकाळ, ध्रुवकाळ, सतत, निरंतर, अव्यवच्छिन्न (अखंडित), एकामागून एक (बाणांच्या मालिकेप्रमाणे) आणि पाण्याच्या लाटांप्रमाणे सतत आचरण करणे होय.

Avīcisantatisahitaṃ phassitaṃ purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – dhammesu niccaṃ anudhammacārī.

अखंड आणि निरंतरपणे, जेवणापूर्वी, जेवणानंतर, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात, मध्य प्रहरात, अंतिम प्रहरात, कृष्णपक्षात, शुक्लपक्षात, पावसाळ्यात, हिवाळ्यात, उन्हाळ्यात, वयाच्या पहिल्या भागात (तरुणपणात), मध्यम वयात आणि अंतिम वयात (वृद्धपकाळात) जे आचरण करतात, विहार करतात, इरियापथ चालवतात, वर्तन करतात, रक्षण करतात, जीवन कंठतात आणि जीवन चालवतात – यालाच 'धम्मेसु निच्चं अनुधम्मचारी' (धम्मामध्ये निरंतर अनुधम्मचारी असणे) असे म्हणतात.

Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti – ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

'आदीनवं सम्मसिता भवेसू' (भवांमध्ये दोष पाहणारे) म्हणजे 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' असे भवांमध्ये दोष पाहणारे; 'सर्व संस्कार दुःख आहेत'... 'सर्व धम्म अनात्म आहेत'... 'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरुद्ध होण्याच्या स्वभावाचे आहे' असे भवांमध्ये दोष पाहणारे. 'भवांमध्ये दोष पाहणारे, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.' म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno, dhammesu niccaṃ anudhammacārī;

Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"एकांतात ध्यानाचा त्याग न करता, धम्मामध्ये निरंतर अनुधम्मचारी राहून, भवांमध्ये दोष पाहणारे होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे."

156.

१५६.

Taṇhakkhayaṃ [Pg.300] patthayamappamatto, aneḷamūgo sutavā satīmā;

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo.

तृष्णाक्षयाची (निर्वाणाची) आकांक्षा बाळगणारे, अप्रमत्त, अनेळमूक (जड व मुके नसलेले), बहुश्रुत, स्मृतिमान, संखातधम्म (धम्माचे आकलन झालेले), नियत (निश्चित मार्ग प्राप्त झालेले) आणि प्रधानवान (वीर्यवान) होऊन गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे.

Taṇhakkhayaṃ patthayamappamattoti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ patthayanto icchanto sādiyanto pihayanto abhijappantoti – taṇhakkhayaṃ patthayaṃ. Appamattoti so paccekasambuddho sakkaccakārī sātaccakārī…pe… appamādo kusalesu dhammesūti – taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto.

'तण्हाक्खयं पत्थय मप्पमत्तो' (तृष्णाक्षयाची आकांक्षा बाळगणारे आणि अप्रमत्त) यामध्ये: 'तृष्णा' म्हणजे रूपतृष्णा... धम्मतृष्णा. 'तृष्णाक्षय' म्हणजे रागक्षय, द्वेषक्षय, मोहक्षय, गतिलक्षय, उपपत्तीक्षय (पुनरुत्पत्तीचा क्षय), प्रतिसंधीक्षय, भवक्षय, संसारक्षय आणि वट्टक्षय (संसारचक्राचा क्षय) म्हणजेच निर्वाण; त्याची इच्छा करणारे, आकांक्षा बाळगणारे, ते प्रिय मानणारे आणि त्याची उत्कट इच्छा करणारे म्हणजे 'तृष्णाक्षयाची आकांक्षा बाळगणारे'. 'अप्रमत्त' म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध कुशल धम्मांमध्ये आदरपूर्वक आचरण करणारे, निरंतर प्रयत्न करणारे... आणि अप्रमत्त असणारे; यालाच 'तृष्णाक्षयाची आकांक्षा बाळगणारे आणि अप्रमत्त' असे म्हणतात.

Aneḷamūgo sutavā satīmāti. Aneḷamūgoti so paccekasambuddho paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Sutavāti so paccekasambuddho bahussuto hoti sutadharo sutasanniccayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Satīmāti so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena samannāgatattā cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti – aneḷamūgo sutavā satīmā.

'अनेळमूगो सुतवा सतीमा' (अनेळमूक, बहुश्रुत आणि स्मृतिमान) यामध्ये: 'अनेळमूक' म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध जे पंडित, प्रज्ञावान, बुद्धिमान, ज्ञानी, विभावक (स्पष्ट आकलन असणारे) आणि मेधावी आहेत. 'सुतवा' (बहुश्रुत) म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध बहुश्रुत असतात, श्रुत धारण करणारे आणि श्रुताचा संचय करणारे असतात. जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थयुक्त, व्यंजनयुक्त, केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात; तशा प्रकारचे धम्म त्यांनी विपुल प्रमाणात ऐकलेले असतात, धारण केलेले असतात, वाणीने पाठ केलेले असतात, मनाने मनन केलेले असतात आणि प्रज्ञेने (दृष्टीने) पूर्णपणे जाणलेले असतात. 'सतीमा' (स्मृतिमान) म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध स्मृतिमान असतात, कारण ते परम स्मृती आणि प्रज्ञेने युक्त असल्यामुळे खूप पूर्वी केलेले किंवा खूप पूर्वी बोललेले देखील स्मरण करू शकतात, वारंवार स्मरण करू शकतात. यालाच 'अनेळमूक, बहुश्रुत आणि स्मृतिमान' असे म्हणतात.

Saṅkhātadhammo niyato padhānavāti saṅkhātadhammo vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Saṅkhātadhammoti so paccekasambuddho saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti saṅkhātadhammo…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo. Atha vā, tassa paccekasambuddhassa ca khandhā saṃkhittā dhātuyo saṃkhittā āyatanāni saṃkhittāni gatiyo saṃkhittā upapattiyo saṃkhittā paṭisandhiyo saṃkhittā bhavā saṃkhittā saṃsārā saṃkhittā vaṭṭā saṃkhittā. Atha vā, so paccekasambuddho khandhapariyante ṭhito dhātupariyante [Pg.301] ṭhito āyatanapariyante ṭhito gatipariyante ṭhito upapattipariyante ṭhito paṭisandhipariyante ṭhito bhavapariyante ṭhito saṃsārapariyante ṭhito vaṭṭapariyante ṭhito saṅkhārapariyante ṭhito antimabhave ṭhito antimasamussaye ṭhito antimadehadharo paccekasambuddho.

'संखातधम्मो नियतो प्रधानवा' (संखातधम्म, नियत आणि प्रधानवान) यामध्ये: 'संखातधम्म' म्हणजे ज्ञान म्हटले जाते. जी प्रज्ञा, प्रजानन (जाणणे)... अमोह, धम्मविचय आणि सम्यक् दृष्टी आहे. 'संखातधम्म' म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध ज्यांना धम्माचे आकलन झाले आहे, धम्म ज्ञात झाला आहे, धम्माचे तोलन केले आहे, धम्माचा निश्चय केला आहे, धम्म प्रकट झाला आहे, धम्माची भावना केली आहे; 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत' असे धम्माचे आकलन झालेले... 'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरुद्ध होण्याच्या स्वभावाचे आहे' असे धम्माचे आकलन झालेले, धम्म ज्ञात झालेले, तोलन केलेले, निश्चय केलेले, प्रकट झालेले आणि भावना केलेले आहेत. अथवा, त्या प्रत्येकसंबुद्धांचे स्कंध संक्षेपाने (पूर्णपणे) जाणले गेले आहेत, धातू संक्षेपाने जाणले गेले आहेत, आयतने संक्षेपाने जाणली गेली आहेत, गती संक्षेपाने जाणल्या गेल्या आहेत, उपपत्ती संक्षेपाने जाणल्या गेल्या आहेत, प्रतिसंधी संक्षेपाने जाणली गेली आहे, भव संक्षेपाने जाणले गेले आहेत, संसार संक्षेपाने जाणला गेला आहे आणि वट्ट (संसारचक्र) संक्षेपाने जाणले गेले आहे. अथवा, ते प्रत्येकसंबुद्ध स्कंधांच्या अंतावर स्थित आहेत, धातूंच्या अंतावर स्थित आहेत, आयतनांच्या अंतावर स्थित आहेत, गतींच्या अंतावर स्थित आहेत, उपपत्तीच्या अंतावर स्थित आहेत, प्रतिसंधीच्या अंतावर स्थित आहेत, भवाच्या अंतावर स्थित आहेत, संसाराच्या अंतावर स्थित आहेत, वट्टाच्या अंतावर स्थित आहेत, संस्कारांच्या अंतावर स्थित आहेत, अंतिम भवात स्थित आहेत, अंतिम शरीरात स्थित आहेत आणि अंतिम देह धारण करणारे प्रत्येकसंबुद्ध आहेत.

Tassāyaṃ pacchimako bhavo, carimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti.

त्यांचा हा अंतिम भव आहे, हे अंतिम शरीर आहे; जन्म-मरणाचा संसार संपला आहे, आता त्यांचा पुनर्जन्म नाही.

Taṃkāraṇā paccekasambuddho saṅkhātadhammo. Niyatoti niyāmā vuccanti cattāro ariyamaggā. Catūhi ariyamaggehi samannāgatoti niyato. Niyāmaṃ patto sampatto adhigato phassito sacchikato patto niyāmaṃ. Padhānavāti padhānaṃ vuccati vīriyaṃ. So cetaso vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamo anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo. So paccekasambuddho iminā padhānena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā so paccekasambuddho padhānavāti – saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

त्या कारणाने ते प्रत्येकसंबुद्ध संखातधम्म आहेत. 'नियत' म्हणजे चार आर्यमार्गांना 'नियाम' म्हटले जाते. चार आर्यमार्गांनी युक्त असणे म्हणजे 'नियत'. नियत (आर्यमार्ग) प्राप्त झालेले, चांगल्या प्रकारे प्राप्त झालेले, अधिगत झालेले, स्पर्श केलेले आणि साक्षात केलेले म्हणजे 'नियत प्राप्त झालेले'. 'प्रधानवान' म्हणजे 'प्रधान' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) म्हटले जाते. मनाचा वीर्यारंभ, निष्क्रम, पराक्रम, उद्योग, व्यायाम, उत्साह, सोशिकता, बळ, धृती, शिथिल न होणारा पराक्रम, न सोडलेली इच्छा (अनिक्खित्तछंदता), न सोडलेले ध्येय (अनिक्खित्तधुरता), ध्येय धारण करणे, वीर्य, वीर्येंद्रिय, वीर्यबल आणि सम्यक् व्यायाम. ते प्रत्येकसंबुद्ध या प्रधानाने (वीर्याने) युक्त, समृद्ध, प्राप्त, समुपस्थित, संपन्न आणि समन्वित आहेत. म्हणूनच ते प्रत्येकसंबुद्ध 'प्रधानवान' आहेत. यालाच 'संखातधम्म, नियत आणि प्रधानवान होऊन गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे' असे म्हणतात. म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Taṇhakkhayaṃ patthayamappamatto, aneḷamūgo sutavā satīmā;

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

"तृष्णाक्षयाची आकांक्षा बाळगणारे, अप्रमत्त, अनेळमूक, बहुश्रुत, स्मृतिमान, संखातधम्म, नियत आणि प्रधानवान होऊन गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे."

157.

१५७.

Sīhova saddesu asantasanto, vātova jālamhi asajjamāno;

Padumaṃva toyena alimpamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

"आवाजाने न घाबरणाऱ्या सिंहाप्रमाणे, जाळ्यात न अडकणाऱ्या वाऱ्याप्रमाणे, पाण्याने न माखणाऱ्या कमळाप्रमाणे, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटे विहरावे."

Sīhova saddesu asantasantoti yathā sīho migarājā saddesu asantāsī aparisantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso [Pg.302] abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī, paccekasambuddhopi saddesu asantāsī aparisantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – sīhova saddesu asantasanto.

'सीहोव सद्देसु असंतसंतो' (आवाजाने न घाबरणाऱ्या सिंहाप्रमाणे) म्हणजे: ज्याप्रमाणे श्वापदांचा राजा सिंह आवाजाने भीत नाही, भयभीत होत नाही, घाबरत नाही, उद्विग्न होत नाही, शंका घेत नाही, भय पावत नाही, निर्भय असतो, थरथरत नाही, पळून जात नाही; त्याचप्रमाणे प्रत्येकसंबुद्ध देखील आवाजाने भीत नाहीत, भयभीत होत नाहीत, घाबरत नाहीत, उद्विग्न होत नाहीत, शंका घेत नाहीत, भय पावत नाहीत, निर्भय असतात, थरथरत नाहीत, पळून जात नाहीत, ज्यांचे भय आणि भीती नष्ट झाली आहे आणि ज्यांचे रोमांच उभे राहत नाहीत (रोमहर्ष होत नाही) असे होऊन विहार करतात. यालाच 'आवाजाने न घाबरणाऱ्या सिंहाप्रमाणे' असे म्हणतात.

Vātova jālamhi asajjamānoti. Vātoti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā. Jālaṃ vuccati suttajālaṃ. Yathā vāto jālamhi na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati, evameva dve jālā – taṇhājālañca diṭṭhijālañca…pe… idaṃ taṇhājālaṃ…pe… idaṃ diṭṭhijālaṃ. Tassa paccekasambuddhassa taṇhājālaṃ pahīnaṃ diṭṭhijālaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – vātova jālamhi asajjamāno.

‘जाळ्यामध्ये न अडकणाऱ्या वाऱ्याप्रमाणे’ (वातोव जाळम्हि असज्जमानो) या गाथांशाचा अर्थ असा आहे: ‘वारा’ म्हणजे पूर्व दिशेकडून वाहणारे वारे, पश्चिम दिशेकडून वाहणारे वारे, उत्तर दिशेकडून वाहणारे वारे, दक्षिण दिशेकडून वाहणारे वारे, धुलिकणांसह वाहणारे वारे, धुलिकणरहित वारे, थंड वारे, उष्ण वारे, मंद वारे, प्रचंड वारे, उच्च आकाशातील वारे (वेरंभ वारे), पक्षांच्या पंखांचे वारे, गरुडाच्या पंखांचे वारे, ताडपत्राचे वारे आणि पंख्याचे वारे होत. ‘जाळे’ म्हणजे सुताचे जाळे होय. ज्याप्रमाणे वारा जाळ्यामध्ये अडकत नाही, पकडला जात नाही, बांधला जात नाही, गुंतून पडत नाही; त्याचप्रमाणे दोन प्रकारची जाळी आहेत – तण्हा-जाळे (तृष्णा-जाळे) आणि दिट्ठि-जाळे (दृष्टी-जाळे)... हे तण्हा-जाळे... हे दिट्ठि-जाळे होय. त्या प्रत्येकबुद्धांचे तण्हा-जाळे नष्ट झाले आहे आणि दिट्ठि-जाळे त्यागले गेले आहे. तण्हा-जाळे नष्ट झाल्यामुळे आणि दिट्ठि-जाळे त्यागल्यामुळे, ते प्रत्येकबुद्ध रूपामध्ये अडकत नाहीत, शब्दांमध्ये अडकत नाहीत... पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या आणि जाणलेल्या धर्मांमध्ये अडकत नाहीत, त्यांना ग्रहण करत नाहीत, त्यांच्यात बांधले जात नाहीत, गुंतून पडत नाहीत. ते (या सर्वांतून) बाहेर पडलेले, मुक्त झालेले, विलग झालेले, बंधनरहित झालेले आणि अमर्याद चित्ताने विहार करतात – ‘जाळ्यामध्ये न अडकणाऱ्या वाऱ्याप्रमाणे’.

Padumaṃva toyena alimpamānoti padumaṃ vuccati padumapupphaṃ. Toyaṃ vuccati udakaṃ. Yathā padumapupphaṃ toyena na limpati na palimpati na upalimpati, alittaṃ apalittaṃ anupalittaṃ, evameva dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca…pe… ayaṃ taṇhālepo…pe… ayaṃ diṭṭhilepo. Tassa paccekasambuddhassa taṇhālepo pahīno, diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho. Taṇhālepassa pahīnattā diṭṭhilepassa paṭinisaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na limpati sadde na limpati…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na limpati na palimpati na upalimpati, alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – padumaṃva toyena alimpamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘पाण्याने न माखणाऱ्या कमळाप्रमाणे’ (पदुमं व तोयेन अलिम्पमानो) या गाथांशाचा अर्थ असा आहे: ‘पदुम’ म्हणजे कमळाचे फूल होय. ‘तोय’ म्हणजे पाणी होय. ज्याप्रमाणे कमळाचे फूल पाण्याने माखत नाही, लिप्त होत नाही, उपलिप्त होत नाही; अलिप्त, प्रलिप्त व उपलिप्त न राहता स्वच्छ राहते; त्याचप्रमाणे दोन प्रकारचे लेप आहेत – तण्हा-लेप (तृष्णा-लेप) आणि दिट्ठि-लेप (दृष्टी-लेप)... हा तण्हा-लेप... हा दिट्ठि-लेप होय. त्या प्रत्येकबुद्धांचा तण्हा-लेप नष्ट झाला आहे आणि दिट्ठि-लेप त्यागला गेला आहे. तण्हा-लेप नष्ट झाल्यामुळे आणि दिट्ठि-लेप त्यागल्यामुळे, ते प्रत्येकबुद्ध रूपामध्ये लिप्त होत नाहीत, शब्दांमध्ये लिप्त होत नाहीत... पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या आणि जाणलेल्या धर्मांमध्ये लिप्त होत नाहीत, प्रलिप्त होत नाहीत, उपलिप्त होत नाहीत. ते अलिप्त, प्रलिप्त व उपलिप्त न होता, (या सर्वांतून) बाहेर पडलेले, मुक्त झालेले, विलग झालेले, बंधनरहित झालेले आणि अमर्याद चित्ताने विहार करतात – ‘पाण्याने न माखणाऱ्या कमळाप्रमाणे, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे’. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Sīhova [Pg.303] saddesu asantasanto, vātova jālamhi asajjamāno;

Padumaṃva toyena alimpamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“शब्दांनी भयभीत न होणाऱ्या सिंहाप्रमाणे, जाळ्यामध्ये न अडकणाऱ्या वाऱ्याप्रमाणे, पाण्याने न माखणाऱ्या कमळाप्रमाणे, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.”

158.

१५८.

Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī;

Sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे सुळक्यांचे (दाढांचे) बळ असलेला, प्राण्यांचा राजा असलेला सिंह इतरांना पराभूत करून संचार करतो, त्याचप्रमाणे एकांत अशा शयनासनांचे (निवासस्थानांचे) सेवन करावे आणि गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.

Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārīti yathā sīho migarājā dāṭhabalī dāṭhāvudho sabbe tiracchānagate pāṇe abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi paññābalī paññāvudho sabbapāṇabhūte puggale paññāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī.

‘ज्याप्रमाणे सुळक्यांचे (दाढांचे) बळ असलेला, प्राण्यांचा राजा असलेला सिंह इतरांना पराभूत करून संचार करतो’ (सीहो यथा दाठबली पसय्ह, राजा मिगानं अभिभुय्य चारी) या गाथांशाचा अर्थ असा आहे: ज्याप्रमाणे प्राण्यांचा राजा असलेला, सुळक्यांचे बळ असलेला आणि सुळके हेच ज्याचे शस्त्र आहे असा सिंह, सर्व तिर्यक योनीतील प्राण्यांना पराभूत करून, त्यांच्यावर मात करून, त्यांना वश करून, त्यांचे मर्दन करून संचार करतो, विहार करतो, हालचाल करतो, जीवन जगतो, स्वतःचे रक्षण करतो, काळ घालवतो आणि जीवनयात्रा चालवतो; त्याचप्रमाणे प्रज्ञेचे बळ असलेले आणि प्रज्ञा हेच शस्त्र असलेले प्रत्येकबुद्ध देखील सर्व प्राणी आणि व्यक्तींवर प्रज्ञेने मात करून, त्यांना पराभूत करून, वश करून, त्यांचे मर्दन करून संचार करतात, विहार करतात, हालचाल करतात, जीवन जगतात, स्वतःचे रक्षण करतात, काळ घालवतात आणि जीवनयात्रा चालवतात – ‘ज्याप्रमाणे सुळक्यांचे बळ असलेला, प्राण्यांचा राजा असलेला सिंह इतरांना पराभूत करून संचार करतो’.

Sevetha pantāni senāsanānīti yathā sīho migarājā araññavanamajjhogāhetvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati eko tiṭṭhati eko nisīdati eko seyyaṃ kappeti eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati eko paṭikkamati eko raho nisīdati eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘एकांत अशा शयनासनांचे सेवन करावे’ (सेवेथ पन्तानि सेनासनानि) या गाथांशाचा अर्थ असा आहे: ज्याप्रमाणे प्राण्यांचा राजा असलेला सिंह अरण्य आणि वनाच्या मध्यभागी प्रवेश करून संचार करतो, विहार करतो, हालचाल करतो, जीवन जगतो, स्वतःचे रक्षण करतो, काळ घालवतो आणि जीवनयात्रा चालवतो; त्याचप्रमाणे प्रत्येकबुद्ध देखील अरण्य आणि वनांच्या सीमेवर असलेल्या अशा एकांत शयनासनांचे (निवासस्थानांचे) सेवन करतात, जी अल्प आवाज असणारी, गोंगाट नसलेली, मानवी वर्दळीपासून दूर असणारी, मनुष्यांच्या गुप्त राहण्यास योग्य असणारी आणि एकांतवासासाठी (ध्यानधारणेसाठी) योग्य असणारी असतात. ते एकटेच जातात, एकटेच उभे राहतात, एकटेच बसतात, एकटेच झोपतात, एकटेच पिंडपातासाठी गावात प्रवेश करतात, एकटेच परत येतात, एकटेच गुप्त ठिकाणी बसतात, एकटेच चंक्रमण करतात, एकटेच संचार करतात, विहार करतात, हालचाल करतात, जीवन जगतात, स्वतःचे रक्षण करतात, काळ घालवतात आणि जीवनयात्रा चालवतात – ‘एकांत अशा शयनासनांचे सेवन करावे, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे’. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī;

Sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“ज्याप्रमाणे सुळक्यांचे (दाढांचे) बळ असलेला, प्राण्यांचा राजा असलेला सिंह इतरांना पराभूत करून संचार करतो, त्याचप्रमाणे एकांत अशा शयनासनांचे सेवन करावे आणि गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.”

159.

१५९.

Mettaṃ [Pg.304] upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle;

Sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

योग्य वेळी मैत्री (मेत्ता), उपेक्षा, करुणा आणि मुदिता या चित्तविमुक्तींचा अभ्यास करत, संपूर्ण जगाशी विरोध न ठेवता, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.

Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāleti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati; karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharatīti – mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle.

‘योग्य वेळी मैत्री (मेत्ता), उपेक्षा, करुणा आणि मुदिता या चित्तविमुक्तींचा अभ्यास करत’ (मेत्तं उपेक्खं करुणं विमुत्तिं, आसेवमानो मुदितञ्च काले) या गाथांशाचा अर्थ असा आहे: ते प्रत्येकबुद्ध मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहार करतात, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या दिशेला, तिसऱ्या दिशेला आणि चौथ्या दिशेला; अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके (सर्व बाजूंना), सर्व ठिकाणी, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना मानून, संपूर्ण जगाला मैत्रीयुक्त, विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधिरहित (द्वेषरहित) चित्ताने व्यापून विहार करतात; करुणेने युक्त चित्ताने... मुदितेने युक्त चित्ताने... उपेक्षेने युक्त, विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापाधिरहित चित्ताने व्यापून विहार करतात – ‘योग्य वेळी मैत्री, उपेक्षा, करुणा आणि मुदिता या चित्तविमुक्तींचा अभ्यास करत’.

Sabbena lokena avirujjhamānoti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya disāya sattā…pe… ye uttarāya disāya sattā… ye dakkhiṇāya disāya sattā… ye puratthimāya anudisāya sattā… ye pacchimāya anudisāya sattā… ye uttarāya anudisāya sattā… ye dakkhiṇāya anudisāya sattā… ye heṭṭhimāya disāya sattā… ye uparimāya disāya sattā… ye dasasu disāsu sattā te appaṭikūlā honti. Karuṇāya bhāvitattā… muditāya bhāvitattā… upekkhāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā…pe… ye dasasu disāsu sattā te appaṭikūlā honti. Sabbena lokena avirujjhamānoti sabbena lokena avirujjhamāno, appaṭivirujjhamāno anāghātiyamāno appaṭihaññamānoti – sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘संपूर्ण जगाशी विरोध न ठेवता’ (सब्बेन लोकेन अविरुज्झमानो) या गाथांशाचा अर्थ असा आहे: मैत्रीची भावना विकसित केल्यामुळे, जे पूर्व दिशेकडील प्राणी आहेत ते अनुकूल (त्रास न देणारे) होतात; जे पश्चिम दिशेकडील प्राणी... जे उत्तर दिशेकडील प्राणी... जे दक्षिण दिशेकडील प्राणी... जे ईशान्य कोपऱ्यातील प्राणी... जे नैऋत्य कोपऱ्यातील प्राणी... जे वायव्य कोपऱ्यातील प्राणी... जे आग्नेय कोपऱ्यातील प्राणी... जे खालील दिशेकडील प्राणी... जे वरील दिशेकडील प्राणी... जे दहाही दिशांमधील प्राणी आहेत, ते अनुकूल होतात. करुणेची भावना विकसित केल्यामुळे... मुदितेची भावना विकसित केल्यामुळे... उपेक्षेची भावना विकसित केल्यामुळे, जे पूर्व दिशेकडील प्राणी आहेत... जे दहाही दिशांमधील प्राणी आहेत, ते अनुकूल होतात. ‘संपूर्ण जगाशी विरोध न ठेवता’ म्हणजे संपूर्ण जगाशी विरोध न करता, कधीही विरोध न करता, कोणाचाही छळ न करता, कोणालाही न दुखावता – ‘संपूर्ण जगाशी विरोध न ठेवता, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे’. म्हणूनच त्या प्रत्येकबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle;

Sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“योग्य वेळी मैत्री (मेत्ता), उपेक्षा, करुणा आणि मुदिता या चित्तविमुक्तींचा अभ्यास करत, संपूर्ण जगाशी विरोध न ठेवता, गेंड्याच्या शिंगासारखे एकटे विहरावे.”

160.

१६०.

Rāgañca [Pg.305] dosañca pahāya mohaṃ, sandālayitvāna saṃyojanāni ;

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo.

राग, द्वेष आणि मोह यांचा त्याग करून, संयोजनांना छिन्नविच्छिन्न करून, आयुष्याच्या अंताविषयी भयभीत न होता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Rāgañca dosañca pahāya mohanti. Rāgoti yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Dosoti yo cittassa āghāto…pe… caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. Mohoti dukkhe aññāṇaṃ…pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. Rāgañca dosañca pahāya mohanti so paccekasambuddho rāgañca dosañca mohañca pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – rāgañca dosañca pahāya mohaṃ.

‘राग आणि द्वेष त्यागून मोह’ याविषयी: ‘राग’ म्हणजे जो राग, तीव्र राग... पे... अभिज्झा (लोभ), लोभ, अकुशल मूळ आहे. ‘द्वेष’ म्हणजे चित्ताचा जो आघात... पे... क्रूरता, असंतोष, चित्ताची अप्रसन्नता आहे. ‘मोह’ म्हणजे दुःखाविषयीचे अज्ञान... पे... अविज्जारूपी अडसर, मोह, अकुशल मूळ आहे. ‘राग आणि द्वेष त्यागून मोह’ म्हणजे त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी राग, द्वेष आणि मोह यांचा त्याग करून, त्यांना सोडून देऊन, दूर करून, नष्ट करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून – ‘राग आणि द्वेष त्यागून मोह’.

Sandālayitvāna saṃyojanānīti. Dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ…pe… avijjāsaṃyojanaṃ. Sandālayitvāna saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni sandālayitvā padālayitvā sampadālayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – sandālayitvāna saṃyojanāni.

‘संयोजनांना छिन्नविच्छिन्न करून’ याविषयी: दहा संयोजने आहेत – कामराग-संयोजन, प्रतिघ-संयोजन... पे... अविद्या-संयोजन. ‘संयोजनांना छिन्नविच्छिन्न करून’ म्हणजे दहा संयोजनांना छिन्नविच्छिन्न करून, नष्ट करून, पूर्णपणे नष्ट करून, सोडून देऊन, दूर करून, नाहीसे करून, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या अवस्थेला पोहोचवून – ‘संयोजनांना छिन्नविच्छिन्न करून’.

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti so paccekasambuddho jīvitapariyosāne asantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘आयुष्याच्या अंताविषयी भयभीत न होता’ याविषयी: ते प्रत्येकसंबुद्ध आयुष्याच्या समाप्तीसमयी भयभीत न होता, त्रस्त न होता, उद्विग्न न होता, साशंक न होता, भीतीरहित, अकंप, न घाबरणारे, पळून न जाणारे, भय आणि थरकाप नष्ट केलेले, अंगावर काटा न येणारे असे विहरतात – ‘आयुष्याच्या अंताविषयी भयभीत न होता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.’ म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, sandālayitvāna saṃyojanāni;

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“राग, द्वेष आणि मोह यांचा त्याग करून, संयोजनांना छिन्नविच्छिन्न करून, आयुष्याच्या अंताविषयी भयभीत न होता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

161.

१६१.

Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā, nikkāraṇā dullabhā ajja mittā;

Attatthapaññā asucī manussā, eko care khaggavisāṇakappo.

आजकाल मित्र स्वार्थासाठी संगत करतात आणि सेवा करतात, नि:स्वार्थी मित्र आजकाल मिळणे कठीण आहे. मनुष्य केवळ स्वतःचाच फायदा पाहणारे आणि अशुद्ध आहेत, म्हणून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Bhajanti [Pg.306] sevanti ca kāraṇatthāti attatthakāraṇā paratthakāraṇā ubhayatthakāraṇā diṭṭhadhammikatthakāraṇā samparāyikatthakāraṇā paramatthakāraṇā bhajanti sambhajanti sevanti nisevanti saṃsevanti paṭisevantīti – bhajanti sevanti ca kāraṇatthā.

‘स्वार्थासाठी संगत करतात आणि सेवा करतात’ याविषयी: स्वतःच्या फायद्यासाठी, दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी, दोघांच्या फायद्यासाठी, या जन्मातील फायद्यासाठी, परलोकातील फायद्यासाठी, परम कल्याणाच्या कारणासाठी ते संगत करतात, चांगली संगत करतात, सेवा करतात, विशेष सेवा करतात, वारंवार सेवा करतात – ‘स्वार्थासाठी संगत करतात आणि सेवा करतात’.

Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti dve mittā – agārikamitto ca anāgārikamitto ca…pe… ayaṃ agārikamitto…pe… ayaṃ anāgārikamitto. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti ime dve mittā akāraṇā nikkāraṇā ahetū appaccayā dullabhā (dulladdhā sudulladdhā) ti – nikkāraṇā dullabhā ajja mittā.

‘नि:स्वार्थी मित्र आजकाल मिळणे कठीण आहे’ याविषयी: दोन प्रकारचे मित्र असतात – गृहस्थ मित्र आणि गृहत्यागी (प्रव्रजित) मित्र... पे... हा गृहस्थ मित्र... पे... हा प्रव्रजित मित्र. ‘नि:स्वार्थी मित्र आजकाल मिळणे कठीण आहे’ म्हणजे हे दोन्ही प्रकारचे मित्र कोणत्याही स्वार्थाशिवाय, कारणाशिवाय, हेतूशिवाय मिळणे कठीण आहे, अत्यंत दुर्मिळ आहे – ‘नि:स्वार्थी मित्र आजकाल मिळणे कठीण आहे’.

Attatthapaññā asucī manussāti. Attatthapaññāti attano atthāya attano hetu attano paccayā attano kāraṇā bhajanti sambhajanti sevanti nisevanti saṃsevanti paṭisevanti ācaranti samācaranti payirupāsanti paripucchanti paripañhantīti – attatthapaññā. Asucī manussāti asucinā kāyakammena samannāgatāti asucī manussā, asucinā vacīkammena samannāgatāti asucī manussā, asucinā manokammena samannāgatāti asucī manussā, asucinā pāṇātipātena…pe… asucinā adinnādānena… asucinā kāmesumicchācārena… asucinā musāvādena… asuciyā pisuṇāya vācāya samannāgatā… asuciyā pharusāya vācāya samannāgatā… asucinā samphappalāpena samannāgatā… asuciyā abhijjhāya samannāgatā… asucinā byāpādena samannāgatāti asucī manussā, asuciyā micchādiṭṭhiyā samannāgatāti asucī manussā, asuciyā cetanāya samannāgatāti asucī manussā, asuciyā patthanāya samannāgatāti asucī manussā, asucinā paṇidhinā samannāgatāti asucī manussā, asucī hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti – attatthapaññā asucī manussā.

‘स्वतःचाच फायदा पाहणारे आणि अशुद्ध मनुष्य’ याविषयी: ‘स्वतःचाच फायदा पाहणारे’ म्हणजे स्वतःच्या कल्याणासाठी, स्वतःच्या हेतूसाठी, स्वतःच्या कारणासाठी ते संगत करतात, चांगली संगत करतात, सेवा करतात, विशेष सेवा करतात, वारंवार सेवा करतात, आचरण करतात, चांगले आचरण करतात, वारंवार उपासना करतात, प्रश्न विचारतात, चर्चा करतात – ‘स्वतःचाच फायदा पाहणारे’. ‘अशुद्ध मनुष्य’ म्हणजे जे अशुद्ध कायकर्माने युक्त आहेत ते अशुद्ध मनुष्य, जे अशुद्ध वचीकर्माने (वाणीने) युक्त आहेत ते अशुद्ध मनुष्य, जे अशुद्ध मनःकर्माने युक्त आहेत ते अशुद्ध मनुष्य; जे अशुद्ध प्राणातिपाताने (हिंसेने)... पे... अशुद्ध अदत्तादानाने (चोरीने)... अशुद्ध कामेसू मिच्छाचाराने (व्यभिचाराने)... अशुद्ध मुसावादाने (असत्य बोलण्याने)... अशुद्ध पिसुणा वाचाने (चहाडीने)... अशुद्ध फरुसा वाचाने (कठोर बोलण्याने)... अशुद्ध संफप्पलापाने (व्यर्थ बडबडीने)... अशुद्ध अभिज्झाने (लोभाने)... अशुद्ध व्यापादाने (द्वेषाने) युक्त आहेत ते अशुद्ध मनुष्य; जे अशुद्ध मिच्छादिट्ठीने (मिथ्या दृष्टीने) युक्त आहेत ते अशुद्ध मनुष्य; जे अशुद्ध चेतनेने युक्त आहेत ते अशुद्ध मनुष्य; जे अशुद्ध प्रार्थनेने युक्त आहेत ते अशुद्ध मनुष्य; जे अशुद्ध संकल्पाने युक्त आहेत ते अशुद्ध मनुष्य; जे अशुद्ध, हीन, अतिहीन, कनिष्ठ, क्षुद्र, अल्पपुण्य आहेत – ‘स्वतःचाच फायदा पाहणारे आणि अशुद्ध मनुष्य’.

Eko care khaggavisāṇakappoti. Ekoti so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko…pe… careti aṭṭha cariyāyo…pe… khaggavisāṇakappoti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekaṃ hoti adutiyaṃ…pe… eko care khaggavisāṇakappo. Tenāha so paccekasambuddho –

‘गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे’ याविषयी: ‘एकटे’ म्हणजे ते प्रत्येकसंबुद्ध प्रव्रज्येच्या दृष्टीने एकटे... पे... ‘विहरावे’ म्हणजे आठ प्रकारच्या चर्या... पे... ‘गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे गेंड्याचे शिंग एकटे आणि अद्वितीय असते... पे... गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे. म्हणूनच त्या प्रत्येकसंबुद्धांनी म्हटले आहे –

‘‘Bhajanti [Pg.307] sevanti ca kāraṇatthā, nikkāraṇā dullabhā ajja mittā;

Attatthapaññā asucī manussā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

“आजकाल मित्र स्वार्थासाठी संगत करतात आणि सेवा करतात, नि:स्वार्थी मित्र आजकाल मिळणे कठीण आहे. मनुष्य केवळ स्वतःचाच फायदा पाहणारे आणि अशुद्ध आहेत, म्हणून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.”

Catuttho vaggo.

चौथा वर्ग समाप्त.

Khaggavisāṇasuttaniddeso niṭṭhito.

खग्गविसाण सुत्त निर्देश समाप्त झाला.

Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū;

Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako.

अजित, तिस्समेत्तेय्य, पुण्णक आणि मेत्तगू; धोतक, उपसीव, नंद आणि हेमक.

Todeyya-kappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito;

Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;

Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.

तोदेय्य आणि कप्प हे दोघे, पंडित जतुकण्णी; भद्रावुध, उदय आणि पोसाल ब्राह्मण; बुद्धिमान मोघराज आणि महर्षी पिंगिय.

Soḷasānaṃ panetesaṃ, brāhmaṇānaṃva sāsanaṃ;

Pārāyanānaṃ niddesā, tattakā ca bhavanti hi.Khaggavisāṇasuttānaṃ, niddesāpi tatheva ca;

Niddesā duvidhā ñeyyā, paripuṇṇā sulakkhitāti.

या सोळा ब्राह्मणांना दिलेल्या उपदेशांचे, म्हणजेच पारायन सुत्तांचे निर्देश तितकेच (सोळा) आहेत. खग्गविसाण सुत्तांचे निर्देशही तसेच आहेत. हे दोन्ही प्रकारचे निर्देश परिपूर्ण आणि सुस्पष्ट आहेत असे जाणावे.

Cūḷaniddesapāḷi niṭṭhitā.

चूळनिद्देस पाळी समाप्त झाली.