Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

Khuddakanikāye

Tiểu Bộ Kinh

Mahāniddesapāḷi

Kinh Đại Diễn Giải

1. Aṭṭhakavaggo

1. Phẩm Tám Kệ

1. Kāmasuttaniddeso

1. Diễn giải Kinh về Dục

1.

1.

Kāmaṃ [Pg.1] kāmayamānassa, tassa ce taṃ samijjhati;

Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchati.

Đối với người mong cầu dục lạc, nếu điều ấy của người ấy được thành tựu; chắc chắn người ấy có tâm hoan hỷ, người phải chết ấy đã đạt được điều mình mong muốn.

Kāmaṃ kāmayamānassāti kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā; attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu – vatthukāmā.

Trong câu ‘Đối với người mong cầu dục lạc’: Về từ ‘dục,’ theo cách trình bày tóm lược, có hai loại dục – là dục đối tượng và dục phiền não. Dục đối tượng là gì? Các sắc khả ý, các thanh khả ý, các hương khả ý, các vị khả ý, các xúc khả ý; đồ trải, đồ đắp, tôi trai tớ gái, dê và cừu, gà và heo, voi, bò, ngựa đực, ngựa cái, ruộng, đất, bạc, vàng, làng, thị trấn, kinh thành, xứ và địa phương, kho tàng và vựa lẫm, và bất cứ vật gì đáng tham đắm – (đó là) dục đối tượng.

Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā; ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā; hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā; āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā; nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā; pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā; sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā [Pg.2] dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā – ime vuccanti vatthukāmā.

Lại nữa, các dục quá khứ, các dục vị lai, các dục hiện tại; các dục nội phần, các dục ngoại phần, các dục nội ngoại phần; các dục hạ liệt, các dục trung bình, các dục cao thượng; các dục thuộc cõi khổ, các dục thuộc cõi người, các dục thuộc cõi trời, các dục đã hiện khởi; các dục được hóa hiện, các dục không được hóa hiện, các dục được người khác hóa hiện; các dục được chấp thủ, các dục không được chấp thủ, các dục được xem là 'của ta', các dục không được xem là 'của ta'; tất cả các pháp thuộc Dục giới, tất cả các pháp thuộc Sắc giới, tất cả các pháp thuộc Vô Sắc giới, là đối tượng của ái, là cảnh của ái, được gọi là dục theo nghĩa đáng được mong cầu, theo nghĩa đáng tham đắm, theo nghĩa gây say đắm – những thứ này được gọi là dục đối tượng.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo; saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo; yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ.

Dục phiền não là gì? Dục là sự mong muốn, dục là sự tham ái, dục là sự tham muốn; dục là sự tầm cầu, dục là sự tham ái, dục là sự tham ái trong tầm cầu; dục tham trong các dục, tham ái trong các dục, sự hoan hỷ trong các dục, ái dục, sự quyến luyến trong các dục, sự thiêu đốt của dục, sự mê đắm trong các dục, sự chìm đắm trong các dục, bộc lưu của dục, ách phược của dục, sự chấp thủ dục, triền cái tham dục.

‘‘Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi;

Na taṃ saṅkappayissāmi, evaṃ kāma na hohisī’’ti. –

‘Hỡi dục, ta đã thấy gốc rễ của ngươi, hỡi dục, ngươi sinh ra từ sự tầm cầu; Ta sẽ không tầm cầu về ngươi, như vậy, hỡi dục, ngươi sẽ không tồn tại.’ –

Ime vuccanti kilesakāmā. Kāmayamānassāti kāmayamānassa icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassāti – kāmaṃ kāmayamānassa.

Những thứ này được gọi là dục phiền não. Về từ ‘mong cầu’ (kāmayamānassa) có nghĩa là mong cầu, ước muốn, ưa thích, khao khát, thèm muốn, tham vọng – (đó là ý nghĩa của) ‘mong cầu dục lạc’ (kāmaṃ kāmayamānassa).

Tassa ce taṃ samijjhatīti. Tassa ceti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā. Tanti vatthukāmā vuccanti – manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā. Samijjhatīti ijjhati samijjhati labhati paṭilabhati adhigacchati vindatīti – tassa ce taṃ samijjhati.

Về câu ‘Nếu điều ấy của người ấy được thành tựu’: Về từ ‘của người ấy nếu,’ (có nghĩa là) của người Sát-đế-lỵ ấy, hoặc của người Bà-la-môn ấy, hoặc của người Phệ-xá ấy, hoặc của người Thủ-đà-la ấy, hoặc của người tại gia ấy, hoặc của người xuất gia ấy, hoặc của vị trời ấy, hoặc của người ấy. Về từ ‘điều ấy,’ dục đối tượng được nói đến – các sắc khả ý, các thanh khả ý, các hương khả ý, các vị khả ý, các xúc khả ý. Về từ ‘được thành tựu,’ (có nghĩa là) thành tựu, thành tựu tốt đẹp, đạt được, nhận được, chứng được, tìm thấy – (đó là ý nghĩa của) ‘nếu điều ấy của người ấy được thành tựu.’

Addhā pītimano hotīti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhāvacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Pītīti yā pañcakāmaguṇapaṭisaññuttā pīti pāmujjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṃ attamanatā abhipharaṇatā cittassa. Manoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu, ayaṃ vuccati mano. Ayaṃ mano imāya pītiyā sahagato hoti sahajāto saṃsaṭṭho sampayutto ekuppādo ekanirodho ekavatthuko ekārammaṇo. Pītimano hotīti pītimano hoti tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano [Pg.3] attamano udaggamano muditamano pamoditamano hotīti – addhā pītimano hoti.

Về câu ‘Chắc chắn người ấy có tâm hoan hỷ’: Về từ ‘chắc chắn,’ đây là từ chỉ sự chắc chắn, từ chỉ sự không nghi ngờ, từ chỉ sự không hoài nghi, từ chỉ sự không phân vân, từ chỉ sự không lưỡng lự, từ chỉ sự quyết định, từ chỉ sự không sai lầm, từ chỉ sự xác lập – đó là ‘chắc chắn.’ Về từ ‘hoan hỷ,’ đó là sự hoan hỷ, sự hân hoan, sự vui mừng, sự vui thích, sự tươi cười, sự cười lớn, sự thỏa thích, sự hài lòng, sự phấn chấn, sự vui lòng, sự tràn ngập của tâm, liên quan đến năm dục trưởng dưỡng. Về từ ‘tâm,’ đó là cái gọi là citta, mano, mānasa, hadaya, paṇḍara, mano, manāyatana, manindriya, viññāṇa, viññāṇakkhandha, và manoviññāṇadhātu tương ứng, đây được gọi là tâm (mano). Tâm này đi cùng với sự hoan hỷ này, đồng sinh, hòa trộn, tương ưng, đồng một sự sinh, đồng một sự diệt, đồng một đối tượng vật chất, đồng một đối tượng cảnh. Về câu ‘có tâm hoan hỷ,’ (có nghĩa là) có tâm hoan hỷ, có tâm hài lòng, có tâm vui vẻ, có tâm rất vui vẻ, có tâm thỏa mãn, có tâm phấn chấn, có tâm hân hoan, có tâm rất hân hoan – (đó là ý nghĩa của) ‘chắc chắn người ấy có tâm hoan hỷ.’

Laddhā macco yadicchatīti. Laddhāti labhitvā paṭilabhitvā adhigantvā vinditvā. Maccoti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Yadicchatīti yaṃ icchati yaṃ sādiyati yaṃ pattheti yaṃ piheti yaṃ abhijappati, rūpaṃ vā saddaṃ vā gandhaṃ vā rasaṃ vā phoṭṭhabbaṃ vāti, laddhā macco yadicchati.

Về câu ‘Người phải chết ấy đã đạt được điều mình mong muốn’: Về từ ‘đã đạt được,’ (có nghĩa là) đã nhận được, đã có được, đã chứng được, đã tìm thấy. Về từ ‘người phải chết,’ (có nghĩa là) chúng sinh, người, thanh niên, cá nhân, bổ-đặc-già-la, sinh vật, sinh linh, loài hữu tình, người đi theo các căn, con người. Về từ ‘điều mình mong muốn,’ (có nghĩa là) điều mà người ấy mong muốn, điều mà người ấy ưa thích, điều mà người ấy khao khát, điều mà người ấy thèm muốn, điều mà người ấy tham vọng, dù là sắc, thanh, hương, vị, hay xúc – (đó là ý nghĩa của) ‘người phải chết ấy đã đạt được điều mình mong muốn.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa ce taṃ samijjhati;

Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchatī’’ti.

‘Đối với người mong cầu dục lạc, nếu điều ấy của người ấy được thành tựu; chắc chắn người ấy có tâm hoan hỷ, người phải chết ấy đã đạt được điều mình mong muốn.’

2.

2.

Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati.

Nếu đối với chúng sinh đang mong cầu ấy, người có lòng tham dục đã khởi sinh, những dục lạc ấy bị suy giảm, người ấy đau khổ như bị mũi tên bắn trúng.

Tassa ce kāmayānassāti. Tassa ceti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā. Kāmayānassāti kāme icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassa. Atha vā kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati. Yathā hatthiyānena vā assayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati; evamevaṃ kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṃharīyatīti – tassa ce kāmayānassa.

Về câu ‘Nếu đối với người đang mong cầu ấy’: Về từ ‘của người ấy nếu,’ (có nghĩa là) của người Sát-đế-lỵ ấy, hoặc của người Bà-la-môn ấy, hoặc của người Phệ-xá ấy, hoặc của người Thủ-đà-la ấy, hoặc của người tại gia ấy, hoặc của người xuất gia ấy, hoặc của vị trời ấy, hoặc của người ấy. Về từ ‘đang mong cầu,’ (có nghĩa là) đang mong muốn các dục, đang ưa thích, đang khao khát, đang thèm muốn, đang tham vọng. Hoặc là, người ấy bị ái dục lôi đi, dẫn đi, cuốn đi, mang đi. Giống như người ta đi, được dẫn đi, được cuốn đi, được mang đi bằng xe voi, hoặc xe ngựa, hoặc xe bò, hoặc xe dê, hoặc xe cừu, hoặc xe lạc đà, hoặc xe lừa; cũng như vậy, người ấy bị ái dục lôi đi, dẫn đi, cuốn đi, mang đi – (đó là ý nghĩa của) ‘nếu đối với người đang mong cầu ấy.’

Chandajātassa jantunoti. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ, tassa so kāmacchando jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto. Jantunoti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassāti – chandajātassa jantuno.

Chandajātassa jantuno (Đối với chúng sanh có dục sanh khởi). Chando (Dục): Bất cứ dục tham (kāmacchando), dục ái (kāmarāgo), sự hoan hỷ trong dục (kāmanandī), sự khát ái về dục (kāmataṇhā), sự quyến luyến trong dục (kāmasneho), sự thiêu đốt của dục (kāmapariḷāho), sự mê đắm trong dục (kāmamucchā), sự chìm đắm trong dục (kāmajjhosānaṃ), bộc lưu của dục (kāmogho), ách của dục (kāmayogo), sự chấp thủ dục (kāmupādānaṃ), triền cái dục tham (kāmacchandanīvaraṇaṃ) nào ở trong các dục, đối với người ấy, dục tham ấy đã sanh khởi, đã phát sanh, đã hiện khởi, đã xuất hiện, đã hiển lộ. Jantuno (của chúng sanh): của chúng sanh (sattassa), của người (narassa), của thanh niên (mānavassa), của người nam (posassa), của cá nhân (puggalassa), của sinh vật (jīvassa), của chúng sanh (jāgussa), của chúng sanh (jantussa), của chúng sanh (indagussa), của con người (manujassāti) – (đây là ý nghĩa của) chandajātassa jantuno.

Te kāmā parihāyantīti – te vā kāmā parihāyanti, so vā kāmehi parihāyati. Kathaṃ te kāmā parihāyanti? Tassa tiṭṭhantasseva [Pg.4] te bhoge rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā dahati, udakaṃ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti, nihitaṃ vā nādhigacchati, duppayuttā vā kammantā bhijjanti, kule vā kulaṅgāro uppajjati, yo te bhoge vikirati vidhamati viddhaṃseti aniccatāyeva aṭṭhamī. Evaṃ te kāmā hāyanti parihāyanti paridhaṃsenti paripatanti antaradhāyanti vippalujjanti. Kathaṃ so kāmehi parihāyati? Tiṭṭhanteva te bhoge so cavati marati vippalujjati. Evaṃ so kāmehi hāyati parihāyati paridhaṃseti paripatati antaradhāyati vippalujjati.

Te kāmā parihāyanti (Các dục ấy bị suy giảm): Hoặc là các dục ấy bị suy giảm, hoặc là người ấy bị suy giảm khỏi các dục. Các dục ấy bị suy giảm như thế nào? Trong khi người ấy còn sống, các tài sản ấy hoặc bị vua chúa chiếm đoạt, hoặc bị trộm cướp lấy đi, hoặc bị lửa thiêu rụi, hoặc bị nước cuốn trôi, hoặc bị những người thừa kế không được yêu mến lấy đi, hoặc của cải chôn giấu không tìm lại được, hoặc các công việc làm ăn thất bại, hoặc trong gia tộc sanh ra kẻ phá gia chi tử, kẻ ấy làm cho các tài sản đó bị phân tán, bị tiêu tan, bị hủy hoại; và chính sự vô thường là (nguyên nhân) thứ tám. Như vậy, các dục ấy bị giảm sút, bị suy giảm, bị tiêu tan, bị rơi rụng, bị biến mất, bị hủy hoại. Người ấy bị suy giảm khỏi các dục như thế nào? Trong khi các tài sản ấy vẫn còn, người ấy mệnh chung, qua đời, bị hủy hoại. Như vậy, người ấy bị giảm sút, bị suy giảm, bị tiêu tan, bị rơi rụng, bị biến mất, bị hủy hoại khỏi các dục.

Corā haranti rājāno, aggi dahati nassati;

Atha antena jahati, sarīraṃ sapariggahaṃ;

Etadaññāya medhāvī, bhuñjetha ca dadetha ca.

Trộm cướp lấy đi, vua chúa (chiếm đoạt), lửa thiêu rụi, (tài sản) bị mất đi; rồi cuối cùng, (người ấy) từ bỏ thân thể cùng với sở hữu của nó. Người có trí tuệ, sau khi biết được điều này, nên hưởng thụ và nên bố thí.

Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ, anindito saggamupeti ṭhānanti, te kāmā parihāyanti.

Sau khi đã bố thí và hưởng thụ tùy theo khả năng, không bị chê trách, người ấy đi đến cảnh giới trời, là nơi an lạc – (đây là ý nghĩa của) các dục ấy bị suy giảm.

Sallaviddhova ruppatīti. Yathā ayomayena vā sallena viddho, aṭṭhimayena vā sallena dantamayena vā sallena visāṇamayena vā sallena kaṭṭhamayena vā sallena viddho ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, byādhito domanassito hoti, evameva vatthukāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. So kāmasallena ca sokasallena ca viddho, ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati byādhito domanassito hotīti – sallaviddhova ruppati.

Sallaviddhova ruppati (Đau khổ như bị mũi tên bắn trúng): Giống như người bị bắn trúng bởi mũi tên làm bằng sắt, hoặc mũi tên làm bằng xương, hoặc mũi tên làm bằng ngà, hoặc mũi tên làm bằng sừng, hoặc mũi tên làm bằng gỗ, thì bị đau đớn, bị rung động, bị va chạm, bị bức bách, bị bệnh hoạn, bị ưu phiền; cũng vậy, do sự biến đổi và đổi khác của các đối tượng của dục, sầu, bi, khổ, ưu, não sanh khởi. Người ấy bị bắn trúng bởi mũi tên dục và mũi tên sầu, bị đau đớn, bị rung động, bị va chạm, bị bức bách, bị bệnh hoạn, bị ưu phiền – (đây là ý nghĩa của) sallaviddhova ruppati.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī’’ti.

‘Đối với chúng sanh ấy đang tìm cầu dục, có dục vọng sanh khởi; khi các dục ấy bị suy giảm, người ấy đau khổ như bị mũi tên bắn trúng.’

3.

3.

Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.

Người nào tránh xa các dục, như (người) dùng chân tránh đầu con rắn; người ấy, có chánh niệm, vượt qua được sự dính mắc này ở trên đời.

Yo kāme parivajjetīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito [Pg.5] vā devo vā manusso vā. Kāme parivajjetīti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Kāme parivajjetīti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeti – vikkhambhanato vā samucchedato vā. Kathaṃ vikkhambhanato kāme parivajjeti? ‘‘Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘maṃsapesūpamā kāmā bahusādhāraṇaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘aṅgārakāsūpamā kāmā mahāpariḷāhaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘supinakūpamā kāmā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘yācitakūpamā kāmā tāvakālikaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘rukkhaphalūpamā kāmā sambhañjanaparibhañjanaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘asisūnūpamā kāmā adhikuṭṭanaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘sattisūlūpamā kāmā vinivijjhanaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘sappasirūpamā kāmā sappaṭibhayaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, ‘‘aggikkhandhūpamā kāmā mahābhitāpanaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti.

Yo kāme parivajjeti (Người nào tránh xa các dục). Yo (Người nào): Bất cứ ai, thuộc loại nào, có sự liên hệ nào, có cách sống nào, có đặc tính nào, đạt được địa vị nào, có đầy đủ pháp nào, dù là Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, tại gia, xuất gia, chư thiên, hay loài người. Kāme parivajjeti (Tránh xa các dục): Kāmā (Dục), nói tóm lại, có hai loại dục – đối tượng của dục (vatthukāmā) và phiền não dục (kilesakāmā)... đây được gọi là đối tượng của dục... đây được gọi là phiền não dục. Kāme parivajjeti (Tránh xa các dục): Người ấy tránh xa các dục bằng hai cách – bằng cách đè nén (chế ngự) hoặc bằng cách đoạn trừ. Tránh xa các dục bằng cách đè nén như thế nào? Thấy rằng: “Dục giống như bộ xương, vì có ít vị ngọt,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như miếng thịt, vì là của chung cho nhiều người,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như bó đuốc cỏ, vì thiêu đốt theo,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như hố than hừng, vì gây ra sự thiêu đốt lớn,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như giấc mộng, vì hiện hữu trong chốc lát,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như đồ mượn, vì chỉ là tạm thời,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như cây có quả, vì bị bẻ gãy, phá hoại,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như cái thớt, vì bị chặt, băm,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như ngọn giáo, cây cọc, vì đâm xuyên,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như đầu rắn, vì có sự nguy hiểm,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: “Dục giống như khối lửa, vì gây ra sự thiêu đốt lớn,” người ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén.

Buddhānussatiṃ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti, dhammānussatiṃ bhāventopi…pe… saṅghānussatiṃ bhāventopi… sīlānussatiṃ bhāventopi… cāgānussatiṃ bhāventopi… devatānussatiṃ bhāventopi… ānāpānassatiṃ bhāventopi… maraṇassatiṃ bhāventopi… kāyagatāsatiṃ bhāventopi… upasamānussatiṃ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti.

Người tu tập niệm Phật cũng tránh xa các dục bằng cách đè nén, người tu tập niệm Pháp cũng vậy... người tu tập niệm Tăng cũng vậy... người tu tập niệm Giới cũng vậy... người tu tập niệm Thí cũng vậy... người tu tập niệm Thiên cũng vậy... người tu tập niệm hơi thở cũng vậy... người tu tập niệm sự chết cũng vậy... người tu tập niệm thân cũng vậy... người tu tập niệm sự tịch tịnh cũng tránh xa các dục bằng cách đè nén.

Paṭhamaṃ jhānaṃ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti, dutiyaṃ jhānaṃ bhāventopi…pe… tatiyaṃ jhānaṃ bhāventopi… catutthaṃ jhānaṃ bhāventopi… ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ bhāventopi… viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ bhāventopi… ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ bhāventopi [Pg.6]… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti. Evaṃ vikkhambhanato kāme parivajjeti.

Người tu tập Sơ thiền cũng tránh xa các dục bằng cách đè nén, người tu tập Nhị thiền cũng vậy... người tu tập Tam thiền cũng vậy... người tu tập Tứ thiền cũng vậy... người tu tập Không Vô Biên Xứ định cũng vậy... người tu tập Thức Vô Biên Xứ định cũng vậy... người tu tập Vô Sở Hữu Xứ định cũng vậy... người tu tập Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ định cũng tránh xa các dục bằng cách đè nén. Như vậy là tránh xa các dục bằng cách đè nén.

Kathaṃ samucchedato kāme parivajjeti? Sotāpattimaggaṃ bhāventopi apāyagamanīye kāme samucchedato parivajjeti, sakadāgāmimaggaṃ bhāventopi oḷārike kāme samucchedato parivajjeti, anāgāmimaggaṃ bhāventopi anusahagate kāme samucchedato parivajjeti, arahattamaggaṃ bhāventopi sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ samucchedato kāme parivajjeti. Evaṃ samucchedato kāme parivajjetīti – yo kāme parivajjeti.

Làm thế nào vị ấy từ bỏ các dục bằng sự đoạn trừ? Trong khi tu tập Tuệ đạo Dự lưu, vị ấy từ bỏ bằng sự đoạn trừ các dục đưa đến đọa xứ. Trong khi tu tập Tuệ đạo Nhất lai, vị ấy từ bỏ bằng sự đoạn trừ các dục thô thiển. Trong khi tu tập Tuệ đạo Bất lai, vị ấy từ bỏ bằng sự đoạn trừ các dục vi tế đi kèm. Trong khi tu tập Tuệ đạo A-la-hán, vị ấy từ bỏ các dục bằng sự đoạn trừ một cách toàn diện, hoàn toàn, trong mọi phương diện, tất cả, không còn sót lại, không còn dấu vết. Như vậy là vị ấy từ bỏ các dục bằng sự đoạn trừ -- đó là ý nghĩa của câu ‘người nào từ bỏ các dục’.

Sappasseva padā siroti. Sappo vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo? Saṃsappanto gacchatīti sappo; bhujanto gacchatīti bhujago; urena gacchatīti urago; pannasiro gacchatīti pannago; sirena supatīti sarīsapo ; bile sayatīti bilāsayo; guhāyaṃ sayatīti guhāsayo; dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho; visaṃ tassa ghoranti ghoraviso; jivhā tassa duvidhāti dvijivho; dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti dvirasaññū. Yathā puriso jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo pādena sappasiraṃ vajjeyya vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyya; evameva sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo kāme vajjeyya vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyyāti – sappasseva padā siro.

‘Như chân tránh đầu rắn.’ Rắn được gọi là ‘ahi’. Do ý nghĩa nào là rắn (sappo)? Đi trườn tới nên là rắn (sappo). Đi cong vẹo nên là rắn (bhujago). Đi bằng ngực nên là rắn (urago). Đi với đầu cúi xuống nên là rắn (pannago). Ngủ với đầu nên là rắn (sarīsapo). Nằm trong hang nên là rắn (bilāsayo). Nằm trong động nên là rắn (guhāsayo). Nanh là vũ khí của nó nên là rắn (dāṭhāvudho). Nọc độc của nó ghê gớm nên là rắn (ghoraviso). Lưỡi của nó có hai nhánh nên là rắn (dvijivho). Nếm vị bằng hai lưỡi nên là rắn (dvirasaññū). Giống như người muốn sống, không muốn chết, muốn được an lạc, ghét bỏ khổ đau, nên dùng chân tránh, xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ đầu rắn; cũng vậy, người muốn được an lạc, ghét bỏ khổ đau, nên tránh, xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ các dục -- đó là ý nghĩa của câu ‘như chân tránh đầu rắn’.

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatīti. Soti yo kāme parivajjeti. Visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko, ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā, suttaṃ visatā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti, vanaṃ vanatho sandhavo sneho apekkhā paṭibandhu, āsā āsīsanā āsīsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā, lābhāsā janāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti [Pg.7] nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ, upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo, taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ.

‘Vị ấy, chánh niệm, vượt qua sự dính mắc ở đời.’ ‘Vị ấy’ là người từ bỏ các dục. ‘Sự dính mắc’ (visattikā) được gọi là ái (taṇhā). Cái nào là tham (rāgo), tham luyến (sārāgo), sự thuận theo (anunayo), sự tùy thuận (anurodho), sự hoan hỷ (nandī), tham ái đi kèm hoan hỷ (nandirāgo), sự tham luyến của tâm (cittassa sārāgo), sự mong muốn (icchā), sự mê muội (mucchā), sự nắm giữ (ajjhosānaṃ), sự tham đắm (gedho), sự tham đắm hoàn toàn (paligedho), sự dính mắc (saṅgo), vũng lầy (paṅko), sự rung động (ejā), ảo thuật (māyā), người tạo ra (janikā), người sanh ra (sañjananī), người may vá (sibbinī), người giăng lưới (jālinī), dòng sông (saritā), sự dính mắc (visattikā), sợi chỉ (suttaṃ), sự lan tràn (visatā), người lôi kéo (āyūhinī), người bạn đồng hành (dutiyā), sự ước nguyện (paṇidhi), dây dẫn đến tái sanh (bhavanetti), rừng rậm (vanaṃ), bụi rậm (vanatho), sự liên kết (sandhavo), chất keo (sneho), sự trông mong (apekkhā), sự trói buộc (paṭibandhu), sự hy vọng (āsā), sự mong mỏi (āsīsanā), trạng thái mong mỏi (āsīsitattaṃ), hy vọng vào sắc (rūpāsā), hy vọng vào tiếng (saddāsā), hy vọng vào hương (gandhāsā), hy vọng vào vị (rasāsā), hy vọng vào vật xúc chạm (phoṭṭhabbāsā), hy vọng vào lợi lộc (lābhāsā), hy vọng vào tài sản (dhanāsā), hy vọng vào con cái (puttāsā), hy vọng vào sự sống (jīvitāsā), sự lẩm bẩm (jappā), sự thì thầm (pajappā), sự khao khát (abhijappā), sự lẩm bẩm (jappanā), trạng thái lẩm bẩm (jappitattaṃ), sự tham lam (loluppaṃ), hành vi tham lam (loluppāyanā), trạng thái tham lam (loluppāyitattaṃ), sự bám víu (pucchañjikatā), sự ham muốn điều tốt đẹp (sādhukamyatā), tham ái bất chính (adhammarāgo), tham lam sai trái (visamalobho), sự ưa thích (nikanti), sự ham muốn (nikāmanā), sự cầu mong (patthanā), sự khao khát (pihanā), sự mong ước (sampatthanā), dục ái (kāmataṇhā), hữu ái (bhavataṇhā), phi hữu ái (vibhavataṇhā), sắc ái (rūpataṇhā), vô sắc ái (arūpataṇhā), ái trong sự đoạn diệt (nirodhataṇhā), ái đối với sắc (rūpataṇhā), ái đối với tiếng (saddataṇhā), ái đối với hương (gandhataṇhā), ái đối với vị (rasataṇhā), ái đối với vật xúc chạm (phoṭṭhabbataṇhā), ái đối với pháp (dhammataṇhā), bộc lưu (ogho), ách (yogo), triền phược (gantho), thủ (upādānaṃ), chướng ngại (āvaraṇaṃ), triền cái (nīvaraṇaṃ), sự che đậy (chadanaṃ), sự trói buộc (bandhanaṃ), tùy phiền não (upakkileso), tùy miên (anusayo), sự ám ảnh (pariyuṭṭhānaṃ), dây leo (latā), sự ham muốn đa dạng (vevicchaṃ), cội rễ của khổ (dukkhamūlaṃ), nguồn gốc của khổ (dukkhanidānaṃ), nguyên nhân của khổ (dukkhappabhavo), cạm bẫy của ma (mārapāso), lưỡi câu của ma (mārabaḷisaṃ), cảnh giới của ma (māravisayo), sông ái (taṇhānadī), lưới ái (taṇhājālaṃ), cũi ái (taṇhāgaddulaṃ), biển ái (taṇhāsamuddo), tham dục (abhijjhā), tham (lobho), gốc rễ bất thiện (akusalamūlaṃ).

Visattikāti. Kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā; visālāti visattikā; visaṭāti visattikā; visakkatīti visattikā; visaṃharatīti visattikā; visaṃvādikāti visattikā; visamūlāti visattikā; visaphalāti visattikā; visaparibhogoti visattikā; visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe, kule gaṇe āvāse lābhe yase, pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre, kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave, saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave, atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā.

‘Sự dính mắc’ (visattikā). Do ý nghĩa nào là sự dính mắc? Vì nó lan tràn (visatā) nên là sự dính mắc. Vì nó rộng lớn (visālā) nên là sự dính mắc. Vì nó khuếch tán (visaṭā) nên là sự dính mắc. Vì nó bám víu (visakkati) nên là sự dính mắc. Vì nó mang lại nọc độc (visaṃharati) nên là sự dính mắc. Vì nó lừa dối (visaṃvādikā) nên là sự dính mắc. Vì nó có gốc rễ độc hại (visamūlā) nên là sự dính mắc. Vì nó có quả độc hại (visaphalā) nên là sự dính mắc. Vì nó hưởng thụ nọc độc (visaparibhogo) nên là sự dính mắc. Hoặc lại, ái ấy rộng lớn (visālā), nó lan tràn (visaṭā), lan rộng (vitthatā) trong sắc, tiếng, hương, vị, vật xúc chạm; trong gia tộc, đoàn thể, trú xứ, lợi lộc, danh vọng, lời tán dương, sự an lạc; trong y, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh; trong cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc; trong Dục hữu, Sắc hữu, Vô sắc hữu; trong Tưởng hữu, Vô tưởng hữu, Phi tưởng phi phi tưởng hữu; trong hữu một uẩn, hữu bốn uẩn, hữu năm uẩn; trong quá khứ, vị lai, hiện tại; trong các pháp được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, nó lan tràn, lan rộng, vì vậy gọi là sự dính mắc (visattikā).

Loketi apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte… dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato.

‘Ở đời’ (loke) là trong thế giới khổ đau, thế giới loài người, thế giới chư thiên; trong thế giới các uẩn, thế giới các giới, thế giới các xứ. ‘Chánh niệm’ (sato) là chánh niệm do bốn lý do: vị ấy chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán thân trên thân; trong các cảm thọ... trong tâm... vị ấy chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán pháp trên các pháp.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – asatiparivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ katattā sato, satiparibandhānaṃ dhammānaṃ hatattā sato, satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā sato.

Vị ấy chánh niệm cũng do bốn lý do khác: vị ấy chánh niệm vì từ bỏ sự thất niệm; vị ấy chánh niệm vì đã làm các pháp cần phải làm với chánh niệm; vị ấy chánh niệm vì đã phá hủy các pháp là chướng ngại cho chánh niệm; vị ấy chánh niệm vì không quên lãng các pháp là nhân của chánh niệm.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato.

Vị ấy chánh niệm cũng do bốn lý do khác: vị ấy chánh niệm vì đã thành tựu chánh niệm; vị ấy chánh niệm vì đã thuần thục trong chánh niệm; vị ấy chánh niệm vì đã thiện xảo trong chánh niệm; vị ấy chánh niệm vì không bị suy thoái trong chánh niệm.

Aparehipi [Pg.8] catūhi kāraṇehi sato – sattattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato. Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati sato.

Vị ấy chánh niệm cũng do bốn lý do khác: vị ấy chánh niệm vì là bậc chân nhân (sattattā); vị ấy chánh niệm vì có sự an tịnh (santattā); vị ấy chánh niệm vì có sự lắng dịu (samitattā); vị ấy chánh niệm vì đã thành tựu pháp của bậc chân nhân. Vị ấy chánh niệm nhờ niệm Phật, vị ấy chánh niệm nhờ niệm Pháp, vị ấy chánh niệm nhờ niệm Tăng, vị ấy chánh niệm nhờ niệm Giới, vị ấy chánh niệm nhờ niệm Thí, vị ấy chánh niệm nhờ niệm Thiên, vị ấy chánh niệm nhờ niệm hơi thở, vị ấy chánh niệm nhờ niệm sự chết, vị ấy chánh niệm nhờ niệm thân, vị ấy chánh niệm nhờ niệm sự tịch tịnh. Cái nào là niệm (sati), tùy niệm (anussati), tái niệm (paṭissati), sự ghi nhớ (saraṇatā), sự duy trì (dhāraṇatā), sự không trôi nổi (apilāpanatā), sự không quên lãng (asammussanatā), niệm, niệm quyền (satindriyaṃ), niệm lực (satibalaṃ), chánh niệm (sammāsati), niệm giác chi (satisambojjhaṅgo), con đường độc nhất (ekāyanamaggo), đây được gọi là niệm. Vị ấy đã đạt đến, đã hoàn toàn đạt đến, đã đi đến, đã hoàn toàn đi đến, đã thành tựu, đã hoàn toàn thành tựu, đã đầy đủ niệm này, vị ấy được gọi là người chánh niệm (sato).

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatīti. Loke vā sā visattikā, loke vā taṃ visattikaṃ sato tarati uttarati patarati samatikkamati vītivattatīti – somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.

Người chánh niệm vượt qua ái nhiễm này trong thế gian. Hoặc là, ái nhiễm ấy ở trong thế gian, hoặc là, người chánh niệm vượt qua, vượt lên, vượt khỏi, vượt thoát, vượt hẳn ái nhiễm ấy trong thế gian – (cho nên nói) người chánh niệm vượt qua ái nhiễm này trong thế gian.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatī’’ti.

‘Vị nào tránh xa các dục, như (tránh) đầu rắn bằng chân; vị ấy, người chánh niệm, vượt qua ái nhiễm này trong thế gian.’

4.

4.

Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā, gavāssaṃ dāsaporisaṃ;

Thiyo bandhū puthu kāme, yo naro anugijjhati.

Người nào tham đắm ruộng, đất, hoặc vàng, bò ngựa, tôi tớ người làm, đàn bà, bà con, (và) nhiều dục lạc.

Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vāti. Khettanti sālikkhettaṃ vīhikkhettaṃ muggakkhettaṃ māsakkhettaṃ yavakkhettaṃ godhumakkhettaṃ tilakkhettaṃ. Vatthunti gharavatthuṃ koṭṭhakavatthuṃ purevatthuṃ pacchāvatthuṃ ārāmavatthuṃ vihāravatthuṃ. Hiraññanti hiraññaṃ vuccati kahāpaṇoti – khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā.

(Về câu) ‘Ruộng, đất, hoặc vàng.’ ‘Ruộng’ là ruộng lúa sāli, ruộng lúa vīhi, ruộng đậu xanh, ruộng đậu đen, ruộng đại mạch, ruộng lúa mì, ruộng mè. ‘Đất’ là đất nhà, đất kho, đất trước nhà, đất sau nhà, đất vườn, đất tịnh xá. ‘Vàng’ là vàng, được gọi là đồng kahāpaṇa – (cho nên nói) ‘ruộng, đất, hoặc vàng.’

Gavāssaṃ dāsaporisanti. Gavanti gavā vuccanti. Assāti pasukādayo vuccanti. Dāsāti cattāro dāsā – antojātako dāso, dhanakkītako dāso, sāmaṃ vā dāsabyaṃ upeti, akāmako vā dāsavisayaṃ upeti.

(Về câu) ‘Bò ngựa, tôi tớ người làm.’ ‘Bò’ được gọi là các con bò. ‘Ngựa’ được gọi là các gia súc v.v... ‘Tôi tớ’ là có bốn loại tôi tớ: tôi tớ sinh trong nhà, tôi tớ được mua bằng tiền, hoặc người tự nguyện làm tôi tớ, hoặc người không muốn mà phải làm tôi tớ.

‘‘Āmāya [Pg.9] dāsāpi bhavanti heke, dhanena kītāpi bhavanti dāsā;

Sāmañca eke upayanti dāsyaṃ, bhayāpanuṇṇāpi bhavanti dāsā’’ti.

‘Có những người là tôi tớ bẩm sinh, có những người là tôi tớ được mua bằng tiền; có những người tự nguyện làm tôi tớ, và có những người làm tôi tớ do bị sợ hãi xua đuổi.’

Purisāti tayo purisā – bhatakā, kammakarā, upajīvinoti – gavāssaṃ dāsaporisaṃ.

‘Người làm’ là có ba loại người làm: người làm thuê, người thợ, và người sống nương tựa – (cho nên nói) ‘bò ngựa, tôi tớ người làm.’

Thiyo bandhū puthu kāmeti. Thiyoti itthipariggaho vuccati. Bandhūti cattāro bandhū – ñātibandhavāpi bandhu, gottabandhavāpi bandhu, mantabandhavāpi bandhu, sippabandhavāpi bandhu. Puthu kāmeti bahū kāme. Ete puthu kāmā manāpikā rūpā…pe… manāpikā phoṭṭhabbāti – thiyo bandhū puthu kāme.

(Về câu) ‘Đàn bà, bà con, nhiều dục lạc.’ ‘Đàn bà’ được gọi là người vợ. ‘Bà con’ là có bốn loại bà con: bà con do thân tộc, bà con do thị tộc, bà con do học cùng thầy, bà con do cùng nghề. ‘Nhiều dục lạc’ là nhiều đối tượng của dục. Những đối tượng của dục này là các sắc khả ý... cho đến... các xúc khả ý – (cho nên nói) ‘đàn bà, bà con, nhiều dục lạc.’

Yo naro anugijjhatīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Anugijjhatīti kilesakāmena vatthukāmesu gijjhati anugijjhati paligijjhati palibajjhatīti – yo naro anugijjhati.

(Về câu) ‘Người nào tham đắm.’ ‘Nào’ là bất cứ ai, bất cứ loại nào, bất cứ thành phần nào, bất cứ cách thức nào, bất cứ địa vị nào, bất cứ ai có được các pháp nào, hoặc là Sát-đế-lỵ, hoặc là Bà-la-môn, hoặc là Phệ-xá, hoặc là Thủ-đà-la, hoặc là tại gia, hoặc là xuất gia, hoặc là chư thiên, hoặc là nhân loại. ‘Người’ là chúng sanh, người, thanh niên, người nuôi dưỡng, cá nhân, sinh mạng, sinh vật, sinh linh, người đi theo các căn, con người. ‘Tham đắm’ là do dục phiền não mà tham muốn, tham đắm, tham luyến, tham chấp vào các dục vật – (cho nên nói) ‘người nào tham đắm.’

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā, gavāssaṃ dāsaporisaṃ;

Thiyo bandhū puthu kāme, yo naro anugijjhatī’’ti.

‘Người nào tham đắm ruộng, đất, hoặc vàng, bò ngựa, tôi tớ người làm, đàn bà, bà con, (và) nhiều dục lạc.’

5.

5.

Abalā naṃ balīyanti, maddante naṃ parissayā;

Tato naṃ dukkhamanveti, nāvaṃ bhinnamivodakaṃ.

Những (phiền não) yếu ớt chế ngự người ấy, các hiểm nguy đè bẹp người ấy; do đó, khổ đau đi theo người ấy, như nước (tràn vào) chiếc thuyền bị vỡ.

Abalā naṃ balīyantīti. Abalāti abalā kilesā dubbalā appabalā appathāmakā hīnā nihīnā ( ) omakā lāmakā chatukkā parittā. Te kilesā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti, evampi abalā naṃ balīyanti. Atha vā, abalaṃ puggalaṃ dubbalaṃ appabalaṃ appathāmakaṃ hīnaṃ nihīnaṃ omakaṃ lāmakaṃ chatukkaṃ parittaṃ, yassa natthi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ[Pg.10]. Te kilesā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti – evampi abalā naṃ balīyantīti.

(Về câu) ‘Những (phiền não) yếu ớt chế ngự người ấy.’ ‘Yếu ớt’ là các phiền não yếu ớt, yếu đuối, ít sức mạnh, ít năng lực, thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, đáng khinh, nhỏ mọn. Các phiền não ấy áp đảo, hoàn toàn áp đảo, chế ngự, bao trùm, chiếm đoạt, đè bẹp cá nhân ấy. Như vậy cũng là ‘những (phiền não) yếu ớt chế ngự người ấy.’ Hoặc là, (chúng chế ngự) cá nhân yếu ớt, yếu đuối, ít sức mạnh, ít năng lực, thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, đáng khinh, nhỏ mọn, là người không có tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực, tàm lực, quý lực. Các phiền não ấy áp đảo, hoàn toàn áp đảo, chế ngự, bao trùm, chiếm đoạt, đè bẹp cá nhân ấy – như vậy cũng là ‘những (phiền não) yếu ớt chế ngự người ấy.’

Maddante naṃ parissayāti. Dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī ahivicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ, madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā – ime vuccanti pākaṭaparissayā.

(Về câu) ‘Các hiểm nguy đè bẹp người ấy.’ Có hai loại hiểm nguy: hiểm nguy hiển hiện và hiểm nguy che giấu. Thế nào là các hiểm nguy hiển hiện? Sư tử, cọp, báo, gấu, linh cẩu, chó sói, trâu, voi, rắn, bọ cạp, rết; hoặc là kẻ trộm, hoặc là người bạo hành, hoặc là người đã phạm tội, hoặc là người chưa phạm tội; bệnh mắt, bệnh tai, bệnh mũi, bệnh lưỡi, bệnh thân, bệnh đầu, bệnh tai, bệnh miệng, bệnh răng; ho, suyễn, sổ mũi, sốt, nóng trong người; bệnh bụng, ngất xỉu, kiết lỵ, đau nhói, thổ tả; bệnh hủi, ung nhọt, bạch biến, lao phổi, động kinh; hắc lào, ghẻ ngứa, ghẻ lở, nứt nẻ, nứt da; bệnh xuất huyết, tiểu đường, mụn nhọt, mụn mủ, bệnh rò; các bệnh do mật gây ra, các bệnh do đờm gây ra, các bệnh do gió gây ra, các bệnh do ba thứ kết hợp, các bệnh do thời tiết thay đổi, các bệnh do sinh hoạt không điều độ, các bệnh do bị tấn công, các bệnh do quả của nghiệp; lạnh, nóng, đói, khát, đại tiện, tiểu tiện, sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, và các loài bò sát. Những thứ này được gọi là các hiểm nguy hiển hiện.

Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ, rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ, māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā – ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

Thế nào là các hiểm nguy che giấu? Thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành; triền cái tham dục, triền cái sân hận, triền cái hôn trầm-thụy miên, triền cái trạo cử-hối quá, triền cái hoài nghi; tham, sân, si, phẫn, hận, phú, não, tật, xan, man, cuống, ngoan cố, tranh cạnh, mạn, quá mạn, kiêu, phóng dật; tất cả phiền não, tất cả ác hành, tất cả phiền muộn, tất cả nhiệt não, tất cả thiêu đốt, tất cả bất thiện hành – những thứ này được gọi là các hiểm nguy che giấu.

Parissayāti kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā. Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti parissayā. Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ [Pg.11] kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya, sīlesu paripūrikāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya, jāgariyānuyogassa satisampajaññassa, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogassa catunnaṃ sammappadhānānaṃ bhāvanānuyogassa catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvanānuyogassa, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvanānuyogassa pañcannaṃ balānaṃ bhāvanānuyogassa, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ bhāvanānuyogassa ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa – imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Evaṃ parihānāya saṃvattantīti – parissayā.

Parissayā (hiểm nguy), do ý nghĩa nào mà là parissayā? Chúng áp đảo nên là parissayā, chúng dẫn đến sự suy giảm nên là parissayā, chúng trú ngụ ở đó nên là parissayā. Thế nào là chúng áp đảo nên là parissayā? Những hiểm nguy ấy áp bức, áp đảo, chế ngự, bao trùm, chiếm đoạt, nghiền nát cá nhân ấy. Như vậy là chúng áp đảo nên là parissayā. Thế nào là chúng dẫn đến sự suy giảm nên là parissayā? Những hiểm nguy ấy dẫn đến sự biến mất và suy giảm của các thiện pháp. Của những thiện pháp nào? Của chánh hạnh, của hạnh thuận thứ, của hạnh không đối nghịch, của hạnh không mâu thuẫn, của hạnh phù hợp với mục đích, của hạnh tùy pháp hành pháp, của sự viên mãn trong các giới, của sự hộ trì các căn môn, của sự tiết độ trong ăn uống, của sự chuyên tâm cảnh giác, của chánh niệm và tỉnh giác, của sự chuyên tâm tu tập bốn niệm xứ, của sự chuyên tâm tu tập bốn chánh cần, của sự chuyên tâm tu tập bốn như ý túc, của sự chuyên tâm tu tập năm căn, của sự chuyên tâm tu tập năm lực, của sự chuyên tâm tu tập bảy giác chi, của sự chuyên tâm tu tập Thánh đạo Tám ngành – (chúng) dẫn đến sự biến mất và suy giảm của những thiện pháp này. Như vậy là chúng dẫn đến sự suy giảm nên là parissayā.

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti, evameva tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Thế nào là chúng trú ngụ ở đó nên là parissayā? Ở đó, những pháp ác, bất thiện này sanh khởi, nương vào tự thân. Giống như các loài vật sống trong hang trú ngụ trong hang, các loài vật sống dưới nước trú ngụ dưới nước, các loài vật sống trong rừng trú ngụ trong rừng, các loài vật sống trên cây trú ngụ trên cây, cũng vậy, ở đó, những pháp ác, bất thiện này sanh khởi, nương vào tự thân. Cũng như vậy là chúng trú ngụ ở đó nên là parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng –

‘‘Sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā, tyassa anto vasanti anvāsavanti pāpakā akusalā dhammāti – tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti. Samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti – tasmā sācariyakoti vuccati.

‘Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu có nội trú, có thầy, sống khổ, không an lạc. Và này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu có nội trú, có thầy, sống khổ, không an lạc? Ở đây, này các Tỳ khưu, sau khi thấy sắc bằng mắt, những pháp ác, bất thiện, những tư duy liên quan đến tham ái, có tính cách trói buộc nào sanh khởi nơi vị Tỳ khưu, những pháp ác, bất thiện ấy trú ngụ, tiềm ẩn bên trong vị ấy – vì vậy được gọi là ‘có nội trú’. Chúng hành xử với vị ấy. Những pháp ác, bất thiện hành xử với vị ấy – vì vậy được gọi là ‘có thầy’.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā, ghānena gandhaṃ ghāyitvā, jivhāya rasaṃ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā, manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā, tyassa anto vasanti anvāsavanti pāpakā akusalā dhammāti – tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti. Samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti – tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī’’ti. Evampi tatrāsayāti – parissayā.

‘Lại nữa, này các Tỳ khưu, sau khi nghe tiếng bằng tai, ngửi hương bằng mũi, nếm vị bằng lưỡi, cảm xúc bằng thân, nhận biết pháp bằng ý, những pháp ác, bất thiện, những tư duy liên quan đến tham ái, có tính cách trói buộc nào sanh khởi nơi vị Tỳ khưu, những pháp ác, bất thiện ấy trú ngụ, tiềm ẩn bên trong vị ấy – vì vậy được gọi là ‘có nội trú’. Chúng hành xử với vị ấy. Những pháp ác, bất thiện hành xử với vị ấy – vì vậy được gọi là ‘có thầy’. Này các Tỳ khưu, như vậy là vị Tỳ khưu có nội trú, có thầy, sống khổ, không an lạc.’ Cũng như vậy là chúng trú ngụ ở đó nên là parissayā.

Vuttañhetaṃ [Pg.12] bhagavatā –

Điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng –

‘‘Tayome, bhikkhave, antarāmalā – antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā. Katame tayo? Lobho, bhikkhave, antarāmalaṃ antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. Doso…pe… moho, bhikkhave, antarāmalaṃ antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā – antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā.

‘Này các Tỳ khưu, có ba thứ cấu uế bên trong, kẻ thù bên trong, kẻ địch bên trong, kẻ sát hại bên trong, kẻ đối nghịch bên trong này. Thế nào là ba? Này các Tỳ khưu, tham là cấu uế bên trong, là kẻ thù bên trong, là kẻ địch bên trong, là kẻ sát hại bên trong, là kẻ đối nghịch bên trong. Sân... si, này các Tỳ khưu, là cấu uế bên trong, là kẻ thù bên trong, là kẻ địch bên trong, là kẻ sát hại bên trong, là kẻ đối nghịch bên trong. Này các Tỳ khưu, đây là ba thứ cấu uế bên trong, kẻ thù bên trong, kẻ địch bên trong, kẻ sát hại bên trong, kẻ đối nghịch bên trong.

‘‘Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Tham lam sanh ra điều bất lợi, tham lam làm dao động tâm; sự sợ hãi sanh từ bên trong, người đời không hiểu rõ điều đó.

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

‘Người tham không biết lợi ích, người tham không thấy được Pháp; khi ấy là bóng tối mịt mù, khi tham lam áp đảo con người.

‘‘Anatthajanano doso, doso cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Sân hận sanh ra điều bất lợi, sân hận làm dao động tâm; sự sợ hãi sanh từ bên trong, người đời không hiểu rõ điều đó.

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ doso sahate naraṃ.

‘Người sân không biết lợi ích, người sân không thấy được Pháp; khi ấy là bóng tối mịt mù, khi sân hận áp đảo con người.

‘‘Anatthajanano moho, moho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Si mê sanh ra điều bất lợi, si mê làm dao động tâm; sự sợ hãi sanh từ bên trong, người đời không hiểu rõ điều đó.

‘‘Mūḷho atthaṃ na jānāti, mūḷho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ moho sahate nara’’nti.

‘Người si không biết lợi ích, người si không thấy được Pháp; khi ấy là bóng tối mịt mù, khi si mê áp đảo con người.’

Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Cũng như vậy là chúng trú ngụ ở đó nên là parissayā.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Doso kho, mahārāja…pe… moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.

Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói rằng: ‘Tâu Đại vương, có ba pháp này của một người, khi sanh khởi bên trong, chúng sanh khởi vì không lợi ích, vì đau khổ, vì không an lạc. Thế nào là ba? Tâu Đại vương, tham là pháp của một người, khi sanh khởi bên trong, nó sanh khởi vì không lợi ích, vì đau khổ, vì không an lạc. Tâu Đại vương, sân... Tâu Đại vương, si là pháp của một người, khi sanh khởi bên trong, nó sanh khởi vì không lợi ích, vì đau khổ, vì không an lạc. Tâu Đại vương, ba pháp này của một người, khi sanh khởi bên trong, chúng sanh khởi vì không lợi ích, vì đau khổ, vì không an lạc.

‘‘Lobho [Pg.13] doso ca moho ca, purisaṃ pāpacetasaṃ;

Hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva samphala’’nti.

‘Tham, sân và si, sanh từ chính người có tâm ác, làm hại người ấy, như trái của chính nó làm hại cây tre.’

Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Cũng như vậy là chúng trú ngụ ở đó nên là parissayā.

Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

Và điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói rằng –

‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā, arati rati lomahaṃso itojā;

Ito samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajantī’’ti.

‘Tham và sân có nguyên nhân từ đây, sự không hoan hỷ, sự hoan hỷ, sự dựng tóc gáy được sanh ra từ đây. Các tư duy về tâm khởi lên từ đây, (và) chúng buông thả tâm trí, giống như những đứa trẻ buông thả con quạ.’

Evampi tatrāsayāti – parissayā. Maddante naṃ parissayāti. Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti – maddante naṃ parissayā.

Cũng như vậy, (ý nghĩa của) tatrāsayā là các hiểm họa. (Ý nghĩa của) Maddante naṃ parissayā (là như sau): Những hiểm họa ấy áp đảo, hoàn toàn áp đảo, chế ngự, bao trùm, chiếm đoạt, và giày vò cá nhân ấy. – (Đây là ý nghĩa của) maddante naṃ parissayā.

Tato naṃ dukkhamanvetīti. Tatoti tato tato parissayato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, jātidukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, jarādukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, byādhidukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, maraṇadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, nerayikaṃ dukkhaṃ, tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ, pettivisayikaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, mānusikaṃ dukkhaṃ… gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ… gabbhe ṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ… gabbhā vuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ… jātassūpanibandhakaṃ dukkhaṃ… jātassa parādheyyakaṃ dukkhaṃ… attūpakkamaṃ dukkhaṃ… parūpakkamaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, dukkhadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, saṅkhāradukkhaṃ… vipariṇāmadukkhaṃ … cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ, madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā [Pg.14] utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassadukkhaṃ… mātumaraṇaṃ dukkhaṃ… pitumaraṇaṃ dukkhaṃ… bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ… bhaginimaraṇaṃ dukkhaṃ… puttamaraṇaṃ dukkhaṃ… dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ … ñātibyasanaṃ dukkhaṃ… bhogabyasanaṃ dukkhaṃ… rogabyasanaṃ dukkhaṃ… sīlabyasanaṃ dukkhaṃ… diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hotīti – tato naṃ dukkhamanveti.

Do đó, khổ đau đi theo vị ấy. Tato có nghĩa là: từ hiểm họa này hay hiểm họa khác, khổ đau đi theo, bám sát, trở thành hệ quả cho cá nhân ấy. Khổ sanh đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Khổ già đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Khổ bệnh đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Khổ chết đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Khổ sầu, bi, khổ, ưu, não đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Khổ ở địa ngục, khổ ở loài súc sanh, khổ ở cõi ngạ quỷ đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Khổ ở cõi người... khổ có gốc rễ từ việc nhập thai... khổ có gốc rễ từ việc ở trong thai... khổ có gốc rễ từ việc ra khỏi thai... khổ ràng buộc với người đã sanh... khổ phụ thuộc vào người khác của người đã sanh... khổ do tự mình nỗ lực... khổ do người khác nỗ lực đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Khổ khổ đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Hành khổ... hoại khổ... bệnh mắt, bệnh tai, bệnh mũi, bệnh lưỡi, bệnh thân, bệnh đầu, bệnh tai, bệnh miệng, bệnh răng, ho, suyễn, sổ mũi, sốt, nóng, bệnh bụng, ngất xỉu, kiết lỵ, đau nhói, thổ tả, hủi, ung nhọt, bạch biến, lao, động kinh, ghẻ lở, ngứa, ghẻ cóc, ghẻ sần, nứt nẻ, bệnh máu mủ, tiểu đường, trĩ, mụn nhọt, rò, các bệnh do mật sanh, các bệnh do đàm sanh, các bệnh do gió sanh, các bệnh do hợp thể sanh, các bệnh do thời tiết thay đổi sanh, các bệnh do sinh hoạt không điều độ sanh, các bệnh do ngoại cảnh tác động sanh, các bệnh do quả của nghiệp sanh, lạnh, nóng, đói, khát, đại tiện, tiểu tiện, khổ do sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát... khổ do mẹ chết... khổ do cha chết... khổ do anh em trai chết... khổ do chị em gái chết... khổ do con trai chết... khổ do con gái chết... khổ do tai họa cho quyến thuộc... khổ do tai họa cho tài sản... khổ do tai họa do bệnh tật... khổ do tai họa do giới bị hư hoại... khổ do tai họa do tà kiến đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. – (Đây là ý nghĩa của) tato naṃ dukkhamanveti.

Nāvaṃ bhinnamivodakanti. Yathā bhinnaṃ nāvaṃ dakamesiṃ tato tato udakaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, puratopi udakaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, pacchatopi… heṭṭhatopi… passatopi udakaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti; evameva tato tato parissayato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, jātidukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti…pe… diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hotīti – nāvaṃ bhinnamivodakaṃ.

(Giống như) nước (tràn vào) con thuyền bị vỡ. Giống như nước đi vào con thuyền bị vỡ từ chỗ này chỗ kia, đi theo, bám sát, trở thành hệ quả; nước đi vào từ phía trước, đi theo, bám sát, trở thành hệ quả; từ phía sau... từ phía dưới... từ hai bên, nước đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. Cũng vậy, từ hiểm họa này hay hiểm họa khác, khổ đau đi theo, bám sát, trở thành hệ quả cho cá nhân ấy. Khổ sanh đi theo, bám sát, trở thành hệ quả... cho đến... khổ do tai họa do tà kiến đi theo, bám sát, trở thành hệ quả. – (Đây là ý nghĩa của) nāvaṃ bhinnamivodakaṃ.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Abalā naṃ balīyanti, maddante naṃ parissayā;

Tato naṃ dukkhamanveti, nāvaṃ bhinnamivodaka’’nti.

‘Những kẻ mạnh mẽ áp đảo người yếu đuối ấy, các hiểm họa giày vò vị ấy. Do đó, khổ đau đi theo vị ấy, giống như nước tràn vào con thuyền bị vỡ.’

6.

6.

Tasmā jantu sadā sato, kāmāni parivajjaye;

Te pahāya tare oghaṃ, nāvaṃ sitvāva pāragū.

Do đó, chúng sanh luôn chánh niệm, nên tránh xa các dục. Từ bỏ chúng, vị ấy nên vượt qua bộc lưu, giống như người tát cạn thuyền và đi đến bờ kia.

Tasmā jantu sadā satoti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā etaṃ ādīnavaṃ sampassamāno kāmesūti – tasmā. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Sadāti sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakūmikajātaṃ avīci santati sahitaṃ phassitaṃ, purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ, kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu… citte… dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato. Aparehi catūhi [Pg.15] kāraṇehi sato…pe… so vuccati satoti – tasmā jantu sadā sato.

(Giải thích câu) Tasmā jantu sadā sato. Tasmā có nghĩa là: do đó, vì nguyên nhân ấy, vì lý do ấy, vì duyên ấy, vì nhân duyên ấy, do thấy rõ sự nguy hại này trong các dục – (đó là ý nghĩa của) tasmā. Jantu có nghĩa là: chúng sanh, người, thanh niên, người nam, cá nhân, sinh vật, sinh linh, chúng sanh, sinh vật nhỏ, con người. Sadā có nghĩa là: luôn luôn, mọi lúc, mọi thời, thường xuyên, hằng hữu, liên tục, không gián đoạn, không bị xen lẫn, nối tiếp nhau, như sóng nước, không gián đoạn, tiếp nối, liên kết, xúc chạm, buổi sáng, buổi chiều, canh đầu, canh giữa, canh cuối, trong kỳ trăng khuyết, trong kỳ trăng tròn, trong mùa mưa, trong mùa đông, trong mùa hạ, trong giai đoạn đầu của cuộc đời, trong giai đoạn giữa của cuộc đời, trong giai đoạn cuối của cuộc đời. Sato có nghĩa là: có chánh niệm do bốn lý do – có chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán thân trong thân; (khi tu tập quán) thọ... tâm... pháp, có chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán pháp trong các pháp. Có chánh niệm do bốn lý do khác... cho đến... vị ấy được gọi là người có chánh niệm. – (Đây là ý nghĩa của) tasmā jantu sadā sato.

Kāmāni parivajjayeti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Kāmāni parivajjayeti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeyya – vikkhambhanato vā samucchedato vā. Kathaṃ vikkhambhanato kāme parivajjeyya? ‘‘Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya, ‘‘maṃsapesūpamā kāmā bahusādhāraṇaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya, ‘‘tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhenā’’ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāvento vikkhambhanato kāme parivajjeyya. Evaṃ vikkhambhanato kāme parivajjeyya…pe… evaṃ samucchedato kāme parivajjeyyāti – kāmāni parivajjaye.

Nên tránh xa các dục (Kāmāni parivajjaye). Về từ 'dục' (kāmā), tóm lại có hai loại dục: dục đối tượng (vatthukāma) và dục phiền não (kilesakāma)... (v.v.)... những thứ này được gọi là dục đối tượng... (v.v.)... những thứ này được gọi là dục phiền não. Về câu 'nên tránh xa các dục' (Kāmāni parivajjaye), nên tránh xa các dục vì hai lý do: hoặc bằng cách đè nén, hoặc bằng cách đoạn trừ. Làm thế nào để tránh xa các dục bằng cách đè nén? Thấy rằng: 'Các dục ví như bộ xương khô vì ý nghĩa ít vị ngọt', vị ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: 'Các dục ví như miếng thịt vì ý nghĩa chung cho nhiều người', vị ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén. Thấy rằng: 'Các dục ví như bó đuốc cỏ vì ý nghĩa thiêu đốt', vị ấy tránh xa các dục bằng cách đè nén... (v.v.)... Vị ấy tu tập thiền chứng Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, tránh xa các dục bằng cách đè nén. Như vậy, vị ấy nên tránh xa các dục bằng cách đè nén... (v.v.)... Như vậy, vị ấy nên tránh xa các dục bằng cách đoạn trừ. – (Đây là ý nghĩa của) nên tránh xa các dục.

Te pahāya tare oghanti. Teti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā; kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā; byāpādanīvaraṇaṃ…pe… thinamiddhanīvaraṇaṃ… uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ… vicikicchānīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – te pahāya tare oghaṃ.

Từ bỏ chúng, vượt qua bộc lưu (Te pahāya tare oghaṃ). 'Chúng' (te) có nghĩa là: sau khi đã liễu tri các dục đối tượng, đã từ bỏ, xả ly, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn tồn tại các dục phiền não; đã từ bỏ, xả ly, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn tồn tại triền cái tham dục; triền cái sân hận... (v.v.)... triền cái hôn trầm thụy miên... triền cái trạo cử hối quá... đã từ bỏ, xả ly, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn tồn tại triền cái hoài nghi; vị ấy nên vượt qua, nên vượt lên, nên bơi qua, nên đi qua, nên thoát khỏi dục bộc, hữu bộc, kiến bộc, và vô minh bộc. – (Đây là ý nghĩa của) từ bỏ chúng, vượt qua bộc lưu.

Nāvaṃ sitvāva pāragūti. Yathā garukaṃ nāvaṃ bhārikaṃ udakaṃ sitvā osiñcitvā chaḍḍetvā lahukāya nāvāya khippaṃ lahuṃ appakasireneva pāraṃ gaccheyya; evameva vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā; kāmacchandanīvaraṇaṃ… byāpādanīvaraṇaṃ… thinamiddhanīvaraṇaṃ… uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ… vicikicchānīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā khippaṃ lahuṃ appakasireneva pāraṃ gaccheyya. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ[Pg.16]. Pāraṃ gaccheyyāti – pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phuseyya, pāraṃ sacchikareyya. Pāragūti yopi pāraṃ gantukāmo sopi pāragū; yopi pāraṃ gacchati sopi pāragū; yopi pāraṃ gato, sopi pāragū.

Tát cạn thuyền, là người đến bờ kia (Nāvaṃ sitvāva pāragū). Giống như người tát nước, múc nước, vứt bỏ nước ra khỏi chiếc thuyền nặng nề, đầy gánh nặng, rồi có thể đi đến bờ bên kia một cách nhanh chóng, nhẹ nhàng, không mấy khó khăn bằng chiếc thuyền nhẹ; cũng vậy, sau khi đã liễu tri các dục đối tượng, đã từ bỏ, xả ly, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn tồn tại các dục phiền não; (đã từ bỏ) triền cái tham dục... triền cái sân hận... triền cái hôn trầm thụy miên... triền cái trạo cử hối quá... đã từ bỏ, xả ly, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn tồn tại triền cái hoài nghi, vị ấy có thể đi đến bờ bên kia một cách nhanh chóng, nhẹ nhàng, không mấy khó khăn. Bờ bên kia được gọi là bất tử, là Níp-bàn. Cái ấy là sự tịch tịnh của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các sanh y, sự đoạn tận ái, sự ly tham, sự diệt tận, là Níp-bàn. 'Đi đến bờ bên kia' có nghĩa là: nên chứng đắc bờ bên kia, nên xúc chạm bờ bên kia, nên thực chứng bờ bên kia. 'Người đến bờ kia' (pāragū) có nghĩa là: người nào muốn đi đến bờ bên kia, người ấy cũng là người đến bờ kia; người nào đang đi đến bờ bên kia, người ấy cũng là người đến bờ kia; người nào đã đi đến bờ bên kia, người ấy cũng là người đến bờ kia.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā –

Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng rằng –

Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti. Brāhmaṇoti kho, bhikkhave, arahato etaṃ adhivacanaṃ. So abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū. Abhiññāpāragū sabbadhammānaṃ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ ariyamaggānaṃ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṃ. So vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. So pāraṃ gato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho, dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ.

'Vị Bà-la-môn đã vượt qua, đã đến bờ kia, đứng trên đất liền.' Này các Tỳ khưu, 'Bà-la-môn' chính là tên gọi của bậc A-la-hán. Vị ấy là người đến bờ kia bằng thắng trí, đến bờ kia bằng liễu tri, đến bờ kia bằng đoạn tận, đến bờ kia bằng tu tập, đến bờ kia bằng thực chứng, đến bờ kia bằng thiền chứng. Vị ấy đến bờ kia bằng thắng trí về tất cả các pháp, đến bờ kia bằng liễu tri về tất cả khổ, đến bờ kia bằng đoạn tận tất cả phiền não, đến bờ kia bằng tu tập bốn Thánh đạo, đến bờ kia bằng thực chứng sự diệt, đến bờ kia bằng thiền chứng tất cả các thiền chứng. Vị ấy đã đạt đến sự thuần thục, đã đạt đến sự toàn hảo trong Thánh giới; đã đạt đến sự thuần thục, đã đạt đến sự toàn hảo trong Thánh định; đã đạt đến sự thuần thục, đã đạt đến sự toàn hảo trong Thánh tuệ; đã đạt đến sự thuần thục, đã đạt đến sự toàn hảo trong Thánh giải thoát. Vị ấy đã đi đến bờ kia, đã đạt đến bờ kia; đã đi đến tận cùng, đã đạt đến tận cùng; đã đi đến đỉnh cao, đã đạt đến đỉnh cao; đã đi đến giới hạn, đã đạt đến giới hạn; đã đi đến kết thúc, đã đạt đến kết thúc; đã đi đến nơi nương tựa, đã đạt đến nơi nương tựa; đã đi đến nơi ẩn náu, đã đạt đến nơi ẩn náu; đã đi đến nơi quy y, đã đạt đến nơi quy y; đã đi đến nơi vô úy, đã đạt đến nơi vô úy; đã đi đến nơi bất động, đã đạt đến nơi bất động; đã đi đến nơi bất tử, đã đạt đến nơi bất tử; đã đi đến Níp-bàn, đã đạt đến Níp-bàn. Vị ấy đã sống xong đời sống (thánh), đã hoàn thành phạm hạnh, đã đi hết con đường, đã đến nơi chưa từng đến, đã đến điểm cuối cùng, đã bảo vệ phạm hạnh, đã đạt được chánh kiến tối thượng, đã tu tập đạo, đã đoạn trừ phiền não, đã thâm nhập vào (pháp) bất động, đã thực chứng sự diệt. Khổ đã được vị ấy liễu tri, tập đã được đoạn tận, đạo đã được tu tập, diệt đã được thực chứng. Điều cần thắng tri đã được thắng tri, điều cần liễu tri đã được liễu tri, điều cần đoạn tận đã được đoạn tận, điều cần tu tập đã được tu tập, điều cần thực chứng đã được thực chứng.

So ukkhittapaligho saṃkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto. So nevācinati nāpacinati, apacinitvā ṭhito. Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito. Neva saṃsibbati na ussineti, visinitvā [Pg.17] ṭhito. Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito. Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekkhena samādhikkhandhena… asekkhena paññākkhandhena… asekkhena vimuttikkhandhena… asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito, aparigamanatāya ṭhito, kaṭaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito, mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya… muditāya… upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya pārisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, santussitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, upapattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante ṭhito, (bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave ṭhito,) antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

Vị ấy đã nhổ then cài (vô minh), đã lấp bằng hào luỹ (nghiệp hữu), đã nhổ lên cột trụ (ái dục), không có thanh chắn (năm hạ phần kiết sử), là bậc Thánh, đã hạ cờ (ngã mạn), đã đặt gánh nặng (các uẩn) xuống, đã được giải thoát, đã từ bỏ năm chi phần (năm triền cái), đã thành tựu sáu chi phần (xả đối với sáu trần), có sự phòng hộ duy nhất (niệm), có bốn nơi nương tựa (trí tuệ khi dùng bốn vật dụng), đã loại bỏ các chân lý riêng lẻ (tà kiến), đã lắng dịu sự tìm cầu (ái dục), có các ý định không vẩn đục, có thân hành đã được an tịnh, có tâm được khéo giải thoát, có tuệ được khéo giải thoát, là bậc toàn diện, đã sống đời sống phạm hạnh, là bậc tối thượng, là bậc tối cao, đã đạt đến thành tựu tối hậu. Vị ấy không tích lũy cũng không phá hủy; sau khi đã phá hủy (phiền não), vị ấy an trú. Vị ấy không từ bỏ cũng không chấp thủ; sau khi đã từ bỏ, vị ấy an trú. Vị ấy không khâu vá (với ái) cũng không dệt (với tà kiến); sau khi đã tháo gỡ, vị ấy an trú. Vị ấy không dập tắt cũng không làm bùng cháy; sau khi đã dập tắt (lửa phiền não), vị ấy an trú. Do đã thành tựu uẩn giới vô học, vị ấy an trú. Do đã thành tựu uẩn định vô học... uẩn tuệ vô học... uẩn giải thoát vô học... uẩn giải thoát tri kiến vô học, vị ấy an trú. Sau khi đã thực chứng chân lý, vị ấy an trú. Sau khi đã vượt qua sự rung động (ái dục), vị ấy an trú. Sau khi đã dập tắt lửa phiền não, vị ấy an trú. Do không còn quay trở lại, vị ấy an trú. Sau khi đã đảm nhận điều đã làm, vị ấy an trú. Do thực hành sự giải thoát, vị ấy an trú. Với từ ái thanh tịnh, vị ấy an trú. Với bi... hỷ... xả thanh tịnh, vị ấy an trú. Với sự thanh tịnh tuyệt đối, vị ấy an trú. Với sự thanh tịnh không còn tạo tác, vị ấy an trú. Do đã được giải thoát, vị ấy an trú. Do đã biết đủ, vị ấy an trú. Ở nơi tận cùng của các uẩn, vị ấy an trú. Ở nơi tận cùng của các giới, vị ấy an trú. Ở nơi tận cùng của các xứ, vị ấy an trú. Ở nơi tận cùng của các cõi, vị ấy an trú. Ở nơi tận cùng của sự sinh khởi, vị ấy an trú. Ở nơi tận cùng của sự tái sanh, vị ấy an trú. (Ở nơi tận cùng của các cõi tồn tại, vị ấy an trú. Ở nơi tận cùng của luân hồi, vị ấy an trú. Ở nơi tận cùng của vòng luân chuyển, vị ấy an trú. Ở trong kiếp sống cuối cùng, vị ấy an trú.) Ở nơi thân thể cuối cùng, vị ấy an trú, là người mang thân cuối cùng, là bậc A-la-hán.

‘‘Tassāyaṃ pacchimako bhavo, carimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavo’’ti.

“Đối với vị ấy, đây là kiếp sống cuối cùng, đây là thân thể sau rốt. Vòng luân hồi sanh tử, sự tái sanh không còn có đối với vị ấy nữa.”

Nāvaṃ sitvāva pāragūti. Tenāha bhagavā –

(Có nghĩa là) người đã đến bờ bên kia sau khi đã tát cạn thuyền. Vì thế, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Tasmā jantu sadā sato, kāmāni parivajjaye;

Te pahāya tare oghaṃ, nāvaṃ sitvāva pāragū’’ti.

“Do đó, người có chánh niệm luôn luôn nên tránh xa các dục vọng. Sau khi từ bỏ chúng, vị ấy vượt qua bộc lưu; sau khi đã tát cạn thuyền, vị ấy là người đã đến bờ bên kia.”

Kāmasuttaniddeso paṭhamo.

Phần giải thích kinh Dục Vọng, chương thứ nhất.

2. Guhaṭṭhakasuttaniddeso

2. Phần giải thích kinh Guhaṭṭhaka (Hang Động)

Atha guhaṭṭhakasuttaniddesaṃ vakkhati –

Tiếp theo, phần giải thích kinh Guhaṭṭhaka sẽ được trình bày:

7.

7.

Satto guhāyaṃ bahunābhichanno, tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho;

Dūre vivekā hi tathāvidho so, kāmā hi loke na hi suppahāyā.

Kẻ bị dính mắc trong hang động, bị bao phủ bởi nhiều (phiền não), người đứng yên, chìm đắm trong si mê. Người như vậy thật xa lánh sự viễn ly, vì các dục vọng ở đời quả thật không dễ dàng từ bỏ.

Satto guhāyaṃ bahunābhichannoti. Sattoti hi kho vuttaṃ, api ca guhā tāva vattabbā. Guhā vuccati kāyo. Kāyoti vā guhāti vā dehoti [Pg.18] vā sandehoti vā nāvāti vā rathoti vā dhajoti vā vammikoti vā nagaranti vā niḍḍanti vā kuṭīti vā gaṇḍoti vā kumbhoti vā nāgoti vā kāyassetaṃ adhivacanaṃ. Satto guhāyanti guhāyaṃ satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho. Yathā bhittikhile vā nāgadante vā gaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ palibuddhaṃ; evameva guhāyaṃ satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

(Về câu) “Bị dính mắc trong hang động, bị bao phủ bởi nhiều (phiền não)”: Lẽ ra chỉ cần nói “bị dính mắc”, tuy nhiên, trước hết cần phải nói về “hang động”. “Hang động” được gọi là thân. “Thân” (kāyo), hay “hang động” (guhā), hay “thân thể” (deho), hay “tập hợp” (sandeho), hay “con thuyền” (nāvā), hay “cỗ xe” (ratho), hay “lá cờ” (dhajo), hay “tổ mối” (vammiko), hay “thành phố” (nagaraṃ), hay “tổ chim” (niḍḍaṃ), hay “cái lều” (kuṭi), hay “chỗ sưng” (gaṇḍo), hay “cái bình” (kumbho), hay “con rắn” (nāgo) – đây là những tên gọi khác của thân. “Bị dính mắc trong hang động” có nghĩa là: ở trong hang động, bị dính mắc, bị đặc biệt dính mắc, bị bám chặt, bị vướng víu, bị ràng buộc, bị trói buộc. Giống như ở trên cái chốt tường hay trên ngà voi, chỗ sưng bị dính mắc, bị đặc biệt dính mắc, bị bám chặt, bị vướng víu, bị ràng buộc, bị trói buộc; cũng vậy, ở trong hang động, bị dính mắc, bị đặc biệt dính mắc, bị bám chặt, bị vướng víu, bị ràng buộc, bị trói buộc. Điều này đã được đức Thế Tôn dạy rằng:

‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto; tasmā sattoti vuccati. Vedanāya kho, rādha…pe… saññāya kho, rādha… saṅkhāresu kho, rādha… viññāṇe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto; tasmā sattoti vuccati. Sattoti lagganādhivacana’’nti – satto guhāyaṃ. Bahunābhichannoti bahukehi kilesehi channo, rāgena channo dosena channo mohena channo kodhena channo upanāhena channo makkhena channo paḷāsena channo issāya channo macchariyena channo māyāya channo sāṭheyyena channo thambhena channo sārambhena channo mānena channo atimānena channo madena channo pamādena channo. Sabbakilesehi sabbaduccaritehi sabbadarathehi sabbapariḷāhehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi channo vichanno ucchanno āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti – satto guhāyaṃ bahunābhichanno.

“Này Rādha, đối với sắc, phàm có dục, có tham, có hỷ, có ái, có những thiên chấp, cố chấp, và tùy miên của tâm, ở đó bị dính mắc, ở đó bị đặc biệt dính mắc; do đó được gọi là ‘chúng sanh’ (satto). Này Rādha, đối với thọ... (tương tự)... Này Rādha, đối với tưởng... Này Rādha, đối với các hành... Này Rādha, đối với thức, phàm có dục, có tham, có hỷ, có ái, có những thiên chấp, cố chấp, và tùy miên của tâm, ở đó bị dính mắc, ở đó bị đặc biệt dính mắc; do đó được gọi là ‘chúng sanh’ (satto). ‘Satto’ là tên gọi của sự dính mắc.” – (như vậy là nghĩa của) “bị dính mắc trong hang động”. (Về câu) “bị bao phủ bởi nhiều (phiền não)”: bị bao phủ bởi nhiều phiền não, bị bao phủ bởi tham, bị bao phủ bởi sân, bị bao phủ bởi si, bị bao phủ bởi phẫn nộ, bị bao phủ bởi oán hận, bị bao phủ bởi sự vô ơn, bị bao phủ bởi sự cạnh tranh, bị bao phủ bởi tật đố, bị bao phủ bởi bỏn xẻn, bị bao phủ bởi xảo trá, bị bao phủ bởi lừa lọc, bị bao phủ bởi sự cứng đầu, bị bao phủ bởi sự hiếu thắng, bị bao phủ bởi ngã mạn, bị bao phủ bởi quá mạn, bị bao phủ bởi say đắm, bị bao phủ bởi phóng dật. Bị bao phủ, bị đặc biệt bao phủ, bị che lấp, bị ngăn che, bị che đậy, bị bao bọc, bị đóng kín, bị che khuất, bị úp lại bởi tất cả phiền não, tất cả hành vi xấu, tất cả sự phiền muộn, tất cả sự nóng nảy, tất cả sự thiêu đốt, tất cả các hành bất thiện – (như vậy là nghĩa của) “bị dính mắc trong hang động, bị bao phủ bởi nhiều (phiền não)”.

Tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷhoti tiṭṭhanto naro ratto rāgavasena tiṭṭhati, duṭṭho dosavasena tiṭṭhati, mūḷho mohavasena tiṭṭhati, vinibaddho mānavasena tiṭṭhati, parāmaṭṭho diṭṭhivasena tiṭṭhati, vikkhepagato uddhaccavasena tiṭṭhati, aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena tiṭṭhati, thāmagato anusayavasena tiṭṭhati. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

(Về câu) “người đứng yên, chìm đắm trong si mê”: người đang đứng yên, người tham ái thì đứng yên do tham ái, người sân hận thì đứng yên do sân hận, người si mê thì đứng yên do si mê, người bị trói buộc thì đứng yên do ngã mạn, người chấp thủ sai lầm thì đứng yên do tà kiến, người có tâm tán loạn thì đứng yên do trạo cử, người không đi đến quyết định thì đứng yên do hoài nghi, người đã trở nên vững chắc thì đứng yên do tùy miên. “Người đứng yên” cũng có thể hiểu như vậy.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati [Pg.19] ajjhosāya tiṭṭhati. Santi, bhikkhave, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā… manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī’’ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Điều này đã được đức Thế Tôn dạy rằng: “Này các Tỳ khưu, có những sắc pháp do mắt nhận biết, khả ái, khả hỷ, khả ý, đẹp đẽ, liên hệ đến dục, có tính quyến rũ. Nếu vị Tỳ khưu hoan hỷ, tán dương, và dính mắc vào đó mà đứng yên. Này các Tỳ khưu, có những âm thanh do tai nhận biết... (tương tự)... có những hương do mũi nhận biết... có những vị do lưỡi nhận biết... có những vật xúc chạm do thân nhận biết... có những pháp do ý nhận biết, khả ái, khả hỷ, khả ý, đẹp đẽ, liên hệ đến dục, có tính quyến rũ. Nếu vị Tỳ khưu hoan hỷ, tán dương, và dính mắc vào đó mà đứng yên.” “Người đứng yên” cũng có thể hiểu như vậy.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘rūpūpayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati, rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vedanūpayaṃ vā, bhikkhave…pe… saññūpayaṃ… saṅkhārūpayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārapatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjatī’’ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này các tỳ khưu, hoặc là thức đang an trú, an trú nương vào sắc, lấy sắc làm đối tượng, lấy sắc làm chỗ tựa, được tưới tẩm bởi hỷ, đi đến sự tăng trưởng, lớn mạnh, phát triển. Này các tỳ khưu, hoặc là nương vào thọ ... ... nương vào tưởng ... Này các tỳ khưu, hoặc là thức đang an trú, an trú nương vào các hành, lấy các hành làm đối tượng, lấy các hành làm chỗ tựa, được tưới tẩm bởi hỷ, đi đến sự tăng trưởng, lớn mạnh, phát triển.’ Theo cách này cũng là người đang đứng lại.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha nāmarūpassāvakkanti. Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ, sasokaṃ taṃ, bhikkhave, sarajaṃ saupāyāsanti vadāmī’’ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Điều này cũng đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này các tỳ khưu, nếu có tham, có hỷ, có ái ở trong đoàn thực thì thức được an trú và tăng trưởng ở nơi ấy. Nơi nào thức được an trú và tăng trưởng, có sự xuất hiện của danh-sắc ở nơi ấy. Nơi nào có sự xuất hiện của danh-sắc, có sự tăng trưởng của các hành ở nơi ấy. Nơi nào có sự tăng trưởng của các hành, có sự tái sanh trong tương lai ở nơi ấy. Nơi nào có sự tái sanh trong tương lai, có sanh, già, chết trong tương lai ở nơi ấy. Nơi nào có sanh, già, chết trong tương lai, này các tỳ khưu, Ta nói rằng điều ấy có sầu muộn, có bụi bặm, có não phiền.’ Theo cách này cũng là người đang đứng lại.

‘‘Phasse ce, bhikkhave, āhāre…pe… manosañcetanāya ce, bhikkhave, āhāre… viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha nāmarūpassāvakkanti. Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ, sasokaṃ taṃ, bhikkhave, sarajaṃ saupāyāsanti vadāmī’’ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

‘Này các tỳ khưu, nếu có ở trong xúc thực ... ... Này các tỳ khưu, nếu có ở trong tư niệm thực ... Này các tỳ khưu, nếu có tham, có hỷ, có ái ở trong thức thực thì thức được an trú và tăng trưởng ở nơi ấy. Nơi nào thức được an trú và tăng trưởng, có sự xuất hiện của danh-sắc ở nơi ấy. Nơi nào có sự xuất hiện của danh-sắc, có sự tăng trưởng của các hành ở nơi ấy. Nơi nào có sự tăng trưởng của các hành, có sự tái sanh trong tương lai ở nơi ấy. Nơi nào có sự tái sanh trong tương lai, có sanh, già, chết trong tương lai ở nơi ấy. Nơi nào có sanh, già, chết trong tương lai, này các tỳ khưu, Ta nói rằng điều ấy có sầu muộn, có bụi bặm, có não phiền.’ Theo cách này cũng là người đang đứng lại.

Mohanasmiṃ pagāḷhoti. Mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā. Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā; sotaviññeyyā saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Kiṃ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā? Yebhuyyena devamanussā [Pg.20] pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti sampamuyhanti, mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhīkatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitā, taṃ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā. Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanasmiṃ pagāḷho ogāḷho ajjhogāḷho nimuggoti – tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho.

‘Bị chìm đắm trong si mê.’ Năm dục trưởng dưỡng được gọi là ‘si mê.’ Các sắc pháp được nhận biết bởi nhãn thức là khả ái, khả hỷ, khả lạc, có hình thức đáng yêu, liên hệ đến dục, có tính quyến rũ; các âm thanh được nhận biết bởi nhĩ thức ... các hương được nhận biết bởi tỷ thức ... các vị được nhận biết bởi thiệt thức ... các vật xúc chạm được nhận biết bởi thân thức là khả ái, khả hỷ, khả lạc, có hình thức đáng yêu, liên hệ đến dục, có tính quyến rũ. Vì lý do gì năm dục trưởng dưỡng được gọi là ‘si mê’? Phần lớn chư thiên và nhân loại bị si mê, bị mê muội, bị mê đắm trong năm dục trưởng dưỡng; họ bị si mê, bị mê muội, bị mê đắm, bị làm cho mù quáng bởi vô minh, bị che đậy, bị ngăn che, bị bao phủ, bị đóng kín, bị che giấu, bị úp lại. Vì lý do ấy, năm dục trưởng dưỡng được gọi là ‘si mê.’ ‘Bị chìm đắm trong si mê’ có nghĩa là bị chìm đắm, bị nhấn chìm, bị lún sâu, bị ngập lụt trong si mê. – Người đang đứng lại, bị chìm đắm trong si mê.

Dūre vivekā hi tathāvidho soti. Vivekāti tayo vivekā – kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko. Katamo kāyaviveko? Idha bhikkhu vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Kāyena vivitto viharati. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Ayaṃ kāyaviveko.

‘Vị ấy là người như thế, xa lìa các pháp viễn ly.’ ‘Viễn ly’ có ba loại viễn ly: thân viễn ly, tâm viễn ly, và sanh y viễn ly. Thế nào là thân viễn ly? Ở đây, vị tỳ khưu tìm đến chỗ ở thanh vắng: khu rừng, gốc cây, ngọn núi, hang sâu, khe núi, nghĩa địa, vùng rừng rậm, ngoài trời, đống rơm. Vị ấy sống viễn ly về thân. Vị ấy đi một mình, đứng một mình, ngồi một mình, nằm một mình, đi vào làng khất thực một mình, trở về một mình, ngồi một mình ở nơi kín đáo, kinh hành một mình; vị ấy đi, sống, duy trì, tiếp tục, bảo tồn, nuôi mạng, tồn tại một mình. Đây là thân viễn ly.

Katamo cittaviveko? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pītiyā cittaṃ vivittaṃ hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Arahato rūpārūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā[Pg.21], tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Ayaṃ cittaviveko.

Thế nào là tâm viễn ly? Đối với người đã chứng đắc sơ thiền, tâm được viễn ly khỏi các triền cái. Đối với người đã chứng đắc nhị thiền, tâm được viễn ly khỏi tầm và tứ. Đối với người đã chứng đắc tam thiền, tâm được viễn ly khỏi hỷ. Đối với người đã chứng đắc tứ thiền, tâm được viễn ly khỏi lạc và khổ. Đối với người đã chứng đắc Không vô biên xứ, tâm được viễn ly khỏi sắc tưởng, đối ngại tưởng, và các tưởng sai biệt. Đối với người đã chứng đắc Thức vô biên xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng Không vô biên xứ. Đối với người đã chứng đắc Vô sở hữu xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng Thức vô biên xứ. Đối với người đã chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng Vô sở hữu xứ. Đối với bậc Nhập Lưu, tâm được viễn ly khỏi thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tùy miên tri kiến, và tùy miên hoài nghi, và khỏi các phiền não cùng tồn tại với chúng. Đối với bậc Nhất Lai, tâm được viễn ly khỏi kiết sử dục tham và kiết sử sân ở dạng thô, tùy miên dục tham và tùy miên sân ở dạng thô, và khỏi các phiền não cùng tồn tại với chúng. Đối với bậc Bất Lai, tâm được viễn ly khỏi kiết sử dục tham và kiết sử sân ở dạng vi tế, tùy miên dục tham và tùy miên sân ở dạng vi tế, và khỏi các phiền não cùng tồn tại với chúng. Đối với bậc A-la-hán, tâm được viễn ly khỏi tham ái đối với sắc và vô sắc, ngã mạn, trạo cử, vô minh, tùy miên ngã mạn, tùy miên hữu tham, tùy miên vô minh, và khỏi các phiền não cùng tồn tại với chúng, và khỏi tất cả các tướng bên ngoài. Đây là tâm viễn ly.

Katamo upadhiviveko? Upadhi vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhiviveko vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ayaṃ upadhiviveko. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirūpadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ.

Thế nào là viễn ly chấp thủ (upadhiviveko)? Chấp thủ (upadhi) được gọi là các phiền não, các uẩn, và các hành. Viễn ly chấp thủ được gọi là bất tử, là Níp-bàn. Sự tịch tịnh của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các chấp thủ, sự đoạn tận ái, sự ly tham, sự diệt tận, Níp-bàn. Đây là viễn ly chấp thủ. Thân viễn ly có được đối với những vị có thân viễn ly, ưa thích sự xuất ly; tâm viễn ly có được đối với những vị có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng; viễn ly chấp thủ có được đối với những vị không còn chấp thủ, những bậc đã đạt đến vô hành.

Dūre vivekā hīti. Yo so evaṃ guhāyaṃ satto, evaṃ bahukehi kilesehi channo, evaṃ mohanasmiṃ pagāḷho, so kāyavivekāpi dūre, cittavivekāpi dūre, upadhivivekāpi dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā anāsanne vivekaṭṭhe. Tathāvidhoti tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so mohanasmiṃ pagāḷhoti – dūre vivekā hi tathāvidho so.

Thật xa cách sự viễn ly. Người nào bị dính mắc trong hang động (thân) như vậy, bị che lấp bởi nhiều phiền não như vậy, bị chìm đắm trong si mê như vậy, người ấy xa cách thân viễn ly, xa cách tâm viễn ly, xa cách viễn ly chấp thủ, rất xa, vô cùng xa, không gần, không kề cận, không ở gần, ở nơi xa cách. Người như vậy (tathāvidho) là người tương tự như thế, ở trong trạng thái như thế, có loại hình như thế, có phần như thế, là người chìm đắm trong si mê. – Thật xa cách sự viễn ly, người như vậy.

Kāmā hi loke na hi suppahāyāti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ, gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu – vatthukāmā. Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā, pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā. Ime vuccanti vatthukāmā.

Bởi vì các dục ở đời thật khó từ bỏ. Dục (kāmā), nói tóm lại, có hai loại dục: dục đối tượng (vatthukāmā) và dục phiền não (kilesakāmā). Thế nào là dục đối tượng? Các sắc khả ý, các thanh khả ý, các hương khả ý, các vị khả ý, các xúc khả ý; giường nệm, y phục, tôi trai tớ gái, dê cừu, gà heo, voi bò ngựa lừa; ruộng đất, nhà cửa, bạc, vàng; làng mạc, thị trấn, kinh thành, xứ sở và quốc độ, ngân khố và kho tàng; và bất cứ vật gì đáng ưa thích – đó là dục đối tượng. Lại nữa, các dục quá khứ, các dục vị lai, các dục hiện tại; các dục nội phần, các dục ngoại phần, các dục cả nội và ngoại phần; các dục hạ liệt, các dục trung bình, các dục cao thượng; các dục ở cõi khổ, các dục ở cõi người, các dục ở cõi trời; các dục đã hiện hữu, các dục được hóa hiện, các dục không được hóa hiện, các dục do người khác hóa hiện; các dục đã được chiếm hữu, các dục chưa được chiếm hữu; các dục bị xem là 'của ta', các dục không bị xem là 'của ta'; tất cả các pháp thuộc cõi dục, tất cả các pháp thuộc cõi sắc, tất cả các pháp thuộc cõi vô sắc; là đối tượng của ái, là cảnh của ái; được gọi là dục theo nghĩa đáng được khao khát, theo nghĩa đáng được tham đắm, theo nghĩa gây say mê. Những thứ này được gọi là dục đối tượng.

Katame [Pg.22] kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ.

Thế nào là dục phiền não? Dục là sự ước muốn, dục là sự tham ái, dục là sự tham muốn; dục là sự tầm cầu, dục là sự tham ái, dục là sự tham ái trong tầm cầu; bất cứ dục tham nào trong các dục, tham dục, hỷ dục, ái dục, quyến luyến dục, nhiệt não dục, mê đắm dục, ngấu nghiến dục, bộc lưu của dục, ách của dục, thủ của dục, triền cái tham dục.

‘‘Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi;

Na taṃ saṅkappayissāmi, evaṃ kāma na hohisī’’ti. –

Này Dục, ta đã thấy gốc rễ của ngươi, ngươi sinh ra từ sự tầm cầu. Ta sẽ không tầm cầu về ngươi nữa, như vậy, này Dục, ngươi sẽ không tồn tại.

Ime vuccanti kilesakāmā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Kāmā hi loke na hi suppahāyāti. Kāmā hi loke duppahāyā duccajjā duppariccajjā dunnimmadayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti – kāmā hi loke na hi suppahāyā.

Những thứ này được gọi là dục phiền não. Trong đời (loke) là: trong cõi khổ, trong cõi người, trong cõi trời; trong uẩn giới, trong giới, trong xứ. Bởi vì các dục ở đời thật khó từ bỏ. Các dục ở đời thật khó từ bỏ, khó xả ly, khó đoạn tuyệt, khó trừ bỏ sự say đắm, khó thoát ra, khó gỡ ra, khó vượt qua, khó đi qua, khó vượt lên, khó thoát khỏi. – Bởi vì các dục ở đời thật khó từ bỏ.

Tenāha bhagavā –

Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Satto guhāyaṃ bahunābhichanno, tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho;

Dūre vivekā hi tathāvidho so, kāmā hi loke na hi suppahāyā’’ti.

Người bị dính mắc trong hang động, bị che lấp bởi nhiều thứ, đứng chìm đắm trong si mê; người như vậy thật xa cách sự viễn ly, bởi vì các dục ở đời thật khó từ bỏ.

8.

8.

Icchānidānā bhavasātabaddhā, te duppamuñcā na hi aññamokkhā;

Pacchā pure vāpi apekkhamānā, ime va kāme purime va jappaṃ.

Do ái dục làm nhân, bị trói buộc vào khoái lạc trong các cõi hữu, họ khó được giải thoát, thật không thể giải thoát bằng cách khác; họ mong mỏi các dục trong tương lai hoặc quá khứ, khao khát chính những dục này hoặc những dục trước đây.

Icchānidānā bhavasātabaddhāti. Icchā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko, ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā, suttaṃ visaṭā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti, vanaṃ vanatho sandhavo sneho apekkhā paṭibandhu, āsā āsīsanā āsīsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā, lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā[Pg.23], jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañchikatā sādhukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ, upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo, taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Icchānidānāti icchānidānakā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti – icchānidānā.

Về câu 'Do ái dục làm nhân, bị trói buộc vào khoái lạc trong các cõi hữu'. Ái dục (icchā) được gọi là tham ái (taṇhā). Bất cứ sự tham ái, sự tham đắm mãnh liệt, sự chiều theo, sự thuận theo, sự hoan hỷ, sự tham ái trong hoan hỷ, sự tham đắm mãnh liệt của tâm, sự ước muốn, sự mê đắm, sự ngấu nghiến, sự tham lam, sự tham lam mãnh liệt, sự dính mắc, vũng lầy, sự rung động, sự lừa dối, sự sinh ra, sự tạo ra, người thợ may, người giăng lưới, dòng sông, sự bám víu, sợi chỉ, sự lan tràn, người lôi kéo, người bạn đồng hành, sự nguyện cầu, dây dẫn đến cõi hữu, rừng rậm, bụi rậm, sự trói buộc, sự quyến luyến, sự trông mong, mối ràng buộc, sự hy vọng, sự mong mỏi, trạng thái mong mỏi, hy vọng vào sắc, hy vọng vào thanh, hy vọng vào hương, hy vọng vào vị, hy vọng vào xúc, hy vọng vào lợi lộc, hy vọng vào của cải, hy vọng vào con cái, hy vọng vào mạng sống, sự thì thầm, sự lẩm bẩm, sự lầm bầm, sự thì thầm, trạng thái thì thầm, sự thèm thuồng, sự ham muốn, trạng thái ham muốn, sự run rẩy, sự khao khát điều tốt, tham ái phi pháp, tham lam không chừng mực, sự ưa thích, sự khao khát, sự mong cầu, sự ao ước, sự mong mỏi, ái dục, hữu ái, phi hữu ái, sắc ái, vô sắc ái, diệt ái, ái đối với sắc, ái đối với thanh, ái đối với hương, ái đối với vị, ái đối với xúc, ái đối với pháp, bộc lưu, ách, triền phược, thủ, chướng ngại, triền cái, sự che đậy, sự trói buộc, tùy phiền não, tùy miên, sự bao vây, dây leo, sự đa dạng, gốc rễ của khổ, nguyên nhân của khổ, nguồn gốc của khổ, cạm bẫy của Ma vương, lưỡi câu của Ma vương, cảnh giới của Ma vương, sông ái, lưới ái, cũi ái, biển ái, tham lam, tham, gốc rễ của bất thiện. 'Do ái dục làm nhân' nghĩa là: có ái dục làm nhân, có ái dục làm nguyên nhân, có ái dục làm duyên, có ái dục làm lý do, có ái dục làm nguồn gốc – đó là 'do ái dục làm nhân'.

Bhavasātabaddhāti. Ekaṃ bhavasātaṃ – sukhā vedanā. Dve bhavasātāni – sukhā ca vedanā iṭṭhañca vatthu. Tīṇi bhavasātāni – yobbaññaṃ, ārogyaṃ, jīvitaṃ. Cattāri bhavasātāni – lābho, yaso, pasaṃsā, sukhaṃ. Pañca bhavasātāni – manāpikā rūpā, manāpikā saddā, manāpikā gandhā, manāpikā rasā, manāpikā phoṭṭhabbā. Cha bhavasātāni – cakkhusampadā, sotasampadā, ghānasampadā, jivhāsampadā, kāyasampadā, manosampadā. Bhavasātabaddhā, sukhāya vedanāya sātabaddhā, iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ baddhā, yobbaññe baddhā, ārogye baddhā, jīvite baddhā, lābhe baddhā, yase baddhā, pasaṃsāyaṃ baddhā, sukhe baddhā, manāpikesu rūpesu baddhā, saddesu… gandhesu… rasesu… manāpikesu phoṭṭhabbesu baddhā, cakkhusampadāya baddhā, sotaghānajivhākāyamanosampadāya baddhā, vibaddhā ābaddhā laggā laggitā palibaddhāti – icchānidānā bhavasātabaddhā.

Bị trói buộc vào những khoái lạc của sự hiện hữu. Một khoái lạc của sự hiện hữu – là lạc thọ. Hai khoái lạc của sự hiện hữu – là lạc thọ và đối tượng khả ái. Ba khoái lạc của sự hiện hữu – là tuổi trẻ, sức khỏe, mạng sống. Bốn khoái lạc của sự hiện hữu – là lợi lộc, danh tiếng, tán dương, an lạc. Năm khoái lạc của sự hiện hữu – là các sắc khả ý, các tiếng khả ý, các mùi khả ý, các vị khả ý, các vật xúc chạm khả ý. Sáu khoái lạc của sự hiện hữu – là sự toàn hảo của mắt, sự toàn hảo của tai, sự toàn hảo của mũi, sự toàn hảo của lưỡi, sự toàn hảo của thân, sự toàn hảo của ý. Bị trói buộc vào những khoái lạc của sự hiện hữu, bị trói buộc vào lạc thọ, bị trói buộc vào đối tượng khả ái, bị trói buộc vào tuổi trẻ, bị trói buộc vào sức khỏe, bị trói buộc vào mạng sống, bị trói buộc vào lợi lộc, bị trói buộc vào danh tiếng, bị trói buộc vào tán dương, bị trói buộc vào an lạc, bị trói buộc vào các sắc khả ý, các tiếng... các mùi... các vị... bị trói buộc vào các vật xúc chạm khả ý, bị trói buộc vào sự toàn hảo của mắt, bị trói buộc vào sự toàn hảo của tai, mũi, lưỡi, thân, ý; bị trói buộc nhiều cách, bị trói buộc chặt chẽ, bị dính mắc, bị bám víu, bị sa lầy – bị trói buộc vào những khoái lạc của sự hiện hữu có ái dục làm nhân duyên.

Te duppamuñcā na hi aññamokkhāti te vā bhavasātavatthū duppamuñcā, sattā vā etto dummocayā. Kathaṃ te bhavasātavatthū duppamuñcā? Sukhā vedanā duppamuñcā, iṭṭhaṃ vatthu duppamuñcaṃ, yobbaññaṃ duppamuñcaṃ, ārogyaṃ duppamuñcaṃ, jīvitaṃ duppamuñcaṃ, lābho duppamuñco, yaso duppamuñco, pasaṃsā duppamuñcā, sukhaṃ duppamuñcaṃ, manāpikā rūpā duppamuñcā, manāpikā saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā duppamuñcā, cakkhusampadā duppamuñcā, sotaghānajivhākāyamanosampadā duppamuñcā dummocayā duppamocayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā[Pg.24], duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā. Evaṃ te bhavasātavatthū duppamuñcā.

Chúng khó được giải thoát, không có sự giải thoát nào khác. Hoặc là các đối tượng khoái lạc của sự hiện hữu ấy khó được giải thoát, hoặc là các chúng sanh khó được giải thoát khỏi chúng. Thế nào là các đối tượng khoái lạc của sự hiện hữu ấy khó được giải thoát? Lạc thọ khó được giải thoát, đối tượng khả ái khó được giải thoát, tuổi trẻ khó được giải thoát, sức khỏe khó được giải thoát, mạng sống khó được giải thoát, lợi lộc khó được giải thoát, danh tiếng khó được giải thoát, tán dương khó được giải thoát, an lạc khó được giải thoát, các sắc khả ý khó được giải thoát, các tiếng... các mùi... các vị... các vật xúc chạm khả ý khó được giải thoát, sự toàn hảo của mắt khó được giải thoát, sự toàn hảo của tai, mũi, lưỡi, thân, ý khó được giải thoát; khó được buông bỏ, rất khó được buông bỏ, khó thoát ra, rất khó thoát ra, khó vượt qua, rất khó vượt qua, khó khắc phục, khó từ bỏ. Như vậy, các đối tượng khoái lạc của sự hiện hữu ấy khó được giải thoát.

Kathaṃ sattā etto dummocayā? Sukhāya vedanāya sattā dummocayā, iṭṭhasmā vatthusmā dummocayā, yobbaññā dummocayā, ārogyā dummocayā, jīvitā dummocayā, lābhā dummocayā, yasā dummocayā, pasaṃsāya dummocayā, sukhā dummocayā, manāpikehi rūpehi dummocayā, manāpikehi saddehi… gandhehi… rasehi… phoṭṭhabbehi dummocayā, cakkhusampadāya dummocayā, sotaghānajivhākāyamanosampadāya dummocayā duruddharā, dussamuddharā dubbuṭṭhāpayā dussamuṭṭhāpayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā. Evaṃ sattā etto dummocayāti – te duppamuñcā.

Thế nào là các chúng sanh khó được giải thoát khỏi chúng? Các chúng sanh khó được giải thoát khỏi lạc thọ, khó được giải thoát khỏi đối tượng khả ái, khó được giải thoát khỏi tuổi trẻ, khó được giải thoát khỏi sức khỏe, khó được giải thoát khỏi mạng sống, khó được giải thoát khỏi lợi lộc, khó được giải thoát khỏi danh tiếng, khó được giải thoát khỏi tán dương, khó được giải thoát khỏi an lạc, khó được giải thoát khỏi các sắc khả ý, khó được giải thoát khỏi các tiếng... các mùi... các vị... các vật xúc chạm khả ý, khó được giải thoát khỏi sự toàn hảo của mắt, khó được giải thoát khỏi sự toàn hảo của tai, mũi, lưỡi, thân, ý; khó được kéo ra, rất khó được kéo ra, khó đứng dậy, rất khó đứng dậy, khó thoát ra, rất khó thoát ra, khó vượt qua, rất khó vượt qua, khó khắc phục, khó từ bỏ. Như vậy, các chúng sanh khó được giải thoát khỏi chúng – chúng khó được giải thoát.

Na hi aññamokkhāti te attanā palipapalipannā na sakkonti paraṃ palipapalipannaṃ uddharituṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘so vata, cunda, attanā palipapalipanno paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So vata, cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto paraṃ damessati vinessati parinibbāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Evampi na hi aññamokkhā.

Không có sự giải thoát nào khác có nghĩa là những người tự mình bị sa lầy trong vũng bùn thì không thể kéo người khác cũng bị sa lầy trong vũng bùn ra được. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: 'Này Cunda, thật vậy, người tự mình bị sa lầy trong vũng bùn mà có thể kéo người khác cũng bị sa lầy trong vũng bùn ra, trường hợp này không xảy ra. Này Cunda, thật vậy, người tự mình không được điều phục, không được rèn luyện, không được tịch tịnh mà có thể điều phục, rèn luyện, làm cho tịch tịnh người khác, trường hợp này không xảy ra.' Theo nghĩa này cũng là không có sự giải thoát nào khác.

Atha vā natthañño koci mocetā. Te yadi muñceyyuṃ, sakena thāmena sakena balena sakena vīriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena sakena purisabalena sakena purisavīriyena sakena purisaparakkamena attanā sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjamānā muñceyyunti. Evampi na hi aññamokkhā.

Hoặc là, không có ai khác là người giải thoát. Nếu họ có thể được giải thoát, là do họ thực hành con đường chân chánh, con đường thuận theo, con đường không đối nghịch, con đường phù hợp với ý nghĩa, con đường thuận theo Pháp và tùy Pháp, bằng chính sức lực của mình, bằng chính năng lực của mình, bằng chính sự tinh tấn của mình, bằng chính sự nỗ lực của mình, bằng chính sức lực của người nam, bằng chính năng lực của người nam, bằng chính sự tinh tấn của người nam, bằng chính sự nỗ lực của người nam, thì họ mới có thể được giải thoát. Theo nghĩa này cũng là không có sự giải thoát nào khác.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā –

Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói:

‘‘Nāhaṃ sahissāmi pamocanāya, kathaṃkathiṃ dhotaka kiñci loke;

Dhammañca seṭṭhaṃ abhijānamāno, evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresī’’ti.

'Này Dhotaka, Ta không thể giải thoát cho bất cứ ai trong thế gian còn có sự nghi ngờ; Khi đã biết được Pháp tối thượng này, ngươi hãy tự mình vượt qua dòng bộc lưu này như vậy.'

Evampi na hi aññamokkhā.

Theo nghĩa này cũng là không có sự giải thoát nào khác.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā –

Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói:

‘‘Attanāva [Pg.25] kataṃ pāpaṃ, attanā saṃkilissati;

Attanā akataṃ pāpaṃ, attanāva visujjhati;

Suddhī asuddhi paccattaṃ, nāñño aññaṃ visodhaye’’ti.

'Tự mình làm điều ác, tự mình bị ô nhiễm; Tự mình không làm điều ác, tự mình được thanh tịnh; Thanh tịnh, ô nhiễm là việc riêng mỗi người, không ai có thể làm cho người khác thanh tịnh.'

Evampi na hi aññamokkhā.

Theo nghĩa này cũng là không có sự giải thoát nào khác.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘evameva kho, brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṃ, tiṭṭhati nibbānagāmimaggo, tiṭṭhāmahaṃ samādapetā. Atha ca pana mama sāvakā mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā appekacce accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti, ekacce nārādhenti. Ettha kyāhaṃ, brāhmaṇa, karomi? Maggakkhāyī, brāhmaṇa, tathāgato. Maggaṃ buddho ācikkhati. Attanā paṭipajjamānā muñceyyu’’nti. Evampi na hi aññamokkhāti – te duppamuñcā na hi aññamokkhā.

Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói: 'Này Bà-la-môn, cũng vậy, Niết-bàn vẫn có đó, con đường đưa đến Niết-bàn vẫn có đó, và Ta là người chỉ dẫn vẫn có đó. Tuy nhiên, các đệ tử của Ta, được Ta khuyên dạy như vậy, được Ta chỉ bảo như vậy, một số đạt đến Niết-bàn, mục đích cuối cùng, một số không đạt đến. Này Bà-la-môn, ở đây Ta có thể làm gì? Này Bà-la-môn, Như Lai là người chỉ đường. Đức Phật chỉ ra con đường. Tự mình thực hành, họ mới có thể được giải thoát.' Theo nghĩa này cũng là không có sự giải thoát nào khác – chúng khó được giải thoát, không có sự giải thoát nào khác.

Pacchā pure vāpi apekkhamānāti. Pacchā vuccati anāgataṃ, pure vuccati atītaṃ. Api ca atītaṃ upādāya anāgatañca paccuppannañca pacchā, anāgataṃ upādāya atītañca paccuppannañca pure. Kathaṃ pure apekkhaṃ karoti? ‘‘Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhāna’’nti tattha nandiṃ samannāneti. ‘‘Evaṃvedano ahosiṃ… evaṃsañño ahosiṃ… evaṃsaṅkhāro ahosiṃ… evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhāna’’nti tattha nandiṃ samannāneti. Evampi pure apekkhaṃ karoti.

Mong đợi về sau hay trước. 'Sau' được gọi là tương lai, 'trước' được gọi là quá khứ. Hơn nữa, dựa vào quá khứ thì tương lai và hiện tại là 'sau'; dựa vào tương lai thì quá khứ và hiện tại là 'trước'. Thế nào là mong đợi về 'trước'? 'Ta đã có sắc như vậy trong quá khứ,' người ấy mang lại sự hoan hỷ ở nơi đó. 'Ta đã có thọ như vậy... ta đã có tưởng như vậy... ta đã có các hành như vậy... ta đã có thức như vậy trong quá khứ,' người ấy mang lại sự hoan hỷ ở nơi đó. Theo nghĩa này cũng là mong đợi về 'trước'.

Atha vā ‘‘iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ, iti rūpā’’ti – tattha chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pure apekkhaṃ karoti. ‘‘Iti me sotaṃ ahosi atītamaddhānaṃ, iti saddā’’ti…pe… ‘‘iti me ghānaṃ ahosi atītamaddhānaṃ, iti gandhā’’ti… ‘‘iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṃ, iti rasā’’ti… ‘‘iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṃ, iti phoṭṭhabbā’’ti… ‘‘iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ, iti dhammā’’ti – tattha chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pure apekkhaṃ karoti.

Hoặc là: ‘Trong khoảng thời gian quá khứ, con mắt của ta đã là như thế này, các sắc (trần) đã là như thế này.’ – ở nơi đó, thức bị trói buộc bởi tham dục khởi sanh. Vì thức bị trói buộc bởi tham dục nên hoan hỷ điều ấy. Trong khi hoan hỷ điều ấy, người ấy cũng tạo ra sự trông ngóng về quá khứ như vậy. ‘Trong khoảng thời gian quá khứ, tai của ta đã là như thế này, các tiếng đã là như thế này.’... cho đến... ‘Trong khoảng thời gian quá khứ, mũi của ta đã là như thế này, các mùi đã là như thế này.’... ‘Trong khoảng thời gian quá khứ, lưỡi của ta đã là như thế này, các vị đã là như thế này.’... ‘Trong khoảng thời gian quá khứ, thân của ta đã là như thế này, các vật xúc chạm đã là như thế này.’... ‘Trong khoảng thời gian quá khứ, ý của ta đã là như thế này, các pháp (trần) đã là như thế này.’ – ở nơi đó, thức bị trói buộc bởi tham dục khởi sanh. Vì thức bị trói buộc bởi tham dục nên hoan hỷ điều ấy. Trong khi hoan hỷ điều ấy, người ấy cũng tạo ra sự trông ngóng về quá khứ như vậy.

Atha [Pg.26] vā yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni tadassādeti taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Evampi pure apekkhaṃ karoti.

Hoặc là, những sự cười giỡn, nói chuyện, vui đùa nào của người ấy trước kia cùng với người nữ, người ấy thưởng thức điều ấy, mong muốn điều ấy, và do đó đạt đến sự vui thích. Người ấy cũng tạo ra sự trông ngóng về quá khứ như vậy.

Kathaṃ pacchā apekkhaṃ karoti? ‘‘Evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna’’nti tattha nandiṃ samannāneti. ‘‘Evaṃvedano siyaṃ… evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro siyaṃ… evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’’nti tattha nandiṃ samannāneti. Evampi pacchā apekkhaṃ karoti.

Người ấy tạo ra sự trông ngóng về tương lai như thế nào? ‘Mong rằng trong khoảng thời gian vị lai ta sẽ có sắc như thế này,’ ở nơi đó, người ấy mang lại sự hoan hỷ. ‘Mong rằng ta sẽ có thọ như thế này... mong rằng ta sẽ có tưởng như thế này... mong rằng ta sẽ có các hành như thế này... mong rằng trong khoảng thời gian vị lai ta sẽ có thức như thế này,’ ở nơi đó, người ấy mang lại sự hoan hỷ. Người ấy cũng tạo ra sự trông ngóng về tương lai như vậy.

Atha vā ‘‘iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṃ, iti rūpā’’ti – appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṃ karoti. ‘‘Iti me sotaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ, iti saddā’’ti… ‘‘iti me ghānaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ, iti gandhā’’ti… ‘‘iti me jivhā siyā anāgatamaddhānaṃ, iti rasā’’ti… ‘‘iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṃ, iti phoṭṭhabbā’’ti… ‘‘iti me mano siyā anāgatamaddhānaṃ, iti dhammā’’ti – appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṃ karoti.

Hoặc là: ‘Mong rằng trong khoảng thời gian vị lai, con mắt của ta sẽ là như thế này, các sắc (trần) sẽ là như thế này.’ – người ấy hướng tâm để đạt được điều chưa đạt được. Do duyên hướng tâm, người ấy hoan hỷ điều ấy. Trong khi hoan hỷ điều ấy, người ấy cũng tạo ra sự trông ngóng về tương lai như vậy. ‘Mong rằng trong khoảng thời gian vị lai, tai của ta sẽ là như thế này, các tiếng sẽ là như thế này.’... ‘Mong rằng trong khoảng thời gian vị lai, mũi của ta sẽ là như thế này, các mùi sẽ là như thế này.’... ‘Mong rằng trong khoảng thời gian vị lai, lưỡi của ta sẽ là như thế này, các vị sẽ là như thế này.’... ‘Mong rằng trong khoảng thời gian vị lai, thân của ta sẽ là như thế này, các vật xúc chạm sẽ là như thế này.’... ‘Mong rằng trong khoảng thời gian vị lai, ý của ta sẽ là như thế này, các pháp (trần) sẽ là như thế này.’ – người ấy hướng tâm để đạt được điều chưa đạt được. Do duyên hướng tâm, người ấy hoan hỷ điều ấy. Trong khi hoan hỷ điều ấy, người ấy cũng tạo ra sự trông ngóng về tương lai như vậy.

Atha vā ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti – appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṃ karotīti – pacchā pure vāpi apekkhamānā.

Hoặc là: ‘Với giới này, hoặc với hạnh đầu đà này, hoặc với khổ hạnh này, hoặc với phạm hạnh này, ta sẽ trở thành một vị trời hoặc một vị trời nào khác.’ – người ấy hướng tâm để đạt được điều chưa đạt được. Do duyên hướng tâm, người ấy hoan hỷ điều ấy. Trong khi hoan hỷ điều ấy, người ấy cũng tạo ra sự trông ngóng về tương lai như vậy – (đây là ý nghĩa của) ‘trông ngóng về tương lai hoặc quá khứ’.

Ime va kāme purime va jappanti. Ime va kāmeti paccuppanne pañca kāmaguṇe icchantā sādiyantā patthayantā pihayantā abhijappantā. Purime va jappanti atīte pañca kāmaguṇe jappantā pajappantā abhijappantāti – ime va kāme purime va jappaṃ.

Họ lẩm bẩm về chính những dục này và những dục trước kia. ‘Chính những dục này’ có nghĩa là mong muốn, chấp nhận, ao ước, khao khát, lẩm bẩm ca tụng năm dục trưởng dưỡng ở hiện tại. ‘Lẩm bẩm về những (dục) trước kia’ có nghĩa là lẩm bẩm, lẩm bẩm nhiều, lẩm bẩm đặc biệt về năm dục trưởng dưỡng trong quá khứ – (đây là ý nghĩa của) ‘họ lẩm bẩm về chính những dục này và những dục trước kia’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Icchānidānā bhavasātabaddhā, te duppamuñcā na hi aññamokkhā;

Pacchā pure vāpi apekkhamānā, ime va kāme purime va jappa’’nti.

“Có ham muốn làm nhân, bị trói buộc vào sự vui thích trong các cõi hữu, họ khó được giải thoát, vì không có sự giải thoát nào khác; trông ngóng về tương lai hoặc quá khứ, họ lẩm bẩm về chính những dục này và những dục trước kia.”

9.

9.

Kāmesu [Pg.27] giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā;

Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṃsū bhavissāma ito cutāse.

“Tham đắm trong các dục, chuyên tâm, si mê, họ là những người cứng đầu, an trú trong tà vạy; bị đau khổ áp bức, họ than khóc: ‘Sau khi chết từ đây, chúng ta sẽ ra sao?’”

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhāti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Kilesakāmena vatthukāmesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti – kāmesu giddhā.

(Giải thích câu) ‘Tham đắm trong các dục, chuyên tâm, si mê’. Về ‘dục’, tóm lại có hai loại dục: dục đối tượng và dục phiền não... cho đến... những thứ này được gọi là dục đối tượng... cho đến... những thứ này được gọi là dục phiền não. Sự tham lam được gọi là ái dục. Tham, tham ái... cho đến... tham lam, tham, căn bất thiện. Do dục phiền não đối với các dục đối tượng mà bị nhiễm, tham đắm, khao khát, say mê, chìm đắm, dính mắc, bị trói buộc, bị ràng buộc – (đây là ý nghĩa của) ‘tham đắm trong các dục’.

Pasutāti yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti, taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe…pe… pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti… sadde… gandhe … rase… phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti … sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paribhuñjanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yathā kalahakārako kalahapasuto, kammakārako kammapasuto, gocare caranto gocarapasuto, jhāyī jhānapasuto; evameva yepi kāme esanti gavesati pariyesanti, taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe…pe… pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā [Pg.28] tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paribhuñjanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.

Chuyên chú (pasutā) là gì? Những ai mong muốn (esanti), tìm kiếm (gavesanti), truy cầu (pariyesanti) các dục; thực hành theo đó (taccaritā), làm cho nhiều (tabbahulā), tôn trọng điều đó (taggarukā), nghiêng về đó (tanninnā), xu hướng về đó (tappoṇā), chuyên chú vào đó (tappabbhārā), quyết tâm theo đó (tadadhimuttā), lấy đó làm chủ (tadadhipateyyā); những người ấy được gọi là chuyên chú trong các dục (kāmapasutā). Những ai do năng lực của ái dục mà mong muốn, tìm kiếm, truy cầu các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... các vật xúc chạm... truy cầu, thực hành theo đó, làm cho nhiều, tôn trọng điều đó, nghiêng về đó, xu hướng về đó, chuyên chú vào đó, quyết tâm theo đó, lấy đó làm chủ; những người ấy được gọi là chuyên chú trong các dục. Những ai do năng lực của ái dục mà đạt được (paṭilabhanti) các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... đạt được các vật xúc chạm, thực hành theo đó, làm cho nhiều, tôn trọng điều đó, nghiêng về đó, xu hướng về đó, chuyên chú vào đó, quyết tâm theo đó, lấy đó làm chủ; những người ấy được gọi là chuyên chú trong các dục. Những ai do năng lực của ái dục mà hưởng thụ (paribhuñjanti) các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... hưởng thụ các vật xúc chạm, thực hành theo đó, làm cho nhiều, tôn trọng điều đó, nghiêng về đó, xu hướng về đó, chuyên chú vào đó, quyết tâm theo đó, lấy đó làm chủ; những người ấy được gọi là chuyên chú trong các dục. Giống như người gây gổ thì chuyên chú việc gây gổ (kalahapasuto), người làm việc thì chuyên chú việc làm (kammapasuto), người đi trong cảnh giới thì chuyên chú cảnh giới (gocarapasuto), người thiền thì chuyên chú thiền (jhānapasuto); cũng vậy, những ai mong muốn, tìm kiếm, truy cầu các dục; thực hành theo đó, làm cho nhiều, tôn trọng điều đó, nghiêng về đó, xu hướng về đó, chuyên chú vào đó, quyết tâm theo đó, lấy đó làm chủ; những người ấy được gọi là chuyên chú trong các dục. Những ai do năng lực của ái dục mà mong muốn, tìm kiếm, truy cầu các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... các vật xúc chạm... truy cầu, thực hành theo đó, làm cho nhiều, tôn trọng điều đó, nghiêng về đó, xu hướng về đó, chuyên chú vào đó, quyết tâm theo đó, lấy đó làm chủ; những người ấy được gọi là chuyên chú trong các dục. Những ai do năng lực của ái dục mà đạt được các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... đạt được các vật xúc chạm, thực hành theo đó, làm cho nhiều, tôn trọng điều đó, nghiêng về đó, xu hướng về đó, chuyên chú vào đó, quyết tâm theo đó, lấy đó làm chủ; những người ấy được gọi là chuyên chú trong các dục. Những ai do năng lực của ái dục mà hưởng thụ các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... hưởng thụ các vật xúc chạm, thực hành theo đó, làm cho nhiều, tôn trọng điều đó, nghiêng về đó, xu hướng về đó, chuyên chú vào đó, quyết tâm theo đó, lấy đó làm chủ; những người ấy được gọi là chuyên chú trong các dục.

Pamūḷhāti yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti sampamuyhanti mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhīkatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti – kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā.

Si mê (pamūḷhā) là gì? Phần lớn chư thiên và loài người bị mê mờ (muyhanti), bị mê mờ hoàn toàn (sammuyhanti), bị mê mờ khắp cả (sampamuyhanti) trong năm dục công đức. Họ là những người si mê (mūḷhā), si mê hoàn toàn (sammūḷhā), si mê khắp cả (sampamūḷhā). Do vô minh (avijjāya), họ bị làm cho mù quáng (andhīkatā), bị che lấp (āvutā), bị ngăn che (nivutā), bị bao phủ (ovutā), bị đậy kín (pihitā), bị che giấu (paṭicchannā), bị úp xuống (paṭikujjitā). (Như vậy là ý nghĩa của) ‘tham đắm, chuyên chú, si mê trong các dục’.

Avadāniyā te visame niviṭṭhāti. Avadāniyāti avagacchantītipi avadāniyā, maccharinopi vuccanti avadāniyā, buddhānaṃ sāvakānaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti – avadāniyā. Kathaṃ avagacchantīti avadāniyā? Nirayaṃ gacchanti, tiracchānayoniṃ gacchanti, pettivisayaṃ gacchantīti, evaṃ āgacchantīti – avadāniyā. Kathaṃ maccharino vuccanti avadāniyā? Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca, khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ gāho. Idaṃ vuccati macchariyaṃ. Iminā macchariyena avadaññutāya samannāgatā janā pamattā. Evaṃ maccharino vuccanti avadāniyā. Kathaṃ buddhānaṃ sāvakānaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti – avadāniyā? Buddhānaṃ sāvakānaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ na ādiyanti na sussusanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā paṭilomavuttino, aññeneva mukhaṃ karonti. Evaṃ buddhānaṃ sāvakānaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti avadāniyāti – avadāniyā.

‘Họ là những người không chấp nhận, đã an trú trong sự bất bình đẳng’ (avadāniyā te visame niviṭṭhā). ‘Không chấp nhận’ (avadāniyā) là gì? Họ là những người đi xuống (avagacchanti), vì thế được gọi là ‘avadāniyā’. Những người keo kiệt (maccharino) cũng được gọi là ‘avadāniyā’. Họ không chấp nhận (nādiyanti) lời nói (vacanaṃ), lời giải rộng (byappathaṃ), lời thuyết giảng (desanaṃ), lời giáo huấn (anusiṭṭhiṃ) của các vị Phật và các vị Thánh đệ tử, vì thế được gọi là ‘avadāniyā’. Thế nào là ‘họ là những người đi xuống’ nên được gọi là ‘avadāniyā’? Họ đi đến địa ngục (nirayaṃ), đi đến loài bàng sanh (tiracchānayoniṃ), đi đến cảnh giới ngạ quỷ (pettivisayaṃ); như vậy, họ đi xuống, vì thế được gọi là ‘avadāniyā’. Thế nào là ‘những người keo kiệt được gọi là avadāniyā’? Có năm sự keo kiệt: keo kiệt về trú xứ, keo kiệt về gia đình, keo kiệt về lợi lộc, keo kiệt về dung sắc, keo kiệt về Pháp. Bất cứ sự keo kiệt (macchariyaṃ), hành vi keo kiệt (maccharāyanā), bản chất keo kiệt (maccharāyitattaṃ), sự bủn xỉn (vevicchaṃ), sự bần tiện (kadariyaṃ), sự cau có khó chịu (kaṭukañcukatā), sự không rộng lượng của tâm (aggahitattaṃ cittassa) nào như vậy, đây được gọi là sự keo kiệt. Hơn nữa, sự keo kiệt về các uẩn cũng là keo kiệt, sự keo kiệt về các giới cũng là keo kiệt, sự keo kiệt về các xứ cũng là keo kiệt, là sự nắm giữ. Đây được gọi là sự keo kiệt. Những chúng sanh dể duôi này có sự keo kiệt và sự không biết điều thiện (avadaññutā). Như vậy, những người keo kiệt được gọi là ‘avadāniyā’. Thế nào là ‘họ không chấp nhận lời nói, lời giải rộng, lời thuyết giảng, lời giáo huấn của các vị Phật và các vị Thánh đệ tử’ nên được gọi là ‘avadāniyā’? Họ không chấp nhận, không lắng nghe, không để tai nghe, không chú tâm để hiểu biết lời nói, lời giải rộng, lời thuyết giảng, lời giáo huấn của các vị Phật và các vị Thánh đệ tử; họ là những người không nghe lời, không làm theo lời dạy, có hành vi chống đối, quay mặt đi nơi khác. Như vậy, ‘họ không chấp nhận lời nói, lời giải rộng, lời thuyết giảng, lời giáo huấn của các vị Phật và các vị Thánh đệ tử’ nên được gọi là ‘avadāniyā’.

Te visame niviṭṭhāti visame kāyakamme niviṭṭhā, visame vacīkamme niviṭṭhā, visame manokamme niviṭṭhā, visame pāṇātipāte niviṭṭhā, visame adinnādāne niviṭṭhā, visame kāmesumicchācāre niviṭṭhā, visame musāvāde niviṭṭhā, visamāya pisuṇāya vācāya niviṭṭhā, visamāya pharusāya vācāya… visame samphappalāpe… visamāya abhijjhāya niviṭṭhā, visame byāpāde… visamāya micchādiṭṭhiyā niviṭṭhā, visamesu saṅkhāresu niviṭṭhā, visamesu pañcasu kāmaguṇesu niviṭṭhā, visamesu pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhā viniviṭṭhā [Pg.29] patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā laggā laggitā palibuddhāti – avadāniyā te visame niviṭṭhā.

‘Họ đã an trú trong sự bất bình đẳng’ (te visame niviṭṭhā) là gì? Họ đã an trú (niviṭṭhā) trong thân nghiệp bất bình đẳng (visame kāyakamme), đã an trú trong khẩu nghiệp bất bình đẳng (visame vacīkamme), đã an trú trong ý nghiệp bất bình đẳng (visame manokamme). Họ đã an trú trong sự sát sanh bất bình đẳng, đã an trú trong sự trộm cắp bất bình đẳng, đã an trú trong sự tà dâm bất bình đẳng, đã an trú trong sự nói dối bất bình đẳng, đã an trú trong lời nói đâm thọc bất bình đẳng, đã an trú trong lời nói thô ác bất bình đẳng, đã an trú trong lời nói vô ích bất bình đẳng, đã an trú trong lòng tham lam bất bình đẳng, đã an trú trong lòng sân hận bất bình đẳng, đã an trú trong tà kiến bất bình đẳng. Họ đã an trú trong các hành bất bình đẳng (visamesu saṅkhāresu), đã an trú trong năm dục công đức bất bình đẳng, đã an trú trong năm triền cái bất bình đẳng. Họ đã hoàn toàn an trú (viniviṭṭhā), đã thiết lập (patiṭṭhitā), đã dính mắc (allīnā), đã đạt đến (upagatā), đã chấp thủ (ajjhositā), đã quyết tâm (adhimuttā), đã bám víu (laggā), đã dính chặt (laggitā), đã bị trói buộc (palibuddhā). (Như vậy là ý nghĩa của) ‘họ là những người không chấp nhận, đã an trú trong sự bất bình đẳng’.

Dukkhūpanītā paridevayantīti. Dukkhūpanītāti dukkhappattā dukkhasampattā dukkhūpagatā, mārappattā mārasampattā mārūpagatā, maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpagatā. Paridevayantīti lapanti lālapanti, socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti – dukkhūpanītā paridevayanti.

‘Bị khổ đau áp bức, họ than khóc’ (dukkhūpanītā paridevayanti). ‘Bị khổ đau áp bức’ (dukkhūpanītā) là gì? Là đã đạt đến khổ đau (dukkhappattā), đã hoàn toàn đạt đến khổ đau (dukkhasampattā), đã đi đến khổ đau (dukkhūpagatā); đã đạt đến ma (mārappattā), đã hoàn toàn đạt đến ma (mārasampattā), đã đi đến ma (mārūpagatā); đã đạt đến sự chết (maraṇappattā), đã hoàn toàn đạt đến sự chết (maraṇasampattā), đã đi đến sự chết (maraṇūpagatā). ‘Họ than khóc’ (paridevayanti) là gì? Họ than vãn (lapanti), than vãn thảm thiết (lālapanti), sầu muộn (socanti), mệt mỏi (kilamanti), than khóc (paridevanti), đấm ngực khóc lóc (urattāḷiṃ kandanti), rơi vào mê mờ (sammohaṃ āpajjanti). (Như vậy là ý nghĩa của) ‘bị khổ đau áp bức, họ than khóc’.

Kiṃsū bhavissāma ito cutāseti ito cutā kiṃ bhavissāma? Nerayikā bhavissāma, tiracchānayonikā bhavissāma, pettivisayikā bhavissāma, manussā bhavissāma, devā bhavissāma, rūpī bhavissāma, arūpī bhavissāma, saññī bhavissāma, asaññī bhavissāma, nevasaññīnāsaññī bhavissāma, ‘‘bhavissāma nu kho mayaṃ anāgatamaddhānaṃ, nanu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṃ, kiṃ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāma nu kho mayaṃ anāgatamaddhāna’’nti saṃsayapakkhandā vimatipakkhandā dveḷhakajātā lapanti lālapanti, socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti – kiṃsū bhavissāma ito cutāse.

“Sau khi chết đi từ đây, chúng ta sẽ là gì?” có nghĩa là: Sau khi chết đi từ đây, chúng ta sẽ là gì? Chúng ta sẽ là chúng sanh địa ngục, chúng ta sẽ là loài bàng sanh, chúng ta sẽ là loài ngạ quỷ, chúng ta sẽ là chư thiên, chúng ta sẽ là chúng sanh có sắc, chúng ta sẽ là chúng sanh không có sắc, chúng ta sẽ là chúng sanh có tưởng, chúng ta sẽ là chúng sanh không có tưởng, chúng ta sẽ là chúng sanh không có tưởng cũng không phải không có tưởng? “Trong khoảng thời gian vị lai, liệu chúng ta có hiện hữu chăng? Trong khoảng thời gian vị lai, liệu chúng ta không hiện hữu chăng? Trong khoảng thời gian vị lai, chúng ta sẽ là gì? Trong khoảng thời gian vị lai, chúng ta sẽ như thế nào? Sau khi đã là gì, chúng ta sẽ là gì?” Do rơi vào hoài nghi, do rơi vào phân vân, do sanh khởi sự lưỡng lự, họ nói lảm nhảm, họ nói lảm nhảm một cách thảm thiết, họ sầu muộn, họ mệt mỏi, họ than khóc, họ đấm ngực khóc than, họ đi đến si mê. Đây là ý nghĩa của câu: “Sau khi chết đi từ đây, chúng ta sẽ là gì?”

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā;

Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṃsū bhavissāma ito cutāse’’ti.

“Những ai tham đắm, dính mắc, si mê trong các dục, không trong sạch, đã an trú trong sự không đồng đều; bị khổ đau áp bức, họ than khóc rằng: ‘Sau khi chết đi từ đây, chúng ta sẽ là gì?’”

10.

10.

Tasmā hi sikkhetha idheva jantu, yaṃ kiñci jaññā visamanti loke;

Na tassa hetū visamaṃ careyya, appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrā.

Do vậy, chúng sanh nên học tập ngay tại đây. Bất cứ điều gì ở đời mà người ấy biết là không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều vì nguyên nhân ấy. Các bậc hiền trí đã nói rằng mạng sống này thì ngắn ngủi.

Tasmā hi sikkhetha idheva jantūti. Tasmāti taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā tannidānā, etamādīnavaṃ sampassamāno kāmesūti – tasmā. Sikkhethāti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.

“Do vậy, chúng sanh nên học tập ngay tại đây.” (Tasmā hi sikkhetha idheva jantu): “Do vậy” (Tasmā) có nghĩa là: vì nguyên nhân ấy, vì lý do ấy, vì duyên cớ ấy, vì nền tảng ấy, do thấy rõ sự nguy hại này trong các dục. “Nên học tập” (Sikkhetha) có nghĩa là ba sự học tập: tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto [Pg.30] viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Khuddako sīlakkhandho, mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mokkhaṃ pāmokkhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ adhisīlasikkhā.

Tăng thượng giới học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu có giới hạnh, sống được phòng hộ bởi sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha, có đầy đủ oai nghi và hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong các lỗi nhỏ nhặt, chấp nhận và học tập trong các học giới. Giới uẩn nhỏ, giới uẩn lớn, giới là nền tảng, là khởi đầu, là cơ sở, là sự chế ngự, là sự thu thúc, là cửa ngõ, là sự dẫn đầu cho sự thành tựu các thiện pháp – đây là tăng thượng giới học.

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ adhicittasikkhā.

Tăng thượng tâm học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu ly dục, ly các bất thiện pháp, chứng và trú thiền thứ nhất, một trạng thái có tầm, có tứ, với hỷ và lạc do ly dục sanh. Do làm cho lắng dịu tầm và tứ, vị ấy chứng và trú thiền thứ hai, một trạng thái nội tĩnh nhất tâm, không tầm, không tứ, với hỷ và lạc do định sanh. Do ly hỷ, vị ấy trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, cảm nhận sự lạc bằng thân, chứng và trú thiền thứ ba, tầng thiền mà các bậc Thánh gọi là ‘xả niệm lạc trú’. Do xả lạc và xả khổ, do diệt trừ hỷ và ưu đã có từ trước, vị ấy chứng và trú thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh – đây là tăng thượng tâm học.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato, ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘‘Ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ adhipaññāsikkhā.

Tăng thượng tuệ học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu có trí tuệ, có trí tuệ thấy rõ sự sanh diệt, là trí tuệ bậc Thánh, có khả năng đâm thủng, đưa đến sự đoạn tận khổ một cách chân chánh. Vị ấy như thật tuệ tri: ‘Đây là khổ.’ Vị ấy như thật tuệ tri: ‘Đây là khổ tập.’ Vị ấy như thật tuệ tri: ‘Đây là khổ diệt.’ Vị ấy như thật tuệ tri: ‘Đây là con đường đưa đến khổ diệt.’ Vị ấy như thật tuệ tri: ‘Đây là các lậu hoặc.’ Vị ấy như thật tuệ tri: ‘Đây là sự tập khởi của các lậu hoặc.’ Vị ấy như thật tuệ tri: ‘Đây là sự đoạn diệt của các lậu hoặc.’ Vị ấy như thật tuệ tri: ‘Đây là con đường đưa đến sự đoạn diệt của các lậu hoặc’ – đây là tăng thượng tuệ học.

Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya[Pg.31], sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyya.

Vị ấy nên học tập trong khi hướng tâm đến ba sự học tập này, nên học tập trong khi biết, nên học tập trong khi thấy, nên học tập trong khi quán xét, nên học tập trong khi quyết định tâm, nên học tập trong khi có lòng tin vững chắc, nên học tập trong khi nỗ lực tinh tấn, nên học tập trong khi thiết lập chánh niệm, nên học tập trong khi định tâm, nên học tập trong khi tuệ tri với trí tuệ, nên học tập trong khi thắng tri điều cần thắng tri, nên học tập trong khi liễu tri điều cần liễu tri, nên học tập trong khi đoạn trừ điều cần đoạn trừ, nên học tập trong khi tu tập điều cần tu tập, nên học tập trong khi chứng ngộ điều cần chứng ngộ, nên thực hành, nên thực hành đúng đắn, nên chấp nhận và hành trì.

Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloke – tena vuccati idhāti. Jantūti satto naro…pe… manujoti – tasmā hi sikkhetha idheva jantu.

“Tại đây” (Idha) có nghĩa là: trong quan điểm này, trong sự kham nhẫn này, trong sở thích này, trong sự chấp thủ này, trong Pháp này, trong Luật này, trong Pháp và Luật này, trong lời dạy này, trong phạm hạnh này, trong giáo pháp của bậc Đạo Sư này, trong thân mạng này, trong cõi người này – do đó được gọi là “tại đây”. “Chúng sanh” (Jantu) có nghĩa là: hữu tình, người... cho đến... con người. – Do vậy, chúng sanh nên học tập ngay tại đây.

Yaṃ kiñci jaññā visamanti loketi. Yaṃ kiñcīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – yaṃ kiñcīti. Visamanti jaññāti visamaṃ kāyakammaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ vacīkammaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ manokammaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ pāṇātipātaṃ visamoti jāneyya, visamaṃ adinnādānaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ kāmesumicchācāraṃ visamoti jāneyya, visamaṃ musāvādaṃ visamoti jāneyya, visamaṃ pisuṇaṃ vācaṃ visamāti jāneyya, visamaṃ pharusaṃ vācaṃ visamāti jāneyya, visamaṃ samphappalāpaṃ visamoti jāneyya, visamaṃ abhijjhaṃ visamāti jāneyya, visamaṃ byāpādaṃ visamoti jāneyya, visamaṃ micchādiṭṭhiṃ visamāti jāneyya, visame saṅkhāre visamāti jāneyya, visame pañca kāmaguṇe visamāti jāneyya, visame pañca nīvaraṇe visamāti jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyya. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloketi – yaṃ kiñci jaññā visamanti loke.

Bất cứ điều gì người ấy nên biết là không đồng đều ở trong đời. 'Bất cứ điều gì' (yaṃ kiñci) có nghĩa là tất cả một cách trọn vẹn, tất cả trong mọi phương diện, không còn sót lại, không có dư sót; đây là từ ngữ bao hàm trọn vẹn — ấy là 'bất cứ điều gì'. 'Nên biết là không đồng đều' (visamanti jaññā) có nghĩa là: người ấy nên biết thân nghiệp không đồng đều là không đồng đều, nên biết khẩu nghiệp không đồng đều là không đồng đều, nên biết ý nghiệp không đồng đều là không đồng đều, nên biết sự sát sanh không đồng đều là không đồng đều, nên biết sự lấy của không cho không đồng đều là không đồng đều, nên biết sự tà dâm trong các dục không đồng đều là không đồng đều, nên biết sự nói dối không đồng đều là không đồng đều, nên biết lời nói đâm thọc không đồng đều là không đồng đều, nên biết lời nói thô ác không đồng đều là không đồng đều, nên biết lời nói vô ích không đồng đều là không đồng đều, nên biết lòng tham không đồng đều là không đồng đều, nên biết sân hận không đồng đều là không đồng đều, nên biết tà kiến không đồng đều là không đồng đều, nên biết các pháp hành không đồng đều là không đồng đều, nên biết năm dục trưởng dưỡng không đồng đều là không đồng đều, nên biết năm triền cái không đồng đều là không đồng đều, nên biết rõ, nên biết tường tận, nên biết thấu đáo, nên liễu tri. 'Ở trong đời' (loke) có nghĩa là ở trong cõi khổ... cho đến... ở trong xứ thế gian. — ấy là 'bất cứ điều gì người ấy nên biết là không đồng đều ở trong đời'.

Na tassa hetū visamaṃ careyyāti. Visamassa kāyakammassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa vacīkammassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa manokammassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa pāṇātipātassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa adinnādānassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa kāmesumicchācārassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa musāvādassa hetu visamaṃ na careyya, visamāya pisuṇāya vācāya hetu visamaṃ na careyya, visamāya pharusāya vācāya hetu visamaṃ na careyya, visamassa samphappalāpassa hetu visamaṃ na careyya, visamāya abhijjhāya [Pg.32] hetu visamaṃ na careyya, visamassa byāpādassa hetu visamaṃ na careyya, visamāya micchādiṭṭhiyā hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ saṅkhārānaṃ hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ hetu visamaṃ na careyya, visamāya cetanāya hetu visamaṃ na careyya, visamāya patthanāya hetu visamaṃ na careyya, visamāya paṇidhiyā hetu visamaṃ na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti – na tassa hetū visamaṃ careyya.

Không nên vì nguyên nhân ấy mà thực hành điều không đồng đều. Vì nguyên nhân của thân nghiệp không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của khẩu nghiệp không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của ý nghiệp không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của sự sát sanh không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của sự lấy của không cho không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của sự tà dâm trong các dục không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của sự nói dối không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của lời nói đâm thọc không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của lời nói thô ác không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của lời nói vô ích không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của lòng tham không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của sân hận không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của tà kiến không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của các pháp hành không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của năm dục trưởng dưỡng không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của năm triền cái không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của tác ý không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của sự mong cầu không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; vì nguyên nhân của sự nguyện ước không đồng đều, không nên thực hành điều không đồng đều; không nên thực hành, không nên thực hành một cách trọn vẹn, không nên thọ trì và thực hành. — ấy là 'không nên vì nguyên nhân ấy mà thực hành điều không đồng đều'.

Appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrāti. Jīvitanti āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ. Api ca, dvīhi kāraṇehi appakaṃ jīvitaṃ – ṭhitiparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ, sarasaparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ. Kathaṃ ṭhitiparittatāya appakaṃ jīvitaṃ? Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati na jīvissati; anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati na jīvittha; paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha na jīvissati.

Các bậc hiền trí nói rằng mạng sống này ngắn ngủi. 'Mạng sống' (jīvita) là tuổi thọ, sự tồn tại, sự duy trì, sự bảo dưỡng, sự diễn tiến, sự tiếp diễn, sự bảo tồn, mạng sống, mạng quyền. Hơn nữa, mạng sống là ngắn ngủi do hai nguyên nhân: mạng sống ngắn ngủi do sự ngắn ngủi về thời gian tồn tại, hoặc mạng sống ngắn ngủi do sự ít ỏi về thực chất. Mạng sống ngắn ngủi do sự ngắn ngủi về thời gian tồn tại là thế nào? Trong sát-na tâm quá khứ, người ấy đã sống, không đang sống, sẽ không sống; trong sát-na tâm vị lai, người ấy sẽ sống, không đang sống, đã không sống; trong sát-na tâm hiện tại, người ấy đang sống, đã không sống, sẽ không sống.

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.

Mạng sống và thân thể, cùng lạc và khổ đơn thuần; đều tương ưng với một tâm, khoảnh khắc diễn ra nhanh chóng.

‘‘Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū;

Natveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi saṃyutā.

Những vị trời nào tồn tại tám mươi bốn ngàn kiếp; ngay cả họ cũng không sống, khi được liên kết với hai tâm (cùng lúc).

‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.

Những uẩn nào đã diệt của người đang chết, hay của người đang sống ở đây; tất cả các uẩn ấy đều tương tự nhau, đã ra đi không còn tái tục.

‘‘Anantarā ca ye bhaggā, ye ca bhaggā anāgatā;

Tadantare niruddhānaṃ, vesamaṃ natthi lakkhaṇe.

Những uẩn nào vừa mới hoại diệt, và những uẩn nào sẽ hoại diệt trong tương lai; ở giữa đó, đối với các uẩn đã diệt, không có sự khác biệt về đặc tính.

‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;

Cittabhaggā mato loko, paññatti paramatthiyā.

Không sanh ra bởi cái chưa sanh, sống nhờ vào cái hiện tại; thế gian chết do tâm hoại diệt, đây là chế định theo nghĩa chân đế.

‘‘Yathā ninnā pavattanti, chandena pariṇāmitā;

Acchinnadhārā vattanti, saḷāyatanapaccayā.

Như (nước) chảy theo sườn dốc, được hướng đi bởi ý muốn; dòng chảy không gián đoạn tiếp diễn, do sáu xứ làm duyên.

‘‘Anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate;

Nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā.

Đã hoại diệt mà không đi đến tích trữ, không có sự tích tụ trong tương lai; những gì đã sanh và tồn tại, giống như hạt cải trên đầu mũi dùi.

‘‘Nibbattānañca [Pg.33] dhammānaṃ, bhaṅgo nesaṃ purakkhato;

Palokadhammā tiṭṭhanti, purāṇehi amissitā.

Đối với các pháp đã sanh, sự hoại diệt của chúng được đặt ở phía trước; các pháp có bản chất tan rã tồn tại, không pha trộn với những cái cũ.

‘‘Adassanato āyanti, bhaṅgā gacchanti dassanaṃ;

Vijjuppādova ākāse, uppajjanti vayanti cā’’ti.

Chúng đến từ nơi không thấy, khi hoại diệt chúng đi vào nơi không thấy; như tia chớp lóe lên trên trời, chúng sanh lên rồi diệt đi.

Evaṃ ṭhitiparittatāya appakaṃ jīvitaṃ.

Như vậy, do sự ngắn ngủi về thời gian tồn tại, mạng sống là ngắn ngủi.

Kathaṃ sarasaparittatāya appakaṃ jīvitaṃ? Assāsūpanibandhaṃ jīvitaṃ, passāsūpanibandhaṃ jīvitaṃ, assāsapassāsūpanibandhaṃ jīvitaṃ, mahābhūtūpanibandhaṃ jīvitaṃ, kabaḷīkārāhārūpanibandhaṃ jīvitaṃ, usmūpanibandhaṃ jīvitaṃ, viññāṇūpanibandhaṃ jīvitaṃ. Mūlampi imesaṃ dubbalaṃ, pubbahetūpi imesaṃ dubbalā. Ye paccayā tepi dubbalā, yepi pabhāvikā tepi dubbalā. Sahabhūmi imesaṃ dubbalā, sampayogāpi imesaṃ dubbalā, sahajāpi imesaṃ dubbalā, yāpi payojikā sāpi dubbalā, aññamaññaṃ ime niccadubbalā, aññamaññaṃ anavaṭṭhitā ime. Aññamaññaṃ paripātayanti ime, aññamaññassa hi natthi tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṃ ime. Yopi nibbattako so na vijjati.

Mạng sống ngắn ngủi do sự ít ỏi về thực chất là thế nào? Mạng sống bị ràng buộc bởi hơi thở vào, mạng sống bị ràng buộc bởi hơi thở ra, mạng sống bị ràng buộc bởi hơi thở vào và hơi thở ra, mạng sống bị ràng buộc bởi các đại chủng, mạng sống bị ràng buộc bởi đoàn thực, mạng sống bị ràng buộc bởi hơi ấm, mạng sống bị ràng buộc bởi thức. Cội rễ của những thứ này cũng yếu ớt, các nguyên nhân trong quá khứ của chúng cũng yếu ớt. Những duyên nào có mặt, chúng cũng yếu ớt; những gì tạo ra chúng cũng yếu ớt. Những gì đồng hữu với chúng cũng yếu ớt, những gì tương ưng với chúng cũng yếu ớt, những gì đồng sanh với chúng cũng yếu ớt, cái gì là tác nhân thúc đẩy cũng yếu ớt. Những thứ này luôn yếu ớt đối với nhau, chúng không bền vững đối với nhau. Chúng từ bỏ lẫn nhau, vì không có sự bảo vệ cho nhau, và chúng cũng không thể thiết lập cho nhau. Và cái tạo tác ra chúng cũng không tồn tại.

‘‘Na ca kenaci koci hāyati, gandhabbā ca ime hi sabbaso;

Purimehi pabhāvikā ime, yepi pabhāvikā te pure matā;

Purimāpi ca pacchimāpi ca, aññamaññaṃ na kadāci maddasaṃsū’’ti.

Không có gì bị suy giảm bởi bất cứ điều gì, và những chúng sanh trong cõi trung gian này cũng vậy một cách hoàn toàn. Những (pháp) này được tạo ra bởi những (pháp) trước đó; những (pháp) nào được tạo ra, những (pháp nguyên nhân) ấy đã chết trước rồi. Cả những (pháp) trước và những (pháp) sau chưa bao giờ nhìn thấy nhau.

Evaṃ sarasaparittatāya appakaṃ jīvitaṃ.

Như vậy, do sự ít ỏi về công năng nên mạng sống là ít ỏi.

Api ca cātumahārājikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittakaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhanīyaṃ jīvitaṃ naciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ. Tāvatiṃsānaṃ devānaṃ…pe… yāmānaṃ devānaṃ… tusitānaṃ devānaṃ… nimmānaratīnaṃ devānaṃ… paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ… brahmakāyikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittakaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhanīyaṃ jīvitaṃ naciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Lại nữa, so với mạng sống của chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, mạng sống của loài người là ít ỏi, mạng sống là nhỏ nhoi, mạng sống là ngắn ngủi, mạng sống là chốc lát, mạng sống là nhanh chóng, mạng sống là tạm bợ, mạng sống là không lâu dài, mạng sống là không bền vững. So với mạng sống của chư thiên ở cõi Đao Lợi... (cho đến)... chư thiên ở cõi Dạ Ma... chư thiên ở cõi Đâu Suất... chư thiên ở cõi Hóa Lạc... chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại... chư thiên ở cõi Phạm Thiên, mạng sống của loài người là ít ỏi, mạng sống là nhỏ nhoi, mạng sống là ngắn ngủi, mạng sống là chốc lát, mạng sống là nhanh chóng, mạng sống là tạm bợ, mạng sống là không lâu dài, mạng sống là không bền vững.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến như sau:

‘‘Appamidaṃ[Pg.34], bhikkhave, manussānaṃ āyu. Gamaniyo samparāyo mantāya boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’.

Này các Tỳ khưu, tuổi thọ này của loài người là ít ỏi. Phải đi đến thế giới bên kia, nên được biết bằng trí tuệ, nên làm điều thiện, nên thực hành phạm hạnh. Không có sự bất tử cho người đã sanh. Này các Tỳ khưu, người nào sống lâu, người ấy sống được một trăm năm, hoặc ít hơn hoặc nhiều hơn một chút.

‘‘Appamāyu manussānaṃ, hīḷeyya naṃ suporiso;

Careyyādittasīsova natthi maccussanāgamo.

Tuổi thọ của loài người là ít ỏi, người hiền trí nên xem thường nó. Nên sống như người có đầu đang bốc cháy, không có ai là không đến với thần chết.

‘‘Accayanti ahorattā, jīvitaṃ uparujjhati;

Āyu khiyyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odaka’’nti.

Ngày và đêm trôi qua, mạng sống bị chấm dứt. Tuổi thọ của chúng sanh bị hao mòn, như nước của những dòng sông nhỏ.

Appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrāti. Dhīrāti dhīrā, dhitimāti dhīrā, dhitisampannāti dhīrā, dhīkatapāpāti dhīrā. Dhī vuccati paññā. Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tāya paññāya samannāgatattā dhīrā. Api ca khandhadhīrā dhātudhīrā āyatanadhīrā, paṭiccasamuppādadhīrā satipaṭṭhānadhīrā sammappadhānadhīrā iddhipādadhīrā, indriyadhīrā baladhīrā bojjhaṅgadhīrā maggadhīrā phaladhīrā nibbānadhīrā. Te dhīrā evamāhaṃsu – ‘‘manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ, parittakaṃ jīvitaṃ, thokaṃ jīvitaṃ, khaṇikaṃ jīvitaṃ, lahukaṃ jīvitaṃ, ittaraṃ jīvitaṃ, anaddhanīyaṃ jīvitaṃ, naciraṭṭhitikaṃ jīvita’’nti. Evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrā.

Bậc hiền trí nói rằng mạng sống này là ít ỏi. Bậc hiền trí (dhīrā) là những người có trí tuệ, bậc hiền trí là những người có sự kiên định, bậc hiền trí là những người đầy đủ sự kiên định, bậc hiền trí là những người đã ngăn chặn điều ác. 'Dhī' được gọi là trí tuệ. Trí tuệ nào là sự hiểu biết, sự thẩm sát, sự thẩm sát chi tiết, trạch pháp, sự ghi nhận đặc tính, sự nhận biết, sự nhận biết nhiều lần, sự thông thái, sự khéo léo, sự tinh xảo, sự sáng suốt, sự suy tư, sự quán xét, sự rộng lớn, sự sắc bén, sự hướng dẫn, sự quán chiếu, sự tỉnh giác, cái thúc giục, trí tuệ, trí tuệ quyền, trí tuệ lực, trí tuệ kiếm, trí tuệ lầu đài, trí tuệ ánh sáng, trí tuệ quang minh, trí tuệ ngọn đuốc, trí tuệ báu vật, sự không si mê, trạch pháp, chánh kiến; do sở hữu trí tuệ ấy nên được gọi là bậc hiền trí. Lại nữa, có bậc hiền trí về uẩn, hiền trí về giới, hiền trí về xứ, hiền trí về duyên khởi, hiền trí về niệm xứ, hiền trí về chánh cần, hiền trí về thần túc, hiền trí về quyền, hiền trí về lực, hiền trí về giác chi, hiền trí về đạo, hiền trí về quả, hiền trí về Niết-bàn. Những bậc hiền trí ấy đã nói như vầy: 'Mạng sống của loài người là ít ỏi, mạng sống là nhỏ nhoi, mạng sống là ngắn ngủi, mạng sống là chốc lát, mạng sống là nhanh chóng, mạng sống là tạm bợ, mạng sống là không lâu dài, mạng sống là không bền vững.' Họ đã nói như vậy, họ đã kể như vậy, họ đã tuyên bố như vậy, họ đã làm sáng tỏ như vậy, họ đã gọi tên như vậy – (đó là ý nghĩa của câu) 'Bậc hiền trí nói rằng mạng sống này là ít ỏi'.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Tasmā hi sikkhetha idheva jantu, yaṃ kiñci jaññā visamanti loke;

Na tassa hetū visamaṃ careyya, appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrā’’ti.

Do đó, chúng sanh nên học hỏi ngay tại đây, bất cứ điều gì được biết là bất bình đẳng trong thế gian; không nên vì lý do đó mà hành xử bất bình đẳng. Bậc hiền trí nói rằng mạng sống này là ít ỏi.

11.

11.

Passāmi loke pariphandamānaṃ, pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesu;

Hīnā narā maccumukhe lapanti, avītataṇhāse bhavābhavesu.

Ta thấy trong thế gian chúng sanh này đang run rẩy, bị ái dục chi phối trong các cõi hữu. Những người thấp kém than khóc trong miệng thần chết, không thoát khỏi ái dục trong các cõi hữu.

Passāmi [Pg.35] loke pariphandamānanti. Passāmīti maṃsacakkhunāpi passāmi, dibbacakkhunāpi passāmi, paññācakkhunāpi passāmi, buddhacakkhunāpi passāmi, samantacakkhunāpi passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmi. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

Ta thấy trong thế gian chúng sanh đang run rẩy. (Nghĩa là) 'Ta thấy': Ta thấy bằng nhục nhãn, Ta thấy bằng thiên nhãn, Ta thấy bằng tuệ nhãn, Ta thấy bằng Phật nhãn, Ta thấy bằng toàn nhãn, Ta thấy (sanh tử), Ta nhìn (Tứ đế), Ta quán xét (ngũ quyền), Ta xem xét (ngũ minh). 'Trong thế gian' (nghĩa là): trong ác đạo, trong cõi người, trong cõi trời, trong uẩn giới, trong giới (dhātu), trong xứ giới.

Pariphandamānanti taṇhāphandanāya phandamānaṃ, diṭṭhiphandanāya phandamānaṃ, kilesaphandanāya phandamānaṃ, payogaphandanāya phandamānaṃ, vipākaphandanāya phandamānaṃ, duccaritaphandanāya phandamānaṃ, rattaṃ rāgena phandamānaṃ, duṭṭhaṃ dosena phandamānaṃ, mūḷhaṃ mohena phandamānaṃ, vinibaddhaṃ mānena phandamānaṃ, parāmaṭṭhaṃ diṭṭhiyā phandamānaṃ, vikkhepagataṃ uddhaccena phandamānaṃ, aniṭṭhaṅgataṃ vicikicchāya phandamānaṃ, thāmagataṃ anusayehi phandamānaṃ, lābhena phandamānaṃ, alābhena phandamānaṃ, yasena phandamānaṃ, ayasena phandamānaṃ, pasaṃsāya phandamānaṃ, nindāya phandamānaṃ, sukhena phandamānaṃ, dukkhena phandamānaṃ, jātiyā phandamānaṃ, jarāya phandamānaṃ, byādhinā phandamānaṃ, maraṇena phandamānaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṃ, nerayikena dukkhena phandamānaṃ, tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṃ, pettivisayikena dukkhena phandamānaṃ, mānusikena dukkhena phandamānaṃ, gabbhokkantimūlakena dukkhena phandamānaṃ, gabbhe ṭhitimūlakena dukkhena phandamānaṃ, gabbhā vuṭṭhānamūlakena dukkhena phandamānaṃ, jātassūpanibandhakena dukkhena phandamānaṃ, jātassa parādheyyakena dukkhena phandamānaṃ, attūpakkamena dukkhena phandamānaṃ, parūpakkamena dukkhena phandamānaṃ, dukkhadukkhena phandamānaṃ, saṅkhāradukkhena phandamānaṃ, vipariṇāmadukkhena phandamānaṃ, cakkhurogena dukkhena phandamānaṃ, sotarogena dukkhena phandamānaṃ, ghānarogena dukkhena…pe… jivhārogena… kāyarogena… sīsarogena… kaṇṇarogena… mukharogena… dantarogena… kāsena… sāsena… pināsena… dāhena… jarena… kucchirogena… mucchāya… pakkhandikāya… sūlāya … visucikāya… kuṭṭhena… gaṇḍena… kilāsena… sosena… apamārena… dadduyā… kaṇḍuyā… kacchuyā… rakhasāya… vitacchikāya… lohitena… pittena… madhumehena… aṃsāya… piḷakāya… bhagandalena … pittasamuṭṭhānena ābādhena… semhasamuṭṭhānena ābādhena… vātasamuṭṭhānena ābādhena… sannipātikena ābādhena… utupariṇāmajena ābādhena… visamaparihārajena ābādhena… opakkamikena ābādhena [Pg.36] … kammavipākajena ābādhena… sītena… uṇhena… jighacchāya… pipāsāya … uccārena… passāvena… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena… mātumaraṇena dukkhena… pitumaraṇena dukkhena… bhātumaraṇena dukkhena… bhaginimaraṇena dukkhena… puttamaraṇena dukkhena… dhītumaraṇena dukkhena… ñātibyasanena… bhogabyasanena… rogabyasanena… sīlabyasanena… diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṃ samphandamānaṃ vipphandamānaṃ vedhamānaṃ pavedhamānaṃ sampavedhamānaṃ passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti – passāmi loke pariphandamānaṃ.

Đang run rẩy (pariphandamānaṃ) là đang run rẩy bởi sự rung động của ái, đang run rẩy bởi sự rung động của tà kiến, đang run rẩy bởi sự rung động của phiền não, đang run rẩy bởi sự rung động của sự cố gắng, đang run rẩy bởi sự rung động của quả dị thục, đang run rẩy bởi sự rung động của ác hạnh, đang run rẩy do bị tham ái nhuộm, đang run rẩy do bị sân hận làm cho hư hoại, đang run rẩy do bị si mê làm cho mê muội, đang run rẩy do bị mạn trói buộc, đang run rẩy do bị tà kiến chấp thủ, đang run rẩy do bị trạo cử làm cho tán loạn, đang run rẩy do bị hoài nghi làm cho không quyết đoán, đang run rẩy do bị các tùy miên làm cho mạnh mẽ, đang run rẩy bởi được lợi, đang run rẩy bởi không được lợi, đang run rẩy bởi được danh, đang run rẩy bởi không được danh, đang run rẩy bởi được tán thán, đang run rẩy bởi bị chê bai, đang run rẩy bởi được lạc, đang run rẩy bởi bị khổ, đang run rẩy bởi sanh, đang run rẩy bởi già, đang run rẩy bởi bệnh, đang run rẩy bởi chết, đang run rẩy bởi sầu, bi, khổ, ưu, não, đang run rẩy bởi khổ ở địa ngục, đang run rẩy bởi khổ ở loài bàng sanh, đang run rẩy bởi khổ ở cảnh giới ngạ quỷ, đang run rẩy bởi khổ ở loài người, đang run rẩy bởi khổ có gốc rễ từ sự nhập thai, đang run rẩy bởi khổ có gốc rễ từ sự lưu lại trong thai, đang run rẩy bởi khổ có gốc rễ từ sự ra khỏi thai, đang run rẩy bởi khổ trói buộc người đã sanh, đang run rẩy bởi khổ phụ thuộc vào người khác của người đã sanh, đang run rẩy bởi khổ do tự mình gây ra, đang run rẩy bởi khổ do người khác gây ra, đang run rẩy bởi khổ khổ, đang run rẩy bởi hành khổ, đang run rẩy bởi hoại khổ, đang run rẩy bởi khổ do bệnh mắt, đang run rẩy bởi khổ do bệnh tai, đang run rẩy bởi khổ do bệnh mũi, ... (v.v) ... bệnh lưỡi ... bệnh thân ... bệnh đầu ... bệnh tai ... bệnh miệng ... bệnh răng ... do ho ... do hen suyễn ... do sổ mũi ... do sốt nóng ... do sốt rét ... do bệnh dạ dày ... do ngất xỉu ... do kiết lỵ ... do đau nhói ... do thổ tả ... do bệnh cùi ... do ung nhọt ... do bệnh bạch biến ... do bệnh lao ... do bệnh động kinh ... do bệnh hắc lào ... do bệnh ghẻ ngứa ... do ghẻ lở ... do bệnh nứt da ... do bệnh vảy nến ... do bệnh về máu ... do bệnh về mật ... do bệnh tiểu đường ... do mụn nhọt ... do mụn nhọt ... do bệnh rò hậu môn ... do bệnh phát sanh từ mật ... do bệnh phát sanh từ đàm ... do bệnh phát sanh từ gió ... do bệnh phát sanh từ sự kết hợp (của ba thứ) ... do bệnh phát sanh từ sự thay đổi thời tiết ... do bệnh phát sanh từ sự sinh hoạt không điều độ ... do bệnh phát sanh từ sự tấn công ... do bệnh phát sanh từ quả của nghiệp ... do lạnh ... do nóng ... do đói ... do khát ... do đại tiện ... do tiểu tiện ... đang run rẩy bởi khổ do sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát ... đang run rẩy bởi khổ do mẹ chết ... do cha chết ... do anh/em trai chết ... do chị/em gái chết ... do con trai chết ... do con gái chết ... do sự hoại diệt của thân quyến ... do sự hoại diệt của tài sản ... do sự hoại diệt của bệnh tật ... do sự hoại diệt của giới ... đang run rẩy bởi khổ do sự hoại diệt của tà kiến, đang run rẩy, đang run rẩy không ngừng, đang run rẩy nhiều cách, đang rung động, đang rung động mạnh, đang rung động mạnh mẽ nhiều lần. Tôi thấy, tôi nhận thấy, tôi nhìn, tôi quán xét, tôi xem xét kỹ – (như vậy là ý nghĩa của) ‘tôi thấy chúng sanh đang run rẩy trong thế gian’.

Pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesūti. Pajāti sattādhivacanaṃ. Taṇhāti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Taṇhagatanti taṇhāgataṃ taṇhānugataṃ taṇhāyānusaṭaṃ taṇhāyāsannaṃ taṇhāya pātitaṃ abhibhūtaṃ pariyādinnacittaṃ. Bhavesūti kāmabhave rūpabhave arūpabhaveti – pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesu.

(Về câu) ‘chúng sanh này bị ái lôi kéo trong các cõi hữu.’ Pajā là tên gọi cho chúng sanh. Taṇhā là ái đối với sắc, ái đối với thanh, ái đối với hương, ái đối với vị, ái đối với xúc, ái đối với pháp. Taṇhāgataṃ (bị ái lôi kéo) là đã đến do ái, đã đi theo ái, đã bị ái lan khắp, đã bị chìm đắm trong ái, đã bị ái xô ngã, đã bị (ái) chế ngự, có tâm bị (ái) chiếm đoạt. Bhavesu (trong các cõi hữu) là trong cõi dục, trong cõi sắc, trong cõi vô sắc – (như vậy là ý nghĩa của) ‘chúng sanh này bị ái lôi kéo trong các cõi hữu.’

Hīnā narā maccumukhe lapantīti. Hīnā narāti hīnā narā hīnena kāyakammena samannāgatāti hīnā narā, hīnena vacīkammena samannāgatāti hīnā narā, hīnena manokammena samannāgatāti hīnā narā, hīnena pāṇātipātena samannāgatāti hīnā narā, hīnena adinnādānena…pe… hīnena kāmesumicchācārena… hīnena musāvādena… hīnāya pisuṇāya vācāya… hīnāya pharusāya vācāya… hīnena samphappalāpena… hīnāya abhijjhāya… hīnena byāpādena… hīnāya micchādiṭṭhiyā… hīnehi saṅkhārehi… hīnehi pañcahi kāmaguṇehi nīvaraṇehi… hīnāya cetanāya… hīnāya patthanāya… hīnāya paṇidhiyā samannāgatāti hīnā narā hīnā nihīnā ohīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti – hīnā narā. Maccumukhe lapantīti. Maccumukheti māramukhe maraṇamukhe, maccuppattā maccusampattā maccūpāgatā, mārappattā mārasampattā mārūpāgatā, maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpāgatā lapanti lālapanti socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti – hīnā narā maccumukhe lapanti.

(Về câu) ‘những người thấp hèn than khóc trong miệng của thần chết.’ Hīnā narā (những người thấp hèn) là những người thấp hèn; những người thấp hèn là những người có thân nghiệp thấp hèn, những người thấp hèn là những người có khẩu nghiệp thấp hèn, những người thấp hèn là những người có ý nghiệp thấp hèn, những người thấp hèn là những người có hành vi sát sanh thấp hèn, những người thấp hèn là những người có hành vi trộm cắp thấp hèn, ... (v.v) ... tà dâm trong các dục ... nói dối ... nói lời đâm thọc ... nói lời thô ác ... nói lời vô ích ... có tham lam ... có sân hận ... có tà kiến thấp hèn ... có các hành thấp hèn ... có năm dục trưởng dưỡng và các triền cái thấp hèn ... có tư tâm thấp hèn ... có sự mong cầu thấp hèn ... có sự ước nguyện thấp hèn. Do đó, (họ là) những người thấp hèn, rất thấp hèn, hạ liệt, ti tiện, đê tiện, khốn khổ, nhỏ mọn – (như vậy là ý nghĩa của) hīnā narā. (Về câu) ‘than khóc trong miệng của thần chết.’ Maccumukhe (trong miệng của thần chết) là trong miệng của ma vương, trong miệng của sự chết; đã đến sự chết, đã đến gần sự chết, đã đi đến sự chết; đã đến ma vương, đã đến gần ma vương, đã đi đến ma vương; đã đến sự chết, đã đến gần sự chết, đã đi đến sự chết; họ than khóc, họ kêu la, họ sầu muộn, họ mệt mỏi, họ than van, họ đấm ngực khóc lóc, họ rơi vào si mê – (như vậy là ý nghĩa của) ‘những người thấp hèn than khóc trong miệng của thần chết.’

Avītataṇhāse bhavābhavesūti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave [Pg.37] arūpabhave punabbhave punappunabbhave, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā, avītataṇhā avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā. Amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti – avītataṇhāse bhavābhavesu.

Avītataṇhāse bhavābhavesūti (Họ là những người chưa từ bỏ ái dục trong các cõi hữu và phi hữu). Taṇhāti (Ái dục là): sắc ái... cho đến... pháp ái. Bhavābhavesūti (Trong các cõi hữu và phi hữu là): trong cõi hữu này và cõi hữu khác, trong nghiệp hữu, trong tái hữu; trong dục hữu, trong nghiệp hữu của dục hữu, trong tái hữu của dục hữu; trong sắc hữu, trong nghiệp hữu của sắc hữu, trong tái hữu của sắc hữu; trong vô sắc hữu, trong nghiệp hữu của vô sắc hữu, trong tái hữu của vô sắc hữu; trong sự tái sanh lại nhiều lần, trong sự đi đến các cõi nhiều lần, trong sự tái sanh nhiều lần, trong sự kết nối nhiều lần, trong sự biểu hiện của tự thân nhiều lần; avītataṇhā (chưa từ bỏ ái dục), avigatataṇhā (chưa lìa ái dục), acattataṇhā (chưa xả ly ái dục), avantataṇhā (chưa nôn ra ái dục). Amuttataṇhā (chưa giải thoát khỏi ái dục), appahīnataṇhā (chưa đoạn tận ái dục), appaṭinissaṭṭhataṇhā (chưa từ bỏ hoàn toàn ái dục) – (như vậy có nghĩa là) avītataṇhāse bhavābhavesu (họ là những người chưa từ bỏ ái dục trong các cõi hữu và phi hữu).

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Passāmi loke pariphandamānaṃ, pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesu;

Hīnā narā maccumukhe lapanti, avītataṇhāse bhavābhavesū’’ti.

“Ta thấy chúng sanh trong đời đang run rẩy, thế hệ này bị ái dục chi phối trong các cõi hữu; Những kẻ thấp hèn than khóc trong miệng tử thần, vì họ chưa từ bỏ ái dục trong các cõi hữu và phi hữu.”

12.

12.

Mamāyite passatha phandamāne, maccheva appodake khīṇasote;

Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno.

Hãy nhìn những kẻ đang run rẩy trong những gì họ ái luyến, như cá trong dòng nước cạn, ít nước; Thấy được điều này, người không còn 'cái của tôi' nên sống, không tạo ra sự dính mắc trong các cõi hữu.

Mamāyite passatha phandamāneti. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca. Katamaṃ taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādikataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ. Idaṃ mamaṃ, etaṃ mamaṃ, ettakaṃ mamaṃ, ettāvatā mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ, idaṃ taṇhāmamattaṃ.

Mamāyite passatha phandamāneti (Hãy nhìn những kẻ đang run rẩy trong những gì họ ái luyến). Mamattāti (Sự ái luyến 'của tôi' là): có hai loại ái luyến – taṇhāmamattañca (ái luyến do tham ái) và diṭṭhimamattañca (ái luyến do tà kiến). Katamaṃ taṇhāmamattaṃ? (Thế nào là ái luyến do tham ái?). Bất cứ những gì được phân định ranh giới, được xác định giới hạn, được khoanh vùng, được giới hạn phạm vi, được nắm giữ, được ái luyến bởi cái được gọi là tham ái. (Như là:) ‘Cái này là của tôi’, ‘cái kia là của tôi’, ‘chừng này là của tôi’, ‘bấy nhiêu là của tôi’, ‘sắc của tôi, thanh, hương, vị, xúc của tôi, vật trải, vật đắp của tôi, tôi trai tôi tớ của tôi, dê và cừu của tôi, gà và heo của tôi, voi, bò, ngựa, ngựa cái của tôi, ruộng, đất, vàng, bạc của tôi, làng, thị trấn, kinh đô của tôi, quốc độ và xứ sở của tôi, kho tàng và kho lẫm của tôi’, và ngay cả toàn bộ trái đất này, người ấy cũng ái luyến do năng lực của tham ái. Bất cứ một trăm lẻ tám sự vận hành của tham ái nào, đây gọi là ái luyến do tham ái.

Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphandikaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ‘‘ayāthāvakasmiṃ yāthāvaka’’nti gāho. Yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Mamāyite passatha phandamāneti mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṃkinopi phandanti, acchindantepi phandanti, acchinnepi phandanti, mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṃkinopi phandanti, vipariṇāmantepi phandanti, vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti. Evaṃ phandamāne paphandamāne samphandamāne vipphandamāne vedhamāne pavedhamāne sampavedhamāne passatha [Pg.38] dakkhatha oloketha nijjhāyatha upaparikkhathāti – mamāyite passatha phandamāne.

Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? (Thế nào là ái luyến do tà kiến?). Thân kiến có hai mươi đối tượng, tà kiến có mười đối tượng, biên kiến có mười đối tượng; bất cứ tà kiến nào như vậy, (đó là) sự rơi vào tà kiến, rừng rậm tà kiến, hoang địa tà kiến, sự co giật của tà kiến, sự vùng vẫy của tà kiến, triền phược tà kiến, sự nắm giữ, sự bám chặt, sự quyết đoán, sự chấp thủ, con đường xấu, con đường sai lầm, sự sai lầm, cơ sở của ngoại đạo, sự nắm giữ sai lạc, sự nắm giữ ngược lại, sự nắm giữ xuyên tạc, sự nắm giữ sai lầm, sự nắm giữ rằng ‘trong cái không có thực lại có thực’. Bất cứ sáu mươi hai loại tà kiến nào, đây gọi là ái luyến do tà kiến. Mamāyite passatha phandamāneti (Hãy nhìn những kẻ đang run rẩy trong những gì họ ái luyến): họ run rẩy vì nghi ngờ vật ái luyến sẽ bị cướp đoạt, họ run rẩy khi đang bị cướp đoạt, họ run rẩy khi đã bị cướp đoạt. Họ run rẩy vì nghi ngờ vật ái luyến sẽ bị biến hoại, họ run rẩy khi nó đang biến hoại, họ run rẩy khi nó đã biến hoại, họ run rẩy mạnh, họ run rẩy khắp nơi, họ run rẩy dữ dội, họ rung động, họ rung động mạnh, họ rung động khắp nơi. Evaṃ phandamāne... passatha... (Hãy thấy, hãy nhận ra, hãy quan sát, hãy chiêm nghiệm, hãy xem xét những kẻ đang run rẩy, đang run rẩy mạnh, đang run rẩy khắp nơi, đang run rẩy dữ dội, đang rung động, đang rung động mạnh, đang rung động khắp nơi như vậy) – (đó là ý nghĩa của) mamāyite passatha phandamāne.

Maccheva appodake khīṇasoteti. Yathā macchā appodake parittodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti; evameva pajā mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṃkinopi phandanti, acchindantepi phandanti, acchinnepi phandanti, mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṃkinopi phandanti, vipariṇāmantepi phandanti, vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhantīti – maccheva appodake khīṇasote.

Maccheva appodake khīṇasoteti (Như cá trong dòng nước cạn, ít nước). Giống như những con cá trong nơi ít nước, nơi nước cạn, khi nước đã cạn kiệt, bị quạ, diều hâu, hoặc cò mổ, bị lôi lên, bị ăn thịt, chúng run rẩy, run rẩy mạnh, run rẩy khắp nơi, run rẩy dữ dội, rung động, rung động mạnh, rung động khắp nơi; cũng vậy, chúng sanh run rẩy vì nghi ngờ vật ái luyến sẽ bị cướp đoạt, họ run rẩy khi đang bị cướp đoạt, họ run rẩy khi đã bị cướp đoạt. Họ run rẩy vì nghi ngờ vật ái luyến sẽ bị biến hoại, họ run rẩy khi nó đang biến hoại, họ run rẩy khi nó đã biến hoại, họ run rẩy mạnh, họ run rẩy khắp nơi, họ run rẩy dữ dội, họ rung động, họ rung động mạnh, họ rung động khắp nơi – (đó là ý nghĩa của) maccheva appodake khīṇasote.

Etampi disvā amamo careyyāti. Etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mamattesūti – etampi disvā. Amamo careyyāti mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca…pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭinissajjitvā cakkhuṃ amamāyanto sotaṃ amamāyanto ghānaṃ amamāyanto jivhaṃ amamāyanto kāyaṃ amamāyanto manaṃ amamāyanto rūpe… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… dhamme… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ… nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme amamāyanto agaṇhanto aparāmasanto anabhinivisanto careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – etampi disvā amamo careyya.

Etampi disvā amamo careyyāti (Thấy được điều này, người không còn 'cái của tôi' nên sống). Thấy được sự nguy hại này, nhận ra, cân nhắc, phán đoán, làm cho rõ ràng, làm cho hiển lộ trong những sự ái luyến – (đó là ý nghĩa của) etampi disvā. Amamo careyyāti (Người không còn 'cái của tôi' nên sống): mamattāti (sự ái luyến 'của tôi' là) có hai loại ái luyến – taṇhāmamattañca (ái luyến do tham ái) và diṭṭhimamattañca (ái luyến do tà kiến)... cho đến... đây là ái luyến do tham ái... cho đến... đây là ái luyến do tà kiến. Từ bỏ ái luyến do tham ái, xả ly ái luyến do tà kiến, vị ấy sống không ái luyến con mắt, không ái luyến tai, không ái luyến mũi, không ái luyến lưỡi, không ái luyến thân, không ái luyến ý; không ái luyến sắc... thanh... hương... vị... xúc... pháp... gia đình... hội chúng... trú xứ... lợi lộc... danh vọng... tán dương... hạnh phúc... y... vật thực khất thực... sàng tọa... dược phẩm trị bệnh... dục giới... sắc giới... vô sắc giới... dục hữu... sắc hữu... vô sắc hữu... tưởng hữu... vô tưởng hữu... phi tưởng phi phi tưởng hữu... nhất uẩn hữu... tứ uẩn hữu... ngũ uẩn hữu... quá khứ... vị lai... hiện tại... các pháp được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức; không ái luyến, không nắm giữ, không chấp thủ, không quyết đoán, vị ấy nên sống, nên trú, nên hành xử, nên thực hành, nên bảo hộ, nên duy trì, nên tiếp tục – (đó là ý nghĩa của) etampi disvā amamo careyya.

Bhavesu āsattimakubbamānoti. Bhavesūti kāmabhave rūpabhave arūpabhave. Āsatti vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Bhavesu āsattimakubbamānoti. Bhavesu āsattiṃ akubbamāno, chandaṃ pemaṃ rāgaṃ khantiṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti – bhavesu āsattimakubbamāno.

Bhavesu āsattimakubbamāno (Không tạo ra sự dính mắc trong các cõi hữu). ‘Bhavesu’ (trong các cõi hữu) là trong cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc. ‘Āsatti’ (sự dính mắc) được gọi là ái dục. Bất cứ sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt nào… (vân vân)… sự tham lam, lòng tham, căn nguyên bất thiện. ‘Bhavesu āsattimakubbamāno’ (Không tạo ra sự dính mắc trong các cõi hữu) nghĩa là: không tạo ra sự dính mắc trong các cõi hữu, không tạo ra dục, ái, tham, sự chấp nhận; không làm cho sanh khởi, không làm cho đặc biệt sanh khởi, không làm cho phát sanh, không làm cho hoàn toàn phát sanh – (đó là ý nghĩa của) ‘bhavesu āsattimakubbamāno’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Mamāyite [Pg.39] passatha phandamāne, maccheva appodake khīṇasote;

Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno’’ti.

“Hãy nhìn những chúng sanh đang run rẩy trong những gì được ái luyến, như loài cá trong dòng nước cạn, dòng suối đã khô; Thấy được điều này, người không còn chấp thủ nên sống, không tạo ra sự dính mắc trong các cõi hữu.”

13.

13.

Ubhosu antesu vineyya chandaṃ, phassaṃ pariññāya anānugiddho;

Yadattagarahī tadakubbamāno, na limpatī diṭṭhasutesu dhīro.

Nhiếp phục dục tham ở cả hai cực đoan, liễu tri về xúc, không còn tham đắm; Không làm điều mà tự mình chê trách, bậc trí không nhiễm ô trong những gì được thấy và nghe.

Ubhosu antesu vineyya chandanti. Antāti phasso eko anto phassasamudayo dutiyo anto, atīto eko anto anāgato dutiyo anto, sukhā vedanā eko anto dukkhā vedanā dutiyo anto, nāmaṃ eko anto rūpaṃ dutiyo anto, cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, sakkāyo eko anto sakkāyasamudayo dutiyo anto. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Ubhosu antesu vineyya chandanti ubhosu antesu chandaṃ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – ubhosu antesu vineyya chandaṃ.

Ubhosu antesu vineyya chandaṃ (Nhiếp phục dục tham ở cả hai cực đoan). ‘Antā’ (cực đoan) là: xúc là một cực đoan, tập khởi của xúc là cực đoan thứ hai; quá khứ là một cực đoan, vị lai là cực đoan thứ hai; thọ lạc là một cực đoan, thọ khổ là cực đoan thứ hai; danh là một cực đoan, sắc là cực đoan thứ hai; sáu xứ nội là một cực đoan, sáu xứ ngoại là cực đoan thứ hai; thân kiến là một cực đoan, tập khởi của thân kiến là cực đoan thứ hai. ‘Chando’ (dục) là: bất cứ dục tham, tham ái, hỷ lạc, ái dục, quyến luyến, nhiệt não, mê đắm, nuốt chửng, bộc lưu, ách phược, chấp thủ, triền cái dục tham nào trong các dục. ‘Ubhosu antesu vineyya chandaṃ’ (Nhiếp phục dục tham ở cả hai cực đoan) nghĩa là: nên nhiếp phục, nên chế ngự, nên từ bỏ, nên xua tan, nên chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu dục tham ở cả hai cực đoan – (đó là ý nghĩa của) ‘ubhosu antesu vineyya chandaṃ’.

Phassaṃ pariññāya anānugiddhoti. Phassoti cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, adhivacanasamphasso, paṭighasamphasso, sukhavedanīyo samphasso dukkhavedanīyo samphasso adukkhamasukhavedanīyo samphasso, kusalo phasso akusalo phasso abyākato phasso, kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro phasso, suññato phasso animitto phasso appaṇihito phasso, lokiyo phasso lokuttaro phasso, atīto phasso anāgato phasso paccuppanno [Pg.40] phasso, yo evarūpo phasso phusanā samphusanā samphusitattaṃ – ayaṃ vuccati phasso.

Phassaṃ pariññāya anānugiddho (Liễu tri về xúc, không còn tham đắm). ‘Phasso’ (xúc) là: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc; tăng ngữ xúc, đối ngại xúc; xúc tương ưng với thọ lạc, xúc tương ưng với thọ khổ, xúc tương ưng với thọ bất khổ bất lạc; xúc thiện, xúc bất thiện, xúc vô ký; xúc thuộc cõi dục, xúc thuộc cõi sắc, xúc thuộc cõi vô sắc; xúc không, xúc vô tướng, xúc vô nguyện; xúc hiệp thế, xúc siêu thế; xúc quá khứ, xúc vị lai, xúc hiện tại. Bất cứ sự xúc chạm, sự tiếp xúc, trạng thái tiếp xúc nào có tính chất như vậy – đây được gọi là xúc.

Phassaṃ pariññāyāti phassaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. Katamā ñātapariññā? Phassaṃ jānāti – ayaṃ cakkhusamphasso, ayaṃ sotasamphasso, ayaṃ ghānasamphasso, ayaṃ jivhāsamphasso, ayaṃ kāyasamphasso, ayaṃ manosamphasso, ayaṃ adhivacanasamphasso, ayaṃ paṭighasamphasso, ayaṃ sukhavedanīyo phasso, ayaṃ dukkhavedanīyo phasso, ayaṃ adukkhamasukhavedanīyo phasso, ayaṃ kusalo phasso, ayaṃ akusalo phasso, ayaṃ abyākato phasso, ayaṃ kāmāvacaro phasso, ayaṃ rūpāvacaro phasso, ayaṃ arūpāvacaro phasso, ayaṃ suññato phasso, ayaṃ animitto phasso, ayaṃ appaṇihito phasso, ayaṃ lokiyo phasso, ayaṃ lokuttaro phasso, ayaṃ atīto phasso, ayaṃ anāgato phasso, ayaṃ paccuppanno phassoti jānāti passati – ayaṃ ñātapariññā.

‘Phassaṃ pariññāya’ (Liễu tri về xúc) nghĩa là liễu tri về xúc bằng ba loại liễu tri – liễu tri bằng sự biết rõ (ñātapariññā), liễu tri bằng sự thẩm sát (tīraṇapariññā), liễu tri bằng sự đoạn trừ (pahānapariññā). Thế nào là liễu tri bằng sự biết rõ? Vị ấy biết về xúc – đây là nhãn xúc, đây là nhĩ xúc, đây là tỷ xúc, đây là thiệt xúc, đây là thân xúc, đây là ý xúc, đây là tăng ngữ xúc, đây là đối ngại xúc, đây là xúc tương ưng với thọ lạc, đây là xúc tương ưng với thọ khổ, đây là xúc tương ưng với thọ bất khổ bất lạc, đây là xúc thiện, đây là xúc bất thiện, đây là xúc vô ký, đây là xúc thuộc cõi dục, đây là xúc thuộc cõi sắc, đây là xúc thuộc cõi vô sắc, đây là xúc không, đây là xúc vô tướng, đây là xúc vô nguyện, đây là xúc hiệp thế, đây là xúc siêu thế, đây là xúc quá khứ, đây là xúc vị lai, đây là xúc hiện tại. Vị ấy biết và thấy như vậy – đây là liễu tri bằng sự biết rõ.

Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā phassaṃ tīreti. Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātijarābyādhimaraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṃkilesadhammato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti – ayaṃ tīraṇapariññā.

Thế nào là liễu tri bằng sự thẩm sát? Sau khi đã biết như vậy, vị ấy thẩm sát về xúc. Vị ấy thẩm sát (xúc) là vô thường, là khổ, là bệnh, là ung nhọt, là mũi tên, là bất hạnh, là tật ách, là ngoại vật, là hoại diệt, là tai ương, là tai họa, là đáng sợ, là nguy hiểm, là dao động, là mong manh, là không bền vững, là không có nơi che chở, là không có nơi ẩn náu, là không có nơi nương tựa, là trống rỗng, là rỗng không, là không, là vô ngã, là nguy hiểm, là có bản chất biến hoại, là không có lõi cây, là cội nguồn của bất hạnh, là kẻ sát nhân, là có sự tiêu vong, là có lậu hoặc, là pháp hữu vi, là mồi của Ma vương, là có bản chất sanh-già-bệnh-chết, là có bản chất sầu-bi-khổ-ưu-não, là có bản chất ô nhiễm, là tập khởi, là đoạn diệt, là vị ngọt, là sự nguy hại, là sự xuất ly – đây là liễu tri bằng sự thẩm sát.

Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā phasse chandarāgaṃ pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yo, bhikkhave, phassesu chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ so phasso pahīno bhavissati ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃ kato āyatiṃ [Pg.41] anuppādadhammo’’ti – ayaṃ pahānapariññā. Phassaṃ pariññāyāti. Phassaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Anānugiddhoti. Gedhovuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yasseso gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati agiddho. So rūpe agiddho sadde agiddho gandhe agiddho rase agiddho phoṭṭhabbe agiddho kule… gaṇe… āvāse… lābhe… yase… pasaṃsāya… sukhe… cīvare… piṇḍapāte… senāsane… gilānapaccayabhesajjaparikkhāre agiddho kāmadhātuyā… rūpadhātuyā… arūpadhātuyā… kāmabhave… rūpabhave… arūpabhave… saññābhave… asaññābhave… nevasaññānāsaññābhave… ekavokārabhave… catuvokārabhave… pañcavokārabhave… atīte… anāgate… paccuppanne… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhāpanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – phassaṃ pariññāya anānugiddho.

Thế nào là đoạn tận biến tri? Sau khi thẩm sát như vậy, vị ấy từ bỏ, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn tồn tại dục tham ở nơi xúc. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này các tỳ khưu, dục tham nào có ở nơi các xúc, các thầy hãy từ bỏ điều ấy. Như vậy, xúc ấy sẽ được đoạn tận, bị cắt đứt tận gốc rễ, được làm cho như thân cây ta-la, được làm cho không còn tồn tại, có trạng thái không sanh khởi trong tương lai.’ – Đây là đoạn tận biến tri. (Nói rằng) ‘do liễu tri xúc.’ (Nghĩa là) do liễu tri xúc bằng ba loại biến tri này. (Nói rằng) ‘không tham đắm.’ Sự tham ái được gọi là sự thèm muốn. Dục nào, tham nào, ... cho đến ... lòng tham, tham lam, là gốc rễ bất thiện. Vị nào đã đoạn tận, đã cắt đứt, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ, sự thèm muốn này, vị ấy được gọi là người không tham đắm. Vị ấy không tham đắm sắc, không tham đắm tiếng, không tham đắm mùi, không tham đắm vị, không tham đắm vật xúc chạm, không tham đắm gia đình, ... hội chúng, ... trú xứ, ... lợi lộc, ... danh vọng, ... tán thán, ... lạc, ... y, ... vật thực khất thực, ... sàng tọa, ... dược phẩm trị bệnh và vật dụng, không tham đắm ở cõi dục, ... cõi sắc, ... cõi vô sắc, ... cõi dục, ... cõi sắc, ... cõi vô sắc, ... cõi tưởng, ... cõi vô tưởng, ... cõi phi tưởng phi phi tưởng, ... cõi một uẩn, ... cõi bốn uẩn, ... cõi năm uẩn, ... ở quá khứ, ... ở tương lai, ... ở hiện tại, ... ở các pháp được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận thức, không tham đắm, không thèm muốn, không say mê, không chìm đắm, đã lìa sự thèm muốn, đã từ bỏ sự thèm muốn, đã xả ly sự thèm muốn, đã nôn ra sự thèm muốn, đã giải thoát khỏi sự thèm muốn, đã đoạn tận sự thèm muốn, đã vất bỏ sự thèm muốn, đã lìa tham, đã từ bỏ tham, đã xả ly tham, đã nôn ra tham, đã giải thoát khỏi tham, đã đoạn tận tham, đã vất bỏ tham, không còn khao khát, đã tịch tịnh, đã trở nên mát lạnh, cảm nhận sự an lạc, sống với tự thân đã trở thành thanh cao. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘do liễu tri xúc, không tham đắm.’

Yadattagarahī tadakubbamānoti. Yadanti yaṃ. Attagarahīti dvīhi kāraṇehi attānaṃ garahati – katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati? Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucaritanti – attānaṃ garahati. Kataṃ me vacīduccaritaṃ, akataṃ me vacīsucaritanti – attānaṃ garahati. Kataṃ me manoduccaritaṃ, akataṃ me manosucaritanti – attānaṃ garahati. Kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇīti – attānaṃ garahati. Kataṃ me adinnādānaṃ, akatā me adinnādānā veramaṇīti – attānaṃ garahati. Kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇīti – attānaṃ garahati. Kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇīti – attānaṃ garahati. Katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇīti – attānaṃ garahati. Katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇīti – attānaṃ garahati. Kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇīti – attānaṃ [Pg.42] garahati. Katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhāti – attānaṃ garahati. Kato me byāpādo, akato me abyāpādoti – attānaṃ garahati. Katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhīti – attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati. Atha vā, sīlesumhi na paripūrakārīti – attānaṃ garahati. Indriyesumhi aguttadvāroti – attānaṃ garahati. Bhojanemhi amattaññūti – attānaṃ garahati. Jāgariyaṃ ananuyuttoti – attānaṃ garahati. Satisampajaññena asamannāgatoti – attānaṃ garahati. Abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti – attānaṃ garahati. Abhāvitā me cattāro sammappadhānāti – attānaṃ garahati. Abhāvitā me cattāro iddhipādāti – attānaṃ garahati. Abhāvitāni me pañcindriyānīti – attānaṃ garahati. Abhāvitāni me pañca balānīti – attānaṃ garahati. Abhāvitā me satta bojjhaṅgāti – attānaṃ garahati. Abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti – attānaṃ garahati. Dukkhaṃ me apariññātanti – attānaṃ garahati. Samudayo me appahīnoti – attānaṃ garahati. Maggo me abhāvitoti – attānaṃ garahati. Nirodho me asacchikatoti – attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati. Evaṃ attagarahitaṃ kammaṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti – yadattagarahī tadakubbamāno. Na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti. Lepoti dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca…pe… ayaṃ taṇhālepo…pe… ayaṃ diṭṭhilepo. Dhīroti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Dhīro taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭinissajjitvā diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati, na palimpati, na upalimpati. Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti.

(Nói rằng) ‘điều gì đáng tự trách, vị ấy không làm điều ấy.’ (Nói rằng) ‘điều gì’ có nghĩa là cái nào. (Nói rằng) ‘đáng tự trách’ có nghĩa là tự trách mình vì hai lý do: vì đã làm và vì đã không làm. Thế nào là tự trách mình vì đã làm và vì đã không làm? ‘Thân ác hạnh đã được ta làm, thân thiện hạnh đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Khẩu ác hạnh đã được ta làm, khẩu thiện hạnh đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Ý ác hạnh đã được ta làm, ý thiện hạnh đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Sự sát sanh đã được ta làm, sự từ bỏ sát sanh đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Sự lấy của không cho đã được ta làm, sự từ bỏ lấy của không cho đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Tà hạnh trong các dục đã được ta làm, sự từ bỏ tà hạnh trong các dục đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Sự nói dối đã được ta làm, sự từ bỏ nói dối đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Lời nói đâm thọc đã được ta làm, sự từ bỏ lời nói đâm thọc đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Lời nói thô ác đã được ta làm, sự từ bỏ lời nói thô ác đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Lời nói vô ích đã được ta làm, sự từ bỏ lời nói vô ích đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Lòng tham đã được ta làm, sự không tham đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Sân hận đã được ta làm, sự không sân hận đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Tà kiến đã được ta làm, chánh kiến đã không được ta làm’ – (vị ấy) tự trách mình. Như vậy, (vị ấy) tự trách mình vì đã làm và vì đã không làm. Hoặc là, ‘ta không phải là người thực hành viên mãn các giới’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Ta không hộ trì các căn’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Ta không biết tiết độ trong ăn uống’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Ta không chuyên tâm vào sự tỉnh thức’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Ta không có đủ niệm và tỉnh giác’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Bốn niệm xứ đã không được ta tu tập’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Bốn chánh cần đã không được ta tu tập’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Bốn như ý túc đã không được ta tu tập’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Năm căn đã không được ta tu tập’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Năm lực đã không được ta tu tập’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Bảy giác chi đã không được ta tu tập’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Thánh đạo tám ngành đã không được ta tu tập’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Khổ đã không được ta liễu tri’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Tập đã không được ta đoạn tận’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Đạo đã không được ta tu tập’ – (vị ấy) tự trách mình. ‘Diệt đã không được ta chứng ngộ’ – (vị ấy) tự trách mình. Như vậy, (vị ấy) tự trách mình vì đã làm và vì đã không làm. Không làm, không tạo ra, không tích lũy, không phát sanh, không làm cho phát sanh nghiệp đáng tự trách như vậy. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘điều gì đáng tự trách, vị ấy không làm điều ấy.’ (Nói rằng) ‘bậc trí không nhiễm trước trong những gì được thấy, được nghe.’ (Nói rằng) ‘sự nhiễm trước’ có hai loại nhiễm trước: nhiễm trước do tham ái và nhiễm trước do tà kiến ... cho đến ... đây là nhiễm trước do tham ái ... cho đến ... đây là nhiễm trước do tà kiến. (Nói rằng) ‘bậc trí’ là người có trí tuệ, có tuệ, có giác, có trí, có sự sáng suốt, có minh mẫn. Bậc trí, sau khi từ bỏ sự nhiễm trước do tham ái, sau khi vất bỏ sự nhiễm trước do tà kiến, không nhiễm trước trong cái được thấy, không nhiễm trước trong cái được nghe, không nhiễm trước trong cái được cảm nhận, không nhiễm trước trong cái được nhận thức, không bị dính mắc, không bị bám víu. Không bị dính, không bị dính mắc, không bị bám víu, đã thoát ra, đã lìa bỏ, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên hệ, sống với tâm không còn giới hạn. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘bậc trí không nhiễm trước trong những gì được thấy, được nghe.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Ubhosu antesu vineyya chandaṃ, phassaṃ pariññāya anānugiddho;

Yadattagarahī tadakubbamāno, na limpatī diṭṭhasutesu dhīro’’ti.

Bậc trí sau khi nhiếp phục được dục tham ở hai cực đoan, liễu tri về xúc, không tham đắm; không làm điều tự mình chê trách, vị ấy không bị ô nhiễm trong các điều được thấy và được nghe.

14.

14.

Saññaṃ [Pg.43] pariññā vitareyya oghaṃ, pariggahesu muni nopalitto;

Abbūḷhasallo caramappamatto, nāsīsatī lokamimaṃ parañca.

Vị nào do liễu tri tưởng có thể vượt qua bộc lưu, bậc ẩn sĩ không bị ô nhiễm trong các sở thủ; đã nhổ lên mũi tên, sống không phóng dật, vị ấy không mong cầu đời này và đời khác.

Saññaṃ pariññā vitareyya oghanti. Saññāti kāmasaññā byāpādasaññā vihiṃsāsaññā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññā rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā dhammasaññā – yā evarūpā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ vuccati saññā. Saññaṃ pariññāti saññaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya.

‘Do liễu tri tưởng có thể vượt qua bộc lưu.’ ‘Tưởng’ là: dục tưởng, sân tưởng, hại tưởng, xuất ly tưởng, vô sân tưởng, vô hại tưởng, sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, pháp tưởng – phàm có loại tưởng như vậy, sự tri nhận, trạng thái đã tri nhận – điều này được gọi là tưởng. ‘Do liễu tri tưởng’ là sau khi đã biết rõ tưởng bằng ba loại liễu tri – bằng biến tri, bằng thẩm sát tri, bằng đoạn tận tri.

Katamā ñātapariññā? Saññaṃ jānāti – ayaṃ kāmasaññā, ayaṃ byāpādasaññā, ayaṃ vihiṃsāsaññā, ayaṃ nekkhammasaññā, ayaṃ abyāpādasaññā, ayaṃ avihiṃsāsaññā, ayaṃ rūpasaññā, ayaṃ saddasaññā, ayaṃ gandhasaññā, ayaṃ rasasaññā, ayaṃ phoṭṭhabbasaññā, ayaṃ dhammasaññāti jānāti passati – ayaṃ ñātapariññā.

Thế nào là biến tri? Vị ấy biết về tưởng: ‘Đây là dục tưởng, đây là sân tưởng, đây là hại tưởng, đây là xuất ly tưởng, đây là vô sân tưởng, đây là vô hại tưởng, đây là sắc tưởng, đây là thanh tưởng, đây là hương tưởng, đây là vị tưởng, đây là xúc tưởng, đây là pháp tưởng.’ Vị ấy biết, vị ấy thấy như vậy – đây là biến tri.

Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā saññaṃ tīreti. Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto…pe… samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti – ayaṃ tīraṇapariññā.

Thế nào là thẩm sát tri? Sau khi đã biết như vậy, vị ấy thẩm sát tưởng. Vị ấy thẩm sát (tưởng) là vô thường, là khổ, là bệnh, là ung nhọt, là mũi tên, là bất hạnh, là tật ách, là cái khác, là hoại diệt, là tai ương, là phiền não, là đáng sợ, là hiểm họa, là dao động, là mong manh... là tập khởi, là đoạn diệt, là vị ngọt, là sự nguy hại, là sự xuất ly – đây là thẩm sát tri.

Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā saññāya chandarāgaṃ pajahati vinodeti anabhāvaṃ gameti. Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘yo, bhikkhave, saññāya chandarāgo, taṃ pajahatha. Evaṃ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃ katā āyatiṃ anuppādadhammā’’ti – ayaṃ pahānapariññā. Saññaṃ pariññāti saññaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Vitareyya oghanti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti – saññaṃ pariññā vitareyya oghaṃ.

Thế nào là đoạn tận tri? Sau khi thẩm sát như vậy, vị ấy từ bỏ, loại trừ, làm cho không còn tồn tại dục và tham đối với tưởng. Điều này đã được đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, phàm có dục và tham nào đối với tưởng, các ông hãy từ bỏ nó. Như vậy, tưởng ấy sẽ được đoạn tận, bị cắt đứt tận gốc, làm cho như thân cây ta-la, làm cho không còn tồn tại, không có pháp sanh khởi trong tương lai.’ – đây là đoạn tận tri. ‘Do liễu tri tưởng’ là sau khi đã biết rõ tưởng bằng ba loại liễu tri này. ‘Có thể vượt qua bộc lưu’ là có thể vượt qua, vượt lên, vượt khỏi, siêu việt, đi qua khỏi dục bộc, hữu bộc, kiến bộc, vô minh bộc – như vậy là ‘do liễu tri tưởng có thể vượt qua bộc lưu’.

Pariggahesu muni nopalittoti. Pariggahāti dve pariggahā – taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca…pe… ayaṃ taṇhāpariggaho…pe… ayaṃ diṭṭhipariggaho. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho [Pg.44] dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti. Tīṇi moneyyāni – kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ.

‘Bậc ẩn sĩ không bị ô nhiễm trong các sở thủ.’ ‘Sở thủ’ có hai loại sở thủ: sở thủ do ái và sở thủ do kiến... đây là sở thủ do ái... đây là sở thủ do kiến. ‘Bậc ẩn sĩ (Muni).’ Trí tuệ được gọi là ‘sự ẩn sĩ’ (mona). Phàm là tuệ, sự hiểu biết... vô si, trạch pháp, chánh kiến, người nào thành tựu trí tuệ ấy là bậc ẩn sĩ, đã đạt đến sự ẩn sĩ. Có ba loại ẩn sĩ hạnh (moneyya): thân ẩn sĩ hạnh, khẩu ẩn sĩ hạnh, ý ẩn sĩ hạnh.

Katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhakāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ – idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Thế nào là thân ẩn sĩ hạnh? Sự đoạn trừ ba loại thân ác hạnh là thân ẩn sĩ hạnh, ba loại thân thiện hạnh là thân ẩn sĩ hạnh, trí tuệ về thân làm đối tượng là thân ẩn sĩ hạnh, sự liễu tri về thân là thân ẩn sĩ hạnh, đạo lộ đi kèm với liễu tri là thân ẩn sĩ hạnh, sự đoạn trừ dục và tham đối với thân là thân ẩn sĩ hạnh, sự diệt của thân hành tức là sự chứng đắc Tứ thiền là thân ẩn sĩ hạnh – đây là thân ẩn sĩ hạnh.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhavacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ – idaṃ vacīmoneyyaṃ.

Thế nào là khẩu ẩn sĩ hạnh? Sự đoạn trừ bốn loại khẩu ác hạnh là khẩu ẩn sĩ hạnh, bốn loại khẩu thiện hạnh là khẩu ẩn sĩ hạnh, trí tuệ về lời nói làm đối tượng là khẩu ẩn sĩ hạnh, sự liễu tri về lời nói là khẩu ẩn sĩ hạnh, đạo lộ đi kèm với liễu tri là khẩu ẩn sĩ hạnh, sự đoạn trừ dục và tham đối với lời nói là khẩu ẩn sĩ hạnh, sự diệt của khẩu hành tức là sự chứng đắc Nhị thiền là khẩu ẩn sĩ hạnh – đây là khẩu ẩn sĩ hạnh.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhamanoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ manomoneyyaṃ, cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhaṃ manomoneyyaṃ – idaṃ manomoneyyaṃ.

Thế nào là ý ẩn sĩ hạnh? Sự đoạn trừ ba loại ý ác hạnh là ý ẩn sĩ hạnh, ba loại ý thiện hạnh là ý ẩn sĩ hạnh, trí tuệ về tâm làm đối tượng là ý ẩn sĩ hạnh, sự liễu tri về tâm là ý ẩn sĩ hạnh, đạo lộ đi kèm với liễu tri là ý ẩn sĩ hạnh, sự đoạn trừ dục và tham đối với tâm là ý ẩn sĩ hạnh, sự diệt của tâm hành tức là Diệt Thọ Tưởng Định là ý ẩn sĩ hạnh – đây là ý ẩn sĩ hạnh.

‘‘Kāyamuniṃ vācāmuniṃ, manomunimanāsavaṃ;

Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu sabbappahāyinaṃ.

Bậc ẩn sĩ về thân, bậc ẩn sĩ về khẩu, bậc ẩn sĩ về ý, không còn lậu hoặc; bậc ẩn sĩ thành tựu ẩn sĩ hạnh, họ nói rằng, là người đã từ bỏ tất cả.

‘‘Kāyamuniṃ vācāmuniṃ, manomunimanāsavaṃ;

Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu ninhātapāpaka’’nti.

Bậc ẩn sĩ về thân, bậc ẩn sĩ về khẩu, bậc ẩn sĩ về ý, không còn lậu hoặc; bậc ẩn sĩ thành tựu ẩn sĩ hạnh, họ nói rằng, là người đã gột sạch điều ác.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munino – agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

Có sáu bậc ẩn sĩ thành tựu ba pháp ẩn sĩ hạnh này: tại gia ẩn sĩ, xuất gia ẩn sĩ, hữu học ẩn sĩ, vô học ẩn sĩ, độc giác ẩn sĩ, và ẩn sĩ của các ẩn sĩ. Thế nào là tại gia ẩn sĩ? Những người tại gia đã thấy được Thánh quả, đã hiểu rõ giáo pháp – đây là các tại gia ẩn sĩ. Thế nào là xuất gia ẩn sĩ? Những người đã xuất gia, đã thấy được Thánh quả, đã hiểu rõ giáo pháp – đây là các xuất gia ẩn sĩ. Bảy bậc hữu học là hữu học ẩn sĩ. Các vị A-la-hán là vô học ẩn sĩ. Các vị Phật Độc Giác là độc giác ẩn sĩ. Các vị Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác được gọi là ẩn sĩ của các ẩn sĩ.

‘‘Na [Pg.45] monena muni hoti, mūḷharūpo aviddasu;

Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.

Không phải do im lặng mà thành bậc ẩn sĩ, nếu kẻ ấy có bản chất si mê và không hiểu biết; nhưng bậc trí, như người cầm cán cân, đã chọn lấy điều cao thượng.

‘‘Pāpāni parivajjeti, sa muni tena so muni;

Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati.

Vị ấy tránh xa các điều ác, vị ấy là bậc ẩn sĩ, do đó vị ấy là bậc ẩn sĩ; vị nào thấu hiểu cả hai thế giới, do đó được gọi là bậc ẩn sĩ.

‘‘Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

Devamanussehi pūjito yo, saṅgajālamaticca so munī’’ti.

Sau khi biết được pháp của người bất thiện và của người thiện, ở bên trong và bên ngoài trong tất cả thế gian; vị nào được chư thiên và loài người cúng dường, đã vượt qua lưới ái trước, vị ấy là bậc ẩn sĩ.

Lepāti dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca…pe… ayaṃ taṇhālepo…pe… ayaṃ diṭṭhilepo. Muni taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭinissajjitvā pariggahesu na limpati na palimpati na upalimpati. Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – pariggahesu muni nopalitto.

Về sự vấy bẩn, có hai sự vấy bẩn – sự vấy bẩn do tham ái và sự vấy bẩn do tà kiến… v.v… Đây là sự vấy bẩn do tham ái… v.v… Đây là sự vấy bẩn do tà kiến. Bậc ẩn sĩ, sau khi đã từ bỏ sự vấy bẩn do tham ái, sau khi đã xả ly sự vấy bẩn do tà kiến, vị ấy không bị vấy bẩn, không bị vấy bẩn đặc biệt, không bị vấy bẩn (bởi sự dính líu) trong các sự chấp thủ. Vị ấy không bị vấy bẩn, không bị vấy bẩn đặc biệt, không bị vấy bẩn (bởi sự dính líu), đã thoát ra, đã rũ bỏ, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn tương ưng, trú ngụ với tâm đã được làm cho không còn giới hạn. Như vậy – bậc ẩn sĩ không bị vấy bẩn trong các sự chấp thủ.

Abbūḷhasallo caramappamattoti. Sallanti satta sallāni – rāgasallaṃ, dosasallaṃ, mohasallaṃ, mānasallaṃ, diṭṭhisallaṃ, sokasallaṃ, kathaṃkathāsallaṃ. Yassete sallā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abbūḷhasallo abbahitasallo uddhatasallo samuddhatasallo uppāṭitasallo samuppāṭitasallo cattasallo vantasallo muttasallo pahīnasallo paṭinissaṭṭhasallo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – abbūḷhasallo.

Về câu "Đã nhổ mũi tên, hành trì không buông lung". Về mũi tên, có bảy mũi tên – mũi tên tham, mũi tên sân, mũi tên si, mũi tên mạn, mũi tên tà kiến, mũi tên sầu, mũi tên hoài nghi. Vị nào mà các mũi tên này đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho an tịnh, đã được làm cho lắng dịu, đã trở thành không có khả năng sanh khởi, đã được thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người đã nhổ mũi tên, người đã rút mũi tên, người đã kéo ra mũi tên, người đã kéo ra hoàn toàn mũi tên, người đã nhổ bật mũi tên, người đã nhổ bật hoàn toàn mũi tên, người đã từ bỏ mũi tên, người đã nôn ra mũi tên, người đã giải thoát khỏi mũi tên, người đã đoạn trừ mũi tên, người đã xả ly mũi tên; vị ấy không còn khao khát, đã tịch tịnh, đã trở nên mát mẻ, cảm thọ lạc, trú ngụ với tự thân đã trở thành Phạm thiên. Như vậy – người đã nhổ mũi tên.

Caranti caranto viharanto iriyanto vattanto pālento yapento yāpento. Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya [Pg.46] anuggaṇheyya’’nti…pe… kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūreyyaṃ… vimuttikkhandhaṃ… vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyya’’nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti – abbūḷhasallo caramappamatto.

Về "hành trì", là đang đi, đang trú, đang cử động, đang sống, đang bảo hộ, đang duy trì, đang làm cho duy trì. Về "không buông lung", là người hành động một cách tôn trọng, hành động một cách liên tục, hành động một cách kiên cố, có cách sống không co rút, không từ bỏ ý muốn, không từ bỏ gánh nặng trong các thiện pháp. "Làm thế nào ta có thể làm cho trọn vẹn giới uẩn chưa trọn vẹn, hoặc có thể hỗ trợ giới uẩn đã trọn vẹn bằng trí tuệ ở các phương diện khác nhau?" – đối với điều ấy, phàm có sự mong muốn, sự cố gắng, sự nỗ lực, sự phấn đấu, sự không thối chuyển, có niệm, có tỉnh giác, có sự nhiệt tâm, sự tinh tấn, sự quyết định, sự chuyên chú, đó là sự không buông lung trong các thiện pháp. "Làm thế nào ta có thể làm cho trọn vẹn định uẩn chưa trọn vẹn, hoặc có thể hỗ trợ định uẩn đã trọn vẹn bằng trí tuệ ở các phương diện khác nhau?"... v.v... trong các thiện pháp. "Làm thế nào ta có thể làm cho trọn vẹn tuệ uẩn chưa trọn vẹn... giải thoát uẩn... giải thoát tri kiến uẩn, hoặc có thể hỗ trợ giải thoát tri kiến uẩn đã trọn vẹn bằng trí tuệ ở các phương diện khác nhau?" – đối với điều ấy, phàm có sự mong muốn, sự cố gắng, sự nỗ lực, sự phấn đấu, sự không thối chuyển, có niệm, có tỉnh giác, có sự nhiệt tâm, sự tinh tấn, sự quyết định, sự chuyên chú, đó là sự không buông lung trong các thiện pháp. "Làm thế nào ta có thể liễu tri khổ chưa được liễu tri, hoặc có thể đoạn trừ các phiền não chưa được đoạn trừ, hoặc có thể tu tập con đường chưa được tu tập, hoặc có thể chứng ngộ sự diệt chưa được chứng ngộ?" – đối với điều ấy, phàm có sự mong muốn, sự cố gắng, sự nỗ lực, sự phấn đấu, sự không thối chuyển, có niệm, có tỉnh giác, có sự nhiệt tâm, sự tinh tấn, sự quyết định, sự chuyên chú, đó là sự không buông lung trong các thiện pháp. Như vậy – người đã nhổ mũi tên, hành trì không buông lung.

Nāsīsatī lokamimaṃ parañcāti imaṃ lokaṃ nāsīsati sakattabhāvaṃ, paralokaṃ nāsīsati parattabhāvaṃ; imaṃ lokaṃ nāsīsati sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ, paraṃ lokaṃ nāsīsati pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ; imaṃ lokaṃ nāsīsati cha ajjhattikāni āyatanāni, paraṃ lokaṃ nāsīsati cha bāhirāni āyatanāni; imaṃ lokaṃ nāsīsati manussalokaṃ, paraṃ lokaṃ nāsīsati devalokaṃ. Imaṃ lokaṃ nāsīsati kāmadhātuṃ, paraṃ lokaṃ nāsīsati rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ; imaṃ lokaṃ nāsīsati kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ, paraṃ lokaṃ nāsīsati arūpadhātuṃ. Puna gatiṃ vā upapattiṃ vā paṭisandhiṃ vā bhavaṃ vā saṃsāraṃ vā vaṭṭaṃ vā nāsīsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nātijappatīti – nāsīsatī lokamimaṃ parañcāti.

Về câu "Không mong cầu thế giới này và thế giới khác", vị ấy không mong cầu thế giới này tức là tự thân, không mong cầu thế giới khác tức là thân người khác; vị ấy không mong cầu thế giới này tức là sắc, thọ, tưởng, hành, thức của mình, không mong cầu thế giới khác tức là sắc, thọ, tưởng, hành, thức của người khác; vị ấy không mong cầu thế giới này tức là sáu nội xứ, không mong cầu thế giới khác tức là sáu ngoại xứ; vị ấy không mong cầu thế giới này tức là cõi người, không mong cầu thế giới khác tức là cõi trời. Vị ấy không mong cầu thế giới này tức là Dục giới, không mong cầu thế giới khác tức là Sắc giới và Vô Sắc giới; vị ấy không mong cầu thế giới này tức là Dục giới và Sắc giới, không mong cầu thế giới khác tức là Vô Sắc giới. Vị ấy không mong cầu, không muốn, không chấp nhận, không cầu mong, không khao khát, không ước ao cõi đi, hoặc sự tái sanh, hoặc sự nối liền, hoặc sự hiện hữu, hoặc luân hồi, hoặc vòng luân chuyển. Như vậy – không mong cầu thế giới này và thế giới khác.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Saññaṃ pariññā vitareyya oghaṃ, pariggahesu muni nopalitto;

Abbūḷhasallo caramappamatto, nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti.

"Liễu tri tưởng, vị ấy có thể vượt qua bộc lưu, bậc ẩn sĩ không bị vấy bẩn trong các sự chấp thủ; đã nhổ mũi tên, hành trì không buông lung, vị ấy không mong cầu thế giới này và thế giới khác."

Guhaṭṭhakasuttaniddeso dutiyo.

Phần giải thích kinh Guhaṭṭhaka, chương thứ hai, đã chấm dứt.

3. Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddeso

3. Phần giải thích kinh Duṭṭhaṭṭhaka

Atha [Pg.47] duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesaṃ vakkhati –

Sau đây sẽ giải thích kinh Duṭṭhaṭṭhaka:

15.

15.

Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke, athopi ve saccamanā vadanti;

Vādañca jātaṃ muni no upeti, tasmā munī natthi khilo kuhiñci.

"Quả thật, một số người nói với tâm ác độc, và lại nữa, quả thật, (những người khác) nói với tâm tin là thật; bậc ẩn sĩ không đi đến cuộc tranh luận đã khởi sanh, do đó, đối với bậc ẩn sĩ, không có sự cứng nhắc ở bất cứ đâu."

Vadanti ve duṭṭhamanāpi eketi te titthiyā duṭṭhamanā viruddhamanā paṭiviruddhamanā āhatamanā paccāhatamanā āghātitamanā paccāghātitamanā vadanti upavadanti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca abhūtenāti – vadanti ve duṭṭhamanāpi eke.

Về câu "Quả thật, một số người nói với tâm ác độc", những ngoại đạo ấy với tâm ác độc, tâm chống đối, tâm hoàn toàn chống đối, tâm sân hận, tâm đầy sân hận, tâm bị ám hại, tâm bị ám hại nặng nề, họ nói, họ chỉ trích Đức Thế Tôn và Tăng đoàn Tỳ khưu bằng điều không thật. Như vậy – quả thật, một số người nói với tâm ác độc.

Athopi ve saccamanā vadantīti ye tesaṃ titthiyānaṃ saddahantā okappentā adhimuccantā saccamanā saccasaññino bhūtamanā bhūtasaññino tathamanā tathasaññino yāthāvamanā yāthāvasaññino aviparītamanā aviparītasaññino vadanti upavadanti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca abhūtenāti – athopi ve saccamanā vadanti.

Về câu "Và lại nữa, quả thật, (những người khác) nói với tâm tin là thật", những người nào tin tưởng, chấp nhận, và bị thuyết phục bởi lời của các ngoại đạo ấy, với tâm tin là thật, với tưởng là thật, với tâm tin là đúng, với tưởng là đúng, với tâm tin là như vậy, với tưởng là như vậy, với tâm tin là đúng như thực, với tưởng là đúng như thực, với tâm không sai lệch, với tưởng không sai lệch, họ nói, họ chỉ trích Đức Thế Tôn và Tăng đoàn Tỳ khưu bằng điều không thật. Như vậy – và lại nữa, quả thật, (những người khác) nói với tâm tin là thật.

Vādañca jātaṃ muni no upetīti. So vādo jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto paratoghoso akkoso upavādo bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca abhūtenāti – vādañca jātaṃ. Muni no upetīti. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappatto…pe… saṅgajālamaticca so muni. Yo vādaṃ upeti so dvīhi kāraṇehi vādaṃ upeti – kārako kārakatāya vādaṃ upeti, atha vā vuccamāno upavadiyamāno kuppati byāpajjati patiṭṭhiyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Akārakomhīti yo vādaṃ upeti so imehi dvīhi kāraṇehi vādaṃ upeti. Muni dvīhi kāraṇehi vādaṃ na upeti – akārako muni akārakatāya vādaṃ na upeti, atha vā vuccamāno upavadiyamāno na kuppati na byāpajjati na patiṭṭhiyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Akārakomhīti muni imehi dvīhi kāraṇehi vādaṃ na upeti na upagacchati [Pg.48] na gaṇhāti na parāmasati na abhinivisatīti – vādañca jātaṃ muni no upeti.

Và bậc ẩn sĩ không đi đến lời tranh luận đã được sanh khởi. Lời tranh luận ấy đã được sanh khởi, đã được sanh khởi tốt đẹp, đã được hoàn thành, đã được hoàn thành trọn vẹn, đã được hiển lộ. Tiếng ồn ào từ người khác, sự mắng nhiếc, sự phỉ báng đối với đức Thế Tôn và đối với Tăng chúng Tỳ khưu bằng điều không có thật – (đây là ý nghĩa của) lời tranh luận đã được sanh khởi. Bậc ẩn sĩ không đi đến. Về bậc ẩn sĩ. Trí tuệ được gọi là sự tĩnh lặng (mona). Trí tuệ nào là sự hiểu biết, sự không si mê, sự thẩm sát Pháp, chánh kiến; bậc ẩn sĩ là người đã thành tựu trí tuệ ấy, đã đạt đến sự tĩnh lặng... vượt qua mạng lưới của sự dính mắc, đó là bậc ẩn sĩ. Người nào đi đến lời tranh luận, người ấy đi đến lời tranh luận do hai nguyên nhân: là người đã làm (điều sai trái), do đã làm (điều sai trái) nên đi đến lời tranh luận; hoặc là, khi bị nói, khi bị phỉ báng, người ấy tức giận, bị tổn hại, cố chấp, và biểu lộ sự phẫn nộ, sự sân hận, và sự bất bình. Người nào đi đến lời tranh luận (với ý nghĩ) 'Ta không phải là người đã làm', người ấy đi đến lời tranh luận do hai nguyên nhân này. Bậc ẩn sĩ không đi đến lời tranh luận do hai nguyên nhân: bậc ẩn sĩ là người không làm (điều sai trái), do không làm (điều sai trái) nên không đi đến lời tranh luận; hoặc là, khi bị nói, khi bị phỉ báng, vị ấy không tức giận, không bị tổn hại, không cố chấp, không biểu lộ sự phẫn nộ, sự sân hận, và sự bất bình. (Với ý nghĩ) 'Ta không phải là người đã làm', bậc ẩn sĩ do hai nguyên nhân này không đi đến lời tranh luận, không tiếp cận, không nắm giữ, không chấp thủ, không bám víu – (đây là ý nghĩa của) và bậc ẩn sĩ không đi đến lời tranh luận đã được sanh khởi.

Tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānaṃ munino āhatacittatā khilajātatāpi natthi. Pañcapi cetokhilā natthi, tayopi khilā natthi. Rāgakhilo dosakhilo mohakhilo natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti.

Do đó, bậc ẩn sĩ không có sự chai cứng ở bất cứ đâu. Về 'do đó'. Do đó, vì nguyên nhân ấy, vì lý do ấy, vì duyên cớ ấy, vì nguyên do ấy, đối với bậc ẩn sĩ, không có trạng thái tâm bị tổn thương, cũng không có trạng thái chai cứng đã sanh khởi. Năm sự chai cứng của tâm cũng không có, ba sự chai cứng cũng không có. Sự chai cứng do tham, sự chai cứng do sân, sự chai cứng do si không có, không hiện hữu, không được tìm thấy; chúng đã được từ bỏ, đã được đoạn tận, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. Về 'ở bất cứ đâu'. Ở bất cứ đâu, trong bất cứ điều gì, ở bất cứ nơi nào, hoặc ở bên trong, hoặc ở bên ngoài, hoặc ở cả bên trong và bên ngoài – (đây là ý nghĩa của) do đó, bậc ẩn sĩ không có sự chai cứng ở bất cứ đâu.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke, athopi ve saccamanā vadanti;

Vādañca jātaṃ muni no upeti, tasmā munī natthi khilo kuhiñcī’’ti.

‘Quả thật, một số người nói với tâm ác độc, và quả thật, (một số người khác) cũng nói với tâm chân thật. Bậc ẩn sĩ không đi đến lời tranh luận đã được sanh khởi, do đó, bậc ẩn sĩ không có sự chai cứng ở bất cứ đâu.’

16.

16.

Sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya, chandānunīto ruciyā niviṭṭho;

Sayaṃ samattāni pakubbamāno, yathā hi jāneyya tathā vadeyya.

‘Làm sao người ấy có thể vượt qua được tà kiến của chính mình? (Bởi vì) người ấy được dẫn dắt bởi dục vọng, an trú trong sở thích. Tự mình hoàn thiện (các quan điểm), người ấy biết như thế nào, quả thật người ấy nói như thế ấy.’

Sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyyāti. Yaṃ te titthiyā sundariparibbājikaṃ hantvā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ avaṇṇaṃ pakāsayitvā ‘‘evaṃ etaṃ lābhaṃ yasasakkāraṃ sammānaṃ paccāharissāmā’’ti te evaṃdiṭṭhikā evaṃkhantikā evaṃrucikā evaṃladdhikā evaṃajjhāsayā evaṃadhippāyā, te nāsakkhiṃsu sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ atikkamituṃ; atha kho sveva ayaso te paccāgatoti, evampi – sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya. Atha vā ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti yo so evaṃvādo, so sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ kathaṃ accayeyya atikkameyya samatikkameyya vītivatteyya? Taṃ kissa hetu? Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti. Evampi – sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya? ‘‘Asassato loko…pe… antavā loko… anantavā loko… taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… aññaṃ [Pg.49] jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… hoti tathāgato paraṃ maraṇā… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti yo so evaṃ vādo, so sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ kathaṃ accayeyya atikkameyya samatikkameyya vītivatteyya? Taṃ kissa hetu? Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti. Evampi – sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya.

Về câu 'Làm sao người ấy có thể vượt qua được tà kiến của chính mình?'. Bởi vì các du sĩ ngoại đạo ấy, sau khi đã giết nữ du sĩ Sundarī, đã công bố điều không tốt đẹp về các vị Sa-môn Thích tử, (với ý nghĩ rằng): 'Bằng cách này, chúng ta sẽ mang về lại lợi lộc, danh tiếng, sự cúng dường, và sự tôn kính này.' Họ có tà kiến như vậy, có sự kham nhẫn như vậy, có sở thích như vậy, có chủ thuyết như vậy, có khuynh hướng như vậy, có ý định như vậy. Họ đã không thể vượt qua được tà kiến của chính mình, sự kham nhẫn của chính mình, sở thích của chính mình, chủ thuyết của chính mình, khuynh hướng của chính mình, ý định của chính mình. Trái lại, chính sự tai tiếng ấy đã quay trở lại với họ. Theo cách này cũng vậy – (đây là ý nghĩa của) 'Làm sao người ấy có thể vượt qua được tà kiến của chính mình?'. Hoặc là, người nào có chủ trương rằng: 'Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là chân thật, điều khác là vô ích,' làm sao người ấy có thể vượt qua, có thể đi qua, có thể siêu việt, có thể thoát khỏi tà kiến của chính mình, sự kham nhẫn của chính mình, sở thích của chính mình, chủ thuyết của chính mình, khuynh hướng của chính mình, ý định của chính mình? Vì lý do gì? Bởi vì tà kiến ấy của người đó đã được nắm giữ, đã được chấp nhận, đã được bám víu, đã được chấp thủ, đã được cố chấp, đã được quyết định, đã được tin chắc như vậy. Theo cách này cũng vậy – (đây là ý nghĩa của) 'Làm sao người ấy có thể vượt qua được tà kiến của chính mình?'. (Tương tự đối với các quan điểm:) 'Thế gian là không thường hằng... cho đến... Như Lai không tồn tại cũng không không tồn tại sau khi chết, chỉ điều này là chân thật, điều khác là vô ích,' người nào có chủ trương như vậy, làm sao người ấy có thể vượt qua... tà kiến của chính mình...? Vì lý do gì? Bởi vì tà kiến ấy của người đó đã được nắm giữ, đã được chấp nhận, đã được bám víu, đã được chấp thủ, đã được cố chấp, đã được quyết định, đã được tin chắc như vậy. Theo cách này cũng vậy – (đây là ý nghĩa của) 'Làm sao người ấy có thể vượt qua được tà kiến của chính mình?'.

Chandānunīto ruciyā niviṭṭhoti. Chandānunītoti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati. Yathā hatthiyānena vā assayānena vā rathayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati, evameva sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyatīti – chandānunīto. Ruciyā niviṭṭhoti sakāya diṭṭhiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā niviṭṭho patiṭṭhito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti – chandānunīto ruciyā niviṭṭho.

Về câu 'được dẫn dắt bởi dục vọng, an trú trong sở thích'. Về 'được dẫn dắt bởi dục vọng'. (Người ấy) bị đi theo, bị dẫn dắt, bị mang đi, bị cuốn đi bởi tà kiến của chính mình, bởi sự kham nhẫn của chính mình, bởi sở thích của chính mình, bởi chủ thuyết của chính mình. Giống như người ta đi, được dẫn dắt, được mang đi, được cuốn đi bằng xe voi, hoặc xe ngựa, hoặc xe song mã, hoặc xe bò, hoặc xe dê, hoặc xe cừu, hoặc xe lạc đà, hoặc xe lừa; cũng vậy, (người ấy) bị đi theo, bị dẫn dắt, bị mang đi, bị cuốn đi bởi tà kiến của chính mình, bởi sự kham nhẫn của chính mình, bởi sở thích của chính mình, bởi chủ thuyết của chính mình – (đây là ý nghĩa của) được dẫn dắt bởi dục vọng. Về 'an trú trong sở thích'. (Người ấy) an trú, thiết lập, bám víu, tiếp cận, quyết định, tin chắc vào tà kiến của chính mình, sở thích của chính mình, chủ thuyết của chính mình – (đây là ý nghĩa của) được dẫn dắt bởi dục vọng, an trú trong sở thích.

Sayaṃ samattāni pakubbamānoti. Sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti. ‘‘Ayaṃ satthā sabbaññū’’ti sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti. ‘‘Ayaṃ dhammo svākkhāto…pe… ayaṃ gaṇo suppaṭipanno… ayaṃ diṭṭhi bhaddikā… ayaṃ paṭipadā supaññattā… ayaṃ maggo niyyāniko’’ti sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – sayaṃ samattāni pakubbamāno.

Thế nào là tự mình làm cho được hoàn hảo? Tự mình làm cho hoàn hảo, làm cho trọn vẹn, làm cho không thấp kém, làm cho thành cao cả, ưu việt, đặc thù, chủ yếu, tối thượng, cao quý. (Nói rằng:) “Vị Đạo Sư này là bậc Toàn Tri,” rồi tự mình làm cho hoàn hảo, làm cho trọn vẹn, làm cho không thấp kém, làm cho thành cao cả, ưu việt, đặc thù, chủ yếu, tối thượng, cao quý. (Nói rằng:) “Giáo Pháp này đã được khéo thuyết giảng... (v.v.)... Chúng Tăng này là bậc Thiện Hạnh... Tri kiến này là tốt lành... Con đường thực hành này đã được khéo quy định... Con đường này có khả năng đưa ra khỏi (khổ đau),” rồi tự mình làm cho hoàn hảo, làm cho trọn vẹn, làm cho không thấp kém, làm cho thành cao cả, ưu việt, đặc thù, chủ yếu, tối thượng, cao quý, làm cho sanh khởi, làm cho phát sanh, làm cho hiện hữu, làm cho được sanh ra. Như thế là tự mình làm cho được hoàn hảo.

Yathā hi jāneyya tathā vadeyyāti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya. ‘‘Asassato loko…pe… neva hoti [Pg.50] na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti – yathā hi jāneyya tathā vadeyya.

Thế nào là biết như thế nào, nói như thế ấy? Biết như thế nào, nói như thế ấy, kể như thế ấy, phát biểu như thế ấy, trình bày như thế ấy, diễn đạt như thế ấy. (Nói rằng:) “Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là sai lầm,” biết như thế nào, nói như thế ấy, kể như thế ấy, phát biểu như thế ấy, trình bày như thế ấy, diễn đạt như thế ấy. (Nói rằng:) “Thế gian là không thường hằng... (v.v.)... Sau khi chết, Như Lai không phải có cũng không phải không có, chỉ điều này là sự thật, điều khác là sai lầm,” biết như thế nào, nói như thế ấy, kể như thế ấy, phát biểu như thế ấy, trình bày như thế ấy, diễn đạt như thế ấy. Như thế là biết như thế nào, nói như thế ấy.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya, chandānunīto ruciyā niviṭṭho;

Sayaṃ samattāni pakubbamāno, yathā hi jāneyya tathā vadeyyā’’ti.

“Làm sao vượt qua tri kiến của mình, khi xuôi theo dục vọng, an trú vào sở thích? Tự mình làm cho (tri kiến ấy) được hoàn hảo, biết như thế nào, người ấy nói như thế ấy.”

17.

17.

Yo attano sīlavatāni jantu, anānupuṭṭhova paresa pāva pāvā (sī. syā.) ;

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu, yo ātumānaṃ sayameva pāva .

Chúng sanh nào không được hỏi mà lại, tuyên thuyết giới và hạnh của mình cho người khác; Các bậc thiện xảo gọi đó là pháp phi Thánh, đối với người tự mình tuyên thuyết về chính mình.

Yo attano sīlavatāni jantūti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Sīlavatānīti atthi sīlañceva vatañca, atthi vataṃ na sīlaṃ. Katamaṃ sīlañceva vatañca? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yo tattha saṃyamo saṃvaro avītikkamo, idaṃ sīlaṃ. Yaṃ samādānaṃ taṃ vataṃ. Saṃvaraṭṭhena sīlaṃ; samādānaṭṭhena vataṃ – idaṃ vuccati sīlañceva vatañca. Katamaṃ vataṃ, na sīlaṃ? Aṭṭha dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ, piṇḍapātikaṅgaṃ, paṃsukūlikaṅgaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ, nesajjikaṅgaṃ, yathāsanthatikaṅgaṃ – idaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Vīriyasamādānampi vuccati vataṃ, na sīlaṃ. ‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upassussatu maṃsalohitaṃ. Yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī’’ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ vīriyasamādānaṃ – idaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ.

Thế nào là chúng sanh nào (tuyên bố) về giới và hạnh của mình? Về từ nào: là người nào, hạng người nào, người có sự liên hệ nào, người có cách sống nào, người có loại hình nào, người đã đạt đến địa vị nào, người có được pháp nào, là Sát-đế-lỵ hay Bà-la-môn hay Phệ-xá hay Thủ-đà-la, là tại gia hay xuất gia, là chư thiên hay là người. Về từ giới và hạnh: có cả giới và hạnh, có hạnh mà không phải giới. Thế nào là cả giới và hạnh? Ở đây, vị tỳ khưu là người có giới, sống được thu thúc bởi sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha, có đầy đủ oai nghi và nơi hành xứ, thấy sự đáng sợ trong các lỗi nhỏ nhặt, thọ trì và tu học trong các học giới. Sự chế ngự, sự thu thúc, sự không vi phạm ở trong ấy, đây là giới. Sự thọ trì nào, đó là hạnh. Với ý nghĩa thu thúc là giới; với ý nghĩa thọ trì là hạnh – đây được gọi là cả giới và hạnh. Thế nào là hạnh, không phải giới? Tám pháp đầu-đà – hạnh ở rừng, hạnh đi khất thực, hạnh mặc y phấn tảo, hạnh ba y, hạnh đi khất thực theo thứ tự, hạnh không ăn sau khi đã từ chối, hạnh ngồi, hạnh ở nơi nào đã được sắp đặt – đây được gọi là hạnh, không phải giới. Sự thọ trì tinh tấn cũng được gọi là hạnh, không phải giới. (Nghĩ rằng:) “Dù cho chỉ còn da, gân, và xương; dù cho thịt và máu trong thân này khô cạn đi, cái gì có thể đạt được bằng sức người, bằng lực người, bằng tinh tấn người, bằng nỗ lực người, nếu chưa đạt được điều ấy thì sẽ không có sự dừng lại của tinh tấn,” rồi nâng đỡ tâm, nỗ lực. Sự thọ trì tinh tấn như vậy – đây được gọi là hạnh, không phải giới.

‘‘Nāsissaṃ [Pg.51] na pivissāmi, vihārato na nikkhame;

Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate’’ti.

“Ta sẽ không ăn, sẽ không uống, sẽ không đi ra khỏi tịnh xá, cũng sẽ không ngả lưng, khi mũi tên ái dục chưa được nhổ lên.”

Cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. ‘‘Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. ‘‘Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi, caṅkamā orohissāmi, vihārā nikkhamissāmi, aḍḍhayogā nikkhamissāmi, pāsādā nikkhamissāmi, hammiyā nikkhamissāmi, guhāya nikkhamissāmi, leṇā nikkhamissāmi, kuṭiyā nikkhamissāmi, kūṭāgārā nikkhamissāmi, aṭṭā nikkhamissāmi, māḷā nikkhamissāmi, uddaṇḍā nikkhamissāmi upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi maṇḍapā nikkhamissāmi, rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. ‘‘Imasmiññeva pubbaṇhasamayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī’’ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. ‘‘Imasmiññeva majjhanhikasamayaṃ, sāyanhasamayaṃ, purebhattaṃ, pacchābhattaṃ, purimaṃ yāmaṃ, majjhimaṃ yāmaṃ, pacchimaṃ yāmaṃ, kāḷe, juṇhe, vasse, hemante, gimhe, purime vayokhandhe, majjhime vayokhandhe, pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī’’ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujoti – yo attano sīlavatāni jantu.

Vị ấy nâng đỡ tâm, nỗ lực. Sự thọ trì tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh, không phải giới. (Nghĩ rằng:) “Ta sẽ không phá vỡ thế ngồi kiết-già này cho đến khi tâm của ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc do không còn chấp thủ,” rồi nâng đỡ tâm, nỗ lực. Sự thọ trì tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh, không phải giới. (Nghĩ rằng:) “Ta sẽ không đứng dậy khỏi chỗ ngồi này, sẽ không đi xuống khỏi nơi kinh hành, sẽ không đi ra khỏi tịnh xá, sẽ không đi ra khỏi nhà một mái, sẽ không đi ra khỏi lầu đài, sẽ không đi ra khỏi lầu son, sẽ không đi ra khỏi hang động, sẽ không đi ra khỏi sơn động, sẽ không đi ra khỏi cốc, sẽ không đi ra khỏi nhà có nóc nhọn, sẽ không đi ra khỏi tháp canh, sẽ không đi ra khỏi nhà sàn, sẽ không đi ra khỏi nhà kho, sẽ không đi ra khỏi giảng đường, sẽ không đi ra khỏi nhà tròn, sẽ không đi ra khỏi gốc cây này cho đến khi tâm của ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc do không còn chấp thủ,” rồi nâng đỡ tâm, nỗ lực. Sự thọ trì tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh, không phải giới. (Nghĩ rằng:) “Ngay trong buổi sáng này, ta sẽ mang lại, sẽ thâu hoạch, sẽ chứng ngộ, sẽ xúc chạm, sẽ thực chứng Thánh pháp,” rồi nâng đỡ tâm, nỗ lực. Sự thọ trì tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh, không phải giới. (Nghĩ rằng:) “Ngay trong buổi trưa này, buổi chiều này, trước bữa ăn, sau bữa ăn, canh đầu, canh giữa, canh cuối, trong hắc nguyệt, trong bạch nguyệt, trong mùa mưa, trong mùa đông, trong mùa hạ, trong giai đoạn đầu của tuổi tác, trong giai đoạn giữa của tuổi tác, trong giai đoạn cuối của tuổi tác, ta sẽ mang lại, sẽ thâu hoạch, sẽ chứng ngộ, sẽ xúc chạm, sẽ thực chứng Thánh pháp,” rồi nâng đỡ tâm, nỗ lực. Sự thọ trì tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh, không phải giới. Về từ chúng sanh: là hữu tình, người, thanh niên, nhân, cá nhân, sinh mạng, sinh vật, chúng sanh, con của Indra, người. Như thế là chúng sanh nào (tuyên bố) về giới và hạnh của mình.

Anānupuṭṭhova paresa pāvāti. Paresanti paresaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ. Anānupuṭṭhoti apuṭṭho apucchito ayācito anajjhesito apasādito. Pāvāti attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā pāvadati. Ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlabbatasampannoti vā jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena [Pg.52] vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā, uccā kulā pabbajitoti vā, mahākulā pabbajitoti vā, mahābhogakulā pabbajitoti vā, uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā, lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti vā, suttantikoti vā, vinayadharoti vā, dhammakathikoti vā, āraññikoti vā, piṇḍapātikoti vā, paṃsukūlikoti vā, tecīvarikoti vā, sapadānacārikoti vā, khalupacchābhattikoti vā, nesajjikoti vā, yathāsanthatikoti vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā, dutiyassa jhānassa lābhīti vā, tatiyassa jhānassa lābhīti vā, catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti – anānupuṭṭhova paresaṃ pāva.

Không được hỏi mà lại nói cho người khác nghe có nghĩa là: Người khác ở đây là những người khác gồm Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Tỳ-xá, Thủ-đà, tại gia, xuất gia, chư thiên, và nhân loại. Không được hỏi có nghĩa là không được hỏi, không được chất vấn, không được yêu cầu, không được thỉnh mời, không được khuyến khích. Nói cho nghe có nghĩa là nói về giới hạnh của mình, hoặc hạnh tu của mình, hoặc giới và hạnh tu của mình. Hoặc nói rằng: ‘Tôi là người có đầy đủ giới hạnh,’ hoặc ‘là người có đầy đủ hạnh tu,’ hoặc ‘là người có đầy đủ giới và hạnh tu,’ hoặc về dòng dõi, hoặc về thị tộc, hoặc về gia thế, hoặc về dung sắc, hoặc về tài sản, hoặc về học vấn, hoặc về nghề nghiệp, hoặc về kỹ năng, hoặc về kiến thức, hoặc về sự nghe nhiều, hoặc về tài biện luận, hoặc về một sự việc nào đó khác; hoặc nói rằng: ‘Tôi đã xuất gia từ dòng dõi cao quý,’ hoặc ‘đã xuất gia từ dòng dõi lớn,’ hoặc ‘đã xuất gia từ dòng dõi có nhiều của cải,’ hoặc ‘đã xuất gia từ dòng dõi có của cải dồi dào,’ hoặc ‘là người nổi tiếng, có danh vọng đối với cả tại gia và xuất gia,’ hoặc ‘là người được nhận y phục, vật thực khất thực, chỗ ở, và dược phẩm trị bệnh,’ hoặc ‘là người thông thuộc Kinh Tạng,’ hoặc ‘là người thông thuộc Luật Tạng,’ hoặc ‘là người thuyết pháp,’ hoặc ‘là người sống ở rừng,’ hoặc ‘là người đi khất thực,’ hoặc ‘là người mặc y phấn tảo,’ hoặc ‘là người chỉ dùng ba y,’ hoặc ‘là người đi khất thực từng nhà,’ hoặc ‘là người không ăn thêm sau khi đã từ chối,’ hoặc ‘là người thực hành hạnh không nằm,’ hoặc ‘là người ở bất cứ chỗ nào được sắp đặt,’ hoặc ‘là người đắc thiền thứ nhất,’ hoặc ‘là người đắc thiền thứ hai,’ hoặc ‘là người đắc thiền thứ ba,’ hoặc ‘là người đắc thiền thứ tư,’ hoặc ‘là người đắc Không Vô Biên Xứ,’ hoặc ‘là người đắc Thức Vô Biên Xứ,’ hoặc ‘là người đắc Vô Sở Hữu Xứ,’ hoặc ‘là người đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ,’ người ấy nói, kể, phát biểu, trình bày, diễn đạt. Như vậy là không được hỏi mà lại nói cho người khác nghe.

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhūti. Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evamāhaṃsu – ‘‘anariyānaṃ eso dhammo, neso dhammo ariyānaṃ; bālānaṃ eso dhammo, neso dhammo paṇḍitānaṃ; asappurisānaṃ eso dhammo, neso dhammo sappurisāna’’nti. Evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – anariyadhammaṃ kusalā tamāhu.

Các bậc thiện xảo gọi đó là pháp không phải của bậc Thánh có nghĩa là: Các bậc thiện xảo là những vị thiện xảo về uẩn, thiện xảo về giới, thiện xảo về xứ, thiện xảo về duyên khởi, thiện xảo về niệm xứ, thiện xảo về chánh cần, thiện xảo về thần túc, thiện xảo về quyền, thiện xảo về lực, thiện xảo về giác chi, thiện xảo về đạo, thiện xảo về quả, thiện xảo về Niết-bàn. Các bậc thiện xảo ấy đã nói như sau: ‘Đó là pháp của những người không phải bậc Thánh, đó không phải là pháp của các bậc Thánh; đó là pháp của kẻ ngu, đó không phải là pháp của bậc trí; đó là pháp của người không chân chánh, đó không phải là pháp của người chân chánh.’ Họ đã nói như vậy, kể như vậy, phát biểu như vậy, trình bày như vậy, diễn đạt như vậy. Như vậy là các bậc thiện xảo gọi đó là pháp không phải của bậc Thánh.

Yo ātumānaṃ sayameva pāvāti. Ātumā vuccati attā. Sayameva pāvāti sayameva attānaṃ pāvadati – ‘‘ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlabbatasampannoti vā, jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā, uccā kulā pabbajitoti [Pg.53] vā, mahākulā pabbajitoti vā, mahābhogakulā pabbajitoti vā, uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā, lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, suttantikoti vā, vinayadharoti vā, dhammakathikoti vā, āraññikoti vā, piṇḍapātikoti vā, paṃsukūlikoti vā, tecīvarikoti vā, sapadānacārikoti vā, khalupacchābhattikoti vā, nesajjikoti vā, yathāsanthatikoti vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā, dutiyassa jhānassa lābhīti vā, tatiyassa jhānassa lābhīti vā, catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā,

Người nào tự mình nói về bản thân có nghĩa là: Bản thân được gọi là tự ngã. Tự mình nói có nghĩa là tự mình nói về bản thân rằng: ‘Tôi là người có đầy đủ giới hạnh,’ hoặc ‘là người có đầy đủ hạnh tu,’ hoặc ‘là người có đầy đủ giới và hạnh tu,’ hoặc về dòng dõi, hoặc về thị tộc, hoặc về gia thế, hoặc về dung sắc, hoặc về tài sản, hoặc về học vấn, hoặc về nghề nghiệp, hoặc về kỹ năng, hoặc về kiến thức, hoặc về sự nghe nhiều, hoặc về tài biện luận, hoặc về một sự việc nào đó khác; hoặc nói rằng: ‘Tôi đã xuất gia từ dòng dõi cao quý,’ hoặc ‘đã xuất gia từ dòng dõi lớn,’ hoặc ‘đã xuất gia từ dòng dõi có nhiều của cải,’ hoặc ‘đã xuất gia từ dòng dõi có của cải dồi dào,’ hoặc ‘là người nổi tiếng, có danh vọng đối với cả tại gia và xuất gia,’ hoặc ‘là người được nhận y phục, vật thực khất thực, chỗ ở, và dược phẩm trị bệnh,’ hoặc ‘là người thông thuộc Kinh Tạng,’ hoặc ‘là người thông thuộc Luật Tạng,’ hoặc ‘là người thuyết pháp,’ hoặc ‘là người sống ở rừng,’ hoặc ‘là người đi khất thực,’ hoặc ‘là người mặc y phấn tảo,’ hoặc ‘là người chỉ dùng ba y,’ hoặc ‘là người đi khất thực từng nhà,’ hoặc ‘là người không ăn thêm sau khi đã từ chối,’ hoặc ‘là người thực hành hạnh không nằm,’ hoặc ‘là người ở bất cứ chỗ nào được sắp đặt,’ hoặc ‘là người đắc thiền thứ nhất,’ hoặc ‘là người đắc thiền thứ hai,’ hoặc ‘là người đắc thiền thứ ba,’ hoặc ‘là người đắc thiền thứ tư,’ hoặc ‘là người đắc Không Vô Biên Xứ,’ hoặc ‘là người đắc Thức Vô Biên Xứ,’

Vibhavañca bhavañca vippahāya, vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhū’’ti.

Vị ấy đã từ bỏ cả phi hữu và sự hiện hữu, đã sống đời phạm hạnh, đã đoạn tận sự tái sanh, vị ấy là tỳ khưu.’

Ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā’’ pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti – yo ātumānaṃ sayameva pāvāti.

hoặc ‘là người đắc Vô Sở Hữu Xứ,’ hoặc ‘là người đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ,’ người ấy nói, kể, phát biểu, trình bày, diễn đạt. Như vậy là người nào tự mình nói về bản thân.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Yo attano sīlavatāni jantu, anānupuṭṭhova paresa pāva;

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu, yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti.

‘Chúng sanh nào, không được hỏi mà lại, nói cho người khác nghe về giới và hạnh của mình; Các bậc thiện xảo gọi đó là pháp không phải của bậc Thánh, người nào tự mình nói về bản thân.’

18.

18.

Santo ca bhikkhu abhinibbutatto, itihanti sīlesu akatthamāno;

Tamariyadhammaṃ kusalā vadanti, yassussadā natthi kuhiñci loke.

Vị tỳ khưu an tịnh, có tự thân đã được dập tắt, không khoe khoang về các giới hạnh rằng: ‘Như thế này;’ Các bậc thiện xảo nói rằng đó là pháp của bậc Thánh, người không có sự kiêu mạn ở bất cứ nơi đâu trong thế gian.

Santo ca bhikkhu abhinibbutattoti. Santoti rāgassa samitattā santo, dosassa samitattā santo, mohassa samitattā santo, kodhassa…pe… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa … issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ… sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto [Pg.54] vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti – santo. Bhikkhūti sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu – sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno bhinno hoti. Bhinnāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

Vị tỳ khưu được an tịnh và có tự thân tịch tịnh. An tịnh là do tham được lắng dịu nên an tịnh, do sân được lắng dịu nên an tịnh, do si được lắng dịu nên an tịnh, do phẫn nộ... cho đến... do hiềm hận... do gièm pha... do cạnh tranh... do tật đố... do bỏn xẻn... do xảo trá... do gian manh... do ngoan cố... do hung hăng... do mạn... do quá mạn... do say đắm... do phóng dật... do tất cả các phiền não... do tất cả các hành vi xấu ác... do tất cả các sự nóng nảy... do tất cả các sự thiêu đốt... do tất cả các sự nhiệt não... do tất cả các hành động bất thiện được an tịnh, được lắng dịu, được dập tắt, được làm cho nguội lạnh, được tịch tịnh, được lìa khỏi, được làm cho lắng xuống nên là an tịnh, được lắng dịu, được dập tắt, được tịch tịnh, được làm cho lắng xuống. Tỳ khưu là do đã phá vỡ bảy pháp nên là tỳ khưu: thân kiến đã được phá vỡ, hoài nghi đã được phá vỡ, giới cấm thủ đã được phá vỡ, tham đã được phá vỡ, sân đã được phá vỡ, si đã được phá vỡ, mạn đã được phá vỡ. Các pháp ác, bất thiện, gây ô nhiễm, dẫn đến tái sanh, gây phiền não, có quả khổ, đưa đến sanh, già, chết trong tương lai của vị ấy đã được phá vỡ.

‘‘Pajjena katena attanā, [sabhiyāti bhagavā]Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;

Vibhavañca bhavañca vippahāya,Vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhū’’ti.

(Thế Tôn nói với Sabhiya): “Bằng con đường do tự mình tạo ra, vị ấy đã đạt đến sự tịch tịnh hoàn toàn, đã vượt qua hoài nghi; đã từ bỏ cả phi hữu và hiện hữu, đã sống đời phạm hạnh, đã đoạn tận sự tái sanh, vị ấy chính là tỳ khưu.”

Santo ca bhikkhu abhinibbutattoti rāgassa nibbāpitattā abhinibbutatto, dosassa nibbāpitattā abhinibbutatto, mohassa nibbāpitattā abhinibbutatto, kodhassa…pe… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ… sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ nibbāpitattā abhinibbutattoti – santo ca bhikkhu abhinibbutatto.

Vị tỳ khưu được an tịnh và có tự thân tịch tịnh là do tham đã được dập tắt nên có tự thân tịch tịnh, do sân đã được dập tắt nên có tự thân tịch tịnh, do si đã được dập tắt nên có tự thân tịch tịnh, do phẫn nộ... cho đến... do hiềm hận... do gièm pha... do cạnh tranh... do tật đố... do bỏn xẻn... do xảo trá... do gian manh... do ngoan cố... do hung hăng... do mạn... do quá mạn... do say đắm... do phóng dật... do tất cả các phiền não... do tất cả các hành vi xấu ác... do tất cả các sự nóng nảy... do tất cả các sự thiêu đốt... do tất cả các sự nhiệt não... do tất cả các hành động bất thiện đã được dập tắt nên có tự thân tịch tịnh. Như vậy là vị tỳ khưu được an tịnh và có tự thân tịch tịnh.

Itihanti sīlesu akatthamānoti. Itihanti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – itihanti. Sīlesu akatthamānoti. Idhekacco katthī hoti vikatthī. So katthati vikatthati. Ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlabbatasampannoti vā, jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati. Evaṃ na katthati na vikatthati. Katthanā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – itihanti sīlesu akatthamāno.

Và như thế, không khoe khoang về giới hạnh. ‘Và như thế’ là sự nối kết câu, sự liên kết câu, sự bổ sung cho câu, sự tập hợp các chữ cái, sự gắn kết các phụ âm, đây là sự tiếp nối của các câu – và như thế. Không khoe khoang về giới hạnh là ở đây, có người hay khoe khoang, hay tự tán dương. Người ấy khoe khoang, tự tán dương rằng: ‘Ta là người có đầy đủ giới hạnh,’ hoặc ‘có đầy đủ hạnh nguyện,’ hoặc ‘có đầy đủ giới và hạnh nguyện,’ hoặc về dòng dõi, về gia tộc, về gia thế, về dung sắc... cho đến... hoặc là người đã chứng đắc phi tưởng phi phi tưởng xứ định. Vị ấy không khoe khoang, không tự tán dương như vậy. Vị ấy đã xa lìa, đã từ bỏ, đã tránh xa, đã thoát ra, đã dứt bỏ, đã giải thoát, đã không còn ràng buộc, sống với tâm không còn giới hạn khỏi sự khoe khoang. Như vậy là và như thế, không khoe khoang về giới hạnh.

Tamariyadhammaṃ [Pg.55] kusalā vadantīti. Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evaṃ vadanti – ‘‘ariyānaṃ eso dhammo, neso dhammo anariyānaṃ; paṇḍitānaṃ eso dhammo, neso dhammo bālānaṃ; sappurisānaṃ eso dhammo, neso dhammo asappurisāna’’nti. Evaṃ vadanti, ariyānaṃ evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – tamariyadhammaṃ kusalā vadanti.

Các bậc thiện xảo gọi đó là pháp của bậc Thánh. Thiện xảo là những vị thiện xảo về uẩn, thiện xảo về giới, thiện xảo về xứ, thiện xảo về duyên khởi, thiện xảo về niệm xứ, thiện xảo về chánh cần, thiện xảo về thần túc, thiện xảo về căn, thiện xảo về lực, thiện xảo về giác chi, thiện xảo về đạo, thiện xảo về quả, thiện xảo về Niết-bàn. Các bậc thiện xảo ấy nói như vầy: “Đây là pháp của các bậc Thánh, không phải là pháp của những kẻ không phải bậc Thánh; đây là pháp của các bậc hiền trí, không phải là pháp của những kẻ ngu si; đây là pháp của các bậc chân nhân, không phải là pháp của những kẻ không phải chân nhân.” Họ nói như vậy, họ kể như vậy, họ tuyên bố như vậy, họ trình bày như vậy, họ diễn đạt như vậy. Như vậy là các bậc thiện xảo gọi đó là pháp của bậc Thánh.

Yassussadā natthi kuhiñci loketi. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Ussadāti sattussadā – rāgussado, dosussado, mohussado, mānussado, diṭṭhussado, kilesussado, kammussado. Yassime ussadā natthi na santi na vijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – yassussadā natthi kuhiñci loke.

Vị nào không có các sự trồi lên ở bất cứ nơi đâu trong thế gian. ‘Vị nào’ là vị A-la-hán, bậc đã đoạn tận các lậu hoặc. ‘Sự trồi lên’ là bảy sự trồi lên: sự trồi lên của tham, sự trồi lên của sân, sự trồi lên của si, sự trồi lên của mạn, sự trồi lên của tà kiến, sự trồi lên của phiền não, sự trồi lên của nghiệp. Vị nào không có, không hiện hữu, không tìm thấy, không có được những sự trồi lên này; chúng đã được từ bỏ, đã được cắt đứt, đã được lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không còn khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. ‘Ở bất cứ nơi đâu’ là ở bất cứ đâu, trong bất cứ cái gì, tại bất cứ nơi nào, ở bên trong, hoặc ở bên ngoài, hoặc cả bên trong và bên ngoài. ‘Trong thế gian’ là trong thế gian khổ cảnh, trong thế gian loài người, trong thế gian chư thiên, trong thế gian của các uẩn, trong thế gian của các giới, trong thế gian của các xứ. Như vậy là vị nào không có các sự trồi lên ở bất cứ nơi đâu trong thế gian.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Thế Tôn đã nói:

‘‘Santo ca bhikkhu abhinibbutatto, itihanti sīlesu akatthamāno;

Tamariyadhammaṃ kusalā vadanti, yassussadā natthi kuhiñci loke’’ti.

“Vị tỳ khưu được an tịnh và có tự thân tịch tịnh, và như thế, không khoe khoang về giới hạnh; các bậc thiện xảo gọi đó là pháp của bậc Thánh, vị nào không có các sự trồi lên ở bất cứ nơi đâu trong thế gian.”

19.

19.

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā, purakkhatā santi avīvadātā;

Yadattani passati ānisaṃsaṃ, taṃ nissito kuppapaṭiccasantiṃ.

Vị nào có các pháp được tưởng tượng, được tạo tác, được đặt ở phía trước, và không trong sạch; khi thấy lợi ích nào đó ở nơi tự thân, vị ấy nương tựa vào đó, vào sự an tịnh phụ thuộc vào điều kiện bất ổn.

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammāti. Pakappanāti dve pakappanā – taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca…pe… ayaṃ taṇhāpakappanā…pe… ayaṃ diṭṭhipakappanā. Saṅkhatāti saṅkhatā abhisaṅkhatā saṇṭhapitātipi – saṅkhatā. Atha vā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammātipi – saṅkhatā[Pg.56]. Yassāti diṭṭhigatikassa. Dhammā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti – pakappitā saṅkhatā yassa dhammā.

Vị nào có các pháp được tưởng tượng, được tạo tác. ‘Sự tưởng tượng’ là có hai sự tưởng tượng: sự tưởng tượng của ái và sự tưởng tượng của tà kiến... cho đến... đây là sự tưởng tượng của ái... cho đến... đây là sự tưởng tượng của tà kiến. ‘Được tạo tác’ là được tạo tác, được cố ý tạo tác, được thiết lập – cũng là được tạo tác. Hoặc là, vô thường, được tạo tác, do duyên sanh, có bản chất hủy diệt, có bản chất biến mất, có bản chất ly tham, có bản chất đoạn diệt – cũng là được tạo tác. ‘Vị nào’ là người có tà kiến. ‘Các pháp’ được nói là sáu mươi hai loại tà kiến. Như vậy là vị nào có các pháp được tưởng tượng, được tạo tác.

Purakkhatā santi avīvadātāti. Purakkhatāti dve purekkhārā – taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca…pe… ayaṃ taṇhāpurekkhāro…pe… ayaṃ diṭṭhipurekkhāro. Tassa taṇhāpurekkhāro appahīno, diṭṭhipurekkhāro appaṭinissaṭṭho. Tassa taṇhāpurekkhārassa appahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa appaṭinissaṭṭhattā so taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā purato katvā carati taṇhādhajo taṇhāketu taṇhādhipateyyo, diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo, taṇhāya vā diṭṭhiyā vā parivārito caratīti – purakkhatā. Santīti santi saṃvijjanti atthi upalabbhanti. Avīvadātāti avevadātā avodātā aparisuddhā saṃkiliṭṭhā saṃkilesikāti – purakkhatā santi avīvadātā.

Purakkhatā santi avīvadātāti (Những pháp được đặt ở phía trước, hiện hữu, không trong sạch). Về (những pháp) được đặt ở phía trước: Có hai sự đặt ở phía trước – sự đặt ái dục ở phía trước và sự đặt tà kiến ở phía trước… cho đến… đây là sự đặt ái dục ở phía trước… cho đến… đây là sự đặt tà kiến ở phía trước. Đối với người ấy, sự đặt ái dục ở phía trước là chưa được đoạn trừ, sự đặt tà kiến ở phía trước là chưa được từ bỏ. Do vì sự đặt ái dục ở phía trước chưa được đoạn trừ, do vì sự đặt tà kiến ở phía trước chưa được từ bỏ, người ấy đi lại với việc đã đặt ái dục hoặc tà kiến ở phía trước, có ái dục làm ngọn cờ, có ái dục làm biểu tượng, có ái dục làm chủ thể; có tà kiến làm ngọn cờ, có tà kiến làm biểu tượng, có tà kiến làm chủ thể; đi lại trong khi được bao quanh bởi ái dục hoặc bởi tà kiến – (như vậy là) được đặt ở phía trước. Về (chúng) hiện hữu: (Chúng) hiện hữu, (chúng) có mặt, (chúng) hiện có, (chúng) được tìm thấy. Về (chúng) không trong sạch: (Chúng) không trong sạch, không thanh tịnh, không thuần khiết, bị ô nhiễm, thuộc về phiền não – (như vậy là) được đặt ở phía trước, hiện hữu, không trong sạch.

Yadattani passati ānisaṃsanti. Yadattanīti yaṃ attani. Attā vuccati diṭṭhigataṃ. Attano diṭṭhiyā dve ānisaṃse passati – diṭṭhadhammikañca ānisaṃsaṃ, samparāyikañca ānisaṃsaṃ. Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso? Yaṃdiṭṭhiko satthā hoti, taṃdiṭṭhikā sāvakā honti. Taṃdiṭṭhikaṃ satthāraṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti apacitiṃ karonti. Labhati ca tatonidānaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ – ayaṃ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso. Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso? Ayaṃ diṭṭhi alaṃ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā. Ayaṃ diṭṭhi suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā, muttiyā vimuttiyā parimuttiyā. Imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti. Imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi parisujjhissāmi, muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmīti āyatiṃ phalapāṭikaṅkhī hoti – ayaṃ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso. Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṃse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti – yadattani passati ānisaṃsaṃ.

Yadattani passati ānisaṃsanti (Thấy được lợi ích nào ở nơi tự thân). Về (câu) ‘nào ở nơi tự thân’: (Nghĩa là) cái nào ở nơi tự thân. Tự thân được gọi là sở kiến. (Người ấy) thấy được hai lợi ích ở nơi tà kiến của mình – lợi ích trong hiện tại và lợi ích trong tương lai. Lợi ích trong hiện tại của tà kiến là gì? Vị đạo sư có tà kiến nào thì các đệ tử có tà kiến ấy. Các đệ tử tôn trọng, kính nể, quý mến, cúng dường, sùng kính vị đạo sư có tà kiến ấy. Và do nhân duyên ấy, vị ấy nhận được y phục, vật thực khất thực, chỗ ở, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng – đây là lợi ích trong hiện tại của tà kiến. Lợi ích trong tương lai của tà kiến là gì? (Nghĩ rằng:) ‘Tà kiến này là đủ để trở thành nāga (rồng), hoặc supaṇṇa (kim xí điểu), hoặc yakkha (dạ-xoa), hoặc asura (a-tu-la), hoặc gandhabba (càn-thát-bà), hoặc mahārāja (đại vương), hoặc Inda (Đế Thích), hoặc Brahmā (Phạm Thiên), hoặc deva (chư thiên). Tà kiến này là để cho sự trong sạch, sự thanh tịnh, sự hoàn toàn trong sạch; cho sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự triệt để giải thoát. Do tà kiến này, họ trở nên trong sạch, thanh tịnh, hoàn toàn trong sạch; họ được giải thoát, hoàn toàn giải thoát, triệt để giải thoát. Do tà kiến này, ta sẽ trở nên trong sạch, thanh tịnh, hoàn toàn trong sạch; ta sẽ được giải thoát, hoàn toàn giải thoát, triệt để giải thoát,’ người ấy trở thành người mong đợi kết quả trong tương lai – đây là lợi ích trong tương lai của tà kiến. (Người ấy) thấy, nhận thấy, quan sát, xem xét, thẩm xét hai lợi ích này ở nơi tà kiến của mình – (như vậy là) thấy được lợi ích nào ở nơi tự thân.

Taṃ [Pg.57] nissito kuppapaṭiccasantinti. Tisso santiyo – accantasanti, tadaṅgasanti, sammutisanti. Katamā accantasanti? Accantasanti vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ayaṃ accantasanti. Katamā tadaṅgasanti? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇā santā honti; dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā santā honti; tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti santā hoti; catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhā santā honti; ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññā paṭighasaññā nānattasaññā santā hoti; viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā santā hoti; ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā santā hoti; nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā santā hoti. Ayaṃ tadaṅgasanti. Katamā sammutisanti? Sammutisantiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisantiyo. Api ca sammutisanti imasmiṃ atthe adhippetā santīti. Taṃ nissito kuppapaṭiccasantinti. Kuppasantiṃ pakuppasantiṃ eritasantiṃ sameritasantiṃ calitasantiṃ ghaṭṭitasantiṃ kappitasantiṃ pakappitasantiṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ, santiṃ nissito asito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti – taṃ nissito kuppapaṭiccasantiṃ.

Taṃ nissito kuppapaṭiccasantinti (Nương tựa vào đó, đạt được sự an tịnh duyên sinh và có thể bị rúng động). Có ba sự an tịnh – sự an tịnh tuyệt đối, sự an tịnh nhất thời, sự an tịnh quy ước. Sự an tịnh tuyệt đối là gì? Sự an tịnh tuyệt đối được gọi là trạng thái bất tử, là Nibbāna. Đó là sự lắng dịu của tất cả các pháp hữu vi, sự từ bỏ tất cả các cơ sở của sự tái sanh, sự đoạn tận của ái dục, sự ly tham, sự chấm dứt, là Nibbāna. Đây là sự an tịnh tuyệt đối. Sự an tịnh nhất thời là gì? Đối với người đã nhập Sơ thiền, các triền cái được an tịnh; đối với người đã nhập Nhị thiền, tầm và tứ được an tịnh; đối với người đã nhập Tam thiền, hỷ được an tịnh; đối với người đã nhập Tứ thiền, lạc và khổ được an tịnh; đối với người đã nhập Không Vô Biên Xứ, sắc tưởng, đối ngại tưởng, và các tưởng đa dạng được an tịnh; đối với người đã nhập Thức Vô Biên Xứ, tưởng về Không Vô Biên Xứ được an tịnh; đối với người đã nhập Vô Sở Hữu Xứ, tưởng về Thức Vô Biên Xứ được an tịnh; đối với người đã nhập Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, tưởng về Vô Sở Hữu Xứ được an tịnh. Đây là sự an tịnh nhất thời. Sự an tịnh quy ước là gì? Sáu mươi hai tà kiến được gọi là những sự an tịnh quy ước, những sự an tịnh của tà kiến. Hơn nữa, sự an tịnh quy ước là sự an tịnh được ngụ ý trong ý nghĩa này. Về (câu) ‘Nương tựa vào đó, (đạt được) sự an tịnh duyên sinh và có thể bị rúng động’: (Người ấy) nương tựa, bám víu, dính mắc, đi đến, quyến luyến, quyết tâm vào sự an tịnh có thể bị rúng động, rất dễ bị rúng động, bị khuấy động, rất dễ bị khuấy động, bị dao động, bị va chạm, được tạo tác, được cấu thành, là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp duyên sinh, có bản chất bị hủy diệt, có bản chất tan biến, có bản chất phai nhạt, có bản chất chấm dứt – (như vậy là) nương tựa vào đó, (đạt được) sự an tịnh duyên sinh và có thể bị rúng động.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā, purakkhatā santi avīvadātā;

Yadattani passati ānisaṃsaṃ, taṃ nissito kuppapaṭiccasanti’’nti.

‘Các pháp của người nào được tạo tác, được cấu thành, được đặt ở phía trước, hiện hữu, không trong sạch; người ấy thấy được lợi ích nào ở nơi tự thân (trong tà kiến ấy), nương tựa vào đó, (đạt được) sự an tịnh duyên sinh và có thể bị rúng động.’

20.

20.

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā, dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Tasmā naro tesu nivesanesu, nirassatī ādiyatī ca dhammaṃ.

Sự cố chấp vào các tà kiến quả thật không dễ gì vượt qua, (sau khi) đã quyết đoán và nắm giữ (một học thuyết) giữa các pháp; do đó, con người ở trong những sự cố chấp ấy, vừa loại bỏ lại vừa chấp nhận một giáo pháp.

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattāti. Diṭṭhīnivesāti ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivesaparāmāso diṭṭhinivesanaṃ. ‘‘Asassato loko…pe… antavā loko… anantavā loko [Pg.58] … taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… hoti tathāgato paraṃ maraṇā… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivesaparāmāso diṭṭhinivesananti. Diṭṭhīnivesā na hi svātivattāti diṭṭhinivesā na hi svātivattā durativattā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti – diṭṭhīnivesā na hi svātivattā.

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattāti (Sự cố chấp vào các tà kiến quả thật không dễ gì vượt qua). Về sự cố chấp vào các tà kiến: Sự bám víu và chấp thủ rằng: ‘Thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là chân lý, điều khác là sai lầm,’ đó là sự cố chấp vào tà kiến. (Hoặc) sự bám víu và chấp thủ rằng: ‘Thế giới là không thường hằng… cho đến… thế giới là hữu biên… thế giới là vô biên … sinh mạng ấy chính là thân thể ấy… sinh mạng là khác, thân thể là khác… Như Lai có tồn tại sau khi chết… Như Lai không tồn tại sau khi chết… Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết… Như Lai vừa không tồn tại cũng không phải là không tồn tại sau khi chết, chỉ có điều này là chân lý, điều khác là sai lầm,’ đó là sự cố chấp vào tà kiến. Về (câu) ‘Sự cố chấp vào các tà kiến quả thật không dễ gì vượt qua’: Sự cố chấp vào các tà kiến quả thật không dễ gì vượt qua, khó vượt qua, khó vượt qua, rất khó vượt qua, khó siêu việt, khó từ bỏ – (như vậy là) sự cố chấp vào các tà kiến quả thật không dễ gì vượt qua.

Dhammesu niccheyya samuggahītanti. Dhammesūti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatesu. Niccheyyāti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Samuggahītanti nivesanesu odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho. Idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttanti – dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

Dhammesu niccheyya samuggahītanti. Dhammesūti có nghĩa là trong sáu mươi hai loại tà kiến. Niccheyyāti có nghĩa là sau khi đã quyết định, sau khi đã phán quyết, sau khi đã tìm cầu, sau khi đã tìm cầu kỹ lưỡng, sau khi đã cân nhắc, sau khi đã thẩm xét, sau khi đã làm cho sáng tỏ, sau khi đã làm cho hiển lộ. Samuggahītanti có nghĩa là trong các sự an trú, sự nắm giữ có giới hạn, sự nắm giữ toàn bộ, sự nắm giữ điều cao quý, sự nắm giữ từng phần, sự nắm giữ theo cách tích tập, sự nắm giữ theo cách thu gom. (Nghĩ rằng:) ‘Điều này là chân thật, là xác thực, là như thế, là sự thật, là đúng như thực, là không sai khác,’ (đây là) sự nắm giữ, sự chấp thủ, sự kiên trì, sự bám víu, sự quyết tâm – (đây là ý nghĩa của) dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

Tasmā naro tesu nivesanesūti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānaṃ. Naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Tesu nivesanesūti tesu diṭṭhinivesanesūti – tasmā naro tesu nivesanesu.

Tasmā naro tesu nivesanesūti. Tasmāti có nghĩa là: do vì thế, do nguyên nhân ấy, do duyên cớ ấy, do lý do ấy. Naroti có nghĩa là: chúng sanh, người, thanh niên, nam nhân, cá thể, sinh vật, sinh linh, con vật, sinh vật của Indra, con người. Tesu nivesanesūti có nghĩa là: trong những sự an trú của tà kiến ấy – (đây là ý nghĩa của) tasmā naro tesu nivesanesu.

Nirassatī ādiyatī ca dhammanti. Nirassatīti dvīhi kāraṇehi nirassati – paravicchindanāya vā nirassati, anabhisambhuṇanto vā nirassati. Kathaṃ paravicchindanāya nirassati? Paro vicchindeti – so satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti – evaṃ paro vicchindeti. Evaṃ vicchindiyamāno satthāraṃ nirassati, dhammakkhānaṃ nirassati, gaṇaṃ nirassati, diṭṭhiṃ nirassati, paṭipadaṃ nirassati, maggaṃ nirassati. Evaṃ paravicchindanāya nirassati. Kathaṃ anabhisambhuṇanto nirassati? Sīlaṃ anabhisambhuṇanto sīlaṃ nirassati, vataṃ anabhisambhuṇanto vataṃ nirassati, sīlabbataṃ [Pg.59] anabhisambhuṇanto sīlabbataṃ nirassati. Evaṃ anabhisambhuṇanto nirassati. Ādiyatī ca dhammanti. Satthāraṃ gaṇhāti, dhammakkhānaṃ gaṇhāti, gaṇaṃ gaṇhāti, diṭṭhiṃ gaṇhāti, paṭipadaṃ gaṇhāti, maggaṃ gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti – nirassatī ādiyatī ca dhammaṃ.

Nirassatī ādiyatī ca dhammanti. Nirassatīti có nghĩa là từ bỏ do hai nguyên nhân – hoặc từ bỏ do sự cắt đứt của người khác, hoặc từ bỏ do không thể thực hành được. Từ bỏ do sự cắt đứt của người khác là thế nào? Người khác làm cho cắt đứt (bằng cách nói rằng): ‘Vị đạo sư ấy không phải là bậc toàn tri, giáo pháp ấy không được khéo thuyết, hội chúng ấy không phải là bậc thiện hành, tà kiến ấy không tốt đẹp, con đường thực hành ấy không được khéo chế định, đạo lộ ấy không đưa đến sự giải thoát, ở đây không có sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, hay sự giải thoát, sự thoát ly, sự hoàn toàn thoát ly; ở đây không có những người được thanh tịnh, được trong sạch, được hoàn toàn trong sạch, hay được giải thoát, được thoát ly, được hoàn toàn thoát ly; (các pháp ấy) là thấp kém, là hạ liệt, là tầm thường, là tồi tệ, là đáng khinh, là nhỏ nhoi.’ – Như vậy, người khác làm cho cắt đứt. Bị cắt đứt như vậy, người ấy từ bỏ vị đạo sư, từ bỏ lời thuyết pháp, từ bỏ hội chúng, từ bỏ tà kiến, từ bỏ con đường thực hành, từ bỏ đạo lộ. Như vậy là từ bỏ do sự cắt đứt của người khác. Từ bỏ do không thể thực hành được là thế nào? Không thể thực hành được giới, người ấy từ bỏ giới; không thể thực hành được hạnh, người ấy từ bỏ hạnh; không thể thực hành được giới hạnh, người ấy từ bỏ giới hạnh. Như vậy là từ bỏ do không thể thực hành được. Ādiyatī ca dhammanti có nghĩa là: chấp nhận một vị đạo sư, chấp nhận một lời thuyết pháp, chấp nhận một hội chúng, chấp nhận một tà kiến, chấp nhận một con đường thực hành, chấp nhận một đạo lộ, bám víu, kiên trì vào đó – (đây là ý nghĩa của) nirassatī ādiyatī ca dhammaṃ.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā, dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Tasmā naro tesu nivesanesu, nirassatī ādiyatī ca dhamma’’nti.

“Bởi vì những sự an trú trong tà kiến không dễ gì vượt qua, (đó là) sự chấp thủ sau khi đã quyết định trong các pháp; Do đó, người ấy ở trong những sự an trú ấy, từ bỏ rồi lại chấp nhận một pháp.”

21.

21.

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke, pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu;

Māyañca mānañca pahāya dhono, sa kena gaccheyya anūpayo so.

Đối với bậc đã gột rửa, quả vậy, không có tà kiến nào được tạo tác bất cứ nơi đâu trong thế gian, trong các cõi hữu và vô hữu; Bậc đã gột rửa, sau khi đã từ bỏ ma lậu và mạn, vị ấy là người không còn chấp thủ, sẽ đi về đâu bằng (pháp) nào?

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti. Dhonoti. Dhonā vuccati paññā – yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Kiṃkāraṇā dhonā vuccati paññā? Tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; vacīduccaritaṃ… manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; rāgo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; doso…pe… moho… kodho… upanāho… makkho… paḷāso dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; issā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; macchariyaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; māyā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; sāṭheyyaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; thambho dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; sabbe kilesā, sabbe duccaritā, sabbe darathā, sabbe pariḷāhā, sabbe santāpā, sabbākusalābhisaṅkhārā [Pg.60] dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā.

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti. Dhonoti. Dhonā được gọi là trí tuệ – trí tuệ ấy là sự hiểu biết, sự thẩm sát, sự thẩm sát kỹ lưỡng, sự trạch pháp, sự ghi nhận đặc tính, sự nhận biết, sự nhận biết lặp lại, sự thông thái, sự khéo léo, sự tinh xảo, sự sáng suốt, sự suy tư, sự quán sát, sự rộng lớn, sự minh mẫn, sự hướng dẫn, sự quán chiếu, sự tỉnh giác, cái đâm thúc, trí tuệ, tuệ căn, tuệ lực, tuệ kiếm, tuệ lầu đài, tuệ ánh sáng, tuệ quang minh, tuệ ngọn đuốc, tuệ bảo, sự không si mê, sự trạch pháp, chánh kiến. Vì lý do gì trí tuệ được gọi là dhonā? Bởi trí tuệ ấy, thân ác hạnh được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch; khẩu ác hạnh… ý ác hạnh được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch; tham được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch; sân… si… phẫn… não… tật… xan… lận… ma lậu… xảo trá… kiêu căng… chấp trước… mạn… quá mạn… say đắm… phóng dật được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch; tất cả các phiền não, tất cả các ác hạnh, tất cả các sự nóng nảy, tất cả các sự thiêu đốt, tất cả các sự phiền muộn, tất cả các bất thiện hành đều được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch. Vì lý do đó, trí tuệ được gọi là dhonā.

Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; sammāvācāya micchāvācā dhutā ca dhotā ca…pe… sammākammantena micchākammanto dhuto ca… sammāājīvena micchāājīvo dhuto ca… sammāvāyāmena micchāvāyāmo dhuto ca… sammāsatiyā micchāsati dhutā ca… sammāsamādhinā micchāsamādhi dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; sammāñāṇena micchāñāṇaṃ dhutaṃ ca… sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca.

Hoặc là, bởi chánh kiến, tà kiến được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch; bởi chánh tư duy, tà tư duy được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch; bởi chánh ngữ, tà ngữ được rũ sạch, được gột rửa…; bởi chánh nghiệp, tà nghiệp được rũ sạch…; bởi chánh mạng, tà mạng được rũ sạch…; bởi chánh tinh tấn, tà tinh tấn được rũ sạch…; bởi chánh niệm, tà niệm được rũ sạch…; bởi chánh định, tà định được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch; bởi chánh trí, tà trí được rũ sạch…; bởi chánh giải thoát, tà giải thoát được rũ sạch, được gột rửa, được tẩy sạch, được làm cho trong sạch.

Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā, sabbe duccaritā, sabbe darathā, sabbe pariḷāhā, sabbe santāpā, sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Arahā imehi dhoneyyehi dhammehi upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato; tasmā arahā dhono. So dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhutapariḷāhoti – dhono. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloke.

Hoặc giả, do bởi Thánh đạo gồm tám chi phần, tất cả các phiền não, tất cả các tà hạnh, tất cả các sự phiền muộn, tất cả các sự nóng bức, tất cả các sự thiêu đốt, tất cả các bất thiện hành đã được rũ sạch, đã được gột rửa, đã được tẩy sạch, đã được làm cho trong sạch. Vị A-la-hán đã được thành tựu, đã được đầy đủ, đã đạt đến, đã hoàn toàn đạt đến, đã chứng đắc, đã hoàn toàn chứng đắc, đã viên mãn với các pháp có khả năng tẩy sạch này; do đó, vị A-la-hán là bậc đã tẩy sạch (dhona). Vị ấy là người đã rũ sạch tham ái, đã rũ sạch điều ác, đã rũ sạch phiền não, đã rũ sạch sự nóng bức – (cho nên gọi là) bậc đã tẩy sạch. (Từ) ‘bất cứ nơi đâu’ (kuhiñcīti) có nghĩa là: bất cứ nơi đâu, trong bất cứ điều gì, ở bất cứ chỗ nào, hoặc là ở bên trong, hoặc là ở bên ngoài, hoặc là ở cả bên trong và bên ngoài. (Từ) ‘ở trong thế gian’ (loketi) có nghĩa là: ở trong thế gian khổ cảnh... vân vân... ở trong thế gian xứ.

Pakappitāti dve pakappanā – taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca…pe… ayaṃ taṇhāpakappanā…pe… ayaṃ diṭṭhipakappanā. Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabhave punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti dhonassa kuhiñci loke bhavābhavesu ca kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā diṭṭhi natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu.

(Từ) ‘được tưởng tượng’ (pakappitāti) có nghĩa là: có hai sự tưởng tượng – sự tưởng tượng do tham ái và sự tưởng tượng do tà kiến... vân vân... đây là sự tưởng tượng do tham ái... vân vân... đây là sự tưởng tượng do tà kiến. (Từ) ‘trong các cõi tồn tại’ (bhavābhavesūti) có nghĩa là: trong các cõi tồn tại lớn nhỏ, trong cõi nghiệp hữu, trong cõi tái hữu, trong cõi dục hữu, trong cõi nghiệp hữu ở cõi dục, trong cõi tái hữu ở cõi dục, trong cõi sắc hữu, trong cõi nghiệp hữu ở cõi sắc, trong cõi tái hữu ở cõi sắc, trong cõi vô sắc hữu, trong cõi nghiệp hữu ở cõi vô sắc, trong cõi tái hữu ở cõi vô sắc, trong sự tồn tại lập đi lập lại, trong các cảnh giới lập đi lập lại, trong sự tái sanh lập đi lập lại, trong sự nối liền lập đi lập lại, trong sự hình thành tự thể lập đi lập lại. (Câu) ‘Đối với bậc đã tẩy sạch, thật vậy, không có tà kiến nào được tưởng tượng ở bất cứ nơi đâu trong thế gian, trong các cõi tồn tại’ (Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti) có nghĩa là: đối với bậc đã tẩy sạch, tà kiến được tạo tác, được tưởng tượng, được hình thành, được thiết lập ở bất cứ nơi đâu trong thế gian và trong các cõi tồn tại là không có, không hiện hữu, không được tìm thấy, không thể có được; đã được từ bỏ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho yên tịnh, không có khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đó là nghĩa của câu) ‘Đối với bậc đã tẩy sạch, thật vậy, không có tà kiến nào được tưởng tượng ở bất cứ nơi đâu trong thế gian, trong các cõi tồn tại’.

Māyañca mānañca pahāya dhonoti. Māyā vuccati vañcanikā cariyā. Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ [Pg.61] caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati – ‘‘mā maṃ jaññā’’ti icchati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti saṅkappeti, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti vācaṃ bhāsati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā, ayaṃ vuccati māyā.

(Câu) ‘Bậc đã tẩy sạch là người đã từ bỏ sự lừa dối và ngã mạn’ (Māyañca mānañca pahāya dhonoti). Sự lừa dối (māyā) được gọi là hành vi gian trá. Ở đây, có người sau khi thực hành tà hạnh về thân, thực hành tà hạnh về lời nói, thực hành tà hạnh về ý, vì muốn che giấu điều ấy nên đã phát khởi ước muốn xấu xa: người ấy mong muốn rằng: ‘Mong rằng họ không biết về ta,’ người ấy suy nghĩ rằng: ‘Mong rằng họ không biết về ta,’ người ấy nói lời rằng: ‘Mong rằng họ không biết về ta,’ người ấy cố gắng bằng thân rằng: ‘Mong rằng họ không biết về ta.’ Bất cứ sự lừa dối, sự xảo trá, sự quá đáng, sự gian trá, sự gian lận, sự che đậy, sự lảng tránh, sự giấu giếm, sự che giấu kỹ, sự bao che, sự che đậy hoàn toàn, việc không làm cho rõ ràng, việc không làm cho hiển lộ, sự che giấu kỹ lưỡng, hành vi xấu xa nào có bản chất như vậy, điều này được gọi là sự lừa dối (māyā).

Mānoti ekavidhena māno – yā cittassa unnati. Duvidhena māno – attukkaṃsanamāno, paravambhanamāno. Tividhena māno – ‘‘seyyohamasmī’’ti māno, ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, ‘‘hīnohamasmī’’ti māno. Catubbidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti. Pañcavidhena māno – ‘‘lābhimhi manāpikānaṃ rūpāna’’nti mānaṃ janeti, ‘‘lābhimhi manāpikānaṃ saddānaṃ…pe… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbāna’’nti mānaṃ janeti. Chabbidhena māno – cakkhusampadāya mānaṃ janeti, sotasampadāya… ghānasampadāya… jivhāsampadāya… kāyasampadāya… manosampadāya mānaṃ janeti. Sattavidhena māno – māno, atimāno, mānātimāno, omāno, adhimāno, asmimāno, micchāmāno. Aṭṭhavidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, alābhena omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti, dukkhena omānaṃ janeti. Navavidhena māno – seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno, hīnassa hīnohamasmīti māno. Dasavidhena māno – idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho [Pg.62] ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati māno. Māyañca mānañca pahāya dhonoti. Dhono māyañca mānañca pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – māyañca mānañca pahāya dhono.

Ngã mạn (mānoti) có nghĩa là: Ngã mạn theo một cách – đó là sự tự cao của tâm. Ngã mạn theo hai cách – ngã mạn tự tôn và ngã mạn miệt thị người khác. Ngã mạn theo ba cách – ngã mạn ‘ta hơn,’ ngã mạn ‘ta bằng,’ ngã mạn ‘ta thua.’ Ngã mạn theo bốn cách – sanh khởi ngã mạn do lợi lộc, sanh khởi ngã mạn do danh vọng, sanh khởi ngã mạn do lời tán dương, sanh khởi ngã mạn do sự an lạc. Ngã mạn theo năm cách – sanh khởi ngã mạn rằng: ‘Ta là người được các sắc khả ý,’ sanh khởi ngã mạn rằng: ‘Ta là người được các thanh khả ý... vân vân... các hương... các vị... các xúc khả ý.’ Ngã mạn theo sáu cách – sanh khởi ngã mạn do sự toàn hảo của mắt, do sự toàn hảo của tai... mũi... lưỡi... thân... ý. Ngã mạn theo bảy cách – ngã mạn (māno), quá mạn (atimāno), mạn quá mạn (mānātimāno), ty liệt mạn (omāno), tăng thượng mạn (adhimāno), ngã mạn (asmimāno), tà mạn (micchāmāno). Ngã mạn theo tám cách – sanh khởi ngã mạn do lợi lộc, sanh khởi ty liệt mạn do không lợi lộc; sanh khởi ngã mạn do danh vọng, sanh khởi ty liệt mạn do không danh vọng; sanh khởi ngã mạn do lời tán dương, sanh khởi ty liệt mạn do lời chê bai; sanh khởi ngã mạn do sự an lạc, sanh khởi ty liệt mạn do sự đau khổ. Ngã mạn theo chín cách – đối với người hơn, có ngã mạn ‘ta hơn;’ đối với người hơn, có ngã mạn ‘ta bằng;’ đối với người hơn, có ngã mạn ‘ta thua;’ đối với người bằng, có ngã mạn ‘ta hơn;’ đối với người bằng, có ngã mạn ‘ta bằng;’ đối với người bằng, có ngã mạn ‘ta thua;’ đối với người thua, có ngã mạn ‘ta hơn;’ đối với người thua, có ngã mạn ‘ta bằng;’ đối với người thua, có ngã mạn ‘ta thua.’ Ngã mạn theo mười cách – ở đây, có người sanh khởi ngã mạn do dòng dõi, hoặc do gia tộc, hoặc do gia thế, hoặc do dung sắc, hoặc do tài sản, hoặc do học vấn, hoặc do lĩnh vực công việc, hoặc do nghề nghiệp, hoặc do kiến thức chuyên môn, hoặc do sự uyên bác, hoặc do tài biện luận, hoặc do một lý do nào khác. Bất cứ sự ngã mạn, sự tưởng rằng, trạng thái tưởng rằng, sự tự cao, sự kiêu ngạo, sự phất cờ, sự tự đề cao, sự mong muốn nổi bật của tâm nào có bản chất như vậy – điều này được gọi là ngã mạn. (Câu) ‘Bậc đã tẩy sạch là người đã từ bỏ sự lừa dối và ngã mạn’ (Māyañca mānañca pahāya dhonoti) có nghĩa là: Bậc đã tẩy sạch là người đã từ bỏ, đã đoạn trừ, đã xua tan, đã chấm dứt, đã làm cho không còn hiện hữu sự lừa dối và ngã mạn – (đó là nghĩa của câu) ‘Bậc đã tẩy sạch là người đã từ bỏ sự lừa dối và ngã mạn.’

Sa kena gaccheyya anūpayo soti. Upayāti dve upayā – taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca…pe… ayaṃ taṇhūpayo…pe… ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayo puggalo kena rāgena gaccheyya, kena dosena gaccheyya, kena mohena gaccheyya, kena mānena gaccheyya, kāya diṭṭhiyā gaccheyya, kena uddhaccena gaccheyya, kāya vicikicchāya gaccheyya, kehi anusayehi gaccheyya – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyo kena gaccheyya – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi, yena gaccheyyāti – sa kena gaccheyya anūpayo so.

Vị ấy không còn nương tựa, do đâu mà đi đến? (Sa kena gaccheyya anūpayo so). Về từ ‘nương tựa’ (upaya), có hai sự nương tựa: nương tựa vào ái và nương tựa vào tà kiến... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào ái... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào tà kiến. Đối với vị ấy, sự nương tựa vào ái đã được đoạn trừ, sự nương tựa vào tà kiến đã được từ bỏ. Do vì sự nương tựa vào ái đã được đoạn trừ, do vì sự nương tựa vào tà kiến đã được từ bỏ, nên cá nhân không còn nương tựa ấy sẽ đi đến do bởi tham nào, sẽ đi đến do bởi sân nào, sẽ đi đến do bởi si nào, sẽ đi đến do bởi mạn nào, sẽ đi đến do bởi tà kiến nào, sẽ đi đến do bởi trạo cử nào, sẽ đi đến do bởi hoài nghi nào, sẽ đi đến do bởi các tùy miên nào? Hoặc là (đi đến) như là người tham ái, hoặc là người sân hận, hoặc là người si mê, hoặc là người bị trói buộc, hoặc là người chấp thủ, hoặc là người bị phân tán, hoặc là người chưa đi đến quyết định, hoặc là người đã đi đến sức mạnh? Các hành ấy đã được đoạn trừ. Do vì các hành đã được đoạn trừ, vị ấy sẽ đi đến các cõi do bởi cái gì? Hoặc là chúng sanh địa ngục, hoặc là loài bàng sanh, hoặc là cõi ngạ quỷ, hoặc là loài người, hoặc là chư thiên, hoặc là loài hữu sắc, hoặc là loài vô sắc, hoặc là loài hữu tưởng, hoặc là loài vô tưởng, hoặc là loài phi tưởng phi phi tưởng? Nhân ấy không có, duyên ấy không có, nguyên nhân ấy không có, do bởi cái ấy mà vị ấy sẽ đi đến. (Đó là ý nghĩa của câu:) Vị ấy không còn nương tựa, do đâu mà đi đến?

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Dhonassa hi natthi kuhiñci loke, pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu;

Māyañca mānañca pahāya dhono, sa kena gaccheyya anūpayo so’’ti.

‘Đối với bậc đã gột sạch, không có ở bất cứ đâu trong thế gian, tà kiến được sắp đặt về các cõi hữu; Bậc đã gột sạch, sau khi đã từ bỏ sự lừa dối và lòng kiêu mạn, vị ấy không còn nương tựa, do đâu mà đi đến?’

22.

22.

Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ, anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya;

Attā nirattā na hi tassa atthi, adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ.

Vì rằng người có nương tựa đi đến sự tranh luận về các pháp, đối với người không nương tựa, do đâu và thế nào để có thể nói đến? Đối với vị ấy, không có ‘tự ngã’ và ‘phi ngã,’ vị ấy đã rũ bỏ tất cả tà kiến ngay tại đây.

Upayo hi dhammesu upeti vādanti. Upayāti dve upayā – taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca…pe… ayaṃ taṇhūpayo…pe… ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo appahīno, diṭṭhūpayo appaṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa appahīnattā[Pg.63], diṭṭhūpayassa appaṭinissaṭṭhattā dhammesu vādaṃ upeti – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā appahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ appahīnattā gatiyā vādaṃ upeti. Nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā vādaṃ upeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti – upayo hi dhammesu upeti vādaṃ.

Vì rằng người có nương tựa đi đến sự tranh luận về các pháp (Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ). Về từ ‘nương tựa’ (upaya), có hai sự nương tựa: nương tựa vào ái và nương tựa vào tà kiến... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào ái... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào tà kiến. Đối với người ấy, sự nương tựa vào ái chưa được đoạn trừ, sự nương tựa vào tà kiến chưa được từ bỏ. Do vì sự nương tựa vào ái chưa được đoạn trừ, do vì sự nương tựa vào tà kiến chưa được từ bỏ, nên người ấy đi đến sự tranh luận về các pháp: hoặc là người tham ái, hoặc là người sân hận, hoặc là người si mê, hoặc là người bị trói buộc, hoặc là người chấp thủ, hoặc là người bị phân tán, hoặc là người chưa đi đến quyết định, hoặc là người đã đi đến sức mạnh. Các hành ấy chưa được đoạn trừ. Do vì các hành chưa được đoạn trừ, người ấy đi đến sự tranh luận về các cõi. Hoặc là chúng sanh địa ngục, hoặc là loài bàng sanh, hoặc là cõi ngạ quỷ, hoặc là loài người, hoặc là chư thiên, hoặc là loài hữu sắc, hoặc là loài vô sắc, hoặc là loài hữu tưởng, hoặc là loài vô tưởng, hoặc là loài phi tưởng phi phi tưởng, người ấy đi đến sự tranh luận, tiếp cận, nắm giữ, chấp thủ, và quyết tâm tin tưởng. (Đó là ý nghĩa của câu:) Vì rằng người có nương tựa đi đến sự tranh luận về các pháp.

Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyyāti. Upayāti dve upayā – taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca…pe… ayaṃ taṇhūpayo…pe… ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayaṃ puggalaṃ kena rāgena vadeyya, kena dosena vadeyya, kena mohena vadeyya, kena mānena vadeyya, kāya diṭṭhiyā vadeyya, kena uddhaccena vadeyya, kāya vicikicchāya vadeyya, kehi anusayehi vadeyya – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyo kena vadeyya – nerayikoti vā…pe… nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ natthi, yena vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti – anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya.

Đối với người không nương tựa, do đâu và thế nào để có thể nói đến? (Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya). Về từ ‘nương tựa’ (upaya), có hai sự nương tựa: nương tựa vào ái và nương tựa vào tà kiến... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào ái... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào tà kiến. Đối với vị ấy, sự nương tựa vào ái đã được đoạn trừ, sự nương tựa vào tà kiến đã được từ bỏ. Do vì sự nương tựa vào ái đã được đoạn trừ, do vì sự nương tựa vào tà kiến đã được từ bỏ, nên có thể nói về cá nhân không còn nương tựa ấy do bởi tham nào, do bởi sân nào, do bởi si nào, do bởi mạn nào, do bởi tà kiến nào, do bởi trạo cử nào, do bởi hoài nghi nào, do bởi các tùy miên nào? Hoặc là (nói rằng) người tham ái, hoặc là người sân hận, hoặc là người si mê, hoặc là người bị trói buộc, hoặc là người chấp thủ, hoặc là người bị phân tán, hoặc là người chưa đi đến quyết định, hoặc là người đã đi đến sức mạnh? Các hành ấy đã được đoạn trừ. Do vì các hành đã được đoạn trừ, có thể nói về các cõi do bởi cái gì? Hoặc là chúng sanh địa ngục... (v.v.)... hoặc là loài phi tưởng phi phi tưởng? Nhân ấy không có, duyên ấy không có, nguyên nhân ấy không có, do bởi cái ấy mà người ta có thể nói, kể, phát biểu, chỉ rõ, hay gọi tên. (Đó là ý nghĩa của câu:) Đối với người không nương tựa, do đâu và thế nào để có thể nói đến?

Attā nirattā na hi tassa atthīti. Attāti attānudiṭṭhi natthi. Nirattāti ucchedadiṭṭhi natthi. Attāti gahitaṃ natthi. Nirattāti muñcitabbaṃ natthi. Yassatthi gahitaṃ, tassatthi muñcitabbaṃ; yassatthi muñcitabbaṃ, tassatthi gahitaṃ. Gahaṇaṃ muñcanā samatikkanto arahā buddhiparihānivītivatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – attā nirattā na hi tassa atthi.

Đối với vị ấy, không có ‘tự ngã’ và ‘phi ngã’ (Attā nirattā na hi tassa atthi). ‘Tự ngã’ (attā) có nghĩa là không có tà kiến về tự ngã. ‘Phi ngã’ (nirattā) có nghĩa là không có tà kiến đoạn diệt. ‘Tự ngã’ có nghĩa là không có sự nắm giữ. ‘Phi ngã’ có nghĩa là không có điều cần phải buông bỏ. Người nào có sự nắm giữ, người ấy có điều cần phải buông bỏ; người nào có điều cần phải buông bỏ, người ấy có sự nắm giữ. Vị A-la-hán đã vượt qua sự nắm giữ và buông bỏ, đã vượt qua sự tăng trưởng và suy tàn. Vị ấy đã sống xong phạm hạnh, đã thực hành xong giới hạnh, đã đi đến cuối con đường, đã đạt đến đích, đối với vị ấy không còn tái sanh trong vòng luân hồi sanh tử nữa. (Đó là ý nghĩa của câu:) Đối với vị ấy, không có ‘tự ngã’ và ‘phi ngã’.

Adhosi so diṭṭhimidheva sabbanti tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. So sabbadiṭṭhigataṃ idheva adhosi dhuni sandhuni niddhuni pajahi vinodesi byantiṃ [Pg.64] akāsi anabhāvaṃ gamesīti – adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ.

Vị ấy đã rũ bỏ tất cả tà kiến ngay tại đây (Adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ). Đối với vị ấy, sáu mươi hai loại tà kiến đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không còn khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. Vị ấy đã rũ bỏ, đã giũ sạch, đã giũ sạch hoàn toàn, đã giũ sạch triệt để, đã từ bỏ, đã xua tan, đã chấm dứt, đã làm cho không còn tồn tại tất cả tà kiến ngay tại đây. (Đó là ý nghĩa của câu:) Vị ấy đã rũ bỏ tất cả tà kiến ngay tại đây.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ, anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya;

Attā nirattā na hi tassa atthi, adhosi so diṭṭhimidheva sabba’’nti.

‘Vì rằng người có nương tựa đi đến sự tranh luận về các pháp, đối với người không nương tựa, do đâu và thế nào để có thể nói đến? Đối với vị ấy, không có ‘tự ngã’ và ‘phi ngã,’ vị ấy đã rũ bỏ tất cả tà kiến ngay tại đây.’

Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddeso tatiyo.

Phần giải thích Kinh Tám Về Kẻ Xấu, chương thứ ba, đã hoàn tất.

4. Suddhaṭṭhakasuttaniddeso

4. Phần giải thích kinh Tám Về Sự Trong Sạch

Atha suddhaṭṭhakasuttaniddesaṃ vakkhati –

Kế đến, sẽ thuyết giảng về phần giải thích kinh Suddhaṭṭhaka –

23.

23.

Passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ, diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti;

Evābhijānaṃ paramanti ñatvā, suddhānupassīti pacceti ñāṇaṃ.

‘Tôi thấy sự trong sạch, tối thượng, vô bệnh, do bởi thấy biết mà sự thanh tịnh của con người được thành tựu; Người nào biết như vậy, sau khi nhận thức rằng (sự thấy biết ấy) là tối thượng, người ấy quán xét sự trong sạch và tin tưởng vào trí tuệ.’

Passāmi suddhaṃ paramaṃ aroganti. Passāmi suddhanti passāmi suddhaṃ, dakkhāmi suddhaṃ, olokemi suddhaṃ, nijjhāyāmi suddhaṃ, upaparikkhāmi suddhaṃ. Paramaṃ aroganti paramaṃ ārogyappattaṃ tāṇappattaṃ leṇappattaṃ saraṇappattaṃ abhayappattaṃ accutappattaṃ amatappattaṃ nibbānappattanti – passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ.

Tôi thấy sự trong sạch, tối thượng, vô bệnh (Passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ). ‘Tôi thấy sự trong sạch’ (passāmi suddhaṃ) có nghĩa là: tôi thấy sự trong sạch, tôi nhận thấy sự trong sạch, tôi nhìn ngắm sự trong sạch, tôi chiêm nghiệm sự trong sạch, tôi quán xét sự trong sạch. ‘Tối thượng, vô bệnh’ (paramaṃ arogaṃ) có nghĩa là: tối thượng, đã đạt đến trạng thái vô bệnh, đã đạt đến sự bảo hộ, đã đạt đến nơi ẩn náu, đã đạt đến nơi nương tựa, đã đạt đến sự vô úy, đã đạt đến sự bất động, đã đạt đến sự bất tử, đã đạt đến Niết-bàn. (Đó là ý nghĩa của câu:) Tôi thấy sự trong sạch, tối thượng, vô bệnh.

Diṭṭhena saṃsuddhi narassa hotīti. Cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanena narassa suddhi visuddhi parisuddhi, mutti vimutti parimutti hoti, naro sujjhati visujjhati parisujjhati, muccati vimuccati parimuccatīti – diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti.

Sự thanh tịnh của con người có được là do cái thấy. Nhãn thức do thấy sắc nên con người được thanh tịnh, được đặc biệt thanh tịnh, được hoàn toàn thanh tịnh, được giải thoát, được hoàn toàn giải thoát, được giải thoát trọn vẹn; con người được thanh tịnh, được đặc biệt thanh tịnh, được hoàn toàn thanh tịnh, được giải thoát, được hoàn toàn giải thoát, được giải thoát trọn vẹn – (đây là ý nghĩa của câu) sự thanh tịnh của con người có được là do cái thấy.

Evābhijānaṃ paramanti ñatvāti. Evaṃ abhijānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. ‘‘Idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavara’’nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – evābhijānaṃ paramanti ñatvā.

Do biết rằng ‘đây là tối thượng’ trong khi đang biết như vầy. Đang biết như vầy, đang thắng tri, đang biết rõ, đang liễu tri, đang thông tri, đang thâm nhập. Do đã biết, đã nhận biết, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ rằng: ‘Điều này là tối thượng, là hàng đầu, là cao quý, là đặc biệt, là chủ yếu, là cao cả, là ưu việt’ – (đây là ý nghĩa của câu) do biết rằng ‘đây là tối thượng’ trong khi đang biết như vầy.

Suddhānupassīti [Pg.65] pacceti ñāṇanti. Yo suddhaṃ passati, so suddhānupassī, pacceti ñāṇanti cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanena ñāṇanti pacceti, maggoti pacceti, pathoti pacceti, niyyānanti paccetīti – suddhānupassī pacceti ñāṇaṃ.

Người thấy sự thanh tịnh nên tin rằng đó là trí tuệ. Vị nào thấy được sự thanh tịnh, vị ấy là người quán thấy sự thanh tịnh. Tin rằng đó là trí tuệ có nghĩa là: do thấy sắc, nhãn thức tin rằng đó là trí tuệ, tin rằng đó là đạo, tin rằng đó là con đường, tin rằng đó là sự xuất ly – (đây là ý nghĩa của câu) người thấy sự thanh tịnh nên tin rằng đó là trí tuệ.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ, diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti;

Evābhijānaṃ paramanti ñatvā, suddhānupassīti pacceti ñāṇa’’nti.

‘Ta thấy sự thanh tịnh, tối thượng, vô bệnh, do cái thấy mà con người được hoàn toàn thanh tịnh; do biết rằng ‘đây là tối thượng’ trong khi đang biết như vầy, người thấy sự thanh tịnh nên tin rằng đó là trí tuệ.’

24.

24.

Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti, ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ;

Aññena so sujjhati sopadhīko, diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ.

Nếu do cái thấy mà con người được thanh tịnh, hoặc do trí tuệ mà người ấy từ bỏ khổ đau; thì người ấy, vẫn còn sanh y, được thanh tịnh bởi một pháp khác; và chính tà kiến đã nói lên điều ấy về người đó.

Diṭṭhena ce suddhi narassa hotīti. Cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanena ce narassa suddhi visuddhi parisuddhi, mutti vimutti parimutti hoti, naro sujjhati visujjhati parisujjhati, muccati vimuccati parimuccatīti – diṭṭhena ce suddhi narassa hoti.

Nếu do cái thấy mà con người được thanh tịnh. Nếu do thấy sắc, nhãn thức làm cho con người được thanh tịnh, được đặc biệt thanh tịnh, được hoàn toàn thanh tịnh, được giải thoát, được hoàn toàn giải thoát, được giải thoát trọn vẹn; con người được thanh tịnh, được đặc biệt thanh tịnh, được hoàn toàn thanh tịnh, được giải thoát, được hoàn toàn giải thoát, được giải thoát trọn vẹn – (đây là ý nghĩa của câu) nếu do cái thấy mà con người được thanh tịnh.

Ñāṇena vā so pajahāti dukkhanti cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanena ce naro jātidukkhaṃ pajahati, jarādukkhaṃ pajahati, byādhidukkhaṃ pajahati, maraṇadukkhaṃ pajahati, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pajahatīti – ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ.

Hoặc do trí tuệ mà người ấy từ bỏ khổ đau có nghĩa là: nếu do thấy sắc, nhãn thức làm cho con người từ bỏ khổ sanh, từ bỏ khổ già, từ bỏ khổ bệnh, từ bỏ khổ chết, từ bỏ khổ sầu, bi, khổ, ưu, não – (đây là ý nghĩa của câu) hoặc do trí tuệ mà người ấy từ bỏ khổ đau.

Aññena so sujjhati sopadhīkoti. Aññena asuddhimaggena micchāpaṭipadāya aniyyānikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā naro sujjhati visujjhati parisujjhati, muccati vimuccati parimuccati. Sopadhīkoti sarāgo sadoso samoho samāno sataṇho sadiṭṭhi sakileso saupādānoti – aññena so sujjhati sopadhīko.

Người ấy, vẫn còn sanh y, được thanh tịnh bởi một pháp khác. Bởi một pháp khác có nghĩa là: bởi con đường không thanh tịnh, bởi tà hạnh, bởi con đường không đưa đến sự xuất ly, ngoại trừ Tứ Niệm Xứ, ngoại trừ Tứ Chánh Cần, ngoại trừ Tứ Thần Túc, ngoại trừ Ngũ Căn, ngoại trừ Ngũ Lực, ngoại trừ Thất Giác Chi, ngoại trừ Bát Thánh Đạo, con người được thanh tịnh, được đặc biệt thanh tịnh, được hoàn toàn thanh tịnh, được giải thoát, được hoàn toàn giải thoát, được giải thoát trọn vẹn. Vẫn còn sanh y có nghĩa là: còn tham, còn sân, còn si, còn mạn, còn ái, còn tà kiến, còn phiền não, còn chấp thủ – (đây là ý nghĩa của câu) người ấy, vẫn còn sanh y, được thanh tịnh bởi một pháp khác.

Diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānanti. Sāva diṭṭhi taṃ puggalaṃ pāvadati – iti vāyaṃ puggalo micchādiṭṭhiko viparītadassano. Tathā vadānanti tathā vadantaṃ kathentaṃ bhaṇantaṃ dīpayantaṃ voharantaṃ. ‘‘Sassato loko[Pg.66], idameva saccaṃ moghamañña’’nti tathā vadantaṃ kathentaṃ bhaṇantaṃ dīpayantaṃ voharantaṃ. ‘‘Asassato loko…pe… antavā loko… anantavā loko… taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… hoti tathāgato paraṃ maraṇā… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti tathā vadantaṃ kathentaṃ bhaṇantaṃ dīpayantaṃ voharantanti – diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ.

Và chính tà kiến đã nói lên điều ấy về người đó. Chính tà kiến ấy đã nói lên về người ấy rằng: ‘Người này là người có tà kiến, có cái thấy sai lạc.’ Người nói lên như vậy có nghĩa là người nói, người kể, người tuyên bố, người trình bày, người diễn đạt như vậy. Người nói, người kể, người tuyên bố, người trình bày, người diễn đạt như vầy: ‘Thế gian là thường còn, chỉ điều này là thật, ngoài ra là giả dối.’ Người nói, người kể, người tuyên bố, người trình bày, người diễn đạt như vầy: ‘Thế gian là không thường còn... (cho đến)... Như Lai sau khi chết không tồn tại cũng không không tồn tại, chỉ điều này là thật, ngoài ra là giả dối’ – (đây là ý nghĩa của câu) và chính tà kiến đã nói lên điều ấy về người đó.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti, ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ;

Aññena so sujjhati sopadhīko, diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadāna’’nti.

‘Nếu do cái thấy mà con người được thanh tịnh, hoặc do trí tuệ mà người ấy từ bỏ khổ đau; thì người ấy, vẫn còn sanh y, được thanh tịnh bởi một pháp khác; và chính tà kiến đã nói lên điều ấy về người đó.’

25.

25.

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha, diṭṭhe sute sīlavate mute vā;

Puññe ca pāpe ca anūpalitto, attañjaho nayidha pakubbamāno.

Vị Bà-la-môn không tuyên bố sự thanh tịnh từ nơi khác, từ cái thấy, cái nghe, giới cấm, hay cái cảm nhận; không dính mắc trong phước và tội, đã từ bỏ tự ngã, không tạo tác ở đời này.

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vāti. Nāti paṭikkhepo. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo – sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti. Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

Vị Bà-la-môn không tuyên bố sự thanh tịnh từ nơi khác, từ cái thấy, cái nghe, giới cấm, hay cái cảm nhận. ‘Không’ là sự phủ định. ‘Bà-la-môn’ là do đã loại bỏ bảy pháp nên được gọi là Bà-la-môn – thân kiến đã được loại bỏ, hoài nghi đã được loại bỏ, giới cấm thủ đã được loại bỏ, tham đã được loại bỏ, sân đã được loại bỏ, si đã được loại bỏ, mạn đã được loại bỏ. Các pháp ác, bất thiện, làm ô nhiễm, đưa đến tái sanh, có phiền muộn, có quả là khổ, đưa đến sanh, già, chết trong tương lai của vị ấy đã được loại bỏ.

Bāhitvā sabbapāpakāni, [sabhiyāti bhagavā]Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto;

Saṃsāramaticca kevalī so, asito tādi pavuccate sa brahmā.

(Này Sabhiya, Đức Thế Tôn phán): ‘Sau khi đã loại bỏ tất cả các điều ác, không còn cấu uế, khéo định tĩnh, tâm vững vàng; vị ấy đã vượt qua luân hồi, đã hoàn thiện, không còn nương tựa, là bậc như vậy, được gọi là Phạm thiên.’

Na [Pg.67] brāhmaṇo aññato suddhimāhāti. Brāhmaṇo aññena asuddhimaggena micchāpaṭipadāya aniyyānikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyena aṭṭhaṅgikena maggena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ, nāha na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti – na brāhmaṇo aññato suddhimāha.

Vị Bà-la-môn không tuyên bố sự thanh tịnh từ nơi khác. Vị Bà-la-môn không nói, không kể, không trình bày, không diễn đạt về sự thanh tịnh, sự đặc biệt thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự giải thoát trọn vẹn bằng một con đường khác, là con đường không thanh tịnh, là tà hạnh, là con đường không đưa đến sự xuất ly, ngoại trừ Tứ Niệm Xứ, ngoại trừ Tứ Chánh Cần, ngoại trừ Tứ Thần Túc, ngoại trừ Ngũ Căn, ngoại trừ Ngũ Lực, ngoại trừ Thất Giác Chi, ngoại trừ Bát Thánh Đạo – (đây là ý nghĩa của câu) vị Bà-la-môn không tuyên bố sự thanh tịnh từ nơi khác.

Diṭṭhe sute sīlavate mute vāti. Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhisuddhikā. Te ekaccānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti, ekaccānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti. Katamesaṃ rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti? Te kālato vuṭṭhahitvā abhimaṅgalagatāni rūpāni passanti – cāṭakasakuṇaṃ passanti, phussaveḷuvalaṭṭhiṃ passanti, gabbhinitthiṃ passanti, kumārakaṃ khandhe āropetvā gacchantaṃ passanti, puṇṇaghaṭaṃ passanti, rohitamacchaṃ passanti, ājaññaṃ passanti, ājaññarathaṃ passanti, usabhaṃ passanti, gokapilaṃ passanti. Evarūpānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti. Katamesaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti? Palālapuñjaṃ passanti, takkaghaṭaṃ passanti, rittaghaṭaṃ passanti, naṭaṃ passanti, naggasamaṇakaṃ passanti, kharaṃ passanti, kharayānaṃ passanti, ekayuttayānaṃ passanti, kāṇaṃ passanti, kuṇiṃ passanti, khañjaṃ passanti, pakkhahataṃ passanti, jiṇṇakaṃ passanti, byādhikaṃ passanti. Evarūpānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti. Ime te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhisuddhikā. Te diṭṭhena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

Về điều được thấy, được nghe, giới cấm, điều được cảm nhận. Có một số Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng sở kiến. Họ tin rằng việc thấy một số sắc là điềm lành, việc thấy một số sắc khác là điềm chẳng lành. Việc thấy những sắc nào họ tin là điềm lành? Họ thức dậy sớm và nhìn những sắc được cho là điềm lành – họ thấy chim sáo, họ thấy cây tre non mọc vào sao Phussa, họ thấy phụ nữ mang thai, họ thấy người cõng đứa bé trên vai đi ngang, họ thấy bình đầy nước, họ thấy cá chép đỏ, họ thấy ngựa nòi, họ thấy xe ngựa nòi, họ thấy bò đực tót, họ thấy bò cái màu nâu vàng. Việc thấy những sắc như vậy họ tin là điềm lành. Việc thấy những sắc nào họ tin là điềm chẳng lành? Họ thấy đống rơm, họ thấy hũ sữa đông, họ thấy bình rỗng, họ thấy vũ công, họ thấy Sa-môn lõa thể, họ thấy con lừa, họ thấy xe lừa kéo, họ thấy xe một con vật kéo, họ thấy người chột mắt, họ thấy người cụt tay, họ thấy người què chân, họ thấy người bại liệt, họ thấy người già, họ thấy người bệnh. Việc thấy những sắc như vậy họ tin là điềm chẳng lành. Đây là những Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng sở kiến. Họ tin rằng nhờ sở kiến mà có sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự viên mãn giải thoát.

Santeke samaṇabrāhmaṇā sutasuddhikā. Te ekaccānaṃ saddānaṃ savanaṃ maṅgalaṃ paccenti, ekaccānaṃ saddānaṃ savanaṃ amaṅgalaṃ paccenti. Katamesaṃ saddānaṃ savanaṃ maṅgalaṃ paccenti? Te kālato vuṭṭhahitvā abhimaṅgalagatāni saddāni suṇanti – vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā asokāti vā sumanāti vā sunakkhattāti vā sumaṅgalāti vā sirīti vā sirīvaḍḍhāti vā. Evarūpānaṃ saddānaṃ savanaṃ maṅgalaṃ paccenti. Katamesaṃ saddānaṃ savanaṃ amaṅgalaṃ paccenti? Kāṇoti vā kuṇīti vā khañjoti vā pakkhahatoti vā jiṇṇakoti vā byādhikoti vā matoti vā chindanti vā bhindanti vā daḍḍhanti vā naṭṭhanti vā natthīti vā. Evarūpānaṃ saddānaṃ savanaṃ [Pg.68] amaṅgalaṃ paccenti. Ime te samaṇabrāhmaṇā sutasuddhikā. Te sutena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

Có một số Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng sở văn. Họ tin rằng việc nghe một số âm thanh là điềm lành, việc nghe một số âm thanh khác là điềm chẳng lành. Việc nghe những âm thanh nào họ tin là điềm lành? Họ thức dậy sớm và lắng nghe những âm thanh được cho là điềm lành – như là ‘tăng trưởng,’ hay ‘đang tăng trưởng,’ hay ‘viên mãn,’ hay ‘Phussa,’ hay ‘vô ưu,’ hay ‘ý lành,’ hay ‘sao tốt,’ hay ‘điềm lành,’ hay ‘phước đức,’ hay ‘phước đức tăng trưởng.’ Việc nghe những âm thanh như vậy họ tin là điềm lành. Việc nghe những âm thanh nào họ tin là điềm chẳng lành? Như là ‘chột,’ hay ‘cụt,’ hay ‘què,’ hay ‘bại liệt,’ hay ‘già,’ hay ‘bệnh,’ hay ‘chết,’ hay ‘cắt đứt,’ hay ‘phá vỡ,’ hay ‘cháy,’ hay ‘mất mát,’ hay ‘không có.’ Việc nghe những âm thanh như vậy họ tin là điềm chẳng lành. Đây là những Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng sở văn. Họ tin rằng nhờ sở văn mà có sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự viên mãn giải thoát.

Santeke samaṇabrāhmaṇā sīlasuddhikā. Te sīlamattena saṃyamamattena saṃvaramattena avītikkamamattena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti. Samaṇomuṇḍikāputto evamāha – ‘‘catūhi kho ahaṃ, gahapati, dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññāpemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattippattaṃ samaṇaṃ ayojjaṃ. Katamehi catūhi? Idha, gahapati, na kāyena pāpakaṃ kammaṃ karoti, na pāpakaṃ vācaṃ bhāsati, na pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappati, na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvati. Imehi kho ahaṃ, gahapati, catūhi dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññāpemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattippattaṃ samaṇaṃ ayojjaṃ’’. Evameva santeke samaṇabrāhmaṇā sīlasuddhikā, te sīlamattena saṃyamamattena saṃvaramattena avītikkamamattena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

Có một số Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng giới. Họ tin rằng chỉ bằng giới, chỉ bằng sự tự chế, chỉ bằng sự phòng hộ, chỉ bằng sự không vi phạm mà có sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự viên mãn giải thoát. Sa-môn Muṇḍikāputta nói như sau: ‘Này gia chủ, ta tuyên bố một người nam được thành tựu bốn pháp là người có thiện xảo viên mãn, có thiện xảo tối thượng, đã đạt đến thành tựu tối thượng, là một Sa-môn không thể bị đánh bại. Bốn pháp ấy là gì? Ở đây, này gia chủ, vị ấy không làm điều ác bằng thân, không nói lời ác, không có tư duy ác, không nuôi mạng bằng tà mạng. Này gia chủ, ta tuyên bố một người nam được thành tựu bốn pháp này là người có thiện xảo viên mãn, có thiện xảo tối thượng, đã đạt đến thành tựu tối thượng, là một Sa-môn không thể bị đánh bại.’ Tương tự như vậy, có một số Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng giới, họ tin rằng chỉ bằng giới, chỉ bằng sự tự chế, chỉ bằng sự phòng hộ, chỉ bằng sự không vi phạm mà có sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự viên mãn giải thoát.

Santeke samaṇabrāhmaṇā vatasuddhikā. Te hatthivatikā vā honti, assavatikā vā honti, govatikā vā honti, kukkuravatikā vā honti, kākavatikā vā honti, vāsudevavatikā vā honti, baladevavatikā vā honti, puṇṇabhaddavatikā vā honti, maṇibhaddavatikā vā honti, aggivatikā vā honti, nāgavatikā vā honti, supaṇṇavatikā vā honti, yakkhavatikā vā honti, asuravatikā vā honti, gandhabbavatikā vā honti, mahārājavatikā vā honti, candavatikā vā honti, sūriyavatikā vā honti, indavatikā vā honti, brahmavatikā vā honti, devavatikā vā honti, disāvatikā vā honti. Ime te samaṇabrāhmaṇā vatasuddhikā. Te vatena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

Có một số Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng khổ hạnh. Họ thực hành khổ hạnh của voi, hoặc khổ hạnh của ngựa, hoặc khổ hạnh của bò, hoặc khổ hạnh của chó, hoặc khổ hạnh của quạ, hoặc khổ hạnh của Vāsudeva, hoặc khổ hạnh của Baladeva, hoặc khổ hạnh của Puṇṇabhadda, hoặc khổ hạnh của Maṇibhadda, hoặc khổ hạnh của thần Lửa, hoặc khổ hạnh của Nāga, hoặc khổ hạnh của Supaṇṇa, hoặc khổ hạnh của Yakkha, hoặc khổ hạnh của Asura, hoặc khổ hạnh của Gandhabba, hoặc khổ hạnh của Tứ Đại Thiên Vương, hoặc khổ hạnh của thần Mặt Trăng, hoặc khổ hạnh của thần Mặt Trời, hoặc khổ hạnh của thần Indra, hoặc khổ hạnh của Phạm Thiên, hoặc khổ hạnh của chư Thiên, hoặc khổ hạnh thờ các phương. Đây là những Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng khổ hạnh. Họ tin rằng nhờ khổ hạnh mà có sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự viên mãn giải thoát.

Santeke samaṇabrāhmaṇā mutasuddhikā. Te kālato uṭṭhahitvā pathaviṃ āmasanti, haritaṃ āmasanti, gomayaṃ āmasanti, kacchapaṃ āmasanti, phālaṃ akkamanti, tilavāhaṃ āmasanti, phussatilaṃ khādanti, phussatelaṃ [Pg.69] makkhenti, phussadantakaṭṭhaṃ khādanti, phussamattikāya nhāyanti, phussasāṭakaṃ nivāsenti, phussaveṭhanaṃ veṭhenti. Ime te samaṇabrāhmaṇā mutasuddhikā. Te mutena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti. Na brāhmaṇo aññato suddhimāha.

Có một số Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng sở xúc. Họ thức dậy sớm và chạm vào đất, chạm vào cỏ xanh, chạm vào phân bò, chạm vào con rùa, dẫm lên lưỡi cày, chạm vào cây mè, ăn mè tốt lành, xoa dầu mè tốt lành, nhai tăm xỉa răng tốt lành, tắm bằng đất sét tốt lành, mặc y phục tốt lành, quấn khăn tốt lành. Đây là những Sa-môn, Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng sở xúc. Họ tin rằng nhờ sở xúc mà có sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự viên mãn giải thoát. Vị Bà-la-môn không tuyên bố sự thanh tịnh đến từ nguồn nào khác.

Diṭṭhe sute sīlavate mute vāti. Brāhmaṇo diṭṭhasuddhiyāpi suddhiṃ nāha, sutasuddhiyāpi suddhiṃ nāha, sīlasuddhiyāpi suddhiṃ nāha, vatasuddhiyāpi suddhiṃ nāha, mutasuddhiyāpi suddhiṃ nāha na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti – na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vā.

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā (ở điều được thấy, được nghe, giới cấm, điều được nhận thức). Vị Bà-la-môn không nói đến sự thanh tịnh bởi sự thanh tịnh của điều được thấy, không nói đến sự thanh tịnh bởi sự thanh tịnh của điều được nghe, không nói đến sự thanh tịnh bởi sự thanh tịnh của giới, không nói đến sự thanh tịnh bởi sự thanh tịnh của cấm giới, không nói đến sự thanh tịnh bởi sự thanh tịnh của điều được nhận thức, vị ấy không nói, không trình bày, không tuyên bố, không đề cập đến. (Như vậy là) na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vā (vị Bà-la-môn không nói đến sự thanh tịnh từ nơi khác, ở điều được thấy, được nghe, giới cấm, điều được nhận thức).

Puññe ca pāpe ca anūpalittoti. Puññaṃ vuccati yaṃ kiñci tedhātukaṃ kusalābhisaṅkhāraṃ, apuññaṃ vuccati sabbaṃ akusalaṃ. Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā; ettāvatā puññe ca pāpe ca na limpati na palimpati na upalimpati alitto apalitto anūpalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – puññe ca pāpe ca anūpalitto.

Puññe ca pāpe ca anūpalitto (không bị ô nhiễm ở phước và tội). Puññaṃ (phước) được gọi là bất cứ hành thiện nào thuộc ba giới. Apuññaṃ (phi phước) được gọi là tất cả điều bất thiện. Kể từ khi các phước hành, phi phước hành, và bất động hành đã được đoạn trừ, đã bị cắt đứt gốc rễ, đã được làm cho giống như thân cây ta-la, đã được làm cho không hiện hữu, có trạng thái không sanh khởi trong tương lai; do đó, vị ấy không bị dính mắc, không bị dính mắc hoàn toàn, không bị ô nhiễm ở phước và tội, là người không bị vấy bẩn, không bị vấy bẩn hoàn toàn, không bị ô nhiễm, đã thoát ra, đã tách rời, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên kết, sống với tâm đã được giải thoát khỏi các giới hạn. (Như vậy là) puññe ca pāpe ca anūpalitto (không bị ô nhiễm ở phước và tội).

Attañjaho nayidha pakubbamānoti. Attañjahoti attadiṭṭhijaho. Attañjahoti gāhaṃ jaho. Attañjahoti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ, sabbaṃ taṃ cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ. Nayidha pakubbamānoti puññābhisaṅkhāraṃ vā apuññābhisaṅkhāraṃ vā āneñjābhisaṅkhāraṃ vā apakubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti – attañjaho nayidha pakubbamāno.

Attañjaho nayidha pakubbamāno (người từ bỏ ngã và không tạo tác ở đây). Attañjaho (người từ bỏ ngã) là người từ bỏ ngã kiến. Attañjaho là người từ bỏ sự chấp thủ. Attañjaho có nghĩa là tất cả những gì đã được nắm giữ, đã bị chấp thủ sai lầm, đã bị cố chấp, đã bị tham ái, đã bị quyết định bởi năng lực của ái dục và tà kiến, tất cả những điều ấy đã được từ bỏ, đã được nôn ra, đã được giải thoát, đã được đoạn trừ, đã được xả ly. Nayidha pakubbamāno (không tạo tác ở đây) có nghĩa là không tạo tác, không làm sanh khởi, không sản sanh, không làm cho hiện hữu, không làm cho phát sanh các phước hành, phi phước hành, hay bất động hành. (Như vậy là) attañjaho nayidha pakubbamāno (người từ bỏ ngã và không tạo tác ở đây).

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Na brāhmaṇo aññato suddhimāha, diṭṭhe sute sīlavate mute vā;

Puññe ca pāpe ca anūpalitto, attañjaho nayidha pakubbamāno’’ti.

‘Vị Bà-la-môn không nói đến sự thanh tịnh từ nơi khác, ở điều được thấy, được nghe, giới cấm, điều được nhận thức; không bị ô nhiễm ở phước và tội, người từ bỏ ngã và không tạo tác ở đây.’

26.

26.

Purimaṃ [Pg.70] pahāya aparaṃ sitāse, ejānugā te na taranti saṅgaṃ;

Te uggahāyanti nirassajanti, kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāya.

Từ bỏ cái trước, họ nương tựa cái sau, đi theo sự rung động, họ không vượt qua được sự ràng buộc. Họ nắm giữ rồi lại buông bỏ, như con khỉ chuyền cành, buông ra để nắm lấy.

Purimaṃ pahāya aparaṃ sitāseti. Purimaṃ satthāraṃ pahāya paraṃ satthāraṃ nissitā; purimaṃ dhammakkhānaṃ pahāya aparaṃ dhammakkhānaṃ nissitā; purimaṃ gaṇaṃ pahāya aparaṃ gaṇaṃ nissitā; purimaṃ diṭṭhiṃ pahāya aparaṃ diṭṭhiṃ nissitā; purimaṃ paṭipadaṃ pahāya aparaṃ paṭipadaṃ nissitā; purimaṃ maggaṃ pahāya aparaṃ maggaṃ nissitā sannissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – purimaṃ pahāya aparaṃ sitāse.

Purimaṃ pahāya aparaṃ sitāse (từ bỏ cái trước, họ nương tựa cái sau). Từ bỏ vị thầy trước, họ nương tựa vị thầy khác; từ bỏ lời dạy trước, họ nương tựa lời dạy khác; từ bỏ giáo phái trước, họ nương tựa giáo phái khác; từ bỏ tà kiến trước, họ nương tựa tà kiến khác; từ bỏ con đường thực hành trước, họ nương tựa con đường thực hành khác; từ bỏ đạo lộ trước, họ nương tựa đạo lộ khác, họ đã nương tựa, đã dính mắc, đã đến gần, đã tham ái, đã quyết định. (Như vậy là) purimaṃ pahāya aparaṃ sitāse (từ bỏ cái trước, họ nương tựa cái sau).

Ejānugā te na taranti saṅganti. Ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Ejānugāti ejānugā ejānugatā ejānusaṭā ejāya pannā patitā abhibhūtā pariyādinnacittā. Te na taranti saṅganti rāgasaṅgaṃ dosasaṅgaṃ mohasaṅgaṃ mānasaṅgaṃ diṭṭhisaṅgaṃ kilesasaṅgaṃ duccaritasaṅgaṃ na taranti na uttaranti na pataranti na samatikkamanti na vītivattantīti – ejānugā te na taranti saṅgaṃ.

Ejānugā te na taranti saṅgaṃ (đi theo sự rung động, họ không vượt qua được sự ràng buộc). Ejā (sự rung động) được gọi là ái dục. Bất cứ sự tham ái, sự tham luyến nào... (cho đến)... sự tham lam, tham lam, gốc rễ của bất thiện. Ejānugā (đi theo sự rung động) là những người đi theo sự rung động, đã đi theo sự rung động, đã lan tràn theo sự rung động, đã chìm đắm, đã sa ngã, đã bị chế ngự, có tâm bị chiếm đoạt bởi sự rung động. Te na taranti saṅgaṃ (họ không vượt qua được sự ràng buộc) có nghĩa là họ không vượt qua, không vượt lên, không vượt thoát, không vượt qua hoàn toàn, không đi qua khỏi sự ràng buộc của tham, sự ràng buộc của sân, sự ràng buộc của si, sự ràng buộc của mạn, sự ràng buộc của tà kiến, sự ràng buộc của phiền não, sự ràng buộc của ác hạnh. (Như vậy là) ejānugā te na taranti saṅgaṃ (đi theo sự rung động, họ không vượt qua được sự ràng buộc).

Te uggahāyanti nirassajantīti satthāraṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ satthāraṃ gaṇhanti; dhammakkhānaṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ dhammakkhānaṃ gaṇhanti; gaṇaṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇaṃ gaṇhanti; diṭṭhiṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ diṭṭhiṃ gaṇhanti; paṭipadaṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ paṭipadaṃ gaṇhanti; maggaṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ maggaṃ gaṇhanti; gaṇhanti ca muñcanti ca ādiyanti ca nirassajanti cāti – te uggahāyanti nirassajanti.

Te uggahāyanti nirassajanti (họ nắm giữ rồi lại buông bỏ). Họ nắm giữ vị thầy, rồi buông bỏ vị ấy để nắm giữ vị thầy khác; họ nắm giữ lời dạy, rồi buông bỏ lời dạy ấy để nắm giữ lời dạy khác; họ nắm giữ giáo phái, rồi buông bỏ giáo phái ấy để nắm giữ giáo phái khác; họ nắm giữ tà kiến, rồi buông bỏ tà kiến ấy để nắm giữ tà kiến khác; họ nắm giữ con đường thực hành, rồi buông bỏ con đường ấy để nắm giữ con đường thực hành khác; họ nắm giữ đạo lộ, rồi buông bỏ đạo lộ ấy để nắm giữ đạo lộ khác. Họ nắm giữ và họ buông bỏ, họ chấp nhận và họ từ chối. (Như vậy là) te uggahāyanti nirassajanti (họ nắm giữ rồi lại buông bỏ).

Kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāyāti. Yathā makkaṭo araññe pavane caramāno sākhaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ sākhaṃ gaṇhāti. Evameva puthusamaṇabrāhmaṇā puthudiṭṭhigatāni gaṇhanti ca muñcanti ca ādiyanti ca nirassajanti cāti – kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāya.

Kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāya (như con khỉ chuyền cành, buông ra để nắm lấy). Giống như con khỉ đi lại trong rừng, trong khu rừng vắng, nó nắm lấy một cành cây, rồi buông cành đó ra để nắm lấy cành khác. Cũng vậy, các vị Sa-môn, Bà-la-môn khác nhau với các tà kiến khác nhau, họ nắm giữ rồi buông bỏ, họ chấp nhận rồi từ chối. (Như vậy là) kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāya (như con khỉ chuyền cành, buông ra để nắm lấy).

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Purimaṃ pahāya aparaṃ sitāse, ejānugā te na taranti saṅgaṃ;

Te uggahāyanti nirassajanti, kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāyā’’ti.

‘Từ bỏ cái trước, họ nương tựa cái sau, đi theo sự rung động, họ không vượt qua được sự ràng buộc. Họ nắm giữ rồi lại buông bỏ, như con khỉ chuyền cành, buông ra để nắm lấy.’

27.

27.

Sayaṃ [Pg.71] samādāya vatāni jantu, uccāvacaṃ gacchati saññasatto;

Vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ, na uccāvacaṃ gacchati bhūripañño.

Chúng sanh tự mình thực hành các giới cấm, bị ràng buộc bởi tưởng, nên đi đến các cảnh giới cao thấp. Còn bậc trí tuệ rộng lớn, người có trí tuệ, đã thấu hiểu Chánh pháp bằng các tuệ giác, thì không đi đến các cảnh giới cao thấp.

Sayaṃ samādāya vatāni jantūti. Sayaṃ samādāyāti sāmaṃ samādāya. Vatānīti hatthivataṃ vā assavataṃ vā govataṃ vā kukkūravataṃ vā kākavataṃ vā vāsudevavataṃ vā baladevavataṃ vā puṇṇabhaddavataṃ vā maṇibhaddavataṃ vā aggivataṃ vā nāgavataṃ vā supaṇṇavataṃ vā yakkhavataṃ vā asuravataṃ vā…pe… disāvataṃ vā ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā. Jantūti satto naro …pe… manujoti – sayaṃ samādāya vatāni jantu.

Sayaṃ samādāya vatāni jantu (chúng sanh tự mình thực hành các giới cấm). Sayaṃ samādāya (tự mình thực hành) có nghĩa là tự mình đảm nhận. Vatāni (các giới cấm) là giới cấm của voi, giới cấm của ngựa, giới cấm của bò, giới cấm của chó, giới cấm của quạ, giới cấm của Vāsudeva, giới cấm của Baladeva, giới cấm của Puṇṇabhadda, giới cấm của Maṇibhadda, giới cấm của lửa, giới cấm của rồng, giới cấm của garuḍa, giới cấm của dạ-xoa, giới cấm của a-tu-la... (cho đến)... giới cấm của các phương hướng, sau khi đã nhận lấy, đã đảm nhận, đã chấp nhận, đã thực hành, đã nắm giữ, đã chấp thủ sai lầm, đã quyết tâm thực hành. Jantu (chúng sanh) là chúng sanh, là người... (cho đến)... là con người. (Như vậy là) sayaṃ samādāya vatāni jantu (chúng sanh tự mình thực hành các giới cấm).

Uccāvacaṃ gacchati saññasattoti satthārato satthāraṃ gacchati; dhammakkhānato dhammakkhānaṃ gacchati; gaṇato gaṇaṃ gacchati; diṭṭhiyā diṭṭhiṃ gacchati; paṭipadāya paṭipadaṃ gacchati; maggato maggaṃ gacchati. Saññasattoti kāmasaññāya byāpādasaññāya vihiṃsāsaññāya diṭṭhisaññāya satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho. Yathā bhittikhile vā nāgadante vā bhaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ palibuddhaṃ, evameva kāmasaññāya byāpādasaññāya vihiṃsāsaññāya diṭṭhisaññāya satto visatto āsatto laggo laggito palibuddhoti – uccāvacaṃ gacchati saññasatto.

Bị dính mắc vào tưởng nên đi đến cao thấp có nghĩa là: đi từ vị thầy này đến vị thầy khác; đi từ sự thuyết giảng Pháp này đến sự thuyết giảng Pháp khác; đi từ giáo phái này đến giáo phái khác; đi từ tà kiến này đến tà kiến khác; đi từ con đường thực hành này đến con đường thực hành khác; đi từ con đường này đến con đường khác. Bị dính mắc vào tưởng có nghĩa là: bị dính mắc, bị đặc biệt dính mắc, bị bám chặt, bị vướng mắc, bị mắc kẹt, bị trói buộc vào dục tưởng, vào sân tưởng, vào hại tưởng, vào tà kiến tưởng. Giống như vật dụng bị dính mắc, bị đặc biệt dính mắc, bị bám chặt, bị vướng mắc, bị mắc kẹt, bị trói buộc vào cái cọc trên tường hay vào cái ngà voi, cũng vậy, bị dính mắc, bị đặc biệt dính mắc, bị bám chặt, bị vướng mắc, bị mắc kẹt, bị trói buộc vào dục tưởng, vào sân tưởng, vào hại tưởng, vào tà kiến tưởng – (như thế gọi là) bị dính mắc vào tưởng nên đi đến cao thấp.

Vidvā ca vedehi samecca dhammanti. Vidvāti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. Vedehīti vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto, koṭigato koṭippatto, pariyantagato pariyantappatto, vosānagato vosānappatto, tāṇagato tāṇappatto, leṇagato leṇappatto, saraṇagato saraṇappatto, abhayagato abhayappatto, accutagato accutappatto, amatagato amatappatto, nibbānagato nibbānappatto. Vedānaṃ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū. Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito [Pg.72] hoti, rāgo vidito hoti, doso vidito hoti, moho vidito hoti, māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

Bậc trí tuệ và đã thấu hiểu các pháp bằng các tuệ. Bậc trí tuệ có nghĩa là: bậc trí tuệ, người đã đạt đến minh, người có trí, người có khả năng phân tích, người có tuệ giác. Bằng các tuệ có nghĩa là: các tuệ được gọi là trí tuệ trong bốn đạo, là tuệ, tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, trạch pháp, minh sát, chánh kiến. Bằng các tuệ ấy, vị ấy đã đi đến tận cùng, đã đạt đến tận cùng của sanh, lão, tử; đã đi đến cực điểm, đã đạt đến cực điểm; đã đi đến giới hạn, đã đạt đến giới hạn; đã đi đến sự chấm dứt, đã đạt đến sự chấm dứt; đã đi đến nơi nương tựa, đã đạt đến nơi nương tựa; đã đi đến nơi ẩn náu, đã đạt đến nơi ẩn náu; đã đi đến nơi quy y, đã đạt đến nơi quy y; đã đi đến nơi vô úy, đã đạt đến nơi vô úy; đã đi đến nơi bất biến, đã đạt đến nơi bất biến; đã đi đến nơi bất tử, đã đạt đến nơi bất tử; đã đi đến Nibbāna, đã đạt đến Nibbāna. Hoặc, người đã đi đến tận cùng của các tuệ nên là người thông suốt tuệ; hoặc, người đã đi đến tận cùng bằng các tuệ nên là người thông suốt tuệ; hoặc, người thông suốt tuệ là do đã biết rõ bảy pháp. Thân kiến đã được vị ấy biết rõ, hoài nghi đã được vị ấy biết rõ, giới cấm thủ đã được vị ấy biết rõ, tham đã được vị ấy biết rõ, sân đã được vị ấy biết rõ, si đã được vị ấy biết rõ, mạn đã được vị ấy biết rõ, các pháp ác, bất thiện, làm ô nhiễm, đưa đến tái sanh, có phiền não, có quả là khổ, đưa đến sanh, lão, tử trong tương lai đã được vị ấy biết rõ.

Vedāni viceyya kevalāni, [sabhiyāti bhagavā]Samaṇānaṃ yānīdhatthi brāhmaṇānaṃ;

Sabbavedanāsu vītarāgo, sabbaṃ vedamaticca vedagū soti.

Này Sabhiya, bậc Thế Tôn gọi. Này Sabhiya, ở đây, đối với các vị Sa-môn và Bà-la-môn, những tuệ nào có mặt, hiện hữu, (vị ấy) đã phân tích tất cả các tuệ ấy, đã vượt qua mọi sự thù nghịch, đã ly tham ở trong tất cả các cảm thọ, do đó vị ấy được gọi là người thông suốt tuệ.

Vidvā ca vedehi samecca dhammanti. Samecca abhisamecca dhammaṃ. Sabbe saṅkhārā aniccāti samecca abhisamecca dhammaṃ; sabbe saṅkhārā dukkhāti samecca abhisamecca dhammaṃ; sabbe dhammā anattāti samecca abhisamecca dhammaṃ; avijjāpaccayā saṅkhārāti samecca abhisamecca dhammaṃ; saṅkhārapaccayā viññāṇanti samecca abhisamecca dhammaṃ; viññāṇapaccayā nāmarūpanti…pe… nāmarūpapaccayā saḷāyatananti… saḷāyatanapaccayā phassoti… phassapaccayā vedanāti… vedanāpaccayā taṇhāti… taṇhāpaccayā upādānanti… upādānapaccayā bhavoti… bhavapaccayā jātīti… jātipaccayā jarāmaraṇanti samecca abhisamecca dhammaṃ; avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti samecca abhisamecca dhammaṃ; saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhoti samecca abhisamecca dhammaṃ; viññāṇanirodhā nāmarūpanirodhoti… nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodhoti… saḷāyatananirodhā phassanirodhoti… phassanirodhā vedanānirodhoti… vedanānirodhā taṇhānirodhoti… taṇhānirodhā upādānanirodhoti… upādānanirodhā bhavanirodhoti… bhavanirodhā jātinirodhoti… jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti samecca abhisamecca dhammaṃ; idaṃ dukkhanti samecca abhisamecca dhammaṃ; ayaṃ dukkhasamudayoti… ayaṃ dukkhanirodhoti… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṃ; ime āsavāti samecca abhisamecca dhammaṃ; ayaṃ āsavasamudayoti… ayaṃ āsavanirodhoti… ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṃ; ime dhammā abhiññeyyāti samecca abhisamecca dhammaṃ; ime dhammā pariññeyyāti… ime dhammā pahātabbāti… ime dhammā bhāvetabbāti [Pg.73]… ime dhammā sacchikātabbāti samecca abhisamecca dhammaṃ. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṃ. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṃ. Catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṃ. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti samecca abhisamecca dhammanti – vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ.

Bậc trí tuệ và đã thấu hiểu các pháp bằng các tuệ. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường.’ Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ.’ Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Tất cả các pháp là vô ngã.’ Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi.’ ... (tương tự cho đến) ... ‘Do sanh làm duyên, lão và tử (sanh khởi).’ Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Do vô minh diệt, các hành diệt.’ ... (tương tự cho đến) ... ‘Do sanh diệt, lão và tử diệt.’ Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Đây là khổ.’ ... ‘Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ.’ Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Đây là các lậu hoặc.’ ... ‘Đây là con đường đưa đến sự diệt tận các lậu hoặc.’ Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Các pháp này cần được thắng tri.’ ... ‘Các pháp này cần được chứng ngộ.’ Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp về sự sanh khởi và sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của sáu xứ tiếp xúc. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp về sự sanh khởi và sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của năm uẩn chấp thủ. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp về sự sanh khởi và sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của bốn đại hiển. Đã thấu hiểu, đã chứng ngộ pháp rằng: ‘Bất cứ cái gì có bản chất sanh khởi, tất cả cái đó đều có bản chất đoạn diệt.’ – (như thế gọi là) bậc trí tuệ và đã thấu hiểu các pháp bằng các tuệ.

Na uccāvacaṃ gacchati bhūripaññoti na satthārato satthāraṃ gacchati, na dhammakkhānato dhammakkhānaṃ gacchati, na gaṇato gaṇaṃ gacchati, na diṭṭhiyā diṭṭhiṃ gacchati, na paṭipadāya paṭipadaṃ gacchati, na maggato maggaṃ gacchati. Bhūripaññoti bhūripañño mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño. Bhūri vuccati pathavī. Tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti – na uccāvacaṃ gacchati bhūripañño.

Bậc có trí tuệ rộng lớn không đi đến cao thấp có nghĩa là: không đi từ vị thầy này đến vị thầy khác, không đi từ sự thuyết giảng Pháp này đến sự thuyết giảng Pháp khác, không đi từ giáo phái này đến giáo phái khác, không đi từ tà kiến này đến tà kiến khác, không đi từ con đường thực hành này đến con đường thực hành khác, không đi từ con đường này đến con đường khác. Bậc có trí tuệ rộng lớn có nghĩa là: người có trí tuệ rộng lớn, người có trí tuệ vĩ đại, người có trí tuệ đa dạng, người có trí tuệ hoan hỷ, người có trí tuệ nhanh nhạy, người có trí tuệ sắc bén, người có trí tuệ xuyên thấu. Bhūri được gọi là đất. Vị ấy có được trí tuệ giống như đất ấy, rộng rãi, bao la – (như thế gọi là) bậc có trí tuệ rộng lớn không đi đến cao thấp.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Sayaṃ samādāya vatāni jantu, uccāvacaṃ gacchati saññasatto;

Vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ, na uccāvacaṃ gacchati bhūripañño’’ti.

“Chúng sanh bị dính mắc vào các tưởng, tự mình thọ trì các giới cấm, đi đến (cảnh giới) cao thấp. Còn bậc trí tuệ rộng lớn, bậc hiền trí sau khi đã liễu tri Chánh pháp bằng các trí tuệ, vị ấy không đi đến (cảnh giới) cao thấp.”

28.

28.

Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ, kenīdha lokasmi vikappayeyya.

Vị ấy đã giải trừ quân đội (Ma vương) trong tất cả các pháp, đối với bất cứ điều gì được thấy, hoặc được nghe, hoặc được cảm nhận. Chính vị ấy là người thấy, đang sống với (tâm) được mở ra, do đâu ở thế gian này người ta có thể phân loại được vị ấy?

Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vāti. Senā vuccati mārasenā. Kāyaduccaritaṃ mārasenā, vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā, rāgo mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho mārasenā, upanāho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā.

Vị ấy đã giải trừ quân đội trong tất cả các pháp, đối với bất cứ điều gì được thấy, hoặc được nghe, hoặc được cảm nhận. (Ở đây) quân đội được gọi là quân đội của Ma vương. Thân ác hạnh là quân đội của Ma vương, khẩu ác hạnh là quân đội của Ma vương, ý ác hạnh là quân đội của Ma vương, tham là quân đội của Ma vương, sân là quân đội của Ma vương, si là quân đội của Ma vương, phẫn nộ là quân đội của Ma vương, oán hận... cho đến... tất cả các hành bất thiện là quân đội của Ma vương.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến:

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā vuccati.

“Các dục là đạo quân thứ nhất của ngươi, sự không hoan hỷ được gọi là (đạo quân) thứ hai. Đói và khát là đạo quân thứ ba của ngươi, ái dục được gọi là (đạo quân) thứ tư.

‘‘Pañcamī [Pg.74] thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.

“Hôn trầm và thụy miên là (đạo quân) thứ năm của ngươi, sự khiếp sợ được gọi là (đạo quân) thứ sáu. Hoài nghi là (đạo quân) thứ bảy của ngươi, sự giả dối và cứng đầu là (đạo quân) thứ tám của ngươi.

‘‘Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso;

Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati.

“Lợi lộc, danh tiếng, sự cung kính, và bất cứ danh vọng nào có được một cách sai trái; kẻ nào tán dương bản thân và chê bai người khác.

‘‘Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;

Na naṃ asuro jināti, jetvāva labhate sukha’’nti.

“Này Namuci, đó là đạo quân của ngươi, của Kẻ Đen Tối, kẻ tấn công. Kẻ không phải là anh hùng không chiến thắng được nó, nhưng sau khi chiến thắng nó, người ta đạt được hạnh phúc.”

Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā, so vuccati visenibhūto. So diṭṭhe visenibhūto, sute visenibhūto, mute visenibhūto, viññāte visenibhūtoti – sa sabbadhammesu visenibhūto yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā.

Khi nào do bốn Thánh đạo mà tất cả quân đội của Ma vương và tất cả các phiền não đối nghịch đã được chiến thắng, đã được đánh bại, đã bị phá vỡ, đã bị tan rã, đã bị đẩy lui, vị ấy được gọi là người đã giải trừ quân đội. Vị ấy đã giải trừ quân đội đối với cái được thấy, đã giải trừ quân đội đối với cái được nghe, đã giải trừ quân đội đối với cái được cảm nhận, đã giải trừ quân đội đối với cái được nhận thức. Như vậy là: Vị ấy đã giải trừ quân đội trong tất cả các pháp, đối với bất cứ điều gì được thấy, hoặc được nghe, hoặc được cảm nhận.

Tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantanti. Tameva suddhadassiṃ visuddhadassiṃ parisuddhadassiṃ vodātadassiṃ pariyodātadassiṃ. Atha vā, suddhadassanaṃ visuddhadassanaṃ parisuddhadassanaṃ vodātadassanaṃ pariyodātadassanaṃ. Vivaṭanti taṇhāchadanaṃ diṭṭhichadanaṃ kilesachadanaṃ duccaritachadanaṃ avijjāchadanaṃ. Tāni chadanāni vivaṭāni honti viddhaṃsitāni ugghāṭitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. Carantanti carantaṃ vicarantaṃ viharantaṃ iriyantaṃ vattentaṃ pālentaṃ yapentaṃ yāpentanti – tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ.

Chính vị ấy là người thấy, đang sống với (tâm) được mở ra. Chính vị ấy là người thấy thanh tịnh, người thấy rất thanh tịnh, người thấy hoàn toàn thanh tịnh, người thấy trong sạch, người thấy hoàn toàn trong sạch. Hoặc là, sự thấy thanh tịnh, sự thấy rất thanh tịnh, sự thấy hoàn toàn thanh tịnh, sự thấy trong sạch, sự thấy hoàn toàn trong sạch. Được mở ra (nghĩa là) sự che đậy của ái dục, sự che đậy của tà kiến, sự che đậy của phiền não, sự che đậy của ác hạnh, sự che đậy của vô minh. Những sự che đậy ấy đã được mở ra, đã bị phá hủy, đã được nhổ lên, đã được nhổ lên hoàn toàn, đã được từ bỏ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, đã trở thành không có khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. Đang sống (nghĩa là) đang đi, đang di chuyển, đang trú, đang thực hành oai nghi, đang duy trì, đang bảo tồn, đang nuôi mạng, đang làm cho sống. Như vậy là: Chính vị ấy là người thấy, đang sống với (tâm) được mở ra.

Kenīdha lokasmi vikappayeyyāti. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā kena rāgena kappeyya, kena dosena kappeyya, kena mohena kappeyya, kena mānena kappeyya, kāya diṭṭhiyā kappeyya, kena uddhaccena kappeyya, kāya vicikicchāya kappeyya, kehi anusayehi kappeyya – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā [Pg.75] gatiyo kena kappeyya – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ natthi, yena kappeyya vikappeyya vikappaṃ āpajjeyya. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – kenīdha lokasmiṃ vikappayeyya.

Do đâu ở thế gian này người ta có thể phân loại được vị ấy? Sự phân loại (kappa) có hai loại: sự phân loại do ái dục và sự phân loại do tà kiến... cho đến... đây là sự phân loại do ái dục... cho đến... đây là sự phân loại do tà kiến. Đối với vị ấy, sự phân loại do ái dục đã được từ bỏ, sự phân loại do tà kiến đã được xả ly. Do đã từ bỏ sự phân loại do ái dục, do đã xả ly sự phân loại do tà kiến, người ta có thể phân loại vị ấy bằng tham nào, bằng sân nào, bằng si nào, bằng mạn nào, bằng tà kiến nào, bằng trạo cử nào, bằng hoài nghi nào, bằng các tùy miên nào? (Hoặc phân loại là) người tham ái, hay người sân hận, hay người si mê, hay người bị trói buộc, hay người chấp thủ, hay người bị phân tán, hay người chưa đi đến quyết định, hay người đã đạt đến sức mạnh? Các hành ấy đã được từ bỏ. Do đã từ bỏ các hành, người ta có thể phân loại các cõi đi của vị ấy bằng cách nào? (Là) chúng sanh địa ngục, hay loài bàng sanh, hay cõi ngạ quỷ, hay là người, hay là trời, hay là chúng sanh có sắc, hay là chúng sanh không có sắc, hay là chúng sanh có tưởng, hay là chúng sanh không có tưởng, hay là chúng sanh phi tưởng phi phi tưởng? Nhân ấy không có, duyên ấy không có, lý do ấy không có, mà do đó người ta có thể phân loại, có thể phân biệt, có thể đi đến sự phân loại. Trong thế gian (nghĩa là) trong ác giới, trong thế giới loài người, trong thế giới chư thiên, trong thế giới của các uẩn, trong thế giới của các giới, trong thế giới của các xứ. Như vậy là: Do đâu ở thế gian này người ta có thể phân loại được vị ấy?

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ, kenīdha lokasmi vikappayeyyā’’ti.

“Vị ấy đã giải trừ quân đội (Ma vương) trong tất cả các pháp, đối với bất cứ điều gì được thấy, hoặc được nghe, hoặc được cảm nhận. Chính vị ấy là người thấy, đang sống với (tâm) được mở ra, do đâu ở thế gian này người ta có thể phân loại được vị ấy?”

29.

29.

Na kappayanti na purekkharonti, accantasuddhīti na te vadanti;

Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja, āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke.

Các vị ấy không phân loại, không đặt lên hàng đầu. Các vị ấy không nói rằng: ‘Đây là sự thanh tịnh tuyệt đối.’ Sau khi đã tháo gỡ sự trói buộc của chấp thủ, các vị ấy không tạo ra hy vọng ở bất cứ nơi đâu trong thế gian.

Na kappayanti na purekkharontīti. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Tesaṃ taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa pahīnattā, diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā na kappenti na janenti na sañjanenti na nibbattenti nābhinibbattentīti – na kappayanti. Na purekkharontīti. Purekkhārāti dve purekkhārā – taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca…pe… ayaṃ taṇhāpurekkhāro…pe… ayaṃ diṭṭhipurekkhāro. Tesaṃ taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho. Taṇhāpurekkhārassa pahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṃ vā na diṭṭhiṃ vā purato katvā caranti, na taṇhādhajā na taṇhāketū na taṇhādhipateyyā, na diṭṭhidhajā na diṭṭhiketū na diṭṭhādhipateyyā, na taṇhāya vā na diṭṭhiyā vā parivāritā carantīti – na kappayanti na purekkharonti.

Các vị ấy không phân loại, không đặt lên hàng đầu. Sự phân loại (kappa) có hai loại: sự phân loại do ái dục và sự phân loại do tà kiến... cho đến... đây là sự phân loại do ái dục... cho đến... đây là sự phân loại do tà kiến. Đối với các vị ấy, sự phân loại do ái dục đã được từ bỏ, sự phân loại do tà kiến đã được xả ly. Do đã từ bỏ sự phân loại do ái dục, do đã xả ly sự phân loại do tà kiến, các vị ấy không phân loại, không sanh ra, không làm cho sanh khởi, không tạo ra, không làm cho phát sanh sự phân loại do ái dục hoặc sự phân loại do tà kiến. Như vậy là: các vị ấy không phân loại. Các vị ấy không đặt lên hàng đầu. Sự đặt lên hàng đầu (purekkhāra) có hai loại: sự đặt ái dục lên hàng đầu và sự đặt tà kiến lên hàng đầu... cho đến... đây là sự đặt ái dục lên hàng đầu... cho đến... đây là sự đặt tà kiến lên hàng đầu. Đối với các vị ấy, sự đặt ái dục lên hàng đầu đã được từ bỏ, sự đặt tà kiến lên hàng đầu đã được xả ly. Do đã từ bỏ sự đặt ái dục lên hàng đầu, do đã xả ly sự đặt tà kiến lên hàng đầu, các vị ấy không đi với ái dục hay tà kiến được đặt ở phía trước, không có ái dục làm cờ hiệu, không có ái dục làm biểu tượng, không bị ái dục chi phối, không có tà kiến làm cờ hiệu, không có tà kiến làm biểu tượng, không bị tà kiến chi phối, không đi với sự bao quanh của ái dục hay tà kiến. Như vậy là: các vị ấy không phân loại, không đặt lên hàng đầu.

Accantasuddhīti na te vadantīti accantasuddhiṃ saṃsārasuddhiṃ akiriyadiṭṭhiṃ sassatavādaṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti – accantasuddhīti na te vadanti.

“Họ không nói về sự thanh tịnh tuyệt đối” có nghĩa là: Họ không nói, không thuyết giảng, không đọc tụng, không trình bày, không tuyên bố về sự thanh tịnh tuyệt đối, sự thanh tịnh khỏi vòng luân hồi, tà kiến vô hành, và thường kiến. – (Đây là ý nghĩa của câu) “Họ không nói về sự thanh tịnh tuyệt đối”.

Ādānaganthaṃ [Pg.76] gathitaṃ visajjāti. Ganthāti cattāro ganthā – abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho; paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho; attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlavataṃ vā parāmasantīti sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhi idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Kiṃkāraṇā vuccati ādānagantho? Tehi ganthehi rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti; vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ … upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāravaṭṭaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Taṃkāraṇā vuccati ādānagantho. Visajjāti ganthe vosajjitvā vā – visajja. Atha vā ganthe gadhite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane poṭayitvā – visajja. Yathā vayhaṃ vā rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ visajjaṃ karonti vikopenti; evameva ganthe vosajjitvā – visajja. Atha vā ganthe gadhite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane poṭayitvā visajjāti – ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja.

“Từ bỏ sự trói buộc của chấp thủ đã được thắt chặt”. Về “trói buộc”, có bốn sự trói buộc – tham thân kết, sân thân kết, giới cấm thủ thân kết, và “chỉ đây là sự thật” chấp thân kết. Tham ái đối với tà kiến của mình là tham thân kết; sự ác ý, không hài lòng đối với lời nói của người khác là sân thân kết; chấp thủ vào giới hoặc cấm của mình là giới cấm thủ thân kết; tà kiến của mình là “chỉ đây là sự thật” chấp thân kết. Tại sao gọi là “sự trói buộc của chấp thủ”? Bởi vì qua những sự trói buộc ấy, họ chấp thủ, bám víu, nắm giữ, dính mắc, và cố chấp vào sắc; vào thọ… vào tưởng… vào các hành… vào thức… vào cảnh giới… vào sự tái sanh… vào sự hiện hữu… vào vòng luân hồi. Vì lý do đó, chúng được gọi là “sự trói buộc của chấp thủ”. “Từ bỏ” có nghĩa là sau khi đã tháo gỡ các trói buộc, hãy từ bỏ. Hoặc là, sau khi đã rũ bỏ các trói buộc, các thắt nút, các ràng buộc, các cột trói, các dính mắc, các vướng víu, các trở ngại, các xiềng xích, hãy từ bỏ. Giống như người ta tháo dỡ, phá bỏ cỗ xe, xe bò, xe ngựa, hoặc kiệu; cũng vậy, sau khi đã tháo gỡ các trói buộc, hãy từ bỏ. Hoặc là, sau khi đã rũ bỏ các trói buộc, các thắt nút, các ràng buộc, các cột trói, các dính mắc, các vướng víu, các trở ngại, các xiềng xích, hãy từ bỏ. – (Đây là ý nghĩa của câu) “Từ bỏ sự trói buộc của chấp thủ đã được thắt chặt”.

Āsaṃ na kubbanti kuhiñci loketi. Āsā vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Āsaṃ na kubbantīti āsaṃ na kubbanti na janenti na sañjanenti na nibbattenti na abhinibbattenti. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloketi – āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke.

“Họ không tạo ra hy vọng ở bất cứ nơi đâu trong thế gian”. “Hy vọng” được gọi là ái dục, là sự tham ái, sự tham luyến… tham lam, tham, căn bất thiện. “Họ không tạo ra hy vọng” có nghĩa là họ không tạo ra, không làm phát sanh, không làm khởi sanh, không làm cho hiện hữu, không làm cho sinh khởi hy vọng. “Bất cứ nơi đâu” có nghĩa là ở bất cứ nơi đâu, trong bất cứ cái gì, ở bất cứ chỗ nào, dù là bên trong, bên ngoài, hay cả bên trong lẫn bên ngoài. “Trong thế gian” có nghĩa là trong cõi khổ… trong thế giới xứ. – (Đây là ý nghĩa của câu) “Họ không tạo ra hy vọng ở bất cứ nơi đâu trong thế gian”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Na kappayanti na purekkharonti, accantasuddhīti na te vadanti;

Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja, āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke’’ti.

“Họ không tạo tác, không đặt lên trước, họ không nói về sự thanh tịnh tuyệt đối; từ bỏ sự trói buộc của chấp thủ đã được thắt chặt, họ không tạo ra hy vọng ở bất cứ nơi đâu trong thế gian.”

30.

30.

Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi, ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ;

Na rāgarāgī na virāgaratto, tassīdha natthi paramuggahītaṃ.

Vị Bà-la-môn đã vượt qua các giới hạn, đối với vị ấy, không có gì được chấp thủ sau khi đã biết và đã thấy. Không tham đắm trong dục vọng, không đam mê trong sự ly dục, đối với vị ấy, ở đây không có sự chấp thủ điều gì là tối thượng.

Sīmātigo [Pg.77] brāhmaṇo tassa natthi, ñatvā ca disvā ca samuggahītanti. Sīmāti catasso sīmāyo – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, tadekaṭṭhā ca kilesā – ayaṃ paṭhamā sīmā. Oḷārikaṃ kāmarāgasaññojanaṃ, paṭighasaññojanaṃ, oḷāriko kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, tadekaṭṭhā ca kilesā – ayaṃ dutiyā sīmā. Anusahagataṃ kāmarāgasaññojanaṃ, paṭighasaññojanaṃ, anusahagato kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, tadekaṭṭhā ca kilesā – ayaṃ tatiyā sīmā. Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā, mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayo, tadekaṭṭhā ca kilesā – ayaṃ catutthā sīmā. Yato ca catūhi ariyamaggehi imā catasso sīmāyo atikkanto hoti samatikkanto vītivatto, so vuccati sīmātigo. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo – sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti…pe… asito tādi pavuccate sa brahmā. Tassāti arahato khīṇāsavassa.

(Giải thích câu) “Vị Bà-la-môn đã vượt qua các giới hạn, đối với vị ấy, không có gì được chấp thủ sau khi đã biết và đã thấy”. Về “giới hạn”, có bốn giới hạn – (1) Thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tà kiến tuỳ miên, hoài nghi tuỳ miên, và các phiền não đi kèm – đây là giới hạn thứ nhất. (2) Dục ái kiết sử thô, sân kiết sử, dục ái tuỳ miên thô, sân tuỳ miên, và các phiền não đi kèm – đây là giới hạn thứ hai. (3) Dục ái kiết sử vi tế, sân kiết sử, dục ái tuỳ miên vi tế, sân tuỳ miên, và các phiền não đi kèm – đây là giới hạn thứ ba. (4) Sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh, mạn tuỳ miên, hữu ái tuỳ miên, vô minh tuỳ miên, và các phiền não đi kèm – đây là giới hạn thứ tư. Khi một người đã vượt qua, đã đi qua, đã thoát khỏi bốn giới hạn này bằng bốn Thánh đạo, người ấy được gọi là “người đã vượt qua các giới hạn”. Về “Bà-la-môn”, vị ấy là Bà-la-môn vì đã loại bỏ bảy pháp – thân kiến đã được loại bỏ, hoài nghi đã được loại bỏ, giới cấm thủ đã được loại bỏ… vị ấy không bị dính mắc, điềm tĩnh, được gọi là Bà-la-môn. “Đối với vị ấy” có nghĩa là đối với vị A-la-hán, vị đã tận trừ các lậu hoặc.

Ñatvāti paracittañāṇena vā ñatvā pubbenivāsānussatiñāṇena vā ñatvā. Disvāti maṃsacakkhunā vā disvā dibbacakkhunā vā disvā. Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi, ñatvā ca disvā ca samuggahītanti. Tassa idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ.

“Sau khi đã biết” có nghĩa là biết bằng tha tâm trí hoặc biết bằng túc mạng minh trí. “Sau khi đã thấy” có nghĩa là thấy bằng mắt thịt hoặc thấy bằng thiên nhãn. (Giải thích câu) “Vị Bà-la-môn đã vượt qua các giới hạn, đối với vị ấy, không có gì được chấp thủ sau khi đã biết và đã thấy” có nghĩa là: Đối với vị ấy, không có, không tồn tại, không hiện hữu, không tìm thấy sự nắm giữ, sự chấp thủ, sự cố chấp, sự bám víu, sự quyết định rằng “cái này là tối thượng, là hàng đầu, là cao quý, là đặc biệt, là chủ yếu, là ưu việt, là tuyệt vời”. (Sự chấp thủ ấy) đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được lắng dịu, đã được an tịnh, đã trở nên không có khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. – (Đây là ý nghĩa của câu) “Vị Bà-la-môn đã vượt qua các giới hạn, đối với vị ấy, không có gì được chấp thủ sau khi đã biết và đã thấy”.

Na rāgarāgī na virāgarattoti. Rāgarattā vuccanti ye pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. Virāgarattā vuccanti ye rūpāvacaraarūpāvacarasamāpattīsu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. Na rāgarāgī na virāgarattoti yato kāmarāgo ca rūparāgo ca arūparāgo ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Ettāvatā na rāgarāgī na virāgaratto.

(Giải thích câu) “Không tham đắm trong dục vọng, không đam mê trong sự ly dục”. “Những người tham đắm trong dục vọng” được gọi là những người tham đắm, say mê, bị trói buộc, mê muội, chìm đắm, dính mắc, vướng víu, bị cản trở trong năm dục trưởng dưỡng. “Những người đam mê trong sự ly dục” được gọi là những người tham đắm, say mê, bị trói buộc, mê muội, chìm đắm, dính mắc, vướng víu, bị cản trở trong các thiền chứng sắc giới và vô sắc giới. “Không tham đắm trong dục vọng, không đam mê trong sự ly dục” có nghĩa là khi dục ái, sắc ái, và vô sắc ái đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho như thân cây thốt nốt, đã được đưa đến chỗ không còn hiện hữu, và có bản chất không sanh khởi trong tương lai. Do đó, (vị ấy) không tham đắm trong dục vọng, không đam mê trong sự ly dục.

Tassīdha [Pg.78] natthi paramuggahītanti. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Tassa idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – tassīdha natthi paramuggahītaṃ.

Tassīdha natthi paramuggahītanti (đối với vị ấy, ở đây không có sự chấp thủ tối thượng). Tassāti (đối với vị ấy) là đối với vị A-la-hán, bậc lậu tận. Tassa (đối với vị ấy), sự nắm giữ (gahitaṃ), sự chấp thủ (parāmaṭṭhaṃ), sự quyết đoán (abhiniviṭṭhaṃ), sự bám víu (ajjhositaṃ), sự tin chắc (adhimuttaṃ) rằng: ‘Điều này (idaṃ) là tối thượng (paramaṃ), là cao tột (aggaṃ), là ưu việt (seṭṭhaṃ), là đặc thù (visiṭṭhaṃ), là chủ yếu (pāmokkhaṃ), là cao cả (uttamaṃ), là tuyệt hảo (pavaraṃ)’ là không có (natthi), không hiện hữu (na santi), không được tìm thấy (na saṃvijjati), không thể đạt được (nupalabbhati); đã được đoạn trừ (pahīnaṃ), đã được cắt đứt (samucchinnaṃ), đã được lắng dịu (vūpasantaṃ), đã được làm cho an tịnh (paṭipassaddhaṃ), đã trở thành không có khả năng tái sanh (abhabbuppattikaṃ), đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ (ñāṇagginā daḍḍhaṃ) – (đây là ý nghĩa của) tassīdha natthi paramuggahītaṃ (đối với vị ấy, ở đây không có sự chấp thủ tối thượng).

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi, ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ;

Na rāgarāgī na virāgaratto, tassīdha natthi paramuggahīta’’nti.

‘Vị Bà-la-môn đã vượt qua các giới hạn, đối với vị ấy không có sự chấp thủ đã được nhận biết và đã được thấy; không tham ái trong sự tham ái, không ưa thích trong sự ly tham, đối với vị ấy, ở đây không có sự chấp thủ tối thượng.’

Suddhaṭṭhakasuttaniddeso catuttho.

Phần giải thích kinh Suddhaṭṭhaka, chương thứ tư.

5. Paramaṭṭhakasuttaniddeso

5. Phần giải thích kinh Paramaṭṭhaka

Atha paramaṭṭhakasuttaniddesaṃ vakkhati –

Sau đây, phần giải thích kinh Paramaṭṭhaka sẽ được trình bày –

31.

31.

Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno, yaduttariṃ kurute jantu loke;

Hīnāti aññe tato sabbamāha, tasmā vivādāni avītivatto.

Chúng sanh trong thế gian, khi sống theo các tà kiến (cho rằng) ‘(Đây là) tối thượng,’ điều gì mà nó cho là vượt trội, thì nó nói rằng tất cả những điều khác đều là thấp kém; do đó, nó không vượt qua được các cuộc tranh luận.

Paramanti diṭṭhīsu paribbasānoti. Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā. Te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ ‘‘idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavara’’nti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti pavasanti āvasanti parivasanti. Yathā āgārikā vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti; evameva santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā. Te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ ‘‘idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavara’’nti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti pavasanti āvasanti parivasantīti – paramanti diṭṭhīsu paribbasāno.

Paramanti diṭṭhīsu paribbasānoti (sống theo các tà kiến cho rằng ‘đây là tối thượng’). Có một số Sa-môn, Bà-la-môn là những người có tà kiến. Trong sáu mươi hai loại tà kiến, họ nắm giữ, chấp thủ, bám víu, xem xét, quyết đoán một loại tà kiến nào đó rồi cho rằng: ‘Điều này là tối thượng, là cao tột, là ưu việt, là đặc thù, là chủ yếu, là cao cả, là tuyệt hảo,’ và họ sống, trú ngụ, an trú, thường trú với tà kiến của riêng mình. Giống như người tại gia sống trong nhà, người có tội sống trong tội lỗi, người có phiền não sống trong phiền não; cũng vậy, có một số Sa-môn, Bà-la-môn là những người có tà kiến. Trong sáu mươi hai loại tà kiến, họ nắm giữ, chấp thủ, bám víu, xem xét, quyết đoán một loại tà kiến nào đó rồi cho rằng: ‘Điều này là tối thượng, là cao tột, là ưu việt, là đặc thù, là chủ yếu, là cao cả, là tuyệt hảo,’ và họ sống, trú ngụ, an trú, thường trú với tà kiến của riêng mình – (đây là ý nghĩa của) paramanti diṭṭhīsu paribbasāno (sống theo các tà kiến cho rằng ‘đây là tối thượng’).

Yaduttariṃ [Pg.79] kurute jantu loketi. Yadanti yaṃ. Uttariṃ kuruteti uttariṃ karoti, aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti ‘‘ayaṃ satthā sabbaññū’’ti uttariṃ karoti, aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti. ‘‘Ayaṃ dhammo svākkhāto…, ayaṃ gaṇo suppaṭipanno…, ayaṃ diṭṭhi bhaddikā…, ayaṃ paṭipadā supaññattā…, ayaṃ maggo niyyāniko’’ti uttariṃ karoti, aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti nibbatteti abhinibbatteti. Jantūti satto naro…pe… manujo. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloketi – yaduttariṃ kurute jantu loke.

Yaduttariṃ kurute jantu loketi (điều gì mà chúng sanh trong thế gian cho là vượt trội). Yadanti (điều gì) là yaṃ (cái nào). Uttariṃ kuruteti (cho là vượt trội) là làm cho vượt trội (uttariṃ karoti), làm cho cao tột, ưu việt, đặc thù, chủ yếu, cao cả, tuyệt hảo. (Họ nói:) ‘Vị đạo sư này là bậc toàn tri,’ và họ làm cho (vị ấy) vượt trội, làm cho cao tột, ưu việt, đặc thù, chủ yếu, cao cả, tuyệt hảo. (Họ nói:) ‘Giáo pháp này đã được khéo thuyết giảng…, Tăng chúng này đã khéo thực hành…, tri kiến này là tốt đẹp…, con đường thực hành này đã được khéo quy định…, đạo lộ này có khả năng đưa ra (khỏi khổ),’ và họ làm cho (những điều ấy) vượt trội, làm cho cao tột, ưu việt, đặc thù, chủ yếu, cao cả, tuyệt hảo, họ tạo ra, họ sản sinh ra (điều đó). Jantūti (chúng sanh) là hữu tình, là người… cho đến… là nhân loại. Loketi (trong thế gian) là trong cõi khổ… cho đến… trong xứ thế gian – (đây là ý nghĩa của) yaduttariṃ kurute jantu loke (điều gì mà chúng sanh trong thế gian cho là vượt trội).

Hīnāti aññe tato sabbamāhāti attano satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ ṭhapetvā sabbe parappavāde khipati ukkhipati parikkhipati. ‘‘So satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā’’ti evamāha evaṃ katheti evaṃ bhaṇati evaṃ dīpayati evaṃ voharatīti – hīnāti aññe tato sabbamāha.

Hīnāti aññe tato sabbamāhāti (nó nói rằng tất cả những điều khác đều là thấp kém). Ngoại trừ vị đạo sư, lời dạy, tăng chúng, tri kiến, con đường thực hành, đạo lộ của mình, nó loại bỏ, vứt bỏ, bác bỏ tất cả các học thuyết khác. (Nó nói:) ‘Vị đạo sư kia không phải là bậc toàn tri, giáo pháp không được khéo thuyết giảng, tăng chúng không khéo thực hành, tri kiến không tốt đẹp, con đường thực hành không được khéo quy định, đạo lộ không có khả năng đưa ra. Ở đây không có sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự triệt để giải thoát. Ở đây, họ không được thanh tịnh, không được trong sạch, không được hoàn toàn thanh tịnh, không được giải thoát, không được hoàn toàn giải thoát, không được triệt để giải thoát. (Họ là những kẻ) thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, đáng khinh, nhỏ mọn.’ Nó nói như vậy, nó kể như vậy, nó phát biểu như vậy, nó trình bày như vậy, nó tuyên bố như vậy – (đây là ý nghĩa của) hīnāti aññe tato sabbamāha (nó nói rằng tất cả những điều khác đều là thấp kém).

Tasmā vivādāni avītivattoti. Tasmāti taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā. Vivādānīti diṭṭhikalahāni diṭṭhibhaṇḍanāni diṭṭhiviggahāni diṭṭhivivādāni diṭṭhimedhagāni ca. Avītivattoti anatikkanto asamatikkanto avītivattoti – tasmā vivādāni avītivatto.

Tasmā vivādāni avītivattoti (do đó, nó không vượt qua được các cuộc tranh luận). Tasmāti (do đó) là vì nguyên nhân ấy, vì lý do ấy, vì duyên ấy, vì nền tảng ấy. Vivādānīti (các cuộc tranh luận) là các cuộc cãi vã về tà kiến, các cuộc xung đột về tà kiến, các cuộc tranh chấp về tà kiến, các cuộc tranh luận về tà kiến, các cuộc đấu đá về tà kiến. Avītivattoti (không vượt qua được) là không đi qua được, không vượt qua được, không thoát khỏi được – (đây là ý nghĩa của) tasmā vivādāni avītivatto (do đó, nó không vượt qua được các cuộc tranh luận).

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno, yaduttariṃ kurute jantu loke;

Hīnāti aññe tato sabbamāha, tasmā vivādāni avītivatto’’ti.

‘Chúng sanh trong thế gian, khi sống theo các tà kiến (cho rằng) ‘(Đây là) tối thượng,’ điều gì mà nó cho là vượt trội, thì nó nói rằng tất cả những điều khác đều là thấp kém; do đó, nó không vượt qua được các cuộc tranh luận.’

32.

32.

Yadattanī passati ānisaṃsaṃ, diṭṭhe sute sīlavate mute vā;

Tadeva so tattha samuggahāya, nihīnato passati sabbamaññaṃ.

Lợi ích nào mà người ấy thấy cho bản thân mình, trong cái được thấy, được nghe, giới và hạnh, hay được nhận thức; thì người ấy, sau khi chấp thủ chính điều ấy ở đó, liền xem tất cả những điều khác là thấp kém.

Yadattanī [Pg.80] passati ānisaṃsaṃ, diṭṭhe sute sīlavate mute vāti. Yadattanīti yaṃ attani. Attā vuccati diṭṭhigataṃ. Attano diṭṭhiyā dve ānisaṃse passati – diṭṭhadhammikañca ānisaṃsaṃ, samparāyikañca ānisaṃsaṃ. Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso? Yaṃdiṭṭhiko satthā hoti, taṃdiṭṭhikā sāvakā honti. Taṃdiṭṭhikaṃ satthāraṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, labhati ca tatonidānaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Ayaṃ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso. Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso? Ayaṃ diṭṭhi alaṃ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā; ayaṃ diṭṭhi alaṃ suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā muttiyā vimuttiyā parimuttiyā; imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti; imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi parisujjhissāmi muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmi āyatiṃ phalapāṭikaṅkhī hoti. Ayaṃ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso. Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṃse passati, diṭṭhasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati, sutasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati, sīlasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati, vatasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati, mutasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati – diṭṭhadhammikañca ānisaṃsaṃ samparāyikañca ānisaṃsaṃ. Katamo mutasuddhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso? Yaṃdiṭṭhiko satthā hoti taṃdiṭṭhikā sāvakā honti…pe… ayaṃ mutasuddhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso. Katamo mutasuddhiyā samparāyiko ānisaṃso? Ayaṃ diṭṭhi alaṃ nāgattāya vā…pe… ayaṃ mutasuddhiyā samparāyiko ānisaṃso. Mutasuddhiyāpi ime dve ānisaṃse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti – yadattanī passati ānisaṃsaṃ diṭṭhe sute sīlavate mute vā.

Yadattanī passati ānisaṃsaṃ, diṭṭhe sute sīlavate mute vā có nghĩa là: (Vị ấy) thấy được quả phúc ở nơi tự thân, trong điều được thấy, được nghe, trong giới cấm, hoặc trong điều được cảm nhận. Yadattanīti có nghĩa là yaṃ attani (điều nào ở nơi tự thân). Attā được gọi là sở kiến. Vị ấy thấy được hai quả phúc trong sở kiến của mình: quả phúc trong hiện tại và quả phúc trong tương lai. Quả phúc trong hiện tại của sở kiến là gì? Vị đạo sư có sở kiến nào thì các vị đệ tử có sở kiến ấy. Các vị đệ tử cung kính, tôn trọng, quý mến, cúng dường vị đạo sư có sở kiến ấy, và do nhân duyên ấy vị ấy nhận được y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh. Đây là quả phúc trong hiện tại của sở kiến. Quả phúc trong tương lai của sở kiến là gì? Sở kiến này là đủ để trở thành Nāga (rồng), hoặc Supaṇṇa (kim xí điểu), hoặc Yakkha (dạ xoa), hoặc Asura (a-tu-la), hoặc Gandhabba (càn-thát-bà), hoặc Mahārāja (vị trời Đại Vương), hoặc Inda (vị trời Đế Thích), hoặc Brahmā (Phạm Thiên), hoặc Deva (chư thiên); sở kiến này là đủ để được thanh tịnh, được trong sạch, được hoàn toàn trong sạch, được giải thoát, được hoàn toàn giải thoát, được triệt để giải thoát; nhờ sở kiến này mà họ được thanh tịnh, được trong sạch, được hoàn toàn trong sạch, được giải thoát, được hoàn toàn giải thoát, được triệt để giải thoát; (vị ấy nghĩ rằng:) “Nhờ sở kiến này, ta sẽ được thanh tịnh, sẽ được trong sạch, sẽ được hoàn toàn trong sạch, sẽ được giải thoát, sẽ được hoàn toàn giải thoát, sẽ được triệt để giải thoát,” và vị ấy mong mỏi kết quả trong tương lai. Đây là quả phúc trong tương lai của sở kiến. Vị ấy thấy được hai quả phúc này trong sở kiến của mình, vị ấy cũng thấy được hai quả phúc trong sự thanh tịnh của điều được thấy, vị ấy cũng thấy được hai quả phúc trong sự thanh tịnh của điều được nghe, vị ấy cũng thấy được hai quả phúc trong sự thanh tịnh của giới, vị ấy cũng thấy được hai quả phúc trong sự thanh tịnh của hạnh tu, vị ấy cũng thấy được hai quả phúc trong sự thanh tịnh của điều được cảm nhận: quả phúc trong hiện tại và quả phúc trong tương lai. Quả phúc trong hiện tại của sự thanh tịnh của điều được cảm nhận là gì? Vị đạo sư có sở kiến nào thì các vị đệ tử có sở kiến ấy... (như trên)... đây là quả phúc trong hiện tại của sự thanh tịnh của điều được cảm nhận. Quả phúc trong tương lai của sự thanh tịnh của điều được cảm nhận là gì? Sở kiến này là đủ để trở thành Nāga (rồng), hoặc... (như trên)... đây là quả phúc trong tương lai của sự thanh tịnh của điều được cảm nhận. Vị ấy cũng thấy, nhận biết, quan sát, xem xét, thẩm tra hai quả phúc này trong sự thanh tịnh của điều được cảm nhận. (Đó là ý nghĩa của câu:) yadattanī passati ānisaṃsaṃ diṭṭhe sute sīlavate mute vā.

Tadeva so tattha samuggahāyāti. Tadevāti taṃ diṭṭhigataṃ. Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. Samuggahāyāti idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti – tadeva so tattha samuggahāya.

Tadeva so tattha samuggahāyāti. Tadevāti có nghĩa là sở kiến ấy. Tatthāti có nghĩa là trong sở kiến của mình, trong sự kham nhẫn của mình, trong sự ưa thích của mình, trong chủ thuyết của mình. Samuggahāyāti có nghĩa là sau khi đã nắm giữ, đã chấp thủ, đã bám víu, đã xem xét, đã quyết định rằng: “Điều này là tối thượng, là hàng đầu, là tốt nhất, là đặc biệt, là chủ yếu, là cao cả, là ưu việt.” (Đó là ý nghĩa của câu:) tadeva so tattha samuggahāya.

Nihīnato [Pg.81] passati sabbamaññanti. Aññaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dissati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti – nihīnato passati sabbamaññaṃ.

Nihīnato passati sabbamaññanti có nghĩa là: Vị ấy thấy vị đạo sư khác, lời giảng pháp khác, giáo phái khác, sở kiến khác, thực hành khác, con đường khác là thấp kém, là hạ liệt, là tầm thường, là tồi tệ, là đáng khinh, là nhỏ mọn; vị ấy nhận thấy, thấy, nhận biết, quan sát, xem xét, thẩm tra. (Đó là ý nghĩa của câu:) nihīnato passati sabbamaññaṃ.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã thuyết rằng:

‘‘Yadattanī passati ānisaṃsaṃ, diṭṭhe sute sīlavate mute vā;

Tadeva so tattha samuggahāya, nihīnato passati sabbamañña’’nti.

“Quả phúc nào vị ấy thấy ở nơi mình, trong điều được thấy, nghe, giới cấm, cảm nhận; Chính điều ấy vị ấy chấp thủ vào đó, rồi xem tất cả những điều khác là thấp kém.”

33.

33.

Taṃ vāpi ganthaṃ kusalā vadanti, yaṃ nissito passati hīnamaññaṃ;

Tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya.

“Các bậc thiện xảo gọi đó là sự trói buộc, điều mà vị ấy nương tựa rồi xem người khác là thấp kém; Do đó, vị tỳ khưu không nên nương tựa vào điều được thấy, hoặc được nghe, được cảm nhận, hoặc giới cấm.”

Taṃ vāpi ganthaṃ kusalā vadantīti. Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evaṃ vadanti – ‘‘gantho eso, lagganaṃ etaṃ, bandhanaṃ etaṃ, palibodho eso’’ti. Evaṃ vadanti evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – taṃ vāpi ganthaṃ kusalā vadanti.

Taṃ vāpi ganthaṃ kusalā vadantīti. Kusalāti có nghĩa là những vị thiện xảo về uẩn, thiện xảo về giới, thiện xảo về xứ, thiện xảo về duyên khởi, thiện xảo về niệm xứ, thiện xảo về chánh cần, thiện xảo về thần túc, thiện xảo về căn, thiện xảo về lực, thiện xảo về giác chi, thiện xảo về đạo, thiện xảo về quả, thiện xảo về Niết-bàn. Các vị thiện xảo ấy nói như vầy: “Đây là sự trói buộc, đây là sự dính mắc, đây là sự ràng buộc, đây là sự chướng ngại.” Họ nói như vậy, họ kể như vậy, họ phát biểu như vậy, họ trình bày như vậy, họ tuyên bố như vậy. (Đó là ý nghĩa của câu:) taṃ vāpi ganthaṃ kusalā vadanti.

Yaṃ nissito passati hīnamaññanti. Yaṃ nissitoti yaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ nissito sannissito allīno upagato ajjhosito adhimutto. Passati hīnamaññanti aññaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dissati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upanijjhāyati upaparikkhatīti – yaṃ nissito passati hīnamaññaṃ.

Yaṃ nissito passati hīnamaññanti. Yaṃ nissitoti có nghĩa là vị ấy nương tựa, phụ thuộc, dính mắc, gần gũi, bám víu, quyết tâm theo vị đạo sư, lời giảng pháp, giáo phái, sở kiến, thực hành, con đường nào. Passati hīnamaññanti có nghĩa là vị ấy nhận thấy, thấy, nhận biết, quan sát, xem xét, suy xét, thẩm tra vị đạo sư khác, lời giảng pháp khác, giáo phái khác, sở kiến khác, thực hành khác, con đường khác là thấp kém, là hạ liệt, là tầm thường, là tồi tệ, là đáng khinh, là nhỏ mọn. (Đó là ý nghĩa của câu:) yaṃ nissito passati hīnamaññaṃ.

Tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyyāti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā diṭṭhaṃ vā diṭṭhasuddhiṃ vā sutaṃ vā sutasuddhiṃ vā mutaṃ vā mutasuddhiṃ vā sīlaṃ vā [Pg.82] sīlasuddhiṃ vā vataṃ vā vatasuddhiṃ vā na nissayeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniveseyyāti – tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya.

Tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyyāti. Tasmāti có nghĩa là do đó, vì nguyên nhân đó, vì lý do đó, vì duyên đó, vì nguồn gốc đó, vị ấy không nên nương tựa, không nên nắm giữ, không nên xem xét, không nên quyết định theo điều được thấy hoặc sự thanh tịnh của điều được thấy, điều được nghe hoặc sự thanh tịnh của điều được nghe, điều được cảm nhận hoặc sự thanh tịnh của điều được cảm nhận, giới hoặc sự thanh tịnh của giới, hạnh tu hoặc sự thanh tịnh của hạnh tu. (Đó là ý nghĩa của câu:) tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã thuyết rằng:

‘‘Taṃ vāpi ganthaṃ kusalā vadanti, yaṃ nissito passati hīnamaññaṃ;

Tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyyā’’ti.

“Các bậc thiện xảo gọi đó là sự trói buộc, điều mà vị ấy nương tựa rồi xem người khác là thấp kém; Do đó, vị tỳ khưu không nên nương tựa vào điều được thấy, hoặc được nghe, được cảm nhận, hoặc giới cấm.”

34.

34.

Diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya, ñāṇena vā sīlavatena vāpi;

Samoti attānamanūpaneyya, hīno na maññetha visesi vāpi.

“Vị ấy không nên tạo ra sở kiến ở trong đời, bằng trí tuệ hoặc bằng giới cấm; Không nên tự cho mình là ‘bằng người,’ không nên nghĩ mình là ‘thấp kém’ hay là ‘hơn người.’”

Diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya, ñāṇena vā sīlavatena vāpīti. Aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā, sīlena vā vatena vā sīlabbatena vā, diṭṭhiṃ na kappayeyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya na abhinibbatteyya. Lokasminti apāyaloke…pe… āyatanaloketi – diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya ñāṇena vā sīlavatena vāpi.

Cũng không nên tạo ra tà kiến trong thế gian, hoặc bằng trí tuệ, hoặc bằng giới và hạnh. Hoặc bằng trí tuệ về tám thiền chứng, hoặc bằng trí tuệ về năm thắng trí, hoặc bằng tà trí; hoặc bằng giới, hoặc bằng hạnh, hoặc bằng giới cấm thủ, không nên tạo ra, không nên làm cho sanh khởi, không nên làm cho sanh khởi tốt đẹp, không nên làm cho phát sanh, không nên làm cho phát sanh một cách rõ rệt tà kiến. Trong thế gian (lokasmiṃ) là trong cõi khổ ... cho đến ... trong xứ thế gian. – Cũng không nên tạo ra tà kiến trong thế gian, hoặc bằng trí tuệ, hoặc bằng giới và hạnh.

Samoti attānamanūpaneyyāti. Sadisohamasmīti attānaṃ na upaneyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti – samoti attānamanūpaneyya.

Không nên so sánh mình là bằng (samoti attānamanūpaneyya). Không nên so sánh mình rằng: ‘Ta là người bằng,’ hoặc do dòng dõi, hoặc do thị tộc, hoặc do gia thế cao quý, hoặc do dung sắc, hoặc do tài sản, hoặc do học vấn, hoặc do cơ sở của việc làm, hoặc do cơ sở của nghề nghiệp, hoặc do nền tảng của minh thuật, hoặc do sự nghe nhiều, hoặc do trí tuệ biện tài, hoặc do một vật nào đó khác. – Không nên so sánh mình là bằng.

Hīno na maññetha visesi vāpīti. Hīnohamasmīti attānaṃ na upaneyya jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. Seyyohamasmīti attānaṃ na upaneyya jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunāti – hīno na maññetha visesi vāpi.

Không nên nghĩ mình là thấp kém, hoặc là hơn (hīno na maññetha visesi vāpi). Không nên so sánh mình rằng: ‘Ta là người thấp kém,’ hoặc do dòng dõi, hoặc do thị tộc, ... cho đến ... hoặc do một vật nào đó khác. Không nên so sánh mình rằng: ‘Ta là người hơn,’ hoặc do dòng dõi, hoặc do thị tộc, ... cho đến ... hoặc do một vật nào đó khác. – Không nên nghĩ mình là thấp kém, hoặc là hơn.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Diṭṭhimpi [Pg.83] lokasmiṃ na kappayeyya, ñāṇena vā sīlavatena vāpi;

Samoti attānamanūpaneyya, hīno na maññetha visesi vāpī’’ti.

‘Cũng không nên tạo ra tà kiến trong thế gian, hoặc bằng trí tuệ, hoặc bằng giới và hạnh; không nên so sánh mình là bằng, không nên nghĩ mình là thấp kém, hoặc là hơn.’

35.

35.

Attaṃ pahāya anupādiyāno, ñāṇenapi so nissayaṃ no karoti;

Sa ve viyattesu na vaggasārī, diṭṭhimpi so na pacceti kiñci.

Vị ấy, từ bỏ cái ‘tôi,’ không còn chấp thủ, cũng không tạo ra nơi nương tựa bằng trí tuệ; vị ấy thật sự không theo bè phái trong các quan điểm khác nhau, cũng không quay lại bất cứ tà kiến nào.

Attaṃ pahāya anupādiyānoti. Attaṃ pahāyāti attadiṭṭhiṃ pahāya. Attaṃ pahāyāti gāhaṃ pahāya. Attaṃ pahāyāti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – attaṃ pahāya. Anupādiyānoti catūhi upādānehi anupādiyamāno agaṇhamāno aparāmāsamāno anabhinivisamānoti – attaṃ pahāya anupādiyāno.

Từ bỏ cái ‘tôi,’ không còn chấp thủ (attaṃ pahāya anupādiyāno). Từ bỏ cái ‘tôi’ (attaṃ pahāya) là từ bỏ ngã kiến. Từ bỏ cái ‘tôi’ là từ bỏ sự chấp thủ. Từ bỏ cái ‘tôi’ là từ bỏ, đoạn trừ, xua tan, làm cho chấm dứt, làm cho không còn tồn tại cái đã được nắm giữ, đã được chấp chặt, đã được quyết tâm, đã được nuốt chửng, đã được giải thoát vào do năng lực của tham ái, do năng lực của tà kiến – đó là từ bỏ cái ‘tôi.’ Không còn chấp thủ (anupādiyāno) là không còn bị chấp thủ bởi bốn loại thủ, không còn nắm giữ, không còn chấp chặt, không còn quyết tâm – đó là từ bỏ cái ‘tôi,’ không còn chấp thủ.

Ñāṇenapi so nissayaṃ no karotīti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhānissayaṃ vā diṭṭhinissayaṃ vā na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti na abhinibbattetīti – ñāṇenapi so nissayaṃ no karoti.

Cũng không tạo ra nơi nương tựa bằng trí tuệ (ñāṇenapi so nissayaṃ no karoti) là hoặc bằng trí tuệ về tám thiền chứng, hoặc bằng trí tuệ về năm thắng trí, hoặc bằng tà trí, vị ấy không tạo ra, không làm cho sanh khởi, không làm cho sanh khởi tốt đẹp, không làm cho phát sanh, không làm cho phát sanh một cách rõ rệt nơi nương tựa là tham ái hoặc nơi nương tựa là tà kiến. – Đó là cũng không tạo ra nơi nương tựa bằng trí tuệ.

Sa ve viyattesu na vaggasārīti sa ve viyattesu bhinnesu dvejjhāpannesu dveḷhakajātesu nānādiṭṭhikesu nānākhantikesu nānārucikesu nānāladdhikesu nānādiṭṭhinissayaṃ nissitesu chandāgatiṃ gacchantesu dosāgatiṃ gacchantesu mohāgatiṃ gacchantesu bhayāgatiṃ gacchantesu na chandāgatiṃ gacchati na dosāgatiṃ gacchati na mohāgatiṃ gacchati na bhayāgatiṃ gacchati na rāgavasena gacchati na dosavasena gacchati na mohavasena gacchati na mānavasena gacchati na diṭṭhivasena gacchati na uddhaccavasena gacchati na vicikicchāvasena gacchati na anusayavasena gacchati na vaggehi dhammehi yāyati niyyati vuyhati saṃharīyatīti – sa ve viyattesu na vaggasārī.

Vị ấy thật sự không theo bè phái trong các quan điểm khác nhau (sa ve viyattesu na vaggasārī) là: vị ấy, trong các quan điểm khác nhau, chia rẽ, rơi vào sự phân đôi, sanh ra sự lưỡng lự, có các tà kiến khác nhau, có các sự kham nhẫn khác nhau, có các sở thích khác nhau, có các chủ thuyết khác nhau, nương tựa vào nơi nương tựa là các tà kiến khác nhau, trong những người đi vào thiên vị do dục, đi vào thiên vị do sân, đi vào thiên vị do si, đi vào thiên vị do sợ, vị ấy không đi vào thiên vị do dục, không đi vào thiên vị do sân, không đi vào thiên vị do si, không đi vào thiên vị do sợ; không đi theo năng lực của tham, không đi theo năng lực của sân, không đi theo năng lực của si, không đi theo năng lực của mạn, không đi theo năng lực của tà kiến, không đi theo năng lực của trạo cử, không đi theo năng lực của hoài nghi, không đi theo năng lực của tùy miên; không bị dẫn dắt, không bị lôi kéo, không bị cuốn trôi, không bị mang đi bởi các pháp thuộc bè phái. – Đó là vị ấy thật sự không theo bè phái trong các quan điểm khác nhau.

Diṭṭhimpi [Pg.84] so na pacceti kiñcīti. Tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. So kiñci diṭṭhigataṃ na pacceti na paccāgacchatīti – diṭṭhimpi so na pacceti kiñci.

Vị ấy cũng không quay lại bất cứ tà kiến nào (diṭṭhimpi so na pacceti kiñci). Đối với vị ấy, sáu mươi hai loại tà kiến đã được từ bỏ, đã được đoạn tận, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không còn khả năng sanh khởi, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ. Vị ấy không quay lại, không trở lại bất cứ tà kiến nào. – Đó là vị ấy cũng không quay lại bất cứ tà kiến nào.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Attaṃ pahāya anupādiyāno, ñāṇenapi so nissayaṃ no karoti;

Sa ve viyattesu na vaggasārī, diṭṭhimpi so na pacceti kiñcī’’ti.

‘Vị ấy, từ bỏ cái ‘tôi,’ không còn chấp thủ, cũng không tạo ra nơi nương tựa bằng trí tuệ; vị ấy thật sự không theo bè phái trong các quan điểm khác nhau, cũng không quay lại bất cứ tà kiến nào.’

36.

36.

Yassūbhayante paṇidhīdha natthi, bhavābhavāya idha vā huraṃ vā;

Nivesanā tassa na santi keci, dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

Đối với vị nào ở đây không có sự mong cầu ở hai cực đoan, vì sự hiện hữu và không hiện hữu, hoặc ở đây hoặc ở nơi khác; đối với vị ấy, không có bất cứ sự an trú nào, sau khi đã quyết đoán về các pháp được chấp thủ.

Yassūbhayante paṇidhīdha natthi, bhavābhavāya idha vā huraṃ vāti yassāti arahato khīṇāsavassa. Antoti phasso eko anto, phassasamudayo dutiyo anto; atīto eko anto, anāgato dutiyo anto; sukhā vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto; nāmaṃ eko anto, rūpaṃ dutiyo anto; cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto; sakkāyo eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto. Paṇidhi vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ.

Đối với vị nào ở đây không có sự mong cầu ở hai cực đoan, vì sự hiện hữu và không hiện hữu, hoặc ở đây hoặc ở nơi khác (yassūbhayante paṇidhīdha natthi, bhavābhavāya idha vā huraṃ vā). Đối với vị nào (yassā) là đối với bậc A-la-hán, bậc đã tận trừ các lậu hoặc. Cực đoan (anto) là: xúc là một cực đoan, tập khởi của xúc là cực đoan thứ hai; quá khứ là một cực đoan, vị lai là cực đoan thứ hai; thọ lạc là một cực đoan, thọ khổ là cực đoan thứ hai; danh là một cực đoan, sắc là cực đoan thứ hai; sáu nội xứ là một cực đoan, sáu ngoại xứ là cực đoan thứ hai; thân kiến là một cực đoan, tập khởi của thân kiến là cực đoan thứ hai. Sự mong cầu (paṇidhi) được gọi là tham ái. Tham ái nào, sự tham luyến, ... cho đến ... sự tham lam, lòng tham, gốc rễ bất thiện.

Bhavābhavāyāti bhavābhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya, kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya, kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. Idhāti sakattabhāvo, hurāti parattabhāvo; idhāti sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ, hurāti pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ; idhāti cha ajjhattikāni āyatanāni, hurāti cha bāhirāni āyatanāni; idhāti manussaloko, hurāti devaloko[Pg.85]; idhāti kāmadhātu, hurāti rūpadhātu arūpadhātu; idhāti kāmadhātu rūpadhātu. Hurāti arūpadhātu. Yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṃ vāti. Yassa ubho ante ca bhavābhavāya ca idha hurañca paṇidhi taṇhā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṃ vā.

Bhavābhavāyāti: (Giải thích) về bhavābhavāya (cho sự hiện hữu và không hiện hữu). Bhavābhavāya: cho sự hiện hữu này hay hiện hữu khác, cho nghiệp hữu, cho tái hữu, cho dục hữu, cho nghiệp hữu, cho dục hữu, cho tái hữu, cho sắc hữu, cho nghiệp hữu, cho sắc hữu, cho tái hữu, cho vô sắc hữu, cho nghiệp hữu, cho vô sắc hữu, cho tái hữu, cho sự hiện hữu lập đi lập lại, cho cảnh giới lập đi lập lại, cho sự sanh khởi lập đi lập lại, cho sự tái sanh lập đi lập lại, cho sự phát sanh tự thể lập đi lập lại. Idha: là tự thể của mình, hurā: là tự thể của người khác; idha: là sắc, thọ, tưởng, hành, thức của mình, hurā: là sắc, thọ, tưởng, hành, thức của người khác; idha: là sáu xứ nội, hurā: là sáu xứ ngoại; idha: là cõi người, hurā: là cõi trời; idha: là cõi dục, hurā: là cõi sắc và cõi vô sắc; idha: là cõi dục và cõi sắc. Hurā: là cõi vô sắc. Yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṃ vāti: Đối với vị nào không có sự mong cầu, tức là ái dục, về cả hai cực đoan, và về sự hiện hữu này hay hiện hữu khác, và ở đây hay ở nơi khác, (vị ấy) không có, không hiện hữu, không tìm thấy được; (ái dục ấy) đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được từ bỏ, không có khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đây là ý nghĩa của câu) "Đối với vị nào ở đây không có sự mong cầu về hai cực đoan, cho sự hiện hữu này hay hiện hữu khác, ở đây hay ở nơi khác."

Nivesanā tassa na santi kecīti. Nivesanāti dve nivesanā – taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca…pe… ayaṃ taṇhānivesanā…pe… ayaṃ diṭṭhinivesanā. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Nivesanā tassa na santi kecīti nivesanā tassa na santi keci natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – nivesanā tassa na santi keci.

Nivesanā tassa na santi kecīti: (Giải thích câu) "Đối với vị ấy không có bất cứ sự an trú nào." Nivesanāti: Nivesanā (sự an trú) có hai loại: sự an trú của ái dục và sự an trú của tà kiến... Này là sự an trú của ái dục... Này là sự an trú của tà kiến. Tassāti: Tassa (đối với vị ấy) là đối với vị A-la-hán, bậc đã tận diệt các lậu hoặc. Nivesanā tassa na santi kecīti: Đối với vị ấy không có bất cứ sự an trú nào, không có, không hiện hữu, không tìm thấy được, không thể có được; (chúng) đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được từ bỏ, không có khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đây là ý nghĩa của câu) "Đối với vị ấy không có bất cứ sự an trú nào."

Dhammesu niccheyya samuggahītanti. Dhammesūti dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu. Niccheyyāti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Samuggahītanti odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho, ‘‘idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparīta’’nti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

Dhammesu niccheyya samuggahītanti: (Giải thích câu) "Sau khi đã quyết đoán trong các pháp, không có điều gì được chấp thủ." Dhammesūti: Dhammesu (trong các pháp) là trong sáu mươi hai loại tà kiến. Niccheyyāti: Niccheyya (sau khi đã quyết đoán) là sau khi đã quyết định, sau khi đã phân định, sau khi đã tìm hiểu, sau khi đã thẩm tra, sau khi đã cân nhắc, sau khi đã phán xét, sau khi đã làm cho rõ ràng, sau khi đã làm cho hiển lộ. Samuggahītanti: Samuggahītaṃ (được chấp thủ) là sự chấp thủ một phần, chấp thủ toàn bộ, chấp thủ điều cao tột, chấp thủ từng phần, chấp thủ theo nhóm, chấp thủ một cách đặc biệt, (với ý nghĩ rằng): "Điều này là chân thật, là xác thực, là như vậy, là có thật, là đúng như thực, là không sai khác." Sự nắm giữ, sự chấp thủ, sự cố chấp, sự ám ảnh, sự tin chắc như vậy không có, không hiện hữu, không tìm thấy được, không thể có được; (nó) đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được từ bỏ, không có khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đây là ý nghĩa của câu) "Sau khi đã quyết đoán trong các pháp, không có điều gì được chấp thủ."

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yassūbhayante paṇidhīdha natthi, bhavābhavāya idha vā huraṃ vā;

Nivesanā tassa na santi keci, dhammesu niccheyya samuggahīta’’nti.

“Đối với vị nào ở đây không có sự mong cầu về hai cực đoan, cho sự hiện hữu này hay hiện hữu khác, ở đây hay ở nơi khác; Đối với vị ấy không có bất cứ sự an trú nào, sau khi đã quyết đoán trong các pháp, không có điều gì được chấp thủ.”

37.

37.

Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā, pakappitā natthi aṇūpi saññā;

Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānaṃ, kenīdha lokasmiṃ vikappayeyya.

Đối với vị ấy, ở đây, trong cái được thấy, được nghe, hay được biết, không có một ý niệm nào, dù là nhỏ nhiệm, được tạo tác. Vị Bà-la-môn ấy không chấp thủ tà kiến, do đâu trong thế gian này mà có thể bị phân biệt.

Tassīdha [Pg.86] diṭṭhe va sute mute vā, pakappitā natthi aṇūpi saññāti. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Tassa diṭṭhe vā diṭṭhasuddhiyā vā sute vā sutasuddhiyā vā mute vā mutasuddhiyā vā saññāpubbaṅgamatā saññāvikappayeyyatā saññāviggahena saññāya uṭṭhapitā samuṭṭhapitā kappitā pakappitā saṅkhatā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā, diṭṭhi natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – tassīdha diṭṭhe va sute mute vā pakappitā natthi aṇūpi saññā.

Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā, pakappitā natthi aṇūpi saññāti: (Giải thích câu) "Đối với vị ấy, ở đây, trong cái được thấy, được nghe, hay được biết, không có một ý niệm nào, dù là nhỏ nhiệm, được tạo tác." Tassāti: Tassa (đối với vị ấy) là đối với vị A-la-hán, bậc đã tận diệt các lậu hoặc. Tassa diṭṭhe vā diṭṭhasuddhiyā vā sute vā sutasuddhiyā vā mute vā mutasuddhiyā vā: Đối với vị ấy, trong sự thanh tịnh của cái thấy, hay trong sự thanh tịnh của cái nghe, hay trong sự thanh tịnh của cái biết, tà kiến mà có sự nhận thức đi trước, có sự tạo tác của nhận thức, có sự chấp thủ qua nhận thức, được sanh khởi bởi nhận thức, được làm cho sanh khởi, được tạo tác, được đặc biệt tạo tác, được cấu thành, được đặc biệt cấu thành, được thiết lập, thì không có, không hiện hữu, không tìm thấy được, không thể có được; (tà kiến ấy) đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được từ bỏ, không có khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đây là ý nghĩa của câu) "Đối với vị ấy, ở đây, trong cái được thấy, được nghe, hay được biết, không có một ý niệm nào, dù là nhỏ nhiệm, được tạo tác."

Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānanti. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo – sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti…pe… asito tādi pavuccate sa brahmā. Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānanti. Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyantaṃ agaṇhantaṃ aparāmasantaṃ anabhinivesantanti – taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānaṃ.

Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānanti: (Giải thích câu) "Vị Bà-la-môn ấy không chấp thủ tà kiến." Brāhmaṇoti: Brāhmaṇa (Bà-la-môn) là do đã loại trừ bảy pháp. Thân kiến đã được loại trừ... không bị dính mắc, bậc như vậy được gọi là Bà-la-môn. Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānanti: Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānaṃ (Vị Bà-la-môn ấy không chấp thủ tà kiến) có nghĩa là vị Bà-la-môn ấy không chấp nhận, không nắm giữ, không bám víu, không cố chấp vào tà kiến – (đây là ý nghĩa của câu) "Vị Bà-la-môn ấy không chấp thủ tà kiến."

Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyāti. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa pahīnattā, diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā kena rāgena kappeyya kena dosena kappeyya kena mohena kappeyya kena mānena kappeyya kāya diṭṭhiyā kappeyya kena uddhaccena kappeyya kāya vicikicchāya kappeyya kehi anusayehi kappeyya – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyo kena kappeyya – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi, yena kappeyya vikappeyya vikappaṃ āpajjeyya. Lokasminti apāyaloke…pe… āyatanaloketi – kenīdha lokasmiṃ vikappayeyya.

Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyāti: (Giải thích câu) "Do đâu trong thế gian này mà có thể bị phân biệt?" Kappāti: Kappā (sự tạo tác) có hai loại: sự tạo tác của ái dục và sự tạo tác của tà kiến... Này là sự tạo tác của ái dục... Này là sự tạo tác của tà kiến. Đối với vị ấy, sự tạo tác của ái dục đã được đoạn trừ, sự tạo tác của tà kiến đã được từ bỏ. Do sự tạo tác của ái dục đã được đoạn trừ, do sự tạo tác của tà kiến đã được từ bỏ, nên do tham nào mà có thể tạo tác? Do sân nào mà có thể tạo tác? Do si nào mà có thể tạo tác? Do mạn nào mà có thể tạo tác? Do tà kiến nào mà có thể tạo tác? Do trạo cử nào mà có thể tạo tác? Do hoài nghi nào mà có thể tạo tác? Do các tùy miên nào mà có thể tạo tác? (Vị ấy) có thể bị tạo tác là người tham ái, hay là người sân hận, hay là người si mê, hay là người bị trói buộc, hay là người chấp thủ, hay là người bị phân tán, hay là người chưa đi đến quyết định, hay là người đã đi đến chỗ kiên cố (với tùy miên) chăng? Các hành ấy đã được đoạn trừ. Do các hành đã được đoạn trừ, nên do đâu mà các cảnh giới có thể được tạo tác? (Vị ấy) có thể được tạo tác là chúng sanh địa ngục, hay là loài bàng sanh, hay là loài ngạ quỷ, hay là người, hay là trời, hay là chúng sanh có sắc, hay là chúng sanh vô sắc, hay là chúng sanh có tưởng, hay là chúng sanh vô tưởng, hay là chúng sanh phi tưởng phi phi tưởng chăng? Nguyên nhân ấy không có, duyên ấy không có, lý do ấy không có, mà do đó vị ấy có thể bị tạo tác, bị phân biệt, hay rơi vào sự phân loại. Lokasminti: Lokasmiṃ (trong thế gian) là trong thế gian khổ cảnh... trong thế gian của các xứ. – (đây là ý nghĩa của câu) "Do đâu trong thế gian này mà có thể bị phân biệt?"

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā, pakappitā natthi aṇūpi saññā;

Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānaṃ, kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyā’’ti.

Vị ấy ở đây, đối với điều được thấy, được nghe, hoặc được biết, không có một tưởng nào dù là nhỏ nhặt được tạo tác. Vị Bà-la-môn ấy không chấp thủ quan điểm, do đâu ở thế gian này người ta có thể phân biệt được vị ấy?

38.

38.

Na [Pg.87] kappayanti na purekkharonti, dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse;

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo, pāraṅgato na pacceti tādī.

Họ không tạo tác, không đề cao. Các pháp cũng không được họ chấp nhận. Vị Bà-la-môn không bị dẫn dắt bởi giới và hạnh. Bậc như vậy đã đến bờ kia, không còn quay trở lại.

Na kappayanti na purekkharontīti. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca. Katamo taṇhākappo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādikataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ – ‘‘idaṃ mamaṃ, etaṃ mamaṃ, ettakaṃ mamaṃ, ettāvatā mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ – ayaṃ taṇhākappo. Katamo diṭṭhikappo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikādiṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – ayaṃ diṭṭhikappo. Tesaṃ taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa pahīnattā, diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā na kappenti na janenti na sañjanenti na nibbattenti na abhinibbattentīti – na kappayanti.

‘Không tạo tác, không đề cao.’ ‘Tạo tác’ có hai loại tạo tác: tạo tác do tham ái và tạo tác do tà kiến. Thế nào là tạo tác do tham ái? Bất cứ điều gì được phân định, được giới hạn, được xác định, được hạn định, được nắm giữ, được xem là của ta bởi cái gọi là tham ái – ‘đây là của tôi, cái này là của tôi, chừng này là của tôi, bấy nhiêu là của tôi, sắc, thanh, hương, vị, xúc của tôi, giường nằm, áo choàng, tớ trai tớ gái, dê cừu, gà heo, voi bò ngựa, ruộng vườn, đất đai, vàng bạc, làng mạc, thị trấn, kinh đô, xứ sở, quốc độ, kho tàng, vựa lẫm của tôi,’ và ngay cả toàn thể đại địa này cũng được xem là của ta do năng lực của tham ái; bất cứ điều gì thuộc về một trăm lẻ tám cách vận hành của tham ái – đây là tạo tác do tham ái. Thế nào là tạo tác do tà kiến? Thân kiến có hai mươi trường hợp, tà kiến có mười trường hợp, biên kiến có mười trường hợp, và bất cứ tà kiến nào tương tự như vậy: quan điểm, sự chấp thủ quan điểm, rừng rậm quan điểm, hoang địa quan điểm, sự rối rắm của quan điểm, sự trói buộc của quan điểm, sự nắm giữ, sự bám víu, sự dấn sâu, sự chấp thủ sai lầm, con đường xấu, con đường sai lạc, sự sai lầm, nơi nương tựa của các tà thuyết, sự nắm bắt sai lệch, sự nắm bắt ngược lại, sự nắm bắt xuyên tạc, sự nắm bắt sai lầm, sự nắm bắt điều không có thật như là có thật, cho đến sáu mươi hai loại tà kiến – đây là tạo tác do tà kiến. Đối với các vị ấy, tạo tác do tham ái đã được đoạn trừ, tạo tác do tà kiến đã được từ bỏ. Do đã đoạn trừ tạo tác do tham ái, do đã từ bỏ tạo tác do tà kiến, nên các vị ấy không tạo tác, không sinh khởi, không làm cho sinh khởi, không phát sinh, không làm cho phát sinh tạo tác do tham ái hay tạo tác do tà kiến – như vậy là ‘không tạo tác.’

Na purekkharontīti. Purekkhārāti dve purekkhārā – taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca…pe… ayaṃ taṇhāpurekkhāro…pe… ayaṃ diṭṭhipurekkhāro. Tesaṃ taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho. Taṇhāpurekkhārassa pahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṃ vā na diṭṭhiṃ vā purato katvā caranti na taṇhādhajā na taṇhāketū na taṇhādhipateyyā na diṭṭhidhajā na diṭṭhiketū na diṭṭhādhipateyyā. Na taṇhāya vā na diṭṭhiyā vā parivāretvā carantīti – na kappayanti na purekkharonti.

‘Không đề cao.’ ‘Sự đề cao’ có hai loại: sự đề cao tham ái và sự đề cao tà kiến... đây là sự đề cao tham ái... đây là sự đề cao tà kiến. Đối với các vị ấy, sự đề cao tham ái đã được đoạn trừ, sự đề cao tà kiến đã được từ bỏ. Do đã đoạn trừ sự đề cao tham ái, do đã từ bỏ sự đề cao tà kiến, nên các vị ấy không đi theo với tham ái hay tà kiến được đặt lên trước, không lấy tham ái làm cờ xí, không lấy tham ái làm biểu tượng, không lấy tham ái làm chủ tể; không lấy tà kiến làm cờ xí, không lấy tà kiến làm biểu tượng, không lấy tà kiến làm chủ tể. Các vị ấy không đi lại với tham ái hay tà kiến vây quanh – như vậy là ‘không tạo tác, không đề cao.’

Dhammāpi [Pg.88] tesaṃ na paṭicchitāseti. Dhammā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Tesanti tesaṃ arahantānaṃ khīṇāsavānaṃ. Na paṭicchitāseti ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti na paṭicchitāse. ‘‘Asassato loko… antavā loko… anantavā loko… taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… hoti tathāgato paraṃ maraṇā… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti na paṭicchitāseti – dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse.

‘Các pháp cũng không được họ chấp nhận.’ ‘Các pháp’ được gọi là sáu mươi hai loại tà kiến. ‘Của họ’ tức là của các vị A-la-hán, các bậc đã tận diệt lậu hoặc. ‘Không được chấp nhận’ có nghĩa là các vị ấy không chấp nhận rằng: ‘Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là chân thật, ngoài ra là sai lầm.’ Các vị ấy không chấp nhận rằng: ‘Thế gian là vô thường... thế gian là hữu biên... thế gian là vô biên... sinh mạng và thân thể là một... sinh mạng và thân thể là khác... Như Lai có tồn tại sau khi chết... Như Lai không tồn tại sau khi chết... Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết... Như Lai không tồn tại cũng không không tồn tại sau khi chết, chỉ điều này là chân thật, ngoài ra là sai lầm’ – như vậy là ‘các pháp cũng không được họ chấp nhận.’

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyoti. Nāti paṭikkhepo. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo – sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti…pe… asito tādi vuccate sa brahmā. Na brāhmaṇo sīlavatena neyyoti. Brāhmaṇo sīlena vā vatena vā sīlabbatena vā na yāyati na niyyati na vuyhati na saṃharīyatīti – na brāhmaṇo sīlavatena neyyo.

‘Vị Bà-la-môn không bị dẫn dắt bởi giới và hạnh.’ ‘Na’ là sự phủ định. ‘Bà-la-môn’ là do đã loại trừ bảy pháp nên được gọi là Bà-la-môn – thân kiến đã được loại trừ... bậc ấy không bị tham ái và tà kiến dính mắc, bậc như vậy được gọi là Phạm thiên. ‘Vị Bà-la-môn không bị dẫn dắt bởi giới và hạnh’ có nghĩa là: Vị Bà-la-môn không đi theo, không bị dẫn dắt, không bị cuốn đi, không bị mang đi bởi giới, hoặc bởi hạnh, hoặc bởi giới và hạnh – như vậy là ‘vị Bà-la-môn không bị dẫn dắt bởi giới và hạnh.’

Pāraṅgato na pacceti tādīti. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. So pāraṅgato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto [vitthāro] jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – pāraṅgato. Na paccetīti sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Anāgāmimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti – pāraṅgato na pacceti. Tādīti arahā pañcahākārehi tādī – iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, muttāvīti tādī, taṃniddesā tādī.

‘Bậc như vậy đã đến bờ kia, không còn quay trở lại.’ ‘Bờ kia’ được gọi là trạng thái bất tử, là Niết-bàn. Đó là sự tịch tịnh của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các sanh y, sự đoạn tận của tham ái, sự ly tham, sự đoạn diệt, là Niết-bàn. Vị ấy đã đến bờ kia, đã đạt đến bờ kia, đã đến điểm cuối, đã đạt đến điểm cuối, đã đến tận cùng, đã đạt đến tận cùng của vòng luân hồi sanh tử, vị ấy không còn tái sanh nữa – như vậy là ‘đã đến bờ kia.’ ‘Không còn quay trở lại’ có nghĩa là: những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi Tu-đà-hoàn đạo, vị ấy không quay lại, không trở lại, không đi ngược lại với những phiền não ấy. Những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi Tư-đà-hàm đạo, vị ấy không quay lại, không trở lại, không đi ngược lại với những phiền não ấy. Những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi A-na-hàm đạo, vị ấy không quay lại, không trở lại, không đi ngược lại với những phiền não ấy. Những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo, vị ấy không quay lại, không trở lại, không đi ngược lại với những phiền não ấy – như vậy là ‘đã đến bờ kia, không còn quay trở lại.’ ‘Bậc như vậy’ có nghĩa là: vị A-la-hán là ‘bậc như vậy’ theo năm phương diện – là bậc như vậy đối với điều ưa thích và không ưa thích, là bậc như vậy vì đã từ bỏ, là bậc như vậy vì đã vượt qua, là bậc như vậy vì đã giải thoát, là bậc như vậy vì được mô tả như thế.

Kathaṃ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Arahā lābhepi tādī, alābhepi tādī, yasepi tādī, ayasepi tādī, pasaṃsāyapi tādī, nindāyapi tādī, sukhepi tādī, dukkhepi tādī. Ekacce bāhaṃ gandhena limpeyyuṃ, ekacce [Pg.89] bāhaṃ vāsiyā taccheyyuṃ – amusmiṃ natthi rāgo, amusmiṃ natthi paṭighaṃ, anunayapaṭighavippahīno ugghātinighātivītivatto anurodhavirodhasamatikkanto. Evaṃ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī.

Thế nào là vị A-la-hán là ‘bậc như vậy’ đối với điều ưa thích và không ưa thích? Vị A-la-hán là bậc như vậy khi được lợi, là bậc như vậy khi không được lợi; là bậc như vậy khi có danh, là bậc như vậy khi không có danh; là bậc như vậy khi được tán thán, là bậc như vậy khi bị chê bai; là bậc như vậy khi có lạc, là bậc như vậy khi có khổ. Nếu có người thoa nước hoa lên một cánh tay, và có người dùng rìu chặt một cánh tay khác – đối với việc này không có tham ái, đối với việc kia không có sân hận; vị ấy đã từ bỏ sự ưa thích và ghét bỏ, đã vượt qua sự nâng lên và hạ xuống, đã vượt khỏi sự thuận theo và chống đối. Như vậy, vị A-la-hán là ‘bậc như vậy’ đối với điều ưa thích và không ưa thích.

Kathaṃ arahā cattāvīti tādī? Arahato rāgo catto vanto mutto pahīno paṭinissaṭṭho. Doso…pe… moho… kodho… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā… sabbe duccaritā… sabbe darathā… sabbe pariḷāhā… sabbe santāpā… sabbākusalābhisaṅkhārā cattā vantā muttā pahīnā paṭinissaṭṭhā. Evaṃ arahā cattāvīti tādī.

Thế nào là bậc A-la-hán là bậc như thế (tādī) do đã từ bỏ (cattāvī)? Đối với bậc A-la-hán, tham ái đã được từ bỏ, đã được nôn ra, đã được giải thoát, đã được đoạn trừ, đã được xả ly. Sân hận... si mê... phẫn nộ... hiềm hận... gièm pha... cạnh tranh... tật đố... bỏn xẻn... xảo trá... gian manh... ngoan cố... tranh cạnh... kiêu mạn... quá mạn... say sưa... phóng dật... tất cả phiền não... tất cả hành vi xấu ác... tất cả sự phiền muộn... tất cả sự nóng nảy... tất cả sự thiêu đốt... tất cả các bất thiện hành đã được từ bỏ, đã được nôn ra, đã được giải thoát, đã được đoạn trừ, đã được xả ly. Như vậy, bậc A-la-hán là bậc như thế do đã từ bỏ.

Kathaṃ arahā tiṇṇāvīti tādī? Arahā kāmoghaṃ tiṇṇo bhavoghaṃ tiṇṇo diṭṭhoghaṃ tiṇṇo avijjoghaṃ tiṇṇo sabbaṃ saṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti. Evaṃ arahā tiṇṇāvīti tādī.

Thế nào là bậc A-la-hán là bậc như thế (tādī) do đã vượt qua (tiṇṇāvī)? Bậc A-la-hán đã vượt qua bộc lưu của dục, đã vượt qua bộc lưu của hữu, đã vượt qua bộc lưu của tà kiến, đã vượt qua bộc lưu của vô minh; đã vượt qua, đã vượt lên, đã vượt thoát, đã đi qua, đã hoàn toàn đi qua, đã siêu việt tất cả con đường luân hồi. Vị ấy đã sống xong đời sống phạm hạnh, đã thực hành xong những điều cần thực hành. Đối với vị ấy, không còn có sự tái sanh trong vòng luân hồi sanh tử nữa. Như vậy, bậc A-la-hán là bậc như thế do đã vượt qua.

Kathaṃ arahā muttāvīti tādī? Arahato rāgā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dosā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, mohā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, kodhā…pe… upanāhā… makkhā… paḷāsā… issāya… macchariyā… māyāya… sāṭheyyā… thambhā… sārambhā… mānā… atimānā… madā… pamādā… sabbakilesehi… sabbaduccaritehi… sabbadarathehi… sabbapariḷāhehi… sabbasantāpehi… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Evaṃ arahā muttāvīti tādī.

Thế nào là bậc A-la-hán là bậc như thế (tādī) do đã giải thoát (muttāvī)? Đối với bậc A-la-hán, tâm đã được giải thoát, đã được hoàn toàn giải thoát, đã được khéo giải thoát khỏi tham ái; tâm đã được giải thoát, đã được hoàn toàn giải thoát, đã được khéo giải thoát khỏi sân hận; tâm đã được giải thoát, đã được hoàn toàn giải thoát, đã được khéo giải thoát khỏi si mê; khỏi phẫn nộ... hiềm hận... gièm pha... cạnh tranh... tật đố... bỏn xẻn... xảo trá... gian manh... ngoan cố... tranh cạnh... kiêu mạn... quá mạn... say sưa... phóng dật... khỏi tất cả phiền não... khỏi tất cả hành vi xấu ác... khỏi tất cả sự phiền muộn... khỏi tất cả sự nóng nảy... khỏi tất cả sự thiêu đốt... khỏi tất cả các bất thiện hành, tâm đã được giải thoát, đã được hoàn toàn giải thoát, đã được khéo giải thoát. Như vậy, bậc A-la-hán là bậc như thế do đã giải thoát.

Kathaṃ arahā taṃniddesā tādī? Arahā sīle sati sīlavāti taṃniddesā tādī; saddhāya sati saddhoti taṃniddesā tādī; vīriye sati vīriyavāti taṃniddesā tādī; satiyā sati satimāti taṃniddesā tādī; samādhimhi sati samāhitoti taṃniddesā tādī; paññāya sati paññavāti taṃniddesā tādī; vijjāya sati tevijjoti taṃniddesā tādī; abhiññāya sati chaḷabhiññoti taṃniddesā tādī. Evaṃ arahā taṃniddesā tādīti – pāraṅgato na pacceti tādī.

Thế nào là bậc A-la-hán là bậc như thế (tādī) do sự chỉ định ấy (taṃniddesā)? Bậc A-la-hán, khi có giới, là bậc có giới, do sự chỉ định ấy nên là bậc như thế; khi có đức tin, là bậc có đức tin, do sự chỉ định ấy nên là bậc như thế; khi có tinh tấn, là bậc có tinh tấn, do sự chỉ định ấy nên là bậc như thế; khi có niệm, là bậc có niệm, do sự chỉ định ấy nên là bậc như thế; khi có định, là bậc có định, do sự chỉ định ấy nên là bậc như thế; khi có tuệ, là bậc có tuệ, do sự chỉ định ấy nên là bậc như thế; khi có minh, là bậc có tam minh, do sự chỉ định ấy nên là bậc như thế; khi có thắng trí, là bậc có lục thông, do sự chỉ định ấy nên là bậc như thế. Như vậy, bậc A-la-hán là bậc như thế do sự chỉ định ấy – đã đến bờ kia, không quay trở lại, là bậc như thế.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Na [Pg.90] kappayanti na purekkharonti, dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse;

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo, pāraṅgato na pacceti tādī’’ti.

‘Các vị ấy không tạo tác, không đặt lên trước, các pháp cũng không được các vị ấy chấp nhận; vị Bà-la-môn không thể được dẫn dắt bởi giới và cấm, đã đến bờ kia, không quay trở lại, là bậc như thế.’

Paramaṭṭhakasuttaniddeso pañcamo.

Phần giải thích kinh Paramaṭṭhaka, thứ năm.

6. Jarāsuttaniddeso

6. Phần giải thích kinh Jarā

Atha jarāsuttaniddesaṃ vakkhati –

Kế đến, sẽ nói về phần giải thích kinh Jarā –

39.

39.

Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, oraṃ vassasatāpi miyyati ;

Yo cepi aticca jīvati, atha kho so jarasāpi miyyati.

Ôi, mạng sống này thật ngắn ngủi, người ta chết trước cả trăm năm; và nếu có ai sống vượt qua, thì người ấy cũng chết vì già.

Appaṃ vata jīvitaṃ idanti. Jīvitanti āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ. Api ca, dvīhi kāraṇehi appakaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ – ṭhitiparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ, sarasaparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ. Kathaṃ ṭhitiparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ? Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati na jīvissati; anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati na jīvittha; paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha na jīvissati.

‘Ôi, mạng sống này thật ngắn ngủi.’ ‘Mạng sống’ là tuổi thọ, sự tồn tại, sự duy trì, sự tiếp diễn, sự vận hành, sự diễn tiến, sự bảo tồn, mạng sống, mạng quyền. Hơn nữa, do hai lý do mà mạng sống là ngắn ngủi, mạng sống là ít ỏi: mạng sống là ngắn ngủi do sự tồn tại có giới hạn, hoặc mạng sống là ngắn ngủi do thực chất có giới hạn. Thế nào là mạng sống ngắn ngủi do sự tồn tại có giới hạn? Trong sát-na tâm quá khứ, người ấy đã sống, không đang sống, sẽ không sống; trong sát-na tâm vị lai, người ấy sẽ sống, không đang sống, đã không sống; trong sát-na tâm hiện tại, người ấy đang sống, đã không sống, sẽ không sống.

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.

‘Mạng sống và thân thể, cùng lạc và khổ đơn thuần; đều tương ưng với một tâm, khoảnh khắc diễn ra nhanh chóng.’

‘‘Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū;

Na tveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi saṃyutā.

‘Tám mươi bốn ngàn đại kiếp, là tuổi thọ của chư thiên ấy; nhưng các vị ấy cũng không thật sự sống, chỉ tương ưng với hai tâm.’

‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.

‘Các uẩn đã diệt của người đang chết, hay của người đang sống ở đây; tất cả các uẩn ấy đều như nhau, đã qua đi không còn nối tiếp.’

‘‘Anantarā ca ye bhaggā, ye ca bhaggā anāgatā;

Tadantare niruddhānaṃ, vesamaṃ natthi lakkhaṇe.

‘Những gì đã hoại diệt ngay lập tức, và những gì sẽ hoại diệt trong tương lai; giữa chúng, không có sự khác biệt về đặc tính của những gì đã diệt.’

‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;

Cittabhaggā mato loko, paññatti paramatthiyā.

‘Do chưa sanh nên không hiện hữu, người ta sống với cái hiện tại; thế gian chết khi tâm hoại diệt, theo chân đế (sự tồn tại) chỉ là một khái niệm.’

‘‘Yathā [Pg.91] ninnā pavattanti, chandena pariṇāmitā;

Acchinnadhārā vattanti, saḷāyatanapaccayā.

‘Như dòng nước chảy xuống chỗ trũng, được hướng đi bởi ý muốn; dòng chảy không gián đoạn tiếp diễn, do sáu xứ làm duyên.’

‘‘Anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate;

Nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā.

‘Những gì đã hoại diệt không đi về đâu, không có sự tích tụ trong tương lai; những gì đã sanh và tồn tại, giống như hạt cải trên đầu mũi kim.’

‘‘Nibbattānañca dhammānaṃ, bhaṅgo nesaṃ purakkhato;

Palokadhammā tiṭṭhanti, purāṇehi amissitā.

‘Đối với các pháp đã sanh, sự hoại diệt của chúng ở ngay phía trước; các pháp có tính hoại diệt tồn tại, không trộn lẫn với những gì đã cũ.’

‘‘Adassanato āyanti, bhaṅgā gacchanti dassanaṃ;

Vijjuppādova ākāse, uppajjanti vayanti cā’’ti.

‘Chúng đến từ nơi không thấy, khi hoại diệt chúng đi vào nơi không thấy; giống như tia chớp trên bầu trời, chúng sanh lên rồi diệt đi.’

Evaṃ ṭhitiparittatāya appakaṃ jīvitaṃ.

Như vậy, mạng sống là ngắn ngủi do sự tồn tại có giới hạn.

Kathaṃ sarasaparittatāya appakaṃ jīvitaṃ? Assāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, passāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, assāsapassāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, mahābhūtūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, kabaḷīkārāhārūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, usmūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, viññāṇūpanibaddhaṃ jīvitaṃ. Mūlampi imesaṃ dubbalaṃ, pubbahetūpi imesaṃ dubbalā, ye paccayā tepi dubbalā, yepi pabhāvikā tepi dubbalā, sahabhūpi imesaṃ dubbalā, sampayogāpi imesaṃ dubbalā, sahajāpi imesaṃ dubbalā, yāpi payojikā sāpi dubbalā. Aññamaññaṃ ime niccadubbalā, aññamaññaṃ anavaṭṭhitā ime. Aññamaññaṃ paripātayanti ime, aññamaññassa hi natthi tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṃ ime. Yopi nibbattako so na vijjati.

Thế nào là mạng sống ngắn ngủi do thực chất có giới hạn? Mạng sống phụ thuộc vào hơi thở vào, mạng sống phụ thuộc vào hơi thở ra, mạng sống phụ thuộc vào hơi thở vào và hơi thở ra, mạng sống phụ thuộc vào các đại chủng, mạng sống phụ thuộc vào đoàn thực, mạng sống phụ thuộc vào hơi ấm, mạng sống phụ thuộc vào thức. Gốc rễ của chúng cũng yếu ớt, các nhân quá khứ của chúng cũng yếu ớt, các duyên nào cũng yếu ớt, các pháp tạo tác nào cũng yếu ớt, các pháp đồng sanh của chúng cũng yếu ớt, các pháp tương ưng của chúng cũng yếu ớt, các pháp câu sanh của chúng cũng yếu ớt, pháp nào tác động cũng yếu ớt. Chúng luôn luôn yếu ớt đối với nhau, chúng không ổn định đối với nhau. Chúng làm cho nhau rơi rụng, vì không có gì bảo vệ cho nhau, và chúng cũng không thể thiết lập cho nhau. Và pháp nào tạo ra cũng không hiện hữu.

‘‘Na ca kenaci koci hāyati, gandhabbā ca ime hi sabbaso;

Purimehi pabhāvikā ime, yepi pabhāvikā te pure matā;

Purimāpi ca pacchimāpi ca, aññamaññaṃ na kadāci maddasaṃsū’’ti.

‘Không có gì bị suy giảm bởi bất cứ điều gì, vì tất cả chúng đều đi đến sự hoại diệt; những pháp này được tạo ra bởi những pháp trước đó, và những pháp tạo ra ấy đã chết từ trước; cả pháp trước và pháp sau, chưa bao giờ nhìn thấy nhau.’

Evaṃ sarasaparittatāya appakaṃ jīvitaṃ.

Như vậy, mạng sống là ngắn ngủi do thực chất có giới hạn.

Api ca, cātumahārājikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ [Pg.92] anaddhanīyaṃ jīvitaṃ naciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ. Tāvatiṃsānaṃ devānaṃ…pe… yāmānaṃ devānaṃ… tusitānaṃ devānaṃ… nimmānaratīnaṃ devānaṃ… paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ… brahmakāyikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhanīyaṃ jīvitaṃ naciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘appamidaṃ, bhikkhave, manussānaṃ āyu, gamaniyo samparāyo, mantāya boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo.

Lại nữa, so với mạng sống của chư thiên cõi Tứ Đại Thiên Vương, mạng sống của loài người là ít ỏi, là nhỏ nhoi, là ngắn ngủi, là trong khoảnh khắc, là mau chóng, là yếu ớt, là không lâu dài, là không bền vững. So với mạng sống của chư thiên cõi Đao Lợi... (v.v)... chư thiên cõi Dạ Ma... chư thiên cõi Đâu Suất... chư thiên cõi Hóa Lạc... chư thiên cõi Tha Hóa Tự Tại... so với mạng sống của chư thiên cõi Phạm Chúng, mạng sống của loài người là ít ỏi, là nhỏ nhoi, là ngắn ngủi, là trong khoảnh khắc, là mau chóng, là yếu ớt, là không lâu dài, là không bền vững. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này các tỳ khưu, tuổi thọ này của loài người là ít ỏi, phải đi đến đời sau, cần phải hiểu biết bằng trí tuệ, cần phải làm điều thiện, cần phải thực hành phạm hạnh, không có sự không chết cho người đã sanh. Này các tỳ khưu, người nào sống lâu, người ấy sống được một trăm năm, hoặc ít hơn hoặc nhiều hơn một chút.’

‘‘Appamāyu manussānaṃ, hīḷeyya naṃ suporiso;

Careyyādittasīsova natthi maccussanāgamo.

‘Tuổi thọ của loài người là ít ỏi, bậc thiện trí nên xem thường nó; nên thực hành như người có đầu đang bị cháy, không có việc không đi đến chỗ của thần chết.’

‘‘Accayanti ahorattā, jīvitaṃ uparujjhati;

Āyu khiyyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odaka’’nti.

‘Ngày và đêm trôi qua, mạng sống bị chấm dứt; tuổi thọ của các chúng sanh bị tiêu mòn, giống như nước của các con sông nhỏ.’

Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ.

Ôi, mạng sống này thật ít ỏi.

Oraṃ vassasatāpi miyyatīti. Kalalakālepi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, abbudakālepi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, pesikālepi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, ghanakālepi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, pasākhakālepi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, jātamattopi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, sūtigharepi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, addhamāsikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, māsikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, dvemāsikopi…pe… temāsikopi… catumāsikopi… pañcamāsikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, chamāsikopi… sattamāsikopi… aṭṭhamāsikopi… navamāsikopi… dasamāsikopi… saṃvaccharikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, dvevassikopi… tivassikopi… catuvassikopi… pañcavassikopi … chavassikopi… sattavassikopi… aṭṭhavassikopi… navavassikopi… dasavassikopi… vīsativassikopi… tiṃsavassikopi… cattārīsavassikopi… paññāsavassikopi… saṭṭhivassikopi… sattativassikopi… asītivassikopi… navutivassikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjatīti – oraṃ vassasatāpi miyyati.

‘Chết trước một trăm năm’ có nghĩa là: Ngay cả trong giai đoạn kalala (phôi thai), chúng sanh cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt; ngay cả trong giai đoạn abbuda (bào thai)... trong giai đoạn pesi (thịt mềm)... trong giai đoạn ghana (thịt cứng)... trong giai đoạn pasākha (mọc tay chân)... vừa mới sanh ra cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt; ngay trong nhà hộ sanh cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt; được nửa tháng cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt; được một tháng cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt; được hai tháng... (v.v)... ba tháng... bốn tháng... năm tháng cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt; được sáu tháng... bảy tháng... tám tháng... chín tháng... mười tháng... một năm cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt; được hai tuổi... ba tuổi... bốn tuổi... năm tuổi... sáu tuổi... bảy tuổi... tám tuổi... chín tuổi... mười tuổi... hai mươi tuổi... ba mươi tuổi... bốn mươi tuổi... năm mươi tuổi... sáu mươi tuổi... bảy mươi tuổi... tám mươi tuổi... chín mươi tuổi cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt – (như vậy có nghĩa là) chết trước một trăm năm.

Yo [Pg.93] cepi aticca jīvatīti. Yo vassasataṃ atikkamitvā jīvati so ekaṃ vā vassaṃ jīvati, dve vā vassāni jīvati, tīṇi vā vassāni jīvati, cattāri vā vassāni jīvati, pañca vā vassāni jīvati…pe… dasa vā vassāni jīvati, vīsati vā vassāni jīvati, tiṃsaṃ vā vassāni jīvati, cattārīsaṃ vā vassāni jīvatīti – yo cepi aticca jīvati. Atha kho so jarasāpi miyyatīti. Yadā jiṇṇo hoti vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto khaṇḍadanto palitakeso vilūnaṃ khalitasiro valinaṃ tilakāhatagatto vaṅko bhoggo daṇḍaparāyano, so jarāyapi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, natthi maraṇamhā mokkho.

‘Và nếu có người sống vượt qua’ có nghĩa là: Người nào sống vượt qua một trăm năm, người ấy sống thêm một năm, hoặc sống thêm hai năm, hoặc sống thêm ba năm, hoặc sống thêm bốn năm, hoặc sống thêm năm năm... (v.v)... hoặc sống thêm mười năm, hoặc sống thêm hai mươi năm, hoặc sống thêm ba mươi năm, hoặc sống thêm bốn mươi năm – (như vậy có nghĩa là) và nếu có người sống vượt qua. ‘Rồi người ấy cũng chết vì già’ có nghĩa là: Khi người ấy trở nên già nua, lớn tuổi, bậc trưởng thượng, đi hết quãng đường đời, đến tuổi xế chiều, răng rụng, tóc bạc, đầu hói trụi, thân mình nhăn nheo lốm đốm tàn nhang, lưng còng, gãy gập, phải chống gậy, người ấy cũng mệnh chung, chết, biến mất, hoại diệt vì già, không có sự giải thoát khỏi cái chết.

‘‘Phalānamiva pakkānaṃ, pāto patanato bhayaṃ;

Evaṃ jātāna maccānaṃ, niccaṃ maraṇato bhayaṃ.

‘Giống như các loại quả chín, buổi sáng có nỗi sợ bị rụng; cũng vậy, các chúng sanh đã được sanh ra, luôn có nỗi sợ từ cái chết.’

‘‘Yathāpi kumbhakārassa, katā mattikabhājanā;

Sabbe bhedanapariyantā, evaṃ maccāna jīvitaṃ.

‘Ví như những đồ gốm do người thợ gốm làm ra, tất cả đều có sự vỡ tan là kết cuộc; cũng vậy là mạng sống của các chúng sanh.’

‘‘Daharā ca mahantā ca, ye bālā ye ca paṇḍitā;

Sabbe maccuvasaṃ yanti, sabbe maccuparāyanā.

‘Cả người trẻ lẫn người lớn, những kẻ khờ và cả những bậc trí; tất cả đều đi vào quyền lực của thần chết, tất cả đều có thần chết là đích đến.’

‘‘Tesaṃ maccuparetānaṃ, gacchataṃ paralokato;

Na pitā tāyate puttaṃ, ñātī vā pana ñātake.

‘Đối với những người bị thần chết áp đảo, đang đi đến thế giới bên kia, cha không thể bảo vệ con, hay bà con cũng không thể (bảo vệ) quyến thuộc.’

‘‘Pekkhataññeva ñātīnaṃ, passa lālappataṃ puthu;

Ekamekova maccānaṃ, govajjho viya niyyati;

Evamabbhāhato loko, maccunā ca jarāya cā’’ti.

‘Hãy xem, trong khi bà con quyến thuộc đang nhìn và than khóc nhiều, từng người một trong các chúng sanh bị dẫn đi như con bò bị dẫn đi để giết; như vậy, thế gian bị áp đảo bởi thần chết và tuổi già.’

Atha kho so jarasāpi miyyati.

Rồi người ấy cũng chết vì già.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, oraṃ vassasatāpi miyyati;

Yo cepi aticca jīvati, atha kho so jarasāpi miyyatī’’ti.

‘Ôi, mạng sống này thật ít ỏi, người ta chết trước một trăm năm; và nếu có người sống vượt qua, rồi người ấy cũng chết vì già.’

40.

40.

Socanti [Pg.94] janā mamāyite, na hi santi niccā pariggahā;

Vinābhāvaṃ santamevidaṃ, iti disvā nāgāramāvase.

Chúng sanh sầu muộn vì những gì họ ái luyến, vì các sở hữu không phải là thường hằng; đây chính là thực trạng của sự chia lìa, thấy như vậy nên sống đời không nhà.

Socanti janā mamāyiteti. Janāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca…pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnepi socanti. Mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi socanti, vipariṇāmantepi socanti, vipariṇatepi socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti – socanti janā mamāyite.

‘Chúng sanh sầu muộn vì những gì họ ái luyến’ có nghĩa là: ‘Chúng sanh’ là các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Vệ-xá, Thủ-đà, người tại gia, người xuất gia, chư thiên, và loài người. ‘Sự ái luyến’ có hai loại: sự ái luyến do tham ái và sự ái luyến do tà kiến... (v.v)... đây là sự ái luyến do tham ái... (v.v)... đây là sự ái luyến do tà kiến. Đối với vật được ái luyến, họ sầu muộn khi nghi ngờ nó sẽ bị chiếm đoạt, họ sầu muộn khi nó đang bị chiếm đoạt, họ sầu muộn khi nó đã bị chiếm đoạt. Đối với vật được ái luyến, họ sầu muộn khi nghi ngờ nó sẽ biến đổi, họ sầu muộn khi nó đang biến đổi, họ sầu muộn khi nó đã biến đổi, họ trở nên mệt mỏi, than van, đấm ngực khóc lóc, rơi vào si mê – (như vậy có nghĩa là) chúng sanh sầu muộn vì những gì họ ái luyến.

Na hi santi niccā pariggahāti. Dve pariggahā – taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca…pe… ayaṃ taṇhāpariggaho…pe… ayaṃ diṭṭhipariggaho. Taṇhāpariggaho anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo vipariṇāmadhammo. Diṭṭhipariggahopi anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo vipariṇāmadhammo. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, taṃ pariggahaṃ yvāyaṃ pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Ahampi kho etaṃ, bhikkhave, pariggahaṃ na samanupassāmi, yvāyaṃ pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Pariggahā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā natthi na santi na saṃvijjanti na labbhantīti – na hi santi niccā pariggahā.

Quả thật, các sự chấp thủ thường còn là không có. Có hai sự chấp thủ: sự chấp thủ do tham ái và sự chấp thủ do tà kiến...v.v... đây là sự chấp thủ do tham ái...v.v... đây là sự chấp thủ do tà kiến. Sự chấp thủ do tham ái là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh, có bản chất bị tiêu hoại, có bản chất bị hủy diệt, có bản chất bị ly tham, có bản chất bị đoạn diệt, có bản chất bị biến đổi. Sự chấp thủ do tà kiến cũng là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh, có bản chất bị tiêu hoại, có bản chất bị hủy diệt, có bản chất bị ly tham, có bản chất bị đoạn diệt, có bản chất bị biến đổi. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: 'Này các Tỳ khưu, các ông có thấy sự chấp thủ nào mà sự chấp thủ ấy là thường còn, là bền vững, là vĩnh hằng, không có bản chất bị biến đổi, sẽ tồn tại y như thế một cách vĩnh viễn không?' 'Bạch ngài, điều ấy không có.' 'Lành thay, này các Tỳ khưu! Này các Tỳ khưu, Ta cũng không thấy được sự chấp thủ nào mà sự chấp thủ ấy là thường còn, là bền vững, là vĩnh hằng, không có bản chất bị biến đổi, sẽ tồn tại y như thế một cách vĩnh viễn.' Các sự chấp thủ thường còn, bền vững, vĩnh hằng, không có bản chất bị biến đổi là không có, không hiện hữu, không hiện diện, không thể tìm thấy được. (Do đó) Quả thật, các sự chấp thủ thường còn là không có.

Vinābhāvaṃ santamevidanti. Nānābhāve vinābhāve aññathābhāve sante saṃvijjamāne upalabbhiyamāne. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘alaṃ, ānanda! Mā soci mā paridevi. Nanu etaṃ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṃ – ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo. Taṃ kutettha, ānanda, labbhā – yaṃ taṃ jātaṃ [Pg.95] bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ taṃ vata mā palujjī’ti! Netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Purimānaṃ purimānaṃ khandhānaṃ dhātūnaṃ āyatanānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā pacchimā pacchimā khandhā ca dhātuyo ca āyatanāni ca pavattantī’’ti – vinābhāvaṃ santamevidaṃ.

Sự chia lìa này là hiện hữu. Trong sự khác biệt, trong sự chia lìa, trong sự biến đổi khác, khi đang có, đang hiện hữu, đang được tìm thấy. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: 'Thôi đi, Ānanda! Đừng sầu muộn, đừng than khóc. Này Ānanda, chẳng phải điều này đã được Ta tuyên bố ngay từ đầu rồi sao: ‘Đối với tất cả những gì thân yêu và quý mến, đều có sự khác biệt, sự chia lìa, sự biến đổi khác.’ Này Ānanda, làm sao có thể tìm thấy được ở đây điều này: ‘Mong rằng cái đã được sanh, đã hiện hữu, đã được tạo tác, có bản chất bị tan rã, lại không bị tan rã!’? Trường hợp ấy không thể xảy ra. Do sự biến đổi và sự trở thành khác của các uẩn, các giới, các xứ trước trước, mà các uẩn, các giới, và các xứ sau sau được diễn tiến.' (Do đó) sự chia lìa này là hiện hữu.

Iti disvā nāgāramāvaseti. Itīti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ. Itīti iti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mamattesūti – iti disvā. Nāgāramāvaseti sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – iti disvā nāgāramāvase.

Thấy như vậy, nên sống không nhà. Từ 'iti' là sự nối kết từ, sự liên kết từ, sự làm đầy đủ từ, sự tập hợp mẫu tự, sự trôi chảy của phụ âm, là từ đi theo thứ tự. 'Iti disvā' (thấy như vậy) có nghĩa là: đã thấy, đã nhận thấy, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ về những sự chấp ngã. 'Sống không nhà' có nghĩa là: đã cắt đứt mọi chướng ngại của đời sống tại gia, đã cắt đứt chướng ngại về con cái và vợ, đã cắt đứt chướng ngại về quyến thuộc, đã cắt đứt chướng ngại về bạn bè và quan chức, đã cắt đứt chướng ngại về sự tích trữ, đã cạo bỏ râu tóc, đã đắp các y màu cà-sa, đã từ bỏ gia đình, sống không gia đình, đã đạt đến trạng thái vô sở hữu, nên đi một mình, nên trú một mình, nên hành động, nên thực hành, nên duy trì, nên bảo tồn, nên tiếp tục. (Do đó) thấy như vậy, nên sống không nhà.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Socanti janā mamāyite, na hi santi niccā pariggahā;

Vinābhāvaṃ santamevidaṃ, iti disvā nāgāramāvase’’ti.

“Chúng sanh sầu muộn về những gì họ chấp là 'của tôi', quả thật, các sự chấp thủ thường còn là không có; sự chia lìa này là hiện hữu, thấy như vậy, nên sống không nhà.”

41.

41.

Maraṇenapi taṃ pahīyati yaṃ puriso mamidanti maññati;

Etampi viditvāna paṇḍito, na mamattāya nametha māmako.

Cái mà người ta nghĩ rằng 'đây là của tôi' cũng bị từ bỏ bởi cái chết; bậc trí, người có lòng quyến luyến, sau khi biết được điều này, không nên hướng đến sự chấp ngã.

Maraṇenapi taṃ pahīyatīti. Maraṇanti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccumaraṇaṃ kālaṃkiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo. Tanti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ. Pahīyatīti pahīyati jahīyati vijahīyati antaradhāyati vippalujjati. Bhāsitampi hetaṃ –

Về câu 'Cũng bị từ bỏ bởi cái chết'. 'Cái chết' là sự mệnh chung, sự ra đi, sự tan rã, sự biến mất, cái chết (maccu), sự qua đời, sự tan rã của các uẩn, sự vứt bỏ thân xác, sự cắt đứt mạng căn của các chúng sanh này hay chúng sanh khác từ trong tập hợp chúng sanh này hay tập hợp chúng sanh khác. 'Cái ấy' là cái thuộc về sắc, cái thuộc về thọ, cái thuộc về tưởng, cái thuộc về các hành, cái thuộc về thức. 'Bị từ bỏ' có nghĩa là: bị từ bỏ, bị vứt bỏ, bị ruồng bỏ, biến mất, tan rã. Điều này cũng đã được nói đến:

‘‘Pubbeva [Pg.96] maccaṃ vijahanti bhogā, maccova ne pubbataraṃ jahāti;

Asassatā bhogino kāmakāmī, tasmā na socāmahaṃ sokakāle.

“Của cải từ bỏ người phải chết trước, hoặc người phải chết từ bỏ chúng trước hơn; hỡi người tham muốn các dục, những người sở hữu của cải là không vĩnh hằng, do đó, ta không sầu muộn vào lúc sầu muộn.

‘‘Udeti āpūrati veti cando, attaṃ gametvāna paleti sūriyo;

Viditā mayā sattuka lokadhammā, tasmā na socāmahaṃ sokakāle’’ti.

“Mặt trăng mọc lên, tròn đầy, rồi lại khuyết đi, mặt trời sau khi lặn xuống thì biến mất; này Sattuka, các pháp thế gian đã được ta biết rõ, do đó, ta không sầu muộn vào lúc sầu muộn.”

Maraṇenapi taṃ pahīyati. Yaṃ puriso mamidanti maññatīti. Yanti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ. Purisoti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo. Mamidanti maññatīti taṇhāmaññanāya maññati, diṭṭhimaññanāya maññati, mānamaññanāya maññati, kilesamaññanāya maññati, duccaritamaññanāya maññati, payogamaññanāya maññati, vipākamaññanāya maññatīti – yaṃ puriso mamidanti maññati.

Cũng bị từ bỏ bởi cái chết. Về câu 'Cái mà người ta nghĩ rằng 'đây là của tôi''. 'Cái mà' là cái thuộc về sắc, cái thuộc về thọ, cái thuộc về tưởng, cái thuộc về các hành, cái thuộc về thức. 'Người ta' là sự tính đếm, là danh xưng, là sự chế định, là cách dùng từ, là tên gọi, là hành động đặt tên, là tên được đặt, là sự giải thích, là sự biểu thị, là sự phát biểu. 'Nghĩ rằng 'đây là của tôi'' có nghĩa là: nghĩ với sự tưởng tri của tham ái, nghĩ với sự tưởng tri của tà kiến, nghĩ với sự tưởng tri của ngã mạn, nghĩ với sự tưởng tri của phiền não, nghĩ với sự tưởng tri của ác hạnh, nghĩ với sự tưởng tri của sự cố gắng, nghĩ với sự tưởng tri của quả dị thục. (Do đó) cái mà người ta nghĩ rằng 'đây là của tôi'.

Etampi viditvāna paṇḍitoti. Etaṃ ādīnavaṃ ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mamattesūti, etampi viditvā paṇḍito dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti – etampi viditvāna paṇḍito.

Về câu 'Bậc trí sau khi biết được điều này'. 'Sau khi biết được điều này' có nghĩa là: đã biết, đã nhận biết, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ sự nguy hại này về những sự chấp ngã. 'Bậc trí' là người kiên định, là người có trí tuệ, là người có tuệ giác, là người thông minh, là người có tri kiến, là người sáng suốt, là người có trí minh mẫn. (Do đó) bậc trí sau khi biết được điều này.

Na mamattāya nametha māmakoti. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca…pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Māmakoti buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako. So bhagavantaṃ mamāyati, bhagavā taṃ puggalaṃ pariggaṇhāti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ye te, bhikkhave, bhikkhū kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā, na me te, bhikkhave, bhikkhū māmakā; apagatā ca te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā. Na ca te imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Ye ca kho te, bhikkhave, bhikkhū nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā, te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakā; anapagatā ca te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā. Te ca imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti’’.

Na mamattāya nametha māmakoti (người mến mộ không nên hướng về sự sở hữu). Mamattāti (sự sở hữu là): có hai sự sở hữu – sự sở hữu do tham ái và sự sở hữu do tà kiến... (vân vân)... đây là sự sở hữu do tham ái... (vân vân)... đây là sự sở hữu do tà kiến. Māmakoti (người mến mộ là): người mến mộ đức Phật, người mến mộ Pháp, người mến mộ Tăng. Vị ấy mến mộ đức Thế Tôn, đức Thế Tôn chấp nhận người ấy. Điều này đã được đức Thế Tôn nói rằng: “Này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu nào xảo trá, cứng đầu, khoác lác, tham lam, kiêu mạn, không định tĩnh, này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu ấy không phải là người của ta; và này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu ấy đã rời xa khỏi Pháp và Luật này. Và họ không đạt đến sự tăng trưởng, sự phát triển, sự lớn mạnh trong Pháp và Luật này. Và này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu nào không xảo trá, không khoác lác, bậc trí, không cứng đầu, có định tĩnh tốt, này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu ấy chính là người của ta; và này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu ấy đã không rời xa khỏi Pháp và Luật này. Và họ đạt đến sự tăng trưởng, sự phát triển, sự lớn mạnh trong Pháp và Luật này.”

‘‘Kuhā [Pg.97] thaddhā lapā siṅgī, unnaḷā asamāhitā;

Na te dhamme virūhanti, sammāsambuddhadesite.

“Những kẻ xảo trá, cứng đầu, khoác lác, tham lam, kiêu mạn, không định tĩnh; họ không phát triển trong Giáo pháp, do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng.”

‘‘Nikkuhā nillapā dhīrā, atthaddhā susamāhitā;

Te ve dhamme virūhanti, sammāsambuddhadesite’’.

“Những người không xảo trá, không khoác lác, bậc trí, không cứng đầu, có định tĩnh tốt; họ thật sự phát triển trong Giáo pháp, do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng.”

Na mamattāya nametha māmakoti. Māmako taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭinissajjitvā mamattāya na nameyya na onameyya, na taṃninno assa na tappoṇo na tappabbhāro na tadadhimutto na tadadhipateyyoti – na mamattāya nametha māmako.

Na mamattāya nametha māmakoti (người mến mộ không nên hướng về sự sở hữu). Người mến mộ, sau khi từ bỏ sự sở hữu do tham ái, sau khi xả ly sự sở hữu do tà kiến, không nên hướng về, không nên nghiêng về sự sở hữu, không nên có xu hướng về điều ấy, không nên thiên về điều ấy, không nên nặng về điều ấy, không nên chuyên chú vào điều ấy, không nên xem điều ấy là chủ tể – (đó là nghĩa của) na mamattāya nametha māmako.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Maraṇenapi taṃ pahīyati, yaṃ puriso mamidanti maññati;

Etampi viditvāna paṇḍito, na mamattāya nametha māmako’’ti.

“Điều mà người đời cho rằng ‘đây là của tôi’, điều ấy cũng bị từ bỏ bởi cái chết; bậc trí sau khi biết được điều này, là người mến mộ, không nên hướng về sự sở hữu.”

42.

42.

Supinena yathāpi saṅgataṃ, paṭibuddho puriso na passati;

Evampi piyāyitaṃ janaṃ, petaṃ kālaṅkataṃ na passati.

“Cũng như người thức dậy, không còn thấy điều đã gặp trong giấc mơ; cũng vậy, người ta không thấy được người thân yêu, đã qua đời, đã mệnh chung.”

Supinena yathāpi saṅgatanti. Saṅgataṃ samāgataṃ samāhitaṃ sannipatitanti – supinena yathāpi saṅgataṃ. Paṭibuddho puriso na passatīti yathā puriso supinagato candaṃ passati, sūriyaṃ passati, mahāsamuddaṃ passati, sineruṃ pabbatarājānaṃ passati, hatthiṃ passati, assaṃ passati, rathaṃ passati, pattiṃ passati, senābyūhaṃ passati, ārāmarāmaṇeyyakaṃ passati, vanarāmaṇeyyakaṃ…pe… bhūmirāmaṇeyyakaṃ… pokkharaṇīrāmaṇeyyakaṃ passati; paṭibuddho na kiñci passatīti – paṭibuddho puriso na passati.

Supinena yathāpi saṅgatanti (cũng như điều đã gặp trong giấc mơ). Saṅgataṃ (đã gặp) có nghĩa là samāgataṃ (đã đến cùng nhau), samāhitaṃ (đã tụ hợp), sannipatitaṃ (đã hội tụ) – (đó là nghĩa của) supinena yathāpi saṅgataṃ. Paṭibuddho puriso na passatīti (người thức dậy không còn thấy) có nghĩa là: cũng như người đang mơ thấy mặt trăng, thấy mặt trời, thấy đại dương, thấy vua núi Sineru, thấy voi, thấy ngựa, thấy xe, thấy bộ binh, thấy trận địa, thấy sự khả ái của vườn tược, thấy sự khả ái của rừng... (vân vân)... thấy sự khả ái của đất đai... thấy sự khả ái của hồ sen; khi thức dậy, người ấy không thấy bất cứ điều gì – (đó là nghĩa của) paṭibuddho puriso na passati.

Evampi piyāyitaṃ jananti. Evanti opammasampaṭipādanaṃ. Piyāyitaṃ jananti mamāyitaṃ janaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā bhātaraṃ vā bhaginiṃ vā puttaṃ vā dhītaraṃ vā mittaṃ vā amaccaṃ vā ñātiṃ vā sālohitaṃ vāti – evampi piyāyitaṃ janaṃ.

Evampi piyāyitaṃ jananti (cũng vậy, người thân yêu). Evanti (cũng vậy) là sự hoàn thành của ví dụ. Piyāyitaṃ jananti (người thân yêu) có nghĩa là người được quý mến, hoặc là mẹ, hoặc là cha, hoặc là anh em trai, hoặc là chị em gái, hoặc là con trai, hoặc là con gái, hoặc là bạn bè, hoặc là quan chức, hoặc là bà con, hoặc là huyết thống – (đó là nghĩa của) evampi piyāyitaṃ janaṃ.

Petaṃ [Pg.98] kālaṅkataṃ na passatīti. Peto vuccati mato. Kālaṅkataṃ na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti – petaṃ kālaṅkataṃ na passati.

Petaṃ kālaṅkataṃ na passatīti (không thấy người đã qua đời, đã mệnh chung). Peto (người đã qua đời) được gọi là mato (người đã chết). Kālaṅkataṃ na passati (không thấy người đã mệnh chung) có nghĩa là không thấy, không trông thấy, không đạt được, không tìm thấy, không nhận được – (đó là nghĩa của) petaṃ kālaṅkataṃ na passati.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Supinena yathāpi saṅgataṃ, paṭibuddho puriso na passati;

Evampi piyāyitaṃ janaṃ, petaṃ kālaṅkataṃ na passatī’’ti.

“Cũng như người thức dậy, không còn thấy điều đã gặp trong giấc mơ; cũng vậy, người ta không thấy được người thân yêu, đã qua đời, đã mệnh chung.”

43.

43.

Diṭṭhāpi sutāpi te janā, yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati;

Nāmaṃyevāvasissati, akkheyyaṃ petassa jantuno.

“Những người kia, dù đã được thấy, dù đã được nghe, là những người mà tên này được gọi lên; chỉ còn lại cái tên để được kể, của chúng sanh đã qua đời.”

Diṭṭhāpi sutāpi te janāti. Diṭṭhāti ye cakkhuviññāṇābhisambhūtā. Sutāti ye sotaviññāṇābhisambhūtā. Te janāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā cāti – diṭṭhāpi sutāpi te janā.

Diṭṭhāpi sutāpi te janāti (những người kia, dù đã được thấy, dù đã được nghe). Diṭṭhāti (đã được thấy) là những gì được tạo ra bởi nhãn thức. Sutāti (đã được nghe) là những gì được tạo ra bởi nhĩ thức. Te janāti (những người kia) là các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Tỳ-xá, Thủ-đà, tại gia, xuất gia, chư thiên, và loài người – (đó là nghĩa của) diṭṭhāpi sutāpi te janā.

Yesaṃ nāmamidaṃ pavuccatīti. Yesanti yesaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ. Nāmanti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo. Pavuccatīti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati.

Yesaṃ nāmamidaṃ pavuccatīti (là những người mà tên này được gọi lên). Yesanti (là những người mà) có nghĩa là của các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Tỳ-xá, Thủ-đà, tại gia, xuất gia, chư thiên, và loài người. Nāmanti (tên) là sự đếm (saṅkhā), sự chỉ định (samaññā), khái niệm (paññatti), sự quy ước (vohāro), tên gọi (nāmaṃ), sự đặt tên (nāmakammaṃ), danh xưng (nāmadheyyaṃ), sự giải thích (nirutti), từ ngữ (byañjanaṃ), sự phát biểu (abhilāpo). Pavuccatīti (được gọi lên) có nghĩa là được nói, được phát biểu, được kể, được đọc, được giải thích, được sử dụng – (đó là nghĩa của) yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati.

Nāmaṃyevāvasissati akkheyyanti. Rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ pahīyati jahīyati vijahīyati antaradhāyati vippalujjati, nāmaṃyevāvasissati. Akkheyyanti. Akkhātuṃ kathetuṃ bhaṇituṃ dīpayituṃ voharitunti – nāmaṃ evāvasissati akkheyyaṃ. Petassa jantunoti. Petassāti matassa kālaṅkatassa. Jantunoti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassāti – petassa jantuno.

Nāmaṃyevāvasissati akkheyyanti (chỉ còn lại cái tên để được kể). Những gì thuộc về sắc, thuộc về thọ, thuộc về tưởng, thuộc về hành, thuộc về thức đều bị từ bỏ, bị bỏ lại, bị vứt bỏ, biến mất, tan rã; chỉ còn lại cái tên. Akkheyyanti (để được kể) có nghĩa là để tuyên bố, để nói, để đọc, để giải thích, để sử dụng – (đó là nghĩa của) nāmaṃ evāvasissati akkheyyaṃ. Petassa jantunoti (của chúng sanh đã qua đời). Petassāti (của người đã qua đời) có nghĩa là của người đã chết, của người đã mệnh chung. Jantunoti (của chúng sanh) có nghĩa là của hữu tình, của người, của nhân loại, của cá nhân, của con người, của sinh vật, của kẻ được sinh ra, của sinh vật, của kẻ đi bằng các căn, của con người – (đó là nghĩa của) petassa jantuno.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Diṭṭhāpi [Pg.99] sutāpi te janā, yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati;

Nāmaṃyevāvasissati, akkheyyaṃ petassa jantuno’’ti.

“Những người kia, dù đã được thấy, dù đã được nghe, là những người mà tên này được gọi lên; chỉ còn lại cái tên để được kể, của chúng sanh đã qua đời.”

44.

44.

Sokapparidevamaccharaṃ, na pajahanti giddhā mamāyite;

Tasmā munayo pariggahaṃ, hitvā acariṃsu khemadassino.

“Những kẻ tham lam trong sự sở hữu, không từ bỏ sầu, bi, và keo kiệt; vì thế, các bậc ẩn sĩ, những người thấy được sự an ổn, đã từ bỏ sự chấp giữ mà sống phạm hạnh.”

Sokapparidevamaccharaṃ na pajahanti giddhā mamāyiteti. Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko antodāho antoparidāho cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ. Paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa…pe… diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattaṃ. Macchariyanti pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ gāho – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnepi socanti, mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi socanti, vipariṇāmantepi socanti, vipariṇatepi socanti, mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi paridevanti, acchijjantepi [Pg.100] paridevanti, acchinnepi paridevanti. Mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi paridevanti, vipariṇāmantepi paridevanti, vipariṇatepi paridevanti. Mamāyitaṃ vatthuṃ rakkhanti gopenti pariggaṇhanti mamāyanti maccharāyanti; mamāyitasmiṃ vatthusmiṃ sokaṃ na jahanti, paridevaṃ na jahanti, macchariyaṃ na jahanti, gedhaṃ na jahanti nappajahanti na vinodenti na byantiṃ karonti na anabhāvaṃ gamentīti – sokapparidevamaccharaṃ nappajahanti giddhā mamāyite.

Sầu muộn, than khóc, và keo kiệt, họ không từ bỏ, những kẻ tham lam trong những thứ được yêu quý. Sầu muộn là: đối với người bị tác động bởi sự hoại diệt của bà con, hoặc bị tác động bởi sự hoại diệt của tài sản, hoặc bị tác động bởi sự hoại diệt của bệnh tật, hoặc bị tác động bởi sự hoại diệt của giới hạnh, hoặc bị tác động bởi sự hoại diệt của tri kiến, người đã gặp phải sự hoại diệt nào đó, người bị tác động bởi pháp khổ đau nào đó, (thì có) sự sầu muộn, sự than van, tình trạng sầu muộn, nỗi sầu bên trong, nỗi sầu thiêu đốt bên trong, sự nóng nảy bên trong, sự thiêu đốt bên trong, sự phiền muộn của tâm, sự khổ tâm, mũi tên sầu muộn. Than khóc là: đối với người bị tác động bởi sự hoại diệt của bà con... (như trên)... hoặc bị tác động bởi sự hoại diệt của tri kiến, người đã gặp phải sự hoại diệt nào đó, người bị tác động bởi pháp khổ đau nào đó, (thì có) sự than van, sự than khóc, hành động than van, hành động than khóc, tình trạng than van, tình trạng than khóc, lời nói, sự lảm nhảm, sự nói sai lạc, sự lặp đi lặp lại, hành động lặp đi lặp lại, tình trạng lặp đi lặp lại. Keo kiệt là: có năm sự keo kiệt – keo kiệt về trú xứ, keo kiệt về gia đình, keo kiệt về lợi lộc, keo kiệt về sắc đẹp, keo kiệt về Pháp. Sự keo kiệt như vậy, hành động keo kiệt, tình trạng keo kiệt, sự ích kỷ, sự bần tiện, sự co rúm của tâm – đây được gọi là keo kiệt. Hơn nữa, keo kiệt về uẩn cũng là keo kiệt, keo kiệt về giới cũng là keo kiệt, keo kiệt về xứ cũng là keo kiệt, sự chấp thủ – đây được gọi là keo kiệt. Tham ái được gọi là ái. Đó là tham, tham luyến mạnh... (như trên)... sự tham lam, tham, cội rễ bất thiện. Sở hữu của tôi là: có hai loại sở hữu của tôi – sở hữu của tôi do ái và sở hữu của tôi do tà kiến... (như trên)... đây là sở hữu của tôi do ái... (như trên)... đây là sở hữu của tôi do tà kiến. Đối với vật được yêu quý, họ sầu muộn cả khi lo sợ bị tước đoạt, sầu muộn cả khi đang bị tước đoạt, sầu muộn cả khi đã bị tước đoạt; đối với vật được yêu quý, họ sầu muộn cả khi lo sợ sự biến đổi, sầu muộn cả khi đang biến đổi, sầu muộn cả khi đã biến đổi; đối với vật được yêu quý, họ than khóc cả khi lo sợ bị tước đoạt, than khóc cả khi đang bị tước đoạt, than khóc cả khi đã bị tước đoạt. Đối với vật được yêu quý, họ than khóc cả khi lo sợ sự biến đổi, than khóc cả khi đang biến đổi, than khóc cả khi đã biến đổi. Họ bảo vệ, giữ gìn, chiếm hữu, xem là 'của tôi', và keo kiệt về vật được yêu quý; đối với vật được yêu quý, họ không từ bỏ sầu muộn, không từ bỏ than khóc, không từ bỏ keo kiệt, không từ bỏ tham ái, không hoàn toàn từ bỏ, không xua tan, không chấm dứt, không đưa đến chỗ không còn hiện hữu – (đó là ý nghĩa của) 'sầu muộn, than khóc, và keo kiệt, họ không từ bỏ, những kẻ tham lam trong những thứ được yêu quý'.

Tasmā munayo pariggahaṃ, hitvā acariṃsu khemadassinoti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā etaṃ ādīnavaṃ sampassamānā mamattesūti – tasmā. Munayoti monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Tena ñāṇena samannāgatā munayo monappattā. Tīṇi moneyyāni – kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Pariggahoti dve pariggahā – taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca…pe… ayaṃ taṇhāpariggaho…pe… ayaṃ diṭṭhipariggaho. Munayo taṇhāpariggahaṃ pariccajitvā diṭṭhipariggahaṃ paṭinissajjitvā cajitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā acariṃsu vihariṃsu iriyiṃsu vattiṃsu pāliṃsu yapiṃsu yāpiṃsu. Khemadassinoti khemaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Khemadassinoti khemadassino tāṇadassino leṇadassino saraṇadassino abhayadassino accutadassino amatadassino nibbānadassinoti – tasmā munayo pariggahaṃ hitvā acariṃsu khemadassino.

Do đó, các bậc ẩn sĩ, sau khi từ bỏ sự chấp thủ, đã sống như những người thấy được sự an ổn. Do đó là: do đó, vì nguyên nhân ấy, vì lý do ấy, vì duyên ấy, vì nguồn cội ấy, trong khi thấy rõ sự nguy hại này ở những thứ được xem là 'của tôi' – (nên nói) do đó. Các bậc ẩn sĩ là: trí được gọi là sự ẩn tu. Đó là tuệ, sự hiểu biết... (như trên)... sự không si mê, sự trạch pháp, chánh kiến. Những người được phú bẩm trí tuệ ấy là các bậc ẩn sĩ, đã đạt đến sự ẩn tu. Có ba sự ẩn tu – thân ẩn tu, khẩu ẩn tu, ý ẩn tu... (như trên)... vị ẩn sĩ ấy vượt qua lưới ái trước. Sự chấp thủ là: có hai loại chấp thủ – chấp thủ do ái và chấp thủ do tà kiến... (như trên)... đây là chấp thủ do ái... (như trên)... đây là chấp thủ do tà kiến. Các bậc ẩn sĩ, sau khi từ bỏ sự chấp thủ do ái, sau khi xả ly sự chấp thủ do tà kiến, sau khi vứt bỏ, từ bỏ, xua tan, chấm dứt, đưa đến chỗ không còn hiện hữu, đã sống, đã trú, đã đi đứng, đã hành xử, đã duy trì, đã bảo tồn, đã nuôi mạng. Những người thấy được sự an ổn là: sự an ổn được gọi là bất tử, Niết-bàn. Đó là sự lắng dịu của tất cả các hành, sự xả ly tất cả các sanh y, sự đoạn tận của ái, sự ly tham, sự diệt, Niết-bàn. Những người thấy được sự an ổn là: những người thấy được sự an ổn, những người thấy được nơi nương tựa, những người thấy được nơi ẩn náu, những người thấy được nơi quy y, những người thấy được sự vô úy, những người thấy được sự bất biến, những người thấy được sự bất tử, những người thấy được Niết-bàn – (đó là ý nghĩa của) 'do đó, các bậc ẩn sĩ, sau khi từ bỏ sự chấp thủ, đã sống như những người thấy được sự an ổn'.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Sokapparidevamaccharaṃ, na jahanti giddhā mamāyite;

Tasmā munayo pariggahaṃ, hitvā acariṃsu khemadassino’’ti.

‘Sầu muộn, than khóc, và keo kiệt, họ không từ bỏ, những kẻ tham lam trong những thứ được yêu quý; Do đó, các bậc ẩn sĩ, sau khi từ bỏ sự chấp thủ, đã sống như những người thấy được sự an ổn.’

45.

45.

Patilīnacarassa bhikkhuno, bhajamānassa vivittamāsanaṃ;

Sāmaggiyamāhu tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassaye.

Đối với vị tỳ khưu sống thu thúc, người thường lui tới chỗ ngồi vắng vẻ; họ nói rằng điều đó là thích hợp cho vị ấy, người không thể hiện bản thân trong các cõi hữu.

Patilīnacarassa [Pg.101] bhikkhunoti. Patilīnacarā vuccanti satta sekkhā. Arahā patilīno. Kiṃkāraṇā patilīnacarā vuccanti satta sekkhā? Te tato tato cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā sanniruddhantā sanniggaṇhantā sannivārentā rakkhantā gopentā caranti vicaranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti, cakkhudvāre cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā sanniruddhantā sanniggaṇhantā sannivārentā rakkhantā gopentā caranti vicaranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti, sotadvāre cittaṃ…pe… ghānadvāre cittaṃ… jivhādvāre cittaṃ… kāyadvāre cittaṃ… manodvāre cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā sanniruddhantā sanniggaṇhantā sannivārentā rakkhantā gopentā caranti vicaranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti. Yathā kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativaṭṭati na sampasāriyati; evameva tato tato cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā sanniruddhantā sanniggaṇhantā sannivārentā rakkhantā gopentā caranti vicaranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti, cakkhudvāre cittaṃ…pe… sotadvāre cittaṃ… ghānadvāre cittaṃ… jivhādvāre cittaṃ… kāyadvāre cittaṃ… manodvāre cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā sanniruddhantā sanniggaṇhantā sannivārentā rakkhantā gopentā caranti vicaranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti. Taṃkāraṇā patilīnacarā vuccanti satta sekkhā. Bhikkhunoti puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhunoti – patilīnacarassa bhikkhuno.

Về vị tỳ khưu có hạnh co rút. Bảy vị hữu học được gọi là người có hạnh co rút. Vị A-la-hán là người co rút. Vì lý do gì bảy vị hữu học được gọi là người có hạnh co rút? Các vị ấy đi, đi lại, trú, duy trì oai nghi, vận hành, bảo tồn, nuôi mạng, sống còn trong khi co rút, cuộn lại, gói lại, chế ngự, kiềm chế, ngăn ngừa, hộ trì, gìn giữ tâm khỏi các đối tượng này hay đối tượng khác; trong khi co rút, cuộn lại, gói lại, chế ngự, kiềm chế, ngăn ngừa, hộ trì, gìn giữ tâm ở nhãn môn, các vị ấy đi, đi lại, trú, duy trì oai nghi, vận hành, bảo tồn, nuôi mạng, sống còn; trong khi ... tâm ở nhĩ môn ... vân vân ... trong khi ... tâm ở tỷ môn ... trong khi ... tâm ở thiệt môn ... trong khi ... tâm ở thân môn ... trong khi co rút, cuộn lại, gói lại, chế ngự, kiềm chế, ngăn ngừa, hộ trì, gìn giữ tâm ở ý môn, các vị ấy đi, đi lại, trú, duy trì oai nghi, vận hành, bảo tồn, nuôi mạng, sống còn. Giống như lông gà hay miếng gân được ném vào lửa thì co lại, cuộn lại, quăn lại, không duỗi ra; cũng vậy, các vị ấy đi, đi lại, trú, duy trì oai nghi, vận hành, bảo tồn, nuôi mạng, sống còn trong khi co rút, cuộn lại, gói lại, chế ngự, kiềm chế, ngăn ngừa, hộ trì, gìn giữ tâm khỏi các đối tượng này hay đối tượng khác; trong khi ... tâm ở nhãn môn ... vân vân ... trong khi ... tâm ở nhĩ môn ... trong khi ... tâm ở tỷ môn ... trong khi ... tâm ở thiệt môn ... trong khi ... tâm ở thân môn ... trong khi co rút, cuộn lại, gói lại, chế ngự, kiềm chế, ngăn ngừa, hộ trì, gìn giữ tâm ở ý môn, các vị ấy đi, đi lại, trú, duy trì oai nghi, vận hành, bảo tồn, nuôi mạng, sống còn. Vì lý do đó, bảy vị hữu học được gọi là người có hạnh co rút. Về vị tỳ khưu: là về vị tỳ khưu phàm phu thiện hoặc vị tỳ khưu hữu học – (đây là ý nghĩa của) về vị tỳ khưu có hạnh co rút.

Bhajamānassa vivittamāsananti āsanaṃ vuccati yattha nisīdanti – mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. Taṃ āsanaṃ asappāyarūpadassanena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyasaddassavanena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyagandhaghāyanena… asappāyarasasāyanena… asappāyaphoṭṭhabbaphusanena… asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ. Taṃ vivittaṃ āsanaṃ bhajato sambhajato sevato nisevato saṃsevato paṭisevatoti – bhajamānassa vivittamāsanaṃ.

Về người đang thân cận chỗ ngồi thanh vắng. Chỗ ngồi được gọi là nơi người ta ngồi – giường, ghế, nệm, chiếu, miếng da, tấm lót cỏ, tấm lót lá, tấm lót rơm. Chỗ ngồi ấy trống rỗng, tách biệt, hoàn toàn tách biệt khỏi việc thấy các sắc không thích hợp; trống rỗng, tách biệt, hoàn toàn tách biệt khỏi việc nghe các tiếng không thích hợp; ... khỏi việc ngửi các mùi không thích hợp; ... khỏi việc nếm các vị không thích hợp; ... khỏi việc xúc chạm các vật xúc chạm không thích hợp; trống rỗng, tách biệt, hoàn toàn tách biệt khỏi năm dục trưởng dưỡng không thích hợp. Đối với người đang thân cận, đang khéo thân cận, đang phục vụ, đang thường xuyên phục vụ, đang khéo phục vụ, đang phục vụ lặp đi lặp lại chỗ ngồi thanh vắng ấy – (đây là ý nghĩa của) về người đang thân cận chỗ ngồi thanh vắng.

Sāmaggiyamāhu [Pg.102] tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassayeti. Sāmaggiyoti tisso sāmaggiyo – gaṇasāmaggī, dhammasāmaggī, anabhinibbattisāmaggī. Katamā gaṇasāmaggī? Bahu cepi bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti – ayaṃ gaṇasāmaggī. Katamā dhammasāmaggī? Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Te ekato pakkhandanti pasīdanti sampatiṭṭhanti vimuccanti; na tesaṃ dhammānaṃ vivādo pavivādo atthi – ayaṃ dhammasāmaggī. Katamā anabhinibbattisāmaggī? Bahu cepi bhikkhū anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyanti; na tesaṃ nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā puṇṇattaṃ vā paññāyati – ayaṃ anabhinibbattisāmaggī. Bhavaneti nerayikānaṃ nirayo bhavanaṃ, tiracchānayonikānaṃ tiracchānayoni bhavanaṃ, pettivisayikānaṃ pettivisayo bhavanaṃ, manussānaṃ manussaloko bhavanaṃ, devānaṃ devaloko bhavananti. Sāmaggiyamāhu tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassayeti. Tassesā sāmaggī etaṃ channaṃ etaṃ patirūpaṃ etaṃ anucchavikaṃ etaṃ anulomaṃ, yo evaṃ paṭicchanne niraye attānaṃ na dasseyya, tiracchānayoniyaṃ attānaṃ na dasseyya, pettivisaye attānaṃ na dasseyya, manussaloke attānaṃ na dasseyya, devaloke attānaṃ na dasseyyāti evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – sāmaggiyamāhu tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassaye.

Họ nói rằng đó là sự hòa hợp của vị ấy, người không thể hiện mình trong các cõi. Về sự hòa hợp: có ba sự hòa hợp – hòa hợp Tăng chúng, hòa hợp Pháp, hòa hợp của sự không tái sanh. Hòa hợp Tăng chúng là gì? Khi nhiều vị tỳ khưu sống hòa hợp, hoan hỷ, không tranh cãi, như sữa với nước, nhìn nhau với ánh mắt thân thương – đây là hòa hợp Tăng chúng. Hòa hợp Pháp là gì? Bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành. Các pháp ấy cùng nhau đi vào, lắng trong, an trú, giải thoát; không có sự mâu thuẫn hay tranh cãi giữa các pháp ấy – đây là hòa hợp Pháp. Hòa hợp của sự không tái sanh là gì? Khi nhiều vị tỳ khưu nhập Vô dư y Niết-bàn giới; không nhận thấy có sự vơi đi hay đầy lên của Niết-bàn giới ấy – đây là hòa hợp của sự không tái sanh. Về các cõi: đối với chúng sanh địa ngục, địa ngục là cõi; đối với loài súc sanh, cảnh giới súc sanh là cõi; đối với loài ngạ quỷ, cảnh giới ngạ quỷ là cõi; đối với loài người, cõi người là cõi; đối với chư thiên, cõi trời là cõi. Họ nói rằng đó là sự hòa hợp của vị ấy, người không thể hiện mình trong các cõi: Đối với vị ấy, đây là sự hòa hợp, điều này là thích hợp, điều này là tương xứng, điều này là xứng đáng, điều này là thuận theo, đối với người không thể hiện mình trong địa ngục bị che giấu, không thể hiện mình trong cảnh giới súc sanh, không thể hiện mình trong cảnh giới ngạ quỷ, không thể hiện mình trong cõi người, không thể hiện mình trong cõi trời. Như vậy họ nói, như vậy họ trình bày, như vậy họ tuyên bố, như vậy họ làm sáng tỏ, như vậy họ gọi – (đây là ý nghĩa của) họ nói rằng đó là sự hòa hợp của vị ấy, người không thể hiện mình trong các cõi.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Patilīnacarassa bhikkhuno, bhajamānassa vivittamāsanaṃ;

Sāmaggiyamāhu tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassaye’’ti.

‘Đối với vị tỳ khưu có hạnh co rút, đang thân cận chỗ ngồi thanh vắng; họ nói rằng đó là sự hòa hợp của vị ấy, người không thể hiện mình trong các cõi.’

46.

46.

Sabbattha munī anissito, na piyaṃ kubbati nopi appiyaṃ;

Tasmiṃ paridevamaccharaṃ, paṇṇe vāri yathā na limpati.

Vị ẩn sĩ không nương tựa ở khắp mọi nơi, không tạo ra điều ưa thích, cũng không điều không ưa thích. Nơi vị ấy, sầu muộn và keo kiệt không dính mắc, như nước trên lá sen.

Sabbattha [Pg.103] munī anissitoti. Sabbaṃ vuccati dvādasāyatanāni – cakkhuñceva rūpā ca, sotañca saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca dhammā ca. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Anissitoti. Dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo. Muni taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ paṭinissajjitvā cakkhuṃ anissito sotaṃ anissito ghānaṃ anissito jivhaṃ anissito kāyaṃ anissito manaṃ anissito rūpe… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… dhamme… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ … nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhaṃ… sutaṃ… mutaṃ… viññātaṃ… sabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – sabbattha muni anissito.

Về ‘Vị ẩn sĩ không nương tựa vào bất cứ đâu’. ‘Tất cả’ được gọi là mười hai xứ – mắt và các sắc, tai và các tiếng, mũi và các mùi, lưỡi và các vị, thân và các vật xúc chạm, ý và các pháp. Về ‘vị ẩn sĩ’: Trí tuệ được gọi là sự tĩnh lặng... (v.v.)... vượt qua mạng lưới của sự dính mắc, vị ấy là ẩn sĩ. Về ‘không nương tựa’: Có hai sự nương tựa – sự nương tựa vào ái và sự nương tựa vào tà kiến... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào ái... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào tà kiến. Vị ẩn sĩ, sau khi từ bỏ sự nương tựa vào ái, sau khi vứt bỏ sự nương tựa vào tà kiến, vị ấy không nương tựa vào mắt, không nương tựa vào tai, không nương tựa vào mũi, không nương tựa vào lưỡi, không nương tựa vào thân, không nương tựa vào ý, không nương tựa vào các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... các vật xúc chạm... các pháp... gia tộc... hội chúng... trú xứ... lợi lộc... danh tiếng... tán dương... lạc... y... vật thực khất thực... sàng tọa... dược phẩm trị bệnh... cõi Dục... cõi Sắc... cõi Vô Sắc... Dục hữu... Sắc hữu... Vô Sắc hữu... Tưởng hữu... Vô Tưởng hữu... Phi Tưởng Phi Phi Tưởng hữu... Nhất Uẩn hữu... Tứ Uẩn hữu... Ngũ Uẩn hữu... quá khứ... vị lai... hiện tại... cái được thấy... cái được nghe... cái được cảm nhận... cái được nhận thức... không nương tựa vào tất cả các pháp, không dính mắc, không đi đến, không bị chi phối, không quyết tâm theo, đã thoát ra, đã từ bỏ, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên kết, sống với tâm không có giới hạn. Như vậy là ý nghĩa của ‘vị ẩn sĩ không nương tựa vào bất cứ đâu’.

Na piyaṃ kubbati nopi appiyanti. Piyāti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā piyā? Idha yassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā puttā vā dhītarā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā – ime sattā piyā. Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā – ime saṅkhārā piyā. Appiyāti dve appiyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā appiyā? Idha yassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukāmā ayogakkhemakāmā jīvitā voropetukāmā – ime sattā appiyā. Katame saṅkhārā appiyā? Amanāpikā rūpā amanāpikā saddā amanāpikā gandhā amanāpikā rasā amanāpikā phoṭṭhabbā – ime saṅkhārā appiyā. Na piyaṃ kubbati nopi appiyanti. ‘‘Ayaṃ me satto piyo, ime ca saṅkhārā manāpā’’ti rāgavasena piyaṃ na karoti; ‘‘ayaṃ me satto appiyo, ime ca saṅkhārā amanāpā’’ti paṭighavasena [Pg.104] appiyaṃ na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti – na piyaṃ kubbati nopi appiyaṃ.

Về ‘Không tạo ra điều khả ái cũng không tạo ra điều không khả ái’. Về ‘khả ái’: có hai thứ khả ái – chúng sanh hoặc các pháp hữu vi. Những chúng sanh nào là khả ái? Ở đây, đối với người nào đó, có những người mong cầu lợi ích, mong cầu hạnh phúc, mong cầu sự an ổn, mong cầu sự an toàn khỏi các ách phược, là mẹ, cha, anh, chị, em gái, con trai, con gái, bạn bè, quan chức, bà con, hoặc huyết thống – những chúng sanh này là khả ái. Những pháp hữu vi nào là khả ái? Các sắc khả ý, các tiếng khả ý, các mùi khả ý, các vị khả ý, các vật xúc chạm khả ý – những pháp hữu vi này là khả ái. Về ‘không khả ái’: có hai thứ không khả ái – chúng sanh hoặc các pháp hữu vi. Những chúng sanh nào là không khả ái? Ở đây, đối với người nào đó, có những người mong cầu điều bất lợi, mong cầu điều không hạnh phúc, mong cầu sự không an ổn, mong cầu sự không an toàn khỏi các ách phược, mong muốn tước đoạt mạng sống – những chúng sanh này là không khả ái. Những pháp hữu vi nào là không khả ái? Các sắc không khả ý, các tiếng không khả ý, các mùi không khả ý, các vị không khả ý, các vật xúc chạm không khả ý – những pháp hữu vi này là không khả ái. Về ‘Không tạo ra điều khả ái cũng không tạo ra điều không khả ái’: Vị ấy không tạo ra điều khả ái do tham ái rằng: ‘Chúng sanh này đối với ta là khả ái, và những pháp hữu vi này là khả ý’; vị ấy không tạo ra điều không khả ái do sân hận rằng: ‘Chúng sanh này đối với ta là không khả ái, và những pháp hữu vi này là không khả ý’, không làm cho sanh khởi, không làm cho phát sanh, không làm cho hiện hữu, không làm cho đặc biệt hiện hữu. Như vậy là ý nghĩa của ‘không tạo ra điều khả ái cũng không tạo ra điều không khả ái’.

Tasmiṃ paridevamaccharaṃ paṇṇe vāri yathā na limpatīti. Tasminti tasmiṃ puggale arahante khīṇāsave. Paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattaṃ. Macchariyanti pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ gāho – idaṃ vuccati macchariyaṃ.

Về ‘Nơi vị ấy, sầu muộn và keo kiệt không bám dính, như nước trên lá sen’. ‘Nơi vị ấy’ nghĩa là nơi cá nhân ấy, vị A-la-hán, bậc Lậu Tận. Về ‘sầu muộn’: đối với người bị tác động bởi sự mất mát bà con, hoặc bị tác động bởi sự mất mát tài sản, hoặc bị tác động bởi sự mất mát do bệnh tật, hoặc bị tác động bởi sự mất mát giới hạnh, hoặc bị tác động bởi sự mất mát tri kiến, người bị vướng vào một tai họa nào đó, người bị tác động bởi một pháp khổ nào đó, thì có sự than van, sầu muộn, hành động than van, hành động sầu muộn, trạng thái than van, trạng thái sầu muộn, lời nói, lời lảm nhảm, lời nói sai lạc, lời than khóc, hành động than khóc, trạng thái than khóc. Về ‘keo kiệt’: có năm loại keo kiệt – keo kiệt về trú xứ, keo kiệt về gia tộc, keo kiệt về lợi lộc, keo kiệt về dung sắc, keo kiệt về Pháp. Bất cứ sự keo kiệt nào như vậy, hành động keo kiệt, trạng thái keo kiệt, sự bủn xỉn, sự bần tiện, sự cau có, trạng thái không hoan hỷ của tâm – đây được gọi là keo kiệt. Hơn nữa, keo kiệt về các uẩn cũng là keo kiệt, keo kiệt về các giới cũng là keo kiệt, keo kiệt về các xứ cũng là keo kiệt, là sự chấp thủ – đây được gọi là keo kiệt.

Paṇṇe vāri yathā na limpatīti. Paṇṇaṃ vuccati padumapattaṃ. Vāri vuccati udakaṃ. Yathā vāri padumapattaṃ na limpati na palimpati na upalimpati alittaṃ apalittaṃ anupalittaṃ, evameva tasmiṃ puggale arahante khīṇāsave paridevo macchariyañca na limpati na palimpati na upalimpati alittā apalittā anupalittā. So ca puggalo arahanto tehi kilesehi na limpati na palimpati na upalimpati alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – tasmiṃ paridevamaccharaṃ paṇṇe vāri yathā na limpati.

Về ‘Như nước trên lá sen không bám dính’. Lá sen được gọi là ‘lá’ (paṇṇa). Nước được gọi là ‘nước’ (vāri). Giống như nước không dính, không bám, không vấy bẩn lá sen, không bị dính, không bị bám, không bị vấy bẩn; cũng vậy, nơi cá nhân ấy, vị A-la-hán, bậc Lậu Tận, sầu muộn và keo kiệt không dính, không bám, không vấy bẩn, không bị dính, không bị bám, không bị vấy bẩn. Và cá nhân ấy, vị A-la-hán, không bị dính, không bị bám, không bị vấy bẩn bởi những phiền não ấy, không bị dính, không bị bám, không bị vấy bẩn, đã thoát ra, đã từ bỏ, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên kết, sống với tâm không có giới hạn. Như vậy là ý nghĩa của ‘nơi vị ấy, sầu muộn và keo kiệt không bám dính, như nước trên lá sen’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Sabbattha munī anissito, na piyaṃ kubbati nopi appiyaṃ;

Tasmiṃ paridevamaccharaṃ, paṇṇe vāri yathā na limpatī’’ti.

“Vị ẩn sĩ không nương tựa vào bất cứ đâu, không tạo ra điều khả ái cũng không tạo ra điều không khả ái; nơi vị ấy, sầu muộn và keo kiệt không bám dính, như nước trên lá sen.”

47.

47.

Udabindu yathāpi pokkhare, padume vāri yathā na limpati;

Evaṃ muni nopalimpati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā.

“Giống như giọt nước trên lá sen, như nước không dính trên hoa sen; cũng vậy, vị ẩn sĩ không bị vấy bẩn, bởi những gì được thấy, được nghe, hoặc được cảm nhận.”

Udabindu yathāpi pokkhareti. Udabindu vuccati udakathevo. Pokkharaṃ vuccati padumapattaṃ. Yathā udabindu padumapatte na limpati na palimpati na upalimpati [Pg.105] alittaṃ apalittaṃ anupalittanti – udabindu yathāpi pokkhare. Padume vāri yathā na limpatīti. Padumaṃ vuccati padumapupphaṃ. Vāri vuccati udakaṃ. Yathā vāri padumapupphaṃ na limpati na palimpati na upalimpati alittaṃ apalittaṃ anupalittanti – padume vāri yathā na limpati.

“Udabindu yathāpi pokkhare” (Như giọt nước trên lá sen). Udabindu được gọi là giọt nước. Pokkhara được gọi là lá sen. Giống như giọt nước ở trên lá sen không dính, không dính chặt, không bị dính vào, không bị dính, không bị dính chặt, không bị dính vào – (đó là ý nghĩa của) “udabindu yathāpi pokkhare”. “Padume vāri yathā na limpati” (Như nước trên hoa sen không dính). Paduma được gọi là hoa sen. Vāri được gọi là nước. Giống như nước ở trên hoa sen không dính, không dính chặt, không bị dính vào, không bị dính, không bị dính chặt, không bị dính vào – (đó là ý nghĩa của) “padume vāri yathā na limpati”.

Evaṃ muni nopalimpati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti. Evanti opammasampaṭipādanaṃ. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Lepāti dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca…pe… ayaṃ taṇhālepo…pe… ayaṃ diṭṭhilepo. Muni taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭinissajjitvā diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati na palimpati na upalimpati alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – evaṃ muni nopalimpati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā.

“Evaṃ muni nopalimpati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā” (Cũng vậy, bậc ẩn sĩ không bị dính mắc, đối với những gì được thấy, được nghe, hay được cảm nhận này). “Evaṃ” là sự hoàn tất của ví dụ. Về “Muni”. Mona được gọi là trí tuệ... (vân vân)... vượt qua lưới trói buộc, vị ấy là bậc ẩn sĩ. Về “Lepa” (sự dính mắc), có hai loại dính mắc: sự dính mắc của ái và sự dính mắc của tà kiến... (vân vân)... đây là sự dính mắc của ái... (vân vân)... đây là sự dính mắc của tà kiến. Bậc ẩn sĩ, sau khi từ bỏ sự dính mắc của ái, sau khi xả ly sự dính mắc của tà kiến, không dính mắc trong cái được thấy, không dính mắc trong cái được nghe, không dính mắc trong cái được cảm nhận, không dính mắc trong cái được nhận thức, không dính chặt, không bị dính vào, không bị dính, không bị dính chặt, không bị dính vào, đã thoát ra, đã rũ bỏ, đã giải thoát, đã không còn liên kết, trú với tâm không có giới hạn – (đó là ý nghĩa của) “evaṃ muni nopalimpati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Udabindu yathāpi pokkhare, padume vāri yathā na limpati;

Evaṃ muni nopalimpati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā’’ti.

“Như giọt nước trên lá sen, như nước trên hoa sen không dính; cũng vậy, bậc ẩn sĩ không dính mắc, đối với những gì được thấy, được nghe, hay được cảm nhận này.”

48.

48.

Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā;

Nāññena visuddhimicchati, na hi so rajjati no virajjati.

Bậc đã thanh lọc không quan niệm bởi điều ấy, tức là những gì được thấy, được nghe, hay được cảm nhận; vị ấy không mong cầu sự thanh tịnh bằng cách khác, vị ấy không tham đắm, cũng không chán ghét.

Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti. Dhonoti dhonā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Kiṃkāraṇā dhonā vuccati paññā? Tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhota ca sandhotañca niddhotañca, vacīduccaritaṃ…pe… manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, rāgo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca, doso… moho… kodho… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā… sabbe duccaritā… sabbe darathā… sabbe pariḷāhā… sabbe santāpā… sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā.

“Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā” (Bậc đã thanh lọc không quan niệm bởi điều ấy, tức là những gì được thấy, được nghe, hay được cảm nhận). Về “Dhona”, dhonā được gọi là trí tuệ. Trí tuệ nào là sự hiểu biết... (vân vân)... không si mê, trạch pháp, chánh kiến. Vì lý do gì dhonā được gọi là trí tuệ? Bởi trí tuệ ấy, thân ác hạnh được rũ bỏ, được gột rửa, được gột rửa sạch, được gột rửa hoàn toàn; khẩu ác hạnh... (vân vân)... ý ác hạnh được rũ bỏ, được gột rửa, được gột rửa sạch, được gột rửa hoàn toàn; tham được rũ bỏ, được gột rửa, được gột rửa sạch, được gột rửa hoàn toàn; sân... si... phẫn nộ... oán hận... gièm pha... cạnh tranh... tật đố... keo kiệt... xảo trá... lừa lọc... ngoan cố... tranh cãi... ngã mạn... quá mạn... say sưa... phóng dật... tất cả phiền não... tất cả ác hạnh... tất cả phiền muộn... tất cả thiêu đốt... tất cả nóng nảy... tất cả bất thiện hành đều được rũ bỏ, được gột rửa, được gột rửa sạch, được gột rửa hoàn toàn. Vì lý do đó, dhonā được gọi là trí tuệ.

Atha [Pg.106] vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca, sammāvācāya micchāvācā dhutā ca… sammākammantena micchākammanto dhuto ca… sammāājīvena micchāājīvo dhuto ca… sammāvāyāmena micchāvāyāmo dhuto ca… sammāsatiyā micchāsati dhutā ca… sammāsamādhinā micchāsamādhi dhuto ca… sammāñāṇena micchāñāṇaṃ dhutañca… sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca.

Hoặc là, bởi chánh kiến, tà kiến được rũ bỏ, được gột rửa, được gột rửa sạch, được gột rửa hoàn toàn; bởi chánh tư duy, tà tư duy được rũ bỏ, được gột rửa, được gột rửa sạch, được gột rửa hoàn toàn; bởi chánh ngữ, tà ngữ được rũ bỏ...; bởi chánh nghiệp, tà nghiệp được rũ bỏ...; bởi chánh mạng, tà mạng được rũ bỏ...; bởi chánh tinh tấn, tà tinh tấn được rũ bỏ...; bởi chánh niệm, tà niệm được rũ bỏ...; bởi chánh định, tà định được rũ bỏ...; bởi chánh trí, tà trí được rũ bỏ...; bởi chánh giải thoát, tà giải thoát được rũ bỏ, được gột rửa, được gột rửa sạch, được gột rửa hoàn toàn.

Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā… sabbe duccaritā… sabbe darathā… sabbe pariḷāhā… sabbe santāpā… sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Arahā imehi dhonehi dhammehi upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato. Tasmā arahā dhono. So dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhutapariḷāhoti – dhono.

Hoặc là, bởi Thánh đạo Tám ngành, tất cả phiền não... tất cả ác hạnh... tất cả phiền muộn... tất cả thiêu đốt... tất cả nóng nảy... tất cả bất thiện hành đều được rũ bỏ, được gột rửa, được gột rửa sạch, được gột rửa hoàn toàn. Bậc A-la-hán được trang bị, được trang bị đầy đủ, đã đạt đến, đã đạt đến trọn vẹn, đã thành tựu, đã thành tựu trọn vẹn, đã có đủ những pháp thanh lọc này. Do đó, bậc A-la-hán là bậc đã thanh lọc (dhono). Vị ấy là người đã rũ bỏ tham, đã rũ bỏ ác, đã rũ bỏ phiền não, đã rũ bỏ sự thiêu đốt – (đó là ý nghĩa của) “dhono”.

Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti. Dhono diṭṭhaṃ na maññati, diṭṭhasmiṃ na maññati, diṭṭhato na maññati, diṭṭhā meti na maññati; sutaṃ na maññati, sutasmiṃ na maññati, sutato na maññati, sutaṃ meti na maññati; mutaṃ na maññati, mutasmiṃ na maññati, mutato na maññati, mutaṃ meti na maññati; viññātaṃ na maññati, viññātasmiṃ na maññati, viññātato na maññati, viññātaṃ meti na maññati. Vuttampi hetaṃ bhagavatā – ‘‘asmīti, bhikkhave, maññitametaṃ, ayamahamasmīti maññitametaṃ, bhavissanti maññitametaṃ, na bhavissanti maññitametaṃ, rūpī bhavissanti maññitametaṃ, arūpī bhavissanti maññitametaṃ, saññī bhavissanti maññitametaṃ, asaññī bhavissanti maññitametaṃ, nevasaññīnāsaññī bhavissanti maññitametaṃ. Maññitaṃ, bhikkhave, rogo, maññitaṃ gaṇḍo, maññitaṃ sallaṃ, maññitaṃ upaddavo. Tasmātiha, bhikkhave, amaññamānena cetasā viharissāmāti, evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti – dhono na hi tena maññati yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā.

“Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā” (Bậc đã thanh lọc không quan niệm bởi điều ấy, tức là những gì được thấy, được nghe, hay được cảm nhận). Bậc đã thanh lọc không quan niệm cái được thấy, không quan niệm trong cái được thấy, không quan niệm từ cái được thấy, không quan niệm 'cái được thấy là của ta'; không quan niệm cái được nghe, không quan niệm trong cái được nghe, không quan niệm từ cái được nghe, không quan niệm 'cái được nghe là của ta'; không quan niệm cái được cảm nhận, không quan niệm trong cái được cảm nhận, không quan niệm từ cái được cảm nhận, không quan niệm 'cái được cảm nhận là của ta'; không quan niệm cái được nhận thức, không quan niệm trong cái được nhận thức, không quan niệm từ cái được nhận thức, không quan niệm 'cái được nhận thức là của ta'. Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói: “Này các Tỳ kheo, 'tôi là' là một sự quan niệm, 'đây là tôi' là một sự quan niệm, 'tôi sẽ là' là một sự quan niệm, 'tôi sẽ không là' là một sự quan niệm, 'tôi sẽ có sắc' là một sự quan niệm, 'tôi sẽ không có sắc' là một sự quan niệm, 'tôi sẽ có tưởng' là một sự quan niệm, 'tôi sẽ không có tưởng' là một sự quan niệm, 'tôi sẽ không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng' là một sự quan niệm. Này các Tỳ kheo, sự quan niệm là bệnh tật, sự quan niệm là khối u, sự quan niệm là mũi tên, sự quan niệm là tai họa. Do đó, này các Tỳ kheo, các con phải học tập rằng: 'Chúng ta sẽ trú với tâm không quan niệm'. Này các Tỳ kheo, các con phải học tập như vậy.” – (đó là ý nghĩa của) “dhono na hi tena maññati yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā”.

Nāññena [Pg.107] visuddhimicchatīti. Dhono aññena asuddhimaggena micchāpaṭipadāya aniyyānikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nābhijappatīti – nāññena visuddhimicchati.

Nāññena visuddhimicchatīti (không mong cầu sự thanh tịnh bằng phương cách khác): Vị đã gột rửa (dhono) không mong cầu (na icchati), không chấp nhận (na sādiyati), không ước nguyện (na pattheti), không khao khát (na piheti), không tham muốn (nābhijappati) sự trong sạch (suddhiṃ), sự thanh tịnh (visuddhiṃ), sự hoàn toàn thanh tịnh (parisuddhiṃ), sự giải thoát (muttiṃ), sự hoàn toàn giải thoát (vimuttiṃ), sự giải thoát triệt để (parimuttiṃ) bằng phương cách khác (aññena), bằng con đường không trong sạch (asuddhimaggena), bằng sự thực hành sai lầm (micchāpaṭipadāya), bằng con đường không đưa đến giải thoát (aniyyānikapathena), ngoại trừ (aññatra) các niệm xứ (satipaṭṭhānehi), ngoại trừ các chánh cần (sammappadhānehi), ngoại trừ các như ý túc (iddhipādehi), ngoại trừ các quyền (indriyehi), ngoại trừ các lực (balehi), ngoại trừ các giác chi (bojjhaṅgehi), ngoại trừ thánh đạo tám ngành (ariyā aṭṭhaṅgikā maggā). – (Như thế là ý nghĩa của) nāññena visuddhimicchati.

Na hi so rajjati no virajjatīti. Sabbe bālaputhujjanā rajjanti, puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekkhā virajjanti; arahā neva rajjati no virajjati. Viratto so khayā rāgassa vītarāgattā, khayā dosassa vītadosattā, khayā mohassa vītamohattā. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātijarāmaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – na hi so rajjati no virajjati.

Na hi so rajjati no virajjatīti (vị ấy không tham đắm cũng không ly tham): Tất cả (sabbe) kẻ phàm phu ngu dốt (bālaputhujjanā) đều tham đắm (rajjanti). Bảy bậc hữu học (satta sekkhā), kể cả bậc thiện phàm phu (puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya), thì ly tham (virajjanti). Vị A-la-hán (arahā) không tham đắm (neva rajjati) cũng không ly tham (no virajjati). Vị ấy đã ly tham (viratto so) do đã đoạn tận tham ái (khayā rāgassa vītarāgattā), do đã đoạn tận sân hận (khayā dosassa vītadosattā), do đã đoạn tận si mê (khayā mohassa vītamohattā). Vị ấy đã sống trọn vẹn phạm hạnh (vuṭṭhavāso), đã thực hành viên mãn (ciṇṇacaraṇo)... (v.v.)... vòng luân hồi sanh, già, chết (jātijarāmaraṇasaṃsāro), sự tái sanh (punabbhavo) đối với vị ấy (tassa) không còn nữa (natthi). – (Như thế là ý nghĩa của) na hi so rajjati no virajjati.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vā;

Nāññena visuddhimicchati, na hi so rajjati no virajjatī’’ti.

‘Bậc đã gột rửa không ngã mạn, qua những gì được thấy, nghe, hay biết; Không mong thanh tịnh bằng cách khác, vị ấy không đắm, cũng không ly.’

Jarāsuttaniddeso chaṭṭho.

Phần giải thích kinh Già, chương thứ sáu.

7. Tissametteyyasuttaniddeso

7. Phần giải thích kinh Tissa Metteyya

Atha tissametteyyasuttaniddesaṃ vakkhati –

Kế đến, sẽ thuyết giảng về phần giải thích kinh Tissametteyya –

49.

49.

Methunamanuyuttassa, [iccāyasmā tisso metteyyo]Vighātaṃ brūhi mārisa;

Sutvāna tava sāsanaṃ, viveke sikkhissāmase.

[Tôn giả Tissa Metteyya thưa rằng:] ‘Kính bạch bậc Mã-lợi-sa, xin Ngài dạy về sự tai hại, của người đam mê dâm dục; sau khi nghe lời dạy của Ngài, chúng con sẽ tu tập hạnh viễn ly.’

Methunamanuyuttassāti. Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti. Kiṃkāraṇā vuccati methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti – taṃkāraṇā vuccati methunadhammo. Yathā ubho kalahakārakā methunakāti [Pg.108] vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā methunakāti vuccanti, ubho bhassakārakā methunakāti vuccanti, ubho vivādakārakā methunakāti vuccanti, ubho adhikaraṇakārakā methunakāti vuccanti, ubho vādino methunakāti vuccanti, ubho sallāpakā methunakāti vuccanti; evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti – taṃkāraṇā vuccati methunadhammo.

Methunamanuyuttassāti (của người đam mê dâm dục): Pháp dâm dục (methunadhammo) được gọi là pháp bất thiện (asaddhammo), pháp của dân làng (gāmadhammo), pháp của kẻ hạ tiện (vasaladhammo), pháp thô tục (duṭṭhullo), pháp kết thúc bằng việc rửa ráy (odakantiko), pháp kín đáo (rahasso), sự giao hợp của hai người (dvayaṃdvayasamāpatti). Vì sao gọi là pháp dâm dục? Vì đó là pháp (dhammo) của hai người (ubhinnaṃ) có tâm tham ái (rattānaṃ), đắm say (sārattānaṃ), ướt át (avassutānaṃ), bị phiền não chi phối (pariyuṭṭhitānaṃ), tâm bị chiếm đoạt (pariyādinnacittānaṃ), hai người có bản chất tương tự nhau (ubhinnaṃ sadisānaṃ) – vì lý do đó, nó được gọi là pháp dâm dục. Giống như hai người cãi vã (kalahakārakā) được gọi là một cặp (methunakā), hai người gây gổ (bhaṇḍanakārakā) được gọi là một cặp, hai người nói lời vô ích (bhassakārakā) được gọi là một cặp, hai người tranh luận (vivādakārakā) được gọi là một cặp, hai người kiện tụng (adhikaraṇakārakā) được gọi là một cặp, hai người đối đáp (vādino) được gọi là một cặp, hai người trò chuyện (sallāpakā) được gọi là một cặp; cũng vậy, vì đó là pháp của hai người có tâm tham ái, đắm say, ướt át, bị phiền não chi phối, tâm bị chiếm đoạt, hai người có bản chất tương tự nhau – vì lý do đó, nó được gọi là pháp dâm dục.

Methunamanuyuttassāti. Methunadhamme yuttassa payuttassa āyuttassa samāyuttassa taccaritassa tabbahulassa taggarukassa tanninnassa tappoṇassa tappabbhārassa tadadhimuttassa tadadhipateyyassāti – methunamanuyuttassa.

Methunamanuyuttassāti (của người đam mê dâm dục): (Có nghĩa là) người gắn bó (yuttassa), chuyên tâm (payuttassa), dấn thân (āyuttassa), cùng tham gia (samāyuttassa) vào pháp dâm dục; người có hành vi như vậy (taccaritassa), thường xuyên thực hành (tabbahulassa), xem trọng việc ấy (taggarukassa), có tâm hướng về (tanninnassa), có thân hướng về (tappoṇassa), có khuynh hướng về (tappabbhārassa), có sự say mê (tadadhimuttassa), có sự chủ đạo bởi việc ấy (tadadhipateyyassa). – (Như thế là ý nghĩa của) methunamanuyuttassa.

Iccāyasmā tisso metteyyoti. Iccāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravavacanaṃ sappatissavacanametaṃ – āyasmāti. Tissoti tassa therassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo. Metteyyoti tassa therassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti – iccāyasmā tisso metteyyo.

Iccāyasmā tisso metteyyoti (Tôn giả Tissa Metteyya thưa rằng): Iccā là sự nối âm (padasandhi), sự kết hợp từ (padasaṃsaggo), sự bổ sung cho đủ từ (padapāripūrī), sự tập hợp các mẫu tự (akkharasamavāyo), sự hài hòa của phụ âm (byañjanasiliṭṭhatā), đây là sự tuần tự của các từ (padānupubbatāpetaṃ) – đó là iccā. Āyasmā là lời nói thân ái (piyavacanaṃ), lời nói tôn trọng (garuvacanaṃ), lời nói kính trọng (sagāravavacanaṃ), đây là lời nói thể hiện sự vâng phục (sappatissavacanaṃ) – đó là āyasmā. Tisso là tên (nāmaṃ) của vị trưởng lão ấy, là danh xưng (saṅkhā), quy ước (samaññā), khái niệm (paññatti), cách gọi (vohāro), tên (nāmaṃ), việc đặt tên (nāmakammaṃ), danh hiệu (nāmadheyyaṃ), từ nguyên (nirutti), sự biểu thị (byañjanaṃ), cách nói (abhilāpo). Metteyyo là họ tộc (gottaṃ) của vị trưởng lão ấy, là danh xưng (saṅkhā), quy ước (samaññā), khái niệm (paññatti), cách gọi (vohāro). – (Như thế là ý nghĩa của) iccāyasmā tisso metteyyo.

Vighātaṃ brūhi mārisāti. Vighātanti vighātaṃ upaghātaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavaṃ upasaggaṃ brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehi. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravavacanaṃ sappatissavacanametaṃ mārisāti – vighātaṃ brūhi mārisa.

Vighātaṃ brūhi mārisāti (xin Ngài dạy về sự tai hại, kính bạch bậc Mã-lợi-sa): Vighātaṃ (sự tai hại) có nghĩa là sự phiền não (vighātaṃ), sự tổn hại (upaghātaṃ), sự bức bách (pīḷanaṃ), sự va chạm (ghaṭṭanaṃ), sự bất hạnh (upaddavaṃ), sự nguy hiểm (upasaggaṃ). Brūhi (xin hãy nói) có nghĩa là hãy chỉ ra (ācikkha), hãy thuyết giảng (desehi), hãy làm cho biết (paññapehi), hãy thiết lập (paṭṭhapehi), hãy mở ra (vivara), hãy phân tích (vibhaja), hãy làm cho rõ ràng (uttānīkarohi), hãy trình bày (pakāsehi). Mārisā là lời nói thân ái (piyavacanaṃ), lời nói tôn trọng (garuvacanaṃ), lời nói kính trọng (sagāravavacanaṃ), đây là lời nói thể hiện sự vâng phục (sappatissavacanaṃ) – đó là mārisā. – (Như thế là ý nghĩa của) vighātaṃ brūhi mārisa.

Sutvāna tava sāsananti. Tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhiṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – sutvāna tava sāsanaṃ.

Sau khi đã lắng nghe lời giáo huấn của ngài. (Có nghĩa là) sau khi đã nghe, đã lắng nghe, đã học thuộc, đã ghi nhớ, đã thấu hiểu lời nói, lời trình bày, lời thuyết giảng, lời chỉ dạy, lời khuyên răn của ngài – (cho nên nói) sau khi đã lắng nghe lời giáo huấn của ngài.

Viveke sikkhissāmaseti. Vivekoti tayo vivekā – kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko. Katamo kāyaviveko? Idha bhikkhu vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palāsapuñjaṃ, kāyena vivitto viharati. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati[Pg.109], eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti – ayaṃ kāyaviveko.

Viveke sikkhissāmaseti (chúng con sẽ tu tập hạnh viễn ly): Viveko (viễn ly) có ba loại viễn ly (tayo vivekā): thân viễn ly (kāyaviveko), tâm viễn ly (cittaviveko), và y viễn ly (upadhiviveko). Thế nào là thân viễn ly (katamo kāyaviveko)? Ở đây (idha), vị tỳ khưu (bhikkhu) tìm đến (bhajati) một nơi trú ngụ (senāsanaṃ) thanh vắng (vivittaṃ): khu rừng (araññaṃ), gốc cây (rukkhamūlaṃ), ngọn núi (pabbataṃ), hang đá (kandaraṃ), khe núi (giriguhaṃ), nghĩa địa (susānaṃ), lùm cây trong rừng (vanapatthaṃ), ngoài trời (abbhokāsaṃ), đống rơm (palāsapuñjaṃ). Vị ấy sống (viharati) viễn ly về thân (kāyena vivitto). Vị ấy đi một mình (eko gacchati), đứng một mình (eko tiṭṭhati), ngồi một mình (eko nisīdati), nằm nghỉ một mình (eko seyyaṃ kappeti), đi vào làng khất thực một mình (eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati), trở về một mình (eko paṭikkamati), ngồi một mình ở nơi kín đáo (eko raho nisīdati), kinh hành một mình (eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti), đi lại một mình (eko carati), sống một mình (eko viharati), duy trì oai nghi một mình (iriyati), tồn tại (vattati), bảo trì (pāleti), duy trì (yapeti), tiếp tục (yāpeti) một mình – đây gọi là thân viễn ly (ayaṃ kāyaviveko).

Katamo cittaviveko? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hoti, dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vivittaṃ hoti, tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pītiyā cittaṃ vivittaṃ hoti, catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ vivittaṃ hoti, ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti, viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti, ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti, sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti, sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti, anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti, arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ vivittaṃ hoti – ayaṃ cittaviveko.

Thế nào là tâm viễn ly? Đối với người đã chứng đắc sơ thiền, tâm được viễn ly khỏi các triền cái; đối với người đã chứng đắc nhị thiền, tâm được viễn ly khỏi tầm và tứ; đối với người đã chứng đắc tam thiền, tâm được viễn ly khỏi hỷ; đối với người đã chứng đắc tứ thiền, tâm được viễn ly khỏi lạc và khổ; đối với người đã chứng đắc Không Vô Biên Xứ, tâm được viễn ly khỏi sắc tưởng, đối ngại tưởng, và các tưởng sai khác; đối với người đã chứng đắc Thức Vô Biên Xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng về Không Vô Biên Xứ; đối với người đã chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng về Thức Vô Biên Xứ; đối với người đã chứng đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng về Vô Sở Hữu Xứ; đối với vị Dự Lưu, tâm được viễn ly khỏi thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, và khỏi các tùy miên về tà kiến, tùy miên về hoài nghi, và các phiền não cùng chung một bản chất với chúng; đối với vị Nhất Lai, tâm được viễn ly khỏi các kiết sử thô thiển về dục ái, kiết sử về sân hận, các tùy miên thô thiển về dục ái, tùy miên về sân hận, và các phiền não cùng chung một bản chất với chúng; đối với vị Bất Lai, tâm được viễn ly khỏi các kiết sử vi tế về dục ái, kiết sử về sân hận, các tùy miên vi tế về dục ái, tùy miên về sân hận, và các phiền não cùng chung một bản chất với chúng; đối với vị A-la-hán, tâm được viễn ly khỏi sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh, và khỏi các tùy miên về mạn, tùy miên về hữu ái, tùy miên về vô minh, và các phiền não cùng chung một bản chất với chúng, và khỏi tất cả các tướng ở bên ngoài – đây là tâm viễn ly.

Katamo upadhiviveko? Upadhi vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhiviveko vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ – ayaṃ upadhiviveko. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ; cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānapattānaṃ; upadhiviveko ca nirūpadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ. Viveke sikkhissāmaseti. So thero pakatiyā sikkhitasikkho. Api ca dhammadesanaṃ upādāya dhammadesanaṃ sāvento evamāha – viveke sikkhissāmaseti.

Thế nào là chấp thủ viễn ly? Các phiền não, các uẩn, và các hành được gọi là chấp thủ. Sự bất tử, Niết-bàn, được gọi là chấp thủ viễn ly. Cái nào là sự tịch tịnh của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các chấp thủ, sự đoạn tận của ái, sự ly tham, sự đoạn diệt, Niết-bàn – đây là chấp thủ viễn ly. Và thân viễn ly là dành cho những người có thân sống viễn ly, ưa thích sự xuất ly; và tâm viễn ly là dành cho những người có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng; và chấp thủ viễn ly là dành cho những vị không còn chấp thủ, đã đi đến vô hành. (Về câu:) ‘(Con) sẽ học tập về sự viễn ly.’ Vị trưởng lão ấy, về bản chất, là người đã học tập các học giới. Hơn nữa, do vì muốn nghe pháp thoại, do vì muốn nghe sự thuyết giảng Chánh Pháp, vị ấy đã nói như vầy: ‘(Con) sẽ học tập về sự viễn ly.’

Tenāha thero tissametteyyo –

Do đó, trưởng lão Tissa Metteyya đã nói:

‘‘Methunamanuyuttassa[Pg.110], [iccāyasmā tisso metteyyo]Vighātaṃ brūhi mārisa;

Sutvāna tava sāsanaṃ, viveke sikkhissāmase’’ti.

“Đối với người chuyên tâm vào việc dâm dục, [— như vậy trưởng lão Tissa Metteyya đã nói —] kính thưa ngài, xin hãy nói về sự phiền não; sau khi đã nghe lời giáo huấn của ngài, (chúng con) sẽ học tập về sự viễn ly.”

50.

50.

Methunamanuyuttassa, [metteyyāti bhagavā]Mussate vāpi sāsanaṃ;

Micchā ca paṭipajjati, etaṃ tasmiṃ anāriyaṃ.

“Đối với người chuyên tâm vào việc dâm dục, [— Này Metteyya, Đức Thế Tôn đã nói —] lời giáo huấn bị lãng quên, và người ấy thực hành một cách sai lầm; điều này ở nơi người ấy là không cao thượng.”

Methunamanuyuttassāti. Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti. Kiṃkāraṇā vuccati methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti – taṃkāraṇā vuccati methunadhammo. Yathā ubho kalahakārakā methunakāti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā methunakāti vuccanti, ubho bhassakārakā methunakāti vuccanti, ubho vivādakārakā methunakāti vuccanti, ubho adhikaraṇakārakā methunakāti vuccanti, ubho vādino methunakāti vuccanti, ubho sallāpakā methunakāti vuccanti; evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti – taṃkāraṇā vuccati methunadhammo.

(Về câu:) ‘Đối với người chuyên tâm vào việc dâm dục.’ Cái gọi là pháp dâm dục là cái pháp không chân chánh, pháp của dân làng, pháp của kẻ hạ tiện, pháp thô tục, pháp có nước làm giới hạn cuối cùng, pháp kín đáo, sự giao hợp của hai người. Vì lý do gì được gọi là pháp dâm dục? Là pháp của hai người bị nhuốm ái, bị ái nhiễm mãnh liệt, bị phiền não thấm đẫm, bị (phiền não) bao vây, có tâm bị chiếm đoạt, là pháp của hai người tương tự nhau – vì lý do đó được gọi là pháp dâm dục. Giống như cả hai người gây gổ được gọi là ‘methunaka’ (cặp đôi), cả hai người cãi vã được gọi là ‘methunaka’, cả hai người tranh luận được gọi là ‘methunaka’, cả hai người tranh chấp được gọi là ‘methunaka’, cả hai người kiện tụng được gọi là ‘methunaka’, cả hai người đối đáp được gọi là ‘methunaka’, cả hai người trò chuyện được gọi là ‘methunaka’; cũng giống như vậy, là pháp của hai người bị nhuốm ái, bị ái nhiễm mãnh liệt, bị phiền não thấm đẫm, bị (phiền não) bao vây, có tâm bị chiếm đoạt, là pháp của hai người tương tự nhau – vì lý do đó được gọi là pháp dâm dục.

Methunamanuyuttassāti. Methunadhamme yuttassa payuttassa āyuttassa samāyuttassa taccaritassa tabbahulassa taggarukassa tanninnassa tappoṇassa tappabbhārassa tadadhimuttassa tadadhipateyyassāti – methunamanuyuttassa.

(Về câu:) ‘Đối với người chuyên tâm vào việc dâm dục.’ (Nghĩa là:) đối với người đã gắn bó, đã tận tụy, đã chuyên chú, đã hoàn toàn gắn bó với pháp dâm dục; người có hành vi như thế, thường làm như thế, xem trọng việc ấy, có tâm hướng về việc ấy, có thân hướng về việc ấy, có thân nghiêng về việc ấy, có sự ưa thích việc ấy, có việc ấy làm chủ – (đây là ý nghĩa của) ‘đối với người chuyên tâm vào việc dâm dục.’

Metteyyāti bhagavā taṃ theraṃ gottena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni [Pg.111] manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā. Bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – metteyyāti bhagavā.

“Này Metteyya” – Đức Thế Tôn gọi vị trưởng lão ấy bằng dòng họ. Bhagavā là danh xưng tôn kính. Lại nữa, vì đã bẻ gãy tham ái nên là Bhagavā, vì đã bẻ gãy sân hận nên là Bhagavā, vì đã bẻ gãy si mê nên là Bhagavā, vì đã bẻ gãy ngã mạn nên là Bhagavā, vì đã bẻ gãy tà kiến nên là Bhagavā, vì đã bẻ gãy gai chướng nên là Bhagavā, vì đã bẻ gãy phiền não nên là Bhagavā; vì đã phân tích, phân chia, phân loại pháp bảo nên là Bhagavā; vì là bậc chấm dứt các cõi hữu nên là Bhagavā; vì đã phát triển thân, đã phát triển giới, đã phát triển tâm, đã phát triển tuệ nên là Bhagavā; hoặc vì Đức Thế Tôn đã lui tới các trú xứ trong rừng, nơi hoang vắng, xa xôi, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng người, kín đáo, thích hợp cho việc độc cư nên là Bhagavā; hoặc vì Đức Thế Tôn là bậc có phần về y phục, vật thực khất thực, trú xứ, dược phẩm trị bệnh nên là Bhagavā; hoặc vì Đức Thế Tôn là bậc có phần về nghĩa vị, pháp vị, giải thoát vị, tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ nên là Bhagavā; hoặc vì Đức Thế Tôn là bậc có phần về bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn thiền vô sắc nên là Bhagavā; hoặc vì Đức Thế Tôn là bậc có phần về tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thứ đệ trú định nên là Bhagavā; hoặc vì Đức Thế Tôn là bậc có phần về mười tưởng tu tập, mười biến xứ định, định niệm hơi thở vô ra, định bất tịnh nên là Bhagavā; hoặc vì Đức Thế Tôn là bậc có phần về bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm quyền, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành nên là Bhagavā; hoặc vì Đức Thế Tôn là bậc có phần về mười Như Lai lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, sáu thắng trí, sáu Phật pháp nên là Bhagavā. Danh xưng Bhagavā này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh em đặt, không phải do chị em đặt, không phải do bạn bè và quan chức đặt, không phải do quyến thuộc và huyết thống đặt, không phải do Sa-môn và Bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt. Đây là danh xưng được chứng ngộ, là sự chế định có ở cuối cùng của sự giải thoát, cùng với sự chứng đắc Nhất thiết trí tuệ tại cội Bồ-đề của các vị Phật, các đấng Thế Tôn, đó là Bhagavā. – “Này Metteyya” – Đức Thế Tôn.

Mussate vāpi sāsananti. Dvīhi kāraṇehi sāsanaṃ mussati – pariyattisāsanampi mussati, paṭipattisāsanampi mussati. Katamaṃ pariyattisāsanaṃ? Yaṃ tassa pariyāpuṭaṃ – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ – idaṃ pariyattisāsanaṃ. Tampi mussati sammussati pamussati sampamussati paribāhiro hotīti – evampi mussate vāpi sāsanaṃ.

“Giáo pháp cũng bị quên lãng.” Giáo pháp bị quên lãng do hai nguyên nhân: giáo pháp học tập cũng bị quên lãng, giáo pháp thực hành cũng bị quên lãng. Thế nào là giáo pháp học tập? Những gì đã được học thuộc lòng – Kinh, Ứng tụng, Ký thuyết, Kệ ngôn, Cảm hứng ngữ, Như thị ngữ, Bổn sanh, Vị tằng hữu pháp, Phương quảng – đây là giáo pháp học tập. Giáo pháp ấy cũng bị quên lãng, bị quên lãng hoàn toàn, bị quên lãng đặc biệt, bị quên lãng hoàn toàn và đặc biệt, trở nên bên ngoài. Như vậy, giáo pháp cũng bị quên lãng.

Katamaṃ paṭipattisāsanaṃ? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – idaṃ paṭipattisāsanaṃ. Tampi mussati sammussati pamussati sampamussati paribāhiro hotīti. Evampi mussate vāpi sāsanaṃ.

Thế nào là giáo pháp thực hành? Chánh đạo, thuận đạo, không nghịch đạo, tùy nghĩa đạo, pháp tùy pháp đạo, sự thực hành viên mãn trong các giới, sự phòng hộ các căn, sự tiết độ trong ăn uống, sự chuyên tâm tỉnh thức, chánh niệm tỉnh giác, bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm quyền, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành – đây là giáo pháp thực hành. Giáo pháp ấy cũng bị quên lãng, bị quên lãng hoàn toàn, bị quên lãng đặc biệt, bị quên lãng hoàn toàn và đặc biệt, trở nên bên ngoài. Như vậy, giáo pháp cũng bị quên lãng.

Micchā [Pg.112] ca paṭipajjatīti. Pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇatīti – micchā ca paṭipajjati.

“Và thực hành tà vạy.” Sát sanh, lấy của không cho, khoét vách, cướp bóc, cướp nhà, đứng chặn đường, đi đến vợ người, nói dối – (đây là) thực hành tà vạy.

Etaṃ tasmiṃ anāriyanti. Etaṃ tasmiṃ puggale anariyadhammo bāladhammo mūḷhadhammo aññāṇadhammo amarāvikkhepadhammo, yadidaṃ micchāpaṭipadāti – etaṃ tasmiṃ anāriyaṃ.

“Điều ấy nơi người ấy là không thánh thiện.” Điều ấy nơi cá nhân ấy là pháp của bậc không thánh thiện, pháp của kẻ ngu, pháp của kẻ si mê, pháp của kẻ vô trí, pháp của ngụy biện trườn uốn như lươn, tức là tà đạo này – (đây là) điều ấy nơi người ấy là không thánh thiện.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Methunamanuyuttassa, [metteyyāti bhagavā]Mussate vāpi sāsanaṃ;

Micchā ca paṭipajjati, etaṃ tasmiṃ anāriya’’nti.

“Đối với người chuyên tâm vào việc dâm dục, [này Metteyya – Đức Thế Tôn phán] giáo pháp cũng bị quên lãng; và thực hành tà vạy, điều ấy nơi người ấy là không thánh thiện.”

51.

51.

Eko pubbe caritvāna, methunaṃ yo nisevati;

Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke, hīnamāhu puthujjanaṃ.

“Người nào trước kia đã sống một mình, (sau lại) thực hành việc dâm dục; kẻ phàm phu ấy ở trên đời, được gọi là thấp hèn, giống như cỗ xe bị chao đảo.”

Eko pubbe caritvānāti. Dvīhi kāraṇehi eko pubbe caritvāna – pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā. Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko pubbe caritvāna? Sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko pubbe caritvāna.

“Trước kia đã sống một mình.” Trước kia đã sống một mình là do hai nguyên nhân: hoặc do được kể là đã xuất gia, hoặc do ý nghĩa từ bỏ đoàn chúng. Thế nào là trước kia đã sống một mình do được kể là đã xuất gia? Đã cắt đứt mọi ràng buộc của đời sống tại gia, đã cắt đứt ràng buộc con cái và vợ, đã cắt đứt ràng buộc quyến thuộc, đã cắt đứt ràng buộc bạn bè và quan chức, đã cắt đứt ràng buộc của sự tích trữ, đã cạo bỏ râu tóc, đắp y cà-sa, đã từ bỏ gia đình, sống không gia đình, xuất gia, đã đạt đến trạng thái vô sở hữu, rồi sống một mình, trú một mình, đi đứng một mình, sinh hoạt một mình, duy trì, bảo dưỡng, nuôi mạng một mình. Như vậy là trước kia đã sống một mình do được kể là đã xuất gia.

Kathaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena eko pubbe caritvāna? So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena eko pubbe caritvāna.

Thế nào là bằng ý nghĩa từ bỏ đoàn thể, trước đây đã sống một mình? Vị ấy, sau khi xuất gia như vậy, một mình thân cận các sàng tọa trong rừng cây, rừng rậm, xa xôi, ít tiếng động, ít tiếng ồn, vắng bóng người, thích hợp cho việc ẩn mình của con người, thích hợp cho việc độc cư. Vị ấy một mình đi, một mình đứng, một mình ngồi, một mình nằm, một mình vào làng để khất thực, một mình trở về, một mình ngồi nơi kín đáo, một mình kinh hành, một mình đi, trú, duy trì oai nghi, bảo tồn, nuôi mạng, duy trì sự sống. Như vậy là bằng ý nghĩa từ bỏ đoàn thể, trước đây đã sống một mình.

Methunaṃ yo nisevatīti. Methunadhammo nāma yo so asaddhammo…pe… taṃkāraṇā vuccati methunadhammo. Methunaṃ yo nisevatīti[Pg.113]. Yo aparena samayena buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā methunaṃ dhammaṃ sevati nisevati saṃsevati paṭisevatīti – methunaṃ yo nisevati.

Về câu ‘người nào thực hành dâm dục.’ Pháp dâm dục có tên là pháp bất thiện nào đó... (v.v.)... vì lý do đó được gọi là pháp dâm dục. Về câu ‘người nào thực hành dâm dục.’ Người nào vào lúc khác, sau khi từ bỏ Phật, Pháp, Tăng, học giới, đã hoàn tục về đời sống thấp kém, rồi thực hành, thường xuyên thực hành, gắn bó thực hành, lặp đi lặp lại thực hành pháp dâm dục – (đây là ý nghĩa của) ‘người nào thực hành dâm dục.’

Yānaṃ bhantaṃva taṃ loketi. Yānanti hatthiyānaṃ assayānaṃ goyānaṃ ajayānaṃ meṇḍayānaṃ oṭṭhayānaṃ kharayānaṃ bhantaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ uppathaṃ gaṇhāti, visamaṃ khāṇumpi pāsāṇampi abhiruhati, yānampi ārohanakampi bhañjati, papātepi papatati. Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ uppathaṃ gaṇhāti; evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo uppathaṃ gaṇhāti, micchādiṭṭhiṃ gaṇhāti…pe… micchāsamādhiṃ gaṇhāti. Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ visamaṃ khāṇumpi pāsāṇampi abhiruhati; evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo visamaṃ kāyakammaṃ abhiruhati, visamaṃ vacīkammaṃ abhiruhati, visamaṃ manokammaṃ abhiruhati, visamaṃ pāṇātipātaṃ abhiruhati, visamaṃ adinnādānaṃ abhiruhati, visamaṃ kāmesumicchācāraṃ abhiruhati, visamaṃ musāvādaṃ abhiruhati, visamaṃ pisuṇavācaṃ abhiruhati, visamaṃ pharusavācaṃ abhiruhati, visamaṃ samphappalāpaṃ abhiruhati, visamaṃ abhijjhaṃ abhiruhati, visamaṃ byāpādaṃ abhiruhati, visamaṃ micchādiṭṭhiṃ abhiruhati, visame saṅkhāre abhiruhati, visame pañca kāmaguṇe abhiruhati, visame nīvaraṇe abhiruhati. Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ yānampi ārohanakampi bhañjati; evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo niraye attānaṃ bhañjati, tiracchānayoniyaṃ attānaṃ bhañjati, pettivisaye attānaṃ bhañjati, manussaloke attānaṃ bhañjati, devaloke attānaṃ bhañjati. Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ papāte papatati; evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo jātipapātampi papatati, jarāpapātampi papatati, byādhipapātampi papatati, maraṇapapātampi papatati, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsapapātampi papatati. Loketi apāyaloke manussaloketi – yānaṃ bhantaṃva taṃ loke.

Về câu ‘giống như cỗ xe mất kiểm soát ở đời.’ Cỗ xe là xe voi, xe ngựa, xe bò, xe dê đực, xe cừu, xe lạc đà, xe lừa; nó mất kiểm soát, không được thuần hóa, không được chế tác tốt, không được huấn luyện, đi vào đường tà, leo lên cả gốc cây, tảng đá gồ ghề, làm gãy cả cỗ xe và người điều khiển, và rơi xuống vực thẳm. Giống như cỗ xe mất kiểm soát, không được thuần hóa, không được chế tác tốt, không được huấn luyện, đi vào đường tà; cũng vậy, người đã hoàn tục ấy, tương tự như cỗ xe mất kiểm soát, đi vào đường tà, chấp giữ tà kiến... (v.v.)... chấp giữ tà định. Giống như cỗ xe mất kiểm soát, không được thuần hóa, không được chế tác tốt, không được huấn luyện, leo lên cả gốc cây, tảng đá gồ ghề; cũng vậy, người đã hoàn tục ấy, tương tự như cỗ xe mất kiểm soát, dấn thân vào thân nghiệp bất bình, dấn thân vào khẩu nghiệp bất bình, dấn thân vào ý nghiệp bất bình, dấn thân vào sát sanh bất bình, dấn thân vào trộm cắp bất bình, dấn thân vào tà dâm trong các dục bất bình, dấn thân vào nói dối bất bình, dấn thân vào nói đâm thọc bất bình, dấn thân vào nói lời thô ác bất bình, dấn thân vào nói lời vô ích bất bình, dấn thân vào tham lam bất bình, dấn thân vào sân hận bất bình, dấn thân vào tà kiến bất bình, dấn thân vào các hành bất bình, dấn thân vào năm dục công đức bất bình, dấn thân vào các triền cái bất bình. Giống như cỗ xe mất kiểm soát, không được thuần hóa, không được chế tác tốt, không được huấn luyện, làm gãy cả cỗ xe và người điều khiển; cũng vậy, người đã hoàn tục ấy, tương tự như cỗ xe mất kiểm soát, tự hủy hoại mình trong địa ngục, tự hủy hoại mình trong loài súc sanh, tự hủy hoại mình trong cảnh giới ngạ quỷ, tự hủy hoại mình trong thế giới loài người, tự hủy hoại mình trong thế giới chư thiên. Giống như cỗ xe mất kiểm soát, không được thuần hóa, không được chế tác tốt, không được huấn luyện, rơi xuống vực thẳm; cũng vậy, người đã hoàn tục ấy, tương tự như cỗ xe mất kiểm soát, cũng rơi vào vực thẳm của sanh, cũng rơi vào vực thẳm của già, cũng rơi vào vực thẳm của bệnh, cũng rơi vào vực thẳm của chết, cũng rơi vào vực thẳm của sầu, bi, khổ, ưu, não. ‘Ở đời’ là ở trong cõi khổ, trong thế giới loài người – (đây là ý nghĩa của) ‘giống như cỗ xe mất kiểm soát ở đời.’

Hīnamāhu puthujjananti. Puthujjanāti kenaṭṭhena puthujjanā? Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā[Pg.114], puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santapantīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā. Hīnamāhu puthujjananti. Puthujjanaṃ hīnaṃ nihīnaṃ omakaṃ lāmakaṃ chatukkaṃ parittanti evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – hīnamāhu puthujjanaṃ.

Về câu ‘họ gọi là phàm phu thấp hèn.’ Phàm phu: do ý nghĩa nào là phàm phu? Vì làm phát sinh nhiều phiền não, nên là phàm phu. Vì có nhiều loại thân kiến chưa được diệt trừ, nên là phàm phu. Vì thường nhìn vào mặt của nhiều vị thầy khác nhau, nên là phàm phu. Vì chưa thoát khỏi tất cả các cõi, nên là phàm phu. Vì tạo tác nhiều loại hành khác nhau, nên là phàm phu. Vì bị cuốn trôi bởi nhiều loại bộc lưu khác nhau, nên là phàm phu. Vì bị thiêu đốt bởi nhiều loại nhiệt não khác nhau, nên là phàm phu. Vì bị thiêu cháy bởi nhiều loại phiền muộn khác nhau, nên là phàm phu. Vì tham đắm, say mê, dính mắc, mê muội, chìm đắm, vướng víu, bị trói buộc trong năm dục công đức, nên là phàm phu. Vì bị che lấp, bao phủ, che đậy, đóng kín, che khuất, úp mặt xuống bởi năm triền cái, nên là phàm phu. Về câu ‘họ gọi là phàm phu thấp hèn.’ Họ đã nói, họ kể, họ nói, họ trình bày, họ gọi rằng phàm phu là thấp kém, hèn hạ, thấp hèn, tồi tệ, đáng khinh, nhỏ mọn – (đây là ý nghĩa của) ‘họ gọi là phàm phu thấp hèn.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Eko pubbe caritvāna, methunaṃ yo nisevati;

Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke, hīnamāhu puthujjana’’nti.

‘Người nào trước đây đã sống một mình, sau lại thực hành dâm dục; ở đời, họ gọi người đó là phàm phu thấp hèn, giống như cỗ xe mất kiểm soát.’

52.

52.

Yaso kitti ca yā pubbe, hāyate vāpi tassa sā;

Etampi disvā sikkhetha, methunaṃ vippahātave.

Danh tiếng và tiếng tăm nào có được trước đây, sau đó đều bị suy giảm; thấy được điều này, hãy học tập để từ bỏ dâm dục.

Yaso kitti ca yā pubbe, hāyate vāpi tassa sāti. Katamo yaso? Idhekacco pubbe samaṇabhāve sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ – ayaṃ yaso. Katamā kitti? Idhekacco pubbe samaṇabhāve kittivaṇṇagato hoti paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno – suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā āraññikoti vā piṇḍapātikoti vā paṃsukūlikoti vā tecīvarikoti vā sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikoti vā nesajjikoti vā yathāsanthatikoti vā paṭhamassa jhānassa lābhīti vā dutiyassa jhānassa lābhīti vā tatiyassa jhānassa lābhīti vā catutthassa jhānassa lābhīti vā ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, ayaṃ kittīti – yaso kitti ca yā pubbe.

Danh tiếng và tiếng tăm nào trước đây, của người ấy bị suy giảm. Danh tiếng là gì? Ở đây, có người trong thời gian làm sa-môn trước đây được cung kính, được tôn trọng, được quý mến, được cúng dường, được tôn sùng, là người nhận được y phục, vật thực khất thực, chỗ ở, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng – đây là danh tiếng. Tiếng tăm là gì? Ở đây, có người trong thời gian làm sa-môn trước đây được ca ngợi, tán dương là người có trí tuệ, thông minh, sáng suốt, đa văn, có tài ăn nói, có biện tài tốt đẹp – hoặc là người thông suốt Kinh Tạng, hoặc là người thông suốt Luật Tạng, hoặc là người thuyết pháp, hoặc là người sống ở rừng, hoặc là người đi khất thực, hoặc là người mặc y phấn tảo, hoặc là người chỉ dùng ba y, hoặc là người đi khất thực không bỏ sót nhà nào, hoặc là người không ăn sau khi đã nói đủ, hoặc là người thực hành hạnh không nằm, hoặc là người thực hành hạnh ở đâu cũng được, hoặc là người đắc thiền thứ nhất, hoặc là người đắc thiền thứ hai, hoặc là người đắc thiền thứ ba, hoặc là người đắc thiền thứ tư, hoặc là người đắc Không Vô Biên Xứ, hoặc là người đắc Thức Vô Biên Xứ, hoặc là người đắc Vô Sở Hữu Xứ, hoặc là người đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, đây là tiếng tăm – danh tiếng và tiếng tăm nào trước đây.

Hāyate [Pg.115] vāpi tassa sāti. Tassa aparena samayena buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattassa so ca yaso sā ca kitti hāyati parihāyati paridhaṃsati paripatati antaradhāyati vippalujjatīti – yaso kitti ca yā pubbe hāyate vāpi tassa sā.

Của người ấy bị suy giảm. Về sau, người ấy sau khi từ bỏ Đức Phật, từ bỏ Giáo Pháp, từ bỏ Tăng chúng, từ bỏ học giới, đã trở về đời sống thấp kém, cả danh tiếng ấy và tiếng tăm ấy đều bị suy giảm, bị tàn lụi, bị sụp đổ, bị rơi rụng, bị biến mất, bị tan vỡ – danh tiếng và tiếng tăm nào trước đây, của người ấy bị suy giảm.

Etampi disvā sikkhetha methunaṃ vippahātaveti. Etanti pubbe samaṇabhāve yaso kitti ca, aparabhāge buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattassa ayaso ca akitti ca; etaṃ sampattiṃ vipattiṃ. Disvāti passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – etampi disvā. Sikkhethāti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Khuddako sīlakkhandho, mahanto sīlakkhandho. Sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ adhisīlasikkhā.

Thấy điều này rồi, hãy học tập để từ bỏ sự dâm dục. ‘Điều này’ là: trước đây trong thời gian làm sa-môn thì có danh tiếng và tiếng tăm, về sau sau khi từ bỏ Đức Phật, từ bỏ Giáo Pháp, từ bỏ Tăng chúng, từ bỏ học giới, đã trở về đời sống thấp kém thì không có danh tiếng và không có tiếng tăm; sự thành tựu và sự thất bại này. ‘Thấy rồi’ là sau khi đã thấy, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ – thấy điều này rồi. ‘Hãy học tập’ là ba học giới – tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học. Tăng thượng giới học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu là người có giới, sống được thu thúc bởi sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha, thành tựu oai nghi và nơi hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong các lỗi nhỏ nhặt, chấp nhận và học tập trong các điều học. Uẩn giới nhỏ, uẩn giới lớn. Giới là nền tảng, là khởi đầu, là nền móng, là sự chế ngự, là sự thu thúc, là cửa ngõ, là hàng đầu cho sự chứng đắc các thiện pháp – đây là tăng thượng giới học.

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ adhicittasikkhā.

Tăng thượng tâm học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu ly dục, ly các bất thiện pháp, chứng và trú thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ... (như trên)... chứng và trú thiền thứ hai... thiền thứ ba... chứng và trú thiền thứ tư – đây là tăng thượng tâm học.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ adhipaññāsikkhā. Methunadhammo nāma yo so asaddhammo…pe… taṃkāraṇā vuccati methunadhammo.

Tăng thượng tuệ học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu là người có trí tuệ, thành tựu trí tuệ về sự sanh diệt, bậc Thánh, có khả năng đâm thủng, đưa đến sự đoạn tận khổ một cách chân chánh. Vị ấy tuệ tri như thật: ‘Đây là khổ,’ tuệ tri như thật: ‘Đây là khổ tập,’ tuệ tri như thật: ‘Đây là khổ diệt,’ tuệ tri như thật: ‘Đây là con đường đưa đến khổ diệt.’ Vị ấy tuệ tri như thật: ‘Đây là các lậu hoặc,’ tuệ tri như thật: ‘Đây là sự phát sanh của các lậu hoặc,’ tuệ tri như thật: ‘Đây là sự đoạn diệt của các lậu hoặc,’ tuệ tri như thật: ‘Đây là con đường đưa đến sự đoạn diệt của các lậu hoặc’ – đây là tăng thượng tuệ học. Pháp dâm dục được gọi là pháp của người không chân chánh... (như trên)... vì lý do đó được gọi là pháp dâm dục.

Etampi [Pg.116] disvā sikkhetha, methunaṃ vippahātaveti. Methunadhammassa pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – etampi disvā sikkhetha, methunaṃ vippahātave.

Thấy điều này rồi, hãy học tập để từ bỏ sự dâm dục. Để đoạn trừ, làm cho an tịnh, từ bỏ, làm cho lắng dịu pháp dâm dục, nên học tập tăng thượng giới, nên học tập tăng thượng tâm, nên học tập tăng thượng tuệ. Nên học tập trong khi hướng tâm đến ba học giới này, nên học tập trong khi biết, nên học tập trong khi thấy, nên học tập trong khi quán xét, nên học tập trong khi quyết định tâm, nên học tập trong khi tin tưởng với đức tin, nên học tập trong khi nỗ lực tinh tấn, nên học tập trong khi thiết lập niệm, nên học tập trong khi định tâm, nên học tập trong khi tuệ tri với trí tuệ, nên học tập trong khi thắng tri điều cần thắng tri, nên học tập trong khi liễu tri điều cần liễu tri, nên học tập trong khi đoạn trừ điều cần đoạn trừ, nên học tập trong khi tu tập điều cần tu tập, nên học tập trong khi chứng ngộ điều cần chứng ngộ, nên thực hành, nên thực hành đúng đắn, nên chấp nhận và hành trì – thấy điều này rồi, hãy học tập để từ bỏ sự dâm dục.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Yaso kitti ca yā pubbe, hāyate vāpi tassa sā;

Etampi disvā sikkhetha, methunaṃ vippahātave’’ti.

“Danh tiếng và tiếng tăm nào trước đây, của người ấy bị suy giảm; Thấy điều này rồi, hãy học tập, để từ bỏ sự dâm dục.”

53.

53.

Saṅkappehi pareto so, kapaṇo viya jhāyati;

Sutvā paresaṃ nigghosaṃ, maṅku hoti tathāvidho.

Người ấy bị các tư duy lấn át, suy tư như kẻ khốn cùng; Nghe lời chỉ trích của người khác, người như vậy trở nên bối rối.

Saṅkappehi pareto so, kapaṇo viya jhāyatīti. Kāmasaṅkappena byāpādasaṅkappena vihiṃsāsaṅkappena diṭṭhisaṅkappena phuṭṭho pareto samohito samannāgato pihito kapaṇo viya mando viya momūho viya jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati. Yathā ulūko rukkhasākhāyaṃ mūsikaṃ magayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati, yathā kotthu nadītīre macche magayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati, yathā biḷāro sandhisamalasaṅkaṭire mūsikaṃ magayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati, yathā gadrabho vahacchinno sandhisamalasaṅkaṭire jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati; evamevaṃ so vibbhantako kāmasaṅkappena byāpādasaṅkappena vihiṃsāsaṅkappena diṭṭhisaṅkappena phuṭṭho pareto samohito samannāgato pihito kapaṇo viya mando viya momūho viya jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyatīti – saṅkappehi pareto so kapaṇo viya jhāyati.

“Bị các tầm chi phối, người ấy trầm tư như kẻ khốn cùng” có nghĩa là: Bị dục tầm, sân tầm, hại tầm, tà kiến tầm chạm đến, chi phối, xâm nhập, trang bị, bao phủ; người ấy trầm tư, trầm tư sâu sắc, trầm tư nhiều cách, trầm tư rồi bỏ đi, giống như người khốn cùng, giống như người đần độn, giống như người mê muội. Giống như con cú trên cành cây trầm tư, trầm tư sâu sắc, trầm tư nhiều cách, trầm tư rồi bỏ đi trong khi tìm kiếm con chuột; giống như con chó rừng bên bờ sông trầm tư, trầm tư sâu sắc, trầm tư nhiều cách, trầm tư rồi bỏ đi trong khi tìm kiếm con cá; giống như con mèo ở nơi cống rãnh, hố rác, đống rác trầm tư, trầm tư sâu sắc, trầm tư nhiều cách, trầm tư rồi bỏ đi trong khi tìm kiếm con chuột; giống như con lừa bị thương ở vai trầm tư, trầm tư sâu sắc, trầm tư nhiều cách, trầm tư rồi bỏ đi ở nơi cống rãnh, hố rác, đống rác. Cũng như thế ấy, người hoàn tục kia bị dục tầm, sân tầm, hại tầm, tà kiến tầm chạm đến, chi phối, xâm nhập, trang bị, bao phủ; người ấy trầm tư, trầm tư sâu sắc, trầm tư nhiều cách, trầm tư rồi bỏ đi, giống như người khốn cùng, giống như người đần độn, giống như người mê muội. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Bị các tầm chi phối, người ấy trầm tư như kẻ khốn cùng.”

Sutvā [Pg.117] paresaṃ nigghosaṃ, maṅku hoti tathāvidhoti. Paresanti upajjhāyā vā ācariyā vā samānupajjhāyakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti – ‘‘tassa te, āvuso, alābhā, tassa te dulladdhaṃ, yaṃ tvaṃ evarūpaṃ uḷāraṃ satthāraṃ labhitvā evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā evarūpaṃ ariyagaṇaṃ labhitvā hīnassa methunadhammassa kāraṇā buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattosi. Saddhāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, hirīpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, ottappampi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, vīriyampi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, satipi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu, paññāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesū’’ti. Tesaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhiṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvā maṅku hoti, pīḷito ghaṭṭito byādhito domanassito hoti. Tathāvidhoti tathāvidho tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo. Yo so vibbhantakoti – sutvā paresaṃ nigghosaṃ maṅku hoti tathāvidho.

“Nghe tiếng nói của người khác, người như thế ấy trở nên bối rối” có nghĩa là: “Của người khác” là: các vị thầy tế độ, hoặc các vị thầy dạy dỗ, hoặc các vị đồng thầy tế độ, hoặc các vị đồng thầy dạy dỗ, hoặc các bạn bè, hoặc những người quen biết, hoặc những người thân thiết, hoặc các bạn đồng hành khiển trách rằng: “Này hiền hữu, thật bất hạnh cho hiền hữu, thật không may cho hiền hữu, khi hiền hữu đã được gặp bậc Đạo Sư cao thượng như vậy, đã được xuất gia trong Giáo pháp và Giới luật được khéo giảng dạy như vậy, đã được gặp chúng Thánh nhân như vậy, mà vì lý do hành dâm hạ liệt đã từ bỏ đức Phật, Giáo pháp, Tăng chúng, học giới, rồi đã quay về đời sống thấp hèn. Hiền hữu đã không có được đức tin trong các thiện pháp, hiền hữu đã không có được sự hổ thẹn trong các thiện pháp, hiền hữu đã không có được sự ghê sợ (tội lỗi) trong các thiện pháp, hiền hữu đã không có được sự tinh tấn trong các thiện pháp, hiền hữu đã không có được chánh niệm trong các thiện pháp, hiền hữu đã không có được trí tuệ trong các thiện pháp.” Sau khi đã nghe, lắng nghe, tiếp thu, ghi nhớ, nhận thức lời nói, lời giải thích, lời thuyết giảng, lời giáo huấn, lời chỉ dạy của họ, vị ấy trở nên bối rối, bị bức bách, bị dằn vặt, bị đau khổ, bị ưu phiền. “Người như thế ấy” là: người như thế ấy, người giống như vậy, người có trạng thái như vậy, người có cách thức như vậy, người có phần tương tự như vậy. Người hoàn tục ấy là – (ý nghĩa của câu:) “Nghe tiếng nói của người khác, người như thế ấy trở nên bối rối.”

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói: –

‘‘Saṅkappehi pareto so, kapaṇo viya jhāyati;

Sutvā paresaṃ nigghosaṃ, maṅku hoti tathāvidho’’ti.

“Bị các tầm chi phối, người ấy trầm tư như kẻ khốn cùng; Nghe tiếng nói của người khác, người như thế ấy trở nên bối rối.”

54.

54.

Atha satthāni kurute, paravādehi codito;

Esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhati .

“Rồi khi bị người khác khiển trách, vị ấy tạo ra các loại vũ khí; Đây chính là sự tham ái lớn lao của vị ấy, khi vị ấy thực hành lời nói sai trái.”

Atha satthāni kurute, paravādehi coditoti. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. Satthānīti tīṇi satthāni – kāyasatthaṃ, vacīsatthaṃ, manosatthaṃ. Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyasatthaṃ, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīsatthaṃ, tividhaṃ manoduccaritaṃ manosatthaṃ. Paravādehi coditoti. Upajjhāyehi vā ācariyehi vā samānupajjhāyakehi vā samānācariyakehi vā mittehi vā sandiṭṭhehi vā sambhattehi vā sahāyehi vā codito sampajānamusā bhāsati. ‘‘Abhirato ahaṃ, bhante, ahosiṃ pabbajjāya. Mātā me posetabbā, tenamhi vibbhanto’’ti bhaṇati[Pg.118]. ‘‘Pitā me posetabbo, tenamhi vibbhanto’’ti bhaṇati. ‘‘Bhātā me posetabbo… bhaginī me posetabbā… putto me posetabbo… dhītā me posetabbā… mittā me posetabbā… amaccā me posetabbā… ñātakā me posetabbā… sālohitā me posetabbā, tenamhi vibbhanto’’ti bhaṇati. Vacīsatthaṃ karoti saṅkaroti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – atha satthāni kurute, paravādehi codito.

“Rồi khi bị người khác khiển trách, vị ấy tạo ra các loại vũ khí” có nghĩa là: “Rồi” là sự nối kết từ, sự liên kết từ, sự bổ sung từ, sự kết hợp âm, sự trôi chảy của phụ âm, sự tuần tự của từ - đó là “rồi”. “Các loại vũ khí” là có ba loại vũ khí: vũ khí của thân, vũ khí của lời nói, vũ khí của ý. Ba loại thân ác hạnh là vũ khí của thân, bốn loại khẩu ác hạnh là vũ khí của lời nói, ba loại ý ác hạnh là vũ khí của ý. “Khi bị người khác khiển trách” là: khi bị các vị thầy tế độ, hoặc các vị thầy dạy dỗ, hoặc các vị đồng thầy tế độ, hoặc các vị đồng thầy dạy dỗ, hoặc các bạn bè, hoặc những người quen biết, hoặc những người thân thiết, hoặc các bạn đồng hành khiển trách, vị ấy cố ý nói dối. Vị ấy nói: “Bạch ngài, con đã rất hoan hỷ trong đời sống xuất gia. Mẹ của con cần được nuôi dưỡng, vì thế con đã hoàn tục.” Vị ấy nói: “Cha của con cần được nuôi dưỡng, vì thế con đã hoàn tục.” Vị ấy nói: “Anh em trai của con cần được nuôi dưỡng… chị em gái của con cần được nuôi dưỡng… con trai của con cần được nuôi dưỡng… con gái của con cần được nuôi dưỡng… bạn bè của con cần được nuôi dưỡng… các vị quan chức cần được nuôi dưỡng… bà con của con cần được nuôi dưỡng… những người có cùng huyết thống của con cần được nuôi dưỡng, vì thế con đã hoàn tục.” Vị ấy tạo ra, làm ra, phát sinh, làm phát sinh, tạo nên, làm tạo nên vũ khí của lời nói. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Rồi khi bị người khác khiển trách, vị ấy tạo ra các loại vũ khí.”

Esa khvassa mahāgedhoti. Eso tassa mahāgedho mahāvanaṃ mahāgahanaṃ mahākantāro mahāvisamo mahākuṭilo mahāpaṅko mahāpalipo mahāpalibodho mahābandhanaṃ, yadidaṃ sampajānamusāvādoti – esa khvassa mahāgedho.

“Đây chính là sự tham ái lớn lao của vị ấy” có nghĩa là: Đây là sự tham ái lớn lao của vị ấy, là khu rừng lớn, là bụi rậm lớn, là vùng hoang địa lớn, là nơi rất không bằng phẳng, là sự cong vẹo lớn, là vũng lầy lớn, là sự sa lầy lớn, là sự chướng ngại lớn, là sự trói buộc lớn, đó chính là việc cố ý nói dối. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Đây chính là sự tham ái lớn lao của vị ấy.”

Mosavajjaṃ pagāhatīti. Mosavajjaṃ vuccati musāvādo. Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti, ‘‘jānaṃ’’ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati – idaṃ vuccati mosavajjaṃ.

“Khi vị ấy thực hành lời nói sai trái” có nghĩa là: Lời nói sai trái được gọi là lời nói dối. Ở đây, có người nào đó, hoặc đến hội đồng, hoặc đến giữa hội chúng, hoặc đến giữa bà con, hoặc đến giữa phường hội, hoặc đến giữa hoàng tộc, được dẫn đến và hỏi làm nhân chứng: “Này ông kia, hãy đến đây, điều gì ông biết thì hãy nói ra,” người ấy không biết mà nói: “Tôi biết,” hoặc biết mà nói: “Tôi không biết,” hoặc không thấy mà nói: “Tôi thấy,” hoặc thấy mà nói: “Tôi không thấy.” Như vậy, hoặc vì lợi ích của bản thân, hoặc vì lợi ích của người khác, hoặc vì một chút lợi lộc vật chất nào đó, vị ấy cố ý nói dối – điều này được gọi là lời nói sai trái.

Api ca tīhākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti. Imehi tīhākārehi musāvādo hoti. Api ca catūhākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ. Imehi catūhākārehi musāvādo hoti. Api ca pañcahākārehi… chahākārehi… sattahākārehi… aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. Pubbevassa hoti – ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti – ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti – ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, vinidhāya diṭṭhiṃ, vinidhāya khantiṃ, vinidhāya ruciṃ, vinidhāya saññaṃ, vinidhāya bhāvaṃ. Imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. Mosavajjaṃ pagāhatīti. Mosavajjaṃ [Pg.119] pagāhati ogāhati ajjhogāhati pavisatīti – mosavajjaṃ pagāhati.

Lại nữa, sự nói dối xảy ra do ba phương diện. Trước (khi nói), người ấy có ý nghĩ: "Ta sẽ nói dối"; trong khi đang nói, người ấy biết: "Ta đang nói dối"; sau khi đã nói, người ấy biết: "Ta đã nói dối". Do ba phương diện này, có sự nói dối. Lại nữa, sự nói dối xảy ra do bốn phương diện. Trước (khi nói), người ấy có ý nghĩ: "Ta sẽ nói dối"; trong khi đang nói, người ấy biết: "Ta đang nói dối"; sau khi đã nói, người ấy biết: "Ta đã nói dối"; và che giấu kiến giải. Do bốn phương diện này, có sự nói dối. Lại nữa, sự nói dối xảy ra do năm phương diện... sáu phương diện... bảy phương diện... tám phương diện. Trước (khi nói), người ấy có ý nghĩ: "Ta sẽ nói dối"; trong khi đang nói, người ấy biết: "Ta đang nói dối"; sau khi đã nói, người ấy biết: "Ta đã nói dối"; và che giấu kiến giải, che giấu sự chấp nhận, che giấu sở thích, che giấu tưởng, che giấu bản chất. Do tám phương diện này, có sự nói dối. (Cụm từ) ‘nắm giữ lỗi lầm của sự nói dối’ có nghĩa là: Nắm giữ, chìm vào, lún sâu vào, đi vào lỗi lầm của sự nói dối – đó là ý nghĩa của ‘nắm giữ lỗi lầm của sự nói dối’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Atha satthāni kurute, paravādehi codito;

Esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhatī’’ti.

“Rồi tạo ra các luận thuyết, khi bị khiển trách bởi lời người khác; Đây quả là lòng tham lớn của y, y nắm giữ lỗi lầm của sự nói dối.”

55.

55.

Paṇḍitoti samaññāto, ekaccariyaṃ adhiṭṭhito;

Sa cāpi methune yutto, mandova parikissati.

“Được cho là bậc trí tuệ, sống đời sống độc cư; Dầu cho người ấy có hành dâm, cũng khốn khổ như kẻ si mê.”

Paṇḍitoti samaññātoti. Idhekacco pubbe samaṇabhāve kitti vaṇṇagato hoti – ‘‘paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī’’ti vā. Evaṃ ñāto hoti paññāto samaññāto hotīti – paṇḍitoti samaññāto.

(Cụm từ) ‘Được cho là bậc trí tuệ’ có nghĩa là: Ở đây, có người trước kia trong đời sống sa-môn đã có được danh tiếng và lời tán dương rằng: "Là bậc trí, là người thông thái, là người có trí tuệ, là người đa văn, là người có tài ăn nói, là người có biện tài tốt đẹp", hoặc là "người thông suốt Kinh tạng", hoặc là "người thông suốt Luật tạng", hoặc là "vị pháp sư", ...vân vân... hoặc là "người đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ định". Như vậy, người ấy được biết đến, được nhận biết, được công nhận – đó là ý nghĩa của ‘được cho là bậc trí tuệ’.

Ekaccariyaṃ adhiṭṭhitoti. Dvīhi kāraṇehi ekaccariyaṃ adhiṭṭhito – pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā. Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekaccariyaṃ adhiṭṭhito? Sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā…pe… evaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekaccariyaṃ adhiṭṭhito. Kathaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena ekaccariyaṃ adhiṭṭhito? So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni…pe… evaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena ekaccariyaṃ adhiṭṭhitoti – ekaccariyaṃ adhiṭṭhito.

(Cụm từ) ‘Sống đời sống độc cư’ có nghĩa là: Sống đời sống độc cư do hai lý do – hoặc do được tính là đã xuất gia, hoặc do ý nghĩa từ bỏ đoàn thể. Thế nào là sống đời sống độc cư do được tính là đã xuất gia? Sau khi cắt đứt mọi chướng ngại của đời sống tại gia... vân vân... như vậy là sống đời sống độc cư do được tính là đã xuất gia. Thế nào là sống đời sống độc cư do ý nghĩa từ bỏ đoàn thể? Người ấy, sau khi đã xuất gia như vậy, sống một mình nơi rừng núi, những nơi xa vắng... vân vân... như vậy là sống đời sống độc cư do ý nghĩa từ bỏ đoàn thể – đó là ý nghĩa của ‘sống đời sống độc cư’.

Sa cāpi methune yuttoti. Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo…pe… taṃkāraṇā vuccati methunadhammo. Sa cāpi methune yuttoti. So aparena samayena buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā methunadhamme yutto payutto āyutto samāyuttoti – sa cāpi methune yutto.

(Cụm từ) ‘Dầu cho người ấy có hành dâm’ có nghĩa là: Pháp hành dâm là pháp bất thiện đó, pháp của dân làng đó... vân vân... vì lý do đó được gọi là pháp hành dâm. (Cụm từ) ‘Dầu cho người ấy có hành dâm’ có nghĩa là: Người ấy vào một thời gian sau, từ bỏ Phật, Pháp, Tăng và học giới, trở lại đời sống thấp hèn, rồi gắn bó, chuyên tâm, thường xuyên gắn bó, hoàn toàn gắn bó với pháp hành dâm – đó là ý nghĩa của ‘dầu cho người ấy có hành dâm’.

Mandova parikissatīti. Kapaṇo viya mando viya momūho viya kissati parikissati parikilissati. Pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Evampi kissati parikissati parikilissati. Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti [Pg.120] – kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, addhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti, bilaṅgathālikampi karonti, saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti, hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cirakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi karonti, baḷisamaṃsikampi karonti, kahāpaṇikampi karonti, khārāpatacchikampi karonti, palighaparivattikampi karonti, palālapīṭhakampi karonti, tattenapi telena osiñcanti, sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṃ chindanti. Evampi kissati parikissati parikilissati.

(Cụm từ) ‘Khốn khổ như kẻ si mê’ có nghĩa là: Như người khốn cùng, như kẻ ngu đần, như kẻ si mê, người ấy bị khốn khổ, bị phiền não, bị ô uế. Người ấy sát sanh, lấy của không cho, phá vách khoét tường, cướp giật, cướp nhà, chặn đường, đi lại với vợ người, nói dối. Như vậy, người ấy bị khốn khổ, bị phiền não, bị ô uế. Các vị vua bắt người ấy và áp dụng nhiều hình phạt khác nhau: đánh bằng roi, đánh bằng gậy mây, đánh bằng dùi cui; chặt tay, chặt chân, chặt cả tay chân; xẻo tai, xẻo mũi, xẻo cả tai mũi; áp dụng hình phạt "cháo trong nồi", hình phạt "đầu cạo vỏ ốc", hình phạt "miệng La-hầu", hình phạt "vòng hoa lửa", hình phạt "đuốc tay", hình phạt "áo cỏ lác", hình phạt "áo vỏ cây", hình phạt "con nai", hình phạt "móc câu thịt", hình phạt "đồng tiền", hình phạt "tẩm kiềm", hình phạt "xoay chốt cửa", hình phạt "ghế rơm"; họ tưới dầu sôi lên người, cho chó đói ăn, đóng cọc xiên qua người khi còn sống, và dùng gươm chặt đầu. Như vậy, người ấy bị khốn khổ, bị phiền não, bị ô uế.

Atha vā kāmataṇhāya abhibhūto pariyādinnacitto bhoge pariyesanto nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhandati, sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi pīḷiyamāno khuppipāsāya miyyamāno tigumbaṃ gacchati, takkolaṃ gacchati, takkasīlaṃ gacchati, kālamukhaṃ gacchati, purapūraṃ gacchati, vesuṅgaṃ gacchati, verāpathaṃ gacchati, javaṃ gacchati, tāmaliṃ gacchati, vaṅgaṃ gacchati, eḷabandhanaṃ gacchati, suvaṇṇakūṭaṃ gacchati, suvaṇṇabhūmiṃ gacchati, tambapāṇiṃ gacchati, suppādakaṃ gacchati, bhārukacchaṃ gacchati, suraṭṭhaṃ gacchati, bhaṅgalokaṃ gacchati, bhaṅgaṇaṃ gacchati, saramataṃ gaṇaṃ gacchati, yonaṃ gacchati, paramayonaṃ gacchati, vinakaṃ gacchati, mūlapadaṃ gacchati, marukantāraṃ gacchati, jaṇṇupathaṃ gacchati, ajapathaṃ gacchati, meṇḍapathaṃ gacchati, saṅkupathaṃ gacchati, chattapathaṃ gacchati, vaṃsapathaṃ gacchati, sakuṇapathaṃ gacchati, mūsikapathaṃ gacchati, daripathaṃ gacchati, vettācāraṃ gacchati. Evampi kissati parikissati parikilissati.

Hoặc là, bị ái dục chinh phục, tâm bị chiếm đoạt, trong khi tìm kiếm của cải, người ấy đi thuyền ra biển lớn, bất chấp lạnh, bất chấp nóng, bị khổ sở bởi sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, và loài bò sát, chết dần vì đói và khát, đi đến xứ Tigumba, đi đến xứ Takkola, đi đến xứ Takkasīla, đi đến xứ Kālamukha, đi đến xứ Purapūra, đi đến xứ Vesuṅga, đi đến xứ Verāpatha, đi đến xứ Java, đi đến xứ Tāmali, đi đến xứ Vaṅga, đi đến xứ Eḷabandhana, đi đến xứ Suvaṇṇakūṭa, đi đến xứ Suvaṇṇabhūmi, đi đến xứ Tambapāṇi, đi đến xứ Suppādaka, đi đến xứ Bhārukaccha, đi đến xứ Suraṭṭha, đi đến xứ Bhaṅgaloka, đi đến xứ Bhaṅgaṇa, đi đến xứ Saramataṃ Gaṇa, đi đến xứ Yona, đi đến xứ Paramayona, đi đến xứ Vinaka, đi đến xứ Mūlapada, đi đến sa mạc, đi đến con đường đầu gối, đi đến con đường dê, đi đến con đường cừu, đi đến con đường cọc nhọn, đi đến con đường dù, đi đến con đường tre, đi đến con đường chim, đi đến con đường chuột, đi đến con đường hang động, đi đến con đường cây mây. Như vậy cũng bị mệt nhọc, bị khốn khổ, bị phiền não.

Gavesanto na vindati, alābhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kissati parikissati parikilissati.

Tìm kiếm mà không được, người ấy cảm thọ sự khổ và ưu có nguồn gốc từ việc không được. Như vậy cũng bị mệt nhọc, bị khốn khổ, bị phiền não.

Gavesanto vindati, laddhāpi ārakkhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti – ‘‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggī daheyyuṃ, na udakaṃ vaheyya, na apiyā dāyādā hareyyu’’nti. Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhogā vippalujjanti. So vippayogamūlakampi [Pg.121] dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kissati parikissati parikilissatīti – sa cāpi methune yutto, mandova parikissati.

Tìm kiếm và được, nhưng sau khi được rồi, người ấy vẫn cảm thọ sự khổ và ưu có nguồn gốc từ việc phải bảo vệ: ‘Làm sao để của cải của ta không bị vua chúa chiếm đoạt, không bị trộm cướp lấy đi, không bị lửa thiêu, không bị nước cuốn trôi, không bị những người thừa kế không thương mến lấy mất?’. Trong khi người ấy đang bảo vệ, gìn giữ như vậy, những của cải ấy bị tiêu tan. Người ấy cảm thọ sự khổ và ưu có nguồn gốc từ sự chia ly. Như vậy cũng bị mệt nhọc, bị khốn khổ, bị phiền não. Và nếu người ấy còn dính líu đến việc giao hợp, kẻ ngu ấy quả thật bị khốn khổ.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Thế Tôn đã nói:

‘‘Paṇḍitoti samaññāto, ekaccariyaṃ adhiṭṭhito;

Sa cāpi methune yutto, mandova parikissatī’’ti.

‘Được xem là bậc trí, quyết trú hạnh độc cư; Nhưng nếu còn dính líu, đến việc giao hợp kia, kẻ ngu ấy quả thật, chịu nhiều nỗi khốn khổ.’

56.

56.

Etamādīnavaṃ ñatvā, muniṃ pubbāpare idha;

Ekaccariyaṃ daḷhaṃ kayirā, na nisevetha methunaṃ.

Biết rõ sự nguy hại, này bậc ẩn sĩ kia, trong đời trước và sau, ngay tại ở nơi đây; Hãy thực hành vững chắc, hạnh sống độc cư này, và chớ nên dính líu, đến việc giao hợp kia.

Etamādīnavaṃ ñatvā, muni pubbāpare idhāti. Etanti pubbe samaṇabhāve yaso ca kitti ca, aparabhāge buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattassa ayaso ca akitti ca; etaṃ sampattiṃ vipattiñca. Ñatvāti jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… saṅgajālamaticca so muni. Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloketi – etamādīnavaṃ ñatvā muni pubbāpare idha.

‘Biết rõ sự nguy hại này, bậc ẩn sĩ, trong đời trước và sau, ngay tại ở nơi đây.’ ‘Này’ có nghĩa là: trước kia, trong tình trạng là một vị sa-môn, có được danh tiếng và tiếng tăm; về sau, sau khi đã từ bỏ Đức Phật, Giáo Pháp, Tăng Chúng, và học giới để quay về đời sống thấp kém, có sự tai tiếng và không được tiếng tăm; (biết rõ) sự thành công và sự thất bại này. ‘Biết rõ’ có nghĩa là: đã biết, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ. ‘Bậc ẩn sĩ’: Trí tuệ được gọi là sự tĩnh lặng (mona). Trí tuệ nào là sự hiểu biết... (v.v.)... vượt qua được lưới ái luyến, vị ấy là bậc ẩn sĩ. ‘Ngay tại ở nơi đây’ có nghĩa là: trong quan điểm này, trong sự kham nhẫn này, trong sở thích này, trong sự chấp thủ này, trong Giáo Pháp này, trong Luật này, trong Pháp và Luật này, trong lời dạy này, trong phạm hạnh này, trong giáo huấn của Bậc Đạo Sư, trong thân phận này, trong thế giới loài người này – (đó là ý nghĩa của câu:) ‘Biết rõ sự nguy hại này, bậc ẩn sĩ, trong đời trước và sau, ngay tại ở nơi đây.’

Ekaccariyaṃ daḷhaṃ kayirāti. Dvīhi kāraṇehi ekaccariyaṃ daḷahaṃ kareyya – pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā. Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyya? Sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya. Evaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyya.

‘Hãy thực hành vững chắc hạnh sống độc cư.’ Người ấy nên thực hành vững chắc hạnh sống độc cư vì hai lý do: hoặc là do ý nghĩa của việc xuất gia, hoặc là do ý nghĩa của việc từ bỏ đoàn thể. Thế nào là thực hành vững chắc hạnh sống độc cư do ý nghĩa của việc xuất gia? Sau khi đã cắt đứt mọi trở ngại của đời sống tại gia, cắt đứt trở ngại về con cái và vợ, cắt đứt trở ngại về quyến thuộc, cắt đứt trở ngại về bạn bè và quan chức, cắt đứt trở ngại về việc tích trữ, cạo bỏ râu tóc, đắp y cà-sa, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, sau khi đã đạt đến trạng thái vô sở hữu, vị ấy nên đi, đứng, sinh hoạt, hành xử, duy trì, nuôi mạng, và sống một mình. Như vậy là thực hành vững chắc hạnh sống độc cư do ý nghĩa của việc xuất gia.

Kathaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyya? So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭiseveyya appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gaccheyya, eko tiṭṭheyya, eko nisīdeyya, eko seyyaṃ kappeyya, eko gāmaṃ piṇḍāya paviseyya, eko [Pg.122] paṭikkameyya, eko raho nisīdeyya, eko caṅkamaṃ adhiṭṭheyya, eko careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya. Evaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyyāti – ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyya, thiraṃ kareyya, daḷhaṃ samādāno assa, avaṭṭhitasamādāno assa kusalesu dhammesūti – ekaccariyaṃ daḷhaṃ kayirā.

Thế nào là thực hành vững chắc hạnh sống độc cư do ý nghĩa của việc từ bỏ đoàn thể? Vị ấy, sau khi đã xuất gia như vậy, một mình nên lui tới các trú xứ xa xôi trong rừng, nơi hoang vắng, ít tiếng động, không ồn ào, vắng bóng người, kín đáo, thích hợp cho việc độc cư. Vị ấy nên đi một mình, đứng một mình, ngồi một mình, nằm một mình, vào làng khất thực một mình, trở về một mình, ngồi một mình nơi kín đáo, kinh hành một mình, đi, đứng, sinh hoạt, hành xử, duy trì, nuôi mạng, và sống một mình. Như vậy là thực hành vững chắc hạnh sống độc cư do ý nghĩa của việc từ bỏ đoàn thể – nên thực hành vững chắc hạnh sống độc cư, nên thực hành kiên cố, nên có sự thọ trì vững chắc, nên có sự thọ trì đã được thiết lập trong các thiện pháp – (đó là ý nghĩa của câu:) ‘Hãy thực hành vững chắc hạnh sống độc cư.’

Na nisevetha methunanti. Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo…pe… taṃkāraṇā vuccati methunadhammo. Methunadhammaṃ na seveyya na niseveyya na saṃseveyya na paṭiseveyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti – na nisevetha methunaṃ.

‘Và chớ nên dính líu đến việc giao hợp.’ Pháp giao hợp, được gọi là pháp của người không chân chánh, pháp của dân làng... (v.v.)... vì lý do đó nó được gọi là pháp giao hợp. Không nên thực hành pháp giao hợp, không nên dính líu, không nên chung đụng, không nên thực hành lặp đi lặp lại, không nên làm, không nên thực hành hoàn toàn, không nên thọ trì và hành theo – (đó là ý nghĩa của câu:) ‘và chớ nên dính líu đến việc giao hợp.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Thế Tôn đã nói:

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, muni pubbāpare idha;

Ekaccariyaṃ daḷhaṃ kayirā, na nisevetha methuna’’nti.

‘Biết rõ sự nguy hại, này bậc ẩn sĩ kia, trong đời trước và sau, ngay tại ở nơi đây; Hãy thực hành vững chắc, hạnh sống độc cư này, và chớ nên dính líu, đến việc giao hợp kia.’

57.

57.

Vivekaññeva sikkhetha, etaṃ ariyānamuttamaṃ;

Na tena seṭṭho maññetha, sa ve nibbānasantike.

Hãy tu tập độc cư, đó là hạnh tối thượng, của các bậc Thánh nhân; Chớ vì thế tự cho, mình là bậc cao cả, vị ấy thật gần kề, với cảnh giới Niết-bàn.

Vivekaññeva sikkhethāti. Vivekoti tayo vivekā – kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko. Katamo kāyaviveko…pe… ayaṃ upadhiviveko. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirūpadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ. Sikkhāti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Vivekaññeva sikkhethāti vivekaññeva sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – vivekaññeva sikkhetha.

Về câu: "Hãy chỉ thực hành sự viễn ly". 'Viveka' (viễn ly) là: có ba sự viễn ly – thân viễn ly, tâm viễn ly, sanh y viễn ly. Thế nào là thân viễn ly? ...đây là sanh y viễn ly. Thân viễn ly có được cho những vị có thân viễn ly, ưa thích sự xuất ly. Tâm viễn ly có được cho những vị có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng. Sanh y viễn ly có được cho những cá nhân không còn sanh y, đã đi đến vô vi. 'Sikkhā' (học pháp) là: có ba học pháp – tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học... đây là tăng thượng tuệ học. "Hãy chỉ thực hành sự viễn ly" nghĩa là: nên thực hành, nên hành trì, nên thực tập, nên thọ trì và sống đúng theo chỉ sự viễn ly – đó là ý nghĩa của câu "hãy chỉ thực hành sự viễn ly".

Etaṃ ariyānamuttamanti. Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca paccekabuddhā ca. Ariyānaṃ etaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ yadidaṃ vivekacariyāti – etaṃ ariyānamuttamaṃ.

Về câu: "Đây là điều tối thượng của các bậc Thánh". Các bậc Thánh được gọi là các vị Phật, các vị Thinh văn của Phật, và các vị Độc Giác Phật. Đối với các bậc Thánh, sự thực hành viễn ly này là hàng đầu, là cao quý, là đặc thù, là chủ yếu, là tối thượng, là ưu việt – đó là ý nghĩa của câu "đây là điều tối thượng của các bậc Thánh".

Na tena seṭṭho maññethāti. Kāyavivekacariyāya unnatiṃ na kareyya, unnamaṃ na kareyya, mānaṃ na kareyya, thāmaṃ na kareyya, thambhaṃ na kareyya, na tena mānaṃ janeyya, na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti – tena seṭṭho na maññetha.

Về câu: "Do đó, không nên tự cho mình là cao quý". Do thực hành thân viễn ly, không nên tự đề cao, không nên tự nâng mình lên, không nên có ngã mạn, không nên dùng sức mạnh, không nên cứng nhắc; do đó, không nên sanh khởi ngã mạn; do đó, không nên trở nên cứng cỏi, chai lì, ngẩng cao đầu – đó là ý nghĩa của câu "do đó, không nên tự cho mình là cao quý".

Sa [Pg.123] ve nibbānasantiketi. So nibbānassa santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti – sa ve nibbānasantike.

Về câu: "Vị ấy thật ở gần Niết-bàn". Vị ấy ở gần, ở cạnh, ở sát, không xa, ở ngay bên cạnh Niết-bàn – đó là ý nghĩa của câu "vị ấy thật ở gần Niết-bàn".

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Vivekaññeva sikkhetha, etaṃ ariyānamuttamaṃ;

Na tena seṭṭho maññetha, sa ve nibbānasantike’’ti.

"Hãy chỉ thực hành sự viễn ly, đó là điều tối thượng của bậc Thánh; Do đó, chớ tự cho mình cao quý, vị ấy thật ở gần Niết-bàn."

58.

58.

Rittassa munino carato, kāmesu anapekkhino;

Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajā.

"Chúng sanh tham đắm trong các dục, ngưỡng mộ người đã vượt qua bộc lưu, vị ẩn sĩ sống trống không, không luyến ái các dục."

Rittassa munino caratoti. Rittassa vivittassa pavivittassa, kāyaduccaritena rittassa vivittassa pavivittassa. Vacīduccaritena…pe… manoduccaritena… rāgena… dosena… mohena… kodhena… upanāhena… makkhena… paḷāsena… issāya… macchariyena… māyāya… sāṭheyyena… thambhena… sārambhena… mānena… atimānena… madena… pamādena… sabbakilesehi… sabbaduccaritehi… sabbadarathehi… sabbapariḷāhehi… sabbasantāpehi… sabbākusalābhisaṅkhārehi rittassa vivittassa pavivittassa. Muninoti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Caratoti carato viharato iriyato vattato pālayato yapayato yāpayatoti – rittassa munino carato.

Về câu: "Của vị ẩn sĩ sống trống không". "Trống không" là trống không, xa lìa, hoàn toàn xa lìa; trống không, xa lìa, hoàn toàn xa lìa thân ác hành. Khẩu ác hành... ý ác hành... tham... sân... si... phẫn... não... phú... não... tật... xan... man trá... xảo quyệt... ngoan cố... tranh cạnh... mạn... quá mạn... say đắm... phóng dật... tất cả phiền não... tất cả ác hành... tất cả phiền muộn... tất cả nhiệt não... tất cả thiêu đốt... tất cả bất thiện hành; (vị ấy) trống không, xa lìa, hoàn toàn xa lìa (những điều ấy). Về "vị ẩn sĩ": 'Mona' được gọi là trí tuệ... vị ẩn sĩ ấy vượt qua lưới ái trước. Về "sống": là đang đi, đang trú, đang hành động, đang xoay vần, đang hộ trì, đang duy trì, đang bảo dưỡng – đó là ý nghĩa của câu "của vị ẩn sĩ sống trống không".

Kāmesu anapekkhinoti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā kāmesu anapekkhamāno cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo, vītarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – kāmesu anapekkhino.

Về câu: "Không luyến ái các dục". 'Kāma' (dục) là: tóm lại có hai loại dục – vật dục và phiền não dục... những thứ này được gọi là vật dục... những thứ này được gọi là phiền não dục. Sau khi đã liễu tri vật dục, đã từ bỏ, đoạn trừ, xua tan, chấm dứt, làm cho không còn hiện hữu phiền não dục, vị ấy không luyến ái các dục, đã từ bỏ dục, đã nôn ra dục, đã giải thoát khỏi dục, đã đoạn trừ dục, đã xả ly dục; đã ly tham, đã từ bỏ tham, đã nôn ra tham, đã giải thoát khỏi tham, đã đoạn trừ tham, đã xả ly tham; không còn khao khát, đã tịch tịnh, đã trở nên mát mẻ, vị ấy sống cảm thọ lạc, với tự thân đã trở thành Phạm thiên – đó là ý nghĩa của câu "không luyến ái các dục".

Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajāti. Pajāti sattādhivacanaṃ pajā kāmesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. Te kāmoghaṃ tiṇṇassa bhavoghaṃ tiṇṇassa diṭṭhoghaṃ tiṇṇassa avijjoghaṃ tiṇṇassa sabbasaṅkhārapathaṃ tiṇṇassa uttiṇṇassa nittiṇṇassa atikkantassa samatikkantassa vītivattassa pāraṃ gatassa pāraṃ pattassa [Pg.124] antaṃ gatassa antaṃ pattassa koṭiṃ gatassa koṭiṃ pattassa pariyantaṃ gatassa pariyantaṃ pattassa vosānaṃ gatassa vosānaṃ pattassa tāṇaṃ gatassa tāṇaṃ pattassa leṇaṃ gatassa leṇaṃ pattassa saraṇaṃ gatassa saraṇaṃ pattassa abhayaṃ gatassa abhayaṃ pattassa accutaṃ gatassa accutaṃ pattassa amataṃ gatassa amataṃ pattassa nibbānaṃ gatassa nibbānaṃ pattassa icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti. Yathā iṇāyikā ānaṇyaṃ patthenti pihayanti, yathā ābādhikā ārogyaṃ patthenti pihayanti, yathā bandhanabaddhā bandhanamokkhaṃ patthenti pihayanti, yathā dāsā bhujissaṃ patthenti pihayanti, yathā kantāraddhānapakkhandā khemantabhūmiṃ patthenti pihayanti; evamevaṃ pajā kāmesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā te kāmoghaṃ tiṇṇassa bhavoghaṃ tiṇṇassa…pe… nibbānaṃ gatassa nibbānaṃ pattassa icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappantīti – oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajā.

Về câu: "Chúng sanh tham đắm trong các dục, ngưỡng mộ người đã vượt qua bộc lưu". 'Pajā' là từ đồng nghĩa với chúng sanh. Chúng sanh tham ái, say đắm, dính mắc, mê muội, chìm đắm, bám víu, vướng mắc, bị trói buộc trong các dục. Những chúng sanh ấy (ngưỡng mộ) người đã vượt qua dục bộc lưu, đã vượt qua hữu bộc lưu, đã vượt qua kiến bộc lưu, đã vượt qua vô minh bộc lưu, đã vượt qua mọi con đường của các hành, đã vượt qua, đã vượt thoát, đã vượt lên, đã vượt hẳn, đã qua khỏi, đã đến bờ kia, đã đạt đến bờ kia, đã đến chỗ tận cùng, đã đạt đến chỗ tận cùng, đã đến cực điểm, đã đạt đến cực điểm, đã đến giới hạn, đã đạt đến giới hạn, đã đến chung cuộc, đã đạt đến chung cuộc, đã đến nơi nương tựa, đã đạt đến nơi nương tựa, đã đến nơi ẩn náu, đã đạt đến nơi ẩn náu, đã đến nơi quy y, đã đạt đến nơi quy y, đã đến nơi vô úy, đã đạt đến nơi vô úy, đã đến nơi bất tử, đã đạt đến nơi bất tử, đã đến nơi vô sanh, đã đạt đến nơi vô sanh, đã đến Niết-bàn, đã đạt đến Niết-bàn; họ mong muốn, ưa thích, cầu mong, ngưỡng mộ, khao khát. Như người mắc nợ mong cầu, ngưỡng mộ sự không nợ nần; như người bệnh mong cầu, ngưỡng mộ sự không bệnh tật; như người bị tù mong cầu, ngưỡng mộ sự giải thoát khỏi tù đày; như người nô lệ mong cầu, ngưỡng mộ sự tự do; như người đi trong sa mạc mong cầu, ngưỡng mộ vùng đất an ổn; cũng vậy, chúng sanh tham ái, say đắm, dính mắc, mê muội, chìm đắm, bám víu, vướng mắc, bị trói buộc trong các dục, họ (ngưỡng mộ) người đã vượt qua dục bộc lưu, đã vượt qua hữu bộc lưu... đã đến Niết-bàn, đã đạt đến Niết-bàn; họ mong muốn, ưa thích, cầu mong, ngưỡng mộ, khao khát – đó là ý nghĩa của câu "chúng sanh tham đắm trong các dục, ngưỡng mộ người đã vượt qua bộc lưu".

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Rittassa munino carato, kāmesu anapekkhino;

Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajā’’ti.

"Chúng sanh tham đắm trong các dục, ngưỡng mộ người đã vượt qua bộc lưu, vị ẩn sĩ sống trống không, không luyến ái các dục."

Tissametteyyasuttaniddeso sattamo.

Phần giải thích kinh Tissametteyya thứ bảy.

8. Pasūrasuttaniddeso

8. Phần giải thích kinh Pasūra.

Atha pasūrasuttaniddesaṃ vakkhati –

Kế đến, sẽ thuyết giảng về phần giải thích kinh Pasūra –

59.

59.

Idheva suddhiṃ iti vādayanti, nāññesu dhammesu visuddhimāhu;

Yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānā, paccekasaccesu puthū niviṭṭhā.

"Họ tuyên bố rằng: 'Chỉ ở đây mới có sự thanh tịnh', họ không nói có sự thanh tịnh trong các pháp khác; Nương tựa vào điều gì, họ nói điều đó là tốt đẹp, nhiều người an trú vào các chân lý riêng lẻ của mình."

Idheva suddhiṃ iti vādayantīti. Idheva suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Asassato loko [Pg.125]… antavā loko… anantavā loko… taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… hoti tathāgato paraṃ maraṇā… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – idheva suddhiṃ iti vādayanti.

“Chỉ ở đây có sự thanh tịnh, họ thuyết giảng như vậy” có nghĩa là: Chỉ ở đây, họ nói, họ kể, họ đọc, họ trình bày, họ gọi là có sự thanh tịnh, sự đặc biệt thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự đặc biệt giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát. (Với quan điểm:) ‘Thế giới là thường hằng, chỉ điều này là chân lý, điều khác là sai lầm,’ họ nói, họ kể, họ đọc, họ trình bày, họ gọi là có sự thanh tịnh, sự đặc biệt thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự đặc biệt giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát. (Với quan điểm:) ‘Thế giới là không thường hằng … thế giới là hữu biên… thế giới là vô biên… chính sinh mạng ấy là chính thân thể ấy… sinh mạng là khác, thân thể là khác… Như Lai có tồn tại sau khi chết… Như Lai không tồn tại sau khi chết… Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết… Như Lai không tồn tại cũng không không-tồn-tại sau khi chết, chỉ điều này là chân lý, điều khác là sai lầm,’ họ nói, họ kể, họ đọc, họ trình bày, họ gọi là có sự thanh tịnh, sự đặc biệt thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự đặc biệt giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Chỉ ở đây có sự thanh tịnh, họ thuyết giảng như vậy”.

Nāññesu dhammesu visuddhimāhūti. Attano satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ ṭhapetvā sabbe paravāde khipanti ukkhipanti parikkhipanti. ‘‘So satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā, na tattha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā’’ti – evamāhaṃsu evaṃ vadanti evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – nāññesu dhammesu visuddhimāhu.

“Họ không nói đến sự thanh tịnh ở các giáo pháp khác” có nghĩa là: Ngoại trừ vị đạo sư, lời giảng dạy, giáo phái, quan điểm, pháp hành, con đường của mình, họ vứt bỏ, họ loại trừ, họ loại bỏ hoàn toàn tất cả các quan điểm của người khác. (Họ nói:) ‘Vị đạo sư ấy không phải là bậc toàn tri, giáo pháp không được khéo thuyết, giáo phái không thực hành tốt, quan điểm không tốt đẹp, pháp hành không được chế định tốt, con đường không đưa đến sự giải thoát, ở đó không có sự thanh tịnh, hay sự đặc biệt thanh tịnh, hay sự hoàn toàn thanh tịnh, hay sự giải thoát, hay sự đặc biệt giải thoát, hay sự hoàn toàn giải thoát, ở đó họ không được thanh tịnh, hay không được đặc biệt thanh tịnh, hay không được hoàn toàn thanh tịnh, hay không được giải thoát, hay không được đặc biệt giải thoát, hay không được hoàn toàn giải thoát, (họ là) thấp kém, hạ liệt, tồi tệ, xấu xa, thiếu sót, nhỏ mọn.’ – Họ đã nói như vậy, họ nói như vậy, họ kể như vậy, họ đọc như vậy, họ trình bày như vậy, họ gọi như vậy. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Họ không nói đến sự thanh tịnh ở các giáo pháp khác”.

Yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānāti. Yaṃ nissitāti yaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ nissitā ānissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. Subhaṃ vadānāti subhavādā sobhanavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānā.

“Nương tựa vào điều gì, ở đó họ nói điều tốt đẹp” có nghĩa là: “Nương tựa vào điều gì” có nghĩa là họ nương tựa, đặc biệt nương tựa, dính mắc, đi đến, chấp giữ, tin chắc vào vị đạo sư, lời giảng dạy, giáo phái, quan điểm, pháp hành, con đường nào đó. “Ở đó” có nghĩa là ở trong quan điểm của mình, trong sự kham nhẫn của mình, trong sở thích của mình, trong học thuyết của mình. “Nói điều tốt đẹp” có nghĩa là họ có quan điểm cho là tốt, quan điểm cho là hay, quan điểm cho là bậc trí, quan điểm cho là vững chắc, quan điểm cho là hợp lý, quan điểm cho là có nguyên nhân, quan điểm cho là có đặc tính, quan điểm cho là có lý do, quan điểm cho là có cơ sở, ở trong học thuyết của mình. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Nương tựa vào điều gì, ở đó họ nói điều tốt đẹp”.

Paccekasaccesu puthū niviṭṭhāti. Puthū samaṇabrāhmaṇā puthū paccekasaccesu niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. ‘‘Asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – paccekasaccesu puthū niviṭṭhā.

“Nhiều người an trú trong các chân lý riêng biệt” có nghĩa là: Nhiều vị Sa-môn và Bà-la-môn đã an trú, đã thiết lập, đã dính mắc, đã đi đến, đã chấp giữ, đã tin chắc vào nhiều chân lý riêng biệt. (Với quan điểm:) ‘Thế giới là thường hằng, chỉ điều này là chân lý, điều khác là sai lầm,’ họ đã an trú, đã thiết lập, đã dính mắc, đã đi đến, đã chấp giữ, đã tin chắc. (Với quan điểm:) ‘Thế giới là không thường hằng… cho đến… Như Lai không tồn tại cũng không không-tồn-tại sau khi chết, chỉ điều này là chân lý, điều khác là sai lầm,’ họ đã an trú, đã thiết lập, đã dính mắc, đã đi đến, đã chấp giữ, đã tin chắc. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Nhiều người an trú trong các chân lý riêng biệt”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Idheva [Pg.126] suddhiṃ iti vādayanti, nāññesu dhammesu visuddhimāhu;

Yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānā, paccekasaccesu puthū niviṭṭhā’’ti.

“‘Chỉ ở đây thanh tịnh,’ họ thuyết giảng vậy, họ không nói đến sự thanh tịnh ở các pháp khác; Nương tựa vào điều gì, ở đó họ nói điều tốt đẹp, nhiều người an trú trong các chân lý riêng biệt.’”

60.

60.

Te vādakāmā parisaṃ vigayha, bālaṃ dahantī mithu aññamaññaṃ;

Vadanti te aññasitā kathojjaṃ, pasaṃsakāmā kusalāvadānā.

Những kẻ ham tranh luận, đi vào hội chúng, xem nhau là kẻ ngu si; Nương tựa vào người khác, họ nói lời tranh cãi, những kẻ mong được tán dương, tự cho là khéo léo.

Te vādakāmā parisaṃ vigayhāti. Te vādakāmāti te vādakāmā vādatthikā vādādhippāyā vādapurekkhārā vādapariyesanaṃ carantā. Parisaṃ vigayhāti khattiyaparisaṃ brāhmaṇaparisaṃ gahapatiparisaṃ samaṇaparisaṃ vigayha ogayha ajjhogāhetvā pavisitvāti – te vādakāmā parisaṃ vigayha.

“Những kẻ ham tranh luận, đi vào hội chúng” có nghĩa là: “Những kẻ ham tranh luận” có nghĩa là những kẻ ham tranh luận, những kẻ muốn tranh luận, những kẻ có ý định tranh luận, những kẻ xem tranh luận là hàng đầu, những kẻ đi tìm kiếm sự tranh luận. “Đi vào hội chúng” có nghĩa là đi vào, đi xuống, đắm mình vào, đi vào bên trong hội chúng của các vị Sát-đế-lỵ, hội chúng của các vị Bà-la-môn, hội chúng của các vị gia chủ, hội chúng của các vị Sa-môn. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Những kẻ ham tranh luận, đi vào hội chúng”.

Bālaṃ dahantī mithu aññamaññanti. Mithūti dve janā dve kalahakārakā dve bhaṇḍanakārakā dve bhassakārakā dve vivādakārakā dve adhikaraṇakārakā dve vādino dve sallāpakā; te aññamaññaṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dahanti passanti dakkhanti olokenti nijjhāyanti upaparikkhantīti – bālaṃ dahantī mithu aññamaññaṃ.

“Xem nhau là kẻ ngu si” có nghĩa là: “Lẫn nhau” có nghĩa là hai người, hai kẻ gây gổ, hai kẻ cãi vã, hai kẻ tranh chấp, hai kẻ tranh luận, hai kẻ phân xử, hai người đối đáp, hai người trò chuyện; họ xem nhau, thấy nhau, nhìn nhau, quan sát nhau, chiêm nghiệm nhau, xem xét nhau là kẻ ngu si, là thấp kém, là hạ liệt, là tồi tệ, là xấu xa, là thiếu sót, là nhỏ mọn. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Xem nhau là kẻ ngu si”.

Vadanti te aññasitā kathojjanti. Aññaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ nissitā ānissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. Kathojjaṃ vuccati kalaho bhaṇḍanaṃ viggaho vivādo medhagaṃ. Atha vā kathojjanti anojavantī nisākathā kathojjaṃ vadanti, kalahaṃ vadanti, bhaṇḍanaṃ vadanti, viggahaṃ vadanti, vivādaṃ vadanti, medhagaṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – vadanti te aññasitā kathojjaṃ.

“Nương tựa vào người khác, họ nói lời tranh cãi” có nghĩa là: Họ nương tựa, đặc biệt nương tựa, dính mắc, đi đến, chấp giữ, tin chắc vào vị đạo sư, lời giảng dạy, giáo phái, quan điểm, pháp hành, con đường khác. “Lời tranh cãi” được gọi là sự gây gổ, sự cãi vã, sự xung đột, sự tranh luận, sự bất hòa. Hoặc là, “lời tranh cãi” có nghĩa là lời nói không có tinh túy, lời nói thấp kém; họ nói lời tranh cãi, họ nói sự gây gổ, họ nói sự cãi vã, họ nói sự xung đột, họ nói sự tranh luận, họ nói sự bất hòa, họ kể, họ đọc, họ trình bày, họ gọi. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Nương tựa vào người khác, họ nói lời tranh cãi”.

Pasaṃsakāmā kusalāvadānāti. Pasaṃsakāmāti pasaṃsakāmā pasaṃsatthikā pasaṃsādhippāyā pasaṃsapurekkhārā pasaṃsapariyesanaṃ carantā. Kusalāvadānāti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – pasaṃsakāmā kusalāvadānā.

“Những kẻ mong được tán dương, tự cho là khéo léo” có nghĩa là: “Những kẻ mong được tán dương” có nghĩa là những kẻ ham muốn sự tán dương, những kẻ muốn được tán dương, những kẻ có ý định được tán dương, những kẻ xem sự tán dương là hàng đầu, những kẻ đi tìm kiếm sự tán dương. “Tự cho là khéo léo” có nghĩa là họ có quan điểm cho là khéo léo, quan điểm cho là bậc trí, quan điểm cho là vững chắc, quan điểm cho là hợp lý, quan điểm cho là có nguyên nhân, quan điểm cho là có đặc tính, quan điểm cho là có lý do, quan điểm cho là có cơ sở, ở trong học thuyết của mình. – (Đây là ý nghĩa của câu:) “Những kẻ mong được tán dương, tự cho là khéo léo”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Te [Pg.127] vādakāmā parisaṃ vigayha, bālaṃ dahantī mithu aññamaññaṃ;

Vadanti te aññasitā kathojjaṃ, pasaṃsakāmā kusalāvadānā’’ti.

“‘Những kẻ ham tranh luận, đi vào hội chúng, xem nhau là kẻ ngu si; Nương tựa vào người khác, họ nói lời tranh cãi, những kẻ mong được tán dương, tự cho là khéo léo.’”

61.

61.

Yutto kathāyaṃ parisāya majjhe, pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti;

Apāhatasmiṃ pana maṅku hoti, nindāya so kuppati randhamesī.

Tham gia tranh luận giữa hội chúng, kẻ mong được tán dương trở nên bực bội; Khi bị bác bỏ, y lại trở nên chán nản, kẻ tìm lỗi ấy tức giận vì bị chỉ trích.

Yutto kathāyaṃ parisāya majjheti. Khattiyaparisāya vā brāhmaṇaparisāya vā gahapatiparisāya vā samaṇaparisāya vā majjhe attano kathāyaṃ yutto payutto āyutto samāyutto sampayutto kathetunti – yutto kathāyaṃ parisāya majjhe.

Yutto kathāyaṃ parisāya majjhe có nghĩa là: Ở giữa hội chúng Sát-đế-lỵ, hoặc hội chúng Bà-la-môn, hoặc hội chúng gia chủ, hoặc hội chúng Sa-môn, vị ấy chuyên tâm, tận tụy, nỗ lực, cùng nhau chuyên tâm, khéo chuyên tâm trong cuộc luận bàn của mình để trình bày. Như thế là yutto kathāyaṃ parisāya majjhe.

Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti. Pasaṃsamicchanti pasaṃsaṃ thomanaṃ kittiṃ vaṇṇahāriyaṃ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappanto. Vinighāti hotīti pubbeva sallāpā kathaṃkathī vinighātī hoti. ‘‘Jayo nu kho me bhavissati, parājayo nu kho me bhavissati, kathaṃ niggahaṃ karissāmi, kathaṃ paṭikammaṃ karissāmi, kathaṃ visesaṃ karissāmi, kathaṃ paṭivisesaṃ karissāmi, kathaṃ āveṭhiyaṃ karissāmi, kathaṃ nibbeṭhiyaṃ karissāmi, kathaṃ chedaṃ karissāmi, kathaṃ maṇḍalaṃ karissāmī’’ti, evaṃ pubbeva sallāpā kathaṃkathī vinighāti hotīti – pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti.

Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti có nghĩa là: Pasaṃsamicchaṃ là mong muốn, chấp nhận, cầu mong, khao khát, tham ái sự tán dương, sự ca tụng, danh tiếng, sự truyền bá đức hạnh. Vinighāti hoti có nghĩa là ngay cả trước khi luận bàn, vị ấy đã có sự hoài nghi, trở nên phiền não: ‘Ta sẽ thắng chăng? Hay ta sẽ bại chăng? Ta sẽ bắt bẻ như thế nào? Ta sẽ đối phó như thế nào? Ta sẽ làm cho đặc sắc như thế nào? Ta sẽ làm cho đặc sắc trở lại như thế nào? Ta sẽ bao vây (luận điểm) như thế nào? Ta sẽ thoát ra như thế nào? Ta sẽ cắt đứt (luận điểm) như thế nào? Ta sẽ thiết lập phạm vi (luận điểm) như thế nào?’ Như vậy, ngay cả trước khi luận bàn, vị ấy đã có sự hoài nghi, trở nên phiền não. Như thế là pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti.

Apāhatasmiṃ pana maṅku hotīti. Ye te pañhavīmaṃsakā parisā pārisajjā pāsārikā, te apaharanti. ‘‘Atthāpagataṃ bhaṇita’’nti atthato apaharanti, ‘‘byañjanāpagataṃ bhaṇita’’nti byañjanato apaharanti, ‘‘atthabyañjanāpagataṃ bhaṇita’’nti atthabyañjanato apaharanti, ‘‘attho te dunnīto, byañjanaṃ te duropitaṃ, atthabyañjanaṃ te dunnītaṃ duropitaṃ, niggaho te akato, paṭikammaṃ te dukkaṭaṃ, viseso te akato, paṭiviseso te dukkaṭo, āveṭhiyā te akatā, nibbeṭhiyā te dukkaṭā, chedo te akato, maṇḍalaṃ te dukkaṭaṃ visamakathaṃ dukkathitaṃ dubbhaṇitaṃ dullapitaṃ duruttaṃ dubbhāsita’’nti apaharanti. Apāhatasmiṃ pana maṅku hotīti[Pg.128]. Apāhatasmiṃ maṅku hoti pīḷito ghaṭṭito byādhito domanassito hotīti – apāhatasmiṃ pana maṅku hoti.

Apāhatasmiṃ pana maṅku hotīti có nghĩa là: Những vị thẩm xét vấn đề, những thành viên hội chúng, những người có thẩm quyền, họ bác bỏ. Họ bác bỏ về mặt ý nghĩa rằng: ‘(Điều này) được nói ra không có ý nghĩa.’ Họ bác bỏ về mặt văn tự rằng: ‘(Điều này) được nói ra không có văn tự.’ Họ bác bỏ về mặt ý nghĩa và văn tự rằng: ‘(Điều này) được nói ra không có ý nghĩa và văn tự.’ Họ bác bỏ rằng: ‘Ý nghĩa của ông được dẫn dắt sai, văn tự của ông được đặt sai, ý nghĩa và văn tự của ông được dẫn dắt sai và đặt sai, sự bắt bẻ của ông chưa được thực hiện, sự đối phó của ông được làm một cách tồi tệ, sự đặc sắc của ông chưa được thực hiện, sự đặc sắc trở lại của ông được làm một cách tồi tệ, sự bao vây của ông chưa được thực hiện, sự thoát ra của ông được làm một cách tồi tệ, sự cắt đứt của ông chưa được thực hiện, sự thiết lập phạm vi của ông được làm một cách tồi tệ, cuộc luận bàn không tương hợp, được trình bày tồi, được nói ra tồi, được đáp lại tồi, được diễn đạt tồi, được phát biểu tồi.’ Apāhatasmiṃ pana maṅku hotīti có nghĩa là: Khi bị bác bỏ, vị ấy trở nên bối rối, bị áp bức, bị va chạm, bị phiền não, bị ưu sầu. Như thế là apāhatasmiṃ pana maṅku hoti.

Nindāya so kuppati randhamesīti. Nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya kuppati byāpajjati patiṭṭhīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukarotīti – nindāya so kuppati. Randhamesīti virandhamesī aparaddhamesī khalitamesī gaḷitamesī vivaramesīti – nindāya so kuppati randhamesī.

Nindāya so kuppati randhamesīti có nghĩa là: Nindāya so kuppati là do bị chỉ trích, khiển trách, chê bai, phỉ báng, vị ấy tức giận, trở nên ác ý, phẫn uất, và biểu lộ sự tức giận, sân hận, và bất mãn. Randhamesī có nghĩa là tìm kiếm khuyết điểm, tìm kiếm sai lầm, tìm kiếm sơ suất, tìm kiếm sự trượt ngã, tìm kiếm kẽ hở. Như thế là nindāya so kuppati randhamesī.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã thuyết rằng:

‘‘Yutto kathāyaṃ parisāya majjhe, pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti;

Apāhatasmiṃ pana maṅku hoti, nindāya so kuppati randhamesī’’ti.

“Vị chuyên tâm luận bàn giữa hội chúng, do mong cầu tán dương nên trở nên phiền não; rồi khi bị bác bỏ, vị ấy trở nên bối rối, do bị chỉ trích, vị ấy tức giận và tìm kiếm khuyết điểm.”

62.

62.

Yamassa vādaṃ parihīnamāhu, apāhataṃ pañhavimaṃsakāse ;

Paridevati socati hīnavādo, upaccagā manti anutthunāti.

“Lập luận của vị ấy được gọi là thấp kém, bị những người thẩm xét vấn đề bác bỏ; người có lập luận thấp kém than van, sầu muộn, rên rỉ rằng: ‘Ông ấy đã vượt qua tôi.’”

Yamassa vādaṃ parihīnamāhūti yaṃ tassa vādaṃ hīnaṃ nihīnaṃ parihīnaṃ parihāpitaṃ na paripūritaṃ, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – yamassa vādaṃ parihīnamāhu.

Yamassa vādaṃ parihīnamāhu có nghĩa là: Lập luận của vị ấy là thấp kém, rất thấp kém, hoàn toàn thấp kém, bị suy giảm, không được trọn vẹn; họ đã nói như vậy, họ kể như vậy, họ nói như vậy, họ chỉ ra như vậy, họ gọi như vậy. Như thế là yamassa vādaṃ parihīnamāhu.

Apāhataṃ pañhavimaṃsakāseti. Ye te pañhavīmaṃsakā parisā pārisajjā pāsārikā, te apaharanti. ‘‘Atthāpagataṃ bhaṇita’’nti atthato apaharanti, ‘‘byañjanāpagataṃ bhaṇita’’nti byañjanato apaharanti, ‘‘atthabyañjanāpagataṃ bhaṇita’’nti atthabyañjanato apaharanti, ‘‘attho te dunnīto, byañjanaṃ te duropitaṃ, atthabyañjanaṃ te dunnītaṃ duropitaṃ, niggaho te akato, paṭikammaṃ te dukkaṭaṃ, viseso te akato, paṭiviseso te dukkaṭo, āveṭhiyā te akatā, nibbeṭhiyā te dukkaṭā, chedo te akato, maṇḍalaṃ te dukkaṭaṃ visamakathaṃ dukkathitaṃ dubbhaṇitaṃ dullapitaṃ duruttaṃ dubbhāsita’’nti, apaharantīti – apāhataṃ pañhavimaṃsakāse.

Apāhataṃ pañhavimaṃsakāse có nghĩa là: Những vị thẩm xét vấn đề, những thành viên hội chúng, những người có thẩm quyền, họ bác bỏ. Họ bác bỏ về mặt ý nghĩa rằng: ‘(Điều này) được nói ra không có ý nghĩa.’ Họ bác bỏ về mặt văn tự rằng: ‘(Điều này) được nói ra không có văn tự.’ Họ bác bỏ về mặt ý nghĩa và văn tự rằng: ‘(Điều này) được nói ra không có ý nghĩa và văn tự.’ Họ bác bỏ rằng: ‘Ý nghĩa của ông được dẫn dắt sai, văn tự của ông được đặt sai, ý nghĩa và văn tự của ông được dẫn dắt sai và đặt sai, sự bắt bẻ của ông chưa được thực hiện, sự đối phó của ông được làm một cách tồi tệ, sự đặc sắc của ông chưa được thực hiện, sự đặc sắc trở lại của ông được làm một cách tồi tệ, sự bao vây của ông chưa được thực hiện, sự thoát ra của ông được làm một cách tồi tệ, sự cắt đứt của ông chưa được thực hiện, sự thiết lập phạm vi của ông được làm một cách tồi tệ, cuộc luận bàn không tương hợp, được trình bày tồi, được nói ra tồi, được đáp lại tồi, được diễn đạt tồi, được phát biểu tồi.’ Như thế là apāhataṃ pañhavimaṃsakāse.

Paridevati [Pg.129] socati hīnavādoti. Paridevatīti ‘‘aññaṃ mayā āvajjitaṃ aññaṃ cintitaṃ aññaṃ upadhāritaṃ, aññaṃ upalakkhitaṃ so mahāpakkho mahāpariso mahāparivāro; parisā cāyaṃ vaggā, na samaggā; samaggāya parisāya hetu kathāsallāpo puna bhañjissāmī’’ti, yā evarūpā vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattanti – paridevati. Socatīti ‘‘tassa jayo’’ti socati ‘‘mayhaṃ parājayo’’ti socati, ‘‘tassa lābho’’ti socati, ‘‘mayhaṃ alābho’’ti socati, ‘‘tassa yaso’’ti socati, ‘‘mayhaṃ ayaso’’ti socati, ‘‘tassa pasaṃsā’’ti socati, ‘‘mayhaṃ nindā’’ti socati, ‘‘tassa sukha’’nti socati, ‘‘mayhaṃ dukkha’’nti socati, ‘‘so sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, ahamasmi asakkato agarukato amānito apūjito anapacito na lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjatīti – paridevati socati. Hīnavādoti hīnavādo nihīnavādo parihīnavādo parihāpitavādo na paripūravādoti – paridevati socati hīnavādo.

Paridevati socati hīnavādoti có nghĩa là: Paridevati là: ‘Ta đã hướng đến điều khác, đã suy tư điều khác, đã xem xét điều khác, đã ghi nhận điều khác; vị kia có phe phái lớn, có hội chúng lớn, có đoàn tùy tùng lớn; và hội chúng này thì chia rẽ, không hòa hợp; trong một hội chúng hòa hợp, cuộc luận bàn này đã không xảy ra, ta sẽ phá vỡ nó lần nữa.’ Những lời nói như vậy là lời nói lảm nhảm, nói năng sai lạc, nói lặp đi lặp lại, thói quen nói lảm nhảm, tình trạng nói lảm nhảm. Như thế là paridevati. Socati là: Vị ấy sầu muộn rằng: ‘Vị kia chiến thắng,’ sầu muộn rằng: ‘Ta thất bại;’ sầu muộn rằng: ‘Vị kia có lợi lộc,’ sầu muộn rằng: ‘Ta không có lợi lộc;’ sầu muộn rằng: ‘Vị kia có danh tiếng,’ sầu muộn rằng: ‘Ta không có danh tiếng;’ sầu muộn rằng: ‘Vị kia được tán dương,’ sầu muộn rằng: ‘Ta bị chỉ trích;’ sầu muộn rằng: ‘Vị kia có hạnh phúc,’ sầu muộn rằng: ‘Ta có đau khổ.’ Vị ấy sầu muộn rằng: ‘Vị kia được tôn trọng, kính nể, quý mến, cúng dường, đảnh lễ, và nhận được y phục, vật thực khất thực, chỗ ở, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng; còn ta thì không được tôn trọng, không được kính nể, không được quý mến, không được cúng dường, không được đảnh lễ, và không nhận được y phục, vật thực khất thực, chỗ ở, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng.’ Vị ấy sầu muộn, mệt mỏi, than van, đấm ngực khóc lóc, rơi vào si mê. Như thế là paridevati socati. Hīnavādo là: người có lập luận thấp kém, người có lập luận rất thấp kém, người có lập luận hoàn toàn thấp kém, người có lập luận bị suy giảm, người có lập luận không trọn vẹn. Như thế là paridevati socati hīnavādo.

Upaccagā manti anutthunātīti. So maṃ vādena vādaṃ accagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti. Evampi upaccagā manti. Atha vā maṃ vādena vādaṃ abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā maddayitvā carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti. Evampi upaccagā manti. Anutthunā vuccati vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattanti – upaccagā manti anutthunāti.

“Upaccagā manti anutthunāti (đã vượt qua ta rồi than van)” có nghĩa là: Vị ấy đã vượt qua (accagā), đã lấn át (upaccagā), đã vượt hẳn (atikkanto), đã vượt qua một cách tốt đẹp (samatikkanto), đã vi phạm (vītivatto) luận thuyết của ta bằng luận thuyết của mình. ‘Upaccagā manti (đã vượt qua ta)’ cũng là như vậy. Hoặc nữa, sau khi đã chinh phục (abhibhavitvā), đã bao trùm (ajjhottharitvā), đã chiếm đoạt (pariyādiyitvā), đã nghiền nát (maddayitvā) luận thuyết của ta bằng luận thuyết của mình, vị ấy đi (carati), trú (viharati), sinh hoạt (iriyati), xoay vần (vattati), hộ trì (pāleti), duy trì (yapeti), khiến duy trì (yāpeti). ‘Upaccagā manti (đã vượt qua ta)’ cũng là như vậy. Sự than van (anutthunā) được gọi là lời nói (vācā), lời nói lảm nhảm (palāpo), lời nói sai lạc (vippalāpo), lời nói lặp đi lặp lại (lālappo), tình trạng nói lặp đi lặp lại (lālappāyanā), bản chất của việc nói lặp đi lặp lại (lālappāyitattaṃ). – (Như thế là) upaccagā manti anutthunāti (đã vượt qua ta rồi than van).

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Yamassa vādaṃ parihīnamāhu, apāhataṃ pañhavimaṃsakāse;

Paridevati socati hīnavādo, upaccagā manti anutthunātī’’ti.

“Luận thuyết của người nào được cho là thấp kém, bị bác bỏ giữa những người thẩm vấn; người có luận thuyết thấp kém ấy than khóc, sầu muộn, và rên rỉ rằng: ‘Hắn đã vượt qua ta’.”

63.

63.

Ete [Pg.130] vivādā samaṇesu jātā, etesu ugghātinighāti hoti;

Etampi disvā virame kathojjaṃ, na haññadatthatthi pasaṃsalābhā.

Những tranh luận này sanh khởi giữa các sa-môn, trong đó có sự đắc thắng và thất bại. Thấy cả điều này, hãy từ bỏ sự tranh cãi vô ích, vì ngoài việc được tán dương ra, không có lợi ích nào khác.

Ete vivādā samaṇesu jātāti. Samaṇāti ye keci ito bahiddhā paribbajūpagatā paribbajasamāpannā. Ete diṭṭhikalahā diṭṭhibhaṇḍanā diṭṭhiviggahā diṭṭhivivādā diṭṭhimedhagā samaṇesu jātā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtāti – ete vivādā samaṇesu jātā.

“Ete vivādā samaṇesu jātā (những tranh luận này sanh khởi giữa các sa-môn)” có nghĩa là: “Samaṇā (các sa-môn)” là bất cứ ai là du sĩ ngoại đạo, đã trở thành du sĩ ở bên ngoài giáo pháp này. Những cuộc cãi vã về tà kiến (diṭṭhikalahā), xung đột về tà kiến (diṭṭhibhaṇḍanā), mâu thuẫn về tà kiến (diṭṭhiviggahā), tranh luận về tà kiến (diṭṭhivivādā), chiến tranh về tà kiến (diṭṭhimedhagā) này đã sanh khởi (jātā), đã phát sanh (sañjātā), đã khởi lên (nibbattā), đã sanh ra (abhinibbattā), đã xuất hiện (pātubhūtā) nơi các sa-môn. – (Như thế là) ete vivādā samaṇesu jātā (những tranh luận này sanh khởi giữa các sa-môn).

Etesu ugghātinighāti hotīti. Jayaparājayo hoti, lābhālābho hoti, yasāyaso hoti, nindāpasaṃsā hoti, sukhadukkhaṃ hoti, somanassadomanassaṃ hoti, iṭṭhāniṭṭhaṃ hoti, anunayapaṭighaṃ hoti, ugghātitanigghātitaṃ hoti, anurodhavirodho hoti, jayena cittaṃ ugghātitaṃ hoti parājayena cittaṃ nigghātitaṃ hoti, lābhena cittaṃ ugghātitaṃ hoti alābhena cittaṃ nigghātitaṃ hoti, yasena cittaṃ ugghātitaṃ hoti ayasena cittaṃ nigghātitaṃ hoti, pasaṃsāya cittaṃ ugghātitaṃ hoti nindāya cittaṃ nigghātitaṃ hoti, sukhena cittaṃ ugghātitaṃ hoti dukkhena cittaṃ nigghātitaṃ hoti, somanassena cittaṃ ugghātitaṃ hoti domanassena cittaṃ nigghātitaṃ hoti, unnatiyā cittaṃ ugghātitaṃ hoti onatiyā cittaṃ nigghātitaṃ hotīti – etesu ugghātinighāti hoti.

“Etesu ugghātinighāti hoti (trong đó có sự đắc thắng và thất bại)” có nghĩa là: Có sự thắng và bại, có được và mất, có danh và vô danh, có chê và khen, có lạc và khổ, có hỷ và ưu, có điều vừa ý và không vừa ý, có thuận và nghịch, có sự phấn chấn và suy sụp, có sự đồng thuận và chống đối. Do chiến thắng, tâm được phấn chấn; do thất bại, tâm bị suy sụp. Do được, tâm được phấn chấn; do mất, tâm bị suy sụp. Do có danh, tâm được phấn chấn; do vô danh, tâm bị suy sụp. Do được khen, tâm được phấn chấn; do bị chê, tâm bị suy sụp. Do có lạc, tâm được phấn chấn; do có khổ, tâm bị suy sụp. Do có hỷ, tâm được phấn chấn; do có ưu, tâm bị suy sụp. Do được thăng tiến, tâm được phấn chấn; do bị giáng cấp, tâm bị suy sụp. – (Như thế là) etesu ugghātinighāti hoti (trong đó có sự đắc thắng và thất bại).

Etampi disvā virame kathojjanti. Etampi disvāti etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti – etampi disvā virame kathojjanti. Kathojjaṃ vuccati kalaho bhaṇḍanaṃ viggaho vivādo medhagaṃ. Atha vā kathojjanti anojavantī nisākathā kathojjaṃ na kareyya, kalahaṃ na kareyya, bhaṇḍanaṃ na kareyya, viggahaṃ na kareyya, vivādaṃ na kareyya, medhagaṃ na kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto [Pg.131] nissaṭo vippayutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – etampi disvā virame kathojjaṃ.

“Etampi disvā virame kathojjaṃ (thấy cả điều này, hãy từ bỏ sự tranh cãi vô ích)”. “Etampi disvā (thấy cả điều này)” có nghĩa là: sau khi đã thấy, đã nhận thấy, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ sự nguy hại này trong các cuộc cãi vã về tà kiến, xung đột về tà kiến, mâu thuẫn về tà kiến, tranh luận về tà kiến, chiến tranh về tà kiến. – (Như thế là) etampi disvā. “Virame kathojjaṃ (hãy từ bỏ sự tranh cãi vô ích)”. Sự tranh cãi vô ích (kathojjaṃ) được gọi là sự cãi vã (kalaho), sự xung đột (bhaṇḍanaṃ), sự mâu thuẫn (viggaho), sự tranh luận (vivādo), sự chiến tranh (medhagaṃ). Hoặc nữa, “kathojjaṃ” là lời nói vô vị, không nên nói lời tranh cãi vô ích, không nên cãi vã, không nên xung đột, không nên mâu thuẫn, không nên tranh luận, không nên gây chiến. Nên từ bỏ (pajaheyya), đoạn trừ (vinodeyya), làm cho chấm dứt (byantiṃ kareyya), làm cho không còn tồn tại (anabhāvaṃ gameyya) sự cãi vã, xung đột, mâu thuẫn, tranh luận, chiến tranh. Nên xa lánh (ārato assa), từ bỏ (virato), tránh xa (paṭivirato), thoát ra (nikkhanto), vứt bỏ (nissaṭo), không liên hệ (vippayutto), không dính mắc (visaññutto) khỏi sự cãi vã, xung đột, mâu thuẫn, tranh luận, chiến tranh; nên trú với tâm có ranh giới đã được cởi bỏ. – (Như thế là) etampi disvā virame kathojjaṃ (thấy cả điều này, hãy từ bỏ sự tranh cãi vô ích).

Na haññadatthatthi pasaṃsalābhāti. Pasaṃsalābhā añño attho natthi attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho, samparāyiko vā attho, uttāno vā attho, gambhīro vā attho, gūḷho vā attho, paṭicchanno vā attho, neyyo vā attho, nīto vā attho, anavajjo vā attho, nikkileso vā attho, vodāno vā attho, paramattho vā attho natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhantīti – na haññadatthatthi pasaṃsalābhā.

“Na haññadatthatthi pasaṃsalābhā (ngoài việc được tán dương ra, không có lợi ích nào khác)” có nghĩa là: Ngoài việc được tán dương ra, không có lợi ích nào khác: không có lợi ích cho bản thân, lợi ích cho người khác, hay lợi ích cho cả hai; không có lợi ích trong hiện tại hay lợi ích trong tương lai; không có lợi ích nông cạn hay lợi ích sâu xa; không có lợi ích che giấu hay lợi ích ẩn kín; không có lợi ích cần được dẫn dắt hay lợi ích đã được dẫn dắt; không có lợi ích không đáng chê trách, lợi ích không phiền não, lợi ích trong sạch, hay lợi ích tối thượng. Chúng không có, không hiện hữu, không tồn tại, không thể tìm thấy. – (Như thế là) na haññadatthatthi pasaṃsalābhā (ngoài việc được tán dương ra, không có lợi ích nào khác).

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Ete vivādā samaṇesu jātā, etesu ugghātinighāti hoti;

Etampi disvā virame kathojjaṃ, na haññadatthatthi pasaṃsalābhā’’ti.

“Những tranh luận này sanh khởi giữa các sa-môn, trong đó có sự đắc thắng và thất bại. Thấy cả điều này, hãy từ bỏ sự tranh cãi vô ích, vì ngoài việc được tán dương ra, không có lợi ích nào khác.”

64.

64.

Pasaṃsito vā pana tattha hoti, akkhāya vādaṃ parisāya majjhe;

So hassatī unnamatī ca tena, pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahu.

Hoặc người ấy được tán dương ở đó, sau khi trình bày luận thuyết giữa hội chúng. Do đó, người ấy hoan hỷ và kiêu ngạo, đã đạt được mục đích ấy như ý mong muốn.

Pasaṃsito vā pana tattha hotīti. Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā pasaṃsito thomito kittito vaṇṇito hotīti – pasaṃsito vā pana tattha hoti.

“Pasaṃsito vā pana tattha hoti (hoặc người ấy được tán dương ở đó)” có nghĩa là: “Tattha (ở đó)” là trong tà kiến của mình, trong sự kham nhẫn của mình, trong sở thích của mình, trong chủ thuyết của mình, vị ấy được tán dương (pasaṃsito), được ca tụng (thomito), được truyền tụng (kittito), được tán thán (vaṇṇito). – (Như thế là) pasaṃsito vā pana tattha hoti (hoặc người ấy được tán dương ở đó).

Akkhāya vādaṃ parisāya majjheti. Khattiyaparisāya vā brāhmaṇaparisāya vā gahapatiparisāya vā samaṇaparisāya vā majjhe attano vādaṃ akkhāya ācikkhitvā anuvādaṃ akkhāya ācikkhitvā thambhayitvā brūhayitvā dīpayitvā jotayitvā voharitvā pariggaṇhitvāti – akkhāya vādaṃ parisāya majjhe.

“Akkhāya vādaṃ parisāya majjhe (sau khi trình bày luận thuyết giữa hội chúng)” có nghĩa là: Giữa hội chúng Sát-đế-lỵ, hội chúng Bà-la-môn, hội chúng gia chủ, hay hội chúng sa-môn, sau khi đã trình bày (akkhāya), đã giải thích (ācikkhitvā) luận thuyết của mình; sau khi đã trình bày, đã giải thích luận thuyết phụ; sau khi đã làm cho vững chắc (thambhayitvā), làm cho phát triển (brūhayitvā), làm cho sáng tỏ (dīpayitvā), làm cho rực rỡ (jotayitvā), tuyên bố (voharitvā), chấp nhận (pariggaṇhitvā). – (Như thế là) akkhāya vādaṃ parisāya majjhe (sau khi trình bày luận thuyết giữa hội chúng).

So hassatī unnamatī ca tenāti. So tena jayatthena tuṭṭho hoti haṭṭho pahaṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappo. Atha vā dantavidaṃsakaṃ hasamāno. So hassatī unnamatī ca tenāti so tena jayatthena [Pg.132] unnato hoti unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassāti – so hassatī unnamatī ca tena.

“So hassatī unnamatī ca tenāti (do đó, người ấy hoan hỷ và kiêu ngạo)” có nghĩa là: Do lợi ích chiến thắng đó, vị ấy hài lòng (tuṭṭho), vui mừng (haṭṭho), phấn khởi (pahaṭṭho), thỏa ý (attamano), có ý nguyện viên mãn (paripuṇṇasaṅkappo). Hoặc nữa, mỉm cười nhe răng. “So hassatī unnamatī ca tenāti (do đó, người ấy hoan hỷ và kiêu ngạo)” có nghĩa là: Do lợi ích chiến thắng đó, vị ấy trở nên kiêu ngạo (unnato), ngạo mạn (unnamo), như ngọn cờ (dhajo), tự đề cao (sampaggāho), có tâm mong muốn được như biểu ngữ (ketukamyatā cittassa). – (Như thế là) so hassatī unnamatī ca tena (do đó, người ấy hoan hỷ và kiêu ngạo).

Pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahūti. Taṃ jayatthaṃ pappuyya pāpuṇitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā. Yathā mano ahūti yathā mano ahu, yathā citto ahu, yathā saṅkappo ahu, yathā viññāṇo ahūti – pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahu.

“Pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahūti (đã đạt được mục đích ấy như ý mong muốn)” có nghĩa là: Sau khi đã đạt được (pappuyya), đã đến được (pāpuṇitvā), đã chứng được (adhigantvā), đã tìm thấy (vinditvā), đã nhận được (paṭilabhitvā) lợi ích chiến thắng ấy. “Yathā mano ahu (như ý mong muốn)” có nghĩa là: như ý đã mong muốn, như tâm đã mong muốn, như ý nguyện đã mong muốn, như thức đã mong muốn. – (Như thế là) pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahu (đã đạt được mục đích ấy như ý mong muốn).

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Pasaṃsito vā pana tattha hoti, akkhāya vādaṃ parisāya majjhe;

So hassatī unnamatī ca tena, pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahū’’ti.

“Vị ấy được tán dương ở nơi ấy, sau khi trình bày luận thuyết ở giữa hội chúng. Do điều ấy, vị ấy hoan hỷ và tự cao, vì đã đạt được mục đích ấy theo như ý muốn.”

65.

65.

Yā unnatī sāssa vighātabhūmi, mānātimānaṃ vadate paneso;

Etampi disvā na vivādayetha, na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti.

Sự tự cao nào, đó là mảnh đất phiền não của người ấy; còn người này lại nói về mạn và quá mạn. Thấy cả điều này, không nên tranh luận, vì rằng các bậc thiện xảo không nói đến sự thanh tịnh do phương tiện ấy.

Yā unnatī sāssa vighātabhūmīti. Yā unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassāti – yā unnati. Sāssa vighātabhūmīti sā tassa vighātabhūmi upaghātabhūmi pīḷanabhūmi ghaṭṭanabhūmi upaddavabhūmi upasaggabhūmīti – yā unnatī sāssa vighātabhūmi.

Về câu ‘Sự tự cao nào, đó là mảnh đất phiền não của người ấy.’ ‘Sự tự cao nào’ là: Sự tự cao, sự vươn lên, sự phất cờ, sự đề cao, sự mong muốn được như ngọn cờ của tâm – đây là ‘sự tự cao nào.’ Về câu ‘đó là mảnh đất phiền não của người ấy,’ (nghĩa là) đó là mảnh đất phiền não, mảnh đất của sự tổn hại, mảnh đất của sự bức bách, mảnh đất của sự chà xát, mảnh đất của sự tai ương, mảnh đất của sự nguy hiểm của người ấy – đây là ‘sự tự cao nào, đó là mảnh đất phiền não của người ấy.’

Mānātimānaṃ vadate panesoti. So puggalo mānañca vadati atimānañca vadatīti – mānātimānaṃ vadate paneso.

Về câu ‘còn người này lại nói về mạn và quá mạn.’ (Nghĩa là) người ấy nói về mạn và cũng nói về quá mạn – đây là ‘còn người này lại nói về mạn và quá mạn.’

Etampi disvā na vivādayethāti. Etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti – etampi disvā. Na vivādayethāti na kalahaṃ kareyya na bhaṇḍanaṃ kareyya na viggahaṃ kareyya na vivādaṃ kareyya, na medhagaṃ kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippayutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – etampi disvā na vivādayetha.

Về câu ‘Thấy cả điều này, không nên tranh luận.’ Về câu ‘Thấy cả điều này,’ (nghĩa là) thấy sự nguy hại này, sau khi đã thấy, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ trong các cuộc cãi vã về tà kiến, các cuộc xung đột về tà kiến, các cuộc tranh chấp về tà kiến, các cuộc tranh luận về tà kiến, các cuộc gây hấn về tà kiến – đây là ‘thấy cả điều này.’ Về câu ‘không nên tranh luận,’ (nghĩa là) không nên cãi vã, không nên xung đột, không nên tranh chấp, không nên tranh luận, không nên gây hấn; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên đưa đến chỗ không còn tồn tại sự cãi vã, xung đột, tranh chấp, tranh luận, gây hấn; nên lánh xa, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, rũ bỏ, không dính mắc, không liên hệ với sự cãi vã, xung đột, tranh chấp, tranh luận, gây hấn; nên trú với tâm đã được giải thoát khỏi các giới hạn – đây là ‘thấy cả điều này, không nên tranh luận.’

Na [Pg.133] hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti. Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā diṭṭhikalahena diṭṭhibhaṇḍanena diṭṭhiviggahena diṭṭhivivādena diṭṭhimedhagena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti – na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti.

Về câu ‘vì rằng các bậc thiện xảo không nói đến sự thanh tịnh do phương tiện ấy.’ Về từ ‘các bậc thiện xảo,’ (nghĩa là) những vị nào thiện xảo về uẩn, thiện xảo về giới, thiện xảo về xứ, thiện xảo về duyên khởi, thiện xảo về niệm xứ, thiện xảo về chánh cần, thiện xảo về thần túc, thiện xảo về căn, thiện xảo về lực, thiện xảo về giác chi, thiện xảo về đạo, thiện xảo về quả, thiện xảo về Niết-bàn; các bậc thiện xảo ấy, do sự cãi vã về tà kiến, do sự xung đột về tà kiến, do sự tranh chấp về tà kiến, do sự tranh luận về tà kiến, do sự gây hấn về tà kiến, không nói, không thuyết, không tuyên bố, không chỉ rõ, không dùng từ (để chỉ) sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự giải thoát triệt để – đây là ‘vì rằng các bậc thiện xảo không nói đến sự thanh tịnh do phương tiện ấy.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Yā unnatī sāssa vighātabhūmi, mānātimānaṃ vadate paneso;

Etampi disvā na vivādayetha, na hi tena suddhiṃ kusalā vadantī’’ti.

‘Sự tự cao nào, đó là mảnh đất phiền não của người ấy; còn người này lại nói về mạn và quá mạn. Thấy cả điều này, không nên tranh luận, vì rằng các bậc thiện xảo không nói đến sự thanh tịnh do phương tiện ấy.’

66.

66.

Sūro yathā rājakhādāya puṭṭho, abhigajjameti paṭisūramicchaṃ;

Yeneva so tena palehi sūra, pubbeva natthi yadidaṃ yudhāya.

Như người dũng sĩ được nuôi dưỡng bằng thực phẩm của vua, tiến đến và gầm thét, mong muốn (gặp) đối thủ. Này người dũng sĩ, nơi nào có người ấy, hãy đi đến nơi đó. Cái gì đó để chiến đấu đã không còn từ trước.

Sūro yathā rājakhādāya puṭṭhoti. Sūroti sūro vīro vikkanto abhīrū achambhī anutrāsī apalāyī. Rājakhādāya puṭṭhoti rājakhādanīyena rājabhojanīyena puṭṭho posito apādito vaḍḍhitoti – sūro yathā rājakhādāya puṭṭho.

Về câu ‘Như người dũng sĩ được nuôi dưỡng bằng thực phẩm của vua.’ Về từ ‘người dũng sĩ,’ (nghĩa là) người dũng sĩ, người anh hùng, người can đảm, không sợ hãi, không run sợ, không kinh hãi, không bỏ chạy. Về câu ‘được nuôi dưỡng bằng thực phẩm của vua,’ (nghĩa là) được nuôi dưỡng, được chăm sóc, được làm cho sung mãn, được làm cho lớn mạnh bằng vật thực cứng của vua, bằng vật thực mềm của vua – đây là ‘như người dũng sĩ được nuôi dưỡng bằng thực phẩm của vua.’

Abhigajjameti paṭisūramicchanti. So gajjanto uggajjanto abhigajjanto eti upeti upagacchati paṭisūraṃ paṭipurisaṃ paṭisattuṃ paṭimallaṃ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappantoti – abhigajjameti paṭisūramicchaṃ.

Về câu ‘tiến đến và gầm thét, mong muốn (gặp) đối thủ.’ (Nghĩa là) người ấy gầm lên, rống lên, gầm thét mà đi đến, tiến đến, lại gần; mong muốn, ưa thích, ao ước, khao khát, thèm muốn (gặp) đối thủ, người đối địch, kẻ thù, địch thủ – đây là ‘tiến đến và gầm thét, mong muốn (gặp) đối thủ.’

Yeneva so tena palehi sūrāti. Yeneva so diṭṭhigatiko tena palehi, tena vaja, tena gaccha, tena atikkama, so tuyhaṃ paṭisūro paṭipuriso paṭisattu paṭimalloti – yeneva so tena palehi sūra.

Về câu ‘Này người dũng sĩ, nơi nào có người ấy, hãy đi đến nơi đó.’ (Nghĩa là) nơi nào có người có tà kiến ấy, hãy đi đến nơi đó, hãy đi, hãy đến, hãy vượt qua; người ấy là đối thủ, người đối địch, kẻ thù, địch thủ của ngươi – đây là ‘này người dũng sĩ, nơi nào có người ấy, hãy đi đến nơi đó.’

Pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyāti. Pubbeva bodhiyā mūle ye paṭisenikarā kilesā paṭilomakarā paṭikaṇḍakakarā paṭipakkhakarā te natthi na [Pg.134] santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. Yadidaṃ yudhāyāti yadidaṃ yuddhatthāya kalahatthāya bhaṇḍanatthāya viggahatthāya vivādatthāya medhagatthāyāti – pubbeva natthi yadidaṃ yudhāya.

Về câu ‘Cái gì đó để chiến đấu đã không còn từ trước.’ (Nghĩa là) ngay từ trước, tại cội Bồ-đề, những phiền não nào là đối nghịch, là ngược dòng, là chướng ngại, là đối phương, chúng không có, không hiện hữu, không được tìm thấy; đã được từ bỏ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. Về câu ‘cái gì đó để chiến đấu,’ (nghĩa là) cái gì đó với mục đích chiến đấu, với mục đích cãi vã, với mục đích xung đột, với mục đích tranh chấp, với mục đích tranh luận, với mục đích gây hấn – đây là ‘cái gì đó để chiến đấu đã không còn từ trước.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Sūro yathā rājakhādāya puṭṭho, abhigajjameti paṭisūramicchaṃ;

Yeneva so tena palehi sūra, pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyā’’ti.

‘Như người dũng sĩ được nuôi dưỡng bằng thực phẩm của vua, tiến đến và gầm thét, mong muốn (gặp) đối thủ. Này người dũng sĩ, nơi nào có người ấy, hãy đi đến nơi đó. Cái gì đó để chiến đấu đã không còn từ trước.’

67.

67.

Ye diṭṭhimuggayha vivādayanti, idameva saccanti ca vādayanti;

Te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi, vādamhi jāte paṭisenikattā.

Những người nào nắm giữ tà kiến và tranh luận, và nói rằng: ‘Chỉ điều này là sự thật.’ Ngươi hãy nói với họ rằng: ‘Khi cuộc tranh luận khởi sanh, không có người đối nghịch nào ở đây.’

Ye diṭṭhimuggayha vivādayantīti ye dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā gaṇhitvā uggaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti kalahaṃ karonti bhaṇḍanaṃ karonti ‘viggahaṃ karonti vivādaṃ karonti, medhagaṃ karonti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, pure vacanīyaṃ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti – ye diṭṭhimuggayha vivādayanti.

Về câu ‘Những người nào nắm giữ tà kiến và tranh luận,’ (nghĩa là) những người nào, sau khi đã nắm lấy, đã chấp giữ, đã tiếp nhận, đã bám víu, đã quyết đoán một trong sáu mươi hai loại tà kiến, họ tranh luận, họ cãi vã, họ xung đột, họ tranh chấp, họ tranh luận, họ gây hấn (rằng): ‘Ngươi không biết Giáo pháp và Giới luật này, ta biết Giáo pháp và Giới luật này. Làm sao ngươi có thể biết Giáo pháp và Giới luật này? Ngươi là người thực hành sai lạc, ta là người thực hành đúng đắn. Lời của ta có lợi ích, lời của ngươi không có lợi ích. Điều đáng nói trước, ngươi lại nói sau; điều đáng nói sau, ngươi lại nói trước. Điều ngươi đã thực hành lâu dài đã bị đảo lộn. Luận điểm của ngươi đã bị bác bỏ. Ngươi đã bị đánh bại. Hãy đi tìm cách giải thoát khỏi luận điểm này, hoặc hãy tự gỡ rối nếu có thể’ – đây là ‘những người nào nắm giữ tà kiến và tranh luận.’

Idameva saccanti ca vādayantīti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti vādayanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti vādayanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – idameva saccanti ca vādayanti.

“Và họ tuyên bố rằng: ‘Chỉ điều này là sự thật’” có nghĩa là: Họ tuyên bố, họ nói, họ đọc, họ trình bày, họ sử dụng (quan điểm): “Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là sai lầm.” (Hoặc): “Thế gian là không thường hằng... (v.v.)... Như Lai không tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết, chỉ điều này là sự thật, điều khác là sai lầm.” Họ tuyên bố, họ nói, họ đọc, họ trình bày, họ sử dụng. – (Đây là ý nghĩa của) và họ tuyên bố rằng: “Chỉ điều này là sự thật”.

Te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi, vādamhi jāte paṭisenikattāti. Te tvaṃ diṭṭhigatike vadassu vādena vādaṃ, niggahena niggahaṃ, paṭikammena paṭikammaṃ, visesena visesaṃ, paṭivisesena paṭivisesaṃ, āveṭhiyāya āveṭhiyaṃ, nibbeṭhiyāya nibbeṭhiyaṃ, chedena chedaṃ, maṇḍalena maṇḍalaṃ, te [Pg.135] tuyhaṃ paṭisūrā paṭipurisā paṭisattū paṭimallāti – te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi. Vādamhi jāte paṭisenikattāti. Vāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūteyeva paṭisenikattā paṭilomakattā paṭibhaṇḍakattā paṭipakkhakattā kalahaṃ kareyyuṃ bhaṇḍanaṃ kareyyuṃ viggahaṃ kareyyuṃ vivādaṃ kareyyuṃ medhagaṃ kareyyuṃ, te natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā…pe… ñāṇagginā daḍḍhāti – te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi vādamhi jāte paṭisenikattā.

“Ngươi hãy nói với họ, ở đây không có họ; khi cuộc tranh luận khởi lên, (không có) những người đối kháng” có nghĩa là: Ngươi hãy nói với những người có tà kiến ấy, dùng luận thuyết để (phản bác) luận thuyết, dùng sự khiển trách để (phản bác) sự khiển trách, dùng sự phản bác để (phản bác) sự phản bác, dùng sự đặc biệt để (phản bác) sự đặc biệt, dùng sự đặc biệt hơn nữa để (phản bác) sự đặc biệt hơn nữa, dùng sự bao vây để (phản bác) sự bao vây, dùng sự gỡ rối để (phản bác) sự gỡ rối, dùng sự cắt đứt để (phản bác) sự cắt đứt, dùng sự trọn vẹn để (phản bác) sự trọn vẹn. Những người ấy là đối thủ, là địch thủ, là kẻ thù, là người vật lộn của ngươi. – (Đây là ý nghĩa của) “Ngươi hãy nói với họ, ở đây không có họ.” “Khi cuộc tranh luận khởi lên, (không có) những người đối kháng” có nghĩa là: Khi cuộc tranh luận đã khởi lên, đã sanh khởi, đã phát sanh, đã hoàn toàn phát sanh, đã xuất hiện, những người đối kháng, những người chống đối, những người gây gổ, những người đối lập mà có thể gây ra sự cãi vã, có thể gây ra sự xung đột, có thể gây ra sự tranh chấp, có thể gây ra sự tranh luận, có thể gây ra sự bất hòa, những người ấy không có, không hiện hữu, không được tìm thấy, đã được đoạn trừ... (v.v.)... đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. – (Đây là ý nghĩa của) “Ngươi hãy nói với họ, ở đây không có họ; khi cuộc tranh luận khởi lên, (không có) những người đối kháng”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Ye diṭṭhimuggayha vivādayanti, idameva saccanti ca vādayanti;

Te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi, vādamhi jāte paṭisenikattā’’ti.

“Những ai chấp thủ kiến giải rồi tranh luận, và tuyên bố rằng: ‘Chỉ điều này là sự thật;’ Ngươi hãy nói với họ, ở đây không có họ, khi cuộc tranh luận khởi lên, (không có) những người đối kháng.”

68.

68.

Visenikatvā pana ye caranti, diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā;

Tesu tvaṃ kiṃ labhetha pasūra, yesīdha natthi paramuggahītaṃ.

Này kẻ hăng hái, những vị đã dẹp tan quân đội mà sống, không dùng kiến giải để chống đối kiến giải; ở nơi các vị ấy, ngươi có thể tìm được gì, những vị mà ở đây không có sự chấp thủ điều tối thượng.

Visenikatvā pana ye carantīti. Senā vuccati mārasenā. Kāyaduccaritaṃ mārasenā, vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā, lobho mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā… sabbe duccaritā… sabbe darathā… sabbe pariḷāhā… sabbe santāpā… sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā.

“Những vị đã dẹp tan quân đội mà sống” có nghĩa là: Quân đội được gọi là quân đội của Ma vương. Thân ác hạnh là quân đội của Ma vương, khẩu ác hạnh là quân đội của Ma vương, ý ác hạnh là quân đội của Ma vương, tham là quân đội của Ma vương, sân là quân đội của Ma vương, si là quân đội của Ma vương, phẫn nộ... oán hận... gièm pha... cạnh tranh... tật đố... xan tham... xảo trá... lừa lọc... ngoan cố... hiếu thắng... ngã mạn... quá mạn... say sưa... phóng dật... tất cả phiền não... tất cả ác hạnh... tất cả phiền muộn... tất cả nhiệt não... tất cả thiêu đốt... tất cả các bất thiện hành là quân đội của Ma vương.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Điều này đã được Đức Thế Tôn nói –

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati…pe…;

Na naṃ asuro jināti, jetvāva labhate sukha’’nti.

“‘Dục là đạo quân thứ nhất của ngươi, bất mãn được gọi là đạo quân thứ hai... (v.v.)...; A-tu-la không chiến thắng được vị ấy, và sau khi chiến thắng, vị ấy đạt được an lạc.’”

Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā, tena vuccati visenikatvāti. Yeti arahanto khīṇāsavā. Carantīti caranti viharanti [Pg.136] iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – visenikatvā pana ye caranti.

Bởi vì, do bốn Thánh đạo, tất cả quân đội của Ma vương và tất cả các phiền não đối kháng đã bị chiến thắng, đã bị đánh bại, đã bị phá tan, đã bị nghiền nát, đã bị quay lưng, do đó được gọi là “đã dẹp tan quân đội”. “Những vị” là các vị A-la-hán, các bậc Lậu tận. “Sống” có nghĩa là họ đi, họ trú, họ duy trì oai nghi, họ tiến hành, họ bảo hộ, họ nuôi mạng, họ duy trì sự sống. – (Đây là ý nghĩa của) “Những vị đã dẹp tan quân đội mà sống”.

Diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānāti. Yesaṃ dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, te diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā appaṭivirujjhamānā appahīyamānā appaṭihaññamānā appaṭihatamānāti – diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā.

“Không dùng kiến giải để chống đối kiến giải” có nghĩa là: Đối với những vị mà sáu mươi hai kiến giải đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, đã trở nên không có khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, các vị ấy không dùng kiến giải để chống đối kiến giải, không phản đối, không làm tổn hại, không tấn công, không cản trở. – (Đây là ý nghĩa của) “Không dùng kiến giải để chống đối kiến giải”.

Tesu tvaṃ kiṃ labhetha pasūrāti. Tesu arahantesu khīṇāsavesu kiṃ labhetha paṭisūraṃ paṭipurisaṃ paṭisattuṃ paṭimallanti – tesu tvaṃ kiṃ labhetha pasūra.

“Ở nơi các vị ấy, ngươi có thể tìm được gì, này kẻ hăng hái” có nghĩa là: Ở nơi các vị A-la-hán, các bậc Lậu tận ấy, ngươi có thể tìm được đối thủ, địch thủ, kẻ thù, người vật lộn nào? – (Đây là ý nghĩa của) “Ở nơi các vị ấy, ngươi có thể tìm được gì, này kẻ hăng hái”.

Yesīdha natthi paramuggahītanti. Yesaṃ arahantānaṃ khīṇāsavānaṃ ‘‘idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavara’’nti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ, natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – yesīdha natthi paramuggahītaṃ.

“Những vị mà ở đây không có sự chấp thủ điều tối thượng” có nghĩa là: Đối với những vị A-la-hán, các bậc Lậu tận ấy, sự nắm giữ, sự chấp thủ, sự quyết đoán, sự bám víu, sự tin chắc rằng: “Điều này là tối thượng, là hàng đầu, là cao quý, là đặc biệt, là chủ yếu, là ưu việt, là tuyệt vời” thì không có, không hiện hữu, không được tìm thấy, không thể có được; đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, đã trở nên không có khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. – (Đây là ý nghĩa của) “Những vị mà ở đây không có sự chấp thủ điều tối thượng”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Visenikatvā pana ye caranti, diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā;

Tesu tvaṃ kiṃ labhetha pasūra, yesīdha natthi paramuggahīta’’nti.

“Những vị đã dẹp tan quân đội mà sống, không dùng kiến giải để chống đối kiến giải; ở nơi các vị ấy, ngươi có thể tìm được gì, này kẻ hăng hái, những vị mà ở đây không có sự chấp thủ điều tối thượng.”

69.

69.

Atha tvaṃ pavitakkamāgamā, manasā diṭṭhigatāni cintayanto;

Dhonena yugaṃ samāgamā, na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave.

Rồi ngươi đã đến với sự suy lường, trong tâm suy tư về các kiến giải; ngươi đã đến để đối đầu với bậc đã thanh lọc, nhưng ngươi không thể nào theo kịp.

Atha tvaṃ pavitakkamāgamāti. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. Pavitakkamāgamāti takkento vitakkento saṅkappento ‘‘jayo nu kho me bhavissati, parājayo nu kho me bhavissati, kathaṃ niggahaṃ karissāmi, kathaṃ paṭikammaṃ karissāmi, kathaṃ visesaṃ karissāmi, kathaṃ paṭivisesaṃ karissāmi, kathaṃ āveṭhiyaṃ karissāmi, kathaṃ nibbeṭhiyaṃ karissāmi[Pg.137], kathaṃ chedaṃ karissāmi, kathaṃ maṇḍalaṃ karissāmi’’ evaṃ takkento vitakkento saṅkappento āgatosi upagatosi sampattosi mayā saddhiṃ samāgatosīti – atha tvaṃ pavitakkamāgamā.

“Rồi ngươi đã đến với sự suy lường” có nghĩa là: “Atha” là sự nối kết từ, sự kết hợp từ, sự bổ sung từ, sự tập hợp chữ cái, sự trôi chảy của phụ âm, đây là sự tuần tự của các từ – đó là “atha”. “Đã đến với sự suy lường” có nghĩa là: trong khi suy lường, trong khi tư duy, trong khi suy tính rằng: “Ta sẽ chiến thắng chăng, hay ta sẽ thất bại? Làm thế nào ta sẽ khiển trách? Làm thế nào ta sẽ phản bác? Làm thế nào ta sẽ làm cho đặc biệt? Làm thế nào ta sẽ làm cho đặc biệt hơn nữa? Làm thế nào ta sẽ bao vây? Làm thế nào ta sẽ gỡ rối? Làm thế nào ta sẽ cắt đứt? Làm thế nào ta sẽ làm cho trọn vẹn?” – như vậy, trong khi suy lường, trong khi tư duy, trong khi suy tính, ngươi đã đến, đã lại gần, đã đạt đến, đã đến cùng với ta. – (Đây là ý nghĩa của) “Rồi ngươi đã đến với sự suy lường”.

Manasā diṭṭhigatāni cintayantoti. Manoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ, mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Cittena diṭṭhiṃ cintento vicintento ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vāti – manasā diṭṭhigatāni cintayanto.

Suy tư về các tà kiến bằng ý nghĩa là: Ý là cái nào gọi là tâm, là ý, là tâm ý, là quả tim, là tâm trong sạch, là ý xứ, là ý căn, là thức, là thức uẩn, là ý thức giới tương sanh ấy. Vị ấy suy tư, suy xét về tà kiến bằng tâm rằng: ‘Thế gian là thường còn,’ hoặc ‘Thế gian là không thường còn,’ ... cho đến ... hoặc ‘Sau khi chết, Như Lai không phải là có cũng không phải là không có.’ – (như vậy là) suy tư về các tà kiến bằng ý.

Dhonena yugaṃ samāgamā, na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti. Dhonā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Kiṃkāraṇā dhonā vuccati paññā? Tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, vacīduccaritaṃ…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi… sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo…pe… sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā… sabbe duccaritā… sabbe darathā… sabbe pariḷāhā… sabbe santāpā… sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Bhagavā imehi dhoneyyehi dhammehi upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā bhagavā dhono. So dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhutapariḷāhoti – dhonoti.

Đã hội ngộ với bậc đã thanh lọc, ngươi quả thật không thể sánh bằng. Trí tuệ được gọi là ‘sự thanh lọc.’ Trí tuệ nào là sự hiểu biết ... cho đến ... là vô si, là trạch pháp, là chánh kiến. Vì lý do gì trí tuệ được gọi là ‘sự thanh lọc’? Bằng trí tuệ ấy, thân ác hạnh được rũ sạch, được tẩy sạch, được tẩy sạch kỹ lưỡng, được tẩy sạch hoàn toàn; khẩu ác hạnh ... cho đến ... tất cả các hành bất thiện được rũ sạch, được tẩy sạch, được tẩy sạch kỹ lưỡng, được tẩy sạch hoàn toàn. Hoặc là, bằng chánh kiến, tà kiến ... bằng chánh tư duy, tà tư duy ... cho đến ... bằng chánh giải thoát, tà giải thoát được rũ sạch, được tẩy sạch, được tẩy sạch kỹ lưỡng, được tẩy sạch hoàn toàn. Hoặc là, bằng Thánh đạo Tám ngành, tất cả phiền não ... tất cả ác hạnh ... tất cả sự ray rứt ... tất cả sự nóng nảy ... tất cả sự thiêu đốt ... tất cả các hành bất thiện được rũ sạch, được tẩy sạch, được tẩy sạch kỹ lưỡng, được tẩy sạch hoàn toàn. Đức Thế Tôn đã thành tựu, đã thành tựu viên mãn, đã đạt đến, đã đạt đến viên mãn, đã phát sanh, đã phát sanh viên mãn, đã hội đủ các pháp thanh lọc này; vì thế, Đức Thế Tôn là bậc đã thanh lọc (Dhona). Vị ấy đã rũ sạch tham ái, đã rũ sạch điều ác, đã rũ sạch phiền não, đã rũ sạch sự nóng nảy – (vì vậy gọi là) bậc đã thanh lọc (Dhona).

Dhonena yugaṃ samāgamā, na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti. Pasūro paribbājako na paṭibalo dhonena buddhena bhagavatā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhitvā sākacchetuṃ sallapituṃ sākacchaṃ samāpajjituṃ. Taṃ kissa hetu? Pasūro paribbājako hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto. So hi bhagavā aggo ca seṭṭho ca visiṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Yathā saso na paṭibalo mattena mātaṅgena saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ; yathā kotthuko na paṭibalo sīhena migaraññā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ; yathā vacchako taruṇako dhenupako [Pg.138] na paṭibalo usabhena calakakunā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ; yathā dhaṅko na paṭibalo garuḷena venateyyena saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ; yathā caṇḍālo na paṭibalo raññā cakkavattinā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ; yathā paṃsupisācako na paṭibalo indena devaraññā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ; evameva pasūro paribbājako na paṭibalo dhonena buddhena bhagavatā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhitvā sākacchetuṃ sallapituṃ sākacchaṃ samāpajjituṃ. Taṃ kissa hetu? Pasūro paribbājako hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapañño. So hi bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño, paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido, catuvesārajjappatto dasabaladhārī, purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho, anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā, netā vinetā anunetā, paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca panassa etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

Đã hội ngộ với bậc đã thanh lọc, ngươi quả thật không thể sánh bằng. Du sĩ Pasūra không có khả năng, sau khi đã hội ngộ để sánh đôi với Đức Phật, Đức Thế Tôn, bậc đã thanh lọc, sau khi đã nắm lấy sự sánh đôi, để đàm luận, để trò chuyện, để tham gia vào cuộc đàm luận. Vì lý do gì? Du sĩ Pasūra là thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, đáng khinh, nhỏ mọn. Vì rằng Đức Thế Tôn là bậc tối thượng, bậc tối thắng, bậc đặc biệt, bậc giải thoát, bậc vô thượng, bậc cao cả. Giống như con thỏ không có khả năng, sau khi đã hội ngộ để sánh đôi với con voi chúa đang say, để nắm lấy sự sánh đôi; giống như con chó rừng không có khả năng, sau khi đã hội ngộ để sánh đôi với con sư tử, vua của các loài thú, để nắm lấy sự sánh đôi; giống như con bê non còn bú mẹ không có khả năng, sau khi đã hội ngộ để sánh đôi với con bò đực đầu đàn có u vai rung rinh, để nắm lấy sự sánh đôi; giống như con quạ không có khả năng, sau khi đã hội ngộ để sánh đôi với chim garuḷa, con của Vinatā, để nắm lấy sự sánh đôi; giống như người hạ tiện không có khả năng, sau khi đã hội ngộ để sánh đôi với vị Chuyển Luân Vương, để nắm lấy sự sánh đôi; giống như quỷ pamsupisācaka không có khả năng, sau khi đã hội ngộ để sánh đôi với vua trời Đế Thích, để nắm lấy sự sánh đôi; cũng vậy, du sĩ Pasūra không có khả năng, sau khi đã hội ngộ để sánh đôi với Đức Phật, Đức Thế Tôn, bậc đã thanh lọc, sau khi đã nắm lấy sự sánh đôi, để đàm luận, để trò chuyện, để tham gia vào cuộc đàm luận. Vì lý do gì? Du sĩ Pasūra có trí tuệ thấp kém, trí tuệ hạ liệt, trí tuệ tầm thường, trí tuệ tồi tệ, trí tuệ đáng khinh, trí tuệ nhỏ mọn. Vì rằng Đức Thế Tôn có đại trí tuệ, có trí tuệ rộng lớn, có trí tuệ hoan hỷ, có trí tuệ nhanh nhạy, có trí tuệ sắc bén, có trí tuệ thể nhập; Ngài thiện xảo về các loại trí tuệ, có trí tuệ phân tích, đã chứng đắc các Vô ngại giải, đã đạt đến bốn Vô sở úy, là bậc mang giữ mười lực; là bậc ngưu vương giữa loài người, là bậc sư tử giữa loài người, là bậc long tượng giữa loài người, là bậc ngựa hay giữa loài người, là bậc gánh vác trọng trách giữa loài người; có trí tuệ vô biên, có oai lực vô biên, có danh tiếng vô biên, là bậc giàu có, là bậc đại phú, là bậc có tài sản; là bậc dẫn dắt, là bậc huấn luyện, là bậc khuyến dụ; là bậc làm cho hiểu rõ, là bậc làm cho thẩm sát, là bậc làm cho nhận thấy, là bậc làm cho tín thành. Vì rằng Đức Thế Tôn là bậc làm phát sanh con đường chưa từng phát sanh, là bậc làm cho sanh khởi con đường chưa từng sanh khởi, là bậc tuyên thuyết con đường chưa từng được tuyên thuyết; là bậc biết rõ đạo, bậc thông suốt đạo, bậc thiện xảo về đạo. Và nay, các vị đệ tử của Ngài là những người đi theo con đường, sống và thành tựu (các đức hạnh) sau đó.

So hi bhagavā jānaṃ jānāti passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto, vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato; natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti. Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi dhammaṃ jānitabbaṃ. Attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho, samparāyiko vā attho, uttāno vā attho, gambhīro vā attho, gūḷho vā attho, paṭicchanno vā attho, neyyo vā attho, nīto vā attho, anavajjo vā attho, nikkileso vā attho, vodāno vā attho, paramattho vā attho, sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati.

Vì rằng Đức Thế Tôn ấy biết rõ điều cần biết, thấy rõ điều cần thấy; Ngài là con mắt (cho đời), là trí tuệ, là Pháp, là bậc cao thượng; là bậc nói lên, bậc diễn giải, là bậc dẫn dắt đến ý nghĩa, là bậc ban cho sự bất tử, là chủ của Pháp, là Như Lai. Đối với Đức Thế Tôn ấy, không có gì là không biết, không thấy, không rõ, không chứng ngộ, không xúc chạm bằng trí tuệ. Bao gồm quá khứ, vị lai, và hiện tại, tất cả các pháp, qua tất cả các phương diện, đều đi vào phạm vi trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn. Bất cứ pháp nào cần được biết, được gọi là đối tượng của trí tuệ, đều có thể được biết. Hoặc là lợi ích cho bản thân, hoặc là lợi ích cho người khác, hoặc là lợi ích cho cả hai; hoặc là lợi ích trong hiện tại, hoặc là lợi ích trong tương lai; hoặc là lợi ích nông cạn, hoặc là lợi ích sâu xa, hoặc là lợi ích ẩn kín, hoặc là lợi ích bị che đậy, hoặc là lợi ích cần được suy diễn, hoặc là lợi ích có ý nghĩa rõ ràng, hoặc là lợi ích không có tội lỗi, hoặc là lợi ích không phiền não, hoặc là lợi ích trong sạch, hoặc là lợi ích tối thượng; tất cả những điều đó đều xoay chuyển bên trong Phật trí.

Sabbaṃ [Pg.139] kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ ñāṇānuparivatti. Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati aññamaññapariyantaṭṭhāyino; evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino; yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati.

Tất cả thân nghiệp của đức Phật, đức Thế Tôn, đều tùy chuyển theo trí tuệ; tất cả khẩu nghiệp đều tùy chuyển theo trí tuệ; tất cả ý nghiệp đều tùy chuyển theo trí tuệ. Trong quá khứ, trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn, là không bị ngăn ngại; trong tương lai, trí tuệ là không bị ngăn ngại; trong hiện tại, trí tuệ là không bị ngăn ngại. Đối tượng được biết có bao nhiêu thì trí tuệ có bấy nhiêu; trí tuệ có bao nhiêu thì đối tượng được biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có đối tượng được biết làm giới hạn; đối tượng được biết có trí tuệ làm giới hạn. Vượt qua đối tượng được biết, trí tuệ không sanh khởi; vượt qua trí tuệ, không có con đường cho đối tượng được biết. Các pháp ấy có sự tồn tại ở giới hạn của nhau. Giống như hai nắp hộp đựng trầu được khép lại vừa vặn, nắp hộp bên dưới không vượt qua nắp bên trên, nắp hộp bên trên không vượt qua nắp bên dưới, chúng có sự tồn tại ở giới hạn của nhau; tương tự y như thế, đối với đức Phật, đức Thế Tôn, đối tượng được biết và trí tuệ có sự tồn tại ở giới hạn của nhau. Đối tượng được biết có bao nhiêu thì trí tuệ có bấy nhiêu; trí tuệ có bao nhiêu thì đối tượng được biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có đối tượng được biết làm giới hạn; đối tượng được biết có trí tuệ làm giới hạn. Vượt qua đối tượng được biết, trí tuệ không sanh khởi; vượt qua trí tuệ, không có con đường cho đối tượng được biết. Các pháp ấy có sự tồn tại ở giới hạn của nhau. Ở trong tất cả các pháp, trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn, được vận hành.

Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati, sabbesañca sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti anusayaṃ jānāti caritaṃ jānāti adhimuttiṃ jānāti. Apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

Tất cả các pháp đối với đức Phật, đức Thế Tôn, đều được ràng buộc với sự hướng tâm, được ràng buộc với sự mong muốn, được ràng buộc với sự tác ý, được ràng buộc với sự sanh khởi của tâm. Ở trong tất cả chúng sanh, trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn, được vận hành. Và đức Thế Tôn biết rõ khuynh hướng, biết rõ tùy miên, biết rõ hạnh kiểm, biết rõ chí hướng của tất cả chúng sanh. Ngài nhận biết các chúng sanh: những hạng ít bụi trong mắt, những hạng nhiều bụi trong mắt, những hạng có các căn sắc bén, những hạng có các căn yếu ớt, những hạng có bản tánh tốt, những hạng có bản tánh xấu, những hạng dễ được chỉ dạy, những hạng khó được chỉ dạy, những hạng có khả năng và không có khả năng. Thế gian cùng với chư Thiên, cùng với Ma vương, cùng với Phạm thiên; chúng sanh cùng với các vị sa-môn và bà-la-môn, cùng với chư Thiên và loài người đều xoay vần ở bên trong trí tuệ của đức Phật.

Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti; evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti; evameva yepi te sāriputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassa padese parivattanti. Buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhatiyeva.

Giống như bất cứ loài cá và loài rùa nào, cho đến loài cá timitimiṅgala, đều xoay vần ở bên trong biển lớn; tương tự y như thế, thế gian cùng với chư Thiên, cùng với Ma vương, cùng với Phạm thiên; chúng sanh cùng với các vị sa-môn và bà-la-môn, cùng với chư Thiên và loài người đều xoay vần ở bên trong trí tuệ của đức Phật. Giống như bất cứ loài chim nào, cho đến chim garuḷa con của bà Vinatā, đều xoay vần ở trong một vùng của không gian; tương tự y như thế, những vị nào có trí tuệ tương đương với ngài Sāriputta thì các vị ấy cũng xoay vần ở trong một vùng của trí tuệ của đức Phật. Trí tuệ của đức Phật, sau khi đã lan khắp và đã chế ngự trí tuệ của chư Thiên và loài người, vẫn đứng vững.

Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā. Vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni[Pg.140]. Te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgate upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca. Kathitā visajjitāva te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā upakkhittakā ca. Te bhagavato sampajjanti. Atha kho bhagavāva tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti – dhonena yugaṃ samāgamā, na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave.

Những vị nào là các học giả dòng dõi Sát-đế-lỵ, các học giả dòng dõi Bà-la-môn, các học giả dòng dõi gia chủ, các học giả dòng dõi sa-môn, là những người sắc sảo, đã thực hành các học thuyết của người khác, có hình thức giống như người bắn trúng sợi lông. Dường như các vị ấy đi lại, phá tan các tà kiến bằng phương tiện trí tuệ. Các vị ấy, sau khi đã chuẩn bị và chuẩn bị các câu hỏi, sau khi đã đi đến gần các đấng Như Lai, liền hỏi những điều sâu kín và những điều được che giấu. Các câu hỏi ấy đã được đức Thế Tôn nói đến và giải đáp, có các nguyên nhân được chỉ rõ, và là những người được đặt xuống. Các vị ấy thành tựu (sự quy y) nơi đức Thế Tôn. Và rồi, chính đức Thế Tôn là vị chói sáng ở nơi ấy về phương diện này, tức là trí tuệ. – (Bởi vì) đã gặp gỡ bậc đã được thanh lọc, ngươi không thể nào đi chung đường được.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Atha tvaṃ pavitakkamāgamā, manasā diṭṭhigatāni cintayanto;

Dhonena yugaṃ samāgamā, na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave’’ti.

«Và rồi, ngươi đã đến với sự suy tầm, trong khi đang suy tư về các tà kiến bằng ý; (bởi vì) đã gặp gỡ bậc đã được thanh lọc, ngươi không thể nào đi chung đường được.»

Pasūrasuttaniddeso aṭṭhamo.

Phần giải thích về kinh Pasūra là phần thứ tám.

9. Māgaṇḍiyasuttaniddeso

9. Phần giải thích về kinh Māgaṇḍiya

Atha māgaṇḍiyasuttaniddesaṃ vakkhati –

Kế đến, sẽ thuyết giảng về phần giải thích kinh Māgaṇḍiya –

70.

70.

Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca, nāhosi chando api methunasmiṃ;

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ, pādāpi naṃ samphusituṃ na icche.

Sau khi đã thấy Taṇhā, Arati, và Ragā, đã không có ước muốn, dù là về việc giao hợp. Thân này là gì, đầy nước tiểu và phân? Ta không muốn chạm đến nó, dù là bằng bàn chân.

Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca, nāhosi chando api methunasminti. Taṇhañca aratiñca ragañca māradhītaro disvā passitvā methunadhamme chando vā rāgo vā pemaṃ vā nāhosīti – disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca nāhosi chando api methunasmiṃ.

«Sau khi đã thấy Taṇhā, Arati, và Ragā, đã không có ước muốn, dù là về việc giao hợp» có nghĩa là: Sau khi đã thấy, đã nhìn các ái nữ của Ma vương là Taṇhā, Arati, và Ragā, đã không có ước muốn, hoặc tham ái, hoặc tình thương yêu về pháp giao hợp. – (Do đó, được nói là:) «Sau khi đã thấy Taṇhā, Arati, và Ragā, đã không có ước muốn, dù là về việc giao hợp.»

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ, pādāpi naṃ samphusituṃ na iccheti. Kimevidaṃ sarīraṃ muttapuṇṇaṃ karīsapuṇṇaṃ semhapuṇṇaṃ ruhirapuṇṇaṃ aṭṭhisaṅghātanhārusambandhaṃ rudhiramaṃsāvalepanaṃ cammavinaddhaṃ chaviyā paṭicchannaṃ chiddāvachiddaṃ uggharantaṃ paggharantaṃ kimisaṅghanisevitaṃ nānākalimalaparipūraṃ pādena akkamituṃ na iccheyya, kuto pana saṃvāso vā samāgamo vāti – kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ, pādāpi naṃ samphusituṃ na icche. Anacchariyañcetaṃ manusso dibbe kāme patthayanto mānusake kāme na iccheyya, mānusake vā kāme patthayanto [Pg.141] dibbe kāme na iccheyya. Yaṃ tvaṃ ubhopi na icchasi na sādiyasi na patthesi na pihesi nābhijappasi, kiṃ te dassanaṃ, katamāya tvaṃ diṭṭhiyā samannāgatoti pucchatīti.

«Thân này là gì, đầy nước tiểu và phân? Ta không muốn chạm đến nó, dù là bằng bàn chân» có nghĩa là: Thân này là gì, đầy nước tiểu, đầy phân, đầy đờm, đầy máu, là sự kết hợp của xương, được nối kết bằng gân, được trét phết bằng máu và thịt, được buộc lại bằng da, được che đậy bằng lớp da ngoài, có nhiều lỗ hổng, đang rỉ ra, đang chảy ra, được các loài giòi bọ ở, chứa đầy các loại cấu uế khác nhau? Ta không muốn giẫm đạp bằng bàn chân, huống nữa là sự chung sống hoặc sự hội họp? – (Do đó, được nói là:) «Thân này là gì, đầy nước tiểu và phân? Ta không muốn chạm đến nó, dù là bằng bàn chân.» Và điều này không có gì đáng ngạc nhiên: Con người, trong khi mong cầu các dục ở cõi trời, lại không muốn các dục ở cõi người; hoặc trong khi mong cầu các dục ở cõi người, lại không muốn các dục ở cõi trời. Còn ngươi, người không muốn cả hai, không chấp nhận, không mong mỏi, không ao ước, không khao khát, cái thấy của ngươi là gì? Ngươi có được thành tựu về loại tà kiến nào? – (Vị ấy) hỏi như vậy.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca, nāhosi chando api methunasmiṃ;

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ, pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’ti.

«Sau khi đã thấy Taṇhā, Arati, và Ragā, đã không có ước muốn, dù là về việc giao hợp. Thân này là gì, đầy nước tiểu và phân? Ta không muốn chạm đến nó, dù là bằng bàn chân.»

71.

71.

Etādisaṃ ce ratanaṃ na icchasi, nāriṃ narindehi bahūhi patthitaṃ;

Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitaṃ, bhavūpapattiñca vadesi kīdisaṃ.

Nếu ngài không muốn vật báu dường ấy, người phụ nữ được nhiều vị vua chúa mong cầu, vậy ngài tuyên bố về tà kiến, về giới và hạnh, về sự sinh sống, và về sự tái sanh vào cảnh giới là như thế nào?

72.

72.

Idaṃ vadāmīti na tassa hoti, [māgaṇḍiyāti bhagavā]Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Passañca diṭṭhīsu anuggahāya, ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassaṃ.

(Đức Thế Tôn gọi:) Này Māgaṇḍiya, đối với ta, không có sự nắm giữ chắc chắn nào trong các pháp sau khi đã quyết định rằng: ‘Ta nói điều này.’ Và trong khi thấy, không nắm giữ các tà kiến, ta đã thấy được sự an tịnh nội tâm trong khi chọn lựa.

Idaṃ vadāmīti na tassa hotīti. Idaṃ vadāmīti idaṃ vadāmi, etaṃ vadāmi, ettakaṃ vadāmi, ettāvatā vadāmi, idaṃ diṭṭhigataṃ vadāmi – ‘‘sassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā. Na tassa hotīti na mayhaṃ hoti, ‘‘ettāvatā vadāmī’’ti na tassa hotīti – idaṃ vadāmīti na tassa hoti.

Về câu: ‘Đối với vị ấy, không có việc: ‘Ta nói điều này,’’ thì ‘Ta nói điều này’ có nghĩa là: ta nói điều này, ta nói điều kia, ta nói chừng ấy, ta nói bằng chừng ấy, ta nói tà kiến này – hoặc là: ‘Thế gian là thường hằng’… cho đến… hoặc là: ‘Sau khi chết, Như Lai không phải có cũng không phải không có.’ ‘Đối với vị ấy, không có’ có nghĩa là: đối với ta, không có, đối với vị ấy không có việc: ‘Ta nói bằng chừng ấy.’ – đây là ý nghĩa của câu ‘Đối với vị ấy, không có việc: ‘Ta nói điều này.’’

Māgaṇḍiyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – māgaṇḍiyāti bhagavā.

‘Này Māgaṇḍiya,’ Đức Thế Tôn gọi vị Bà-la-môn ấy bằng tên. ‘Bhagavā’ là một từ thể hiện sự tôn kính… cho đến… sự chế định được chứng ngộ, chính là danh xưng ‘Bhagavā’ này – đây là ý nghĩa của câu ‘Này Māgaṇḍiya, Đức Thế Tôn.’

Dhammesu niccheyya samuggahītanti. Dhammesūti dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu. Niccheyyāti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho, ‘‘idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparīta’’nti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ [Pg.142] adhimuttaṃ, natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

Về câu: ‘Trong các pháp, sau khi đã quyết định, có sự nắm giữ chắc chắn.’ ‘Trong các pháp’ có nghĩa là trong sáu mươi hai loại tà kiến. ‘Sau khi đã quyết định’ có nghĩa là sau khi đã quyết định một cách chắc chắn, sau khi đã phân định, sau khi đã tìm tòi, sau khi đã khảo sát, sau khi đã cân nhắc, sau khi đã thẩm tra, sau khi đã làm cho rõ ràng, sau khi đã làm cho hiển lộ. Sự nắm giữ có giới hạn, sự nắm giữ toàn bộ, sự nắm giữ điều cao tột, sự nắm giữ từng phần, sự nắm giữ do tích lũy, sự nắm giữ do tập hợp; sự nắm giữ, sự chấp thủ, sự cố chấp, sự bám víu, sự quyết tâm rằng: ‘Chỉ điều này là thật, là đúng, là như vậy, là có thật, là chân xác, là không sai khác,’ thì những điều ấy không có, không hiện hữu, không tồn tại, không tìm thấy được; đã được từ bỏ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – đây là ý nghĩa của câu ‘trong các pháp, sau khi đã quyết định, có sự nắm giữ chắc chắn.’

Passañca diṭṭhīsu anuggahāyāti. Diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi. Atha vā na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti. Evampi passañca diṭṭhīsu anuggahāya.

Về câu: ‘Và trong khi thấy, không nắm giữ các tà kiến.’ Điều này có nghĩa là: Thấy được sự nguy hại trong các tà kiến, ta không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp vào các tà kiến. Hoặc là: các tà kiến không nên được nắm giữ, không nên được chấp thủ, không nên được cố chấp. Đây cũng là ý nghĩa của câu: ‘Và trong khi thấy, không nắm giữ các tà kiến.’

Atha vā ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ, sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti. Diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi. Atha vā na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti. Evampi passañca diṭṭhīsu anuggahāya.

Hoặc là: Tà kiến này rằng: ‘Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là thật, điều khác là sai lầm,’ là rừng rậm tà kiến, là hoang địa tà kiến, là sự co giật của tà kiến, là sự rung động của tà kiến, là kiết sử tà kiến; đi kèm với khổ, phiền não, tuyệt vọng, và nhiệt não; không đưa đến sự nhàm chán, không đưa đến ly tham, không đưa đến đoạn diệt, không đưa đến an tịnh, không đưa đến thắng trí, không đưa đến giác ngộ, không đưa đến Nibbāna. Thấy được sự nguy hại trong các tà kiến, ta không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp vào các tà kiến. Hoặc là: các tà kiến không nên được nắm giữ, không nên được chấp thủ, không nên được cố chấp. Đây cũng là ý nghĩa của câu: ‘Và trong khi thấy, không nắm giữ các tà kiến.’

Atha vā ‘‘asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato paraṃ maraṇā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ, sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti. Diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi. Atha vā na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti. Evampi passañca diṭṭhīsu anuggahāya.

Hoặc là: Tà kiến này rằng: ‘Thế gian là vô thường,’ ‘thế gian là hữu biên,’ ‘thế gian là vô biên,’ ‘sinh mạng và thân thể là một,’ ‘sinh mạng và thân thể là khác,’ ‘sau khi chết, Như Lai có,’ ‘sau khi chết, Như Lai không có,’ ‘sau khi chết, Như Lai vừa có vừa không có,’ ‘sau khi chết, Như Lai không phải có cũng không phải không có; chỉ điều này là thật, điều khác là sai lầm,’ là rừng rậm tà kiến, là hoang địa tà kiến, là sự co giật của tà kiến, là sự rung động của tà kiến, là kiết sử tà kiến; đi kèm với khổ, phiền não, tuyệt vọng, và nhiệt não; không đưa đến sự nhàm chán, không đưa đến ly tham, không đưa đến đoạn diệt, không đưa đến an tịnh, không đưa đến thắng trí, không đưa đến giác ngộ, không đưa đến Nibbāna. Thấy được sự nguy hại trong các tà kiến, ta không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp vào các tà kiến. Hoặc là: các tà kiến không nên được nắm giữ, không nên được chấp thủ, không nên được cố chấp. Đây cũng là ý nghĩa của câu: ‘Và trong khi thấy, không nắm giữ các tà kiến.’

Atha vā imā diṭṭhiyo evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavissanti evaṃabhisamparāyāti. Diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi. Atha vā na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti. Evampi passañca diṭṭhīsu anuggahāya.

Hoặc là: (Thấy rằng) những tà kiến này, khi được nắm giữ như thế này, được chấp thủ như thế này, sẽ có xu hướng như thế này, sẽ có cảnh giới tương lai như thế này. Thấy được sự nguy hại trong các tà kiến, ta không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp vào các tà kiến. Hoặc là: các tà kiến không nên được nắm giữ, không nên được chấp thủ, không nên được cố chấp. Đây cũng là ý nghĩa của câu: ‘Và trong khi thấy, không nắm giữ các tà kiến.’

Atha vā imā diṭṭhiyo nirayasaṃvattanikā tiracchānayonisaṃvattanikā pettivisayasaṃvattanikāti. Diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi [Pg.143] na parāmasāmi nābhinivisāmi. Atha vā na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti. Evampi passañca diṭṭhīsu anuggahāya.

Hoặc là: (Thấy rằng) những tà kiến này đưa đến địa ngục, đưa đến cõi súc sanh, đưa đến cõi ngạ quỷ. Thấy được sự nguy hại trong các tà kiến, ta không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp vào các tà kiến. Hoặc là: các tà kiến không nên được nắm giữ, không nên được chấp thủ, không nên được cố chấp. Đây cũng là ý nghĩa của câu: ‘Và trong khi thấy, không nắm giữ các tà kiến.’

Atha vā imā diṭṭhiyo aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti. Diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi. Atha vā na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti. Evampi passañca diṭṭhīsu anuggahāya.

Hoặc là: (Thấy rằng) những tà kiến này là vô thường, là hữu vi, là do duyên sanh, có tính chất hủy diệt, có tính chất biến hoại, có tính chất ly tham, có tính chất đoạn diệt. Thấy được sự nguy hại trong các tà kiến, ta không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp vào các tà kiến. Hoặc là: các tà kiến không nên được nắm giữ, không nên được chấp thủ, không nên được cố chấp. Đây cũng là ý nghĩa của câu: ‘Và trong khi thấy, không nắm giữ các tà kiến.’

Ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassanti. Ajjhattasantiṃ ajjhattaṃ rāgassa santiṃ, dosassa santiṃ, mohassa santiṃ, kodhassa… upanāhassa… makkhassa … paḷāsassa… issāya… macchariyassa … māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ… sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santiṃ upasantiṃ vūpasantiṃ nibbutiṃ paṭipassaddhiṃ santiṃ. Pacinanti pacinanto vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti pacinanto vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti pacinanto vicinanto pavicinanto… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pacinanto vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto. Adassanti adassaṃ adakkhiṃ apassiṃ paṭivijjhinti – ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassaṃ.

Đã thấy sự an tịnh nội tâm đang được tìm cầu. (Ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassanti). Sự an tịnh nội tâm (ajjhattasantiṃ) là sự an tịnh nội tại (ajjhattaṃ), là sự an tịnh khỏi tham (rāgassa santiṃ), sự an tịnh khỏi sân (dosassa santiṃ), sự an tịnh khỏi si (mohassa santiṃ), khỏi phẫn nộ (kodhassa)... khỏi oán hận (upanāhassa)... khỏi gièm pha (makkhassa)... khỏi khinh miệt (paḷāsassa)... khỏi tật đố (issāya)... khỏi bỏn xẻn (macchariyassa)... khỏi xảo trá (māyāya)... khỏi gian xảo (sāṭheyyassa)... khỏi ngoan cố (thambhassa)... khỏi tranh cạnh (sārambhassa)... khỏi mạn (mānassa)... khỏi quá mạn (atimānassa)... khỏi say đắm (madassa)... khỏi phóng dật (pamādassa)... sự an tịnh (santiṃ), sự lắng dịu (upasantiṃ), sự dập tắt hoàn toàn (vūpasantiṃ), sự tịch tịnh (nibbutiṃ), sự khinh an (paṭipassaddhiṃ) khỏi tất cả các phiền não (sabbakilesānaṃ)... khỏi tất cả các ác hạnh (sabbaduccaritānaṃ)... khỏi tất cả các sầu muộn (sabbadarathānaṃ)... khỏi tất cả các nhiệt não (sabbapariḷāhānaṃ)... khỏi tất cả các thiêu đốt (sabbasantāpānaṃ)... khỏi tất cả các ác hành (sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ). Đang được tìm cầu (pacinanti) là đang xem xét (pacinanto), đang thẩm sát (vicinanto), đang quán sát (pavicinanto), đang cân nhắc (tulayanto), đang phán xét (tīrayanto), đang làm cho rõ ràng (vibhāvayanto), đang làm cho hiển lộ (vibhūtaṃ karonto) rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường’ (sabbe saṅkhārā aniccā’ti)... ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ’ (sabbe saṅkhārā dukkhā’ti)... ‘Tất cả các pháp là vô ngã’ (sabbe dhammā anattā’ti)... ‘Bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận’ (yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti) đang xem xét, đang thẩm sát, đang quán sát, đang cân nhắc, đang phán xét, đang làm cho rõ ràng, đang làm cho hiển lộ. Đã thấy (adassanti) là tôi đã thấy (adassaṃ), tôi đã nhận thức (adakkhiṃ), tôi đã chứng kiến (apassiṃ), tôi đã thâm nhập (paṭivijjhinti) – (nghĩa là) đã thấy sự an tịnh nội tâm đang được tìm cầu (ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassaṃ).

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Idaṃ vadāmīti na tassa hoti, [māgaṇḍiyāti bhagavā]Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Passañca diṭṭhīsu anuggahāya;

Ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassa’’nti.

‘Này Māgaṇḍiya, vị ấy không có (quan điểm) rằng: ‘Tôi nói điều này,’ cũng không có (quan điểm) nào được quyết đoán và chấp thủ trong các pháp. Và trong khi nhìn thấy các tà kiến, vị ấy không chấp thủ (vào chúng). Đang tìm cầu sự an tịnh nội tâm, vị ấy đã thấy.’

73.

73.

Vinicchayā yāni pakappitāni, [iti māgaṇḍiyo]Te ve munī brūsi anuggahāya;

Ajjhattasantīti yametamatthaṃ, kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ taṃ.

(Māgaṇḍiya thưa rằng): ‘Những gì là các sự quyết đoán đã được tạo tác, thưa bậc ẩn sĩ, ngài nói rằng không nên chấp thủ vào chúng. Ý nghĩa này, được gọi là sự an tịnh nội tâm, đã được các bậc hiền trí tuyên thuyết như thế nào?’

Vinicchayā yāni pakappitānīti. Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhivinicchayā. Pakappitānīti kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitātipi pakappitā[Pg.144]. Atha vā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā vipariṇāmadhammātipi pakappitāti – vinicchayā yāni pakappitāni.

Những gì là các sự quyết đoán đã được tạo tác (Vinicchayā yāni pakappitānīti). Các sự quyết đoán (vinicchayā) được gọi là sáu mươi hai tà kiến, các sự quyết đoán của tà kiến. Đã được tạo tác (pakappitānīti) là đã được làm ra (kappitā), đã được tạo tác (pakappitā), đã được cố ý làm ra (abhisaṅkhatā), đã được thiết lập (saṇṭhapitā), vì thế được gọi là đã được tạo tác. Hoặc giả, đã được tạo tác (pakappitā) cũng có nghĩa là vô thường (aniccā), là hữu vi (saṅkhatā), là do duyên sanh (paṭiccasamuppannā), có bản chất hủy hoại (khayadhammā), có bản chất biến mất (vayadhammā), có bản chất ly tham (virāgadhammā), có bản chất đoạn diệt (nirodhadhammā), có bản chất biến đổi (vipariṇāmadhammā) – (nghĩa là) những gì là các sự quyết đoán đã được tạo tác.

Iti māgaṇḍiyoti. Itīti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – itīti. Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro – iti māgaṇḍiyoti.

(Māgaṇḍiya thưa rằng) (Iti māgaṇḍiyoti). ‘Iti’ là sự nối kết các từ (padasandhi), sự liên kết các từ (padasaṃsaggo), sự bổ sung cho đủ các từ (padapāripūrī), sự tập hợp các mẫu tự (akkharasamavāyo), sự kết hợp các phụ âm (byañjanasiliṭṭhatā), và cũng là sự trình bày thứ tự của các từ (padānupubbatā) – đó là ‘iti.’ ‘Māgaṇḍiya’ là tên gọi (nāmaṃ), danh xưng (saṅkhā), quy ước (samaññā), khái niệm (paññatti), cách gọi (vohāro) của vị Bà-la-môn ấy – (nghĩa là) Māgaṇḍiya thưa rằng.

Te ve munī brūsi anuggahāya, ajjhattasantīti yametamatthanti. Te veti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so munīti. Anuggahāyāti diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmīti ca bhaṇasi, ajjhattasantīti ca bhaṇasi. Yametamatthanti yaṃ paramatthanti – te ve munī brūsi anuggahāya, ajjhattasantīti yametamatthaṃ.

Thưa bậc ẩn sĩ, ngài nói rằng không nên chấp thủ vào chúng, ý nghĩa này được gọi là sự an tịnh nội tâm (Te ve munī brūsi anuggahāya, ajjhattasantīti yametamatthanti). ‘Chúng’ (te ve) là sáu mươi hai tà kiến. ‘Bậc ẩn sĩ’ (munīti): Trí tuệ (ñāṇaṃ) được gọi là sự tĩnh lặng (monaṃ)...v.v... Vị ấy vượt qua mạng lưới của sự dính mắc, nên được gọi là bậc ẩn sĩ. ‘Không nên chấp thủ’ (anuggahāyāti) có nghĩa là ngài nói rằng: ‘Thấy được sự nguy hại trong các tà kiến, tôi không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp vào các tà kiến,’ và ngài cũng nói về ‘sự an tịnh nội tâm.’ ‘Ý nghĩa này’ (yametamatthanti) là ý nghĩa tối thượng (paramatthaṃ) – (nghĩa là) thưa bậc ẩn sĩ, ngài nói rằng không nên chấp thủ vào chúng, ý nghĩa này được gọi là sự an tịnh nội tâm.

Kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ tanti. Kathaṃ nūti padaṃ saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā, evaṃ nu kho nanu kho kiṃ nu kho kathaṃ nu khoti – kathaṃ nu. Dhīrehīti dhīrehi paṇḍitehi paññavantehi buddhimantehi ñāṇīhi vibhāvīhi medhāvīhi. Paveditanti veditaṃ paveditaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññāpitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaṭaṃ vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitanti – kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ taṃ.

Đã được các bậc hiền trí tuyên thuyết như thế nào? (Kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ tanti). Từ ‘như thế nào’ (kathaṃ nu) là câu hỏi trong sự nghi ngờ (saṃsayapucchā), câu hỏi trong sự phân vân (vimatipucchā), câu hỏi trong sự lưỡng lự (dveḷhakapucchā), câu hỏi về điều không chắc chắn (anekaṃsapucchā), (như là): ‘Có phải như vậy chăng?’, ‘Không phải vậy chăng?’, ‘Là cái gì vậy?’, ‘Thế nào vậy?’ – đó là ‘như thế nào.’ ‘Bởi các bậc hiền trí’ (dhīrehīti) là bởi những người hiền trí (dhīrehi), bởi những bậc học giả (paṇḍitehi), bởi những người có trí tuệ (paññavantehi), bởi những người có giác tuệ (buddhimantehi), bởi những người có tri kiến (ñāṇīhi), bởi những người sáng suốt (vibhāvīhi), bởi những người thông thái (medhāvīhi). ‘Đã được tuyên thuyết’ (paveditanti) là đã được biết (veditaṃ), đã được tuyên thuyết (paveditaṃ), đã được trình bày (ācikkhitaṃ), đã được thuyết giảng (desitaṃ), đã được chế định (paññāpitaṃ), đã được thiết lập (paṭṭhapitaṃ), đã được khai mở (vivaṭaṃ), đã được phân tích (vibhattaṃ), đã được làm cho rõ ràng (uttānīkataṃ), đã được công bố (pakāsitanti) – (nghĩa là) đã được các bậc hiền trí tuyên thuyết như thế nào?

Tenāha so brāhmaṇo –

Do vậy, vị Bà-la-môn ấy đã nói rằng –

‘‘Vinicchayā yāni pakappitāni, [iti māgaṇḍiyo]Te ve munī brūsi anuggahāya;

Ajjhattasantīti yametamatthaṃ, kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ ta’’nti.

‘Những gì là các sự quyết đoán đã được tạo tác, thưa bậc ẩn sĩ, ngài nói rằng không nên chấp thủ vào chúng. Ý nghĩa này, được gọi là sự an tịnh nội tâm, đã được các bậc hiền trí tuyên thuyết như thế nào?’

74.

74.

Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, [māgaṇḍiyāti bhagavā]Sīlabbatenāpi na suddhimāha;

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā, asīlatā abbatā nopi tena;

Ete ca nissajja anuggahāya, santo anissāya bhavaṃ na jappe.

(Đức Thế Tôn phán): ‘Này Māgaṇḍiya, Ta không nói rằng sự thanh tịnh có được do tri kiến, do truyền thống, do trí tuệ, hay do giới và vật. Cũng không phải do không có tri kiến, không có truyền thống, không có trí tuệ, không có giới, không có vật. Sau khi từ bỏ những điều này và không chấp thủ, bậc thiện trí không nương tựa và không mong cầu sự hiện hữu.’

Na [Pg.145] diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇenāti. Diṭṭhenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasi; sutenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasi; diṭṭhasutenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasi; ñāṇenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasīti – na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena.

Không do tri kiến, không do truyền thống, không do trí tuệ (Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇenāti). Ta không nói, không trình bày, không tuyên bố, không chỉ rõ, không dùng cách gọi rằng sự trong sạch (suddhiṃ), sự thanh tịnh (visuddhiṃ), sự hoàn toàn thanh tịnh (parisuddhiṃ), sự giải thoát (muttiṃ), sự hoàn toàn giải thoát (vimuttiṃ), sự giải thoát triệt để (parimuttiṃ) có được do những gì được thấy (diṭṭhena); hay do những gì được nghe (sutena); hay do những gì được thấy và được nghe (diṭṭhasutena); hay do trí tuệ (ñāṇena) – (nghĩa là) không do tri kiến, không do truyền thống, không do trí tuệ.

Māgaṇḍiyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – māgaṇḍiyāti bhagavā.

Này Māgaṇḍiya, đức Thế Tôn (Māgaṇḍiyāti bhagavā). Đức Thế Tôn (bhagavā) gọi vị Bà-la-môn ấy (taṃ brāhmaṇaṃ) bằng tên (nāmena). ‘Bhagavā’ là một từ ngữ tôn kính...v.v... là một khái niệm được chứng thực, đó là ‘Bhagavā’ – (nghĩa là) này Māgaṇḍiya, đức Thế Tôn.

Sīlabbatenāpi na suddhimāhāti. Sīlenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasi; vatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasi; sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasīti – sīlabbatenāpi na suddhimāha.

(Câu) 'Cũng không do giới cấm mà nói về sự thanh tịnh.' Cũng không do giới, vị ấy không nói, không tuyên bố, không phát biểu, không chỉ dạy, không gọi tên là sự thanh tịnh, sự đặc biệt thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, là sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự rốt ráo giải thoát; cũng không do khổ hạnh, vị ấy không nói, không tuyên bố, không phát biểu, không chỉ dạy, không gọi tên là sự thanh tịnh, sự đặc biệt thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, là sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự rốt ráo giải thoát; cũng không do giới cấm, vị ấy không nói, không tuyên bố, không phát biểu, không chỉ dạy, không gọi tên là sự thanh tịnh, sự đặc biệt thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, là sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự rốt ráo giải thoát – (cho nên được nói là) cũng không do giới cấm mà nói về sự thanh tịnh.

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā, asīlatā abbatā nopi tenāti. Diṭṭhipi icchitabbā. Dasavatthukā sammādiṭṭhi – atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti; savanampi icchitabbaṃ – parato ghoso, suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallaṃ; ñāṇampi icchitabbaṃ – kammassakatañāṇaṃ, saccānulomikañāṇaṃ, abhiññāñāṇaṃ, samāpattiñāṇaṃ; sīlampi icchitabbaṃ – pātimokkhasaṃvaro; vatampi icchitabbaṃ – aṭṭha dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ, piṇḍapātikaṅgaṃ, paṃsukūlikaṅgaṃ, tecīvarikaṅga, sapadānacārikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ, nesajjikaṅgaṃ, yathāsanthatikaṅganti.

(Câu) 'Không phải do vô kiến, vô văn, vô trí, vô giới, vô hạnh.' Tri kiến cũng cần được mong muốn. Chánh kiến có mười đối tượng là: 'Có (quả của) sự bố thí, có (quả của) sự cúng dường, có (quả của) sự tế lễ; có quả dị thục của các nghiệp thiện ác; có đời này, có đời sau; có mẹ, có cha; có các chúng sanh hóa sanh; ở đời có các vị Sa-môn, Bà-la-môn đã đạt đến sự hoàn hảo, đã thực hành chân chánh, là những vị sau khi tự mình chứng ngộ với thắng trí đã tuyên thuyết về đời này và đời sau;' văn cũng cần được mong muốn – (đó là) tiếng nói từ người khác, kinh, ứng tụng, ký thuyết, kệ, cảm hứng ngữ, như thị thuyết, bổn sanh, vị tằng hữu pháp, phương quảng; trí cũng cần được mong muốn – (đó là) trí về nghiệp là sở hữu của mình, trí tùy thuận chân lý, thắng trí, trí về thiền chứng; giới cũng cần được mong muốn – (đó là) sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha; hạnh cũng cần được mong muốn – (đó là) tám pháp đầu-đà: hạnh ở rừng, hạnh khất thực, hạnh mặc y phấn tảo, hạnh ba y, hạnh khất thực theo thứ tự, hạnh không nhận thêm đồ ăn sau khi đã bắt đầu ăn, hạnh ngồi, hạnh ở bất cứ chỗ nào được sắp đặt.

Adiṭṭhiyā [Pg.146] assutiyā añāṇā, asīlatā abbatā nopi tenāti. Nāpi sammādiṭṭhimattena, nāpi savanamattena, nāpi ñāṇamattena, nāpi sīlamattena, nāpi vatamattena ajjhattasantiṃ patto hoti, nāpi vinā etehi dhammehi ajjhattasantiṃ pāpuṇāti. Api ca sambhārā ime dhammā honti ajjhattasantiṃ pāpuṇituṃ adhigantuṃ phassituṃ sacchikātunti – adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā asīlatā abbatā nopi tena.

(Câu) 'Không phải do vô kiến, vô văn, vô trí, vô giới, vô hạnh.' Cũng không phải chỉ do chánh kiến, cũng không phải chỉ do văn, cũng không phải chỉ do trí, cũng không phải chỉ do giới, cũng không phải chỉ do hạnh mà đạt được sự an tịnh nội tâm, và cũng không phải không có các pháp này mà có thể đạt đến sự an tịnh nội tâm. Hơn nữa, các pháp này là những hành trang để đạt đến, chứng đắc, tiếp xúc, chứng ngộ sự an tịnh nội tâm – (cho nên được nói là) không phải do vô kiến, vô văn, vô trí, vô giới, vô hạnh.

Ete ca nissajja anuggahāyāti. Eteti kaṇhapakkhikānaṃ dhammānaṃ samugghātato pahānaṃ icchitabbaṃ, tedhātukesu kusalesu dhammesu atammayatā icchitabbā, yato kaṇhapakkhiyā dhammā samugghātapahānena pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, tedhātukesu ca kusalesu dhammesu atammayatā hoti, ettāvatāpi na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati. Atha vā na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti. Evampi ete ca nissajja anuggahāya. Yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti, ettāvatāpi na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti. Evampi ete ca nissajja anuggahāya.

(Câu) 'Và sau khi từ bỏ những điều này, không phải để chấp thủ.' Ở đây, cần mong muốn sự đoạn trừ bằng cách nhổ bật gốc các pháp thuộc hắc phần, cần mong muốn sự không đồng hóa với các pháp thiện trong ba giới. Bởi vì khi các pháp thuộc hắc phần đã được đoạn trừ bằng cách nhổ bật gốc, đã bị cắt lìa gốc rễ, bị làm cho như thân cây ta-la, bị làm cho không còn hiện hữu, có đặc tính không sanh khởi trong tương lai, và có sự không đồng hóa với các pháp thiện trong ba giới, thì ngay cả với chừng ấy, vị ấy cũng không nắm giữ, không chấp thủ sai lầm, không quyết tâm theo. Hoặc là, không nên nắm giữ, không nên chấp thủ sai lầm, không nên quyết tâm theo. Theo cách này cũng là (ý nghĩa của) 'Và sau khi từ bỏ những điều này, không phải để chấp thủ.' Bởi vì khi ái, kiến, và mạn đã được đoạn trừ, đã bị cắt lìa gốc rễ, bị làm cho như thân cây ta-la, bị làm cho không còn hiện hữu, có đặc tính không sanh khởi trong tương lai, thì ngay cả với chừng ấy, vị ấy cũng không nắm giữ, không chấp thủ sai lầm, không quyết tâm theo. Theo cách này cũng là (ý nghĩa của) 'Và sau khi từ bỏ những điều này, không phải để chấp thủ.'

Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti, ettāvatāpi na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti. Evampi ete ca nissajja anuggahāya.

Bởi vì khi phước hành, phi phước hành, và bất động hành đã được đoạn trừ, đã bị cắt lìa gốc rễ, bị làm cho như thân cây ta-la, bị làm cho không còn hiện hữu, có đặc tính không sanh khởi trong tương lai, thì ngay cả với chừng ấy, vị ấy cũng không nắm giữ, không chấp thủ sai lầm, không quyết tâm theo. Theo cách này cũng là (ý nghĩa của) 'Và sau khi từ bỏ những điều này, không phải để chấp thủ.'

Santo anissāya bhavaṃ na jappeti. Santoti rāgassa samitattā santo, dosassa samitattā santo, mohassa samitattā santo, kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ… sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti – santo.

(Câu) 'Bậc tịch tịnh, không nương tựa, không mong cầu sự hiện hữu.' 'Bậc tịch tịnh' (nghĩa là): là bậc tịch tịnh do tham đã được lắng dịu, là bậc tịch tịnh do sân đã được lắng dịu, là bậc tịch tịnh do si đã được lắng dịu; do phẫn nộ... oán hận... gièm pha... cạnh tranh... tật đố... bỏn xẻn... xảo trá... gian manh... ngoan cố... hiếu thắng... kiêu mạn... quá mạn... say đắm... phóng dật... do tất cả phiền não... tất cả ác hạnh... tất cả phiền muộn... tất cả nhiệt não... tất cả thiêu đốt... tất cả các hành bất thiện đã được làm cho an tịnh, đã được lắng dịu, đã được hoàn toàn lắng dịu, đã được dập tắt, đã được tịch diệt, đã được lìa khỏi, đã được làm cho an tĩnh, nên gọi là bậc tịch tịnh, bậc an tịnh, bậc hoàn toàn an tịnh, bậc tịch diệt, bậc an tĩnh – (cho nên gọi là) bậc tịch tịnh.

Anissāyāti [Pg.147] dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo. Taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ paṭinissajjitvā cakkhuṃ anissāya, sotaṃ anissāya, ghānaṃ anissāya, jivhaṃ anissāya, kāyaṃ anissāya, manaṃ anissāya, rūpe… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ… nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissāya aggaṇhitvā aparāmasitvā anabhinivisitvāti – santo anissāya. Bhavaṃ na jappeti kāmabhavaṃ na jappeyya, rūpabhavaṃ na jappeyya, arūpabhavaṃ na jappeyya nappajappeyya na abhijappeyyāti – santo anissāya bhavaṃ na jappe.

'Không nương tựa' (nghĩa là) có hai sự nương tựa: nương tựa vào ái và nương tựa vào tà kiến... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào ái... (v.v.)... đây là sự nương tựa vào tà kiến. Sau khi đã từ bỏ sự nương tựa vào ái, đã xả ly sự nương tựa vào tà kiến, vị ấy không nương tựa vào mắt, không nương tựa vào tai, không nương tựa vào mũi, không nương tựa vào lưỡi, không nương tựa vào thân, không nương tựa vào ý; không nương tựa vào các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... các vật xúc chạm... gia tộc... hội chúng... trú xứ... lợi lộc... danh tiếng... lời tán dương... sự an lạc... y... vật thực khất thực... sàng tọa... dược phẩm trị bệnh... dục giới... sắc giới... vô sắc giới... dục hữu... sắc hữu... vô sắc hữu... tưởng hữu... vô tưởng hữu... phi tưởng phi phi tưởng hữu... nhất uẩn hữu... tứ uẩn hữu... ngũ uẩn hữu... quá khứ... vị lai... hiện tại... các pháp được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận thức; không nắm giữ, không chấp thủ sai lầm, không quyết tâm theo – (cho nên gọi là) bậc tịch tịnh không nương tựa. 'Không mong cầu sự hiện hữu' (nghĩa là) không nên mong cầu dục hữu, không nên mong cầu sắc hữu, không nên mong cầu vô sắc hữu; không nên tưởng tượng, không nên nhiệt thành mong cầu – (cho nên được nói là) bậc tịch tịnh, không nương tựa, không mong cầu sự hiện hữu.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, [māgaṇḍiyāti bhagavā]Sīlabbatenāpi na suddhimāha;

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā, asīlatā abbatā nopi tena;

Ete ca nissajja anuggahāya, santo anissāya bhavaṃ na jappe’’ti.

Này Māgaṇḍiya, (Thế Tôn đã nói): ‘(Ta) không nói rằng sự thanh tịnh có được do tri kiến, do điều được nghe, do trí tuệ, cũng không do giới và hạnh nguyện; cũng không phải do không có tri kiến, không có điều được nghe, không có trí tuệ, không có giới, không có hạnh nguyện. Bậc thiện trí sau khi đã từ bỏ các điều ấy và không còn nắm giữ, là người an tịnh, không còn nương tựa, không còn mong cầu sự hiện hữu.’

75.

75.

No ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, [iti māgaṇḍiyo]Sīlabbatenāpi na suddhimāha;

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā, asīlatā abbatā nopi tena;

Maññāmahaṃ momuhameva dhammaṃ, diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ.

(Māgaṇḍiya thưa rằng): "Nếu quả thật ngài không nói rằng sự thanh tịnh có được do tri kiến, do điều được nghe, do trí tuệ, cũng không do giới và hạnh nguyện; cũng không phải do không có tri kiến, không có điều được nghe, không có trí tuệ, không có giới, không có hạnh nguyện. Tôi cho rằng giáo pháp này quả thật là mê muội, trong khi một số người đạt đến sự thanh tịnh là do tri kiến."

No ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇenāti. Diṭṭhiyāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasi; sutenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ… diṭṭhasutenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ… ñāṇenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na [Pg.148] bhaṇasi na dīpayasi na voharasīti – no ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena.

‘Nếu quả thật không do tri kiến, không do điều được nghe, không do trí tuệ’ có nghĩa là: Ngài không nói, không thuyết giảng, không tuyên bố, không chỉ rõ, không trình bày rằng sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn có được do tri kiến; cũng không do điều được nghe mà có được sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn… cũng không do điều được thấy và được nghe mà có được sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn… cũng không do trí tuệ mà có được sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn. Ngài không nói, không thuyết giảng, không tuyên bố, không chỉ rõ, không trình bày. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Nếu quả thật không do tri kiến, không do điều được nghe, không do trí tuệ.’

Iti māgaṇḍiyoti itīti padasandhi…pe…. Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ…pe… iti māgaṇḍiyo.

‘Iti māgaṇḍiyo’: ‘Iti’ là từ nối… v.v… ‘Māgaṇḍiyo’ là tên của vị Bà-la-môn ấy… v.v… (Đây là ý nghĩa của) ‘iti māgaṇḍiyo’.

Sīlabbatenāpi na suddhimāhāti. Sīlenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ…pe… vatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ…pe… sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na voharasīti – sīlabbatenāpi na suddhimāha.

‘Cũng không do giới và hạnh nguyện mà nói có sự thanh tịnh’ có nghĩa là: Ngài không nói, không thuyết giảng, không tuyên bố, không chỉ rõ, không trình bày rằng sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch… v.v… có được do giới; cũng không do hạnh nguyện mà có được sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch… v.v…; cũng không do giới và hạnh nguyện mà có được sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Cũng không do giới và hạnh nguyện mà nói có sự thanh tịnh.’

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā, asīlatā abbatā nopi tenāti. Diṭṭhipi icchitabbāti evaṃ bhaṇasi, savanampi icchitabbanti evaṃ bhaṇasi, ñāṇampi icchitabbanti evaṃ bhaṇasi, na sakkosi ekaṃsena anujānituṃ, napi sakkosi ekaṃsena paṭikkhipitunti – adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā, asīlatā abbatā nopi tena.

‘Không do không có tri kiến, không có điều được nghe, không có trí tuệ, không có giới, không có hạnh nguyện’ có nghĩa là: Ngài nói rằng tri kiến cũng là điều đáng mong muốn, điều được nghe cũng là điều đáng mong muốn, trí tuệ cũng là điều đáng mong muốn, nhưng ngài không thể hoàn toàn chấp nhận, cũng không thể hoàn toàn bác bỏ. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Không do không có tri kiến, không có điều được nghe, không có trí tuệ, không có giới, không có hạnh nguyện.’

Maññāmahaṃ momuhameva dhammanti. Momūhadhammo ayaṃ tuyhaṃ bāladhammo mūḷhadhammo aññāṇadhammo amarāvikkhepadhammoti evaṃ maññāmi evaṃ jānāmi evaṃ ājānāmi evaṃ vijānāmi evaṃ paṭivijānāmi evaṃ paṭivijjhāmīti – maññāmahaṃ momuhameva dhammaṃ.

‘Tôi cho rằng giáo pháp này quả thật là mê muội’ có nghĩa là: Giáo pháp này của ngài là giáo pháp mê muội, giáo pháp ngu si, giáo pháp si mê, giáo pháp vô minh, giáo pháp ngụy biện như lươn lẹo. Tôi nghĩ như vậy, tôi biết như vậy, tôi nhận biết như vậy, tôi hiểu rõ như vậy, tôi phân biệt được như vậy, tôi thấu triệt được như vậy. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Tôi cho rằng giáo pháp này quả thật là mê muội.’

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhinti. Suddhidiṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti; ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti; ‘‘asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccentīti – diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ.

‘Một số người đạt đến sự thanh tịnh là do tri kiến’ có nghĩa là: Một số Sa-môn, Bà-la-môn do tri kiến về sự thanh tịnh mà đạt đến sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn. Họ cho rằng: ‘Thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là chân lý, ngoài ra là sai lầm.’ Do tri kiến như vậy, một số Sa-môn, Bà-la-môn đạt đến sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn. Hoặc: ‘Thế giới là không thường hằng’… v.v… ‘Sau khi chết, Như Lai không tồn tại cũng không phải không tồn tại, chỉ có điều này là chân lý, ngoài ra là sai lầm.’ Do tri kiến như vậy, một số Sa-môn, Bà-la-môn đạt đến sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Một số người đạt đến sự thanh tịnh là do tri kiến.’

Tenāha so brāhmaṇo –

Do đó, vị Bà-la-môn ấy đã nói rằng:

‘‘No ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, [iti māgaṇḍiyo]Sīlabbatenāpi na suddhimāha;

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā, asīlatā abbatā nopi tena;

Maññāmahaṃ momuhameva dhammaṃ, diṭṭhiyā eke paccenti suddhi’’nti.

‘Nếu quả thật ngài không nói rằng sự thanh tịnh có được do tri kiến, do điều được nghe, do trí tuệ, cũng không do giới và hạnh nguyện; cũng không phải do không có tri kiến, không có điều được nghe, không có trí tuệ, không có giới, không có hạnh nguyện. Tôi cho rằng giáo pháp này quả thật là mê muội, trong khi một số người đạt đến sự thanh tịnh là do tri kiến.’

76.

76.

Diṭṭhiñca [Pg.149] nissāyanupucchamāno, [māgaṇḍiyāti bhagavā]Samuggahītesu pamohamāgā ;

Ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ, tasmā tuvaṃ momuhato dahāsi.

(Thế Tôn phán): "Này Māgaṇḍiya, vì nương tựa vào các tri kiến mà ông cứ hỏi mãi, ông đã đi đến chỗ mê lầm trong những gì mình đã chấp thủ. Từ giáo pháp này, ông đã không thấy được một chút nhận thức nào, do đó ông xem nó là mê muội."

Diṭṭhiñca nissāyanupucchamānoti. Māgaṇḍiyo brāhmaṇo diṭṭhiṃ nissāya diṭṭhiṃ pucchati, lagganaṃ nissāya lagganaṃ pucchati, bandhanaṃ nissāya bandhanaṃ pucchati, palibodhaṃ nissāya palibodhaṃ pucchati. Anupucchamānoti punappunaṃ pucchatīti – diṭṭhiñca nissāyanupucchamāno.

‘Vì nương tựa vào các tri kiến mà cứ hỏi mãi’ có nghĩa là: Vị Bà-la-môn Māgaṇḍiya nương tựa vào tri kiến mà hỏi về tri kiến, nương tựa vào sự dính mắc mà hỏi về sự dính mắc, nương tựa vào sự trói buộc mà hỏi về sự trói buộc, nương tựa vào sự chướng ngại mà hỏi về sự chướng ngại. ‘Cứ hỏi mãi’ có nghĩa là hỏi đi hỏi lại. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Vì nương tựa vào các tri kiến mà cứ hỏi mãi.’

Māgaṇḍiyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – māgaṇḍiyāti bhagavā.

‘Này Māgaṇḍiya, Thế Tôn (phán)’ có nghĩa là: Thế Tôn gọi vị Bà-la-môn ấy bằng tên. ‘Bhagavā’ (Thế Tôn) là một từ ngữ tôn kính… v.v… là một danh hiệu được chứng thực, đó là ‘Bhagavā’. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Này Māgaṇḍiya, Thế Tôn (phán)’.

Samuggahītesu pamohamāgāti. Yā sā diṭṭhi tayā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttā, tāyeva tvaṃ diṭṭhiyā mūḷhosi pamūḷhosi sammūḷhosi mohaṃ āgatosi pamohaṃ āgatosi sammohaṃ āgatosi andhakāraṃ pakkhandosīti – samuggahītesu pamohamāgā.

‘Ông đã đi đến chỗ mê lầm trong những gì mình đã chấp thủ’ có nghĩa là: Bất cứ tri kiến nào mà ông đã nắm giữ, đã bám víu, đã cố chấp, đã an trú, đã quyết tâm theo, chính do tri kiến ấy mà ông bị si mê, bị mê lầm, bị hoàn toàn mê lầm; ông đã đi đến si mê, đã đi đến mê lầm, đã đi đến hoàn toàn mê lầm; ông đã bước vào bóng tối. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Ông đã đi đến chỗ mê lầm trong những gì mình đã chấp thủ.’

Ito ca nāddakkhi aṇumpi saññanti. Ito ajjhattasantito vā paṭipadāto vā dhammadesanāto vā, yuttasaññaṃ pattasaññaṃ lakkhaṇasaññaṃ kāraṇasaññaṃ ṭhānasaññaṃ na paṭilabhati, kuto ñāṇanti. Evampi ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ. Atha vā aniccaṃ vā aniccasaññānulomaṃ vā, dukkhaṃ vā dukkhasaññānulomaṃ vā, anattaṃ vā anattasaññānulomaṃ vā, saññuppādamattaṃ vā sañjānitamattaṃ vā na paṭilabhati, kuto ñāṇanti. Evampi ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ.

‘Từ giáo pháp này, ông đã không thấy được một chút nhận thức nào’ có nghĩa là: Từ sự an tịnh nội tâm này, hoặc từ con đường thực hành này, hoặc từ bài thuyết pháp này, ông không có được nhận thức thích hợp, nhận thức tương ứng, nhận thức về đặc tính, nhận thức về nguyên nhân, nhận thức về cơ sở. Làm sao có được trí tuệ? – Đây cũng là ý nghĩa của ‘Từ giáo pháp này, ông đã không thấy được một chút nhận thức nào.’ Hoặc là: Ông không có được (nhận thức về) sự vô thường, hay điều phù hợp với nhận thức về vô thường; (nhận thức về) sự khổ, hay điều phù hợp với nhận thức về khổ; (nhận thức về) sự vô ngã, hay điều phù hợp với nhận thức về vô ngã; hoặc chỉ là sự sanh khởi của nhận thức, hoặc chỉ là sự nhận biết. Làm sao có được trí tuệ? – Đây cũng là ý nghĩa của ‘Từ giáo pháp này, ông đã không thấy được một chút nhận thức nào.’

Tasmā tuvaṃ momuhato dahāsīti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā momūhadhammato bāladhammato mūḷhadhammato aññāṇadhammato amarāvikkhepadhammato dahāsi passasi dakkhasi olokesi nijjhāyasi upaparikkhasīti – tasmā tuvaṃ momuhato dahāsi.

‘Do đó ông xem nó là mê muội’ có nghĩa là: ‘Tasmā’ (do đó) có nghĩa là vì lý do đó, vì nguyên nhân đó, vì duyên đó, vì cơ sở đó. Ông thấy, ông nhìn, ông quan sát, ông chiêm nghiệm, ông xem xét (giáo pháp này) một cách mê muội, một cách ngu si, một cách si mê, một cách vô minh, một cách ngụy biện như lươn lẹo. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Do đó ông xem nó là mê muội.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Thế Tôn đã phán rằng:

‘‘Diṭṭhiñca [Pg.150] nissāyanupucchamāno, [māgaṇḍiyāti bhagavā]Samuggahītesu pamohamāgā;

Ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ, tasmā tuvaṃ momuhato dahāsī’’ti.

“(Thế Tôn phán rằng: Này Māgaṇḍiya,) trong khi nương tựa và truy hỏi vềทิฏฐิ, ngươi đã đi đến sự si mê ở trong các điều đã chấp thủ. Và từ đó, ngươi đã không nhận thấy được một chút tưởng nào. Vì thế, ngươi thấy (họ là) kẻ si dại.”

77.

77.

Samo visesī uda vā nihīno, yo maññati so vivadetha tena;

Tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hoti.

Người nào nghĩ rằng: ‘(Ta) bằng, (ta) hơn, hay (ta) thua,’ người ấy sẽ tranh luận vì điều ấy. Vị nào không dao động trong ba phương diện, vị ấy không có (ý nghĩ): ‘(Ta) bằng hay (ta) hơn.’

Samo visesī uda vā nihīno, yo maññati so vivadetha tenāti. Sadisohamasmīti vā seyyohamasmīti vā hīnohamasmīti vā yo maññati, so tena mānena tāya diṭṭhiyā tena vā puggalena kalahaṃ kareyya bhaṇḍanaṃ kareyya viggahaṃ kareyya vivādaṃ kareyya medhagaṃ kareyya – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, pure vacanīyaṃ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti – samo visesī uda vā nihīno yo maññati so vivadetha tena.

Về câu: ‘Người nào nghĩ rằng: ‘(Ta) bằng, (ta) hơn, hay (ta) thua,’ người ấy sẽ tranh luận vì điều ấy.’ Người nào nghĩ rằng: ‘Ta bằng,’ hoặc ‘Ta hơn,’ hoặc ‘Ta thua,’ người ấy do vì lòng kiêu mạn ấy, do vì tà kiến ấy, hoặc với người ấy, người ấy sẽ gây ra sự cãi vã, sẽ gây ra sự tranh chấp, sẽ gây ra sự xung đột, sẽ gây ra sự tranh luận, sẽ gây ra sự đấu khẩu (rằng): – ‘Ông không biết Pháp và Luật này, tôi biết Pháp và Luật này. Làm sao ông có thể biết được Pháp và Luật này? Ông đã thực hành sai, tôi đã thực hành đúng. Lời của tôi thì hợp lý, lời của ông thì không hợp lý. Điều đáng nói trước thì ông lại nói sau, điều đáng nói sau thì ông lại nói trước. Điều ông đã dày công nghiên cứu đã bị đảo lộn. Luận điểm của ông đã bị bác bỏ. Ông đã bị đánh bại. Hãy đi tìm cách gỡ lại luận điểm của mình, hoặc hãy tự gỡ đi nếu ông có thể!’ – (như thế ấy là) ‘Người nào nghĩ rằng: ‘(Ta) bằng, (ta) hơn, hay (ta) thua,’ người ấy sẽ tranh luận vì điều ấy.’

Tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hotīti. Yassetā tisso vidhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so tīsu vidhāsu na kampati na vikampati, avikampamānassa puggalassa sadisohamasmīti vā seyyohamasmīti vā hīnohamasmīti vā. Na tassa hotīti. Na mayhaṃ hotīti tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti – na tassa hoti.

Về câu: ‘Vị nào không dao động trong ba phương diện, vị ấy không có (ý nghĩ): ‘(Ta) bằng hay (ta) hơn.’’ Vị nào mà ba phương diện này đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, đã không còn khả năng sanh khởi, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy không bị rung động, không bị dao động trong ba phương diện. Đối với vị không dao động ấy, (ý nghĩ) rằng: ‘Ta bằng,’ hoặc ‘Ta hơn,’ hoặc ‘Ta thua,’ là không có. Về câu: ‘Vị ấy không có.’ (Nghĩa là) không có đối với tôi. (Như thế ấy là) ‘Vị nào không dao động trong ba phương diện, vị ấy không có (ý nghĩ): ‘(Ta) bằng hay (ta) hơn.’’

Tenāha bhagavā –

Vì thế, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Samo visesī uda vā nihīno, yo maññati so vivadetha tena;

Tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hotī’’ti.

“Người nào nghĩ rằng: ‘(Ta) bằng, (ta) hơn, hay (ta) thua,’ người ấy sẽ tranh luận vì điều ấy. Vị nào không dao động trong ba phương diện, vị ấy không có (ý nghĩ): ‘(Ta) bằng hay (ta) hơn.’”

78.

78.

Saccanti [Pg.151] so brāhmaṇo kiṃ vadeyya, musāti vā so vivadetha kena;

Yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi natthi, sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya.

Vị Bà-la-môn ấy sao có thể nói: ‘(Đây là) sự thật,’ hoặc với cái gì mà vị ấy tranh luận rằng: ‘(Đây là) điều dối trá?’ Vị nào không có (quan niệm) ‘bằng’ hoặc ‘không bằng,’ vị ấy sẽ tham gia vào cuộc tranh luận với cái gì?

Saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyyāti. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo…pe… asito tādi pavuccate sa brahmā. Saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyyāti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti brāhmaṇo kiṃ vadeyya kiṃ katheyya kiṃ bhaṇeyya kiṃ dīpayeyya kiṃ vohareyya; ‘‘asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti brāhmaṇo kiṃ vadeyya kiṃ katheyya kiṃ bhaṇeyya kiṃ dīpayeyya kiṃ vohareyyāti – saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyya.

Về câu: ‘Vị Bà-la-môn ấy sao có thể nói: ‘(Đây là) sự thật.’’ Về từ ‘Bà-la-môn:’ Do đã loại bỏ bảy pháp nên được gọi là Bà-la-môn... cho đến... vị ấy không bị dính mắc, là bậc như thế, được gọi là Phạm thiên. Về câu: ‘Vị Bà-la-môn ấy sao có thể nói: ‘(Đây là) sự thật.’’ Vị Bà-la-môn sao có thể nói, sao có thể trình bày, sao có thể tuyên bố, sao có thể chỉ rõ, sao có thể diễn đạt rằng: ‘Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là rỗng tuếch;’ (hoặc) ‘Thế gian là không thường hằng... cho đến... sau khi chết Như Lai không tồn tại cũng không không tồn tại, chỉ điều này là sự thật, điều khác là rỗng tuếch?’ – (như thế ấy là) ‘Vị Bà-la-môn ấy sao có thể nói: ‘(Đây là) sự thật.’’

Musāti vā so vivadetha kenāti. Brāhmaṇo mayhaṃva saccaṃ, tuyhaṃ musāti kena mānena, kāya diṭṭhiyā, kena vā puggalena kalahaṃ kareyya bhaṇḍanaṃ kareyya viggahaṃ kareyya vivādaṃ kareyya medhagaṃ kareyya – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti – musāti vā so vivadetha kena.

Về câu: ‘hoặc với cái gì mà vị ấy tranh luận rằng: ‘(Đây là) điều dối trá?’’ Vị Bà-la-môn với lòng kiêu mạn nào, với tà kiến nào, hoặc với người nào mà có thể gây ra sự cãi vã, có thể gây ra sự tranh chấp, có thể gây ra sự xung đột, có thể gây ra sự tranh luận, có thể gây ra sự đấu khẩu rằng: ‘(Chỉ) của tôi là sự thật, của ông là điều dối trá,’ (và rằng): ‘Ông không biết Pháp và Luật này... cho đến... hoặc hãy tự gỡ đi nếu ông có thể!’ – (như thế ấy là) ‘hoặc với cái gì mà vị ấy tranh luận rằng: ‘(Đây là) điều dối trá?’’

Yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi natthīti. Yasminti yasmiṃ puggale arahante khīṇāsave sadisohamasmīti māno natthi, seyyohamasmīti māno natthi, hīnohamasmīti omāno natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi natthi.

Về câu: ‘Vị nào không có (quan niệm) ‘bằng’ hoặc ‘không bằng.’’ Về từ ‘Vị nào:’ ở vị nào, tức là ở bậc A-la-hán, bậc đã tận trừ các lậu hoặc, không có lòng kiêu mạn rằng: ‘Ta bằng,’ không có lòng kiêu mạn rằng: ‘Ta hơn,’ không có lòng tự ti rằng: ‘Ta thua;’ (các thứ ấy) không có, không hiện hữu, không tìm thấy được; đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, đã không còn khả năng sanh khởi, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ – (như thế ấy là) ‘Vị nào không có (quan niệm) ‘bằng’ hoặc ‘không bằng.’’

Sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyyāti. So kena mānena, kāya diṭṭhiyā, kena vā puggalena vādaṃ paṭisaññojeyya paṭibaleyya kalahaṃ kareyya bhaṇḍanaṃ kareyya viggahaṃ kareyya vivādaṃ kareyya medhagaṃ kareyya – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti – sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya.

Về câu: ‘vị ấy sẽ tham gia vào cuộc tranh luận với cái gì?’ Vị ấy với lòng kiêu mạn nào, với tà kiến nào, hoặc với người nào mà có thể tham gia vào cuộc tranh luận, có thể có khả năng, có thể gây ra sự cãi vã, có thể gây ra sự tranh chấp, có thể gây ra sự xung đột, có thể gây ra sự tranh luận, có thể gây ra sự đấu khẩu (rằng): – ‘Ông không biết Pháp và Luật này... cho đến... hoặc hãy tự gỡ đi nếu ông có thể!’ – (như thế ấy là) ‘vị ấy sẽ tham gia vào cuộc tranh luận với cái gì?’

Tenāha bhagavā –

Vì thế, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyya, musāti vā so vivadetha kena;

Yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi natthi, sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyyā’’ti.

“Vị Bà-la-môn ấy sao có thể nói: ‘(Đây là) sự thật,’ hoặc với cái gì mà vị ấy tranh luận rằng: ‘(Đây là) điều dối trá?’ Vị nào không có (quan niệm) ‘bằng’ hoặc ‘không bằng,’ vị ấy sẽ tham gia vào cuộc tranh luận với cái gì?”

79.

79.

Okaṃ [Pg.152] pahāya aniketasārī, gāme akubbaṃ muni santhavāni ;

Kāmehi ritto apurekkharāno, kathaṃ na viggayha janena kayirā.

Bậc ẩn sĩ, sau khi từ bỏ trú xứ, không nương tựa nơi ở, không tạo sự thân mật trong làng; trống rỗng khỏi các dục vọng, không mong cầu (điều gì trong tương lai), không nên nói lời tranh chấp với người đời.

Atha kho hāliddakāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho hāliddakāni gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ bhante, kaccāna, bhagavatā aṭṭhakavaggike māgaṇḍiyapañhe –

Rồi gia chủ Hāliddakāni đi đến chỗ trưởng lão Mahākaccāna; sau khi đến, đã đảnh lễ trưởng lão Mahākaccāna rồi ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, gia chủ Hāliddakāni đã nói với trưởng lão Mahākaccāna điều này: – ‘Thưa ngài Kaccāna, điều này đã được đức Thế Tôn nói đến trong Phẩm Tám Cú, trong bài kinh Vấn Đáp Māgaṇḍiya:

‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī, gāme akubbaṃ muni santhavāni;

Kāmehi ritto apurekkharāno, kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti.

“Bậc ẩn sĩ, sau khi từ bỏ trú xứ, không nương tựa nơi ở, không tạo sự thân mật trong làng; trống rỗng khỏi các dục vọng, không mong cầu (điều gì trong tương lai), không nên nói lời tranh chấp với người đời.”

‘‘Imassa nu kho bhante, kaccāna, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti?

‘Thưa ngài Kaccāna, ý nghĩa của lời dạy đã được đức Thế Tôn nói một cách tóm tắt này nên được hiểu một cách chi tiết như thế nào?’

‘‘Rūpadhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko rūpadhātu rāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ okasārīti vuccati. Vedanādhātu kho, gahapati… saññādhātu kho, gahapati… saṅkhāradhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko saṅkhāradhātu rāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ okasārīti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, okasārī hoti.

Này gia chủ, sắc giới là nơi trú ẩn của thức. Và thức bị trói buộc bởi tham ái đối với sắc giới được gọi là người nương náu. Này gia chủ, thọ giới... Này gia chủ, tưởng giới... Này gia chủ, hành giới là nơi trú ẩn của thức. Và thức bị trói buộc bởi tham ái đối với hành giới được gọi là người nương náu. Này gia chủ, như vậy là người nương náu.

‘‘Kathañca, gahapati, anokasārī hoti? Rūpadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upāyupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā; tasmā tathāgato anokasārīti vuccati. Vedanādhātuyā kho, gahapati… saññādhātuyā kho, gahapati… saṅkhāradhātuyā kho, gahapati… viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upāyupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te [Pg.153] tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā; tasmā tathāgato anokasārīti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti.

Này gia chủ, thế nào là người không nương náu? Này gia chủ, đối với sắc giới, bất cứ dục tham nào, tham ái nào, hỷ lạc nào, khát ái nào, những phương tiện, chấp thủ, những sự quyết định, thiên kiến, và tùy miên nào của tâm, tất cả những điều ấy đã được Như Lai đoạn tận, cắt đứt tận gốc rễ, làm cho như thân cây ta-la, làm cho không thể hiện hữu, có bản chất không sanh khởi trong tương lai; vì thế, Như Lai được gọi là người không nương náu. Này gia chủ, đối với thọ giới... Này gia chủ, đối với tưởng giới... Này gia chủ, đối với hành giới... Này gia chủ, đối với thức giới, bất cứ dục tham nào, tham ái nào, hỷ lạc nào, khát ái nào, những phương tiện, chấp thủ, những sự quyết định, thiên kiến, và tùy miên nào của tâm, tất cả những điều ấy đã được Như Lai đoạn tận, cắt đứt tận gốc rễ, làm cho như thân cây ta-la, làm cho không thể hiện hữu, có bản chất không sanh khởi trong tương lai; vì thế, Như Lai được gọi là người không nương náu. Này gia chủ, như vậy là người không nương náu.

‘‘Kathañca, gahapati, niketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, niketasārīti vuccati. Saddanimitta… gandhanimitta… rasanimitta… phoṭṭhabbanimitta… dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, niketasārīti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, niketasārī hoti.

Này gia chủ, thế nào là người nương tựa nơi trú sở? Này gia chủ, người bị trói buộc bởi sự lan tỏa của trú sở là tướng của sắc được gọi là người nương tựa nơi trú sở. Người bị trói buộc bởi sự lan tỏa của trú sở là tướng của thanh... tướng của hương... tướng của vị... tướng của xúc... tướng của pháp được gọi là người nương tựa nơi trú sở. Này gia chủ, như vậy là người nương tựa nơi trú sở.

‘‘Kathañca, gahapati, aniketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā; tasmā tathāgato aniketasārīti vuccati. Saddanimitta… gandhanimitta… rasanimitta… phoṭṭhabbanimitta… dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā; tasmā tathāgato aniketasārīti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, aniketasārī hoti.

Này gia chủ, thế nào là người không nương tựa nơi trú sở? Này gia chủ, sự trói buộc bởi sự lan tỏa của trú sở là tướng của sắc, đối với Như Lai, đã được đoạn tận, cắt đứt tận gốc rễ, làm cho như thân cây ta-la, làm cho không thể hiện hữu, có bản chất không sanh khởi trong tương lai; vì thế, Như Lai được gọi là người không nương tựa nơi trú sở. Sự trói buộc bởi sự lan tỏa của trú sở là tướng của thanh... tướng của hương... tướng của vị... tướng của xúc... tướng của pháp, đối với Như Lai, đã được đoạn tận, cắt đứt tận gốc rễ, làm cho như thân cây ta-la, làm cho không thể hiện hữu, có bản chất không sanh khởi trong tương lai; vì thế, Như Lai được gọi là người không nương tựa nơi trú sở. Này gia chủ, như vậy là người không nương tựa nơi trú sở.

‘‘Kathañca, gahapati, gāme santhavajāto hoti? Idha, gahapati, ekacco bhikkhu gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā voyogaṃ āpajjati. Evaṃ kho, gahapati, gāme santhavajāto hoti.

Này gia chủ, thế nào là người có mối thân quen trong làng? Này gia chủ, ở đây, có vị tỳ-kheo sống thân cận với hàng tại gia, cùng vui, cùng buồn; khi họ sung sướng thì mình cũng sung sướng, khi họ đau khổ thì mình cũng đau khổ; khi có công việc cần làm phát sanh, vị ấy tự mình tham gia vào. Này gia chủ, như vậy là người có mối thân quen trong làng.

‘‘Kathañca, gahapati, gāme na santhavajāto hoti? Idha, gahapati, ekacco bhikkhu gihīhi asaṃsaṭṭho viharati na sahanandī na sahasokī, na sukhitesu sukhito, na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā voyogaṃ āpajjati. Evaṃ kho, gahapati, gāme na santhavajāto hoti.

Này gia chủ, thế nào là người không có mối thân quen trong làng? Này gia chủ, ở đây, có vị tỳ-kheo sống không thân cận với hàng tại gia, không cùng vui, không cùng buồn; không sung sướng khi họ sung sướng, không đau khổ khi họ đau khổ; khi có công việc cần làm phát sanh, vị ấy không tự mình tham gia vào. Này gia chủ, như vậy là người không có mối thân quen trong làng.

‘‘Kathañca, gahapati, kāmehi aritto hoti? Idha, gahapati, ekacco bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hoti.

Này gia chủ, thế nào là người không trống rỗng khỏi các dục? Này gia chủ, ở đây, có vị tỳ-kheo đối với các dục vẫn chưa ly tham, chưa từ bỏ dục tham, chưa từ bỏ ái luyến, chưa từ bỏ khao khát, chưa từ bỏ nhiệt não, chưa từ bỏ khát ái. Này gia chủ, như vậy là người không trống rỗng khỏi các dục.

‘‘Kathañca[Pg.154], gahapati, kāmehi ritto hoti? Idha, gahapati, ekacco bhikkhu kāmesu vītarāgo hoti vigatacchando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi ritto hoti.

Này gia chủ, thế nào là người trống rỗng khỏi các dục? Này gia chủ, ở đây, có vị tỳ-kheo đối với các dục đã ly tham, đã từ bỏ dục tham, đã từ bỏ ái luyến, đã từ bỏ khao khát, đã từ bỏ nhiệt não, đã từ bỏ khát ái. Này gia chủ, như vậy là người trống rỗng khỏi các dục.

‘‘Kathañca, gahapati, purekkharāno hoti? Idha, gahapati, ekaccassa bhikkhuno evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti tattha nandiṃ samannāneti, ‘evaṃvedano siyaṃ… evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro siyaṃ… evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti tattha nandiṃ samannāneti. Evaṃ kho, gahapati, purekkharāno hoti.

Này gia chủ, thế nào là người có sự trông đợi? Này gia chủ, ở đây, có vị tỳ-kheo khởi lên ý nghĩ như sau: ‘Mong rằng trong tương lai ta sẽ có sắc như thế này,’ và vị ấy mang lại hỷ lạc ở nơi đó. ‘Mong rằng trong tương lai ta sẽ có thọ như thế này... sẽ có tưởng như thế này... sẽ có hành như thế này... sẽ có thức như thế này,’ và vị ấy mang lại hỷ lạc ở nơi đó. Này gia chủ, như vậy là người có sự trông đợi.

‘‘Kathañca, gahapati, apurekkharāno hoti? Idha, gahapati, ekaccassa bhikkhuno evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti na tattha nandiṃ samannāneti, ‘evaṃvedano siyaṃ… evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro siyaṃ… evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti na tattha nandiṃ samannāneti. Evaṃ kho, gahapati, apurekkharāno hoti.

Này gia chủ, thế nào là người không có sự trông đợi? Này gia chủ, ở đây, có vị tỳ-kheo khởi lên ý nghĩ như sau: ‘Mong rằng trong tương lai ta sẽ có sắc như thế này,’ nhưng vị ấy không mang lại hỷ lạc ở nơi đó. ‘Mong rằng trong tương lai ta sẽ có thọ như thế này... sẽ có tưởng như thế này... sẽ có hành như thế này... sẽ có thức như thế này,’ nhưng vị ấy không mang lại hỷ lạc ở nơi đó. Này gia chủ, như vậy là người không có sự trông đợi.

‘‘Kathañca, gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti? Idha, gahapati, ekacco evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, pure vacanīyaṃ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. Evaṃ kho, gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti.

Này gia chủ, thế nào là người nói lời tranh luận với người khác? Này gia chủ, ở đây, có người nói những lời như sau: ‘Ông không biết Pháp và Luật này, tôi mới biết Pháp và Luật này. Làm sao ông có thể biết được Pháp và Luật này? Ông đã thực hành sai, còn tôi đã thực hành đúng. Lời của tôi thì hợp lý, lời của ông thì không hợp lý. Điều đáng lẽ phải nói trước thì ông lại nói sau, điều đáng lẽ phải nói sau thì ông lại nói trước. Điều ông đã dày công nghiên cứu đã bị đảo lộn. Ông đã bị tôi bắt lỗi. Ông đã bị đánh bại. Hãy đi mà tìm cách gỡ lỗi cho mình, hoặc hãy tự giải thoát nếu có thể.’ Này gia chủ, như vậy là người nói lời tranh luận với người khác.

‘‘Kathañca, gahapati, kathaṃ viggayha janena na kattā hoti? Idha, gahapati, ekacco na evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. Evaṃ kho, gahapati, viggayha janena na kattā hoti. Iti kho, gahapati, yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā aṭṭhakavaggike māgaṇḍiyapañhe –

“Này gia chủ, thế nào là không nói lời tranh luận với người khác? Này gia chủ, ở đây, có người không nói lời như vầy: ‘Ông không biết Pháp và Luật này... (v.v.)... hoặc nếu có thể, hãy gỡ rối đi.’ Này gia chủ, như vậy là không nói lời tranh luận với người khác. Này gia chủ, chính vì vậy, điều đã được đức Thế Tôn nói đến trong bài kinh Māgaṇḍiya thuộc phẩm Aṭṭhakavagga là:”

‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī, gāme akubbaṃ muni santhavāni;

Kāmehi ritto apurekkharāno, kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti.

“‘Bậc ẩn sĩ từ bỏ trú xứ, sống không gia đình, không thân thiết trong làng, thoát ly các dục, không mong cầu tương lai, làm sao có thể tranh luận với người khác?’”

‘‘Imassa [Pg.155] kho, gahapati, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti.

“Này gia chủ, ý nghĩa của lời dạy được đức Thế Tôn nói một cách tóm tắt này, nên được hiểu một cách rộng rãi như vậy.”

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī, gāme akubbaṃ muni santhavāni;

Kāmehi ritto apurekkharāno, kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti.

“‘Bậc ẩn sĩ từ bỏ trú xứ, sống không gia đình, không thân thiết trong làng, thoát ly các dục, không mong cầu tương lai, làm sao có thể tranh luận với người khác?’”

80.

80.

Yehi vivitto vicareyya loke, na tāni uggayha vadeyya nāgo;

Elambujaṃ kaṇḍakavārijaṃ yathā, jalena paṅkena canūpalittaṃ;

Evaṃ munī santivādo agiddho, kāme ca loke ca anūpalitto.

Vị Long Tượng nên sống trong đời, xa lìa những (tà kiến) ấy, không nên chấp thủ và tuyên thuyết chúng. Giống như hoa sen sinh từ nước, có gai, không bị nước và bùn làm ô nhiễm; cũng vậy, bậc ẩn sĩ, người thuyết giảng sự tịch tịnh, không tham đắm, không bị ô nhiễm bởi các dục và thế gian.

Yehi vivitto vicareyya loketi. Yehīti yehi diṭṭhigatehi. Vivittoti kāyaduccaritena ritto vivitto pavivitto, vacīduccaritena… manoduccaritena… rāgena…pe… sabbākusalābhisaṅkhārehi ritto vivitto pavivitto. Vicareyyāti vicareyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya. Loketi manussaloketi – yehi vivitto vicareyya loke.

‘Sống trong đời, xa lìa những (tà kiến) ấy’: ‘Những ấy’ là những tà kiến. ‘Xa lìa’ là trống không, xa lìa, hoàn toàn xa lìa thân ác hành, khẩu ác hành... ý ác hành... tham ái... (v.v.)... trống không, xa lìa, hoàn toàn xa lìa tất cả các hành bất thiện. ‘Nên sống’ là nên đi, nên trú, nên hành động, nên xoay chuyển, nên bảo hộ, nên duy trì, nên nuôi mạng. ‘Trong đời’ là trong cõi người. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Sống trong đời, xa lìa những (tà kiến) ấy’.

Na tāni uggayha vadeyya nāgoti. Nāgoti āguṃ na karotīti – nāgo, na gacchatīti – nāgo, nāgacchatīti – nāgo. Kathaṃ āguṃ na karotīti – nāgo? Āgū vuccanti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

‘Vị Long Tượng không nên chấp thủ và tuyên thuyết chúng’: ‘Long Tượng’ (nāgo) là vì không làm điều ác (āguṃ na karoti); là vì không đi (vào thiên vị) (na gacchati); là vì không trở lại (na āgacchati). Thế nào là ‘Long Tượng’ vì không làm điều ác? ‘Điều ác’ (āgu) được gọi là các pháp ác, bất thiện, gây ô nhiễm, dẫn đến tái sanh, gây phiền não, có quả là khổ, đưa đến sanh, già, chết trong tương lai.

Āguṃ na karoti kiñci loke, [sabhiyāti bhagavā]Sabbasaññoge visajja bandhanāni;

Sabbattha na sajjati vimutto, nāgo tādī pavuccate tathattā.

‘(Này Sabhiya, đức Thế Tôn nói) Người không làm bất cứ điều ác nào trong đời, đã từ bỏ tất cả các kiết sử và ràng buộc; đã giải thoát, không dính mắc vào bất cứ đâu, bậc như vậy, vì bản chất ấy, được gọi là Long Tượng.’

Evaṃ āguṃ na karotīti – nāgo.

Như vậy, ‘Long Tượng’ là vì không làm điều ác.

Kathaṃ [Pg.156] na gacchatīti – nāgo? Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, nānusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṃharīyati. Evaṃ na gacchatīti – nāgo.

Thế nào là ‘Long Tượng’ vì không đi (vào thiên vị)? Vị ấy không đi vào thiên vị vì tham dục, không đi vào thiên vị vì sân hận, không đi vào thiên vị vì si mê, không đi vào thiên vị vì sợ hãi. Vị ấy không đi theo quyền lực của tham, không đi theo quyền lực của sân, không đi theo quyền lực của si, không đi theo quyền lực của mạn, không đi theo quyền lực của tà kiến, không đi theo quyền lực của trạo cử, không đi theo quyền lực của hoài nghi, không đi theo quyền lực của tùy miên. Vị ấy không bị dẫn dắt, không bị lôi kéo, không bị cuốn đi, không bị mang đi bởi các pháp thuộc nhóm (thiên vị) này. Như vậy, ‘Long Tượng’ là vì không đi (vào thiên vị).

Kathaṃ nāgacchatīti – nāgo? Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena… anāgāmimaggena… arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. Evaṃ nāgacchatīti – nāgo.

Thế nào là ‘Long Tượng’ vì không trở lại? Những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi Tu-đà-hoàn đạo, vị ấy không quay lại, không trở về, không tái đến với những phiền não ấy. (Tương tự) với Tư-đà-hàm đạo... A-na-hàm đạo... A-la-hán đạo, những phiền não nào đã được đoạn trừ, vị ấy không quay lại, không trở về, không tái đến với những phiền não ấy. Như vậy, ‘Long Tượng’ là vì không trở lại.

Na tāni uggayha vadeyya nāgoti. Nāgo na tāni diṭṭhigatāni gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya; ‘‘sassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti – na tāni uggayha vadeyya nāgo.

‘Vị Long Tượng không nên chấp thủ và tuyên thuyết chúng’: Vị Long Tượng không nên nắm giữ, chấp thủ, thọ trì, bám víu, quyết chắc vào những tà kiến ấy rồi nói, kể, tuyên bố, trình bày, sử dụng; không nên nói, kể, tuyên bố, trình bày, sử dụng (quan điểm) rằng: ‘Thế giới là thường hằng... (v.v.)... Như Lai không tồn tại cũng không không tồn tại sau khi chết, chỉ có điều này là chân lý, ngoài ra là sai lầm.’ – (Đây là ý nghĩa của) ‘Vị Long Tượng không nên chấp thủ và tuyên thuyết chúng’.

Elambujaṃ kaṇḍakavārijaṃ yathā, jalena paṅkena canūpalittanti. Elaṃ vuccati udakaṃ, ambujaṃ vuccati padumaṃ, kaṇḍako vuccati kharadaṇḍo, vāri vuccati udakaṃ, vārijaṃ vuccati padumaṃ vārisambhavaṃ, jalaṃ vuccati udakaṃ, paṅko vuccati kaddamo. Yathā padumaṃ vārijaṃ vārisambhavaṃ jalena ca paṅkena ca na limpati na palimpati na upalimpati, alittaṃ asaṃlittaṃ anupalittanti – elambujaṃ kaṇḍakavārijaṃ yathā jalena paṅkena canūpalittaṃ.

‘Giống như hoa sen sinh từ nước, có gai, không bị nước và bùn làm ô nhiễm’: ‘Elaṃ’ được gọi là nước. ‘Ambujaṃ’ được gọi là hoa sen. ‘Kaṇḍako’ được gọi là cọng gai. ‘Vāri’ được gọi là nước. ‘Vārijaṃ’ được gọi là hoa sen, sinh từ nước. ‘Jalaṃ’ được gọi là nước. ‘Paṅko’ được gọi là bùn. Giống như hoa sen, sinh từ nước, do nước mà có, không bị dính, không bị vấy, không bị ô nhiễm bởi nước và bùn; không dính, không vấy, không ô nhiễm. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Giống như hoa sen sinh từ nước, có gai, không bị nước và bùn làm ô nhiễm’.

Evaṃ munī santivādo agiddho, kāme ca loke ca anūpalittoti. Evanti opammasaṃpaṭipādanaṃ. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Santivādoti santivādo muni tāṇavādo leṇavādo saraṇavādo abhayavādo accutavādo amatavādo nibbānavādoti – evaṃ muni santivādo. Agiddhoti. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yasseso gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho so vuccati agiddho. So rūpe agiddho, sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kule… gaṇe… āvāse… lābhe… yase… pasaṃsāya… sukhe… cīvare… piṇḍapāte [Pg.157]… senāsane… gilānapaccayabhesajjaparikkhāre… kāmadhātuyā … rūpadhātuyā… arūpadhātuyā… kāmabhave… rūpabhave… arūpabhave… saññābhave… asaññābhave… nevasaññānāsaññābhave… ekavokārabhave… catuvokārabhave… pañcavokārabhave… atīte… anāgate… paccuppanne… diṭṭha-suta-muta-viññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno, vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho, vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo, nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – evaṃ muni santivādo agiddho.

“Như vậy, bậc ẩn sĩ là người thuyết giảng về sự tịch tịnh, không tham ái, không bị ô nhiễm trong các dục và trong thế gian.” ‘Như vậy’ là sự trình bày đầy đủ về ví dụ. ‘Bậc ẩn sĩ’: Trí tuệ được gọi là sự tĩnh lặng…v.v… Vị ấy vượt qua mạng lưới ràng buộc nên là bậc ẩn sĩ. ‘Người thuyết giảng về sự tịch tịnh’: Bậc ẩn sĩ là người thuyết giảng về sự tịch tịnh, người thuyết giảng về nơi nương náu, người thuyết giảng về nơi ẩn mình, người thuyết giảng về nơi quy y, người thuyết giảng về sự vô úy, người thuyết giảng về sự bất tử, người thuyết giảng về sự bất diệt, người thuyết giảng về Niết-bàn – như vậy, bậc ẩn sĩ là người thuyết giảng về sự tịch tịnh. ‘Không tham ái’: Tham ái được gọi là sự thèm muốn. Sự tham dục, lòng tham…v.v… sự tham lam, lòng tham, gốc rễ của bất thiện. Người nào mà sự thèm muốn này đã được đoạn trừ, cắt đứt, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người không tham ái. Vị ấy không tham ái trong sắc, trong thanh… hương… vị… xúc… gia đình… hội chúng… trú xứ… lợi lộc… danh tiếng… tán dương… lạc thú… y phục… vật thực khất thực… sàng tọa… dược phẩm trị bệnh… trong cõi Dục… cõi Sắc… cõi Vô Sắc… trong Dục hữu… Sắc hữu… Vô Sắc hữu… Tưởng hữu… Vô Tưởng hữu… Phi Tưởng Phi Phi Tưởng hữu… trong hữu một uẩn… bốn uẩn… năm uẩn… trong quá khứ… vị lai… hiện tại… trong các pháp được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức; không tham ái, không thèm muốn, không mê đắm, không chìm đắm, đã lìa tham ái, đã dứt bỏ tham ái, đã từ bỏ tham ái, đã nôn ra tham ái, đã giải thoát khỏi tham ái, đã đoạn trừ tham ái, đã xả ly tham ái; đã lìa tham dục, đã dứt bỏ tham dục, đã từ bỏ tham dục, đã nôn ra tham dục, đã giải thoát khỏi tham dục, đã đoạn trừ tham dục, đã xả ly tham dục; không còn khao khát, đã tịch tịnh, đã mát mẻ, cảm nhận được sự an lạc, sống với tâm thanh tịnh như Phạm thiên – như vậy, bậc ẩn sĩ là người thuyết giảng về sự tịch tịnh, không tham ái.

Kāme ca loke ca anūpalittoti. Kāmāti udānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Lepāti dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca…pe… ayaṃ taṇhālepo…pe… ayaṃ diṭṭhilepo. Muni taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭinissajjitvā kāme ca loke ca na limpati na palimpati na upalimpati, alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – evaṃ munī santivādo agiddho, kāme ca loke ca anūpalitto.

“Không bị ô nhiễm trong các dục và trong thế gian.” ‘Dục’, nói chung có hai loại dục – dục đối tượng và dục phiền não…v.v… những thứ này được gọi là dục đối tượng…v.v… những thứ này được gọi là dục phiền não. ‘Trong thế gian’ là trong cõi khổ, cõi người, cõi trời, trong thế giới uẩn, thế giới giới, thế giới xứ. ‘Sự ô nhiễm’, có hai loại ô nhiễm – sự ô nhiễm của tham ái và sự ô nhiễm của tà kiến…v.v… đây là sự ô nhiễm của tham ái…v.v… đây là sự ô nhiễm của tà kiến. Bậc ẩn sĩ, sau khi đoạn trừ sự ô nhiễm của tham ái, từ bỏ sự ô nhiễm của tà kiến, vị ấy không bị dính mắc, không bị vấy bẩn, không bị ô nhiễm trong các dục và trong thế gian; không bị dính mắc, không bị vấy bẩn, không bị ô nhiễm, đã thoát ra, đã từ bỏ, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên hệ, sống với tâm không còn giới hạn – như vậy, bậc ẩn sĩ là người thuyết giảng về sự tịch tịnh, không tham ái, không bị ô nhiễm trong các dục và trong thế gian.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yehi vivitto vicareyya loke, na tāni uggayha vadeyya nāgo;

Elambujaṃ kaṇḍakavārijaṃ yathā, jalena paṅkena canūpalittaṃ;

Evaṃ munī santivādo agiddho, kāme ca loke ca anūpalitto’’ti.

“Bậc Long Tượng sống viễn ly khỏi những gì trong thế gian, vị ấy không chấp thủ và nói về chúng. Giống như hoa sen gai mọc trong nước, không bị nước và bùn làm ô nhiễm; cũng vậy, bậc ẩn sĩ là người thuyết giảng về sự tịch tịnh, không tham ái, không bị ô nhiễm trong các dục và trong thế gian.”

81.

81.

Na vedagū diṭṭhiyā na mutiyā, sa mānameti na hi tammayo so;

Na kammunā nopi sutena neyyo, anūpanīto sa nivesanesu.

Bậc thông suốt không đi theo tà kiến, không theo điều cảm nhận, vị ấy không đi đến ngã mạn, vì vị ấy không đồng hóa với điều đó. Vị ấy không bị dẫn dắt bởi nghiệp, cũng không bởi sở văn, vị ấy không bị dẫn dắt vào các nơi trú ẩn (của ái và kiến).

Na [Pg.158] vedagū diṭṭhiyā na mutiyā, sa mānametīti. Nāti paṭikkhepo. Vedagūti. Vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto, koṭigato koṭippatto, pariyantagato pariyantappatto, vosānagato vosānappatto, tāṇagato tāṇappatto, leṇagato leṇappatto, saraṇagato saraṇappatto, abhayagato abhayappatto, accutagato accutappatto, amatagato amatappatto, nibbānagato nibbānappatto, vedānaṃ vā antaṃ gatoti vedagū, vedehi vā antaṃ gatoti vedagū, sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū, sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo vidito hoti, doso vidito hoti, moho vidito hoti, māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

“Bậc thông suốt không đi theo tà kiến, không theo điều cảm nhận, vị ấy không đi đến ngã mạn.” ‘Không’ là từ phủ định. ‘Bậc thông suốt’: Trí tuệ trong bốn đạo được gọi là sự thông suốt (veda), là tuệ, tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, trạch pháp, minh sát, chánh kiến. Với những sự thông suốt ấy, vị ấy đã đi đến tận cùng, đã đạt đến tận cùng của sanh, già, chết; đã đi đến cực điểm, đã đạt đến cực điểm; đã đi đến giới hạn, đã đạt đến giới hạn; đã đi đến sự chấm dứt, đã đạt đến sự chấm dứt; đã đi đến nơi nương náu, đã đạt đến nơi nương náu; đã đi đến nơi ẩn mình, đã đạt đến nơi ẩn mình; đã đi đến nơi quy y, đã đạt đến nơi quy y; đã đi đến sự vô úy, đã đạt đến sự vô úy; đã đi đến sự bất tử, đã đạt đến sự bất tử; đã đi đến sự bất diệt, đã đạt đến sự bất diệt; đã đi đến Niết-bàn, đã đạt đến Niết-bàn. Hoặc, vị ấy đã đi đến tận cùng của các sự thông suốt, nên gọi là bậc thông suốt. Hoặc, vị ấy đã đi đến tận cùng (Niết-bàn) bằng các sự thông suốt, nên gọi là bậc thông suốt. Hoặc, vị ấy được gọi là bậc thông suốt vì đã liễu tri bảy pháp: thân kiến được liễu tri, hoài nghi được liễu tri, giới cấm thủ được liễu tri, tham được liễu tri, sân được liễu tri, si được liễu tri, mạn được liễu tri. Các pháp ác, bất thiện, gây ô nhiễm, đưa đến tái sanh, có phiền não, có quả là khổ, đưa đến sanh, già, chết trong tương lai đã được vị ấy liễu tri.

Vedāni viceyya kevalāni, [sabhiyāti bhagavā]Samaṇānaṃ yānīdhatthi brāhmaṇānaṃ;

Sabbavedanāsu vītarāgo, sabbaṃ vedamaticca vedagū soti.

“[Này Sabhiya, Đức Thế Tôn nói] Sau khi đã phân biệt tất cả những điều được biết của các Sa-môn và Bà-la-môn ở đời này, người đã lìa tham ái trong tất cả những điều được biết, vượt qua tất cả những điều được biết, vị ấy là bậc thông suốt.”

Na diṭṭhiyāti tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. So diṭṭhiyā na yāyati na nīyati na vuyhati na saṃharīyati, napi taṃ diṭṭhigataṃ sārato pacceti na paccāgacchatīti – na vedagū diṭṭhiyā. Na mutiyāti mutarūpena vā parato ghosena vā mahājanasammutiyā vā mānaṃ neti na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti – na vedagū diṭṭhiyā na mutiyā sa mānameti.

‘Không theo tà kiến’: Sáu mươi hai tà kiến của vị ấy đã được đoạn trừ, cắt đứt, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ. Vị ấy không đi theo, không bị dẫn dắt, không bị cuốn đi, không bị mang đi bởi tà kiến; và cũng không tin tưởng, không quay trở lại với tà kiến ấy như là điều cốt lõi – (như vậy là) bậc thông suốt không đi theo tà kiến. ‘Không theo điều cảm nhận’: Vị ấy không đi đến, không đến gần, không tiếp cận, không nắm giữ, không chấp thủ, không quyết tâm vào ngã mạn thông qua những gì được cảm nhận, hoặc qua lời nói của người khác, hoặc qua sự công nhận của số đông – (như vậy là) bậc thông suốt không đi theo tà kiến, không theo điều cảm nhận, vị ấy không đi đến ngã mạn.

Na hi tammayo soti na taṇhāvasena diṭṭhivasena tammayo hoti tapparamo tapparāyano. Yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno cassa pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā ettāvatā na tammayo hoti na tapparamo na tapparāyanoti – sa mānameti na hi tammayo so.

‘Vì vị ấy không đồng hóa với điều đó’: Vị ấy không đồng hóa, không xem là tối thượng, không nương tựa vào đó bởi năng lực của tham ái, bởi năng lực của tà kiến. Bởi vì tham ái, tà kiến, và ngã mạn của vị ấy đã được đoạn trừ, đã bị nhổ tận gốc, đã được làm cho như cây thốt nốt bị chặt ngọn, đã được làm cho không còn tồn tại, có bản chất không tái sanh trong tương lai. Do đó, vị ấy không đồng hóa, không xem là tối thượng, không nương tựa vào đó – (như vậy là) vị ấy không đi đến ngã mạn, vì vị ấy không đồng hóa với điều đó.

Na [Pg.159] kammunā nopi sutena neyyoti. Na kammunāti puññābhisaṅkhārena vā apuññābhisaṅkhārena vā āneñjābhisaṅkhārena vā na yāyati na nīyati na vuyhati na saṃharīyatīti – na kammunā. Nopi sutena neyyoti sutasuddhiyā vā parato ghosena vā mahājanasammutiyā vā na yāyati na nīyati na vuyhati na saṃharīyatīti – na kammunā nopi sutena neyyo.

Na kammunā nopi sutena neyyoti (Không do nghiệp, cũng không do sở văn mà được dẫn dắt). Na kammunāti (Không do nghiệp) là: hoặc do phước hành, hoặc do phi phước hành, hoặc do bất động hành, vị ấy không đi, không được dẫn dắt, không bị cuốn trôi, không bị mang đi – (như thế là) na kammunā (không do nghiệp). Nopi sutena neyyoti (Cũng không do sở văn mà được dẫn dắt) là: hoặc do sự thanh tịnh của sở văn, hoặc do tiếng đồn từ người khác, hoặc do sự công nhận của đại chúng, vị ấy không đi, không được dẫn dắt, không bị cuốn trôi, không bị mang đi – (như thế là) na kammunā nopi sutena neyyo (không do nghiệp, cũng không do sở văn mà được dẫn dắt).

Anūpanīto sa nivesanesūti. Upayāti dve upayā – taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca…pe… ayaṃ taṇhūpayo…pe… ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā so nivesanesu anūpanīto anupalitto anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – anūpanīto sa nivesanesu.

Anūpanīto sa nivesanesūti (Vị ấy không bị dẫn vào trong các trú sở). Upayāti (chấp thủ) có hai loại chấp thủ: ái chấp thủ và kiến chấp thủ... (vân vân)... đây là ái chấp thủ... (vân vân)... đây là kiến chấp thủ. Đối với vị ấy, ái chấp thủ đã được đoạn tận, kiến chấp thủ đã được từ bỏ. Do ái chấp thủ đã được đoạn tận, do kiến chấp thủ đã được từ bỏ, vị ấy ở trong các trú sở là người không bị dẫn vào, không bị ô nhiễm, không đi đến gần, không bị đắm nhiễm, không bị thiên về, đã thoát ra, đã rũ bỏ, đã hoàn toàn giải thoát, không còn tương ưng, và trú với tâm đã được làm cho không còn giới hạn – (như thế là) anūpanīto sa nivesanesu (vị ấy không bị dẫn vào trong các trú sở).

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Na vedagū diṭṭhiyā na mutiyā, sa mānameti na hi tammayo so;

Na kammunā nopi sutena neyyo, anūpanīto sa nivesanesū’’ti.

“Bậc Vedagū không do kiến, không do tư duy, vị ấy không đo lường, không đồng hóa với điều ấy; Không do nghiệp, không do sở văn mà được dẫn dắt, vị ấy không bị dẫn vào trong các trú sở.”

82.

82.

Saññāvirattassa na santi ganthā, paññāvimuttassa na santi mohā;

Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭamānā vicaranti loke.

Với người đã ly tham tưởng, không có các trói buộc, với người tuệ giải thoát, không có các si mê; Những ai đã chấp thủ tưởng và kiến, họ đi lại trong thế gian trong sự va chạm.

Saññāvirattassa na santi ganthāti. Yo samathapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti tassa ādito upādāya ganthā vikkhambhitā honti, arahatte patte arahato ganthā ca mohā ca nīvaraṇā ca kāmasaññā byāpādasaññā vihiṃsāsaññā diṭṭhisaññā ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti – saññāvirattassa na santi ganthā.

Saññāvirattassa na santi ganthāti (Với người đã ly tham tưởng, không có các trói buộc) là: Vị nào tu tập Thánh đạo với thiền chỉ đi trước, đối với vị ấy ngay từ đầu các trói buộc đã được đè nén. Khi đã đắc quả A-la-hán, đối với vị A-la-hán, các trói buộc, các si mê, các triền cái, và dục tưởng, sân tưởng, hại tưởng, kiến tưởng đã được đoạn tận, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không còn hiện hữu, có đặc tính không sanh khởi trong tương lai – (như thế là) saññāvirattassa na santi ganthā (với người đã ly tham tưởng, không có các trói buộc).

Paññāvimuttassa na santi mohāti. Yo vipassanāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti, tassa ādito upādāya mohā vikkhambhitā honti, arahatte [Pg.160] patte arahato mohā ca ganthā ca nīvaraṇā ca kāmasaññā byāpādasaññā vihiṃsāsaññā diṭṭhisaññā ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti – paññāvimuttassa na santi mohā.

Paññāvimuttassa na santi mohāti (Với người tuệ giải thoát, không có các si mê) là: Vị nào tu tập Thánh đạo với thiền quán đi trước, đối với vị ấy ngay từ đầu các si mê đã được đè nén. Khi đã đắc quả A-la-hán, đối với vị A-la-hán, các si mê, các trói buộc, các triền cái, và dục tưởng, sân tưởng, hại tưởng, kiến tưởng đã được đoạn tận, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không còn hiện hữu, có đặc tính không sanh khởi trong tương lai – (như thế là) paññāvimuttassa na santi mohā (với người tuệ giải thoát, không có các si mê).

Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭamānā vicaranti loketi. Ye saññaṃ gaṇhanti kāmasaññaṃ byāpādasaññaṃ vihiṃsāsaññaṃ te saññāvasena ghaṭṭenti saṅghaṭṭenti. Rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhaginīpi bhaginiyā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati. Te tattha kalahaviggahavivādamāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ye diṭṭhiṃ gaṇhanti ‘‘sassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā te diṭṭhivasena ghaṭṭenti saṅghaṭṭenti, satthārato satthāraṃ ghaṭṭenti, dhammakkhānato dhammakkhānaṃ ghaṭṭenti, gaṇato gaṇaṃ ghaṭṭenti, diṭṭhiyā diṭṭhiṃ ghaṭṭenti, paṭipadāya paṭipadaṃ ghaṭṭenti, maggato maggaṃ ghaṭṭenti.

Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭamānā vicaranti loketi (Những ai đã chấp thủ tưởng và kiến, họ đi lại trong thế gian trong sự va chạm) là: Những ai chấp thủ tưởng – dục tưởng, sân tưởng, hại tưởng – họ do năng lực của tưởng mà va chạm, xung đột. Các vua chúa cũng tranh luận với các vua chúa, các Sát-đế-lỵ cũng tranh luận với các Sát-đế-lỵ, các Bà-la-môn cũng tranh luận với các Bà-la-môn, các gia chủ cũng tranh luận với các gia chủ, mẹ cũng tranh luận với con trai, con trai cũng tranh luận với mẹ, cha cũng tranh luận với con trai, con trai cũng tranh luận với cha, anh em trai cũng tranh luận với anh em trai, chị em gái cũng tranh luận với chị em gái, anh trai cũng tranh luận với em gái, em gái cũng tranh luận với anh trai, bạn bè cũng tranh luận với bạn bè. Ở nơi ấy, họ rơi vào sự cãi cọ, xung đột, tranh luận, rồi tấn công lẫn nhau bằng tay, bằng mảnh sành, bằng gậy gộc, bằng khí giới. Ở nơi ấy, họ đi đến cái chết hoặc sự đau khổ gần như chết. Những ai chấp thủ tà kiến, cho rằng: ‘Thế gian là thường hằng’... (vân vân)... hoặc ‘sau khi chết, Như Lai không hiện hữu cũng không phải không hiện hữu,’ họ do năng lực của tà kiến mà va chạm, xung đột, họ làm cho đạo sư này va chạm với đạo sư khác, pháp thoại này va chạm với pháp thoại khác, giáo phái này va chạm với giáo phái khác, tà kiến này va chạm với tà kiến khác, pháp hành này va chạm với pháp hành khác, con đường này va chạm với con đường khác.

Atha vā te vivadanti, kalahaṃ karonti, bhaṇḍanaṃ karonti, viggahaṃ karonti, vivādaṃ karonti, medhagaṃ karonti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti. Tesaṃ abhisaṅkhārā appahīnā; abhisaṅkhārānaṃ appahīnattā gatiyā ghaṭṭenti, niraye ghaṭṭenti, tiracchānayoniyā ghaṭṭenti, pettivisaye ghaṭṭenti, manussaloke ghaṭṭenti, devaloke ghaṭṭenti, gatiyā gatiṃ… upapattiyā upapattiṃ… paṭisandhiyā paṭisandhiṃ… bhavena bhavaṃ… saṃsārena saṃsāraṃ… vaṭṭena vaṭṭaṃ ghaṭṭenti saṅghaṭṭenti vadanti vicaranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloketi – saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ te ghaṭṭamānā vicaranti loke.

Hoặc là, họ tranh luận, họ gây gổ, họ cãi vã, họ xung đột, họ tranh chấp, họ gây chiến – ‘Ông không biết Pháp và Luật này... (vân vân)... nếu có thể, hãy tự gỡ mình ra.’ Đối với họ, các hành chưa được đoạn tận; do các hành chưa được đoạn tận, họ va chạm trong các cõi, họ va chạm trong địa ngục, họ va chạm trong loài súc sanh, họ va chạm trong cõi ngạ quỷ, họ va chạm trong cõi người, họ va chạm trong cõi trời, họ va chạm từ cõi này đến cõi khác... từ sự tái sanh này đến sự tái sanh khác... từ sự nối liền này đến sự nối liền khác... từ kiếp sống này đến kiếp sống khác... từ vòng luân hồi này đến vòng luân hồi khác... từ vòng quay này đến vòng quay khác, họ va chạm, xung đột, nói năng, đi lại, trú ngụ, sinh hoạt, xoay vần, duy trì, tồn tại, tiếp diễn. Loke (trong thế gian) là: trong thế gian khổ cảnh... (vân vân)... trong thế gian xứ – (như thế là) saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ te ghaṭṭamānā vicaranti loke (những ai đã chấp thủ tưởng và kiến, họ đi lại trong thế gian trong sự va chạm).

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Saññāvirattassa [Pg.161] na santi ganthā, paññāvimuttassa na santi mohā;

Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭamānā vicaranti loke’’ti.

“Với người đã ly tham tưởng, không có các trói buộc, với người tuệ giải thoát, không có các si mê; Những ai đã chấp thủ tưởng và kiến, họ đi lại trong thế gian trong sự va chạm.”

Māgaṇḍiyasuttaniddeso navamo.

Phần giải thích kinh Māgaṇḍiya, chương thứ chín.

10. Purābhedasuttaniddeso

10. Phần giải thích kinh Purābheda

Atha purābhedasuttaniddesaṃ vakkhati –

Nay, phần giải thích kinh Purābheda sẽ được nói đến –

83.

83.

Kathaṃdassī kathaṃsīlo, upasantoti vuccati;

Taṃ me gotama pabrūhi, pucchito uttamaṃ naraṃ.

Người thấy thế nào, giới hạnh thế nào, được gọi là bậc tịch tịnh? Thưa ngài Gotama, khi được hỏi, xin hãy nói cho con về con người tối thượng ấy.

Kathaṃdassī kathaṃsīlo, upasantoti vuccatīti. Kathaṃdassīti kīdisena dassanena samannāgato, kiṃsaṇṭhitena, kiṃpakārena, kiṃpaṭibhāgenāti – kathaṃdassī. Kathaṃsīloti kīdisena sīlena samannāgato, kiṃsaṇṭhitena, kiṃpakārena, kiṃpaṭibhāgenāti – kathaṃdassī kathaṃsīlo. Upasantoti vuccatīti santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyati. Kathaṃdassīti adhipaññaṃ pucchati, kathaṃsīloti adhisīlaṃ pucchati, upasantoti adhicittaṃ pucchatīti – kathaṃdassī kathaṃsīlo upasantoti vuccati.

Thấy thế nào, giới thế nào, được gọi là tịch tịnh. (Kathaṃdassī kathaṃsīlo, upasantoti vuccatīti). ‘Thấy thế nào’ (kathaṃdassīti) là thành tựu với sự thấy biết loại nào, hình thái nào, cách thức nào, phần nào? – (đó là) thấy thế nào. ‘Giới thế nào’ (kathaṃsīloti) là thành tựu với giới hạnh loại nào, hình thái nào, cách thức nào, phần nào? – (đó là) thấy thế nào, giới thế nào. ‘Được gọi là tịch tịnh’ (upasantoti vuccatīti) là được gọi, được tuyên bố, được kể, được nói, được làm sáng tỏ, được gọi là người đã tịch tịnh, đã an tịnh, đã hoàn toàn an tịnh, đã đạt Nibbàn, đã được làm cho lắng dịu. ‘Thấy thế nào’ là hỏi về tăng thượng tuệ, ‘giới thế nào’ là hỏi về tăng thượng giới, ‘tịch tịnh’ là hỏi về tăng thượng tâm. – (đó là) thấy thế nào, giới thế nào, được gọi là tịch tịnh.

Taṃ me gotama pabrūhīti. Tanti yaṃ pucchāmi, yaṃ yācāmi, yaṃ ajjhesāmi, yaṃ pasādemi. Gotamāti so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ gottena ālapati. Pabrūhīti brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – taṃ me gotama pabrūhi.

Xin ngài Gotama hãy nói rõ điều ấy cho tôi. (Taṃ me gotama pabrūhīti). ‘Điều ấy’ (tanti) là điều mà tôi hỏi, điều mà tôi cầu xin, điều mà tôi thỉnh cầu, điều mà tôi làm cho hoan hỷ. ‘Gotama’ (gotamāti) là vị Hóa nhân ấy gọi Đức Phật, Đức Thế Tôn bằng tộc họ. ‘Hãy nói rõ’ (pabrūhīti) là hãy nói, hãy chỉ dạy, hãy thuyết giảng, hãy làm cho biết, hãy thiết lập, hãy mở ra, hãy phân tích, hãy làm cho rõ ràng, hãy soi sáng. – (đó là) xin ngài Gotama hãy nói rõ điều ấy cho tôi.

Pucchito uttamaṃ naranti. Pucchitoti puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito. Uttamaṃ naranti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ naranti – pucchito uttamaṃ naraṃ.

Được hỏi về bậc nhân sĩ tối thượng. (Pucchito uttamaṃ naranti). ‘Được hỏi’ (pucchitoti) là đã được hỏi, đã được chất vấn, đã được cầu xin, đã được thỉnh cầu, đã được làm cho hoan hỷ. ‘Bậc nhân sĩ tối thượng’ (uttamaṃ naranti) là bậc nhân sĩ cao cả, bậc nhân sĩ ưu tú, bậc nhân sĩ đặc biệt, bậc nhân sĩ lãnh đạo, bậc nhân sĩ tối thượng, bậc nhân sĩ cao quý. – (đó là) được hỏi về bậc nhân sĩ tối thượng.

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị Hóa nhân ấy đã nói: –

‘‘Kathaṃdassī kathaṃsīlo, upasantoti vuccati;

Taṃ me gotama pabrūhi, pucchito uttamaṃ nara’’nti.

“Thấy thế nào, giới thế nào, thì được gọi là tịch tịnh? Xin ngài Gotama hãy nói rõ điều ấy cho tôi, khi được hỏi về bậc nhân sĩ tối thượng.”

84.

84.

Vītataṇho [Pg.162] purābhedā, [iti bhagavā]Pubbamantamanissito;

Vemajjhe nupasaṅkheyyo,Tassa natthi purakkhataṃ.

(Đức Thế Tôn): “Vị đã hết tham ái trước khi thân hoại, không nương tựa vào quá khứ và vị lai, không thể được tính đếm ở khoảng giữa, vị ấy không có gì được đặt ở phía trước.”

Vītataṇho purābhedāti. Purā kāyassa bhedā, purā attabhāvassa bhedā, purā kaḷevarassa nikkhepā, purā jīvitindriyassa upacchedā vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho, vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo, nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

‘Hết tham ái trước khi thân hoại’ (vītataṇho purābhedāti). Trước khi thân hoại, trước khi tự thể hoại, trước khi thân xác được đặt xuống, trước khi mạng quyền bị cắt đứt, vị ấy đã hết tham ái, đã lìa tham ái, đã từ bỏ tham ái, đã mửa ra tham ái, đã giải thoát khỏi tham ái, đã đoạn trừ tham ái, đã xả ly tham ái; đã hết tham dục, đã lìa tham dục, đã từ bỏ tham dục, đã mửa ra tham dục, đã giải thoát khỏi tham dục, đã đoạn trừ tham dục, đã xả ly tham dục; không còn khao khát, đã tịch tịnh, đã trở nên mát mẻ, cảm nhận lạc thọ, trú với tự thân đã trở thành thanh cao.

Bhagavāti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggataṇhoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ paññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā. Bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ[Pg.163], na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ; vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – vītataṇho purābhedāti bhagavā.

‘Thế Tôn’ (bhagavāti) là một từ ngữ biểu thị sự tôn kính. Hơn nữa, ‘Bhagavā’ là vì ngài đã bẻ gãy tham, ‘Bhagavā’ là vì ngài đã bẻ gãy sân, ‘Bhagavā’ là vì ngài đã bẻ gãy si, ‘Bhagavā’ là vì ngài đã bẻ gãy mạn, ‘Bhagavā’ là vì ngài đã bẻ gãy tà kiến, ‘Bhagavā’ là vì ngài đã bẻ gãy tham ái, ‘Bhagavā’ là vì ngài đã bẻ gãy các phiền não. ‘Bhagavā’ là vì ngài đã phân tích, đã phân chia, đã phân loại pháp bảo. ‘Bhagavā’ là vì ngài là vị chấm dứt các cõi hữu. ‘Bhagavā’ là vì ngài đã tu tập thân, đã tu tập giới, đã tu tập tâm, đã tu tập tuệ. Hoặc ‘Bhagavā’ là vì ngài đã thường lui tới các trú xứ trong rừng, nơi hoang vắng, xa xôi, ít tiếng động, ít huyên náo, vắng gió người, kín đáo cho con người, thích hợp cho việc độc cư. Hoặc ‘Bhagavā’ là vì ngài là vị có phần trong y, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng. Hoặc ‘Bhagavā’ là vì ngài là vị có phần trong vị của ý nghĩa, vị của pháp, vị của giải thoát, trong tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ. Hoặc ‘Bhagavā’ là vì ngài là vị có phần trong bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn thiền vô sắc. Hoặc ‘Bhagavā’ là vì ngài là vị có phần trong tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thứ đệ trú và thiền chứng. Hoặc ‘Bhagavā’ là vì ngài là vị có phần trong mười sự tu tập tuệ, mười thiền chứng biến xứ, định niệm hơi thở vô ra, và thiền chứng bất tịnh. Hoặc ‘Bhagavā’ là vì ngài là vị có phần trong bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, và Thánh đạo Tám ngành. Hoặc ‘Bhagavā’ là vì ngài là vị có phần trong mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, sáu thắng trí, và sáu Phật pháp. Danh hiệu ‘Bhagavā’ này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh đặt, không phải do chị đặt, không phải do bạn bè thân hữu đặt, không phải do bà con huyết thống đặt, không phải do Sa-môn, Bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt; đây là một danh xưng có tính cách giải thoát, là một sự chế định được chứng thực cùng với sự chứng đắc nhất thiết trí tuệ của các vị Phật, các Đức Thế Tôn, tại cội Bồ-đề, đó là ‘Bhagavā’. (Như thế) Đức Thế Tôn là vị đã hết tham ái trước khi thân hoại.

Pubbamantamanissitoti pubbanto vuccati atīto addhā. Atītaṃ addhānaṃ ārabbha taṇhā pahīnā, diṭṭhi paṭinissaṭṭhā taṇhāya pahīnattā, diṭṭhiyā paṭinissaṭṭhattā. Evampi pubbamantamanissito. Atha vā ‘‘evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhāna’’nti tattha nandiṃ na samannāneti, ‘‘evaṃvedano ahosiṃ… evaṃsañño ahosiṃ… evaṃsaṅkhāro ahosiṃ… evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhāna’’nti tattha nandiṃ na samannāneti. Evampi pubbamantamanissito. Atha vā ‘‘iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ – iti rūpā’’ti tattha na chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, na chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa na tadabhinandati; na tadabhinandanto. Evampi pubbamantamanissito. ‘‘Iti me sotaṃ ahosi atītamaddhānaṃ – iti saddā’’ti, ‘‘iti me ghānaṃ ahosi atītamaddhānaṃ – iti gandhā’’ti, ‘‘iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṃ – iti rasā’’ti, ‘‘iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṃ – iti phoṭṭhabbā’’ti, ‘‘iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ – iti dhammā’’ti tattha na chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, na chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa na tadabhinandati; na tadabhinandanto. Evampi pubbamantamanissito. Atha vā yāni tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni na tadassādeti, na taṃ nikāmeti, na ca tena vittiṃ āpajjati. Evampi pubbamantamanissito.

Pubbamantamanissito (không nương tựa vào quá khứ) có nghĩa là: Quá khứ được gọi là pubbanta (giới hạn quá khứ). Liên quan đến quá khứ, tham ái đã được đoạn trừ, tà kiến đã được từ bỏ. Do tham ái đã được đoạn trừ, do tà kiến đã được từ bỏ. Như vậy cũng là không nương tựa vào quá khứ. Hoặc là, vị ấy không khởi lên sự hoan hỷ ở nơi ấy (nghĩ rằng): “Trong quá khứ, ta đã có sắc như thế này,” “Trong quá khứ, ta đã có thọ như thế này,” ... “Trong quá khứ, ta đã có tưởng như thế này,” ... “Trong quá khứ, ta đã có hành như thế này,” ... “Trong quá khứ, ta đã có thức như thế này.” Như vậy cũng là không nương tựa vào quá khứ. Hoặc là: “Như vậy, trong quá khứ, mắt của ta đã có – như vậy, các sắc đã có,” ở nơi ấy, thức không bị trói buộc bởi dục tham; do thức không bị trói buộc bởi dục tham nên không hoan hỷ điều ấy; không hoan hỷ điều ấy. Như vậy cũng là không nương tựa vào quá khứ. “Như vậy, trong quá khứ, tai của ta đã có – như vậy, các âm thanh đã có,” “Như vậy, trong quá khứ, mũi của ta đã có – như vậy, các mùi hương đã có,” “Như vậy, trong quá khứ, lưỡi của ta đã có – như vậy, các vị đã có,” “Như vậy, trong quá khứ, thân của ta đã có – như vậy, các vật xúc chạm đã có,” “Như vậy, trong quá khứ, ý của ta đã có – như vậy, các pháp đã có,” ở nơi ấy, thức không bị trói buộc bởi dục tham; do thức không bị trói buộc bởi dục tham nên không hoan hỷ điều ấy; không hoan hỷ điều ấy. Như vậy cũng là không nương tựa vào quá khứ. Hoặc là, những sự cười đùa, nói chuyện, vui chơi nào trước đây đã có cùng với người nữ, vị ấy không thưởng thức điều ấy, không mong muốn điều ấy, và không đạt đến sự thỏa thích với điều ấy. Như vậy cũng là không nương tựa vào quá khứ.

Vemajjhe nupasaṅkheyyoti. Vemajjhaṃ vuccati paccuppanno addhā. Paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha taṇhā pahīnā, diṭṭhi paṭinissaṭṭhā. Taṇhāya pahīnattā, diṭṭhiyā paṭinissaṭṭhattā rattoti nupasaṅkheyyo, duṭṭhoti nupasaṅkheyyo, mūḷhoti nupasaṅkheyyo, vinibaddhoti nupasaṅkheyyo, parāmaṭṭhoti nupasaṅkheyyo, vikkhepagatoti nupasaṅkheyyo, aniṭṭhaṅgatoti nupasaṅkheyyo, thāmagatoti nupasaṅkheyyo; te abhisaṅkhārā pahīnā; abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā nupasaṅkheyyo, nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā [Pg.164] devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena saṅkhaṃ gaccheyyāti – vemajjhe nupasaṅkheyyo.

Vemajjhe nupasaṅkheyyo (không thể được tính đếm ở giữa) có nghĩa là: Hiện tại được gọi là vemajjha (ở giữa). Liên quan đến hiện tại, tham ái đã được đoạn trừ, tà kiến đã được từ bỏ. Do tham ái đã được đoạn trừ, do tà kiến đã được từ bỏ, vị ấy không thể được tính đếm là người tham ái, không thể được tính đếm là người sân hận, không thể được tính đếm là người si mê, không thể được tính đếm là người bị trói buộc, không thể được tính đếm là người chấp thủ, không thể được tính đếm là người đạt đến sự tán loạn, không thể được tính đếm là người đạt đến điều không mong muốn, không thể được tính đếm là người đạt đến sức mạnh; các hành ấy đã được đoạn trừ; do các hành đã được đoạn trừ, vị ấy không thể được tính đếm theo cảnh giới, hoặc là chúng sinh địa ngục, hoặc là loài bàng sinh, hoặc là cõi ngạ quỷ, hoặc là người, hoặc là trời, hoặc là có sắc, hoặc là không có sắc, hoặc là có tưởng, hoặc là không có tưởng, hoặc là phi tưởng phi phi tưởng. Không có nhân ấy, không có duyên ấy, không có nguyên nhân ấy mà do đó vị ấy có thể đi vào sự tính đếm – (như vậy là) không thể được tính đếm ở giữa.

Tassa natthi purakkhatanti. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Purekkhārāti dve purekkhārā – taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca…pe… ayaṃ taṇhāpurekkhāro…pe… ayaṃ diṭṭhipurekkhāro. Tassa taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho. Taṇhāpurekkhārassa pahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā purato katvā carati, na taṇhādhajo na taṇhāketu na taṇhādhipateyyo, na diṭṭhidhajo na diṭṭhiketu na diṭṭhādhipateyyo, na taṇhāya vā diṭṭhiyā vā parivārito carati. Evampi tassa natthi purakkhataṃ. Atha vā ‘‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna’’nti tattha nandiṃ na samannāneti, ‘‘evaṃvedano siyaṃ… evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro siyaṃ… evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’’nti tattha nandiṃ na samannāneti. Evampi tassa natthi purakkhataṃ. Atha vā ‘‘iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṃ – iti rūpā’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati, cetaso appaṇidhānappaccayā na tadabhinandati; na tadabhinandanto. Evampi tassa natthi purakkhataṃ. ‘‘Iti me sotaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ – iti saddā’’ti, ‘‘iti me ghānaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ – iti gandhā’’ti, ‘‘iti me jivhā siyā anāgatamaddhānaṃ – iti rasā’’ti, ‘‘iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṃ – iti phoṭṭhabbā’’ti, ‘‘iti me mano siyā anāgatamaddhānaṃ – iti dhammā’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati, cetaso appaṇidhānappaccayā na tadabhinandati; na tadabhinandanto. Evampi tassa natthi purakkhataṃ. Atha vā ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro’’ti vā appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati, cetaso appaṇidhānappaccayā na tadabhinandati; na tadabhinandato. Evampi tassa natthi purakkhataṃ.

Tassa natthi purakkhataṃ (vị ấy không có gì được đặt trước) có nghĩa là: Tassa (vị ấy) là vị A-la-hán đã đoạn tận các lậu hoặc. Purekkhārā (những thứ được đặt trước) có hai loại: sự đặt trước tham ái và sự đặt trước tà kiến... đây là sự đặt trước tham ái... đây là sự đặt trước tà kiến. Đối với vị ấy, sự đặt trước tham ái đã được đoạn trừ, sự đặt trước tà kiến đã được từ bỏ. Do sự đặt trước tham ái đã được đoạn trừ, do sự đặt trước tà kiến đã được từ bỏ, vị ấy không hành động với tham ái hay tà kiến được đặt ở phía trước, không có tham ái làm cờ hiệu, không có tham ái làm biểu ngữ, không có tham ái làm chủ tể; không có tà kiến làm cờ hiệu, không có tà kiến làm biểu ngữ, không có tà kiến làm chủ tể; không hành động được bao quanh bởi tham ái hay tà kiến. Như vậy cũng là vị ấy không có gì được đặt trước. Hoặc là, vị ấy không khởi lên sự hoan hỷ ở nơi ấy (nghĩ rằng): “Trong tương lai, ta sẽ có sắc như thế này,” “Trong tương lai, ta sẽ có thọ như thế này,” ... “Trong tương lai, ta sẽ có tưởng như thế này,” ... “Trong tương lai, ta sẽ có hành như thế này,” ... “Trong tương lai, ta sẽ có thức như thế này.” Như vậy cũng là vị ấy không có gì được đặt trước. Hoặc là: “Như vậy, trong tương lai, mắt của ta sẽ có – như vậy, các sắc sẽ có,” vị ấy không hướng tâm đến việc đạt được điều chưa đạt được; do nhân duyên không hướng tâm, vị ấy không hoan hỷ điều ấy; không hoan hỷ điều ấy. Như vậy cũng là vị ấy không có gì được đặt trước. “Như vậy, trong tương lai, tai của ta sẽ có – như vậy, các âm thanh sẽ có,” ... “Như vậy, trong tương lai, ý của ta sẽ có – như vậy, các pháp sẽ có,” vị ấy không hướng tâm đến việc đạt được điều chưa đạt được; do nhân duyên không hướng tâm, vị ấy không hoan hỷ điều ấy; không hoan hỷ điều ấy. Như vậy cũng là vị ấy không có gì được đặt trước. Hoặc là: “Với giới này, hoặc với hạnh này, hoặc với khổ hạnh này, hoặc với phạm hạnh này, ta sẽ trở thành một vị trời hoặc một vị trời nào đó,” vị ấy không hướng tâm đến việc đạt được điều chưa đạt được; do nhân duyên không hướng tâm, vị ấy không hoan hỷ điều ấy; không hoan hỷ điều ấy. Như vậy cũng là vị ấy không có gì được đặt trước.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Vītataṇho purābhedā, [iti bhagavā]Pubbamantamanissito;

Vemajjhe nupasaṅkheyyo,Tassa natthi purakkhata’’nti.

“Vị ấy không còn tham ái trước khi thân hoại, không nương tựa vào quá khứ, không thể được tính đếm ở giữa, và không có gì được đặt ở phía trước.”

85.

85.

Akkodhano [Pg.165] asantāsī, avikatthī akukkuco;

Mantabhāṇī anuddhato, sa ve vācāyato muni.

“Vị thánh nhân có lời nói được chế ngự, thật vậy, là người không giận dữ, không run sợ, không khoe khoang, không hối hận, nói lời có trí tuệ, không trạo cử.”

Akkodhano asantāsīti. Akkodhanoti yañhi kho vuttaṃ. Api ca kodho tāva vattabbo. Dasahākārehi kodho jāyati – ‘‘anatthaṃ me acarī’’ti kodho jāyati, ‘‘anatthaṃ me caratī’’ti kodho jāyati, ‘‘anatthaṃ me carissatī’’ti kodho jāyati, ‘‘piyassa me manāpassa anatthaṃ acari… anatthaṃ carati… anatthaṃ carissatī’’ti kodho jāyati, ‘‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari… atthaṃ carati… atthaṃ carissatī’’ti kodho jāyati, aṭṭhāne vā pana kodho jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto, paṭighaṃ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitattaṃ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ, virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ, asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho.

“Không phẫn nộ, không run sợ”. Về “Không phẫn nộ”, điều này đã được nói đến. Hơn nữa, trước hết cần phải nói về sự phẫn nộ. Sự phẫn nộ sanh khởi qua mười cách: Sự phẫn nộ sanh khởi (với ý nghĩ): “Nó đã làm điều bất lợi cho ta”; sự phẫn nộ sanh khởi (với ý nghĩ): “Nó đang làm điều bất lợi cho ta”; sự phẫn nộ sanh khởi (với ý nghĩ): “Nó sẽ làm điều bất lợi cho ta”; sự phẫn nộ sanh khởi (với ý nghĩ): “Nó đã làm... đang làm... sẽ làm điều bất lợi cho người thân yêu, người vừa ý của ta”; sự phẫn nộ sanh khởi (với ý nghĩ): “Nó đã làm... đang làm... sẽ làm điều lợi cho người không thân yêu, người không vừa ý của ta”; hoặc là, sự phẫn nộ sanh khởi một cách vô cớ. Bất cứ sự va chạm, sự chống đối, sự đối kháng, sự thù nghịch của tâm như thế này; sự tức giận, sự nổi giận, sự phẫn nộ tột cùng; sự sân hận, sự sân hận nặng, sự sân hận tột cùng; sự tổn hại của tâm, sự ô nhiễm của tâm; sự phẫn nộ, trạng thái phẫn nộ, bản chất phẫn nộ; sự sân hận, trạng thái sân hận, bản chất sân hận; sự tổn hại, trạng thái tổn hại, bản chất tổn hại; sự chống đối, sự thù nghịch, tính hung dữ, sự thô lỗ, sự không hài lòng của tâm – tất cả những điều này được gọi là sự phẫn nộ.

Api ca kodhassa adhimattaparittatā veditabbā. Atthi kañci kālaṃ kodho cittāvilakaraṇamatto hoti, na ca tāva mukhakulānavikulāno hoti; atthi kañci kālaṃ kodho mukhakulānavikulānamatto hoti, na ca tāva hanusañcopano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho hanusañcopanamatto hoti, na ca tāva pharusavācaṃ nicchāraṇo hoti; atthi kañci kālaṃ kodho pharusavācaṃ nicchāraṇamatto hoti, na ca tāva disāvidisānuvilokano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho disāvidisānuvilokanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaparāmasanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabbhukkiraṇo hoti; atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaabbhukkiraṇamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabhinipātano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho [Pg.166] daṇḍasatthaabhinipātamatto hoti, na ca tāva chinnavicchinnakaraṇo hoti; atthi kañci kālaṃ kodho chinnavicchinnakaraṇamatto hoti, na ca tāva sambhañjanapalibhañjano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho sambhañjanapalibhañjanamatto hoti, na ca tāva aṅgamaṅgaapakaḍḍhano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho aṅgamaṅgaapakaḍḍhanamatto hoti, na ca tāva jīvitāvoropano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho jīvitāvoropanamatto hoti, na ca tāva sabbacāgapariccāgāya saṇṭhito hoti. Yato kodho parapuggalaṃ ghāṭetvā attānaṃ ghāṭeti, ettāvatā kodho paramussadagato paramavepullappatto hoti. Yassa so kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati akkodhano. Kodhassa pahīnattā akkodhano, kodhavatthussa pariññātattā akkodhano, kodhahetussa upacchinnattā akkodhanoti – akkodhano.

Hơn nữa, cần phải biết mức độ mạnh yếu của sự phẫn nộ. Có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ làm tâm vẩn đục, chứ chưa đến nỗi mặt nhăn nhó, cau có; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ mặt nhăn nhó, cau có, chứ chưa đến nỗi hàm run rẩy; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ hàm run rẩy, chứ chưa đến nỗi thốt ra lời thô ác; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ thốt ra lời thô ác, chứ chưa đến nỗi nhìn quanh các phương và các hướng phụ; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ nhìn quanh các phương và các hướng phụ, chứ chưa đến nỗi cầm lấy gậy gộc, vũ khí; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ cầm lấy gậy gộc, vũ khí, chứ chưa đến nỗi vung gậy gộc, vũ khí; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ vung gậy gộc, vũ khí, chứ chưa đến nỗi tấn công bằng gậy gộc, vũ khí; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ tấn công bằng gậy gộc, vũ khí, chứ chưa đến nỗi làm cho bị cắt đứt, tan nát; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ làm cho bị cắt đứt, tan nát, chứ chưa đến nỗi đập vỡ, nghiền nát; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ đập vỡ, nghiền nát, chứ chưa đến nỗi chặt đứt tay chân; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ chặt đứt tay chân, chứ chưa đến nỗi tước đoạt mạng sống; có lúc sự phẫn nộ chỉ ở mức độ tước đoạt mạng sống, chứ chưa đến nỗi sẵn sàng từ bỏ tất cả. Khi nào sự phẫn nộ (thúc đẩy) giết người khác rồi tự giết mình, chừng đó sự phẫn nộ đã đi đến mức độ tột cùng, đã đạt đến sự lan rộng tột bậc. Người nào mà sự phẫn nộ ấy đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã được thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, người ấy được gọi là người không phẫn nộ. Do đã từ bỏ sự phẫn nộ nên là người không phẫn nộ; do đã liễu tri đối tượng của sự phẫn nộ nên là người không phẫn nộ; do đã cắt đứt nguyên nhân của sự phẫn nộ nên là người không phẫn nộ – (đó là ý nghĩa của) không phẫn nộ.

Asantāsīti idhekacco tāsī hoti uttāsī parittāsī, so tasati na uttasati parittasati bhāyati santāsaṃ āpajjati. Kulaṃ vā na labhāmi, gaṇaṃ vā na labhāmi, āvāsaṃ vā na labhāmi, lābhaṃ vā na labhāmi, yasaṃ vā na labhāmi, pasaṃsaṃ vā na labhāmi, sukhaṃ vā na labhāmi, cīvaraṃ vā na labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi, senāsanaṃ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṃ vā na labhāmi, appaññātomhīti tasati uttasati parittasati bhāyati santāsaṃ āpajjati.

Về “Không run sợ”: Ở đây, có người là người hay sợ hãi, hay kinh hãi, hay khiếp sợ; người ấy sợ hãi, kinh hãi, khiếp sợ, hoảng sợ, rơi vào trạng thái run rẩy. (Sợ rằng): “Ta không có được gia đình (hộ độ), ta không có được giáo đoàn, ta không có được trú xứ, ta không có được lợi lộc, ta không có được danh tiếng, ta không có được sự tán dương, ta không có được sự an lạc, ta không có được y phục, ta không có được vật thực khất thực, ta không có được sàng tọa, ta không có được dược phẩm và vật dụng trị bệnh, ta không có được người chăm sóc bệnh, ta là người ít được biết đến”; (vì thế) người ấy sợ hãi, kinh hãi, khiếp sợ, hoảng sợ, rơi vào trạng thái run rẩy.

Idha bhikkhu asantāsī hoti anuttāsī aparittāsī; so na tasati na uttasati na parittasati na bhāyati na santāsaṃ āpajjati. Kulaṃ vā na labhāmi, gaṇaṃ vā na labhāmi, āvāsaṃ vā na labhāmi, lābhaṃ vā na labhāmi, yasaṃ vā na labhāmi, pasaṃsaṃ vā na labhāmi, sukhaṃ vā na labhāmi, cīvaraṃ vā na labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi, senāsanaṃ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṃ vā na labhāmi, appaññātomhīti na tasati na uttasati na parittasati na bhāyati na santāsaṃ āpajjatīti – akkodhano asantāsī.

Ở đây, vị Tỳ khưu là người không sợ hãi, không kinh hãi, không khiếp sợ; vị ấy không sợ hãi, không kinh hãi, không khiếp sợ, không hoảng sợ, không rơi vào trạng thái run rẩy. (Không sợ rằng): “Ta không có được gia đình (hộ độ), ta không có được giáo đoàn, ta không có được trú xứ, ta không có được lợi lộc, ta không có được danh tiếng, ta không có được sự tán dương, ta không có được sự an lạc, ta không có được y phục, ta không có được vật thực khất thực, ta không có được sàng tọa, ta không có được dược phẩm và vật dụng trị bệnh, ta không có được người chăm sóc bệnh, ta là người ít được biết đến”; (vì thế) vị ấy không sợ hãi, không kinh hãi, không khiếp sợ, không hoảng sợ, không rơi vào trạng thái run rẩy – (đó là ý nghĩa của) không phẫn nộ, không run sợ.

Avikatthī akukkucoti. Idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati vikatthati – ahamasmi sīlasampannoti vā vatasampannoti vā sīlabbatasampannoti vā jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya [Pg.167] vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Uccā kulā pabbajitoti vā mahākulā pabbajitoti vā, mahābhogakulā pabbajitoti vā uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī gahaṭṭhapabbajitānanti vā, lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā, āraññikoti vā piṇḍapātikoti vā paṃsukūlikoti vā tecīvarikoti vā, sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikoti vā nesajjikoti vā yathāsanthatikoti vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā dutiyassa jhānassa lābhīti vā tatiyassa jhānassa lābhīti vā catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā… viññāṇañcāyatanasamāpattiyā… ākiñcaññāyatanasamāpattiyā… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati. Evaṃ na katthati na vikatthati, katthanā vikatthanā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – avikatthī.

Không khoe khoang, không hối hận. Ở đây, có người là người khoe khoang, là người khoe khoang quá mức. Vị ấy khoe khoang, khoe khoang quá mức rằng: ‘Ta là người có đầy đủ giới hạnh,’ hoặc ‘Ta là người có đầy đủ hạnh nguyện,’ hoặc ‘Ta là người có đầy đủ giới hạnh và hạnh nguyện,’ hoặc (khoe khoang) về dòng dõi, về gia tộc, về gia thế, về dung sắc, về tài sản, về học vấn, về nghề nghiệp, về tài nghệ, về kiến thức, về sự học rộng, về tài biện luận, hoặc về một phương diện nào đó khác. Hoặc (khoe khoang rằng): ‘Ta đã xuất gia từ dòng dõi cao quý,’ hoặc ‘Ta đã xuất gia từ dòng dõi danh giá,’ hoặc ‘Ta đã xuất gia từ dòng dõi có nhiều của cải,’ hoặc ‘Ta đã xuất gia từ dòng dõi có của cải dồi dào,’ hoặc ‘Ta là người nổi tiếng, có danh vọng giữa hàng tại gia và xuất gia,’ hoặc ‘Ta là người được cúng dường y phục, vật thực, chỗ ở, và thuốc men trị bệnh,’ hoặc ‘Ta là người thông thuộc Kinh tạng,’ hoặc ‘Ta là người thông thuộc Luật tạng,’ hoặc ‘Ta là người thuyết pháp,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh ở rừng,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh khất thực,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh mặc y phấn tảo,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh tam y,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh khất thực từng nhà,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh không ăn thêm sau khi đã từ chối,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh ngồi,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh ở bất kỳ chỗ nào,’ hoặc ‘Ta là người đắc thiền thứ nhất,’ hoặc ‘Ta là người đắc thiền thứ hai,’ hoặc ‘Ta là người đắc thiền thứ ba,’ hoặc ‘Ta là người đắc thiền thứ tư,’ hoặc ‘Ta là người đắc Không Vô Biên Xứ,’ … ‘Ta là người đắc Thức Vô Biên Xứ,’ … ‘Ta là người đắc Vô Sở Hữu Xứ,’ … ‘Ta là người đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.’ Vị ấy không khoe khoang, không khoe khoang quá mức như vậy. Vị ấy từ bỏ, tránh xa, lánh xa sự khoe khoang, sự khoe khoang quá mức, đã thoát ra, đã từ bỏ, đã giải thoát, không còn ràng buộc, sống với tâm không còn giới hạn – (đó là) không khoe khoang.

Akukkucoti. Kukkuccanti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ, pādakukkuccampi kukkuccaṃ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ, akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā, vikāle kālasaññitā kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā vajje avajjasaññitā; yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – idaṃ vuccati kukkuccaṃ.

Không hối hận. Hối hận (kukkucca) là sự hối hận về tay, hối hận về chân, hối hận về tay và chân, có tưởng là hợp lệ đối với điều không hợp lệ, có tưởng là không hợp lệ đối với điều hợp lệ, có tưởng là đúng thời đối với phi thời, có tưởng là phi thời đối với đúng thời, có tưởng là có tội đối với điều không có tội, có tưởng là không có tội đối với điều có tội. Bất cứ sự hối hận, sự ray rứt, tình trạng ray rứt, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm nào có hình thức như vậy – đây được gọi là sự hối hận.

Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho? ‘‘Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita’’ntiuppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘kataṃ me vacīduccaritaṃ, akataṃ me vacīsucaritaṃ… kataṃ me manoduccaritaṃ, akataṃ me manosucarita’’nti – uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī’’ti – uppajjati kukkuccaṃ [Pg.168] cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘kataṃ me adinnādānaṃ, akatā me adinnādānā veramaṇī’’ti – uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇī’’ti – uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇī’’ti… ‘‘katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇī’’ti… ‘‘katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇī’’ti… ‘‘kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇī’’ti… ‘‘katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhā’’ti… ‘‘kato me byāpādo, akato me abyāpādo’’ti… ‘‘katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī’’ti – uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Lại nữa, sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi do hai nguyên nhân: do đã làm và do đã không làm. Thế nào là sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi do đã làm và do đã không làm? ‘Thân ác hạnh đã được ta làm, thân thiện hạnh đã không được ta làm’ – sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi. ‘Khẩu ác hạnh đã được ta làm, khẩu thiện hạnh đã không được ta làm… Ý ác hạnh đã được ta làm, ý thiện hạnh đã không được ta làm’ – sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi. ‘Sự sát sanh đã được ta làm, sự từ bỏ sát sanh đã không được ta làm’ – sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi. ‘Sự trộm cắp đã được ta làm, sự từ bỏ trộm cắp đã không được ta làm’ – sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi. ‘Sự tà dâm đã được ta làm, sự từ bỏ tà dâm đã không được ta làm’ – sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi. ‘Sự nói dối đã được ta làm, sự từ bỏ nói dối đã không được ta làm’… ‘Lời nói đâm thọc đã được ta nói, sự từ bỏ lời nói đâm thọc đã không được ta làm’… ‘Lời nói thô ác đã được ta nói, sự từ bỏ lời nói thô ác đã không được ta làm’… ‘Lời nói vô ích đã được ta nói, sự từ bỏ lời nói vô ích đã không được ta làm’… ‘Lòng tham đã được ta thực hiện, sự không tham đã không được ta thực hiện’… ‘Sân hận đã được ta thực hiện, sự không sân hận đã không được ta thực hiện’… ‘Tà kiến đã được ta thực hiện, chánh kiến đã không được ta thực hiện’ – sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi. Như vậy, sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự dằn vặt trong tâm sanh khởi do đã làm và do đã không làm.

Atha vā ‘‘sīlesumhi na paripūrakārī’’ti – uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘indriyesumhi aguttadvāro’’ti… ‘‘bhojane amattaññumhī’’ti… ‘‘jāgariyaṃ ananuyuttomhī’’ti… ‘‘na satisampajaññena samannāgatomhī’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro sammappadhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro iddhipādā’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañcindriyānī’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañca balānī’’ti… ‘‘abhāvitā me satta bojjhaṅgā’’ti… ‘‘abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti… ‘‘dukkhaṃ me apariññāta’’nti… ‘‘samudayo me appahīno’’ti… ‘‘maggo me abhāvito’’ti… ‘‘nirodho me asacchikato’’ti – uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Yassetaṃ kukkuccaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati akukkuccoti – avikatthī akukkuco.

Hoặc là (nghĩ rằng): ‘Ta không phải là người thực hành viên mãn các giới’ – sự hối hận, sự hối tiếc của tâm, sự cào xé của tâm khởi sanh; (nghĩ rằng): ‘Ta không phòng hộ các căn’... (nghĩ rằng): ‘Ta không biết tiết độ trong ăn uống’... (nghĩ rằng): ‘Ta không chuyên tâm vào sự tỉnh thức’... (nghĩ rằng): ‘Ta không thành tựu chánh niệm và tỉnh giác’... (nghĩ rằng): ‘Bốn niệm xứ của ta chưa được tu tập’... (nghĩ rằng): ‘Bốn chánh cần của ta chưa được tu tập’... (nghĩ rằng): ‘Bốn như ý túc của ta chưa được tu tập’... (nghĩ rằng): ‘Năm căn của ta chưa được tu tập’... (nghĩ rằng): ‘Năm lực của ta chưa được tu tập’... (nghĩ rằng): ‘Bảy giác chi của ta chưa được tu tập’... (nghĩ rằng): ‘Thánh đạo tám ngành của ta chưa được tu tập’... (nghĩ rằng): ‘Khổ của ta chưa được liễu tri’... (nghĩ rằng): ‘Tập của ta chưa được đoạn trừ’... (nghĩ rằng): ‘Đạo của ta chưa được tu tập’... (nghĩ rằng): ‘Diệt của ta chưa được chứng ngộ’ – sự hối hận, sự hối tiếc của tâm, sự cào xé của tâm khởi sanh. Đối với người nào, sự hối hận này đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, người ấy được gọi là người không hối hận – (nghĩa là) không khoe khoang, không hối hận.

Mantabhāṇī anuddhatoti. Mantā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Mantāya pariggahetvā pariggahetvā vācaṃ bhāsati bahumpi kathento bahumpi bhaṇanto bahumpi dīpayanto bahumpi voharanto. Dukkathitaṃ dubbhaṇitaṃ dullapitaṃ duruttaṃ dubbhāsitaṃ vācaṃ na bhāsatīti – mantabhāṇī. Anuddhatoti. Tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yaṃ cittassa uddhaccaṃ [Pg.169] avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassa – idaṃ vuccati uddhaccaṃ. Yassetaṃ uddhaccaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati anuddhatoti – mantabhāṇī anuddhato.

Mantabhāṇī anuddhato (lời nói có trí tuệ, không trạo cử). Mantā (lời khuyên) được gọi là trí tuệ. Trí tuệ nào là sự hiểu biết... cho đến... sự không si mê, sự trạch pháp, chánh kiến. Sau khi đã nắm bắt, đã suy xét bằng trí tuệ, vị ấy nói lời nói; dù nói nhiều, dù trình bày nhiều, dù giải thích nhiều, dù luận bàn nhiều, vị ấy không nói lời nói được nói xấu, được trình bày xấu, được thốt ra xấu, được đọc lên xấu, được phát biểu xấu. Do đó là mantabhāṇī (người nói lời có trí tuệ). Anuddhato (không trạo cử). Trong ấy, thế nào là trạo cử? Sự phóng dật của tâm, sự không an tịnh, sự tán loạn của tâm, tình trạng dao động của tâm - đây được gọi là trạo cử. Người nào đã đoạn tận, đã cắt đứt, đã làm cho an tịnh, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho không có khả năng sanh khởi, đã thiêu đốt bằng lửa trí tuệ trạng thái trạo cử này, vị ấy được gọi là anuddhato (người không trạo cử). Do đó là mantabhāṇī anuddhato (người nói lời có trí tuệ, không trạo cử).

Sa ve vācāyato munīti. Idha bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti – ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti – yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti – kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Catūhi vacīsucaritehi samannāgato catuddosāpagataṃ vācaṃ bhāsati, bāttiṃsāya tiracchānakathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.

Sa ve vācāyato muni (vị ấy quả là bậc ẩn sĩ có lời nói được chế ngự). Ở đây, vị tỳ khưu từ bỏ nói dối, là người từ chối nói dối, là người nói thật, kết hợp với sự thật, vững chắc, đáng tin cậy, không lừa dối thế gian. Vị ấy từ bỏ lời nói đâm thọc, là người từ chối lời nói đâm thọc: nghe ở đây không kể lại ở nơi kia để gây chia rẽ những người này, hoặc nghe ở nơi kia không kể lại cho những người này để gây chia rẽ những người nọ. Như vậy, vị ấy là người hàn gắn những ai đã chia rẽ, hoặc là người củng cố những ai đã hòa hợp, là người yêu thích sự hòa hợp, vui thích trong sự hòa hợp, hoan hỷ trong sự hòa hợp, là người nói lời tạo ra sự hòa hợp. Vị ấy từ bỏ lời nói thô ác, là người từ chối lời nói thô ác: lời nói nào không lỗi lầm, êm tai, dễ thương, đi vào lòng người, tao nhã, được nhiều người ưa thích, làm hài lòng nhiều người, vị ấy là người nói lời như vậy. Vị ấy từ bỏ lời nói vô ích, là người từ chối lời nói vô ích: là người nói đúng lúc, nói sự thật, nói điều lợi ích, nói về Pháp, nói về Luật, là người nói lời đáng được ghi nhớ, vào đúng lúc, có dẫn chứng, có giới hạn, liên hệ đến lợi ích. Vị ấy thành tựu bốn thiện nghiệp về lời nói, nói lời nói đã thoát khỏi bốn lỗi lầm, vị ấy nên xa lánh, từ bỏ, tránh xa, thoát ra, lìa khỏi, giải thoát, không liên hệ với ba mươi hai loại chuyện thế gian, vị ấy sống với tâm đã được xác định ranh giới.

Dasa kathāvatthūni kathesi, seyyathidaṃ – appicchakathaṃ katheti, santuṭṭhīkathaṃ katheti, pavivekakathaṃ… asaṃsaggakathaṃ… vīriyārambhakathaṃ… sīlakathaṃ… samādhikathaṃ… paññākathaṃ… vimuttikathaṃ … vimuttiñāṇadassanakathaṃ… satipaṭṭhānakathaṃ… sammappadhānakathaṃ… iddhipādakathaṃ… indriyakathaṃ… balakathaṃ… bojjhaṅgakathaṃ… maggakathaṃ… phalakathaṃ… nibbānakathaṃ katheti. Vācāyatoti yatto pariyatto gutto gopito rakkhito vūpasanto. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi…pe… saṅgajālamaticca so munīti – sa ve vācāyato muni.

Vị ấy nói mười đề tài câu chuyện, đó là: nói chuyện về thiểu dục, nói chuyện về tri túc, nói chuyện về độc cư... nói chuyện về không giao du... nói chuyện về tinh tấn... nói chuyện về giới... nói chuyện về định... nói chuyện về tuệ... nói chuyện về giải thoát... nói chuyện về giải thoát tri kiến... nói chuyện về niệm xứ... nói chuyện về chánh cần... nói chuyện về thần túc... nói chuyện về căn... nói chuyện về lực... nói chuyện về giác chi... nói chuyện về đạo... nói chuyện về quả... nói chuyện về Niết-bàn. Vācāyato (có lời nói được chế ngự) là được chế ngự, được chế ngự hoàn toàn, được phòng hộ, được giữ gìn, được bảo vệ, được an tịnh. Muni (bậc ẩn sĩ). Mona (sự im lặng của bậc thánh) được gọi là trí. Trí tuệ nào là sự hiểu biết... cho đến... sự không si mê, sự trạch pháp, chánh kiến... cho đến... vượt qua lưới ái nhiễm, vị ấy là bậc ẩn sĩ. Do đó là sa ve vācāyato muni (vị ấy quả là bậc ẩn sĩ có lời nói được chế ngự).

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Akkodhano asantāsī, avikatthī akukkuco;

Mantabhāṇī anuddhato, sa ve vācāyato munī’’ti.

“Không sân hận, không run sợ, không khoe khoang, không hối hận; nói lời có trí tuệ, không trạo cử, vị ấy quả là bậc ẩn sĩ có lời nói được chế ngự.”

86.

86.

Nirāsatti [Pg.170] anāgate, atītaṃ nānusocati;

Vivekadassī phassesu, diṭṭhīsu ca na nīyati.

Không ái nhiễm trong tương lai, không sầu muộn về quá khứ; thấy được sự viễn ly trong các xúc, và không bị dẫn dắt bởi các tà kiến.

Nirāsatti anāgateti. Āsatti vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā āsatti taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti. Evampi nirāsatti anāgate. Atha vā ‘‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna’’nti tattha nandiṃ na samannāneti, ‘‘evaṃvedano siyaṃ… evaṃsañño siyaṃ… evaṃsaṅkhāro siyaṃ… evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’’nti tattha nandiṃ na samannāneti. Evampi nirāsatti anāgate. Atha vā ‘‘iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṃ – iti rūpā’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati, cetaso appaṇidhānappaccayā na tadabhinandati; na tadabhinandanto. Evampi nirāsatti anāgate. ‘‘Iti me sotaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ – iti saddā’’ti…pe… ‘‘iti me mano siyā anāgatamaddhānaṃ – iti dhammā’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati, cetaso appaṇidhānappaccayā na tadabhinandati; na tadabhinandanto. Evampi nirāsatti anāgate. Atha vā ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati, cetaso appaṇidhānappaccayā na tadabhinandati; na tadabhinandanto. Evampi nirāsatti anāgate.

Nirāsatti anāgate (không ái nhiễm trong tương lai). Āsatti (sự ái nhiễm) được gọi là ái. Tham ái nào là sự tham, sự tham đắm... cho đến... lòng tham, tham lam, căn bất thiện. Người nào đã đoạn tận, đã cắt đứt, đã làm cho an tịnh, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho không có khả năng sanh khởi, đã thiêu đốt bằng lửa trí tuệ sự ái nhiễm, ái này. Như vậy cũng là nirāsatti anāgate (không ái nhiễm trong tương lai). Hoặc là, vị ấy không khởi lên sự hoan hỷ ở nơi đó về việc: “Mong rằng ta sẽ có sắc như vậy trong tương lai,” “Mong rằng ta sẽ có thọ như vậy...”, “Mong rằng ta sẽ có tưởng như vậy...”, “Mong rằng ta sẽ có các hành như vậy...”, “Mong rằng ta sẽ có thức như vậy trong tương lai.” Như vậy cũng là nirāsatti anāgate (không ái nhiễm trong tương lai). Hoặc là, vị ấy không hướng tâm đến việc đạt được điều chưa đạt được về việc: “Mong rằng mắt của ta sẽ như thế này trong tương lai, và các sắc như thế này;” do duyên không hướng tâm, vị ấy không hoan hỷ điều ấy; do không hoan hỷ điều ấy. Như vậy cũng là nirāsatti anāgate (không ái nhiễm trong tương lai). “Mong rằng tai của ta sẽ như thế này trong tương lai, và các tiếng như thế này”... cho đến... “Mong rằng ý của ta sẽ như thế này trong tương lai, và các pháp như thế này;” vị ấy không hướng tâm đến việc đạt được điều chưa đạt được; do duyên không hướng tâm, vị ấy không hoan hỷ điều ấy; do không hoan hỷ điều ấy. Như vậy cũng là nirāsatti anāgate (không ái nhiễm trong tương lai). Hoặc là, vị ấy không hướng tâm đến việc đạt được điều chưa đạt được về việc: “Với giới này, hoặc với hạnh này, hoặc với khổ hạnh này, hoặc với phạm hạnh này, ta sẽ trở thành một vị trời hoặc một vị trời nào đó;” do duyên không hướng tâm, vị ấy không hoan hỷ điều ấy; do không hoan hỷ điều ấy. Như vậy cũng là nirāsatti anāgate (không ái nhiễm trong tương lai).

Atītaṃ nānusocatīti. Vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati, vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ na socati, ‘‘cakkhu me vipariṇata’’nti na socati, ‘‘sotaṃ me… ghānaṃ me… jivhā me… kāyo me… rūpā me… saddā me… gandhā me… rasā me… phoṭṭhabbā me… kulaṃ me… gaṇo me… āvāso me… lābho me… yaso me… pasaṃsā me… sukhaṃ me… cīvaraṃ me… piṇḍapāto me… senāsanaṃ me… gilānapaccayabhesajjaparikkhāro me… mātā me… pitā me… bhātā me… bhaginī me… putto me… dhītā me… mittā me… amaccā me… ñātakā me… sālohitā me vipariṇatā’’ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti – atītaṃ nānusocati.

Không sầu muộn quá khứ là thế nào? Vị ấy không sầu muộn về sự vật đã biến hoại, hoặc không sầu muộn khi sự vật đang biến hoại. Vị ấy không sầu muộn rằng: ‘Mắt của ta đã biến hoại,’ ‘tai của ta...,’ ‘mũi của ta...,’ ‘lưỡi của ta...,’ ‘thân của ta...,’ ‘các sắc của ta...,’ ‘các tiếng của ta...,’ ‘các mùi của ta...,’ ‘các vị của ta...,’ ‘các vật xúc chạm của ta...,’ ‘gia tộc của ta...,’ ‘hội chúng của ta...,’ ‘trú xứ của ta...,’ ‘lợi lộc của ta...,’ ‘danh vọng của ta...,’ ‘sự tán dương của ta...,’ ‘sự an lạc của ta...,’ ‘y của ta...,’ ‘vật thực khất thực của ta...,’ ‘sàng tọa của ta...,’ ‘dược phẩm trị bệnh của ta...,’ ‘mẹ của ta...,’ ‘cha của ta...,’ ‘anh em của ta...,’ ‘chị em của ta...,’ ‘con trai của ta...,’ ‘con gái của ta...,’ ‘bạn bè của ta...,’ ‘bằng hữu thân cận của ta...,’ ‘bà con của ta...,’ ‘huyết thống của ta đã biến hoại.’ Vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than van, không đấm ngực khóc lóc, không đi đến si mê. Như vậy là không sầu muộn quá khứ.

Vivekadassī [Pg.171] phassesūti. Cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, adhivacanasamphasso paṭighasamphasso, sukhavedanīyo phasso dukkhavedanīyo phasso adukkhamasukhavedanīyo phasso, kusalo phasso akusalo phasso abyākato phasso, kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro phasso, suññato phasso animitto phasso appaṇihito phasso, lokiyo phasso lokuttaro phasso, atīto phasso anāgato phasso paccuppanno phasso; yo evarūpo phasso phusanā samphusanā samphusitattaṃ – ayaṃ vuccati phasso.

Thấy sự viễn ly trong các xúc là thế nào? Có nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc; danh xưng xúc, đối ngại xúc; xúc tương ưng thọ lạc, xúc tương ưng thọ khổ, xúc tương ưng thọ bất khổ bất lạc; xúc thiện, xúc bất thiện, xúc vô ký; xúc thuộc Dục giới, xúc thuộc Sắc giới, xúc thuộc Vô Sắc giới; xúc Không tánh, xúc Vô tướng, xúc Vô nguyện; xúc thuộc thế gian, xúc siêu thế; xúc quá khứ, xúc vị lai, xúc hiện tại. Bất cứ sự xúc chạm, sự tiếp xúc, sự giao tiếp, bản chất của sự giao tiếp nào có bản chất như vậy – đây được gọi là xúc.

Vivekadassī phassesūti. Cakkhusamphassaṃ vivittaṃ passati attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā, sotasamphassaṃ vivittaṃ passati… ghānasamphassaṃ vivittaṃ passati… jivhāsamphassaṃ vivittaṃ passati… kāyasamphassaṃ vivittaṃ passati… manosamphassaṃ vivittaṃ passati… adhivacanasamphassaṃ vivittaṃ passati… paṭighasamphassaṃ vivittaṃ passati… sukhavedanīyaṃ phassaṃ… dukkhavedanīyaṃ phassaṃ… adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ… kusalaṃ phassaṃ… akusalaṃ phassaṃ… abyākataṃ phassaṃ… kāmāvacaraṃ phassaṃ… rūpāvacaraṃ phassaṃ… arūpāvacaraṃ phassaṃ… lokiyaṃ phassaṃ vivittaṃ passati attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Thấy sự viễn ly trong các xúc là thế nào? Vị ấy thấy nhãn xúc là trống rỗng khỏi tự ngã, khỏi cái thuộc về tự ngã, khỏi sự thường còn, khỏi sự bền vững, khỏi sự vĩnh hằng, khỏi pháp không biến hoại. Vị ấy thấy nhĩ xúc là trống rỗng... thấy tỷ xúc là trống rỗng... thấy thiệt xúc là trống rỗng... thấy thân xúc là trống rỗng... thấy ý xúc là trống rỗng... thấy danh xưng xúc là trống rỗng... thấy đối ngại xúc là trống rỗng... xúc tương ưng thọ lạc... xúc tương ưng thọ khổ... xúc tương ưng thọ bất khổ bất lạc... xúc thiện... xúc bất thiện... xúc vô ký... xúc thuộc Dục giới... xúc thuộc Sắc giới... xúc thuộc Vô Sắc giới... Vị ấy thấy xúc thuộc thế gian là trống rỗng khỏi tự ngã, khỏi cái thuộc về tự ngã, khỏi sự thường còn, khỏi sự bền vững, khỏi sự vĩnh hằng, khỏi pháp không biến hoại.

Atha vā atītaṃ phassaṃ anāgatehi ca paccuppannehi ca phassehi vivittaṃ passati, anāgataṃ phassaṃ atītehi ca paccuppannehi ca phassehi vivittaṃ passati, paccuppannaṃ phassaṃ atītehi ca anāgatehi ca phassehi vivittaṃ passati. Atha vā ye te phassā ariyā anāsavā lokuttarā suññatapaṭisaññuttā, te phasse vivitte passati rāgena dosena mohena kodhena upanāhena makkhena paḷāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena thambhena sārambhena mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi sabbaduccaritehi sabbadarathehi sabbapariḷāhehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi vivitte passatīti – vivekadassī phassesu.

Hoặc là, vị ấy thấy xúc quá khứ là tách biệt khỏi các xúc vị lai và hiện tại; thấy xúc vị lai là tách biệt khỏi các xúc quá khứ và hiện tại; thấy xúc hiện tại là tách biệt khỏi các xúc quá khứ và vị lai. Hoặc là, những xúc nào là bậc Thánh, không lậu hoặc, siêu thế, tương ưng với không tánh, vị ấy thấy các xúc ấy là tách biệt khỏi tham, sân, si, phẫn nộ, oán hận, não hại, tật đố, ganh tỵ, xan tham, xảo trá, gian manh, ngoan cố, hiếu thắng, ngã mạn, quá mạn, say đắm, phóng dật; thấy là tách biệt khỏi tất cả phiền não, tất cả ác hạnh, tất cả ưu não, tất cả nhiệt não, tất cả thiêu đốt, tất cả hành bất thiện. Như vậy là thấy sự viễn ly trong các xúc.

Diṭṭhīsu ca na nīyatīti. Tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. So diṭṭhiyā na [Pg.172] yāyati na nīyati na vuyhati na saṃharīyati; napi taṃ diṭṭhigataṃ sārato pacceti na paccāgacchatīti – diṭṭhīsu ca na nīyati.

Và không bị dẫn dắt trong các tà kiến là thế nào? Đối với vị ấy, sáu mươi hai tà kiến đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. Vị ấy không đi theo, không bị dẫn dắt, không bị cuốn đi, không bị mang đi bởi tà kiến; vị ấy cũng không tin tưởng, không quay trở lại với tà kiến ấy về phương diện cốt lõi. Như vậy là không bị dẫn dắt trong các tà kiến.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Nirāsatti anāgate, atītaṃ nānusocati;

Vivekadassī phassesu, diṭṭhīsu ca na nīyatī’’ti.

‘Không luyến ái trong tương lai, Không sầu muộn việc quá khứ; Thấy viễn ly trong các xúc, Và không bị dẫn bởi tà kiến.’

87.

87.

Patilīno akuhako, apihālu amaccharī;

Appagabbho ajeguccho, pesuṇeyye ca no yuto.

Ẩn mình, không xảo trá, không tham lam, không xan tham; không thô lỗ, không đáng chê, và không dính líu vào lời đâm thọc.

Patilīno akuhakoti. Patilīnoti rāgassa pahīnattā patilīno, dosassa pahīnattā patilīno, mohassa pahīnattā patilīno, kodhassa… upanāhassa … makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ pahīnattā patilīno. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘kathañca, bhikkhave, bhikkhu patilīno hoti? Imassa, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu patilīno hotī’’ti – patilīno.

Ẩn mình, không xảo trá là thế nào? Ẩn mình có nghĩa là ẩn mình do đã từ bỏ tham, ẩn mình do đã từ bỏ sân, ẩn mình do đã từ bỏ si, ... phẫn nộ... oán hận... não hại... tật đố... ganh tỵ... xan tham... cho đến... ẩn mình do đã từ bỏ tất cả các hành bất thiện. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến: ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu ẩn mình? Này các Tỳ khưu, ở đây, đối với vị Tỳ khưu, ngã mạn ‘tôi là’ đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không hiện hữu, có pháp không sanh khởi trong tương lai. Này các Tỳ khưu, như vậy là vị Tỳ khưu ẩn mình.’ Như vậy là ẩn mình.

Akuhakoti tīṇi kuhanavatthūni – paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Không xảo trá là thế nào? Có ba cơ sở của sự xảo trá: cơ sở của sự xảo trá được gọi là sự thọ dụng các vật dụng, cơ sở của sự xảo trá được gọi là oai nghi, và cơ sở của sự xảo trá được gọi là lời nói bóng gió.

Katamaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idha gahapatikā bhikkhuṃ nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So pāpiccho icchāpakato atthiko cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ bhiyyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti, piṇḍapātaṃ paccakkhāti, senāsanaṃ paccakkhāti, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paccakkhāti. So evamāha – ‘‘kiṃ samaṇassa mahagghena cīvarena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo uñchācariyāya piṇḍiyālopena jīvikaṃ kappeyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena senāsanena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo rukkhamūliko vā assa sosāniko vā abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena! Etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo pūtimuttena vā haritakīkhaṇḍena vā osadhaṃ kareyyā’’ti. Tadupādāya lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati[Pg.173], lūkhaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati. Tamenaṃ gahapatikā evaṃ jānanti – ‘‘ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo dhutavādo’’ti bhiyyo bhiyyo nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So evamāha – ‘‘tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Saddhāya sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, deyyadhammassa sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, dakkhiṇeyyānaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. ‘Tumhākañcevāyaṃ saddhā atthi, deyyadhammo ca saṃvijjati, ahañca paṭiggāhako. Sacehaṃ na paṭiggahessāmi, evaṃ tumhe puññena paribāhirā bhavissanti. Na mayhaṃ iminā attho. Api ca tumhākaṃyeva anukampāya paṭiggaṇhāmī’’’ti. Tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭiggaṇhāti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Thế nào là căn nguyên của sự giả dối được gọi là sự thọ dụng vật dụng? Ở đây, các gia chủ thỉnh mời vị tỳ khưu với y phục, vật thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng. Vị ấy có ước muốn xấu xa, bị ước muốn xấu xa chi phối, mong muốn y phục, vật thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng, vì muốn có được nhiều hơn nên từ chối y phục, từ chối vật thực, từ chối sàng tọa, từ chối dược phẩm trị bệnh và các vật dụng. Vị ấy nói như vầy: – ‘Sa-môn cần gì y phục đắt tiền! Điều này mới thích hợp: vị Sa-môn lượm những miếng giẻ rách từ nghĩa địa, hoặc đống rác, hoặc cửa tiệm rồi may thành y tăng-già-lê mà mặc. Sa-môn cần gì vật thực đắt tiền! Điều này mới thích hợp: vị Sa-môn sống bằng cách đi khất thực lượm lặt từng miếng cơm. Sa-môn cần gì sàng tọa đắt tiền! Điều này mới thích hợp: vị Sa-môn sống dưới gốc cây, hoặc ở nghĩa địa, hoặc ngoài trời. Sa-môn cần gì dược phẩm trị bệnh và các vật dụng đắt tiền! Điều này mới thích hợp: vị Sa-môn làm thuốc bằng nước tiểu mục hoặc một miếng kha tử.’ Do đó, vị ấy mặc y thô xấu, dùng vật thực thô xấu, sử dụng sàng tọa thô xấu, sử dụng dược phẩm trị bệnh và các vật dụng thô xấu. Các gia chủ biết về vị ấy như vầy: – ‘Vị Sa-môn này ít ham muốn, biết đủ, sống độc cư, không giao du, tinh tấn, là người nói về hạnh đầu-đà,’ rồi lại càng thỉnh mời nhiều hơn với y phục, vật thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng. Vị ấy nói như vầy: – ‘Do sự hiện diện của ba điều, người thiện nam tử có tín tâm tạo được nhiều phước báu. Do sự hiện diện của tín tâm, người thiện nam tử có tín tâm tạo được nhiều phước báu; do sự hiện diện của vật thí, người thiện nam tử có tín tâm tạo được nhiều phước báu; do sự hiện diện của người đáng cúng dường, người thiện nam tử có tín tâm tạo được nhiều phước báu. Các vị có tín tâm này, vật thí cũng có sẵn, và tôi là người thọ nhận. Nếu tôi không nhận, như vậy các vị sẽ bị ra ngoài phước báu. Tôi không có nhu cầu với vật này. Tuy nhiên, tôi nhận là vì lòng bi mẫn đối với các vị.’ Do đó, vị ấy nhận nhiều y phục, nhận nhiều vật thực, nhận nhiều dược phẩm trị bệnh và các vật dụng. Bất cứ sự cau có, vẻ cau có, sự giả dối, cách thức giả dối, bản chất giả dối nào như vậy – đây là căn nguyên của sự giả dối được gọi là sự thọ dụng vật dụng.

Katamaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo, ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti, gamanaṃ saṇṭhapeti ṭhānaṃ saṇṭhapeti nisajjaṃ saṇṭhapeti sayanaṃ saṇṭhapeti, paṇidhāya gacchati paṇidhāya tiṭṭhati paṇidhāya nisīdati paṇidhāya seyyaṃ kappeti, samāhito viya gacchati samāhito viya tiṭṭhati samāhito viya nisīdati samāhito viya seyyaṃ kappeti, āpāthakajjhāyīva hoti. Yā evarūpā iriyāpathassa ṭhapanā āṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Thế nào là căn nguyên của sự giả dối được gọi là oai nghi? Ở đây, có người có ước muốn xấu xa, bị ước muốn xấu xa chi phối, có ý muốn được tôn kính, nghĩ rằng: ‘Như vậy, mọi người sẽ tôn kính ta,’ rồi sắp đặt việc đi, sắp đặt việc đứng, sắp đặt việc ngồi, sắp đặt việc nằm; đi với sự mong cầu, đứng với sự mong cầu, ngồi với sự mong cầu, nằm với sự mong cầu; đi như người có định, đứng như người có định, ngồi như người có định, nằm như người có định; dường như là người trầm tư trong tầm mắt của người khác. Bất cứ sự sắp đặt, sự sắp đặt kỹ lưỡng, sự sắp đặt tốt đẹp nào về oai nghi, sự cau có, vẻ cau có, sự giả dối, cách thức giả dối, bản chất giả dối nào như vậy – đây là căn nguyên của sự giả dối được gọi là oai nghi.

Katamaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo, ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti, ariyadhammasannissitaṃ vācaṃ bhāsati. ‘‘Yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yo evarūpaṃ pattaṃ dhāreti… lohathālakaṃ dhāreti… dhammakaraṇaṃ dhāreti… parisāvanaṃ dhāreti… kuñcikaṃ dhāreti… upāhanaṃ dhāreti… kāyabandhanaṃ dhāreti… āyogaṃ dhāreti so samaṇo [Pg.174] mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yassa evarūpo upajjhāyo so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yassa evarūpo ācariyo… evarūpā samānupajjhāyakā… samānācariyakā… mittā… sandiṭṭhā… sambhattā… sahāyā so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yo evarūpe vihāre vasati so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yo evarūpe aḍḍhayoge vasati… pāsāde vasati… hammiye vasati… guhāyaṃ vasati… leṇe vasati… kuṭiyā vasati… kūṭāgāre vasati… aṭṭe vasati … māḷe vasati… uddaṇḍe vasati… upaṭṭhānasālāyaṃ vasati… maṇḍape vasati… rukkhamūle vasati, so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati.

Thế nào là căn nguyên của sự giả dối được gọi là lời nói bóng gió? Ở đây, có người có ước muốn xấu xa, bị ước muốn xấu xa chi phối, có ý muốn được tôn kính, nghĩ rằng: ‘Như vậy, mọi người sẽ tôn kính ta,’ rồi nói lời nói liên quan đến Thánh pháp. Vị ấy nói rằng: ‘Vị Sa-môn nào mặc y như thế này là người có đại thần lực;’ ‘vị nào mang bát như thế này... mang bát đồng... mang bình lọc nước... mang túi lọc nước... mang dây lưng... mang dải vải, vị Sa-môn ấy là người có đại thần lực;’ ‘vị nào có thầy tế độ như thế này, vị Sa-môn ấy là người có đại thần lực;’ ‘vị nào có thầy giáo thọ như thế này... có bạn đồng thầy tế độ... có bạn đồng thầy giáo thọ... có bạn bè... có người quen biết... có người thân thiết... có bạn đồng hành, vị Sa-môn ấy là người có đại thần lực;’ ‘vị nào sống trong tịnh xá như thế này, vị Sa-môn ấy là người có đại thần lực;’ ‘vị nào sống trong nhà nóc cong như thế này... sống trong lâu đài... sống trong nhà có gác thượng... sống trong hang động... sống trong sơn động... sống trong am thất... sống trong nhà có nóc nhọn... sống trong tháp canh... sống trong nhà sàn... sống trong kho chứa... sống trong pháp đường... sống trong nhà lều... sống dưới gốc cây, vị Sa-môn ấy là người có đại thần lực.’

Atha vā korajikakorajiko bhākuṭikabhākuṭiko kuhakakuhako lapakalapako mukhasambhāviko, ‘‘ayaṃ samaṇo imāsaṃ evarūpānaṃ santānaṃ vihārasamāpattīnaṃ lābhī’’ti tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ nipuṇaṃ paṭicchannaṃ lokuttaraṃ suññatāpaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ kathesi. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu. Yassimāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati akuhakoti – patilīno akuhako.

Hoặc là, vị ấy rất cau có, rất hay nhăn mặt, rất xảo quyệt, rất hay khoác lác, tự tán dương mình, rồi nói một bài pháp như vậy, sâu sắc, thâm thúy, vi tế, che giấu, siêu thế, liên quan đến tánh Không, (với ngụ ý rằng): ‘Vị Sa-môn này đã chứng đắc các thiền chứng và các quả chứng an tịnh như thế này.’ Bất cứ sự cau có, vẻ cau có, sự giả dối, cách thức giả dối, bản chất giả dối nào như vậy – đây là căn nguyên của sự giả dối được gọi là lời nói bóng gió. Người nào đã đoạn trừ, cắt đứt, làm cho an tịnh, làm cho lắng dịu ba căn nguyên của sự giả dối này, khiến chúng không có khả năng sanh khởi lại, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người không giả dối – ẩn mình, không giả dối.

Apihālu amaccharīti. Pihā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā pihā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati apihālu. So rūpe na piheti, sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ … nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme na piheti na icchati na sādiyati na pattheti nābhijappatīti – apihālu. Amaccharīti pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccharaṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā [Pg.175] aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ gāho – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassetaṃ macchariyaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati amaccharīti – apihālu amaccharī.

Không tham muốn, không bỏn xẻn. Sự tham muốn được gọi là ái. Sự tham ái nào, sự tham luyến nào... cho đến... sự tham lam, sự tham, là bất thiện căn. Người nào đã đoạn tận, cắt đứt, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã thiêu đốt bằng ngọn lửa trí tuệ cái sự tham muốn, cái ái này, người ấy được gọi là người không tham muốn. Vị ấy không tham muốn sắc, không tham muốn tiếng... hương... vị... xúc... dòng họ... hội chúng... trú xứ... lợi lộc... danh tiếng... sự tán dương... sự an lạc... y... vật thực khất thực... sàng tọa... dược phẩm trị bệnh và vật dụng... cõi Dục... cõi Sắc... cõi Vô Sắc... Dục hữu... Sắc hữu... Vô Sắc hữu... Tưởng hữu... Vô Tưởng hữu... Phi Tưởng Phi Phi Tưởng hữu... Nhất Uẩn hữu... Tứ Uẩn hữu... Ngũ Uẩn hữu... quá khứ... vị lai... hiện tại... các pháp được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận thức; vị ấy không mong muốn, không ưa thích, không cầu mong, không khao khát – (đó là) người không tham muốn. Không bỏn xẻn là có năm sự bỏn xẻn: bỏn xẻn trú xứ, bỏn xẻn dòng họ, bỏn xẻn lợi lộc, bỏn xẻn dung sắc, bỏn xẻn Pháp. Sự bỏn xẻn, tánh bỏn xẻn, trạng thái bỏn xẻn, sự mong muốn riêng, sự keo kiệt, sự cứng lòng, sự không rộng rãi của tâm như thế này – điều này được gọi là sự bỏn xẻn. Lại nữa, sự bỏn xẻn về uẩn cũng là bỏn xẻn, sự bỏn xẻn về giới cũng là bỏn xẻn, sự bỏn xẻn về xứ, sự chấp thủ – điều này được gọi là sự bỏn xẻn. Người nào đã đoạn tận, cắt đứt, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã thiêu đốt bằng ngọn lửa trí tuệ cái sự bỏn xẻn này, người ấy được gọi là người không bỏn xẻn – (nghĩa là) không tham muốn, không bỏn xẻn.

Appagabbho ajegucchoti. Pāgabbhiyanti tīṇi pāgabbhiyāni – kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ, vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ, cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ. Katamaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco saṅghagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, gaṇagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, bhojanasālāyampi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, jantāgharepi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, udakatitthepi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, antaragharaṃ pavisantopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, antaragharaṃ paviṭṭhopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Không táo bạo, không đáng chê. Táo bạo là có ba sự táo bạo: sự táo bạo về thân, sự táo bạo về lời, sự táo bạo về ý. Thế nào là sự táo bạo về thân? Ở đây, có người khi đến giữa Tăng chúng cũng thể hiện sự táo bạo về thân, khi đến giữa hội chúng cũng thể hiện sự táo bạo về thân, ở trong nhà ăn cũng thể hiện sự táo bạo về thân, ở trong nhà tắm hơi cũng thể hiện sự táo bạo về thân, ở bến nước cũng thể hiện sự táo bạo về thân, khi đang đi vào trong làng cũng thể hiện sự táo bạo về thân, khi đã đi vào trong làng cũng thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là người khi đến giữa Tăng chúng thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người khi đến giữa Tăng chúng, do không cung kính, đứng va chạm vào các vị tỳ khưu trưởng lão, ngồi va chạm vào các vị, đứng phía trước các vị, ngồi phía trước các vị, ngồi trên chỗ ngồi cao, ngồi trùm đầu, đứng mà nói, vung tay mà nói. Như vậy là người khi đến giữa Tăng chúng thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittīkārakato therānaṃ bhikkhūnaṃ anupāhanānaṃ caṅkamantānaṃ saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamantānaṃ ucce caṅkame caṅkamati, chamāya caṅkamantānaṃ caṅkame caṅkamati, ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṃ pārupitvā nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là người khi đến giữa hội chúng thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người khi đến giữa hội chúng, do không cung kính, trong khi các vị tỳ khưu trưởng lão đang kinh hành không mang giày dép thì mình lại mang giày dép mà kinh hành; trong khi các vị đang kinh hành ở đường kinh hành thấp thì mình lại kinh hành ở đường kinh hành cao; trong khi các vị đang kinh hành trên mặt đất thì mình lại kinh hành trên đường kinh hành; đứng va chạm vào các vị, ngồi va chạm vào các vị, đứng phía trước các vị, ngồi phía trước các vị, ngồi trên chỗ ngồi cao, ngồi trùm đầu, đứng mà nói, vung tay mà nói. Như vậy là người khi đến giữa hội chúng thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ bhojanasālāyaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco bhojanasālāyaṃ acittīkārakato there bhikkhū anupakhajja nisīdati, navepi bhikkhū āsanena paṭibāhati, ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi [Pg.176] bhaṇati. Evaṃ bhojanasālāyaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là (người) ở trong nhà ăn thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người ở trong nhà ăn, do không cung kính, ngồi chen lấn các vị tỳ khưu trưởng lão, dùng chỗ ngồi để cản các vị tỳ khưu mới, đứng va chạm vào các vị, ngồi va chạm vào các vị, đứng phía trước các vị, ngồi phía trước các vị, ngồi trên chỗ ngồi cao, ngồi trùm đầu, đứng mà nói, vung tay mà nói. Như vậy là (người) ở trong nhà ăn thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco jantāghare acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, anāpucchampi anajjhiṭṭhopi kaṭṭhaṃ pakkhipati, dvārampi pidahati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là (người) ở trong nhà tắm hơi thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người ở trong nhà tắm hơi, do không cung kính, đứng va chạm vào các vị tỳ khưu trưởng lão, ngồi va chạm vào các vị, đứng phía trước các vị, ngồi phía trước các vị, ngồi trên chỗ ngồi cao; không hỏi, không được yêu cầu mà bỏ củi vào, và đóng cửa lại; vung tay mà nói. Như vậy là (người) ở trong nhà tắm hơi thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco udakatitthe acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi otarati, puratopi otarati, ghaṭṭayantopi nhāyati, puratopi nhāyati, uparitopi nhāyati, ghaṭṭayantopi uttarati, puratopi uttarati, uparitopi uttarati. Evaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là (người) ở bến nước thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người ở bến nước, do không cung kính, xuống nước va chạm vào các vị tỳ khưu trưởng lão, xuống nước phía trước các vị, tắm va chạm vào các vị, tắm phía trước các vị, tắm phía trên dòng nước (của các vị), lên bờ va chạm vào các vị, lên bờ phía trước các vị, lên bờ phía trên dòng nước (của các vị). Như vậy là (người) ở bến nước thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ antaragharaṃ pavisanto kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ pavisanto acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi gacchati, puratopi gacchati, vokkammāpi therānaṃ bhikkhūnaṃ purato purato gacchati. Evaṃ antaragharaṃ pavisanto kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là (người) khi đang đi vào trong làng thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người khi đang đi vào trong làng, do không cung kính, đi va chạm vào các vị tỳ khưu trưởng lão, đi phía trước các vị, và vượt qua mà đi trước mặt các vị tỳ khưu trưởng lão. Như vậy là (người) khi đang đi vào trong làng thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ paviṭṭho, ‘‘na pavisa, bhante’’ti vuccamāno pavisati, ‘‘na tiṭṭha, bhante’’ti vuccamāno tiṭṭhati, ‘‘na nisīda, bhante’’ti vuccamāno nisīdati, anokāsampi pavisati, anokāsepi tiṭṭhati, anokāsepi nisīdati, yānipi tāni honti kulānaṃ ovarakāni gūḷhāni ca paṭicchannāni ca. Yattha kulitthiyo kuladhītaro kulasuṇhāyo kulakumāriyo nisīdanti, tatthapi sahasā pavisati kumārakassapi siraṃ parāmasati. Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti – idaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Làm thế nào người đã đi vào trong xóm làng biểu lộ sự táo bạo về thân? Ở đây, có người đã đi vào trong xóm làng, đang được nói rằng: ‘Thưa ngài, xin đừng đi vào,’ vẫn đi vào; đang được nói rằng: ‘Thưa ngài, xin đừng đứng lại,’ vẫn đứng lại; đang được nói rằng: ‘Thưa ngài, xin đừng ngồi xuống,’ vẫn ngồi xuống; cũng đi vào nơi không thích hợp, cũng đứng lại ở nơi không thích hợp, cũng ngồi xuống ở nơi không thích hợp. Và những nơi nào là phòng riêng của các gia đình, kín đáo và che khuất, nơi mà các phụ nữ trong gia đình, các con gái trong gia đình, các con dâu trong gia đình, các thiếu nữ trong gia đình đang ngồi, người ấy cũng đi vào nơi ấy một cách đột ngột, cũng xoa đầu của đứa bé trai. Như vậy, người đã đi vào trong xóm làng biểu lộ sự táo bạo về thân – đây là biểu lộ sự táo bạo về thân.

Katamaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, gaṇagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, antaragharaṃ paviṭṭhopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là biểu lộ sự táo bạo về lời nói? Ở đây, có người cũng khi đến giữa Tăng chúng biểu lộ sự táo bạo về lời nói, cũng khi đến giữa nhóm biểu lộ sự táo bạo về lời nói, cũng khi đã đi vào trong xóm làng biểu lộ sự táo bạo về lời nói.

Kathaṃ [Pg.177] saṅghagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there bhikkhū anāpucchaṃ vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ bhaṇati, pañhaṃ visajjeti, pātimokkhaṃ uddisati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ saṅghagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Làm thế nào người đến giữa Tăng chúng biểu lộ sự táo bạo về lời nói? Ở đây, có người đến giữa Tăng chúng, không tỏ lòng kính trọng, không hỏi ý kiến hoặc không được thỉnh mời các vị tỳ khưu trưởng lão, lại nói Pháp, trả lời câu hỏi, tụng đọc Pātimokkha; cũng nói trong khi đang đứng, cũng nói trong khi vung tay. Như vậy, người đến giữa Tăng chúng biểu lộ sự táo bạo về lời nói.

Kathaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittīkārakato there bhikkhū anāpucchaṃ vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ bhaṇati, pañhaṃ visajjeti, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Ārāmagatānaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ bhaṇati, pañhaṃ visajjeti, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Làm thế nào người đến giữa nhóm biểu lộ sự táo bạo về lời nói? Ở đây, có người đến giữa nhóm, không tỏ lòng kính trọng, không hỏi ý kiến hoặc không được thỉnh mời các vị tỳ khưu trưởng lão, lại nói Pháp, trả lời câu hỏi cho các vị tỳ khưu ở trong tu viện; cũng nói trong khi đang đứng, cũng nói trong khi vung tay. (Người ấy) nói Pháp, trả lời câu hỏi cho các vị tỳ khưu ni, các nam cư sĩ, các nữ cư sĩ ở trong tu viện; cũng nói trong khi đang đứng, cũng nói trong khi vung tay. Như vậy, người đến giữa nhóm biểu lộ sự táo bạo về lời nói.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ paviṭṭho itthiṃ vā kumāriṃ vā evamāha – ‘‘itthaṃnāme itthaṃgotte kiṃ atthi? Yāgu atthi, bhattaṃ atthi, khādanīyaṃ atthi. Kiṃ pivissāma, kiṃ bhuñjissāma, kiṃ khādissāma? Kiṃ vā atthi, kiṃ vā me dassathā’’ti vippalapati, yā evarūpā vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṃ. Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti – idaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Làm thế nào người đã đi vào trong xóm làng biểu lộ sự táo bạo về lời nói? Ở đây, có người đã đi vào trong xóm làng nói với người phụ nữ hoặc thiếu nữ như vầy: ‘Này người có tên như thế, có dòng họ như thế, có gì không? Có cháo không, có cơm không, có vật thực cứng không? Chúng ta sẽ uống gì, chúng ta sẽ ăn gì, chúng ta sẽ dùng món cứng gì? Hoặc có gì không, hoặc quý vị sẽ cho tôi gì?’ rồi nói lảm nhảm. Lời nói nào có dạng như vậy là nói lảm nhảm, nói luyên thuyên, nói ba hoa, sự nói ba hoa, tình trạng nói ba hoa. Như vậy, người đã đi vào trong xóm làng biểu lộ sự táo bạo về lời nói – đây là sự táo bạo về lời nói.

Katamaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco na uccā kulā pabbajito samāno uccā kulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na mahākulā pabbajito samāno mahākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na mahābhogakulā pabbajito samāno mahābhogakulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na uḷārabhogakulā pabbajito samāno… na suttantiko samāno suttantikena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na vinayadharo samāno… na dhammakathiko samāno… na āraññiko samāno… na piṇḍapātiko samāno… na paṃsukūliko samāno… na tecīvariko samāno… na sapadānacāriko samāno… na khalupacchābhattiko samāno… na nesajjiko samāno… na yathāsanthatiko samāno… na paṭhamassa jhānassa lābhī samāno paṭhamassa jhānassa lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena…pe… na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī [Pg.178] samāno nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena – idaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ. Yassimāni tīṇi pāgabbhiyāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati appagabbhoti – appagabbho.

Thế nào là sự táo bạo về tâm? Ở đây, có người là người không xuất gia từ dòng họ cao quý, lại đặt mình ngang bằng bằng tâm ý với người đã xuất gia từ dòng họ cao quý; là người không xuất gia từ dòng họ lớn, lại đặt mình ngang bằng bằng tâm ý với người đã xuất gia từ dòng họ lớn; là người không xuất gia từ dòng họ có tài sản lớn, lại đặt mình ngang bằng bằng tâm ý với người đã xuất gia từ dòng họ có tài sản lớn; là người không xuất gia từ dòng họ có tài sản dồi dào... là người không phải là bậc thông thuộc Kinh Tạng, lại đặt mình ngang bằng bằng tâm ý với bậc thông thuộc Kinh Tạng; là người không phải là bậc thông thuộc Luật Tạng... là người không phải là bậc thuyết pháp... là người không phải là vị sống ở rừng... là người không phải là vị thực hành hạnh đầu đà ăn khất thực... là người không phải là vị thực hành hạnh đầu đà mặc y phấn tảo... là người không phải là vị thực hành hạnh đầu đà tam y... là người không phải là vị thực hành hạnh đầu đà đi khất thực từng nhà... là người không phải là vị thực hành hạnh đầu đà không nhận đồ ăn thêm sau khi đã đủ... là người không phải là vị thực hành hạnh đầu đà ngồi... là người không phải là vị thực hành hạnh đầu đà ở bất cứ chỗ nào được sắp đặt... là người không phải là vị đắc Sơ thiền, lại đặt mình ngang bằng bằng tâm ý với vị đắc Sơ thiền... cho đến... là người không phải là vị đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, lại đặt mình ngang bằng bằng tâm ý với vị đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ định – đây là sự táo bạo về tâm. Đối với người nào, ba sự táo bạo này đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt hoàn toàn, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi lại, đã được đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ, người ấy được gọi là người không táo bạo – người không táo bạo.

Ajegucchoti. Atthi puggalo jeguccho, atthi ajeguccho. Katamo ca puggalo jeguccho? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asucisaṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto – ayaṃ vuccati puggalo jeguccho. Atha vā kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patiṭṭhīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti – ayaṃ vuccati puggalo jeguccho. Atha vā kodhano hoti upanāhī, makkhī hoti paḷāsī, issukī hoti maccharī, saṭho hoti māyāvī, thaddho hoti atimānī, pāpiccho hoti micchādiṭṭhi, sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādānaggāhī duppaṭinissaggī – ayaṃ vuccati puggalo jeguccho.

Về từ ‘không đáng ghê tởm’. Có hạng người đáng ghê tởm, có hạng người không đáng ghê tởm. Và thế nào là hạng người đáng ghê tởm? Ở đây, có hạng người là người ác giới, có các pháp ác, có hành vi đáng ngờ không trong sạch, có hành động che giấu, không phải là sa-môn nhưng tự nhận là sa-môn, không sống phạm hạnh nhưng tự nhận là sống phạm hạnh, bên trong thối rữa, bị rỉ chảy, sanh ra như đồ rác rưởi – người này được gọi là hạng người đáng ghê tởm. Hoặc là, là người hay phẫn nộ, có nhiều phiền muộn, dù chỉ bị nói chút ít vẫn bực tức, tức giận, có ác tâm, cố chấp, và làm biểu lộ sự phẫn nộ, sự sân hận, và sự không hài lòng – người này được gọi là hạng người đáng ghê tởm. Hoặc là, là người hay phẫn nộ, hay oán hận; là người hay gièm pha, hay cạnh tranh; là người hay ganh tỵ, hay bỏn xẻn; là người xảo trá, hay lừa dối; là người cứng đầu, hay quá kiêu mạn; là người có ước muốn xấu xa, có tà kiến; là người chấp thủ vào quan điểm của mình, hay nắm giữ chặt, khó từ bỏ – người này được gọi là hạng người đáng ghê tởm.

Katamo ca puggalo ajeguccho? Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu – ayaṃ vuccati puggalo ajeguccho. Atha vā akkodhano hoti anupāyāsabahulo, bahumpi vutto samāno na abhisajjati na kuppati na byāpajjati na patiṭṭhīyati, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti – ayaṃ vuccati puggalo ajeguccho. Atha vā akkodhano hoti anupanāhī, amakkhī hoti apaḷāsī, anissukī hoti amaccharī, asaṭho hoti amāyāvī, athaddho hoti anatimānī, na pāpiccho hoti na micchādiṭṭhi, asandiṭṭhiparāmāsī hoti anādānaggāhī suppaṭinissaggī – ayaṃ vuccati puggalo ajeguccho. Sabbe bālaputhujjanā jegucchā, puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya aṭṭha ariyapuggalā ajegucchāti – appagabbho ajeguccho.

Và thế nào là hạng người không đáng chê? Ở đây, vị tỳ khưu là người có giới, sống được thu thúc bởi sự thu thúc của Pātimokkha, có đầy đủ oai nghi và hành xứ, thấy sự đáng sợ trong các lỗi lầm dù là nhỏ nhặt, thọ trì và thực hành trong các học giới – vị này được gọi là người không đáng chê. Hoặc là, vị ấy là người không phẫn nộ, không có nhiều phiền muộn, dù bị nói nhiều cũng không bám víu, không tức giận, không sinh ác ý, không cố chấp, không biểu lộ sự tức giận, sự sân hận, và sự không hài lòng – vị này được gọi là người không đáng chê. Hoặc là, vị ấy là người không phẫn nộ, không cột oán; là người không gièm pha, không cạnh tranh; là người không ganh tỵ, không bỏn xẻn; là người không xảo trá, không lừa dối; là người không cứng nhắc, không quá mạn; không có ác dục, không có tà kiến; không cố chấp vào quan điểm của mình, không nắm giữ điều không nên nắm giữ, dễ dàng từ bỏ – vị này được gọi là người không đáng chê. Tất cả kẻ phàm phu ngu dốt đều đáng chê; kể từ bậc thiện phàm phu, tám bậc Thánh nhân là không đáng chê – (đó là ý nghĩa của) không thô lỗ, không đáng chê.

Pesuṇeyye ca no yutoti. Pesuññanti idhekacco pisuṇavāco hoti, ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā [Pg.179] imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhettā, bhinnānaṃ vā anuppadātā, vaggārāmo, vaggarato, vagganandī, vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti – idaṃ vuccati pesuññaṃ.

Và không dính líu đến lời đâm thọc. Lời đâm thọc là gì? Ở đây, có người có lời nói đâm thọc, nghe từ nơi này, nói lại ở nơi kia để gây chia rẽ những người này; hoặc nghe từ nơi kia, nói lại cho những người này để gây chia rẽ những người nọ. Như vậy, là người phá vỡ sự hòa hợp, hoặc là người xúi giục thêm những người đã chia rẽ; thích thú bè phái, ưa thích bè phái, hoan hỷ trong bè phái, là người nói lời gây ra bè phái – điều này được gọi là lời đâm thọc.

Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharati – piyakamyatāya vā, bhedādhippāyena vā. Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati? Imassa piyo bhavissāmi, manāpo bhavissāmi, vissāsiko bhavissāmi, abbhantariko bhavissāmi, suhadayo bhavissāmīti. Evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati. Kathaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharati? ‘‘Kathaṃ ime nānā assu vinā assu vaggā assu dvedhā assu dvejjhā assu dve pakkhā assu bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ dukkhaṃ na phāsu vihareyyu’’nti. Evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharati. Yassetaṃ pesuññaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so pesuññe no yuto na yutto na payutto na sammāyuttoti – pesuṇeyye ca no yuto.

Lại nữa, người ta thực hiện lời đâm thọc vì hai lý do – hoặc vì muốn được yêu mến, hoặc với ý định gây chia rẽ. Thế nào là thực hiện lời đâm thọc vì muốn được yêu mến? (Nghĩ rằng): 'Ta sẽ trở thành người được yêu mến của người này, sẽ là người làm hài lòng, sẽ là người thân tín, sẽ là người thân cận, sẽ là người có thiện tâm.' Như vậy, người ấy thực hiện lời đâm thọc vì muốn được yêu mến. Thế nào là thực hiện lời đâm thọc với ý định gây chia rẽ? (Nghĩ rằng): 'Làm thế nào để những người này trở nên khác biệt, trở nên xa cách, trở thành bè phái, trở thành hai phe, trở thành hai nhóm, trở thành hai phe phái, làm thế nào để họ bị chia rẽ, không hòa hợp, sống khổ sở, không an ổn?' Như vậy, người ấy thực hiện lời đâm thọc với ý định gây chia rẽ. Người nào mà lời đâm thọc này đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã được thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy không dính líu, không liên hệ, không gắn bó, không hoàn toàn dính líu đến lời đâm thọc – (đó là ý nghĩa của) và không dính líu đến lời đâm thọc.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Patilīno akuhako, apihālu amaccharī;

Appagabbho ajeguccho, pesuṇeyye ca no yuto’’ti.

‘Vị ẩn mình, không lừa dối, không tham lam, không bỏn xẻn; không thô lỗ, không đáng chê, và không dính líu đến lời đâm thọc.’

88.

88.

Sātiyesu anassāvī, atimāne ca no yuto;

Saṇho ca paṭibhānavā, na saddho na virajjati.

Không rò rỉ (tham ái) trong các dục lạc, và không dính líu đến quá mạn; là người tế nhị và có trí tuệ biện tài, không tin tưởng (mù quáng), không tham đắm.

Sātiyesu anassāvīti. Sātiyā vuccanti pañca kāmaguṇā. Kiṃkāraṇā sātiyā vuccanti pañca kāmaguṇā? Yebhuyyena devamanussā pañca kāmaguṇe icchanti sātiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti, taṃkāraṇā sātiyā vuccanti pañca kāmaguṇā. Yesaṃ esā sātiyā taṇhā appahīnā tesaṃ cakkhuto rūpataṇhā savati āsavati sandati pavattati, sotato saddataṇhā… ghānato gandhataṇhā… jivhāto rasataṇhā… kāyato phoṭṭhabbataṇhā… manato dhammataṇhā savati āsavati sandati pavattati. Yesaṃ esā sātiyā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā tesaṃ cakkhuto rūpataṇhā na savati nāsavati na sandati na pavattati[Pg.180], sotato saddataṇhā…pe… manato dhammataṇhā na savati nāsavati na sandati na pavattatīti – sātiyesu anassāvī.

Không rò rỉ trong các dục lạc. Năm dục trưởng dưỡng được gọi là 'sātiyā' (dục lạc). Vì lý do gì năm dục trưởng dưỡng được gọi là 'sātiyā'? Phần lớn chư thiên và loài người mong muốn, ưa thích, ao ước, khao khát, thèm muốn năm dục trưởng dưỡng; vì lý do đó, năm dục trưởng dưỡng được gọi là 'sātiyā'. Đối với những ai mà tham ái đối với dục lạc này chưa được đoạn trừ, thì đối với họ, tham ái đối với sắc khởi sanh từ mắt, nó rò rỉ, chảy tràn, tuôn chảy, tiếp diễn; tham ái đối với thanh từ tai... tham ái đối với hương từ mũi... tham ái đối với vị từ lưỡi... tham ái đối với xúc từ thân... tham ái đối với pháp từ ý khởi sanh, nó rò rỉ, chảy tràn, tuôn chảy, tiếp diễn. Đối với những ai mà tham ái đối với dục lạc này đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã được thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, thì đối với họ, tham ái đối với sắc không khởi sanh từ mắt, không rò rỉ, không chảy tràn, không tuôn chảy, không tiếp diễn; tham ái đối với thanh từ tai... cho đến... tham ái đối với pháp từ ý không khởi sanh, không rò rỉ, không chảy tràn, không tuôn chảy, không tiếp diễn – (đó là ý nghĩa của) không rò rỉ trong các dục lạc.

Atimāne ca no yutoti. Katamo atimāno? Idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati atimāno. Yasseso atimāno pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so atimāne ca no yuto na yutto nappayutto na sammāyuttoti – atimāne ca no yuto.

Và không dính líu đến quá mạn. Thế nào là quá mạn? Ở đây, có người khinh thường người khác về dòng dõi, hoặc về gia tộc... hoặc về một phương diện nào đó. Sự kiêu mạn, sự tưởng tượng, tình trạng tưởng tượng, sự tự cao, sự tự tôn, sự phất cờ, sự đề cao, sự muốn được như ngọn cờ của tâm như vậy – điều này được gọi là quá mạn. Người nào mà quá mạn này đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã được thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy không dính líu, không liên hệ, không gắn bó, không hoàn toàn dính líu đến quá mạn – (đó là ý nghĩa của) và không dính líu đến quá mạn.

Saṇho ca paṭibhānavāti. Saṇhoti saṇhena kāyakammena samannāgatoti saṇho, saṇhena vacīkammena… saṇhena manokammena samannāgatoti saṇho, saṇhehi satipaṭṭhānehi samannāgatoti saṇho, saṇhehi sammappadhānehi… saṇhehi iddhipādehi… saṇhehi indriyehi… saṇhehi balehi… saṇhehi bojjhaṅgehi samannāgatoti saṇho, saṇhena ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgatoti – saṇho.

Là người tế nhị và có trí tuệ biện tài. Tế nhị là gì? Là người có thân nghiệp tế nhị, nên gọi là tế nhị; có khẩu nghiệp tế nhị... có ý nghiệp tế nhị, nên gọi là tế nhị; có các niệm xứ tế nhị, nên gọi là tế nhị; có các chánh cần tế nhị... có các như ý túc tế nhị... có các căn tế nhị... có các lực tế nhị... có các giác chi tế nhị, nên gọi là tế nhị; có Thánh đạo Tám ngành tế nhị, nên gọi là tế nhị.

Paṭibhānavāti tayo paṭibhānavanto – pariyattipaṭibhānavā, paripucchāpaṭibhānavā, adhigamapaṭibhānavā. Katamo pariyattipaṭibhānavā? Idhekaccassa pakatiyā pariyāpuṭaṃ hoti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ, tassa pariyattiṃ nissāya paṭibhāyati – ayaṃ pariyattipaṭibhānavā. Katamo paripucchāpaṭibhānavā? Idhekacco paripucchitā hoti attatthe ca ñāyatthe ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca, tassa taṃ paripucchaṃ nissāya paṭibhāyati – ayaṃ paripucchāpaṭibhānavā. Katamo adhigamapaṭibhānavā? Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo, tassa attho ñāto dhammo ñāto nirutti ñātā, atthe ñāte attho paṭibhāyati, dhamme ñāte dhammo paṭibhāyati, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāyati; imesu tīsu [Pg.181] ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato so vuccati paṭibhānavā. Yassa pariyatti natthi, paripucchā natthi, adhigamo natthi, kiṃ tassa paṭibhāyissatīti – saṇho ca paṭibhānavā.

Về người có biện tài, có ba hạng người có biện tài: người có biện tài về học thuyết, người có biện tài về chất vấn, người có biện tài về chứng đắc. Thế nào là người có biện tài về học thuyết? Ở đây, có người theo tự nhiên đã học thuộc lòng: kinh, ứng tụng, ký thuyết, kệ ngôn, cảm hứng ngữ, như thị ngữ, bổn sanh, vị tằng hữu pháp, phương quảng; do nương vào học thuyết ấy nên vị ấy có biện tài. Đây là người có biện tài về học thuyết. Thế nào là người có biện tài về chất vấn? Ở đây, có người hay chất vấn về ý nghĩa, về nguyên nhân, về đặc tính, về lý do, về trường hợp và phi trường hợp; do nương vào sự chất vấn ấy nên vị ấy có biện tài. Đây là người có biện tài về chất vấn. Thế nào là người có biện tài về chứng đắc? Ở đây, có người đã chứng đắc bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm quyền, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo Tám ngành, bốn Thánh đạo, bốn quả Sa-môn, bốn vô ngại giải, sáu thắng trí; đối với vị ấy, nghĩa đã được biết, pháp đã được biết, ngữ nguyên đã được biết. Khi nghĩa đã được biết, biện tài về nghĩa khởi lên; khi pháp đã được biết, biện tài về pháp khởi lên; khi ngữ nguyên đã được biết, biện tài về ngữ nguyên khởi lên. Trí tuệ ở trong ba loại trí này là biện tài vô ngại giải. Vị nào được trang bị, được trang bị đầy đủ, đã đạt đến, đã đạt đến trọn vẹn, đã sanh khởi, đã thành tựu, đã hội đủ biện tài vô ngại giải này, vị ấy được gọi là người có biện tài. Người nào không có học thuyết, không có chất vấn, không có chứng đắc, làm sao vị ấy có thể có biện tài được? – (Như vậy là) tinh tế và có biện tài.

Na saddho na virajjatīti. Na saddhoti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ na kassaci saddahati aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā brahmuno vā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ…pe… ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti…pe… ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti… ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti…pe… ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti… ‘‘idaṃ dukkha’’nti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti… ‘‘ime āsavā’’ti…pe… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti… ‘‘ime dhammā abhiññeyyā’’ti…pe… ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ…pe… channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca…pe… catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ na kassaci saddahati aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā brahmuno vā.

Không tin tưởng, không ly tham. Không tin tưởng có nghĩa là: Vị ấy không tin tưởng bất cứ ai, dù là Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, ma vương, hay phạm thiên nào khác về pháp mà chính mình đã tự mình thắng tri, tự mình chứng ngộ. ‘Tất cả các hành là vô thường’ là điều đã được chính mình tự mình thắng tri... ‘Tất cả các hành là khổ’... ‘Tất cả các pháp là vô ngã’... ‘Do duyên vô minh, các hành sanh khởi’... ‘Do duyên sanh, già-chết (sanh khởi)’... ‘Do vô minh diệt, các hành diệt’... ‘Do sanh diệt, già-chết diệt’... ‘Đây là khổ’... ‘Đây là con đường đưa đến khổ diệt’... ‘Đây là các lậu hoặc’... ‘Đây là con đường đưa đến lậu hoặc diệt’... ‘Các pháp này cần được thắng tri’... ‘Các pháp này cần được chứng ngộ’ là điều đã được chính mình tự mình thắng tri... sự sanh khởi và đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại và sự xuất ly của sáu xứ xúc... sự sanh khởi của năm thủ uẩn... sự sanh khởi và đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại và sự xuất ly của bốn đại... là điều đã được chính mình tự mình thắng tri... ‘Phàm pháp gì có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có đoạn diệt’ là pháp đã được chính mình tự mình thắng tri, tự mình chứng ngộ, vị ấy không tin tưởng bất cứ ai, dù là Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, ma vương, hay phạm thiên nào khác.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘saddahasi tvaṃ, sāriputta, saddhindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānaṃ; vīriyindriyaṃ… satindriyaṃ… samādhindriyaṃ… paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosāna’’nti?

Điều này đã được Thế Tôn nói: ‘Này Sāriputta, ông có tin rằng tín quyền, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ hướng đến bất tử, có bất tử làm đích đến, có bất tử làm cứu cánh; tinh tấn quyền... niệm quyền... định quyền... tuệ quyền, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ hướng đến bất tử, có bất tử làm đích đến, có bất tử làm cứu cánh không?’

‘‘Na khvāhaṃ ettha, bhante, bhagavato saddhāya gacchāmi saddhindriyaṃ… vīriyindriyaṃ… satindriyaṃ… samādhindriyaṃ… paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānaṃ. Yesaṃ nūnetaṃ, bhante, aññātaṃ assa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya, te tattha paresaṃ saddhāya gaccheyyuṃ saddhindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānaṃ. Vīriyindriyaṃ… satindriyaṃ… samādhindriyaṃ [Pg.182]… paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānaṃ. Yesañca kho etaṃ, bhante, ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya, nikkaṅkhā te tattha nibbicikicchā. Saddhindriyaṃ… vīriyindriyaṃ… satindriyaṃ… samādhindriyaṃ… paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānaṃ. Mayhañca kho, etaṃ bhante, ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phassitaṃ paññāya, nikkaṅkhohaṃ tattha nibbicikiccho. Saddhindriyaṃ… vīriyindriyaṃ… satindriyaṃ… samādhindriyaṃ… paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosāna’’nti.

‘Bạch Thế Tôn, về vấn đề này, con không đi theo đức tin đối với Thế Tôn rằng tín quyền... tinh tấn quyền... niệm quyền... định quyền... tuệ quyền, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ hướng đến bất tử, có bất tử làm đích đến, có bất tử làm cứu cánh. Bạch Thế Tôn, những ai chưa biết, chưa thấy, chưa hiểu rõ, chưa chứng ngộ, chưa tiếp xúc bằng trí tuệ về điều này, chắc chắn họ phải đi theo đức tin của người khác về vấn đề ấy rằng tín quyền, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ hướng đến bất tử, có bất tử làm đích đến, có bất tử làm cứu cánh. Tinh tấn quyền... niệm quyền... định quyền... tuệ quyền, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ hướng đến bất tử, có bất tử làm đích đến, có bất tử làm cứu cánh. Còn những ai, bạch Thế Tôn, đã biết, đã thấy, đã hiểu rõ, đã chứng ngộ, đã tiếp xúc bằng trí tuệ về điều này, họ không còn do dự, không còn nghi ngờ về vấn đề ấy. Tín quyền... tinh tấn quyền... niệm quyền... định quyền... tuệ quyền, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ hướng đến bất tử, có bất tử làm đích đến, có bất tử làm cứu cánh. Và bạch Thế Tôn, điều này đã được con biết, đã được thấy, đã được hiểu rõ, đã được chứng ngộ, đã được tiếp xúc bằng trí tuệ; con không còn do dự, không còn nghi ngờ về vấn đề ấy. Tín quyền... tinh tấn quyền... niệm quyền... định quyền... tuệ quyền, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ hướng đến bất tử, có bất tử làm đích đến, có bất tử làm cứu cánh.’

‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Yesañhetaṃ, sāriputta, aññātaṃ assa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya, te tattha paresaṃ saddhāya gaccheyyuṃ saddhindriyaṃ…pe… paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānanti.

‘Lành thay, lành thay, Sāriputta! Này Sāriputta, những ai chưa biết, chưa thấy, chưa hiểu rõ, chưa chứng ngộ, chưa tiếp xúc bằng trí tuệ về điều này, họ phải đi theo đức tin của người khác về vấn đề ấy rằng tín quyền... tuệ quyền, khi được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ hướng đến bất tử, có bất tử làm đích đến, có bất tử làm cứu cánh.’

‘‘Assaddho akataññū ca, sandhicchedo ca yo naro;

Hatāvakāso vantāso, sa ve uttamaporiso’’ti.

‘Người không tin tưởng, biết được Vô vi, Đã cắt đứt sự nối liền, hủy hoại cơ hội, Đã từ bỏ mọi hy vọng, vị ấy thật là bậc tối thượng.’

Na saddho na virajjatīti. Sabbe bālaputhujjanā rajjanti, puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekkhā virajjanti. Arahā neva rajjati no virajjati, viratto so khayā rāgassa vītarāgattā khayā dosassa vītadosattā, khayā mohassa vītamohattā. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – na saddho na virajjati.

Về câu ‘Không tin tưởng, không ly tham.’ Tất cả kẻ phàm phu ngu dốt đều tham ái; kể từ vị thiện phàm phu, bảy bậc hữu học thì ly tham. Vị A-la-hán không tham ái cũng không ly tham. Vị ấy đã ly tham do sự đoạn tận của tham, do đã thoát ly tham; do sự đoạn tận của sân, do đã thoát ly sân; do sự đoạn tận của si, do đã thoát ly si. Vị ấy đã sống xong phạm hạnh, đã thực hành xong phận sự…v.v… đối với vị ấy không có sự tái sanh, tức là vòng luân hồi sanh tử. Đây là ý nghĩa của câu ‘Không tin tưởng, không ly tham.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Sātiyesu anassāvī, atimāne ca no yuto;

Saṇho ca paṭibhānavā, na saddho na virajjatī’’ti.

“Người không giao du (với ái dục) trong các điều khả ái, và không dính mắc vào sự quá mạn, lại vi tế và có trí tuệ biện tài, không tin tưởng, không ly tham, người như thế Ta gọi là bậc tịch tịnh.”

89.

89.

Lābhakamyā na sikkhati, alābhe ca na kuppati;

Aviruddho ca taṇhāya, rasesu nānugijjhati.

Vị ấy không học tập vì mong cầu lợi lộc, và không tức giận khi không được lợi lộc; không đối nghịch với ái dục, và không tham đắm các vị.

Lābhakamyā na sikkhati, alābhe ca na kuppatīti. Kathaṃ lābhakamyā sikkhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu bhikkhuṃ passati lābhiṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘‘kena nu [Pg.183] kho ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti? Tassa evaṃ hoti – ‘‘ayaṃ kho āyasmā suttantiko, tenāyamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti. So lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento suttantaṃ pariyāpuṇāti. Evampi lābhakamyā sikkhati.

Về câu ‘Không học tập vì mong cầu lợi lộc, và không tức giận khi không được lợi lộc.’ Thế nào là học tập vì mong cầu lợi lộc? Này các Tỳ khưu, ở đây, một Tỳ khưu thấy một Tỳ khưu khác được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng. Vị ấy suy nghĩ như sau: “Do đâu mà vị tôn giả này được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng?” Vị ấy lại suy nghĩ như sau: “Vị tôn giả này là người học Kinh tạng, do đó vị tôn giả này được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng.” Vị ấy, vì lợi lộc, do duyên lợi lộc, với nguyên nhân là lợi lộc, để làm phát sanh lợi lộc, trong khi làm cho lợi lộc chín muồi, đã học thuộc lòng Kinh tạng. Như vậy cũng là học tập vì mong cầu lợi lộc.

Atha vā bhikkhu bhikkhuṃ passati lābhiṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘‘kena nu kho ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti? Tassa evaṃ hoti – ‘‘ayaṃ kho āyasmā vinayadharo…pe… dhammakathiko… ābhidhammiko, tenāyamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti. So lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento abhidhammaṃ pariyāpuṇāti. Evampi lābhakamyā sikkhati.

Hoặc nữa, một Tỳ khưu thấy một Tỳ khưu khác được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng. Vị ấy suy nghĩ như sau: “Do đâu mà vị tôn giả này được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng?” Vị ấy lại suy nghĩ như sau: “Vị tôn giả này là người trì Luật… v.v… là người thuyết pháp… là người thông suốt A-tỳ-đàm, do đó vị tôn giả này được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng.” Vị ấy, vì lợi lộc, do duyên lợi lộc, với nguyên nhân là lợi lộc, để làm phát sanh lợi lộc, trong khi làm cho lợi lộc chín muồi, đã học thuộc lòng A-tỳ-đàm. Như vậy cũng là học tập vì mong cầu lợi lộc.

Atha vā bhikkhu bhikkhuṃ passati lābhiṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘‘kena nu kho ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti? Tassa evaṃ hoti – ‘‘ayaṃ kho āyasmā āraññiko… piṇḍapātiko… paṃsukūliko… tecīvariko… sapadānacāriko… khalupacchābhattiko… nesajjiko… yathāsanthatiko, tenāyamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti. So lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento āraññiko hoti…pe… yathāsanthatiko hoti. Evampi lābhakamyā sikkhati.

Hoặc nữa, một Tỳ khưu thấy một Tỳ khưu khác được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng. Vị ấy suy nghĩ như sau: “Do đâu mà vị tôn giả này được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng?” Vị ấy lại suy nghĩ như sau: “Vị tôn giả này là người thực hành hạnh ở rừng… hạnh khất thực… hạnh mặc y phấn tảo… hạnh tam y… hạnh khất thực từng nhà… hạnh không ăn sau khi đã từ chối… hạnh ngồi… hạnh ở đâu cũng được, do đó vị tôn giả này được nhiều y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng.” Vị ấy, vì lợi lộc, do duyên lợi lộc, với nguyên nhân là lợi lộc, để làm phát sanh lợi lộc, trong khi làm cho lợi lộc chín muồi, đã trở thành người thực hành hạnh ở rừng… v.v… trở thành người thực hành hạnh ở đâu cũng được. Như vậy cũng là học tập vì mong cầu lợi lộc.

Kathaṃ na lābhakamyā sikkhati? Idha bhikkhu na lābhahetu, na lābhapaccayā, na lābhakāraṇā, na lābhābhinibbattiyā, na lābhaṃ paripācento, yāvadeva attadamatthāya attasamatthāya attaparinibbāpanatthāya suttantaṃ pariyāpuṇāti, vinayaṃ pariyāpuṇāti, abhidhammaṃ pariyāpuṇāti. Evampi na lābhakamyā sikkhati.

Thế nào là không học tập vì mong cầu lợi lộc? Ở đây, Tỳ khưu không học tập vì lợi lộc, không do duyên lợi lộc, không với nguyên nhân là lợi lộc, không để làm phát sanh lợi lộc, không trong khi làm cho lợi lộc chín muồi, mà chỉ để tự điều phục, để tự an tịnh, để tự đạt đến Niết-bàn mà học thuộc lòng Kinh tạng, học thuộc lòng Luật tạng, học thuộc lòng A-tỳ-đàm tạng. Như vậy cũng là không học tập vì mong cầu lợi lộc.

Atha [Pg.184] vā bhikkhu na lābhahetu, na lābhapaccayā, na lābhakāraṇā, na lābhābhinibbattiyā, na lābhaṃ paripācento, yāvadeva appicchaññeva nissāya santuṭṭhiññeva nissāya sallekhaññeva nissāya pavivekaññeva nissāya idamatthitaññeva nissāya āraññiko hoti, piṇḍapātiko hoti, paṃsukūliko hoti, tecīvariko hoti, sapadānacāriko hoti, khalupacchābhattiko hoti, nesajjiko hoti, yathāsanthatiko hoti. Evampi na lābhakamyā sikkhatīti – lābhakamyā na sikkhati.

Hoặc nữa, Tỳ khưu không vì lợi lộc, không do duyên lợi lộc, không với nguyên nhân là lợi lộc, không để làm phát sanh lợi lộc, không trong khi làm cho lợi lộc chín muồi, mà chỉ y cứ vào sự thiểu dục, y cứ vào sự tri túc, y cứ vào sự khắc khổ, y cứ vào sự độc cư, y cứ vào mục đích này mà trở thành người thực hành hạnh ở rừng, trở thành người thực hành hạnh khất thực, trở thành người thực hành hạnh mặc y phấn tảo, trở thành người thực hành hạnh tam y, trở thành người thực hành hạnh khất thực từng nhà, trở thành người thực hành hạnh không ăn sau khi đã từ chối, trở thành người thực hành hạnh ngồi, trở thành người thực hành hạnh ở đâu cũng được. Như vậy cũng là không học tập vì mong cầu lợi lộc. Đây là ý nghĩa của câu ‘Không học tập vì mong cầu lợi lộc.’

Alābhe ca na kuppatīti. Kathaṃ alābhe kuppati? Idhekacco ‘‘kulaṃ vā na labhāmi, gaṇaṃ vā na labhāmi, āvāsaṃ vā na labhāmi, lābhaṃ vā na labhāmi, yasaṃ vā na labhāmi, pasaṃsaṃ vā na labhāmi, sukhaṃ vā na labhāmi, cīvaraṃ vā na labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi, senāsanaṃ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṃ vā na labhāmi, appaññātomhī’’ti kuppati byāpajjati patiṭṭhīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Evaṃ alābhe kuppati.

Về câu ‘Và không tức giận khi không được lợi lộc.’ Thế nào là tức giận khi không được lợi lộc? Ở đây, có người nghĩ rằng: “Ta không được gia đình (hộ độ), không được giáo đoàn, không được trú xứ, không được lợi lộc, không được danh tiếng, không được tán dương, không được an lạc, không được y phục, không được vật thực khất thực, không được sàng tọa, không được dược phẩm trị bệnh và các vật dụng, không được người chăm sóc bệnh, ta là người ít được biết đến,” rồi tức giận, sanh ác ý, cố chấp, và biểu lộ sự tức giận, sự sân hận, và sự bất mãn. Như vậy là tức giận khi không được lợi lộc.

Kathaṃ alābhe na kuppati? Idha bhikkhu ‘‘kulaṃ vā na labhāmi gaṇaṃ vā na labhāmi…pe… appaññātomhī’’ti na kuppati na byāpajjati na patiṭṭhīyati, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Evaṃ alābhe na kuppatīti – lābhakamyā na sikkhati alābhe ca na kuppati.

Thế nào là không tức giận khi không được lợi lộc? Ở đây, Tỳ khưu nghĩ rằng: “Ta không được gia đình (hộ độ), không được giáo đoàn… v.v… ta là người ít được biết đến,” nhưng không tức giận, không sanh ác ý, không cố chấp, không biểu lộ sự tức giận, sự sân hận, và sự bất mãn. Như vậy là không tức giận khi không được lợi lộc. Đây là ý nghĩa của câu ‘Không học tập vì mong cầu lợi lộc, và không tức giận khi không được lợi lộc.’

Aviruddho ca taṇhāya, rasesu nānugijjhatīti. Viruddhoti yo cittassa āghāto paṭighāto, paṭighaṃ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitattaṃ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho, caṇḍikkaṃ, asuropo, anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati virodho. Yasseso virodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati aviruddho. Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Rasoti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso, ambilaṃ [Pg.185] madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambikaṃ kasāvo sādu asādu sītaṃ uṇhaṃ. Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā. Te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti, te ambilaṃ labhitvā anambilaṃ pariyesanti, anambilaṃ labhitvā ambilaṃ pariyesanti; madhuraṃ labhitvā amadhuraṃ pariyesanti, amadhuraṃ labhitvā madhuraṃ pariyesanti; tittakaṃ labhitvā atittakaṃ pariyesanti, atittakaṃ labhitvā tittakaṃ pariyesanti; kaṭukaṃ labhitvā akaṭukaṃ pariyesanti, akaṭukaṃ labhitvā kaṭukaṃ pariyesanti; loṇikaṃ labhitvā aloṇikaṃ pariyesanti, aloṇikaṃ labhitvā loṇikaṃ pariyesanti; khārikaṃ labhitvā akhārikaṃ pariyesanti, akhārikaṃ labhitvā khārikaṃ pariyesanti; lambikaṃ labhitvā kasāvaṃ pariyesanti, kasāvaṃ labhitvā lambikaṃ pariyesanti; sāduṃ labhitvā asāduṃ pariyesanti, asāduṃ labhitvā sāduṃ pariyesanti; sītaṃ labhitvā uṇhaṃ pariyesanti, uṇhaṃ labhitvā sītaṃ pariyesanti. Te yaṃ yaṃ labhitvā tena tena na santussanti aparāparaṃ pariyesanti, manāpikesu rasesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. Yassesā rasataṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti.

Không mâu thuẫn và không tham đắm các vị do ái. (Giải rằng:) ‘Mâu thuẫn’ là: sự tổn hại, sự chống đối của tâm, sự sát hại, sự đối nghịch, sự tức giận, sự phẫn nộ, sự phẫn nộ tột cùng, sự sân hận, sự sân hận mãnh liệt, sự sân hận tột cùng, sự biến hoại của tâm, sự làm hại ý, sự phẫn nộ, sự tức giận, trạng thái tức giận, sự sân hận, cách thức sân hận, trạng thái có thể sân hận, sự biến hoại, cách thức biến hoại, trạng thái có thể biến hoại, sự chống đối, sự đối nghịch, trạng thái hung dữ, lời nói không tốt đẹp, trạng thái không hài lòng của tâm – điều này được gọi là ‘sự mâu thuẫn’. Người nào đã đoạn tận, đã cắt đứt hoàn toàn, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi lại, đã được thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ đối với sự mâu thuẫn này, vị ấy được gọi là ‘vị không mâu thuẫn’. ‘Ái’ là: sắc ái, thinh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái. ‘Vị’ là: vị của rễ, vị của thân cây, vị của vỏ cây, vị của lá, vị của hoa, vị của quả; vị chua, vị ngọt, vị đắng, vị cay, vị mặn, vị kiềm, vị chua nhẹ, vị chát, vị ngon, vị không ngon, vị lạnh, vị nóng. Có một số sa-môn, bà-la-môn tham đắm các vị. Các vị ấy đi lang thang tìm kiếm các vị ngon tột bậc bằng đầu lưỡi. Các vị ấy, sau khi có được vị chua lại tìm kiếm vị không chua, sau khi có được vị không chua lại tìm kiếm vị chua; sau khi có được vị ngọt lại tìm kiếm vị không ngọt, sau khi có được vị không ngọt lại tìm kiếm vị ngọt; sau khi có được vị đắng lại tìm kiếm vị không đắng, sau khi có được vị không đắng lại tìm kiếm vị đắng; sau khi có được vị cay lại tìm kiếm vị không cay, sau khi có được vị không cay lại tìm kiếm vị cay; sau khi có được vị mặn lại tìm kiếm vị không mặn, sau khi có được vị không mặn lại tìm kiếm vị mặn; sau khi có được vị kiềm lại tìm kiếm vị không kiềm, sau khi có được vị không kiềm lại tìm kiếm vị kiềm; sau khi có được vị chua nhẹ lại tìm kiếm vị chát, sau khi có được vị chát lại tìm kiếm vị chua nhẹ; sau khi có được vị ngon lại tìm kiếm vị không ngon, sau khi có được vị không ngon lại tìm kiếm vị ngon; sau khi có được vị lạnh lại tìm kiếm vị nóng, sau khi có được vị nóng lại tìm kiếm vị lạnh. Các vị ấy, sau khi có được món nào cũng không hài lòng với món ấy, lại tìm kiếm món khác nữa; các vị ấy bị say đắm, tham luyến, dính mắc, mê muội, chìm đắm, vướng víu, bám chặt, bị trói buộc trong các vị khả ý. Người nào đã đoạn tận, đã cắt đứt hoàn toàn, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi lại, đã được thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ đối với vị ái này, vị ấy sau khi như lý tác ý, thọ dụng vật thực (với sự suy xét rằng): ‘Không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang điểm, không phải để tô điểm, chỉ là để cho thân này được duy trì, được bảo dưỡng, để chấm dứt sự khổ hại, để hỗ trợ cho phạm hạnh. Như vậy, tôi sẽ trừ diệt cảm thọ cũ, và sẽ không để cho cảm thọ mới sanh khởi, và sự tồn tại, sự không có tội lỗi, và sự an trú thoải mái sẽ có đối với tôi’.

Yathā vanaṃ ālimpeyya yāvadeva ropanatthāya, yathā vā pana akkhaṃ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā vā pana puttamaṃsaṃ āhāraṃ āhareyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya; evameva bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya…pe… phāsuvihāro cā’’ti. Rasataṇhaṃ pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti, rasataṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – aviruddho ca taṇhāya rasesu nānugijjhati.

Giống như người ta thoa thuốc lên vết thương, chỉ là để cho lành; hoặc giống như người ta tra dầu vào trục xe, chỉ là để chuyên chở hàng hóa; hoặc giống như người ta ăn thịt con, chỉ là để vượt qua sa mạc; cũng vậy, vị tỳ khưu sau khi như lý tác ý, thọ dụng vật thực (với sự suy xét rằng): ‘Không phải để vui đùa … cho đến … và sự an trú thoải mái sẽ có đối với tôi’. Vị ấy từ bỏ vị ái, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn hiện hữu; vị ấy xa lìa, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, tách ra, giải thoát, không liên hệ với vị ái, an trú với tâm đã được giải thoát khỏi các giới hạn – (đây là ý nghĩa của câu:) ‘không mâu thuẫn và không tham đắm các vị do ái’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Lābhakamyā [Pg.186] na sikkhati, alābhe ca na kuppati;

Aviruddho ca taṇhāya, rasesu nānugijjhatī’’ti.

‘Vị ấy không học hỏi vì mong cầu lợi lộc, và không tức giận khi không được lợi lộc; vị ấy không mâu thuẫn và không tham đắm các vị do ái’.

90.

90.

Upekkhako sadā sato, na loke maññate samaṃ;

Na visesī na nīceyyo, tassa no santi ussadā.

Vị ấy luôn luôn xả, có chánh niệm, không nghĩ mình bằng (người khác) trong đời, không (nghĩ mình) hơn, không (nghĩ mình) kém; đối với vị ấy, không có các sự kiêu mạn.

Upekkhako sadā satoti. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato. Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno. Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho paneva rūpaṃ disvā amanāpaṃ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya manāpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Manasā kho paneva dhammaṃ viññāya amanāpaṃ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.

‘Vị ấy luôn luôn xả, có chánh niệm’ (nghĩa là): ‘Vị có xả’ là vị thành tựu sáu loại xả. Sau khi thấy sắc bằng mắt, vị ấy không hoan hỷ, không ưu phiền, an trú xả, có chánh niệm, có tỉnh giác. Sau khi nghe tiếng bằng tai … cho đến … Sau khi biết pháp bằng ý, vị ấy không hoan hỷ, không ưu phiền, an trú xả, có chánh niệm, có tỉnh giác. Sau khi thấy sắc khả ý bằng mắt, vị ấy không tham muốn, không ưa thích, không sanh khởi tham ái; thân của vị ấy được vững trú, tâm được vững trú, được khéo an lập, được khéo giải thoát ở nội tâm. Và sau khi thấy sắc không khả ý bằng mắt, vị ấy không bối rối, tâm không dao động, ý không co rút, tâm không sân hận; thân của vị ấy được vững trú, tâm được vững trú, được khéo an lập, được khéo giải thoát ở nội tâm. Sau khi nghe tiếng bằng tai … sau khi ngửi hương bằng mũi … sau khi nếm vị bằng lưỡi … sau khi cảm xúc bằng thân … sau khi biết pháp khả ý bằng ý, vị ấy không tham muốn, không ưa thích, không sanh khởi tham ái; thân của vị ấy được vững trú, tâm được vững trú, được khéo an lập, được khéo giải thoát ở nội tâm. Và sau khi biết pháp không khả ý bằng ý, vị ấy không bối rối, tâm không dao động, ý không co rút, tâm không sân hận; thân của vị ấy được vững trú, tâm được vững trú, được khéo an lập, được khéo giải thoát ở nội tâm.

Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpāmanāpesu rūpesu tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Sau khi thấy sắc bằng con mắt, đối với các sắc khả ý và bất khả ý, thân của vị ấy chỉ đứng yên, tâm đứng yên, an trú tốt đẹp, khéo giải thoát ở bên trong. Sau khi nghe tiếng bằng lỗ tai… tóm lại… sau khi biết pháp bằng ý, đối với các pháp khả ý và bất khả ý, thân của vị ấy chỉ đứng yên, tâm đứng yên, an trú tốt đẹp, khéo giải thoát ở bên trong.

Cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya rajanīye na rajjati dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Diṭṭhe [Pg.187] diṭṭhamatto, sute sutamatto, mute mutamatto, viññāte viññātamatto. Diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati. Diṭṭhe anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. Sute… mute… viññāte anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.

Sau khi thấy sắc bằng con mắt, vị ấy không tham đắm trong đối tượng đáng tham, không sân hận trong đối tượng gây sân, không si mê trong đối tượng gây si, không phẫn nộ trong đối tượng gây phẫn nộ, không say đắm trong đối tượng gây say đắm, không phiền não trong đối tượng gây phiền não. Sau khi nghe tiếng bằng lỗ tai… tóm lại… sau khi biết pháp bằng ý, vị ấy không tham đắm trong đối tượng đáng tham, không sân hận trong đối tượng gây sân, không si mê trong đối tượng gây si, không phẫn nộ trong đối tượng gây phẫn nộ, không say đắm trong đối tượng gây say đắm, không phiền não trong đối tượng gây phiền não. Trong cái thấy chỉ là cái thấy, trong cái nghe chỉ là cái nghe, trong cái cảm nhận chỉ là cái cảm nhận, trong cái biết chỉ là cái biết. Vị ấy không dính mắc trong cái thấy, không dính mắc trong cái nghe, không dính mắc trong cái cảm nhận, không dính mắc trong cái biết. Trong cái thấy, vị ấy trú với tâm không hủy hoại, không tổn hại, không nương tựa, không ràng buộc, đã giải thoát, không liên kết, với tâm không có giới hạn. Trong cái nghe… trong cái cảm nhận… trong cái biết, vị ấy trú với tâm không hủy hoại, không tổn hại, không nương tựa, không ràng buộc, đã giải thoát, không liên kết, với tâm không có giới hạn.

Saṃvijjati arahato cakkhu, passati arahā cakkhunā rūpaṃ. Chandarāgo arahato natthi, suvimuttacitto arahā. Saṃvijjati arahato sotaṃ, suṇāti arahā sotena saddaṃ. Chandarāgo arahato natthi, suvimuttacitto arahā. Saṃvijjati arahato ghānaṃ, ghāyati arahā ghānena gandhaṃ. Chandarāgo arahato natthi, suvimuttacitto arahā. Saṃvijjati arahato jivhā, sāyati arahā jivhāya rasaṃ…pe… saṃvijjati arahato kāyo, phusati arahā kāyena phoṭṭhabbaṃ…pe… saṃvijjati arahato mano, vijānāti arahā manasā dhammaṃ. Chandarāgo arahato natthi suvimuttacitto arahā.

Vị A-la-hán có con mắt, vị A-la-hán thấy sắc bằng con mắt. Vị A-la-hán không có dục tham, vị A-la-hán có tâm khéo giải thoát. Vị A-la-hán có lỗ tai, vị A-la-hán nghe tiếng bằng lỗ tai. Vị A-la-hán không có dục tham, vị A-la-hán có tâm khéo giải thoát. Vị A-la-hán có lỗ mũi, vị A-la-hán ngửi mùi bằng lỗ mũi. Vị A-la-hán không có dục tham, vị A-la-hán có tâm khéo giải thoát. Vị A-la-hán có lưỡi, vị A-la-hán nếm vị bằng lưỡi… tóm lại… Vị A-la-hán có thân, vị A-la-hán xúc chạm đối tượng xúc chạm bằng thân… tóm lại… Vị A-la-hán có ý, vị A-la-hán biết pháp bằng ý. Vị A-la-hán không có dục tham, vị A-la-hán có tâm khéo giải thoát.

Cakkhu rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ, taṃ arahato dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Sotaṃ saddārāmaṃ…pe… ghānaṃ gandhārāmaṃ… jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā, sā arahato dantā guttā rakkhitā saṃvutā, tassā ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Kāyo phoṭṭhabbārāmo…pe… mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito, so arahato danto gutto rakkhito saṃvuto, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti.

Con mắt thích thú sắc, vui thích sắc, hoan hỷ sắc; con mắt ấy của vị A-la-hán đã được điều phục, hộ trì, phòng hộ, thu thúc, và Ngài thuyết pháp để thu thúc con mắt ấy. Lỗ tai thích thú tiếng… tóm lại… Lỗ mũi thích thú mùi… Lưỡi thích thú vị, vui thích vị, hoan hỷ vị; lưỡi ấy của vị A-la-hán đã được điều phục, hộ trì, phòng hộ, thu thúc, và Ngài thuyết pháp để thu thúc lưỡi ấy. Thân thích thú đối tượng xúc chạm… tóm lại… Ý thích thú pháp, vui thích pháp, hoan hỷ pháp; ý ấy của vị A-la-hán đã được điều phục, hộ trì, phòng hộ, thu thúc, và Ngài thuyết pháp để thu thúc ý ấy.

‘‘Dantaṃ nayanti samitiṃ, dantaṃ rājābhirūhati;

Danto seṭṭho manussesu, yotivākyaṃ titikkhati.

‘Họ dẫn con vật đã điều phục đến hội chúng, nhà vua cưỡi lên con vật đã điều phục; người đã được điều phục là cao thượng nhất giữa loài người, là người chịu đựng được lời mắng nhiếc.’

‘‘Varamassatarā dantā, ājānīyā ca sindhavā;

Kuñjarā ca mahānāgā, attadanto tato varaṃ.

‘Những con la đã được điều phục là tốt, cả những con ngựa thuần chủng xứ Sindh, và những con voi lớn, voi chúa; nhưng người tự điều phục mình còn tốt hơn thế nữa.’

‘‘Na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṃ disaṃ;

Yathāttanā sudantena, danto dantena gacchati.

‘Chắc chắn không phải với những cỗ xe này mà người ta có thể đi đến phương xứ chưa từng đến; như người đã điều phục đi đến bằng tự thân được khéo điều phục.’

‘‘Vidhāsu [Pg.188] na vikampanti, vippamuttā punabbhavā;

Dantabhūmimanuppattā, te loke vijitāvino.

‘Các vị ấy không dao động trong các loại ngã mạn, đã giải thoát khỏi tái sanh; đã đạt đến cảnh giới của bậc đã điều phục, các vị ấy là những người chiến thắng ở trên đời.’

‘‘Yassindriyāni bhāvitāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

Nibbijjha imaṃ parañca lokaṃ, kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa danto’’ti.

‘Người nào có các căn đã được tu tập, ở bên trong và bên ngoài, trong toàn thế giới; sau khi thâm nhập thế giới này và thế giới khác, người đã tu tập, đã điều phục ấy chờ đợi thời điểm.’

Upekkhako sadāti. Sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ…pe… pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu… citte… dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati satoti – upekkhako sadā sato.

Luôn xả niệm. Luôn luôn, mọi lúc, mọi thời, thường xuyên, không gián đoạn… tóm lại… trong giai đoạn cuối của uẩn tuổi thọ. Chánh niệm là chánh niệm vì bốn lý do – chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán thân trên thân, chánh niệm khi tu tập (niệm xứ quán thọ) trên các cảm thọ… (niệm xứ quán tâm) trên tâm… chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán pháp trên các pháp… tóm lại… vị ấy được gọi là người chánh niệm – luôn xả, luôn chánh niệm.

Na loke maññate samanti. ‘‘Sadisohamasmī’’ti mānaṃ na janeti jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunāti – na loke maññate samaṃ.

Không nghĩ mình bằng ai trên đời. Vị ấy không khởi lên ngã mạn rằng: ‘Ta bằng (người khác)’ do dòng dõi, hay do gia tộc… tóm lại… hay do bất cứ lý do nào khác – đó là ý nghĩa của ‘không nghĩ mình bằng ai trên đời’.

Na visesī na nīceyyoti. ‘‘Seyyohamasmī’’ti atimānaṃ na janeti jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. ‘‘Hīnohamasmī’’ti omānaṃ na janeti jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunāti – na visesī na nīceyyo.

Không hơn, không kém. Vị ấy không khởi lên quá mạn rằng: ‘Ta hơn (người khác)’ do dòng dõi, hay do gia tộc… tóm lại… hay do bất cứ lý do nào khác. Vị ấy không khởi lên ty mạn rằng: ‘Ta kém (người khác)’ do dòng dõi, hay do gia tộc… tóm lại… hay do bất cứ lý do nào khác – đó là ý nghĩa của ‘không hơn, không kém’.

Tassa no santi ussadāti. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Ussadāti sattussadā – rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussado kilesussado kammussado. Tassime ussadā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – tassa no santi ussadā.

Vị ấy không có những sự trỗi dậy. ‘Vị ấy’ nghĩa là vị A-la-hán, bậc đã tận trừ các lậu hoặc. ‘Những sự trỗi dậy’ là có bảy sự trỗi dậy – sự trỗi dậy của tham, sự trỗi dậy của sân, sự trỗi dậy của si, sự trỗi dậy của mạn, sự trỗi dậy của tà kiến, sự trỗi dậy của phiền não, sự trỗi dậy của nghiệp. Đối với vị ấy, những sự trỗi dậy này không có, không hiện hữu, không được tìm thấy; chúng đã được đoạn trừ, cắt đứt, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – đó là ý nghĩa của ‘vị ấy không có những sự trỗi dậy’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Upekkhako sadā sato, na loke maññate samaṃ;

Na visesī na nīceyyo, tassa no santi ussadā’’ti.

‘Luôn xả, luôn chánh niệm, không nghĩ mình bằng ai trên đời; không hơn, không kém, vị ấy không có những sự trỗi dậy.’

91.

91.

Yassa [Pg.189] nissayatā natthi, ñatvā dhammaṃ anissito;

Bhavāya vibhavāya vā, taṇhā yassa na vijjati.

Người nào không có sự nương tựa, sau khi biết pháp liền không nương tựa; người nào không có tham ái đối với sự hiện hữu hay sự không hiện hữu.

Yassa nissayatā natthīti. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Nissayāti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo. Tassa taṇhānissayo pahīno, diṭṭhinissayo paṭinissaṭṭho; taṇhānissayassa pahīnattā diṭṭhinissayassa paṭinissaṭṭhattā nissayatā yassa natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – yassa nissayatā natthi.

Về câu: ‘Đối với người nào không có sự nương tựa.’ ‘Đối với người nào’ là đối với bậc A-la-hán, bậc lậu tận. ‘Sự nương tựa’ là có hai sự nương tựa – sự nương tựa vào tham ái và sự nương tựa vào tà kiến... v.v... đây là sự nương tựa vào tham ái... v.v... đây là sự nương tựa vào tà kiến. Đối với vị ấy, sự nương tựa vào tham ái đã được đoạn trừ, sự nương tựa vào tà kiến đã được từ bỏ; do vì sự nương tựa vào tham ái đã được đoạn trừ, do vì sự nương tựa vào tà kiến đã được từ bỏ, nên đối với người nào sự nương tựa không có, không hiện hữu, không được tìm thấy, không đạt được, đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (như vậy là ý nghĩa của câu) ‘Đối với người nào không có sự nương tựa.’

Ñatvā dhammaṃ anissitoti. Ñatvāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Anissitoti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo. Taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ paṭinissajjitvā cakkhuṃ anissito, sotaṃ anissito, ghānaṃ anissito, jivhaṃ anissito, kāyaṃ anissito, manaṃ anissito, rūpe… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – ñatvā dhammaṃ anissito.

Về câu: ‘Sau khi đã biết pháp, vị ấy không nương tựa.’ ‘Sau khi đã biết’ là sau khi đã biết, đã hiểu rõ, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường;’ sau khi đã biết, đã hiểu rõ, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ;’... ‘Tất cả các pháp là vô ngã;’... v.v... ‘Bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận;’ sau khi đã biết, đã hiểu rõ, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ. ‘Không nương tựa’ là có hai sự nương tựa – sự nương tựa vào tham ái và sự nương tựa vào tà kiến... v.v... đây là sự nương tựa vào tham ái... v.v... đây là sự nương tựa vào tà kiến. Sau khi đã đoạn trừ sự nương tựa vào tham ái, sau khi đã từ bỏ sự nương tựa vào tà kiến, vị ấy không nương tựa vào mắt, không nương tựa vào tai, không nương tựa vào mũi, không nương tựa vào lưỡi, không nương tựa vào thân, không nương tựa vào ý; không nương tựa vào các sắc... các tiếng... các mùi... các vị... các xúc... gia tộc... hội chúng... trú xứ... v.v... không nương tựa vào các pháp được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận thức; vị ấy sống không dính mắc, không đi đến, không quyết đoán, không giải thoát (theo cách sai lầm), đã thoát ra, đã tách rời, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên kết, với tâm đã được giải thoát khỏi các giới hạn – (như vậy là ý nghĩa của câu) ‘Sau khi đã biết pháp, vị ấy không nương tựa.’

Bhavāya vibhavāya vā, taṇhā yassa na vijjatīti. Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Bhavāyāti bhavadiṭṭhiyā, vibhavāyāti vibhavadiṭṭhiyā; bhavāyāti sassatadiṭṭhiyā, vibhavāyāti ucchedadiṭṭhiyā; bhavāyāti punappunabhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. Taṇhā yassa natthi na santi [Pg.190] na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – bhavāya vibhavāya vā taṇhā yassa na vijjati.

Về câu: ‘Đối với người nào không có tham ái đối với sự hiện hữu hay không hiện hữu.’ ‘Tham ái’ là ái đối với sắc, ái đối với tiếng, ái đối với mùi, ái đối với vị, ái đối với xúc, ái đối với pháp. ‘Đối với người nào’ là đối với bậc A-la-hán, bậc lậu tận. ‘Đối với sự hiện hữu’ là đối với hữu kiến; ‘đối với không hiện hữu’ là đối với vô hữu kiến. ‘Đối với sự hiện hữu’ là đối với thường kiến; ‘đối với không hiện hữu’ là đối với đoạn kiến. ‘Đối với sự hiện hữu’ là đối với sự hiện hữu lập đi lập lại, đối với sự đi đến (các cõi) lập đi lập lại, đối với sự tái sanh lập đi lập lại, đối với sự nối liền (sanh hữu) lập đi lập lại, đối với sự phát sanh của tự thể lập đi lập lại. Đối với người nào tham ái không có, không hiện hữu, không được tìm thấy, không đạt được, đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (như vậy là ý nghĩa của câu) ‘Đối với người nào không có tham ái đối với sự hiện hữu hay không hiện hữu.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Yassa nissayatā natthi, ñatvā dhammaṃ anissito;

Bhavāya vibhavāya vā, taṇhā yassa na vijjatī’’ti.

‘Đối với người nào không có sự nương tựa, sau khi đã biết pháp, vị ấy không nương tựa; đối với người nào không có tham ái đối với sự hiện hữu hay không hiện hữu.’

92.

92.

Taṃ brūmi upasantoti, kāmesu anapekkhinaṃ;

Ganthā tassa na vijjanti, atarī so visattikaṃ.

Ta gọi người ấy là bậc tịch tịnh, người không luyến tiếc các dục; đối với vị ấy, các triền phược không hiện hữu, vị ấy đã vượt qua ái nhiễm.

Taṃ brūmi upasantoti. Upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti. Taṃ brūmi taṃ kathemi taṃ bhaṇāmi taṃ dīpayāmi taṃ voharāmīti – taṃ brūmi upasantoti.

Về câu: ‘Ta gọi người ấy là bậc tịch tịnh.’ (Bậc tịch tịnh là) người đã tịch tịnh, người đã đặc biệt tịch tịnh, người đã tịch diệt, người đã an tịnh trở lại. Ta nói về người ấy, ta kể về người ấy, ta đọc về người ấy, ta chỉ rõ về người ấy, ta nói chuyện về người ấy – (như vậy là ý nghĩa của câu) ‘Ta gọi người ấy là bậc tịch tịnh.’

Kāmesu anapekkhinanti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Vatthukāme parijānitvā, kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā kāmesu anapekkhino vītakāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo, kāmesu vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – kāmesu anapekkhinaṃ.

Về câu: ‘Người không luyến tiếc các dục.’ ‘Dục’ là, tóm lại có hai loại dục – dục đối tượng và dục phiền não... v.v... những thứ này được gọi là dục đối tượng... v.v... những thứ này được gọi là dục phiền não. Sau khi đã liễu tri các dục đối tượng, sau khi đã đoạn trừ, từ bỏ, loại bỏ, chấm dứt, làm cho không còn hiện hữu các dục phiền não, vị ấy là người không luyến tiếc các dục, đã ly dục, đã từ bỏ dục, đã nôn ra dục, đã giải thoát khỏi dục, đã đoạn trừ dục, đã xả ly dục; đối với các dục, vị ấy đã ly tham, đã hết tham, đã từ bỏ tham, đã nôn ra tham, đã giải thoát khỏi tham, đã đoạn trừ tham, đã xả ly tham; không còn khao khát, đã tịch diệt, đã trở nên mát mẻ, cảm nhận được sự an lạc, vị ấy sống với tự thân đã trở nên cao thượng – (như vậy là ý nghĩa của câu) ‘Người không luyến tiếc các dục.’

Ganthā tassa na vijjantīti. Ganthāti cattāro ganthā – abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho, paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho, attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā parāmāso sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhi idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Ganthā tassa na vijjantīti. Ganthā tassa natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – ganthā tassa na vijjanti.

“Vị ấy không có các trói buộc.” Về (từ) “trói buộc”: có bốn sự trói buộc – tham thân phược, sân thân phược, giới cấm thủ thân phược, và đây là sự thật chấp thân phược. Sự tham ái trong tà kiến của mình là tham thân phược. Sự căm ghét, không ưa thích trong các quan điểm của người khác là sân thân phược. Sự chấp thủ vào giới của mình, hoặc hạnh của mình, hoặc giới và hạnh của mình (cho là thanh tịnh) là giới cấm thủ thân phược. Sự chấp thủ vào tà kiến của mình rằng “đây là sự thật” là đây là sự thật chấp thân phược. Về (từ) “vị ấy”: (nghĩa là) của bậc A-la-hán, bậc Lậu Tận. “Vị ấy không có các trói buộc.” Các trói buộc đối với vị ấy không có, không hiện hữu, không được tìm thấy; chúng đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho an tịnh, đã được làm cho lắng dịu, không có khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đó là ý nghĩa của câu) “vị ấy không có các trói buộc.”

Atarī so visattikanti. Visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā[Pg.191]? Visatāti visattikā, visālāti visattikā, visaṭāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kule… gaṇe… āvāse…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visataṃ vitthatāti visattikā. Atarī so visattikanti. So imaṃ visattikaṃ taṇhaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattīti – atarī so visattikaṃ.

“Vị ấy đã vượt qua ái nhiễm.” Ái được gọi là visattikā (ái nhiễm). Bất cứ sự tham ái, sự say đắm nào... (v.v.)... tham dục, tham lam, là gốc rễ của bất thiện. Về (từ) visattikā: do ý nghĩa nào mà là visattikā? Vì nó lan rộng, nên là visattikā. Vì nó trải rộng, nên là visattikā. Vì nó bám víu, nên là visattikā. Vì nó không đồng đều, nên là visattikā. Vì nó tiến tới, nên là visattikā. Vì nó mang lại nọc độc (đau khổ), nên là visattikā. Vì nó lừa dối, nên là visattikā. Vì nó là gốc rễ của nọc độc, nên là visattikā. Vì nó là kết quả của nọc độc, nên là visattikā. Vì nó là sự hưởng thụ nọc độc, nên là visattikā. Hoặc lại nữa, ái đó lan rộng, trải rộng trong các pháp như sắc... thanh... hương... vị... xúc... gia đình... hội chúng... trú xứ... (v.v.)... trong những gì được thấy, nghe, cảm nhận, nhận biết, nên được gọi là visattikā. “Vị ấy đã vượt qua ái nhiễm.” Vị ấy đã vượt qua, đã đi qua, đã vượt lên, đã chiến thắng, đã thoát khỏi ái nhiễm này – (đó là ý nghĩa của câu) “vị ấy đã vượt qua ái nhiễm.”

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Taṃ brūmi upasantoti, kāmesu anapekkhinaṃ;

Ganthā tassa na vijjanti, atarī so visattika’’nti.

“Ta gọi người ấy là bậc an tịnh, người không luyến tiếc trong các dục; vị ấy không có các trói buộc, vị ấy đã vượt qua ái nhiễm.”

93.

93.

Na tassa puttā pasavo, khettaṃ vatthuñca vijjati;

Attā vāpi nirattā vā, na tasmiṃ upalabbhati.

Vị ấy không có con cái, gia súc, ruộng nương, và đất đai; nơi vị ấy, (quan điểm) có tự ngã hay không có tự ngã đều không được tìm thấy.

Na tassa puttā pasavo, khettaṃ vatthuñca vijjatīti. Nāti paṭikkhepo. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Puttāti cattāro puttā – attajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto. Pasavoti. Ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigāvāssavaḷavā. Khettanti sālikhettaṃ vīhikhettaṃ muggakhettaṃ māsakhettaṃ yavakhettaṃ godhumakhettaṃ tilakhettaṃ. Vatthunti gharavatthuṃ koṭṭhavatthuṃ purevatthuṃ pacchāvatthuṃ ārāmavatthuṃ vihāravatthuṃ. Na tassa puttā pasavo, khettaṃ vatthuñca vijjatīti. Tassa puttapariggaho vā pasupariggaho vā khettapariggaho vā vatthupariggaho vā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – na tassa puttā pasavo, khettaṃ vatthuñca vijjati.

“Vị ấy không có con cái, gia súc, ruộng nương, và đất đai.” (Từ) na là sự phủ định. Về (từ) “vị ấy”: (nghĩa là) của bậc A-la-hán, bậc Lậu Tận. Về (từ) “con cái”: có bốn loại con – con do mình sanh ra, con sanh trong lãnh địa, con nuôi, con là đệ tử. Về (từ) “gia súc”: dê, cừu, gà, heo, voi, bò, ngựa, ngựa cái. Về (từ) “ruộng nương”: ruộng lúa sāli, ruộng lúa vīhi, ruộng đậu xanh, ruộng đậu đen, ruộng lúa mạch, ruộng lúa mì, ruộng mè. Về (từ) “đất đai”: đất nhà, đất kho, đất trước nhà, đất sau nhà, đất vườn, đất tu viện. “Vị ấy không có con cái, gia súc, ruộng nương, và đất đai.” Đối với vị ấy, sự chấp thủ con cái, hoặc sự chấp thủ gia súc, hoặc sự chấp thủ ruộng nương, hoặc sự chấp thủ đất đai không có, không hiện hữu, không được tìm thấy; chúng đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho an tịnh, đã được làm cho lắng dịu, không có khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đó là ý nghĩa của câu) “vị ấy không có con cái, gia súc, ruộng nương, và đất đai.”

Attā vāpi nirattā vā, na tasmiṃ upalabbhatīti. Attāti attadiṭṭhi, nirattāti ucchedadiṭṭhi; attāti gahitaṃ natthi, nirattāti muñcitabbaṃ natthi. Yassa natthi gahitaṃ tassa natthi muñcitabbaṃ. Yassa natthi muñcitabbaṃ tassa natthi gahitaṃ. Gāhamuñcanasamatikkanto arahā vuddhiparihānivītivatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – attā vāpi nirattā vā, na tasmiṃ upalabbhati.

“Nơi vị ấy, (quan điểm) có tự ngã hay không có tự ngã đều không được tìm thấy.” (Từ) attā là thường kiến (chấp có tự ngã), (từ) nirattā là đoạn kiến (chấp không có gì). (Chấp) có tự ngã là không có gì để nắm giữ, (chấp) không có tự ngã là không có gì để buông bỏ. Người nào không có gì để nắm giữ, người đó không có gì để buông bỏ. Người nào không có gì để buông bỏ, người đó không có gì để nắm giữ. Bậc A-la-hán đã vượt qua sự nắm giữ và buông bỏ, đã vượt qua sự tăng trưởng và suy tàn. Vị ấy đã sống xong đời sống (phạm hạnh), đã hoàn thành phận sự... (v.v.)... đối với vị ấy không còn tái sanh, không còn vòng luân hồi sanh tử – (đó là ý nghĩa của câu) “nơi vị ấy, (quan điểm) có tự ngã hay không có tự ngã đều không được tìm thấy.”

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Na [Pg.192] tassa puttā pasavo, khettaṃ vatthuñca vijjati;

Attā vāpi nirattā vā, na tasmiṃ upalabbhatī’’ti.

“Vị ấy không có con cái, gia súc, ruộng nương, và đất đai; nơi vị ấy, (quan điểm) có tự ngã hay không có tự ngã đều không được tìm thấy.”

94.

94.

Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇā;

Taṃ tassa apurakkhataṃ, tasmā vādesu nejati.

Điều mà do đó các phàm phu, và cả các Sa-môn, Bà-la-môn, có thể nói về vị ấy (một cách tiêu cực), điều đó không được vị ấy đặt lên trước. Do đó, vị ấy không dao động trong các lời nói (chỉ trích).

Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇāti. Puthujjanāti puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti – puthujjanā. Samaṇāti ye keci ito bahiddhā paribbajūpagatā paribbajasamāpannā. Brāhmaṇāti ye keci bhovādikā. Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇāti. Puthujjanā yena taṃ rāgena vadeyyuṃ, yena dosena vadeyyuṃ, yena mohena vadeyyuṃ, yena mānena vadeyyuṃ, yāya diṭṭhiyā vadeyyuṃ, yena uddhaccena vadeyyuṃ, yāya vicikicchāya vadeyyuṃ, yehi anusayehi vadeyyuṃ, rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā te abhisaṅkhārā pahīnā; abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā yena taṃ vadeyyuṃ – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena naṃ vadeyyuṃ katheyyuṃ bhaṇeyyuṃ dīpayeyyuṃ vohareyyunti – yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇā.

Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇāti (Do phàm phu, và cả Sa-môn, Bà-la-môn có thể nói về vị ấy). Puthujjanāti (Về phàm phu): Vì làm sanh khởi nhiều phiền não nên là phàm phu, vì có nhiều thân kiến chưa được loại bỏ nên là phàm phu, vì là người ngước nhìn mặt của nhiều vị đạo sư nên là phàm phu, vì chưa thoát ra khỏi tất cả các cõi nên là phàm phu, vì tạo tác nhiều hành khác nhau nên là phàm phu, vì bị nhiều bộc lưu khác nhau cuốn trôi nên là phàm phu, vì bị nhiều sự thiêu đốt khác nhau làm cho nóng nảy nên là phàm phu, vì bị nhiều sự thiêu đốt khác nhau thiêu đốt nên là phàm phu, vì tham đắm, say mê, dính mắc, mê muội, chìm đắm, bám víu, vướng mắc, bị trói buộc trong năm dục công đức nên là phàm phu, vì bị năm triền cái che đậy, ngăn che, bao phủ, đóng lại, che khuất, úp lại nên là phàm phu. Samaṇāti (Về Sa-môn): là bất cứ ai ở ngoài (giáo pháp) này đã đi đến (đời sống) du sĩ, đã thành tựu (đời sống) du sĩ. Brāhmaṇāti (Về Bà-la-môn): là bất cứ ai có thuyết xưng hô 'bạn'. Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇāti (Do phàm phu, và cả Sa-môn, Bà-la-môn có thể nói về vị ấy): Phàm phu có thể nói về vị ấy do tham ấy, có thể nói do sân ấy, có thể nói do si ấy, có thể nói do mạn ấy, có thể nói do tà kiến ấy, có thể nói do trạo cử ấy, có thể nói do hoài nghi ấy, có thể nói do các tùy miên ấy, rằng: 'là người tham ái,' hay 'là người sân hận,' hay 'là người si mê,' hay 'là người bị trói buộc,' hay 'là người chấp thủ,' hay 'là người bị phân tán,' hay 'là người chưa đi đến quyết định,' hay 'là người đã đi đến sức mạnh.' Các hành ấy đã được đoạn trừ; do sự đoạn trừ các hành, do cõi (tái sanh), mà họ có thể nói về vị ấy rằng: 'là chúng sanh địa ngục,' hay 'là loài bàng sanh,' hay 'là chúng sanh trong cõi ngạ quỷ,' hay 'là người,' hay 'là chư thiên,' hay 'là hữu sắc,' hay 'là vô sắc,' hay 'là hữu tưởng,' hay 'là vô tưởng,' hay 'là phi tưởng phi phi tưởng.' Nhân ấy không có, duyên ấy không có, nguyên nhân ấy không có, do đó họ có thể nói, có thể kể, có thể tuyên bố, có thể chỉ rõ, có thể nói năng về vị ấy. – (Đây là ý nghĩa của câu) Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇā.

Taṃ tassa apurakkhatanti. Tassāti arahato khīṇāsavassa. Purekkhārāti dve purekkhārā – taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca…pe… ayaṃ [Pg.193] taṇhāpurekkhāro…pe… ayaṃ diṭṭhipurekkhāro. Tassa taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho; taṇhāpurekkhārassa pahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā purato katvā carati, na taṇhādhajo na taṇhāketu na taṇhādhipateyyo, na diṭṭhidhajo na diṭṭhiketu na diṭṭhādhipateyyo, na taṇhāya vā na diṭṭhiyā vā parivārito caratīti – taṃ tassa apurakkhataṃ.

Taṃ tassa apurakkhatanti (Điều ấy không được vị ấy đặt lên trước). Tassāti (Tassa - của vị ấy) nghĩa là của bậc A-la-hán, bậc Lậu Tận. Purekkhārāti (Về sự đặt lên trước): có hai sự đặt lên trước – sự đặt lên trước của ái và sự đặt lên trước của tà kiến... ... đây là sự đặt lên trước của ái... ... đây là sự đặt lên trước của tà kiến. Đối với vị ấy, sự đặt lên trước của ái đã được đoạn trừ, sự đặt lên trước của tà kiến đã được từ bỏ; do sự đoạn trừ sự đặt lên trước của ái, do sự từ bỏ sự đặt lên trước của tà kiến, vị ấy không hành động với việc đặt ái hay tà kiến lên trước, không có ái làm cờ xí, không có ái làm biểu tượng, không có ái làm chủ tể; không có tà kiến làm cờ xí, không có tà kiến làm biểu tượng, không có tà kiến làm chủ tể, vị ấy không hành động khi bị ái hay tà kiến vây quanh. – (Đây là ý nghĩa của) taṃ tassa apurakkhataṃ.

Tasmā vādesu nejatīti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā vādesu upavādesu nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya nejati na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti – tasmā vādesu nejati.

Tasmā vādesu nejatīti (Do đó, không rung động trong các tranh luận). Tasmāti (Tasmā - do đó) nghĩa là: do đó, vì nguyên nhân ấy, vì nhân ấy, vì duyên ấy, vì lý do ấy. Vādesu (trong các tranh luận), trong các lời buộc tội, trong sự khiển trách, trong sự chỉ trích, trong sự tai tiếng, trong sự mang lại tiếng xấu, nejati (không rung động), không lay động, không chuyển động, không chấn động, không run rẩy, không dao động. – (Đây là ý nghĩa của) tasmā vādesu nejati.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇā;

Taṃ tassa apurakkhataṃ, tasmā vādesu nejatī’’ti.

“Do điều gì phàm phu, và cả Sa-môn, Bà-la-môn, có thể nói về vị ấy; Điều ấy không được vị ấy đặt lên trước, do đó, không rung động trong các tranh luận.”

95.

95.

Vītagedho amaccharī, na ussesu vadate muni;

Na samesu na omesu, kappaṃ neti akappiyo.

Bậc ẩn sĩ đã lìa tham ái, không keo kiệt, không nói (mình) trong số những người cao tột; không (nói mình) trong số những người ngang bằng, không (nói mình) trong số những người thấp kém, vị không còn bị điều kiện hóa không đi đến sự điều kiện hóa.

Vītagedho amaccharīti. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yasseso gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati vītagedho. So rūpe agiddho…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosito, vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho nicchāto…pe… brahmabhūtena attanā viharatīti – vītagedho. Amaccharīti macchariyanti pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ…pe… gāho – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassetaṃ macchariyaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati amaccharīti – vītagedho amaccharī.

Vītagedho amaccharīti (Đã lìa tham ái, không keo kiệt). Gedho (sự tham lam) được gọi là ái. Bất cứ sự tham ái, sự say đắm nào... ... sự tham lam, lòng tham, gốc rễ bất thiện. Vị nào mà sự tham lam này đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi, đã bị đốt cháy bởi lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là vītagedha (người đã lìa tham ái). Vị ấy không tham đắm sắc... ... không tham đắm, không dính mắc, không mê muội, không chìm đắm trong các pháp được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức; đã lìa tham ái, đã từ bỏ tham ái, đã vứt bỏ tham ái, đã nôn ra tham ái, đã giải thoát khỏi tham ái, đã đoạn trừ tham ái, đã từ bỏ hoàn toàn tham ái, không còn khao khát... ... sống với tự thân đã trở nên thanh tịnh. – (Đây là ý nghĩa của) vītagedho. Amaccharīti (Về không keo kiệt): Về macchariyaṃ (sự keo kiệt), có năm loại keo kiệt – keo kiệt về trú xứ, keo kiệt về gia đình, keo kiệt về lợi lộc, keo kiệt về dung sắc, keo kiệt về Pháp. Bất cứ sự keo kiệt nào như vậy... ... sự nắm giữ – đây được gọi là sự keo kiệt. Vị nào mà sự keo kiệt này đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng sanh khởi, đã bị đốt cháy bởi lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là amaccharī (người không keo kiệt). – (Đây là ý nghĩa của) vītagedho amaccharī.

Na ussesu vadate muni, na samesu na omesūti. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. ‘‘Seyyohamasmī’’ti vā, ‘‘sadisohamasmī’’ti vā, ‘‘hīnohamasmī’’ti vā na vadati na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti – na ussesu vadate muni, na [Pg.194] samesu na omesu.

Na ussesu vadate muni, na samesu na omesūti (Bậc ẩn sĩ không nói (mình) trong số những người cao tột, không (nói mình) trong số những người ngang bằng, không (nói mình) trong số những người thấp kém). Munīti (Về bậc ẩn sĩ): Monaṃ (sự tĩnh lặng) được gọi là trí tuệ... ... vượt qua lưới ái trước, vị ấy là bậc ẩn sĩ. Vị ấy không nói, không kể, không tuyên bố, không chỉ rõ, không nói năng rằng: ‘Ta là bậc cao tột hơn,’ hay ‘Ta là bậc ngang bằng,’ hay ‘Ta là bậc thấp kém hơn.’ – (Đây là ý nghĩa của) na ussesu vadate muni, na samesu na omesu.

Kappaṃ neti akappiyoti. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho; taṇhākappassa pahīnattā, diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā neti na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti – kappaṃ neti. Akappiyoti. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho; tassa taṇhākappassa pahīnattā, diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā na kappeti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti – kappaṃ neti akappiyo.

Kappaṃ neti akappiyo (không dẫn dắt đến sự hình thành, là người không hình thành). Về kappā (sự hình thành), có hai sự hình thành: sự hình thành do tham ái và sự hình thành do tà kiến ... (vân vân) ... đây là sự hình thành do tham ái ... (vân vân) ... đây là sự hình thành do tà kiến. Vị ấy đã đoạn tận sự hình thành do tham ái, đã từ bỏ sự hình thành do tà kiến; do đã đoạn tận sự hình thành do tham ái, do đã từ bỏ sự hình thành do tà kiến, vị ấy không dẫn dắt, không đi đến, không lại gần, không nắm giữ, không tiếp xúc, không chấp thủ sự hình thành do tham ái hoặc sự hình thành do tà kiến. Như vậy là ý nghĩa của kappaṃ neti (không dẫn dắt đến sự hình thành). Về akappiyo (là người không hình thành). Về kappā (sự hình thành), có hai sự hình thành: sự hình thành do tham ái và sự hình thành do tà kiến ... (vân vân) ... đây là sự hình thành do tham ái ... (vân vân) ... đây là sự hình thành do tà kiến. Vị ấy đã đoạn tận sự hình thành do tham ái, đã từ bỏ sự hình thành do tà kiến; do vị ấy đã đoạn tận sự hình thành do tham ái, do đã từ bỏ sự hình thành do tà kiến, vị ấy không hình thành, không tạo ra, không sản sinh, không làm phát sinh, không làm phát sinh mới sự hình thành do tham ái hoặc sự hình thành do tà kiến. Như vậy là ý nghĩa của kappaṃ neti akappiyo (không dẫn dắt đến sự hình thành, là người không hình thành).

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Vītagedho amaccharī, na ussesu vadate muni;

Na samesu na omesu, kappaṃ neti akappiyo’’ti.

“Bậc thánh nhân đã thoát khỏi tham lam, không có sự keo kiệt, không nói về mình trong những hạng hơn, không nói trong những hạng bằng, không nói trong những hạng kém. Là người không hình thành, vị ấy không đi đến sự hình thành.”

96.

96.

Yassa loke sakaṃ natthi, asatā ca na socati;

Dhammesu ca na gacchati, sa ve santoti vuccati.

Người nào ở đời không có gì là của riêng, và không sầu muộn vì cái không có; và không đi theo các pháp (thiên kiến), vị ấy thật sự được gọi là người tịch tịnh.

Yassa loke sakaṃ natthīti. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Loke sakaṃ natthīti. Tassa mayhaṃ vā idaṃ paresaṃ vā idanti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ, natthi na santi…pe… ñāṇagginā daḍḍhanti – yassa loke sakaṃ natthi. Asatā ca na socatīti. Vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati, vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ na socati. Cakkhu me vipariṇatanti na socati. Sotaṃ me… ghānaṃ me… jivhā me… kāyo me… mano me… rūpā me… saddā me… gandhā me… rasā me… phoṭṭhabbā me… kulaṃ me… gaṇo me… āvāso me… lābho me… yaso me… pasaṃsā me… sukhaṃ me… cīvaraṃ me… piṇḍapāto me… senāsanaṃ me… gilānapaccayabhesajjaparikkhāro me… mātā me… pitā me… bhātā me… bhaginī me… putto me… dhītā me… mittā me… amaccā me… ñātakā me… sālohitā me vipariṇatāti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti. Evampi, asatā ca na socati.

Yassa loke sakaṃ natthi (Người nào ở đời không có gì là của riêng). Yassa (người nào) ở đây là chỉ bậc A-la-hán, bậc lậu tận. Loke sakaṃ natthi (ở đời không có gì là của riêng) có nghĩa là: Vị ấy không có bất cứ điều gì liên quan đến sắc, thọ, tưởng, hành, thức được nắm giữ, tiếp xúc, chấp thủ, bám víu, quyết đoán theo kiểu “cái này là của ta” hay “cái này là của người khác”; chúng không có, không tồn tại ... (vân vân) ... đã bị thiêu rụi bởi ngọn lửa trí tuệ. Như vậy là ý nghĩa của yassa loke sakaṃ natthi. Asatā ca na socati (và không sầu muộn vì cái không có) có nghĩa là: Vị ấy không sầu muộn về vật đã biến hoại, hoặc không sầu muộn vì vật đã biến hoại. Vị ấy không sầu muộn rằng: “Mắt của ta đã biến hoại.” Tai của ta... mũi của ta... lưỡi của ta... thân của ta... ý của ta... các sắc của ta... các tiếng của ta... các mùi của ta... các vị của ta... các vật xúc chạm của ta... gia tộc của ta... hội chúng của ta... trú xứ của ta... lợi lộc của ta... danh vọng của ta... lời tán dương của ta... hạnh phúc của ta... y của ta... vật thực khất thực của ta... sàng tọa của ta... dược phẩm trị bệnh của ta... mẹ của ta... cha của ta... anh em của ta... chị em của ta... con trai của ta... con gái của ta... bạn bè của ta... người thân cận của ta... bà con của ta... quyến thuộc của ta đã biến hoại. Vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than khóc, không đấm ngực kêu la, không rơi vào si mê. Theo cách này cũng là ý nghĩa của asatā ca na socati.

Atha vā asantāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ [Pg.195] kandati na sammohaṃ āpajjati. Cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjati, sotarogena… ghānarogena… jivhārogena… kāyarogena… sīsarogena… kaṇṇarogena… mukharogena… dantarogena… kāsena… sāsena… pināsena… ḍāhena… jarena… kucchirogena… mucchāya… pakkhandikāya… sūlena… visūcikāya… kuṭṭhena… gaṇḍena… kilāsena… sosena… apamārena… dadduyā… kaṇḍuyā… kacchuyā… rakhasāya … vitacchikāya… lohitena… pittena… madhumehena… aṃsāya… piḷakāya… bhagandalena … pittasamuṭṭhānena ābādhena… semhasamuṭṭhānena ābādhena… vātasamuṭṭhānena ābādhena… sannipātikena ābādhena… utupariṇāmajena ābādhena… visamaparihārajena ābādhena… opakkamikena ābādhena… kammavipākajena ābādhena… sītena… uṇhena… jighacchāya… pipāsāya… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti. Evampi, asatā ca na socati.

Hoặc là, khi bị cảm thọ khổ không tồn tại (đã qua hoặc chưa đến) xúc chạm, xâm chiếm, bao vây, áp đảo, vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than khóc, không đấm ngực kêu la, không rơi vào si mê. Khi bị bệnh về mắt xúc chạm, xâm chiếm, bao vây, áp đảo, vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than khóc, không đấm ngực kêu la, không rơi vào si mê; khi bị bệnh về tai... bệnh về mũi... bệnh về lưỡi... bệnh về thân... bệnh về đầu... bệnh về tai... bệnh về miệng... bệnh về răng... bệnh ho... bệnh suyễn... bệnh sổ mũi... bệnh nóng sốt... bệnh sốt rét... bệnh đau bụng... bệnh ngất xỉu... bệnh kiết lỵ... bệnh đau nhói... bệnh thổ tả... bệnh cùi... bệnh ung nhọt... bệnh ngoài da... bệnh lao... bệnh động kinh... bệnh hắc lào... bệnh ngứa... bệnh ghẻ... bệnh vảy nến... bệnh bạch biến... bệnh do máu... bệnh do mật... bệnh do đàm... bệnh do gió... bệnh do sự kết hợp (của các thể dịch)... bệnh do thời tiết thay đổi... bệnh do tư thế không điều độ... bệnh do tác động bên ngoài... bệnh do quả của nghiệp... do lạnh... do nóng... do đói... do khát... do sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát, vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than khóc, không đấm ngực kêu la, không rơi vào si mê. Theo cách này cũng là ý nghĩa của asatā ca na socati.

Atha vā asante asaṃvijjamāne anupalabbhamāne – ‘‘aho vata me taṃ natthi, siyā vata me taṃ, taṃ vatāhaṃ na ca labhāmī’’ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti. Evampi asatā ca na socati. Dhammesu ca na gacchatīti na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati na ca vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṃharīyatīti – dhammesu ca na gacchati.

Hoặc là, đối với cái không có, không hiện hữu, không thể đạt được, vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than khóc, không đấm ngực kêu la, không rơi vào si mê rằng: “Ôi, ta không có cái đó! Ước gì ta có được cái đó! Ôi, ta không thể có được cái đó!” Theo cách này cũng là ý nghĩa của asatā ca na socati. Dhammesu ca na gacchati (và không đi theo các pháp) có nghĩa là: không đi theo thiên kiến vì tham dục, không đi theo thiên kiến vì sân hận, không đi theo thiên kiến vì si mê, không đi theo thiên kiến vì sợ hãi; không đi theo quyền lực của tham, không đi theo quyền lực của sân, không đi theo quyền lực của si, không đi theo quyền lực của mạn, không đi theo quyền lực của tà kiến, không đi theo quyền lực của trạo cử, không đi theo quyền lực của hoài nghi, không đi theo quyền lực của tùy miên; và không bị dẫn dắt, không bị lôi cuốn, không bị cuốn trôi, không bị mang đi bởi các nhóm pháp (bất thiện). Như vậy là ý nghĩa của dhammesu ca na gacchati.

Sa ve santoti vuccatīti. So santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – sa ve santoti vuccati.

Sa ve santoti vuccati (vị ấy thật sự được gọi là người tịch tịnh) có nghĩa là: Vị ấy được gọi là, được nói đến là, được kể là, được tuyên đọc là, được chỉ rõ là, được mệnh danh là người tịch tịnh, người an tịnh, người hoàn toàn an tịnh, người đã dập tắt, người đã lắng dịu. Như vậy là ý nghĩa của sa ve santoti vuccati.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Yassa [Pg.196] loke sakaṃ natthi, asatā ca na socati;

Dhammesu ca na gacchati, sa ve santoti vuccatī’’ti.

“Người nào ở đời không có gì là của riêng, và không sầu muộn vì cái không có; và không đi theo các pháp (thiên kiến), vị ấy thật sự được gọi là người tịch tịnh.”

Purābhedasuttaniddeso dasamo.

Phần giải thích kinh Purābheda, chương thứ mười.

11. Kalahavivādasuttaniddeso

11. Phần giải thích kinh Kalahavivāda

Atha kalahavivādasuttaniddesaṃ vakkhati –

Bây giờ, phần giải thích kinh Kalahavivāda sẽ được nói đến:

97.

97.

Kutopahūtā kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharā ca;

Mānātimānā sahapesuṇā ca, kutopahūtā te tadiṅgha brūhi.

Từ đâu sanh khởi cãi vã, tranh luận, cùng với than khóc, sầu muộn và keo kiệt? Từ đâu sanh khởi kiêu mạn, quá mạn, cùng với nói xấu, vu khống? Những điều ấy từ đâu sanh khởi, xin Ngài hãy nói rõ điều đó.

Kutopahūtā kalahā vivādāti. Kalahoti ekena ākārena kalaho; vivādotipi taññeva. Yo kalaho so vivādo, yo vivādo so kalaho. Atha vā aparena ākārena vivādo vuccati kalahassa pubbabhāgo vivādo. Rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati – ayaṃ vivādo. Katamo kalaho? Āgārikā daṇḍapasutā kāyena vācāya kalahaṃ karonti, pabbajitā āpattiṃ āpajjantā kāyena vācāya kalahaṃ karonti – ayaṃ kalaho.

Do đâu sanh khởi cãi cọ và tranh luận? Cãi cọ (kalaha) là cãi cọ theo một phương diện; tranh luận (vivāda) cũng là như vậy. Cái gì là cãi cọ, cái đó là tranh luận; cái gì là tranh luận, cái đó là cãi cọ. Hoặc là, tranh luận được gọi theo một phương diện khác: giai đoạn đầu của cãi cọ là tranh luận. Các vị vua cũng tranh luận với các vị vua, các Sát-đế-lỵ cũng tranh luận với các Sát-đế-lỵ, các Bà-la-môn cũng tranh luận với các Bà-la-môn, các gia chủ cũng tranh luận với các gia chủ, mẹ cũng tranh luận với con trai, con trai cũng tranh luận với mẹ, cha cũng tranh luận với con trai, con trai cũng tranh luận với cha, anh em cũng tranh luận với anh em, anh cũng tranh luận với chị em gái, chị em gái cũng tranh luận với anh, bạn bè cũng tranh luận với bạn bè – đây là tranh luận. Cãi cọ là gì? Các người tại gia, chuyên tâm vào hình phạt, tạo ra sự cãi cọ bằng thân và khẩu; các người xuất gia, khi phạm vào tội, tạo ra sự cãi cọ bằng thân và khẩu – đây là cãi cọ.

Kutopahūtā kalahā vivādāti. Kalahā ca vivādā ca kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti kalahassa ca vivādassa ca mūlaṃ pucchati, hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati, pabhavaṃ pucchati, samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati, paccayaṃ pucchati, samudayaṃ pucchati papucchati [Pg.197] yācati ajjhesati pasādetīti – kutopahūtā kalahā vivādā.

Do đâu sanh khởi cãi cọ và tranh luận? Cãi cọ và tranh luận do đâu sanh khởi, do đâu được sanh ra, do đâu được sanh khởi tốt đẹp, do đâu được phát sanh, do đâu được phát sanh vượt trội, do đâu được hiện khởi; có nhân duyên gì, có nguồn sanh khởi gì, có chủng loại gì, có nguồn gốc gì? Như vậy, vị ấy hỏi về gốc rễ của cãi cọ và tranh luận, hỏi về nguyên nhân, hỏi về nhân duyên, hỏi về sự sanh khởi, hỏi về nguồn gốc, hỏi về sự khởi lên, hỏi về vật thực, hỏi về đối tượng, hỏi về duyên, hỏi về nguồn sanh khởi; vị ấy hỏi chi tiết, thỉnh cầu, thỉnh mời, làm cho hoan hỷ – (đó là ý nghĩa của câu) 'Do đâu sanh khởi cãi cọ và tranh luận'.

Paridevasokā sahamaccharā cāti. Paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogabyasanena vā phuṭṭhassa, rogabyasanena vā phuṭṭhassa, sīlabyasanena vā phuṭṭhassa, diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa, aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa, ādevo paridevo, ādevanā paridevanā, ādevitattaṃ paridevitattaṃ, vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattaṃ. Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogarogasīladiṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa, aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa, soko socanā socitattaṃ, antosoko antoparisoko, antoḍāho antopariḍāho, cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ. Maccharanti pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanaṃ maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca, khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ gāho. Idaṃ vuccati macchariyanti – paridevasokā sahamaccharā ca.

Than van, sầu muộn cùng với bỏn xẻn. Than van (parideva) là: đối với người bị tác động bởi sự tổn thất về quyến thuộc, hoặc bị tác động bởi sự tổn thất về tài sản, hoặc bị tác động bởi sự tổn thất do bệnh tật, hoặc bị tác động bởi sự tổn thất về giới hạnh, hoặc bị tác động bởi sự tổn thất về tri kiến, hoặc người có đầy đủ sự tổn thất nào đó, hoặc người bị tác động bởi pháp khổ đau nào đó, thì có sự than khóc, sự kể lể, sự than khóc, sự kể lể, bản chất của sự than khóc, bản chất của sự kể lể, lời nói, lời than vãn, lời than vãn sai lạc, lời rên rỉ, sự rên rỉ, bản chất của sự rên rỉ. Sầu muộn (soka) là: đối với người bị tác động bởi sự tổn thất về quyến thuộc, hoặc bị tác động bởi sự tổn thất về tài sản, bệnh tật, giới hạnh, tri kiến, hoặc người có đầy đủ sự tổn thất nào đó, hoặc người bị tác động bởi pháp khổ đau nào đó, thì có sự sầu muộn, sự lo buồn, bản chất của sự lo buồn, sầu muộn bên trong, sầu muộn thiêu đốt bên trong, sự nóng nảy bên trong, sự thiêu đốt bên trong, sự thiêu đốt của tâm, sự buồn rầu, mũi tên sầu muộn. Bỏn xẻn (macchariya) có năm loại: bỏn xẻn về trú xứ, bỏn xẻn về gia tộc, bỏn xẻn về lợi lộc, bỏn xẻn về dung sắc, bỏn xẻn về pháp. Sự bỏn xẻn, sự có tính bỏn xẻn, bản chất của sự bỏn xẻn, sự keo kiệt, sự bủn xỉn, sự cau có, bản chất không nắm giữ của tâm có hình thức như vậy – đây được gọi là bỏn xẻn. Hơn nữa, bỏn xẻn về uẩn cũng là bỏn xẻn, bỏn xẻn về giới cũng là bỏn xẻn, bỏn xẻn về xứ cũng là bỏn xẻn, (và) sự chấp thủ. Đây được gọi là bỏn xẻn – (đó là ý nghĩa của câu) 'Than van, sầu muộn cùng với bỏn xẻn'.

Mānātimānā sahapesuṇā cāti. Mānoti idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. Pesuññanti idhekacco pisuṇavāco hoti – ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhettā, bhinnānaṃ vā anuppadātā, vaggārāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti – idaṃ vuccati pesuññaṃ. Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharati – piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā. Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati? Imassa piyo [Pg.198] bhavissāmi, manāpo bhavissāmi, vissāsiko bhavissāmi, abbhantariko bhavissāmi, suhadayo bhavissāmīti – evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati. Kathaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharati? Kathaṃ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvidhā assu, dvejjhā assu, dve pakkhā assu, bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ, dukkhaṃ na phāsu vihareyyunti – evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharatīti – mānātimānā sahapesuṇā ca.

Mạn, quá mạn cùng với nói hai lưỡi. Mạn (māna) là: ở đây, một người nào đó sanh khởi mạn do dòng dõi, hoặc do gia tộc, hoặc do gia thế, hoặc do dung sắc tốt đẹp, hoặc do tài sản, hoặc do học vấn, hoặc do nghề nghiệp, hoặc do kỹ năng, hoặc do kiến thức chuyên môn, hoặc do sự học rộng, hoặc do tài biện luận, hoặc do một sự vật nào đó. Quá mạn (atimāna) là: ở đây, một người nào đó khinh thường người khác do dòng dõi, hoặc do gia tộc, ... hoặc do một sự vật nào đó. Nói hai lưỡi (pesuñña) là: ở đây, một người nào đó có lời nói đâm thọc – nghe từ người này, nói lại cho người kia để gây chia rẽ cho họ; hoặc nghe từ người kia, nói lại cho người này để gây chia rẽ cho họ. Như vậy, người ấy chia rẽ những người đang hòa hợp, hoặc củng cố sự chia rẽ của những người đã chia rẽ; thích thú trong sự chia rẽ, vui thích trong sự chia rẽ, hoan hỷ trong sự chia rẽ, nói lời gây ra sự chia rẽ – đây được gọi là nói hai lưỡi. Hơn nữa, người ấy thực hiện việc nói hai lưỡi vì hai lý do: do mong muốn được yêu mến, hoặc do có ý định chia rẽ. Làm thế nào người ấy thực hiện việc nói hai lưỡi do mong muốn được yêu mến? (Nghĩ rằng:) 'Ta sẽ được người này yêu mến, ta sẽ được hài lòng, ta sẽ được tin cậy, ta sẽ trở nên thân cận, ta sẽ có thiện tâm' – như vậy, người ấy thực hiện việc nói hai lưỡi do mong muốn được yêu mến. Làm thế nào người ấy thực hiện việc nói hai lưỡi do có ý định chia rẽ? (Nghĩ rằng:) 'Làm sao để những người này trở nên khác biệt, trở nên xa cách, trở thành bè phái, trở thành hai phe, có hai ý định, có hai phe cánh, họ sẽ bị chia rẽ, không hòa hợp, sống trong khổ đau, không thoải mái' – như vậy, người ấy thực hiện việc nói hai lưỡi do có ý định chia rẽ – (đó là ý nghĩa của câu) 'Mạn, quá mạn cùng với nói hai lưỡi'.

Kutopahūtā te tadiṅgha brūhīti. Kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca macchariyañca māno ca atimāno ca pesuññañcāti – ime aṭṭha kilesā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti. Imesaṃ aṭṭhannaṃ kilesānaṃ mūlaṃ pucchati, hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati, pabhavaṃ pucchati, samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati, paccayaṃ pucchati, samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – kutopahūtā te tadiṅghaṃ brūhīti. Iṅgha brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – kutopahūtā te tadiṅgha brūhi.

“Kutopahūtā te tadiṅgha brūhīti” (Xin ngài hãy nói rõ, chúng từ đâu sanh khởi). Sự cãi cọ, sự tranh luận, sự than van, sự sầu muộn, sự bỏn xẻn, sự ngã mạn, sự quá mạn, và sự nói hai lưỡi – tám loại phiền não này từ đâu sanh khởi, từ đâu được sanh ra, từ đâu được tạo ra, từ đâu được phát sanh, từ đâu được phát sanh một cách trọn vẹn, từ đâu được biểu hiện, có nhân gì, có nguồn gốc gì, có chủng loại gì, có khởi điểm gì? Vị ấy hỏi về căn nguyên của tám loại phiền não này, hỏi về nguyên nhân, hỏi về nhân duyên, hỏi về sự phát sanh, hỏi về khởi điểm, hỏi về sự khởi lên, hỏi về vật thực, hỏi về đối tượng, hỏi về duyên, hỏi về nguồn gốc, hỏi một cách chi tiết, yêu cầu, thỉnh cầu, làm cho hoan hỷ. “Kutopahūtā te tadiṅghaṃ brūhīti” (Xin ngài hãy nói rõ, chúng từ đâu sanh khởi). “Iṅgha brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti” (Xin ngài hãy nói, hãy chỉ dạy, hãy thuyết giảng, hãy trình bày, hãy thiết lập, hãy khai mở, hãy phân tích, hãy làm cho rõ ràng, hãy giải thích). Đây là ý nghĩa của câu “kutopahūtā te tadiṅgha brūhi”.

Tenāha so nimmito –

Do vậy, vị Hóa nhân ấy đã nói:

‘‘Kutopahūtā kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharā ca;

Mānātimānā sahapesuṇā ca, kutopahūtā te tadiṅgha brūhī’’ti.

“Từ đâu sanh khởi cãi cọ, tranh luận, than van, sầu muộn cùng với bỏn xẻn; ngã mạn, quá mạn cùng với nói hai lưỡi? Chúng từ đâu sanh khởi, xin ngài hãy nói rõ điều ấy.”

98.

98.

Piyappahūtā kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharā ca;

Mānātimānā sahapesuṇā ca, maccherayuttā kalahā vivādā;

Vivādajātesu ca pesuṇāni.

Cãi cọ, tranh luận, than van, sầu muộn cùng với bỏn xẻn, chúng sanh khởi từ điều khả ái; ngã mạn, quá mạn cùng với nói hai lưỡi, (cũng vậy). Cãi cọ, tranh luận được liên kết với sự bỏn xẻn; và khi các cuộc tranh luận đã sanh khởi, thì có những lời nói hai lưỡi.

Piyappahūtā kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharā cāti. Piyāti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā piyā? Idha yassa [Pg.199] te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā – ime sattā piyā. Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā – ime saṅkhārā piyā.

“Cãi cọ, tranh luận, than van, sầu muộn cùng với bỏn xẻn, chúng sanh khởi từ điều khả ái.” Về “điều khả ái,” có hai loại điều khả ái: chúng sanh hoặc các pháp hữu vi. Những chúng sanh nào là khả ái? Ở đây, đối với một người, những ai là người mong cầu lợi ích, mong cầu hạnh phúc, mong cầu sự an ổn, mong cầu sự an toàn khỏi các ách phược, là mẹ, hoặc cha, hoặc anh, hoặc chị, hoặc con trai, hoặc con gái, hoặc bạn bè, hoặc người thân cận, hoặc bà con, hoặc huyết thống – những chúng sanh này là khả ái. Những pháp hữu vi nào là khả ái? Các sắc khả ý, các thanh khả ý, các hương khả ý, các vị khả ý, các xúc khả ý – những pháp hữu vi này là khả ái.

Piyaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi kalahaṃ karonti, acchijjantepi kalahaṃ karonti, acchinnepi kalahaṃ karonti. Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi kalahaṃ karonti, vipariṇāmantepi kalahaṃ karonti, vipariṇatepi kalahaṃ karonti. Piyaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi vivadanti, acchijjantepi vivadanti, acchinnepi vivadanti. Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi vivadanti, vipariṇāmantepi vivadanti, vipariṇatepi vivadanti. Piyaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi paridevanti, acchijjantepi paridevanti, acchinnepi paridevanti. Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi paridevanti, vipariṇāmantepi paridevanti, vipariṇatepi paridevanti. Piyaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnepi socanti. Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi socanti, vipariṇāmantepi socanti, vipariṇatepi socanti. Piyaṃ vatthuṃ rakkhanti gopenti pariggaṇhanti mamāyanti maccharāyanti.

Ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng vật khả ái sẽ bị chiếm đoạt, họ cũng cãi cọ; khi nó đang bị chiếm đoạt, họ cũng cãi cọ; khi nó đã bị chiếm đoạt, họ cũng cãi cọ. Ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng vật khả ái sẽ bị biến đổi, họ cũng cãi cọ; khi nó đang bị biến đổi, họ cũng cãi cọ; khi nó đã bị biến đổi, họ cũng cãi cọ. Ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng vật khả ái sẽ bị chiếm đoạt, họ cũng tranh luận; khi nó đang bị chiếm đoạt, họ cũng tranh luận; khi nó đã bị chiếm đoạt, họ cũng tranh luận. Ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng vật khả ái sẽ bị biến đổi, họ cũng tranh luận; khi nó đang bị biến đổi, họ cũng tranh luận; khi nó đã bị biến đổi, họ cũng tranh luận. Ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng vật khả ái sẽ bị chiếm đoạt, họ cũng than van; khi nó đang bị chiếm đoạt, họ cũng than van; khi nó đã bị chiếm đoạt, họ cũng than van. Ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng vật khả ái sẽ bị biến đổi, họ cũng than van; khi nó đang bị biến đổi, họ cũng than van; khi nó đã bị biến đổi, họ cũng than van. Ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng vật khả ái sẽ bị chiếm đoạt, họ cũng sầu muộn; khi nó đang bị chiếm đoạt, họ cũng sầu muộn; khi nó đã bị chiếm đoạt, họ cũng sầu muộn. Ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng vật khả ái sẽ bị biến đổi, họ cũng sầu muộn; khi nó đang bị biến đổi, họ cũng sầu muộn; khi nó đã bị biến đổi, họ cũng sầu muộn. Họ bảo vệ, giữ gìn, nắm giữ, coi là 'của tôi', và trở nên bỏn xẻn đối với vật khả ái.

Mānātimānā sahapesuṇā cāti. Piyaṃ vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti, piyaṃ vatthuṃ nissāya atimānaṃ janenti. Kathaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti? Mayaṃ lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbānanti. Evaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti. Kathaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya atimānaṃ janenti? Mayaṃ lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbānaṃ, ime panaññe na lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbānanti. Evaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya atimānaṃ janenti. Pesuññanti idhekacco pisuṇavāco hoti, ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya…pe… evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharatīti…pe… mānātimānā sahapesuṇā ca.

“Ngã mạn, quá mạn cùng với nói hai lưỡi.” Duyên vào vật khả ái, họ sanh khởi ngã mạn; duyên vào vật khả ái, họ sanh khởi quá mạn. Làm thế nào duyên vào vật khả ái, họ sanh khởi ngã mạn? “Chúng ta là những người có được các sắc, thanh, hương, vị, xúc khả ý.” Như vậy, duyên vào vật khả ái, họ sanh khởi ngã mạn. Làm thế nào duyên vào vật khả ái, họ sanh khởi quá mạn? “Chúng ta là những người có được các sắc, thanh, hương, vị, xúc khả ý, còn những người khác này thì không có được các sắc, thanh, hương, vị, xúc khả ý.” Như vậy, duyên vào vật khả ái, họ sanh khởi quá mạn. Về “nói hai lưỡi,” ở đây có người có lời nói hai lưỡi, nghe từ nơi này rồi đi nói ở nơi kia để gây chia rẽ cho những người này... v.v... như vậy với ý định gây chia rẽ, người ấy thực hành lời nói hai lưỡi... v.v... “ngã mạn, quá mạn cùng với nói hai lưỡi.”

Maccherayuttā kalahā vivādāti. Kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca māno ca atimāno ca pesuññañcāti – ime satta kilesā macchariye yuttā payuttā āyuttā samāyuttāti – maccherayuttā kalahā vivādā.

“Cãi cọ, tranh luận được liên kết với sự bỏn xẻn.” Sự cãi cọ, sự tranh luận, sự than van, sự sầu muộn, sự ngã mạn, sự quá mạn, và sự nói hai lưỡi – bảy loại phiền não này được liên kết, được gắn liền, được kết nối, được liên kết chặt chẽ với sự bỏn xẻn. Do đó, “cãi cọ, tranh luận được liên kết với sự bỏn xẻn.”

Vivādajātesu [Pg.200] ca pesuṇānīti. Vivāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte pesuññaṃ upasaṃharanti; ito sutvā amutra akkhāyanti imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṃ akkhāyanti amūsaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhettāro, bhinnānaṃ vā anuppadātāro, vaggārāmā vaggaratā vagganandī vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāro honti – idaṃ vuccati pesuññaṃ. Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharanti – piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā. Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharanti? Imassa piyā bhavissāma, manāpā bhavissāma, vissāsikā bhavissāma, abbhantarikā bhavissāma, suhadayā bhavissāmāti. Evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharanti. Kathaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharanti? ‘‘Kathaṃ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvedhā assu, dvejjhā assu, dve pakkhā assu, bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ, dukkhaṃ na phāsu vihareyyu’’nti – evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharantīti – vivādajātesu ca pesuṇāni.

“Và khi các cuộc tranh luận đã sanh khởi, thì có những lời nói hai lưỡi.” Khi cuộc tranh luận đã sanh, đã được tạo ra, đã được phát sanh, đã được phát sanh một cách trọn vẹn, đã được biểu hiện, họ thực hành lời nói hai lưỡi; nghe từ nơi này, họ đi nói ở nơi kia để gây chia rẽ cho những người này, hoặc nghe từ nơi kia, họ đi nói với những người này để gây chia rẽ cho những người nọ. Như vậy, họ là những người gây chia rẽ những ai đang hòa hợp, hoặc là những người củng cố sự chia rẽ của những ai đã bị chia rẽ, họ vui thích trong bè phái, hoan hỷ trong bè phái, ưa thích bè phái, là những người nói lời gây ra bè phái – đây được gọi là nói hai lưỡi. Hơn nữa, họ thực hành lời nói hai lưỡi vì hai lý do: hoặc vì mong muốn được yêu mến, hoặc với ý định gây chia rẽ. Làm thế nào họ thực hành lời nói hai lưỡi vì mong muốn được yêu mến? “Chúng ta sẽ trở nên thân thiết với người này, sẽ được yêu mến, sẽ được tin cậy, sẽ trở nên thân cận, sẽ có thiện tâm.” Như vậy, họ thực hành lời nói hai lưỡi vì mong muốn được yêu mến. Làm thế nào họ thực hành lời nói hai lưỡi với ý định gây chia rẽ? “Làm sao để những người này trở nên khác biệt, trở nên xa cách, trở thành bè phái, trở thành hai phe, có hai ý định, có hai phe phái, bị chia rẽ, không hòa hợp, sống trong đau khổ, không an ổn?” – như vậy, họ thực hành lời nói hai lưỡi với ý định gây chia rẽ. Do đó, “và khi các cuộc tranh luận đã sanh khởi, thì có những lời nói hai lưỡi.”

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Piyappahūtā kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharā ca;

Mānātimānā sahapesuṇā ca, maccherayuttā kalahā vivādā;

Vivādajātesu ca pesuṇānī’’ti.

‘Do bởi các điều khả ái, có nhiều tranh cãi, luận쟁; than van, sầu muộn cùng với sự bỏn xẻn; ngã mạn, quá mạn cùng với sự nói xấu; sự tranh cãi và luận쟁 đi kèm với sự bỏn xẻn; và khi các luận쟁 đã phát sanh thì có sự nói xấu.’

99.

99.

Piyā su lokasmiṃ kutonidānā, ye cāpi lobhā vicaranti loke;

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā, ye samparāyāya narassa honti.

‘Các điều khả ái ở trong thế gian có nguồn gốc từ đâu? Và những tham ái nào đi lang thang ở trong thế gian? Hy vọng và sự thành tựu có nguồn gốc từ đâu, là những điều hiện hữu cho tương lai của con người?’

Piyā su lokasmiṃ kutonidānāti. Piyā kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti piyānaṃ mūlaṃ pucchati…pe… samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – piyā su lokasmiṃ kutonidānā.

‘Các điều khả ái ở trong thế gian có nguồn gốc từ đâu?’ Các điều khả ái có nguồn gốc từ đâu, được sanh từ đâu, được phát sanh từ đâu, được tạo ra từ đâu, được hoàn toàn tạo ra từ đâu, được biểu hiện từ đâu, có nguyên nhân gì, có sự tập khởi gì, có chủng loại gì, có nguồn phát sanh gì? Vị ấy hỏi về cội rễ của các điều khả ái ... (như trên) ... vị ấy hỏi, hỏi chi tiết, yêu cầu, thỉnh mời, làm cho sáng tỏ về sự tập khởi. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Các điều khả ái ở trong thế gian có nguồn gốc từ đâu?’

Ye cāpi lobhā vicaranti loketi. Ye cāpīti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā [Pg.201] ca. Lobhāti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Vicarantīti vicaranti viharanti iriyanti vattanti pālenti yapenti yāpenti. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – ye cāpi lobhā vicaranti loke.

‘Và những tham ái nào đi lang thang ở trong thế gian?’ ‘Và những’ là các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà, tại gia, xuất gia, chư thiên, và loài người. ‘Tham ái’ là sự tham, trạng thái tham, sự tham đắm, sự say mê, trạng thái say mê, sự say đắm, sự thèm muốn, tham, là gốc rễ bất thiện. ‘Đi lang thang’ là đi lang thang, trú ngụ, di chuyển, tồn tại, bảo trì, duy trì, tiếp tục. ‘Ở trong thế gian’ là ở trong ác giới, nhân giới, thiên giới, uẩn giới, giới (dhātu) giới, xứ giới. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Và những tham ái nào đi lang thang ở trong thế gian?’

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānāti. Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti āsāya ca niṭṭhāya ca mūlaṃ pucchati…pe… samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā. Ye samparāyāya narassa hontīti. Ye narassa parāyanā honti dīpā honti tāṇā honti leṇā honti saraṇā honti niṭṭhā parāyanā hontīti – ye samparāyāya narassa honti.

‘Hy vọng và sự thành tựu có nguồn gốc từ đâu?’ Hy vọng và sự thành tựu có nguồn gốc từ đâu, được sanh từ đâu, được phát sanh từ đâu, được tạo ra từ đâu, được hoàn toàn tạo ra từ đâu, được biểu hiện từ đâu, có nguyên nhân gì, có sự tập khởi gì, có chủng loại gì, có nguồn phát sanh gì? Vị ấy hỏi về cội rễ của hy vọng và sự thành tựu ... (như trên) ... vị ấy hỏi, hỏi chi tiết, yêu cầu, thỉnh mời, làm cho sáng tỏ về sự tập khởi. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Hy vọng và sự thành tựu có nguồn gốc từ đâu?’ ‘Là những điều hiện hữu cho tương lai của con người.’ Những điều ấy là nơi nương tựa, là hòn đảo, là sự bảo vệ, là nơi ẩn náu, là nơi quy y, là nơi nương tựa cuối cùng cho con người. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Là những điều hiện hữu cho tương lai của con người.’

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị hóa nhân ấy đã nói rằng –

‘‘Piyā su lokasmiṃ kutonidānā, ye cāpi lobhā vicaranti loke;

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā, ye samparāyāya narassa hontī’’ti.

‘Các điều khả ái ở trong thế gian có nguồn gốc từ đâu? Và những tham ái nào đi lang thang ở trong thế gian? Hy vọng và sự thành tựu có nguồn gốc từ đâu, là những điều hiện hữu cho tương lai của con người?’

100.

100.

Chandānidānāni piyāni loke, ye cāpi lobhā vicaranti loke;

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā, ye samparāyāya narassa honti.

‘Các điều khả ái ở trong thế gian có nguồn gốc từ dục. Và những tham ái nào đi lang thang ở trong thế gian, hy vọng và sự thành tựu cũng có nguồn gốc từ đây, là những điều hiện hữu cho tương lai của con người.’

Chandānidānāni piyāni loketi. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Api ca pañca chandā – pariyesanacchando, paṭilābhacchando, paribhogacchando, sannidhicchando, visajjanacchando. Katamo pariyesanacchando? Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe pariyesati, sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe pariyesati – ayaṃ [Pg.202] pariyesanacchando. Katamo paṭilābhacchando? Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe paṭilabhati, sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paṭilabhati – ayaṃ paṭilābhacchando. Katamo paribhogacchando? Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe paribhuñjati, sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe paribhuñjati – ayaṃ paribhogacchando. Katamo sannidhicchando? Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto dhanasannicayaṃ karoti ‘‘āpadāsu bhavissatī’’ti – ayaṃ sannidhicchando. Katamo visajjanacchando? Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto dhanaṃ visajjeti hatthārohānaṃ assārohānaṃ rathikānaṃ dhanuggahānaṃ pattikānaṃ ‘‘ime maṃ rakkhissanti gopissanti samparivārissantī’’ti – ayaṃ visajjanacchando. Piyānīti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā…pe… ime sattā piyā…pe… ime saṅkhārā piyā. Chandānidānāni piyāni loketi. Piyā chandanidānā chandasamudayā chandajātikā chandapabhavāti – chandānidānāni piyāni loke.

‘Các điều khả ái ở trong thế gian có nguồn gốc từ dục.’ ‘Dục’ là dục về các dục, tham về các dục, hoan hỷ về các dục, ái về các dục, luyến ái về các dục, nhiệt tình về các dục, mê đắm về các dục, quyết định về các dục, bộc lưu của dục, ách của dục, thủ về dục, triền cái dục tham. Hơn nữa, có năm loại dục: dục tìm cầu, dục thành tựu, dục hưởng thụ, dục cất giữ, dục ban phát. Dục tìm cầu là gì? Ở đây, có người bị chi phối, có ý muốn, có dục sanh khởi, tìm cầu các sắc, ... các thanh ... các hương ... các vị ... các xúc. – Đây là dục tìm cầu. Dục thành tựu là gì? Ở đây, có người bị chi phối, có ý muốn, có dục sanh khởi, thành tựu được các sắc, ... các thanh ... các hương ... các vị ... các xúc. – Đây là dục thành tựu. Dục hưởng thụ là gì? Ở đây, có người bị chi phối, có ý muốn, có dục sanh khởi, hưởng thụ các sắc, ... các thanh ... các hương ... các vị ... các xúc. – Đây là dục hưởng thụ. Dục cất giữ là gì? Ở đây, có người bị chi phối, có ý muốn, có dục sanh khởi, tích trữ của cải với ý nghĩ: ‘Sẽ dùng trong lúc hoạn nạn.’ – Đây là dục cất giữ. Dục ban phát là gì? Ở đây, có người bị chi phối, có ý muốn, có dục sanh khởi, ban phát của cải cho những người quản tượng, kỵ binh, xa binh, cung thủ, bộ binh với ý nghĩ: ‘Những người này sẽ bảo vệ, giữ gìn, hộ tống ta.’ – Đây là dục ban phát. ‘Các điều khả ái’ là có hai điều khả ái: chúng sanh hoặc các pháp hữu vi ... (như trên) ... những chúng sanh này là khả ái ... (như trên) ... những pháp hữu vi này là khả ái. ‘Các điều khả ái ở trong thế gian có nguồn gốc từ dục’ có nghĩa là: Các điều khả ái có dục làm nguồn gốc, có dục làm sự tập khởi, có dục làm chủng loại, có dục làm nguồn phát sanh. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Các điều khả ái ở trong thế gian có nguồn gốc từ dục.’

Ye cāpi lobhā vicaranti loketi. Ye cāpīti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Lobhāti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Vicarantīti vicaranti viharanti iriyanti vattanti pālenti yapenti yāpenti. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloketi – ye cāpi lobhā vicaranti loke.

‘Và những tham ái nào đi lang thang ở trong thế gian?’ ‘Và những’ là các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà, tại gia, xuất gia, chư thiên, và loài người. ‘Tham ái’ là sự tham, trạng thái tham, sự tham đắm, sự say mê, trạng thái say mê, sự say đắm, sự thèm muốn, tham, là gốc rễ bất thiện. ‘Đi lang thang’ là đi lang thang, trú ngụ, di chuyển, tồn tại, bảo trì, duy trì, tiếp tục. ‘Ở trong thế gian’ là ở trong ác giới ... (như trên) ... xứ giới. – (Đây là ý nghĩa của) ‘Và những tham ái nào đi lang thang ở trong thế gian?’

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānāti. Āsā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Niṭṭhāti idhekacco rūpe pariyesanto rūpaṃ paṭilabhati, rūpaniṭṭho hoti, sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ … suttantaṃ… vinayaṃ… abhidhammaṃ… āraññikaṅgaṃ… piṇḍapātikaṅgaṃ… paṃsukūlikaṅgaṃ… tecīvarikaṅgaṃ… sapadānacārikaṅgaṃ… khalupacchābhattikaṅgaṃ… nesajjikaṅgaṃ… yathāsanthatikaṅgaṃ… paṭhamaṃ jhānaṃ… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ… ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ… viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ… ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ [Pg.203] … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ pariyesanto nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhati, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiniṭṭho hoti.

“Sự mong mỏi và sự thành tựu có nguyên nhân từ điều này” (là như vầy). Sự mong mỏi (āsā) được gọi là tham ái. Sự tham đắm nào, sự tham đắm mãnh liệt nào... cho đến... sự thèm muốn, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Về sự thành tựu (niṭṭhā) là như vầy: Ở đây, một người nào đó trong khi tìm kiếm các sắc, người ấy đạt được sắc, người ấy có sự thành tựu về sắc; (tìm kiếm) các thanh... các hương... các vị... các xúc... dòng dõi... hội chúng... trú xứ... lợi lộc... danh tiếng... lời tán dương... sự an lạc... y... vật thực khất thực... sàng tọa... dược phẩm trị bệnh và vật dụng... Kinh tạng... Luật tạng... Luận tạng... hạnh ở rừng... hạnh khất thực... hạnh mặc y phấn tảo... hạnh tam y... hạnh khất thực từng nhà... hạnh không nhận thêm vật thực sau khi đã đủ... hạnh ngồi... hạnh ở đâu cũng được... sơ thiền... nhị thiền... tam thiền... tứ thiền... không vô biên xứ định... thức vô biên xứ định... vô sở hữu xứ định... trong khi tìm kiếm phi tưởng phi phi tưởng xứ định, người ấy đạt được phi tưởng phi phi tưởng xứ định, người ấy có sự thành tựu về phi tưởng phi phi tưởng xứ định.

‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;

Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;

Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatī’’ti.

“Với sự mong mỏi, người ta cày ruộng, với sự mong mỏi, hạt giống được gieo; với sự mong mỏi, các thương nhân, những người mang của cải, đi ra biển; với sự mong mỏi nào mà tôi đang đứng, sự mong mỏi ấy của tôi được thành tựu.”

Āsāya samiddhi vuccate niṭṭhā. Āsā ca niṭṭhā ca itonidānāti. Āsā ca niṭṭhā ca ito chandanidānā chandasamudayā chandajātikā chandapabhavāti – āsā ca niṭṭhā ca itonidānā.

Sự thành tựu của mong mỏi được gọi là sự thành tựu (niṭṭhā). “Sự mong mỏi và sự thành tựu có nguyên nhân từ điều này” (là như vầy): Sự mong mỏi và sự thành tựu có dục làm nguyên nhân, có dục làm nguồn sanh khởi, có dục làm bản chất, có dục làm nguồn gốc – (đây là ý nghĩa của) “sự mong mỏi và sự thành tựu có nguyên nhân từ điều này”.

Ye samparāyāya narassa hontīti. Ye narassa parāyanā honti dīpā honti tāṇā honti leṇā honti saraṇā honti niṭṭhā parāyanā hontīti – ye samparāyāya narassa honti.

“Những điều trở thành nơi nương tựa cho con người trong tương lai” (là như vầy): Những điều nào trở thành nơi nương tựa cho con người, trở thành hòn đảo, trở thành nơi che chở, trở thành nơi ẩn náu, trở thành nơi quy y, sự thành tựu, nơi nương tựa – (đây là ý nghĩa của) “những điều trở thành nơi nương tựa cho con người trong tương lai”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Chandānidānāni piyāni loke, ye cāpi lobhā vicaranti loke;

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā, ye samparāyāya narassa hontī’’ti.

“Các pháp khả ái ở trên đời có dục làm nguyên nhân, và những lòng tham nào đang hiện hành trên đời; sự mong mỏi và sự thành tựu có nguyên nhân từ điều này, những điều trở thành nơi nương tựa cho con người trong tương lai.”

101.

101.

Chando nu lokasmiṃ kutonidāno, vinicchayā cāpi kutopahūtā;

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca, ye cāpi dhammā samaṇena vuttā.

Dục ở trên đời có nguyên nhân từ đâu, và các sự quyết đoán cũng sanh khởi từ đâu? Sân hận, lời nói dối, và sự hoài nghi, và những pháp nào khác đã được vị Sa-môn nói đến (sanh khởi từ đâu)?

Chando nu lokasmiṃ kutonidānoti. Chando kutonidāno kutojāto kutosañjāto kutonibbatto kutoabhinibbatto kutopātubhūto, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavoti chandassa mūlaṃ pucchati…pe… samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – chando nu lokasmiṃ kutonidāno.

“Dục ở trên đời có nguyên nhân từ đâu” (là như vầy): Dục có nguyên nhân từ đâu, sanh từ đâu, được sanh khởi tốt đẹp từ đâu, được phát sanh từ đâu, được phát sanh hoàn toàn từ đâu, hiện khởi từ đâu; có gì làm nguyên nhân, có gì làm nguồn sanh khởi, có bản chất gì, có nguồn gốc gì? Như vậy, (vị ấy) hỏi về gốc rễ của dục... cho đến... hỏi về nguồn sanh khởi, hỏi chi tiết, thỉnh cầu, yêu cầu, làm cho hoan hỷ – (đây là ý nghĩa của) “dục ở trên đời có nguyên nhân từ đâu”.

Vinicchayā cāpi kutopahūtāti. Vinicchayā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā[Pg.204], kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti vinicchayānaṃ mūlaṃ pucchati…pe… samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – vinicchayā cāpi kutopahūtā.

“Và các sự quyết đoán cũng sanh khởi từ đâu” (là như vầy): Các sự quyết đoán sanh khởi từ đâu, sanh từ đâu, được sanh khởi tốt đẹp từ đâu, được phát sanh từ đâu, được phát sanh hoàn toàn từ đâu, hiện khởi từ đâu; có gì làm nguyên nhân, có gì làm nguồn sanh khởi, có bản chất gì, có nguồn gốc gì? Như vậy, (vị ấy) hỏi về gốc rễ của các sự quyết đoán... cho đến... hỏi về nguồn sanh khởi, hỏi chi tiết, thỉnh cầu, yêu cầu, làm cho hoan hỷ – (đây là ý nghĩa của) “và các sự quyết đoán cũng sanh khởi từ đâu”.

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā cāti. Kodhoti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto, paṭighaṃ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitattaṃ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ, virodho paṭivirodho, caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. Mosavajjaṃ vuccati musāvādo. Kathaṃkathā vuccati vicikicchāti – kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca.

“Sân hận, lời nói dối, và sự hoài nghi” (là như vầy). Sân hận (kodho) là: sự hãm hại, sự chống đối của tâm có hình thức như vầy, sự va chạm, sự đối kháng, sự nổi giận, sự nổi giận đặc biệt, sự nổi giận hoàn toàn, sự sân hận, sự sân hận đặc biệt, sự sân hận hoàn toàn, sự ác ý của tâm, sự làm hại của tâm, sự phẫn nộ, sự tức giận, trạng thái tức giận, sự sân hận, sự làm hại, trạng thái làm hại, sự ác ý, sự làm ác, trạng thái làm ác, sự chống đối, sự đối kháng, tính hung dữ, sự thô lỗ, sự không hài lòng của tâm. Lời nói dối được gọi là lời đáng chê trách (mosavajjaṃ). Sự hoài nghi được gọi là sự phân vân (kathaṃkathā) – (đây là ý nghĩa của) “sân hận, lời nói dối, và sự hoài nghi”.

Ye cāpi dhammā samaṇena vuttāti. Ye cāpīti ye kodhena ca mosavajjena ca kathaṃkathāya ca sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā sampayuttā, ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā – ime vuccanti ye cāpi dhammā. Atha vā ye te kilesā aññajātikā aññavihitakā – ime vuccanti ye cāpi dhammā. Samaṇena vuttāti samaṇena samitapāpena brāhmaṇena bāhitapāpadhammena bhikkhunā bhinnakilesamūlena sabbākusalamūlabandhanā pamuttena vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitāti – ye cāpi dhammā samaṇena vuttā.

“Và những pháp nào khác đã được vị Sa-môn nói đến” (là như vầy). “Và những pháp nào khác” là: những pháp nào câu hành, đồng sanh, tương hợp, tương ưng với sân hận, lời nói dối, và sự hoài nghi; có cùng sự sanh khởi, cùng sự diệt tận, cùng một vật nền, cùng một đối tượng – những pháp này được gọi là “những pháp nào khác”. Hoặc là, những phiền não nào có loại khác, có cách thức khác – những pháp này được gọi là “những pháp nào khác”. “Được vị Sa-môn nói đến” (là như vầy): bởi vị Sa-môn, người đã làm lắng dịu các điều ác; bởi vị Bà-la-môn, người đã loại trừ các pháp ác; bởi vị Tỳ-khưu, người đã phá tan gốc rễ phiền não; bởi người đã giải thoát khỏi mọi sự trói buộc của gốc rễ bất thiện, đã được nói, đã được tuyên thuyết, đã được chỉ dạy, đã được thuyết giảng, đã được chế định, đã được thiết lập, đã được khai mở, đã được phân tích, đã được làm cho rõ ràng, đã được công bố – (đây là ý nghĩa của) “và những pháp nào khác đã được vị Sa-môn nói đến”.

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị hóa nhân ấy đã nói:

‘‘Chando nu lokasmiṃ kutonidāno, vinicchatā cāpi kutopahūtā;

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca, ye cāpi dhammā samaṇena vuttā’’ti.

“Dục ở trên đời có nguyên nhân từ đâu, và các sự quyết đoán cũng sanh khởi từ đâu? Sân hận, lời nói dối, và sự hoài nghi, và những pháp nào khác đã được vị Sa-môn nói đến.”

102.

102.

Sātaṃ asātanti yamāhu loke, tamūpanissāya pahoti chando;

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca, vinicchayaṃ kubbati jantu loke.

Điều gì được gọi là dễ chịu và không dễ chịu ở trên đời, nương vào điều ấy, dục sanh khởi; thấy sự hoại diệt và sự tồn tại của các sắc, chúng sanh ở trên đời đưa ra sự quyết đoán.

Sātaṃ asātanti yamāhu loketi. Sātanti sukhā ca vedanā, iṭṭhañca vatthu. Asātanti dukkhā ca vedanā, aniṭṭhañca vatthu. Yamāhu loketi [Pg.205] yaṃ āhaṃsu yaṃ kathenti yaṃ bhaṇanti yaṃ dīpenti yaṃ voharantīti – sātaṃ asātanti yamāhu loke.

“Điều gì được gọi là dễ chịu và không dễ chịu ở trên đời” (là như vầy). “Dễ chịu” (sātaṃ) là thọ lạc và đối tượng khả ái. “Không dễ chịu” (asātaṃ) là thọ khổ và đối tượng không khả ái. “Điều gì được gọi ở trên đời” (là): điều gì họ đã nói, điều gì họ kể, điều gì họ nói, điều gì họ trình bày, điều gì họ gọi – (đây là ý nghĩa của) “điều gì được gọi là dễ chịu và không dễ chịu ở trên đời”.

Tamūpanissāya pahoti chandoti. Sātāsātaṃ nissāya, sukhadukkhaṃ nissāya, somanassadomanassaṃ nissāya, iṭṭhāniṭṭhaṃ nissāya, anunayapaṭighaṃ nissāya chando pahoti pabhavati jāyati sañjāyati nibbattati abhinibbattatīti – tamūpanissāya pahoti chando.

“Nương vào điều ấy, dục sanh khởi” (là như vầy): Nương vào điều dễ chịu và không dễ chịu, nương vào lạc và khổ, nương vào hỷ và ưu, nương vào điều khả ái và không khả ái, nương vào sự thuận theo và sự chống đối, dục sanh khởi, phát sanh, được sanh ra, được sanh khởi tốt đẹp, được phát sanh, được phát sanh hoàn toàn – (đây là ý nghĩa của) “nương vào điều ấy, dục sanh khởi”.

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti. Rūpesūti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Katamo rūpānaṃ bhavo? Yo rūpānaṃ bhavo jāti sañjāti nibbatti abhinibbatti pātubhāvo – ayaṃ rūpānaṃ bhavo. Katamo rūpānaṃ vibhavo? Yo rūpānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ – ayaṃ rūpānaṃ vibhavo. Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti rūpesu bhavañca vibhavañca disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca.

Thấy sự hoại diệt và sự hiện hữu trong các sắc. Trong các sắc (rūpesu) là bốn đại chủng và sắc y sinh từ bốn đại chủng. Sự hiện hữu của các sắc là gì? Sự hiện hữu của các sắc là sự sinh, sự đồng sinh, sự khởi sinh, sự tái sinh, sự xuất hiện – đây là sự hiện hữu của các sắc. Sự hoại diệt của các sắc là gì? Sự hoại diệt của các sắc là sự tiêu mất, sự tàn lụi, sự tan rã, sự hủy hoại, sự vô thường, sự biến mất – đây là sự hoại diệt của các sắc. ‘Thấy sự hoại diệt và sự hiện hữu trong các sắc’ có nghĩa là: trong các sắc, đã thấy sự hiện hữu và sự hoại diệt, đã nhận thấy, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ – (đây là ý nghĩa của) ‘thấy sự hoại diệt và sự hiện hữu trong các sắc’.

Vinicchayaṃ kubbati jantu loketi. Vinicchayāti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca, diṭṭhivinicchayo ca. Kathaṃ taṇhāvinicchayaṃ karoti? Idhekaccassa anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti. Tassa evaṃ hoti – ‘‘kena nu kho me upāyena anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchantī’’ti. Tassa pana evaṃ hoti ‘‘surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti; vikālavisikhācariyānuyogaṃ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti; samajjābhicaraṇaṃ anuyuttassa me… jutappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttassa me… pāpamittānuyogaṃ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti; ālasyānuyogaṃ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchantī’’ti evaṃ ñāṇaṃ katvā cha bhogānaṃ apāyamukhāni na sevati, cha bhogānaṃ āyamukhāni sevati. Evampi taṇhāvinicchayaṃ karoti.

Chúng sinh trong đời thực hiện sự phán quyết. Phán quyết (vinicchaya) là có hai sự phán quyết – sự phán quyết của tham ái và sự phán quyết của tà kiến. Làm thế nào người ấy thực hiện sự phán quyết của tham ái? Ở đây, một người nào đó, tài sản chưa sanh thì không sanh khởi, và tài sản đã sanh thì đi đến tiêu vong. Người ấy suy nghĩ như vầy: ‘Do phương cách nào mà tài sản chưa sanh của ta không sanh khởi, và tài sản đã sanh lại đi đến tiêu vong?’ Rồi người ấy suy nghĩ như vầy: ‘Vì ta chuyên tâm vào việc uống rượu men, rượu nấu, là cơ sở của sự dể duôi, nên tài sản chưa sanh không sanh khởi, và tài sản đã sanh đi đến tiêu vong; vì ta chuyên tâm vào việc đi lang thang ngoài đường phố phi thời, nên tài sản chưa sanh không sanh khởi, và tài sản đã sanh đi đến tiêu vong; vì ta chuyên tâm vào việc xem hội hè đình đám…; vì ta chuyên tâm vào việc cờ bạc, là cơ sở của sự dể duôi…; vì ta chuyên tâm vào việc kết giao bạn xấu, nên tài sản chưa sanh không sanh khởi, và tài sản đã sanh đi đến tiêu vong; vì ta chuyên tâm vào việc lười biếng, nên tài sản chưa sanh không sanh khởi, và tài sản đã sanh đi đến tiêu vong.’ Biết như vậy, người ấy không thực hành sáu cửa ngõ của sự tiêu tán tài sản, và thực hành sáu cửa ngõ của sự tăng trưởng tài sản. Như vậy cũng là thực hiện sự phán quyết của tham ái.

Atha [Pg.206] vā kasiyā vā vaṇijjāya vā gorakkhena vā issatthena vā rājaporisena vā sippaññatarena vā paṭipajjati. Evampi taṇhāvinicchayaṃ karoti. Kathaṃ diṭṭhivinicchayaṃ karoti? Cakkhusmiṃ uppanne jānāti – ‘‘attā me uppanno’’ti, cakkhusmiṃ antarahite jānāti – ‘‘attā me antarahito vigato me attā’’ti. Evampi diṭṭhivinicchayaṃ karoti. Sotasmiṃ… ghānasmiṃ… jivhāya… kāyasmiṃ… rūpasmiṃ… saddasmiṃ… gandhasmiṃ… rasasmiṃ… phoṭṭhabbasmiṃ uppanne jānāti – ‘‘attā me uppanno’’ti, phoṭṭhabbasmiṃ antarahite jānāti – ‘‘attā me antarahito vigato me attā’’ti. Evampi diṭṭhivinicchayaṃ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbatteti. Jantūti satto naro mānavo…pe… manujo. Loketi apāyaloke …pe… āyatanaloketi – vinicchayaṃ kubbati jantu loke.

Hoặc là, người ấy hành xử bằng nghề nông, hoặc buôn bán, hoặc chăn nuôi, hoặc bắn cung, hoặc làm quan, hoặc một nghề thủ công nào khác. Như vậy cũng là thực hiện sự phán quyết của tham ái. Làm thế nào người ấy thực hiện sự phán quyết của tà kiến? Khi con mắt sanh khởi, người ấy biết: ‘Tự ngã của ta đã sanh khởi’; khi con mắt biến mất, người ấy biết: ‘Tự ngã của ta đã biến mất, tự ngã của ta đã tiêu vong.’ Như vậy cũng là thực hiện sự phán quyết của tà kiến. (Tương tự) đối với tai… mũi… lưỡi… thân… sắc… thanh… hương… vị… khi xúc sanh khởi, người ấy biết: ‘Tự ngã của ta đã sanh khởi’; khi xúc biến mất, người ấy biết: ‘Tự ngã của ta đã biến mất, tự ngã của ta đã tiêu vong.’ Như vậy cũng là thực hiện sự phán quyết của tà kiến, làm cho sanh, làm cho đồng sanh, làm cho khởi sanh, làm cho tái sanh. Chúng sinh (jantu) là hữu tình, người, thanh niên… cho đến… người. Trong đời (loke) là trong cõi khổ… cho đến… trong xứ thế giới – (đây là ý nghĩa của) ‘chúng sinh trong đời thực hiện sự phán quyết’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Sātaṃ asātanti yamāhu loke, tamūpanissāya pahoti chando;

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca, vinicchayaṃ kubbati jantu loke’’ti.

‘Cái gì được gọi là lạc và khổ trong đời, dục tham sanh khởi nương vào điều đó; Thấy sự hoại diệt và sự hiện hữu trong các sắc, chúng sinh trong đời thực hiện sự phán quyết.’

103.

103.

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca, etepi dhammā dvayameva sante;

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe, ñatvā pavuttā samaṇena dhammā.

Sân hận, lời nói dối, và hoài nghi, các pháp này cũng chỉ có khi hai (lạc và khổ) tồn tại; Người có hoài nghi nên học tập theo con đường trí tuệ, các pháp đã được Sa-môn tuyên thuyết sau khi đã biết rõ.

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā cāti. Kodhoti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto…pe… mosavajjaṃ vuccati musāvādo. Kathaṃkathā vuccati vicikicchā. Iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kodho jāyati, aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kodho jāyati. Iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi musāvādo uppajjati, aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi musāvādo uppajjati. Iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kathaṃkathā uppajjati, aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kathaṃkathā uppajjati.

Sân hận, lời nói dối, và hoài nghi. Sân hận (kodho) là sự tức giận, sự phẫn nộ của tâm như thế này… cho đến… Lời nói dối được gọi là lỗi lầm do dối trá (mosavajjaṃ). Sự do dự được gọi là hoài nghi (kathaṃkathā). Sân hận cũng sanh khởi do nương vào đối tượng khả ái, sân hận cũng sanh khởi do nương vào đối tượng không khả ái. Lời nói dối cũng sanh khởi do nương vào đối tượng khả ái, lời nói dối cũng sanh khởi do nương vào đối tượng không khả ái. Hoài nghi cũng sanh khởi do nương vào đối tượng khả ái, hoài nghi cũng sanh khởi do nương vào đối tượng không khả ái.

Kathaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati? Pakatiyā aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati. Anatthaṃ me acarīti kodho jāyati, anatthaṃ me caratīti kodho jāyati, anatthaṃ me carissatīti [Pg.207] kodho jāyati; piyassa me manāpassa anatthaṃ acari … anatthaṃ carati… anatthaṃ carissatīti kodho jāyati; appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari… atthaṃ carati… atthaṃ carissatīti kodho jāyati. Evaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati.

Làm thế nào sân hận sanh khởi do nương vào đối tượng không khả ái? Theo lẽ tự nhiên, sân hận sanh khởi do nương vào đối tượng không khả ái. Sân hận sanh khởi (với ý nghĩ): ‘Nó đã làm điều bất lợi cho ta.’ Sân hận sanh khởi (với ý nghĩ): ‘Nó đang làm điều bất lợi cho ta.’ Sân hận sanh khởi (với ý nghĩ): ‘Nó sẽ làm điều bất lợi cho ta.’ Sân hận sanh khởi (với ý nghĩ): ‘Nó đã làm… đang làm… sẽ làm điều bất lợi cho người thân yêu, người vừa ý của ta.’ Sân hận sanh khởi (với ý nghĩ): ‘Nó đã làm… đang làm… sẽ làm điều lợi ích cho người không thân yêu, người không vừa ý của ta.’ Như vậy, sân hận sanh khởi do nương vào đối tượng không khả ái.

Kathaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati? Iṭṭhaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi kodho jāyati, acchijjantepi kodho jāyati, acchinnepi kodho jāyati. Iṭṭhaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi kodho jāyati, vipariṇāmantepi kodho jāyati, vipariṇatepi kodho jāyati. Evaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati.

Làm thế nào sân hận sanh khởi do nương vào đối tượng khả ái? Sân hận cũng sanh khởi ở người nghi ngờ rằng đối tượng khả ái sẽ bị cướp đoạt, sân hận cũng sanh khởi khi nó đang bị cướp đoạt, sân hận cũng sanh khởi khi nó đã bị cướp đoạt. Sân hận cũng sanh khởi ở người nghi ngờ rằng đối tượng khả ái sẽ biến đổi, sân hận cũng sanh khởi khi nó đang biến đổi, sân hận cũng sanh khởi khi nó đã biến đổi. Như vậy, sân hận sanh khởi do nương vào đối tượng khả ái.

Kathaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati? Idhekacco andubandhanena vā baddho ; tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā bhāsati… rajjubandhanena vā baddho… saṅkhalikabandhanena vā baddho… vettabandhanena vā baddho… latābandhanena vā baddho… pakkhepabandhanena vā baddho… parikkhepabandhanena vā baddho… gāmanigamanagararaṭṭhabandhanena vā baddho… janapadabandhanena vā baddho; tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā bhāsati. Evaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjatīti.

Lời nói dối do nương vào sự việc không khả ý sanh khởi như thế nào? Ở đây, có người bị trói buộc bởi sự trói buộc bằng cùm; vì mục đích giải thoát khỏi sự trói buộc ấy, người ấy cố ý nói lời nói dối... hoặc bị trói buộc bởi sự trói buộc bằng dây thừng... hoặc bị trói buộc bởi sự trói buộc bằng xiềng xích... hoặc bị trói buộc bởi sự trói buộc bằng roi mây... hoặc bị trói buộc bởi sự trói buộc bằng dây leo... hoặc bị trói buộc bởi sự trói buộc bằng hào lũy... hoặc bị trói buộc bởi sự trói buộc bằng tường thành... hoặc bị trói buộc bởi sự trói buộc của làng, thị trấn, thành phố, xứ sở... hoặc bị trói buộc bởi sự trói buộc của quận huyện; vì mục đích giải thoát khỏi sự trói buộc ấy, người ấy cố ý nói lời nói dối. Như vậy, lời nói dối sanh khởi do nương vào sự việc không khả ý.

Kathaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati? Idhekacco manāpikānaṃ rūpānaṃ hetu sampajānamusā bhāsati… manāpikānaṃ saddānaṃ… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbānaṃ hetu… cīvarahetu… piṇḍapātahetu… senāsanahetu… gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu sampajānamusā bhāsati. Evaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati.

Lời nói dối do nương vào sự việc khả ý sanh khởi như thế nào? Ở đây, có người cố ý nói lời nói dối vì nguyên nhân là các sắc khả ý... vì nguyên nhân là các thanh... hương... vị... xúc khả ý... vì nguyên nhân là y phục... vì nguyên nhân là vật thực khất thực... vì nguyên nhân là sàng tọa... vì nguyên nhân là dược phẩm và vật dụng trị bệnh, người ấy cố ý nói lời nói dối. Như vậy, lời nói dối sanh khởi do nương vào sự việc khả ý.

Kathaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṃkathā uppajjati? ‘‘Muccissāmi nu kho cakkhurogato, na nu kho muccissāmi cakkhurogato. Muccissāmi nu kho sotarogato… ghānarogato… jivhārogato… kāyarogato… sīsarogato… kaṇṇarogato… mukharogato… muccissāmi nu kho dantarogato, na nu kho muccissāmi dantarogato’’ti. Evaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṃkathā uppajjati.

Sự nghi ngờ do nương vào sự việc không khả ý sanh khởi như thế nào? "Ta sẽ thoát khỏi bệnh mắt chăng, hay ta sẽ không thoát khỏi bệnh mắt chăng? Ta sẽ thoát khỏi bệnh tai chăng... bệnh mũi... bệnh lưỡi... bệnh thân... bệnh đầu... bệnh tai... bệnh miệng... ta sẽ thoát khỏi bệnh răng chăng, hay ta sẽ không thoát khỏi bệnh răng chăng?". Như vậy, sự nghi ngờ sanh khởi do nương vào sự việc không khả ý.

Kathaṃ [Pg.208] iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṃkathā uppajjati? ‘‘Labhissāmi nu kho manāpike rūpe, na nu kho labhissāmi manāpike rūpe. Labhissāmi nu kho manāpike sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāra’’nti. Evaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṃkathā uppajjatīti – kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca.

Sự nghi ngờ do nương vào sự việc khả ý sanh khởi như thế nào? "Ta sẽ được các sắc khả ý chăng, hay ta sẽ không được các sắc khả ý chăng? Ta sẽ được các thanh khả ý chăng... hương... vị... xúc... gia tộc... hội chúng... trú xứ... lợi lộc... danh tiếng... tán dương... an lạc... y phục... vật thực khất thực... sàng tọa... dược phẩm và vật dụng trị bệnh chăng?". Như vậy, sự nghi ngờ sanh khởi do nương vào sự việc khả ý – (đây là ý nghĩa của) phẫn nộ, lỗi lầm do nói dối, và sự nghi ngờ.

Etepi dhammā dvayameva santeti. Sātāsāte sante, sukhadukkhe sante, somanassadomanasse sante, iṭṭhāniṭṭhe sante, anunayapaṭighe sante saṃvijjamāne atthi upalabbhamāneti – etepi dhammā dvayameva sante.

(Câu) "Và các pháp này chỉ là cặp đôi" (có nghĩa là): Khi có sự dễ chịu và không dễ chịu, khi có lạc và khổ, khi có hỷ và ưu, khi có sự việc khả ý và không khả ý, khi có thuận ý và nghịch ý đang hiện hữu, có mặt, được tìm thấy – (đây là ý nghĩa của câu) "và các pháp này chỉ là cặp đôi".

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkheti. Ñāṇampi ñāṇapatho, ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapatho, ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho. Yathā ariyamaggo ariyapatho, devamaggo devapatho, brahmamaggo brahmapatho; evameva ñāṇampi ñāṇapatho, ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapatho, ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho.

(Câu) "Người có nghi ngờ nên học tập theo con đường của trí tuệ" (có nghĩa là): Trí tuệ cũng là con đường của trí tuệ, đối tượng của trí tuệ cũng là con đường của trí tuệ, các pháp đồng sanh với trí tuệ cũng là con đường của trí tuệ. Giống như Thánh đạo là con đường của bậc Thánh, con đường của chư thiên là con đường của chư thiên, con đường của Phạm thiên là con đường của Phạm thiên; cũng như vậy, trí tuệ cũng là con đường của trí tuệ, đối tượng của trí tuệ cũng là con đường của trí tuệ, các pháp đồng sanh với trí tuệ cũng là con đường của trí tuệ.

Sikkheti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, khuddako sīlakkhandho… mahanto sīlakkhandho… sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ adhisīlasikkhā. Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ adhicittasikkhā. Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ adhipaññāsikkhā.

(Từ) "nên học tập" (chỉ) ba học pháp – tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học. Tăng thượng giới học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu có giới, sống được phòng hộ bởi sự thu thúc của Pātimokkha, đầy đủ oai nghi và hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong các lỗi nhỏ nhặt, chấp nhận và học tập trong các học giới. Giới uẩn nhỏ... giới uẩn lớn... giới là nền tảng, là khởi đầu, là sự chế ngự, là sự phòng hộ, là cửa ngõ, là đứng đầu cho sự chứng đạt các thiện pháp – đây là tăng thượng giới học. Tăng thượng tâm học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu ly dục... cho đến... đạt và an trú thiền thứ tư – đây là tăng thượng tâm học. Tăng thượng tuệ học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu có trí tuệ, thành tựu trí tuệ về sanh diệt, là trí tuệ bậc Thánh, có khả năng thể nhập, đưa đến sự đoạn tận khổ một cách chân chánh. Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là khổ"... cho đến... tuệ tri như thật: "Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ". Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là các lậu hoặc"... cho đến... tuệ tri như thật: "Đây là con đường đưa đến sự diệt tận các lậu hoặc" – đây là tăng thượng tuệ học.

Kathaṃkathī [Pg.209] ñāṇapathāya sikkheti. Kathaṃkathī puggalo sakaṅkho savilekho sadveḷhako savicikiccho, ñāṇādhigamāya ñāṇaphusanāya ñāṇasacchikiriyāya adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya; imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhahanto sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe.

(Câu) "Người có nghi ngờ nên học tập theo con đường của trí tuệ" (có nghĩa là): Người có nghi ngờ, có hoài nghi, có sự phân vân trong tâm, có tâm lưỡng lự, có sự do dự, để chứng đắc trí tuệ, để tiếp xúc trí tuệ, để thực chứng trí tuệ, vị ấy nên học tập tăng thượng giới, nên học tập tăng thượng tâm, nên học tập tăng thượng tuệ; nên học tập bằng cách hướng tâm đến ba học pháp này, nên học tập bằng cách biết, nên học tập bằng cách thấy, nên học tập bằng cách quán xét, nên học tập bằng cách quyết định tâm, nên học tập bằng cách hướng đến với đức tin, nên học tập bằng cách sách tấn tinh tấn, nên học tập bằng cách thiết lập niệm, nên học tập bằng cách định tâm, nên học tập bằng cách tuệ tri với trí tuệ, nên học tập bằng cách thắng tri pháp cần thắng tri, nên học tập bằng cách liễu tri pháp cần liễu tri, nên học tập bằng cách đoạn trừ pháp cần đoạn trừ, nên học tập bằng cách tu tập pháp cần tu tập, nên học tập bằng cách thực chứng pháp cần thực chứng, nên thực hành, nên thực hành tốt, nên chấp nhận và thực hành – (đây là ý nghĩa của câu) "người có nghi ngờ nên học tập theo con đường của trí tuệ".

Ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti. Ñatvāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti… ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti…pe… ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti… ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti…pe… ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti… ‘‘idaṃ dukkha’’nti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti… ‘‘ime āsavā’’ti…pe… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti… ‘‘ime dhammā abhiññeyyā’’ti… ‘‘ime dhammā pariññeyyā’’ti… ‘‘ime dhammā pahātabbā’’ti… ‘‘ime dhammā bhāvetabbā’’ti… ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti… channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca… pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ… catunnaṃ mahābhūtānaṃ… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā.

“Các pháp đã được vị Sa-môn tuyên thuyết sau khi đã biết rõ.” Về (từ) “sau khi đã biết rõ” (ñatvā) là: sau khi đã biết, đã hiểu rõ, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho rõ ràng; (các pháp) đã được nói, đã được tuyên thuyết, đã được chỉ dạy, đã được thuyết giảng, đã được chế định, đã được thiết lập, đã được khai mở, đã được phân tích, đã được làm cho hiển lộ, đã được công bố. (Như là:) “Tất cả các pháp hữu vi là vô thường,” sau khi đã biết, đã hiểu rõ, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho rõ ràng; (các pháp) đã được nói, đã được tuyên thuyết, đã được chỉ dạy, đã được thuyết giảng, đã được chế định, đã được thiết lập, đã được khai mở, đã được phân tích, đã được làm cho hiển lộ, đã được công bố. (Tương tự:) “Tất cả các pháp hữu vi là khổ,”... “Tất cả các pháp là vô ngã,”... “Do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi,”... v.v... “Do sanh làm duyên, già-chết (sinh khởi), ”... “Do vô minh diệt, các hành diệt,”... v.v... “Do sanh diệt, già-chết diệt,”... “Đây là khổ,”... v.v... “Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ,”... “Đây là các lậu hoặc,”... v.v... “Đây là con đường đưa đến sự diệt tận các lậu hoặc,”... “Các pháp này cần được thắng tri,”... “Các pháp này cần được liễu tri,”... “Các pháp này cần được đoạn tận,”... “Các pháp này cần được tu tập,”... “Các pháp này cần được chứng ngộ,”... (và) sự sanh khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của sáu xứ xúc... của năm thủ uẩn... của bốn đại chủng... (và) “Phàm pháp gì có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có đoạn diệt,” sau khi đã biết, đã hiểu rõ, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho rõ ràng; (các pháp) đã được nói, đã được tuyên thuyết, đã được chỉ dạy, đã được thuyết giảng, đã được chế định, đã được thiết lập, đã được khai mở, đã được phân tích, đã được làm cho hiển lộ, đã được công bố.

Vuttañhetaṃ [Pg.210] bhagavatā – ‘‘abhiññāyāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no anabhiññāya. Sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no anidānaṃ. Sappāṭihāriyāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no appāṭihāriyaṃ. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, abhiññāya dhammaṃ desayato, no anabhiññāya, sanidānaṃ dhammaṃ desayato, no anidānaṃ, sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desayato, no appāṭihāriyaṃ, karaṇīyo ovādo, karaṇīyā anusāsanī. Alañca pana, bhikkhave, vo tuṭṭhiyā alaṃ pāmojjāya alaṃ somanassāya sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅghoti. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne dasasahassī lokadhātu akampitthā’’ti – ñatvā pavuttā samaṇena dhammā.

Điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng: “Này các Tỳ khưu, Ta thuyết Pháp sau khi đã thắng tri, không phải không thắng tri. Này các Tỳ khưu, Ta thuyết Pháp có nguyên nhân, không phải không có nguyên nhân. Này các Tỳ khưu, Ta thuyết Pháp có hiệu quả, không phải không có hiệu quả. Này các Tỳ khưu, đối với Ta, người thuyết Pháp sau khi đã thắng tri chứ không phải không thắng tri, người thuyết Pháp có nguyên nhân chứ không phải không có nguyên nhân, người thuyết Pháp có hiệu quả chứ không phải không có hiệu quả, thì lời giáo huấn nên được thực hành, lời chỉ dạy nên được thực hành. Và này các Tỳ khưu, các ngươi thật xứng đáng để hoan hỷ, xứng đáng để hân hoan, xứng đáng để vui mừng rằng: ‘Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Giáo pháp đã được khéo thuyết giảng, Tăng chúng là bậc thiện hạnh.’ Và khi bài kệ ngôn này được nói lên, mười ngàn thế giới đã rúng động.” – (Đây là ý nghĩa của) “Các pháp đã được vị Sa-môn tuyên thuyết sau khi đã biết rõ.”

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca, etepi dhammā dvayameva sante;

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe, ñatvā pavuttā samaṇena dhammā’’ti.

“Phẫn nộ, lời nói dối, và cả sự nghi hoặc, các pháp này cũng hiện hữu theo từng cặp đôi; người có nghi hoặc nên học tập theo con đường trí tuệ, các pháp đã được vị Sa-môn tuyên thuyết sau khi đã biết rõ.”

104.

104.

Sātaṃ asātañca kutonidānā, kismiṃ asante na bhavanti hete;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ, etaṃ me pabrūhi yatonidānaṃ.

Sự dễ chịu và không dễ chịu có nguyên nhân từ đâu, khi cái gì không có mặt thì những điều này không hiện hữu? Và ý nghĩa của sự hoại diệt và sự hiện hữu này, xin hãy nói cho con biết điều ấy, (chúng) có nguyên nhân từ đâu.

Sātaṃ asātañca kutonidānāti. Sātā asātā kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti sātāsātānaṃ mūlaṃ pucchati…pe… samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – sātaṃ asātañca kutonidānā.

Về câu “Sự dễ chịu và không dễ chịu có nguyên nhân từ đâu?”. Sự dễ chịu, không dễ chịu có nguyên nhân từ đâu, sanh từ đâu, đồng sanh từ đâu, khởi sanh từ đâu, phát sanh từ đâu, xuất hiện từ đâu; có nhân gì, có nguồn sanh khởi gì, có chủng loại gì, có nguồn gốc gì? (Vị ấy) hỏi về cội rễ của sự dễ chịu và không dễ chịu... v.v... hỏi về sự sanh khởi, hỏi chi tiết, thỉnh cầu, khẩn khoản, làm cho (Thế Tôn) vui lòng. – (Đây là ý nghĩa của) “Sự dễ chịu và không dễ chịu có nguyên nhân từ đâu?”.

Kismiṃ asante na bhavanti heteti. Kismiṃ asante asaṃvijjamāne natthi anupalabbhamāne sātāsātā na bhavanti nappabhavanti na jāyanti na sañjāyanti na nibbattanti na abhinibbattantīti – kismiṃ asante na bhavanti hete.

Về câu “Khi cái gì không có mặt thì những điều này không hiện hữu?”. Khi cái gì không có mặt, không hiện hữu, không có, không tìm thấy, thì sự dễ chịu và không dễ chịu không hiện hữu, không phát sanh, không sanh khởi, không đồng sanh khởi, không khởi sanh, không phát sanh. – (Đây là ý nghĩa của) “Khi cái gì không có mặt thì những điều này không hiện hữu?”.

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthanti. Katamo sātāsātānaṃ bhavo? Yo sātāsātānaṃ bhavo pabhavo jāti sañjāti nibbatti abhinibbatti pātubhāvo – ayaṃ sātāsātānaṃ bhavo. Katamo sātāsātānaṃ vibhavo? Yo sātāsātānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā [Pg.211] antaradhānaṃ – ayaṃ sātāsātānaṃ vibhavo. Yametamatthanti yaṃ paramatthanti – vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ.

Về câu “Và ý nghĩa của sự hoại diệt và sự hiện hữu này”. Sự hiện hữu của dễ chịu và không dễ chịu là gì? Sự hiện hữu, sự phát sanh, sự sanh, sự đồng sanh, sự khởi sanh, sự phát sanh, sự xuất hiện của dễ chịu và không dễ chịu – đây là sự hiện hữu của dễ chịu và không dễ chịu. Sự hoại diệt của dễ chịu và không dễ chịu là gì? Sự tiêu mất, sự hủy hoại, sự tan rã, sự tan vỡ, tính vô thường, sự biến mất của dễ chịu và không dễ chịu – đây là sự hoại diệt của dễ chịu và không dễ chịu. Về “ý nghĩa này” (yametamattham) là “ý nghĩa tối hậu” (yaṃ paramattham). – (Đây là ý nghĩa của) “Và ý nghĩa của sự hoại diệt và sự hiện hữu này”.

Etaṃ me pabrūhi yatonidānanti. Etanti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi. Pabrūhīti brūhi vadehi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – etaṃ me pabrūhi. Yatonidānanti yaṃnidānaṃ yaṃsamudayaṃ yaṃjātikaṃ yaṃpabhavanti – etaṃ me pabrūhi yatonidānaṃ.

Về câu “Xin hãy nói cho con biết điều ấy, (chúng) có nguyên nhân từ đâu”. Về “điều ấy” (etaṃ) là: điều con hỏi, điều con thỉnh cầu, điều con khẩn khoản, điều con làm cho (Ngài) vui lòng. Về “xin hãy nói” (pabrūhi) là: hãy nói, hãy trình bày, hãy chỉ dạy, hãy thuyết giảng, hãy chế định, hãy thiết lập, hãy khai mở, hãy phân tích, hãy làm cho hiển lộ, hãy công bố – xin hãy nói cho con biết điều ấy. Về “(chúng) có nguyên nhân từ đâu” (yatonidānam) là: có nhân gì, có nguồn sanh khởi gì, có chủng loại gì, có nguồn gốc gì. – (Đây là ý nghĩa của) “Xin hãy nói cho con biết điều ấy, (chúng) có nguyên nhân từ đâu”.

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị hóa nhân ấy đã nói:

‘‘Sātaṃ asātañca kutonidānā, kismiṃ asante na bhavanti hete;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ, etaṃ me pabrūhi yatonidāna’’nti.

“Sự dễ chịu và không dễ chịu có nguyên nhân từ đâu, khi cái gì không có mặt thì những điều này không hiện hữu? Và ý nghĩa của sự hoại diệt và sự hiện hữu này, xin hãy nói cho con biết điều ấy, (chúng) có nguyên nhân từ đâu.”

105.

105.

Phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ, phasse asante na bhavanti hete;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ, etaṃ te pabrūmi itonidānaṃ.

Sự dễ chịu và không dễ chịu có xúc làm nguyên nhân, khi xúc không có mặt thì những điều này không hiện hữu. Và ý nghĩa của sự hoại diệt và sự hiện hữu này, Ta nói cho ngươi biết điều ấy, (chúng) có nguyên nhân từ đây.

Phassanidānaṃ sātaṃ asātanti. Sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. Yā tasseva sukhavedanīyassa phassassa nirodhā, yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammati. Dukkhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. Yā tasseva dukkhavedanīyassa phassassa nirodhā, yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ dukkhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā dukkhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammati. Adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā. Yā tasseva adukkhamasukhavedanīyassa phassassa nirodhā, yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā adukkhamasukhā vedanā sā nirujjhati, vūpasammati. Phassanidānaṃ sātaṃ asātanti. Sātāsātā phassanidānā phassasamudayā phassajātikā phassappabhavāti – phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ.

(Câu) 'Dễ chịu và không dễ chịu có xúc làm nhân' là như vầy. Duyên xúc có thọ lạc, lạc thọ sanh khởi. Do sự diệt của chính xúc có thọ lạc ấy, lạc thọ nào đã sanh khởi duyên xúc có thọ lạc tương ứng ấy, lạc thọ ấy diệt, lạc thọ ấy lắng dịu. Duyên xúc có thọ khổ, khổ thọ sanh khởi. Do sự diệt của chính xúc có thọ khổ ấy, khổ thọ nào đã sanh khởi duyên xúc có thọ khổ tương ứng ấy, khổ thọ ấy diệt, khổ thọ ấy lắng dịu. Duyên xúc có thọ bất khổ bất lạc, thọ bất khổ bất lạc sanh khởi. Do sự diệt của chính xúc có thọ bất khổ bất lạc ấy, thọ bất khổ bất lạc nào đã sanh khởi duyên xúc có thọ bất khổ bất lạc tương ứng ấy, thọ ấy diệt, lắng dịu. (Câu) 'Dễ chịu và không dễ chịu có xúc làm nhân' là như vầy. (Các trạng thái) dễ chịu và không dễ chịu có xúc làm nhân, có xúc làm nguồn sanh, có xúc làm nơi sanh, có xúc làm nguồn gốc – (đây là ý nghĩa của câu) 'dễ chịu và không dễ chịu có xúc làm nhân'.

Phasse asante na bhavanti heteti. Phasse asante asaṃvijjamāne natthi anupalabbhamāne sātāsātā na bhavanti nappabhavanti na jāyanti na sañjāyanti na nibbattanti nābhinibbattanti na pātubhavantīti – phasse asante na bhavanti hete.

(Câu) 'Khi xúc không có, những điều này không hiện hữu' là như vầy. Khi xúc không có, không hiện hữu, không có, không được tìm thấy, (thì các trạng thái) dễ chịu và không dễ chịu không hiện hữu, không phát sanh, không sanh, không sanh khởi, không được tạo ra, không được tạo ra một cách trọn vẹn, không biểu hiện – (đây là ý nghĩa của câu) 'khi xúc không có, những điều này không hiện hữu'.

Vibhavaṃ [Pg.212] bhavañcāpi yametamatthanti. Bhavadiṭṭhipi phassanidānā, vibhavadiṭṭhipi phassanidānā. Yametamatthanti yaṃ paramatthanti – vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ.

(Câu) 'Phi hữu và cả hữu, điều này là ý nghĩa' là như vầy. Hữu kiến cũng có xúc làm nhân, phi hữu kiến cũng có xúc làm nhân. (Câu) 'Điều này là ý nghĩa' (nghĩa là) điều là ý nghĩa tối thượng – (đây là ý nghĩa của câu) 'phi hữu và cả hữu, điều này là ý nghĩa'.

Etaṃ te pabrūmi itonidānanti. Etanti yaṃ pucchasi yaṃ yācasi yaṃ ajjhesasi yaṃ pasādesi. Pabrūmīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – etaṃ te pabrūmi. Itonidānanti ito phassanidānaṃ phassasamudayaṃ phassajātikaṃ phassappabhavanti – etaṃ te pabrūmi itonidānaṃ.

(Câu) 'Ta nói cho ngươi điều này, từ đây là nhân' là như vầy. 'Điều này' là điều mà ngươi hỏi, điều mà ngươi thỉnh cầu, điều mà ngươi yêu cầu, điều mà ngươi làm cho hoan hỷ. 'Ta nói' là ta nói, ta kể, ta thuyết, ta trình bày, ta thiết lập, ta khai mở, ta phân tích, ta làm cho rõ ràng, ta hiển thị – (đây là ý nghĩa của) 'ta nói cho ngươi điều này'. 'Từ đây là nhân' là từ đây có xúc làm nhân, có xúc làm nguồn sanh, có xúc làm nơi sanh, có xúc làm nguồn gốc – (đây là ý nghĩa của câu) 'ta nói cho ngươi điều này, từ đây là nhân'.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ, phasse asante na bhavanti hete;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ, etaṃ te pabrūmi itonidāna’’nti.

“Dễ chịu, không dễ chịu, có xúc làm nhân, khi xúc không có, những điều này không hiện hữu; Phi hữu và cả hữu, điều này là ý nghĩa, Ta nói cho ngươi điều này, từ đây là nhân.”

106.

106.

Phasso nu lokasmiṃ kutonidāno, pariggahā cāpi kutopahūtā;

Kismiṃ asante na mamattamatthi, kismiṃ vibhūte na phusanti phassā.

Ở thế gian, xúc có nhân từ đâu, và các sự chấp thủ sanh từ đâu? Khi cái gì không có thì không có 'cái của ta', khi cái gì đã hoại diệt thì các xúc không chạm đến?

Phasso nu lokasmiṃ kutonidānoti. Phasso kutonidāno kutojāto kutosañjāto kutonibbatto kutoabhinibbatto kutopātubhūto, kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavoti phassassa mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati…pe… samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – phasso nu lokasmiṃ kutonidāno.

(Câu) 'Ở thế gian, xúc có nhân từ đâu?' là như vầy. Xúc có nhân từ đâu, sanh từ đâu, sanh khởi từ đâu, được tạo ra từ đâu, được tạo ra một cách trọn vẹn từ đâu, biểu hiện từ đâu? Có nhân gì, có nguồn sanh gì, có nơi sanh gì, có nguồn gốc gì? (Vị ấy) hỏi về gốc rễ của xúc, hỏi về nhân... hỏi về nguồn sanh, hỏi một cách chi tiết, thỉnh cầu, yêu cầu, làm cho hoan hỷ – (đây là ý nghĩa của câu) 'ở thế gian, xúc có nhân từ đâu?'.

Pariggahā cāpi kutopahūtāti pariggahā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti pariggahānaṃ mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati…pe… samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – pariggahā cāpi kutopahūtā.

(Câu) 'Và các sự chấp thủ sanh từ đâu?' là như vầy. Các sự chấp thủ sanh từ đâu, sanh từ đâu, sanh khởi từ đâu, được tạo ra từ đâu, được tạo ra một cách trọn vẹn từ đâu, biểu hiện từ đâu? Có nhân gì, có nguồn sanh gì, có nơi sanh gì, có nguồn gốc gì? (Vị ấy) hỏi về gốc rễ của các sự chấp thủ, hỏi về nhân... hỏi về nguồn sanh, hỏi một cách chi tiết, thỉnh cầu, yêu cầu, làm cho hoan hỷ – (đây là ý nghĩa của câu) 'và các sự chấp thủ sanh từ đâu?'.

Kismiṃ [Pg.213] asante na mamattamatthīti. Kismiṃ asante asaṃvijjamāne natthi anupalabbhamāne mamattā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – kismiṃ asante na mamattamatthi.

(Câu) 'Khi cái gì không có thì không có 'cái của ta'?' là như vầy. Khi cái gì không có, không hiện hữu, không có, không được tìm thấy, (thì) 'cái của ta' không có, không hiện hữu, không tồn tại, không được tìm thấy, đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đây là ý nghĩa của câu) 'khi cái gì không có thì không có 'cái của ta'?'.

Kismiṃ vibhūte na phusanti phassāti. Kismiṃ vibhūte vibhavite atikkante samatikkante vītivatte phassā na phusantīti – kismiṃ vibhūte na phusanti phassā.

(Câu) 'Khi cái gì đã hoại diệt thì các xúc không chạm đến?' là như vầy. Khi cái gì đã hoại diệt, đã hoại diệt một cách đặc biệt, đã vượt qua, đã vượt qua hoàn toàn, đã đi qua xa, (thì) các xúc không chạm đến – (đây là ý nghĩa của câu) 'khi cái gì đã hoại diệt thì các xúc không chạm đến?'.

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị hóa nhân ấy đã nói –

‘‘Phasso nu lokasmiṃ kutonidāno, pariggahā cāpi kutopahūtā;

Kismiṃ asante na mamattamatthi, kismiṃ vibhūte na phusanti phassā’’ti.

“Ở thế gian, xúc có nhân từ đâu, và các sự chấp thủ sanh từ đâu? Khi cái gì không có thì không có 'cái của ta', khi cái gì đã hoại diệt thì các xúc không chạm đến?”

107.

107.

Nāmañca rūpañca paṭicca phasso, icchānidānāni pariggahāni;

Icchāyasantyā na mamattamatthi, rūpe vibhūte na phusanti phassā.

Duyên danh và sắc, xúc (sanh khởi), các sự chấp thủ có dục làm nhân; Khi dục không có, không có 'cái của ta', khi sắc đã hoại diệt, các xúc không chạm đến.

Nāmañca rūpañca paṭicca phassoti. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Cakkhu ca rūpā ca rūpasmiṃ cakkhusamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ. Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Sotañca saddā ca rūpasmiṃ sotasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ. Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. Ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Ghānañca gandhā ca rūpasmiṃ ghānasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ. Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. Jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Jivhā ca rasā ca rūpasmiṃ jivhāsamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ. Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. Kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Kāyo ca phoṭṭhabbā ca rūpasmiṃ kāyasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ. Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Vatthu [Pg.214] rūpaṃ rūpasmiṃ, dhammā rūpino rūpasmiṃ manosamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ. Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso.

“Do duyên danh và sắc nên có xúc” có nghĩa là: Do duyên con mắt và các sắc nên nhãn thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc. Con mắt và các sắc thuộc về sắc; ngoại trừ nhãn xúc, các pháp tương ưng thuộc về danh. Như vậy, do duyên danh và sắc nên có xúc. Do duyên lỗ tai và các tiếng nên nhĩ thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc. Lỗ tai và các tiếng thuộc về sắc; ngoại trừ nhĩ xúc, các pháp tương ưng thuộc về danh. Như vậy, do duyên danh và sắc nên có xúc. Do duyên lỗ mũi và các mùi nên tỷ thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc. Lỗ mũi và các mùi thuộc về sắc; ngoại trừ tỷ xúc, các pháp tương ưng thuộc về danh. Như vậy, do duyên danh và sắc nên có xúc. Do duyên lưỡi và các vị nên thiệt thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc. Lưỡi và các vị thuộc về sắc; ngoại trừ thiệt xúc, các pháp tương ưng thuộc về danh. Như vậy, do duyên danh và sắc nên có xúc. Do duyên thân và các vật xúc chạm nên thân thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc. Thân và các vật xúc chạm thuộc về sắc; ngoại trừ thân xúc, các pháp tương ưng thuộc về danh. Như vậy, do duyên danh và sắc nên có xúc. Do duyên ý và các pháp nên ý thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc. Sắc vật chất thuộc về sắc, các pháp hữu sắc thuộc về sắc; ngoại trừ ý xúc, các pháp tương ưng thuộc về danh. Như vậy, do duyên danh và sắc nên có xúc.

Icchānidānāni pariggahānīti. Icchā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Pariggahāti dve pariggahā – taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca…pe… ayaṃ taṇhāpariggaho…pe… ayaṃ diṭṭhipariggaho. Icchānidānāni pariggahānīti. Pariggahā icchānidānā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti – icchānidānāni pariggahāni.

“Các sự chấp thủ có dục làm nhân sanh” có nghĩa là: Dục được gọi là ái. Sự tham ái, sự đắm say... cho đến... sự thèm muốn, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. “Chấp thủ” có nghĩa là có hai loại chấp thủ: chấp thủ do ái và chấp thủ do tà kiến... đây là chấp thủ do ái... đây là chấp thủ do tà kiến. “Các sự chấp thủ có dục làm nhân sanh” có nghĩa là: Các sự chấp thủ có dục làm nhân sanh, có dục làm nguyên nhân, có dục làm duyên, có dục làm lý do, có dục làm nguồn gốc – (đó là ý nghĩa của) “các sự chấp thủ có dục làm nhân sanh”.

Icchāyasantyā na mamattamatthīti. Icchā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ …pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Icchāyasantyā na mamattamatthīti. Icchāya asantyā asaṃvijjamānāya natthi anupalabbhamānāya mamattā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – icchāyasantyā na mamattamatthi.

“Khi dục không tồn tại, không có sự chấp ngã” có nghĩa là: Dục được gọi là ái. Sự tham ái, sự đắm say... cho đến... sự thèm muốn, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. “Chấp ngã” có nghĩa là có hai loại chấp ngã: chấp ngã do ái và chấp ngã do tà kiến... đây là chấp ngã do ái... đây là chấp ngã do tà kiến. “Khi dục không tồn tại, không có sự chấp ngã” có nghĩa là: Khi dục không tồn tại, không hiện hữu, không có mặt, không tìm thấy được, thì các sự chấp ngã không có, không tồn tại, không hiện hữu, không tìm thấy được; chúng đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ – (đó là ý nghĩa của) “khi dục không tồn tại, không có sự chấp ngã”.

Rūpe vibhūte na phusanti phassāti. Rūpeti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Rūpe vibhūteti catūhākārehi rūpaṃ vibhūtaṃ hoti – ñātavibhūtena, tīraṇavibhūtena, pahānavibhūtena, samatikkamavibhūtena. Kathaṃ ñātavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti? Rūpaṃ jānāti – ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpa’’nti jānāti passati. Evaṃ ñātavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti.

“Khi sắc được vượt qua, các xúc không còn xúc chạm” có nghĩa là: “Sắc” là bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành. “Khi sắc được vượt qua” có nghĩa là sắc được vượt qua theo bốn cách: vượt qua bằng sự liễu tri, vượt qua bằng sự thẩm sát, vượt qua bằng sự đoạn trừ, và vượt qua bằng sự siêu việt. Thế nào là sắc được vượt qua bằng sự liễu tri? Vị ấy biết sắc – vị ấy biết và thấy rằng: “Bất cứ sắc nào, tất cả sắc là bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành”. Như vậy là sắc được vượt qua bằng sự liễu tri.

Kathaṃ tīraṇavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti? Evaṃ ñātaṃ katvā rūpaṃ tīreti, aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato [Pg.215] vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato byādhidhammato maraṇadhammato, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṃkilesikadhammato samudayato atthaṅgamato, assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti. Evaṃ tīraṇavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti.

Thế nào là sắc được vượt qua bằng sự thẩm sát? Sau khi đã liễu tri như vậy, vị ấy thẩm sát sắc là vô thường, là khổ, là bệnh, là ung nhọt, là mũi tên, là điều bất hạnh, là tật ách, là cái khác, là hoại diệt, là tai ương, là tai họa, là điều đáng sợ, là mối nguy, là dao động, là mong manh, là không bền vững, là không có nơi nương tựa, là không có chỗ ẩn náu, là không có nơi bảo vệ, là trống rỗng, là rỗng tuếch, là không, là vô ngã, là sự nguy hiểm, là có bản chất biến đổi, là không có lõi cây, là gốc rễ của bất hạnh, là kẻ sát nhân, là có sự hủy diệt, là hữu lậu, là hữu vi, là có bản chất sanh, là có bản chất già, là có bản chất bệnh, là có bản chất chết, là có bản chất sầu, bi, khổ, ưu, não, là có bản chất ô nhiễm, là sự tập khởi, là sự đoạn diệt, là vị ngọt, là sự nguy hiểm, là sự xuất ly. Như vậy là sắc được vượt qua bằng sự thẩm sát.

Kathaṃ pahānavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti? Evaṃ tīrayitvā rūpe chandarāgaṃ pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yo, bhikkhave, rūpe chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Evaṃ pahānavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti.

Thế nào là sắc được vượt qua bằng sự đoạn trừ? Sau khi thẩm sát như vậy, vị ấy từ bỏ, xua tan, chấm dứt, làm cho biến mất dục tham đối với sắc. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: “Này các Tỳ kheo, dục tham nào đối với sắc, các ông hãy từ bỏ nó. Như vậy, sắc ấy sẽ được đoạn trừ, bị cắt đứt tận gốc, được làm như thân cây ta-la, được đưa đến trạng thái không hiện hữu, có bản chất không sanh khởi trong tương lai”. Như vậy là sắc được vượt qua bằng sự đoạn trừ.

Kathaṃ samatikkamavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti. Catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa rūpā vibhūtā honti vibhāvitā atikkantā samatikkantā vītivattā. Evaṃ samatikkamavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti. Imehi catūhi kāraṇehi rūpaṃ vibhūtaṃ hoti.

Thế nào là sắc được vượt qua bằng sự siêu việt? Đối với người đã chứng đắc bốn thiền vô sắc, các sắc được vượt qua, được làm cho rõ, được vượt khỏi, được siêu việt, được đi qua. Như vậy là sắc được vượt qua bằng sự siêu việt. Sắc được vượt qua bởi bốn lý do này.

Rūpe vibhūte na phusanti phassāti. Rūpe vibhūte vibhāvite atikkante samatikkante vītivatte pañca phassā na phusanti – cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphassoti – rūpe vibhūte na phusanti phassā.

“Khi sắc được vượt qua, các xúc không còn xúc chạm” có nghĩa là: Khi sắc được vượt qua, được làm cho rõ, được vượt khỏi, được siêu việt, được đi qua, thì năm loại xúc không còn xúc chạm: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc – (đó là ý nghĩa của) “khi sắc được vượt qua, các xúc không còn xúc chạm”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Nāmañca rūpañca paṭicca phasso, icchānidānāni pariggahāni;

Icchāyasantyā na mamattamatthi, rūpe vibhūte na phusanti phassā’’ti.

“Duyên danh và sắc, xúc sanh khởi; các sở hữu có ái dục làm nhân. Khi ái dục được dập tắt, không có sự chấp ngã; khi sắc đã biến mất, các xúc không chạm đến.”

108.

108.

Kathaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ, sukhaṃ dukhañcāpi kathaṃ vibhoti;

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti, taṃ jāniyāmāti me mano ahu.

Làm thế nào sắc được vượt qua đối với người đã thực hành? Làm thế nào lạc và khổ cũng được vượt qua? Xin hãy giảng giải cho con về cách thức nó được vượt qua, tâm con đã khởi lên rằng: “Chúng con sẽ biết được điều đó”.

Kathaṃ sametassa vibhoti rūpanti. Kathaṃ sametassāti kathaṃ sametassa kathaṃ paṭipannassa kathaṃ iriyantassa kathaṃ vattentassa kathaṃ pālentassa kathaṃ yapentassa kathaṃ yāpentassa rūpaṃ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati [Pg.216] samatikkamīyati vītivattīyatīti – kathaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ.

Về câu “Làm thế nào sắc được vượt qua đối với người đã thực hành?”. “Đối với người đã thực hành” nghĩa là: làm thế nào đối với người đã thực hành, làm thế nào đối với người đã hành trì, làm thế nào đối với người đang duy trì oai nghi, làm thế nào đối với người đang vận hành, làm thế nào đối với người đang hộ trì, làm thế nào đối với người đang nuôi mạng, làm thế nào đối với người đang làm cho nuôi mạng, sắc được vượt qua, được vượt qua một cách đặc biệt, được vượt qua, được vượt qua hoàn toàn, được vượt qua xa? – (Đây là ý nghĩa của câu) “Làm thế nào sắc được vượt qua đối với người đã thực hành?”.

Sukhaṃ dukhañcāpi kathaṃ vibhotīti sukhañca dukkhañca kathaṃ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti – sukhaṃ dukhañcāpi kathaṃ vibhoti.

Về câu “Làm thế nào lạc và khổ cũng được vượt qua?”, (nghĩa là) làm thế nào lạc và khổ được vượt qua, được vượt qua một cách đặc biệt, được vượt qua, được vượt qua hoàn toàn, được vượt qua xa? – (Đây là ý nghĩa của câu) “Làm thế nào lạc và khổ cũng được vượt qua?”.

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhotīti. Etanti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemīti – etaṃ. Me pabrūhīti me pabrūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – etaṃ me pabrūhi. Yathā vibhotīti yathā vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti – etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti.

Về câu “Xin hãy giảng giải cho con về cách thức nó được vượt qua”. “Điều đó” là: điều con hỏi, điều con thỉnh cầu, điều con khẩn khoản, điều con làm cho hoan hỷ – (đó là) “điều đó”. “Xin hãy giảng giải cho con” là: xin hãy giảng giải cho con, xin hãy chỉ dạy, thuyết giảng, xin hãy chế định, xin hãy thiết lập, xin hãy mở bày, xin hãy phân tích, xin hãy làm cho rõ ràng, xin hãy tuyên thuyết – (đó là) “xin hãy giảng giải cho con”. “Về cách thức nó được vượt qua” là: theo cách nào nó được vượt qua, được vượt qua một cách đặc biệt, được vượt qua, được vượt qua hoàn toàn, được vượt qua xa – (đó là) “xin hãy giảng giải cho con về cách thức nó được vượt qua”.

Taṃ jāniyāmāti me mano ahūti. Taṃ jāniyāmāti taṃ jāneyyāma ājāneyyāma vijāneyyāma paṭivijāneyyāma paṭivijjheyyāmāti – taṃ jāniyāma. Iti me mano ahūti iti me mano ahu, iti me cittaṃ ahu, iti me saṅkappo ahu, iti me viññāṇaṃ ahūti – taṃ jāniyāma iti me mano ahu.

Về câu “Tâm con đã khởi lên rằng: ‘Chúng con sẽ biết được điều đó’”. “Chúng con sẽ biết được điều đó” là: chúng con nên biết điều đó, chúng con nên biết rõ, chúng con nên biết tường tận, chúng con nên biết thấu đáo, chúng con nên thâm nhập – (đó là) “chúng con sẽ biết được điều đó”. “Tâm con đã khởi lên như vậy” là: tâm của con đã khởi lên như vậy, tâm của con đã khởi lên như vậy, tư duy của con đã khởi lên như vậy, thức của con đã khởi lên như vậy – (đó là) “tâm con đã khởi lên rằng: ‘Chúng con sẽ biết được điều đó’”.

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị Hóa nhân ấy đã nói –

‘‘Kathaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ, sukhaṃ dukhañcāpi kathaṃ vibhoti;

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti, taṃ jāniyāmāti me mano ahū’’ti.

“Làm thế nào sắc được vượt qua đối với người đã thực hành? Làm thế nào lạc và khổ cũng được vượt qua? Xin hãy giảng giải cho con về cách thức nó được vượt qua, tâm con đã khởi lên rằng: ‘Chúng con sẽ biết được điều đó’.”

109.

109.

Na saññasaññī na visaññasaññī, nopi asaññī na vibhūtasaññī;

Evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ, saññānidānā hi papañcasaṅkhā.

Không phải là người có tưởng bình thường, không phải là người có tưởng sai lạc, cũng không phải là người vô tưởng, không phải là người có tưởng đã biến mất. Đối với người đã thực hành như vậy, sắc được vượt qua; vì các pháp hý luận có tưởng làm nhân.

Na saññasaññī na visaññasaññīti. Saññasaññino vuccanti ye pakatisaññāya ṭhitā, napi so pakatisaññāya ṭhito. Visaññasaññino vuccanti ummattakā ye ca khittacittā, napi so ummattako, nopi khittacittoti – na saññasaññī na visaññasaññī.

Về câu “Không phải là người có tưởng bình thường, không phải là người có tưởng sai lạc”. Những người an trú trong tưởng bình thường được gọi là “người có tưởng bình thường”; vị ấy không an trú trong tưởng bình thường. Những người điên cuồng và những người có tâm tán loạn được gọi là “người có tưởng sai lạc”; vị ấy không phải là người điên cuồng, cũng không phải là người có tâm tán loạn – (đó là ý nghĩa của) “không phải là người có tưởng bình thường, không phải là người có tưởng sai lạc”.

Nopi [Pg.217] asaññī na vibhūtasaññīti. Asaññino vuccanti nirodhasamāpannā ye ca asaññasattā, napi so nirodhasamāpanno, napi asaññasatto. Vibhūtasaññino vuccanti ye catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ lābhino, napi so catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ lābhīti – nopi asaññī na vibhūtasaññī.

Về câu “Cũng không phải là người vô tưởng, không phải là người có tưởng đã biến mất”. Những vị đã nhập Diệt tận định và chúng sanh cõi Vô tưởng được gọi là “người vô tưởng”; vị ấy không phải là người đã nhập Diệt tận định, cũng không phải là chúng sanh cõi Vô tưởng. Những vị đắc bốn thiền Vô sắc được gọi là “người có tưởng đã biến mất”; vị ấy không phải là người đắc bốn thiền Vô sắc – (đó là ý nghĩa của) “cũng không phải là người vô tưởng, không phải là người có tưởng đã biến mất”.

Evaṃ sametassa vibhoti rūpanti. Idha bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti āruppamaggasamaṅgīti. Evaṃ sametassa evaṃ paṭipannassa evaṃ iriyantassa evaṃ vattentassa evaṃ pālentassa evaṃ yapentassa evaṃ yāpentassa rūpaṃ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti – evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ.

Về câu “Đối với người đã thực hành như vậy, sắc được vượt qua”. Ở đây, vị Tỳ khưu do đoạn trừ lạc… (v.v)... đạt và an trú vào thiền thứ tư. Vị ấy, với tâm được định tĩnh, thanh tịnh, trong sáng, không cấu uế, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, đạt đến trạng thái bất động như vậy, hướng tâm, xuôi tâm đến việc chứng đắc Không Vô Biên Xứ định, là người thành tựu đạo Vô sắc. Đối với người đã thực hành như vậy, đã hành trì như vậy, đang duy trì oai nghi như vậy, đang vận hành như vậy, đang hộ trì như vậy, đang nuôi mạng như vậy, đang làm cho nuôi mạng như vậy, sắc được vượt qua, được vượt qua một cách đặc biệt, được vượt qua, được vượt qua hoàn toàn, được vượt qua xa – (đó là ý nghĩa của) “đối với người đã thực hành như vậy, sắc được vượt qua”.

Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti. Papañcāyeva papañcasaṅkhā taṇhāpapañcasaṅkhā, diṭṭhipapañcasaṅkhā, mānapapañcasaṅkhā saññānidānā saññāsamudayā saññājātikā saññāpabhavāti – saññānidānā hi papañcasaṅkhā.

Về câu “Vì các pháp hý luận có tưởng làm nhân”. Chính các pháp hý luận là các pháp hý luận: các pháp hý luận về tham ái, các pháp hý luận về tà kiến, các pháp hý luận về ngã mạn, có tưởng làm nhân, có tưởng làm nguồn sanh, có tưởng làm nơi sanh, có tưởng làm nguồn gốc – (đó là ý nghĩa của) “vì các pháp hý luận có tưởng làm nhân”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Na saññasaññī na visaññasaññī, nopi asaññī na vibhūtasaññī;

Evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ, saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti.

“Không phải là người có tưởng bình thường, không phải là người có tưởng sai lạc, cũng không phải là người vô tưởng, không phải là người có tưởng đã biến mất. Đối với người đã thực hành như vậy, sắc được vượt qua; vì các pháp hý luận có tưởng làm nhân.”

110.

110.

Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;

Ettāvataggaṃ nu vadanti heke, yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse;

Udāhu aññampi vadanti etto.

Điều mà chúng con đã hỏi, Ngài đã giải đáp cho chúng con. Chúng con xin hỏi Ngài điều khác, xin Ngài hãy nói điều đó. Phải chăng ở đây, một số bậc hiền trí cho rằng sự thanh tịnh cao tột của chúng sanh chỉ có chừng ấy thôi? Hay họ còn nói có (sự thanh tịnh) nào khác vượt hơn thế nữa?

Yaṃ taṃ apucchimha akittayī noti. Yaṃ taṃ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha. Akittayī noti kittitaṃ pakittitaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaṭaṃ vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitanti – yaṃ taṃ apucchimha akittayī no.

Về câu “Điều mà chúng con đã hỏi, Ngài đã giải đáp cho chúng con”. (Nghĩa là) điều mà chúng con đã hỏi, đã thỉnh cầu, đã khẩn khoản, đã làm cho hoan hỷ. “Ngài đã giải đáp cho chúng con” là: đã được giải đáp, đã được giải đáp rõ ràng, đã được chỉ dạy, thuyết giảng, đã được chế định, đã được thiết lập, đã được mở bày, đã được phân tích, đã được làm cho rõ ràng, đã được tuyên thuyết – (đó là ý nghĩa của) “điều mà chúng con đã hỏi, Ngài đã giải đáp cho chúng con”.

Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhīti. Aññaṃ taṃ pucchāma, aññaṃ taṃ yācāma, aññaṃ taṃ ajjhesāma, aññaṃ taṃ pasādema, uttariṃ taṃ pucchāma. Tadiṅgha brūhīti iṅgha [Pg.218] brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi.

Về câu “Chúng con xin hỏi Ngài điều khác, xin Ngài hãy nói điều đó”. (Nghĩa là) chúng con xin hỏi Ngài điều khác, chúng con xin thỉnh cầu Ngài điều khác, chúng con xin khẩn khoản Ngài điều khác, chúng con xin làm cho Ngài hoan hỷ về điều khác, chúng con xin hỏi Ngài thêm nữa. “Xin Ngài hãy nói điều đó” là: xin hãy nói, xin hãy chỉ dạy, thuyết giảng, xin hãy chế định, xin hãy thiết lập, xin hãy mở bày, xin hãy phân tích, xin hãy làm cho rõ ràng, xin hãy tuyên thuyết – (đó là ý nghĩa của) “chúng con xin hỏi Ngài điều khác, xin Ngài hãy nói điều đó”.

Ettāvataggaṃ nu vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāseti. Eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. Yakkhassāti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassa. Suddhinti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ. Idha paṇḍitāseti idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – ettāvataggaṃ nu vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse.

“Phải chăng một số vị được xem là bậc trí ở đây tuyên bố rằng sự thanh tịnh của yakkha là cao tột dường ấy.” Một số sa-môn, bà-la-môn nói, trình bày, phát biểu, tuyên bố, gọi các thiền chứng vô sắc này là cao tột, là ưu việt, là đặc thù, là chủ yếu, là tối thượng, là cao cả. (Trường hợp) của yakkha, có nghĩa là: của chúng sanh, của con người, của thanh niên, của người nam, của cá nhân, của sinh vật, của kẻ thức tỉnh, của loài hữu tình, của kẻ đi bằng giác quan, của nhân loại. Sự thanh tịnh, có nghĩa là: sự trong sạch, sự thanh tịnh, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn. Được xem là bậc trí ở đây, có nghĩa là: ở đây, những người có chủ trương là bậc trí, những người có chủ trương vững chắc, những người có chủ trương hợp lý, những người có chủ trương về nguyên nhân, những người có chủ trương về đặc tính, những người có chủ trương về lý do, những người có chủ trương về cơ sở, bằng vào tà kiến của mình – phải chăng một số vị được xem là bậc trí ở đây tuyên bố rằng sự thanh tịnh của yakkha là cao tột dường ấy.

Udāhu aññampi vadanti ettoti. Udāhu eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā etto arūpasamāpattito aññaṃ uttariṃ yakkhassa suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – udāhu aññampi vadanti etto.

“Hay là họ tuyên bố điều khác vượt ngoài điều này.” Hay là một số sa-môn, bà-la-môn, sau khi đã vượt qua, đã hoàn toàn vượt qua, đã đi ngang qua các thiền chứng vô sắc này, đã nói, đã trình bày, đã phát biểu, đã tuyên bố, đã gọi sự trong sạch, sự thanh tịnh, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn của yakkha là điều khác, là điều cao hơn các thiền chứng vô sắc này – hay là họ tuyên bố điều khác vượt ngoài điều này.

Tenāha so nimmito –

Do vậy, vị ấy được hóa hiện đã nói rằng: –

‘‘Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;

Ettāvataggaṃ nu vadanti heke, yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse;

Udāhu aññampi vadanti etto’’ti.

“‘Điều mà chúng tôi đã hỏi, ngài đã không trình bày cho chúng tôi. Chúng tôi hỏi ngài điều khác, xin ngài hãy nói lên điều ấy. Phải chăng một số vị được xem là bậc trí ở đây tuyên bố rằng sự thanh tịnh của yakkha là cao tột dường ấy? Hay là họ tuyên bố điều khác vượt ngoài điều này?’”

111.

111.

Ettāvataggampi vadanti heke, yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse;

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti, anupādisese kusalāvadānā.

Một số vị được xem là bậc trí ở đây tuyên bố rằng sự thanh tịnh của yakkha là cao tột dường ấy. Và một số vị trong số họ, những người được cho là khéo léo, tuyên bố về một học thuyết ở trong trạng thái vô dư.

Ettāvataggampi vadanti heke, yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāseti. Santeke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā, etā arūpasamāpattiyo aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. Yakkhassāti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassa. Suddhinti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ. Idha paṇḍitāseti idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā [Pg.219] lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – ettāvataggampi vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse.

“Một số vị được xem là bậc trí ở đây tuyên bố rằng sự thanh tịnh của yakkha là cao tột dường ấy.” Có một số sa-môn, bà-la-môn là những người theo thuyết thường hằng, họ nói, trình bày, phát biểu, tuyên bố, gọi các thiền chứng vô sắc này là cao tột, là ưu việt, là đặc thù, là chủ yếu, là tối thượng, là cao cả. (Trường hợp) của yakkha, có nghĩa là: của chúng sanh, của con người, của thanh niên, của người nam, của cá nhân, của sinh vật, của kẻ thức tỉnh, của loài hữu tình, của kẻ đi bằng giác quan, của nhân loại. Sự thanh tịnh, có nghĩa là: sự trong sạch, sự thanh tịnh, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn. Được xem là bậc trí ở đây, có nghĩa là: ở đây, những người có chủ trương là bậc trí, những người có chủ trương vững chắc, những người có chủ trương hợp lý, những người có chủ trương về nguyên nhân, những người có chủ trương về đặc tính, những người có chủ trương về lý do, những người có chủ trương về cơ sở, bằng vào tà kiến của mình – một số vị được xem là bậc trí ở đây tuyên bố rằng sự thanh tịnh của yakkha là cao tột dường ấy.

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti, anupādisese kusalāvadānāti tesaṃyeva samaṇabrāhmaṇānaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā bhavatajjitā vibhavaṃ abhinandanti, te sattassa samaṃ upasamaṃ vūpasamaṃ nirodhaṃ paṭipassaddhinti vadanti, yato kiṃ, bho, ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā anupādisesoti. Kusalāvadānāti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – tesaṃ paneke samayaṃ vadanti anupādisese kusalāvadānā.

“Và một số vị trong số họ, những người được cho là khéo léo, tuyên bố về một học thuyết ở trong trạng thái vô dư.” Trong số các sa-môn, bà-la-môn ấy, một số sa-môn, bà-la-môn là những người theo thuyết đoạn diệt, bị kinh sợ bởi sự hiện hữu, ưa thích sự không hiện hữu, họ tuyên bố về sự yên tịnh, sự lắng dịu, sự hoàn toàn lắng dịu, sự đoạn diệt, sự an tịnh của chúng sanh. Bởi vì sao? Này các bạn, tự ngã này sau khi thân hoại sẽ bị hủy diệt, sẽ bị hoại diệt, không còn tồn tại sau khi chết. Dường ấy là trạng thái vô dư. Những người được cho là khéo léo, có nghĩa là: những người có chủ trương là khéo léo, những người có chủ trương là bậc trí, những người có chủ trương vững chắc, những người có chủ trương hợp lý, những người có chủ trương về nguyên nhân, những người có chủ trương về đặc tính, những người có chủ trương về lý do, những người có chủ trương về cơ sở, bằng vào tà kiến của mình – và một số vị trong số họ, những người được cho là khéo léo, tuyên bố về một học thuyết ở trong trạng thái vô dư.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng: –

‘‘Ettāvataggampi vadanti heke, yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse;

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti, anupādisese kusalāvadānā’’ti.

“‘Một số vị được xem là bậc trí ở đây tuyên bố rằng sự thanh tịnh của yakkha là cao tột dường ấy. Và một số vị trong số họ, những người được cho là khéo léo, tuyên bố về một học thuyết ở trong trạng thái vô dư.’”

112.

112.

Ete ca ñatvā upanissitāti, ñatvā munī nissaye so vīmaṃsī;

Ñatvā vimutto na vivādameti, bhavābhavāya na sameti dhīro.

Và sau khi đã biết rõ các điều này là có nơi nương tựa, sau khi đã biết rõ, bậc mâu-ni ấy đã thẩm sát các nơi nương tựa. Sau khi đã biết rõ, vị đã được giải thoát không đi đến sự tranh luận, bậc hiền trí không đi đến sự hiện hữu và không hiện hữu.

Ete ca ñatvā upanissitāti. Eteti diṭṭhigatike. Upanissitāti sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā, ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ete ca ñatvā upanissitāti.

“Và sau khi đã biết rõ các điều này là có nơi nương tựa.” Các điều này, có nghĩa là các tà kiến. Có nơi nương tựa, có nghĩa là: sau khi đã biết, đã nhận biết, đã cân nhắc, đã thẩm sát, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ rằng: ‘(Các tà kiến này) nương tựa vào thường kiến,’ ‘(Các tà kiến này) nương tựa vào đoạn kiến,’ ‘(Các tà kiến này) nương tựa vào thường kiến và đoạn kiến’ – và sau khi đã biết rõ các điều này là có nơi nương tựa.

Ñatvā munī nissaye so vīmaṃsīti. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Muni sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā, ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. So vīmaṃsīti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti ñatvā muni nissaye so vīmaṃsī. Ñatvā vimutto na vivādametīti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā[Pg.220]. Vimuttoti mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhena. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhena. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti… ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhenāti – ñatvā vimutto. Na vivādametīti na kalahaṃ karoti, na bhaṇḍanaṃ karoti, na viggahaṃ karoti, na vivādaṃ karoti, na medhagaṃ karoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘evaṃ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu na kenaci saṃvadati, na kenaci vivadati, yañca loke vuttaṃ tena ca voharati aparāmasa’’nti – ñatvā vimutto na vivādameti.

“Sau khi đã biết rõ, bậc mâu-ni ấy đã thẩm sát các nơi nương tựa.” Bậc mâu-ni, có nghĩa là: sự trầm lặng được gọi là trí tuệ ...v.v... vị ấy là bậc mâu-ni do đã vượt qua được mạng lưới của sự trói buộc. Bậc mâu-ni, sau khi đã biết, đã nhận biết, đã cân nhắc, đã thẩm sát, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ rằng: ‘(Các tà kiến này) nương tựa vào thường kiến,’ ‘(Các tà kiến này) nương tựa vào đoạn kiến,’ ‘(Các tà kiến này) nương tựa vào thường kiến và đoạn kiến.’ Vị ấy đã thẩm sát, có nghĩa là: là bậc trí, là người có trí tuệ, là người có giác tuệ, là người có tri kiến, là người sáng suốt, là người thông tuệ – sau khi đã biết rõ, bậc mâu-ni ấy đã thẩm sát các nơi nương tựa. “Sau khi đã biết rõ, vị đã được giải thoát không đi đến sự tranh luận,” có nghĩa là: sau khi đã biết, đã nhận biết, đã cân nhắc, đã thẩm sát, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ. Vị đã được giải thoát, có nghĩa là: đã được giải thoát, đã được giải thoát đặc biệt, đã được giải thoát hoàn toàn, đã được giải thoát một cách trọn vẹn bằng sự giải thoát khỏi chấp thủ một cách tuyệt đối. Sau khi đã biết, đã nhận biết, đã cân nhắc, đã thẩm sát, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường,’ vị ấy đã được giải thoát, đã được giải thoát đặc biệt, đã được giải thoát hoàn toàn, đã được giải thoát một cách trọn vẹn bằng sự giải thoát khỏi chấp thủ một cách tuyệt đối. (Sau khi đã biết rằng:) ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ’... ‘Tất cả các pháp là vô ngã’...v.v... ‘Bất cứ điều gì có bản chất sanh khởi, tất cả điều ấy có bản chất đoạn diệt,’ sau khi đã biết, đã nhận biết, đã cân nhắc, đã thẩm sát, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ, vị ấy đã được giải thoát, đã được giải thoát đặc biệt, đã được giải thoát hoàn toàn, đã được giải thoát một cách trọn vẹn bằng sự giải thoát khỏi chấp thủ một cách tuyệt đối – sau khi đã biết rõ, vị đã được giải thoát. “Không đi đến sự tranh luận,” có nghĩa là: không gây ra sự cãi cọ, không gây ra sự tranh chấp, không gây ra sự xung đột, không gây ra sự tranh luận, không gây ra sự bất hòa. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này Aggivessana, vị tỳ khưu có tâm được giải thoát như vậy không tranh luận với bất cứ ai, không tranh cãi với bất cứ ai, và vị ấy sử dụng những gì được nói đến ở trong đời mà không có sự bám víu’ – sau khi đã biết rõ, vị đã được giải thoát không đi đến sự tranh luận.

Bhavābhavāya na sameti dhīroti. Bhavābhavāyāti bhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya, kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya, kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabbhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvāya punappunābhinibbattiyā na sameti na samāgacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati. Dhīroti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti – bhavābhavāya na sameti dhīro.

Bhavābhavāya na sameti dhīroti (Bậc trí không đi đến sự hiện hữu và không hiện hữu). Bhavābhavāyāti (Về sự hiện hữu và không hiện hữu) là: vì sự hiện hữu, vì nghiệp hữu, vì tái sanh hữu, vì dục hữu; vì nghiệp hữu, vì dục hữu, vì tái sanh hữu, vì sắc hữu; vì nghiệp hữu, vì sắc hữu, vì tái sanh hữu, vì vô sắc hữu; vì nghiệp hữu, vì vô sắc hữu, vì tái sanh hữu, vì sự hiện hữu lặp đi lặp lại, vì thú lặp đi lặp lại, vì sự sanh khởi lặp đi lặp lại, vì sự tái sanh lặp đi lặp lại, vì sự tự thể lặp đi lặp lại, vì sự phát sanh lặp đi lặp lại, vị ấy na sameti (không đi đến), na samāgacchati (không đi đến cùng), na gaṇhāti (không nắm giữ), na parāmasati (không chấp thủ), nābhinivisati (không hướng tâm vào). Dhīroti (Bậc trí) là: dhīro (bậc trí tuệ), paṇḍito (bậc hiền trí), paññavā (người có trí tuệ), buddhimā (người có giác tuệ), ñāṇī (người có tri kiến), vibhāvī (người sáng suốt), medhāvī (người có mẫn tuệ). – (Đây là ý nghĩa của) bhavābhavāya na sameti dhīro.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: –

‘‘Ete ca ñatvā upanissitāti, ñatvā munī nissaye so vīmaṃsī;

Ñatvā vimutto na vivādameti, bhavābhavāya na sameti dhīro’’ti.

“Và đã biết rõ những điều này, bậc ẩn sĩ đã quán xét các nơi nương tựa, đã biết rõ và đã y chỉ vào chúng. Sau khi biết rõ, vị ấy được giải thoát, không đi đến tranh luận; bậc trí tuệ không đi đến sự hiện hữu và không hiện hữu.”

Kalahavivādasuttaniddeso ekādasamo.

Phần giải thích kinh Cãi Vã và Tranh Luận, chương thứ mười một.

12. Cūḷaviyūhasuttaniddeso

12. Phần Giải Thích Kinh Tiểu Dàn Trận

Atha cūḷaviyūhasuttaniddesaṃ vakkhati –

Bây giờ, phần giải thích kinh Tiểu Dàn Trận sẽ được nói đến: –

113.

113.

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā, viggayha nānā kusalā vadanti;

Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ, idaṃ paṭikkosamakevalī so.

“Những người sống trong tà kiến của riêng mình, sau khi tranh chấp, những người tự cho là thiện xảo nói nhiều điều khác nhau; ‘Người nào biết như thế này, vị ấy biết được Pháp,’ ‘Người nào chê bai điều này, vị ấy là kẻ không toàn thiện.’”

Sakaṃ [Pg.221] sakaṃ diṭṭhiparibbasānāti. Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā; te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti. Yathā agārikā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti; evameva santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā, te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasantīti – sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā.

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānāti (Những người sống trong tà kiến của riêng mình). Có một số Sa-môn, Bà-la-môn có tà kiến; sau khi đã nắm giữ, đã nắm giữ một cách đặc biệt, đã nắm giữ vững chắc, đã chấp thủ, đã hướng tâm vào một tà kiến nào đó trong sáu mươi hai tà kiến, họ sống, chung sống, trú ngụ, an trú trong tà kiến của riêng mình. Giống như người tại gia sống trong nhà, hay người có tội sống trong tội lỗi, hay người có phiền não sống trong phiền não; cũng vậy, có một số Sa-môn, Bà-la-môn có tà kiến, sau khi đã nắm giữ, đã nắm giữ một cách đặc biệt, đã nắm giữ vững chắc, đã chấp thủ, đã hướng tâm vào một tà kiến nào đó trong sáu mươi hai tà kiến, họ sống, chung sống, trú ngụ, an trú trong tà kiến của riêng mình. – (Đây là ý nghĩa của) sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā.

Viggayha nānā kusalā vadantīti. Viggayhāti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā nānā vadanti vividhaṃ vadanti aññoññaṃ vadanti puthu vadanti, na ekaṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. Kusalāti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – viggayha nānā kusalā vadanti.

Viggayha nānā kusalā vadantīti (Sau khi tranh chấp, những người thiện xảo nói nhiều điều khác nhau). Viggayhāti (Sau khi tranh chấp) là: sau khi đã nắm giữ, đã nắm giữ một cách đặc biệt, đã nắm giữ vững chắc, đã chấp thủ, đã hướng tâm vào, họ nānā vadanti (nói nhiều điều khác nhau), vividhaṃ vadanti (nói nhiều loại khác nhau), aññoññaṃ vadanti (nói với nhau), puthu vadanti (nói nhiều), na ekaṃ vadanti (không nói một điều), họ kathenti (thuyết giảng), bhaṇanti (tuyên bố), dīpayanti (làm sáng tỏ), voharanti (gọi tên). Kusalāti (Những người thiện xảo) là: những người chủ trương là thiện xảo, những người chủ trương là bậc trí, những người chủ trương là kiên cố, những người chủ trương là hợp lý, những người chủ trương là có nguyên nhân, những người chủ trương là có đặc tính, những người chủ trương là có lý do, những người chủ trương là có cơ sở, trong học thuyết của riêng mình. – (Đây là ý nghĩa của) viggayha nānā kusalā vadanti.

Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammanti. Yo imaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ jānāti so dhammaṃ vedi aññāsi apassi paṭivijjhīti – yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ.

Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammanti (Người nào biết như thế này, vị ấy biết được Pháp). Người nào biết Pháp này, tà kiến này, con đường thực hành này, đạo lộ này, người ấy vedi (biết) Pháp, aññāsi (đã hiểu rõ), apassi (đã thấy), paṭivijjhi (đã thâm nhập). – (Đây là ý nghĩa của) yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ.

Idaṃ paṭikkosamakevalī soti. Yo imaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ paṭikkosati, akevalī so asamatto so aparipuṇṇo so hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti – idaṃ paṭikkosamakevalī so.

Idaṃ paṭikkosamakevalī soti (Người nào chê bai điều này, vị ấy là kẻ không toàn thiện). Người nào chê bai Pháp này, tà kiến này, con đường thực hành này, đạo lộ này, người ấy là akevalī (kẻ không toàn thiện), người ấy là asumatto (kẻ không hoàn hảo), người ấy là aparipuṇṇo (kẻ không trọn vẹn), là hīno (thấp kém), nihīno (rất thấp kém), omako (hạ liệt), lāmako (tồi tệ), chatukko (xấu xa), paritto (nhỏ mọn). – (Đây là ý nghĩa của) idaṃ paṭikkosamakevalī so.

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị Hóa nhân ấy đã nói: –

‘‘Sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā, viggayha nānā kusalā vadanti;

Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ, idaṃ paṭikkosamakevalī so’’ti.

“Những người sống trong tà kiến của riêng mình, sau khi tranh chấp, những người tự cho là thiện xảo nói nhiều điều khác nhau; ‘Người nào biết như thế này, vị ấy biết được Pháp,’ ‘Người nào chê bai điều này, vị ấy là kẻ không toàn thiện.’”

114.

114.

Evampi viggayha vivādayanti, bālo paro akkusaloti cāhu;

Sacco nu vādo katamo imesaṃ, sabbeva hīme kusalāvadānā.

“Như vậy, sau khi tranh chấp, họ tranh luận, và họ nói: ‘Người khác là kẻ ngu, không thiện xảo.’ Lời nói nào của những người này là chân thật? Vì tất cả những người này đều là những người chủ trương là thiện xảo.”

Evampi [Pg.222] viggayha vivādayantīti. Evaṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṃ karonti, bhaṇḍanaṃ karonti, viggahaṃ karonti, vivādaṃ karonti, medhagaṃ karonti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti – evampi viggayha vivādayanti.

Evampi viggayha vivādayantīti (Như vậy, sau khi tranh chấp, họ tranh luận). Như vậy, sau khi đã nắm giữ, đã nắm giữ một cách đặc biệt, đã nắm giữ vững chắc, đã chấp thủ, đã hướng tâm vào, họ vivādayanti (tranh luận), kalahaṃ karonti (gây ra cãi vã), bhaṇḍanaṃ karonti (gây ra xung đột), viggahaṃ karonti (gây ra tranh chấp), vivādaṃ karonti (gây ra tranh luận), medhagaṃ karonti (gây ra đấu khẩu) – “Ông không biết Pháp và Luật này… (vân vân)… hãy gỡ rối nếu ông có thể.” – (Đây là ý nghĩa của) evampi viggayha vivādayanti.

Bālo paro akkusaloti cāhūti. Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto akusalo avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – bālo paro akkusaloti cāhu.

Bālo paro akkusaloti cāhūti (Họ nói: ‘Người khác là kẻ ngu, không thiện xảo’). Người khác là bālo (kẻ ngu), hīno (thấp kém), nihīno (rất thấp kém), omako (hạ liệt), lāmako (tồi tệ), chatukko (xấu xa), paritto (nhỏ mọn), akusalo (không thiện xảo), avidvā (không hiểu biết), avijjāgato (đi vào vô minh), aññāṇī (không có trí tuệ), avibhāvī (không phân biệt được), duppañño (có trí tuệ tồi tệ); họ đã nói như vậy, họ thuyết giảng như vậy, họ tuyên bố như vậy, họ làm sáng tỏ như vậy, họ gọi tên như vậy. – (Đây là ý nghĩa của) bālo paro akkusaloti cāhu.

Sacco nu vādo katamo imesanti. Imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vādo katamo sacco taccho tatho bhūto yāthāvo aviparītoti – sacco nu vādo katamo imesaṃ.

Sacco nu vādo katamo imesanti (Lời nói nào của những người này là chân thật?). Lời nói nào của các Sa-môn, Bà-la-môn này là sacco (chân thật), taccho (xác thực), tatho (như thật), bhūto (sự thật), yāthāvo (đúng đắn), aviparīto (không sai lệch)? – (Đây là ý nghĩa của) sacco nu vādo katamo imesaṃ.

Sabbeva hīme kusalāvadānāti. Sabbevime samaṇabrāhmaṇā kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – sabbeva hīme kusalāvadānā.

Sabbeva hīme kusalāvadānāti (Vì tất cả những người này đều là những người chủ trương là thiện xảo). Tất cả các Sa-môn, Bà-la-môn này đều là những người chủ trương là thiện xảo, những người chủ trương là bậc trí, những người chủ trương là kiên cố, những người chủ trương là hợp lý, những người chủ trương là có nguyên nhân, những người chủ trương là có đặc tính, những người chủ trương là có lý do, những người chủ trương là có cơ sở, trong học thuyết của riêng mình. – (Đây là ý nghĩa của) sabbeva hīme kusalāvadānā.

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị Hóa nhân ấy đã nói: –

‘‘Evampi viggayha vivādayanti, bālo paro akkusaloti cāhu;

Sacco nu vādo katamo imesaṃ, sabbeva hīme kusalāvadānā’’ti.

“Như vậy, sau khi tranh chấp, họ tranh luận, và họ nói: ‘Người khác là kẻ ngu, không thiện xảo.’ Lời nói nào của những người này là chân thật? Vì tất cả những người này đều là những người chủ trương là thiện xảo.”

115.

115.

Parassa ce dhammamanānujānaṃ, bālomako hoti nihīnapañño;

Sabbeva bālā sunihīnapaññā, sabbevime diṭṭhiparibbasānā.

“Và nếu không thừa nhận Pháp của người khác, người ấy trở thành kẻ ngu si, tồi tệ, có trí tuệ thấp kém. Tất cả đều là những kẻ ngu, có trí tuệ rất thấp kém; tất cả những người này đều sống trong tà kiến.”

Parassa ce dhammamanānujānanti. Parassa dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ anānujānanto anānupassanto anānumananto anānumaññanto anānumodantoti – parassa ce dhammamanānujānaṃ.

Parassa ce dhammamanānujānanti (Và nếu không thừa nhận Pháp của người khác). Không thừa nhận, không thấy, không suy xét, không chấp nhận, không hoan hỷ đối với Pháp, tà kiến, con đường thực hành, đạo lộ của người khác. – (Đây là ý nghĩa của) parassa ce dhammamanānujānaṃ.

Bālomako [Pg.223] hoti nihīnapaññoti. Paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto, hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapaññoti – bālomako hoti nihīnapañño.

Bālomako hoti nihīnapaññoti (Trở thành kẻ ngu si, tồi tệ, có trí tuệ thấp kém). Người khác trở thành bālo (kẻ ngu), là hīno (thấp kém), nihīno (rất thấp kém), omako (hạ liệt), lāmako (tồi tệ), chatukko (xấu xa), paritto (nhỏ mọn); là hīnapañño (người có trí tuệ thấp kém), nihīnapañño (người có trí tuệ rất thấp kém), omakapañño (người có trí tuệ hạ liệt), lāmakapañño (người có trí tuệ tồi tệ), chatukkapañño (người có trí tuệ xấu xa), parittapañño (người có trí tuệ nhỏ mọn). – (Đây là ý nghĩa của) bālomako hoti nihīnapañño.

Sabbeva bālā sunihīnapaññāti. Sabbevime samaṇabrāhmaṇā bālā hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā, sabbeva hīnapaññā nihīnapaññā omakapaññā lāmakapaññā chatukkapaññā parittapaññāti – sabbeva bālā sunihīnapaññā.

Tất cả đều là kẻ ngu si, có trí tuệ rất thấp kém. Tất cả các vị Sa-môn và Bà-la-môn này là những kẻ ngu si, thấp kém, hèn hạ, nhỏ mọn, tồi tệ, đáng khinh, giới hạn; tất cả đều có trí tuệ thấp kém, trí tuệ hèn hạ, trí tuệ nhỏ mọn, trí tuệ tồi tệ, trí tuệ đáng khinh, trí tuệ giới hạn – (cho nên được nói) tất cả đều là kẻ ngu si, có trí tuệ rất thấp kém.

Sabbevime diṭṭhiparibbasānāti. Sabbevime samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā; te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti. Yathā agārikā vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti; evameva sabbevime samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā…pe… parivasantīti – sabbevime diṭṭhiparibbasānā.

Tất cả những vị này đều bị chi phối bởi tà kiến. Tất cả các vị Sa-môn và Bà-la-môn này là những người có tà kiến; sau khi đã nắm lấy, đã tiếp nhận, đã chấp giữ, đã xem xét, đã quyết tâm theo một tà kiến nào đó trong sáu mươi hai tà kiến, họ sống, chung sống, trú ngụ, an trú trong tà kiến của riêng mình. Ví như người tại gia sống trong nhà cửa, người có tội sống trong tội lỗi, người bị phiền não sống trong phiền não; cũng vậy, tất cả các vị Sa-môn và Bà-la-môn này là những người có tà kiến... (như trên)... họ an trú – (cho nên được nói) tất cả những vị này đều bị chi phối bởi tà kiến.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Parassa ce dhammamanānujānaṃ, bālomako hoti nihīnapañño;

Sabbeva bālā sunihīnapaññā, sabbevime diṭṭhiparibbasānā’’ti.

‘Nếu không công nhận giáo pháp của người khác, vị ấy là kẻ ngu si, nhỏ mọn, có trí tuệ thấp kém. Tất cả đều là kẻ ngu si, có trí tuệ rất thấp kém, tất cả những vị này đều bị chi phối bởi tà kiến.’

116.

116.

Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā, saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā;

Na tesaṃ koci parihīnapañño, diṭṭhī hi tesampi tathā samattā.

Do bởi tự kiến của mình, họ không được trong sạch, (nhưng tự cho là) có trí tuệ thanh tịnh, là bậc thiện xảo, là người thông tuệ. Trong số họ, không một ai có trí tuệ thấp kém, vì tà kiến của họ cũng được xem là hoàn hảo như vậy.

Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātāti. Sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā anavīvadātā avodātā apariyodātā saṃkiliṭṭhā saṃkilesikāti – sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā.

‘Do bởi tự kiến của mình, họ không được trong sạch’ (nghĩa là): Do bởi tà kiến của riêng mình, do bởi sự ưa thích của riêng mình, do bởi khuynh hướng của riêng mình, do bởi chủ thuyết của riêng mình, họ không được trong sạch, không được thanh tịnh, không được hoàn toàn thanh tịnh, bị ô nhiễm, thuộc về ô nhiễm – (cho nên được nói) ‘do bởi tự kiến của mình, họ không được trong sạch.’

Saṃsuddhapaññā kusalā mutīmāti. Suddhapaññā visuddhapaññā parisuddhapaññā vodātapaññā pariyodātapaññā. Atha vā suddhadassanā visuddhadassanā parisuddhadassanā [Pg.224] vodātadassanā pariyodātadassanāti – saṃsuddhapaññā. Kusalāti kusalā paṇḍitā paññavanto iddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvinoti – saṃsuddhapaññā kusalā. Mutīmāti mutimā paṇḍitā paññavanto iddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvinoti – saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā.

‘Có trí tuệ thanh tịnh, là bậc thiện xảo, là người thông tuệ’ (nghĩa là): ‘Có trí tuệ thanh tịnh’ là có trí tuệ trong sạch, trí tuệ đặc biệt trong sạch, trí tuệ hoàn toàn trong sạch, trí tuệ thanh tịnh, trí tuệ hoàn toàn thanh tịnh. Hoặc là, có cái thấy trong sạch, cái thấy đặc biệt trong sạch, cái thấy hoàn toàn trong sạch, cái thấy thanh tịnh, cái thấy hoàn toàn thanh tịnh. ‘Là bậc thiện xảo’ là người thiện xảo, bậc hiền trí, người có trí tuệ, người có sự giác ngộ, người có tri kiến, người có sự sáng suốt, người có trí thông minh – (cho nên được nói) ‘có trí tuệ thanh tịnh, là bậc thiện xảo.’ ‘Là người thông tuệ’ là người có trí, bậc hiền trí, người có trí tuệ, người có sự giác ngộ, người có tri kiến, người có sự sáng suốt, người có trí thông minh – (cho nên được nói) ‘có trí tuệ thanh tịnh, là bậc thiện xảo, là người thông tuệ.’

Tesaṃ na koci parihīnapaññoti. Tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ na koci hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapañño atthi. Sabbeva seṭṭhapaññā visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā pavarapaññāti – tesaṃ na koci parihīnapañño.

‘Trong số họ, không một ai có trí tuệ thấp kém’ (nghĩa là): Trong số các vị Sa-môn và Bà-la-môn ấy, không có một ai có trí tuệ thấp kém, trí tuệ hèn hạ, trí tuệ nhỏ mọn, trí tuệ tồi tệ, trí tuệ đáng khinh, trí tuệ giới hạn. Tất cả đều có trí tuệ ưu việt, trí tuệ đặc biệt, trí tuệ hàng đầu, trí tuệ tối thượng, trí tuệ cao quý – (cho nên được nói) ‘trong số họ, không một ai có trí tuệ thấp kém.’

Diṭṭhī hi tesampi tathā samattāti. Tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti – diṭṭhī hi tesampi tathā samattā.

‘Vì tà kiến của họ cũng được xem là hoàn hảo như vậy’ (nghĩa là): Tà kiến của các vị Sa-môn và Bà-la-môn ấy được xem là hoàn hảo như vậy, được chấp nhận, được nắm giữ, được xem xét, được quyết tâm theo, được bám víu, được tin chắc – (cho nên được nói) ‘vì tà kiến của họ cũng được xem là hoàn hảo như vậy.’

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā, saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā;

Tesaṃ na koci parihīnapañño, diṭṭhī hi tesampi tathā samattā’’ti.

‘Do bởi tự kiến của mình, họ không được trong sạch, (nhưng tự cho là) có trí tuệ thanh tịnh, là bậc thiện xảo, là người thông tuệ. Trong số họ, không một ai có trí tuệ thấp kém, vì tà kiến của họ cũng được xem là hoàn hảo như vậy.’

117.

117.

Na vāhametaṃ tathiyanti brūmi, yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ;

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ, tasmā hi bāloti paraṃ dahanti.

Ta không nói rằng: ‘Điều này là sự thật,’ như những kẻ ngu si nói với nhau. Họ đã biến tà kiến của riêng mình thành sự thật, do đó họ xem người khác là kẻ ngu si.

Na vāhametaṃ tathiyanti brūmīti. Nāti paṭikkhepo. Etanti ‘‘dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni nāhaṃ etaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparīta’’nti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – na vāhametaṃ tathiyanti brūmi.

‘Ta không nói rằng: “Điều này là sự thật”’ (nghĩa là): ‘Không’ là sự phủ định. ‘Điều này’ (chỉ cho) sáu mươi hai tà kiến. Ta không nói, không tuyên bố, không thuyết giảng, không chế định, không thiết lập, không trình bày, không phân tích, không làm cho rõ ràng, không hiển thị rằng: ‘Điều này là chân thật, là sự thật, là thực tại, là đúng như thật, là không sai khác’ – (cho nên được nói) ‘ta không nói rằng: “Điều này là sự thật.”’

Yamāhu bālā mithu aññamaññanti. Mithūti dve janā, dve kalahakārakā, dve bhaṇḍanakārakā, dve bhassakārakā, dve vivādakārakā, dve adhikaraṇakārakā, dve vādino, dve sallapakā; te aññamaññaṃ bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti, evamāhaṃsu [Pg.225] evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ.

‘Như những kẻ ngu si nói với nhau’ (nghĩa là): ‘Với nhau’ là hai người, hai người tranh cãi, hai người gây gổ, hai người cãi vã, hai người tranh luận, hai người kiện tụng, hai người biện luận, hai người đối thoại; họ nói với nhau rằng (người kia) là kẻ ngu si, thấp kém, hèn hạ, nhỏ mọn, tồi tệ, đáng khinh, giới hạn; họ đã nói như vậy, họ kể như vậy, họ đọc tụng như vậy, họ chỉ ra như vậy, họ gọi tên như vậy – (cho nên được nói) ‘như những kẻ ngu si nói với nhau.’

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccanti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti – sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ. ‘‘Asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti – sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ.

‘Họ đã biến tà kiến của riêng mình thành sự thật’ (nghĩa là): ‘Thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích’ – họ đã biến tà kiến của riêng mình thành sự thật. ‘Thế giới là không thường hằng, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích’... (như trên)... ‘Sau khi chết, Như Lai không tồn tại cũng không phải không tồn tại, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích’ – họ đã biến tà kiến của riêng mình thành sự thật.

Tasmā hi bāloti paraṃ dahantīti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā paraṃ bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti dahanti passanti dakkhanti olokenti nijjhāyanti upaparikkhantīti – tasmā hi bāloti paraṃ dahanti.

‘Do đó họ xem người khác là kẻ ngu si’ (nghĩa là): ‘Do đó’ là do vì, do nguyên nhân ấy, do duyên ấy, do nền tảng ấy. Họ xem, họ thấy, họ nhận thức, họ nhìn, họ suy xét, họ kiểm tra người khác là kẻ ngu si, thấp kém, hèn hạ, nhỏ mọn, tồi tệ, đáng khinh, giới hạn – (cho nên được nói) ‘do đó họ xem người khác là kẻ ngu si.’

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Na vāhametaṃ tathiyanti brūmi, yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ;

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ, tasmā hi bāloti paraṃ dahantī’’ti.

‘Ta không nói rằng: “Điều này là sự thật,” như những kẻ ngu si nói với nhau. Họ đã biến tà kiến của riêng mình thành sự thật, do đó họ xem người khác là kẻ ngu si.’

118.

118.

Yamāhu saccaṃ tathiyanti eke, tamāhu aññepi tucchaṃ musāti;

Evampi viggayha vivādayanti, kasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

Điều mà một số người nói là sự thật, là chân thật, thì những người khác lại nói đó là điều vô ích, là lời dối trá. Cứ như thế, họ tranh cãi và tranh luận. Tại sao các vị Sa-môn không nói một điều duy nhất?

Yamāhu saccaṃ tathiyanti eketi. Yaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ‘‘idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparīta’’nti, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – yamāhu saccaṃ tathiyanti eke.

‘Điều mà một số người nói là sự thật, là chân thật’ (nghĩa là): Bất cứ giáo pháp, tà kiến, con đường thực hành, đạo lộ nào mà một số Sa-môn và Bà-la-môn nói rằng: ‘Điều này là sự thật, là chân thật, là thực tại, là đúng như thật, là không sai khác;’ họ đã nói như vậy, họ kể như vậy, họ đọc tụng như vậy, họ chỉ ra như vậy, họ gọi tên như vậy – (cho nên được nói) ‘điều mà một số người nói là sự thật, là chân thật.’

Tamāhu aññepi tucchaṃ musātīti. Tameva dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ‘‘tucchaṃ etaṃ, musā etaṃ, abhūtaṃ etaṃ, alikaṃ etaṃ, ayāthāvaṃ eta’’nti, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – tamāhu aññepi tucchaṃ musāti.

Tamāhu aññepi tucchaṃ musāti (những người khác cũng nói điều ấy là trống rỗng, là sai lạc). Chính Pháp ấy, kiến giải ấy, con đường thực hành ấy, đạo lộ ấy, một số sa-môn và bà-la-môn đã nói như vầy, đã trình bày như vầy, đã tuyên bố như vầy, đã làm cho rõ ràng như vầy, đã gọi tên như vầy rằng: “Điều này là trống rỗng, điều này là sai lạc, điều này là không có thật, điều này là không đúng sự thật, điều này là không như thật.” – (Do vậy, được nói là) tamāhu aññepi tucchaṃ musāti.

Evampi [Pg.226] viggayha vivādayantīti. Evaṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṃ karonti, bhaṇḍanaṃ karonti, viggahaṃ karonti, vivādaṃ karonti, medhagaṃ karonti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti – evampi viggayha vivādayanti.

Evampi viggayha vivādayantīti (họ tranh luận và cãi vã như vậy). Sau khi đã chấp thủ như vậy, đã nắm giữ, đã bám chặt, đã tiếp xúc, đã quyết tâm, họ cãi vã, họ gây ra sự cãi cọ, họ gây ra sự tranh cãi, họ gây ra sự xung đột, họ gây ra sự tranh luận, họ gây ra sự bất hòa (và nói rằng): “Ngươi không biết Pháp và Luật này... (v.v)... nếu có khả năng, hãy gỡ rối đi.” – (Do vậy, được nói là) evampi viggayha vivādayanti.

Kasmā na ekaṃ samaṇā vadantīti. Kasmāti kasmā kiṃkāraṇā kiṃhetu kiṃpaccayā kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā na ekaṃ vadanti nānā vadanti vividhaṃ vadanti aññoññaṃ vadanti puthu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – kasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

Kasmā na ekaṃ samaṇā vadantīti (tại sao các sa-môn không nói một điều duy nhất?). Kasmā (tại sao) nghĩa là: vì lý do gì, vì nguyên nhân gì, vì duyên cớ gì, vì nhân duyên gì, vì nguồn sanh khởi gì, vì bản chất gì, vì nguồn gốc gì, mà họ không nói một điều duy nhất, (mà lại) nói nhiều điều khác nhau, nói nhiều điều đa dạng, nói điều trái ngược nhau, nói nhiều điều? Họ trình bày, họ tuyên bố, họ làm cho rõ ràng, họ gọi tên (như thế nào)? – (Do vậy, được nói là) kasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

Tenāha so nimmito –

Do vậy, vị Hóa Nhân ấy đã nói rằng –

‘‘Yamāhu saccaṃ tathiyanti eke, tamāhu aññepi tucchaṃ musāti;

Evampi viggayha vivādayanti, kasmā na ekaṃ samaṇā vadantī’’ti.

“Điều mà một số người nói là sự thật, là chân thật, thì những người khác lại nói điều ấy là trống rỗng, là sai lạc; Cứ như thế họ tranh luận và cãi vã, tại sao các sa-môn không nói một điều duy nhất?”

119.

119.

Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ;

Nānā te saccāni sayaṃ thunanti, tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

“Chỉ có một sự thật, không có thứ hai, về điều ấy người có trí không nên tranh luận; Họ tự mình tán dương những sự thật khác nhau, vì thế các sa-môn không nói một điều duy nhất.”

Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthīti. Ekaṃ saccaṃ vuccati dukkhanirodho nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Atha vā ekaṃ saccaṃ vuccati – maggasaccaṃ, niyyānasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhīti – ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi.

Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthīti (chỉ có một sự thật, không có thứ hai). Một sự thật được gọi là sự diệt khổ, là Nibbāna. Đó là sự lắng dịu của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các sanh y, sự đoạn tận của ái, sự ly tham, sự đoạn diệt, Nibbāna. Hoặc là, một sự thật được gọi là – Chân lý về Con đường (maggasaccaṃ), chân lý về sự xuất ly (niyyānasaccaṃ), con đường thực hành đưa đến sự diệt khổ, Bát Chánh Đạo, tức là – chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. – (Do vậy, được nói là) ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi.

Yasmiṃ pajā no vivade pajānanti. Yasminti yasmiṃ sacce. Pajāti sattādhivacanaṃ. Pajānanti yaṃ saccaṃ pajānantā ājānantā vijānantā paṭivijānantā paṭivijjhantā na kalahaṃ kareyyuṃ, na bhaṇḍanaṃ kareyyuṃ, na viggahaṃ kareyyuṃ, na vivādaṃ kareyyuṃ, na medhagaṃ kareyyuṃ, kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyyuṃ, vinodeyyuṃ, byantiṃ kareyyuṃ, anabhāvaṃ gameyyunti – yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ.

Yasmiṃ pajā no vivade pajānanti (về điều ấy người có trí không nên tranh luận). Yasminti (về điều ấy) nghĩa là về sự thật ấy. Pajāti (chúng sanh) là tên gọi cho chúng sanh. Pajānanti (người có trí) nghĩa là những người đang biết, đang hiểu rõ, đang nhận thức, đang thấu hiểu, đang thông suốt sự thật ấy thì không nên gây ra sự cãi cọ, không nên gây ra sự tranh cãi, không nên gây ra sự xung đột, không nên gây ra sự tranh luận, không nên gây ra sự bất hòa; họ nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên đưa đến sự không tồn tại của sự cãi cọ, sự tranh cãi, sự xung đột, sự tranh luận, sự bất hòa. – (Do vậy, được nói là) yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ.

Nānā [Pg.227] te saccāni sayaṃ thunantīti. Nānā te saccāni sayaṃ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti sayaṃ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti sayaṃ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – nānā te saccāni sayaṃ thunanti.

Nānā te saccāni sayaṃ thunantīti (họ tự mình tán dương những sự thật khác nhau). Họ tự mình tán dương, nói, trình bày, tuyên bố, làm cho rõ ràng, gọi tên những sự thật khác nhau. Họ tự mình tán dương, nói, trình bày, tuyên bố, làm cho rõ ràng, gọi tên (rằng): “Thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích.” Họ tự mình tán dương, nói, trình bày, tuyên bố, làm cho rõ ràng, gọi tên (rằng): “Thế giới là không thường hằng… (v.v)… Như Lai không tồn tại cũng không không-tồn tại sau khi chết, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích.” – (Do vậy, được nói là) nānā te saccāni sayaṃ thunanti.

Tasmā na ekaṃ samaṇā vadantīti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā na ekaṃ vadanti nānā vadanti vividhaṃ vadanti aññoññaṃ vadanti puthu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

Tasmā na ekaṃ samaṇā vadantīti (vì thế các sa-môn không nói một điều duy nhất). Tasmāti (vì thế) nghĩa là: vì lý do đó, vì nguyên nhân đó, vì duyên cớ đó, vì nhân duyên đó, họ không nói một điều duy nhất, (mà lại) nói nhiều điều khác nhau, nói nhiều điều đa dạng, nói điều trái ngược nhau, nói nhiều điều; họ trình bày, họ tuyên bố, họ làm cho rõ ràng, họ gọi tên (như thế). – (Do vậy, được nói là) tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ;

Nānā te saccāni sayaṃ thunanti, tasmā na ekaṃ samaṇā vadantī’’ti.

“Chỉ có một sự thật, không có thứ hai, về điều ấy người có trí không nên tranh luận; Họ tự mình tán dương những sự thật khác nhau, vì thế các sa-môn không nói một điều duy nhất.”

120.

120.

Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalāvadānā;

Saccāni sutāni bahūni nānā, udāhu te takkamanussaranti.

“Tại sao những người tranh luận, tự cho là khéo léo, lại nói về những sự thật khác nhau? Phải chăng có nhiều sự thật khác nhau đã được nghe đến, hay là họ chỉ đi theo lý luận của mình?”

Kasmā nu saccāni vadanti nānāti. Kasmāti kasmā kiṃkāraṇā kiṃhetu kiṃpaccayā kiṃnidānā saccāni nānā vadanti, vividhāni vadanti, aññoññāni vadanti, puthūni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – kasmā nu saccāni vadanti nānā.

Kasmā nu saccāni vadanti nānāti (tại sao họ lại nói về những sự thật khác nhau?). Kasmāti (tại sao) nghĩa là: vì lý do gì, vì nguyên nhân gì, vì duyên cớ gì, vì nhân duyên gì, mà họ nói về những sự thật khác nhau, nói về những sự thật đa dạng, nói về những sự thật trái ngược nhau, nói về nhiều sự thật? Họ trình bày, họ tuyên bố, họ làm cho rõ ràng, họ gọi tên (như thế nào)? – (Do vậy, được nói là) kasmā nu saccāni vadanti nānā.

Pavādiyāse kusalāvadānāti. Pavādiyāseti vippavadantītipi pavādiyāse. Atha vā sakaṃ sakaṃ diṭṭhigataṃ pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. Kusalāvadānāti [Pg.228] kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – pavādiyāse kusalāvadānā.

Pavādiyāse kusalāvadānāti (những người tranh luận, tự cho là khéo léo). Pavādiyāseti nghĩa là họ tranh luận, vì thế được gọi là pavādiyāse. Hoặc là, họ nói, trình bày, tuyên bố, làm cho rõ ràng, gọi tên kiến giải của riêng mình. Họ nói, trình bày, tuyên bố, làm cho rõ ràng, gọi tên (rằng): “Thế giới là thường hằng, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích.” Họ nói, trình bày, tuyên bố, làm cho rõ ràng, gọi tên (rằng): “Thế giới là không thường hằng… (v.v)… Như Lai không tồn tại cũng không không-tồn tại sau khi chết, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích.” Kusalāvadānāti nghĩa là những người tự cho mình là khéo léo, tự cho mình là bậc trí, tự cho mình là kiên định, tự cho mình là hợp lý, tự cho mình là có lý do, tự cho mình là có đặc điểm, tự cho mình là có nguyên nhân, tự cho mình là có cơ sở, trong học thuyết của riêng mình. – (Do vậy, được nói là) pavādiyāse kusalāvadānā.

Saccāni sutāni bahūni nānāti saccāni sutāni bahukāni nānāni vividhāni aññoññāni puthūnīti – saccāni sutāni bahūni nānā.

Saccāni sutāni bahūni nānāti (phải chăng có nhiều sự thật khác nhau đã được nghe đến). (Nghĩa là) những sự thật đã được nghe đến là nhiều, là khác nhau, là đa dạng, là trái ngược nhau, là đông đảo. – (Do vậy, được nói là) saccāni sutāni bahūni nānā.

Udāhu te takkamanussarantīti udāhu takkena saṅkappena yāyanti nīyanti vuyhanti saṃharīyantīti. Evampi udāhu te takkamanussaranti. Atha vā takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti. Evampi udāhu te takkamanussaranti.

Udāhu te takkamanussarantīti (hay là họ chỉ đi theo lý luận của mình). Udāhu (hay là), họ đi theo, họ được dẫn dắt, họ bị cuốn đi, họ được mang đi bởi lý luận (takkena), bởi tư duy (saṅkappena). Đây cũng là ý nghĩa của udāhu te takkamanussaranti. Hoặc là, họ nói, trình bày, tuyên bố, làm cho rõ ràng, gọi tên những điều được tạo ra bởi lý luận, được thực hành qua sự thẩm sát, là sự ứng đối của riêng họ. Đây cũng là ý nghĩa của udāhu te takkamanussaranti.

Tenāha so nimmito –

Do vậy, vị Hóa nhân ấy đã nói:

‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalāvadānā;

Saccāni sutāni bahūni nānā, udāhu te takkamanussarantī’’ti.

‘Vì sao những người tranh luận, tự cho là bậc thiện xảo, lại nói về các chân lý khác nhau? Phải chăng có nhiều chân lý khác nhau đã được nghe đến, hay là họ chỉ đi theo sự suy luận của mình?’

121.

121.

Na heva saccāni bahūni nānā, aññatra saññāya niccāni loke;

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhu.

‘Thật sự không có nhiều chân lý khác nhau ở trên đời, ngoại trừ những gì được xem là thường còn do tưởng. Và sau khi đã sắp đặt sự suy luận trong các tà kiến, họ nói về pháp nhị nguyên: ‘(Cái này) là thật, (cái kia) là giả.’

Na heva saccāni bahūni nānāti na heva saccāni bahukāni nānāni vividhāni aññoññāni puthūnīti – na heva saccāni bahūni nānā.

‘Thật sự không có nhiều chân lý khác nhau’ có nghĩa là: Thật sự không có các chân lý nhiều về số lượng, khác nhau, đa dạng, khác biệt lẫn nhau, đông đảo. – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Thật sự không có nhiều chân lý khác nhau.’

Aññatra saññāya niccāni loketi aññatra saññāya niccaggāhā ekaññeva saccaṃ loke kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyati – dukkhanirodho nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Atha vā ekaṃ saccaṃ vuccati maggasaccaṃ, niyyānasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhīti – aññatra saññāya niccāni loke.

‘Ngoại trừ những gì được xem là thường còn do tưởng ở trên đời’ có nghĩa là: Ngoại trừ sự chấp thủ một cách vững chắc do tưởng của mình, chỉ có một chân lý duy nhất ở trên đời được nói đến, được tuyên thuyết, được trình bày, được gọi tên – (đó là) sự diệt khổ, Nibbāna. Cái nào là sự lắng dịu của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các sanh y, sự đoạn tận của ái, sự ly tham, sự đoạn diệt, Nibbāna. Hoặc giả, một chân lý được gọi là đạo đế, chân lý về sự xuất ly, con đường đưa đến sự diệt khổ, Bát Chánh Đạo, cụ thể là – chánh kiến ... cho đến ... chánh định. – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Ngoại trừ những gì được xem là thường còn do tưởng ở trên đời.’

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhūti. Takkaṃ vitakkaṃ saṅkappaṃ takkayitvā vitakkayitvā saṅkappayitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanenti [Pg.229] nibbattenti abhinibbattenti. Diṭṭhigatāni janetvā sañjanetvā nibbattetvā abhinibbattetvā ‘‘mayhaṃ saccaṃ tuyhaṃ musā’’ti, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā saccaṃ musāti dvayadhammamāhu.

‘Và sau khi đã sắp đặt sự suy luận trong các tà kiến, họ nói về pháp nhị nguyên: ‘(Cái này) là thật, (cái kia) là giả’’ có nghĩa là: Sau khi đã suy nghĩ, đã tầm tứ, đã chủ ý về sự suy nghĩ, sự tầm tứ, sự chủ ý, họ làm cho sanh khởi, làm cho phát sanh, làm cho hiện hữu, làm cho được thành tựu các sở hành của tà kiến. Sau khi đã làm cho sanh khởi, đã làm cho phát sanh, đã làm cho hiện hữu, đã làm cho được thành tựu các sở hành của tà kiến, họ đã nói như vầy, họ kể lại như vầy, họ tuyên thuyết như vầy, họ trình bày như vầy, họ gọi tên như vầy: ‘(Quan điểm) của tôi là thật, (quan điểm) của anh là giả.’ – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Và sau khi đã sắp đặt sự suy luận trong các tà kiến, họ nói về pháp nhị nguyên: ‘(Cái này) là thật, (cái kia) là giả.’’

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Na heva saccāni bahūni nānā, aññatra saññāya niccāni loke;

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti.

‘Thật sự không có nhiều chân lý khác nhau ở trên đời, ngoại trừ những gì được xem là thường còn do tưởng. Và sau khi đã sắp đặt sự suy luận trong các tà kiến, họ nói về pháp nhị nguyên: ‘(Cái này) là thật, (cái kia) là giả.’

122.

122.

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā, ete ca nissāya vimānadassī;

Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, bālo paro akkusaloti cāha.

‘Nương tựa vào điều được thấy, được nghe, giới và vật, hoặc điều được cảm nhận, và người ấy có thái độ xem thường; sau khi đứng vững trong sự quyết đoán của mình, người ấy vui mừng hớn hở và nói rằng: ‘Kẻ khác là ngu si, là bất thiện.’

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā, ete ca nissāya vimānadassīti. Diṭṭhaṃ vā diṭṭhasuddhiṃ vā, sutaṃ vā sutasuddhiṃ vā, sīlaṃ vā sīlasuddhiṃ vā, vataṃ vā vatasuddhiṃ vā, mutaṃ vā mutasuddhiṃ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti – diṭṭhe sute sīlavate mute vā. Ete ca nissāya vimānadassīti. Na sammānetītipi vimānadassī. Atha vā domanassaṃ janetītipi vimānadassīti – diṭṭhe sute sīlavate mute vā ete ca nissāya vimānadassī.

‘Nương tựa vào điều được thấy, được nghe, giới và vật, hoặc điều được cảm nhận, và người ấy có thái độ xem thường’ có nghĩa là: Sau khi đã nương tựa, đã y chỉ, đã chấp thủ, đã nắm giữ, đã quyết tâm vào điều được thấy hoặc sự trong sạch của điều được thấy, điều được nghe hoặc sự trong sạch của điều được nghe, giới hoặc sự trong sạch của giới, vật hoặc sự trong sạch của vật, điều được cảm nhận hoặc sự trong sạch của điều được cảm nhận. – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Nương tựa vào điều được thấy, được nghe, giới và vật, hoặc điều được cảm nhận.’ ‘Và người ấy có thái độ xem thường’ có nghĩa là: Do không tôn trọng nên được gọi là ‘người có thái độ xem thường.’ Hoặc giả, do làm cho sanh khởi sự ưu phiền nên được gọi là ‘người có thái độ xem thường.’ – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Nương tựa vào điều được thấy, được nghe, giới và vật, hoặc điều được cảm nhận, và người ấy có thái độ xem thường.’

Vinicchaye ṭhatvā pahassamānoti. Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Diṭṭhivinicchaye vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti – vinicchaye ṭhatvā. Pahassamānoti tuṭṭho hoti haṭṭho pahaṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappo. Atha vā dantavidaṃsakaṃ pahassamānoti – vinicchaye ṭhatvā pahassamāno.

‘Sau khi đứng vững trong sự quyết đoán của mình, người ấy vui mừng hớn hở’ có nghĩa là: Sáu mươi hai sở hành của tà kiến được gọi là các sự quyết đoán. Sau khi đã đứng, đã an trú, đã chấp thủ, đã nắm giữ, đã quyết tâm trong sự quyết đoán của tà kiến, trong tà kiến là sự quyết đoán. – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Sau khi đứng vững trong sự quyết đoán của mình.’ ‘Người ấy vui mừng hớn hở’ có nghĩa là: Người ấy được hài lòng, được hoan hỷ, được phấn khởi, có tâm ý vui vẻ, có chủ ý được viên mãn. Hoặc giả, người ấy vui mừng hớn hở đến độ nhe răng ra cười. – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Sau khi đứng vững trong sự quyết đoán của mình, người ấy vui mừng hớn hở.’

Bālo paro akkusaloti cāhāti. Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto akusalo avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī amedhāvī duppaññoti, evamāha evaṃ katheti evaṃ bhaṇati evaṃ dīpayati evaṃ voharatīti – bālo paro akkusaloti cāha.

‘Và nói rằng: ‘Kẻ khác là ngu si, là bất thiện’’ có nghĩa là: ‘Kẻ khác là ngu si, là thấp kém, là hèn hạ, là hạ liệt, là tồi tệ, là đáng khinh, là nhỏ mọn, là bất thiện, là người không hiểu biết, là người rơi vào vô minh, là người không có trí tuệ, là người không có khả năng phân biệt, là người không có trí thông minh, là người có trí tuệ yếu kém.’ Người ấy nói như vầy, người ấy kể lại như vầy, người ấy tuyên thuyết như vầy, người ấy trình bày như vầy, người ấy gọi tên như vầy. – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Và nói rằng: ‘Kẻ khác là ngu si, là bất thiện.’’

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Diṭṭhe [Pg.230] sute sīlavate mute vā, ete ca nissāya vimānadassī;

Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, bālo paro akkusaloti cāhā’’ti.

‘Nương tựa vào điều được thấy, được nghe, giới và vật, hoặc điều được cảm nhận, và người ấy có thái độ xem thường; sau khi đứng vững trong sự quyết đoán của mình, người ấy vui mừng hớn hở và nói rằng: ‘Kẻ khác là ngu si, là bất thiện.’

123.

123.

Yeneva bāloti paraṃ dahāti, tenātumānaṃ kusaloti cāha;

Sayamattanā so kusalāvadāno, aññaṃ vimāneti tadeva pāva.

‘Với lý do nào mà người ấy xem kẻ khác là ngu si, với chính lý do ấy người ấy tự cho mình là thiện xảo. Tự mình cho là thiện xảo, người ấy xem thường kẻ khác và nói lên chính điều ấy.’

Yeneva bāloti paraṃ dahātīti. Yeneva hetunā yena paccayena yena kāraṇena yena pabhavena paraṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dahati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti – yeneva bāloti paraṃ dahāti.

‘Với lý do nào mà người ấy xem kẻ khác là ngu si’ có nghĩa là: Với lý do nào, với duyên nào, với nguyên nhân nào, với năng lực nào mà người ấy xem, thấy, nhận thấy, nhìn, chiêm nghiệm, quán xét kẻ khác là ngu si, là thấp kém, là hèn hạ, là hạ liệt, là tồi tệ, là đáng khinh, là nhỏ mọn. – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Với lý do nào mà người ấy xem kẻ khác là ngu si.’

Tenātumānaṃ kusaloti cāhāti. Ātumāno vuccati attā. Sopi teneva hetunā tena paccayena tena kāraṇena tena pabhavena attānaṃ ahamasmi kusalo paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti – tenātumānaṃ kusaloti cāha.

‘Với chính lý do ấy người ấy tự cho mình là thiện xảo’ có nghĩa là: ‘Ātumāna’ được gọi là tự ngã. Chính người ấy cũng với lý do ấy, với duyên ấy, với nguyên nhân ấy, với năng lực ấy (tự cho) tự ngã rằng: ‘Ta là người thiện xảo, là bậc hiền trí, là người có trí tuệ, là người có giác tuệ, là người có tri kiến, là người có khả năng phân biệt, là người có trí thông minh.’ – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Với chính lý do ấy người ấy tự cho mình là thiện xảo.’

Sayamattanā so kusalāvadānoti. Sayameva attānaṃ kusalavādo paṇḍitavādo thiravādo ñāyavādo hetuvādo lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya laddhiyāti – sayamattanā so kusalāvadāno.

‘Tự mình cho là thiện xảo’ có nghĩa là: Tự mình, với chủ thuyết của riêng mình, người ấy là người có chủ trương rằng mình thiện xảo, có chủ trương rằng mình là bậc hiền trí, có chủ trương rằng mình kiên định, có chủ trương rằng mình hợp lý, có chủ trương rằng mình có nguyên nhân, có chủ trương rằng mình có đặc điểm, có chủ trương rằng mình có lý do, có chủ trương rằng mình có cơ sở. – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Tự mình cho là thiện xảo.’

Aññaṃ vimāneti tadeva pāvāti. Na sammānetītipi aññaṃ vimāneti. Atha vā domanassaṃ janetītipi aññaṃ vimāneti. Tadeva pāvāti tadeva taṃ diṭṭhigataṃ pāvadati ‘‘itipāyaṃ puggalo micchādiṭṭhiko viparītadassano’’ti – aññaṃ vimāneti tadeva pāvada.

‘Người ấy xem thường kẻ khác và nói lên chính điều ấy’ có nghĩa là: Do không tôn trọng nên được gọi là ‘xem thường kẻ khác.’ Hoặc giả, do làm cho sanh khởi sự ưu phiền nên được gọi là ‘xem thường kẻ khác.’ ‘Và nói lên chính điều ấy’ có nghĩa là: Người ấy nói lên chính điều ấy, chính sở hành của tà kiến ấy rằng: ‘Do vậy, người này là người có tà kiến, là người có nhận thức sai lầm.’ – (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Người ấy xem thường kẻ khác và nói lên chính điều ấy.’

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yeneva bāloti paraṃ dahāti, tenātumānaṃ kusaloti cāha;

Sayamattanā so kusalāvadāno, aññaṃ vimāneti tadeva pāvā’’ti.

‘Với lý do nào mà người ấy xem kẻ khác là ngu si, với chính lý do ấy người ấy tự cho mình là thiện xảo. Tự mình cho là thiện xảo, người ấy xem thường kẻ khác và nói lên chính điều ấy.’

124.

124.

Atisāradiṭṭhiyā [Pg.231] so samatto, mānena matto paripuṇṇamānī;

Sayameva sāmaṃ manasābhisitto, diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā.

‘Người ấy được hoàn hảo về tà kiến cực kỳ vững chắc, bị say sưa bởi lòng kiêu mạn, là người có lòng kiêu mạn được trọn vẹn. Tự mình, chính người ấy đã tự tôn phong bằng tâm ý của mình; vì rằng tà kiến ấy của người ấy đã được hoàn hảo như vậy.’

Atisāradiṭṭhiyā so samattoti. Atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Kiṃkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni? Sabbā tā diṭṭhiyo kāraṇātikkantā lakkhaṇātikkantā ṭhānātikkantā, taṃkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Sabbāpi diṭṭhiyo atisāradiṭṭhiyo. Kiṃkāraṇā sabbāpi diṭṭhiyo vuccanti atisāradiṭṭhiyo? Te aññamaññaṃ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanenti nibbattenti abhinibbattenti, taṃkāraṇā sabbāpi diṭṭhiyo vuccanti atisāradiṭṭhiyo. Atisāradiṭṭhiyā so samattoti. Atisāradiṭṭhiyā samatto paripuṇṇo anomoti – atisāradiṭṭhiyā so samatto.

Atisāradiṭṭhiyā so samatto (vị ấy thành tựu về tà kiến vượt ngoài). Sáu mươi hai tà kiến được gọi là các tà kiến vượt ngoài. Vì lý do gì sáu mươi hai tà kiến được gọi là các tà kiến vượt ngoài? Tất cả các tà kiến ấy đã vượt qua nhân, đã vượt qua tướng, đã vượt qua trú xứ; vì lý do ấy, sáu mươi hai tà kiến được gọi là các tà kiến vượt ngoài. Tất cả các tà kiến cũng là các tà kiến vượt ngoài. Vì lý do gì tất cả các tà kiến cũng được gọi là các tà kiến vượt ngoài? Chúng nó, sau khi đã vượt qua, đã hoàn toàn vượt qua, đã đặc biệt vượt qua lẫn nhau, rồi sanh ra, làm cho sanh ra, làm cho hiện hữu, làm cho hoàn toàn hiện hữu các tà kiến; vì lý do ấy, tất cả các tà kiến cũng được gọi là các tà kiến vượt ngoài. Atisāradiṭṭhiyā so samatto có nghĩa là: Do tà kiến vượt ngoài, vị ấy được thành tựu, được trọn vẹn, không phải là thấp kém – (đây là ý nghĩa của) atisāradiṭṭhiyā so samatto.

Mānena matto paripuṇṇamānīti. Sakāya diṭṭhiyā diṭṭhimānena matto pamatto ummatto atimattoti – mānena matto. Paripuṇṇamānīti paripuṇṇamānī samattamānī anomamānīti – mānena matto paripuṇṇamānī.

Mānena matto paripuṇṇamānī (say sưa vì ngã mạn, tự mãn là viên mãn). Do tà kiến của chính mình, do ngã mạn về tà kiến, vị ấy bị say sưa, bị say đắm, bị cuồng si, bị quá say sưa – (đây là ý nghĩa của) mānena matto. Paripuṇṇamānī có nghĩa là: có ngã mạn là viên mãn, có ngã mạn là thành tựu, có ngã mạn là không thấp kém – (đây là ý nghĩa của) mānena matto paripuṇṇamānī.

Sayameva sāmaṃ manasābhisittoti. Sayameva attānaṃ cittena abhisiñcati ‘‘ahamasmi kusalo paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī’’ti – sayameva sāmaṃ manasābhisitto.

Sayameva sāmaṃ manasābhisitto (tự mình rưới tẩm cho chính mình bằng tâm). Vị ấy tự mình rưới tẩm cho chính mình bằng tâm rằng: “Ta là người thiện xảo, là bậc hiền trí, là người có trí tuệ, là người có giác tuệ, là người có tri kiến, là người có biệt tài, là người có tuệ minh mẫn” – (đây là ý nghĩa của) sayameva sāmaṃ manasābhisitto.

Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattāti. Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti – diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā.

Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā (và tà kiến ấy của vị ấy được thành tựu như thế). Tà kiến ấy của vị ấy được thành tựu như thế, được chấp nhận, được nắm giữ, được bám víu, được quyết đoán, được chìm đắm, được tin chắc – (đây là ý nghĩa của) diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Atisāradiṭṭhiyā so samatto, mānena matto paripuṇṇamānī;

Sayameva sāmaṃ manasābhisitto, diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā’’ti.

“Vị ấy thành tựu về tà kiến vượt ngoài, say sưa vì ngã mạn, tự mãn là viên mãn; tự mình rưới tẩm cho chính mình bằng tâm, và tà kiến ấy của vị ấy được thành tựu như thế.”

125.

125.

Parassa [Pg.232] ce hi vacasā nihīno, tumo sahā hoti nihīnapañño;

Atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro, na koci bālo samaṇesu atthi.

“Và nếu do lời nói của người khác mà (bị xem là) thấp kém, thì chính người kia cũng là thấp kém, có trí tuệ thấp kém. Còn nếu tự mình là bậc thông suốt, là bậc hiền trí, thì không có ai là kẻ ngu si ở trong các vị Sa-môn.”

Parassa ce hi vacasā nihīnoti parassa ce vācāya vacanena ninditakāraṇā garahitakāraṇā upavaditakāraṇā paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti – parassa ce hi vacasā nihīno. Tumo sahā hoti nihīnapaññoti. Sopi teneva sahā hoti hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapaññoti – tumo sahā hoti nihīnapañño.

Parassa ce hi vacasā nihīno có nghĩa là: Nếu do lời nói, do câu nói của người khác, vì lý do bị chê bai, vì lý do bị chỉ trích, vì lý do bị khiển trách mà người khác là kẻ ngu si, là thấp kém, là hạ liệt, là ti tiện, là xấu xa, là tồi tàn, là nhỏ mọn – (đây là ý nghĩa của) parassa ce hi vacasā nihīno. Tumo sahā hoti nihīnapañño có nghĩa là: Vị ấy cũng do chính điều ấy mà là thấp kém, có trí tuệ thấp kém, có trí tuệ hạ liệt, có trí tuệ ti tiện, có trí tuệ xấu xa, có trí tuệ tồi tàn, có trí tuệ nhỏ mọn – (đây là ý nghĩa của) tumo sahā hoti nihīnapañño.

Atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīroti atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti – atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro.

Atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro có nghĩa là: Còn nếu tự mình là bậc thông suốt, là bậc hiền trí, là bậc hiền trí, là người có trí tuệ, là người có giác tuệ, là người có tri kiến, là người có biệt tài, là người có tuệ minh mẫn – (đây là ý nghĩa của) atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro.

Na koci bālo samaṇesu atthīti. Samaṇesu na koci bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto atthi, sabbeva seṭṭhapaññā visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā pavarapaññāti – na koci bālo samaṇesu atthi.

Na koci bālo samaṇesu atthi có nghĩa là: Ở trong các vị Sa-môn, không có ai là kẻ ngu si, là thấp kém, là hạ liệt, là ti tiện, là xấu xa, là tồi tàn, là nhỏ mọn; tất cả đều là bậc có trí tuệ cao thượng, có trí tuệ đặc biệt, có trí tuệ hàng đầu, có trí tuệ tối thượng, có trí tuệ ưu việt – (đây là ý nghĩa của) na koci bālo samaṇesu atthi.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Parassa ce hi vacasā nihīno, tumo sahā hoti nihīnapañño;

Atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro, na koci bālo samaṇesu atthī’’ti.

“Và nếu do lời nói của người khác mà (bị xem là) thấp kém, thì chính người kia cũng là thấp kém, có trí tuệ thấp kém. Còn nếu tự mình là bậc thông suốt, là bậc hiền trí, thì không có ai là kẻ ngu si ở trong các vị Sa-môn.”

126.

126.

Aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ, aparaddhā suddhimakevalī te;

Evampi titthyā puthuso vadanti, sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā.

“Những ai thuyết giảng giáo pháp khác với giáo pháp này, những vị ấy đã sai lạc sự thanh tịnh, là không trọn vẹn. Các người theo ngoại giáo cũng nói nhiều như vậy, vì họ đã say đắm bởi tham ái về tự thân kiến.”

Aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ, aparaddhā suddhimakevalī teti. Ito aññaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ ye abhivadanti, te suddhimaggaṃ visuddhimaggaṃ parisuddhimaggaṃ vodātamaggaṃ pariyodātamaggaṃ viraddhā aparaddhā khalitā galitā aññāya aparaddhā [Pg.233] akevalī te, asamattā te, aparipuṇṇā te, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti – aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ, aparaddhā suddhimakevalī te.

Aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ, aparaddhā suddhimakevalī te có nghĩa là: Những ai thuyết giảng giáo pháp, tà kiến, con đường thực hành, đạo lộ khác với (giáo pháp) này, những vị ấy đã bỏ lỡ, đã sai lạc, đã vấp ngã, đã trượt khỏi, đã sai lạc do sự hiểu biết sai lầm về con đường thanh tịnh, con đường hoàn toàn thanh tịnh, con đường trọn vẹn thanh tịnh, con đường trong sạch, con đường hoàn toàn trong sạch. Những vị ấy là không trọn vẹn, những vị ấy là không thành tựu, những vị ấy là không viên mãn, là thấp kém, là hạ liệt, là ti tiện, là xấu xa, là tồi tàn, là nhỏ mọn – (đây là ý nghĩa của) aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ, aparaddhā suddhimakevalī te.

Evampi titthyā puthuso vadantīti. Titthaṃ vuccati diṭṭhigataṃ. Titthiyā vuccanti diṭṭhigatikā. Puthudiṭṭhiyā puthudiṭṭhigatāni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – evampi titthyā puthuso vadanti.

Evampi titthyā puthuso vadanti có nghĩa là: Tà kiến được gọi là bến nước. Những người có tà kiến được gọi là người theo ngoại giáo. Nhiều người theo ngoại giáo nói, kể, đọc, trình bày, sử dụng nhiều tà kiến – (đây là ý nghĩa của) evampi titthyā puthuso vadanti.

Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattāti. Sakāya diṭṭhiyā diṭṭhirāgena rattā abhirattāti – sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā.

Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā có nghĩa là: Do tà kiến của chính mình, do tham ái về tà kiến, họ bị nhiễm, bị say đắm – (đây là ý nghĩa của) sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ, aparaddhā suddhimakevalī te;

Evampi titthyā puthuso vadanti, sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā’’ti.

“Những ai thuyết giảng giáo pháp khác với giáo pháp này, những vị ấy đã sai lạc sự thanh tịnh, là không trọn vẹn. Các người theo ngoại giáo cũng nói nhiều như vậy, vì họ đã say đắm bởi tham ái về tự thân kiến.”

127.

127.

Idheva suddhiṃ iti vādayanti, nāññesu dhammesu visuddhimāhu;

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā, sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā.

“Chỉ ở đây có sự thanh tịnh,” họ nói như vậy, họ không nói đến sự thanh tịnh ở trong các giáo pháp khác. Các người theo ngoại giáo cũng đã an trú nhiều như vậy, ở nơi tự thân kiến của mình, họ đã nói lên điều ấy một cách chắc chắn.

Idheva suddhiṃ iti vādayantīti. Idha suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti idha suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti idha suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – idheva suddhiṃ iti vādayanti.

Idheva suddhiṃ iti vādayanti có nghĩa là: Ở đây, họ nói, họ kể, họ đọc, họ trình bày, họ sử dụng (thuật ngữ) sự thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự trọn vẹn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự trọn vẹn giải thoát. (Họ nói rằng:) “Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là chân lý, điều khác là rỗng tuếch.” Ở đây, họ nói, họ kể, họ đọc, họ trình bày, họ sử dụng (thuật ngữ) sự thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự trọn vẹn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự trọn vẹn giải thoát. (Họ nói rằng:) “Thế gian là không thường hằng… cho đến… Như Lai sau khi chết không tồn tại cũng không phải không tồn tại, chỉ điều này là chân lý, điều khác là rỗng tuếch.” Ở đây, họ nói, họ kể, họ đọc, họ trình bày, họ sử dụng (thuật ngữ) sự thanh tịnh, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự trọn vẹn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự trọn vẹn giải thoát – (đây là ý nghĩa của) idheva suddhiṃ iti vādayanti.

Nāññesu dhammesu visuddhimāhūti. Attano satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ ṭhapetvā sabbe paravāde khipanti ukkhipanti parikkhipanti. ‘‘So satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā, mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā, muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā hīnā [Pg.234] nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā’’ti, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – nāññesu dhammesu visuddhimāhu.

Nāññesu dhammesu visuddhimāhūti (họ nói rằng không có sự thanh tịnh ở trong các pháp khác) có nghĩa là: Sau khi đã đặt sang một bên vị đạo sư, lời giảng pháp, giáo phái, tà kiến, pháp hành, con đường của mình, họ loại bỏ, vứt bỏ, loại trừ tất cả các quan điểm của người khác. (Họ nói rằng:) ‘Vị đạo sư ấy không phải là bậc toàn giác, giáo pháp không được khéo thuyết, giáo đoàn không phải là bậc diệu hạnh, tà kiến không phải là tốt đẹp, pháp hành không được khéo chế định, con đường không đưa đến sự giải thoát. Ở đây không có sự trong sạch, hay sự thanh tịnh, hay sự hoàn toàn trong sạch; không có sự giải thoát, hay sự hoàn toàn giải thoát, hay sự giải thoát triệt để. Ở đây không có những người được trong sạch, hay được thanh tịnh, hay được hoàn toàn trong sạch; không có những người được giải thoát, hay được hoàn toàn giải thoát, hay được giải thoát triệt để. (Các pháp ấy là) hạ liệt, thấp kém, tầm thường, tồi tệ, đáng khinh, nhỏ mọn.’ Họ đã nói như vậy, họ trình bày như vậy, họ tuyên bố như vậy, họ giải thích như vậy, họ sử dụng (thuật ngữ) như vậy – (đó là ý nghĩa của) họ nói rằng không có sự thanh tịnh ở trong các pháp khác.

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhāti. Titthaṃ vuccati diṭṭhigataṃ. Titthiyā vuccanti diṭṭhigatikā. Puthudiṭṭhiyā puthudiṭṭhigatesu niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – evampi titthyā puthuso niviṭṭhā.

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā (cũng vậy, các người theo ngoại giáo đã an trú một cách đa dạng) có nghĩa là: Quan điểm sai lầm được gọi là ‘bến nước’ (titthaṃ). Những người có quan điểm sai lầm được gọi là ‘người theo ngoại giáo’ (titthiyā). Nhiều người theo ngoại giáo đã an trú, đã thiết lập, đã dính mắc, đã gần gũi, đã bị ám ảnh, đã quyết tâm trong nhiều quan điểm sai lầm của họ – (đó là ý nghĩa của) cũng vậy, các người theo ngoại giáo đã an trú một cách đa dạng.

Sakāyane tattha daḷhaṃ vadānāti. Dhammo sakāyanaṃ, diṭṭhi sakāyanaṃ, paṭipadā sakāyanaṃ, maggo sakāyanaṃ, sakāyane daḷhavādā thiravādā balikavādā avaṭṭhitavādāti – sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā.

Sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā (ở nơi trú ẩn của mình, họ nói một cách chắc chắn) có nghĩa là: Giáo pháp là nơi trú ẩn của mình (sakāyanaṃ), tà kiến là nơi trú ẩn của mình, pháp hành là nơi trú ẩn của mình, con đường là nơi trú ẩn của mình. Ở nơi trú ẩn của mình, họ là những người có lời nói chắc chắn, lời nói kiên định, lời nói mạnh mẽ, lời nói đã được thiết lập – (đó là ý nghĩa của) ở nơi trú ẩn của mình, họ nói một cách chắc chắn.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Idheva suddhiṃ iti vādayanti, nāññesu dhammesu visuddhimāhu;

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā, sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā’’ti.

“‘Chỉ ở đây có sự thanh tịnh,’ họ chủ trương như vậy, họ nói rằng không có sự thanh tịnh ở trong các pháp khác; Cũng vậy, các người theo ngoại giáo đã an trú một cách đa dạng, ở nơi trú ẩn của mình, họ nói một cách chắc chắn.”

128.

128.

Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno, kamettha bāloti paraṃ daheyya;

Sayaṃva so medhagamāvaheyya, paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ.

Người nói một cách chắc chắn ngay cả ở nơi trú ẩn của mình, người ấy có thể xem ai khác ở đây là kẻ ngu si? Chính người ấy sẽ tự mang đến sự tranh chấp, khi nói người khác là kẻ ngu si, có pháp không trong sạch.

Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadānoti. Dhammo sakāyanaṃ, diṭṭhi sakāyanaṃ, paṭipadā sakāyanaṃ, maggo sakāyanaṃ, sakāyane daḷhavādo thiravādo balikavādo avaṭṭhitavādoti – sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno.

Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno (người nói một cách chắc chắn ngay cả ở nơi trú ẩn của mình) có nghĩa là: Giáo pháp là nơi trú ẩn của mình (sakāyanaṃ), tà kiến là nơi trú ẩn của mình, pháp hành là nơi trú ẩn của mình, con đường là nơi trú ẩn của mình. Ở nơi trú ẩn của mình, người ấy là người có lời nói chắc chắn, lời nói kiên định, lời nói mạnh mẽ, lời nói đã được thiết lập – (đó là ý nghĩa của) người nói một cách chắc chắn ngay cả ở nơi trú ẩn của mình.

Kamettha bāloti paraṃ daheyyāti. Etthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā paraṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato kaṃ daheyya kaṃ passeyya kaṃ dakkheyya kaṃ olokeyya kaṃ nijjhāyeyya kaṃ upaparikkheyyāti – kamettha bāloti paraṃ daheyya.

Kamettha bāloti paraṃ daheyya (người ấy có thể xem ai khác ở đây là kẻ ngu si) có nghĩa là: Ở đây (etthāti) tức là trong tà kiến của mình, trong sự chấp nhận của mình, trong sở thích của mình, trong học thuyết của mình, người ấy có thể xem ai khác, có thể nhận thấy ai khác, có thể thấy ai khác, có thể nhìn ai khác, có thể quán xét ai khác, có thể thẩm tra ai khác là kẻ ngu si, là hạ liệt, là thấp kém, là tầm thường, là tồi tệ, là đáng khinh, là nhỏ mọn như thế nào? – (đó là ý nghĩa của) người ấy có thể xem ai khác ở đây là kẻ ngu si.

Sayaṃva [Pg.235] so medhagamāvaheyya, paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammanti. Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto asuddhidhammo avisuddhidhammo aparisuddhidhammo avodātadhammoti – evaṃ vadanto evaṃ kathento evaṃ bhaṇanto evaṃ dīpayanto evaṃ voharanto sayameva kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ āvaheyya samāvaheyya āhareyya samāhareyya ākaḍḍheyya samākaḍḍheyya gaṇheyya parāmaseyya abhiniviseyyāti – sayaṃva so medhagamāvaheyya paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ.

Sayaṃva so medhagamāvaheyya, paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammanti (chính người ấy sẽ tự mang đến sự tranh chấp, khi nói người khác là kẻ ngu si, có pháp không trong sạch) có nghĩa là: (Khi nói rằng) ‘Người khác là kẻ ngu si, hạ liệt, thấp kém, tầm thường, tồi tệ, đáng khinh, nhỏ mọn, có pháp không trong sạch, có pháp không thanh tịnh, có pháp không hoàn toàn trong sạch, có pháp không trong trắng’ – khi nói như vậy, khi trình bày như vậy, khi tuyên bố như vậy, khi giải thích như vậy, khi sử dụng (thuật ngữ) như vậy, chính người ấy sẽ tự mang đến, tự chuốc lấy, tự đem về, tự mang lại, tự lôi kéo, tự thu hút, tự nắm giữ, tự bám víu, tự chấp thủ sự cãi vã, sự xung đột, sự tranh chấp, sự tranh luận, sự tranh cãi – (đó là ý nghĩa của) chính người ấy sẽ tự mang đến sự tranh chấp, khi nói người khác là kẻ ngu si, có pháp không trong sạch.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno, kamettha bāloti paraṃ daheyya;

Sayaṃva so medhagamāvaheyya, paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhamma’’nti.

“‘Người nói một cách chắc chắn ngay cả ở nơi trú ẩn của mình, người ấy có thể xem ai khác ở đây là kẻ ngu si? Chính người ấy sẽ tự mang đến sự tranh chấp, khi nói người khác là kẻ ngu si, có pháp không trong sạch.’”

129.

129.

Vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya, uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti;

Hitvāna sabbāni vinicchayāni, na medhagaṃ kubbati jantu loke.

Đứng vững trong sự phán quyết, tự mình đo lường, người ấy đi đến sự tranh luận cao ngạo trong thế gian; Sau khi từ bỏ tất cả các sự phán quyết, chúng sanh không tạo ra sự tranh chấp ở trong đời.

Vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāyāti. Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vinicchaye ṭhatvā. Sayaṃ pamāyāti sayaṃ pamāya paminitvā. ‘‘Ayaṃ satthā sabbaññū’’ti sayaṃ pamāya paminitvā, ‘‘ayaṃ dhammo svākkhāto… ayaṃ gaṇo suppaṭipanno… ayaṃ diṭṭhi bhaddikā… ayaṃ paṭipadā supaññattā… ayaṃ maggo niyyāniko’’ti sayaṃ pamāya paminitvāti – vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya.

Vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya (đứng vững trong sự phán quyết, tự mình đo lường) có nghĩa là: Sáu mươi hai tà kiến được gọi là các sự phán quyết (vinicchayā). Đứng vững, thiết lập, nắm giữ, bám víu, chấp thủ trong tà kiến phán quyết (là ý nghĩa của) đứng vững trong sự phán quyết. Sayaṃ pamāya (tự mình đo lường) có nghĩa là tự mình đo lường, tự mình thẩm định. (Nghĩ rằng:) ‘Vị đạo sư này là bậc toàn giác,’ tự mình đo lường, tự mình thẩm định; ‘giáo pháp này được khéo thuyết… giáo đoàn này là bậc diệu hạnh… tà kiến này là tốt đẹp… pháp hành này được khéo chế định… con đường này đưa đến sự giải thoát,’ tự mình đo lường, tự mình thẩm định – (đó là ý nghĩa của) đứng vững trong sự phán quyết, tự mình đo lường.

Uddhaṃsa lokasmiṃ vivādametīti. Uddhaṃso vuccati anāgataṃ. Attano vādaṃ uddhaṃ ṭhapetvā sayameva kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ eti upeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti. Evampi uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti. Atha vā aññena uddhaṃ vādena saddhiṃ kalahaṃ karoti bhaṇḍanaṃ karoti viggahaṃ karoti vivādaṃ karoti medhagaṃ karoti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti. Evampi uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti.

Uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti (người ấy đi đến sự tranh luận cao ngạo trong thế gian) có nghĩa là: Tương lai được gọi là ‘cao ngạo’ (uddhaṃso). Sau khi đặt quan điểm của mình lên trên, chính người ấy đi đến, tiếp cận, đạt đến, nắm giữ, bám víu, chấp thủ sự cãi vã, sự xung đột, sự tranh chấp, sự tranh luận, sự tranh cãi. Đây cũng là ý nghĩa của ‘người ấy đi đến sự tranh luận cao ngạo trong thế gian’. Hoặc là, người ấy tạo ra sự cãi vã, tạo ra sự xung đột, tạo ra sự tranh chấp, tạo ra sự tranh luận, tạo ra sự tranh cãi với một quan điểm cao ngạo khác – (nói rằng:) ‘Ông không biết Pháp và Luật này…này… hãy bác bỏ đi nếu ông có thể.’ Đây cũng là ý nghĩa của ‘người ấy đi đến sự tranh luận cao ngạo trong thế gian’.

Hitvāna [Pg.236] sabbāni vinicchayānīti. Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Diṭṭhivinicchayā sabbe vinicchaye hitvā cajitvā pariccajitvā jahitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – hitvāna sabbāni vinicchayāni.

Hitvāna sabbāni vinicchayānīti (sau khi từ bỏ tất cả các sự phán quyết) có nghĩa là: Sáu mươi hai tà kiến được gọi là các sự phán quyết (vinicchayā). Sau khi từ bỏ, xả ly, buông bỏ, rời bỏ, vứt bỏ, loại trừ, hủy diệt, làm cho không còn tồn tại tất cả các sự phán quyết, tức là các tà kiến phán quyết – (đó là ý nghĩa của) sau khi từ bỏ tất cả các sự phán quyết.

Na medhagaṃ kubbati jantu loketi. Na kalahaṃ karoti, na bhaṇḍanaṃ karoti, na viggahaṃ karoti, na vivādaṃ karoti, na medhagaṃ karoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘evaṃ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu na kenaci saṃvadati, na kenaci vivadati, yañca loke vuttaṃ tena ca voharati aparāmasa’’nti. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Loketi apāyaloke…pe… āyatanaloketi – na medhagaṃ kubbati jantu loketi.

Chúng sanh không tạo ra tranh chấp ở trong đời. Vị ấy không gây ra sự cãi cọ, không gây ra sự xung đột, không gây ra sự tranh luận, không gây ra sự tranh cãi, không gây ra sự tranh chấp. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này Aggivessana, vị tỳ khưu có tâm giải thoát như vậy không tranh luận với bất cứ ai, không tranh cãi với bất cứ ai, và vị ấy sử dụng những lời nói thông thường ở trong đời mà không có sự chấp thủ.’ ‘Chúng sanh’ là chúng sanh, là người, là thanh niên, là người nam, là cá nhân, là sinh mạng, là sinh vật, là chúng sanh, là người chủ, là con người. ‘Ở trong đời’ là ở trong cõi khổ… cho đến… ở trong xứ của thế gian. – (Đây là ý nghĩa của câu) chúng sanh không tạo ra tranh chấp ở trong đời.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya, uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti;

Hitvāna sabbāni vinicchayāni, na medhagaṃ kubbati jantu loke’’ti.

‘Đứng vững trong sự phán xét, tự mình đo lường, người ấy đi đến tranh cãi trong thế gian hỗn loạn; Sau khi từ bỏ tất cả các sự phán xét, chúng sanh không tạo ra tranh chấp ở trong đời.’

Cūḷaviyūhasuttaniddeso dvādasamo.

Phần giải thích kinh Tiểu Tranh Chấp, thứ mười hai.

13. Mahāviyūhasuttaniddeso

13. Phần giải thích kinh Đại Tranh Chấp

Atha mahāviyūhasuttaniddesaṃ vakkhati –

Kế đến, sẽ thuyết giảng về phần giải thích kinh Mahāviyūha –

130.

130.

Ye kecime diṭṭhiparibbasānā, idameva saccanti ca vādayanti ;

Sabbeva te nindamanvānayanti, atho pasaṃsampi labhanti tattha.

Bất cứ ai là những người sống nương vào tà kiến, và chủ trương rằng: ‘Chỉ điều này là sự thật,’ tất cả họ đều mang đến sự chỉ trích, hoặc cũng nhận được sự tán dương ở nơi ấy.

Ye kecime diṭṭhiparibbasānāti. Ye kecīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – ye kecīti. Diṭṭhiparibbasānāti. Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā; te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā [Pg.237] abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti. Yathā agārikā vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti; evameva santeke…pe… parivasantīti – ye kecime diṭṭhiparibbasānā.

‘Bất cứ ai là những người sống nương vào tà kiến.’ ‘Bất cứ ai’ là một từ bao hàm tất cả, hoàn toàn, trọn vẹn, không trừ sót, không để lại gì – đó là (ý nghĩa của) ‘bất cứ ai.’ ‘Sống nương vào tà kiến’ (nghĩa là): Có một số sa-môn, bà-la-môn có khuynh hướng về tà kiến; họ, sau khi đã nắm giữ, tiếp nhận, bám víu, chấp thủ, quyết đoán một tà kiến nào đó trong sáu mươi hai tà kiến, rồi sống, chung sống, trú ngụ, an trú với tà kiến riêng của mình. Giống như người tại gia sống trong nhà, hay người có tội sống trong tội lỗi, hay người có phiền não sống trong phiền não; cũng vậy, có một số… cho đến… họ an trú. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘bất cứ ai là những người sống nương vào tà kiến.’

Idameva saccanti ca vādayantīti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. ‘‘Asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – idameva saccanti ca vādayanti.

‘Và chủ trương rằng: ‘Chỉ điều này là sự thật.’’ (Nghĩa là): Họ nói, họ kể, họ tuyên bố, họ làm sáng tỏ, họ sử dụng (lời nói) rằng: ‘Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là vô ích.’ (Hoặc): ‘Thế gian là không thường hằng… cho đến… sau khi chết, Như Lai không tồn tại cũng không phải là không tồn tại, chỉ điều này là sự thật, điều khác là vô ích.’ Họ nói, họ kể, họ tuyên bố, họ làm sáng tỏ, họ sử dụng (lời nói). – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘và chủ trương rằng: ‘Chỉ điều này là sự thật.’’

Sabbeva te nindamanvānayantīti. Sabbeva te samaṇabrāhmaṇā nindameva anventi, garahameva anventi, akittimeva anventi; sabbe ninditāyeva honti, garahitāyeva honti, akittitāyeva hontīti – sabbeva te nindamanvānayanti.

‘Tất cả họ đều mang đến sự chỉ trích.’ (Nghĩa là): Tất cả các sa-môn, bà-la-môn ấy chỉ đi theo sự chỉ trích, chỉ đi theo sự khiển trách, chỉ đi theo sự tai tiếng; tất cả họ đều bị chỉ trích, đều bị khiển trách, đều bị tai tiếng. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘tất cả họ đều mang đến sự chỉ trích.’

Atho pasaṃsampi labhanti tatthāti. Tattha sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā pasaṃsaṃ thomanaṃ kittiṃ vaṇṇahārikaṃ labhanti paṭilabhanti upagacchanti vindantīti – atho pasaṃsampi labhanti tattha.

‘Hoặc cũng nhận được sự tán dương ở nơi ấy.’ (Nghĩa là): Ở nơi ấy, với tà kiến của mình, với sự chấp nhận của mình, với sở thích của mình, với chủ thuyết của mình, họ nhận được, đạt được, đi đến, tìm thấy sự tán dương, sự ca ngợi, danh tiếng, sự tán thán. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘hoặc cũng nhận được sự tán dương ở nơi ấy.’

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị Hóa nhân ấy đã nói:

‘‘Ye kecime diṭṭhiparibbasānā, idameva saccanti ca vādayanti;

Sabbeva te nindamanvānayanti, atho pasaṃsampi labhanti tatthā’’ti.

‘Bất cứ ai là những người sống nương vào tà kiến, và chủ trương rằng: ‘Chỉ điều này là sự thật,’ tất cả họ đều mang đến sự chỉ trích, hoặc cũng nhận được sự tán dương ở nơi ấy.’

131.

131.

Appañhi etaṃ na alaṃ samāya, duve vivādassa phalāni brūmi;

Etampi disvā na vivādayetha, khemābhipassaṃ avivādabhūmiṃ.

Điều này thật nhỏ nhoi, không đủ để đưa đến sự an tịnh, Ta nói có hai quả của sự tranh cãi. Thấy cả điều này, người ấy không nên tranh cãi, khi nhận thấy cảnh giới vô tranh là nơi an ổn.

Appañhi etaṃ na alaṃ samāyāti. Appañhi etanti appakaṃ etaṃ, omakaṃ etaṃ, thokakaṃ etaṃ, lāmakaṃ etaṃ, chatukkaṃ etaṃ, parittakaṃ etanti – appañhi etaṃ. Na alaṃ samāyāti nālaṃ rāgassa samāya, dosassa samāya, mohassa samāya[Pg.238], kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa… sabbakilesānaṃ… sabbaduccaritānaṃ… sabbadarathānaṃ … sabbapariḷāhānaṃ… sabbasantāpānaṃ… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ samāya upasamāya vūpasamāya nibbānāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyāti – appañhi etaṃ na alaṃ samāya.

‘Điều này thật nhỏ nhoi, không đủ để đưa đến sự an tịnh.’ ‘Điều này thật nhỏ nhoi’ (nghĩa là) điều này là ít ỏi, điều này là thấp kém, điều này là một chút, điều này là tồi tệ, điều này là vô giá trị, điều này là nhỏ bé. – (Đây là ý nghĩa của) ‘điều này thật nhỏ nhoi.’ ‘Không đủ để đưa đến sự an tịnh’ (nghĩa là) không đủ để làm lắng dịu tham, không đủ để làm lắng dịu sân, không đủ để làm lắng dịu si, (không đủ để làm lắng dịu) sự phẫn nộ… sự oán hận… sự gièm pha… sự cạnh tranh… sự ganh tỵ… sự keo kiệt… sự lừa dối… sự xảo trá… sự cứng đầu… sự hiếu thắng… sự kiêu mạn… sự quá mạn… sự say đắm… sự buông lung… (không đủ để làm lắng dịu) tất cả phiền não… tất cả hành vi xấu… tất cả sự lo âu… tất cả sự nóng nảy… tất cả sự thiêu đốt… tất cả các hành bất thiện, để làm cho lắng dịu, để làm cho an tịnh, để làm cho hoàn toàn an tịnh, để đạt đến Niết-bàn, để từ bỏ, để làm cho yên lặng. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘điều này thật nhỏ nhoi, không đủ để đưa đến sự an tịnh.’

Duve vivādassa phalāni brūmīti. Diṭṭhikalahassa diṭṭhibhaṇḍanassa diṭṭhiviggahassa diṭṭhivivādassa diṭṭhimedhagassa dve phalāni honti – jayaparājayo hoti, lābhālābho hoti, yasāyaso hoti, nindāpasaṃso hoti, sukhadukkhaṃ hoti, somanassadomanassaṃ hoti, iṭṭhāniṭṭhaṃ hoti, anunayapaṭighaṃ hoti, ugghātinigghāti hoti, anurodhavirodho hoti. Atha vā taṃ kammaṃ nirayasaṃvattanikaṃ, tiracchānayonisaṃvattanikaṃ, pettivisayasaṃvattanikanti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – duve vivādassa phalāni brūmi.

‘Ta nói có hai quả của sự tranh cãi.’ (Nghĩa là): Sự cãi cọ về tà kiến, sự xung đột về tà kiến, sự tranh luận về tà kiến, sự tranh cãi về tà kiến, sự tranh chấp về tà kiến có hai quả – có thắng và bại, có được và mất, có danh và không danh, có chỉ trích và tán dương, có khổ và vui, có hân hoan và phiền muộn, có điều mong muốn và không mong muốn, có thuận ý và chống đối, có nâng lên và hạ xuống, có đồng thuận và bất đồng. Hoặc là, nghiệp ấy dẫn đến địa ngục, dẫn đến loài súc sanh, dẫn đến cõi ngạ quỷ. Ta nói, Ta chỉ ra, Ta thuyết giảng, Ta chế định, Ta thiết lập, Ta mở ra, Ta phân tích, Ta làm cho rõ ràng, Ta tuyên bố. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘Ta nói có hai quả của sự tranh cãi.’

Etampi disvā na vivādayethāti. Etampi disvāti etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti – etampi disvā. Na vivādayethāti na kalahaṃ kareyya, na bhaṇḍanaṃ kareyya, na viggahaṃ kareyya, na vivādaṃ kareyya, na medhagaṃ kareyya, kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, kalahā bhaṇḍanā viggahā vivādā medhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – etampi disvā na vivādayetha.

Về câu: "Sau khi thấy điều này, không nên tranh luận." "Sau khi thấy điều này" có nghĩa là: sau khi đã thấy, đã xem xét, đã cân nhắc, đã thẩm định, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ sự nguy hại này trong các cuộc tranh cãi về tà kiến, các cuộc cãi vã về tà kiến, các cuộc xung đột về tà kiến, các cuộc tranh luận về tà kiến, các cuộc đấu khẩu về tà kiến – đây là ý nghĩa của "sau khi thấy điều này." "Không nên tranh luận" có nghĩa là: không nên tranh cãi, không nên cãi vã, không nên xung đột, không nên tranh luận, không nên đấu khẩu; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho không còn tái diễn sự tranh cãi, cãi vã, xung đột, tranh luận, đấu khẩu; vị ấy nên xa lìa, nên từ bỏ, nên hoàn toàn từ bỏ, nên thoát ra, nên dứt bỏ, nên hoàn toàn giải thoát, nên không còn liên hệ, nên trú với tâm không còn giới hạn phân chia khỏi sự tranh cãi, cãi vã, xung đột, tranh luận, đấu khẩu – đây là ý nghĩa của "Sau khi thấy điều này, không nên tranh luận."

Khemābhipassaṃ avivādabhūminti. Avivādabhūmiṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Etaṃ avivādabhūmiṃ khemato tāṇato leṇato saraṇato abhayato accutato amatato nibbānato passanto dakkhanto olokento nijjhāyanto upaparikkhantoti – khemābhipassaṃ avivādabhūmiṃ.

Về câu: "Thấy rõ trạng thái an ổn là cảnh giới vô tranh." Trạng thái bất tử, Niết-bàn, được gọi là cảnh giới vô tranh. Đó là sự tịch tịnh của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các chấp thủ, sự đoạn tận của ái, sự ly tham, sự diệt tận, Niết-bàn. Vị ấy thấy, nhận biết, quán sát, chiêm nghiệm, thẩm xét cảnh giới vô tranh này là an ổn, là nơi che chở, là nơi ẩn náu, là nơi nương tựa, là vô úy, là bất biến, là bất tử, là Niết-bàn – đây là ý nghĩa của "Thấy rõ trạng thái an ổn là cảnh giới vô tranh."

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Appañhi [Pg.239] etaṃ na alaṃ samāya, duve vivādassa phalāni brūmi;

Etampi disvā na vivādayetha, khemābhipassaṃ avivādabhūmi’’nti.

“Điều này thật nhỏ nhoi, không đủ để đưa đến hòa hợp, Ta nói có hai quả của sự tranh luận; Sau khi thấy điều này, không nên tranh luận, hãy thấy rõ trạng thái an ổn là cảnh giới vô tranh.”

132.

132.

Yā kācimā sammutiyo puthujjā, sabbāva etā na upeti vidvā;

Anūpayo so upayaṃ kimeyya, diṭṭhe sute khantimakubbamāno.

Bất cứ quy ước thế tục nào của phàm phu, bậc trí giả không chấp thủ tất cả những điều ấy; Vị ấy không còn chấp thủ, làm sao có thể chấp thủ? Không khởi lên sự ưa thích đối với điều được thấy, được nghe.

Yā kācimā sammutiyo puthujjāti. Yā kācīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – yā kācīti. Sammutiyoti. Sammutiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisammutiyo. Puthujjāti puthujjanehi janitā sammutiyoti puthujjā, puthu nānājanehi janitā vā sammutiyoti puthujjāti – yā kācimā sammutiyo puthujjā.

Về câu: "Bất cứ quy ước thế tục nào của phàm phu." "Bất cứ" là một từ bao hàm trọn vẹn, có nghĩa là: tất cả trong tất cả, tất cả mọi cách, tất cả không trừ một ai, tất cả không còn sót lại. "Quy ước thế tục" được gọi là sáu mươi hai loại tà kiến, đó là các quy ước về tà kiến. "Của phàm phu" có nghĩa là các quy ước được tạo ra bởi phàm phu, do đó gọi là "của phàm phu"; hoặc là các quy ước được tạo ra bởi nhiều người khác nhau, do đó gọi là "của phàm phu" – đây là ý nghĩa của "Bất cứ quy ước thế tục nào của phàm phu."

Sabbāva etā na upeti vidvāti. Vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. Sabbāva etā diṭṭhisammutiyo neti na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti – sabbāva etā na upeti vidvā.

Về câu: "Bậc trí giả không chấp thủ tất cả những điều ấy." Bậc trí giả là người đã đạt đến minh, người có trí tuệ, người có sự sáng suốt, người có trí phán đoán. Vị ấy không đi đến, không tiếp cận, không chấp nhận, không nắm giữ, không bám víu, không quyết tâm vào tất cả các quy ước về tà kiến này – đây là ý nghĩa của "Bậc trí giả không chấp thủ tất cả những điều ấy."

Anūpayo so upayaṃ kimeyyāti. Upayoti dve upayā – taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca…pe… ayaṃ taṇhūpayo…pe… ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho; taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayo puggalo kiṃ rūpaṃ upeyya upagaccheyya gaṇheyya parāmaseyya abhiniviseyya attā meti. Kiṃ vedanaṃ… kiṃ saññaṃ… kiṃ saṅkhāre… kiṃ viññāṇaṃ… kiṃ gatiṃ… kiṃ upapattiṃ… kiṃ paṭisandhiṃ… kiṃ bhavaṃ … kiṃ saṃsāraṃ… kiṃ vaṭṭaṃ upeyya upagaccheyya gaṇheyya parāmaseyya abhiniveseyyāti – anūpayo so upayaṃ kimeyya.

Về câu: "Vị ấy không còn chấp thủ, làm sao có thể chấp thủ?" "Chấp thủ" có hai loại: chấp thủ do ái và chấp thủ do tà kiến... đây là chấp thủ do ái... đây là chấp thủ do tà kiến. Đối với vị ấy, chấp thủ do ái đã được đoạn trừ, chấp thủ do tà kiến đã được từ bỏ; do đã đoạn trừ chấp thủ do ái, do đã từ bỏ chấp thủ do tà kiến, nên vị ấy là người không còn chấp thủ. Vị ấy làm sao có thể tiếp cận, đi đến, nắm giữ, bám víu, quyết tâm vào sắc nào rằng "đây là tự ngã của ta"? Làm sao có thể tiếp cận, đi đến, nắm giữ, bám víu, quyết tâm vào thọ nào... vào tưởng nào... vào các hành nào... vào thức nào... vào cảnh giới nào... vào sự tái sanh nào... vào sự kiết sanh nào... vào hữu nào... vào luân hồi nào... vào vòng luân chuyển nào? – đây là ý nghĩa của "Vị ấy không còn chấp thủ, làm sao có thể chấp thủ?"

Diṭṭhe sute khantimakubbamānoti. Diṭṭhe vā diṭṭhasuddhiyā vā sute vā sutasuddhiyā vā mute vā mutasuddhiyā vā khantiṃ akubbamāno chandaṃ akubbamāno pemaṃ akubbamāno rāgaṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti – diṭṭhe sute khantimakubbamāno.

Về câu: "Không khởi lên sự ưa thích đối với điều được thấy, được nghe." Có nghĩa là: không tạo ra sự ưa thích, không tạo ra dục, không tạo ra ái luyến, không tạo ra tham ái, không làm phát sanh, không làm sanh khởi, không làm hiện hữu, không làm cho hiện hữu một cách trọn vẹn đối với cái được thấy hoặc sự thanh tịnh của cái thấy, đối với cái được nghe hoặc sự thanh tịnh của cái nghe, đối với cái được cảm nhận hoặc sự thanh tịnh của cái cảm nhận – đây là ý nghĩa của "Không khởi lên sự ưa thích đối với điều được thấy, được nghe."

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yā [Pg.240] kācimā sammutiyo puthujjā, sabbāva etā na upeti vidvā;

Anūpayo so upayaṃ kimeyya, diṭṭhe sute khantimakubbamāno’’ti.

“Bất cứ quy ước thế tục nào của phàm phu, bậc trí giả không chấp thủ tất cả những điều ấy; Vị ấy không còn chấp thủ, làm sao có thể chấp thủ? Không khởi lên sự ưa thích đối với điều được thấy, được nghe.”

133.

133.

Sīluttamā saññamenāhu suddhiṃ, vataṃ samādāya upaṭṭhitāse;

Idheva sikkhema athassa suddhiṃ, bhavūpanītā kusalāvadānā.

Những người cho giới là tối thượng nói rằng sự thanh tịnh có được nhờ sự chế ngự, họ đã chấp trì giới cấm và an trú trong đó; (họ nói) 'Chúng ta hãy tu tập ngay tại đây, và sự thanh tịnh của vị ấy sẽ đến.' Những người được gọi là thiện xảo này đã bị dẫn dắt vào các cõi hữu.

Sīluttamā saññamenāhu suddhinti. Santeke samaṇabrāhmaṇā sīluttamavādā; te sīlamattena saññamamattena saṃvaramattena avītikkamamattena suddhiṃ visuddhiṃ parivisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parivimuttiṃ āhu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

Về câu: "Những người cho giới là tối thượng nói rằng sự thanh tịnh có được nhờ sự chế ngự." Có một số sa-môn, bà-la-môn chủ trương giới là tối thượng; họ nói, tuyên bố, giảng giải, trình bày, chỉ rõ, gọi tên sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự giải thoát trọn vẹn chỉ bằng giới hạnh, chỉ bằng sự chế ngự, chỉ bằng sự phòng hộ, chỉ bằng sự không vi phạm.

Samaṇamuṇḍikāputto evamāha – ‘‘catūhi kho ahaṃ, gahapati, dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjhaṃ. Katamehi catūhi? Idha, gahapati, na kāyena pāpakammaṃ karoti, na pāpikaṃ vācaṃ bhāsati, na pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappeti, na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvati. Imehi kho ahaṃ, gahapati, catūhi dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjhaṃ; evameva santeke samaṇabrāhmaṇā sīluttamavādā; te sīlamattena saññamamattena saṃvaramattena avītikkamamattena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ āhu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantī’’ti – sīluttamā saññamenāhu suddhiṃ.

Samaṇamuṇḍikāputta đã nói như sau: "Này gia chủ, ta tuyên bố một người được trang bị bốn pháp là người thiện xảo trọn vẹn, thiện xảo tối thượng, đã đạt đến thành tựu cao nhất, một sa-môn bất khả chiến bại. Bốn pháp đó là gì? Này gia chủ, ở đây, vị ấy không làm ác nghiệp bằng thân, không nói lời ác, không có tư duy ác, không sống bằng tà mạng. Này gia chủ, ta tuyên bố một người được trang bị bốn pháp này là người thiện xảo trọn vẹn, thiện xảo tối thượng, đã đạt đến thành tựu cao nhất, một sa-môn bất khả chiến bại." Tương tự như vậy, có một số sa-môn, bà-la-môn chủ trương giới là tối thượng; họ nói, tuyên bố, giảng giải, trình bày, chỉ rõ, gọi tên sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự giải thoát trọn vẹn chỉ bằng giới hạnh, chỉ bằng sự chế ngự, chỉ bằng sự phòng hộ, chỉ bằng sự không vi phạm – đây là ý nghĩa của "Những người cho giới là tối thượng nói rằng sự thanh tịnh có được nhờ sự chế ngự."

Vataṃ samādāya upaṭṭhitāseti. Vatanti hatthivataṃ vā assavataṃ vā govataṃ vā kukkuravataṃ vā kākavataṃ vā vāsudevavataṃ vā baladevavataṃ vā puṇṇabhaddavataṃ vā maṇibhaddavataṃ vā aggivataṃ vā nāgavataṃ vā supaṇṇavataṃ vā yakkhavataṃ vā asuravataṃ vā gandhabbavataṃ vā mahārājavataṃ vā candavataṃ vā sūriyavataṃ vā indavataṃ vā brahmavataṃ vā devavataṃ vā disāvataṃ vā ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā [Pg.241] upaṭṭhitā paccupaṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – vataṃ samādāya upaṭṭhitāse.

Vataṃ samādāya upaṭṭhitāse. Vataṃ (giới cấm) là: hoặc là giới cấm của loài voi, hoặc là giới cấm của loài ngựa, hoặc là giới cấm của loài bò, hoặc là giới cấm của loài chó, hoặc là giới cấm của loài quạ, hoặc là giới cấm của Vāsudeva, hoặc là giới cấm của Baladeva, hoặc là giới cấm của Puṇṇabhadda, hoặc là giới cấm của Maṇibhadda, hoặc là giới cấm của thần Lửa, hoặc là giới cấm của loài nāga, hoặc là giới cấm của loài supaṇṇa, hoặc là giới cấm của loài yakkha, hoặc là giới cấm của loài asura, hoặc là giới cấm của loài gandhabba, hoặc là giới cấm của vị Đại Vương, hoặc là giới cấm của thần Mặt Trăng, hoặc là giới cấm của thần Mặt Trời, hoặc là giới cấm của thần Inda, hoặc là giới cấm của Phạm Thiên, hoặc là giới cấm của chư thiên, hoặc là giới cấm về các phương hướng, (sau khi) đã thọ trì, đã khéo thọ trì, đã tiếp nhận, đã khéo tiếp nhận, đã nắm giữ, đã chấp thủ, đã quyết tâm, họ được an trú, được tái an trú, bị dính mắc, đã đến gần, đã bị lôi cuốn, đã hướng tâm đến. Đây là (ý nghĩa của) vataṃ samādāya upaṭṭhitāse.

Idheva sikkhema athassa suddhinti. Idhāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. Sikkhemāti sikkhema ācarema samācarema samādāya vattemāti – idheva sikkhema. Athassa suddhinti athassa suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttinti – idheva sikkhema athassa suddhiṃ.

Idheva sikkhema athassa suddhiṃ. Idha (ở đây) là: trong tà kiến của mình, trong sự kham nhẫn của mình, trong sở thích của mình, trong chủ thuyết của mình. Sikkhema (chúng ta nên học tập) là: chúng ta nên học tập, chúng ta nên thực hành, chúng ta nên khéo thực hành, (sau khi) đã thọ trì, chúng ta nên sống theo. Đây là (ý nghĩa của) idheva sikkhema. Athassa suddhiṃ (sự thanh tịnh của vị ấy) là: khi ấy, sự thanh tịnh của vị ấy, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự giải thoát đặc biệt, sự giải thoát hoàn toàn. Đây là (ý nghĩa của) idheva sikkhema athassa suddhiṃ.

Bhavūpanītā kusalāvadānāti. Bhavūpanītāti bhavūpanītā bhavūpagatā bhavajjhositā bhavādhimuttāti – bhavūpanītā. Kusalāvadānāti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – bhavūpanītā kusalāvadānā.

Bhavūpanītā kusalāvadānā. Bhavūpanītā (được dẫn dắt đến hữu) là: được dẫn dắt đến hữu, đã đi đến hữu, đã bị lôi cuốn vào hữu, đã hướng tâm đến hữu. Đây là (ý nghĩa của) bhavūpanītā. Kusalāvadānā là: những người có chủ trương là thiện xảo, những người có chủ trương là bậc hiền trí, những người có chủ trương là kiên cố, những người có chủ trương là hợp lý, những người có chủ trương là có nguyên nhân, những người có chủ trương là có đặc điểm, những người có chủ trương là có lý do, những người có chủ trương là có cơ sở, bằng vào chủ thuyết của mình. Đây là (ý nghĩa của) bhavūpanītā kusalāvadānā.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Sīluttamā saññamenāhu suddhiṃ, vataṃ samādāya upaṭṭhitāse;

Idheva sikkhema athassa suddhiṃ, bhavūpanītā kusalāvadānā’’ti.

“Họ nói rằng sự thanh tịnh có được là do giới hạnh và sự thu thúc được xem là cao cả nhất, sau khi đã thọ trì giới cấm, họ được an trú trong ấy. ‘Chúng ta nên học tập ở đây, khi ấy sẽ có sự thanh tịnh,’ (họ là) những người được dẫn dắt đến hữu, những người có chủ trương là thiện xảo.”

134.

134.

Sace cuto sīlavatato hoti, pavedhatī kammavirādhayitvā;

Pajappatī patthayatī ca suddhiṃ, satthāva hīno pavasaṃ gharamhā.

Nếu người ấy bị rơi rớt khỏi giới và hạnh, người ấy run rẩy sau khi đã làm hỏng việc làm (của mình). Người ấy luyến tiếc và mong mỏi sự thanh tịnh, giống như người xa nhà bị đoàn lữ hành bỏ lại.

Sace cuto sīlavatato hotīti. Dvīhi kāraṇehi sīlavatato cavati – paravicchindanāya vā cavati, anabhisambhuṇanto vā cavati. Kathaṃ paravicchindanāya cavati? Paro vicchindati so satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā, mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā, muccanti vā vimuccanti vā, parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti. Evaṃ paro vicchindati. Evaṃ vicchindiyamāno satthārā cavati, dhammakkhānā cavati, gaṇā cavati, diṭṭhiyā cavati, paṭipadāya cavati, maggato cavati. Evaṃ parivicchindanāya [Pg.242] cavati. Kathaṃ anabhisambhuṇanto cavati? Sīlaṃ anabhisambhuṇanto sīlato cavati, vataṃ anabhisambhuṇanto vatato cavati, sīlabbataṃ anabhisambhuṇanto sīlabbatato cavati. Evaṃ anabhisambhuṇanto cavatīti – sace cuto sīlavatato hoti.

Sace cuto sīlavatato hoti. Vị ấy bị rơi rớt khỏi giới và hạnh là do hai nguyên nhân: hoặc bị rơi rớt do sự ngăn cản của người khác, hoặc bị rơi rớt do không thành tựu. Bị rơi rớt do sự ngăn cản của người khác là thế nào? Người khác ngăn cản rằng: ‘Vị đạo sư ấy không phải là bậc Toàn Tri, giáo pháp không được khéo thuyết, hội chúng không phải là bậc Thiện Hạnh, tà kiến là không tốt đẹp, con đường thực hành không được khéo quy định, đạo lộ không đưa đến sự giải thoát, ở đây không có sự thanh tịnh, hay sự trong sạch, hay sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, hay sự giải thoát đặc biệt, hay sự giải thoát hoàn toàn; ở đây không có những vị được thanh tịnh, hay được trong sạch, hay được hoàn toàn trong sạch, được giải thoát, hay được giải thoát đặc biệt, hay được giải thoát hoàn toàn; (chỉ là) thấp kém, hạ liệt, nhỏ mọn, tồi tệ, đáng khinh, ít ỏi.’ Người khác ngăn cản như vậy. Bị ngăn cản như vậy, vị ấy rơi rớt khỏi vị đạo sư, rơi rớt khỏi lời giảng dạy giáo pháp, rơi rớt khỏi hội chúng, rơi rớt khỏi tà kiến, rơi rớt khỏi con đường thực hành, rơi rớt khỏi đạo lộ. Bị rơi rớt do sự ngăn cản của người khác là như vậy. Bị rơi rớt do không thành tựu là thế nào? Do không thành tựu giới, vị ấy rơi rớt khỏi giới. Do không thành tựu hạnh, vị ấy rơi rớt khỏi hạnh. Do không thành tựu giới và hạnh, vị ấy rơi rớt khỏi giới và hạnh. Bị rơi rớt do không thành tựu là như vậy. Đây là (ý nghĩa của) sace cuto sīlavatato hoti.

Pavedhati kammavirādhayitvāti. Pavedhatīti sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā ‘‘viraddhaṃ mayā, aparaddhaṃ mayā, khalitaṃ mayā, galitaṃ mayā, aññāya aparaddho aha’’nti vedhati pavedhati sampavedhatīti – pavedhati. Kammavirādhayitvāti puññābhisaṅkhāraṃ vā apuññābhisaṅkhāraṃ vā āneñjābhisaṅkhāraṃ vā ‘‘viraddhaṃ mayā, aparaddhaṃ mayā, khalitaṃ mayā, galitaṃ mayā, aññāya aparaddho aha’’nti vedhati pavedhati sampavedhatīti – pavedhati kammavirādhayitvā.

Pavedhati kammavirādhayitvā. Pavedhati (người ấy run rẩy) là: hoặc về giới, hoặc về hạnh, hoặc về giới và hạnh, (nghĩ rằng): ‘Ta đã làm hỏng, ta đã sai lầm, ta đã vấp ngã, ta đã rơi rớt, ta đã sai lầm đối với trí tuệ cao siêu,’ rồi cảm thấy, run rẩy, run rẩy dữ dội. Đây là (ý nghĩa của) pavedhati. Kammavirādhayitvā (sau khi đã làm hỏng việc làm) là: hoặc về phước hành, hoặc về phi phước hành, hoặc về bất động hành, (nghĩ rằng): ‘Ta đã làm hỏng, ta đã sai lầm, ta đã vấp ngã, ta đã rơi rớt, ta đã sai lầm đối với trí tuệ cao siêu,’ rồi cảm thấy, run rẩy, run rẩy dữ dội. Đây là (ý nghĩa của) pavedhati kammavirādhayitvā.

Pajappatī patthayatī ca suddhinti. Pajappatīti sīlaṃ vā jappati, vataṃ vā jappati, sīlabbataṃ vā jappati pajappati abhijappatīti – pajappati. Patthayatī ca suddhinti sīlasuddhiṃ vā pattheti, vatasuddhiṃ vā pattheti, sīlabbatasuddhiṃ vā pattheti piheti abhijappatīti – pajappatī patthayatī ca suddhiṃ.

Pajappatī patthayatī ca suddhiṃ. Pajappati (người ấy luyến tiếc) là: hoặc luyến tiếc về giới, hoặc luyến tiếc về hạnh, hoặc luyến tiếc về giới và hạnh, luyến tiếc, luyến tiếc mãnh liệt. Đây là (ý nghĩa của) pajappati. Patthayatī ca suddhiṃ (và mong mỏi sự thanh tịnh) là: hoặc mong mỏi sự thanh tịnh của giới, hoặc mong mỏi sự thanh tịnh của hạnh, hoặc mong mỏi sự thanh tịnh của giới và hạnh, ao ước, luyến tiếc mãnh liệt. Đây là (ý nghĩa của) pajappatī patthayatī ca suddhiṃ.

Satthāva hīno pavasaṃ gharamhāti. Yathā puriso gharato nikkhanto satthena pavasaṃ vasanto satthā ohīno, taṃ vā satthaṃ anubandhati sakaṃ vā gharaṃ paccāgacchati; evameva so diṭṭhigatiko taṃ vā satthāraṃ gaṇhāti aññaṃ vā satthāraṃ gaṇhāti, taṃ vā dhammakkhānaṃ gaṇhāti aññaṃ vā dhammakkhānaṃ gaṇhāti, taṃ vā gaṇaṃ gaṇhāti aññaṃ vā gaṇaṃ gaṇhāti, taṃ vā diṭṭhiṃ gaṇhāti aññaṃ vā diṭṭhiṃ gaṇhāti, taṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti aññaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti, taṃ vā maggaṃ gaṇhāti aññaṃ vā maggaṃ gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti – satthāva hīno pavasaṃ gharamhā.

Satthāva hīno pavasaṃ gharamhā. Giống như người đàn ông đã rời khỏi nhà, trong khi đang sống xa nhà với đoàn lữ hành, bị đoàn lữ hành bỏ lại, rồi hoặc là đi theo đoàn lữ hành ấy hoặc là quay trở về nhà của mình; cũng tương tự như thế, người có tà kiến ấy hoặc là chấp nhận vị đạo sư ấy hoặc là chấp nhận vị đạo sư khác, hoặc là chấp nhận lời giảng dạy giáo pháp ấy hoặc là chấp nhận lời giảng dạy giáo pháp khác, hoặc là chấp nhận hội chúng ấy hoặc là chấp nhận hội chúng khác, hoặc là chấp nhận tà kiến ấy hoặc là chấp nhận tà kiến khác, hoặc là chấp nhận con đường thực hành ấy hoặc là chấp nhận con đường thực hành khác, hoặc là chấp nhận đạo lộ ấy hoặc là chấp nhận đạo lộ khác, rồi chấp thủ, quyết tâm. Đây là (ý nghĩa của) satthāva hīno pavasaṃ gharamhā.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Sace cuto sīlavatato hoti, pavedhatī kammavirādhayitvā;

Pajappatī patthayatī ca suddhiṃ, satthāva hīno pavasaṃ gharamhā’’ti.

“Nếu người ấy bị rơi rớt khỏi giới và hạnh, người ấy run rẩy sau khi đã làm hỏng việc làm (của mình). Người ấy luyến tiếc và mong mỏi sự thanh tịnh, giống như người xa nhà bị đoàn lữ hành bỏ lại.”

135.

135.

Sīlabbataṃ [Pg.243] vāpi pahāya sabbaṃ, kammañca sāvajjanavajjametaṃ;

Suddhiṃ asuddhinti apatthayāno, virato care santimanuggahāya.

Sau khi đã từ bỏ tất cả giới và hạnh, và cả việc làm này, có tội lỗi và không có tội lỗi, không mong mỏi ‘sự thanh tịnh’ hay ‘sự không thanh tịnh,’ vị ấy nên sống tách ly, không còn chấp thủ vào các quan điểm.

Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti. Sabbā sīlasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā, sabbā vatasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā, sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.

Hoặc là từ bỏ tất cả giới và hạnh. Sau khi đã từ bỏ, đã vứt bỏ, đã loại trừ, đã hủy diệt, đã làm cho không còn tồn tại tất cả các sự thanh tịnh của giới; sau khi đã từ bỏ, đã vứt bỏ, đã loại trừ, đã hủy diệt, đã làm cho không còn tồn tại tất cả các sự thanh tịnh của hạnh; sau khi đã từ bỏ, đã vứt bỏ, đã loại trừ, đã hủy diệt, đã làm cho không còn tồn tại tất cả các sự thanh tịnh của giới và hạnh – (đây là ý nghĩa của) hoặc là từ bỏ tất cả giới và hạnh.

Kammañca sāvajjanavajjametanti. Sāvajjakammaṃ vuccati – kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ. Anavajjakammaṃ vuccati – sukkaṃ sukkavipākaṃ. Sāvajjañca kammaṃ anavajjañca kammaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – kammañca sāvajjanavajjametaṃ.

Và nghiệp này có lỗi và không có lỗi. Nghiệp có lỗi được gọi là – (nghiệp) đen, có quả báo đen. Nghiệp không có lỗi được gọi là – (nghiệp) trắng, có quả báo trắng. Sau khi đã từ bỏ, đã vứt bỏ, đã loại trừ, đã hủy diệt, đã làm cho không còn tồn tại cả nghiệp có lỗi và nghiệp không có lỗi – (đây là ý nghĩa của) và nghiệp này có lỗi và không có lỗi.

Suddhiṃ asuddhinti apatthayānoti. Asuddhinti asuddhiṃ patthenti, akusale dhamme patthenti. Suddhinti suddhiṃ patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti; asuddhiṃ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti; suddhiṃ patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti, asuddhiṃ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti; suddhiṃ patthenti, tedhātuke kusale dhamme patthenti, asuddhiṃ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti, tedhātuke kusale dhamme patthenti; suddhiṃ patthenti, puthujjanakalyāṇakā niyāmāvakkantiṃ patthenti. Sekkhā aggadhammaṃ arahattaṃ patthenti. Arahatte patte arahā neva akusale dhamme pattheti, napi pañca kāmaguṇe pattheti, napi dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pattheti, napi tedhātuke kusale dhamme pattheti, napi niyāmāvakkantiṃ pattheti, napi aggadhammaṃ arahattaṃ pattheti. Patthanā samatikkanto arahā vuddhipārihānivītivatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātijarāmaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti – suddhiṃ asuddhinti apatthayāno.

Không mong cầu sự thanh tịnh hay không thanh tịnh. (Nói) 'không thanh tịnh' (nghĩa là) họ mong cầu sự không thanh tịnh, họ mong cầu các pháp bất thiện. (Nói) 'thanh tịnh' (nghĩa là) họ mong cầu sự thanh tịnh, họ mong cầu năm dục trưởng dưỡng; họ mong cầu sự không thanh tịnh, họ mong cầu các pháp bất thiện, họ mong cầu năm dục trưởng dưỡng; họ mong cầu sự thanh tịnh, họ mong cầu sáu mươi hai tà kiến; họ mong cầu sự không thanh tịnh, họ mong cầu các pháp bất thiện, họ mong cầu năm dục trưởng dưỡng, họ mong cầu sáu mươi hai tà kiến; họ mong cầu sự thanh tịnh, họ mong cầu các pháp thiện thuộc ba giới; họ mong cầu sự không thanh tịnh, họ mong cầu các pháp bất thiện, họ mong cầu năm dục trưởng dưỡng, họ mong cầu sáu mươi hai tà kiến, họ mong cầu các pháp thiện thuộc ba giới; họ mong cầu sự thanh tịnh, các phàm phu thiện lành mong cầu sự đi vào chánh định. Các bậc Hữu học mong cầu pháp tối thượng là quả A-la-hán. Khi đã đạt đến quả A-la-hán, vị A-la-hán không mong cầu các pháp bất thiện, cũng không mong cầu năm dục trưởng dưỡng, cũng không mong cầu sáu mươi hai tà kiến, cũng không mong cầu các pháp thiện thuộc ba giới, cũng không mong cầu sự đi vào chánh định, cũng không mong cầu pháp tối thượng là quả A-la-hán. Vị A-la-hán đã vượt qua sự mong cầu, đã vượt khỏi sự tăng trưởng và suy giảm. Vị ấy đã sống xong phạm hạnh, đã thực hành xong phận sự... vòng luân hồi sanh, già, chết, vị ấy không còn tái sanh nữa – (đây là ý nghĩa của) không mong cầu sự thanh tịnh hay không thanh tịnh.

Virato [Pg.244] care santimanuggahāyāti. Viratoti suddhiasuddhiyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto, vimariyādikatena cetasā viharatīti – virato. Careti careyya vicareyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – virato care. Santimanuggahāyāti santiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisantiyo agaṇhanto aparāmasanto anabhinivisantoti – virato care santimanuggahāya.

Hãy sống từ bỏ, không chấp thủ sự yên lặng. (Nói) 'từ bỏ' (nghĩa là) vị ấy nên xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, tách rời, hoàn toàn giải thoát, không còn liên hệ với sự thanh tịnh và không thanh tịnh; vị ấy sống với tâm không còn giới hạn – (đây là ý nghĩa của) 'từ bỏ'. (Nói) 'hãy sống' (nghĩa là) nên đi, nên đi lại, nên trú, nên hành động, nên thực hành, nên duy trì, nên bảo tồn, nên nuôi mạng – (đây là ý nghĩa của) 'hãy sống từ bỏ'. (Nói) 'không chấp thủ sự yên lặng' (nghĩa là) sáu mươi hai tà kiến được gọi là các sự yên lặng; không nắm giữ, không bám víu, không quyết đoán vào các sự yên lặng của tà kiến – (đây là ý nghĩa của) 'hãy sống từ bỏ, không chấp thủ sự yên lặng'.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ, kammañca sāvajjanavajjametaṃ;

Suddhiṃ asuddhinti apatthayāno, virato care santimanuggahāyā’’ti.

“Hoặc là từ bỏ tất cả giới và hạnh, và nghiệp này có lỗi và không có lỗi; không mong cầu sự thanh tịnh hay không thanh tịnh, hãy sống từ bỏ, không chấp thủ sự yên lặng.”

136.

136.

Tamūpanissāya jigucchitaṃ vā, atha vāpi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Uddhaṃsarā suddhimanutthunanti, avītataṇhāse bhavābhavesu.

Nương tựa vào điều đáng ghê tởm ấy, hoặc là cái được thấy, được nghe, hay được cảm nhận; những người hướng thượng tán thán sự thanh tịnh, họ là những người chưa từ bỏ ái dục trong các cõi tồn tại.

Tamūpanissāya jigucchitaṃ vāti. Santeke samaṇabrāhmaṇā tapojigucchavādā tapojigucchasārā tapojigucchanissitā ānissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – tamūpanissāya jigucchitaṃ vā.

Nương tựa vào điều đáng ghê tởm ấy. Có một số sa-môn và bà-la-môn là những người chủ trương (thanh tịnh) qua sự ghê tởm của khổ hạnh, xem sự ghê tởm của khổ hạnh là cốt lõi, nương tựa vào sự ghê tởm của khổ hạnh, phụ thuộc, dính mắc, tiếp cận, quyết đoán, và tin chắc vào điều đó – (đây là ý nghĩa của) nương tựa vào điều đáng ghê tởm ấy.

Atha vāpi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vāti. Diṭṭhaṃ vā diṭṭhasuddhiṃ vā sutaṃ vā sutasuddhiṃ vā mutaṃ vā mutasuddhiṃ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti – atha vāpi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā.

Hoặc là cái được thấy, được nghe, hay được cảm nhận. Bằng cách nương tựa, phụ thuộc, nắm giữ, bám víu, và quyết đoán vào cái được thấy hoặc sự thanh tịnh của cái thấy, cái được nghe hoặc sự thanh tịnh của cái nghe, cái được cảm nhận hoặc sự thanh tịnh của cái cảm nhận – (đây là ý nghĩa của) hoặc là cái được thấy, được nghe, hay được cảm nhận.

Uddhaṃsarā suddhimanutthunantīti. Santeke samaṇabrāhmaṇā uddhaṃsarāvādā. Katame te samaṇabrāhmaṇā uddhaṃsarāvādā? Ye te samaṇabrāhmaṇā accantasuddhikā, saṃsārasuddhikā, akiriyadiṭṭhikā, sassatavādā – ime te samaṇabrāhmaṇā uddhaṃsarāvādā. Te saṃsāre suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – uddhaṃsarā suddhimanutthunanti.

Những người hướng thượng tán thán sự thanh tịnh. Có một số sa-môn và bà-la-môn là những người có quan điểm hướng thượng. Những sa-môn và bà-la-môn nào là những người có quan điểm hướng thượng? Những sa-môn và bà-la-môn nào là những người mong muốn sự thanh tịnh tuyệt đối, sự thanh tịnh qua luân hồi, những người có quan điểm vô hành, những người có quan điểm thường hằng – những sa-môn và bà-la-môn này là những người có quan điểm hướng thượng. Họ tán thán, nói, tuyên bố, đọc, giải thích, và sử dụng (các từ ngữ) về sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự giải thoát trọn vẹn trong vòng luân hồi – (đây là ý nghĩa của) những người hướng thượng tán thán sự thanh tịnh.

Avītataṇhāse bhavābhavesūti. Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave[Pg.245], kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā avītataṇhā avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti – avītataṇhāse bhavābhavesu.

Họ là những người chưa từ bỏ ái dục trong các cõi tồn tại. Ái dục là ái dục đối với sắc, ái dục đối với thanh, ái dục đối với hương, ái dục đối với vị, ái dục đối với xúc, ái dục đối với pháp. Trong các cõi tồn tại là trong cõi tồn tại lớn và nhỏ, trong nghiệp hữu, trong tái sanh hữu, trong dục hữu; trong nghiệp hữu của dục hữu, trong tái sanh hữu của dục hữu; trong sắc hữu, trong nghiệp hữu của sắc hữu, trong tái sanh hữu của sắc hữu; trong vô sắc hữu, trong nghiệp hữu của vô sắc hữu, trong tái sanh hữu của vô sắc hữu; trong sự tồn tại lặp đi lặp lại, trong các cõi đi lặp đi lặp lại, trong sự hóa sanh lặp đi lặp lại, trong sự tái sanh lặp đi lặp lại, trong sự xuất hiện của tự thể lặp đi lặp lại, họ là những người chưa từ bỏ ái dục, chưa lìa ái dục, chưa vứt bỏ ái dục, chưa chấm dứt ái dục, chưa giải thoát khỏi ái dục, chưa đoạn trừ ái dục, chưa từ bỏ hoàn toàn ái dục – (đây là ý nghĩa của) họ là những người chưa từ bỏ ái dục trong các cõi tồn tại.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Tamūpanissāya jigucchitaṃ vā, atha vāpi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Uddhaṃsarā suddhimanutthunanti, avītataṇhāse bhavābhavesū’’ti.

“Nương tựa vào điều đáng ghê tởm ấy, hoặc là cái được thấy, được nghe, hay được cảm nhận; những người hướng thượng tán thán sự thanh tịnh, họ là những người chưa từ bỏ ái dục trong các cõi tồn tại.”

137.

137.

Patthayamānassa hi jappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesu;

Cutūpapāto idha yassa natthi, sa kena vedheyya kuhiṃ va jappe.

Vì rằng đối với người đang mong cầu, có những lời thì thầm (của ái dục), và cũng có sự run rẩy trong những gì được tạo tác; người nào ở đây không có sự chết và sanh, vị ấy sẽ bị lay động bởi cái gì, và sẽ thì thầm ở đâu?

Patthayamānassa hi jappitānīti. Patthanā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Patthayamānassāti patthayamānassa icchamānassa sādiyamānassa pihayamānassa abhijappayamānassāti – patthayamānassa hi. Jappitānīti. Jappanā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti – patthayamānassa hi jappitāni.

Về câu: Patthayamānassa hi jappitānīti (chính là những điều thầm thì của người đang mong cầu). Sự mong cầu (patthanā) được gọi là tham ái. Sự tham ái nào, sự tham đắm mãnh liệt... (v.v.)... sự thèm muốn, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Về từ patthayamānassa (của người đang mong cầu): (có nghĩa là) của người đang mong cầu, của người đang ước muốn, của người đang vui thích, của người đang khao khát, của người đang tham cầu mãnh liệt. Đây là ý nghĩa của từ patthayamānassa. Về từ jappitāni (những điều thầm thì). Sự thầm thì (jappanā) được gọi là tham ái. Sự tham ái nào, sự tham đắm mãnh liệt... (v.v.)... sự thèm muốn, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Đây là ý nghĩa của câu patthayamānassa hi jappitāni.

Pavedhitaṃ vāpi pakappitesūti. Pakappanāti dve pakappanā – taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca…pe… ayaṃ taṇhāpakappanā…pe… ayaṃ diṭṭhipakappanā. Pavedhitaṃ vāpi pakappitesūti. Pakappitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi vedhenti, acchijjantepi vedhenti, acchinnepi vedhenti; pakappitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi vedhenti, vipariṇamantepi vedhenti, vipariṇatepi vedhenti pavedhenti sampavedhentīti – pavedhitaṃ vāpi pakappitesu.

Về câu: Pavedhitaṃ vāpi pakappitesūti (hoặc sự run rẩy trong những điều đã được tạo tác). Về sự tạo tác (pakappanā), có hai loại tạo tác: sự tạo tác của tham ái và sự tạo tác của tà kiến... (v.v.)... đây là sự tạo tác của tham ái... (v.v.)... đây là sự tạo tác của tà kiến. Về câu: Pavedhitaṃ vāpi pakappitesūti. Đối với vật đã được tạo tác, họ run sợ ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng nó sẽ bị cướp đoạt; họ run sợ khi nó đang bị cướp đoạt; họ run sợ khi nó đã bị cướp đoạt. Đối với vật đã được tạo tác, họ run sợ ngay cả khi chỉ nghi ngờ rằng nó sẽ bị biến hoại; họ run sợ khi nó đang biến hoại; họ run sợ khi nó đã biến hoại; họ run rẩy, họ run rẩy mãnh liệt. Đây là ý nghĩa của câu pavedhitaṃ vāpi pakappitesu.

Cutūpapāto idha yassa natthīti. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Yassa gamanaṃ āgamanaṃ gamanāgamanaṃ kālaṃgati bhavābhavo cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarāmaraṇañca natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – cutūpapāto idha yassa natthi.

Về câu: Cutūpapāto idha yassa natthīti (người nào ở đây không có sự chết và sanh). Yassa (của người nào): có nghĩa là của vị A-la-hán, bậc đã tận trừ các lậu hoặc. Đối với vị ấy, sự đi, sự đến, sự đi và đến, sự chết, sự tái sanh, các cõi lớn nhỏ, sự chết và sự sanh khởi, sự hiện hữu, sự tan rã, sự sanh, sự già và chết là không có, không hiện hữu, không được tìm thấy; (chúng) đã được từ bỏ, đã được đoạn trừ tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, đã trở thành không có khả năng sanh khởi trở lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. Đây là ý nghĩa của câu cutūpapāto idha yassa natthi.

Sa [Pg.246] kena vedheyya kuhiṃ va jappeti. So kena rāgena vedheyya, kena dosena vedheyya, kena mohena vedheyya, kena mānena vedheyya, kāya diṭṭhiyā vedheyya, kena uddhaccena vedheyya, kāya vicikicchāya vedheyya, kehi anusayehi vedheyya – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā pahīnā; abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā kena vedheyya – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā, so hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena vedheyya pavedheyya sampavedheyyāti – sa kena vedheyya. Kuhiṃva jappeti kuhiṃ vā jappeyya kimhi jappeyya, kattha jappeyya pajappeyya abhijappeyyāti – sa kena vedheyya kuhiṃ va jappe.

Sa kena vedheyya kuhiṃ va jappe (Vị ấy do đâu mà run rẩy, ở đâu mà thầm thì?). Vị ấy do tham ái nào mà run rẩy, do sân hận nào mà run rẩy, do si mê nào mà run rẩy, do ngã mạn nào mà run rẩy, do tà kiến nào mà run rẩy, do trạo cử nào mà run rẩy, do hoài nghi nào mà run rẩy, do các tùy miên nào mà run rẩy – (gọi là) người tham đắm, hay người sân hận, hay người si mê, hay người bị trói buộc, hay người chấp thủ, hay người bị tán loạn, hay người chưa đi đến quyết định, hay người đã đạt đến sức mạnh? Các hành ấy đã được từ bỏ; do các hành đã được từ bỏ, vị ấy do thú nào mà run rẩy – (là) chúng sanh địa ngục, hay loài súc sanh, hay cõi ngạ quỷ, hay loài người, hay chư thiên, hay chúng sanh có sắc, hay chúng sanh vô sắc, hay chúng sanh có tưởng, hay chúng sanh vô tưởng, hay chúng sanh phi tưởng phi phi tưởng? Nguyên nhân ấy không có, duyên ấy không có, lý do ấy không có, mà do đó vị ấy có thể run rẩy, run rẩy, run rẩy mãnh liệt. Đây là ý nghĩa của sa kena vedheyya. Kuhiṃ va jappe (ở đâu mà thầm thì?): ở đâu vị ấy có thể thầm thì, vì sao vị ấy có thể thầm thì, nơi nào vị ấy có thể thầm thì, thầm thì, thầm thì mãnh liệt? Đây là ý nghĩa của sa kena vedheyya kuhiṃ va jappe.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Patthayamānassa hi jappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesu;

Cutūpapāto idha yassa natthi, sa kena vedheyya kuhiṃ va jappe’’ti.

“Chính là những điều thầm thì của người đang mong cầu, hoặc sự run rẩy trong những điều đã được tạo tác; người nào ở đây không có sự chết và sanh, vị ấy do đâu mà run rẩy, ở đâu mà thầm thì?”

138.

138.

Yamāhu dhammaṃ paramanti eke, tameva hīnanti panāhu aññe;

Sacco nu vādo katamo imesaṃ, sabbeva hīme kusalāvadānā.

Pháp mà một số người gọi là tối thượng, chính pháp ấy lại bị những người khác gọi là thấp kém; lời nói nào của họ là chân thật? Vì tất cả những người này đều tự cho là thông thái.

Yamāhu dhammaṃ paramanti eketi. Yaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ‘‘idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavara’’nti, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – yamāhu dhammaṃ paramanti eke.

Về câu: Yamāhu dhammaṃ paramanti eke (Pháp mà một số người gọi là tối thượng). Pháp nào, kiến giải nào, con đường thực hành nào, đạo lộ nào mà một số Sa-môn, Bà-la-môn (cho là): “điều này là tối thượng, là cao tột, là ưu việt, là đặc thù, là chủ yếu, là cao cả, là tuyệt hảo,” họ đã nói như vậy, họ thuyết giảng như vậy, họ tuyên bố như vậy, họ trình bày như vậy, họ gọi tên như vậy. Đây là ý nghĩa của câu yamāhu dhammaṃ paramanti eke.

Tameva hīnanti panāhu aññeti tameva dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ‘‘hīnaṃ etaṃ, nihīnaṃ etaṃ, omakaṃ etaṃ, lāmakaṃ etaṃ, chatukkaṃ etaṃ, parittakaṃ eta’’nti, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – tameva hīnanti panāhu aññe.

Về câu: Tameva hīnanti panāhu aññe (chính pháp ấy lại bị những người khác gọi là thấp kém). Chính pháp ấy, kiến giải ấy, con đường thực hành ấy, đạo lộ ấy mà một số Sa-môn, Bà-la-môn (cho là): “điều này là thấp kém, điều này là hạ liệt, điều này là tầm thường, điều này là tồi tệ, điều này là đáng khinh, điều này là nhỏ mọn,” họ đã nói như vậy, họ thuyết giảng như vậy, họ tuyên bố như vậy, họ trình bày như vậy, họ gọi tên như vậy. Đây là ý nghĩa của câu tameva hīnanti panāhu aññe.

Sacco [Pg.247] nu vādo katamo imesanti. Imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vādo katamo sacco taccho tatho bhūto yāthāvo aviparītoti – sacco nu vādo katamo imesaṃ.

Về câu: Sacco nu vādo katamo imesanti (lời nói nào của họ là chân thật?). Lời nói nào của các Sa-môn, Bà-la-môn này là chân thật, là xác thực, là đúng đắn, là sự thật, là như thật, là không sai lệch? Đây là ý nghĩa của câu sacco nu vādo katamo imesaṃ.

Sabbeva hīme kusalāvadānāti. Sabbevime samaṇabrāhmaṇā kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – sabbeva hīme kusalāvadānā.

Về câu: Sabbeva hīme kusalāvadānāti (Vì tất cả những người này đều tự cho là thông thái). Tất cả các Sa-môn, Bà-la-môn này, theo học thuyết của riêng mình, tự cho là người nói điều thiện xảo, người nói điều trí tuệ, người nói điều vững chắc, người nói điều hợp lý, người nói điều có nguyên nhân, người nói điều có đặc điểm, người nói điều có lý do, người nói điều có cơ sở. Đây là ý nghĩa của câu sabbeva hīme kusalāvadānā.

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị hóa nhân ấy đã nói:

‘‘Yamāhu dhammaṃ paramanti eke, tameva hīnanti panāhu aññe;

Sacco nu vādo katamo imesaṃ, sabbeva hīme kusalāvadānā’’ti.

“Pháp mà một số người gọi là tối thượng, chính pháp ấy lại bị những người khác gọi là thấp kém; lời nói nào của họ là chân thật? Vì tất cả những người này đều tự cho là thông thái.”

139.

139.

Sakañhi dhammaṃ paripuṇṇamāhu, aññassa dhammaṃ pana hīnamāhu;

Evampi viggayha vivādayanti, sakaṃ sakaṃ sammutimāhu saccaṃ.

Họ nói pháp của mình là hoàn hảo, còn pháp của người khác lại là thấp kém; cứ như thế họ tranh chấp và cãi cọ, mỗi người đều nói quy ước của riêng mình là chân lý.

Sakañhi dhammaṃ paripuṇṇamāhūti sakaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ‘‘idaṃ samattaṃ paripuṇṇaṃ anoma’’nti, evamāhaṃsu…pe… evaṃ voharantīti – sakañhi dhammaṃ paripuṇṇamāhu.

Về câu: Sakañhi dhammaṃ paripuṇṇamāhūti (Họ nói pháp của mình là hoàn hảo). Pháp của mình, kiến giải của mình, con đường thực hành của mình, đạo lộ của mình mà một số Sa-môn, Bà-la-môn (cho là): “điều này là trọn vẹn, là hoàn hảo, là không khiếm khuyết,” họ đã nói như vậy... (v.v.)... họ gọi tên như vậy. Đây là ý nghĩa của câu sakañhi dhammaṃ paripuṇṇamāhu.

Aññassa dhammaṃ pana hīnamāhūti. Aññassa dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ‘‘hīnaṃ etaṃ, nihīnaṃ etaṃ, omakaṃ etaṃ, lāmakaṃ etaṃ, chatukkaṃ etaṃ, parittakaṃ eta’’nti, evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – aññassa dhammaṃ pana hīnamāhu.

Về câu: Aññassa dhammaṃ pana hīnamāhūti (còn pháp của người khác lại là thấp kém). Pháp của người khác, kiến giải của người khác, con đường thực hành của người khác, đạo lộ của người khác mà một số Sa-môn, Bà-la-môn (cho là): “điều này là thấp kém, điều này là hạ liệt, điều này là tầm thường, điều này là tồi tệ, điều này là đáng khinh, điều này là nhỏ mọn,” họ đã nói như vậy, họ thuyết giảng như vậy, họ tuyên bố như vậy, họ trình bày như vậy, họ gọi tên như vậy. Đây là ý nghĩa của câu aññassa dhammaṃ pana hīnamāhu.

Evampi viggayha vivādayantīti evaṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṃ karonti, bhaṇḍanaṃ karonti, viggahaṃ karonti, vivādaṃ karonti, medhagaṃ karonti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti – evampi viggayha vivādayanti.

‘Như thế này, họ tranh luận và cãi vã’ có nghĩa là: Sau khi nắm lấy, sau khi nắm giữ, sau khi chấp thủ, sau khi xem xét, sau khi quyết tâm như thế này, họ tranh luận, họ gây gổ, họ cãi vã, họ tạo ra sự tranh chấp, họ tạo ra sự tranh luận, họ gây ra sự xung đột (rằng): “Ngươi không biết Giáo pháp và Luật này …v.v… hoặc hãy gỡ rối nó nếu ngươi có thể.” – (Nghĩa là) như thế này, họ tranh luận và cãi vã.

Sakaṃ sakaṃ sammutimāhu saccanti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti – sakaṃ sakaṃ sammutimāhu saccaṃ. ‘‘Asassato loko [Pg.248] …pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti – sakaṃ sakaṃ sammutimāhu saccaṃ.

‘Họ nói quy ước của riêng mình là sự thật’ có nghĩa là: (Họ nói rằng:) “Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là vô ích.” – (Như vậy) họ nói quy ước của riêng mình là sự thật. (Họ nói rằng:) “Thế gian là không thường hằng …v.v… Như Lai sau khi chết không phải là có, cũng không phải là không có, chỉ điều này là sự thật, điều khác là vô ích.” – (Như vậy) họ nói quy ước của riêng mình là sự thật.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Sakañhi dhammaṃ paripuṇṇamāhu, aññassa dhammaṃ pana hīnamāhu;

Evampi viggayha vivādayanti, sakaṃ sakaṃ sammutimāhu sacca’’nti.

“Họ nói giáo pháp của mình là hoàn hảo, còn giáo pháp của người khác, họ lại nói là thấp kém; Như thế này, họ tranh luận và cãi vã, họ nói quy ước của riêng mình là sự thật.”

140.

140.

Parassa ce vambhayitena hīno, na koci dhammesu visesi assa;

Puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ, nihīnato samhi daḷhaṃ vadānā.

“Nếu do bị người khác chê bai mà trở nên thấp kém, thì không có ai là đặc biệt trong các giáo pháp. Vì nhiều người nói giáo pháp của người khác là thấp kém, trong khi nói một cách chắc chắn về (giáo pháp) của mình.”

Parassa ce vambhayitena hīnoti parassa ce vambhayitakāraṇā ninditakāraṇā garahitakāraṇā upavaditakāraṇā paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti – parassa ce vambhayitena hīno.

‘Nếu do bị người khác chê bai mà trở nên thấp kém’ có nghĩa là: Nếu do nguyên nhân bị người khác hủy hoại, do nguyên nhân bị chỉ trích, do nguyên nhân bị khiển trách, do nguyên nhân bị mắng nhiếc mà người khác trở thành kẻ ngu, trở nên thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, xấu xa, nhỏ mọn – (đó là nghĩa của) ‘nếu do bị người khác chê bai mà trở nên thấp kém.’

Na koci dhammesu visesi assāti. Dhammesu na koci aggo seṭṭho visiṭṭho pāmokkho uttamo pavaro assāti – na koci dhammesu visesi assa.

‘Không có ai là đặc biệt trong các giáo pháp’ có nghĩa là: Trong các giáo pháp, không một ai có thể là tối thượng, cao quý, đặc biệt, hàng đầu, cao tột, ưu tú – (đó là nghĩa của) ‘không có ai là đặc biệt trong các giáo pháp.’

Puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ, nihīnatoti. Bahukāpi bahūnaṃ dhammaṃ vadanti upavadanti nindanti garahanti hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato, bahukāpi ekassa dhammaṃ vadanti upavadanti nindanti garahanti hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato, ekopi bahūnaṃ dhammaṃ vadati upavadati nindati garahati hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato, ekopi ekassa dhammaṃ vadati upavadati nindati garahati hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittatoti – puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ.

‘Vì nhiều người nói giáo pháp của người khác là thấp kém’ có nghĩa là: Nhiều người nói, mắng nhiếc, chỉ trích, khiển trách giáo pháp của nhiều người là thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, xấu xa, nhỏ mọn; nhiều người nói, mắng nhiếc, chỉ trích, khiển trách giáo pháp của một người là thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, xấu xa, nhỏ mọn; một người nói, mắng nhiếc, chỉ trích, khiển trách giáo pháp của nhiều người là thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, xấu xa, nhỏ mọn; một người nói, mắng nhiếc, chỉ trích, khiển trách giáo pháp của một người là thấp kém, hạ liệt, tầm thường, tồi tệ, xấu xa, nhỏ mọn – (đó là nghĩa của) ‘vì nhiều người nói giáo pháp của người khác là thấp kém.’

Nihīnato samhi daḷhaṃ vadānāti. Dhammo sakāyanaṃ, diṭṭhi sakāyanaṃ, paṭipadā sakāyanaṃ, maggo sakāyanaṃ, sakāyane daḷhavādā thiravādā balikavādā [Pg.249] aṭṭhitavādāti – nihīnato samhi daḷhaṃ vadānā.

‘Trong khi nói một cách chắc chắn về (giáo pháp) của mình’ có nghĩa là: Giáo pháp là nơi nương tựa của mình, quan điểm là nơi nương tựa của mình, con đường thực hành là nơi nương tựa của mình, đạo lộ là nơi nương tựa của mình; ở nơi nương tựa của mình, họ là những người có lời nói chắc chắn, những người có lời nói kiên định, những người có lời nói mạnh mẽ, những người có lời nói không lay chuyển – (đó là nghĩa của) ‘trong khi nói một cách chắc chắn về (giáo pháp) của mình.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Parassa ce vambhayitena hīno, na koci dhammesu visesi assa;

Puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ, nihīnato samhi daḷhaṃ vadānā’’ti.

“Nếu do bị người khác chê bai mà trở nên thấp kém, thì không có ai là đặc biệt trong các giáo pháp. Vì nhiều người nói giáo pháp của người khác là thấp kém, trong khi nói một cách chắc chắn về (giáo pháp) của mình.”

141.

141.

Saddhammapūjāpi panā tatheva, yathā pasaṃsanti sakāyanāni;

Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ, suddhī hi nesaṃ paccattameva.

“Và việc tôn thờ giáo pháp của mình cũng như vậy, như cách họ tán dương nơi nương tựa của mình. Tất cả các học thuyết đều có thể là đúng, vì sự thanh tịnh của họ quả là của riêng mỗi người.”

Saddhammapūjāpi panā tathevāti. Katamā saddhammapūjā? Sakaṃ satthāraṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti ‘‘ayaṃ satthā sabbaññū’’ti – ayaṃ saddhammapūjā. Sakaṃ dhammakkhānaṃ sakaṃ gaṇaṃ sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ paṭipadaṃ sakaṃ maggaṃ sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti ‘‘ayaṃ maggo niyyāniko’’ti – ayaṃ saddhammapūjā. Saddhammapūjāpi panā tathevāti saddhammapūjā tathā tacchā bhūtā yāthāvā aviparītāti – saddhammapūjāpi panā tatheva.

‘Và việc tôn thờ giáo pháp của mình cũng như vậy’ có nghĩa là: Việc tôn thờ giáo pháp của mình là gì? Người ấy tôn kính, trọng vọng, quý mến, cúng dường vị thầy của mình (nghĩ rằng): “Vị thầy này là bậc toàn tri” – đây là việc tôn thờ giáo pháp của mình. Người ấy tôn kính, trọng vọng, quý mến, cúng dường sự thuyết pháp của mình, giáo phái của mình, quan điểm của mình, con đường thực hành của mình, đạo lộ của mình (nghĩ rằng): “Đạo lộ này dẫn đến sự giải thoát” – đây là việc tôn thờ giáo pháp của mình. ‘Và việc tôn thờ giáo pháp của mình cũng như vậy’ có nghĩa là: việc tôn thờ giáo pháp của mình là như vậy, là chân thật, là có thật, là đúng như thực, là không sai lệch – (đó là nghĩa của) ‘và việc tôn thờ giáo pháp của mình cũng như vậy.’

Yathā pasaṃsanti sakāyanānīti. Dhammo sakāyanaṃ diṭṭhi sakāyanaṃ paṭipadā sakāyanaṃ maggo sakāyanaṃ, sakāyanāni pasaṃsanti thomenti kittenti vaṇṇentīti – yathā pasaṃsanti sakāyanāni.

‘Như cách họ tán dương nơi nương tựa của mình’ có nghĩa là: Giáo pháp là nơi nương tựa của mình, quan điểm là nơi nương tựa của mình, con đường thực hành là nơi nương tựa của mình, đạo lộ là nơi nương tựa của mình; họ tán dương, ca ngợi, tuyên dương, mô tả những nơi nương tựa của mình – (đó là nghĩa của) ‘như cách họ tán dương nơi nương tựa của mình.’

Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyunti sabbeva vādā tathā tacchā bhūtā yāthāvā aviparītā bhaveyyunti – sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ.

‘Tất cả các học thuyết đều có thể là đúng’ có nghĩa là: tất cả các học thuyết đều có thể là như vậy, là chân thật, là có thật, là đúng như thực, là không sai lệch – (đó là nghĩa của) ‘tất cả các học thuyết đều có thể là đúng.’

Suddhī hi nesaṃ paccattamevāti. Paccattameva tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ suddhi visuddhi parisuddhi, mutti vimutti parimuttīti – suddhī hi nesaṃ paccattameva.

‘Vì sự thanh tịnh của họ quả là của riêng mỗi người’ có nghĩa là: Sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn thanh tịnh, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự giải thoát triệt để của các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy quả là của riêng mỗi người – (đó là nghĩa của) ‘vì sự thanh tịnh của họ quả là của riêng mỗi người.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Saddhammapūjāpi panā tatheva, yathā pasaṃsanti sakāyanāni;

Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ, suddhī hi nesaṃ paccattamevā’’ti.

“Và việc tôn thờ giáo pháp của mình cũng như vậy, như cách họ tán dương nơi nương tựa của mình. Tất cả các học thuyết đều có thể là đúng, vì sự thanh tịnh của họ quả là của riêng mỗi người.”

142.

142.

Na [Pg.250] brāhmaṇassa paraneyyamatthi, dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Tasmā vivādāni upātivatto, na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ.

“Đối với vị Bà-la-môn, không có gì có thể bị dẫn dắt bởi người khác, (không có gì) được nắm giữ một cách quyết đoán trong các giáo pháp. Do đó, vị ấy đã vượt qua các cuộc tranh luận, vì vị ấy không thấy có giáo pháp nào khác là cao tột hơn.”

Na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti. Nāti paṭikkhepo. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo…pe… asito tādi pavuccate sa brahmā. Na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissatoti – na brāhmaṇassa paraneyyamatthi.

Na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti (Đối với vị Bà-la-môn, không có sự dẫn dắt bởi người khác). Na là sự phủ định. Brāhmaṇo (vị Bà-la-môn) là do đã loại trừ bảy pháp nên là vị Bà-la-môn... cho đến... vị ấy không dính mắc, như vậy, được gọi là brahmā. Na brāhmaṇassa paraneyyamatthi (Đối với vị Bà-la-môn, không có sự dẫn dắt bởi người khác) có nghĩa là: đối với vị Bà-la-môn, không có việc bị người khác làm cho biết; vị Bà-la-môn không phải là người bị người khác làm cho biết, không phải là người bị người khác làm cho đạt đến, không phải là người bị người khác làm cho tin, không phải là người biết do liên quan đến người khác; vị ấy tự biết, tự thấy, không mê mờ, có tỉnh giác, có chánh niệm. Về câu: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường,’ đối với vị Bà-la-môn, không có việc bị người khác làm cho biết; vị Bà-la-môn không phải là người bị người khác làm cho biết, không phải là người bị người khác làm cho đạt đến, không phải là người bị người khác làm cho tin, không phải là người biết do liên quan đến người khác; vị ấy tự biết, tự thấy, không mê mờ, có tỉnh giác, có chánh niệm. Về câu: ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ,’... cho đến... Về câu: ‘Phàm pháp gì có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận,’ đối với vị Bà-la-môn, không có việc bị người khác làm cho biết; vị Bà-la-môn không phải là người bị người khác làm cho biết, không phải là người bị người khác làm cho đạt đến, không phải là người bị người khác làm cho tin, không phải là người biết do liên quan đến người khác; vị ấy tự biết, tự thấy, không mê mờ, có tỉnh giác, có chánh niệm. – Đây là ý nghĩa của câu ‘na brāhmaṇassa paraneyyamatthi’.

Dhammesu niccheyya samuggahītanti. Dhammesūti dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu. Niccheyyāti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho ‘‘idaṃ saccaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparīta’’nti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

Dhammesu niccheyya samuggahītanti (Trong các pháp, đã quyết định và nắm giữ). Dhammesu là trong sáu mươi hai tà kiến. Niccheyya là sau khi đã quyết định, đã phán quyết, đã tìm tòi, đã thẩm tra, đã cân nhắc, đã xem xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ. Việc nắm giữ theo cách giới hạn, nắm giữ theo nhóm, nắm giữ một cách ưu việt, nắm giữ theo từng phần, nắm giữ một cách đặc biệt, nắm giữ theo cách tổng hợp, việc nắm giữ, chấp thủ, quyết tâm, bám víu, tin chắc rằng: ‘Điều này là thật, là đúng, là chân, là như vậy, là không sai khác’ thì không có, không hiện hữu, không tồn tại, không tìm thấy được; đã được từ bỏ, đã được đoạn trừ, đã được làm cho an tịnh, đã được làm cho lắng dịu, đã trở thành không có khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. – Đây là ý nghĩa của câu ‘dhammesu niccheyya samuggahītaṃ’.

Tasmā vivādāni upātivattoti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā diṭṭhikalahāni diṭṭhibhaṇḍanāni diṭṭhiviggahāni diṭṭhivivādāni diṭṭhimedhagāni upātivatto atikkanto samatikkanto vītivattoti – tasmā vivādāni upātivatto.

Tasmā vivādāni upātivattoti (Do đó, đã vượt qua các tranh luận). Tasmā là do vì nguyên nhân ấy, do vì nhân ấy, do vì duyên ấy, do vì lý do ấy. Vị ấy đã vượt qua, đã đi qua, đã hoàn toàn đi qua, đã đặc biệt đi qua các cuộc cãi vã về tà kiến, các cuộc xung đột về tà kiến, các sự chấp thủ đặc biệt về tà kiến, các cuộc tranh luận về tà kiến, các cuộc đấu khẩu về tà kiến. – Đây là ý nghĩa của câu ‘tasmā vivādāni upātivatto’.

Na hi seṭṭhato passati dhammamaññanti. Aññaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi[Pg.251], aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā, aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammaṃ na passati na dakkhati na oloketi na nijjhāyati na upaparikkhatīti – na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ.

Na hi seṭṭhato passati dhammamaññanti (Vị ấy không thấy pháp nào khác là cao tột). Vị ấy không thấy, không nhận ra, không nhìn, không quán xét, không xem xét một vị đạo sư nào khác, một bài thuyết pháp nào khác, một giáo phái nào khác, một tà kiến nào khác, một con đường thực hành nào khác, một đạo lộ nào khác, ngoại trừ Tứ Niệm Xứ, ngoại trừ Tứ Chánh Cần, ngoại trừ Tứ Thần Túc, ngoại trừ Ngũ Căn, ngoại trừ Ngũ Lực, ngoại trừ Thất Giác Chi, ngoại trừ Thánh Đạo Tám Ngành, là pháp tối thượng, cao tột, đặc thù, chủ yếu, ưu việt, cao quý. – Đây là ý nghĩa của câu ‘na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Na brāhmaṇassa paraneyyamatthi, dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Tasmā vivādāni upātivatto, na hi seṭṭhato passati dhammamañña’’nti.

‘Đối với vị Bà-la-môn, không có sự dẫn dắt bởi người khác, trong các pháp, không có gì được quyết định và nắm giữ; Do đó, vị ấy đã vượt qua các tranh luận, vị ấy không thấy pháp nào khác là cao tột.’

143.

143.

Jānāmi passāmi tatheva etaṃ, diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ;

Adakkhi ce kiñhi tumassa tena, atisitvā aññena vadanti suddhiṃ.

‘Ta biết, ta thấy, điều này là đúng như vậy,’ một số người tin vào sự thanh tịnh bằng tà kiến; Nếu người ấy đã thấy, thì có ích gì cho người ấy bởi sự thấy đó? Vượt qua (con đường này), họ nói về sự thanh tịnh bằng con đường khác.

Jānāmi passāmi tatheva etanti. Jānāmīti paracittañāṇena vā jānāmi, pubbenivāsānussatiñāṇena vā jānāmi. Passāmīti maṃsacakkhunā vā passāmi, dibbena cakkhunā vā passāmi. Tatheva etanti etaṃ tathaṃ tacchaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītanti – jānāmi passāmi tatheva etaṃ.

Jānāmi passāmi tatheva etanti (Ta biết, ta thấy, điều này là đúng như vậy). Jānāmi là ta biết bằng tha tâm thông, hoặc ta biết bằng túc mạng thông. Passāmi là ta thấy bằng mắt thịt, hoặc ta thấy bằng thiên nhãn. Tatheva etaṃ là điều này là thật, là đúng, là chân, là như vậy, là không sai khác. – Đây là ý nghĩa của câu ‘jānāmi passāmi tatheva etaṃ’.

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhinti. Diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti. ‘‘Asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccentīti – diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ.

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhinti (Một số người tin vào sự thanh tịnh bằng tà kiến). Một số Sa-môn, Bà-la-môn tin vào sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự triệt để giải thoát bằng tà kiến. (Với tà kiến rằng:) ‘Thế giới là thường hằng, chỉ điều này là thật, điều khác là vô ích,’ một số Sa-môn, Bà-la-môn tin vào sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự triệt để giải thoát bằng tà kiến. (Với tà kiến rằng:) ‘Thế giới là không thường hằng… cho đến… sau khi chết, Như Lai không tồn tại cũng không phải không tồn tại, chỉ điều này là thật, điều khác là vô ích,’ một số Sa-môn, Bà-la-môn tin vào sự thanh tịnh, sự trong sạch, sự hoàn toàn trong sạch, sự giải thoát, sự hoàn toàn giải thoát, sự triệt để giải thoát bằng tà kiến. – Đây là ý nghĩa của câu ‘diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ’.

Adakkhi ce kiñhi tumassa tenāti. Adakkhīti paracittañāṇena vā adakkhi, pubbenivāsānussatiñāṇena vā adakkhi, maṃsacakkhunā vā adakkhi, dibbena cakkhunā vā adakkhīti – adakkhi ce. Kiñhi tumassa tenāti. Tassa tena dassanena kiṃ kataṃ? Na dukkhapariññā atthi, na samudayassa pahānaṃ atthi, na maggabhāvanā atthi, na phalasacchikiriyā atthi, na rāgassa samucchedapahānaṃ atthi, na dosassa samucchedapahānaṃ atthi, na mohassa samucchedapahānaṃ atthi[Pg.252], na kilesānaṃ samucchedapahānaṃ atthi, na saṃsāravaṭṭassa upacchedo atthīti – adakkhi ce kiñhi tumassa tena.

Adakkhi ce kiñhi tumassa tenāti (Nếu người ấy đã thấy, thì có ích gì cho người ấy bởi sự thấy đó?). Adakkhi ce (nếu người ấy đã thấy) là đã thấy bằng tha tâm thông, hoặc đã thấy bằng túc mạng thông, hoặc đã thấy bằng mắt thịt, hoặc đã thấy bằng thiên nhãn. Kiñhi tumassa tena (thì có ích gì cho người ấy bởi sự thấy đó?) là: Việc gì được làm bởi sự thấy đó của người ấy? Không có sự liễu tri khổ, không có sự đoạn tận tập, không có sự tu tập đạo, không có sự chứng ngộ diệt, không có sự đoạn trừ tham, không có sự đoạn trừ sân, không có sự đoạn trừ si, không có sự đoạn trừ các phiền não, không có sự chấm dứt vòng luân hồi. – Đây là ý nghĩa của câu ‘adakkhi ce kiñhi tumassa tena’.

Atisitvā aññena vadanti suddhinti te titthiyā suddhimaggaṃ visuddhimaggaṃ parisuddhimaggaṃ vodātamaggaṃ parivodātamaggaṃ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti. Evampi atisitvā aññena vadanti suddhiṃ.

“Vượt qua rồi nói về sự thanh tịnh bằng phương pháp khác” (Atisitvā aññena vadanti suddhinti) có nghĩa là: Các người ngoại đạo ấy (te titthiyā) đã đi qua (atikkamitvā), đã đi qua hẳn (samatikkamitvā), đã vượt qua (vītivattitvā) con đường thanh tịnh (suddhimaggaṃ), con đường đặc biệt thanh tịnh (visuddhimaggaṃ), con đường hoàn toàn thanh tịnh (parisuddhimaggaṃ), con đường trong sạch (vodātamaggaṃ), con đường hoàn toàn trong sạch (parivodātamaggaṃ); ngoại trừ (aññatra) các niệm xứ (satipaṭṭhānehi), ngoại trừ các chánh cần (sammappadhānehi), ngoại trừ các như ý túc (iddhipādehi), ngoại trừ các quyền (indriyehi), ngoại trừ các lực (balehi), ngoại trừ các giác chi (bojjhaṅgehi), ngoại trừ Thánh đạo Tám ngành (ariyā aṭṭhaṅgikā maggā), họ nói (vadanti), kể (kathenti), đọc tụng (bhaṇanti), trình bày (dīpayanti), gọi tên (voharantīti) về sự thanh tịnh (suddhiṃ), sự đặc biệt thanh tịnh (visuddhiṃ), sự hoàn toàn thanh tịnh (parisuddhiṃ), sự giải thoát (muttiṃ), sự đặc biệt giải thoát (vimuttiṃ), sự hoàn toàn giải thoát (parimuttiṃ). Như vậy cũng là ý nghĩa của (cụm từ) “Vượt qua rồi nói về sự thanh tịnh bằng phương pháp khác.”

Atha vā buddhā ca buddhasāvakā ca paccekabuddhā ca tesaṃ titthiyānaṃ asuddhimaggaṃ avisuddhimaggaṃ aparisuddhimaggaṃ avodātamaggaṃ aparivodātamaggaṃ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā catūhi satipaṭṭhānehi catūhi sammappadhānehi catūhi iddhipādehi pañcahi indriyehi pañcahi balehi sattahi bojjhaṅgehi ariyena aṭṭhaṅgikena maggena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ, muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – evampi atisitvā aññena vadanti suddhiṃ.

Hoặc là (athavā), các vị Phật (buddhā ca), các vị Thinh văn của Phật (buddhasāvakā ca), và các vị Độc Giác Phật (paccekabuddhā ca) đã đi qua (atikkamitvā), đã đi qua hẳn (samatikkamitvā), đã vượt qua (vītivattitvā) con đường không thanh tịnh (asuddhimaggaṃ), con đường không đặc biệt thanh tịnh (avisuddhimaggaṃ), con đường không hoàn toàn thanh tịnh (aparisuddhimaggaṃ), con đường không trong sạch (avodātamaggaṃ), con đường không hoàn toàn trong sạch (aparivodātamaggaṃ) của các người ngoại đạo ấy (tesaṃ titthiyānaṃ); bằng bốn niệm xứ (catūhi satipaṭṭhānehi), bằng bốn chánh cần (catūhi sammappadhānehi), bằng bốn như ý túc (catūhi iddhipādehi), bằng năm quyền (pañcahi indriyehi), bằng năm lực (pañcahi balehi), bằng bảy giác chi (sattahi bojjhaṅgehi), bằng Thánh đạo Tám ngành (ariyena aṭṭhaṅgikena maggena), các Ngài nói (vadanti), kể (kathenti), đọc tụng (bhaṇanti), trình bày (dīpayanti), gọi tên (voharantīti) về sự thanh tịnh (suddhiṃ), sự đặc biệt thanh tịnh (visuddhiṃ), sự hoàn toàn thanh tịnh (parisuddhiṃ), sự giải thoát (muttiṃ), sự đặc biệt giải thoát (vimuttiṃ), sự hoàn toàn giải thoát (parimuttiṃ). Như vậy cũng là ý nghĩa của (cụm từ) “Vượt qua rồi nói về sự thanh tịnh bằng phương pháp khác.”

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Jānāmi passāmi tatheva etaṃ, diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ;

Adakkhi ce kiñhi tumassa tena, atisitvā aññena vadanti suddhi’’nti.

“Ta biết, Ta thấy, điều ấy là đúng như vậy, một số người tin tưởng vào sự thanh tịnh bằng tri kiến. Nếu đã thấy, điều ấy có ích gì cho người đó? Vượt qua rồi, họ nói về sự thanh tịnh bằng phương pháp khác.”

144.

144.

Passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ, disvāna vā ñāyati tānimeva;

Kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā, na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti.

“Người đang thấy sẽ thấy danh và sắc, và sau khi đã thấy, người ấy nhận biết chính những điều ấy. Dù cho người ấy thấy nhiều hay ít tùy ý, các bậc thiện xảo không nói rằng có sự thanh tịnh nhờ vào điều ấy.”

Passaṃ naro dakkhati nāmarūpanti passaṃ naro dakkhati paracittañāṇena vā passanto, pubbenivāsānussatiñāṇena vā passanto, maṃsacakkhunā vā passanto, dibbena cakkhunā vā passanto nāmarūpaṃyeva dakkhati niccato sukhato attato, na tesaṃ dhammānaṃ samudayaṃ vā atthaṅgamaṃ vā assādaṃ vā ādīnavaṃ vā nissaraṇaṃ vā dakkhatīti – passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ.

“Người đang thấy sẽ thấy danh và sắc” (Passaṃ naro dakkhati nāmarūpanti) có nghĩa là: Người đang thấy (passanto) bằng tha tâm trí (paracittañāṇena), hoặc người đang thấy bằng túc mạng minh (pubbenivāsānussatiñāṇena), hoặc người đang thấy bằng mắt thịt (maṃsacakkhunā), hoặc người đang thấy bằng thiên nhãn (dibbena cakkhunā) sẽ chỉ thấy (dakkhati) danh và sắc (nāmarūpaṃyeva) theo phương diện thường còn (niccato), lạc (sukhato), tự ngã (attato); người ấy không thấy (na dakkhati) sự sanh khởi (samudayaṃ), hay sự diệt tận (atthaṅgamaṃ), hay vị ngọt (assādaṃ), hay sự nguy hại (ādīnavaṃ), hay sự xuất ly (nissaraṇaṃ) của các pháp ấy. (Đây là ý nghĩa của) “Người đang thấy sẽ thấy danh và sắc.”

Disvāna [Pg.253] vā ñāyati tānimevāti. Disvāti paracittañāṇena vā disvā, pubbenivāsānussatiñāṇena vā disvā, maṃsacakkhunā vā disvā, dibbena cakkhunā vā disvā, nāmarūpaṃyeva disvā ñāyati niccato sukhato attato, na tesaṃ dhammānaṃ samudayaṃ vā atthaṅgamaṃ vā assādaṃ vā ādīnavaṃ vā nissaraṇaṃ vā ñāyatīti – disvāna vā ñāyati tānimeva.

“Và sau khi đã thấy, người ấy nhận biết chính những điều ấy” (Disvāna vā ñāyati tānimevāti). “Sau khi đã thấy” (Disvāti) có nghĩa là: Sau khi đã thấy (disvā) bằng tha tâm trí (paracittañāṇena), hoặc sau khi đã thấy bằng túc mạng minh (pubbenivāsānussatiñāṇena), hoặc sau khi đã thấy bằng mắt thịt (maṃsacakkhunā), hoặc sau khi đã thấy bằng thiên nhãn (dibbena cakkhunā), sau khi đã thấy chỉ danh và sắc (nāmarūpaṃyeva), người ấy nhận biết (ñāyati) theo phương diện thường còn (niccato), lạc (sukhato), tự ngã (attato); người ấy không nhận biết (na ñāyati) sự sanh khởi (samudayaṃ), hay sự diệt tận (atthaṅgamaṃ), hay vị ngọt (assādaṃ), hay sự nguy hại (ādīnavaṃ), hay sự xuất ly (nissaraṇaṃ) của các pháp ấy. (Đây là ý nghĩa của) “Và sau khi đã thấy, người ấy nhận biết chính những điều ấy.”

Kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vāti. Kāmaṃ bahukaṃ vā passanto nāmarūpaṃ appakaṃ vā niccato sukhato attatoti – kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā.

“Dù cho người ấy thấy nhiều hay ít tùy ý” (Kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vāti) có nghĩa là: Người đang thấy (passanto) danh và sắc (nāmarūpaṃ) nhiều (bahukaṃ vā) hay ít (appakaṃ vā) theo phương diện thường còn (niccato), lạc (sukhato), tự ngã (attato). (Đây là ý nghĩa của) “Dù cho người ấy thấy nhiều hay ít tùy ý.”

Na hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti. Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā paracittañāṇena vā pubbenivāsānussatiñāṇena vā maṃsacakkhunā vā dibbena cakkhunā vā nāmarūpadassanena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti – na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti.

“Các bậc thiện xảo không nói rằng có sự thanh tịnh nhờ vào điều ấy” (Na hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti). “Các bậc thiện xảo” (Kusalāti) là những vị thiện xảo về uẩn (khandhakusalā), thiện xảo về giới (dhātukusalā), thiện xảo về xứ (āyatanakusalā), thiện xảo về duyên khởi (paṭiccasamuppādakusalā), thiện xảo về niệm xứ (satipaṭṭhānakusalā), thiện xảo về chánh cần (sammappadhānakusalā), thiện xảo về như ý túc (iddhipādakusalā), thiện xảo về quyền (indriyakusalā), thiện xảo về lực (balakusalā), thiện xảo về giác chi (bojjhaṅgakusalā), thiện xảo về đạo (maggakusalā), thiện xảo về quả (phalakusalā), thiện xảo về Niết-bàn (nibbānakusalā). Các bậc thiện xảo ấy (te kusalā), bằng tha tâm trí (paracittañāṇena), hoặc bằng túc mạng minh (pubbenivāsānussatiñāṇena), hoặc bằng mắt thịt (maṃsacakkhunā), hoặc bằng thiên nhãn (dibbena cakkhunā), hoặc bằng sự thấy danh và sắc (nāmarūpadassanena), không nói (na vadanti), không kể (na kathenti), không đọc tụng (na bhaṇanti), không trình bày (na dīpayanti), không gọi tên (na voharantīti) về sự thanh tịnh (suddhiṃ), sự đặc biệt thanh tịnh (visuddhiṃ), sự hoàn toàn thanh tịnh (parisuddhiṃ), sự giải thoát (muttiṃ), sự đặc biệt giải thoát (vimuttiṃ), sự hoàn toàn giải thoát (parimuttiṃ). (Đây là ý nghĩa của) “Các bậc thiện xảo không nói rằng có sự thanh tịnh nhờ vào điều ấy.”

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ, disvāna vā ñāyati tānimeva;

Kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā, na hi tena suddhiṃ kusalā vadantī’’ti.

“Người đang thấy sẽ thấy danh và sắc, và sau khi đã thấy, người ấy nhận biết chính những điều ấy. Dù cho người ấy thấy nhiều hay ít tùy ý, các bậc thiện xảo không nói rằng có sự thanh tịnh nhờ vào điều ấy.”

145.

145.

Nivissavādī na hi subbināyo, pakappitā diṭṭhipurekkharāno;

Yaṃ nissito tattha subhaṃ vadāno, suddhiṃ vado tattha tathaddasā so.

“Người cố chấp vào quan điểm thì không dễ chỉ dạy, đã tạo tác và đặt tri kiến lên hàng đầu. Nương tựa vào điều gì, người ấy nói điều đó là tốt đẹp; người nói về sự thanh tịnh đã thấy điều ấy là như vậy ở nơi đó.”

Nivissavādī na hi subbināyoti. ‘‘Sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti nivissavādī, ‘‘asassato loko…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti – nivissavādī. Na hi subbināyoti. Nivissavādī dubbinayo duppaññāpayo dunnijjhāpayo [Pg.254] duppekkhāpayo duppasādayoti – nivissavādī na hi subbināyo.

“Người cố chấp vào quan điểm thì không dễ chỉ dạy” (Nivissavādī na hi subbināyoti). “Thế gian là thường còn, chỉ điều này là sự thật, điều khác là rỗng không” là người cố chấp vào quan điểm (nivissavādī). “Thế gian là không thường còn... (vân vân)... Như Lai sau khi chết không tồn tại cũng không phải không tồn tại, chỉ điều này là sự thật, điều khác là rỗng không” là người cố chấp vào quan điểm (nivissavādī). “Không dễ chỉ dạy” (Na hi subbināyoti) có nghĩa là: Người cố chấp vào quan điểm thì khó chỉ dạy (dubbinayo), khó làm cho hiểu (duppaññāpayo), khó làm cho suy xét (dunnijjhāpayo), khó làm cho thấy (duppekkhāpayo), khó làm cho hoan hỷ (duppasādayo). (Đây là ý nghĩa của) “Người cố chấp vào quan điểm thì không dễ chỉ dạy.”

Pakappitā diṭṭhipurekkharānoti. Kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā diṭṭhiṃ purekkhato katvā carati. Diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo diṭṭhiyā parivārito caratīti – pakappitā diṭṭhipurekkharāno.

“Đã tạo tác và đặt tri kiến lên hàng đầu” (Pakappitā diṭṭhipurekkharānoti) có nghĩa là: Đã suy tính (kappitā), đã đặc biệt suy tính (pakappitā), đã tạo tác (abhisaṅkhatā), đã thiết lập (saṇṭhapitā); người ấy hành động (carati) sau khi đã đặt tri kiến (diṭṭhiṃ) lên hàng đầu (purekkhato katvā). Người ấy có tri kiến làm lá cờ (diṭṭhidhajo), có tri kiến làm biểu tượng (diṭṭhiketu), có tri kiến làm chủ tể (diṭṭhādhipateyyo), người ấy hành động (carati) được bao quanh bởi tri kiến (diṭṭhiyā parivārito). (Đây là ý nghĩa của) “Đã tạo tác và đặt tri kiến lên hàng đầu.”

Yaṃ nissito tattha subhaṃ vadānoti. Yaṃ nissitoti yaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ nissito ānissito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti – yaṃ nissito. Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. Subhaṃ vadānoti subhavādo sobhanavādo paṇḍitavādo thiravādo ñāyavādo hetuvādo lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya laddhiyāti – yaṃ nissito tattha subhaṃ vadāno.

“Nương tựa vào điều gì, người ấy nói điều đó là tốt đẹp” (Yaṃ nissito tattha subhaṃ vadānoti). “Nương tựa vào điều gì” (Yaṃ nissitoti) có nghĩa là: Nương tựa (nissito), đặc biệt nương tựa (ānissito), dính mắc (allīno), đi đến (upagato), chấp thủ (ajjhosito), tin chắc (adhimutto) vào vị đạo sư (satthāraṃ), vào lời thuyết pháp (dhammakkhānaṃ), vào giáo phái (gaṇaṃ), vào tri kiến (diṭṭhiṃ), vào con đường thực hành (paṭipadaṃ), vào đạo lộ (maggaṃ) nào. (Đây là ý nghĩa của) “Nương tựa vào điều gì.” “Ở nơi đó” (Tatthāti) có nghĩa là: Trong tri kiến của mình (sakāya diṭṭhiyā), trong sự kham nhẫn của mình (sakāya khantiyā), trong sở thích của mình (sakāya ruciyā), trong học thuyết của mình (sakāya laddhiyā). “Nói điều đó là tốt đẹp” (Subhaṃ vadānoti) có nghĩa là: Người nói điều tốt đẹp (subhavādo), người nói điều tao nhã (sobhanavādo), người nói điều trí tuệ (paṇḍitavādo), người nói điều kiên cố (thiravādo), người nói điều hợp lý (ñāyavādo), người nói điều có nhân (hetuvādo), người nói điều có tướng (lakkhaṇavādo), người nói điều có duyên (kāraṇavādo), người nói điều có cơ sở (ṭhānavādo) trong học thuyết của mình (sakāya laddhiyāti). (Đây là ý nghĩa của) “Nương tựa vào điều gì, người ấy nói điều đó là tốt đẹp.”

Suddhiṃ vado tattha tathaddasā soti. Suddhivādo visuddhivādo parisuddhivādo vodātavādo parivodātavādo. Atha vā suddhidassano visuddhidassano parisuddhidassano vodātadassano parivodātadassanoti – suddhiṃ vādo. Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā tathaṃ tacchaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītanti addassa adakkhi apassi paṭivijjhīti – suddhiṃ vādo tattha tathaddasā so.

Suddhiṃ vado tattha tathaddasā so (người ấy nói về sự thanh tịnh và đã thấy như thế ở đó) có nghĩa là: Người nói về sự thanh tịnh, người nói về sự đặc biệt thanh tịnh, người nói về sự hoàn toàn thanh tịnh, người nói về sự trong sạch, người nói về sự hoàn toàn trong sạch. Hoặc là, người thấy sự thanh tịnh, người thấy sự đặc biệt thanh tịnh, người thấy sự hoàn toàn thanh tịnh, người thấy sự trong sạch, người thấy sự hoàn toàn trong sạch – đó là ý nghĩa của suddhiṃ vādo (người nói về sự thanh tịnh). Tatthāti (ở đó) có nghĩa là: trong tà kiến của mình, trong sự kham nhẫn của mình, trong sở thích của mình, trong chủ thuyết của mình, (vị ấy) đã thấy, đã nhận thức, đã thấy, đã thâm nhập rằng: ‘(Điều này) là như thật, là chân xác, là sự thật, là đúng như thực, là không sai lệch.’ – đó là ý nghĩa của suddhiṃ vādo tattha tathaddasā so.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã thuyết rằng:

‘‘Nivissavādī na hi subbināyo, pakappitā diṭṭhipurekkharāno;

Yaṃ nissito tattha subhaṃ vadāno, suddhiṃ vado tattha tathaddasā so’’ti.

“Vị ấy là người cố chấp, thật khó dẫn dắt, Lấy tà kiến đã định sẵn làm đầu; Nương tựa vào điều gì, liền nói điều ấy là tốt, Người ấy nói về sự thanh tịnh và đã thấy như thế ở đó.”

146.

146.

Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā, na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu;

Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā, upekkhatī uggahaṇanti maññe.

Vị Bà-la-môn sau khi thẩm sát, không đi đến sự tưởng tượng, Không lấy tà kiến làm cốt lõi, cũng không lấy trí làm quyến thuộc; Vị ấy, sau khi đã biết các quy ước của phàm phu, Vẫn giữ tâm xả, trong khi những kẻ khác thì chấp thủ.

Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti. Nāti paṭikkhepo. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo…pe… asito tādi pavuccate sa brahmā. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Saṅkhā vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā…pe… amoho [Pg.255] dhammavicayo sammādiṭṭhi. Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti. Brāhmaṇo saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā… sabbe saṅkhārā dukkhā…pe… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā neti na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti – na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā.

Về câu Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā (Vị Bà-la-môn sau khi thẩm sát, không đi đến sự tưởng tượng): Nāti là sự phủ định. Brāhmaṇoti (Bà-la-môn) là do đã loại trừ bảy pháp... (v.v.)... vị không bị ràng buộc, bậc như vậy được gọi là Phạm thiên. Kappāti (sự tưởng tượng) có hai loại: sự tưởng tượng do tham ái và sự tưởng tượng do tà kiến... (v.v.)... đây là sự tưởng tượng do tham ái... (v.v.)... đây là sự tưởng tượng do tà kiến. Saṅkhā (thẩm sát) được gọi là trí tuệ. Trí tuệ là sự hiểu biết... (v.v.)... là vô si, trạch pháp, chánh kiến. Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti có nghĩa là: Vị Bà-la-môn, sau khi đã thẩm sát, biết rõ, cân nhắc, phán đoán, làm cho sáng tỏ, làm cho hiển lộ rằng: “Tất cả các pháp hữu vi là vô thường... tất cả các pháp hữu vi là khổ... (v.v.)... bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận,” sau khi đã thẩm sát, biết rõ, cân nhắc, phán đoán, làm cho sáng tỏ, làm cho hiển lộ như vậy, vị ấy không đi đến, không tiếp cận, không lại gần, không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp vào sự tưởng tượng do tham ái hay sự tưởng tượng do tà kiến. – đó là ý nghĩa của na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā.

Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhūti. Tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. So diṭṭhiyā na yāyati na nīyati na vuyhati na saṃharīyati napi taṃ diṭṭhigataṃ sārato pacceti na paccāgacchatīti – na diṭṭhisārī. Napi ñāṇabandhūti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā taṇhābandhuṃ vā diṭṭhibandhuṃ vā na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti – na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu.

Về câu Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhūti (Không lấy tà kiến làm cốt lõi, cũng không lấy trí làm quyến thuộc): Đối với vị ấy, sáu mươi hai tà kiến đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. Vị ấy không bị dẫn dắt bởi tà kiến, không bị lôi kéo, không bị cuốn trôi, không bị mang đi, và cũng không tin tưởng, không quay trở lại với tà kiến ấy xem như là cốt lõi. – đó là ý nghĩa của na diṭṭhisārī. Napi ñāṇabandhūti có nghĩa là: Vị ấy không dùng trí tuệ của tám thiền chứng hay trí tuệ của năm thắng trí để tạo ra, làm sanh khởi, làm phát sanh, làm hiện hữu, làm cho hiện khởi quyến thuộc của tham ái hay quyến thuộc của tà kiến. – đó là ý nghĩa của na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu.

Ñatvā ca so sammutiyo puthujjāti. Ñatvāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ñatvā ca so. Sammutiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisammutiyo. Puthujjāti puthujjanehi janitā vā tā sammutiyoti – puthujjā. Puthu nānājanehi janitā vā sammutiyoti puthujjāti – ñatvā ca so sammutiyo puthujjā.

Về câu Ñatvā ca so sammutiyo puthujjāti (Vị ấy, sau khi đã biết các quy ước của phàm phu): Ñatvāti (sau khi đã biết) có nghĩa là đã biết, đã hiểu rõ, đã cân nhắc, đã phán đoán, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ. Sau khi đã biết, đã hiểu rõ, đã cân nhắc, đã phán đoán, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển lộ rằng: “Tất cả các pháp hữu vi là vô thường,” “tất cả các pháp hữu vi là khổ,”... (v.v.)... “bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận.” – đó là ý nghĩa của ñatvā ca so (vị ấy, sau khi đã biết). Sammutiyo (các quy ước) được gọi là sáu mươi hai tà kiến, là các quy ước của tà kiến. Puthujjāti (của phàm phu) là vì các quy ước ấy được tạo ra bởi phàm phu (puthujjanehi). Hoặc là các quy ước được tạo ra bởi nhiều người khác nhau, nên gọi là puthujjā. – đó là ý nghĩa của ñatvā ca so sammutiyo puthujjā.

Upekkhatī uggahaṇanti maññeti. Aññe taṇhāvasena diṭṭhivasena gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Arahā upekkhati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti – upekkhatī uggahaṇanti maññe.

Về câu Upekkhatī uggahaṇanti maññeti (Vẫn giữ tâm xả, trong khi những kẻ khác thì chấp thủ): Aññe (những kẻ khác) do năng lực của tham ái, do năng lực của tà kiến mà nắm giữ, chấp thủ, cố chấp. Bậc A-la-hán thì giữ tâm xả, không nắm giữ, không chấp thủ, không cố chấp. – đó là ý nghĩa của upekkhatī uggahaṇanti maññe.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã thuyết rằng:

‘‘Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā, na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu;

Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā, upekkhatī uggahaṇanti maññe’’ti.

“Vị Bà-la-môn sau khi thẩm sát, không đi đến sự tưởng tượng, Không lấy tà kiến làm cốt lõi, cũng không lấy trí làm quyến thuộc; Vị ấy, sau khi đã biết các quy ước của phàm phu, Vẫn giữ tâm xả, trong khi những kẻ khác thì chấp thủ.”

147.

147.

Vissajja [Pg.256] ganthāni munīdha loke, vivādajātesu na vaggasārī;

Santo asantesu upekkhako so, anuggaho uggahaṇanti maññe.

Bậc Mâu-ni trong đời này, từ bỏ các trói buộc, Trong các tranh luận đã sanh, không thiên vị phe phái; An tịnh giữa những người không an tịnh, vị ấy giữ tâm xả, Không còn chấp thủ, trong khi những kẻ khác thì chấp thủ.

Vissajja ganthāni munīdha loketi. Ganthāti cattāro ganthā – abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho, paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho, attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā parāmasati sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhiṃ abhiniveso kāyagantho idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Vissajjāti ganthe vossajjitvā vissajja. Atha vā ganthe gadhite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vissajja. Yathā vayhaṃ vā rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ vissajjaṃ karonti vikopenti; evameva ganthe vossajjitvā vissajja. Atha vā ganthe gathite gaṇṭhite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vissajja. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Idhāti imissā diṭṭhiyā…pe… imasmiṃ manussaloketi – vissajja ganthāni munīdha loke.

Về câu Vissajja ganthāni munīdha loketi (Bậc Mâu-ni trong đời này, từ bỏ các trói buộc): Ganthāti (các trói buộc) có bốn loại: tham thân triền, sân thân triền, giới cấm thủ thân triền, và đây là sự thật chấp thủ thân triền. Lòng tham ái đối với tà kiến của mình là tham thân triền; sự phẫn nộ, không hài lòng đối với các học thuyết khác là sân thân triền; sự chấp thủ vào giới luật, nghi lễ, hoặc giới và nghi lễ của mình là giới cấm thủ thân triền; sự cố chấp vào tà kiến của mình rằng 'chỉ có điều này là sự thật' là đây là sự thật chấp thủ thân triền. Vissajjāti (từ bỏ) là đã xả ly, đã từ bỏ các trói buộc. Hoặc là, đã tháo gỡ, đã cởi bỏ các trói buộc, các ràng buộc, các dính mắc, các vướng mắc, các trở ngại, các xiềng xích. Munīti (Mâu-ni): Monaṃ được gọi là trí tuệ... (v.v.)... vị ấy vượt qua lưới ái và kiến, nên gọi là Mâu-ni. Idhāti (trong đời này) có nghĩa là trong tà kiến này... (v.v.)... trong thế giới loài người này. – đó là ý nghĩa của vissajja ganthāni munīdha loke.

Vivādajātesu na vaggasārīti. Vivādajātesu sañjātesu nibbattesu abhinibbattesu pātubhūtesu chandāgatiṃ gacchantesu dosāgatiṃ gacchantesu bhayāgatiṃ gacchantesu mohāgatiṃ gacchantesu na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṃharīyatīti – vivādajātesu na vaggasārī.

Không ngả theo phe nhóm khi tranh luận phát sinh có nghĩa là: Khi các cuộc tranh luận đã phát sinh, đã sanh khởi, đã khởi lên, đã được sanh khởi trọn vẹn, đã hiện rõ; khi (những người khác) đi đến thiên vị vì tham dục, đi đến thiên vị vì sân hận, đi đến thiên vị vì sợ hãi, đi đến thiên vị vì si mê, vị ấy không đi đến thiên vị vì tham dục, không đi đến thiên vị vì sân hận, không đi đến thiên vị vì sợ hãi, không đi đến thiên vị vì si mê; không đi theo quyền lực của tham ái, không đi theo quyền lực của sân hận, không đi theo quyền lực của si mê, không đi theo quyền lực của ngã mạn, không đi theo quyền lực của tà kiến, không đi theo quyền lực của trạo cử, không đi theo quyền lực của hoài nghi, không đi theo quyền lực của tùy miên; không bị đi theo, không bị dẫn dắt, không bị cuốn trôi, không bị thu hút bởi các pháp thuộc phe nhóm. Như vậy là ‘không ngả theo phe nhóm khi tranh luận phát sinh’.

Santo asantesu upekkhako soti. Santoti rāgassa santattā santo, dosassa santattā santo, mohassa santattā santo…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā [Pg.257] vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti – santo. Asantesūti asantesu anupasantesu avūpasantesu anibbutesu appaṭipassaddhesūti – santo asantesu. Upekkhako soti arahā chaḷaṅgupekkhāya samannāgato cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṃ sutvā…pe… kālaṃ kaṅkhati bhāvito santoti – santo asantesu upekkhako so.

Vị ấy là người an tịnh, có xả đối với những người không an tịnh có nghĩa là: ‘An tịnh’ là do tham ái đã được an tịnh nên là người an tịnh, do sân hận đã được an tịnh nên là người an tịnh, do si mê đã được an tịnh nên là người an tịnh... (cho đến)... do tất cả các pháp hành bất thiện đã được an tịnh, đã được lắng dịu, đã được lắng dịu hoàn toàn, đã được dập tắt, đã được tịch tịnh, đã được lìa khỏi, đã được làm cho lắng xuống, nên là người an tịnh, người vắng lặng, người vắng lặng hoàn toàn, người tịch tịnh, người đã làm cho lắng xuống. Như vậy là ‘an tịnh’. ‘Đối với những người không an tịnh’ là đối với những người không an tịnh, không vắng lặng, không vắng lặng hoàn toàn, không tịch tịnh, không được làm cho lắng xuống. Như vậy là ‘an tịnh đối với những người không an tịnh’. ‘Vị ấy có xả’ là bậc A-la-hán thành tựu xả sáu chi, sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, vị ấy không hoan hỷ cũng không ưu phiền, trú với tâm xả, chánh niệm, tỉnh giác. Sau khi nghe âm thanh bằng tai... (cho đến)... vị ấy là người an tịnh đã tu tập, chờ đợi thời điểm. Như vậy là ‘vị ấy là người an tịnh, có xả đối với những người không an tịnh’.

Anuggaho uggahaṇanti maññeti. Aññe taṇhāvasena diṭṭhivasena gaṇhante parāmasante abhinivisante. Arahā upekkhati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti – anuggaho uggahaṇanti maññe.

Không phải là người chấp thủ trong khi (những người khác) được xem là những người chấp thủ có nghĩa là: Đối với những người khác đang nắm giữ, đang chấp chặt, đang khăng khăng cố chấp do quyền lực của tham ái, do quyền lực của tà kiến, bậc A-la-hán giữ tâm xả, không nắm giữ, không chấp chặt, không khăng khăng cố chấp. Như vậy là ‘không phải là người chấp thủ trong khi (những người khác) được xem là những người chấp thủ’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Vissajja ganthāni munīdha loke, vivādajātesu na vaggasārī;

Santo asantesu upekkhako so, anuggaho uggahaṇanti maññe’’ti.

‘Bậc ẩn sĩ ở đời này, sau khi từ bỏ các trói buộc, không ngả theo phe nhóm khi tranh luận phát sinh; vị ấy là người an tịnh, có xả đối với những người không an tịnh, không phải là người chấp thủ trong khi (những người khác) được xem là những người chấp thủ.’

148.

148.

Pubbāsave hitvā nave akubbaṃ, na chandagū nopi nivissavādī;

Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro, na limpati loke anattagarahī.

Từ bỏ các lậu hoặc quá khứ, không tạo ra các lậu hoặc mới, không đi theo tham dục, cũng không phải là người cố chấp trong lời nói; vị ấy là bậc trí tuệ, đã hoàn toàn giải thoát khỏi các tà kiến, không bị ô nhiễm trong thế gian, không tự khiển trách mình.

Pubbāsave hitvā nave akubbanti. Pubbāsavā vuccanti atītā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā. Atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṃ te kilese hitvā cajitvā pariccajitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – pubbāsave hitvā. Nave akubbanti navā vuccanti paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā. Paccuppanne saṅkhāre ārabbha chandaṃ akubbamāno pemaṃ akubbamāno rāgaṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti – pubbāsave hitvā nave akubbaṃ.

Từ bỏ các lậu hoặc quá khứ, không tạo ra các lậu hoặc mới có nghĩa là: Các lậu hoặc quá khứ được gọi là sắc, thọ, tưởng, hành, thức trong quá khứ. ‘Từ bỏ các lậu hoặc quá khứ’ là sau khi duyên vào các hành trong quá khứ, những phiền não nào có thể sanh khởi, vị ấy từ bỏ, vứt bỏ, xả ly, đoạn trừ, loại bỏ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn hiện hữu những phiền não ấy. ‘Không tạo ra các lậu hoặc mới’ là các pháp mới được gọi là sắc, thọ, tưởng, hành, thức trong hiện tại. Duyên vào các hành trong hiện tại, vị ấy không làm sanh khởi lòng ham muốn, không làm sanh khởi lòng yêu mến, không làm sanh khởi tham ái, không phát sanh, không làm cho phát sanh, không làm cho khởi lên, không làm cho sanh khởi trọn vẹn. Như vậy là ‘từ bỏ các lậu hoặc quá khứ, không tạo ra các lậu hoặc mới’.

Na chandagū nopi nivissavādīti. Na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati[Pg.258], na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati na saṃharīyatīti – na chandagū. Nopi nivissavādīti ‘‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’nti na nivissavādī…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’nti na nivissavādīti – na chandagū nopi nivissavādī.

Không đi theo tham dục, cũng không phải là người cố chấp trong lời nói có nghĩa là: Vị ấy không đi đến thiên vị vì tham dục, không đi đến thiên vị vì sân hận, không đi đến thiên vị vì si mê, không đi đến thiên vị vì sợ hãi; không đi theo quyền lực của tham ái, không đi theo quyền lực của sân hận, không đi theo quyền lực của si mê, không đi theo quyền lực của ngã mạn, không đi theo quyền lực của tà kiến, không đi theo quyền lực của trạo cử, không đi theo quyền lực của hoài nghi, không đi theo quyền lực của tùy miên; không đi theo, không bị dẫn dắt, không bị cuốn trôi, không bị thu hút bởi các pháp thuộc phe nhóm. Như vậy là ‘không đi theo tham dục’. ‘Cũng không phải là người cố chấp trong lời nói’ là vị ấy không phải là người cố chấp trong lời nói rằng: ‘Thế gian là thường hằng, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là rỗng tuếch’... (cho đến)... ‘Sau khi chết, Như Lai không tồn tại cũng không phải là không tồn tại, chỉ có điều này là sự thật, điều khác là rỗng tuếch.’ Như vậy là ‘không đi theo tham dục, cũng không phải là người cố chấp trong lời nói’.

Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīroti tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. So diṭṭhigatehi vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. Dhīroti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti – sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro.

Vị ấy là bậc trí tuệ, đã hoàn toàn giải thoát khỏi các tà kiến có nghĩa là: Đối với vị ấy, sáu mươi hai tà kiến đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt tận gốc, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho lắng xuống, không có khả năng sanh khởi, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ. Vị ấy đã hoàn toàn giải thoát khỏi các tà kiến, đã không còn liên kết, trú với tâm không còn giới hạn. ‘Bậc trí tuệ’ là người có trí tuệ, bậc hiền trí, người có tuệ, người có giác, người có trí, người có khả năng phân tích, người có trí thông minh. Như vậy là ‘vị ấy là bậc trí tuệ, đã hoàn toàn giải thoát khỏi các tà kiến’.

Na limpati loke anattagarahīti. Lepāti dve lepā – taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca…pe… ayaṃ taṇhālepo …pe… ayaṃ diṭṭhilepo. Tassa taṇhālepo pahīno, diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho; tassa taṇhālepassa pahīnattā, diṭṭhilepassa paṭinissaṭṭhattā apāyaloke na limpati, manussaloke na limpati, devaloke na limpati, khandhaloke na limpati, dhātuloke na limpati, āyatanaloke na limpati na palimpati na upalimpati, alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – na limpati loke.

Không bị ô nhiễm trong thế gian có nghĩa là: ‘Sự ô nhiễm’ là có hai loại ô nhiễm: sự ô nhiễm của tham ái và sự ô nhiễm của tà kiến... (cho đến)... đây là sự ô nhiễm của tham ái ... (cho đến)... đây là sự ô nhiễm của tà kiến. Đối với vị ấy, sự ô nhiễm của tham ái đã được đoạn trừ, sự ô nhiễm của tà kiến đã được từ bỏ. Do sự ô nhiễm của tham ái đã được đoạn trừ, do sự ô nhiễm của tà kiến đã được từ bỏ, vị ấy không bị ô nhiễm trong thế giới khổ cảnh, không bị ô nhiễm trong thế giới loài người, không bị ô nhiễm trong thế giới chư thiên, không bị ô nhiễm trong thế giới của các uẩn, không bị ô nhiễm trong thế giới của các giới, không bị ô nhiễm trong thế giới của các xứ; không bị vấy bẩn, không bị nhiễm ô, không bị dính mắc; không bị vấy bẩn, không bị nhiễm ô, không bị dính mắc; đã thoát ra, đã lìa khỏi, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên kết, trú với tâm không còn giới hạn. Như vậy là ‘không bị ô nhiễm trong thế gian’.

Anattagarahīti dvīhi kāraṇehi attānaṃ garahati – katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati? ‘‘Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita’’nti attānaṃ garahati. ‘‘Kataṃ me vacīduccaritaṃ…pe… kataṃ me manoduccaritaṃ … kato me pāṇātipāto…pe… katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī’’ti attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati.

Không tự khiển trách mình có nghĩa là: Người ta khiển trách mình vì hai lý do: vì điều đã làm và vì điều không đã làm. Thế nào là người ta khiển trách mình vì điều đã làm và vì điều không đã làm? Người ấy khiển trách mình rằng: ‘Thân ác hạnh đã được ta thực hiện, thân thiện hạnh đã không được ta thực hiện.’ Người ấy khiển trách mình rằng: ‘Khẩu ác hạnh đã được ta thực hiện... (cho đến)... ý ác hạnh đã được ta thực hiện ... sát sanh đã được ta thực hiện... (cho đến)... tà kiến đã được ta thực hiện, chánh kiến đã không được ta thực hiện.’ Như vậy, người ta khiển trách mình vì điều đã làm và vì điều không đã làm.

Atha vā ‘‘sīlesumhi na paripūrakārī’’ti attānaṃ garahati. ‘‘Indriyesumhi aguttadvāro’’ti… ‘‘bhojanemhi amattaññū’’ti… ‘‘jāgariyamhi ananuyutto’’ti… ‘‘na satisampajaññenāmhi samannāgato’’ti… ‘‘abhāvitā me [Pg.259] cattāro satipaṭṭhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro sammappadhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro iddhipādā’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañcindriyānī’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañca balānī’’ti… ‘‘abhāvitā me satta bojjhaṅgā’’ti… ‘‘abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti… ‘‘dukkhaṃ me apariññāta’’nti… ‘‘dukkhasamudayo me appahīno’’ti… ‘‘maggo me abhāvito’’ti… ‘‘nirodho me asacchikato’’ti attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati. Evaṃ attagarahī. Tayidaṃ kammaṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamāno anattagarahīti – na limpati loke anattagarahī.

Hoặc là, vị ấy tự khiển trách rằng: ‘Ta đã không thực hành viên mãn các giới’. Vị ấy tự khiển trách rằng: ‘Ta đã không phòng hộ các căn’. ... ‘Ta đã không biết tiết độ trong ăn uống’. ... ‘Ta đã không chuyên tâm vào sự tỉnh thức’. ... ‘Ta đã không được trang bị chánh niệm và tỉnh giác’. ... ‘Bốn niệm xứ đã không được ta tu tập’. ... ‘Bốn chánh cần đã không được ta tu tập’. ... ‘Bốn như ý túc đã không được ta tu tập’. ... ‘Năm căn đã không được ta tu tập’. ... ‘Năm lực đã không được ta tu tập’. ... ‘Bảy giác chi đã không được ta tu tập’. ... ‘Thánh đạo tám ngành đã không được ta tu tập’. ... ‘Khổ đế đã không được ta liễu tri’. ... ‘Tập đế đã không được ta đoạn trừ’. ... ‘Đạo đế đã không được ta tu tập’. ... ‘Diệt đế đã không được ta chứng ngộ’. Như vậy, vị ấy tự khiển trách do những điều đã làm và những điều chưa làm. Như vậy là người tự khiển trách. Vị ấy không làm, không sanh khởi, không tạo ra, không phát sinh, không làm cho phát sinh hành động này, nên được gọi là người không tự khiển trách – người không tự khiển trách thì không bị dính mắc ở đời.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Pubbāsave hitvā nave akubbaṃ, na chandagū nopi nivissavādī;

Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro, na limpati loke anattagarahī’’ti.

“Từ bỏ các lậu hoặc cũ, không tạo ra các lậu hoặc mới, không bị tham dục chi phối, cũng không phải là người cố chấp tà kiến; vị ấy, bậc trí, đã giải thoát khỏi các kiến chấp, không bị dính mắc ở đời, là người không tự khiển trách.”

149.

149.

Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Sa pannabhāro muni vippamutto, na kappiyo nūparato na patthiyo.[iti bhagavā]

Vị ấy đã chiến thắng quân đội (Ma vương) trong tất cả các pháp, đối với bất cứ điều gì được thấy, được nghe, hay được cảm nhận. Vị ấy, bậc ẩn sĩ, đã đặt gánh nặng xuống, đã được giải thoát, không bị tạo tác, không còn luyến ái, không còn mong cầu. [Thế Tôn đã nói như vậy].

Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vāti. Senā vuccati mārasenā. Kāyaduccaritaṃ mārasenā, vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā, rāgo… doso… moho… kodho… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā… sabbe duccaritā… sabbe darathā… sabbe pariḷāhā… sabbe santāpā… sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā.

(Giải thích câu:) “Vị ấy đã chiến thắng quân đội (Ma vương) trong tất cả các pháp, đối với bất cứ điều gì được thấy, được nghe, hay được cảm nhận.” Quân đội được gọi là quân đội của Ma vương. Thân ác hạnh là quân đội của Ma vương, khẩu ác hạnh là quân đội của Ma vương, ý ác hạnh là quân đội của Ma vương, tham... sân... si... phẫn nộ... oán hận... gièm pha... khinh miệt... tật đố... keo kiệt... xảo trá... gian xảo... ngoan cố... hiếu thắng... ngã mạn... quá mạn... say đắm... phóng dật... tất cả các phiền não... tất cả các ác hạnh... tất cả các phiền muộn... tất cả các sự thiêu đốt... tất cả các sự nóng bức... tất cả các hành bất thiện đều là quân đội của Ma vương.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến:

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati…pe…;

Na naṃ asuro jināti, jetvāva labhate sukha’’nti.

“Dục vọng là đạo quân thứ nhất của ngươi, bất mãn được gọi là đạo quân thứ hai... (v.v.)... Người không phải anh hùng không thể chiến thắng nó, nhưng sau khi chiến thắng, người ấy đạt được an lạc.”

Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā – so vuccati visenibhūto. So diṭṭhe visenibhūto, sute… mute [Pg.260]… viññāte visenibhūtoti – sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā.

Khi nào tất cả quân đội của Ma vương và tất cả các phiền não đối nghịch đã bị chiến thắng, bị đánh bại, bị phá tan, bị nghiền nát, bị quay lưng bởi bốn Thánh đạo – vị ấy được gọi là người đã chiến thắng quân đội. Vị ấy đã chiến thắng quân đội đối với cái được thấy, đối với cái được nghe... được cảm nhận... được nhận biết – (như vậy có nghĩa là) vị ấy đã chiến thắng quân đội trong tất cả các pháp, đối với bất cứ điều gì được thấy, được nghe, hay được cảm nhận.

Sa pannabhāro muni vippamuttoti. Bhārāti tayo bhārā – khandhabhāro, kilesabhāro, abhisaṅkhārabhāro. Katamo khandhabhāro? Paṭisandhiyā rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ – ayaṃ khandhabhāro. Katamo kilesabhāro? Rāgo doso moho…pe… sabbākusalābhisaṅkhārā – ayaṃ kilesabhāro. Katamo abhisaṅkhārabhāro? Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro – ayaṃ abhisaṅkhārabhāro. Yato khandhabhāro ca kilesabhāro ca abhisaṅkhārabhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, so vuccati pannabhāro patitabhāro oropitabhāro samoropitabhāro nikkhittabhāro paṭipassaddhabhāro.

(Giải thích câu:) “Vị ấy, bậc ẩn sĩ, đã đặt gánh nặng xuống, đã được giải thoát.” Gánh nặng có ba loại: gánh nặng uẩn, gánh nặng phiền não, và gánh nặng các hành. Gánh nặng uẩn là gì? Sắc, thọ, tưởng, hành, thức trong sự tái sanh – đây là gánh nặng uẩn. Gánh nặng phiền não là gì? Tham, sân, si... (v.v.)... tất cả các hành bất thiện – đây là gánh nặng phiền não. Gánh nặng các hành là gì? Phước hành, phi phước hành, bất động hành – đây là gánh nặng các hành. Khi nào gánh nặng uẩn, gánh nặng phiền não, và gánh nặng các hành đã được từ bỏ, đã được nhổ tận gốc, đã được làm cho như cây thốt nốt bị chặt ngọn, đã được làm cho không còn tồn tại, có bản chất không sanh khởi trong tương lai, vị ấy được gọi là người đã đặt gánh nặng xuống, đã làm rơi gánh nặng, đã hạ gánh nặng xuống, đã đặt gánh nặng xuống một cách tốt đẹp, đã vứt bỏ gánh nặng, đã làm lắng dịu gánh nặng.

Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā, paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā parināyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Tena ñāṇena samannāgato muni monappatto.

Bậc ẩn sĩ (muni): Sự ẩn sĩ (mona) được gọi là trí tuệ (ñāṇa). Trí tuệ nào là sự hiểu biết, sự thẩm sát, sự quán sát, sự trạch pháp, sự ghi nhận, sự nhận thức, sự nhận thức lại, sự thông thái, sự khéo léo, sự tinh tế, sự phân tích, sự tư duy, sự khảo sát, trí tuệ rộng lớn, trí tuệ sắc bén, trí tuệ dẫn dắt, tuệ quán, tỉnh giác, sự thúc đẩy, tuệ căn, tuệ lực, gươm báu trí tuệ, lâu đài trí tuệ, ánh sáng trí tuệ, hào quang trí tuệ, sự rực rỡ của trí tuệ, bảo vật trí tuệ, sự không si mê, trạch pháp, chánh kiến. Người được trang bị trí tuệ ấy được gọi là bậc ẩn sĩ, người đã đạt đến sự ẩn sĩ.

Tīṇi moneyyāni – kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ – idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Có ba sự ẩn sĩ: thân ẩn sĩ, khẩu ẩn sĩ, ý ẩn sĩ. Thân ẩn sĩ là gì? Sự từ bỏ ba loại thân ác hạnh là thân ẩn sĩ, ba loại thân thiện hạnh là thân ẩn sĩ, trí tuệ về đối tượng thân là thân ẩn sĩ, sự liễu tri thân là thân ẩn sĩ, đạo lộ đi cùng với sự liễu tri là thân ẩn sĩ, sự từ bỏ tham dục đối với thân là thân ẩn sĩ, sự chứng đắc Tứ thiền là sự chấm dứt của thân hành là thân ẩn sĩ – đây là thân ẩn sĩ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ – idaṃ vacīmoneyyaṃ.

Khẩu ẩn sĩ là gì? Sự từ bỏ bốn loại khẩu ác hạnh là khẩu ẩn sĩ, bốn loại khẩu thiện hạnh là khẩu ẩn sĩ, trí tuệ về đối tượng lời nói là khẩu ẩn sĩ, sự liễu tri lời nói là khẩu ẩn sĩ, đạo lộ đi cùng với sự liễu tri là khẩu ẩn sĩ, sự từ bỏ tham dục đối với lời nói là khẩu ẩn sĩ, sự chứng đắc Nhị thiền là sự chấm dứt của khẩu hành là khẩu ẩn sĩ – đây là khẩu ẩn sĩ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe [Pg.261] ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ manomoneyyaṃ, cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ – idaṃ manomoneyyaṃ.

Ý ẩn sĩ là gì? Sự từ bỏ ba loại ý ác hạnh là ý ẩn sĩ, ba loại ý thiện hạnh là ý ẩn sĩ, trí tuệ về đối tượng tâm là ý ẩn sĩ, sự liễu tri tâm là ý ẩn sĩ, đạo lộ đi cùng với sự liễu tri là ý ẩn sĩ, sự từ bỏ tham dục đối với tâm là ý ẩn sĩ, sự chứng đắc Diệt tận định là sự chấm dứt của tâm hành là ý ẩn sĩ – đây là ý ẩn sĩ.

‘‘Kāyamuniṃ vācāmuniṃ, manomunimanāsavaṃ;

Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu sabbappahāyinaṃ.

“Vị trầm lặng về thân, vị trầm lặng về lời nói, vị trầm lặng về ý không lậu hoặc; vị ẩn sĩ đầy đủ sự trầm lặng, họ gọi là người đã từ bỏ tất cả.”

‘‘Kāyamuniṃ vācāmuniṃ, manomunimanāsavaṃ;

Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu ninhātapāpaka’’nti.

“Vị trầm lặng về thân, vị trầm lặng về lời nói, vị trầm lặng về ý không lậu hoặc; vị ẩn sĩ đầy đủ sự trầm lặng, họ gọi là người đã gột sạch các điều ác.”

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munino – agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā – ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino, arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

Có sáu hạng ẩn sĩ được trang bị ba pháp trầm lặng này, đó là: ẩn sĩ tại gia, ẩn sĩ không nhà, ẩn sĩ hữu học, ẩn sĩ vô học, ẩn sĩ Độc Giác, và ẩn sĩ của các ẩn sĩ. Thế nào là các ẩn sĩ tại gia? Những người tại gia đã thấy được dấu chân (Niết-bàn), đã hiểu rõ giáo pháp – đây là các ẩn sĩ tại gia. Thế nào là các ẩn sĩ không nhà? Những người xuất gia đã thấy được dấu chân (Niết-bàn), đã hiểu rõ giáo pháp – đây là các ẩn sĩ không nhà. Bảy bậc hữu học là các ẩn sĩ hữu học, các vị A-la-hán là các ẩn sĩ vô học. Các vị Phật Độc Giác là các ẩn sĩ Độc Giác. Các đấng Như Lai, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác được gọi là ẩn sĩ của các ẩn sĩ.

‘‘Na monena muni hoti, mūḷharūpo aviddasu;

Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.

“Không phải do im lặng mà thành ẩn sĩ, đối với người có bản chất si mê, không hiểu biết. Vị nào là bậc trí, như cầm cái cân, lấy điều cao thượng.”

‘‘Pāpāni parivajjeti, sa muni tena so muni;

Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati.

“Tránh xa các điều ác, vị ấy là ẩn sĩ, do đó vị ấy là ẩn sĩ. Vị nào biết rõ cả hai thế gian, do đó được gọi là ẩn sĩ.”

‘‘Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

Devamanussehi pūjito yo, saṅgajālamaticca so muni’’.

“Vị nào biết được pháp của người bất thiện và người thiện, ở bên trong và bên ngoài trong tất cả thế gian; vị ấy được chư thiên và loài người cúng dường, đã vượt qua mạng lưới của sự dính mắc, vị ấy là ẩn sĩ.”

Vippamuttoti munino rāgā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; dosā cittaṃ… mohā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ…pe… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti – sa pannabhāro muni vippamutto.

(Về từ) 'hoàn toàn giải thoát' (nghĩa là) tâm của vị ẩn sĩ đã thoát khỏi, đã giải thoát, đã khéo giải thoát khỏi tham; tâm... khỏi sân; tâm đã thoát khỏi, đã giải thoát, đã khéo giải thoát khỏi si; ... cho đến ... tâm đã thoát khỏi, đã giải thoát, đã khéo giải thoát khỏi tất cả các hành bất thiện – vị ấy là người đã đặt gánh nặng xuống, là vị ẩn sĩ đã hoàn toàn giải thoát.

Na kappiyo nūparato na patthiyoti bhagavāti. Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca…pe… ayaṃ taṇhākappo…pe… ayaṃ diṭṭhikappo. Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho; taṇhākappassa pahīnattā [Pg.262] diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā na kappeti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti – na kappiyo. Nūparatoti. Sabbe bālaputhujjanā rajjanti, puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekhā appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya āramanti viramanti paṭiviramanti, arahā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – na kappiyo nūparato. Na patthiyoti. Patthanā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā patthanā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati na patthiyo.

Về câu 'Thế Tôn không còn suy tính, không còn dừng lại, không còn mong cầu'. (Về từ) 'suy tính' (kappa), có hai loại suy tính: suy tính do tham ái và suy tính do tà kiến... cho đến... đây là suy tính do tham ái... cho đến... đây là suy tính do tà kiến. Vị ấy đã đoạn trừ suy tính do tham ái, đã từ bỏ suy tính do tà kiến; do đã đoạn trừ suy tính do tham ái, do đã từ bỏ suy tính do tà kiến, vị ấy không tạo ra, không làm cho sanh khởi, không làm cho phát sanh, không làm cho hiện hữu, không làm cho hiển nhiên hiện hữu suy tính do tham ái hay suy tính do tà kiến – (do đó gọi là) 'không còn suy tính'. (Về từ) 'không còn dừng lại'. Tất cả kẻ phàm phu ngu dốt đều tham đắm; kể từ hạng thiện phàm phu, bảy bậc hữu học nỗ lực, tinh tấn, chuyên cần để đạt được điều chưa đạt, để chứng ngộ điều chưa chứng ngộ, để thực chứng điều chưa thực chứng; còn vị A-la-hán đã xa lìa, đã từ bỏ, đã hoàn toàn từ bỏ, đã thoát ra, đã lìa khỏi, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên hệ, vị ấy trú với tâm không còn giới hạn – (do đó gọi là) 'không còn suy tính, không còn dừng lại'. (Về từ) 'không còn mong cầu'. Sự mong cầu được gọi là tham ái. Tức là sự tham muốn, sự tham đắm... cho đến... tham lam, tham dục, là gốc rễ bất thiện. Người nào đã đoạn trừ, cắt đứt, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, không còn khả năng tái sanh, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ đối với sự mong cầu là tham ái ấy, vị ấy được gọi là 'người không còn mong cầu'.

Bhagavāti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; bhāgī vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi [Pg.263] kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ; vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – na kappiyo nūparato na patthiyo iti bhagavā.

‘Thế Tôn’ là một từ tôn kính. Hơn nữa, ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã bẻ gãy tham, ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã bẻ gãy sân, ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã bẻ gãy si, ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã bẻ gãy mạn, ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã bẻ gãy tà kiến, ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã bẻ gãy gai góc (phiền não), ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã bẻ gãy phiền não; ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã phân tích, phân chia, phân loại pháp bảo; ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người chấm dứt các cõi hữu; ‘Thế Tôn’ là vì Ngài đã tu tập thân, đã tu tập giới, đã tu tập tâm, đã tu tập tuệ; hoặc ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người có phần trong các trú xứ nơi rừng núi, xa vắng, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng người qua lại, thích hợp cho việc ẩn dật, thuận lợi cho việc thiền định; hoặc ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người có phần trong y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh; hoặc ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người có phần trong vị của nghĩa, vị của pháp, vị của giải thoát, trong tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ; hoặc ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người có phần trong bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn thiền vô sắc; hoặc ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người có phần trong tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thứ đệ trú thiền; hoặc ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người có phần trong mười tưởng tu tập, mười biến xứ thiền, định niệm hơi thở, thiền quán bất tịnh; hoặc ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người có phần trong bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành; hoặc ‘Thế Tôn’ là vì Ngài là người có phần trong mười lực Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, sáu thần thông, sáu pháp của Phật. Danh hiệu ‘Thế Tôn’ này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh em đặt, không phải do chị em đặt, không phải do bạn bè thân hữu đặt, không phải do quyến thuộc đặt, không phải do Sa-môn, Bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt; danh hiệu ‘Thế Tôn’ này là một sự quy định thực chứng, là điểm cuối cùng của sự giải thoát của các Đức Phật, các đấng Thế Tôn, phát sanh cùng với sự chứng đắc nhất thiết trí tại cội Bồ-đề – (do đó) Thế Tôn không còn suy tính, không còn dừng lại, không còn mong cầu.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Sa pannabhāro muni vippamutto, na kappiyo nūparato na patthiyo’’.[iti bhagavāti]

“Vị ấy không còn dính mắc trong tất cả các pháp, đối với bất cứ điều gì được thấy, được nghe, hay được nhận thức; vị ấy đã đặt gánh nặng xuống, là vị ẩn sĩ đã hoàn toàn giải thoát, không còn suy tính, không còn dừng lại, không còn mong cầu.” [Như vậy là Đức Thế Tôn].

Mahāviyūhasuttaniddeso terasamo.

Phần giải thích kinh Đại Tập Hợp, thứ mười ba, đã hoàn tất.

14. Tuvaṭṭakasuttaniddeso

14. Phần giải thích kinh Tuvaṭṭaka.

Atha tuvaṭṭakasuttaniddesaṃ vakkhati –

Sau đây, phần giải thích kinh Tuvaṭṭaka sẽ được nói đến –

150.

150.

Pucchāmi taṃ ādiccabandhu, vivekaṃ santipadañca mahesi ;

Kathaṃ disvā nibbāti bhikkhu, anupādiyāno lokasmiṃ kiñci.

Con xin hỏi Ngài, hỡi bậc Thân Quyến của mặt trời, bậc Đại ẩn sĩ; vị tỳ khưu không còn chấp thủ bất cứ điều gì ở trong thế gian, sau khi thấy được sự vắng lặng và con đường đưa đến sự tịch tịnh như thế nào, rồi được tịch tịnh?

Pucchāmi taṃ ādiccabandhūti. Pucchāti tisso pucchā – adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā. Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā. Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā. Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti so vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati – ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.

Về câu ‘Con xin hỏi Ngài, hỡi bậc Thân Quyến của mặt trời.’ Về câu hỏi, có ba loại câu hỏi: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi để cắt đứt sự nghi ngờ. Thế nào là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy? Về bản chất, đặc tính (pháp) là chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được vượt qua, chưa được hiển lộ, chưa được phân tích; người ấy đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để vượt qua, để làm cho hiển lộ về đặc tính ấy – đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Thế nào là câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy? Về bản chất, đặc tính (pháp) đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được vượt qua, đã được hiển lộ, đã được phân tích; người ấy đặt câu hỏi để đối chiếu cùng với các bậc hiền trí khác – đây là câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy. Thế nào là câu hỏi để cắt đứt sự nghi ngờ? Về bản chất, người ấy rơi vào hoài nghi, rơi vào phân vân, sanh khởi sự lưỡng lự: ‘Có phải như thế này chăng? Hay không phải như thế này chăng? Là cái gì chăng? Là như thế nào chăng?’; người ấy đặt câu hỏi để cắt đứt sự nghi ngờ – đây là câu hỏi để cắt đứt sự nghi ngờ. Đây là ba loại câu hỏi.

Aparāpi [Pg.264] tisso pucchā – manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā manussapucchā? Manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti – ayaṃ manussapucchā. Katamā amanussapucchā? Amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devatāyo pucchanti – ayaṃ amanussapucchā. Katamā nimmitapucchā? Yaṃ bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyaṃ taṃ so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati, bhagavā tassa visajjeti – ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.

Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi của loài người, câu hỏi của phi nhân, câu hỏi của vị hóa thân. Thế nào là câu hỏi của loài người? Loài người đến đảnh lễ đức Phật, Thế Tôn và đặt câu hỏi; các tỳ khưu hỏi, các tỳ khưu ni hỏi, các cận sự nam hỏi, các cận sự nữ hỏi, các vị vua hỏi, các vị Sát-đế-lỵ hỏi, các vị Bà-la-môn hỏi, các vị Phệ-xá hỏi, các vị Thủ-đà-la hỏi, các vị tại gia hỏi, các vị xuất gia hỏi – đây là câu hỏi của loài người. Thế nào là câu hỏi của phi nhân? Các phi nhân đến đảnh lễ đức Phật, Thế Tôn và đặt câu hỏi; các vị rồng hỏi, các vị kim xí điểu hỏi, các vị dạ-xoa hỏi, các vị a-tu-la hỏi, các vị càn-thát-bà hỏi, các vị Đại vương hỏi, các vị Đế-thích hỏi, các vị Phạm thiên hỏi, các vị chư thiên hỏi – đây là câu hỏi của phi nhân. Thế nào là câu hỏi của vị hóa thân? Đức Thế Tôn hóa hiện ra một sắc thân do ý tạo thành, có đầy đủ các chi phần lớn nhỏ, có các căn không khiếm khuyết; vị hóa thân ấy đến đảnh lễ đức Phật, Thế Tôn và đặt câu hỏi, và Đức Thế Tôn trả lời cho vị ấy – đây là câu hỏi của vị hóa thân. Đây là ba loại câu hỏi.

Aparāpi tisso pucchā – attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā. Aparāpi tisso pucchā – atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā. Aparāpi tisso pucchā – ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā. Aparāpi tisso pucchā – kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā. Aparāpi tisso pucchā – khandhapucchā, dhātupucchā, āyatanapucchā. Aparāpi tisso pucchā – satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā. Aparāpi tisso pucchā – indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā. Aparāpi tisso pucchā – maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā.

Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi vì lợi ích của bản thân, câu hỏi vì lợi ích của người khác, câu hỏi vì lợi ích của cả hai. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi vì lợi ích trong hiện tại, câu hỏi vì lợi ích trong tương lai, câu hỏi vì lợi ích tối thượng. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi vì mục đích không có tội lỗi, câu hỏi vì mục đích không có phiền não, câu hỏi vì mục đích thanh tịnh. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi về quá khứ, câu hỏi về tương lai, câu hỏi về hiện tại. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi về nội phần, câu hỏi về ngoại phần, câu hỏi về cả nội phần và ngoại phần. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi về thiện, câu hỏi về bất thiện, câu hỏi về vô ký. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi về uẩn, câu hỏi về giới, câu hỏi về xứ. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi về niệm xứ, câu hỏi về chánh cần, câu hỏi về thần túc. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi về quyền, câu hỏi về lực, câu hỏi về giác chi. Lại nữa, có ba loại câu hỏi khác: câu hỏi về đạo, câu hỏi về quả, câu hỏi về Niết-bàn.

Pucchāmi tanti pucchāmi taṃ yācāmi taṃ ajjhesāmi taṃ pasādemi taṃ, ‘‘kathayassu me’’ti – pucchāmi taṃ. Ādiccabandhūti. Ādicco vuccati sūriyo. Sūriyo gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu; tasmā buddho ādiccabandhūti – pucchāmi taṃ ādiccabandhu.

Về câu ‘Con xin hỏi Ngài,’ (nghĩa là) con xin hỏi Ngài, con xin thỉnh cầu Ngài, con xin khuyến thỉnh Ngài, con xin làm cho Ngài hoan hỷ, (với ý rằng) ‘Xin hãy nói cho con’ – đó là (ý nghĩa của) ‘Con xin hỏi Ngài.’ Về câu ‘Thân Quyến của mặt trời.’ Mặt trời được gọi là Ādicca. Mặt trời thuộc dòng dõi Gotama, Đức Thế Tôn cũng thuộc dòng dõi Gotama; Đức Thế Tôn là người bà con, là thân quyến cùng dòng dõi với mặt trời; do đó, đức Phật được gọi là Thân Quyến của mặt trời – đó là (ý nghĩa của) ‘Con xin hỏi Ngài, hỡi bậc Thân Quyến của mặt trời.’

Vivekaṃ santipadañca mahesīti. Vivekāti tayo vivekā – kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko. Katamo kāyaviveko? Idha [Pg.265] bhikkhu vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ kāyena vivittena viharati. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti – ayaṃ kāyaviveko.

Về câu ‘bậc Đại ẩn sĩ (thấy) sự vắng lặng và con đường đưa đến sự tịch tịnh.’ Về sự vắng lặng, có ba loại vắng lặng: thân vắng lặng, tâm vắng lặng, và ly uẩn. Thế nào là thân vắng lặng? Ở đây, vị tỳ khưu tìm đến chỗ ở vắng vẻ: khu rừng, gốc cây, ngọn núi, khe núi, hang núi, nghĩa địa, lùm cây rậm, ngoài trời, đống rơm; vị ấy sống với thân vắng lặng. Vị ấy đi một mình, đứng một mình, ngồi một mình, nằm nghỉ một mình, đi vào làng khất thực một mình, trở về một mình, ngồi một mình ở nơi kín đáo, kinh hành một mình; vị ấy đi, sống, duy trì oai nghi, tồn tại, bảo hộ, nuôi mạng, duy trì một mình – đây là thân vắng lặng.

Katamo cittaviveko? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hoti, dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vivittaṃ hoti, tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pītiyā cittaṃ vivittaṃ hoti, catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ vivittaṃ hoti, ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti, viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti, ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ vivittaṃ hoti – ayaṃ cittaviveko.

Tâm viễn ly là gì? Đối với vị đã chứng đắc Sơ thiền, tâm được viễn ly khỏi các triền cái; đối với vị đã chứng đắc Nhị thiền, tâm được viễn ly khỏi tầm và tứ; đối với vị đã chứng đắc Tam thiền, tâm được viễn ly khỏi hỷ; đối với vị đã chứng đắc Tứ thiền, tâm được viễn ly khỏi lạc và khổ; đối với vị đã chứng đắc Không Vô Biên Xứ, tâm được viễn ly khỏi sắc tưởng, khỏi sân tưởng, khỏi các tưởng về sự đa dạng; đối với vị đã chứng đắc Thức Vô Biên Xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng về Không Vô Biên Xứ; đối với vị đã chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng về Thức Vô Biên Xứ; đối với vị đã chứng đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, tâm được viễn ly khỏi tưởng về Vô Sở Hữu Xứ. Đối với bậc Dự lưu, tâm được viễn ly khỏi thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, kiến tùy miên, nghi tùy miên, và khỏi các phiền não có cùng bản chất. Đối với bậc Nhất lai, tâm được viễn ly khỏi kiết sử dục ái và kiết sử sân hận loại thô, khỏi tùy miên dục ái và tùy miên sân hận loại thô, và khỏi các phiền não có cùng bản chất. Đối với bậc Bất lai, tâm được viễn ly khỏi kiết sử dục ái, kiết sử sân hận, tùy miên dục ái, tùy miên sân hận, và khỏi các phiền não có cùng bản chất. Đối với bậc A-la-hán, tâm được viễn ly khỏi sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh, mạn tùy miên, hữu ái tùy miên, vô minh tùy miên, và khỏi các phiền não có cùng bản chất, và bên ngoài khỏi tất cả các tướng – đây là tâm viễn ly.

Katamo upadhiviveko? Upadhi vuccati kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhiviveko vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ – ayaṃ upadhiviveko. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānapattānaṃ, upadhiviveko ca [Pg.266] nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ. Santīti ekena ākārena santipi santipadampi taṃyeva amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘santametaṃ padaṃ, paṇītametaṃ padaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna’’nti. Atha aparena ākārena ye dhammā santādhigamāya santiphusanāya santisacchikiriyāya saṃvattanti, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – ime vuccanti santipadaṃ tāṇapadaṃ leṇapadaṃ saraṇapadaṃ abhayapadaṃ accutapadaṃ amatapadaṃ nibbānapadaṃ.

Y viễn ly là gì? Y được gọi là các phiền não, các uẩn, và các hành. Y viễn ly được gọi là bất tử, là Nibbāna. Pháp nào là sự lắng dịu của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các y, sự đoạn tận của ái, sự ly tham, sự đoạn diệt, Nibbāna – đây là y viễn ly. Thân viễn ly là dành cho những vị có thân viễn ly, ưa thích sự xuất ly; tâm viễn ly là dành cho những vị có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng; y viễn ly là dành cho những cá nhân không còn y, đã vượt qua các hành. (Nghĩa của) Tịch tịnh: Theo một phương diện, vừa là sự tịch tịnh, vừa là con đường đưa đến tịch tịnh, chính là pháp bất tử, là Nibbāna, tức là pháp lắng dịu của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các y, sự đoạn tận của ái, sự ly tham, sự đoạn diệt, Nibbāna. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Trạng thái này là tịch tịnh, trạng thái này là vi diệu, tức là sự lắng dịu của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các y, sự đoạn tận của ái, sự ly tham, sự đoạn diệt, Nibbāna.’ Lại nữa, theo một phương diện khác, những pháp nào dẫn đến sự chứng đắc tịch tịnh, sự xúc chạm tịch tịnh, sự chứng ngộ tịch tịnh, cụ thể là: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo Tám ngành – những pháp này được gọi là con đường đưa đến tịch tịnh, con đường đưa đến sự bảo hộ, con đường đưa đến nơi ẩn náu, con đường đưa đến nơi nương tựa, con đường đưa đến sự vô úy, con đường đưa đến sự bất biến, con đường đưa đến sự bất tử, con đường đưa đến Nibbāna.

Mahesīti mahesi bhagavā. Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahantaṃ samādhikkhandhaṃ…pe… mahantaṃ paññākkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ… mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi; mahato tamokāyassa padālanaṃ, mahato vipallāsassa bhedanaṃ, mahato taṇhāsallassa abbahanaṃ, mahato diṭṭhisaṅghātassa viniveṭhanaṃ, mahato mānadhajassa papātanaṃ, mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṃ, mahato oghassa nittharaṇaṃ, mahato bhārassa nikkhepanaṃ, mahato saṃsāravaṭṭassa upacchedaṃ, mahato santāpassa nibbāpanaṃ, mahato pariḷāhassa paṭipassaddhiṃ, mahato dhammadhajassa ussāpanaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahante satipaṭṭhāne mahante sammappadhāne mahante iddhipāde mahantāni indriyāni mahantāni balāni mahante bojjhaṅge mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esī gavesī pariyesīti mahesi; mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito kahaṃ buddho kahaṃ bhagavā kahaṃ devadevo kahaṃ narāsabhoti mahesīti – vivekaṃ santipadañca mahesi.

(Nghĩa của) Bậc Đại Sĩ: Đức Thế Tôn là bậc Đại Sĩ. Ngài đã tìm cầu, truy tầm, quán xét toàn diện uẩn giới vĩ đại, vì vậy (Ngài là) bậc Đại Sĩ; Ngài đã tìm cầu, truy tầm, quán xét toàn diện uẩn định vĩ đại... uẩn tuệ vĩ đại... uẩn giải thoát vĩ đại... uẩn giải thoát tri kiến vĩ đại, vì vậy (Ngài là) bậc Đại Sĩ; Ngài đã tìm cầu, truy tầm, quán xét toàn diện sự phá tan khối u minh vĩ đại, sự đập tan ảo tưởng vĩ đại, sự nhổ lên mũi tên ái dục vĩ đại, sự tháo gỡ đám rối tà kiến vĩ đại, sự hạ xuống ngọn cờ ngã mạn vĩ đại, sự làm lắng dịu các hành vĩ đại, sự vượt qua bộc lưu vĩ đại, sự đặt xuống gánh nặng vĩ đại, sự cắt đứt vòng luân hồi vĩ đại, sự dập tắt phiền não vĩ đại, sự làm cho nguôi đi nhiệt não vĩ đại, sự dựng lên ngọn cờ Chánh pháp vĩ đại, vì vậy (Ngài là) bậc Đại Sĩ; Ngài đã tìm cầu, truy tầm, quán xét toàn diện các niệm xứ vĩ đại, các chánh cần vĩ đại, các như ý túc vĩ đại, các căn vĩ đại, các lực vĩ đại, các giác chi vĩ đại, Thánh đạo Tám ngành vĩ đại, chân nghĩa tối thượng vĩ đại, pháp bất tử là Nibbāna, vì vậy (Ngài là) bậc Đại Sĩ. Hoặc, Ngài được các chúng sanh có đại thần lực tìm cầu, truy tầm, quán xét toàn diện rằng: ‘Đức Phật ở đâu? Đức Thế Tôn ở đâu? Vị Thiên Trung Thiên ở đâu? Vị Nhân Ngưu Vương ở đâu?’, vì vậy (Ngài là) bậc Đại Sĩ – (đây là nghĩa của các từ trong câu kệ) sự viễn ly, con đường tịch tịnh, và bậc Đại Sĩ.

Kathaṃ disvā nibbāti bhikkhūti. Kathaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā attano rāgaṃ nibbāpeti, dosaṃ nibbāpeti, mohaṃ nibbāpeti, kodhaṃ…pe… upanāhaṃ… makkhaṃ… paḷāsaṃ… issaṃ… macchariyaṃ… māyaṃ… sāṭheyyaṃ… thambhaṃ… sārambhaṃ… mānaṃ… atimānaṃ… madaṃ… pamādaṃ… sabbe kilese… sabbe duccarite… sabbe darathe… sabbe pariḷāhe… sabbe santāpe [Pg.267]… sabbākusalābhisaṅkhāre nibbāpeti sameti upasameti vūpasameti paṭipassambheti. Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekho vā bhikkhūti – kathaṃ disvā nibbāti bhikkhu.

(Nghĩa của câu) ‘Thấy thế nào vị Tỳ khưu được tịch tịnh?’: Thấy, nhận thấy, cân nhắc, thẩm xét, làm cho rõ ràng, làm cho hiển lộ như thế nào mà vị ấy dập tắt tham của mình, dập tắt sân của mình, dập tắt si của mình, dập tắt phẫn nộ... oán hận... phú... não... tật... xan... man trá... xảo quyệt... sự cứng ngắc... sự tranh cạnh... mạn... quá mạn... kiêu... dể duôi... dập tắt tất cả phiền não... tất cả ác hạnh... tất cả sầu muộn... tất cả nhiệt não... tất cả phiền muộn... dập tắt, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, làm cho hoàn toàn an tịnh, làm cho nguôi ngoai tất cả các hành bất thiện. (Nghĩa của) Tỳ khưu: Vị thiện phàm phu là Tỳ khưu, hoặc bậc hữu học là Tỳ khưu – (đây là nghĩa của câu) ‘Thấy thế nào vị Tỳ khưu được tịch tịnh?’.

Anupādiyāno lokasmiṃ kiñcīti. Catūhi upādānehi anupādiyamāno agaṇhayamāno aparāmasamāno anabhinivisamāno. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Kiñcīti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagatanti – anupādiyāno lokasmiṃ kiñci.

Anupādiyāno lokasmiṃ kiñcīti (không chấp thủ bất cứ điều gì ở trong thế gian). (Vị ấy) không bị chấp thủ, không nắm giữ, không dính mắc, không cố chấp bởi bốn loại chấp thủ. Lokasminti (ở trong thế gian) là: ở trong cõi khổ, ở trong cõi người, ở trong cõi trời, ở trong thế gian uẩn, ở trong thế gian giới, ở trong thế gian xứ. Kiñcīti (bất cứ điều gì) là: bất cứ điều gì thuộc về sắc, thuộc về thọ, thuộc về tưởng, thuộc về hành, thuộc về thức – (đây là ý nghĩa của) anupādiyāno lokasmiṃ kiñci.

Tenāha so nimmito –

Do vậy, vị Hóa nhân ấy đã nói rằng –

‘‘Pucchāmi taṃ ādiccabandhu, vivekaṃ santipadañca mahesi;

Kathaṃ disvā nibbāti bhikkhu, anupādiyāno lokasmiṃ kiñcī’’ti.

“Con xin hỏi Ngài, bậc Thân quyến của mặt trời, bậc Đại sĩ về trạng thái vắng lặng và cảnh giới an tịnh. Thấy thế nào, vị tỳ khưu được tịch tịnh, không chấp thủ bất cứ điều gì ở trong thế gian?”

151.

151.

Mūlaṃ papañcasaṅkhāya, [iti bhagavā]Mantā asmīti sabbamuparundhe ;

Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ, tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe.

(Đức Thế Tôn đã nói): “Sau khi đã biết ‘cội rễ của những gì được gọi là hý luận’ và ‘(ngã mạn) tôi là,’ vị ấy nên ngăn chận tất cả. Bất cứ ái nào ở nội tâm, để loại trừ chúng, vị ấy nên luôn chánh niệm tu học.”

Mūlaṃ papañcasaṅkhāya, [iti bhagavā] mantā asmīti sabbamuparundheti. Papañcāyeva papañcasaṅkhā. Taṇhāpapañcasaṅkhā diṭṭhipapañcasaṅkhā. Katamaṃ taṇhāpapañcassa mūlaṃ? Avijjāmūlaṃ, ayonisomanasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ – idaṃ taṇhāpapañcassa mūlaṃ. Katamaṃ diṭṭhipapañcassa mūlaṃ? Avijjāmūlaṃ, ayonisomanasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ – idaṃ diṭṭhipapañcassa mūlaṃ.

Mūlaṃ papañcasaṅkhāya, mantā asmīti sabbamuparundheti (sau khi đã biết ‘cội rễ của những gì được gọi là hý luận’ và ‘(ngã mạn) tôi là,’ vị ấy nên ngăn chận tất cả). Chính các hý luận là những gì được gọi là hý luận. Có những gì được gọi là ái hý luận, có những gì được gọi là tà kiến hý luận. Thế nào là cội rễ của ái hý luận? Vô minh là cội rễ, tác ý không như lý là cội rễ, ngã mạn là cội rễ, vô tàm là cội rễ, vô quý là cội rễ, trạo cử là cội rễ – đây là cội rễ của ái hý luận. Thế nào là cội rễ của tà kiến hý luận? Vô minh là cội rễ, tác ý không như lý là cội rễ, ngã mạn là cội rễ, vô tàm là cội rễ, vô quý là cội rễ, trạo cử là cội rễ – đây là cội rễ của tà kiến hý luận.

Bhagavāti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; bhāgī vā bhagavā [Pg.268] araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ; vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – mūlaṃ papañcasaṅkhāya iti bhagavā.

Bhagavā (Thế Tôn) là từ ngữ tôn kính. Hơn nữa, là Bhagavā vì đã bẻ gãy tham ái, là Bhagavā vì đã bẻ gãy sân hận, là Bhagavā vì đã bẻ gãy si mê, là Bhagavā vì đã bẻ gãy ngã mạn, là Bhagavā vì đã bẻ gãy tà kiến, là Bhagavā vì đã bẻ gãy các mũi nhọn (phiền não), là Bhagavā vì đã bẻ gãy các phiền não. Là Bhagavā vì đã phân tích, phân chia, phân loại pháp bảo. Là Bhagavā vì là bậc chấm dứt các cõi hữu. Là Bhagavā vì đã phát triển thân, đã phát triển giới, đã phát triển tâm, đã phát triển tuệ. Hoặc là Bhagavā vì Ngài là bậc có phần trong các trú xứ là rừng, vùng hoang vắng, xa xôi, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng người, kín đáo, thích hợp cho việc độc cư. Hoặc là Bhagavā vì Ngài là bậc có phần trong y phục, vật thực khất thực, trú xứ, và dược phẩm trị bệnh. Hoặc là Bhagavā vì Ngài là bậc có phần trong vị của ý nghĩa, vị của Chánh pháp, vị của giải thoát, trong giới thù thắng, trong tâm thù thắng, trong tuệ thù thắng. Hoặc là Bhagavā vì Ngài là bậc có phần trong bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn thiền vô sắc. Hoặc là Bhagavā vì Ngài là bậc có phần trong tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thứ đệ trú và thiền định. Hoặc là Bhagavā vì Ngài là bậc có phần trong mười sự tu tập về tưởng, mười biến xứ thiền định, định niệm hơi thở, và thiền định về bất tịnh. Hoặc là Bhagavā vì Ngài là bậc có phần trong bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, và Bát Chánh Đạo. Hoặc là Bhagavā vì Ngài là bậc có phần trong mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, sáu thắng trí, và sáu pháp của bậc Phật. Danh hiệu Bhagavā này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh em đặt, không phải do chị em đặt, không phải do bạn bè thân hữu đặt, không phải do quyến thuộc huyết thống đặt, không phải do sa-môn, bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt; danh hiệu Bhagavā này là một danh xưng được chứng ngộ, có sự giải thoát làm cùng tận, cùng với sự chứng đắc Nhất thiết trí tuệ tại cội Bồ-đề – (đây là ý nghĩa của) mūlaṃ papañcasaṅkhāya iti bhagavā.

Mantā asmīti sabbamuparundheti. Mantā vuccati paññā. Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Asmīti rūpe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayo; vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayoti. Mūlaṃ papañcasaṅkhāya iti bhagavā. Mantā asmīti sabbamuparundheti. Papañcasaṅkhāya mūlañca asmimānañca mantāya sabbaṃ rundheyya uparundheyya nirodheyya vūpasameyya atthaṅgameyya paṭipassambheyyāti – mūlaṃ papañcasaṅkhāya iti bhagavā, mantā asmīti sabbamuparundhe.

Mantā asmīti sabbamuparundheti (sau khi đã biết ‘tôi là,’ vị ấy nên ngăn chận tất cả). Mantā (sau khi đã biết) được gọi là trí tuệ. Trí tuệ nào là sự hiểu biết... cho đến... là vô si, trạch pháp, chánh kiến. Asmīti (tôi là) là: đối với sắc, có ngã mạn ‘tôi là,’ có dục vọng ‘tôi là,’ có tùy miên ‘tôi là;’ đối với thọ... đối với tưởng... đối với các hành... đối với thức, có ngã mạn ‘tôi là,’ có dục vọng ‘tôi là,’ có tùy miên ‘tôi là.’ (Đây là ý nghĩa của) Mūlaṃ papañcasaṅkhāya iti bhagavā. Mantā asmīti sabbamuparundheti (sau khi đã biết ‘tôi là,’ vị ấy nên ngăn chận tất cả). Sau khi đã biết cội rễ của những gì được gọi là hý luận và ngã mạn ‘tôi là,’ vị ấy nên ngăn chận, nên hoàn toàn ngăn chận, nên làm cho đoạn diệt, nên làm cho lắng dịu, nên làm cho biến mất, nên làm cho an tịnh tất cả – (đây là ý nghĩa của) mūlaṃ papañcasaṅkhāya iti bhagavā, mantā asmīti sabbamuparundhe.

Yā kāci taṇhā ajjhattanti. Yā kācīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – yā kācīti. Taṇhāti rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā. Ajjhattanti ajjhattasamuṭṭhānā vā sā taṇhāti – ajjhattaṃ[Pg.269]. Atha vā ajjhattikaṃ vuccati cittaṃ. Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Cittena sā taṇhā sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā sampayuttā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇātipi ajjhattanti – yā kāci taṇhā ajjhattaṃ.

Yā kāci taṇhā ajjhattanti (bất cứ ái nào ở nội tâm). Yā kāci (bất cứ) là: một cách toàn diện, trong mọi phương diện, không còn sót lại, không có dư sót; đây là từ ngữ bao hàm trọn vẹn – yā kāci. Taṇhā (ái) là: ái đối với sắc... cho đến... ái đối với các pháp. Ajjhattanti (ở nội tâm) là: hoặc ái ấy có nguồn gốc từ nội tâm – (nên gọi là) nội tâm. Hoặc, tâm được gọi là thuộc về nội tâm. Tâm nào là ý, là tâm, là trái tim, là trong trắng, là ý, là ý xứ, là ý căn, là thức, là thức uẩn, là ý thức giới tương ứng. Ái ấy đi cùng với tâm, đồng sanh với tâm, hòa trộn với tâm, tương ưng với tâm, có cùng một sự sanh khởi, cùng một sự đoạn diệt, cùng một vật nương, cùng một đối tượng với tâm, do đó cũng được gọi là nội tâm – (đây là ý nghĩa của) yā kāci taṇhā ajjhattaṃ.

Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkheti. Sadāti sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ, satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakūmigajātaṃ avīcisantatisahitaṃ phusitaṃ, purebhattaṃ pacchābhattaṃ, purimaṃ yāmaṃ majjhimaṃ yāmaṃ pacchimaṃ yāmaṃ, kāḷe juṇhe, vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – asati parivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ katattā sato, satipaṭipakkhānaṃ dhammānaṃ hatattā sato, satinimittānaṃ asammuṭṭhattā sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya sato, satiyā apaccorohanatāya sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato – sattattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato. Yā sati anussati paṭissati, sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā, sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto samupeto, upagato samupagato, upapanno samupapanno, samannāgato so vuccati sato.

(Trong câu) "Hãy học tập với chánh niệm luôn luôn để loại trừ chúng". Về từ "luôn luôn" (sadā): có nghĩa là luôn luôn, mọi lúc, mọi thời, thường xuyên, không đổi, liên tục, không gián đoạn, nối tiếp nhau, như sóng nước, không có khoảng cách, liên tục, tiếp xúc; trước bữa ăn, sau bữa ăn; canh đầu, canh giữa, canh cuối; trong tháng tối, trong tháng sáng; trong mùa mưa, mùa đông, mùa hạ; trong giai đoạn đầu của tuổi đời, giai đoạn giữa của tuổi đời, giai đoạn cuối của tuổi đời. Về từ "có chánh niệm" (sato): có chánh niệm do bốn lý do – có chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán thân trong thân, ... trong các thọ, ... trong tâm, ... có chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán pháp trong các pháp. Cũng có chánh niệm do bốn lý do khác – có chánh niệm do từ bỏ sự thất niệm, có chánh niệm do đã làm các pháp cần phải niệm, có chánh niệm do đã hủy diệt các pháp đối nghịch với niệm, có chánh niệm do không quên lãng các đối tượng của niệm. Cũng có chánh niệm do bốn lý do khác – có chánh niệm do đã thành tựu niệm, có chánh niệm do đã thuần thục trong niệm, có chánh niệm do đã thiện xảo trong niệm, có chánh niệm do không thoái lui khỏi niệm. Cũng có chánh niệm do bốn lý do khác – có chánh niệm do (niệm) đã được thiết lập, có chánh niệm do đã được an tịnh, có chánh niệm do đã được thống nhất, có chánh niệm do đã thành tựu thiện pháp. Có chánh niệm do niệm Phật, có chánh niệm do niệm Pháp, có chánh niệm do niệm Tăng, có chánh niệm do niệm giới, có chánh niệm do niệm thí, có chánh niệm do niệm thiên, có chánh niệm do niệm hơi thở vô ra, có chánh niệm do niệm sự chết, có chánh niệm do niệm thân thể, có chánh niệm do niệm sự an tịnh. Niệm nào là sự niệm, sự tùy niệm, sự tái niệm, niệm, sự ghi nhớ, sự nắm giữ, sự không trôi nổi, sự không quên lãng; niệm, niệm căn, niệm lực, chánh niệm, niệm giác chi, con đường độc nhất – đây được gọi là niệm. Vị nào được trang bị, được trang bị đầy đủ, đã đạt đến, đã đạt đến đầy đủ, đã sanh khởi, đã sanh khởi đầy đủ, đã thành tựu niệm này, vị ấy được gọi là người có chánh niệm.

Sikkheti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu [Pg.270] bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, khuddako sīlakkhandho… mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ adhisīlasikkhā.

(Trong câu) "Hãy học tập": có ba học giới – tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học. Tăng thượng giới học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu có giới, sống được phòng hộ bởi sự phòng hộ của Pātimokkha, thành tựu oai nghi và hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong các lỗi nhỏ nhặt, thọ trì và học tập trong các học giới. Giới uẩn nhỏ... giới uẩn lớn, giới là nền tảng, là sự thực hành ban đầu, là sự chế ngự, là sự phòng hộ, là cửa ngõ, là khởi đầu cho sự chứng đắc các thiện pháp – đây là tăng thượng giới học.

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ adhicittasikkhā.

Tăng thượng tâm học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu ly dục, ly các bất thiện pháp, chứng và trú thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ. Sau khi làm cho tịnh chỉ tầm và tứ, vị ấy chứng và trú thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Do ly hỷ, vị ấy trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là "xả niệm lạc trú", chứng và trú thiền thứ ba. Do xả lạc, xả khổ, và do diệt trừ hỷ ưu đã cảm thọ trước, vị ấy chứng và trú thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh – đây là tăng thượng tâm học.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ adhipaññāsikkhā.

Tăng thượng tuệ học là gì? Ở đây, vị tỳ khưu có trí tuệ, thành tựu trí tuệ về sanh diệt, là trí tuệ bậc Thánh, có khả năng xuyên thấu, đưa đến sự đoạn tận khổ một cách chơn chánh. Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là khổ". Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là khổ tập". Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là khổ diệt". Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là con đường đưa đến khổ diệt". Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là các lậu hoặc". Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là lậu hoặc tập". Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là lậu hoặc diệt". Vị ấy tuệ tri như thật: "Đây là con đường đưa đến lậu hoặc diệt" – đây là tăng thượng tuệ học.

Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkheti. Tāsaṃ taṇhānaṃ vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya; imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, pajānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ [Pg.271] sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe.

(Câu) "Hãy học tập với chánh niệm luôn luôn để loại trừ chúng". Để loại trừ, để chế ngự, để đoạn tận, để làm cho an tịnh, để từ bỏ, để làm cho lắng dịu những ái đó, vị ấy nên học tập tăng thượng giới, nên học tập tăng thượng tâm, nên học tập tăng thượng tuệ; vị ấy nên học tập trong khi hướng tâm đến ba học giới này, nên học tập trong khi biết rõ, nên học tập trong khi thấy rõ, nên học tập trong khi quán xét, nên học tập trong khi quyết định tâm, nên học tập trong khi hướng đến bằng đức tin, nên học tập trong khi nỗ lực tinh tấn, nên học tập trong khi thiết lập chánh niệm, nên học tập trong khi định tâm, nên học tập trong khi biết rõ bằng trí tuệ, nên học tập trong khi thắng tri điều cần thắng tri, nên học tập trong khi liễu tri điều cần liễu tri, nên học tập trong khi đoạn tận điều cần đoạn tận, nên học tập trong khi tu tập điều cần tu tập, nên học tập trong khi chứng ngộ điều cần chứng ngộ, nên thực hành, nên thực hành tốt, nên thọ trì và hành động – (đây là ý nghĩa của câu) "Hãy học tập với chánh niệm luôn luôn để loại trừ chúng".

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Mūlaṃ papañcasaṅkhāya, [iti bhagavā]Mantā asmīti sabbamuparundhe;

Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ, tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe’’ti.

"Sau khi đã biết gốc rễ của các pháp hý luận, [như vậy lời Đức Thế Tôn] hãy chế ngự tất cả (sự chấp thủ) 'Ta là người tư duy'; bất cứ ái nào khởi lên bên trong, hãy học tập với chánh niệm luôn luôn để loại trừ chúng."

152.

152.

Yaṃ kiñci dhammamabhijaññā, ajjhattaṃ atha vāpi bahiddhā;

Na tena thāmaṃ kubbetha, na hi sā nibbuti sataṃ vuttā.

Dù biết được pháp nào, bên trong hay hoặc là bên ngoài; không nên vì thế mà sinh lòng kiêu mạn, vì rằng đó không được các bậc thiện nhân gọi là sự tịch tịnh.

Yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattanti. Yaṃ kiñci attano guṇaṃ jāneyya kusale vā dhamme abyākate vā dhamme. Katame attano guṇā? Uccā kulā pabbajito vā assaṃ, mahābhogakulā pabbajito vā assaṃ, uḷārabhogakulā pabbajito vā assaṃ, ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā assaṃ, lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā assaṃ, suttantiko vā assaṃ, vinayadharo vā assaṃ, dhammakathiko vā assaṃ, āraññiko vā assaṃ, piṇḍapātiko vā assaṃ, paṃsukūliko vā assaṃ, tecīvariko vā assaṃ, sapadānacāriko vā assaṃ, khalupacchābhattiko vā assaṃ, nesajjiko vā assaṃ, yathāsanthatiko vā assaṃ, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā assaṃ, dutiyassa jhānassa lābhīti vā assaṃ, tatiyassa jhānassa lābhīti vā assaṃ, catutthassa jhānassa lābhīti vā assaṃ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā assaṃ, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā… ākiñcaññāyatanasamāpattiyā… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā assaṃ – ime vuccanti attano guṇā. Yaṃ kiñci attano guṇaṃ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti – yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattaṃ. Atha vāpi bahiddhāti. Upajjhāyassa vā ācariyassa vā te guṇā assūti – atha vāpi bahiddhā.

Vị ấy nên thắng tri bất cứ pháp nào ở nội tâm có nghĩa là: Vị ấy nên biết bất cứ phẩm chất nào của tự thân, hoặc là các pháp thiện, hoặc là các pháp vô ký. Những phẩm chất nào của tự thân? (Nghĩ rằng:) ‘Ta là người đã xuất gia từ dòng dõi cao quý,’ hoặc ‘Ta là người đã xuất gia từ dòng dõi có tài sản lớn,’ hoặc ‘Ta là người đã xuất gia từ dòng dõi có tài sản dồi dào,’ hoặc ‘Ta là người nổi tiếng, có danh vọng giữa hàng tại gia và xuất gia,’ hoặc ‘Ta là người nhận được y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng,’ hoặc ‘Ta là người thông thuộc Kinh Tạng,’ hoặc ‘Ta là người thông thuộc Luật Tạng,’ hoặc ‘Ta là người thông thuộc Pháp Tạng (Luận Tạng),’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh ở rừng,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh khất thực,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh mặc y phấn tảo,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh tam y,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh khất thực từng nhà,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh không nhận đồ ăn sau khi đã nói đủ,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh ngồi,’ hoặc ‘Ta là người thực hành hạnh ở bất cứ chỗ nào được sắp đặt,’ hoặc ‘Ta là người đắc Sơ thiền,’ hoặc ‘Ta là người đắc Nhị thiền,’ hoặc ‘Ta là người đắc Tam thiền,’ hoặc ‘Ta là người đắc Tứ thiền,’ hoặc ‘Ta là người đắc Không Vô Biên Xứ,’ hoặc ‘Ta là người đắc Thức Vô Biên Xứ,’ … ‘Ta là người đắc Vô Sở Hữu Xứ,’ … ‘Ta là người đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.’ Những điều này được gọi là phẩm chất của tự thân. Vị ấy nên biết, nên nhận biết, nên phân biệt biết, nên biết đi biết lại, nên thâm nhập bất cứ phẩm chất nào của tự thân – đây là ý nghĩa của câu: vị ấy nên thắng tri bất cứ pháp nào ở nội tâm. Hoặc là ở ngoại phần có nghĩa là: Những phẩm chất ấy có thể thuộc về thầy tế độ hoặc thầy giáo thọ – đây là ý nghĩa của câu: hoặc là ở ngoại phần.

Na [Pg.272] tena thāmaṃ kubbethāti. Attano vā guṇena paresaṃ vā guṇena thāmaṃ na kareyya, thambhaṃ na kareyya, mānaṃ na kareyya, unnatiṃ na kareyya, unnamaṃ na kareyya, na tena mānaṃ janeyya, na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti – na tena thāmaṃ kubbetha.

Không nên dùng điều ấy để trở nên mạnh mẽ có nghĩa là: Không nên dùng phẩm chất của tự thân hay phẩm chất của người khác để trở nên mạnh mẽ (kiêu mạn), không nên cứng nhắc, không nên ngã mạn, không nên tự cao, không nên kiêu ngạo, không nên sanh lòng ngã mạn vì điều ấy, không nên trở nên cứng cỏi, chai lì, ngẩng cao đầu vì điều ấy – đây là ý nghĩa của câu: không nên dùng điều ấy để trở nên mạnh mẽ.

Na hi sā nibbuti sataṃ vuttāti. Satānaṃ santānaṃ sappurisānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ paccekabuddhānaṃ sā nibbutīti na vuttā na pavuttā na ācikkhitā na desitā na paññapitā na paṭṭhapitā na vivaṭā na vibhattā na uttānīkatā nappakāsitāti – na hi sā nibbuti sataṃ vuttā.

Vì rằng điều ấy không được các bậc chân nhân gọi là sự tịch tịnh có nghĩa là: Đối với các bậc chân nhân, các bậc hiền thiện, các bậc thiện sĩ, các vị Phật, các vị thinh văn của Phật, các vị Phật Độc Giác, sự tịch tịnh ấy đã không được nói đến, không được tuyên thuyết, không được chỉ dạy, không được thuyết giảng, không được chế định, không được thiết lập, không được khai mở, không được phân tích, không được làm cho rõ ràng, không được hiển thị – đây là ý nghĩa của câu: vì rằng điều ấy không được các bậc chân nhân gọi là sự tịch tịnh.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Yaṃ kiñci dhammamabhijaññā, ajjhattaṃ atha vāpi bahiddhā;

Na tena thāmaṃ kubbetha, na hi sā nibbuti sataṃ vuttā’’ti.

‘Vị ấy nên thắng tri bất cứ pháp nào, ở nội tâm hoặc là ở ngoại phần; Không nên dùng điều ấy để trở nên mạnh mẽ, vì rằng điều ấy không được các bậc chân nhân gọi là sự tịch tịnh.’

153.

153.

Seyyo na tena maññeyya, nīceyyo atha vāpi sarikkho;

Phuṭṭho anekarūpehi, nātumānaṃ vikappayaṃ tiṭṭhe.

Không nên do đó mà nghĩ mình hơn, mình kém, hay là mình bằng; Bị xúc chạm bởi nhiều hình thức, không nên đứng lại phân biệt tự ngã.

Seyyo na tena maññeyyāti. ‘‘Seyyohamasmī’’ti atimānaṃ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti – seyyo na tena maññeyya.

Không nên do đó mà nghĩ mình hơn có nghĩa là: Không nên sanh khởi lòng quá mạn rằng: ‘Ta là hơn,’ hoặc do dòng dõi, hoặc do thị tộc, hoặc do gia thế, hoặc do sắc đẹp, hoặc do tài sản, hoặc do học vấn, hoặc do nghề nghiệp, hoặc do kỹ năng, hoặc do kiến thức, hoặc do sự uyên bác, hoặc do trí tuệ, hoặc do bất cứ lý do nào khác – đây là ý nghĩa của câu: không nên do đó mà nghĩ mình hơn.

Nīceyyo atha vāpi sarikkhoti. ‘‘Hīnohamasmī’’ti omānaṃ na janeyya jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. ‘‘Sadisohamasmī’’ti mānaṃ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti – nīceyyo atha vāpi sarikkho.

Mình kém, hay là mình bằng có nghĩa là: Không nên sanh khởi lòng ty mạn rằng: ‘Ta là kém,’ hoặc do dòng dõi, hoặc do thị tộc, ... cho đến ... hoặc do bất cứ lý do nào khác. Không nên sanh khởi lòng ngã mạn rằng: ‘Ta là bằng,’ hoặc do dòng dõi, hoặc do thị tộc, hoặc do gia thế, hoặc do sắc đẹp, hoặc do tài sản, hoặc do học vấn, hoặc do nghề nghiệp, hoặc do kỹ năng, hoặc do kiến thức, hoặc do sự uyên bác, hoặc do trí tuệ, hoặc do bất cứ lý do nào khác – đây là ý nghĩa của câu: mình kém, hay là mình bằng.

Phuṭṭho anekarūpehīti. Anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgatoti – phuṭṭho anekarūpehi.

Bị xúc chạm bởi nhiều hình thức có nghĩa là: Bị xúc chạm, bị chi phối, bị bao vây, được trang bị bởi nhiều loại hình thức khác nhau – đây là ý nghĩa của câu: bị xúc chạm bởi nhiều hình thức.

Nātumānaṃ [Pg.273] vikappayaṃ tiṭṭheti. Ātumā vuccati attā. Attānaṃ kappento vikappento vikappaṃ āpajjanto na tiṭṭheyyāti – nātumānaṃ vikappayaṃ tiṭṭhe.

Không nên đứng lại phân biệt tự ngã có nghĩa là: Ātumā được gọi là attā (tự ngã). Không nên đứng lại trong khi đang tạo tác, đang phân biệt, đang rơi vào sự phân biệt về tự ngã – đây là ý nghĩa của câu: không nên đứng lại phân biệt tự ngã.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Seyyo na tena maññeyya, nīceyyo atha vāpi sarikkho;

Phuṭṭho anekarūpehi, nātumānaṃ vikappayaṃ tiṭṭhe’’ti.

‘Không nên do đó mà nghĩ mình hơn, mình kém, hay là mình bằng; Bị xúc chạm bởi nhiều hình thức, không nên đứng lại phân biệt tự ngã.’

154.

154.

Ajjhattamevupasame, na aññato bhikkhu santimeseyya;

Ajjhattaṃ upasantassa, natthi attā kuto nirattā vā.

Vị tỳ khưu nên làm lắng dịu ở nội tâm, không nên tìm cầu sự an tịnh từ nơi khác; Đối với người có nội tâm an tịnh, không có tự ngã, huống hồ là phi ngã.

Ajjhattamevupasameti. Ajjhattaṃ rāgaṃ sameyya, dosaṃ sameyya, mohaṃ sameyya, kodhaṃ…pe… upanāhaṃ… makkhaṃ… paḷāsaṃ… issaṃ… macchariyaṃ… māyaṃ… sāṭheyyaṃ… thambhaṃ… sārambhaṃ … mānaṃ… atimānaṃ… madaṃ… pamādaṃ… sabbe kilese… sabbe duccarite… sabbe darathe… sabbe pariḷāhe… sabbe santāpe… sabbākusalābhisaṅkhāre sameyya upasameyya vūpasameyya nibbāpeyya paṭipassambheyyāti – ajjhattamevupasame.

Nên làm lắng dịu ở nội tâm có nghĩa là: Nên làm lắng dịu tham ở nội tâm, nên làm lắng dịu sân, nên làm lắng dịu si, nên làm lắng dịu phẫn nộ ... oán hận ... gièm pha ... lấn lướt ... tật đố ... bỏn xẻn ... xảo trá ... gian manh ... ngoan cố ... hiếu thắng ... ngã mạn ... quá mạn ... say sưa ... phóng dật ... tất cả phiền não ... tất cả hành vi xấu ác ... tất cả phiền muộn ... tất cả sự thiêu đốt ... tất cả sự nóng nảy ... tất cả các hành bất thiện. Nên làm lắng dịu, nên làm an tịnh, nên làm cho hoàn toàn an tịnh, nên dập tắt, nên làm cho lắng xuống – đây là ý nghĩa của câu: nên làm lắng dịu ở nội tâm.

Na aññato bhikkhu santimeseyyāti. Aññato asuddhimaggena, micchāpaṭipadāya, aniyyānapatena, aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā santiṃ upasantiṃ vūpasantiṃ nibbutiṃ paṭipassaddhiṃ na eseyya na gaveseyya na pariyeseyyāti – na aññato bhikkhu santimeseyya.

Vị tỳ khưu không nên tìm cầu sự an tịnh từ nơi khác có nghĩa là: Không nên tìm kiếm, không nên truy lùng, không nên tìm cầu sự an tịnh, sự lắng dịu, sự hoàn toàn lắng dịu, sự tịch tịnh, sự an tĩnh từ nơi khác, tức là từ con đường bất tịnh, từ tà hạnh, từ con đường không đưa đến sự giải thoát, ngoại trừ Tứ Niệm Xứ, ngoại trừ Tứ Chánh Cần, ngoại trừ Tứ Thần Túc, ngoại trừ Ngũ Căn, ngoại trừ Ngũ Lực, ngoại trừ Thất Giác Chi, ngoại trừ Bát Thánh Đạo – đây là ý nghĩa của câu: vị tỳ khưu không nên tìm cầu sự an tịnh từ nơi khác.

Ajjhattaṃ upasantassāti. Ajjhattaṃ rāgaṃ santassa, dosaṃ santassa, mohaṃ santassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhāre santassa upasantassa vūpasantassa nibbutassa paṭipassaddhiyāti – ajjhattaṃ upasantassa.

Đối với người có nội tâm an tịnh có nghĩa là: Đối với người có tham ở nội tâm đã được làm cho lắng dịu, có sân đã được làm cho lắng dịu, có si đã được làm cho lắng dịu, ... cho đến ... có tất cả các hành bất thiện đã được làm cho lắng dịu, được làm cho an tịnh, được làm cho hoàn toàn an tịnh, được dập tắt, được làm cho lắng xuống – đây là ý nghĩa của câu: đối với người có nội tâm an tịnh.

Natthi attā kuto nirattā vāti. Natthīti paṭikkhepo. Attāti attadiṭṭhi natthi; nirattāti ucchedadiṭṭhi natthi. Attāti gahitaṃ natthi; nirattāti muñcitabbaṃ natthi. Yassatthi gahitaṃ, tassatthi muñcitabbaṃ. Tassa gahitaṃ gāhaṃ [Pg.274] muñcanaṃ samatikkanto arahā vuddhipārihānivītivatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo…pe… jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavoti – natthi attā kuto nirattā vā.

Không có tự ngã, huống hồ là phi ngã. ‘Không có’ là sự phủ định. ‘Tự ngã’ là không có tự ngã kiến; ‘phi ngã’ là không có đoạn kiến. ‘Tự ngã’ là không có sự chấp thủ; ‘phi ngã’ là không có điều cần phải từ bỏ. Người nào có sự chấp thủ, người ấy có điều cần phải từ bỏ. Vị A-la-hán đã vượt qua sự chấp thủ và sự từ bỏ ấy, đã vượt qua sự tăng trưởng và suy thoái. Vị ấy đã sống xong phạm hạnh, đã làm xong việc cần làm… vòng luân hồi sanh tử, không còn tái sanh nữa – (cho nên nói) không có tự ngã, huống hồ là phi ngã.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Ajjhattamevupasame, na aññato bhikkhu santimeseyya;

Ajjhattaṃ upasantassa, natthi attā kuto nirattā vā’’ti.

“Vị Tỳ khưu nên tìm cầu sự an tịnh từ bên trong, không nên tìm cầu từ nơi khác. Đối với người đã an tịnh bên trong, không có tự ngã, huống hồ là phi ngã.”

155.

155.

Majjhe yathā samuddassa, ūmi no jāyatī ṭhito hoti;

Evaṃ ṭhito anejassa, ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Như ở giữa biển cả, sóng không sanh khởi, (biển) đứng yên; Cũng vậy, vị đứng vững, không dao động, vị tỳ khưu không nên tạo ra sự nổi lên ở bất cứ nơi đâu.

Majjhe yathā samuddassa, ūmi no jāyatī ṭhito hotīti. Samuddo caturāsītiyojanasahassāni ubbedhena gambhīro. Heṭṭhā cattārīsayojanasahassāni udakaṃ macchakacchapehi kampati. Upari cattārīsayojanasahassāni udakaṃ vātehi kampati. Majjhe cattārīsayojanasahassāni udakaṃ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati. Anerito aghaṭṭito acalito aluḷito abhanto vūpasanto tatra ūmi no jāyati, ṭhito hoti samuddoti. Evampi majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyatī ṭhito hoti.

Về câu: ‘Như ở giữa biển cả, sóng không sanh khởi, (biển) đứng yên.’ Biển cả sâu tám mươi bốn ngàn do tuần theo chiều thẳng đứng. Bốn mươi ngàn do tuần nước ở phía dưới bị rung động bởi cá và rùa. Bốn mươi ngàn do tuần nước ở phía trên bị rung động bởi các ngọn gió. Bốn mươi ngàn do tuần nước ở giữa không bị rung động, không bị chấn động, không bị lay động, không bị dao động, không bị rung chuyển, không bị rung lắc. Không bị khuấy động, không bị va chạm, không bị lay động, không bị xáo trộn, không bị quay cuồng, được lắng dịu, ở nơi ấy, sóng không sanh khởi, biển cả đứng yên. Đây cũng là ý nghĩa của câu: ‘Như ở giữa biển cả, sóng không sanh khởi, (biển) đứng yên.’

Atha vā sattannaṃ pabbatānaṃ antarikāsu sattasīdantarā mahāsamuddā. Tatra udakaṃ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati. Anerito aghaṭṭito acalito aluḷito abhanto vūpasanto tatra ūmi no jāyati, ṭhito hoti samuddoti. Evampi majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyatī ṭhito hoti.

Hoặc nữa, ở khoảng giữa của bảy dãy núi là bảy biển lớn Sīdantarā. Ở nơi ấy, nước không bị rung động, không bị chấn động, không bị lay động, không bị dao động, không bị rung chuyển, không bị rung lắc. Không bị khuấy động, không bị va chạm, không bị lay động, không bị xáo trộn, không bị quay cuồng, được lắng dịu, ở nơi ấy, sóng không sanh khởi, biển cả đứng yên. Đây cũng là ý nghĩa của câu: ‘Như ở giữa biển cả, sóng không sanh khởi, (biển) đứng yên.’

Evaṃ ṭhito anejassāti. Evanti opammasampaṭipādanaṃ. Ṭhitoti lābhepi na kampati, alābhepi na kampati, yasepi na kampati, ayasepi na kampati, pasaṃsāyapi na kampati, nindāyapi na kampati, sukhepi na kampati, dukkhepi na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti – evaṃ ṭhito. Anejassāti ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo [Pg.275] sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā ejā taṇhā pahīnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo. Ejāya pahīnattā anejo; so lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti – evaṃ ṭhito anejassa.

Về câu: ‘Cũng vậy, vị đứng vững, không dao động.’ ‘Cũng vậy’ là sự trình bày đầy đủ về ví dụ. ‘Đứng vững’ là không rung động khi được lợi, không rung động khi không được lợi, không rung động khi có danh, không rung động khi không có danh, không rung động khi được tán dương, không rung động khi bị chê bai, không rung động khi có lạc, không rung động khi có khổ, không bị chấn động, không bị lay động, không bị dao động, không bị rung chuyển, không bị rung lắc – như vậy là ‘đứng vững.’ ‘Không dao động’ (aneja): Sự dao động (ejā) được gọi là ái. Sự tham ái, sự tham luyến... cho đến... sự tham lam, tham, là gốc rễ bất thiện. Vị nào đã đoạn tận, đã cắt đứt, đã trừ tuyệt, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã được đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ đối với sự dao động, tức là ái này, vị ấy được gọi là người không dao động (aneja). Do đã đoạn tận sự dao động nên gọi là không dao động; vị ấy không rung động khi được lợi, không rung động khi không được lợi, không rung động khi có danh, không rung động khi không có danh, không rung động khi được tán dương, không rung động khi bị chê bai, không rung động khi có lạc, không rung động khi có khổ, không bị lay động, không bị dao động, không bị rung chuyển, không bị rung lắc. Như vậy là ý nghĩa của ‘vị đứng vững, không dao động.’

Ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti. Ussadāti sattussadā – rāgussadaṃ, dosussadaṃ, mohussadaṃ, mānussadaṃ, diṭṭhussadaṃ, kilesussadaṃ, kammussadaṃ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya. Kuhiñcīti kuhiñci kismiñci katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Về câu: ‘Vị tỳ khưu không nên tạo ra sự nổi lên ở bất cứ nơi đâu.’ ‘Sự nổi lên’ (ussada) có bảy loại: sự nổi lên của tham, sự nổi lên của sân, sự nổi lên của si, sự nổi lên của mạn, sự nổi lên của tà kiến, sự nổi lên của phiền não, sự nổi lên của nghiệp. Không nên làm, không nên sanh ra, không nên tạo ra, không nên phát sanh, không nên làm cho phát sanh (những sự nổi lên ấy). ‘Ở bất cứ nơi đâu’ (kuhiñci) có nghĩa là ở bất cứ đâu, ở bất cứ cái gì, ở bất cứ chỗ nào, hoặc ở bên trong, hoặc ở bên ngoài, hoặc cả bên trong lẫn bên ngoài. Như vậy là ý nghĩa của ‘vị tỳ khưu không nên tạo ra sự nổi lên ở bất cứ nơi đâu.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Majjhe yathā samuddassa, ūmi no jāyatī ṭhito hoti;

Evaṃ ṭhito anejassa, ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcī’’ti.

‘Như ở giữa biển cả, sóng không sanh khởi, (biển) đứng yên; Cũng vậy, vị đứng vững, không dao động, vị tỳ khưu không nên tạo ra sự nổi lên ở bất cứ nơi đâu.’

156.

156.

Akittayī vivaṭacakkhu, sakkhidhammaṃ parissayavinayaṃ;

Paṭipadaṃ vadehi bhaddante, pātimokkhaṃ atha vāpi samādhiṃ.

Bậc có mắt rộng mở đã tuyên thuyết pháp được chứng ngộ, sự nhiếp phục các hiểm nguy. Bạch ngài, xin hãy nói về con đường thực hành, hoặc là về Pātimokkha, hoặc là về định.

Akittayī vivaṭacakkhūti. Akittayīti kittitaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaṭaṃ vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitanti – akittayi. Vivaṭacakkhūti bhagavā pañcahi cakkhūhi vivaṭacakkhu – maṃsacakkhunāpi vivaṭacakkhu, dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu, paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu, buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu, samantacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Về câu: ‘Bậc có mắt rộng mở đã tuyên thuyết.’ ‘Đã tuyên thuyết’ (akittayi) có nghĩa là đã được nói đến, đã được chỉ dạy, đã được thuyết giảng, đã được chế định, đã được thiết lập, đã được mở ra, đã được phân tích, đã được làm cho rõ ràng, đã được làm cho sáng tỏ. ‘Bậc có mắt rộng mở’ (vivaṭacakkhu): Đức Thế Tôn là bậc có mắt rộng mở với năm loại mắt: Ngài là bậc có mắt rộng mở với nhục nhãn, là bậc có mắt rộng mở với thiên nhãn, là bậc có mắt rộng mở với tuệ nhãn, là bậc có mắt rộng mở với Phật nhãn, là bậc có mắt rộng mở với toàn nhãn.

Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi vivaṭacakkhu? Maṃsacakkhumhipi bhagavato pañca vaṇṇā saṃvijjanti – nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca [Pg.276] vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo. Akkhilomāni ca bhagavato yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ umāpupphasamānaṃ. Tassa parato pītakaṃ hoti supītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ kaṇikārapupphasamānaṃ. Ubhayato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni. Majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ alūkhaṃ siniddhaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ addāriṭṭhakasamānaṃ. Tassa parato odātaṃ hoti suodātaṃ setaṃ paṇḍaraṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhitārakasamānaṃ. Tena bhagavā pākatikena maṃsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. Yadā hipi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti. Sūriyo vā atthaṅgato hoti. Kāḷapakkho ca uposatho hoti. Tibbo ca vanasaṇḍo hoti. Mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti. Evarūpepi caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṃ passati. Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṃ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāya. Ekañce tilaphalaṃ nimittaṃ katvā tilavāhe pakkhipeyya. Taññeva tilaphalaṃ uddhareyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato pākatikaṃ maṃsacakkhu. Evaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Làm thế nào Đức Thế Tôn có nhãn quang rộng mở ngay cả với nhục nhãn? Ngay trong nhục nhãn của Đức Thế Tôn cũng có năm màu sắc hiện hữu – màu xanh dương, màu vàng, màu đỏ, màu đen, và màu trắng. Lông mi của Đức Thế Tôn, và nơi lông mi mọc, có màu xanh dương, xanh thẳm, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như hoa lanh. Bên ngoài vùng đó là màu vàng, vàng rực, sắc vàng óng, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như hoa kaṇikāra. Cả hai khóe mắt của Đức Thế Tôn có màu đỏ, đỏ thắm, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như con bọ rùa. Ở giữa có màu đen, đen nhánh, không thô ráp, mịn màng, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như quả addāriṭṭhaka. Bên ngoài vùng đó là màu trắng, trắng ngần, trắng tinh, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như sao mai. Do đó, với nhục nhãn tự nhiên, thuộc về thân thể, được tạo ra bởi nghiệp thiện đã làm trong quá khứ, Đức Thế Tôn nhìn thấy khắp xung quanh một do-tuần, cả ban ngày lẫn ban đêm. Ngay cả khi bóng tối hội đủ bốn yếu tố: mặt trời đã lặn, là ngày trai giới của hắc nguyệt, là khu rừng rậm rạp, và có đám mây đen lớn trái mùa nổi lên. Ngay trong bóng tối hội đủ bốn yếu tố như vậy, Ngài vẫn nhìn thấy khắp xung quanh một do-tuần. Không có bức tường, cánh cửa, thành lũy, ngọn núi, bụi cây, hay dây leo nào có thể che khuất tầm nhìn đối với các sắc. Nếu lấy một hạt mè làm dấu rồi bỏ vào một xe mè, Ngài có thể nhặt ra đúng hạt mè đó. Như vậy, nhục nhãn tự nhiên của Đức Thế Tôn thật thanh tịnh. Như vậy, Đức Thế Tôn có nhãn quang rộng mở ngay cả với nhục nhãn.

Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu? Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate. Yathākammūpage satte pajānāti – ‘‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’’ti[Pg.277]. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti. Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṃsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi cūḷanikaṃ lokadhātuṃ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātuṃ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṃ passeyya, mahāsahassimpi lokadhātuṃ passeyya. Yāvatakaṃ vā pana ākaṅkheyya tāvatakaṃ passeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhu. Evaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Làm thế nào Đức Thế Tôn có nhãn quang rộng mở ngay cả với thiên nhãn? Đức Thế Tôn, với thiên nhãn thanh tịnh, siêu việt hơn của loài người, thấy các chúng sanh đang chết đi và đang sanh lại, hạ liệt và cao sang, xinh đẹp và xấu xí, đi đến thiện thú và ác thú. Ngài biết rõ các chúng sanh tùy theo nghiệp của họ: ‘Này các bạn, thật vậy, những chúng sanh này đã thực hành thân ác hạnh, khẩu ác hạnh, ý ác hạnh, phỉ báng các bậc Thánh, có tà kiến, chấp trì các hành vi theo tà kiến; sau khi thân hoại mạng chung, họ đã sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Còn những chúng sanh này, này các bạn, đã thực hành thân thiện hạnh, khẩu thiện hạnh, ý thiện hạnh, không phỉ báng các bậc Thánh, có chánh kiến, chấp trì các hành vi theo chánh kiến; sau khi thân hoại mạng chung, họ đã sanh vào thiện thú, thiên giới.’ Như vậy, với thiên nhãn thanh tịnh, siêu việt hơn của loài người, Ngài thấy các chúng sanh đang chết đi và đang sanh lại, hạ liệt và cao sang, xinh đẹp và xấu xí, đi đến thiện thú và ác thú; Ngài biết rõ các chúng sanh tùy theo nghiệp của họ. Và nếu muốn, Đức Thế Tôn có thể thấy một thế giới, có thể thấy hai thế giới, có thể thấy ba thế giới, có thể thấy bốn thế giới, có thể thấy năm thế giới, có thể thấy mười thế giới, có thể thấy hai mươi thế giới, có thể thấy ba mươi thế giới, có thể thấy bốn mươi thế giới, có thể thấy năm mươi thế giới, có thể thấy một trăm thế giới, có thể thấy một tiểu thiên thế giới, có thể thấy một trung thiên thế giới, có thể thấy một tam thiên thế giới, có thể thấy một đại thiên thế giới. Ngài muốn thấy bao xa, Ngài có thể thấy bấy xa. Như vậy, thiên nhãn của Đức Thế Tôn thật thanh tịnh. Như vậy, Đức Thế Tôn có nhãn quang rộng mở ngay cả với thiên nhãn.

Kathaṃ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu? Bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā anijjhāpetā pekkhetā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

Làm thế nào Đức Thế Tôn có nhãn quang rộng mở ngay cả với tuệ nhãn? Đức Thế Tôn có trí tuệ vĩ đại, trí tuệ sâu rộng, trí tuệ hoan hỷ, trí tuệ nhanh nhạy, trí tuệ sắc bén, trí tuệ xuyên thấu, thiện xảo trong các phân loại trí tuệ, có trí phân tích, đã chứng đắc các Vô ngại giải, đã đạt đến bốn Vô sở úy, sở hữu mười lực, là bậc Nhân ngưu vương, là bậc Nhân sư tử, là bậc Nhân long tượng, là bậc Nhân tuấn mã, là bậc Nhân đầu đàn, có trí tuệ vô biên, có uy lực vô biên, có danh tiếng vô biên, là bậc phú quý, có tài sản lớn, là bậc giàu có, là người dẫn đường, là người huấn luyện, là người khuyến dụ, là người làm cho biết, là người làm cho suy xét, là người làm cho thấy, là người làm cho tịnh tín. Vị Thế Tôn ấy là người làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi, là người làm cho con đường chưa có được hiện hữu, là người tuyên thuyết con đường chưa được tuyên thuyết. Ngài là bậc biết đạo, bậc hiểu đạo, bậc thông thạo đạo. Và nay, các vị đệ tử sống theo con đường ấy, thành tựu sau Ngài.

So hi bhagavā jānaṃ jānāti passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. Natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti. Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi jānitabbaṃ attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho [Pg.278] samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho, sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati.

Thật vậy, Đức Thế Tôn ấy biết điều cần biết, thấy điều cần thấy, là con mắt (cho chúng sanh), là trí tuệ (cho chúng sanh), là Pháp (cho chúng sanh), là Phạm (cho chúng sanh), là người thuyết giảng, là người làm cho (Pháp) vận hành, là người dẫn dắt đến ý nghĩa, là người ban cho sự bất tử (Niết-bàn), là chủ nhân của Pháp, là Như Lai. Đối với Đức Thế Tôn ấy, không có gì là không được biết, không được thấy, không được hay, không được chứng ngộ, không được chạm đến bằng trí tuệ. Kể từ quá khứ, vị lai, và hiện tại, tất cả các pháp bằng mọi cách đều đi vào phạm vi trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn. Bất cứ điều gì được gọi là đối tượng cần biết, cần phải biết, hoặc là lợi ích cho bản thân, hoặc là lợi ích cho người khác, hoặc là lợi ích cho cả hai, hoặc là lợi ích trong hiện tại, hoặc là lợi ích trong tương lai, hoặc là ý nghĩa nông cạn, hoặc là ý nghĩa sâu xa, hoặc là ý nghĩa ẩn giấu, hoặc là ý nghĩa che đậy, hoặc là ý nghĩa cần được suy diễn, hoặc là ý nghĩa trực tiếp, hoặc là ý nghĩa không có lỗi lầm, hoặc là ý nghĩa không có phiền não, hoặc là ý nghĩa trong sạch, hoặc là ý nghĩa tối thượng, tất cả những điều đó đều vận hành bên trong Phật trí.

Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti sabbaṃ vacīkammaṃ… sabbaṃ manokammaṃ… atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ; neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammāphusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino; evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ; neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ. Neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

Mọi thân nghiệp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, đều đi theo sau trí tuệ; mọi khẩu nghiệp... mọi ý nghiệp... Trong quá khứ, trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn, không bị ngăn ngại; trong vị lai, trong hiện tại, trí tuệ không bị ngăn ngại. Đối tượng cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu; trí tuệ có bao nhiêu, đối tượng cần biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có đối tượng cần biết làm giới hạn, đối tượng cần biết có trí tuệ làm giới hạn. Trí tuệ không vận hành vượt qua đối tượng cần biết, không có con đường của đối tượng cần biết vượt qua trí tuệ. Các pháp ấy đứng ở giới hạn của nhau. Giống như hai nắp hộp vừa khít nhau, nắp dưới không vượt qua nắp trên, nắp trên không vượt qua nắp dưới, chúng đứng ở giới hạn của nhau; cũng vậy, đối tượng cần biết và trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn, đứng ở giới hạn của nhau. Đối tượng cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu; trí tuệ có bao nhiêu, đối tượng cần biết có bấy nhiêu. Trí tuệ có đối tượng cần biết làm giới hạn, đối tượng cần biết có trí tuệ làm giới hạn. Trí tuệ không vận hành vượt qua đối tượng cần biết, không có con đường của đối tượng cần biết vượt qua trí tuệ. Các pháp ấy đứng ở giới hạn của nhau.

Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbesaṃ sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

Trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn, vận hành trong tất cả các pháp. Tất cả các pháp đều liên quan đến sự hướng tâm, liên quan đến ý muốn, liên quan đến sự tác ý, liên quan đến sự khởi sanh của tâm của Đức Phật, Đức Thế Tôn. Trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn, vận hành trong tất cả chúng sanh. Đức Thế Tôn biết rõ khuynh hướng, biết rõ phiền não ngầm, biết rõ tánh hạnh, biết rõ thiên hướng của tất cả chúng sanh; Ngài biết rõ chúng sanh ít bụi trần, nhiều bụi trần, có các căn lanh lợi, có các căn mềm yếu, có tướng trạng tốt, có tướng trạng xấu, dễ dàng lãnh hội, khó khăn lãnh hội, có khả năng và không có khả năng (chứng ngộ). Thế giới cùng với chư thiên, cùng với Ma vương, cùng với Phạm thiên, chúng sanh cùng với Sa-môn và Bà-la-môn, cùng với chư thiên và loài người, đều vận hành bên trong Phật trí.

Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti; evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti; evameva yepi te [Pg.279] sāriputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassa padese parivattanti; buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati. Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca. Kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā. Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti. Atha kho bhagavā tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Giống như bất kỳ loài cá và rùa nào, cho đến cả loài cá Timi và Timiṅgala, đều di chuyển bên trong đại dương; cũng vậy, thế giới cùng với chư thiên, cùng với Ma vương, cùng với Phạm thiên, chúng sanh cùng với Sa-môn và Bà-la-môn, cùng với chư thiên và loài người, đều vận hành bên trong Phật trí. Giống như bất kỳ loài chim nào, cho đến cả chim Garuḷa con của Vinatā, đều di chuyển trong một vùng của không gian; cũng vậy, ngay cả những chúng sanh có trí tuệ ngang bằng ngài Sāriputta cũng chỉ vận hành trong một vùng của Phật trí; Phật trí bao trùm và vượt lên trên trí tuệ của chư thiên và loài người. Ngay cả những bậc trí giả thuộc dòng Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, gia chủ, Sa-môn, những người tinh tế, những người đã chinh phục các học thuyết khác, những người giống như cung thủ có thể bắn xuyên qua sợi lông, dường như đi đây đó phá vỡ các tà kiến bằng trí tuệ của mình, họ, sau khi chuẩn bị kỹ lưỡng các câu hỏi, đến gần Như Lai và hỏi những điều sâu kín và che giấu. Và những câu hỏi ấy được Đức Thế Tôn nói ra, giải đáp, và chỉ rõ lý do. Và họ trở thành những người quy phục Đức Thế Tôn. Khi ấy, Đức Thế Tôn tỏa sáng rực rỡ ở đó, chính là nhờ trí tuệ. Như vậy, Đức Thế Tôn, ngay cả với con mắt trí tuệ, cũng là người có con mắt rộng mở.

Kathaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu? Bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena; evameva bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante. Jānāti bhagavā – ‘‘ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito, ayaṃ vitakkacarito, ayaṃ saddhācarito, ayaṃ ñāṇacarito’’ti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṃ katheti; dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati; mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṃvāse niveseti; vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṃ ācikkhati; saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṃ nimittaṃ ācikkhati buddhasubodhiṃ [Pg.280] dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ sīlāni ca; attano ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa ācikkhati vipassanānimittaṃ aniccākāraṃ dukkhākāraṃ anattākāraṃ.

Thế nào là Thế Tôn có con mắt rộng mở cũng do Phật nhãn? Khi Thế Tôn dùng Phật nhãn quán sát thế gian, Ngài đã thấy các chúng sanh: có hạng ít bụi trong mắt, có hạng nhiều bụi trong mắt, có hạng quyền năng sắc bén, có hạng quyền năng mềm yếu, có hạng tướng mạo tốt đẹp, có hạng tướng mạo xấu xa, có hạng dễ được dạy dỗ, có hạng khó được dạy dỗ, có một số hạng sống thấy được sự nguy hiểm và lỗi lầm ở đời sau, có một số hạng sống không thấy được sự nguy hiểm và lỗi lầm ở đời sau. Ví như trong hồ sen xanh, hoặc hồ sen hồng, hoặc hồ sen trắng, có một số hoa sen xanh, hoặc hoa sen hồng, hoặc hoa sen trắng sanh ra trong nước, lớn lên trong nước, không vươn lên khỏi mặt nước, được nuôi dưỡng ngập chìm bên trong; có một số hoa sen xanh, hoặc hoa sen hồng, hoặc hoa sen trắng sanh ra trong nước, lớn lên trong nước, đứng ngang bằng mặt nước; có một số hoa sen xanh, hoặc hoa sen hồng, hoặc hoa sen trắng sanh ra trong nước, lớn lên trong nước, vươn lên khỏi mặt nước, không bị nước làm lấm lem. Tương tự như thế, khi Thế Tôn dùng Phật nhãn quán sát thế gian, Ngài đã thấy các chúng sanh: có hạng ít bụi trong mắt, có hạng nhiều bụi trong mắt, có hạng quyền năng sắc bén, có hạng quyền năng mềm yếu, có hạng tướng mạo tốt đẹp, có hạng tướng mạo xấu xa, có hạng dễ được dạy dỗ, có hạng khó được dạy dỗ, có một số hạng sống thấy được sự nguy hiểm và lỗi lầm ở đời sau, có một số hạng sống không thấy được sự nguy hiểm và lỗi lầm ở đời sau. Thế Tôn biết rằng: ‘Người này có tánh tham, người này có tánh sân, người này có tánh si, người này có tánh tầm, người này có tánh tín, người này có tánh trí.’ Đối với người có tánh tham, Thế Tôn thuyết về đề tài bất tịnh; đối với người có tánh sân, Thế Tôn chỉ dạy về sự tu tập tâm từ; đối với người có tánh si, Thế Tôn đặt người ấy vào việc học thuộc lòng và hỏi han, vào việc nghe Pháp đúng thời, vào việc đàm luận Pháp đúng thời, vào việc sống gần gũi bậc thầy; đối với người có tánh tầm, Thế Tôn chỉ dạy về niệm hơi thở vô hơi thở ra; đối với người có tánh tín, Thế Tôn chỉ dạy về đối tượng đáng tịnh tín: sự giác ngộ tốt đẹp của Đức Phật, diệu pháp tốt đẹp của Chánh Pháp, sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng, và các giới của chính mình; đối với người có tánh trí, Thế Tôn chỉ dạy về đối tượng của minh sát: tướng vô thường, tướng khổ, tướng vô ngã.

‘‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṃ samantato;

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu;

Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūta’’nti.

‘Ví như người đứng trên đỉnh núi đá, có thể nhìn thấy dân chúng khắp bốn phương; cũng vậy, hỡi bậc Thiện Tuệ, bậc Toàn Nhãn, sau khi đã leo lên lầu đài được làm bằng Chánh Pháp, Ngài là bậc thoát ly sầu muộn, xin hãy nhìn xuống chúng sanh đang chìm trong sầu muộn, bị sanh và già chinh phục.’

Evaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Như vậy, Thế Tôn có con mắt rộng mở cũng do Phật nhãn.

Kathaṃ bhagavā samantacakkhunāpi vivaṭacakkhu? Samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato.

Thế nào là Thế Tôn có con mắt rộng mở cũng do toàn nhãn? Toàn nhãn được gọi là trí toàn giác. Thế Tôn đã được trang bị, được trang bị đầy đủ, đã đạt đến, đã đạt đến trọn vẹn, đã thành tựu, đã thành tựu viên mãn, đã cụ túc trí toàn giác.

‘‘Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti.

‘Đối với vị ấy, không có gì ở đây là chưa được thấy, cũng không có gì là chưa được biết hoặc không thể biết. Tất cả những gì cần được biết, Như Lai đã thắng tri. Do đó, Ngài là bậc Toàn Nhãn.’

Evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi vivaṭacakkhūti – akittayi vivaṭacakkhu.

Như vậy, Thế Tôn có con mắt rộng mở cũng do toàn nhãn – Ngài đã tuyên thuyết, bậc có con mắt rộng mở.

Sakkhidhammaṃ parissayavinayanti. Sakkhidhammanti na itihitihaṃ, na itikirāya, na paramparāya, na piṭakasampadāya, na takkahetu, na nayahetu, na ākāraparivitakkena, na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammanti – sakkhidhammaṃ. Parissayavinayanti. Parissayāti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī ahi vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro [Pg.281] daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā – ime vuccanti pākaṭaparissayā.

‘Pháp được chứng ngộ, chế ngự các hiểm nguy.’ ‘Pháp được chứng ngộ’ có nghĩa là: không phải do truyền thuyết, không phải do truyền thống, không phải do kế thừa, không phải do y cứ tạng điển, không phải do lý luận suông, không phải do suy diễn, không phải do cân nhắc các lý lẽ, không phải do chấp nhận một quan điểm sau khi đã thẩm xét – mà là pháp được tự mình thắng tri, tự mình chứng thực. Đó là ‘pháp được chứng ngộ.’ ‘Chế ngự các hiểm nguy.’ ‘Hiểm nguy’ có hai loại hiểm nguy: hiểm nguy biểu hiện và hiểm nguy tiềm ẩn. Thế nào là các hiểm nguy biểu hiện? Sư tử, cọp, báo, gấu, linh cẩu, chó sói, trâu rừng, voi, rắn, bò cạp, rết; hoặc là kẻ trộm, hoặc là những kẻ hung bạo, hoặc là những kẻ đã gây án, hoặc là những kẻ chưa gây án; bệnh mắt, bệnh tai, bệnh mũi, bệnh lưỡi, bệnh thân, bệnh đầu, bệnh tai, bệnh miệng, bệnh răng, ho, suyễn, sổ mũi, sốt, nóng, bệnh bụng, ngất xỉu, kiết lỵ, đau nhói, thổ tả, bệnh cùi, ung nhọt, lao phổi, động kinh, hắc lào, ghẻ ngứa, mụn nhọt, ghẻ lở, bệnh nứt nẻ tay chân, bệnh huyết-đởm, bệnh tiểu đường, bệnh áp-xe, mụn nhọt, bệnh rò, các bệnh do mật gây ra, các bệnh do đờm gây ra, các bệnh do gió gây ra, các bệnh do sự kết hợp (của mật, đờm, gió) gây ra, các bệnh do thời tiết thay đổi gây ra, các bệnh do sinh hoạt không điều độ gây ra, các bệnh do cố gắng quá sức gây ra, các bệnh do quả của nghiệp gây ra; lạnh, nóng, đói, khát, đại tiện, tiểu tiện, sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, và các loài bò sát. Những điều này được gọi là các hiểm nguy biểu hiện.

Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā – ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

Thế nào là các hiểm nguy tiềm ẩn? Thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành, triền cái tham dục, triền cái sân hận, triền cái hôn trầm-thụy miên, triền cái trạo cử-hối quá, triền cái hoài nghi; tham, sân, si, phẫn nộ, oán hận, gièm pha, cạnh tranh, ganh tỵ, bỏn xẻn, xảo trá, lừa lọc, ngoan cố, hiếu thắng, ngã mạn, quá mạn, say sưa, phóng dật; tất cả phiền não, tất cả ác hành, tất cả phiền muộn, tất cả nóng nảy, tất cả thiêu đốt, tất cả các hành bất thiện. Những điều này được gọi là các hiểm nguy tiềm ẩn.

Parissayāti kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā. Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti – parissayā.

Do ý nghĩa nào mà được gọi là những hiểm nguy (parissayā)? Được gọi là những hiểm nguy vì chúng áp đảo. Được gọi là những hiểm nguy vì chúng dẫn đến sự tổn giảm. Được gọi là những hiểm nguy vì chúng nằm tiềm ẩn ở bên trong. Thế nào là được gọi là những hiểm nguy vì chúng áp đảo? Những hiểm nguy ấy áp đảo, hoàn toàn áp đảo, chế ngự, bao trùm, làm cho kiệt quệ, và giày vò cá nhân ấy. Như vậy, được gọi là những hiểm nguy vì chúng áp đảo.

Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogassa catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa – imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Evampi parihānāya saṃvattantīti – parissayā.

Thế nào là được gọi là những hiểm nguy vì chúng dẫn đến sự tổn giảm? Những hiểm nguy ấy dẫn đến sự biến mất, sự tổn giảm của các pháp thiện. Của những pháp thiện nào? Của sự thực hành đúng đắn, sự thực hành thuận theo, sự thực hành không đối nghịch, sự thực hành không mâu thuẫn, sự thực hành theo đúng mục đích, sự thực hành pháp tùy pháp, của việc thực hành viên mãn các giới, của việc phòng hộ các căn, của việc tiết độ trong ăn uống, của sự chuyên tâm cảnh giác, của chánh niệm và tỉnh giác, của sự chuyên tâm tu tập bốn niệm xứ, của bốn chánh cần, của bốn thần túc, của năm căn, của năm lực, của bảy giác chi, của sự chuyên tâm tu tập Thánh đạo Tám ngành – chúng dẫn đến sự biến mất, sự tổn giảm của các pháp thiện này. Như vậy, cũng được gọi là những hiểm nguy vì chúng dẫn đến sự tổn giảm.

Kathaṃ [Pg.282] tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti; evameva tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti. Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Thế nào là được gọi là những hiểm nguy vì chúng nằm tiềm ẩn ở bên trong? Ở bên trong, các pháp ác, bất thiện này khởi lên, nương tựa vào tự thân. Giống như các loài chúng sanh sống trong hang thì nằm trong hang, các loài chúng sanh sống dưới nước thì nằm dưới nước, các loài chúng sanh sống trong rừng thì nằm trong rừng, các loài chúng sanh sống trên cây thì nằm trên cây; cũng vậy, ở bên trong, các pháp ác, bất thiện này khởi lên, nương tựa vào tự thân. Như vậy, cũng được gọi là những hiểm nguy vì chúng nằm tiềm ẩn ở bên trong.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati.

Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu có bạn đồng trú bên trong, có vị thầy bên trong, sống khổ sở, không an ổn. Và này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu có bạn đồng trú bên trong, có vị thầy bên trong, sống khổ sở, không an ổn? Này các Tỳ khưu, ở đây, sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, các pháp ác, bất thiện, những tư duy đi kèm với tham ái, có tính cách trói buộc khởi lên nơi vị Tỳ khưu. Các pháp ác, bất thiện ấy trú ngụ bên trong và rỉ chảy theo sau vị ấy. Do đó, vị ấy được gọi là người có bạn đồng trú bên trong. Chúng hành hạ vị ấy, các pháp ác, bất thiện ấy hành hạ vị ấy. Do đó, vị ấy được gọi là người có vị thầy bên trong.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī’’ti. Evampi tatrāsayāti – parissayā.

‘Lại nữa, này các Tỳ khưu, sau khi nghe âm thanh bằng tai... ngửi hương bằng mũi... nếm vị bằng lưỡi... xúc chạm đối tượng xúc bằng thân... nhận biết pháp bằng ý, các pháp ác, bất thiện, những tư duy đi kèm với tham ái, có tính cách trói buộc khởi lên nơi vị Tỳ khưu. Các pháp ác, bất thiện ấy trú ngụ bên trong và rỉ chảy theo sau vị ấy. Do đó, vị ấy được gọi là người có bạn đồng trú bên trong. Chúng hành hạ vị ấy, các pháp ác, bất thiện ấy hành hạ vị ấy. Do đó, vị ấy được gọi là người có vị thầy bên trong. Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu có bạn đồng trú bên trong, có vị thầy bên trong, sống khổ sở, không an ổn.’ Như vậy, cũng được gọi là những hiểm nguy vì chúng nằm tiềm ẩn ở bên trong.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tayome, bhikkhave, antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā. Katame tayo? Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko; doso, bhikkhave…pe… moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā’’ti.

Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Này các Tỳ khưu, có ba thứ cấu uế bên trong, kẻ thù bên trong, đối thủ bên trong, kẻ sát hại bên trong, kẻ địch bên trong này. Ba thứ nào? Này các Tỳ khưu, tham là cấu uế bên trong, kẻ thù bên trong, đối thủ bên trong, kẻ sát hại bên trong, kẻ địch bên trong; sân... si là cấu uế bên trong, kẻ thù bên trong, đối thủ bên trong, kẻ sát hại bên trong, kẻ địch bên trong. Này các Tỳ khưu, đây chính là ba thứ cấu uế bên trong, kẻ thù bên trong, đối thủ bên trong, kẻ sát hại bên trong, kẻ địch bên trong.’

‘‘Anatthajanano [Pg.283] lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Tham lam sinh ra điều bất lợi, tham lam làm tâm khuấy động; Nỗi sợ hãi sinh từ bên trong, người đời không hiểu được điều đó.

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

‘Người tham không biết điều lợi ích, người tham không thấy được Chánh pháp; Khi ấy là bóng tối mịt mù, lúc tham lam áp đảo con người.

‘‘Anatthajanano doso, doso cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Sân hận sinh ra điều bất lợi, sân hận làm tâm khuấy động; Nỗi sợ hãi sinh từ bên trong, người đời không hiểu được điều đó.

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ doso sahate naraṃ.

‘Người sân không biết điều lợi ích, người sân không thấy được Chánh pháp; Khi ấy là bóng tối mịt mù, lúc sân hận áp đảo con người.

‘‘Anatthajanano moho, moho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Si mê sinh ra điều bất lợi, si mê làm tâm khuấy động; Nỗi sợ hãi sinh từ bên trong, người đời không hiểu được điều đó.

‘‘Mūḷho atthaṃ na jānāti, mūḷho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ moho sahate nara’’nti.

‘Người si không biết điều lợi ích, người si không thấy được Chánh pháp; Khi ấy là bóng tối mịt mù, lúc si mê áp đảo con người.’

Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Như vậy, cũng được gọi là những hiểm nguy vì chúng nằm tiềm ẩn ở bên trong.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya; doso kho, mahārāja…pe… moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.

Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Tâu Đại vương, có ba pháp này của một người, khi khởi lên ở bên trong, chúng khởi lên vì không lợi ích, vì đau khổ, vì không an ổn. Ba pháp nào? Tâu Đại vương, pháp tham của một người, khi khởi lên ở bên trong, nó khởi lên vì không lợi ích, vì đau khổ, vì không an ổn; tâu Đại vương... pháp sân... tâu Đại vương, pháp si của một người, khi khởi lên ở bên trong, nó khởi lên vì không lợi ích, vì đau khổ, vì không an ổn. Tâu Đại vương, ba pháp này của một người, khi khởi lên ở bên trong, chúng khởi lên vì không lợi ích, vì đau khổ, vì không an ổn.

‘‘Lobho doso ca moho ca, purisaṃ pāpacetasaṃ;

Hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva samphala’’nti.

‘Tham, sân và si, làm hại người có tâm ác độc; Chúng tự thân sinh khởi, như trái hại chính cây tre.’

Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Như vậy, cũng được gọi là những hiểm nguy vì chúng nằm tiềm ẩn ở bên trong.

Vuttañhetaṃ [Pg.284] bhagavatā –

Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến –

‘‘Rāgo ca doso ca ito nidānā, aratī ratī lomahaṃso itojā;

Ito samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajantī’’ti.

“Tham ái và sân hận có nguyên nhân từ đây, không hoan hỷ, hoan hỷ, sự dựng lông tóc được sanh từ đây; các tầm về ý khởi sanh từ đây, chúng xua đuổi (tâm) giống như các đứa trẻ xua đuổi con quạ.”

Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Cũng như vậy, chúng nằm ngấm ngầm ở nơi ấy – (vì vậy được gọi là) các hiểm nguy.

Parissayavinayanti parissayavinayaṃ parissayappahānaṃ parissayavūpasamaṃ parissayapaṭinissaggaṃ parissayapaṭipassaddhiṃ amataṃ nibbānanti – sakkhidhammaṃ parissayavinayaṃ.

Về (câu) ‘sự điều phục các hiểm nguy’: (có nghĩa là) sự điều phục các hiểm nguy, sự từ bỏ các hiểm nguy, sự làm cho lắng dịu các hiểm nguy, sự xả ly các hiểm nguy, sự làm cho an tịnh các hiểm nguy, trạng thái bất tử, chính là Níp-bàn – (đây là ý nghĩa của) ‘pháp cần được chứng ngộ, sự điều phục các hiểm nguy’.

Paṭipadaṃ vadehi bhaddanteti. Paṭipadaṃ vadehi – sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ aviruddhapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ sīlesu paripūrakāritaṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ vadehi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – paṭipadaṃ vadehi. Bhaddanteti so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ ālapati. Atha vā yaṃ tvaṃ dhammaṃ ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi sabbaṃ taṃ sundaraṃ bhaddakaṃ kalyāṇaṃ anavajjaṃ sevitabbanti – paṭipadaṃ vadehi bhaddante.

Về (câu) ‘Bạch ngài, xin hãy nói về con đường thực hành.’ ‘Xin hãy nói về con đường thực hành’ (có nghĩa là): xin hãy nói về con đường thực hành chân chánh, con đường thực hành thuận theo, con đường thực hành không đối nghịch, con đường thực hành không mâu thuẫn, con đường thực hành phù hợp với mục đích, con đường thực hành thuận theo pháp và tùy pháp, sự thực hành viên mãn các giới, sự phòng hộ các căn môn, sự biết tiết độ trong vật thực, sự chuyên tâm cảnh giác, chánh niệm và tỉnh giác, bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo Tám ngành, và Níp-bàn, và con đường thực hành đưa đến Níp-bàn. Xin hãy nói, hãy chỉ dạy, hãy thuyết giảng, hãy chế định, hãy thiết lập, hãy khai mở, hãy phân tích, hãy làm cho rõ ràng, hãy hiển thị – (đây là ý nghĩa của) ‘xin hãy nói về con đường thực hành.’ Về (từ) ‘bạch ngài’: vị Hóa nhân ấy gọi Đức Phật, Đức Thế Tôn. Hoặc nữa, pháp nào mà ngài chỉ dạy, thuyết giảng, chế định, thiết lập, khai mở, phân tích, làm cho rõ ràng, hiển thị, tất cả những điều ấy đều tốt đẹp, hiền thiện, mỹ hảo, không có tội lỗi, đáng được thực hành – (đây là ý nghĩa của) ‘bạch ngài, xin hãy nói về con đường thực hành.’

Pātimokkhaṃ atha vāpi samādhinti. Pātimokkhanti sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Atha vāpi samādhinti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhatamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhīti – pātimokkhaṃ atha vāpi samādhiṃ.

Về (câu) ‘Giới Bổn hoặc là định.’ Về (từ) ‘Giới Bổn’: (có nghĩa là) giới hạnh, là nền tảng, là khởi đầu, là nơi nương tựa, là sự chế ngự, là sự thu thúc, là cửa ngõ, là hàng đầu cho sự chứng đắc các thiện pháp. Hoặc nữa, về (từ) ‘định’: (có nghĩa là) sự đứng vững, sự an trú, sự trụ vững của tâm, sự không phân tán, sự không phóng dật, trạng thái tâm không bị dao động, sự vắng lặng, định căn, định lực, chánh định – (đây là ý nghĩa của) ‘Giới Bổn hoặc là định.’

Tenāha so nimmito –

Do đó, vị Hóa nhân ấy đã nói rằng –

‘‘Akittayī vivaṭacakkhu, sakkhidhammaṃ parissayavinayaṃ;

Paṭipadaṃ vadehi bhaddante, pātimokkhaṃ atha vāpi samādhi’’nti.

“Bậc có mắt tuệ rộng mở đã tán dương pháp cần được chứng ngộ, sự điều phục các hiểm nguy; bạch ngài, xin hãy nói về con đường thực hành, về Giới Bổn hoặc là định.”

157.

157.

Cakkhūhi [Pg.285] neva lolassa, gāmakathāya āvaraye sotaṃ;

Rase ca nānugijjheyya, na ca mamāyetha kiñci lokasmiṃ.

Không nên dao động với các con mắt, nên che tai lại khỏi những câu chuyện làng xóm; và không nên tham đắm các vị, và không nên chấp thủ bất cứ điều gì trong thế gian.

Cakkhūhi neva lolassāti. Kathaṃ cakkhuloloti? Idhekacco cakkhuloliyena samannāgato hoti – ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto ca hoti rūpassa dassanāya. Evampi cakkhulolo hoti.

Về (câu) ‘Không nên dao động với các con mắt.’ Thế nào là dao động con mắt? Ở đây, có người có tánh dao động con mắt – (nghĩ rằng) ‘cái chưa thấy thì phải xem, cái đã thấy thì phải vượt qua,’ người ấy đi từ khu vườn này đến khu vườn khác, từ công viên này đến công viên khác, từ làng này đến làng khác, từ thị trấn này đến thị trấn khác, từ thành phố này đến thành phố khác, từ xứ này đến xứ khác, từ vùng này đến vùng khác, đi lang thang xa, đi lang thang không ổn định, và chuyên tâm vào việc xem các sắc. Như vậy cũng là dao động con mắt.

Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati hatthiṃ olokento, assaṃ olokento, rathaṃ olokento, pattiṃ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṃ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṃ olokento, adho olokento, disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi cakkhulolo hoti.

Hoặc nữa, vị tỳ khưu đi vào trong làng, đi đến con đường, đi không có sự thu thúc, nhìn ngắm voi, nhìn ngắm ngựa, nhìn ngắm xe, nhìn ngắm bộ binh, nhìn ngắm phụ nữ, nhìn ngắm đàn ông, nhìn ngắm các bé trai, nhìn ngắm các bé gái, nhìn ngắm khu chợ, nhìn ngắm cửa nhà, nhìn lên, nhìn xuống, nhìn ngó các phương và các hướng phụ mà đi. Như vậy cũng là dao động con mắt.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evampi cakkhulolo hoti.

Hoặc nữa, vị tỳ khưu sau khi thấy sắc bằng con mắt, trở thành người nắm giữ tướng chung, người nắm giữ tướng riêng. Do vì nguyên nhân ấy, khi vị ấy sống không thu thúc nhãn căn, các pháp ác, bất thiện là tham ái và ưu phiền xâm nhập vào vị tỳ khưu ấy. Vị ấy không thực hành để thu thúc nhãn căn ấy, không phòng hộ nhãn căn, không đạt đến sự thu thúc trong nhãn căn. Như vậy cũng là dao động con mắt.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā. Evampi cakkhulolo hoti.

Hoặc nữa, giống như một số tôn giả sa-môn và bà-la-môn, sau khi dùng các vật thực được cúng dường bằng đức tin, họ sống chuyên tâm vào việc xem các buổi trình diễn không thích hợp như thế này, cụ thể là – múa, hát, nhạc, kịch, kể chuyện, vỗ tay, múa rối, nhào lộn, trình diễn nghệ thuật, trò chơi của người tiện dân, trò chơi thổi sáo tre, trò rửa xương, đấu voi, đấu ngựa, đấu trâu, đấu bò đực, đấu dê, đấu cừu, đấu gà, đấu cút, đấu gậy, đấu quyền, đấu vật, duyệt binh, dàn trận, duyệt quân, xem các đạo quân, hoặc là như vậy. Như vậy cũng là dao động con mắt.

Kathaṃ [Pg.286] na cakkhulolo hoti? Idha bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati na hatthiṃ olokento, na assaṃ olokento, na rathaṃ olokento, na pattiṃ olokento, na itthiyo olokento, na purise olokento, na kumārake olokento, na kumārikāyo olokento, na antarāpaṇaṃ olokento, na gharamukhāni olokento, na uddhaṃ olokento, na adho olokento, na disāvidisāvipekkhamāno gacchati. Evampi na cakkhulolo hoti.

Thế nào là không dao động con mắt? Ở đây, vị tỳ khưu đi vào trong làng, đi đến con đường, đi có sự thu thúc, không nhìn ngắm voi, không nhìn ngắm ngựa, không nhìn ngắm xe, không nhìn ngắm bộ binh, không nhìn ngắm phụ nữ, không nhìn ngắm đàn ông, không nhìn ngắm các bé trai, không nhìn ngắm các bé gái, không nhìn ngắm khu chợ, không nhìn ngắm cửa nhà, không nhìn lên, không nhìn xuống, không nhìn ngó các phương và các hướng phụ mà đi. Như vậy cũng là không dao động con mắt.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Evampi na cakkhulolo hoti.

Hoặc nữa, vị tỳ khưu sau khi thấy sắc bằng con mắt, không trở thành người nắm giữ tướng chung, không phải là người nắm giữ tướng riêng. Do vì nguyên nhân ấy mà khi vị ấy sống không thu thúc nhãn căn, các pháp ác, bất thiện là tham ái và ưu phiền sẽ không xâm nhập vào vị tỳ khưu ấy. Vị ấy thực hành để thu thúc nhãn căn ấy, phòng hộ nhãn căn, đạt đến sự thu thúc trong nhãn căn. Như vậy cũng là không dao động con mắt.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ ananuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ…pe… anīkadassanaṃ iti vā. Evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti. Evampi na cakkhulolo hoti.

Hoặc nữa, ví như có một số sa-môn, bà-la-môn, sau khi dùng các vật thực được dâng cúng do đức tin, họ sống chuyên tâm vào việc xem các cảnh tượng không thích hợp như thế này, nghĩa là: múa, hát, nhạc, kịch, kể chuyện... xem duyệt binh. (Vị tỳ khưu thì) là người từ bỏ việc xem các cảnh tượng không thích hợp như vậy. Như thế cũng không phải là người có mắt lăng xăng.

Cakkhūhi neva lolassāti. Cakkhuloliyaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, cakkhuloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – cakkhūhi neva lolassa.

Về câu ‘không nên lăng xăng với đôi mắt’: Nên từ bỏ, nên trừ diệt, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại sự lăng xăng của mắt; nên là người xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, rũ bỏ, hoàn toàn giải thoát, không còn bị ràng buộc khỏi sự lăng xăng của mắt; nên sống với tâm không có giới hạn. Đây là ý nghĩa của câu ‘không nên lăng xăng với đôi mắt’.

Gāmakathāya āvaraye sotanti. Gāmakathā vuccati bāttiṃsa tiracchānakathā, seyyathidaṃ – rājakathā corakathā mahāmattakathā senākathā bhayakathā yuddhakathā annakathā pānakathā vatthakathā yānakathā sayanakathā mālākathā gandhakathā ñātikathā gāmakathā nigamakathā nagarakathā janapadakathā itthikathā sūrakathā visikhākathā kumbhaṭṭhānakathā pubbapetakathā nānattakathā lokakkhāyikā samuddakkhāyikā itibhavābhavakathā iti vā. Gāmakathāya āvaraye sotanti[Pg.287]. Gāmakathāya sotaṃ āvareyya nivāreyya saṃvareyya rakkheyya gopeyya pidaheyya pacchindeyyāti – gāmakathāya āvaraye sotaṃ.

Về câu ‘nên che tai đối với chuyện thế gian’: Chuyện thế gian được gọi là ba mươi hai loại chuyện vô ích, nghĩa là: chuyện vua chúa, chuyện trộm cướp, chuyện đại thần, chuyện quân đội, chuyện sợ hãi, chuyện chiến tranh, chuyện ăn, chuyện uống, chuyện y phục, chuyện xe cộ, chuyện giường nằm, chuyện vòng hoa, chuyện hương liệu, chuyện bà con, chuyện làng xóm, chuyện thị trấn, chuyện thành phố, chuyện xứ sở, chuyện phụ nữ, chuyện anh hùng, chuyện ngã ba đường, chuyện bên vại nước, chuyện người đã khuất, chuyện tạp nhạp, chuyện thế gian, chuyện biển cả, chuyện về sự tồn tại và không tồn tại. Về câu ‘nên che tai đối với chuyện thế gian’: Nên che đậy, ngăn ngừa, thu thúc, giữ gìn, bảo vệ, đóng lại, cắt đứt lỗ tai khỏi chuyện thế gian. Đây là ý nghĩa của câu ‘nên che tai đối với chuyện thế gian’.

Rase ca nānugijjheyyāti. Rase cāti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambikaṃ kasāvo sādu asādu sītaṃ uṇhaṃ. Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā; te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti, te ambilaṃ labhitvā anambilaṃ pariyesanti, anambilaṃ labhitvā ambilaṃ pariyesanti…pe… sītaṃ labhitvā uṇhaṃ pariyesanti, uṇhaṃ labhitvā sītaṃ pariyesanti. Te yaṃ yaṃ labhitvā tena tena na tussanti, aparāparaṃ pariyesanti, manāpikesu rasesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. Yassesā rasataṇhā pahīnā samucchinnā…pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāya…pe… anavajjatā ca phāsuvihāro cāti.

Về câu ‘và không nên tham đắm các vị’: Vị ở đây là vị của rễ, vị của thân, vị của vỏ, vị của lá, vị của hoa, vị của quả; vị chua, ngọt, đắng, cay, mặn, kiềm, lạt, chát; ngon, không ngon; lạnh, nóng. Có một số sa-môn, bà-la-môn tham đắm các vị; họ đi lang thang tìm kiếm những vị ngon tột bậc bằng đầu lưỡi. Khi được vị chua, họ tìm vị không chua; khi được vị không chua, họ tìm vị chua... khi được vị lạnh, họ tìm vị nóng; khi được vị nóng, họ tìm vị lạnh. Họ nhận được thứ gì cũng không hài lòng với thứ đó, lại tìm kiếm cái khác nữa; họ tham ái, say đắm, trói buộc, mê muội, chìm đắm, dính mắc, bám víu, vướng kẹt vào những vị khả ý. Vị nào đã đoạn tận, cắt đứt... được đốt cháy bằng ngọn lửa trí tuệ ái dục về vị này, vị ấy sau khi quán xét một cách như lý, thọ dụng vật thực không phải để vui đùa... và để không bị chê trách và được sống an ổn.

Yathā vaṇaṃ ālimpeyya yāvadeva āruhaṇatthāya, yathā vā pana akkhaṃ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā vā puttamaṃsaṃ āhāraṃ āhāreyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya; evamevaṃ bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāya…pe… anavajjatā ca phāsuvihāro cāti rasataṇhaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, rasataṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – rase ca nānugijjheyya.

Ví như người ta thoa thuốc lên vết thương chỉ để cho nó lành, hoặc ví như người ta tra dầu vào trục xe chỉ để mang được hàng hóa, hoặc ví như người ta ăn thịt con chỉ để vượt qua sa mạc; cũng vậy, vị tỳ khưu sau khi quán xét một cách như lý, thọ dụng vật thực không phải để vui đùa... và để không bị chê trách và được sống an ổn. Nên từ bỏ, nên trừ diệt, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại ái dục về vị; nên là người xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, rũ bỏ, hoàn toàn giải thoát, không còn bị ràng buộc khỏi ái dục về vị; nên sống với tâm không có giới hạn. Đây là ý nghĩa của câu ‘và không nên tham đắm các vị’.

Na ca mamāyetha kiñci lokasminti. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭinissajjitvā cakkhuṃ na mamāyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya; sotaṃ… ghānaṃ… jivhaṃ… kāyaṃ… rūpe… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ… kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ… nevasaññānāsaññābhavaṃ … ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ [Pg.288]… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme na mamāyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya. Kiñcīti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ. Lokasminti apāyaloke…pe… āyatanaloketi – na ca mamāyetha kiñci lokasmiṃ.

Về câu ‘và không nên yêu quý bất cứ điều gì trong thế gian’: Sự yêu quý có hai loại: sự yêu quý do ái dục và sự yêu quý do tà kiến... đây là sự yêu quý do ái dục... đây là sự yêu quý do tà kiến. Sau khi từ bỏ sự yêu quý do ái dục, sau khi xả ly sự yêu quý do tà kiến, không nên yêu quý, không nên nắm giữ, không nên chấp thủ, không nên quyết chắc vào con mắt; lỗ tai... các pháp được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức. ‘Bất cứ điều gì’ là bất cứ điều gì thuộc về sắc, thuộc về thọ, thuộc về tưởng, thuộc về các hành, thuộc về thức. ‘Trong thế gian’ là trong thế giới khổ... trong thế giới của các xứ. Đây là ý nghĩa của câu ‘và không nên yêu quý bất cứ điều gì trong thế gian’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Cakkhūhi neva lolassa, gāmakathāya āvaraye sotaṃ;

Rase ca nānugijjheyya, na ca mamāyetha kiñci lokasmi’’nti.

‘Không nên lăng xăng với đôi mắt, nên che tai đối với chuyện thế gian; và không nên tham đắm các vị, và không nên yêu quý bất cứ điều gì trong thế gian’.

158.

158.

Phassena yadā phuṭṭhassa, paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci;

Bhavañca nābhijappeyya, bheravesu ca na sampavedheyya.

Khi bị xúc chạm, vị tỳ khưu không nên than vãn ở bất cứ đâu; không nên mong cầu sự hiện hữu, và không nên run sợ trước những điều kinh hãi.

Phassena yadā phuṭṭhassāti. Phassoti rogaphasso. Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa; cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa, sotarogena…pe… ghānarogena… jivhārogena… kāyarogena… sīsarogena… kaṇṇarogena… mukharogena… dantarogena… kāsena… sāsena… pināsena… ḍāhena… jarena… kucchirogena… mucchāya… pakkhandikāya… sūlāya… visūcikāya… kuṭṭhena… gaṇḍena… kilāsena… sosena… apamārena… dadduyā… kaṇḍuyā … kacchuyā… rakhasāya… vitacchikāya… lohitena… pittena… madhumehena… aṃsāya… piḷakāya… bhagandalena… pittasamuṭṭhānena ābādhena… semhasamuṭṭhānena ābādhena… vātasamuṭṭhānena ābādhena… sannipātikena ābādhena… utupariṇāmajena ābādhena… visamaparihārajena ābādhena… opakkamikena ābādhena… kammavipākajena ābādhena… sītena… uṇhena… jighacchāya… pipāsāya… uccārena… passāvena… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti – phassena yadā phuṭṭhassa.

Phassena yadā phuṭṭhassāti (Khi bị xúc chạm bởi sự xúc chạm). Phassoti rogaphasso (Sự xúc chạm ở đây là sự xúc chạm của bệnh tật). Vị ấy có thể bị xúc chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đi kèm bởi sự xúc chạm của bệnh tật; vị ấy có thể bị xúc chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đi kèm bởi bệnh về mắt, bởi bệnh về tai... bởi bệnh về mũi... bởi bệnh về lưỡi... bởi bệnh về thân... bởi bệnh về đầu... bởi bệnh về tai... bởi bệnh về miệng... bởi bệnh về răng... bởi bệnh ho... bởi bệnh suyễn... bởi bệnh sổ mũi... bởi sự nóng bức... bởi bệnh sốt... bởi bệnh về bụng... bởi bệnh ngất xỉu... bởi bệnh kiết lỵ... bởi bệnh đau nhói... bởi bệnh thổ tả... bởi bệnh cùi... bởi bệnh ung nhọt... bởi bệnh lang ben... bởi bệnh lao... bởi bệnh động kinh... bởi bệnh hắc lào... bởi bệnh ngứa... bởi bệnh ghẻ... bởi bệnh nứt nẻ da... bởi bệnh vảy nến... bởi bệnh về máu... bởi bệnh về mật... bởi bệnh tiểu đường... bởi bệnh mụn nhọt ở vai... bởi bệnh mụn nhọt... bởi bệnh rò hậu môn... bởi bệnh khởi lên do mật... bởi bệnh khởi lên do đờm... bởi bệnh khởi lên do gió... bởi bệnh khởi lên do sự kết hợp của các thể dịch... bởi bệnh khởi lên do thời tiết thay đổi... bởi bệnh khởi lên do sinh hoạt không điều độ... bởi bệnh khởi lên do bị tấn công... bởi bệnh khởi lên do quả của nghiệp... bởi lạnh... bởi nóng... bởi đói... bởi khát... bởi phân... bởi nước tiểu... bởi sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát, vị ấy có thể bị xúc chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đi kèm – (đây là ý nghĩa của) phassena yadā phuṭṭhassa.

Paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti. Ādevaṃ paridevaṃ ādevanaṃ paridevanaṃ ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācā palāpaṃ vippalāpaṃ lālappaṃ lālappāyanaṃ lālappāyitattaṃ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na [Pg.289] nibbatteyya nābhinibbatteyya. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti (Tỳ khưu không nên than van ở bất cứ đâu). Sự than khóc, sự than van, việc than khóc, việc than van, tình trạng than khóc, tình trạng than van, lời nói lảm nhảm, lời nói viển vông, sự ba hoa, việc ba hoa, tình trạng ba hoa, vị ấy không nên làm, không nên phát sanh, không nên làm cho phát sanh, không nên tạo ra, không nên làm cho sanh khởi. Kuhiñcīti (ở bất cứ đâu) có nghĩa là ở bất cứ nơi nào, trong bất cứ điều gì, ở bất cứ chỗ nào; hoặc là ở bên trong, hoặc là ở bên ngoài, hoặc là cả bên trong lẫn bên ngoài – (đây là ý nghĩa của) paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Bhavañca nābhijappeyyāti. Kāmabhavaṃ na jappeyya, rūpabhavaṃ na jappeyya, arūpabhavaṃ na jappeyya na pajappeyya nābhijappeyyāti – bhavañca nābhijappeyya.

Bhavañca nābhijappeyyāti (Và không nên khao khát cõi hữu). Không nên mong cầu dục hữu, không nên mong cầu sắc hữu, không nên mong cầu vô sắc hữu; không nên mong mỏi, không nên khao khát – (đây là ý nghĩa của) bhavañca nābhijappeyya.

Bheravesu ca na sampavedheyyāti. Bheravāti ekenākārena bhayampi bheravampi taññeva. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘etaṃ nūna taṃ bhayaṃ bheravaṃ na jahe āgacchatī’’ti. Bahiddhārammaṇaṃ vuttaṃ sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā assā hatthī ahi vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā. Athāparena ākārena bhayaṃ vuccati ajjhattikaṃ cittasamuṭṭhānaṃ bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso, jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhīlabhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ susukābhayaṃ ājīvikabhayaṃ asilokabhayaṃ parisāya sārajjabhayaṃ madanabhayaṃ duggatibhayaṃ bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso. Bheravesu ca na sampavedheyyāti bherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na paritaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti – bheravesu ca na sampavedheyya.

Bheravesu ca na sampavedheyyāti (Và không nên run rẩy trước những điều kinh hãi). Bheravāti (điều kinh hãi), theo một phương diện, sự sợ hãi cũng là điều kinh hãi, chính nó là như vậy. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Chắc chắn rằng sự sợ hãi, điều kinh hãi ấy không đến với người đã từ bỏ nó’. Đối tượng bên ngoài được nói đến là: sư tử, cọp, báo, gấu, linh cẩu, chó sói, trâu rừng, ngựa, voi, rắn, bọ cạp, rết; hoặc là kẻ trộm, hoặc là những kẻ hung bạo, hoặc là những kẻ đã phạm tội, hoặc là những kẻ chưa phạm tội. Lại nữa, theo một phương diện khác, sự sợ hãi được nói đến là sự sợ hãi bên trong, phát sanh từ tâm: sự sợ hãi, sự kinh hoàng, sự sững sờ, sự dựng tóc gáy, sự dao động của tâm, sự hốt hoảng; sự sợ hãi sanh, sự sợ hãi già, sự sợ hãi bệnh, sự sợ hãi chết, sự sợ hãi vua chúa, sự sợ hãi trộm cướp, sự sợ hãi lửa, sự sợ hãi nước, sự sợ hãi tự khiển trách, sự sợ hãi người khác khiển trách, sự sợ hãi hình phạt, sự sợ hãi ác thú, sự sợ hãi sóng, sự sợ hãi cá sấu, sự sợ hãi nước xoáy, sự sợ hãi cá mập, sự sợ hãi về sinh kế, sự sợ hãi bị tiếng xấu, sự sợ hãi rụt rè trong hội chúng, sự sợ hãi say đắm, sự sợ hãi ác thú; sự sợ hãi, sự kinh hoàng, sự sững sờ, sự dựng tóc gáy, sự dao động của tâm, sự hốt hoảng. Bheravesu ca na sampavedheyyāti (Và không nên run rẩy trước những điều kinh hãi) có nghĩa là sau khi thấy hoặc nghe những điều kinh hãi, vị ấy không nên rung động, không nên run rẩy, không nên run sợ, không nên kinh hãi, không nên hốt hoảng, không nên hoảng sợ, không nên sợ hãi, không nên rơi vào kinh hoàng; vị ấy nên là người không sợ hãi, không sững sờ, không hốt hoảng, không bỏ chạy; nên sống với sự sợ hãi và kinh hoàng đã được từ bỏ, với sự dựng tóc gáy đã biến mất – (đây là ý nghĩa của) bheravesu ca na sampavedheyyā.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Phassena yadā phuṭṭhassa, paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci;

Bhavañca nābhijappeyya, bheravesu ca na sampavedheyyā’’ti.

‘Khi bị xúc chạm bởi sự xúc chạm, tỳ khưu không nên than van ở bất cứ đâu; và không nên khao khát cõi hữu, và không nên run rẩy trước những điều kinh hãi.’

159.

159.

Annānamatho pānānaṃ, khādanīyānamathopi vatthānaṃ;

Laddhā na sannidhiṃ kayirā, na ca parittase tāni alabhamāno.

Về các loại đồ ăn, và các loại đồ uống, về các loại vật thực, và cả các loại y phục; khi nhận được, không nên tích trữ, và không nên lo lắng khi không nhận được chúng.

Annānamatho [Pg.290] pānānaṃ, khādanīyānamathopi vatthānanti. Annānanti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ. Pānānanti aṭṭha pānāni – ambapānaṃ, jambupānaṃ, cocapānaṃ, mocapānaṃ, madhupānaṃ, muddikapānaṃ, sālukapānaṃ, phārusakapānaṃ. Aparānipi aṭṭha pānāni – kosambapānaṃ, kolapānaṃ, badarapānaṃ, ghatapānaṃ, telapānaṃ, payopānaṃ, yāgupānaṃ, rasapānaṃ. Khādanīyānanti piṭṭhakhajjakaṃ, pūvakhajjakaṃ, mūlakhajjakaṃ, tacakhajjakaṃ, pattakhajjakaṃ, pupphakhajjakaṃ, phalakhajjakaṃ. Vatthānanti cha cīvarāni – khomaṃ, kappāsikaṃ, koseyyaṃ, kambalaṃ, sāṇaṃ, bhaṅganti – annānamatho pānānaṃ khādanīyānamathopi vatthānaṃ.

Annānamatho pānānaṃ, khādanīyānamathopi vatthānanti (Về các loại đồ ăn, và các loại đồ uống, về các loại vật thực, và cả các loại y phục). Annānanti (các loại đồ ăn) là: cơm, cháo đặc, bột rang, cá, thịt. Pānānanti (các loại đồ uống) là tám loại thức uống: nước xoài, nước trám, nước chuối có hạt, nước chuối không hạt, nước mật ong, nước nho, nước củ sen, nước phārusaka. Tám loại thức uống khác nữa là: nước kosamba, nước táo ta, nước badara, nước bơ, nước dầu, nước sữa, cháo loãng, nước ép. Khādanīyānanti (các loại vật thực) là: vật thực làm bằng bột, bánh, củ, vỏ cây, lá, hoa, quả. Vatthānanti (các loại y phục) là sáu loại y: y bằng vải lanh, y bằng vải bông, y bằng vải lụa, y bằng len, y bằng vải gai, y bằng vải hỗn hợp – (đây là ý nghĩa của) annānamatho pānānaṃ khādanīyānamathopi vatthānaṃ.

Laddhā na sannidhiṃ kayirāti. Laddhāti laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya, na kaṭṭhadānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na dantakaṭṭhadānena, na mukhodakadānena, na cāṭukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭayayatāya, na pīṭhamaddikatāya, na vatthuvijjāya, na tiracchānavijjāya, na aṅgavijjāya, na nakkhattavijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅghapesaniyena, na vejjakammena, na navakammena, na piṇḍapaṭipiṇḍakena, na dānānuppadānena dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti – laddhā. Na sannidhiṃ kayirāti annasannidhiṃ pānasannidhiṃ vatthasannidhiṃ yānasannidhiṃ sayanasannidhiṃ gandhasannidhiṃ āmisasannidhiṃ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti – laddhā na sannidhiṃ kayirā.

‘Laddhā na sannidhiṃ kayirā’ có nghĩa là: ‘Laddhā’ là đã nhận được, đã thâu hoạch, đã đạt được, đã tìm thấy, đã nhận lại. (Nhận được) không phải do sự lừa dối, không phải do sự ba hoa, không phải do sự ra dấu hiệu, không phải do sự mắng nhiếc, không phải do việc dùng lợi lộc để tìm kiếm lợi lộc, không phải do việc cho củi, không phải do việc cho tre, không phải do việc cho lá cây, không phải do việc cho bông hoa, không phải do việc cho trái cây, không phải do việc cho xà phòng tắm, không phải do việc cho bột thơm, không phải do việc cho đất sét, không phải do việc cho tăm xỉa răng, không phải do việc cho nước rửa mặt, không phải do sự tâng bốc, không phải do sự nói năng lấp lửng, không phải do sự bồng ẵm con nít, không phải do sự xông vào nhà người, không phải do khoa học về đất đai, không phải do tà học, không phải do khoa học về tướng số, không phải do khoa học về thiên văn, không phải do việc đi làm sứ giả, không phải do việc đi đưa tin, không phải do việc đi đưa tin chạy bộ, không phải do nghề y, không phải do công việc mới, không phải do việc đổi vật thực khất thực, không phải do việc cho đi cho lại. (Mà là) đã nhận được, đã thâu hoạch, đã đạt được, đã tìm thấy, đã nhận lại một cách đúng Pháp, một cách công bằng – đó là ý nghĩa của ‘laddhā’. ‘Na sannidhiṃ kayirā’ có nghĩa là: không nên cất giữ, không nên làm cho sanh khởi, không nên làm cho sanh khởi tốt đẹp, không nên làm cho phát sanh, không nên làm cho phát sanh vượt bậc việc tích trữ đồ ăn, tích trữ đồ uống, tích trữ y phục, tích trữ xe cộ, tích trữ chỗ nằm, tích trữ hương liệu, tích trữ vật thực – đó là ý nghĩa của ‘laddhā na sannidhiṃ kayirā’.

Na ca parittase tāni alabhamānoti. Annaṃ vā na labhāmi, pānaṃ vā na labhāmi, vatthaṃ vā na labhāmi, kulaṃ vā na labhāmi, gaṇaṃ vā na labhāmi, āvāsaṃ vā na labhāmi, lābhaṃ vā na labhāmi, yasaṃ vā na labhāmi, pasaṃsaṃ vā na labhāmi, sukhaṃ vā na labhāmi, cīvaraṃ vā na labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi, senāsanaṃ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṃ vā na labhāmi, ‘‘appaññātomhī’’ti na taseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya[Pg.291], abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti – na ca parittase tāni alabhamāno.

‘Na ca parittase tāni alabhamāno’ có nghĩa là: (Nghĩ rằng:) “Ta không nhận được đồ ăn, hoặc ta không nhận được đồ uống, hoặc ta không nhận được y phục, hoặc ta không nhận được gia đình (thí chủ), hoặc ta không nhận được giáo chúng, hoặc ta không nhận được trú xứ, hoặc ta không nhận được lợi lộc, hoặc ta không nhận được danh tiếng, hoặc ta không nhận được lời tán dương, hoặc ta không nhận được sự an lạc, hoặc ta không nhận được y, hoặc ta không nhận được vật thực khất thực, hoặc ta không nhận được sàng tọa, hoặc ta không nhận được dược phẩm trị bệnh là vật dụng cần thiết cho người bệnh, hoặc ta không nhận được người chăm sóc bệnh, ta là người không được biết đến,” vị ấy không nên run sợ, không nên quá run sợ, không nên run sợ khắp nơi, không nên sợ hãi, không nên rơi vào kinh hoàng; nên là người không khiếp sợ, không kinh hãi, không run rẩy, không bỏ chạy, nên sống với sự sợ hãi và kinh hoàng đã được đoạn trừ, với sự dựng tóc gáy đã biến mất – đó là ý nghĩa của ‘na ca parittase tāni alabhamāno’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy rằng –

‘‘Annānamatho pānānaṃ, khādanīyānamathopi vatthānaṃ;

Laddhā na sannidhiṃ kayirā, na ca parittase tāni alabhamāno’’ti.

“Sau khi nhận được đồ ăn hoặc đồ uống, hoặc vật thực và cả y phục; không nên thực hành việc tích trữ, và không nên run sợ khi không nhận được chúng.”

160.

160.

Jhāyī na pādalolassa, virame kukkuccā nappamajjeyya;

Athāsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya.

Vị hành thiền không nên có chân lăng xăng, nên từ bỏ sự hối hận, không nên dể duôi; rồi vị tỳ khưu nên trú ngụ ở các chỗ ngồi, các chỗ nằm ít tiếng động.

Jhāyī na pādalolassāti. Jhāyīti paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi jhānena jhāyī, tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenapi jhānena jhāyī, avitakkavicāramattenapi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenapi jhānena jhāyī, sappītikenapi jhānena jhāyī, nippītikenapi jhānena jhāyī, pītisahagatenapi jhānena jhāyī, sātasahagatenapi jhānena jhāyī, sukhasahagatenapi jhānena jhāyī, upekkhāsahagatenapi jhānena jhāyī, suññatenapi jhānena jhāyī, animittenapi jhānena jhāyī, appaṇihitenapi jhānena jhāyī, lokiyenapi jhānena jhāyī, lokuttarenapi jhānena jhāyī, jhānarato ekattamanuyutto paramatthagarukoti – jhāyī.

‘Jhāyī na pādalolassa’ có nghĩa là: ‘Jhāyī’ là người hành thiền với thiền thứ nhất, là người hành thiền với thiền thứ hai, là người hành thiền với thiền thứ ba, là người hành thiền với thiền thứ tư, là người hành thiền với thiền có tầm có tứ, là người hành thiền với thiền không tầm chỉ có tứ, là người hành thiền với thiền không tầm không tứ, là người hành thiền với thiền có hỷ, là người hành thiền với thiền không hỷ, là người hành thiền với thiền đi kèm với hỷ, là người hành thiền với thiền đi kèm với sự dễ chịu, là người hành thiền với thiền đi kèm với lạc, là người hành thiền với thiền đi kèm với xả, là người hành thiền với thiền không tánh, là người hành thiền với thiền vô tướng, là người hành thiền với thiền vô nguyện, là người hành thiền với thiền hiệp thế, là người hành thiền với thiền siêu thế, là người thích thú trong thiền, chuyên tâm vào sự đơn độc, tôn trọng lợi ích tối thượng – đó là ý nghĩa của ‘jhāyī’.

Na pādalolassāti. Kathaṃ pādalolo hoti? Idhekacco pādaloliyena samannāgato hoti ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto viharati. Evampi pādalolo hoti.

‘Na pādalolassa’ có nghĩa là: Thế nào là người có chân lăng xăng? Ở đây, có người có tánh chân lăng xăng, đi từ chùa này đến chùa kia, từ vườn này đến vườn kia, từ làng này đến làng kia, từ thị trấn này đến thị trấn kia, từ thành phố này đến thành phố kia, từ xứ này đến xứ kia, từ vùng này đến vùng kia, sống chuyên tâm vào việc đi đường dài, đi không dừng nghỉ. Như vậy cũng là người có chân lăng xăng.

Atha vā bhikkhu antopisaṅghārāme pādaloliyena samannāgato hoti. Na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṃ gacchati vihārato vihāraṃ gacchati aḍḍhayogato [Pg.292] aḍḍhayogaṃ gacchati pāsādato pāsādaṃ gacchati hammiyato hammiyaṃ gacchati guhāya guhaṃ gacchati leṇato leṇaṃ gacchati kuṭito kuṭiṃ gacchati kūṭāgārato kūṭāgāraṃ gacchati aṭṭato aṭṭaṃ gacchati māḷato māḷaṃ gacchati uddaṇḍato uddaṇḍaṃ gacchati upaṭṭhānasālato upaṭṭhānasālaṃ gacchati maṇḍalamāḷato maṇḍalamāḷaṃ gacchati rukkhamūlato rukkhamūlaṃ gacchati. Yattha vā pana bhikkhū nisīdanti tahiṃ gacchati, tattha ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṃ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṃ vā catuttho hoti. Tattha bahuṃ samphappalāpaṃ palapati, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ yānakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ iti bhavābhavakathaṃ iti vā. Evampi pādalolo hoti.

Hoặc là, vị tỳ khưu có tánh chân lăng xăng ngay trong khuôn viên tu viện. Không vì lợi ích, không vì lý do, với tâm phóng dật, không an tịnh, vị ấy đi từ khu nhà này đến khu nhà kia, đi từ tịnh xá này đến tịnh xá kia, đi từ nhà nóc cong này đến nhà nóc cong kia, đi từ lầu đài này đến lầu đài kia, đi từ nhà có gác thượng này đến nhà có gác thượng kia, đi từ hang động này đến hang động kia, đi từ sơn động này đến sơn động kia, đi từ cốc này đến cốc kia, đi từ nhà có mái nhọn này đến nhà có mái nhọn kia, đi từ tháp canh này đến tháp canh kia, đi từ sảnh đường này đến sảnh đường kia, đi từ nơi để đồ này đến nơi để đồ kia, đi từ trai đường này đến trai đường kia, đi từ sảnh tròn này đến sảnh tròn kia, đi từ gốc cây này đến gốc cây kia. Hoặc nơi nào có các vị tỳ khưu đang ngồi, vị ấy đi đến đó. Ở đó, vị ấy trở thành người thứ hai của một người, hoặc người thứ ba của hai người, hoặc người thứ tư của ba người. Ở đó, vị ấy nói nhiều lời vô ích, chẳng hạn như: chuyện vua chúa, chuyện trộm cướp, chuyện đại thần, chuyện quân đội, chuyện sợ hãi, chuyện chiến tranh, chuyện ăn, chuyện uống, chuyện y phục, chuyện xe cộ, chuyện giường nệm, chuyện vòng hoa, chuyện hương liệu, chuyện bà con, chuyện làng xóm, chuyện thị trấn, chuyện thành phố, chuyện xứ sở, chuyện phụ nữ, chuyện anh hùng, chuyện ngã ba đường, chuyện bến nước, chuyện người đã khuất, chuyện vẩn vơ, chuyện thế gian, chuyện biển cả, chuyện về thường kiến và đoạn kiến. Như vậy cũng là người có chân lăng xăng.

Na pādalolassāti. Pādaloliyaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya careyya vicareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya, paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanā samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto paramatthagarukoti – jhāyī na pādalolassa.

Về câu 'Không lăng xăng chân tay'. Nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu sự lăng xăng của chân; nên xa lánh, nên từ bỏ, nên tránh xa, nên thoát ra, nên giải thoát, nên hoàn toàn giải thoát, nên không còn liên hệ khỏi sự lăng xăng của chân; nên trú, nên đi, nên đi lại, nên duy trì oai nghi, nên hành xử, nên bảo hộ, nên nuôi mạng, nên làm cho nuôi mạng với tâm không bị giới hạn. Nên là người thích thú nơi độc cư, nên là người hoan hỷ nơi độc cư, nên chuyên tâm vào sự tĩnh lặng của nội tâm, nên là người không từ bỏ thiền định, nên là người thành tựu minh sát, nên là người phát triển (việc ở) các trú xứ thanh vắng, là người thiền định, là người hoan hỷ trong thiền định, là người chuyên tâm vào sự đơn độc, là người xem trọng lợi ích tối thượng – (đây là ý nghĩa của) người thiền định không lăng xăng chân tay.

Virame kukkuccā nappamajjeyyāti. Kukkuccanti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ, pādakukkuccampi kukkuccaṃ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā, yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – idaṃ vuccati kukkuccaṃ.

Về câu ‘Nên từ bỏ hối hận, không nên dễ duôi’. Hối hận là: sự hối hận về tay cũng là hối hận, sự hối hận về chân cũng là hối hận, sự hối hận về tay và chân cũng là hối hận; tưởng điều không thích hợp là thích hợp, tưởng điều thích hợp là không thích hợp, tưởng điều không có lỗi là có lỗi, tưởng điều có lỗi là không có lỗi. Sự hối hận, trạng thái hối hận, bản chất của sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý như vậy nào – đây được gọi là hối hận.

Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho? ‘‘Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita’’nti uppajjati kukkuccaṃ cetaso [Pg.293] vippaṭisāro manovilekho, ‘‘kataṃ me vacīduccaritaṃ, akataṃ me vacīsucarita’’nti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho, ‘‘kataṃ me manoduccaritaṃ, akataṃ me manosucaritanti…pe… ‘‘kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī’’ti uppajjati kukkuccaṃ…pe… manovilekho, ‘‘kataṃ me adinnādānaṃ… kato me kāmesumicchācāro… kato me musāvādo… katā me pisuṇavācā… katā me pharusavācā… kato me samphappalāpo… katā me abhijjhā… kato me byāpādo… katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Lại nữa, do hai nguyên nhân mà sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý sanh khởi – do đã làm và do đã không làm. Do đã làm và do đã không làm, sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý sanh khởi như thế nào? (Nghĩ rằng:) ‘Thân ác hạnh đã được ta làm, thân thiện hạnh đã không được ta làm’, sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý sanh khởi. (Nghĩ rằng:) ‘Khẩu ác hạnh đã được ta làm, khẩu thiện hạnh đã không được ta làm’, sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý sanh khởi. (Nghĩ rằng:) ‘Ý ác hạnh đã được ta làm, ý thiện hạnh đã không được ta làm’... (tương tự)... (Nghĩ rằng:) ‘Sự sát sanh đã được ta làm, sự từ bỏ sát sanh đã không được ta làm’, sự hối hận... (tương tự)... sự day dứt của ý sanh khởi. (Nghĩ rằng:) ‘Sự trộm cắp đã được ta làm... tà hạnh trong các dục đã được ta làm... nói dối đã được ta làm... nói đâm thọc đã được ta làm... nói lời thô ác đã được ta làm... nói lời vô ích đã được ta làm... tham lam đã được ta làm... sân hận đã được ta làm... tà kiến đã được ta làm, chánh kiến đã không được ta làm’, sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý sanh khởi. Như vậy, do đã làm và do đã không làm mà sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý sanh khởi.

Atha vā ‘‘sīlesumhi na paripūrakārī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho, ‘‘indriyesumhi aguttadvāro’’ti…pe… ‘‘bhojane amattaññumhī’’ti… ‘‘jāgariyaṃ ananuyuttomhī’’ti… ‘‘na satisampajaññena samannāgatomhī’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro sammappadhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro iddhipādā’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañcindriyānī’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañca balānī’’ti… ‘‘abhāvitā me satta bojjhaṅgā’’ti… ‘‘abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti… ‘‘dukkhaṃ me apariññāta’’nti… ‘‘samudayo me appahīno’’ti… ‘‘maggo me abhāvito’’ti… ‘‘nirodho me asacchikato’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Virame kukkuccāti kukkuccā ārameyya virameyya paṭivirameyya kukkuccaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya. Kukkuccā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – virame kukkuccā.

Hoặc là, (nghĩ rằng:) ‘Ta không phải là người thực hành viên mãn các giới’, sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý sanh khởi. (Nghĩ rằng:) ‘Ta không hộ trì các căn’... (tương tự)... ‘Ta không biết tiết độ trong ăn uống’... ‘Ta không chuyên tâm vào sự tỉnh thức’... ‘Ta không thành tựu chánh niệm và tỉnh giác’... ‘Bốn niệm xứ đã không được ta tu tập’... ‘Bốn chánh cần đã không được ta tu tập’... ‘Bốn như ý túc đã không được ta tu tập’... ‘Năm căn đã không được ta tu tập’... ‘Năm lực đã không được ta tu tập’... ‘Bảy giác chi đã không được ta tu tập’... ‘Bát Thánh Đạo đã không được ta tu tập’... ‘Khổ đã không được ta liễu tri’... ‘Tập đã không được ta đoạn tận’... ‘Đạo đã không được ta tu tập’... ‘Diệt đã không được ta chứng ngộ’, sự hối hận, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của ý sanh khởi. Về câu ‘Nên từ bỏ hối hận’: nên xa lánh, nên từ bỏ, nên tránh xa khỏi sự hối hận; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu sự hối hận. Nên xa lánh, nên từ bỏ, nên tránh xa, nên thoát ra, nên giải thoát, nên hoàn toàn giải thoát, nên không còn liên hệ khỏi sự hối hận; nên trú với tâm không bị giới hạn. Đây là ý nghĩa của câu: ‘Nên từ bỏ hối hận’.

Nappamajjeyyāti sakkaccakārī assa sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro appamādo kusalesu dhammesu. ‘‘Kadāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya’’nti? Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu[Pg.294]. ‘‘Kadāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ…pe… paññākkhandhaṃ… vimuttikkhandhaṃ… vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ… kadāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyya’’nti? Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti – virame kukkuccā nappamajjeyya.

Về câu ‘Không nên dễ duôi’: Nên là người hành động một cách trân trọng, nên là người hành động một cách liên tục, nên là người hành động một cách kiên trì, nên có hạnh không co rút, nên không từ bỏ ý muốn, nên không từ bỏ gánh nặng, nên không dễ duôi trong các thiện pháp. (Nghĩ rằng:) ‘Khi nào ta sẽ làm cho viên mãn giới uẩn chưa viên mãn, hoặc sẽ hỗ trợ giới uẩn đã viên mãn bằng trí tuệ ở các nơi chốn ấy?’ Dục, tinh tấn, nỗ lực, cố gắng, sức mạnh, không thối chuyển, niệm, tỉnh giác, nhiệt tâm, cần mẫn, quyết định, chuyên chú, không dễ duôi trong các thiện pháp nào ở đó. (Nghĩ rằng:) ‘Khi nào ta sẽ làm cho viên mãn định uẩn chưa viên mãn... (tương tự)... tuệ uẩn... giải thoát uẩn... giải thoát tri kiến uẩn... Khi nào ta sẽ liễu tri khổ chưa được liễu tri, hoặc sẽ đoạn tận các phiền não chưa được đoạn tận, hoặc sẽ tu tập đạo chưa được tu tập, hoặc sẽ chứng ngộ diệt chưa được chứng ngộ?’ Dục, tinh tấn, nỗ lực, cố gắng, sức mạnh, không thối chuyển, niệm, tỉnh giác, nhiệt tâm, cần mẫn, quyết định, chuyên chú, không dễ duôi trong các thiện pháp nào ở đó. Đây là ý nghĩa của câu: ‘Nên từ bỏ hối hận, không nên dễ duôi’.

Athāsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyyāti. Athāti padasandhi…pe… āsanaṃ vuccati yattha nisīdati – mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. Sayanaṃ vuccati senāsanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti – athāsanesu sayanesu.

Về câu ‘Và ở tại các chỗ ngồi, chỗ nằm, nơi ít tiếng động, vị tỳ khưu nên trú’. ‘Atha’ là sự nối từ... (tương tự)... Chỗ ngồi được gọi là nơi người ta ngồi – giường, ghế, nệm, chiếu, tấm da, thảm cỏ, thảm lá, thảm rơm. Chỗ nằm được gọi là sàng tọa, tịnh xá, nhà một mái, lầu đài, nhà có gác thượng, hang động. Đây là ý nghĩa của câu: ‘Và ở tại các chỗ ngồi, chỗ nằm’.

Appasaddesu bhikkhu vihareyyāti. Appasaddesu appanigghosesu vijanavātesu manussarāhasseyyakesu paṭisallānasāruppesu senāsanesu careyya vicareyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – athāsanesu sayanesu appasaddesu bhikkhu vihareyya.

Về câu ‘Vị tỳ khưu nên trú ở nơi ít tiếng động’. Tại các sàng tọa ít tiếng động, ít tiếng ồn ào, vắng vẻ, kín đáo xa người, thích hợp cho việc độc cư, vị ấy nên đi, nên đi lại, nên trú, nên duy trì oai nghi, nên hành xử, nên bảo hộ, nên nuôi mạng, nên làm cho nuôi mạng. Đây là ý nghĩa của câu: ‘Và ở tại các chỗ ngồi, chỗ nằm, nơi ít tiếng động, vị tỳ khưu nên trú’.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Jhāyī na pādalolassa, virame kukkuccā nappamajjeyya;

Athāsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyyā’’ti.

‘Vị thiền giả không nên có chân tay bồn chồn, nên từ bỏ sự hối hận, không nên phóng dật. Kế đó, vị tỳ khưu nên trú ở các chỗ ngồi, chỗ nằm vắng lặng.’

161.

161.

Niddaṃ na bahulīkareyya, jāgariyaṃ bhajeyya ātāpī;

Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍaṃ, methunaṃ vippajahe savibhūsaṃ.

Người có sự nhiệt tâm không nên ngủ nhiều, nên thực hành sự tỉnh thức. Nên từ bỏ sự lười biếng, sự lừa dối, sự cười giỡn, sự vui đùa, sự giao hợp cùng với các đồ trang sức.

Niddaṃ na bahulīkareyyāti. Rattindivaṃ chakoṭṭhāsaṃ kāretvā pañcakoṭṭhāsaṃ paṭipajjeyya ekakoṭṭhāsaṃ nippajjeyyāti – niddaṃ na bahulīkareyya.

Về câu ‘Không nên ngủ nhiều’: Sau khi chia ngày và đêm thành sáu phần, nên thực hành (tỉnh thức) trong năm phần, nên nằm nghỉ trong một phần. Như thế là ‘không nên ngủ nhiều’.

Jāgariyaṃ bhajeyya ātāpīti. Idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheyya, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheyya, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ [Pg.295] dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeyya pādepādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheyya.

Về câu ‘Người có sự nhiệt tâm nên thực hành sự tỉnh thức’: Ở đây, vị tỳ khưu ban ngày nên gột sạch tâm khỏi các pháp triền cái bằng cách đi kinh hành và ngồi (thiền). Trong canh đầu của đêm, nên gột sạch tâm khỏi các pháp triền cái bằng cách đi kinh hành và ngồi (thiền). Trong canh giữa của đêm, nên nằm xuống trong tư thế con sư tử về phía hông bên phải, gác chân này lên chân kia, chánh niệm tỉnh giác, tác ý trong tâm tưởng về sự đứng dậy. Trong canh cuối của đêm, sau khi đã thức dậy, nên gột sạch tâm khỏi các pháp triền cái bằng cách đi kinh hành và ngồi (thiền).

Jāgariyaṃ bhajeyyāti jāgariyaṃ bhajeyya sambhajeyya seveyya niseveyya saṃseveyya paṭiseveyyāti – jāgariyaṃ bhajeyya.

Về câu ‘Nên thực hành sự tỉnh thức’: (Nghĩa là) nên thực hành sự tỉnh thức, nên thực hành tốt, nên thân cận, nên chuyên tâm, nên thân cận tốt, nên thực hành lặp đi lặp lại. Như thế là ‘nên thực hành sự tỉnh thức’.

Ātāpīti. Ātappaṃ vuccati vīriyaṃ. Yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo ṭhiti asithilaparakkamatā anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggaho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo. Iminā ātāpena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato so vuccati ātāpīti – jāgariyaṃ bhajeyya ātāpī.

Về từ ‘Nhiệt tâm’ (ātāpī): Sự nhiệt tâm (ātappa) được gọi là sự tinh tấn. Bất cứ sự khởi đầu tinh tấn nào thuộc về tâm, sự ra đi, sự cố gắng, sự nỗ lực, sự gắng sức, sự hăng hái, sự kiên trì, sức mạnh, sự vững vàng, sự cố gắng không sút giảm, sự không từ bỏ ý muốn, sự không từ bỏ trách nhiệm, sự đảm đương trách nhiệm, sự tinh tấn, tinh tấn căn, tinh tấn lực, chánh tinh tấn. Vị nào được trang bị, được trang bị đầy đủ, đã đạt đến, đã đạt đến đầy đủ, đã thành tựu, đã thành tựu viên mãn, đã hội đủ sự nhiệt tâm này, vị ấy được gọi là người có sự nhiệt tâm (ātāpī). Như thế là ‘người có sự nhiệt tâm nên thực hành sự tỉnh thức’.

Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍaṃ, methunaṃ vippajahe savibhūsanti. Tandīti tandī tandiyanā tandiyitattaṃ tandimanakatā ālasyaṃ ālasyāyanā ālasyāyitattaṃ. Māyā vuccati vañcanikā cariyā. Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā…pe… vācāya manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati. Mā maṃ jaññāti icchati, mā maṃ jaññāti saṅkappeti, mā maṃ jaññāti vācaṃ bhāsati, mā maṃ jaññāti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā – ayaṃ vuccati māyā. Hassanti idhekacco ativelaṃ dantavidaṃsakaṃ hasati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘kumārakamidaṃ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṃ ativelaṃ dantavidaṃsakaṃ hasita’’nti.

Về câu ‘Nên từ bỏ sự lười biếng, sự lừa dối, sự cười giỡn, sự vui đùa, sự giao hợp cùng với các đồ trang sức’: ‘Lười biếng’ (tandī) là sự lười biếng, trạng thái lười biếng, bản chất lười biếng, tâm lười biếng, sự biếng nhác, trạng thái biếng nhác, bản chất biếng nhác. ‘Lừa dối’ (māyā) được gọi là hành vi gian trá. Ở đây, có người sau khi làm điều ác hạnh qua thân... qua lời, qua ý, vì muốn che giấu điều đó, họ khởi lên ý muốn xấu xa. Họ mong muốn: ‘Mong rằng họ không biết ta,’ họ suy nghĩ: ‘Mong rằng họ không biết ta,’ họ nói lời: ‘Mong rằng họ không biết ta,’ họ cố gắng bằng thân: ‘Mong rằng họ không biết ta.’ Bất cứ sự lừa dối, sự xảo trá, sự gian trá, sự lừa gạt, sự che đậy, sự giấu giếm, sự tránh né, sự ẩn giấu, sự che giấu kỹ, sự bao che, sự che đậy hoàn toàn, hành động không bộc lộ, hành động không hiển nhiên, sự che đậy khéo léo, hành vi xấu xa nào có tính chất như vậy – đây được gọi là sự lừa dối. Về ‘cười giỡn’ (hassa): Ở đây, có người cười quá mức, nhe cả răng ra. Điều này đã được đức Thế Tôn nói: ‘Này các tỳ khưu, trong giới luật của bậc Thánh, việc cười quá mức, nhe cả răng ra, là điều trẻ con.’

Khiḍḍāti dve khiḍḍā – kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca khiḍḍā. Katamā kāyikā khiḍḍā? Hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti, rathehipi kīḷanti, dhanūhipi kīḷanti, aṭṭhapadehipi kīḷanti, dasapadehipi kīḷanti, ākāsepi kīḷanti, parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi kīḷanti, salākahatthenapi kīḷanti, akkhenapi kīḷanti, paṅkacīrenapi kīḷanti[Pg.296], vaṅkakenapi kīḷanti, mokkhacikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti, dhanukenapi kīḷanti, akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti – ayaṃ kāyikā khiḍḍā. Katamā vācasikā khiḍḍā? Mukhabherikaṃ mukhālambaraṃ mukhaḍiṇḍimakaṃ mukhavalimakaṃ mukhabheruḷakaṃ mukhadaddarikaṃ nāṭakaṃ lāpaṃ gītaṃ davakammaṃ – ayaṃ vācasikā khiḍḍā.

Về ‘vui đùa’ (khiḍḍā): Có hai loại vui đùa – vui đùa qua thân và vui đùa qua lời. Vui đùa qua thân là gì? Họ chơi với voi, chơi với ngựa, chơi với xe, chơi với cung, chơi cờ tám ô, chơi cờ mười ô, chơi nhào lộn trên không, chơi trò đi trên đường vòng, chơi ném sỏi, chơi trò tung hứng, chơi trò thổi kèn lá, chơi với cày nhỏ, chơi trò trồng cây chuối, chơi với chong chóng lá cọ, chơi với đồ chơi bằng lá, chơi với xe nhỏ, chơi với cung nhỏ, chơi trò đoán chữ, chơi trò đoán ý nghĩ, chơi trò giả làm người tàn tật – đây là sự vui đùa qua thân. Vui đùa qua lời là gì? Giả tiếng trống bằng miệng, giả tiếng nhạc bằng miệng, giả tiếng chiêng bằng miệng, giả tiếng sáo bằng miệng, giả tiếng trống lớn bằng miệng, giả tiếng trống nhỏ bằng miệng, diễn kịch, nói chuyện phiếm, ca hát, làm trò hề – đây là sự vui đùa qua lời.

Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti. Kiṃkāraṇā vuccati methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃkāraṇā vuccati methunadhammo. Yathā ubho kalahakārakā methunakāti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā…pe… ubho bhassakārakā… ubho adhikaraṇakārakā… ubho vivādakārakā… ubho vādino… ubho sallāpakā methunakāti vuccanti; evameva ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃkāraṇā vuccati methunadhammo.

Pháp giao hợp (methunadhammo) là pháp bất thiện, là pháp của dân làng, là pháp của kẻ hạ tiện, là thô tục, có sự rửa ráy làm kết thúc, là việc kín đáo, là sự kết hợp của hai người. Vì lý do gì nó được gọi là pháp giao hợp? Đó là pháp (dhammo) của hai người (ubhinnaṃ) có lòng tham ái, có lòng tham ái mãnh liệt, bị ô nhiễm, bị ám ảnh, có tâm bị chiếm đoạt, hai người tương tự nhau; vì lý do đó nó được gọi là pháp giao hợp. Giống như hai người cãi vã được gọi là một cặp (methunakā), hai người gây gổ... hai người nói chuyện... hai người gây tranh chấp... hai người tranh luận... hai người có cùng quan điểm... hai người trò chuyện được gọi là một cặp; cũng vậy, đó là pháp của hai người có lòng tham ái, có lòng tham ái mãnh liệt, bị ô nhiễm, bị ám ảnh, có tâm bị chiếm đoạt, hai người tương tự nhau; vì lý do đó nó được gọi là pháp giao hợp.

Vibhūsāti dve vibhūsā – atthi agāriyassa vibhūsā, atthi pabbajitassa vibhūsā. Katamā agāriyassa vibhūsā? Kesā ca massu ca mālā ca gandhā ca vilepanā ca ābharaṇā ca pilandhanā ca vatthañca sayanāsanañca veṭhanañca ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāvilepanaṃ mukhacuṇṇakaṃ mukhalepaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍanāḷiyaṃ khaggaṃ chattaṃ citrā upāhanā uṇhīsaṃ maṇiṃ vāḷabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā – ayaṃ agāriyassa vibhūsā. Katamā pabbajitassa vibhūsā? Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā gedhitatā gedhitattaṃ capalatā cāpalyaṃ – ayaṃ pabbajitassa vibhūsā.

Về sự trang điểm: có hai sự trang điểm – có sự trang điểm của người tại gia, có sự trang điểm của người xuất gia. Sự trang điểm của người tại gia là gì? Tóc và râu, vòng hoa và hương thơm, và vật thoa phết, đồ trang sức và vật đeo, y phục và giường ghế, khăn quấn, sự xoa bóp, sự chà xát, sự tắm rửa, sự đấm bóp, gương soi, thuốc kẻ mắt, vòng hoa và vật thoa phết, phấn thoa mặt, thuốc bôi mặt, vòng tay, vật buộc búi tóc, gậy và ống, gươm, lọng, giày dép sặc sỡ, khăn đội đầu, ngọc, quạt lông, các y phục trắng có tua dài, vân vân – đây là sự trang điểm của người tại gia. Sự trang điểm của người xuất gia là gì? Sự trang điểm y, sự trang điểm bát, sự trang điểm chỗ ở, hoặc sự tô điểm, sự trang điểm, sự vui đùa, sự vui đùa xung quanh, sự tham muốn, tính chất tham muốn, sự dao động, tính chất nông nổi đối với thân thể hôi thối này hoặc đối với các vật dụng bên ngoài – đây là sự trang điểm của người xuất gia.

Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍaṃ, methunaṃ vippajahe savibhūsanti. Tandiñca māyañca hassañca khiḍḍañca methunadhammañca savibhūsaṃ saparivāraṃ saparibhaṇḍaṃ saparikkhāraṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍaṃ, methunaṃ vippajahe savibhūsaṃ.

Về câu ‘Nên từ bỏ sự lười biếng, lừa dối, vui cười, đùa giỡn, việc dâm dục cùng với sự trang điểm’: (Nghĩa là) nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu sự lười biếng, sự lừa dối, sự vui cười, sự đùa giỡn, và pháp dâm dục cùng với sự trang điểm, cùng với đoàn tùy tùng, cùng với vật dụng, cùng với vật phụ thuộc của nó. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘Nên từ bỏ sự lười biếng, lừa dối, vui cười, đùa giỡn, việc dâm dục cùng với sự trang điểm.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Niddaṃ [Pg.297] na bahulīkareyya, jāgariyaṃ bhajeyya ātāpī;

Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍaṃ, methunaṃ vippajahe savibhūsa’’nti.

‘Bậc nhiệt tâm không nên ngủ nhiều, nên thực hành sự tỉnh thức; nên từ bỏ sự lười biếng, lừa dối, vui cười, đùa giỡn, việc dâm dục cùng với sự trang điểm.’

162.

162.

Āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ, no vidahe athopi nakkhattaṃ;

Virutañca gabbhakaraṇaṃ, tikicchaṃ māmako na seveyya.

Người của ta không nên thực hành bùa chú, giải mộng, xem tướng, và cả chiêm tinh; (cũng không nên thực hành) giải đoán tiếng kêu của loài vật và thuật làm cho thụ thai, không nên thực hành việc chữa bệnh.

Āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ, no vidahe athopi nakkhattanti. Āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ payojenti, nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite parasenapaccatthikesu paccāmittesu ītiṃ uppādenti, upaddavaṃ uppādenti, rogaṃ uppādenti, pajjarakaṃ karonti, sūlaṃ karonti, visūcikaṃ karonti, pakkhandikaṃ karonti. Evaṃ āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ payojenti.

Về câu ‘Không nên thực hành bùa chú, giải mộng, xem tướng, và cả chiêm tinh’: Những người thực hành bùa chú thì thực hành bùa chú; khi thành phố bị bao vây hoặc khi trận chiến xảy ra, họ tạo ra tai ương, họ tạo ra hiểm họa, họ tạo ra bệnh tật, họ làm cho già yếu, họ gây ra đau nhói, họ gây ra bệnh tả, họ gây ra bệnh kiết lỵ đối với quân địch, kẻ thù, đối phương. Như vậy, những người thực hành bùa chú thì thực hành bùa chú.

Supinapāṭhakā supinaṃ ādisanti, yo pubbaṇhasamayaṃ supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti. Yo majjhanhikasamayaṃ supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti. Yo sāyanhasamayaṃ supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti. Yo purime yāme…pe… yo majjhime yāme… yo pacchime yāme… yo dakkhiṇena passena nipanno… yo vāmena passena nipanno… yo uttānaṃ nipanno… yo avakujja nipanno… yo candaṃ passati… yo sūriyaṃ passati… yo mahāsamuddaṃ passati… yo sineruṃ pabbatarājānaṃ passati… yo hatthiṃ passati… yo assaṃ passati… yo rathaṃ passati… yo pattiṃ passati… yo senābyūhaṃ passati… yo ārāmarāmaṇeyyakaṃ passati… yo vanarāmaṇeyyakaṃ passati… yo bhūmirāmaṇeyyakaṃ passati… yo pokkharaṇīrāmaṇeyyakaṃ passati, evaṃ vipāko hotīti. Evaṃ supinapāṭhakā supinaṃ ādisanti.

Những người giải mộng thì giải đoán giấc mộng (như sau): ‘Người nào thấy mộng vào buổi sáng, kết quả sẽ là như vậy. Người nào thấy mộng vào buổi trưa, kết quả sẽ là như vậy. Người nào thấy mộng vào buổi chiều, kết quả sẽ là như vậy. Người nào (thấy mộng) vào canh đầu… người nào vào canh giữa… người nào vào canh cuối… người nào nằm nghiêng bên phải… người nào nằm nghiêng bên trái… người nào nằm ngửa… người nào nằm sấp… người nào thấy mặt trăng… người nào thấy mặt trời… người nào thấy biển lớn… người nào thấy vua núi Sineru… người nào thấy voi… người nào thấy ngựa… người nào thấy xe… người nào thấy bộ binh… người nào thấy quân đội dàn trận… người nào thấy khu vườn khả ái… người nào thấy khu rừng khả ái… người nào thấy vùng đất khả ái… người nào thấy hồ sen khả ái, kết quả sẽ là như vậy.’ Như vậy, những người giải mộng thì giải đoán giấc mộng.

Lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṃ ādisanti – maṇilakkhaṇaṃ daṇḍalakkhaṇaṃ vatthalakkhaṇaṃ asilakkhaṇaṃ usulakkhaṇaṃ dhanulakkhaṇaṃ āvudhalakkhaṇaṃ itthilakkhaṇaṃ purisalakkhaṇaṃ kumārikālakkhaṇaṃ kumāralakkhaṇaṃ dāsilakkhaṇaṃ dāsalakkhaṇaṃ hatthilakkhaṇaṃ assalakkhaṇaṃ mahiṃsalakkhaṇaṃ usabhalakkhaṇaṃ goṇalakkhaṇaṃ [Pg.298] ajalakkhaṇaṃ meṇḍalakkhaṇaṃ kukkuṭalakkhaṇaṃ vaṭṭalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇaṃ kaṇṇikālakkhaṇaṃ kacchapalakkhaṇaṃ migalakkhaṇaṃ iti vāti. Evaṃ lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṃ ādisanti.

Những người xem tướng thì giải đoán các tướng – tướng của ngọc, tướng của gậy, tướng của vải, tướng của gươm, tướng của tên, tướng của cung, tướng của vũ khí, tướng của phụ nữ, tướng của đàn ông, tướng của bé gái, tướng của bé trai, tướng của nữ tỳ, tướng của nam tỳ, tướng của voi, tướng của ngựa, tướng của trâu, tướng của bò đực, tướng của bò, tướng của dê, tướng của cừu, tướng của gà trống, tướng của chim cút, tướng của kỳ đà, tướng của vật trang sức tai, tướng của rùa, tướng của thú, vân vân. Như vậy, những người xem tướng thì giải đoán các tướng.

Nakkhattapāṭhakā nakkhattaṃ ādisanti. Aṭṭhavīsati nakkhattāni. Iminā nakkhattena gharappaveso kattabbo, iminā nakkhattena makuṭaṃ bandhitabbaṃ, iminā nakkhattena vāreyyaṃ kāretabbaṃ, iminā nakkhattena bījanīhāro kattabbo, iminā nakkhattena saṃvāso gantabboti. Evaṃ nakkhattapāṭhakā nakkhattaṃ ādisanti.

Những người xem sao thì giải đoán các vì sao. Có hai mươi tám vì sao. (Họ nói rằng): ‘Vào sao này, nên làm lễ vào nhà mới; vào sao này, nên đội vương miện; vào sao này, nên tổ chức lễ cưới; vào sao này, nên gieo hạt; vào sao này, nên giao hợp.’ Như vậy, những người xem sao thì giải đoán các vì sao.

Āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ, no vidahe athopi nakkhattanti. Āthabbaṇañca supinañca lakkhaṇañca nakkhattañca no vidaheyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyya. Atha vā na gaṇheyya na uggaṇheyya na dhāreyya na upadhāreyya na upalakkheyya nappayojeyyāti – āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ, no vidahe athopi nakkhattaṃ.

Về câu ‘Không nên thực hành bùa chú, giải mộng, xem tướng, và cả chiêm tinh’: (Nghĩa là) không nên thực hành, không nên làm, không nên thực hiện, không nên đảm nhận để thực hành bùa chú, giải mộng, xem tướng, và chiêm tinh. Hoặc là, không nên chấp nhận, không nên học hỏi, không nên ghi nhớ, không nên suy xét, không nên ghi nhận, không nên áp dụng. – (Đây là ý nghĩa của câu) ‘Không nên thực hành bùa chú, giải mộng, xem tướng, và cả chiêm tinh.’

Virutañca gabbhakaraṇaṃ, tikicchaṃ māmako na seveyyāti. Virutaṃ vuccati migavākkaṃ. Migavākkapāṭhakā migavākkaṃ ādisanti – sakuntānaṃ vā catuppadānaṃ vā rutaṃ vassitaṃ jānantīti. Evaṃ migavākkapāṭhakā migavākkaṃ ādisanti. Gabbhakaraṇīyā gabbhaṃ saṇṭhāpenti. Dvīhi kāraṇehi gabbho na saṇṭhāti – pāṇakehi vā vātakuppehi vā. Pāṇakānaṃ vā vātakuppānaṃ vā paṭighātāya osadhaṃ dentīti. Evaṃ gabbhakaraṇīyā gabbhaṃ saṇṭhāpenti. Tikicchāti pañca tikicchā – sālākiyaṃ, sallakattiyaṃ, kāyatikicchaṃ, bhūtiyaṃ, komārabhaccaṃ. Māmakoti buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako, so vā bhagavantaṃ mamāyati bhagavā vā taṃ puggalaṃ pariggaṇhāti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ye te, bhikkhave, bhikkhū kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā na me te, bhikkhave, bhikkhū māmakā, apagatā ca te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā, na ca te bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Ye ca kho, bhikkhave, bhikkhū nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakā na ca apagatā te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā, te ca bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti’’.

Về câu: ‘Người mến mộ ta không nên thực hành việc giải đoán tiếng kêu của loài vật, việc làm cho thụ thai, và việc trị bệnh.’ Tiếng kêu của loài vật được gọi là ‘viruta.’ Những người đọc tiếng kêu của loài vật thì giải đoán tiếng kêu của loài vật – tức là họ biết tiếng rống hay tiếng kêu của các loài chim hoặc của các loài bốn chân. Như vậy, những người đọc tiếng kêu của loài vật thì giải đoán tiếng kêu của loài vật. Những người làm cho thụ thai thì làm cho thai được thành lập. Thai không thành lập do hai nguyên nhân: do các loài vi trùng hoặc do gió bị rối loạn. Họ cho thuốc để ngăn ngừa các loài vi trùng hoặc sự rối loạn của gió. Như vậy, những người làm cho thụ thai thì làm cho thai được thành lập. Về việc trị bệnh, có năm cách trị bệnh: khoa mắt, khoa ngoại, khoa nội, khoa trị tà ma, khoa nhi. Về ‘người mến mộ ta,’ đó là người mến mộ Phật, người mến mộ Pháp, người mến mộ Tăng; hoặc người ấy mến mộ Đức Thế Tôn, hoặc Đức Thế Tôn nhiếp thọ người ấy. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu nào xảo trá, cứng đầu, ba hoa, thích trang điểm, kiêu mạn, không định tĩnh, này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu ấy không phải là người mến mộ ta. Và này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu ấy đã đi ra khỏi Pháp và Luật này, và những Tỳ khưu ấy không đạt đến sự tăng trưởng, sự phát triển, sự lớn mạnh trong Pháp và Luật này. Còn này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu nào không xảo trá, không ba hoa, có trí tuệ, không cứng đầu, có định tĩnh tốt, này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu ấy chính là người mến mộ ta. Và này các Tỳ khưu, những Tỳ khưu ấy không đi ra khỏi Pháp và Luật này, và những Tỳ khưu ấy đạt đến sự tăng trưởng, sự phát triển, sự lớn mạnh trong Pháp và Luật này.’”

‘‘Kuhā [Pg.299] thaddhā lapā siṅgī, unnaḷā asamāhitā;

Na te dhamme virūhanti, sammāsambuddhadesite.

“Những kẻ xảo trá, cứng đầu, ba hoa, thích trang điểm, kiêu mạn, không định tĩnh; họ không phát triển trong Giáo pháp do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng.

‘‘Nikkuhā nillapā dhīrā, atthaddhā susamāhitā;

Te ve dhamme virūhanti, sammāsambuddhadesite’’.

“Những người không xảo trá, không ba hoa, có trí tuệ, không cứng đầu, có định tĩnh tốt; họ chắc chắn phát triển trong Giáo pháp do bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng.”

Virutañca gabbhakaraṇaṃ, tikicchaṃ māmako na seveyyāti. Virutañca gabbhakaraṇañca tikicchañca māmako na seveyya na niseveyya na saṃseveyya nappaṭiseveyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyya. Atha vā na gaṇheyya na uggaṇheyya na dhāreyya na upadhāreyya na upalakkheyya nappayojeyyāti – virutañca gabbhakaraṇaṃ tikicchaṃ māmako na seveyya.

Về câu: ‘Người mến mộ ta không nên thực hành việc giải đoán tiếng kêu của loài vật, việc làm cho thụ thai, và việc trị bệnh.’ Người mến mộ ta không nên thực hành, không nên thực hành một cách đặc biệt, không nên thực hành một cách tốt đẹp, không nên thực hành lại việc giải đoán tiếng kêu của loài vật, việc làm cho thụ thai, và việc trị bệnh; không nên làm, không nên làm một cách tốt đẹp, không nên thọ trì để hành động. Hoặc là, không nên nắm giữ, không nên học hỏi, không nên ghi nhớ, không nên ghi nhớ kỹ, không nên ghi nhận, không nên áp dụng – (đây là ý nghĩa của câu) ‘Người mến mộ ta không nên thực hành việc giải đoán tiếng kêu của loài vật, việc làm cho thụ thai, và việc trị bệnh.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ, no vidahe athopi nakkhattaṃ;

Virutañca gabbhakaraṇaṃ, tikicchaṃ māmako na seveyyā’’ti.

“‘Người mến mộ ta không nên thực hành bùa chú, giải mộng, tướng số, và cả chiêm tinh; không nên thực hành việc giải đoán tiếng kêu của loài vật, việc làm cho thụ thai, và việc trị bệnh.’”

163.

163.

Nindāya nappavedheyya, na unnameyya pasaṃsito bhikkhu;

Lobhaṃ saha macchariyena, kodhaṃ pesuṇiyañca panudeyya.

Không nên run sợ trước lời chỉ trích, vị Tỳ khưu được tán dương không nên kiêu ngạo; nên loại bỏ lòng tham cùng với sự bỏn xẻn, sân hận và lời nói đâm thọc.

Nindāya nappavedheyyāti. Idhekacce bhikkhū nindanti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā nindanti garahanti upavadanti, nindito garahito upavadito nindāya garahāya upavādena akittiyā avaṇṇahārikāya na vedheyya nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na paritaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti – nindāya nappavedheyya.

Về câu ‘Không nên run sợ trước lời chỉ trích.’ Ở đây, một số người chỉ trích các vị Tỳ khưu về dòng dõi, về gia tộc, về gia thế, về sắc đẹp, về tài sản, về học vấn, về nghề nghiệp, về kỹ năng, về kiến thức, về sự học rộng, về tài biện luận, hoặc về một vấn đề nào khác; họ chỉ trích, khiển trách, mắng nhiếc. Khi bị chỉ trích, bị khiển trách, bị mắng nhiếc, vị ấy không nên run rẩy, không nên run sợ, không nên dao động, không nên kinh hãi, không nên hoảng sợ, không nên khiếp sợ, không nên sợ hãi, không nên rơi vào trạng thái kinh hoàng bởi lời chỉ trích, lời khiển trách, lời mắng nhiếc, sự tai tiếng, sự mang lại tiếng xấu. Vị ấy nên là người không sợ hãi, không kinh ngạc, không hoảng hốt, không bỏ chạy; nên trú với sự sợ hãi và kinh hoàng đã được đoạn trừ, với sự dựng tóc gáy đã biến mất – đây là ý nghĩa của câu ‘Không nên run sợ trước lời chỉ trích.’

Na unnameyya pasaṃsito bhikkhūti. Idhekacce bhikkhū pasaṃsanti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā [Pg.300] sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā pasaṃsanti thomenti kittenti vaṇṇenti, pasaṃsito thomito kittito vaṇṇito pasaṃsāya thomanena kittiyā vaṇṇahārikāya unnatiṃ na kareyya unnamaṃ na kareyya mānaṃ na kareyya thambhaṃ na kareyya, na tena mānaṃ janeyya na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti – na unnameyya pasaṃsito bhikkhu.

Về câu ‘Vị Tỳ khưu được tán dương không nên kiêu ngạo.’ Ở đây, một số người tán dương các vị Tỳ khưu về dòng dõi, về gia tộc, về gia thế, về sắc đẹp, về tài sản, về học vấn, về nghề nghiệp, về kỹ năng, về kiến thức, về sự học rộng, về tài biện luận, hoặc về một vấn đề nào khác; họ tán dương, ca ngợi, tán thán, ca tụng. Khi được tán dương, được ca ngợi, được tán thán, được ca tụng, vị ấy không nên sinh tâm kiêu mạn, không nên sinh tâm tự cao, không nên sinh tâm ngã mạn, không nên sinh tâm cứng nhắc bởi lời tán dương, lời ca ngợi, sự tán thán, sự mang lại tiếng tốt. Vị ấy không nên sinh ngã mạn do điều đó, không nên trở nên cứng đầu, cứng nhắc, ngẩng cao đầu – đây là ý nghĩa của câu ‘Vị Tỳ khưu được tán dương không nên kiêu ngạo.’

Lobhaṃ saha macchariyena, kodhaṃ pesuṇiyañca panudeyyāti. Lobhoti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Macchariyanti pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ…pe… gāho vuccati macchariyaṃ. Kodhoti yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitattaṃ, byāpattiṃ byāpajjanā byāpajjitattaṃ, virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. Pesuññanti idhekacco pisuṇavāco hoti ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhettā bhinnānaṃ vā anuppadātā, vaggārāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti – idaṃ vuccati pesuññaṃ.

Về câu ‘Nên loại bỏ lòng tham cùng với sự bỏn xẻn, sân hận và lời nói đâm thọc.’ Tham là sự tham lam, trạng thái tham lam, sự ham muốn, trạng thái ham muốn, bản chất ham muốn, sự thèm muốn, tham, là gốc rễ của bất thiện. Bỏn xẻn có năm loại: bỏn xẻn về trú xứ… (v.v.)… Sự nắm giữ được gọi là bỏn xẻn. Sân là sự phẫn uất của tâm, sự chống đối, sự oán ghét, sự thù địch, sự nổi giận, sự tức giận, sự phẫn nộ, sự sân hận, sự ác ý, sự căm phẫn, sự suy bại của tâm, sự ác tâm, sự giận dữ, trạng thái giận dữ, bản chất giận dữ, sự làm hại, trạng thái làm hại, bản chất làm hại, sự suy bại, trạng thái suy bại, bản chất suy bại, sự chống đối, sự thù địch, tính hung dữ, lời nói thô lỗ, sự không hài lòng của tâm. Nói đâm thọc là ở đây, có người nói lời chia rẽ, nghe ở đây rồi đi nói ở nơi kia để gây chia rẽ những người này, hoặc nghe ở nơi kia rồi đến nói với những người này để gây chia rẽ những người nọ. Như vậy, người ấy là kẻ gây chia rẽ những người đang hòa hợp, hoặc là kẻ xúi giục thêm những người đã chia rẽ; người ấy thích bè phái, vui trong bè phái, hoan hỷ trong bè phái, nói lời gây ra bè phái – đây được gọi là nói đâm thọc.

Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharati – piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā. Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati? Imassa piyo bhavissāmi manāpo bhavissāmi vissāsiko bhavissāmi abbhantariko bhavissāmi suhadayo bhavissāmīti. Evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati. Kathaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharati? Kathaṃ ime nānā assu vinā assu vaggā assu dvedhā assu dvejjhā assu dve pakkhā assu bhijjheyyuṃ na samāgaccheyyuṃ dukkhaṃ na phāsu vihareyyunti. Evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharati. Lobhaṃ saha macchariyena, kodhaṃ pesuṇiyañca panudeyyāti. Lobhañca macchariyañca kodhañca pesuññañca nudeyya panudeyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – lobhaṃ saha macchariyena, kodhaṃ pesuṇiyañca panudeyya.

Lại nữa, người ấy thực hiện lời nói đâm thọc do hai nguyên nhân: hoặc do muốn được thương mến, hoặc do có chủ ý chia rẽ. Thế nào là thực hiện lời nói đâm thọc do muốn được thương mến? (Nghĩ rằng:) ‘Ta sẽ là người được thương mến của người này, ta sẽ là người làm hài lòng, ta sẽ là người được tin cậy, ta sẽ là người thân cận, ta sẽ là người có thiện tâm.’ Như vậy là thực hiện lời nói đâm thọc do muốn được thương mến. Thế nào là thực hiện lời nói đâm thọc do có chủ ý chia rẽ? (Nghĩ rằng:) ‘Làm thế nào để những người này trở nên khác biệt, trở nên xa cách, trở nên bè phái, trở nên hai phe, trở nên hai ý, trở nên hai nhóm, mong rằng họ bị chia rẽ, mong rằng họ không hòa hợp, mong rằng họ sống khổ sở không được an ổn.’ Như vậy là thực hiện lời nói đâm thọc do có chủ ý chia rẽ. Về câu ‘Nên loại trừ lòng tham cùng với sự bỏn xẻn, sân hận và lời nói đâm thọc,’ (có nghĩa là): nên xua đuổi, nên loại trừ, nên từ bỏ, nên trừ bỏ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu lòng tham và sự bỏn xẻn, sân hận và lời nói đâm thọc. Đây là ý nghĩa của câu ‘Nên loại trừ lòng tham cùng với sự bỏn xẻn, sân hận và lời nói đâm thọc.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Nindāya [Pg.301] nappavedheyya, na unnameyya pasaṃsito bhikkhu;

Lobhaṃ saha macchariyena, kodhaṃ pesuṇiyañca panudeyyā’’ti.

‘Vị tỳ khưu không nên dao động bởi lời chỉ trích, không nên tự cao khi được tán dương; nên loại trừ lòng tham cùng với sự bỏn xẻn, sân hận và lời nói đâm thọc.’

164.

164.

Kayavikkaye na tiṭṭheyya, upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci;

Gāme ca nābhisajjeyya, lābhakamyā janaṃ na lapayeyya.

Không nên tham gia vào việc mua bán, vị tỳ khưu không nên khiển trách bất cứ ai ở bất cứ đâu; và không nên dính mắc ở trong làng, không nên nói chuyện với người đời vì muốn được lợi lộc.

Kayavikkaye na tiṭṭheyyāti. Ye kayavikkayā vinaye paṭikkhittā na te imasmiṃ atthe adhippetā. Kathaṃ kayavikkaye tiṭṭhati? Pañcannaṃ saddhiṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā aññaṃ vā kiñci parikkhāraṃ vañcaniyaṃ vā karonto udayaṃ vā patthayanto parivatteti. Evaṃ kayavikkaye tiṭṭhati. Kathaṃ kayavikkaye na tiṭṭhati? Pañcannaṃ saddhiṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā aññaṃ vā kiñci parikkhāraṃ na vañcaniyaṃ vā karonto na udayaṃ vā patthayanto parivatteti. Evaṃ kayavikkaye na tiṭṭhati. Kayavikkaye na tiṭṭheyyāti. Kayavikkaye na tiṭṭheyya na santiṭṭheyya, kayavikkayaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, kayavikkayā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – kayavikkaye na tiṭṭheyya.

Về câu ‘Không nên tham gia vào việc mua bán,’ những việc mua bán nào đã bị cấm trong Luật tạng thì không được chủ ý đến trong ý nghĩa này. Thế nào là tham gia vào việc mua bán? (Là khi) cùng với năm hạng người, trong khi làm cho bình bát, hoặc y, hoặc vật dụng nào khác trở thành vật lừa dối, hoặc trong khi mong muốn lợi nhuận, vị ấy trao đổi. Như vậy là tham gia vào việc mua bán. Thế nào là không tham gia vào việc mua bán? (Là khi) cùng với năm hạng người, trong khi không làm cho bình bát, hoặc y, hoặc vật dụng nào khác trở thành vật lừa dối, hoặc trong khi không mong muốn lợi nhuận, vị ấy trao đổi. Như vậy là không tham gia vào việc mua bán. Về câu ‘Không nên tham gia vào việc mua bán,’ (có nghĩa là) không nên tham gia, không nên dính líu vào việc mua bán; nên từ bỏ, nên trừ bỏ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu việc mua bán; nên xa lánh, nên từ bỏ, nên hoàn toàn từ bỏ việc mua bán; nên thoát ra, nên thoát ly, nên hoàn toàn giải thoát, nên không còn liên hệ; nên sống với tâm không bị giới hạn. Đây là ý nghĩa của câu ‘Không nên tham gia vào việc mua bán.’

Upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti. Katame upavādakarāti kilesā? Santeke samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti āsannāpi na dissanti cetasāpi cittaṃ pajānanti, devatāpi kho santi iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo, tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti cetasāpi cittaṃ pajānanti. Te oḷārikehi vā kilesehi majjhimehi vā kilesehi sukhumehi vā kilesehi upavadeyyuṃ. Katame oḷārikā kilesā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ – ime vuccanti oḷārikā kilesā. Katame majjhimā kilesā? Kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko – ime vuccanti majjhimā kilesā. Katame sukhumā kilesā? Ñātivitakko, janapadavitakko, aparavitakko, parānudayatā paṭisaññutto vitakko[Pg.302], lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko, anavaññattipaṭisaññutto vitakko – ime vuccanti sukhumā kilesā. Te oḷārikehi vā kilesehi majjhimehi vā kilesehi sukhumehi vā kilesehi na upavadeyya upavādaṃ na kareyya upavādakare kilese na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, upavādakare kilese pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, upavādakarehi kilesehi ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Về câu ‘Vị tỳ khưu không nên khiển trách bất cứ ai ở bất cứ đâu,’ những phiền não nào là nguyên nhân của sự khiển trách? Có một số sa-môn, bà-la-môn có thần thông, có thiên nhãn, biết được tâm của người khác; các vị ấy thấy được từ xa, dù ở gần cũng không bị thấy, và biết được tâm (của người khác) bằng tâm (của mình). Lại nữa, cũng có các vị chư thiên có thần thông, có thiên nhãn, biết được tâm của người khác; các vị chư thiên ấy thấy được từ xa, dù ở gần cũng không bị thấy, và biết được tâm (của người khác) bằng tâm (của mình). Các vị ấy có thể khiển trách do các phiền não thô thiển, hoặc các phiền não bậc trung, hoặc các phiền não vi tế. Những phiền não thô thiển là gì? Thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành – những điều này được gọi là các phiền não thô thiển. Những phiền não bậc trung là gì? Dục tầm, sân tầm, hại tầm – những điều này được gọi là các phiền não bậc trung. Những phiền não vi tế là gì? Tầm về quyến thuộc, tầm về quốc độ, tầm về sự bất tử, tầm liên quan đến lòng thương mến người khác, tầm liên quan đến lợi lộc, cung kính, danh tiếng, tầm liên quan đến việc không bị khinh thường – những điều này được gọi là các phiền não vi tế. Vị ấy không nên khiển trách do các phiền não thô thiển, hoặc các phiền não bậc trung, hoặc các phiền não vi tế; không nên khiển trách, không nên tạo ra các phiền não là nguyên nhân của sự khiển trách, không nên làm cho sanh khởi, không nên làm cho phát sanh, không nên làm cho hiện hữu, không nên làm cho hoàn toàn hiện hữu; nên từ bỏ, nên trừ bỏ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu các phiền não là nguyên nhân của sự khiển trách; nên xa lánh, nên từ bỏ, nên hoàn toàn từ bỏ các phiền não là nguyên nhân của sự khiển trách; nên thoát ra, nên thoát ly, nên hoàn toàn giải thoát, nên không còn liên hệ; nên sống với tâm không bị giới hạn. Về từ ‘bất cứ đâu,’ (có nghĩa là) ở bất cứ đâu, trong bất cứ cái gì, ở nơi nào, hoặc ở bên trong, hoặc ở bên ngoài, hoặc cả bên trong lẫn bên ngoài. Đây là ý nghĩa của câu ‘Vị tỳ khưu không nên khiển trách bất cứ ai ở bất cứ đâu.’

Gāme ca nābhisajjeyyāti. Kathaṃ gāme sajjati? Idha bhikkhu gāme gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī sukhitesu sukhito dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā voyogaṃ āpajjati. Evampi gāme sajjati.

Về câu ‘Và không nên dính mắc ở trong làng,’ thế nào là dính mắc ở trong làng? Ở đây, vị tỳ khưu sống giao du với hàng tại gia ở trong làng, cùng vui, cùng buồn, vui khi họ vui, buồn khi họ buồn, và khi có công việc cần làm phát sanh, tự mình dấn thân vào. Như vậy cũng là dính mắc ở trong làng.

Atha vā bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tatra tatra sajjati tatra tatra gaṇhāti tatra tatra bajjhati tatra tatra anayabyasanaṃ āpajjati. Evampi gāme sajjati.

Hoặc là, vào buổi sáng, vị tỳ khưu sau khi đắp y, mang bát và y, đi vào làng hoặc thị trấn để khất thực với thân không được phòng hộ, với lời nói không được phòng hộ, với tâm không được phòng hộ, với niệm không được an trú, với các căn không được thu thúc. Vị ấy dính mắc ở nơi này nơi kia, nắm giữ ở nơi này nơi kia, bị trói buộc ở nơi này nơi kia, gặp phải bất hạnh và tai họa ở nơi này nơi kia. Như vậy cũng là dính mắc ở trong làng.

Kathaṃ gāme na sajjati? Idha bhikkhu gāme gihīhi asaṃsaṭṭho viharati na sahanandī na sahasokī na sukhitesu sukhito na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā voyogaṃ āpajjati. Evampi gāme na sajjati.

Thế nào là không dính mắc ở trong làng? Ở đây, vị tỳ khưu sống không giao du với hàng tại gia ở trong làng, không cùng vui, không cùng buồn, không vui khi họ vui, không buồn khi họ buồn, và khi có công việc cần làm phát sanh, tự mình không dấn thân vào. Như vậy cũng là không dính mắc ở trong làng.

Atha vā bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṃvutehi indriyehi. So tatra tatra na sajjati tatra tatra na gaṇhāti tatra tatra na bajjhati tatra tatra na anayabyasanaṃ āpajjati. Evampi gāme na sajjati. Gāme ca nābhisajjeyyāti gāme na sajjeyya na gaṇheyya na bajjheyya na palibajjheyya, agiddho [Pg.303] assa agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho…pe… brahmabhūtena attanā vihareyyāti – gāme ca nābhisajjeyya.

Hoặc là, vị tỳ khưu vào buổi sáng, sau khi đắp y, mang theo y bát, đi vào làng hoặc thị trấn để khất thực, với thân được phòng hộ, với khẩu được phòng hộ, với tâm được phòng hộ, với niệm được an trú, với các căn được thu thúc. Vị ấy ở nơi này nơi kia không dính mắc, ở nơi này nơi kia không nắm giữ, ở nơi này nơi kia không bị trói buộc, ở nơi này nơi kia không gặp phải sự bất hạnh và tai họa. Như thế, vị ấy không dính mắc ở trong làng. (Giải thích câu) 'Và không nên dính mắc ở trong làng' có nghĩa là: ở trong làng, không nên dính mắc, không nên nắm giữ, không nên bị trói buộc, không nên bị ràng buộc xung quanh; nên là người không tham lam, không tham ái, không mê muội, không đắm nhiễm, đã từ bỏ tham ái, đã đoạn trừ tham ái, đã vứt bỏ tham ái, ... nên sống với tâm thanh cao. – (Đây là ý nghĩa của câu) 'Và không nên dính mắc ở trong làng'.

Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyāti. Katamā lapanā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa āmisacakkhukassa lokadhammagarukassa yā paresaṃ ālapanā lapanā sallapanā ullapanā samullapanā unnahanā samunnahanā ukkācanā samukkācanā anupiyabhāṇitā cātukamyatā muggasūpyatā pāribhaṭayatā parapiṭṭhimaṃsikatā, yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā sithilavācatā apharusavācatā – ayaṃ vuccati lapanā.

(Giải thích câu) 'Không nên nói năng với người khác vì mong cầu lợi lộc'. Thế nào là sự nói năng (lapanā)? Đối với người dựa vào lợi lộc, cung kính, danh tiếng, có ước muốn xấu xa, bị ước muốn xấu xa chi phối, có con mắt chỉ hướng đến tài vật, xem trọng các pháp thế gian, thì những hành vi sau đây đối với người khác: sự nói chuyện, sự nói năng, sự trò chuyện thân mật, sự tâng bốc, sự tâng bốc hoàn toàn, sự đề cao, sự đề cao hoàn toàn, sự ca tụng, sự ca tụng hoàn toàn, sự nói lời thân ái (để được vật dụng), sự nịnh hót, sự nói lời hai mặt (như canh đậu), sự nuôi dưỡng (con cái của thí chủ), sự nói xấu sau lưng (như ăn thịt sau lưng), và ở đó, sự nói lời dịu dàng, sự nói lời ngọt ngào, sự nói lời lơi lỏng, sự nói lời không thô lỗ – đây được gọi là sự nói năng (lapanā).

Api ca dvīhi kāraṇehi janaṃ lapati – attānaṃ vā nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento janaṃ lapati, attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento janaṃ lapati. Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento janaṃ lapati? ‘‘Tumhe me bahūpakārā, ahaṃ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, yepi me aññe dātuṃ vā kātuṃ vā maññanti, tumhe nissāya tumhe sampassantā yampi me purāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmadheyyaṃ tampi me antarahitaṃ. Tumhehi ahaṃ ñāyāmi asukassa kulūpako asukāya kulūpako’’ti. Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento janaṃ lapati.

Lại nữa, vì hai lý do mà người ta nói năng với người khác: hoặc là hạ mình xuống và nâng người khác lên mà nói năng với họ, hoặc là nâng mình lên và hạ người khác xuống mà nói năng với họ. Thế nào là hạ mình xuống và nâng người khác lên mà nói năng với họ? (Họ nói rằng:) 'Quý vị là những người có nhiều ân huệ đối với tôi, nhờ quý vị mà tôi nhận được y phục, vật thực, chỗ ở, thuốc men trị bệnh và các vật dụng cần thiết. Ngay cả những người khác có ý định cúng dường hay làm điều gì cho tôi, cũng là nhờ quý vị, khi thấy quý vị (họ mới làm theo). Ngay cả tên họ cũ của cha mẹ tôi cũng đã biến mất. Nhờ quý vị mà tôi được biết đến là vị thầy thân cận của gia đình ông kia, là vị thầy thân cận của gia đình bà nọ'. Như vậy là hạ mình xuống và nâng người khác lên mà nói năng với họ.

Kathaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento janaṃ lapati? ‘‘Ahaṃ tumhākaṃ bahūpakāro, tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā, dhammaṃ saraṇaṃ gatā, saṅghaṃ saraṇaṃ gatā, pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesumicchācārā paṭiviratā, musāvādā paṭiviratā, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭiviratā. Ahaṃ tumhākaṃ uddesaṃ demi, paripucchaṃ demi, uposathaṃ ācikkhāmi, navakammaṃ adhiṭṭhāmi. Atha pana tumhe maṃ ujjhitvā aññe sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjethā’’ti. Evaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento janaṃ lapati.

Thế nào là nâng mình lên và hạ người khác xuống mà nói năng với họ? (Họ nói rằng:) 'Tôi là người có nhiều ân huệ đối với quý vị. Nhờ tôi mà quý vị đã quy y Phật, đã quy y Pháp, đã quy y Tăng; đã từ bỏ sát sanh, đã từ bỏ trộm cắp, đã từ bỏ tà dâm, đã từ bỏ nói dối, đã từ bỏ việc uống rượu và các chất say là nguyên nhân của sự dể duôi. Tôi dạy Pāli cho quý vị, tôi giải thích (Chú giải) cho quý vị, tôi thuyết giảng về ngày Bố-tát, tôi hướng dẫn công việc xây dựng mới. Thế mà quý vị lại bỏ rơi tôi để đi tôn trọng, kính nể, quý mến, cúng dường những người khác'. Như vậy là nâng mình lên và hạ người khác xuống mà nói năng với họ.

Lābhakamyā [Pg.304] janaṃ na lapayeyyāti. Lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento janaṃ na lapayeyya, lapanaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, lapanā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – lābhakamyā janaṃ na lapayeyya.

(Giải thích câu) 'Không nên nói năng với người khác vì mong cầu lợi lộc'. Vì nhân là lợi lộc, vì duyên là lợi lộc, vì nguyên do là lợi lộc, vì sự phát sinh lợi lộc, trong khi làm cho lợi lộc tăng trưởng, không nên nói năng với người khác. Nên từ bỏ sự nói năng, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho nó không còn tồn tại. Từ sự nói năng, nên xa lánh, nên từ bỏ, nên tránh xa, nên thoát ra, nên giải thoát, nên hoàn toàn giải thoát, nên không còn liên hệ, nên sống với tâm không còn giới hạn. – (Đây là ý nghĩa của câu) 'Không nên nói năng với người khác vì mong cầu lợi lộc'.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Kayavikkaye na tiṭṭheyya, upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci;

Gāme ca nābhisajjeyya, lābhakamyā janaṃ na lapayeyyā’’ti.

"Không nên tham gia vào việc mua bán, vị tỳ khưu không nên khiển trách bất cứ ai ở bất cứ đâu; và không nên dính mắc ở trong làng, không nên nói năng với người khác vì mong cầu lợi lộc."

165.

165.

Na ca katthiko siyā bhikkhu, na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyya;

Pāgabbhiyaṃ na sikkheyya, kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyya.

"Vị tỳ khưu không nên là người khoe khoang, không nên nói lời có dụng ý (liên quan đến vật dụng); không nên thực hành sự táo bạo, không nên nói lời tranh cãi."

Na ca katthiko siyā bhikkhūti. Idhekacco katthī hoti vikatthī. So katthati vikatthati ahamasmi sīlasampannoti vā vatasampannoti vā sīlabbatasampannoti vā jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Uccā kulā pabbajitoti vā mahābhogakulā pabbajitoti vā uḷārabhogakulā pabbajitoti vā suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā āraññikoti vā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati. Evaṃ na kattheyya na vikattheyya, katthaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, katthanā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – na ca katthiko siyā bhikkhu.

(Giải thích câu) 'Vị tỳ khưu không nên là người khoe khoang'. Ở đây, có người là người khoe khoang, người tự tán dương. Vị ấy khoe khoang, tự tán dương rằng: 'Ta là người đầy đủ giới hạnh', hoặc 'Ta là người đầy đủ hạnh nguyện', hoặc 'Ta là người đầy đủ giới và hạnh nguyện', hoặc khoe khoang về dòng dõi, về gia tộc, về gia thế, về dung sắc, về tài sản, về học vấn, về nghề nghiệp, về kỹ năng, về kiến thức, về sự học rộng, về tài ứng đối, hoặc về một phương diện nào khác. (Khoe rằng) 'Ta xuất gia từ dòng dõi cao quý', hoặc 'Ta xuất gia từ gia đình giàu có', hoặc 'Ta xuất gia từ gia đình có tài sản lớn', hoặc 'Ta là người thông thuộc Kinh tạng', hoặc 'Ta là người thông thuộc Luật tạng', hoặc 'Ta là người thông thuộc Luận tạng (Pháp sư)', hoặc 'Ta là người sống ở rừng', ... vân vân ... hoặc 'Ta là người đã đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ định'. Vị ấy khoe khoang, tự tán dương như vậy. Không nên khoe khoang, không nên tự tán dương như vậy. Nên từ bỏ sự khoe khoang, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho nó không còn tồn tại. Từ sự khoe khoang, nên xa lánh, nên từ bỏ, nên tránh xa, nên thoát ra, nên giải thoát, nên hoàn toàn giải thoát, nên không còn liên hệ, nên sống với tâm không còn giới hạn. – (Đây là ý nghĩa của câu) 'Vị tỳ khưu không nên là người khoe khoang'.

Na [Pg.305] ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyyāti. Katamā payuttavācā? Idhekacco cīvarapayuttaṃ vācaṃ bhāsati, piṇḍapātapayuttaṃ vācaṃ bhāsati, senāsanapayuttaṃ vācaṃ bhāsati, gilānapaccayabhesajjaparikkhārapayuttaṃ vācaṃ bhāsati – ayampi vuccati payuttavācā.

(Giải thích câu) 'Không nên nói lời có dụng ý'. Thế nào là lời nói có dụng ý? Ở đây, có người nói lời liên quan đến y phục, nói lời liên quan đến vật thực, nói lời liên quan đến chỗ ở, nói lời liên quan đến thuốc men trị bệnh và các vật dụng cần thiết. – Đây cũng được gọi là lời nói có dụng ý.

Atha vā cīvarahetu piṇḍapātahetu senāsanahetu gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu saccampi bhaṇati musāpi bhaṇati, pisuṇampi bhaṇati apisuṇampi bhaṇati, pharusampi bhaṇati apharusampi bhaṇati, samphappalāpampi bhaṇati asamphappalāpampi bhaṇati, mantāpi vācaṃ bhāsati – ayampi vuccati payuttavācā. Atha vā pasannacitto paresaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘aho vata me dhammaṃ suṇeyyuṃ, sutvāva dhammaṃ pasīdeyyuṃ, pasannā ca me pasannākāraṃ kareyyu’’nti – ayaṃ vuccati payuttavācā. Na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyyāti. Antamaso dhammadesanaṃ vācaṃ upādāya payuttavācaṃ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpeyya na vohareyya, payuttaṃ vācaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, payuttavācāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyya.

Lại nữa, vì lý do y phục, vì lý do vật thực, vì lý do sàng tọa, vì lý do dược phẩm trị bệnh, người ấy nói lời chân thật, nói lời không chân thật, nói lời đâm thọc, nói lời không đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời không thô ác, nói lời sáo rỗng, nói lời không sáo rỗng, và đã biết rồi mới nói lời nói ấy – điều này cũng được gọi là lời nói có dụng ý. Lại nữa, với tâm tịnh tín, vị ấy thuyết Pháp cho những người khác (với suy nghĩ rằng): ‘Ôi, mong rằng họ sẽ lắng nghe Pháp của ta! Và sau khi đã nghe Pháp, mong rằng họ sẽ có đức tin! Và sau khi đã có đức tin, mong rằng họ sẽ thể hiện thái độ tín thành đối với ta!’ – điều này được gọi là lời nói có dụng ý. ‘Không nên nói lời nói có dụng ý.’ Tối thiểu là, không nên nói, không nên kể, không nên đọc, không nên trình bày, không nên sử dụng lời nói có dụng ý dựa vào việc thuyết Pháp; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu lời nói có dụng ý; vị ấy nên xa lánh, nên từ bỏ, nên chế ngự, nên thoát khỏi, nên giải thoát, nên hoàn toàn giải thoát, nên không dính mắc đối với lời nói có dụng ý; vị ấy nên trú ngụ với tâm không bị giới hạn. – Không nên nói lời nói có dụng ý.

Pāgabbhiyaṃ na sikkheyyāti. Pāgabbhiyanti tīṇi pāgabbhiyāni – kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ, vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ, cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ. Katamaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco saṅghagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, gaṇagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, bhojanasālāyapi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, jantāgharepi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, udakatitthepi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, antaragharaṃ pavisantopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, antaragharaṃ paviṭṭhopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

‘Không nên thực hành sự táo bạo.’ ‘Táo bạo’ là có ba sự táo bạo: táo bạo về thân, táo bạo về lời nói, táo bạo về ý. Thế nào là táo bạo về thân? Ở đây, có người khi đến giữa Tăng chúng cũng thể hiện sự táo bạo về thân, khi đến giữa hội chúng cũng thể hiện sự táo bạo về thân, ở nhà ăn cũng thể hiện sự táo bạo về thân, ở nhà tắm hơi cũng thể hiện sự táo bạo về thân, ở bến nước cũng thể hiện sự táo bạo về thân, khi đang đi vào trong làng cũng thể hiện sự táo bạo về thân, sau khi đã đi vào trong làng cũng thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṃ pārupitvā nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là khi đến giữa Tăng chúng, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người khi đến giữa Tăng chúng, với thái độ không tôn trọng, vừa đứng vừa chen lấn các vị tỳ khưu trưởng lão, vừa ngồi vừa chen lấn, cũng đứng ở phía trước, cũng ngồi ở phía trước, cũng ngồi ở chỗ ngồi cao, ngồi trùm kín cả đầu, vừa đứng vừa nói, vừa vung tay vừa nói. Như vậy là khi đến giữa Tăng chúng, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ [Pg.306] gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittīkārakato therānaṃ bhikkhūnaṃ anupāhanānaṃ caṅkamantānaṃ saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamantānaṃ ucce caṅkame caṅkamati, chamāya caṅkamantānaṃ caṅkame caṅkamati, ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati, ṭhitopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là khi đến giữa hội chúng, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người khi đến giữa hội chúng, với thái độ không tôn trọng, trong khi các vị tỳ khưu trưởng lão đang đi kinh hành không mang giày dép thì vị ấy lại mang giày dép đi kinh hành; trong khi các vị ấy đang đi kinh hành ở lối đi thấp thì vị ấy lại đi kinh hành ở lối đi cao; trong khi các vị ấy đang đi kinh hành ở trên đất thì vị ấy lại đi kinh hành ở trên lối đi; vừa đứng vừa chen lấn, vừa ngồi vừa chen lấn, cũng đứng ở phía trước, cũng ngồi ở phía trước, cũng ngồi ở chỗ ngồi cao, cũng ngồi trùm kín cả đầu, vừa đứng vừa nói, vừa vung tay vừa nói. Như vậy là khi đến giữa hội chúng, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ bhojanasālāya kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco bhojanasālāya acittīkārakato there bhikkhū anupakhajja nisīdati, navepi bhikkhū āsanena paṭibāhati, ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṃ pārupitvā nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ bhojanasālāya kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là ở nhà ăn, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người ở nhà ăn, với thái độ không tôn trọng, ngồi chen lấn các vị tỳ khưu trưởng lão, cũng dùng chỗ ngồi để cản các vị tỳ khưu mới tu, vừa đứng vừa chen lấn, vừa ngồi vừa chen lấn, cũng đứng ở phía trước, cũng ngồi ở phía trước, cũng ngồi ở chỗ ngồi cao, ngồi trùm kín cả đầu, vừa đứng vừa nói, vừa vung tay vừa nói. Như vậy là ở nhà ăn, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco jantāghare acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, anāpucchāpi kaṭṭhaṃ pakkhipati, anāpucchāpi dvāraṃ pidahati. Evaṃ jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là ở nhà tắm hơi, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người ở nhà tắm hơi, với thái độ không tôn trọng, vừa đứng vừa chen lấn các vị tỳ khưu trưởng lão, vừa ngồi vừa chen lấn, cũng đứng ở phía trước, cũng ngồi ở phía trước, cũng ngồi ở chỗ ngồi cao, không hỏi xin phép mà cho củi vào, không hỏi xin phép mà đóng cửa lại. Như vậy là ở nhà tắm hơi, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco udakatitthe acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi otarati, puratopi otarati, ghaṭṭayantopi nhāyati, puratopi nhāyati, uparitopi nhāyati, ghaṭṭayantopi uttarati, puratopi uttarati. Evaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là ở bến nước, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người ở bến nước, với thái độ không tôn trọng, vừa xuống nước vừa chen lấn các vị tỳ khưu trưởng lão, cũng xuống nước ở phía trước, vừa tắm vừa chen lấn, cũng tắm ở phía trước, cũng tắm ở phía trên dòng nước, vừa lên bờ vừa chen lấn, cũng lên bờ ở phía trước. Như vậy là ở bến nước, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ antaragharaṃ pavisanto kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ pavisanto acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi gacchati, puratopi gacchati, vokkammapi therānaṃ bhikkhūnaṃ purato gacchati. Evaṃ antaragharaṃ pavisanto kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là khi đang đi vào trong làng, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người khi đang đi vào trong làng, với thái độ không tôn trọng, vừa đi vừa chen lấn các vị tỳ khưu trưởng lão, cũng đi ở phía trước, cũng vượt qua và đi ở phía trước các vị tỳ khưu trưởng lão. Như vậy là khi đang đi vào trong làng, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ paviṭṭho ‘‘na pavisa, bhante’’ti vuccamāno pavisati, ‘‘na tiṭṭha, bhante’’ti vuccamāno [Pg.307] tiṭṭhati, ‘‘na nisīda, bhante’’ti vuccamāno nisīdati, anokāsampi pavisati, anokāsepi tiṭṭhati, anokāsepi nisīdati, yānipi tāni honti kulānaṃ ovarakāni gūḷhāni ca paṭicchannāni ca, yattha kulitthiyo kuladhītaro kulasuṇhāyo kulakumāriyo nisīdanti tatthapi sahasā pavisati, kumārakassa sīsampi parāmasati. Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti – idaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Thế nào là sau khi đã đi vào trong làng, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân? Ở đây, có người sau khi đã đi vào trong làng, đang được nói rằng: ‘Bạch ngài, xin đừng đi vào,’ vẫn cứ đi vào; đang được nói rằng: ‘Bạch ngài, xin đừng đứng lại,’ vẫn cứ đứng lại; đang được nói rằng: ‘Bạch ngài, xin đừng ngồi xuống,’ vẫn cứ ngồi xuống; cũng đi vào nơi không thích hợp, cũng đứng ở nơi không thích hợp, cũng ngồi ở nơi không thích hợp; và những phòng trong kín đáo và che khuất nào của các gia đình, là nơi mà các phụ nữ trong gia đình, các thiếu nữ trong gia đình, các con dâu trong gia đình, các bé gái trong gia đình đang ngồi, vị ấy cũng đột ngột đi vào nơi ấy, cũng xoa đầu của đứa bé trai. Như vậy là sau khi đã đi vào trong làng, vị ấy thể hiện sự táo bạo về thân – đây là sự táo bạo về thân.

Katamaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco saṅghagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, gaṇagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, antaragharaṃ paviṭṭhopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Kathaṃ saṅghagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there bhikkhū anāpucchaṃ vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ bhaṇati, pañhaṃ visajjeti, pātimokkhaṃ uddisati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ saṅghagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Thế nào là sự táo bạo về lời nói? Ở đây, có người dù đã đi đến Tăng chúng vẫn thể hiện sự táo bạo về lời nói, dù đã đi đến hội chúng vẫn thể hiện sự táo bạo về lời nói, dù đã đi vào trong xóm làng vẫn thể hiện sự táo bạo về lời nói. Người đã đi đến Tăng chúng thể hiện sự táo bạo về lời nói như thế nào? Ở đây, có người đã đi đến Tăng chúng, không có sự tôn trọng, không hỏi ý kiến hoặc không được thỉnh mời các vị tỳ khưu trưởng lão, đã thuyết Pháp, trả lời câu hỏi, đọc Giới Bổn cho các vị tỳ khưu đã đến tu viện; vị ấy vừa đứng vừa nói, vừa vung tay vừa nói. Như vậy, người đã đi đến Tăng chúng thể hiện sự táo bạo về lời nói.

Kathaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittīkārakato there bhikkhū anāpucchaṃ vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ bhaṇati, pañhaṃ visajjeti, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati; ārāmagatānaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ bhaṇati, pañhaṃ visajjeti, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Người đã đi đến hội chúng thể hiện sự táo bạo về lời nói như thế nào? Ở đây, có người đã đi đến hội chúng, không có sự tôn trọng, không hỏi ý kiến hoặc không được thỉnh mời các vị tỳ khưu trưởng lão, đã thuyết Pháp, trả lời câu hỏi, vừa đứng vừa nói, vừa vung tay vừa nói cho các vị tỳ khưu đã đến tu viện; đã thuyết Pháp, trả lời câu hỏi, vừa đứng vừa nói, vừa vung tay vừa nói cho các vị tỳ khưu ni, các nam cận sự, các nữ cận sự đã đến tu viện. Như vậy, người đã đi đến hội chúng thể hiện sự táo bạo về lời nói.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ paviṭṭho itthiṃ vā kumāriṃ vā evamāha – ‘‘itthannāme itthaṃgotte kiṃ atthi? Yāgu atthi, bhattaṃ atthi, khādanīyaṃ atthi? Kiṃ pivissāma, kiṃ bhuñjissāma, kiṃ khādissāma, kiṃ vā atthi, kiṃ vā me dassathā’’ti vippalapati. Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti – idaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Người đã đi vào trong xóm làng thể hiện sự táo bạo về lời nói như thế nào? Ở đây, có người đã đi vào trong xóm làng, nói với người phụ nữ hoặc thiếu nữ như vầy: ‘Này cô tên này, họ này, có gì không? Có cháo không, có cơm không, có vật thực cứng không? Chúng tôi sẽ uống gì, chúng tôi sẽ dùng gì, chúng tôi sẽ ăn gì, hoặc là có gì, hoặc là quý vị sẽ cho tôi gì?’ rồi nói lảm nhảm. Như vậy, người đã đi vào trong xóm làng thể hiện sự táo bạo về lời nói. Đây là sự táo bạo về lời nói.

Katamaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco na uccā kulā pabbajito samāno uccā kulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na mahābhogakulā pabbajito samāno mahābhogakulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na uḷārabhogakulā pabbajito [Pg.308] samāno uḷārabhogakulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na suttantiko samāno suttantikena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na vinayadharo samāno vinayadharena… na dhammakathiko samāno dhammakathikena… na āraññiko samāno āraññakena… na piṇḍapātiko samāno piṇḍapātikena… na paṃsukūliko samāno paṃsukūlikena… na tecīvariko samāno tecīvarakena… na sapadānacāriko samāno sapadānacārikena… na khalupacchābhattiko samāno khalupacchābhattikena… na nesajjiko samāno nesaññikena… na yathāsanthatiko samāno yathāsanthatikena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na paṭhamassa jhānassa lābhī samāno paṭhamassa jhānassa lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na dutiyassa jhānassa lābhī samāno dutiyassa… na tatiyassa jhānassa lābhī samāno tatiyassa… na catutthassa jhānassa lābhī samāno lābhī samāno catutthassa… na ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhī samāno ākāsanañcāyatanasamāpattiyā… na viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhī samāno viññāṇañcāyatana samāpattiyā… na ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno ākiñcaññāyatana samāpattiyā… na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena – idaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ. Na sikkheyyāti pāgabbhiyaṃ na sikkheyya na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyya, pāgabbhiyaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, pāgabbhiyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – pāgabbhiyaṃ na sikkheyya.

Thế nào là sự táo bạo về tâm? Ở đây, có người không xuất gia từ dòng dõi cao quý, lại tự cho mình ngang bằng về tâm với người xuất gia từ dòng dõi cao quý; không xuất gia từ dòng dõi tài sản lớn, lại tự cho mình ngang bằng về tâm với người xuất gia từ dòng dõi tài sản lớn; không xuất gia từ dòng dõi tài sản dồi dào, lại tự cho mình ngang bằng về tâm với người xuất gia từ dòng dõi tài sản dồi dào; không phải là người thông thuộc Kinh Tạng, lại tự cho mình ngang bằng về tâm với người thông thuộc Kinh Tạng; không phải là người thông thuộc Luật Tạng, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thuyết Pháp, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thực hành hạnh ở rừng, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thực hành hạnh khất thực, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thực hành hạnh y phấn tảo, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thực hành hạnh tam y, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thực hành hạnh khất thực từng nhà, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thực hành hạnh không nhận thêm sau khi đã nói đủ, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thực hành hạnh ngồi, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người thực hành hạnh ở chỗ nào cũng được, lại tự cho mình ngang bằng về tâm với người thực hành hạnh ở chỗ nào cũng được; không phải là người đắc Sơ thiền, lại tự cho mình ngang bằng về tâm với người đắc Sơ thiền; không phải là người đắc Nhị thiền, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người đắc Tam thiền, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người đắc Tứ thiền, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người đắc Không Vô Biên Xứ định, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người đắc Thức Vô Biên Xứ định, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người đắc Vô Sở Hữu Xứ định, lại tự cho mình ngang bằng...; không phải là người đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ định, lại tự cho mình ngang bằng về tâm với người đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ định. Đây là sự táo bạo về tâm. ‘Không nên học tập’ có nghĩa là: không nên học tập, không nên thực hành, không nên làm theo, không nên thực hành theo, không nên chấp nhận và hành xử theo sự táo bạo; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại sự táo bạo; nên xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, thoát khỏi, hoàn toàn giải thoát, không còn liên hệ với sự táo bạo, nên trú với tâm không còn giới hạn. Ấy là ‘không nên học tập sự táo bạo’.

Kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyyāti. Katamā viggāhikā kathā? Idhekacco evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘viggāhikāya kho, moggallāna, kathāya sati kathābāhullaṃ pāṭikaṅkhaṃ, kathābāhulle sati uddhaccaṃ, uddhatassa asaṃvaro, asaṃvutassa ārā cittaṃ samādhimhā’’ti. Kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyyāti. Viggāhikaṃ kathaṃ na katheyya na bhaṇeyya na dīpeyya na vohareyya, viggāhikaṃ kathaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, viggāhikakathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyya.

‘Không nên nói lời tranh cãi’ là như thế nào? Thế nào là lời nói tranh cãi? Ở đây, có người có thói quen nói lời như vầy: ‘Ông không biết Giáo pháp và Giới luật này… v.v… nếu có thể, hãy gỡ rối đi.’ Điều này đã được đức Thế Tôn nói rằng: ‘Này Moggallāna, khi có lời nói tranh cãi, có thể trông đợi sự nói nhiều; khi có sự nói nhiều, có sự trạo cử; đối với người trạo cử, không có sự thu thúc; đối với người không thu thúc, tâm xa rời định.’ ‘Không nên nói lời tranh cãi’ là như thế nào? Không nên nói, không nên phát biểu, không nên trình bày, không nên sử dụng lời nói tranh cãi; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại lời nói tranh cãi; nên xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, thoát khỏi, hoàn toàn giải thoát, không còn liên hệ với lời nói tranh cãi, nên trú với tâm không còn giới hạn. Ấy là ‘không nên nói lời tranh cãi’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Na [Pg.309] ca katthiko siyā bhikkhu, na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyya;

Pāgabbhiyaṃ na sikkheyya, kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyyā’’ti.

‘Vị tỳ khưu không nên khoe khoang, cũng không nên nói lời vô ích; không nên học tập sự táo bạo, không nên nói lời tranh cãi.’

166.

166.

Mosavajje na niyyetha, sampajāno saṭhāni na kayirā;

Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññe.

Người có tỉnh giác không nên hướng đến lời nói dối, không nên làm những điều xảo trá; hơn nữa, không nên vì sinh kế, trí tuệ, giới và hạnh của mình mà xem thường người khác.

Mosavajje na niyyethāti. Mosavajjaṃ vuccati musāvādo. Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā…pe… āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti – idaṃ vuccati mosavajjaṃ. Api ca tīhākārehi musāvādo hoti – pubbevassa hoti ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti, imehi tīhākārehi musāvādo hoti. Api ca catūhākārehi… pañcahākārehi… chahākārehi… sattahākārehi… aṭṭhahākārehi… musāvādo hoti – pubbevassa hoti ‘‘musā bhaṇissa’’nti, bhaṇantassa hoti ‘‘musā bhaṇāmī’’ti, bhaṇitassa hoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti vinidhāya diṭṭhiṃ vinidhāya khantiṃ vinidhāya ruciṃ vinidhāya saññaṃ vinidhāya bhāvaṃ – imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. Mosavajje na niyyethāti. Mosavajje na yāyeyya na niyyāyeyya na vaheyya na saṃhareyya, mosavajjaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, mosavajjā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – mosavajje na niyyetha.

“Không nên dấn thân vào lỗi lầm của sự nói dối” có nghĩa là: Lời nói dối được gọi là lỗi lầm của sự nói dối. Ở đây, có người đi đến giữa hội chúng hay đi đến giữa đám đông… (v.v.)... hay vì một chút lợi lộc vật chất mà cố ý nói lời nói dối – điều này được gọi là lỗi lầm của sự nói dối. Hơn nữa, lời nói dối xảy ra theo ba cách: trước khi nói, vị ấy có ý định rằng: ‘Tôi sẽ nói dối;’ trong khi đang nói, vị ấy có ý định rằng: ‘Tôi đang nói dối;’ sau khi đã nói, vị ấy có ý định rằng: ‘Lời nói dối đã được tôi nói ra.’ Lời nói dối xảy ra theo ba cách này. Hơn nữa, lời nói dối xảy ra theo bốn cách... năm cách... sáu cách... bảy cách... tám cách: trước khi nói, vị ấy có ý định rằng: ‘Tôi sẽ nói dối;’ trong khi đang nói, vị ấy có ý định rằng: ‘Tôi đang nói dối;’ sau khi đã nói, vị ấy có ý định rằng: ‘Lời nói dối đã được tôi nói ra;’ bằng cách thay đổi kiến, bằng cách thay đổi sự kham nhẫn, bằng cách thay đổi sở thích, bằng cách thay đổi tưởng, bằng cách thay đổi bản chất – lời nói dối xảy ra theo tám cách này. “Không nên dấn thân vào lỗi lầm của sự nói dối” có nghĩa là: Không nên đi vào, không nên dấn thân vào, không nên mang theo, không nên thu gom lỗi lầm của sự nói dối; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại lỗi lầm của sự nói dối; nên xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, thoát ly, hoàn toàn giải thoát, không còn liên hệ với lỗi lầm của sự nói dối, nên sống với tâm không còn giới hạn. – (Đây là ý nghĩa của) “không nên dấn thân vào lỗi lầm của sự nói dối.”

Sampajāno saṭhāni na kayirāti. Katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho, yaṃ tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkaratā kakkariyaṃ parikkhattatā pārikkhattiyaṃ – idaṃ vuccati sāṭheyyaṃ. Sampajāno saṭhāni na kayirāti. Sampajāno hutvā sāṭheyyaṃ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, sāṭheyyaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, sāṭheyyā ārato assa [Pg.310] virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – sampajāno saṭhāni na kayirā.

“Với sự tỉnh giác, không nên làm những điều xảo trá” có nghĩa là: Sự xảo trá là gì? Ở đây, có người xảo trá, hoàn toàn xảo trá. Ở đó, cái gì là sự xảo trá, tánh xảo trá, việc làm xảo trá, sự cứng rắn, tánh cứng rắn, sự che giấu, tánh che giấu – điều này được gọi là sự xảo trá. “Với sự tỉnh giác, không nên làm những điều xảo trá” có nghĩa là: Có sự tỉnh giác, không nên làm, không nên phát sinh, không nên làm cho phát sinh, không nên tạo ra, không nên làm cho hiện hữu sự xảo trá; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại sự xảo trá; nên xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, thoát ly, hoàn toàn giải thoát, không còn liên hệ với sự xảo trá, nên sống với tâm không còn giới hạn. – (Đây là ý nghĩa của) “với sự tỉnh giác, không nên làm những điều xảo trá.”

Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññeti. Athāti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – athāti. Idhekacco lūkhajīvitaṃ jīvanto paraṃ paṇītajīvitaṃ jīvantaṃ atimaññati – ‘‘kiṃ panāyaṃ bahulājīvo sabbaṃ saṃbhakkheti, seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ asanivicakkadantakūṭasamaṇappadhānenā’’ti. So tāya lūkhajīvitāya paraṃ paṇītajīvitaṃ jīvantaṃ atimaññati.

“Rồi không nên vì đời sống, trí tuệ, giới và hạnh mà khinh thường người khác.” `Atha` là từ nối... (v.v.)... đây là sự tuần tự của các từ – (ý nghĩa của) `athāti`. Ở đây, có người đang sống đời sống thô sơ lại khinh thường người khác đang sống đời sống cao sang (nghĩ rằng): “Người này sống sung túc làm sao, ăn đủ mọi thứ, ví như: hạt giống từ rễ, hạt giống từ thân, hạt giống từ đốt, hạt giống từ ngọn, và thứ năm là chính hạt giống.” Vị ấy vì đời sống thô sơ đó mà khinh thường người khác đang sống đời sống cao sang.

Idhekacco paṇītajīvitaṃ jīvanto paraṃ lūkhajīvitaṃ jīvantaṃ atimaññati – ‘‘kiṃ panāyaṃ appapuñño appesakkho na lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti. So tāya paṇītajīvitāya paraṃ lūkhajīvitaṃ jīvantaṃ atimaññati. Idhekacco paññāsampanno hoti. So puṭṭho pañhaṃ visajjeti. Tassa evaṃ hoti – ‘‘ahamasmi paññāsampanno, ime panaññe na paññāsampannā’’ti. So tāya paññāsampadāya paraṃ atimaññati. Idhekacco sīlasampanno hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Tassa evaṃ hoti – ‘‘ahamasmi sīlasampanno, ime panaññe bhikkhū dussīlā pāpadhammā’’ti. So tāya sīlasampadāya paraṃ atimaññati. Idhekacco vatasampanno hoti āraññiko vā piṇḍapātiko vā paṃsukūliko vā tecīvariko vā sapadānacāriko vā khalupacchābhattiko vā nesajjiko vā yathāsanthatiko vā. Tassa evaṃ hoti – ‘‘ahamasmi vata sampanno, ime panaññe na vatasampannā’’ti. So tāya vatasampadāya paraṃ atimaññati. Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññeti. Lūkhajīvitāya vā paṇītajīvitāya vā paññāsampadāya vā sīlasampadāya vā vatasampadāya vā paraṃ nātimaññeyya, nāvajāneyya, na tena mānaṃ janeyya, na tena thaddho assa, patthaddho paggahitasiroti – atha jīvitena paññāya sīlabbatena nāññamatimaññe.

Ở đây, có người đang sống đời sống cao sang lại khinh thường người khác đang sống đời sống thô sơ (nghĩ rằng): “Người này ít phước đức, ít uy lực làm sao, không nhận được y, vật thực khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng.” Vị ấy vì đời sống cao sang đó mà khinh thường người khác đang sống đời sống thô sơ. Ở đây, có người có đầy đủ trí tuệ. Khi được hỏi, vị ấy trả lời câu hỏi. Vị ấy có suy nghĩ như sau: “Ta có đầy đủ trí tuệ, còn những người khác này thì không có đầy đủ trí tuệ.” Vị ấy vì sự đầy đủ trí tuệ đó mà khinh thường người khác. Ở đây, có người có đầy đủ giới hạnh, sống được thu thúc bởi sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, có đầy đủ oai nghi và nơi hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong các lỗi nhỏ nhặt, chấp nhận và tu học trong các học giới. Vị ấy có suy nghĩ như sau: “Ta có đầy đủ giới hạnh, còn các vị tỳ khưu khác này thì giới hạnh buông tuồng, có các pháp ác.” Vị ấy vì sự đầy đủ giới hạnh đó mà khinh thường người khác. Ở đây, có người có đầy đủ hạnh đầu đà, hoặc là vị ở rừng, hoặc là vị đi khất thực, hoặc là vị mặc y phấn tảo, hoặc là vị dùng ba y, hoặc là vị khất thực theo thứ tự, hoặc là vị không nhận thêm vật thực sau khi đã ngồi xuống, hoặc là vị ngồi, hoặc là vị dùng sàng tọa nào cũng được. Vị ấy có suy nghĩ như sau: “Ta có đầy đủ hạnh đầu đà, còn những người khác này thì không có đầy đủ hạnh đầu đà.” Vị ấy vì sự đầy đủ hạnh đầu đà đó mà khinh thường người khác. “Rồi không nên vì đời sống, trí tuệ, giới và hạnh mà khinh thường người khác” có nghĩa là: Vì đời sống thô sơ hay đời sống cao sang, vì sự đầy đủ trí tuệ, vì sự đầy đủ giới hạnh, hay vì sự đầy đủ hạnh đầu đà mà không nên khinh thường người khác, không nên coi rẻ, không nên vì đó mà sinh lòng kiêu mạn, không nên vì đó mà trở nên cứng nhắc, kiêu căng, ngẩng cao đầu. – (Đây là ý nghĩa của) “rồi không nên vì đời sống, trí tuệ, giới và hạnh mà khinh thường người khác.”

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Mosavajje na niyyetha, sampajāno saṭhāni na kayirā;

Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññe’’ti.

“Không nên dấn thân vào lỗi lầm của sự nói dối, với sự tỉnh giác, không nên làm những điều xảo trá; rồi không nên vì đời sống, trí tuệ, giới và hạnh mà khinh thường người khác.”

167.

167.

Sutvā [Pg.311] rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānaṃ ;

Pharusena ne na paṭivajjā, na hi santo paṭiseniṃ karonti .

“Nghe nhiều lời nói khó chịu, của các sa-môn hay của phàm nhân; không nên đáp lại họ bằng lời thô ác, vì bậc thiện trí không trả đũa.”

Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ puthujanānanti. Rusitoti dūsito khuṃsito ghaṭṭito vambhito garahito upavadito. Samaṇānanti ye keci ito bahiddhā paribbajūpagatā paribbajasamāpannā. Puthujanānanti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca, te bahukāhi vācāhi aniṭṭhāhi akantāhi amanāpāhi akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ kareyyuṃ tesaṃ bahuṃ vācaṃ aniṭṭhaṃ akantaṃ amanāpaṃ sutvā suṇitvā uggahitvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānaṃ.

Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ puthujanānanti có nghĩa là: (Sau khi) đã nghe nhiều lời nói làm cho tức giận của các sa-môn hoặc của các hạng phàm phu. Rusito có nghĩa là bị làm cho ô uế, bị mắng nhiếc, bị xúc phạm, bị khinh miệt, bị khiển trách, bị chỉ trích. Samaṇānaṃ có nghĩa là bất cứ những người nào là du sĩ ngoại đạo, đã trở thành du sĩ, đã là du sĩ. Puthujanānaṃ có nghĩa là các Sát-đế-lỵ, các Bà-la-môn, các Phệ-xá, các Thủ-đà-la, các tại gia, các xuất gia, các chư thiên, và loài người. Họ có thể mắng nhiếc, phỉ báng, làm cho tức giận, làm cho bực tức, làm hại, gây tổn thương, áp bức, quấy nhiễu, giết hại, hủy hoại, gây ra sự hủy hoại bằng nhiều lời nói không mong muốn, không đáng ưa, không vừa ý. (Sau khi) đã nghe, đã lắng nghe, đã nắm bắt, đã ghi nhớ, đã nhận thức được nhiều lời nói không mong muốn, không đáng ưa, không vừa ý của họ. – (Như thế là) sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānaṃ (đã nghe nhiều lời nói làm cho tức giận của các sa-môn hoặc của các hạng phàm phu).

Pharusena ne na paṭivajjāti. Pharusenāti pharusena kakkhaḷena na paṭivajjā nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṃ na paccakkoseyya, rosantaṃ nappaṭiroseyya, bhaṇḍanaṃ nappaṭibhaṇḍeyya na kalahaṃ kareyya na bhaṇḍanaṃ kareyya na viggahaṃ kareyya na vivādaṃ kareyya na medhagaṃ kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – pharusena ne na paṭivajjā.

Pharusena ne na paṭivajjāti có nghĩa là: (Vị ấy) không nên đáp trả lại họ bằng lời thô lỗ. Pharusena có nghĩa là bằng lời thô lỗ, bằng lời cộc cằn; na paṭivajjā có nghĩa là không nên đáp trả, không nên nói lại. Không nên mắng nhiếc lại người đang mắng nhiếc, không nên tức giận lại người đang tức giận, không nên cãi cọ lại việc cãi cọ. Không nên gây ra sự cãi vã, không nên gây ra sự tranh chấp, không nên gây ra sự xung đột, không nên gây ra sự tranh luận, không nên gây ra sự bất hòa. Vị ấy nên từ bỏ, xua tan, chấm dứt, làm cho biến mất sự cãi vã, tranh chấp, xung đột, tranh luận, bất hòa. Vị ấy nên xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát khỏi, tách rời, giải thoát, không dính mắc khỏi sự cãi vã, tranh chấp, xung đột, tranh luận, bất hòa; nên an trú với tâm đã được cởi bỏ các giới hạn. – (Như thế là) pharusena ne na paṭivajjā.

Na hi santo paṭiseniṃ karontīti. Santoti rāgassa santattā santo, dosassa… mohassa… kodhassa… upanāhassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti – santo. Na hi santo paṭiseniṃ karontīti. Santo paṭiseniṃ paṭimallaṃ paṭikaṇṭakaṃ paṭipakkhaṃ na karonti na janenti na sañjanenti [Pg.312] na nibbattenti nābhinibbattentīti – na hi santo paṭiseniṃ karonti.

Na hi santo paṭiseniṃ karontīti có nghĩa là: Vì bậc thiện trí không tạo ra sự đối kháng. Santo (bậc thiện trí) là do tham ái đã được làm cho lắng dịu, do sân hận... do si mê... do phẫn nộ... do oán hận... cho đến... do tất cả các pháp hành bất thiện đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh, đã được làm cho hoàn toàn an tịnh, đã được dập tắt, đã được tịch tịnh, đã được tiêu trừ, đã được làm cho yên lặng. Vị ấy là bậc thiện trí, là bậc an tịnh, là bậc hoàn toàn an tịnh, là bậc tịch tịnh, là bậc yên lặng. – (Như thế là) santo. Na hi santo paṭiseniṃ karontīti: Bậc thiện trí không tạo ra, không làm phát sanh, không làm sanh khởi, không làm cho hiện hữu, không làm cho khởi lên sự đối kháng, kẻ đối địch, cái gai chướng, phe đối lập. – (Như thế là) na hi santo paṭiseniṃ karonti.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã thuyết rằng –

‘‘Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānaṃ;

Pharusena ne na paṭivajjā, na hi santo paṭiseniṃ karontī’’ti.

“Nghe nhiều lời nói làm cho tức giận, của sa-môn hay của phàm phu; Không nên đáp trả họ bằng lời thô lỗ, vì bậc thiện trí không tạo đối kháng.”

168.

168.

Etañca dhammamaññāya, vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkhe;

Santīti nibbutiṃ ñatvā, sāsane gotamassa nappamajjeyya.

Và đã hiểu rõ Pháp này, vị tỳ khưu thẩm xét, luôn chánh niệm, nên tu tập; Biết được Niết-bàn là 'an tịnh,' không nên dễ duôi trong giáo pháp của đức Gotama.

Etañca dhammamaññāyāti. Etanti ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaṭaṃ vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitaṃ dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti. Evampi etañca dhammamaññāya. Atha vā samañca visamañca pathañca vipathañca sāvajjañca anavajjañca hīnañca paṇītañca kaṇhañca sukkañca viññūgarahitañca viññūpasatthañca dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti. Evampi etañca dhammamaññāya. Atha vā sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ aviruddhapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ sīlesu paripūrakāritaṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ satisampajaññaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti. Evampi tañca dhammamaññāya.

Etañca dhammamaññāyāti: Về câu Etañca dhammamaññāya. Etaṃ có nghĩa là Pháp đã được nói lên, đã được thuyết giảng, đã được chế định, đã được thiết lập, đã được khai mở, đã được phân tích, đã được làm cho rõ ràng, đã được hiển thị. Aññāya có nghĩa là đã biết, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển nhiên. – Đây cũng là ý nghĩa của etañca dhammamaññāya. Hoặc là, (đã biết) điều đồng đều và điều không đồng đều, con đường và không phải con đường, điều có tội lỗi và điều không có tội lỗi, điều thấp kém và điều cao thượng, (pháp) đen và (pháp) trắng, pháp bị bậc trí chê trách và pháp được bậc trí tán thán. Aññāya có nghĩa là đã biết, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển nhiên. – Đây cũng là ý nghĩa của etañca dhammamaññāya. Hoặc là, (đã biết) chánh đạo, thuận đạo, đạo không đối nghịch, đạo không mâu thuẫn, đạo thuận theo ý nghĩa, đạo tùy thuận các pháp; (đã biết) sự thực hành viên mãn trong các giới, sự phòng hộ các căn, sự tiết độ trong ăn uống, sự chuyên tâm cảnh giác, chánh niệm và tỉnh giác, bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo Tám ngành, Niết-bàn, và con đường đưa đến Niết-bàn. Aññāya có nghĩa là đã biết, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển nhiên. – Đây cũng là ý nghĩa của tañca dhammamaññāya.

Vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkheti. Vicinanti vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ karontoti – vicinaṃ bhikkhu. Sadāti sadā sabbadā sabbakālaṃ…pe… pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato…pe… so vuccati sato. Sikkheti [Pg.313] tisso sikkhāyo – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya…pe… sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkhe.

Vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkheti: Về câu Vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkhe. Vicinaṃ có nghĩa là đang thẩm xét, đang thẩm xét kỹ lưỡng, đang cân nhắc, đang thẩm định, đang làm cho sáng tỏ, đang làm cho hiển nhiên. (Vị ấy) đang thẩm xét, đang thẩm xét kỹ lưỡng, đang cân nhắc, đang thẩm định, đang làm cho sáng tỏ, đang làm cho hiển nhiên rằng: “Tất cả các pháp hành là vô thường”... cho đến... “Pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận.” – (Như thế là) vicinaṃ bhikkhu. Sadā có nghĩa là luôn luôn, mọi lúc, mọi thời... cho đến... trong giai đoạn cuối của cuộc đời. Sato có nghĩa là có chánh niệm do bốn lý do – là người có chánh niệm khi đang tu tập niệm xứ quán thân trên thân... cho đến... vị ấy được gọi là người có chánh niệm. Sikkhe (nên tu tập). Có ba học pháp – tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học... cho đến... đây là tăng thượng tuệ học. Hướng tâm đến ba học pháp này, vị ấy nên tu tập... cho đến... nên tu tập, nên thực hành, nên thực hành tốt, sau khi đã thọ trì, nên sống theo. – (Như thế là) vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkhe.

Santīti nibbutiṃ ñatvāti. Rāgassa nibbutiṃ santīti ñatvā, dosassa… mohassa…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ nibbutiṃ santīti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – santīti nibbutiṃ ñatvā.

Santīti nibbutiṃ ñatvāti: Về câu Santīti nibbutiṃ ñatvā. (Điều này có nghĩa là) đã biết sự dập tắt của tham ái là 'an tịnh,' (sự dập tắt) của sân hận... của si mê... cho đến... đã biết sự dập tắt của tất cả các pháp hành bất thiện là 'an tịnh.' Đã biết, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho sáng tỏ, đã làm cho hiển nhiên. – (Như thế là) santīti nibbutiṃ ñatvā.

Sāsane gotamassa nappamajjeyyāti. Gotamassa sāsane buddhasāsane jinasāsane tathāgatasāsane devasāsane arahantasāsane. Nappamajjeyyāti sakkaccakārī assa sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. ‘‘Kadāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ…pe… aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ… paññākkhandhaṃ… vimuttikkhandhaṃ… vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ? Kadāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyya’’nti? Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti – sāsane gotamassa nappamajjeyya.

“Sāsane gotamassa nappamajjeyyāti” (Không nên dể duôi trong giáo pháp của đức Gotama) có nghĩa là: Trong giáo pháp của đức Gotama, trong giáo pháp của bậc Giác Ngộ, trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, trong giáo pháp của bậc Như Lai, trong giáo pháp của bậc Thiên Nhân, trong giáo pháp của bậc A-la-hán. “Nappamajjeyyāti” (Không nên dể duôi) có nghĩa là: nên là người hành động một cách trân trọng, nên là người hành động một cách liên tục, nên là người hành động một cách kiên cố, là người có sinh kế không co rút, là người có ước muốn không từ bỏ, là người có trách nhiệm không từ bỏ đối với các thiện pháp. “Khi nào ta sẽ làm cho viên mãn giới uẩn chưa viên mãn… cho đến… định uẩn chưa viên mãn… tuệ uẩn… giải thoát uẩn… giải thoát tri kiến uẩn? Khi nào ta sẽ liễu tri khổ đế chưa được liễu tri, sẽ đoạn trừ các phiền não chưa được đoạn trừ, sẽ tu tập đạo lộ chưa được tu tập, sẽ chứng ngộ sự diệt khổ chưa được chứng ngộ?”. Dục, tinh tấn, nỗ lực, gắng sức, sức mạnh, không thối chuyển, niệm, tỉnh giác, sự nhiệt tâm, sự tinh cần, sự quyết định, sự chuyên chú, sự không dể duôi ở trong ấy đối với các thiện pháp – (đây là ý nghĩa của) không nên dể duôi trong giáo pháp của đức Gotama.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã thuyết rằng:

‘‘Etañca dhammamaññāya, vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkhe;

Santīti nibbutiṃ ñatvā, sāsane gotamassa nappamajjeyyā’’ti.

“Vị tỳ khưu luôn chánh niệm, sau khi đã hiểu và thẩm xét pháp này, nên tu học. Sau khi đã biết sự tịch tịnh là Niết-bàn, không nên dể duôi trong giáo pháp của đức Gotama.”

169.

169.

Abhibhū hi so anabhibhūto, sakkhidhammamanītihamaddasi;

Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe.[iti bhagavā]

Vị ấy là bậc chinh phục, không bị chinh phục, đã thấy pháp trực tiếp, không qua lời truyền. Do đó, trong giáo pháp của đức Thế Tôn ấy, hãy luôn không dể duôi, cung kính và tu học.

Abhibhū [Pg.314] hi so anabhibhūtoti. Abhibhūti rūpābhibhū saddābhibhū gandhābhibhū rasābhibhū phoṭṭhabbābhibhū dhammābhibhū, anabhibhūto kehici kilesehi, abhibhosi ne pāpake akusale dhamme saṃkilesike ponobhavike sadare dukkhavipāke āyatiṃ jātijarāmaraṇiyeti – abhibhū hi so anabhibhūto.

“Abhibhū hi so anabhibhūtoti” (Vị ấy là bậc chinh phục, không bị chinh phục) có nghĩa là: “Abhibhū” (Chinh phục) là chinh phục sắc, chinh phục thanh, chinh phục hương, chinh phục vị, chinh phục xúc, chinh phục pháp; “anabhibhūto” (không bị chinh phục) bởi bất cứ phiền não nào; vị ấy đã chinh phục các pháp ác, bất thiện, ô nhiễm, đưa đến tái sanh, có phiền muộn, có quả khổ, dẫn đến sanh, già, chết trong tương lai – (đây là ý nghĩa của) “vị ấy là bậc chinh phục, không bị chinh phục”.

Sakkhidhammamanītihamaddasīti. Sakkhidhammanti na itihitihaṃ na itikiriyāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ addasi addakkhi apassi paṭivijjhīti – sakkhidhammamanītihamaddasi.

“Sakkhidhammamanītihamaddasīti” (Đã thấy pháp trực tiếp, không qua lời truyền) có nghĩa là: “Sakkhidhammaṃ” (Pháp trực tiếp) là không phải do truyền khẩu, không phải do truyền thống, không phải do kế thừa, không phải do dựa vào kinh điển, không phải do lý luận, không phải do suy diễn, không phải do tư duy về các phương diện, không phải do chấp nhận quan điểm sau khi đã thẩm xét, mà là pháp được tự mình thắng tri, tự mình chứng nghiệm, đã thấy, đã nhận ra, đã liễu tri, đã thông suốt – (đây là ý nghĩa của) “đã thấy pháp trực tiếp, không qua lời truyền”.

Tasmā hi tassa bhagavato sāsaneti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā. Tassa bhagavato sāsaneti. Tassa bhagavato sāsane gotamasāsane buddhasāsane jinasāsane tathāgatasāsane devasāsane arahantasāsaneti – tasmā tassa bhagavato sāsane.

“Tasmā hi tassa bhagavato sāsaneti” (Do đó, trong giáo pháp của đức Thế Tôn ấy) có nghĩa là: “Tasmā” (Do đó) là vì lý do ấy, vì nguyên nhân ấy, vì duyên ấy, vì nhân duyên ấy. “Tassa bhagavato sāsane” (Trong giáo pháp của đức Thế Tôn ấy) có nghĩa là: trong giáo pháp của đức Thế Tôn ấy, trong giáo pháp của đức Gotama, trong giáo pháp của bậc Giác Ngộ, trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, trong giáo pháp của bậc Như Lai, trong giáo pháp của bậc Thiên Nhân, trong giáo pháp của bậc A-la-hán – (đây là ý nghĩa của) “do đó, trong giáo pháp của đức Thế Tôn ấy”.

Appamatto sadā namassamanusikkhe (iti bhagavā)ti. Appamattoti sakkaccakārī…pe… appamādo kusalesu dhammesu. Sadāti sadā sabbakālaṃ…pe… pacchime vayokhandhe. Namassanti kāyena vā namassamāno vācāya vā namassamāno cittena vā namassamāno anvatthapaṭipattiyā vā namassamāno dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassamāno sakkurumāno garukurumāno mānayamāno pūjayamāno apacayamāno. Anusikkheti tisso sikkhāyo – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya careyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyya. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – appamatto sadā namassamanusikkhe. (Iti bhagavā).

“Appamatto sadā namassamanusikkhe (iti bhagavā)ti” (Hãy luôn không dể duôi, cung kính và tu học) có nghĩa là: “Appamatto” (Không dể duôi) là người hành động một cách trân trọng… cho đến… sự không dể duôi đối với các thiện pháp. “Sadā” (Luôn) là luôn luôn, mọi lúc… cho đến… trong giai đoạn cuối của cuộc đời. “Namassam” (Cung kính) là cung kính qua thân, cung kính qua lời, cung kính qua ý, cung kính qua sự thực hành đúng theo ý nghĩa, cung kính qua sự thực hành pháp và tùy pháp, là tôn trọng, kính trọng, quý trọng, cúng dường, tôn kính. “Anusikkhe” (Tu học) là ba học giới: tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học… cho đến… đây là tăng thượng tuệ học. Nên tu học sau khi đã quán xét ba học giới này… cho đến… nên tu học, nên thực hành, nên thường xuyên thực hành, nên thực hành tốt đẹp, nên thọ trì và thực hành trong khi đang chứng ngộ điều cần được chứng ngộ. “Bhagavā” là danh xưng tôn kính… cho đến… danh xưng “Bhagavā” này là một định danh được chứng thực – (đây là ý nghĩa của) “hãy luôn không dể duôi, cung kính và tu học”.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã thuyết rằng:

‘‘Abhibhū [Pg.315] hi so anabhibhūto, sakkhidhammamanītihamaddasi;

Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe’’. [iti bhagavāti]

“Vị ấy là bậc chinh phục, không bị chinh phục, đã thấy pháp trực tiếp, không qua lời truyền. Do đó, trong giáo pháp của đức Thế Tôn ấy, hãy luôn không dể duôi, cung kính và tu học.”

Tuvaṭṭakasuttaniddeso cuddasamo.

Phần giải thích kinh Tuvaṭṭaka, chương thứ mười bốn.

15. Attadaṇḍasuttaniddeso

15. Phần giải thích kinh Attadaṇḍa.

Atha attadaṇḍasuttaniddesaṃ vakkhati –

Nay, phần giải thích kinh Attadaṇḍa sẽ được nói đến:

170.

170.

Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā.

Sự sợ hãi sanh khởi từ bạo hành, hãy nhìn xem chúng sanh đang tranh chấp. Ta sẽ kể lại sự xúc động, như thế nào ta đã cảm thấy xúc động.

Attadaṇḍā bhayaṃ jātanti. Daṇḍāti tayo daṇḍā – kāyadaṇḍo, vacīdaṇḍo, manodaṇḍo. Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyadaṇḍo, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīdaṇḍo, tividhaṃ manoduccaritaṃ manodaṇḍo. Bhayanti dve bhayāni – diṭṭhadhammikañca bhayaṃ samparāyikañca bhayaṃ. Katamaṃ diṭṭhadhammikaṃ bhayaṃ? Idhekacco kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Tamenaṃ gahetvā rañño dassenti – ‘‘ayaṃ, deva, coro āgucārī. Imassa yaṃ icchasi taṃ daṇḍaṃ paṇehī’’ti. Tamenaṃ rājā paribhāsati. So paribhāsapaccayā bhayampi uppādeti, dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa? Attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ.

“Attadaṇḍā bhayaṃ jātanti” (Sự sợ hãi sanh khởi từ bạo hành) có nghĩa là: “Daṇḍā” (Bạo hành) là có ba loại bạo hành: thân bạo hành, khẩu bạo hành, ý bạo hành. Ba loại thân ác hạnh là thân bạo hành, bốn loại khẩu ác hạnh là khẩu bạo hành, ba loại ý ác hạnh là ý bạo hành. “Bhayaṃ” (Sợ hãi) là có hai loại sợ hãi: sự sợ hãi trong hiện tại và sự sợ hãi trong tương lai. Sự sợ hãi trong hiện tại là gì? Ở đây, có người thực hành ác hạnh qua thân, thực hành ác hạnh qua lời, thực hành ác hạnh qua ý; sát sanh, lấy của không cho, phá nhà, cướp bóc, cướp một nhà, chặn đường, đi đến vợ người khác, nói dối. Người ta bắt kẻ ấy và trình lên vua: “Tâu đại vương, đây là tên trộm, kẻ phạm tội. Xin ngài hãy trừng phạt hắn theo ý muốn.” Vua khiển trách kẻ ấy. Do duyên bị khiển trách, kẻ ấy sanh khởi sự sợ hãi, cảm nhận sự khổ và ưu. Sự sợ hãi, khổ, ưu này của kẻ ấy từ đâu mà có? Nó được sanh ra, được phát sanh, được khởi sanh, được hiện khởi, được biểu hiện từ bạo hành của chính mình.

Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṃ rājā bandhāpeti andubandhanena vā rajjubandhanena vā saṅkhalikabandhanena vā vettabandhanena vā latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā gāmabandhanena vā nigamabandhanena vā nagarabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā janapadabandhanena vā antamaso savacanīyampi karoti – ‘‘na te labbhā ito pakkamitu’’nti. So bandhanapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ [Pg.316] paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa? Attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ.

Dù chỉ với chừng ấy, nhà vua vẫn không hài lòng. Nhà vua ra lệnh trói người ấy lại, hoặc bằng cùm, hoặc bằng dây thừng, hoặc bằng xiềng xích, hoặc bằng dây mây, hoặc bằng dây leo, hoặc bị giam trong thành phố, hoặc bị giam trong vòng vây, hoặc bị giam trong làng, hoặc bị giam trong thị trấn, hoặc bị giam trong thành phố, hoặc bị giam trong xứ, hoặc bị giam trong quận, cho đến mức tối thiểu còn ra lời tuyên bố: "Ngươi không được phép rời khỏi nơi này". Do duyên bị trói buộc, người ấy cảm thọ sự đau khổ và ưu phiền. Sự sợ hãi, đau khổ, ưu phiền này đối với người ấy, từ đâu mà có? Do sự trừng phạt tự thân mà đã sanh, đã hiện khởi, đã phát sanh, đã phát sanh trọn vẹn, đã xuất hiện.

Ettakenapi rājā na tussati. Rājā tassa dhanaṃ āharāpeti – sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā. So dhanajānipaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa? Attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ.

Dù chỉ với chừng ấy, nhà vua vẫn không hài lòng. Nhà vua ra lệnh tịch thu tài sản của người ấy – hoặc một trăm, hoặc một ngàn, hoặc một trăm ngàn. Do duyên bị mất tài sản, người ấy cảm thọ sự đau khổ và ưu phiền. Sự sợ hãi, đau khổ, ưu phiền này đối với người ấy, từ đâu mà có? Do sự trừng phạt tự thân mà đã sanh, đã hiện khởi, đã phát sanh, đã phát sanh trọn vẹn, đã xuất hiện.

Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṃ rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti – kasāhipi tāḷeti, vettehipi tāḷeti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷeti, hatthampi chindati, pādampi chindati, hatthapādampi chindati, kaṇṇampi chindati, nāsampi chindati, kaṇṇanāsampi chindati, bilaṅgathālikampi karoti, saṅkhamuṇḍikampi karoti, rāhumukhampi karoti, jotimālikampi karoti, hatthapajjotikampi karoti, erakapattikampi karoti, cīrakavāsikampi karoti, eṇeyyakampi karoti, baḷisamaṃsikampi karoti, kahāpaṇikampi karoti, khārāpatacchikampi karoti, palighaparivattakampi karoti, palālapīṭhakampi karoti, tattenapi telena osiñcati, sunakhehipi khādāpeti, jīvantampi sūle uttāseti, asināpi sīsaṃ chindati. So kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa? Attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ. Rājā imesaṃ catunnaṃ daṇḍānaṃ issaro.

Dù chỉ với chừng ấy, nhà vua vẫn không hài lòng. Nhà vua ra lệnh thực hiện nhiều loại hình phạt khác nhau đối với người ấy: đánh bằng roi, đánh bằng gậy mây, đánh bằng dùi cui, chặt tay, chặt chân, chặt tay chân, xẻo tai, xẻo mũi, xẻo tai mũi, thực hiện hình phạt 'nồi cháo dấm', thực hiện hình phạt 'cạo đầu bằng vỏ ốc', thực hiện hình phạt 'miệng La-hầu', thực hiện hình phạt 'vòng hoa lửa', thực hiện hình phạt 'ngọn đuốc tay', thực hiện hình phạt 'áo vỏ cây', thực hiện hình phạt 'mặc áo vỏ cây', thực hiện hình phạt 'con linh dương', thực hiện hình phạt 'móc câu thịt', thực hiện hình phạt 'đồng tiền', thực hiện hình phạt 'tẩm nước tro', thực hiện hình phạt 'xoay trên cọc', thực hiện hình phạt 'giường rơm', tưới dầu sôi, cho chó đói ăn thịt, đóng cọc xiên qua người khi còn sống, và dùng gươm chặt đầu. Do duyên bị các hình phạt, người ấy cảm thọ sự đau khổ và ưu phiền. Sự sợ hãi, đau khổ, ưu phiền này đối với người ấy, từ đâu mà có? Do sự trừng phạt tự thân mà đã sanh, đã hiện khởi, đã phát sanh, đã phát sanh trọn vẹn, đã xuất hiện. Nhà vua là người có quyền đối với bốn loại trừng phạt này.

So sakena kammena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tamenaṃ nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kammakāraṇaṃ kārenti – tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye hatthe gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ dutiye pāde gamenti, tattaṃ ayokhilaṃ majjhe urasmiṃ gamenti. So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti; na ca tāva kālaṃkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa? Attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ.

Do nghiệp của chính mình, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Các ngục tốt thực hiện hình phạt gọi là 'sự trói buộc năm phần' đối với người ấy: họ đóng một cọc sắt nung đỏ vào tay, họ đóng một cọc sắt nung đỏ vào tay thứ hai, họ đóng một cọc sắt nung đỏ vào chân, họ đóng một cọc sắt nung đỏ vào chân thứ hai, họ đóng một cọc sắt nung đỏ vào giữa ngực. Ở đó, người ấy cảm thọ những cảm giác đau đớn, dữ dội, khốc liệt; và người ấy không chết cho đến khi ác nghiệp ấy chưa được trả hết. Sự sợ hãi, đau khổ, ưu phiền này đối với người ấy, từ đâu mà có? Do sự trừng phạt tự thân mà đã sanh, đã hiện khởi, đã phát sanh, đã phát sanh trọn vẹn, đã xuất hiện.

Tamenaṃ [Pg.317] nirayapālā saṃvesetvā kuṭhārīhi tacchenti. So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti; na ca tāva kālaṃkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchenti. Tamenaṃ nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi …pe… tamenaṃ nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi…pe… tamenaṃ nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccati. So tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṃ gacchati. So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti; na ca tāva kālaṃkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa? Attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ. Tamenaṃ nirayapālā mahāniraye pakkhipanti. So kho pana mahānirayo –

Các ngục tốt bắt người ấy nằm xuống rồi dùng rìu đẽo. Ở đó, người ấy cảm thọ những cảm giác đau đớn, dữ dội, khốc liệt; và người ấy không chết cho đến khi ác nghiệp ấy chưa được trả hết. Các ngục tốt nắm lấy người ấy, chân hướng lên, đầu chúc xuống, rồi dùng búa đẽo. Các ngục tốt thắng người ấy vào cỗ xe rồi cho kéo tới kéo lui trên mặt đất bằng sắt đang bốc cháy, rực lửa, sáng rực... Các ngục tốt bắt người ấy leo lên rồi đi xuống một ngọn núi than hồng vĩ đại đang bốc cháy, rực lửa, sáng rực... Các ngục tốt nắm lấy người ấy, chân hướng lên, đầu chúc xuống, rồi ném vào một cái vạc đồng đang sôi sùng sục, bốc cháy, rực lửa, sáng rực. Ở đó, người ấy bị nấu, sủi bọt. Khi bị nấu, sủi bọt ở đó, có lúc người ấy trồi lên, có lúc chìm xuống, có lúc đi ngang. Ở đó, người ấy cảm thọ những cảm giác đau đớn, dữ dội, khốc liệt; và người ấy không chết cho đến khi ác nghiệp ấy chưa được trả hết. Sự sợ hãi, đau khổ, ưu phiền này đối với người ấy, từ đâu mà có? Do sự trừng phạt tự thân mà đã sanh, đã hiện khởi, đã phát sanh, đã phát sanh trọn vẹn, đã xuất hiện. Các ngục tốt ném người ấy vào đại địa ngục. Và đại địa ngục ấy, thật vậy –

‘‘Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;

Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.

"Bốn góc, bốn cửa, được phân chia thành các phần cân đối; được bao quanh bởi tường sắt, được che đậy bằng mái sắt.

‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;

Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā.

"Nền đất của nó làm bằng sắt, bốc cháy, tràn đầy lửa nóng; luôn luôn lan tỏa khắp bốn phía một trăm do-tuần.

‘‘Kadariyātapanā ghorā, accimanto durāsadā;

Lomahaṃsanarūpā ca, bhismā paṭibhayā dukhā.

"Luôn nóng bức, thiêu đốt, kinh khiếp, rực lửa, khó đến gần; có hình dạng làm dựng tóc gáy, hãi hùng, đáng sợ, và đau khổ.

‘‘Puratthimāya bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;

Dahanto pāpakammante, pacchimāya paṭihaññati.

"Từ bức tường phía đông, một khối lửa bốc lên, thiêu đốt những kẻ làm ác, rồi đập vào bức tường phía tây.

‘‘Pacchimāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;

Dahanto pāpakammante, puratthimāya paṭihaññati.

"Và từ bức tường phía tây, một khối lửa bốc lên, thiêu đốt những kẻ làm ác, rồi đập vào bức tường phía đông.

‘‘Uttarāya ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;

Dahanto pāpakammante, dakkhiṇāya paṭihaññati.

"Và từ bức tường phía bắc, một khối lửa bốc lên, thiêu đốt những kẻ làm ác, rồi đập vào bức tường phía nam.

‘‘Dakkhiṇāya [Pg.318] ca bhittiyā, accikkhandho samuṭṭhito;

Dahanto pāpakammante, uttarāya paṭihaññati.

"Và từ bức tường phía nam, một khối lửa bốc lên, thiêu đốt những kẻ làm ác, rồi đập vào bức tường phía bắc.

‘‘Heṭṭhato ca samuṭṭhāya, accikkhandho bhayānako;

Dahanto pāpakammante, chadanasmiṃ paṭihaññati.

"Và từ bên dưới bốc lên, một khối lửa kinh hoàng, thiêu đốt những kẻ làm ác, rồi đập vào mái nhà.

‘‘Chadanamhā samuṭṭhāya, accikkhandho bhayānako;

Dahanto pāpakammante, bhūmiyaṃ paṭihaññati.

"Từ mái nhà bốc lên, một khối lửa kinh hoàng, thiêu đốt những kẻ làm ác, rồi đập xuống nền đất.

‘‘Ayokapālamādittaṃ, santattaṃ jalitaṃ yathā;

Evaṃ avīcinirayo, heṭṭhā upari passato.

‘Giống như chảo sắt đang bốc cháy, nóng rực, và rực lửa; cũng vậy, địa ngục A-tỳ, từ bên dưới, bên trên, và các phía, đều rực lửa.

‘‘Tattha sattā mahāluddā, mahākibbisakārino;

Accantapāpakammantā, paccanti na ca miyyare.

‘Ở nơi ấy, các chúng sanh vô cùng hung dữ, những kẻ làm điều tội lỗi lớn lao, những kẻ có hành vi cực kỳ xấu ác, bị nấu chín nhưng không chết.

‘‘Jātavedasamo kāyo, tesaṃ nirayavāsinaṃ;

Passa kammānaṃ daḷhattaṃ, na bhasmā hoti napī masi.

‘Thân của những chúng sanh trong địa ngục ấy giống như lửa. Hãy xem sự vững chắc của các nghiệp, (thân) không trở thành tro, cũng không thành muội than.

‘‘Puratthimenapi dhāvanti, tato dhāvanti pacchimaṃ;

Uttarenapi dhāvanti, tato dhāvanti dakkhiṇaṃ.

‘Họ chạy về phía đông, rồi từ đó họ chạy về phía tây. Họ cũng chạy về phía bắc, rồi từ đó họ chạy về phía nam.

‘‘Yaṃ yaṃ disaṃ padhāvanti, taṃ taṃ dvāraṃ pidhīyati ;

Abhinikkhamitāsā te, sattā mokkhagavesino.

‘Bất cứ phương hướng nào họ chạy đến, cánh cửa ở đó liền đóng lại. Những chúng sanh ấy, những người tìm kiếm sự giải thoát, mong muốn thoát ra ngoài.

‘‘Na te tato nikkhamituṃ, labhanti kammapaccayā;

Tesañca pāpakammantaṃ, avipakkaṃ kataṃ bahu’’nti.

‘Do duyên của nghiệp, họ không thể thoát ra khỏi nơi đó. Và còn nhiều hành vi xấu ác của họ đã làm mà chưa trổ quả.’

Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa? Attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ. Yāni ca nerayikāni dukkhāni yāni ca tiracchānayonikāni dukkhāni yāni ca pettivisayikāni dukkhāni yāni ca mānusikāni dukkhāni; tāni kuto jātāni kuto sañjātāni kuto nibbattāni kuto abhinibbattāni kuto pātubhūtāni? Attadaṇḍato jātāni sañjātāni nibbattāni abhinibbattāni pātubhūtānīti – attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ.

Sự sợ hãi, khổ đau, ưu phiền này của người ấy từ đâu mà có? (Nó) được sanh ra, được phát sanh, được khởi sanh, được sanh khởi hoàn toàn, được biểu hiện từ sự trừng phạt của tự thân. Và những khổ đau ở địa ngục, những khổ đau ở loài bàng sanh, những khổ đau ở cõi ngạ quỷ, và những khổ đau ở cõi người; chúng từ đâu được sanh ra, từ đâu được phát sanh, từ đâu được khởi sanh, từ đâu được sanh khởi hoàn toàn, từ đâu được biểu hiện? (Chúng) được sanh ra, được phát sanh, được khởi sanh, được sanh khởi hoàn toàn, được biểu hiện từ sự trừng phạt của tự thân – do sự trừng phạt của tự thân mà sự sợ hãi được sanh ra.

Janaṃ passatha medhaganti. Jananti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca medhagaṃ janaṃ kalahaṃ janaṃ viruddhaṃ janaṃ paṭiviruddhaṃ janaṃ āhataṃ janaṃ paccāhataṃ janaṃ āghātitaṃ janaṃ paccāghātitaṃ [Pg.319] janaṃ passatha dakkhatha oloketha nijjhāyetha upaparikkhathāti – janaṃ passatha medhagaṃ.

Hãy nhìn xem chúng sanh đang xung đột. ‘Chúng sanh’ là: các vị Sát-đế-lỵ, các vị Bà-la-môn, các vị Phệ-xá, các vị Thủ-đà-la, các vị tại gia, các vị xuất gia, các vị chư thiên, và loài người. Hãy nhìn xem chúng sanh đang xung đột, chúng sanh đang cãi vã, chúng sanh đang chống đối, chúng sanh đang đối nghịch nhau, chúng sanh đang va chạm, chúng sanh đang va chạm lẫn nhau, chúng sanh đang thù hận, chúng sanh đang thù hận lẫn nhau; hãy thấy, hãy nhận thức, hãy quan sát, hãy chiêm nghiệm, hãy thẩm xét – ấy là ‘hãy nhìn xem chúng sanh đang xung đột’.

Saṃvegaṃ kittayissāmīti. Saṃvegaṃ ubbegaṃ utrāsaṃ bhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavaṃ upasaggaṃ. Kittayissāmīti pakittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti – saṃvegaṃ kittayissāmi.

Ta sẽ kể về sự xúc động. ‘Sự xúc động’ là sự kinh sợ, sự kinh hãi, sự sợ hãi, sự bức bách, sự va chạm, sự tai ương, sự nguy hiểm. ‘Ta sẽ kể’ là ta sẽ tuyên thuyết, ta sẽ chỉ rõ, ta sẽ thuyết giảng, ta sẽ làm cho biết, ta sẽ thiết lập, ta sẽ khai mở, ta sẽ phân tích, ta sẽ làm cho rõ ràng, ta sẽ công bố – ấy là ‘ta sẽ kể về sự xúc động’.

Yathā saṃvijitaṃ mayāti. Yathā mayā attanāyeva attānaṃ saṃvejito ubbejito saṃvegamāpāditoti – yathā saṃvijitaṃ mayā.

Như đã được ta xúc động. ‘Như đã được ta xúc động’ là như cách ta, bởi chính tự thân, đã làm cho tự thân xúc động, đã làm cho kinh sợ, đã đạt đến sự xúc động – ấy là ‘như đã được ta xúc động’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti.

‘Do sự trừng phạt của tự thân mà sự sợ hãi được sanh ra, hãy nhìn xem chúng sanh đang xung đột. Ta sẽ kể về sự xúc động, như ta đã cảm thấy xúc động.’

171.

171.

Phandamānaṃ pajaṃ disvā, macche appodake yathā;

Aññamaññehi byāruddhe, disvā maṃ bhayamāvisi.

Thấy chúng sanh đang run rẩy, giống như loài cá trong vũng nước cạn; thấy họ xung đột với nhau, sự sợ hãi đã xâm chiếm ta.

Phandamānaṃ pajaṃ disvāti. Pajāti sattādhivacanaṃ. Pajaṃ taṇhāphandanāya phandamānaṃ diṭṭhiphandanāya phandamānaṃ kilesaphandanāya phandamānaṃ duccaritaphandanāya phandamānaṃ payogaphandanāya phandamānaṃ vipākaphandanāya phandamānaṃ rattaṃ rāgena phandamānaṃ duṭṭhaṃ dosena phandamānaṃ mūḷhaṃ mohena phandamānaṃ vinibaddhaṃ mānena phandamānaṃ parāmaṭṭhaṃ diṭṭhiyā phandamānaṃ vikkhepagataṃ uddhaccena phandamānaṃ aniṭṭhaṅgataṃ vicikicchāya phandamānaṃ thāmagataṃ anusayehi phandamānaṃ lābhena phandamānaṃ alābhena phandamānaṃ yasena phandamānaṃ ayasena phandamānaṃ pasaṃsāya phandamānaṃ nindāya phandamānaṃ sukhena phandamānaṃ dukkhena phandamānaṃ jātiyā phandamānaṃ jarāya phandamānaṃ byādhinā phandamānaṃ maraṇena phandamānaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṃ nerayikena dukkhena phandamānaṃ tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṃ pettivisayikena dukkhena phandamānaṃ mānusikena dukkhena phandamānaṃ gabbhokkantimūlakena dukkhena… gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena… gabbhāvuṭṭhānamūlakena dukkhena… jātassūpanibandhakena dukkhena… jātassa parādheyyakena dukkhena… attūpakkamena dukkhena… parūpakkamena dukkhena… dukkhadukkhena… saṅkhāradukkhena… vipariṇāmadukkhena… cakkhurogena dukkhena… sotarogena … ghānarogena… jivhārogena … kāyarogena… sīsarogena [Pg.320]… kaṇṇarogena… mukharogena… dantarogena… kāsena… sāsena… pināsena… ḍāhena… jarena… kucchirogena… mucchāya… pakkhandikāya… sūlāya… visūcikāya… kuṭṭhena… gaṇḍena… kilāsena… sosena… apamārena… dadduyā… kaṇḍuyā… kacchuyā… rakhasāya… vitacchikāya… lohitena… pittena… madhumehena… aṃsāya… pīḷakāya… bhagandalena… pittasamuṭṭhānena ābādhena… semhasamuṭṭhānena ābādhena… vātasamuṭṭhānena ābādhena… sannipātikena ābādhena… utupariṇāmajena ābādhena… visamaparihārajena ābādhena … opakkamikena ābādhena… kammavipākajena ābādhena… sītena… uṇhena… jighacchāya… pipāsāya… uccārena… passāvena… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena… mātumaraṇena dukkhena… pitumaraṇena dukkhena… bhātumaraṇena dukkhena… bhaginimaraṇena dukkhena… puttamaraṇena dukkhena… dhītumaraṇena dukkhena… ñātimaraṇena dukkhena… bhogabyasanena dukkhena… rogabyasanena dukkhena… sīlabyasanena dukkhena… diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṃ samphandamānaṃ vipphandamānaṃ vedhamānaṃ pavedhamānaṃ sampavedhamānaṃ. Disvāti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – phandamānaṃ pajaṃ disvā.

‘Phandamānaṃ pajaṃ disvāti’ (Thấy chúng sanh đang run rẩy). ‘Pajā’ là danh từ chỉ cho chúng sanh. (Thấy) chúng sanh đang run rẩy do sự rung động của ái dục, đang run rẩy do sự rung động của tà kiến, đang run rẩy do sự rung động của phiền não, đang run rẩy do sự rung động của ác hạnh, đang run rẩy do sự rung động của sự cố gắng, đang run rẩy do sự rung động của quả dị thục, đang run rẩy do tham ái đã bị nhiễm, đang run rẩy do sân hận đã bị tổn hại, đang run rẩy do si mê đã bị mê mờ, đang run rẩy do ngã mạn đã bị trói buộc, đang run rẩy do tà kiến đã bị chấp thủ, đang run rẩy do trạo cử đã đi đến tán loạn, đang run rẩy do hoài nghi đã không đi đến quyết định, đang run rẩy do các tùy miên đã đi đến sức mạnh, đang run rẩy do lợi lộc, đang run rẩy do không lợi lộc, đang run rẩy do danh vọng, đang run rẩy do không danh vọng, đang run rẩy do tán thán, đang run rẩy do chê bai, đang run rẩy do lạc, đang run rẩy do khổ, đang run rẩy do sanh, đang run rẩy do già, đang run rẩy do bệnh, đang run rẩy do chết, đang run rẩy do sầu, bi, khổ, ưu, não, đang run rẩy do khổ ở địa ngục, đang run rẩy do khổ ở loài bàng sanh, đang run rẩy do khổ ở cảnh giới ngạ quỷ, đang run rẩy do khổ ở cõi người, đang run rẩy do khổ lấy việc nhập thai làm gốc rễ… do khổ lấy việc trú trong thai làm gốc rễ… do khổ lấy việc ra khỏi thai làm gốc rễ… do khổ trói buộc kẻ được sanh ra… do khổ phụ thuộc vào người khác của kẻ được sanh ra… do khổ do tự mình nỗ lực… do khổ do người khác nỗ lực… do khổ khổ… do hành khổ… do hoại khổ… do khổ của bệnh mắt… bệnh tai… bệnh mũi… bệnh lưỡi… bệnh thân… bệnh đầu… bệnh tai… bệnh miệng… bệnh răng… do ho, suyễn, viêm mũi, nóng sốt, sốt rét, bệnh bụng, ngất xỉu, kiết lỵ, đau nhói, thổ tả, phong cùi, ung nhọt, bạch biến, lao, động kinh, ghẻ lở, ngứa, mụn nhọt, phát ban, nứt nẻ, bệnh máu, bệnh mật, tiểu đường, đau vai, mụn nhọt, trĩ, bệnh do mật sanh khởi… bệnh do đàm sanh khởi… bệnh do gió sanh khởi… bệnh do ba thứ (đàm, mật, gió) hợp lại… bệnh do thời tiết thay đổi… bệnh do sinh hoạt không điều độ… bệnh do bị tấn công… bệnh do quả của nghiệp… do lạnh… do nóng… do đói… do khát… do đại tiện… do tiểu tiện… do khổ bởi sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát… do khổ vì mẹ chết… do khổ vì cha chết… do khổ vì anh em trai chết… do khổ vì chị em gái chết… do khổ vì con trai chết… do khổ vì con gái chết… do khổ vì quyến thuộc chết… do khổ vì tài sản tổn thất… do khổ vì bệnh tật tổn thất… do khổ vì giới hạnh tổn thất… do khổ vì tri kiến tổn thất, đang run rẩy, đang rung động, đang rung chuyển, đang lay động, đang chấn động, đang rung lắc. ‘Disvāti’ (thấy) là: đã thấy, đã quan sát, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ. – (Đây là ý nghĩa của) ‘phandamānaṃ pajaṃ disvā’.

Macche appodake yathāti yathā macchā appodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti; evameva pajā taṇhāphandanāya phandanti…pe… diṭṭhibyasanena dukkhena phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhantīti – macche appodake yathā.

‘Macche appodake yathā’ (Như cá trong nước cạn) có nghĩa là: Giống như các loài cá trong nước cạn, khi nước đã cạn kiệt, bị các loài quạ, hoặc diều hâu, hoặc cò mổ, lôi ra, và ăn thịt, chúng run rẩy, rung động, rung chuyển, lay động, chấn động, rung lắc; cũng tương tự như thế, chúng sanh run rẩy do sự rung động của ái dục... (vân vân)... run rẩy do khổ vì tri kiến tổn thất, chúng run rẩy, rung động, rung chuyển, lay động, chấn động, rung lắc. – (Đây là ý nghĩa của) ‘macche appodake yathā’.

Aññamaññehi byāruddheti aññamaññaṃ sattā viruddhā paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā paccāghātitā. Rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhaginīpi bhaginiyā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginipi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati; te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti, te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhanti – aññamaññehi byāruddhe.

‘Aññamaññehi byāruddhe’ (Mâu thuẫn với nhau) có nghĩa là: Các chúng sanh mâu thuẫn, đối nghịch lẫn nhau, đả thương và đả thương lại, hãm hại và hãm hại lại. Các vị vua cũng tranh chấp với các vị vua, các Sát-đế-lỵ cũng tranh chấp với các Sát-đế-lỵ, các Bà-la-môn cũng tranh chấp với các Bà-la-môn, các gia chủ cũng tranh chấp với các gia chủ, mẹ cũng tranh chấp với con trai, con trai cũng tranh chấp với mẹ, cha cũng tranh chấp với con trai, con trai cũng tranh chấp với cha, anh em trai cũng tranh chấp với anh em trai, chị em gái cũng tranh chấp với chị em gái, anh trai cũng tranh chấp với em gái, chị gái cũng tranh chấp với em trai, bạn bè cũng tranh chấp với bạn bè; họ ở trong đó, rơi vào cãi vã, xung đột, tranh chấp, rồi tấn công lẫn nhau bằng tay, tấn công bằng đất đá, tấn công bằng gậy gộc, tấn công bằng vũ khí. Họ ở trong đó, đi đến cái chết hoặc (chịu) sự đau khổ tương đương với cái chết. – (Đây là ý nghĩa của) ‘aññamaññehi byāruddhe’.

Disvā [Pg.321] maṃ bhayamāvisīti. Disvāti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā bhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavo upasaggo āvisīti – disvā maṃ bhayamāvisi.

‘Disvā maṃ bhayamāvisi’ (Thấy vậy, sự sợ hãi xâm chiếm tôi). ‘Disvāti’ (thấy) là: đã thấy, đã quan sát, đã cân nhắc, đã thẩm xét, đã làm cho rõ ràng, đã làm cho hiển lộ. Sự sợ hãi, sự bức bách, sự va chạm, tai ương, hiểm họa đã xâm chiếm. – (Đây là ý nghĩa của) ‘disvā maṃ bhayamāvisi’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Phandamānaṃ pajaṃ disvā, macche appodake yathā;

Aññamaññehi byāruddhe, disvā maṃ bhayamāvisī’’ti.

“Thấy chúng sanh đang run rẩy, như loài cá trong nước cạn; Thấy họ mâu thuẫn với nhau, sự sợ hãi xâm chiếm tôi.”

172.

172.

Samantamasāro loko, disā sabbā sameritā;

Icchaṃ bhavanamattano, nāddasāsiṃ anositaṃ.

Thế gian khắp nơi không cốt lõi, mọi phương trời đều rúng động; Mong tìm một nơi nương náu cho mình, tôi không thấy nơi nào không bị chiếm hữu.

Samantamasāro lokoti. Lokoti nirayaloko tiracchānayoniloko pettivisayaloko manussaloko devaloko, khandhaloko dhātuloko āyatanaloko, ayaṃ loko paro loko, brahmaloko devaloko – ayaṃ vuccati loko. Nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Tiracchānayoniloko…pe… pettivisayaloko… manussaloko… devaloko… khandhaloko… dhātuloko… āyatanaloko… ayaṃ loko… paro loko… brahmaloko… devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Thế giới hoàn toàn không có cốt lõi (Samantamasāro loko'ti). Thế giới (loko'ti) là: thế giới địa ngục, thế giới súc sanh, thế giới ngạ quỷ, thế giới loài người, thế giới chư thiên; thế giới các uẩn, thế giới các giới, thế giới các xứ; thế giới này, thế giới sau; thế giới Phạm thiên, thế giới chư thiên – đây được gọi là thế giới. Thế giới địa ngục không có cốt lõi (asāro), hoàn toàn không có cốt lõi (nissāro), đã lìa cốt lõi (sārāpagato), đã lìa khỏi cốt lõi thường hằng, hoặc cốt lõi an lạc, hoặc cốt lõi tự ngã, hoặc (đã lìa khỏi) sự thường hằng, sự bền vững, sự vĩnh cửu, hoặc bản chất không biến đổi. Thế giới súc sanh... (v.v.)... thế giới ngạ quỷ... thế giới loài người... thế giới chư thiên... thế giới các uẩn... thế giới các giới... thế giới các xứ... thế giới này... thế giới sau... thế giới Phạm thiên... thế giới chư thiên không có cốt lõi, hoàn toàn không có cốt lõi, đã lìa cốt lõi, đã lìa khỏi cốt lõi thường hằng, hoặc cốt lõi an lạc, hoặc cốt lõi tự ngã, hoặc (đã lìa khỏi) sự thường hằng, sự bền vững, sự vĩnh cửu, hoặc bản chất không biến đổi.

Yathā pana naḷo asāro nissāro sārāpagato, yathā eraṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udumbaro asāro nissāro sārāpagato, yathā setakaccho asāro nissāro sārāpagato, yathā pāribhaddako asāro nissāro sārāpagato, yathā pheṇapiṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udakapubbuḷaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ, yathā marīci asārā nissārā sārāpagatā, yathā kadalikkhandho asāro nissāro sārāpagato, yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā; evameva nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena [Pg.322] vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Ví như cây sậy không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như cây thầu dầu không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như cây sung không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như cây setakaccha không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như cây vông nem không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như cục bọt không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như bong bóng nước không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như ảo ảnh không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như thân cây chuối không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; ví như ảo thuật không có lõi, hoàn toàn không có lõi, đã lìa lõi; cũng vậy, thế giới địa ngục không có cốt lõi, hoàn toàn không có cốt lõi, đã lìa cốt lõi, đã lìa khỏi cốt lõi thường hằng, hoặc cốt lõi an lạc, hoặc cốt lõi tự ngã, hoặc (đã lìa khỏi) sự thường hằng, sự bền vững, sự vĩnh cửu, hoặc bản chất không biến đổi.

Tiracchānayoniloko… pettivisayaloko… manussaloko… devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Khandhaloko… dhātuloko… āyatanaloko… ayaṃ loko… paro loko… brahmaloko… devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vāti – samantamasāro loko.

Thế giới súc sanh... thế giới ngạ quỷ... thế giới loài người... thế giới chư thiên không có cốt lõi, hoàn toàn không có cốt lõi, đã lìa cốt lõi, đã lìa khỏi cốt lõi thường hằng, hoặc cốt lõi an lạc, hoặc cốt lõi tự ngã, hoặc (đã lìa khỏi) sự thường hằng, sự bền vững, sự vĩnh cửu, hoặc bản chất không biến đổi. Thế giới các uẩn... thế giới các giới... thế giới các xứ... thế giới này... thế giới sau... thế giới Phạm thiên... thế giới chư thiên không có cốt lõi, hoàn toàn không có cốt lõi, đã lìa cốt lõi, đã lìa khỏi cốt lõi thường hằng, hoặc cốt lõi an lạc, hoặc cốt lõi tự ngã, hoặc (đã lìa khỏi) sự thường hằng, sự bền vững, sự vĩnh cửu, hoặc bản chất không biến đổi – (như vậy là ý nghĩa của) thế giới hoàn toàn không có cốt lõi.

Disā sabbā sameritāti. Ye puratthimāya disāya saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtā. Ye pacchimāya disāya saṅkhārā…pe… ye uttarāya disāya saṅkhārā… ye dakkhiṇāya disāya saṅkhārā… ye puratthimāya anudisāya saṅkhārā… ye pacchimāya anudisāya saṅkhārā… ye uttarāya anudisāya saṅkhārā… ye dakkhiṇāya anudisāya saṅkhārā… ye heṭṭhimāya disāya saṅkhārā… ye uparimāya disāya saṅkhārā… ye dasasu disāsu saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtā. Bhāsitampi cetaṃ –

Mọi phương đều bị rung chuyển (Disā sabbā sameritā'ti). Những pháp hữu vi nào ở phương đông, chúng cũng bị rung động (eritā), rung chuyển mạnh (sameritā), lay động (calitā), bị va chạm (ghaṭṭitā) bởi sự vô thường, bị sanh theo sau, bị già lan khắp, bị bệnh chinh phục, bị chết tấn công, an trú trong khổ, không nơi che chở, không nơi ẩn náu, không nơi nương tựa, không thể tự làm nơi nương tựa. Những pháp hữu vi nào ở phương tây... (v.v.)... những pháp hữu vi nào ở phương bắc... những pháp hữu vi nào ở phương nam... những pháp hữu vi nào ở phương đông nam... những pháp hữu vi nào ở phương tây bắc... những pháp hữu vi nào ở phương đông bắc... những pháp hữu vi nào ở phương tây nam... những pháp hữu vi nào ở phương dưới... những pháp hữu vi nào ở phương trên... những pháp hữu vi nào ở mười phương, chúng cũng bị rung động, rung chuyển mạnh, lay động, bị va chạm bởi sự vô thường, bị sanh theo sau, bị già lan khắp, bị bệnh chinh phục, bị chết tấn công, an trú trong khổ, không nơi che chở, không nơi ẩn náu, không nơi nương tựa, không thể tự làm nơi nương tựa. Và điều này cũng đã được nói đến –

‘‘Kiñcāpi cetaṃ jalatī vimānaṃ, obhāsayaṃ uttariyaṃ disāya;

Rūpe raṇaṃ disvā sadā pavedhitaṃ, tasmā na rūpe ramatī sumedho.

‘Dầu cho thiên cung này rực rỡ, chiếu sáng vượt trội khắp các phương; Thấy sự phiền não trong các sắc, (thế giới) luôn bị rung chuyển, do đó người có trí không hoan hỷ trong các sắc.’

‘‘Maccunābbhāhato loko, jarāya parivārito;

Taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūmāyito sadā.

‘Thế giới bị thần chết tấn công, bị sự già nua bao vây; Bị mũi tên ái dục đâm vào, luôn bị khói của dục vọng bao phủ.’

‘‘Sabbo ādīpito [Pg.323] loko, sabbo loko padhūpito;

Sabbo pajjalito loko, sabbo loko pakampito’’ti.

‘Toàn thể thế giới bị bốc cháy, toàn thể thế giới bốc khói; Toàn thể thế giới bừng cháy, toàn thể thế giới rung chuyển.’

Disā sabbā sameritā.

Mọi phương đều bị rung chuyển.

Icchaṃ bhavanamattanoti. Attano bhavanaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappantoti – icchaṃ bhavanamattano. Nāddasāsiṃ anositanti. Ajjhositaṃyeva addasaṃ, anajjhositaṃ nāddasaṃ, sabbaṃ yobbaññaṃ jarāya ositaṃ, sabbaṃ ārogyaṃ byādhinā ositaṃ, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇena ositaṃ, sabbaṃ lābhaṃ alābhena ositaṃ, sabbaṃ yasaṃ ayasena ositaṃ, sabbaṃ pasaṃsaṃ nindāya ositaṃ, sabbaṃ sukhaṃ dukkhena ositaṃ.

Mong muốn một nơi trú ẩn cho bản thân (Icchaṃ bhavanamattano'ti). (Nghĩa là) mong muốn, chấp nhận, ước ao, khao khát, tham muốn nơi trú ẩn, nơi che chở, nơi ẩn náu, nơi nương tựa, cảnh giới, nơi nương tựa cuối cùng cho bản thân – (đó là ý nghĩa của) mong muốn một nơi trú ẩn cho bản thân. Tôi đã không thấy nơi nào không bị chi phối (Nāddasāsiṃ anositan'ti). Tôi chỉ thấy cái bị chi phối, tôi đã không thấy cái không bị chi phối. Toàn bộ tuổi trẻ bị sự già chi phối, toàn bộ sức khỏe bị bệnh tật chi phối, toàn bộ mạng sống bị cái chết chi phối, toàn bộ lợi lộc bị sự không lợi lộc chi phối, toàn bộ danh tiếng bị sự không danh tiếng chi phối, toàn bộ sự tán dương bị sự chê bai chi phối, toàn bộ sự an lạc bị sự đau khổ chi phối.

‘‘Lābho alābho yaso ayaso ca, nindā pasaṃsā ca sukhaṃ dukhañca;

Ete aniccā manujesu dhammā, asassatā vipariṇāmadhammā’’ti.

‘Được và mất, danh và không danh, chê và khen, lạc và khổ; Những pháp này nơi loài người là vô thường, không vĩnh cửu, có bản chất biến đổi.’

Nāddasāsiṃ anositaṃ.

Tôi đã không thấy nơi nào không bị chi phối.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Samantamasāro loko, disā sabbā sameritā;

Icchaṃ bhavanamattano, nāddasāsiṃ anosita’’nti.

‘Thế giới hoàn toàn không có cốt lõi, mọi phương đều bị rung chuyển; Mong muốn một nơi trú ẩn cho bản thân, tôi đã không thấy nơi nào không bị chi phối.’

173.

173.

Osāne tveva byāruddhe, disvā me aratī ahu;

Athettha sallamaddakkhiṃ, duddasaṃ hadayassitaṃ.

Khi thấy (chúng sanh) bị cản trở, sắp đi đến chỗ kết thúc, sự không hoan hỷ đã phát sanh nơi tôi; Rồi ở đây, tôi đã thấy mũi tên khó thấy, nằm ẩn trong tim.

Osāne tveva byāruddheti. Osāne tvevāti sabbaṃ yobbaññaṃ jarā osāpeti, sabbaṃ ārogyaṃ byādhi osāpeti, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ osāpeti, sabbaṃ lābhaṃ alābho osāpeti, sabbaṃ yasaṃ ayaso osāpeti, sabbaṃ pasaṃsaṃ nindā osāpeti, sabbaṃ sukhaṃ dukkhaṃ osāpetīti – osāne tveva. Byāruddheti yobbaññakāmā sattā jarāya paṭiviruddhā, ārogyakāmā sattā byādhinā paṭiviruddhā, jīvitukāmā sattā maraṇena paṭiviruddhā, lābhakāmā sattā alābhena paṭiviruddhā, yasakāmā sattā ayasena paṭiviruddhā, pasaṃsakāmā sattā nindāya paṭiviruddhā, sukhakāmā sattā dukkhena paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā paccāghātitāti – osāne tveva byāruddhe.

Osāne tveva byāruddheti (bị kết thúc và bị chống đối). Osāne tveva (bị kết thúc) có nghĩa là: Sự già nua làm kết thúc tất cả tuổi trẻ, bệnh tật làm kết thúc tất cả sự không bệnh, sự chết làm kết thúc tất cả sự sống, sự không được lợi làm kết thúc tất cả sự được lợi, sự không danh tiếng làm kết thúc tất cả danh tiếng, sự chê bai làm kết thúc tất cả sự tán dương, sự đau khổ làm kết thúc tất cả sự an lạc. Như thế là ý nghĩa của osāne tveva. Byāruddhe (bị chống đối) có nghĩa là: Các chúng sanh mong muốn tuổi trẻ thì bị chống đối bởi sự già nua, các chúng sanh mong muốn sự không bệnh thì bị chống đối bởi bệnh tật, các chúng sanh mong muốn sự sống thì bị chống đối bởi sự chết, các chúng sanh mong muốn sự được lợi thì bị chống đối bởi sự không được lợi, các chúng sanh mong muốn danh tiếng thì bị chống đối bởi sự không danh tiếng, các chúng sanh mong muốn sự tán dương thì bị chống đối bởi sự chê bai, các chúng sanh mong muốn sự an lạc thì bị chống đối bởi sự đau khổ, bị đả thương, bị đả thương nhiều lần, bị hành hạ, bị hành hạ nhiều lần. Như thế là ý nghĩa của osāne tveva byāruddhe.

Disvā [Pg.324] me aratī ahūti. Disvāti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – disvā. Me aratīti yā arati yā anabhirati yā anabhiramanā yā ukkaṇṭhitā yā paritasitā ahūti – disvā me aratī ahu.

Disvā me aratī ahūti (sau khi thấy, sự không hoan hỷ đã sanh khởi đến tôi). Disvā (sau khi thấy) có nghĩa là: Sau khi thấy, sau khi quan sát, sau khi cân nhắc, sau khi phán đoán, sau khi làm cho rõ ràng, sau khi đã làm cho hiển hiện. Như thế là ý nghĩa của disvā. Me aratī ahu (sự không hoan hỷ đã sanh khởi đến tôi) có nghĩa là: Sự không hoan hỷ nào, sự không thích thú nào, sự không vui thích nào, sự chán nản nào, sự kinh sợ nào đã sanh khởi. Như thế là ý nghĩa của disvā me aratī ahu.

Athettha sallamaddakkhinti. Athāti padasandhi…pe… padānupubbatāpetaṃ – athāti. Etthāti sattesu. Sallanti satta sallāni – rāgasallaṃ, dosasallaṃ, mohasallaṃ, mānasallaṃ, diṭṭhisallaṃ, sokasallaṃ, kathaṃkathāsallaṃ. Addakkhinti addasaṃ adakkhiṃ apassiṃ paṭivijjhinti – athettha sallamaddakkhiṃ.

Athettha sallamaddakkhinti (rồi ở đây, tôi đã thấy mũi tên). Atha là sự nối kết các từ ... cho đến ... đây là sự tuần tự của các từ. Như thế là ý nghĩa của atha. Ettha (ở đây) có nghĩa là: Ở nơi các chúng sanh. Sallaṃ (mũi tên) có nghĩa là: Bảy mũi tên – mũi tên tham ái, mũi tên sân hận, mũi tên si mê, mũi tên mạn, mũi tên tà kiến, mũi tên sầu muộn, mũi tên hoài nghi. Addakkhiṃ (tôi đã thấy) có nghĩa là: Tôi đã thấy, tôi đã nhận thấy, tôi đã quan sát, tôi đã thâm nhập. Như thế là ý nghĩa của athettha sallamaddakkhiṃ.

Duddasaṃ hadayassitanti. Duddasanti duddasaṃ duddakkhaṃ duppassaṃ dubbujjhaṃ duranubujjhaṃ duppaṭivijjhanti – duddasaṃ. Hadayassitanti hadayaṃ vuccati cittaṃ. Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Hadayassitanti hadayanissitaṃ cittasitaṃ cittanissitaṃ cittena sahagataṃ sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ ekuppādaṃ ekanirodhaṃ ekavatthukaṃ ekārammaṇanti – duddasaṃ hadayassitaṃ.

Duddasaṃ hadayassitanti (khó thấy, nằm trong tâm). Duddasaṃ (khó thấy) có nghĩa là: Khó thấy, rất khó thấy, khó quan sát, khó hiểu, rất khó hiểu, rất khó thâm nhập. Như thế là ý nghĩa của duddasaṃ. Hadayassitaṃ (nằm trong tâm) có nghĩa là: Hadaya (tâm) được gọi là citta (tâm). Cái nào là tâm (citta), ý (mano), tâm tư (mānasaṃ), tâm (hadayaṃ), trong sạch (paṇḍaraṃ), ý (mano), ý xứ (manāyatanaṃ), ý quyền (manindriyaṃ), thức (viññāṇaṃ), thức uẩn (viññāṇakkhandho), và ý thức giới tương ứng với chúng. Hadayassitaṃ (nằm trong tâm) có nghĩa là: Nương tựa nơi tâm, dính liền với tâm, nương tựa nơi tâm, đi cùng với tâm, đồng sanh, hòa trộn, tương ưng, đồng một sự sanh khởi, đồng một sự diệt tận, đồng một vật nương, đồng một đối tượng. Như thế là ý nghĩa của duddasaṃ hadayassitaṃ.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Osāne tveva byāruddhe, disvā me aratī ahu;

Athettha sallamaddakkhiṃ, duddasaṃ hadayassita’’nti.

“Khi bị kết thúc và bị chống đối, sau khi thấy, sự không hoan hỷ đã sanh khởi đến tôi; rồi ở đây, tôi đã thấy mũi tên, khó thấy, nằm trong tâm.”

174.

174.

Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvati;

Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdati.

“Bị mũi tên nào đâm trúng, người ấy chạy khắp mọi phương hướng; sau khi nhổ ra chính mũi tên ấy, người ấy không chạy, không chìm đắm.”

Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvatīti. Sallanti. Satta sallāni – rāgasallaṃ, dosasallaṃ, mohasallaṃ, mānasallaṃ, diṭṭhisallaṃ, sokasallaṃ, kathaṃkathāsallaṃ. Katamaṃ rāgasallaṃ? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo cittassa sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ – idaṃ rāgasallaṃ.

Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvati (Bị mũi tên nào đâm trúng, người ấy chạy khắp mọi phương hướng). Sallaṃ (mũi tên) có nghĩa là: Bảy mũi tên – mũi tên tham ái, mũi tên sân hận, mũi tên si mê, mũi tên mạn, mũi tên tà kiến, mũi tên sầu muộn, mũi tên hoài nghi. Mũi tên tham ái là gì? Sự tham ái nào, sự tham ái mãnh liệt, sự thuận theo, sự chống đối, sự tham ái trong hoan hỷ, sự tham ái mãnh liệt của tâm ... cho đến ... sự tham lam, lòng tham, gốc rễ bất thiện – đây là mũi tên tham ái.

Katamaṃ dosasallaṃ? ‘‘Anatthaṃ me acarī’’ti āghāto jāyati ‘‘anatthaṃ me caratī’’ti āghāto jāyati, ‘‘anatthaṃ me carissatī’’ti āghāto jāyati…pe… caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – idaṃ dosasallaṃ.

Mũi tên sân hận là gì? Oán hận sanh khởi rằng: “Nó đã làm điều bất lợi cho ta.” Oán hận sanh khởi rằng: “Nó đang làm điều bất lợi cho ta.” Oán hận sanh khởi rằng: “Nó sẽ làm điều bất lợi cho ta.” ... cho đến ... sự hung dữ, lời nói xấu xa, sự không hài lòng của tâm – đây là mũi tên sân hận.

Katamaṃ mohasallaṃ? Dukkhe aññāṇaṃ…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ[Pg.325], idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ. Yaṃ evarūpaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhaṇā apariyogāhaṇā asamapekkhanā apaccavekkhanā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – idaṃ mohasallaṃ.

Mũi tên si mê là gì? Sự không biết về khổ ... cho đến ... sự không biết về con đường đưa đến sự diệt khổ, sự không biết về quá khứ, sự không biết về tương lai, sự không biết về quá khứ và tương lai, sự không biết về các pháp sanh khởi do duyên này qua duyên khác (lý duyên khởi). Bất cứ sự không thấy, không chứng ngộ, không giác ngộ, không liễu tri, không thâm nhập, không nắm bắt, không thấu hiểu, không xem xét, không quán xét, không trực nhận, trí tuệ kém cỏi, sự ngu dốt, sự si mê, sự mê muội, sự hôn mê, vô minh, bộc lưu vô minh, ách縛 vô minh, tùy miên vô minh, triền cái vô minh, then cài vô minh, si mê, gốc rễ bất thiện nào có hình thái như vậy – đây là mũi tên si mê.

Katamaṃ mānasallaṃ? ‘‘Seyyohamasmī’’ti māno, ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, ‘‘hīnohamasmī’’ti māno. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – idaṃ mānasallaṃ.

Mũi tên mạn là gì? Mạn rằng: “Ta hơn người.” Mạn rằng: “Ta bằng người.” Mạn rằng: “Ta thua người.” Bất cứ sự mạn, sự ngã mạn, tình trạng ngã mạn, sự tự cao, sự kiêu căng, sự phất cờ, sự chấp thủ, sự mong muốn nổi bật của tâm nào có hình thái như vậy – đây là mũi tên mạn.

Katamaṃ diṭṭhisallaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṃ ‘‘yāthāvaka’’nti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – idaṃ diṭṭhisallaṃ.

Mũi tên tà kiến là gì? Thân kiến có hai mươi đối tượng, tà kiến có mười đối tượng, biên kiến có mười đối tượng. Bất cứ tà kiến, sự chấp giữ tà kiến, rừng rậm tà kiến, hoang địa tà kiến, sự quằn quại của tà kiến, sự vùng vẫy của tà kiến, kiết sử tà kiến, sự nắm giữ, sự bám víu, sự cố chấp, sự chấp thủ sai lầm, con đường sai lầm, lối đi sai lầm, sự sai lầm, cơ sở của ngoại đạo, sự nắm giữ điên đảo, sự nắm giữ trái ngược, sự nắm giữ xuyên tạc, sự nắm giữ sai lầm, sự nắm giữ “đúng như thật” trong cái không đúng như thật nào có hình thái như vậy, cho đến sáu mươi hai loại tà kiến – đây là mũi tên tà kiến.

Katamaṃ sokasallaṃ? Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṃ – idaṃ sokasallaṃ.

Mũi tên sầu muộn là gì? Đối với người bị ảnh hưởng bởi sự mất mát quyến thuộc, hoặc bị ảnh hưởng bởi sự mất mát do bệnh tật, hoặc bị ảnh hưởng bởi sự mất mát của cải, hoặc bị ảnh hưởng bởi sự mất mát giới hạnh, hoặc bị ảnh hưởng bởi sự mất mát chánh kiến, hoặc người gặp phải một sự mất mát nào đó khác, hoặc người bị ảnh hưởng bởi một pháp đau khổ nào đó khác, thì có sự sầu muộn, sự than khóc, tình trạng sầu muộn, nỗi sầu bên trong, nỗi sầu muộn sâu sắc bên trong, sự thiêu đốt bên trong, sự thiêu đốt sâu sắc bên trong, sự phiền muộn của tâm, sự ưu phiền – đây là mũi tên sầu muộn.

Katamaṃ kathaṃkathāsallaṃ? Dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā. Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhaṇā chambhitattaṃ cittassa manovilekho – idaṃ kathaṃkathāsallaṃ.

Mũi tên ‘làm sao, làm sao’ là gì? Là sự hoài nghi về Khổ, hoài nghi về Khổ Tập, hoài nghi về Khổ Diệt, hoài nghi về con đường đưa đến Khổ Diệt, hoài nghi về quá khứ, hoài nghi về tương lai, hoài nghi về quá khứ và tương lai, hoài nghi về các pháp được sanh khởi do duyên này làm nền tảng. Sự hoài nghi, sự phân vân, tình trạng hoài nghi, sự do dự, sự nghi ngờ, sự lưỡng lự, sự phân hai ngả, sự ngờ vực, sự không nắm bắt chắc chắn, sự sờ soạng, sự mò mẫm, sự không thâm nhập, sự cứng đờ của tâm, sự khắc khoải của ý như thế này – đây được gọi là mũi tên ‘làm sao, làm sao’.

Yena [Pg.326] sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvatīti. Rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati; evampi rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati. Atha vā rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato bhoge pariyesanto nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhandati. Sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi pīḷiyamāno khuppipāsāya miyyamāno tigumbaṃ gacchati, takkolaṃ gacchati, takkasīlaṃ gacchati, kāḷamukhaṃ gacchati, purapūraṃ gacchati, vesuṅgaṃ gacchati, verāpathaṃ gacchati, javaṃ gacchati, tāmaliṃ gacchati, vaṅkaṃ gacchati, eḷabandhanaṃ gacchati, suvaṇṇakūṭaṃ gacchati, suvaṇṇabhūmiṃ gacchati, tambapaṇṇiṃ gacchati, suppādakaṃ gacchati, bhārukacchaṃ gacchati, suraṭṭhaṃ gacchati, bhaṅgalokaṃ gacchati, bhaṅgaṇaṃ gacchati, paramabhaṅgaṇaṃ gacchati, yonaṃ gacchati, paramayonaṃ gacchati, vinakaṃ gacchati, mūlapadaṃ gacchati, marukantāraṃ gacchati, jaṇṇupathaṃ gacchati, ajapathaṃ gacchati, meṇḍapathaṃ gacchati, saṅkupathaṃ gacchati, chattapathaṃ gacchati, vaṃsapathaṃ gacchati, sakuṇapathaṃ gacchati, mūsikapathaṃ gacchati, daripathaṃ gacchati, vettācāraṃ gacchati; pariyesanto na labhati, alābhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, pariyesanto labhati, laddhā ārakkhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti ‘‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ na corā hareyyuṃ na aggi daheyya na udakaṃ vaheyya na appiyā dāyādā hareyyu’’nti. Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhogā vippalujjanti, so vippayogamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

Bị mũi tên nào đâm trúng, nó chạy tán loạn khắp mọi phương. Bị mũi tên tham ái đâm trúng, bị bắn, bị chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đầy đủ, người ấy thực hành tà hạnh bằng thân, thực hành tà hạnh bằng lời nói, thực hành tà hạnh bằng ý, giết hại sanh mạng, lấy của không cho, cắt tường khoét vách, cướp giật, trộm cướp một nhà, đứng chặn đường, đi đến vợ người khác, nói dối; như vậy, bị mũi tên tham ái đâm trúng, bị bắn, bị chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đầy đủ, người ấy chạy tới, chạy lui, chạy vòng quanh, luân chuyển. Hoặc là, bị mũi tên tham ái đâm trúng, bị bắn, bị chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đầy đủ, trong khi tìm kiếm của cải, người ấy đi thuyền ra biển lớn. Bất chấp lạnh, bất chấp nóng, bị hành hạ bởi sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát, chết vì đói khát, người ấy đi đến Tigumba, đi đến Takkola, đi đến Takkasīla, đi đến Kāḷamukha, đi đến Purapūra, đi đến Vesuṅga, đi đến Verāpatha, đi đến Java, đi đến Tāmali, đi đến Vaṅka, đi đến Eḷabandhana, đi đến Suvaṇṇakūṭa, đi đến Suvaṇṇabhūmi, đi đến Tambapaṇṇi, đi đến Suppādaka, đi đến Bhārukaccha, đi đến Suraṭṭha, đi đến Bhaṅgaloka, đi đến Bhaṅgaṇa, đi đến Paramabhaṅgaṇa, đi đến Yona, đi đến Paramayona, đi đến Vinaka, đi đến Mūlapada, đi đến Marukantāra, đi đến Jaṇṇupatha, đi đến Ajapatha, đi đến Meṇḍapatha, đi đến Saṅkupatha, đi đến Chattapatha, đi đến Vaṃsapatha, đi đến Sakuṇapatha, đi đến Mūsikapatha, đi đến Daripatha, đi đến Vettācāra; trong khi tìm kiếm, không có được, người ấy cảm nhận khổ và ưu có gốc rễ từ việc không có được; trong khi tìm kiếm, có được, sau khi có được, người ấy cảm nhận khổ và ưu có gốc rễ từ việc bảo vệ rằng: ‘Làm sao để của cải của ta không bị vua chúa lấy đi, không bị trộm cướp lấy đi, không bị lửa thiêu, không bị nước cuốn, không bị những người thừa kế không thương mến lấy đi?’ Trong khi người ấy bảo vệ, gìn giữ như vậy, những của cải ấy bị tiêu tan, người ấy cảm nhận khổ và ưu có gốc rễ từ sự chia ly. Như vậy, bị mũi tên tham ái đâm trúng, bị bắn, bị chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đầy đủ, người ấy chạy tới, chạy lui, chạy vòng quanh, luân chuyển.

Dosasallena…pe… mohasallena… mānasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato kāyena duccaritaṃ carati, vācāya [Pg.327] duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Evaṃ mānasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

Bị mũi tên sân hận... bị mũi tên si mê... bị mũi tên ngã mạn đâm trúng, bị bắn, bị chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đầy đủ, người ấy thực hành tà hạnh bằng thân, thực hành tà hạnh bằng lời nói, thực hành tà hạnh bằng ý, giết hại sanh mạng, lấy của không cho, cắt tường khoét vách, cướp giật, trộm cướp một nhà, đứng chặn đường, đi đến vợ người khác, nói dối. Như vậy, bị mũi tên ngã mạn đâm trúng, bị bắn, bị chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đầy đủ, người ấy chạy tới, chạy lui, chạy vòng quanh, luân chuyển.

Diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano, na ehibhadantiko, na tiṭṭhabhadantiko; nābhihaṭaṃ, na uddissakataṃ, na nimantanaṃ sādiyati, so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ, na daṇḍamantaraṃ, na musalamantaraṃ, na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṃkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī. Na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko. Ekissāpi bhattiyā yāpeti, dvīhipi bhattīhi yāpeti…pe… sattahipi bhattīhi yāpeti. Ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ aḍḍhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

Bị mũi tên tà kiến đâm trúng, bị bắn, bị chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đầy đủ, người ấy trở thành người không mặc quần áo, có hành vi buông thả, liếm tay; không phải là người ‘xin mời ngài đến,’ không phải là người ‘xin mời ngài đứng lại;’ không chấp nhận vật thực được mang đến, không chấp nhận vật thực được làm riêng cho mình, không vui thích với lời mời. Vị ấy không nhận từ miệng nồi, không nhận từ miệng giỏ, không nhận (vật thực được đặt) ở giữa ngưỡng cửa, không nhận ở giữa cây gậy, không nhận ở giữa cái chày, không nhận từ một trong hai người đang ăn, không nhận từ người phụ nữ có thai, không nhận từ người phụ nữ đang cho con bú, không nhận từ người phụ nữ đang giao hợp với người đàn ông, không nhận ở những nơi hẹn hò, không nhận ở nơi có con chó đứng đợi, không nhận ở nơi có ruồi bu lại. Không ăn cá, không ăn thịt, không uống rượu, không uống rượu men, không uống nước gạo lên men. Vị ấy là người chỉ đi một nhà, chỉ ăn một miếng; hoặc là người đi hai nhà, ăn hai miếng;... hoặc là người đi bảy nhà, ăn bảy miếng. Vị ấy sống bằng một phần ăn, sống bằng hai phần ăn,... sống bằng bảy phần ăn. Vị ấy ăn một ngày một lần, ăn hai ngày một lần,... ăn bảy ngày một lần. Như vậy, vị ấy sống thực hành theo lối ăn theo phiên, thậm chí là nửa tháng một lần. Như vậy, bị mũi tên tà kiến đâm trúng, bị bắn, bị chạm, bị áp đảo, bị bao trùm, bị đầy đủ, người ấy chạy tới, chạy lui, chạy vòng quanh, luân chuyển.

Atha vā diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato so sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tilabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojano. So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinānipi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi [Pg.328] dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti, kesamassulocanānuyogamanuyutto viharati. Ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayiko hoti, kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti, ekāpassayiko hoti rajojalladharo, abbhokāsikopi hoti yathāsanthatiko, vekaṭikopi hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto, apānakopi hoti apānakattamanuyutto, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

Hoặc nữa, người bị mũi tên tà kiến xâm nhập, bị đâm, bị chạm phải, bị áp đảo, bị bao vây, được trang bị (với tà kiến), vị ấy ăn rau, hoặc ăn lúa hoang, hoặc ăn lúa dại, hoặc ăn da mục, hoặc ăn rêu, hoặc ăn cám, hoặc ăn nước cơm, hoặc ăn bã mè, hoặc ăn mè, hoặc ăn cỏ, hoặc ăn phân bò; nuôi mạng bằng rễ và trái cây trong rừng, sống bằng trái cây rụng. Vị ấy mặc vải gai, hoặc mặc vải dệt bằng lông thú, hoặc mặc vải liệm tử thi, hoặc mặc vải lượm từ đống rác, hoặc mặc vải vỏ cây, hoặc mặc da thú, hoặc mặc y phục bằng da thú có móng, hoặc mặc y phục bằng cỏ kusa, hoặc mặc y phục bằng vỏ cây, hoặc mặc y phục bằng mảnh gỗ, hoặc mặc chăn dệt bằng tóc người, hoặc mặc y phục kết bằng lông cú; vị ấy là người nhổ tóc và râu, sống chuyên tâm thực hành việc nhổ tóc và râu. Vị ấy là người đứng thẳng, từ chối chỗ ngồi; vị ấy là người ngồi xổm, sống chuyên tâm tinh tấn trong tư thế ngồi xổm; vị ấy là người nằm trên gai, thực hành việc nằm trên giường gai; cũng thực hành việc nằm trên tấm ván; cũng thực hành việc nằm trên đất trống; vị ấy là người nằm một bên, mình mang bụi bặm và cáu bẩn; vị ấy là người ở ngoài trời, chấp nhận bất cứ chỗ nào được sắp đặt cho; vị ấy là người ăn đồ bẩn, sống chuyên tâm thực hành việc ăn đồ bẩn; vị ấy là người không uống nước, sống chuyên tâm thực hành việc không uống nước; vị ấy sống chuyên tâm thực hành việc tắm ba lần mỗi ngày (kể cả buổi tối). Như vậy, vị ấy sống chuyên tâm thực hành nhiều loại khổ hạnh làm nóng và thiêu đốt thân thể như thế. Cũng vậy, người bị mũi tên tà kiến xâm nhập, bị đâm, bị chạm phải, bị áp đảo, bị bao vây, được trang bị (với tà kiến) thì chạy tới, chạy lui, chạy vòng quanh, luân hồi.

Sokasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Người bị mũi tên sầu muộn xâm nhập, bị đâm, bị chạm phải, bị áp bức, bị bao trùm, bị chi phối, thì sầu não, mệt mỏi, than van, đấm ngực khóc lóc, rơi vào mê muội. Điều này đã được đức Thế Tôn nói đến –

‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā mātā kālamakāsi. Sā tassā kālaṃ kiriyāya ummattikā khittacittā rathiyāya rathiyaṃ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘api me mātaraṃ addassatha, api me mātaraṃ addassathā’ti.

“Này Bà-la-môn, thuở xưa, ngay tại thành Sāvatthī này, mẹ của một người phụ nữ nọ đã qua đời. Do cái chết của mẹ, người phụ nữ ấy trở nên điên loạn, tâm trí rối bời, đi từ đường này sang đường khác, từ ngã tư này đến ngã tư khác, đến gần và nói như vầy: ‘Quý vị có thấy mẹ tôi không, quý vị có thấy mẹ tôi không?’”

‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā pitā kālamakāsi… bhātā kālamakāsi… bhaginī kālamakāsi… putto kālamakāsi… dhītā kālamakāsi… sāmiko kālamakāsi. Sā tassa kālaṃ kiriyāya ummattikā khittacittā rathiyāya rathiyaṃ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘api me sāmikaṃ addassatha, api me sāmikaṃ addassathā’ti.

“Này Bà-la-môn, thuở xưa, ngay tại thành Sāvatthī này, cha của một người phụ nữ nọ đã qua đời... anh trai đã qua đời... chị/em gái đã qua đời... con trai đã qua đời... con gái đã qua đời... người chồng đã qua đời. Do cái chết của người chồng, người phụ nữ ấy trở nên điên loạn, tâm trí rối bời, đi từ đường này sang đường khác, từ ngã tư này đến ngã tư khác, đến gần và nói như vầy: ‘Quý vị có thấy chồng tôi không, quý vị có thấy chồng tôi không?’”

‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa mātā kālamakāsi. So tassā kālaṃ kiriyāya ummattako khittacitto rathiyāya rathiyaṃ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘api me mātaraṃ addassatha, api me mātaraṃ addassathā’ti.

“Này Bà-la-môn, thuở xưa, ngay tại thành Sāvatthī này, mẹ của một người đàn ông nọ đã qua đời. Do cái chết của mẹ, người đàn ông ấy trở nên điên loạn, tâm trí rối bời, đi từ đường này sang đường khác, từ ngã tư này đến ngã tư khác, đến gần và nói như vầy: ‘Quý vị có thấy mẹ tôi không, quý vị có thấy mẹ tôi không?’”

‘‘Bhūtapubbaṃ[Pg.329], brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa pitā kālamakāsi… bhātā kālamakāsi… bhaginī kālamakāsi… putto kālamakāsi… dhītā kālamakāsi… pajāpati kālamakāsi. So tassā kālaṃ kiriyāya ummattako khittacitto rathiyāya rathiyaṃ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘api me pajāpatiṃ addassatha, api me pajāpatiṃ addassathā’ti.

“Này Bà-la-môn, thuở xưa, ngay tại thành Sāvatthī này, cha của một người đàn ông nọ đã qua đời... anh trai đã qua đời... chị/em gái đã qua đời... con trai đã qua đời... con gái đã qua đời... người vợ đã qua đời. Do cái chết của người vợ, người đàn ông ấy trở nên điên loạn, tâm trí rối bời, đi từ đường này sang đường khác, từ ngã tư này đến ngã tư khác, đến gần và nói như vầy: ‘Quý vị có thấy vợ tôi không, quý vị có thấy vợ tôi không?’”

‘‘Bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarā itthī ñātikulaṃ agamāsi. Tassā te ñātakā sāmikaṃ acchinditvā aññassa dātukāmā, sā ca naṃ na icchati. Atha kho sā itthī sāmikaṃ etadavoca – ‘ime, ayyaputta, ñātakā tava acchinditvā aññassa dātukāmā, ubho mayaṃ marissāmā’ti. Atha kho so puriso taṃ itthiṃ dvidhā chetvā attānaṃ opāteti – ‘ubho pecca bhavissāmā’’’ti. Evaṃ sokasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

“Này Bà-la-môn, thuở xưa, ngay tại thành Sāvatthī này, có một người phụ nữ nọ đi đến nhà bà con. Những người bà con của cô ấy muốn đoạt lấy người chồng rồi gả (cô) cho người khác, nhưng cô ấy không đồng ý. Bấy giờ, người phụ nữ ấy nói với chồng mình rằng: ‘Thưa phu quân, những người bà con này muốn đoạt ngài khỏi (em) rồi gả (em) cho người khác, cả hai chúng ta hãy cùng chết.’ Bấy giờ, người đàn ông ấy đã chém người phụ nữ kia làm hai đoạn, rồi tự sát và nói: ‘Cả hai chúng ta sẽ (bên nhau) ở đời sau.’ Như vậy, người bị mũi tên sầu muộn xâm nhập, bị đâm, bị chạm phải, bị áp bức, bị bao trùm, bị chi phối, thì chạy tới, chạy lui, chạy tiếp, và tiếp tục luân hồi.”

Kathaṃkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, nanu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho atītamaddhānaṃ, bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nanu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kiṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho anāgatamaddhānaṃ, etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ ajjhattaṃ kathaṃkathī hoti, ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti. Evaṃ kathaṃkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

Người bị mũi tên hoài nghi xâm nhập, bị đâm, bị chạm phải, bị áp bức, bị bao trùm, bị chi phối, thì trở nên nhảy vào sự nghi ngờ, nhảy vào sự phân vân, sinh tâm lưỡng lự: ‘Ta có thật sự đã tồn tại trong quá khứ chăng? Hay ta đã không tồn tại trong quá khứ? Ta đã là gì trong quá khứ? Ta đã như thế nào trong quá khứ? Đã là gì rồi trở thành gì trong quá khứ? Ta có thật sự sẽ tồn tại trong tương lai chăng? Hay ta sẽ không tồn tại trong tương lai? Ta sẽ là gì trong tương lai? Ta sẽ như thế nào trong tương lai? Sẽ là gì rồi trở thành gì trong tương lai?’ Hoặc ngay bây giờ, trong hiện tại, người ấy hoài nghi về tự thân: ‘Ta có thật sự tồn tại chăng? Hay ta không tồn tại? Ta là gì? Ta như thế nào? Chúng sinh này từ đâu đến? Nó sẽ đi về đâu?’ Như vậy, người bị mũi tên hoài nghi xâm nhập, bị đâm, bị chạm phải, bị áp bức, bị bao trùm, bị chi phối, thì chạy tới, chạy lui, chạy tiếp, và tiếp tục luân hồi.

Te salle abhisaṅkharoti; te salle abhisaṅkharonto sallābhisaṅkhāravasena puratthimaṃ disaṃ dhāvati, pacchimaṃ disaṃ dhāvati, uttaraṃ disaṃ dhāvati, dakkhiṇaṃ disaṃ dhāvati. Te sallābhisaṅkhārā appahīnā; sallābhisaṅkhārānaṃ appahīnattā gatiyā dhāvati, niraye dhāvati, tiracchānayoniyā dhāvati, pettivisaye dhāvati, manussaloke dhāvati, devaloke dhāvati, gatiyā [Pg.330] gatiṃ, upapattiyā upapattiṃ, paṭisandhiyā paṭisandhiṃ, bhavena bhavaṃ, saṃsārena saṃsāraṃ, vaṭṭena vaṭṭaṃ dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsaratīti – yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvati.

Vị ấy tạo tác các mũi tên ấy; trong khi tạo tác các mũi tên ấy, do năng lực của sự tạo tác các mũi tên, vị ấy chạy đến phương đông, chạy đến phương tây, chạy đến phương bắc, chạy đến phương nam. Các sự tạo tác mũi tên ấy chưa được đoạn trừ; do vì các sự tạo tác mũi tên chưa được đoạn trừ, vị ấy chạy trong các cõi, chạy trong địa ngục, chạy trong loài bàng sanh, chạy trong cảnh giới ngạ quỷ, chạy trong thế giới loài người, chạy trong thế giới chư thiên; từ cõi này đến cõi khác, từ sự tái sanh này đến sự tái sanh khác, từ sự nối liền này đến sự nối liền khác, từ kiếp sống này đến kiếp sống khác, từ vòng luân hồi này đến vòng luân hồi khác, từ vòng quay này đến vòng quay khác, vị ấy chạy, chạy tán loạn, chạy vội, tiếp tục luân chuyển. (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Bị mũi tên nào đâm trúng, vị ấy chạy tán loạn khắp các phương.’

Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatīti. Tameva rāgasallaṃ dosasallaṃ mohasallaṃ mānasallaṃ diṭṭhisallaṃ sokasallaṃ kathaṃkathāsallaṃ abbuyha abbuhitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā neva puratthimaṃ disaṃ dhāvati na pacchimaṃ disaṃ dhāvati na uttaraṃ disaṃ dhāvati na dakkhiṇaṃ disaṃ dhāvati. Te sallābhisaṅkhārā pahīnā; sallābhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā na dhāvati, niraye na dhāvati, tiracchānayoniyā na dhāvati, pettivisaye na dhāvati, manussaloke na dhāvati, devaloke na dhāvati, na gatiyā gatiṃ, na upapattiyā upapattiṃ, na paṭisandhiyā paṭisandhiṃ, na bhavena bhavaṃ, na saṃsārena saṃsāraṃ, na vaṭṭena vaṭṭaṃ dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsaratīti – tameva sallamabbuyha na dhāvati. Na sīdatīti kāmoghe na sīdati, bhavoghe na sīdati, diṭṭhoghe na sīdati, avijjoghe na sīdati, na saṃsīdati na osīdati na avasīdati na gacchati na avagacchatīti – tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdati.

‘Sau khi đã nhổ chính mũi tên ấy, vị ấy không chạy, không chìm đắm.’ Sau khi đã nhổ, đã rút ra, đã lấy ra, đã lấy ra hoàn toàn, đã nhổ bật, đã nhổ bật hoàn toàn, đã đoạn trừ, đã loại bỏ, đã chấm dứt, đã làm cho không còn hiện hữu chính mũi tên tham ái, mũi tên sân hận, mũi tên si mê, mũi tên ngã mạn, mũi tên tà kiến, mũi tên sầu muộn, mũi tên hoài nghi ấy, vị ấy không chạy đến phương đông, không chạy đến phương tây, không chạy đến phương bắc, không chạy đến phương nam. Các sự tạo tác mũi tên ấy đã được đoạn trừ; do vì các sự tạo tác mũi tên đã được đoạn trừ, vị ấy không chạy trong các cõi, không chạy trong địa ngục, không chạy trong loài bàng sanh, không chạy trong cảnh giới ngạ quỷ, không chạy trong thế giới loài người, không chạy trong thế giới chư thiên; không (chạy) từ cõi này đến cõi khác, không (chạy) từ sự tái sanh này đến sự tái sanh khác, không (chạy) từ sự nối liền này đến sự nối liền khác, không (chạy) từ kiếp sống này đến kiếp sống khác, không (chạy) từ vòng luân hồi này đến vòng luân hồi khác, không (chạy) từ vòng quay này đến vòng quay khác, vị ấy không chạy, không chạy tán loạn, không chạy vội, không tiếp tục luân chuyển. (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Sau khi đã nhổ chính mũi tên ấy, vị ấy không chạy.’ ‘Không chìm đắm’ có nghĩa là không chìm đắm trong bộc lưu của dục vọng, không chìm đắm trong bộc lưu của hữu, không chìm đắm trong bộc lưu của tà kiến, không chìm đắm trong bộc lưu của vô minh; không chìm ngập, không chìm xuống, không lặn mất, không trôi đi, không trôi giạt. (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Sau khi đã nhổ chính mũi tên ấy, vị ấy không chạy, không chìm đắm.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvati;

Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatī’’ti.

‘Bị mũi tên nào đâm trúng, vị ấy chạy tán loạn khắp các phương; Sau khi đã nhổ chính mũi tên ấy, vị ấy không chạy, không chìm đắm.’

175.

175.

Tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni;

Na tesu pasuto siyā, nibbijjha sabbaso kāme;

Sikkhe nibbānamattano.

Những gì được tham ái trong thế gian, các sự học hỏi được ca tụng ở đó; Không nên chuyên tâm vào những điều ấy, sau khi đã thấu triệt các dục một cách toàn diện; nên học hỏi về Niết-bàn cho chính mình.

Tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti. Sikkhāti hatthisikkhā assasikkhā rathasikkhā dhanusikkhā sālākiyaṃ sallakattiyaṃ kāyatikicchaṃ bhūtiyaṃ komārabhaccaṃ. Anugīyantīti gīyanti niggīyanti kathīyanti bhaṇīyanti dīpīyanti voharīyanti. Atha vā gīyanti gaṇhīyanti uggaṇhīyanti [Pg.331] dhārīyanti upadhārīyanti upalakkhīyanti gadhitapaṭilābhāya. Gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā – cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā. Kiṃkāraṇā gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā? Yebhuyyena devamanussā pañca kāmaguṇe icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti taṃkāraṇā gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā. Loketi manussaloketi – tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni.

‘Những gì được tham ái trong thế gian, các sự học hỏi được ca tụng ở đó.’ ‘Sự học hỏi’ là: học thuật về voi, học thuật về ngựa, học thuật về xe, học thuật về cung; khoa mắt, khoa phẫu thuật, khoa nội, khoa trừ tà, khoa nhi. ‘Được ca tụng’ có nghĩa là được hát lên, được xướng lên, được nói đến, được tuyên bố, được làm cho sáng tỏ, được gọi tên. Hoặc là, ‘được ca tụng’ có nghĩa là được nắm giữ, được học hỏi, được ghi nhớ, được duy trì, được nhận biết để thành tựu những điều được tham ái. ‘Những điều được tham ái’ được gọi là năm loại dục trưởng dưỡng: các sắc pháp được nhận biết qua mắt, khả ái, đáng thích, đáng hài lòng, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục vọng, có tính chất quyến rũ; các âm thanh được nhận biết qua tai... (v.v.) ... các hương được nhận biết qua mũi... các vị được nhận biết qua lưỡi... các vật xúc chạm được nhận biết qua thân, khả ái, đáng thích, đáng hài lòng, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục vọng, có tính chất quyến rũ. Vì lý do gì năm loại dục trưởng dưỡng được gọi là ‘những điều được tham ái’? Phần lớn chư thiên và loài người mong muốn, ưa thích, khao khát, thèm muốn, tham đắm năm loại dục trưởng dưỡng; vì lý do đó, năm loại dục trưởng dưỡng được gọi là ‘những điều được tham ái.’ ‘Trong thế gian’ có nghĩa là trong thế giới loài người. (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Những gì được tham ái trong thế gian, các sự học hỏi được ca tụng ở đó.’

Na tesu pasuto siyāti. Tāsu vā sikkhāsu tesu vā pañcasu kāmaguṇesu na pasuto siyā, na tanninno assa, na tappoṇo, na tappabbhāro, na tadadhimutto, na tadadhipateyyoti – na tesu pasuto siyā.

‘Không nên chuyên tâm vào những điều ấy.’ Không nên chuyên tâm vào các sự học hỏi ấy hoặc vào năm loại dục trưởng dưỡng ấy; không nên hướng về chúng, không nên nghiêng về chúng, không nên thiên về chúng, không nên quyết tâm theo chúng, không nên bị chúng chi phối. (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Không nên chuyên tâm vào những điều ấy.’

Nibbijjha sabbaso kāmeti. Nibbijjhāti paṭivijjhitvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti paṭivijjhitvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti paṭivijjhitvā…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti paṭivijjhitvā. Sabbasoti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – sabbasoti. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmāti – nibbijjha sabbaso kāme.

‘Sau khi đã thấu triệt các dục một cách toàn diện.’ ‘Thấu triệt’ có nghĩa là sau khi đã thâm nhập. Sau khi đã thâm nhập rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường;’ sau khi đã thâm nhập rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ;’ ... (v.v.) ... sau khi đã thâm nhập rằng: ‘Bất cứ pháp nào có bản chất sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có bản chất đoạn diệt.’ ‘Một cách toàn diện’ có nghĩa là tất cả trong tất cả, tất cả bằng mọi cách, không còn sót lại, không có dư sót; ‘một cách toàn diện’ là từ ngữ bao hàm trọn vẹn. ‘Các dục,’ tóm lại có hai loại dục: dục đối tượng và dục phiền não... (v.v.) ... những thứ này được gọi là dục đối tượng... (v.v.) ... những thứ này được gọi là dục phiền não. (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Sau khi đã thấu triệt các dục một cách toàn diện.’

Sikkhe nibbānamattanoti. Sikkhāti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Nibbānamattanoti attano rāgassa nibbāpanāya dosassa nibbāpanāya mohassa nibbāpanāya…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto sikkheyya…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – sikkhe nibbānamattano.

‘Nên học hỏi về Niết-bàn cho chính mình.’ ‘Học hỏi’ là ba sự học hỏi: tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học... (v.v.) ... đây là tăng thượng tuệ học. ‘Niết-bàn cho chính mình’ có nghĩa là để dập tắt tham, sân, si của chính mình... (v.v.) ... để làm cho lắng dịu, để làm cho an tịnh, để làm cho yên lặng, để dập tắt, để từ bỏ, để làm cho nguôi ngoai tất cả các sự tạo tác bất thiện; nên thực hành cả tăng thượng giới học, nên thực hành cả tăng thượng tâm học, nên thực hành cả tăng thượng tuệ học. Nên thực hành ba sự học hỏi này trong khi hướng tâm, trong khi biết... (v.v.) ... nên thực hành trong khi chứng ngộ điều cần được chứng ngộ; nên thực hành, nên thực hành đúng đắn, nên thực hành sau khi đã thọ trì. (Đây là ý nghĩa của câu:) ‘Nên học hỏi về Niết-bàn cho chính mình.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Tattha [Pg.332] sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni;

Na tesu pasuto siyā, nibbijjha sabbaso kāme;

Sikkhe nibbānamattano’’ti.

‘Những gì được tham ái trong thế gian, các sự học hỏi được ca tụng ở đó; Không nên chuyên tâm vào những điều ấy, sau khi đã thấu triệt các dục một cách toàn diện; nên học hỏi về Niết-bàn cho chính mình.’

176.

176.

Sacco siyā appagabbho, amāyo rittapesuṇo;

Akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare muni.

Bậc ẩn sĩ nên là người chân thật, không thô lỗ, không xảo trá, không nói lời đâm thọc; không phẫn nộ, vị ấy vượt qua lòng tham ác và sự bỏn xẻn.

Sacco siyā appagabbhoti. Sacco siyāti saccavācāya samannāgato siyā, sammādiṭṭhiyā samannāgato siyā, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato siyāti – sacco siyā. Appagabbhoti tīṇi pāgabbhiyāni – kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ, vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ, cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ…pe… idaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ. Yassimāni tīṇi pāgabbhiyāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati appagabbhoti – sacco siyā appagabbho.

Sacco siyā appagabbhoti (Nên là người chân thật, không thô lỗ). Sacco siyāti (Nên là người chân thật) có nghĩa là: nên thành tựu lời nói chân thật, nên thành tựu chánh kiến, nên thành tựu Thánh đạo Tám ngành – (như vậy là) sacco siyā (nên là người chân thật). Appagabbhoti (Không thô lỗ) có nghĩa là: có ba sự thô lỗ – sự thô lỗ về thân, sự thô lỗ về lời nói, sự thô lỗ về tâm ý… cho đến… đây là sự thô lỗ về tâm ý. Vị nào đã đoạn tận ba sự thô lỗ này, đã cắt đứt, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho an tịnh, không còn khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là appagabbho (người không thô lỗ) – (như vậy là) sacco siyā appagabbho (nên là người chân thật, không thô lỗ).

Amāyo rittapesuṇoti. Māyā vuccati vañcanikā cariyā. Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati, mā maṃ jaññāti icchati, mā maṃ jaññāti saṅkappeti, mā maṃ jaññāti vācaṃ bhāsati, mā maṃ jaññāti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā – ayaṃ vuccati māyā. Yassesā māyā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati amāyo. Rittapesuṇoti pesuññanti idhekacco pisuṇavāco hoti…pe… evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharati. Yassetaṃ pesuññaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati rittapesuṇo vivittapesuṇo pavivittapesuṇoti – amāyo rittapesuṇo.

Amāyo rittapesuṇoti (Không xảo trá, không nói lời đâm thọc). Māyā (sự xảo trá) được gọi là hành vi lừa dối. Ở đây, có người sau khi làm điều ác bằng thân, làm điều ác bằng lời, làm điều ác bằng ý, vì muốn che giấu điều đó, bèn khởi lên ý muốn xấu xa, mong rằng: ‘Mong rằng họ không biết ta,’ suy nghĩ rằng: ‘Mong rằng họ không biết ta,’ nói lời rằng: ‘Mong rằng họ không biết ta,’ cố gắng bằng thân (để che giấu) rằng: ‘Mong rằng họ không biết ta.’ Bất cứ sự xảo trá, sự gian xảo, sự lừa gạt, sự lừa dối, sự gian trá, sự che đậy, sự giấu giếm, sự che giấu kỹ, sự che đậy, sự che đậy kỹ, hành vi không làm cho rõ ràng, hành vi không phơi bày, sự che lấp, hành vi xấu xa nào như vậy – đây được gọi là māyā (sự xảo trá). Vị nào đã đoạn tận sự xảo trá này, đã cắt đứt, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho an tịnh, không còn khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là amāyo (người không xảo trá). Rittapesuṇoti (Không nói lời đâm thọc) có nghĩa là: Ở đây, có người nói lời đâm thọc… cho đến… như vậy, người ấy nói lời đâm thọc với ý định gây chia rẽ. Vị nào đã đoạn tận lời nói đâm thọc này, đã cắt đứt, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho an tịnh, không còn khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là rittapesuṇo (người không nói lời đâm thọc), vivittapesuṇo (người xa lìa lời nói đâm thọc), pavivittapesuṇo (người hoàn toàn xa lìa lời nói đâm thọc) – (như vậy là) amāyo rittapesuṇo (không xảo trá, không nói lời đâm thọc).

Akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare munīti. Akkodhanoti hi kho vuttaṃ, api ca kodho tāva vattabbo. Dasahākārehi kodho [Pg.333] jāyati. ‘‘Anatthaṃ me acarī’’ti kodho jāyati…pe… yasseso kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati akkodhano. Kodhassa pahīnattā akkodhano, kodhavatthussa pariññātattā akkodhano, kodhahetussa upacchinnattā akkodhano. Lobhoti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṃ…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Vevicchaṃ vuccati pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ…pe… gāho vuccati macchariyaṃ. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. Akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare munīti. Muni lobhapāpañca vevicchañca atari uttari patari samatikkami vītivattayīti – akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare muni.

Akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare munīti (Bậc ẩn sĩ không sân hận, vượt qua tham lam xấu xa và keo kiệt). Akkodhanoti (Không sân hận) đã được nói đến, tuy nhiên, trước hết nên nói về sân hận. Sân hận sanh khởi do mười nguyên nhân. Sân hận sanh khởi (với ý nghĩ): ‘Nó đã làm điều bất lợi cho ta’… cho đến… Vị nào đã đoạn tận sân hận này, đã cắt đứt, đã làm cho lắng dịu, đã làm cho an tịnh, không còn khả năng sanh khởi lại, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là akkodhano (người không sân hận). Do đã đoạn tận sân hận nên là người không sân hận, do đã liễu tri đối tượng của sân hận nên là người không sân hận, do đã cắt đứt nguyên nhân của sân hận nên là người không sân hận. Lobhoti (Tham lam) là bất cứ sự tham lam, sự ham muốn, trạng thái ham muốn nào… cho đến… tham ái, tham lam, là gốc rễ bất thiện. Vevicchaṃ (Keo kiệt) được gọi là năm loại bỏn xẻn – bỏn xẻn về trú xứ… cho đến… sự chấp thủ được gọi là bỏn xẻn. Munīti (Bậc ẩn sĩ). Monaṃ (sự tĩnh lặng) được gọi là ñāṇaṃ (trí tuệ)… cho đến… vượt qua mạng lưới ái luyến, vị ấy là bậc ẩn sĩ. Akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare munīti (Bậc ẩn sĩ không sân hận, vượt qua tham lam xấu xa và keo kiệt) có nghĩa là: Bậc ẩn sĩ đã vượt qua, đã vượt lên, đã vượt thoát, đã vượt khỏi, đã đi qua khỏi tham lam xấu xa và keo kiệt – (như vậy là) akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare muni (bậc ẩn sĩ không sân hận, vượt qua tham lam xấu xa và keo kiệt).

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Sacco siyā appagabbho, amāyo rittapesuṇo;

Akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare munī’’ti.

“Nên là người chân thật, không thô lỗ, không xảo trá, không nói lời đâm thọc; bậc ẩn sĩ không sân hận, vượt qua tham lam xấu xa và keo kiệt.”

177.

177.

Niddaṃ tandiṃ sahe thīnaṃ, pamādena na saṃvase;

Atimāne na tiṭṭheyya, nibbānamanaso naro.

Người có tâm hướng về Niết-bàn, nên nhiếp phục buồn ngủ, lười biếng, và hôn trầm; không nên sống trong sự dễ duôi; không nên an trú trong sự quá mạn.

Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti. Niddāti yā kāyassa akalyatā akammaññatā onāho pariyonāho antosamorodho middhaṃ suppaṃ pacalāyikā suppaṃ suppanā suppitattaṃ. Tandinti yā tandī tandiyanā tandiyitattaṃ tandimanakatā ālasyaṃ ālasyāyatā ālasyāyitattaṃ. Thīnanti yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā līyitattaṃ, thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa. Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti. Niddañca tandiñca thinañca sahe saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – niddaṃ tandiṃ sahe thīnaṃ.

Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti (Nên nhiếp phục buồn ngủ, lười biếng, và hôn trầm). Niddāti (Buồn ngủ) là bất cứ sự không khỏe mạnh, sự không thích ứng của thân, sự co rút, sự co rút hoàn toàn, sự co rút bên trong, sự hôn trầm, sự ngủ, sự gật gù, sự ngủ, sự ngủ nghỉ, trạng thái ngủ. Tandinti (Lười biếng) là bất cứ sự lười biếng, sự uể oải, trạng thái uể oải, tâm trạng uể oải, sự biếng nhác, sự biếng nhác, trạng thái biếng nhác nào. Thīnanti (Hôn trầm) là bất cứ sự không khỏe mạnh, sự không thích ứng của tâm, sự co rút, sự co rút hoàn toàn, sự chìm đắm, sự co rút, trạng thái co rút, sự hôn trầm, sự hôn trầm, trạng thái hôn trầm của tâm. Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti (Nên nhiếp phục buồn ngủ, lười biếng, và hôn trầm) có nghĩa là: nên nhiếp phục, nên hoàn toàn nhiếp phục, nên chế ngự, nên áp đảo, nên làm cho tiêu tan, nên đè nén cả buồn ngủ, lười biếng, và hôn trầm – (như vậy là) niddaṃ tandiṃ sahe thīnaṃ (nên nhiếp phục buồn ngủ, lười biếng, và hôn trầm).

Pamādena na saṃvaseti. Pamādo vattabbo kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu. Cittassa vosaggo vosaggānuppādanaṃ vā kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo. Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ [Pg.334] – ayaṃ vuccati pamādo. Pamādena na saṃvaseti pamādena na vaseyya na saṃvaseyya na āvaseyya na parivaseyya, pamādaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, pamādā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – pamādena na saṃvase.

Pamādena na saṃvaseti (Không nên sống trong sự dễ duôi). Pamādo (sự dễ duôi) nên được nói đến: (đó là) trong thân ác hạnh, hoặc khẩu ác hạnh, hoặc ý ác hạnh, hoặc trong năm dục trưởng dưỡng. Sự buông thả của tâm, sự liên tục buông thả, hoặc sự không thực hành một cách kính cẩn, sự không thực hành một cách liên tục, sự không thực hành một cách kiên định trong việc tu tập các pháp thiện, thái độ co rút, sự từ bỏ ý muốn, sự từ bỏ gánh nặng (tinh tấn), sự không thực hành, sự không tu tập, sự không làm cho sung mãn, sự không quyết tâm, sự không chuyên chú, (đó là) sự dễ duôi. Bất cứ sự dễ duôi, sự lơ là, trạng thái lơ là nào như vậy – đây được gọi là pamādo (sự dễ duôi). Pamādena na saṃvaseti (Không nên sống trong sự dễ duôi) có nghĩa là: không nên sống, không nên chung sống, không nên trú ngụ, không nên quanh quẩn với sự dễ duôi; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại sự dễ duôi; nên xa lánh, nên từ bỏ, nên hoàn toàn từ bỏ, nên thoát ra, nên rũ bỏ, nên giải thoát, nên không còn liên hệ với sự dễ duôi; nên sống với tâm không còn giới hạn (bởi phiền não) – (như vậy là) pamādena na saṃvase (không nên sống trong sự dễ duôi).

Atimāne na tiṭṭheyyāti. Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati atimāno. Atimāne na tiṭṭheyyāti. Atimāne na tiṭṭheyya na saṃtiṭṭheyya, atimānaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, atimānā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – atimāne na tiṭṭheyya.

Atimāne na tiṭṭheyyāti (Không nên an trú trong sự quá mạn). Atimāno (sự quá mạn) là: Ở đây, có người xem thường người khác về dòng dõi, về gia tộc, ... hay về một phương diện nào đó. Bất cứ sự kiêu mạn, sự tưởng là, tánh chất tưởng là, sự vươn lên, sự ngẩng cao, sự phất cờ, sự chấp thủ hoàn toàn, sự muốn phất cờ của tâm như thế này – điều này được gọi là atimāno (sự quá mạn). Atimāne na tiṭṭheyyāti (Không nên an trú trong sự quá mạn) có nghĩa là: Không nên an trú, không nên đứng vững trong sự quá mạn; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu sự quá mạn; nên xa lìa, nên từ bỏ, nên hoàn toàn từ bỏ, nên thoát ra, nên rũ bỏ, nên giải thoát, nên không còn liên hệ với sự quá mạn; nên sống với tâm không còn giới hạn – (đó là ý nghĩa của) atimāne na tiṭṭheyya (không nên an trú trong sự quá mạn).

Nibbānamanaso naroti. Idhekacco dānaṃ dento sīlaṃ samādiyanto uposathakammaṃ karonto pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapento pariveṇaṃ sammajjanto cetiyaṃ vandanto cetiye gandhamālaṃ āropento cetiyaṃ padakkhiṇaṃ karonto yaṃ kiñci tedhātukaṃ kusalābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharonto na gatihetu na upapattihetu na paṭisandhihetu na bhavahetu na saṃsārahetu na vaṭṭahetu, sabbaṃ taṃ visaṃyogādhippāyo nibbānaninno nibbānapoṇo nibbānapabbhāro abhisaṅkharotīti. Evampi nibbānamanaso naro. Atha vā sabbasaṅkhāradhātuyā cittaṃ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati – ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna’’nti. Evampi nibbānamanaso naro.

Nibbānamanaso naroti (Người có tâm hướng về Niết-bàn). Ở đây, có người trong khi bố thí, trong khi thọ trì giới, trong khi thực hành phận sự ngày trai giới, trong khi sắp đặt nước uống nước dùng, trong khi quét dọn khuôn viên, trong khi đảnh lễ bảo tháp, trong khi dâng cúng hương hoa tại bảo tháp, trong khi đi nhiễu quanh bảo tháp, trong khi tạo tác bất cứ thiện hành nào thuộc ba cõi, (vị ấy tạo tác) không phải vì nhân là cõi đến, không phải vì nhân là sự tái sanh, không phải vì nhân là sự nối liền (sanh hữu), không phải vì nhân là sự hiện hữu, không phải vì nhân là sự luân hồi, không phải vì nhân là vòng luân chuyển; vị ấy tạo tác tất cả những điều ấy với chủ ý thoát ly, với tâm hướng về Niết-bàn, với tâm xuôi về Niết-bàn, với tâm nghiêng về Niết-bàn. Như vậy cũng là nibbānamanaso naro (người có tâm hướng về Niết-bàn). Hoặc là, sau khi làm cho tâm rời khỏi các giới hành, vị ấy hướng tâm đến giới bất tử (và suy niệm): ‘Pháp này là tịch tịnh, pháp này là cao thượng, đó là sự lắng dịu của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các sanh y, sự đoạn tận ái, sự ly tham, sự diệt tận, (tức là) Niết-bàn.’ Như vậy cũng là nibbānamanaso naro (người có tâm hướng về Niết-bàn).

‘‘Na paṇḍitā upadhisukhassa hetu, dadanti dānāni punabbhavāya;

Kāmañca te upadhiparikkhayāya, dadanti dānaṃ apunabbhavāya.

‘Bậc trí không bố thí vì nhân là lạc thú của sanh y, (cũng không bố thí) vì sự tái sanh; Mà thật ra, các vị ấy bố thí vì sự đoạn tận sanh y, vì sự không tái sanh.

‘‘Na [Pg.335] paṇḍitā upadhisukhassa hetu, bhāventi jhānāni punabbhavāya;

Kāmañca te upadhiparikkhayāya, bhāventi jhānaṃ apunabbhavāya.

‘Bậc trí không tu tiến các thiền vì nhân là lạc thú của sanh y, (cũng không tu tiến) vì sự tái sanh; Mà thật ra, các vị ấy tu tiến thiền vì sự đoạn tận sanh y, vì sự không tái sanh.

‘‘Te nibbuttiṃ āsisamānasā dadanti, tanninnacittā tadadhimuttā;

Najjo yathā sāgaramajjhupetā, bhavanti nibbānaparāyanā te’’ti.

‘Các vị ấy bố thí với tâm mong cầu sự tịch tịnh, với tâm hướng về điều ấy, với lòng tin tưởng vào điều ấy; Như các dòng sông chảy vào giữa lòng đại dương, các vị ấy có Niết-bàn là đích đến cuối cùng.’

Nibbānamanaso naro. Tenāha bhagavā –

Người có tâm hướng về Niết-bàn. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Niddaṃ tandi sahe thīnaṃ, pamādena na saṃvase;

Atimāne na tiṭṭheyya, nibbānamanaso naro’’ti.

‘Nên chịu đựng sự buồn ngủ, sự mệt mỏi, sự hôn trầm, không nên sống chung với sự dể duôi; Không nên an trú trong sự quá mạn, (đối với) người có tâm hướng về Niết-bàn.’

178.

178.

Mosavajje na niyyetha, rūpe snehaṃ na kubbaye;

Mānañca parijāneyya, sāhasā virato care.

Không nên đi đến lời nói dối, không nên tạo ra sự luyến ái trong các sắc; Nên liễu tri cả sự kiêu mạn, nên từ bỏ sự bạo hành mà sống.

Mosavajje na niyyethāti. Mosavajjaṃ vuccati musāvādo. Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti, jānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti – idaṃ vuccati mosavajjaṃ. Api ca tīhākārehi…pe… catūhākārehi… pañcahākārehi… chahākārehi… sattahākārehi… aṭṭhahākārehi…pe… imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. Mosavajje na niyyethāti. Mosavajje na yāyeyya na niyyāyeyya na vaheyya na saṃhareyya, mosavajjaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, mosavajjā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – mosavajje na niyyetha.

Mosavajje na niyyethāti (Không nên đi đến lời nói dối). Lời nói dối được gọi là mosavajjaṃ (lỗi lầm do sự dối trá). Ở đây, có người khi đến hội đồng, hoặc đến hội chúng, hoặc đến giữa những người bà con, hoặc đến giữa đoàn thể, hoặc đến giữa hoàng tộc, được dẫn đến và được hỏi làm nhân chứng: ‘Này ông, điều gì ông biết thì hãy nói ra.’ Người ấy không biết mà nói: ‘Tôi biết,’ hoặc biết mà nói: ‘Tôi không biết;’ không thấy mà nói: ‘Tôi thấy,’ hoặc thấy mà nói: ‘Tôi không thấy.’ Như vậy, vì bản thân, hoặc vì người khác, hoặc vì một chút lợi lộc vật chất nào đó, người ấy đã cố ý nói dối – điều này được gọi là mosavajjaṃ. Lại nữa, lời nói dối xảy ra do ba cách... bốn cách... năm cách... sáu cách... bảy cách... tám cách... do tám cách này mà có lời nói dối. Mosavajje na niyyethāti (Không nên đi đến lời nói dối) có nghĩa là: Không nên đi đến, không nên dẫn đến, không nên mang đến, không nên đem đến lời nói dối; nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu lời nói dối; nên xa lìa, nên từ bỏ, nên hoàn toàn từ bỏ, nên thoát ra, nên rũ bỏ, nên giải thoát, nên không còn liên hệ với lời nói dối; nên sống với tâm không còn giới hạn – (đó là ý nghĩa của) mosavajje na niyyetha (không nên đi đến lời nói dối).

Rūpe [Pg.336] snehaṃ na kubbayeti. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Rūpe snehaṃ na kubbayeti. Rūpe snehaṃ na kareyya chandaṃ na kareyya pemaṃ na kareyya rāgaṃ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti – rūpe snehaṃ na kubbaye.

Rūpe snehaṃ na kubbayeti (Không nên tạo ra sự luyến ái trong các sắc). Rūpaṃ (sắc) là bốn đại hiển và sắc do bốn đại hiển tạo thành. Rūpe snehaṃ na kubbayeti (Không nên tạo ra sự luyến ái trong các sắc) có nghĩa là: Không nên tạo ra sự luyến ái, không nên tạo ra dục, không nên tạo ra tình thương, không nên tạo ra tham ái, không nên làm phát sanh, không nên làm cho sanh khởi, không nên làm cho hiện hữu, không nên làm cho hiện hữu một cách trọn vẹn trong các sắc – (đó là ý nghĩa của) rūpe snehaṃ na kubbaye (không nên tạo ra sự luyến ái trong các sắc).

Mānañca parijāneyyāti. Mānoti ekavidhena māno – yā cittassa unnati. Duvidhena māno – attukkaṃsanamāno, paravambhanamāno. Tividhena māno – ‘‘seyyohamasmī’’ti māno, ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, ‘‘hīnohamasmī’’ti māno. Catuvidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti. Pañcavidhena māno – ‘‘lābhimhi manāpikānaṃ rūpāna’’nti mānaṃ janeti, ‘‘lābhimhi manāpikānaṃ saddānaṃ…pe… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbāna’’nti mānaṃ janeti. Chabbidhena māno – cakkhusampadāya mānaṃ janeti, sotasampadāya…pe… ghānasampadāya… jivhāsampadāya… kāyasampadāya… manosampadāya mānaṃ janeti. Sattavidhena māno – atimāno, mānātimāno, omāno, sadisamāno, adhimāno, asmimāno, micchāmāno. Aṭṭhavidhena māno – lābhena mānaṃ janeti, alābhena omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti, dukkhena omānaṃ janeti. Navavidhena māno – seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’ti māno, seyyassa ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, seyyassa ‘‘hīnohamasmī’’ti māno, sadisassa ‘‘seyyohamasmī’’ti māno, sadisassa ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, sadisassa ‘‘hīnohamasmī’’ti māno, hīnassa ‘‘seyyohamasmī’’ti māno, hīnassa ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, hīnassa ‘‘hīnohamasmī’’ti māno. Dasavidhena māno – idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati māno.

Về câu "nên liễu tri cả mạn." Mạn là: theo một phương diện, mạn là sự vươn lên của tâm. Theo hai phương diện, mạn là: mạn đề cao bản thân, mạn chê bai người khác. Theo ba phương diện, mạn là: mạn rằng "ta hơn," mạn rằng "ta bằng," mạn rằng "ta thua." Theo bốn phương diện, mạn là: do lợi lộc mà sanh mạn, do danh vọng mà sanh mạn, do tán dương mà sanh mạn, do lạc mà sanh mạn. Theo năm phương diện, mạn là: sanh mạn rằng "ta được các sắc khả ý," sanh mạn rằng "ta được các tiếng khả ý... (v.v.)... các mùi... các vị... các xúc khả ý." Theo sáu phương diện, mạn là: do sự toàn hảo của mắt mà sanh mạn, do sự toàn hảo của tai... (v.v.)... do sự toàn hảo của mũi... của lưỡi... của thân... do sự toàn hảo của ý mà sanh mạn. Theo bảy phương diện, mạn là: quá mạn, mạn hơn cả mạn, ty liệt mạn, mạn ngang bằng, tăng thượng mạn, ngã mạn, tà mạn. Theo tám phương diện, mạn là: do lợi lộc mà sanh mạn, do không lợi lộc mà sanh ty liệt mạn; do danh vọng mà sanh mạn, do không danh vọng mà sanh ty liệt mạn; do tán dương mà sanh mạn, do chê bai mà sanh ty liệt mạn; do lạc mà sanh mạn, do khổ mà sanh ty liệt mạn. Theo chín phương diện, mạn là: đối với người hơn, mạn rằng "ta hơn;" đối với người hơn, mạn rằng "ta bằng;" đối với người hơn, mạn rằng "ta thua;" đối với người bằng, mạn rằng "ta hơn;" đối với người bằng, mạn rằng "ta bằng;" đối với người bằng, mạn rằng "ta thua;" đối với người thua, mạn rằng "ta hơn;" đối với người thua, mạn rằng "ta bằng;" đối với người thua, mạn rằng "ta thua." Theo mười phương diện, mạn là: ở đây, có người sanh mạn do dòng dõi, hoặc do gia tộc, ... (v.v.)... hoặc do một sự việc nào đó. Bất cứ mạn nào có hình thức như vậy, sự tưởng, trạng thái tưởng, sự vươn lên, sự cúi xuống, ngọn cờ, sự nắm giữ, sự mong muốn được như ngọn cờ của tâm – đây được gọi là mạn.

Mānañca parijāneyyāti. Mānaṃ tīhi pariññāhi parijāneyya – ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya. Katamā ñātapariññā? Mānaṃ jānāti ayaṃ ekavidhena māno – yā cittassa unnati. Ayaṃ duvidhena māno – attukkaṃsanamāno paravambhanamāno…pe… ayaṃ dasavidhena māno [Pg.337] – idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunāti jānāti passati – ayaṃ ñātapariññā.

Về câu "nên liễu tri cả mạn." Nên liễu tri mạn bằng ba loại liễu tri: biến tri, thẩm sát tri, và đoạn trừ tri. Biến tri là gì? Vị ấy biết mạn: "Đây là mạn theo một phương diện – là sự vươn lên của tâm. Đây là mạn theo hai phương diện – mạn đề cao bản thân, mạn chê bai người khác... (v.v.)... đây là mạn theo mười phương diện – ở đây, có người sanh mạn do dòng dõi, hoặc do gia tộc, ... (v.v.)... hoặc do một sự việc nào đó," vị ấy biết, thấy như vậy – đây là biến tri.

Katamā tīraṇapariññā? Etaṃ ñātaṃ katvā mānaṃ tīreti aniccato dukkhato…pe… nissaraṇato tīreti – ayaṃ tīraṇapariññā.

Thẩm sát tri là gì? Sau khi đã biết như vậy, vị ấy thẩm sát mạn là vô thường, là khổ... (v.v.)... thẩm sát là sự xuất ly – đây là thẩm sát tri.

Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā mānaṃ pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti – ayaṃ pahānapariññā. Mānañca parijāneyyāti mānaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijāneyyāti – mānañca parijāneyya.

Đoạn trừ tri là gì? Sau khi thẩm sát như vậy, vị ấy từ bỏ mạn, loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn hiện hữu – đây là đoạn trừ tri. Về câu "nên liễu tri cả mạn," có nghĩa là nên liễu tri mạn bằng ba loại liễu tri này – nên liễu tri cả mạn.

Sāhasā virato careti. Katamā sāhasā cariyā? Rattassa rāgacariyā sāhasā cariyā, duṭṭhassa dosacariyā sāhasā cariyā, mūḷhassa mohacariyā sāhasā cariyā, vinibaddhassa mānacariyā sāhasā cariyā, parāmaṭṭhassa diṭṭhicariyā sāhasā cariyā, vikkhepagatassa uddhaccacariyā sāhasā cariyā, aniṭṭhaṅgatassa vicikicchācariyā sāhasā cariyā, thāmagatassa anusayacariyā sāhasā cariyā – ayaṃ sāhasā cariyā. Sāhasā virato careti sāhasā cariyāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya careyya vicareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – sāhasā virato care.

Về câu "nên sống từ bỏ hành vi bạo tợn." Hành vi bạo tợn là gì? Đối với người tham ái, hành vi tham là hành vi bạo tợn; đối với người sân hận, hành vi sân là hành vi bạo tợn; đối với người si mê, hành vi si là hành vi bạo tợn; đối với người bị trói buộc, hành vi mạn là hành vi bạo tợn; đối với người cố chấp, hành vi tà kiến là hành vi bạo tợn; đối với người bị tán loạn, hành vi trạo cử là hành vi bạo tợn; đối với người chưa đi đến quyết định, hành vi hoài nghi là hành vi bạo tợn; đối với người có (phiền não) mạnh mẽ, hành vi tùy miên là hành vi bạo tợn – đây là hành vi bạo tợn. Về câu "nên sống từ bỏ hành vi bạo tợn," có nghĩa là: vị ấy nên xa lánh, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ hành vi bạo tợn, nên thoát ra, dứt bỏ, giải thoát, không liên hệ, nên trú với tâm không còn giới hạn, nên sống, nên đi lại, nên duy trì oai nghi, nên hành xử, nên hộ trì, nên nuôi mạng, nên tiếp tục sống – (đó là ý nghĩa của) "nên sống từ bỏ hành vi bạo tợn."

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Mosavajje na niyyetha, rūpe snehaṃ na kubbaye;

Mānañca parijāneyya, sāhasā virato care’’ti.

"Không nên dấn thân vào lời nói dối, không nên tạo ái luyến trong các sắc; nên liễu tri cả mạn, nên sống từ bỏ hành vi bạo tợn."

179.

179.

Purāṇaṃ nābhinandeyya, nave khantiṃ na kubbaye ;

Hīyamāne na soceyya, ākāsaṃ na sito siyā.

"Không nên hoan hỷ điều cũ, không nên ưa thích điều mới; khi bị suy giảm, không nên sầu muộn, không nên nương tựa vào không gian (ái dục)."

Purāṇaṃ nābhinandeyyāti. Purāṇaṃ vuccati atītā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā. Atīte saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena nābhinandeyya nābhivadeyya na ajjhoseyya, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ [Pg.338] abhinivesaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – purāṇaṃ nābhinandeyya.

Về câu "không nên hoan hỷ điều cũ." Sắc, thọ, tưởng, hành, thức trong quá khứ được gọi là "cũ." Đối với các hành trong quá khứ, do năng lực của ái, do năng lực của tà kiến, không nên hoan hỷ, không nên tán dương, không nên chìm đắm; nên từ bỏ sự hoan hỷ, sự tán dương, sự chìm đắm, sự nắm giữ, sự chấp thủ sai lầm, sự quyết tâm, nên loại trừ, làm cho chấm dứt, làm cho không còn hiện hữu – (đó là ý nghĩa của) "không nên hoan hỷ điều cũ."

Nave khantiṃ na kubbayeti. Navā vuccati paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā. Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena khantiṃ na kareyya chandaṃ na kareyya pemaṃ na kareyya rāgaṃ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti – nave khantiṃ na kubbaye.

Về câu "không nên ưa thích điều mới." Sắc, thọ, tưởng, hành, thức trong hiện tại được gọi là "mới." Đối với các hành trong hiện tại, do năng lực của ái, do năng lực của tà kiến, không nên ưa thích, không nên có dục, không nên có yêu thương, không nên có tham ái; không nên làm sanh khởi, không nên làm phát sanh, không nên làm cho có mặt, không nên làm cho có mặt một cách trọn vẹn – (đó là ý nghĩa của) "không nên ưa thích điều mới."

Hīyamāne na soceyyāti. Hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne na soceyya na kilameyya na parāmaseyya na parideveyya na urattāḷiṃ kandeyya na sammohaṃ āpajjeyya. Cakkhusmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne, sotasmiṃ…pe… ghānasmiṃ… jivhāya… kāyasmiṃ… rūpasmiṃ… saddasmiṃ… gandhasmiṃ… rasasmiṃ… phoṭṭhabbasmiṃ… kulasmiṃ… gaṇasmiṃ… āvāsasmiṃ… lābhasmiṃ… yasasmiṃ… pasaṃsāya… sukhasmiṃ… cīvarasmiṃ… piṇḍapātasmiṃ… senāsanasmiṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhārasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne na soceyya na kilameyya na parāmaseyya na parideveyya na urattāḷiṃ kandeyya na sammohaṃ āpajjeyyāti – hīyamāne na soceyya.

“Không nên sầu muộn khi bị suy giảm” có nghĩa là: Khi bị suy giảm, khi bị hao mòn, khi bị suy thoái, khi không còn, khi biến mất, khi tan biến, vị ấy không nên sầu muộn, không nên mệt mỏi, không nên chấp thủ sai lầm, không nên than khóc, không nên đấm ngực khóc lóc, không nên đi đến si mê. Khi con mắt bị suy giảm, bị hao mòn, bị suy thoái, không còn, biến mất, tan biến; khi lỗ tai... (như trên)... khi lỗ mũi... khi lưỡi... khi thân... khi sắc... khi thanh... khi hương... khi vị... khi xúc... khi gia tộc... khi hội chúng... khi trú xứ... khi lợi lộc... khi danh tiếng... khi sự tán dương... khi sự an lạc... khi y phục... khi vật thực khất thực... khi sàng tọa... khi dược phẩm trị bệnh bị suy giảm, bị hao mòn, bị suy thoái, không còn, biến mất, tan biến, vị ấy không nên sầu muộn, không nên mệt mỏi, không nên chấp thủ sai lầm, không nên than khóc, không nên đấm ngực khóc lóc, không nên đi đến si mê. Đây là ý nghĩa của “không nên sầu muộn khi bị suy giảm”.

Ākāsaṃ na sito siyāti. Ākāsaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Kiṃkāraṇā ākāsaṃ vuccati taṇhā? Yāya taṇhāya rūpaṃ ākassati samākassati gaṇhāti parāmasati abhinivisati, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ ākassati samākassati gaṇhāti parāmasati abhinivisati; taṃkāraṇā ākāsaṃ vuccati taṇhā. Ākāsaṃ na sito siyāti. Taṇhānissito na siyā. Taṇhaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, taṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – ākāsaṃ na sito siyā.

“Không nên nương tựa vào khoảng không” có nghĩa là: Tham ái được gọi là khoảng không. Sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt... (như trên)... sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Vì lý do gì tham ái được gọi là khoảng không? Do tham ái ấy mà vị ấy lôi kéo, lôi kéo hoàn toàn, nắm giữ, chấp thủ, quyết tâm vào sắc; ...vào thọ... vào tưởng... vào các hành... vào thức... vào cõi đi... vào sự tái sanh... vào sự nối liền... vào hữu... vào vòng luân hồi... vào vòng sinh tử, vị ấy lôi kéo, lôi kéo hoàn toàn, nắm giữ, chấp thủ, quyết tâm. Vì lý do đó, tham ái được gọi là khoảng không. “Không nên nương tựa vào khoảng không” có nghĩa là: Không nên nương tựa vào tham ái. Vị ấy nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho tham ái không còn tồn tại; vị ấy nên xa lìa, từ bỏ, hoàn toàn từ bỏ, thoát ra, rũ bỏ, hoàn toàn giải thoát, không còn liên hệ với tham ái, nên sống với tâm không còn giới hạn. Đây là ý nghĩa của “không nên nương tựa vào khoảng không”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Purāṇaṃ nābhinandeyya, nave khantiṃ na kubbaye;

Hīyamāne na soceyya, ākāsaṃ na sito siyā’’ti.

“Không nên hoan hỷ điều cũ, không nên ưa thích điều mới; không nên sầu muộn khi bị suy giảm, không nên nương tựa vào khoảng không.”

180.

180.

Gedhaṃ [Pg.339] brūmi mahoghoti, ājavaṃ brūmi jappanaṃ;

Ārammaṇaṃ pakampanaṃ, kāmapaṅko duraccayo.

Ta nói sự tham lam là dòng lũ lớn, Ta nói sự lôi kéo là sự thèm muốn; là đối tượng, là sự rung động, là vũng lầy dục vọng khó vượt qua.

Gedhaṃ brūmi mahoghotīti. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Mahogho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Gedhaṃ brūmi mahoghotīti. Gedhaṃ ‘‘mahogho’’ti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – gedhaṃ brūmi mahoghoti.

“Ta nói sự tham lam là dòng lũ lớn” có nghĩa là: Tham ái được gọi là sự tham lam. Sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt... (như trên)... sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Tham ái được gọi là dòng lũ lớn. Sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt... (như trên)... sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. “Ta nói sự tham lam là dòng lũ lớn” có nghĩa là: Ta nói, Ta tuyên bố, Ta thuyết giảng, Ta chế định, Ta thiết lập, Ta khai mở, Ta phân tích, Ta làm cho rõ ràng, Ta hiển thị rằng sự tham lam là “dòng lũ lớn”. Đây là ý nghĩa của “Ta nói sự tham lam là dòng lũ lớn”.

Ājavaṃ brūmi jappananti. Ājavā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Jappanāpi vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Ājavaṃ brūmi jappananti ājavaṃ ‘‘jappanā’’ti brūmi ācikkhāmi…pe… uttānīkaromi pakāsemīti – ājavaṃ brūmi jappanaṃ.

“Ta nói sự lôi kéo là sự thèm muốn” có nghĩa là: Tham ái được gọi là sự lôi kéo. Sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt... (như trên)... sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Tham ái cũng được gọi là sự thèm muốn. Sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt... (như trên)... sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. “Ta nói sự lôi kéo là sự thèm muốn” có nghĩa là: Ta nói, Ta tuyên bố... (như trên)... Ta làm cho rõ ràng, Ta hiển thị rằng sự lôi kéo là “sự thèm muốn”. Đây là ý nghĩa của “Ta nói sự lôi kéo là sự thèm muốn”.

Ārammaṇaṃ pakampananti. Ārammaṇampi vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Pakampanāpi vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti – ārammaṇaṃ pakampanaṃ.

“Là đối tượng, là sự rung động” có nghĩa là: Tham ái cũng được gọi là đối tượng. Sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt... (như trên)... sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Tham ái cũng được gọi là sự rung động. Sự tham ái, sự tham ái mãnh liệt... (như trên)... sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Đây là ý nghĩa của “là đối tượng, là sự rung động”.

Kāmapaṅko duraccayoti. Kāmapaṅko kāmakaddamo kāmakileso kāmapalipo kāmapalibodho duraccayo durativatto duttaro duppataro dussamatikkamo dubbītivattoti – kāmapaṅko duraccayo.

“Là vũng lầy dục vọng khó vượt qua” có nghĩa là: Vũng lầy dục vọng, bùn nhơ dục vọng, phiền não dục vọng, sự bôi trát của dục vọng, chướng ngại của dục vọng là khó vượt qua, khó đi qua, khó bơi qua, rất khó bơi qua, khó hoàn toàn vượt qua, khó đi qua. Đây là ý nghĩa của “là vũng lầy dục vọng khó vượt qua”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Gedhaṃ brūmi mahoghoti, ājavaṃ brūmi jappanaṃ;

Ārammaṇaṃ pakampanaṃ, kāmapaṅko duraccayo’’ti.

“Ta nói sự tham lam là dòng lũ lớn, Ta nói sự lôi kéo là sự thèm muốn; là đối tượng, là sự rung động, là vũng lầy dục vọng khó vượt qua.”

181.

181.

Saccā avokkamaṃ muni, thale tiṭṭhati brāhmaṇo;

Sabbaṃ so paṭinissajja, sa ve santoti vuccati.

Bậc mâu-ni không đi lệch khỏi chân lý, vị Bà-la-môn đứng trên vùng đất cao; vị ấy, sau khi đã từ bỏ tất cả, được gọi là người tịch tịnh.

Saccā avokkamaṃ munīti. Saccavācāya avokkamanto, sammādiṭṭhiyā avokkamanto, ariyā aṭṭhaṅgikā maggā avokkamanto. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so munīti – saccā avokkamaṃ muni.

“Bậc mâu-ni không đi lệch khỏi chân lý” có nghĩa là: Không đi lệch khỏi lời nói chân thật, không đi lệch khỏi chánh kiến, không đi lệch khỏi Thánh đạo Tám ngành. “Bậc mâu-ni” có nghĩa là: Trí tuệ được gọi là sự tĩnh lặng... (như trên)... vị ấy, vượt qua mạng lưới của sự dính mắc, là bậc mâu-ni. Đây là ý nghĩa của “bậc mâu-ni không đi lệch khỏi chân lý”.

Thale [Pg.340] tiṭṭhati brāhmaṇoti. Thalaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo…pe… asito tādi pavuccate sa brahmā. Thale tiṭṭhati brāhmaṇoti. Thale tiṭṭhati dīpe tiṭṭhati tāṇe tiṭṭhati leṇe tiṭṭhati saraṇe tiṭṭhati abhaye tiṭṭhati accute tiṭṭhati amate tiṭṭhati nibbāne tiṭṭhatīti – thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

“Vị Bà-la-môn đứng trên vùng đất cao” có nghĩa là: Bất tử, Niết-bàn được gọi là vùng đất cao. Pháp ấy là sự lắng dịu của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các chấp thủ, sự đoạn tận của tham ái, sự ly tham, sự chấm dứt, là Niết-bàn. “Vị Bà-la-môn” có nghĩa là: do đã loại bỏ bảy pháp nên được gọi là Bà-la-môn... (như trên)... vị ấy không bị nương tựa, có sự nhẫn nại, được gọi là Phạm thiên. “Vị Bà-la-môn đứng trên vùng đất cao” có nghĩa là: Vị ấy đứng trên vùng đất cao, đứng trên hòn đảo, đứng ở nơi trú ẩn, đứng ở nơi ẩn náu, đứng ở nơi nương tựa, đứng ở nơi vô úy, đứng ở nơi bất biến, đứng ở nơi bất tử, đứng trong Niết-bàn. Đây là ý nghĩa của “vị Bà-la-môn đứng trên vùng đất cao”.

Sabbaṃ so paṭinissajjāti. Sabbaṃ vuccati dvādasāyatanāni – cakkhu ceva rūpā ca …pe… mano ceva dhammā ca. Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, ettāvatāpi sabbaṃ cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ. Yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṃ cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ. Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṃ cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhanti – sabbaṃ so paṭinissajja.

“Vị ấy từ bỏ tất cả” (Sabbaṃ so paṭinissajja). “Tất cả” được gọi là mười hai xứ: mắt và các sắc … cho đến … ý và các pháp. Khi nào dục tham ở các xứ trong và ngoài được đoạn tận, bị cắt đứt gốc rễ, làm cho như thân cây thốt nốt, làm cho không thể hiện hữu, có trạng thái không sanh khởi trong tương lai; chỉ với chừng ấy, tất cả được xem là đã từ bỏ, đã khạc nhổ, đã giải thoát, đã đoạn tận, đã xả ly. Khi nào tham ái, tà kiến, và ngã mạn được đoạn tận, bị cắt đứt gốc rễ, làm cho như thân cây thốt nốt, làm cho không thể hiện hữu, có trạng thái không sanh khởi trong tương lai; chỉ với chừng ấy, tất cả được xem là đã từ bỏ, đã khạc nhổ, đã giải thoát, đã đoạn tận, đã xả ly. Khi nào phước hành, phi phước hành, và bất động hành được đoạn tận, bị cắt đứt gốc rễ, làm cho như thân cây thốt nốt, làm cho không thể hiện hữu, có trạng thái không sanh khởi trong tương lai; chỉ với chừng ấy, tất cả được xem là đã từ bỏ, đã khạc nhổ, đã giải thoát, đã đoạn tận, đã xả ly. – (như thế là ý nghĩa của) “vị ấy từ bỏ tất cả”.

Sa ve santoti vuccatīti. So santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti vuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti – sa ve santoti vuccati.

“Vị ấy thật được gọi là tịch tịnh” (Sa ve santoti vuccati). Vị ấy là người tịch tịnh, lắng dịu, hoàn toàn lắng dịu, dập tắt, an tịnh, nên được gọi là, được nói đến, được tuyên bố, được chỉ rõ, được mệnh danh. – (như thế là ý nghĩa của) “vị ấy thật được gọi là tịch tịnh”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Saccā avokkamaṃ muni, thale tiṭṭhati brāhmaṇo;

Sabbaṃ so paṭinissajja, sa ve santoti vuccatī’’ti.

“Bậc ẩn sĩ không rời xa chân lý, vị Bà-la-môn đứng vững trên đất liền. Vị ấy, sau khi từ bỏ tất cả, thật được gọi là bậc tịch tịnh.”

182.

182.

Sa ve vidvā sa vedagū, ñatvā dhammaṃ anissito;

Sammā so loke iriyāno, na pihetīdha kassaci.

Vị ấy thật là bậc trí tuệ, vị ấy là bậc thông suốt Vệ-đà, sau khi biết rõ các pháp, không nương tựa. Vị ấy hành xử chân chánh trong thế gian, không khao khát bất cứ ai ở đời này.

Sa ve vidvā sa vedagūti. Vidvāti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. Vedagūti. Vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ…pe… sabbavedanāsu vītarāgo sabbavedamaticca vedagū soti – sa ve vidvā sa vedagū.

“Vị ấy thật là bậc trí tuệ, vị ấy là bậc thông suốt Vệ-đà” (Sa ve vidvā sa vedagū). “Bậc trí tuệ” (vidvā) là người có trí tuệ, đã đạt đến minh, là người có trí, là người có khả năng phân biệt, là người có tuệ giác. “Bậc thông suốt Vệ-đà” (vedagū): Trí tuệ trong bốn đạo được gọi là Vệ-đà… cho đến… vị ấy đã ly tham trong tất cả các cảm thọ, đã vượt qua tất cả Vệ-đà, nên là bậc thông suốt Vệ-đà. – (như thế là ý nghĩa của) “vị ấy thật là bậc trí tuệ, vị ấy là bậc thông suốt Vệ-đà”.

Ñatvā [Pg.341] dhammaṃ anissitoti. Ñatvāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Anissitoti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca…pe… ayaṃ taṇhānissayo…pe… ayaṃ diṭṭhinissayo. Taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ paṭinissajjitvā cakkhuṃ anissito… sotaṃ anissito… ghānaṃ anissito…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – ñatvā dhammaṃ anissito.

“Sau khi biết rõ các pháp, không nương tựa” (Ñatvā dhammaṃ anissito). “Sau khi biết rõ” (ñatvā) là sau khi biết, sau khi hiểu rõ, sau khi cân nhắc, sau khi thẩm xét, sau khi làm cho sáng tỏ, sau khi làm cho hiển lộ. “Tất cả các hành là vô thường” sau khi biết, hiểu rõ, cân nhắc, thẩm xét, làm cho sáng tỏ, làm cho hiển lộ; “tất cả các hành là khổ”… cho đến… “bất cứ pháp nào có tính sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có tính đoạn diệt” sau khi biết, hiểu rõ, cân nhắc, thẩm xét, làm cho sáng tỏ, làm cho hiển lộ. “Không nương tựa” (anissito): có hai sự nương tựa – sự nương tựa vào tham ái và sự nương tựa vào tà kiến… cho đến… đây là sự nương tựa vào tham ái… cho đến… đây là sự nương tựa vào tà kiến. Sau khi từ bỏ sự nương tựa vào tham ái, sau khi xả ly sự nương tựa vào tà kiến, vị ấy không nương tựa vào mắt… không nương tựa vào tai… không nương tựa vào mũi… cho đến… không nương tựa vào các pháp được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức; vị ấy sống không dính mắc, không gần gũi, không chấp thủ, không quyết tâm, đã thoát ra, đã từ bỏ, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên kết, với tâm không còn giới hạn. – (như thế là ý nghĩa của) “sau khi biết rõ các pháp, không nương tựa”.

Sammā so loke iriyānoti. Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, ettāvatāpi sammā so loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti…pe… yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatāpi sammā so loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti – sammā so loke iriyāno.

“Vị ấy hành xử chân chánh trong thế gian” (Sammā so loke iriyāno). Khi nào dục tham ở các xứ trong và ngoài được đoạn tận, bị cắt đứt gốc rễ, làm cho như thân cây thốt nốt, làm cho không thể hiện hữu, có trạng thái không sanh khởi trong tương lai; chỉ với chừng ấy, vị ấy đi lại, trú ngụ, hành xử, xoay vần, bảo hộ, duy trì, tồn tại một cách chân chánh trong thế gian… cho đến… Khi nào phước hành, phi phước hành, và bất động hành được đoạn tận, bị cắt đứt gốc rễ, làm cho như thân cây thốt nốt, làm cho không thể hiện hữu, có trạng thái không sanh khởi trong tương lai; chỉ với chừng ấy, vị ấy đi lại, trú ngụ, hành xử, xoay vần, bảo hộ, duy trì, tồn tại một cách chân chánh trong thế gian. – (như thế là ý nghĩa của) “vị ấy hành xử chân chánh trong thế gian”.

Na pihetīdha kassacīti. Pihā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā pihā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so kassaci na piheti khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vāti – na pihetīdha kassaci.

“Không khao khát bất cứ ai ở đời này” (Na pihetīdha kassaci). Sự khao khát (pihā) được gọi là tham ái (taṇhā). Sự tham muốn, sự tham đắm… cho đến… sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ của bất thiện. Đối với vị nào mà sự khao khát, tham ái này đã được đoạn tận, đã được cắt đứt hoàn toàn, đã được lắng dịu, đã được an tịnh, không còn khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy không khao khát bất cứ ai, dù là Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, người tại gia, người xuất gia, chư thiên, hay loài người. – (như thế là ý nghĩa của) “không khao khát bất cứ ai ở đời này”.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Sa ve vidvā sa vedagū, ñatvā dhammaṃ anissito;

Sammā so loke iriyāno, na pihetīdha kassacī’’ti.

“Vị ấy thật là bậc trí tuệ, vị ấy là bậc thông suốt Vệ-đà, sau khi biết rõ các pháp, không nương tựa. Vị ấy hành xử chân chánh trong thế gian, không khao khát bất cứ ai ở đời này.”

183.

183.

Yodha kāme accatari, saṅgaṃ loke duraccayaṃ;

Na so socati nājjheti, chinnasoto abandhano.

Người nào ở đời này đã vượt qua các dục, và sự dính mắc khó vượt qua trong thế gian, vị ấy không sầu muộn, không tham luyến, đã cắt đứt dòng chảy, không còn bị ràng buộc.

Yodha [Pg.342] kāme accatari, saṅgaṃ loke duraccayanti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃ ṭhānappatto yaṃ dhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca…pe… ime vuccanti vatthukāmā…pe… ime vuccanti kilesakāmā. Saṅgāti satta saṅgā – rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Saṅgaṃ loke duraccayanti. Yo kāme ca saṅge ca loke duraccaye durativatte duttare duppatare dussamatikkame dubbītivatte atari uttari patari samatikkami vītivattayīti – yodha kāme accatari, saṅgaṃ loke duraccayaṃ.

“Người nào ở đời này đã vượt qua các dục, và sự dính mắc khó vượt qua trong thế gian” (Yodha kāme accatari, saṅgaṃ loke duraccayaṃ). “Người nào” (yo) là người nào, có bản chất như thế nào, có sự liên hệ như thế nào, có cách sống như thế nào, có loại hình như thế nào, đã đạt đến địa vị nào, có đầy đủ pháp nào, dù là Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, người tại gia, người xuất gia, chư thiên, hay loài người. “Các dục” (kāmā): nói tóm lại, có hai loại dục – dục đối tượng và dục phiền não… cho đến… những thứ này được gọi là dục đối tượng… cho đến… những thứ này được gọi là dục phiền não. “Sự dính mắc” (saṅgā): có bảy sự dính mắc – sự dính mắc do tham, sự dính mắc do sân, sự dính mắc do si, sự dính mắc do ngã mạn, sự dính mắc do tà kiến, sự dính mắc do phiền não, sự dính mắc do ác hạnh. “Trong thế gian” (loke): trong cõi khổ, cõi người, cõi trời, trong thế giới của các uẩn, thế giới của các giới, thế giới của các xứ. “Sự dính mắc khó vượt qua trong thế gian” (saṅgaṃ loke duraccayaṃ): Người nào đã vượt qua, đã vượt lên, đã vượt qua một cách triệt để, đã vượt qua hoàn toàn, đã vượt qua một cách đặc biệt các dục và các sự dính mắc trong thế gian, vốn khó vượt qua, khó đi qua, khó vượt lên, khó băng qua, khó vượt qua hoàn toàn, khó vượt qua một cách đặc biệt. – (như thế là ý nghĩa của) “người nào ở đời này đã vượt qua các dục, và sự dính mắc khó vượt qua trong thế gian”.

Na so socati nājjhetīti. Vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati, vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ na socati. ‘‘Cakkhu me vipariṇata’’nti na socati…pe… sotaṃ me… ghānaṃ me… jivhā me… kāyo me… rūpā me… saddā me… gandhā me… rasā me… phoṭṭhabbā me… kulaṃ me… gaṇo me… āvāso me… lābho me… yaso me… pasaṃsā me… sukhaṃ me… cīvaraṃ me… piṇḍapāto me… senāsanaṃ me… gilānapaccayabhesajjaparikkhārā me… mātā me… pitā me… bhātā me… bhaginī me… putto me… dhītā me… mittā me… amaccā me… ñātī me… ‘‘sālohitā me vipariṇatā’’ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti – na socati. Nājjhetīti najjheti na ajjheti na upanijjhāyati na nijjhāyati na pajjhāyati. Atha vā na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na upapajjatīti – nājjhetīti – na so socati nājjheti.

Vị ấy không sầu muộn, không suy tư. Vị ấy không sầu muộn về vật đã biến hoại, hoặc không sầu muộn ở trong vật đã biến hoại. Vị ấy không sầu muộn rằng: ‘Mắt của ta đã biến hoại’... cho đến... tai của ta... mũi của ta... lưỡi của ta... thân của ta... các sắc của ta... các tiếng của ta... các mùi của ta... các vị của ta... các vật xúc chạm của ta... gia tộc của ta... hội chúng của ta... chỗ ở của ta... lợi lộc của ta... danh tiếng của ta... sự tán dương của ta... sự an lạc của ta... y của ta... vật thực khất thực của ta... sàng tọa của ta... dược phẩm trị bệnh và các vật dụng của ta... mẹ của ta... cha của ta... anh em trai của ta... chị em gái của ta... con trai của ta... con gái của ta... bạn bè của ta... bằng hữu của ta... bà con của ta... ‘huyết thống của ta đã biến hoại,’ vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than van, không đấm ngực khóc lóc, không đi đến si mê – (nghĩa là) không sầu muộn. Nājjheti có nghĩa là không suy tư, không suy nghĩ, không trầm tư, không nghiền ngẫm, không suy xét. Hoặc là, không sanh, không già, không chết, không mệnh chung, không tái sanh – (đó là nghĩa của) nājjheti – (cho nên) vị ấy không sầu muộn, không suy tư.

Chinnasoto abandhanoti. Sotaṃ vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā sotā taṇhā pahīnā samucchinnā…pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati chinnasoto. Abandhanoti rāgabandhanaṃ dosabandhanaṃ mohabandhanaṃ mānabandhanaṃ diṭṭhibandhanaṃ kilesabandhanaṃ duccaritabandhanaṃ, yassete bandhanā pahīnā samucchinnā…pe… ñāṇagginā [Pg.343] daḍḍhā, so vuccati abandhanoti – chinnasoto abandhano.

Đã cắt đứt dòng chảy, không còn bị ràng buộc. Dòng chảy được gọi là ái. Sự tham ái, sự tham luyến... cho đến... sự tham lam, lòng tham, là gốc rễ của bất thiện. Vị nào đã đoạn tận, đã cắt đứt... cho đến... đã thiêu đốt ái là dòng chảy ấy bằng ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người đã cắt đứt dòng chảy. Không bị ràng buộc là sự ràng buộc của tham, sự ràng buộc của sân, sự ràng buộc của si, sự ràng buộc của mạn, sự ràng buộc của tà kiến, sự ràng buộc của phiền não, sự ràng buộc của ác hạnh; vị nào đã đoạn tận, đã cắt đứt... cho đến... đã thiêu đốt những sự ràng buộc ấy bằng ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người không bị ràng buộc – (nghĩa là) đã cắt đứt dòng chảy, không còn bị ràng buộc.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Yodha kāme accatari, saṅgaṃ loke duraccayaṃ;

Na so socati nājjheti, chinnasoto abandhano’’ti.

‘Vị nào ở đây đã vượt qua các dục, sự dính mắc ở đời khó vượt qua; vị ấy không sầu muộn, không suy tư, đã cắt đứt dòng chảy, không còn bị ràng buộc.’

184.

184.

Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasi.

Cái gì ở trước, hãy làm khô cạn nó, ở sau mong rằng không có gì cho ngươi; nếu ở giữa ngươi sẽ không nắm giữ, ngươi sẽ đi lại trong sự an tịnh.

Yaṃ pubbe taṃ visosehīti. Atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṃ te kilese sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṃ karohi pajaha vinodehi byantiṃ karohi anabhāvaṃ gamehīti. Evampi yaṃ pubbe taṃ visosehi. Atha vā ye atītā kammābhisaṅkhārā avipakkavipākā te kammābhisaṅkhāre sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṃ karohi pajaha vinodehi byantiṃ karohi anabhāvaṃ gamehīti. Evampi yaṃ pubbe taṃ visosehi.

‘Cái gì ở trước, hãy làm khô cạn nó.’ Đối với các hành trong quá khứ, những phiền não nào có thể sanh khởi, hãy làm khô cạn, làm khô cạn đặc biệt, làm cho khô héo, làm cho khô héo đặc biệt những phiền não ấy, hãy làm cho chúng không còn hạt giống, hãy từ bỏ, hãy loại trừ, hãy làm cho chấm dứt, hãy đưa đến chỗ không còn hiện hữu. Như vậy cũng là (nghĩa của) ‘Cái gì ở trước, hãy làm khô cạn nó.’ Hoặc là, những nghiệp hành nào trong quá khứ chưa cho quả, hãy làm khô cạn, làm khô cạn đặc biệt, làm cho khô héo, làm cho khô héo đặc biệt những nghiệp hành ấy, hãy làm cho chúng không còn hạt giống, hãy từ bỏ, hãy loại trừ, hãy làm cho chấm dứt, hãy đưa đến chỗ không còn hiện hữu. Như vậy cũng là (nghĩa của) ‘Cái gì ở trước, hãy làm khô cạn nó.’

Pacchā te māhu kiñcananti. Pacchā vuccati anāgataṃ. Anāgate saṅkhāre ārabbha yāni uppajjeyyuṃ rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, imāni kiñcanāni tuyhaṃ mā ahu mā akāsi mā janesi mā sañjanesi mā nibbattesi mā abhinibbattesi pajaha vinodehi byantiṃ karohi anabhāvaṃ gamehīti – pacchā te māhu kiñcanaṃ.

‘Ở sau mong rằng không có gì cho ngươi.’ ‘Ở sau’ được gọi là tương lai. Đối với các hành trong tương lai, những chướng ngại nào có thể sanh khởi, (như là) chướng ngại tham, chướng ngại sân, chướng ngại si, chướng ngại mạn, chướng ngại tà kiến, chướng ngại phiền não, chướng ngại ác hạnh, mong rằng những chướng ngại này không có đối với ngươi, đừng làm, đừng sanh ra, đừng tạo ra, đừng phát sanh, đừng làm cho phát sanh; hãy từ bỏ, hãy loại trừ, hãy làm cho chấm dứt, hãy đưa đến chỗ không còn hiện hữu – (nghĩa là) ‘Ở sau mong rằng không có gì cho ngươi.’

Majjhe ce no gahessasīti. Majjhaṃ vuccati paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā. Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi na uggahessasi na gaṇhissasi na parāmasissasi nābhinandissasi nābhicarissasi na ajjhosissasi, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahissasi vinodessasi byantiṃ karissasi anabhāvaṃ gamessasīti – majjhe ce no gahessasi.

‘Nếu ở giữa ngươi sẽ không nắm giữ.’ ‘Ở giữa’ được gọi là sắc, thọ, tưởng, hành, thức hiện tại. Đối với các hành trong hiện tại, do năng lực của ái, do năng lực của tà kiến, ngươi sẽ không nắm giữ, không chấp thủ, không bám víu, không lầm chấp, không hoan hỷ, không thực hành theo, không đắm nhiễm; ngươi sẽ từ bỏ, loại trừ, làm cho chấm dứt, đưa đến chỗ không còn hiện hữu sự hoan hỷ, sự tán dương, sự đắm nhiễm, sự nắm giữ, sự lầm chấp, sự quyết đoán – (nghĩa là) ‘Nếu ở giữa ngươi sẽ không nắm giữ.’

Upasanto carissasīti. Rāgassa santattā samitattā upasamitattā, dosassa santattā samitattā upasamitattā…pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā upasamitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddho [Pg.344] carissasi viharissasi iriyissasi vattissasi pālissasi yapissasi yāpissasīti – upasanto carissasi.

‘Ngươi sẽ đi lại trong sự an tịnh.’ Do tham đã được an tịnh, đã được lắng dịu, đã được làm cho lắng dịu; do sân đã được an tịnh, đã được lắng dịu, đã được làm cho lắng dịu... cho đến... do tất cả các bất thiện hành đã được an tịnh, đã được lắng dịu, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho lắng dịu hoàn toàn, đã bị dập tắt, đã được tịch tịnh, đã lìa khỏi, đã được làm cho an tịnh trở lại; là người an tịnh, lắng dịu, lắng dịu hoàn toàn, tịch tịnh, an tịnh trở lại, ngươi sẽ đi lại, sẽ trú ngụ, sẽ duy trì oai nghi, sẽ hành xử, sẽ bảo hộ, sẽ duy trì, sẽ nuôi mạng – (nghĩa là) ‘Ngươi sẽ đi lại trong sự an tịnh.’

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasī’’ti.

‘Cái gì ở trước, hãy làm khô cạn nó, ở sau mong rằng không có gì cho ngươi; nếu ở giữa ngươi sẽ không nắm giữ, ngươi sẽ đi lại trong sự an tịnh.’

185.

185.

Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitaṃ;

Asatā ca na socati, sa ve loke na jīyati.

Vị nào đối với danh và sắc, không có sự xem là của ta một cách hoàn toàn; và do không có (sự xem là của ta) nên không sầu muộn, vị ấy thật sự không bị thua thiệt ở đời.

Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitanti. Sabbasoti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – sabbasoti. Nāmanti cattāro arūpino khandhā. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Mamāyitanti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca…pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitanti sabbaso nāmarūpasmiṃ mamattā yassa natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitaṃ.

‘Vị nào đối với danh và sắc, không có sự xem là của ta một cách hoàn toàn.’ Sabbaso là một từ chỉ sự bao trùm, có nghĩa là: bởi tất cả, tất cả, trong mọi cách, tất cả, không còn dư sót, không có ngoại lệ. Nāma (danh) là bốn uẩn vô sắc. Rūpa (sắc) là bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành. Yassa (vị nào) là chỉ vị A-la-hán, bậc Lậu Tận. Mamāyitaṃ (sự xem là của ta) có hai loại chấp thủ là của ta: chấp thủ là của ta do ái và chấp thủ là của ta do tà kiến... cho đến... đây là chấp thủ là của ta do ái... cho đến... đây là chấp thủ là của ta do tà kiến. ‘Vị nào đối với danh và sắc, không có sự xem là của ta một cách hoàn toàn’ có nghĩa là: vị nào đối với danh và sắc một cách hoàn toàn, các sự chấp thủ là của ta không có, không hiện hữu, không được tìm thấy; đã được đoạn tận, đã được cắt đứt, đã được làm cho lắng dịu, đã được làm cho an tịnh trở lại, không có khả năng sanh khởi, đã được thiêu đốt bằng ngọn lửa trí tuệ – (nghĩa là) ‘Vị nào đối với danh và sắc, không có sự xem là của ta một cách hoàn toàn.’

Asatā ca na socatīti. Vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati, vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ na socati. ‘‘Cakkhu me vipariṇata’’nti na socati, sotaṃ me… ghānaṃ me… jivhā me… kāyo me… rūpā me… saddā me… gandhā me… rasā me… phoṭṭhabbā me… kulaṃ me… gaṇo me… āvāso me… lābho me…pe… ‘‘sālohitā me vipariṇatā’’ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti. Evampi asatā ca na socati.

Và không sầu muộn về cái không có (asatā ca na socati) nghĩa là: Vị ấy không sầu muộn về vật đã biến hoại, hoặc không sầu muộn trong khi vật đang biến hoại. Vị ấy không sầu muộn rằng: ‘Mắt của ta đã biến hoại’, tai của ta... mũi của ta... lưỡi của ta... thân của ta... các sắc của ta... các tiếng của ta... các mùi của ta... các vị của ta... các vật xúc chạm của ta... dòng họ của ta... đoàn thể của ta... trú xứ của ta... lợi lộc của ta... v.v... ‘bà con huyết thống của ta đã biến hoại.’ Vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than van, không đấm ngực khóc lóc, không đi đến mê mờ. Như vậy cũng là ý nghĩa của ‘và không sầu muộn về cái không có’.

Atha vā asatāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti. Evampi asatā ca na socati. Atha vā cakkhurogena phuṭṭho pareto…pe… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti. Evampi asatā ca na socati. Atha vā asante asaṃvijjamāne anupalabbhamāne ‘‘ahu vata me, taṃ vata me natthi[Pg.345], siyā vata me, taṃ vatāhaṃ na labhāmī’’ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti. Evampi asatā ca na socati.

Hoặc là, bị cảm thọ không vừa ý, khổ đau xúc chạm, xâm chiếm, bao trùm, áp đảo, vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than van, không đấm ngực khóc lóc, không đi đến mê mờ. Như vậy cũng là ý nghĩa của ‘và không sầu muộn về cái không có’. Hoặc là, bị bệnh về mắt xúc chạm, xâm chiếm... v.v... bị sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát xúc chạm, xâm chiếm, bao trùm, áp đảo, vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than van, không đấm ngực khóc lóc, không đi đến mê mờ. Như vậy cũng là ý nghĩa của ‘và không sầu muộn về cái không có’. Hoặc là, khi (vật gì) không có, không hiện hữu, không tìm thấy được, vị ấy không sầu muộn... rằng: ‘Ôi, ta đã có, nhưng giờ đây ta không có. Ôi, mong rằng ta có được, nhưng than ôi, ta không có được nó.’ Vị ấy không sầu muộn, không mệt mỏi, không than van, không đấm ngực khóc lóc, không đi đến mê mờ. Như vậy cũng là ý nghĩa của ‘và không sầu muộn về cái không có’.

Sa ve loke na jīyatīti. Yassa ‘‘mayhaṃ vā idaṃ paresaṃ vā ida’’nti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ atthi, tassa jāni atthi.

Vị ấy thật không bị hao tổn trong thế gian (Sa ve loke na jīyati) nghĩa là: Người nào có sự nắm giữ, chấp thủ, quyết tâm, bám víu, tin chắc vào bất cứ điều gì liên quan đến sắc, thọ, tưởng, hành, hoặc thức với ý nghĩ rằng: ‘Cái này là của ta’ hoặc ‘Cái này là của người khác’, thì người ấy có sự hao tổn.

Bhāsitampi hetaṃ –

Và điều này cũng đã được nói đến –

‘‘Jīno rathassaṃ maṇikuṇḍale ca, putte ca dāre ca tatheva jīno;

Sabbesu bhogesu asevitesu, kasmā na santappasi sokakāle.

‘Bị mất cỗ xe và đôi bông tai ngọc, bị mất cả con trai và vợ cũng vậy; Khi tất cả tài sản không được sử dụng, tại sao ngài không phiền muộn trong lúc sầu lo?’

‘‘Pubbeva maccaṃ vijahanti bhogā, macco dhane pubbataraṃ jahāsi;

Asassatā bhāvino kāmakāmī, tasmā na socāmahaṃ sokakāle.

‘Hoặc tài sản từ bỏ người trước, hoặc người từ bỏ của cải trước hơn; Hỡi người tham muốn dục lạc, các vật sở hữu vốn không thường hằng, vì thế ta không sầu muộn trong lúc sầu lo.’

‘‘Udeti āpūrati veti cando, andhaṃ tapetvāna paleti sūriyo;

Viditā mayā sattuka lokadhammā, tasmā na socāmahaṃ sokakāle’’ti.

‘Mặt trăng mọc lên, tròn đầy rồi lại khuyết, mặt trời sau khi chiếu rọi rồi cũng lặn đi; Hỡi Sattuka, ta đã biết rõ các pháp thế gian, vì thế ta không sầu muộn trong lúc sầu lo.’

Yassa ‘‘mayhaṃ vā idaṃ paresaṃ vā ida’’nti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi, tassa jāni natthi. Bhāsitampi hetaṃ – ‘‘‘nandasi, samaṇā’ti. ‘Kiṃ laddhā, āvuso’ti? ‘Tena hi, samaṇa, socasī’ti. ‘Kiṃ jīyittha, āvuso’ti? ‘Tena hi, samaṇa, neva nandasi na socasī’ti. ‘Evamāvuso’’’ti.

Người nào không có sự nắm giữ, chấp thủ, quyết tâm, bám víu, tin chắc vào bất cứ điều gì liên quan đến sắc, thọ, tưởng, hành, hoặc thức với ý nghĩ rằng: ‘Cái này là của ta’ hoặc ‘Cái này là của người khác’, thì người ấy không có sự hao tổn. Và điều này cũng đã được nói đến: ‘– Này Sa-môn, ngài có hoan hỷ không?’ ‘– Này hiền giả, được cái gì chứ?’ ‘– Vậy thì, này Sa-môn, ngài có sầu muộn không?’ ‘– Này hiền giả, mất cái gì chứ?’ ‘– Vậy thì, này Sa-môn, ngài không hoan hỷ cũng không sầu muộn?’ ‘– Đúng vậy, này hiền giả.’

‘‘Cirassaṃ [Pg.346] vata passāma, brāhmaṇaṃ parinibbutaṃ;

Anandiṃ anīghaṃ bhikkhuṃ, tiṇṇaṃ loke visattika’’nti.

‘Sau một thời gian dài, chúng ta mới thấy được vị Bà-la-môn đã tịch tịnh, vị Tỳ khưu không hoan hỷ, không phiền não, đã vượt qua sự dính mắc trong thế gian.’

Sa ve loke na jīyati. Tenāha bhagavā –

Vị ấy thật không bị hao tổn trong thế gian. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitaṃ;

Asatā ca na socati, sa ve loke na jīyatī’’ti.

‘Đối với danh và sắc trong mọi phương diện, người nào không có sự xem là của ta; Và không sầu muộn về cái không có, vị ấy thật không bị hao tổn trong thế gian.’

186.

186.

Yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ;

Mamattaṃ so asaṃvindaṃ, natthi meti na socati.

Người nào không có (ý niệm) ‘cái này là của tôi’, hoặc bất cứ thứ gì là của người khác; Vị ấy, không tìm thấy cái ‘của ta’, không sầu muộn rằng ‘tôi không có’.

Yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcananti. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Yassa ‘‘mayhaṃ vā idaṃ paresaṃ vā ida’’nti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti. Evampi yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ.

Người nào không có (ý niệm) ‘cái này là của tôi’, hoặc bất cứ thứ gì là của người khác (Yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ) nghĩa là: Người nào (yassāti) là bậc A-la-hán, bậc lậu tận. Người nào không có, không hiện hữu, không tồn tại, không tìm thấy được sự nắm giữ, chấp thủ, quyết tâm, bám víu, tin chắc vào bất cứ điều gì liên quan đến sắc, thọ, tưởng, hành, hoặc thức với ý nghĩ rằng: ‘Cái này là của ta’ hoặc ‘Cái này là của người khác’; (chúng) đã được từ bỏ, đoạn trừ, làm cho lắng dịu, làm cho an tịnh, không có khả năng tái sanh, đã bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ. Như vậy cũng là ý nghĩa của ‘Người nào không có (ý niệm) ‘cái này là của tôi’, hoặc bất cứ thứ gì là của người khác’.

Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘nāyaṃ, bhikkhave, kāyo tumhākaṃ, napi aññesaṃ. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ vedanīyaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasikaroti – ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti imassuppādā idaṃ uppajjati, imasmiṃ asati idaṃ na hoti imassa nirodhā idaṃ nirujjhati, yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’’ti. Evampi yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ.

Điều này đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng: ‘– Này các Tỳ khưu, thân này không phải của các ông, cũng không phải của những người khác. Này các Tỳ khưu, đây là nghiệp cũ, đã được tạo tác, đã được chủ ý, cần phải được cảm nhận, cần phải được thấy. Ở đây, này các Tỳ khưu, vị Thánh đệ tử có nghe nhiều khéo tác ý như lý về chính Lý Duyên Khởi rằng: ‘Do cái này có, cái kia có; do cái này sanh, cái kia sanh. Do cái này không có, cái kia không có; do cái này diệt, cái kia diệt. Tức là, do vô minh duyên các hành; do các hành duyên thức... v.v... Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này. Do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn chính vô minh ấy nên các hành diệt... v.v... Như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ này.’ Như vậy cũng là ý nghĩa của ‘Người nào không có (ý niệm) ‘cái này là của tôi’, hoặc bất cứ thứ gì là của người khác’.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā –

Và điều này cũng đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng –

‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti.

‘Này Mogharāja, hãy luôn chánh niệm, nhìn thế gian là trống không; sau khi nhổ bỏ tự thân kiến, như vậy có thể vượt qua cái chết. Người nhìn thế gian như vậy, tử thần không nhìn thấy.’

Evampi yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ.

Như vậy cũng là ý nghĩa của ‘Người nào không có (ý niệm) ‘cái này là của tôi’, hoặc bất cứ thứ gì là của người khác’.

Vuttampi [Pg.347] hetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, taṃ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya, api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Evampi yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ. Bhāsitampi hetaṃ –

Và điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: "Này các tỳ khưu, cái gì không phải của các ngươi, hãy từ bỏ cái ấy. Việc từ bỏ cái ấy sẽ đem lại lợi ích và an lạc lâu dài cho các ngươi. Và này các tỳ khưu, cái gì không phải của các ngươi? Này các tỳ khưu, sắc không phải của các ngươi, hãy từ bỏ nó. Việc từ bỏ nó sẽ đem lại lợi ích và an lạc lâu dài cho các ngươi. Thọ... tưởng... các hành... thức không phải của các ngươi, hãy từ bỏ nó. Việc từ bỏ nó sẽ đem lại lợi ích và an lạc lâu dài cho các ngươi. Này các tỳ khưu, các ngươi nghĩ thế nào, những gì là cỏ, củi, cành, lá trong khu vườn Jetavana này, người ta có thể mang đi, đốt đi, hoặc làm gì tùy ý, liệu các ngươi có nghĩ rằng: 'Người ta đang mang chúng tôi đi, đốt chúng tôi đi, hoặc làm gì tùy ý với chúng tôi' không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy." "Vì sao vậy?" "Bạch Thế Tôn, vì đó không phải là tự ngã của chúng con, cũng không phải là cái thuộc về tự ngã của chúng con." "Cũng vậy, này các tỳ khưu, cái gì không phải của các ngươi, hãy từ bỏ cái ấy. Việc từ bỏ cái ấy sẽ đem lại lợi ích và an lạc lâu dài cho các ngươi. Và này các tỳ khưu, cái gì không phải của các ngươi? Này các tỳ khưu, sắc không phải của các ngươi, hãy từ bỏ nó. Việc từ bỏ nó sẽ đem lại lợi ích và an lạc lâu dài cho các ngươi. Thọ... tưởng... các hành... thức không phải của các ngươi, hãy từ bỏ nó. Việc từ bỏ nó sẽ đem lại lợi ích và an lạc lâu dài cho các ngươi." Cũng vậy, đối với người không có 'cái này là của tôi', cũng không có bất cứ thứ gì của người khác. Và điều này cũng đã được nói đến:

‘‘Suddhadhammasamuppādaṃ, suddhasaṅkhārasantatiṃ;

Passantassa yathābhūtaṃ, na bhayaṃ hoti gāmaṇi.

Này Gāmaṇi, đối với người thấy như thật sự sanh khởi của các pháp thuần tịnh, sự tiếp nối của các hành thuần tịnh, thì không có sự sợ hãi.

‘‘Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokaṃ, yadā paññāya passati;

Nāññaṃ patthayate kiñci, aññatra appaṭisandhiyā’’ti.

Khi người ấy thấy thế gian này bằng trí tuệ, xem nó như cỏ và củi, người ấy không mong cầu bất cứ điều gì khác ngoài việc không tái sanh.

Evampi yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ. Vajirā bhikkhunī māraṃ pāpimantaṃ etadavoca –

Cũng vậy, đối với người không có 'cái này là của tôi', cũng không có bất cứ thứ gì của người khác. Tỳ khưu ni Vajirā đã nói với Ác ma Māra như sau:

‘‘Kaṃ nu sattoti paccesi, māra diṭṭhigataṃ nu te;

Suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, nayidha sattupalabbhati.

Này Māra, ngươi tin vào cái gì là 'chúng sanh'? Phải chăng đó là tà kiến của ngươi? Đây chỉ là một khối các hành thuần tịnh, ở đây không tìm thấy chúng sanh nào.

‘‘Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammuti.

Ví như khi các bộ phận được lắp ráp lại, có tên gọi là 'xe cộ'; cũng vậy, khi các uẩn hiện hữu, có tên gọi quy ước là 'chúng sanh'.

‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca;

Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti.

Chỉ có khổ sanh khởi, khổ tồn tại và biến đi. Ngoài khổ ra, không có gì sanh khởi; ngoài khổ ra, không có gì diệt đi.

Evampi [Pg.348] yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ. Vuttaṃñhetaṃ bhagavatā

Cũng vậy, đối với người không có 'cái này là của tôi', cũng không có bất cứ thứ gì của người khác. Và điều này đã được đức Thế Tôn nói đến:

‘‘Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ samannesati yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ samannesati yāvatā viññāṇassa gati. Tassa rūpaṃ samannesato yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ samannesato yāvatā viññāṇassa gati, yampissa taṃ hoti ‘aha’nti vā ‘mama’nti vā, ‘asmī’ti vā, tampi tassa na hotī’’ti. Evampi yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ.

Cũng vậy, này các tỳ khưu, vị tỳ khưu tìm kiếm sắc cho đến tận cùng phạm vi của sắc, tìm kiếm thọ... tưởng... các hành... tìm kiếm thức cho đến tận cùng phạm vi của thức. Đối với vị ấy, khi tìm kiếm sắc cho đến tận cùng phạm vi của sắc, tìm kiếm thọ... tưởng... các hành... tìm kiếm thức cho đến tận cùng phạm vi của thức, thì những gì là 'tôi' hay 'của tôi' hay 'tôi là', những điều ấy cũng không tồn tại đối với vị ấy. Cũng vậy, đối với người không có 'cái này là của tôi', cũng không có bất cứ thứ gì của người khác.

Āyasmā, ānando, bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘suñño loko, suñño loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, suñño lokoti vuccatī’’ti? ‘‘Yasmā kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccati. Kiñcānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā? Cakkhu kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā. Rūpā suññā, cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ, cakkhusamphasso suñño, yadidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi suññaṃ… sotaṃ suññaṃ… saddā suññā… ghānaṃ suññaṃ… gandhā suññā… jivhā suññā… rasā suññā… kāyo suñño… phoṭṭhabbā suññā… mano suñño… dhammā suññā… manoviññāṇaṃ suññaṃ… manosamphasso suñño, yadidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā. Yasmā kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccatī’’ti. Evampi yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ.

Tôn giả Ānanda bạch với đức Thế Tôn: "Bạch Thế Tôn, người ta nói: 'thế gian trống không, thế gian trống không'. Bạch Thế Tôn, do đâu mà được gọi là 'thế gian trống không'?" "Này Ānanda, vì nó trống không đối với tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã, nên được gọi là 'thế gian trống không'. Và này Ānanda, cái gì trống không đối với tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã? Này Ānanda, mắt trống không đối với tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã. Các sắc trống không, nhãn thức trống không, nhãn xúc trống không, và bất cứ cảm thọ nào sanh khởi do duyên nhãn xúc, dù là lạc, khổ, hay không khổ không lạc, thì cái ấy cũng trống không... tai trống không... các âm thanh trống không... mũi trống không... các mùi hương trống không... lưỡi trống không... các vị trống không... thân trống không... các vật xúc chạm trống không... ý trống không... các pháp trống không... ý thức trống không... ý xúc trống không, và bất cứ cảm thọ nào sanh khởi do duyên ý xúc, dù là lạc, khổ, hay không khổ không lạc, thì cái ấy cũng trống không đối với tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã. Này Ānanda, vì nó trống không đối với tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã, nên được gọi là 'thế gian trống không'." Cũng vậy, đối với người không có 'cái này là của tôi', cũng không có bất cứ thứ gì của người khác.

Mamattaṃ so asaṃvindanti. Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca…pe… idaṃ taṇhāmamattaṃ…pe… idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭinissajjitvā mamattaṃ avindanto asaṃvindanto anadhigacchanto appaṭilabhantoti – mamattaṃ so asaṃvindaṃ.

Vị ấy không tìm thấy sự sở hữu. Sự sở hữu có hai loại: sự sở hữu do tham ái và sự sở hữu do tà kiến... đây là sự sở hữu do tham ái... đây là sự sở hữu do tà kiến. Sau khi từ bỏ sự sở hữu do tham ái, xả ly sự sở hữu do tà kiến, vị ấy không tìm thấy, không cảm nhận, không đạt đến, không có được sự sở hữu - đó là ý nghĩa của 'vị ấy không tìm thấy sự sở hữu'.

Natthi meti na socatīti. Vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati, vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ na socati. ‘‘Cakkhu me vipariṇata’’nti na socati, ‘‘sotaṃ me…pe… sālohitā me vipariṇatā’’ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatīti – natthi meti na socati.

'Không có gì là của tôi' nên không sầu muộn. Vị ấy không sầu muộn về vật đã biến hoại, hay không sầu muộn trong khi vật đang biến hoại. Vị ấy không sầu muộn rằng: "Mắt của tôi đã biến hoại", "tai của tôi... bà con của tôi đã biến hoại". Vị ấy không mệt mỏi, không than van, không đấm ngực khóc lóc, không rơi vào si mê - đó là ý nghĩa của 'không có gì là của tôi' nên không sầu muộn.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yassa [Pg.349] natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ;

Mamattaṃ so asaṃvindaṃ, natthi meti na socatī’’ti.

Người nào không có 'cái này là của tôi', cũng không có bất cứ thứ gì của người khác; vị ấy không tìm thấy sự sở hữu, nên không sầu muộn rằng 'không có gì là của tôi'.

187.

187.

Aniṭṭhurī ananugiddho, anejo sabbadhī samo;

Tamānisaṃsaṃ pabrūmi, pucchito avikampinaṃ.

Không thô lỗ, không tham luyến, không dao động, bình thản trong mọi hoàn cảnh; Ta tuyên bố quả báu ấy cho người không lay chuyển khi được hỏi.

Aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhī samoti. Katamaṃ niṭṭhuriyaṃ? Idhekacco niṭṭhuriyo hoti, paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issati usūyati issaṃ bandhati. Yaṃ evarūpaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ – idaṃ vuccati niṭṭhuriyaṃ. Yassetaṃ niṭṭhuriyaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ…pe… ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati aniṭṭhurīti. Ananugiddhoti. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yasseso gedho pahīno samucchinno…pe… ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati ananugiddho. So rūpe agiddho sadde…pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno, vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho, vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo, nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – aniṭṭhurī ananugiddho.

Không thô lỗ, không tham đắm, không dao động, bình đẳng ở mọi nơi. Thế nào là sự thô lỗ? Ở đây, có người là kẻ thô lỗ, đối với lợi lộc, sự cung kính, sự tôn trọng, sự quý mến, sự đảnh lễ, sự cúng dường của người khác thì sanh lòng ganh tỵ, tật đố, kết buộc sự ganh tỵ. Bất cứ sự thô lỗ, hành vi thô lỗ, sự ganh tỵ, tình trạng ganh tỵ, sự tật đố, tình trạng tật đố có hình thức như vậy – điều này được gọi là sự thô lỗ. Người nào đã đoạn tận, đã cắt đứt... (v.v.)... đã thiêu đốt sự thô lỗ ấy bằng ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người không thô lỗ. (Thế nào là) không tham đắm? Sự tham ái được gọi là sự tham đắm. Bất cứ sự tham muốn, sự say đắm... (v.v.)... sự thèm muốn, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Người nào đã đoạn tận, đã cắt đứt... (v.v.)... đã thiêu đốt sự tham đắm ấy bằng ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người không tham đắm. Vị ấy không tham đắm đối với các sắc, không tham đắm đối với các tiếng... (v.v.)... không tham đắm, không tham lam, không mê muội, không bị trói buộc đối với các pháp được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận thức; đã thoát khỏi sự tham đắm, đã từ bỏ sự tham đắm, đã vứt bỏ sự tham đắm, đã mửa ra sự tham đắm, đã giải thoát khỏi sự tham đắm, đã đoạn tận sự tham đắm, đã xả ly sự tham đắm; đã thoát khỏi lòng tham, đã từ bỏ lòng tham, đã vứt bỏ lòng tham, đã mửa ra lòng tham, đã giải thoát khỏi lòng tham, đã đoạn tận lòng tham, đã xả ly lòng tham; không còn khao khát, đã được dập tắt, đã trở nên mát mẻ, đang cảm nhận sự an lạc, vị ấy sống với tâm đã trở thành cao thượng. (Như vậy là) không thô lỗ, không tham đắm.

Anejo sabbadhī samoti. Ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā…pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo. Ejāya pahīnattā anejo. So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti – anejo. Sabbadhī samoti sabbaṃ vuccati dvādasāyatanāni. Cakkhu ceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā ca. Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, so vuccati sabbadhi samo. So sabbattha tādi sabbattha majjhatto sabbattha upekkhakoti – anejo sabbadhī samo.

(Thế nào là) không dao động, bình đẳng ở mọi nơi? Sự tham ái được gọi là sự dao động. Bất cứ sự tham muốn, sự say đắm... (v.v.)... sự thèm muốn, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Người nào đã đoạn tận, đã cắt đứt... (v.v.)... đã thiêu đốt sự dao động, tức là tham ái ấy bằng ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người không dao động. Do đã đoạn tận sự dao động nên (gọi là) không dao động. Vị ấy không bị lay động khi được lợi, không bị lay động khi bị thất lợi, không bị lay động khi được danh vọng, không bị lay động khi bị mất danh vọng, không bị lay động khi được tán dương, không bị lay động khi bị chê bai, không bị lay động khi được an lạc, không bị lay động khi bị đau khổ; không rung động, không chấn động, không rúng động, không chấn động mạnh. (Như vậy là) không dao động. (Thế nào là) bình đẳng ở mọi nơi? Mười hai xứ được gọi là tất cả. Mắt và các sắc... (v.v.)... ý và các pháp. Bởi vì dục tham đối với các xứ bên trong và bên ngoài đã được đoạn tận, đã được nhổ tận gốc, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không còn hiện hữu, có đặc tính không sanh khởi trong tương lai, nên vị ấy được gọi là bình đẳng ở mọi nơi. Vị ấy vững chắc ở mọi nơi, trung lập ở mọi nơi, xả ly ở mọi nơi. (Như vậy là) không dao động, bình đẳng ở mọi nơi.

Tamānisaṃsaṃ [Pg.350] pabrūmi, pucchito avikampinanti. Avikampinaṃ puggalaṃ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito ime cattāro ānisaṃse pabrūmi. Yo so aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samoti brūmi ācikkhāmi…pe… pakāsemīti – tamānisaṃsaṃ pabrūmi pucchito avikampinaṃ.

(Câu) ‘Ta nói lên quả báu ấy, khi được hỏi về người không lay động’ (có nghĩa là): Khi được hỏi, được chất vấn, được thỉnh cầu, được khuyến thỉnh, được làm cho hoan hỷ về hạng người không lay động, ta nói lên bốn quả báu này. Vị nào không thô lỗ, không tham đắm, không dao động, bình đẳng ở mọi nơi, ta nói, ta trình bày... (v.v.)... ta tuyên thuyết. (Như vậy là) ‘Ta nói lên quả báu ấy, khi được hỏi về người không lay động’.

Tenāha bhagavā –

Do vậy, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Aniṭṭhurī ananugiddho, anejo sabbadhī samo;

Tamānisaṃsaṃ pabrūmi, pucchito avikampina’’nti.

“Không thô lỗ, không tham đắm, không dao động, bình đẳng ở mọi nơi; Ta nói lên quả báu ấy, khi được hỏi về người không lay động.”

188.

188.

Anejassa vijānato, natthi kāci nisaṅkhati ;

Virato so viyārabbhā, khemaṃ passati sabbadhi.

Đối với người không dao động, người có trí tuệ, không có sự tích lũy nào cả; Vị ấy đã từ bỏ các hành, thấy được sự an ổn ở mọi nơi.

Anejassa vijānatoti. Ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo…pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yassesā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā…pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo. Ejāya pahīnattā anejo. So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti – anejassa. Vijānatoti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhato. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhato, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhatoti – anejassa vijānato.

(Câu) ‘Đối với người không dao động, người có trí tuệ’ (có nghĩa là): Sự tham ái được gọi là sự dao động. Bất cứ sự tham muốn, sự say đắm... (v.v.)... sự thèm muốn, lòng tham, là gốc rễ bất thiện. Người nào đã đoạn tận, đã cắt đứt... (v.v.)... đã thiêu đốt sự dao động, tức là tham ái ấy bằng ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người không dao động. Do đã đoạn tận sự dao động nên (gọi là) không dao động. Vị ấy không bị lay động khi được lợi, không bị lay động khi bị thất lợi, không bị lay động khi được danh vọng, không bị lay động khi bị mất danh vọng, không bị lay động khi được tán dương, không bị lay động khi bị chê bai, không bị lay động khi được an lạc, không bị lay động khi bị đau khổ; không rung động, không chấn động, không rúng động, không chấn động mạnh. (Như vậy là) đối với người không dao động. (Thế nào là) người có trí tuệ? (Là) người biết, người biết rõ, người biết một cách đặc biệt, người biết thấu đáo, người thâm nhập. (Là) người biết, người biết rõ, người biết một cách đặc biệt, người biết thấu đáo, người thâm nhập rằng: ‘Tất cả các hành là vô thường’. (Là) người biết, người biết rõ, người biết một cách đặc biệt, người biết thấu đáo, người thâm nhập rằng: ‘Tất cả các hành là khổ’... (v.v.)... (Là) người biết, người biết rõ, người biết một cách đặc biệt, người biết thấu đáo, người thâm nhập rằng: ‘Bất cứ pháp nào có đặc tính sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có đặc tính đoạn diệt’. (Như vậy là) đối với người không dao động, người có trí tuệ.

Natthi kāci nisaṅkhatīti. Nisaṅkhatiyovuccanti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro. Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatā nisaṅkhatiyo natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – natthi kāci nisaṅkhati.

(Câu) ‘Không có sự tích lũy nào cả’ (có nghĩa là): Phước hành, phi phước hành, và bất động hành được gọi là các sự tích lũy. Bởi vì phước hành, phi phước hành, và bất động hành đã được đoạn tận, đã được nhổ tận gốc, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không còn hiện hữu, có đặc tính không sanh khởi trong tương lai, do đó các sự tích lũy không có, không hiện hữu, không được tìm thấy, không thể có được; chúng đã được đoạn tận, đã được cắt đứt, đã được làm cho an tịnh, đã được làm cho lắng dịu, không có khả năng sanh khởi, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. (Như vậy là) không có sự tích lũy nào cả.

Virato so viyārabbhāti. Viyārabbho vuccati puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro. Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro [Pg.351] ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatā ārabbhā viyārabbhā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – virato so viyārabbhā.

(Câu) ‘Vị ấy đã từ bỏ các hành’ (có nghĩa là): Phước hành, phi phước hành, và bất động hành được gọi là sự cố gắng (viyārabbho). Bởi vì phước hành, phi phước hành, và bất động hành đã được đoạn tận, đã được nhổ tận gốc, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không còn hiện hữu, có đặc tính không sanh khởi trong tương lai, do đó vị ấy đã tránh xa, đã từ bỏ, đã dứt bỏ, đã thoát ly, đã xuất ly, đã giải thoát, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên hệ khỏi sự cố gắng, khỏi các sự cố gắng khác nhau; vị ấy sống với tâm không còn giới hạn. (Như vậy là) vị ấy đã từ bỏ các hành.

Khemaṃ passati sabbadhīti. Bhayakaro rāgo bhayakaro doso bhayakaro moho…pe… bhayakarā kilesā. Bhayakarassa rāgassa pahīnattā…pe… bhayakarānaṃ kilesānaṃ pahīnattā sabbattha khemaṃ passati sabbattha abhayaṃ passati sabbattha anītikaṃ passati sabbattha anupaddavaṃ passati sabbattha anupasaggaṃ passati sabbattha anupasaṭṭhattaṃ passatīti – khemaṃ passati sabbadhi.

‘Thấy sự an ổn ở khắp nơi.’ Tham ái tạo ra sợ hãi, sân hận tạo ra sợ hãi, si mê tạo ra sợ hãi... các phiền não tạo ra sợ hãi. Do đã đoạn tận tham ái là thứ tạo ra sợ hãi... do đã đoạn tận các phiền não là những thứ tạo ra sợ hãi, vị ấy thấy sự an ổn ở khắp nơi, thấy sự vô úy ở khắp nơi, thấy sự không tai ương ở khắp nơi, thấy sự không hoạn nạn ở khắp nơi, thấy sự không nguy hiểm ở khắp nơi, thấy sự không vướng mắc ở khắp nơi. – (Nghĩa là) thấy sự an ổn ở khắp nơi.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã dạy rằng –

‘‘Anejassa vijānato, natthi kāci nisaṅkhati;

Virato so viyārabbhā, khemaṃ passati sabbadhī’’ti.

“Với người trí tuệ, không dao động, Không còn tích lũy điều gì cả; Vị ấy lìa bỏ các nỗ lực, Thấy sự an ổn ở khắp nơi.”

189.

189.

Na samesu na omesu, na ussesu vadate muni;

Santo so vītamaccharo, nādeti na nirassati. [iti bhagavā]

Bậc Thánh nhân không nói ‘bằng’ giữa những người bằng, không nói ‘thấp’ giữa những người thấp, không nói ‘cao’ giữa những người cao; vị ấy an tịnh, không còn keo kiệt, không nắm giữ, cũng không từ bỏ. [Thế Tôn đã dạy như vậy]

Na samesu na omesu, na ussesu vadate munīti. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ…pe… saṅgajālamaticca so muni. ‘‘Seyyohamasmī’’ti vā ‘‘sadisohamasmī’’ti vā ‘‘hīnohamasmī’’ti vā na vadati na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti – na samesu na omesu, na ussesu vadate muni.

‘Bậc Thánh nhân không nói ‘bằng’ giữa những người bằng, không nói ‘thấp’ giữa những người thấp, không nói ‘cao’ giữa những người cao.’ Bậc Thánh nhân (muni) là gì? Trí tuệ được gọi là sự trầm lặng (mona)... Vị Thánh nhân ấy, vượt qua mạng lưới của sự vướng mắc, không nói, không kể, không thốt ra, không chỉ bày, không dùng đến các cách nói như: ‘Ta hơn,’ hoặc ‘Ta bằng,’ hoặc ‘Ta kém.’ – (Nghĩa là) bậc Thánh nhân không nói ‘bằng’ giữa những người bằng, không nói ‘thấp’ giữa những người thấp, không nói ‘cao’ giữa những người cao.

Santo so vītamaccharoti. Santoti rāgassa santattā samitattā santo, dosassa…pe… mohassa… sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti – santo. So vītamaccharoti. Pañca macchariyāni āvāsamacchariyaṃ…pe… gāho vuccati macchariyaṃ. Yassetaṃ macchariyaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ…pe… ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati vītamaccharo vigatamaccharo cattamaccharo vantamaccharo muttamaccharo pahīnamaccharo paṭinissaṭṭhamaccharoti – santo so vītamaccharo.

Santo so vītamaccharo (vị ấy tịch tịnh, không còn bỏn xẻn) có nghĩa là: Santo (tịch tịnh) có nghĩa là: Do tham ái đã được lắng dịu, đã được dập tắt nên gọi là tịch tịnh; do sân... (cho đến)... do si... do tất cả các hành bất thiện đã được lắng dịu, đã được dập tắt, đã được hoàn toàn dập tắt, đã được tiêu diệt, đã được tịch diệt, đã được lìa khỏi, đã được an tịnh trở lại nên gọi là tịch tịnh, gần tịch tịnh, hoàn toàn tịch tịnh, tịch diệt, an tịnh trở lại. Đây là ý nghĩa của santo. So vītamaccharo (vị ấy không còn bỏn xẻn) có nghĩa là: Có năm loại bỏn xẻn là bỏn xẻn về trú xứ... (cho đến)... sự nắm giữ được gọi là bỏn xẻn. Người nào mà sự bỏn xẻn này đã được đoạn trừ, đã được cắt đứt... (cho đến)... đã được đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ, vị ấy được gọi là người không còn bỏn xẻn, đã lìa bỏn xẻn, đã từ bỏ bỏn xẻn, đã mửa ra sự bỏn xẻn, đã giải thoát khỏi bỏn xẻn, đã đoạn trừ bỏn xẻn, đã xả ly sự bỏn xẻn. Đây là ý nghĩa của santo so vītamaccharo.

Nādeti [Pg.352] na nirassati, iti bhagavāti. Nādetīti rūpaṃ nādiyati na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ… upapattiṃ… paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ nādiyati na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti – nādeti. Na nirassatīti rūpaṃ na pajahati na vinodeti na byantiṃ karoti na anabhāvaṃ gameti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… gatiṃ… upapattiṃ … paṭisandhiṃ… bhavaṃ… saṃsāraṃ… vaṭṭaṃ na pajahati na vinodeti na byantiṃ karoti na anabhāvaṃ gameti. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti.

Nādeti na nirassati, iti bhagavā (không chấp thủ, không từ bỏ, đức Thế Tôn đã nói như vậy) có nghĩa là: Nādeti (không chấp thủ) có nghĩa là: Không nhận lấy, không chấp thủ, không nắm giữ, không sờ mó, không quyết tâm vào sắc, thọ, tưởng, các hành, thức, thú, sự tái sanh, sự nối liền, hữu, sự luân hồi, vòng luân hồi. Đây là ý nghĩa của nādeti. Na nirassati (không từ bỏ) có nghĩa là: Không từ bỏ, không loại trừ, không làm cho chấm dứt, không làm cho không hiện hữu đối với sắc, thọ, tưởng, các hành, thức, thú, sự tái sanh, sự nối liền, hữu, sự luân hồi, vòng luân hồi. Bhagavā (đức Thế Tôn) là từ ngữ chỉ sự tôn kính... (cho đến)... danh xưng “Bhagavā” này là một chế định được chứng thực.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Na samesu na omesu, na ussesu vadate muni;

Santo so vītamaccharo, nādeti na nirassati’’. [iti bhagavā]

“Bậc ẩn sĩ không nói năng giữa những người ngang bằng, thấp kém, hay cao hơn; vị ấy tịch tịnh, không còn bỏn xẻn, không chấp thủ, không từ bỏ.”

Attadaṇḍasuttaniddeso pannarasamo.

Phần giải thích kinh Attadaṇḍa, chương thứ mười lăm.

16. Sāriputtasuttaniddeso

16. Phần giải thích kinh Sāriputta

Atha sāriputtasuttaniddesaṃ vakkhati –

Bây giờ, phần giải thích kinh Sāriputta sẽ được nói đến:

190.

190.

Na me diṭṭho ito pubbe, [iccāyasmā sāriputto]Na suto uda kassaci;

Evaṃ vagguvado satthā, tusitā gaṇimāgato.

“Trước đây, con chưa từng thấy, cũng chưa từng nghe từ bất cứ ai, một bậc Đạo Sư có lời nói dịu dàng như thế, vị lãnh đạo hội chúng đến từ cung trời Tusita.”

Na me diṭṭho ito pubbeti. Ito pubbe me mayā na diṭṭhapubbo so bhagavā iminā cakkhunā iminā attabhāvena. Yadā bhagavā tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃvuttho devagaṇaparivuto majjhe maṇimayena sopāṇena saṅkassanagaraṃ otiṇṇo imaṃ dassanaṃ pubbe na diṭṭhoti – na me diṭṭho ito pubbe.

Na me diṭṭho ito pubbe (trước đây, con chưa từng thấy) có nghĩa là: Trước đây, ta chưa từng thấy đức Thế Tôn ấy bằng con mắt này, bằng thân này. Khi đức Thế Tôn, sau khi an cư mùa mưa tại cõi trời Tāvatiṃsa, dưới gốc cây Pāricchattaka, trên phiến đá Paṇḍukambala, được hội chúng chư thiên vây quanh, đã ngự xuống thành Saṅkassa bằng chiếc thang báu ở giữa, (ta) chưa từng thấy cảnh tượng này trước đây. Đây là ý nghĩa của na me diṭṭho ito pubbe.

Iccāyasmā sāriputtoti. Iccāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – iccāti. Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissavacanametaṃ – āyasmāti. Sāriputtoti [Pg.353] tassa therassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti – iccāyasmā sāriputto.

Iccāyasmā sāriputto (như vậy, trưởng lão Sāriputta) có nghĩa là: Iccā là sự nối kết các từ, sự liên kết các từ, sự làm đầy đủ các từ, sự tập hợp các mẫu tự, sự trôi chảy của phụ âm, sự tuần tự của các từ. Āyasmā là lời nói thân ái, lời nói tôn kính, lời nói thể hiện sự tôn trọng và vâng lời. Sāriputto là tên, sự gọi tên, danh xưng, sự chế định, cách dùng từ, tên gọi, hành động đặt tên, tên được đặt, sự giải thích, từ ngữ, sự diễn đạt của vị trưởng lão ấy. Đây là ý nghĩa của iccāyasmā sāriputto.

Na suto uda kassacīti. Nāti paṭikkhepo. Udāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – udāti. Kassacīti khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vāti – na suto uda kassaci.

Na suto uda kassaci (cũng chưa từng nghe từ bất cứ ai) có nghĩa là: Nā là sự phủ định. Udā là sự nối kết các từ, sự liên kết các từ, sự làm đầy đủ các từ, sự tập hợp các mẫu tự, sự trôi chảy của phụ âm, sự tuần tự của các từ. Kassaci có nghĩa là của bất kỳ ai, dù là Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, tại gia, xuất gia, chư thiên, hay loài người. Đây là ý nghĩa của na suto uda kassaci.

Evaṃ vagguvado satthāti. Evaṃ vagguvado madhuravado pemanīyavado hadayaṅgamavado karavīkarutamañjughoso. Aṭṭhaṅgasamannāgato kho pana tassa bhagavato mukhato ghoso niccharati – visaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādi ca. Yathā parisaṃ kho pana so bhagavā sarena viññāpeti, na assa bahiddhā parisāya ghoso niccharati, brahmassaro kho pana so bhagavā karavīkabhāṇīti – evaṃ vagguvado.

Evaṃ vagguvado satthā (bậc Đạo Sư có lời nói dịu dàng như thế) có nghĩa là: Có lời nói dịu dàng, lời nói ngọt ngào, lời nói đáng yêu, lời nói đi vào lòng người, có âm thanh du dương như tiếng chim karavīka. Quả thật, âm thanh phát ra từ kim khẩu của đức Thế Tôn ấy hội đủ tám yếu tố: rõ ràng, dễ hiểu, du dương, dễ nghe, tròn trịa, không lan tỏa, sâu lắng, và vang vọng. Quả thật, đức Thế Tôn làm cho hội chúng hiểu bằng âm thanh của ngài, và âm thanh của ngài không vượt ra ngoài hội chúng. Quả thật, đức Thế Tôn ấy có Phạm âm, có tiếng nói như chim karavīka. Đây là ý nghĩa của evaṃ vagguvado.

Satthāti satthā bhagavā satthavāho. Yathā satthavāho satte kantāraṃ tāreti, corakantāraṃ tāreti, vāḷakantāraṃ tāreti, dubbhikkhakantāraṃ tāreti, nirudakakantāraṃ tāreti uttāreti nittāreti patāreti khemantabhūmiṃ sampāpeti; evameva bhagavā satthavāho satte kantāraṃ tāreti, jātikantāraṃ tāreti, jarākantāraṃ tāreti, byādhikantāraṃ…pe… maraṇakantāraṃ… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṃ tāreti rāgakantāraṃ tāreti dosakantāraṃ… mohakantāraṃ… mānakantāraṃ… diṭṭhikantāraṃ… kilesakantāraṃ… duccaritakantāraṃ tāreti, rāgagahanaṃ tāreti, dosagahanaṃ… mohagahanaṃ… mānagahanaṃ… diṭṭhigahanaṃ… kilesagahanaṃ… duccaritagahanaṃ tāreti uttāreti nittāreti patāreti khemantaṃ amataṃ nibbānaṃ sampāpetīti. Evampi bhagavā satthavāho.

Satthā có nghĩa là: Đức Thế Tôn là bậc Đạo Sư, là vị Dẫn Đường. Giống như vị dẫn đường cho đoàn lữ hành giúp các chúng sanh vượt qua vùng hoang địa, giúp vượt qua vùng hoang địa có trộm cướp, giúp vượt qua vùng hoang địa có thú dữ, giúp vượt qua vùng hoang địa bị đói kém, giúp vượt qua vùng hoang địa không có nước, giúp đưa qua, giúp đưa ra khỏi, giúp đưa đến nơi, giúp đưa đến tận cùng, làm cho đến được vùng đất an ổn; cũng giống như thế, Đức Thế Tôn là vị Dẫn Đường giúp các chúng sanh vượt qua vùng hoang địa, giúp vượt qua vùng hoang địa sanh, giúp vượt qua vùng hoang địa già, giúp vượt qua vùng hoang địa bệnh ...đến... giúp vượt qua vùng hoang địa chết ... giúp vượt qua vùng hoang địa sầu, bi, khổ, ưu, não, giúp vượt qua vùng hoang địa tham, giúp vượt qua vùng hoang địa sân ... si ... mạn ... tà kiến ... phiền não ... ác hạnh, giúp vượt qua khu rừng rậm tham, giúp vượt qua khu rừng rậm sân ... si ... mạn ... tà kiến ... phiền não ... ác hạnh, giúp đưa qua, giúp đưa ra khỏi, giúp đưa đến nơi, giúp đưa đến tận cùng, làm cho đến được nơi an ổn, bất tử, là Nibbāna. Do ý nghĩa này, Đức Thế Tôn là vị Dẫn Đường.

Atha vā bhagavā netā vinetā anunetā paññapetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetāti. Evampi bhagavā satthavāho.

Hoặc là, Đức Thế Tôn là bậc Hướng Dẫn, là bậc Huấn Luyện, là bậc Khuyên Nhủ, là bậc làm cho hiểu rõ, là bậc làm cho thẩm sát, là bậc làm cho nhận thấy, là bậc làm cho tịnh tín. Do ý nghĩa này, Đức Thế Tôn là vị Dẫn Đường.

Atha [Pg.354] vā bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatāti. Evampi bhagavā satthavāhoti – evaṃ vagguvado satthā.

Hoặc là, Đức Thế Tôn là bậc làm cho phát sanh con đường chưa từng phát sanh, là bậc làm cho sanh khởi con đường chưa từng sanh khởi, là bậc tuyên thuyết con đường chưa từng được tuyên thuyết. Ngài là bậc biết rõ con đường, bậc thông suốt con đường, bậc thiện xảo về con đường. Và hiện nay, các vị đệ tử là những người đi theo con đường, sống và thành tựu theo sau. Do ý nghĩa này, Đức Thế Tôn là vị Dẫn Đường. Như vậy, bậc Đạo Sư có lời nói dịu dàng.

Tusitā gaṇimāgatoti. Bhagavā tusitakāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkantoti. Evampi tusitā gaṇimāgato.

‘Đến từ cõi Tusita, có đoàn chúng’ có nghĩa là: Đức Thế Tôn sau khi mạng chung từ cõi trời Tusita, đã nhập vào thai mẹ một cách chánh niệm và tỉnh giác. Do ý nghĩa này, gọi là ‘đến từ cõi Tusita, có đoàn chúng’.

Atha vā devā vuccanti tusitā. Te tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā pamuditā pītisomanassajātā devalokato gaṇiṃ āgatoti. Evampi tusitā gaṇimāgato. Atha vā arahanto vuccanti tusitā. Te tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā paripuṇṇasaṅkappā arahantānaṃ gaṇiṃ āgatoti. Evampi tusitā gaṇimāgato. Gaṇīti gaṇī bhagavā. Gaṇācariyoti gaṇī, gaṇassa satthāti gaṇī, gaṇaṃ pariharatīti gaṇī, gaṇaṃ ovadatīti gaṇī, gaṇamanusāsatīti gaṇī, visārado gaṇaṃ upasaṅkamatīti gaṇī, gaṇassa sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapetīti gaṇī, gaṇaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī, bhikkhugaṇassa gaṇī, bhikkhunigaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī, khattiyagaṇassa… brāhmaṇagaṇassa… vessagaṇassa… suddagaṇassa… devagaṇassa… brahmagaṇassa gaṇī, saṅghī gaṇī gaṇācariyo. Āgatoti upagato samupagato samupapanno saṅkassanagaranti – tusitā gaṇimāgato.

Hoặc là, chư thiên được gọi là ‘tusitā’ (những vị hoan hỷ). Các vị ấy được hoan hỷ, được thỏa thích, có ý vừa lòng, phấn khởi, sanh tâm hoan hỷ và vui mừng, từ cõi trời đã đến với đoàn chúng. Do ý nghĩa này, gọi là ‘đến từ cõi Tusita, có đoàn chúng’. Hoặc là, các bậc A-la-hán được gọi là ‘tusitā’ (những vị hoan hỷ). Các vị ấy được hoan hỷ, được thỏa thích, có ý vừa lòng, có chí nguyện viên mãn, đã đến với đoàn chúng của các bậc A-la-hán. Do ý nghĩa này, gọi là ‘đến từ cõi Tusita, có đoàn chúng’. ‘Gaṇī’ (có đoàn chúng) có nghĩa là: Đức Thế Tôn là bậc có đoàn chúng. Là vị thầy của hội chúng nên gọi là ‘gaṇī’. Là bậc thầy của hội chúng nên gọi là ‘gaṇī’. Dẫn dắt hội chúng nên gọi là ‘gaṇī’. Giáo huấn hội chúng nên gọi là ‘gaṇī’. Khuyên dạy hội chúng nên gọi là ‘gaṇī’. Không run sợ khi đi đến hội chúng nên gọi là ‘gaṇī’. Hội chúng lắng nghe, ghé tai, chú tâm để hiểu biết lời dạy của Ngài nên gọi là ‘gaṇī’. Giúp hội chúng ra khỏi điều bất thiện và an trú trong điều thiện nên gọi là ‘gaṇī’. Ngài có đoàn chúng Tỳ-khưu nên là ‘gaṇī’. Ngài có đoàn chúng Tỳ-khưu-ni nên là ‘gaṇī’. Ngài có đoàn chúng nam cư sĩ nên là ‘gaṇī’. Ngài có đoàn chúng nữ cư sĩ nên là ‘gaṇī’. Ngài có đoàn chúng vua chúa nên là ‘gaṇī’. Ngài có đoàn chúng Sát-đế-lỵ ... Bà-la-môn ... Tỳ-xá ... Thủ-đà ... chư thiên ... Phạm thiên nên là ‘gaṇī’. Ngài có Tăng chúng, có hội chúng, là vị thầy của hội chúng. ‘Āgato’ (đã đến) có nghĩa là đã đi đến, đã tới gần, đã đạt đến thành Saṅkassa. Như vậy là ý nghĩa của ‘đến từ cõi Tusita, có đoàn chúng’.

Tenāha thero sāriputto –

Do đó, Trưởng lão Sāriputta đã nói rằng –

‘‘Na me diṭṭho ito pubbe, [iccāyasmā sāriputto]Na suto uda kassaci;

Evaṃ vagguvado satthā, tusitā gaṇimāgato’’ti.

‘Trước đây con chưa từng thấy, [Tôn giả Sāriputta nói] cũng chưa từng nghe từ bất cứ ai, một bậc Đạo Sư có lời nói dịu dàng như thế, đến từ cõi Tusita, có đoàn chúng.’

191.

191.

Sadevakassa lokassa, yathā dissati cakkhumā;

Sabbaṃ tamaṃ vinodetvā, ekova ratimajjhagā.

Đối với thế gian cùng với chư thiên, bậc có Mắt (Trí tuệ) được thấy như thế nào; sau khi đã xua tan mọi bóng tối, một mình Ngài đã chứng đắc sự an vui.

Sadevakassa [Pg.355] lokassāti sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti – sadevakassa lokassa.

‘Đối với thế gian cùng với chư thiên’ có nghĩa là: đối với thế gian cùng với chư thiên, cùng với Ma vương, cùng với Phạm thiên, cho chúng sanh cùng với Sa-môn và Bà-la-môn, cùng với chư thiên và nhân loại. Như vậy là ý nghĩa của ‘đối với thế gian cùng với chư thiên’.

Yathā dissati cakkhumāti yathā bhagavantaṃ tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnaṃ dhammaṃ desentaṃ devatā passanti tathā manussā passanti. Yathā manussā passanti tathā devatā passanti. Yathā devānaṃ dissati tathā manussānaṃ dissati. Yathā manussānaṃ dissati tathā devānaṃ dissatīti. Evampi yathā dissati cakkhumā. Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā adantā dantavaṇṇena dissanti, asantā santavaṇṇena dissanti, anupasantā upasantavaṇṇena dissanti, anibbutā nibbutavaṇṇena dissanti.

‘Bậc có Mắt được thấy như thế nào’ có nghĩa là: Giống như chư thiên thấy Đức Thế Tôn đang ngồi thuyết Pháp trên phiến đá Paṇḍukambala dưới gốc cây Pāricchattaka ở cõi trời Tāvatiṃsa, loài người cũng thấy như vậy. Giống như loài người thấy, chư thiên cũng thấy như vậy. Giống như Ngài hiện ra cho chư thiên, Ngài cũng hiện ra cho loài người như vậy. Giống như Ngài hiện ra cho loài người, Ngài cũng hiện ra cho chư thiên như vậy. Do ý nghĩa này, gọi là ‘bậc có Mắt được thấy như thế nào’. Hoặc là, giống như một số Sa-môn, Bà-la-môn đáng kính không được điều phục nhưng lại hiện ra với vẻ ngoài được điều phục, không được an tịnh nhưng lại hiện ra với vẻ ngoài an tịnh, không được tịch tịnh nhưng lại hiện ra với vẻ ngoài tịch tịnh, không được tịch diệt nhưng lại hiện ra với vẻ ngoài tịch diệt.

‘‘Patirūpako mattikākuṇḍalova, lohaḍḍhamāsova suvaṇṇachanno;

Caranti loke parivārachannā, anto asuddhā bahi sobhamānā’’ti.

‘Giống như chiếc bông tai bằng đất sét, hay một nửa đồng tiền bằng sắt được mạ vàng; họ đi lại trong thế gian, được che đậy bởi đoàn tùy tùng, bên trong không trong sạch, bên ngoài lại rực rỡ.’

Na bhagavā evaṃ dissati. Bhagavā bhūtena tacchena tathena yāthāvena aviparītena sabhāvena danto dantavaṇṇena dissati, santo santavaṇṇena dissati, upasanto upasantavaṇṇena dissati, nibbuto nibbutavaṇṇena dissati, akappitairiyāpathā ca buddhā bhagavanto paṇidhisampannāti. Evampi yathā dissati cakkhumā.

Đức Thế Tôn không hiện ra như vậy. Đức Thế Tôn, với bản chất chân thật, xác thực, đúng đắn, đúng như thật, không sai khác, Ngài được điều phục và hiện ra với vẻ ngoài được điều phục, Ngài an tịnh và hiện ra với vẻ ngoài an tịnh, Ngài tịch tịnh và hiện ra với vẻ ngoài tịch tịnh, Ngài tịch diệt và hiện ra với vẻ ngoài tịch diệt. Chư Phật, các bậc Thế Tôn có oai nghi không giả tạo và có nguyện lực viên mãn. Do ý nghĩa này, gọi là ‘bậc có Mắt được thấy như thế nào’.

Atha vā bhagavā visuddhasaddo gatakittisaddasiloko nāgabhavane ca supaṇṇabhavane ca yakkhabhavane ca asurabhavane ca gandhabbabhavane ca mahārājabhavane ca indabhavane ca brahmabhavane ca devabhavane ca ediso ca tādiso ca tato ca bhiyyoti. Evampi yathā dissati cakkhumā.

Hoặc là, Đức Thế Tôn có danh tiếng trong sạch, có tiếng tăm lừng lẫy lan truyền ở cõi rồng, cõi kim xí điểu, cõi dạ xoa, cõi a-tu-la, cõi càn-thát-bà, cõi Tứ Đại Thiên Vương, cõi của trời Đế Thích, cõi Phạm thiên, và cõi chư thiên. Danh tiếng của Ngài như thế này, như thế kia, và còn hơn thế nữa. Do ý nghĩa này, gọi là ‘bậc có Mắt được thấy như thế nào’.

Atha vā bhagavā dasahi balehi samannāgato, catūhi vesārajjehi, catūhi paṭisambhidāhi, chahi abhiññāhi, chahi buddhadhammehi, tejena ca balena ca guṇena ca vīriyena ca paññāya ca dissati ñāyati paññāyati.

Hoặc là, Đức Thế Tôn thành tựu mười lực, bốn vô sở úy, bốn tuệ phân tích, sáu thắng trí, sáu Phật pháp. Ngài được thấy, được biết, được nhận biết qua uy lực, sức mạnh, phẩm hạnh, tinh tấn, và trí tuệ.

‘‘Dūre [Pg.356] santo pakāsenti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti.

‘Bậc thiện trí ở xa vẫn hiển hiện, như núi Hy-mã-lạp. Kẻ bất thiện ở gần không được thấy, như mũi tên bắn trong đêm.’

Evampi yathā dissati cakkhumā.

Do ý nghĩa này, gọi là ‘bậc có Mắt được thấy như thế nào’.

Cakkhumāti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā – maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā.

Thế nào là bậc Hữu Nhãn? Đức Thế Tôn là bậc Hữu Nhãn vì có năm loại mắt: là bậc Hữu Nhãn với nhục nhãn, là bậc Hữu Nhãn với thiên nhãn, là bậc Hữu Nhãn với tuệ nhãn, là bậc Hữu Nhãn với Phật nhãn, là bậc Hữu Nhãn với toàn nhãn.

Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā? Maṃsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā saṃvijjanti – nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo. Akkhilomāni ca bhagavato. Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ umāpupphasamānaṃ. Tassa parato pītakaṃ hoti supītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ kaṇikārapupphasamānaṃ. Ubhato akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni. Majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ alūkhaṃ suddhaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ addāriṭṭhakasamānaṃ. Tassa parato odātaṃ hoti suodātaṃ setaṃ paṇḍaraṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhitārakasamānaṃ. Tena bhagavā pākatikena maṃsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. Yadāpi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti sūriyo ca atthaṅgato hoti; kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti. Evarūpepi caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṃ passati. Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṃ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāya. Ekañce tilaphalaṃ nimittaṃ katvā tilavāhe pakkhipeyya, taññeva tilaphalaṃ uddhareyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato pākatikamaṃsacakkhu. Evaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā.

Thế nào là Đức Thế Tôn là bậc Hữu Nhãn với nhục nhãn? Trong nhục nhãn của Đức Thế Tôn có năm màu sắc hiện hữu: màu xanh, màu vàng, màu đỏ, màu đen, và màu trắng. Và lông mi của Đức Thế Tôn. Nơi lông mi mọc, chỗ ấy có màu xanh, xanh đậm, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như hoa đậu biếc. Xung quanh đó có màu vàng, vàng óng, màu sắc như vàng ròng, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như hoa kaṇikāra. Hai khóe mắt của Đức Thế Tôn có màu đỏ, đỏ thắm, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như con bọ rùa. Ở giữa có màu đen, đen nhánh, không thô, trong sạch, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như quả bồ hòn. Xung quanh đó có màu trắng, trắng ngần, trắng tinh, trắng sáng, đẹp đẽ, đáng chiêm ngưỡng, giống như sao mai. Do đó, Đức Thế Tôn với nhục nhãn tự nhiên, thuộc về thân thể, được tạo ra bởi nghiệp thiện đã làm trong quá khứ, nhìn thấy một do tuần xung quanh, cả ngày lẫn đêm. Ngay cả khi bóng tối gồm bốn yếu tố hiện hữu: mặt trời đã lặn, là ngày trai giới của hắc nguyệt, là khu rừng rậm rạp, và đám mây đen lớn kéo đến. Ngay cả trong bóng tối gồm bốn yếu tố như vậy, Ngài vẫn nhìn thấy một do tuần xung quanh. Không có bức tường, cánh cửa, thành lũy, ngọn núi, bụi cây, hay dây leo nào có thể che khuất tầm nhìn đối với các sắc. Nếu đánh dấu một hạt mè rồi bỏ vào trong một xe mè, Ngài có thể nhặt ra đúng hạt mè ấy. Như vậy, nhục nhãn tự nhiên của Đức Thế Tôn thật trong sạch. Như vậy, Đức Thế Tôn là bậc Hữu Nhãn với nhục nhãn.

Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne [Pg.357] paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti – ‘‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti. Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṃsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuṃ passeyya, sahassimpi cūḷanikaṃ lokadhātuṃ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātuṃ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṃ passeyya, mahāsahassimpi lokadhātuṃ passeyya, yāvatakaṃ pana ākaṅkheyya tāvatakaṃ passeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhu. Evaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.

Thế nào là Đức Thế Tôn là bậc Hữu Nhãn với thiên nhãn? Đức Thế Tôn với thiên nhãn trong sạch, vượt xa mắt người thường, nhìn thấy các chúng sanh đang chết đi, đang sanh ra, hèn hạ, cao sang, xinh đẹp, xấu xí, đến cõi lành, đến cõi dữ; Ngài biết rõ các chúng sanh tùy theo nghiệp của họ: ‘Chư vị ơi, những chúng sanh này đã thực hành thân ác hạnh, khẩu ác hạnh, ý ác hạnh, phỉ báng các bậc Thánh, có tà kiến, chấp thủ hành vi theo tà kiến, sau khi thân hoại mạng chung, họ đã sanh vào cõi khổ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Còn chư vị ơi, những chúng sanh này đã thực hành thân thiện hạnh, khẩu thiện hạnh, ý thiện hạnh, không phỉ báng các bậc Thánh, có chánh kiến, chấp thủ hành vi theo chánh kiến, sau khi thân hoại mạng chung, họ đã sanh vào cõi lành, thiên giới.’ Như vậy, với thiên nhãn trong sạch, vượt xa mắt người thường, Ngài nhìn thấy các chúng sanh đang chết đi, đang sanh ra, hèn hạ, cao sang, xinh đẹp, xấu xí, đến cõi lành, đến cõi dữ; Ngài biết rõ các chúng sanh tùy theo nghiệp của họ. Và khi mong muốn, Đức Thế Tôn có thể thấy một thế giới, có thể thấy hai thế giới, có thể thấy ba thế giới, có thể thấy bốn thế giới, có thể thấy năm thế giới, có thể thấy mười thế giới, có thể thấy hai mươi thế giới, có thể thấy ba mươi thế giới, có thể thấy bốn mươi thế giới, có thể thấy năm mươi thế giới, có thể thấy một trăm thế giới, có thể thấy tiểu thiên thế giới, có thể thấy trung thiên thế giới, có thể thấy tam thiên thế giới, có thể thấy đại thiên thế giới, và Ngài có thể thấy bao nhiêu tùy theo ý muốn. Như vậy, thiên nhãn của Đức Thế Tôn thật trong sạch. Như vậy, Đức Thế Tôn là bậc Hữu Nhãn với thiên nhãn.

Kathaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññapetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū [Pg.358] maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

Thế nào là Đức Thế Tôn là bậc Hữu Nhãn với tuệ nhãn? Đức Thế Tôn có trí tuệ vĩ đại, trí tuệ rộng lớn, trí tuệ hoan hỷ, trí tuệ nhanh nhạy, trí tuệ sắc bén, trí tuệ xuyên thấu, thiện xảo về các loại trí tuệ, có trí tuệ phân tích, đã chứng đắc các Vô ngại giải, đã đạt đến bốn Vô sở úy, mang mười lực, là bậc Ngưu vương, là bậc Sư tử giữa loài người, là bậc Long tượng giữa loài người, là bậc Thắng nhân, là bậc Điều ngự, có trí tuệ vô biên, có uy lực vô biên, có danh tiếng vô biên, là bậc phú quý, là bậc đại phú, là bậc giàu có, là người dẫn dắt, là người huấn luyện, là người khuyến dụ, là người làm cho hiểu rõ, là người làm cho quyết đoán, là người làm cho thấy, là người làm cho hoan hỷ. Vị Thế Tôn ấy quả thật là người làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi, làm cho con đường chưa thành được hình thành, là người tuyên thuyết con đường chưa được tuyên thuyết, là bậc biết đường, bậc hiểu đường, bậc thiện xảo về đường. Và nay, các vị đệ tử là những người đi theo con đường, sống với đầy đủ các phẩm chất về sau.

So hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. Natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti. Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi jānitabbaṃ attattho vā, parattho vā, ubhayattho vā, diṭṭhadhammiko vā attho, samparāyiko vā attho, uttāno vā attho, gambhīro vā attho, gūḷho vā attho, paṭicchanno vā attho, neyyo vā attho, nīto vā attho, anavajjo vā attho, nikkileso vā attho, vodāno vā attho, paramattho vā attho, sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati.

Thật vậy, đức Thế Tôn ấy biết điều cần biết, thấy điều cần thấy, là vị đã trở thành con mắt, đã trở thành trí tuệ, đã trở thành Chánh pháp, đã trở thành Phạm thiên, là vị thuyết giảng, là vị tuyên bố, là vị dẫn giải ý nghĩa, là vị ban cho sự bất tử, là bậc Pháp vương, là đấng Như Lai. Đối với đức Thế Tôn ấy, không có gì là không được biết, không được thấy, không được tỏ tường, không được chứng ngộ, không được trí tuệ chạm đến. Liên quan đến quá khứ, vị lai, và hiện tại, tất cả các pháp theo mọi phương diện đều đi vào phạm vi trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn. Bất cứ điều gì gọi là đối tượng cần được biết, cần phải biết, dù là lợi ích cho bản thân, lợi ích cho người khác, hay lợi ích cho cả hai; dù là ý nghĩa thuộc đời này, ý nghĩa thuộc đời sau; dù là ý nghĩa nông cạn, ý nghĩa sâu xa; dù là ý nghĩa kín đáo, ý nghĩa che giấu; dù là ý nghĩa suy diễn, ý nghĩa trực tiếp; dù là ý nghĩa không có lỗi lầm, ý nghĩa không có phiền não, ý nghĩa trong sạch, hay ý nghĩa tối thượng; tất cả những điều ấy đều xoay chuyển bên trong trí tuệ của đức Phật.

Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ. Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Sabbaṃ vacīkammaṃ… sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ; neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ; neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi; aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammāphusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino; evamevaṃ buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ; neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ na pavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi; aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

Trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn, là không bị ngăn ngại trong quá khứ, không bị ngăn ngại trong vị lai, không bị ngăn ngại trong hiện tại. Mọi hành động về thân của đức Phật, đức Thế Tôn, đều diễn ra theo sau trí tuệ. Mọi hành động về lời nói… mọi hành động về ý của đức Phật, đức Thế Tôn, đều diễn ra theo sau trí tuệ. Đối tượng cần biết có bao nhiêu thì trí tuệ có bấy nhiêu, trí tuệ có bao nhiêu thì đối tượng cần biết có bấy nhiêu; trí tuệ có đối tượng cần biết làm giới hạn, đối tượng cần biết có trí tuệ làm giới hạn; trí tuệ không vượt qua đối tượng cần biết, không có con đường cho đối tượng cần biết vượt qua trí tuệ; các pháp ấy đứng trong giới hạn của nhau. Giống như hai nắp của một cái hộp vừa khít nhau, nắp dưới không vượt qua nắp trên, nắp trên không vượt qua nắp dưới, chúng đứng trong giới hạn của nhau; cũng vậy, đối tượng cần biết và trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn, đứng trong giới hạn của nhau. Đối tượng cần biết có bao nhiêu thì trí tuệ có bấy nhiêu, trí tuệ có bao nhiêu thì đối tượng cần biết có bấy nhiêu, trí tuệ có đối tượng cần biết làm giới hạn, đối tượng cần biết có trí tuệ làm giới hạn; trí tuệ không vượt qua đối tượng cần biết, không có con đường cho đối tượng cần biết vượt qua trí tuệ; các pháp ấy đứng trong giới hạn của nhau.

Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbesaṃ sattānaṃ [Pg.359] bhagavā āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

Trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn, vận hành trong tất cả các pháp. Tất cả các pháp đều gắn liền với sự hướng tâm, gắn liền với ý muốn, gắn liền với sự tác ý, gắn liền với sự khởi tâm của đức Phật, đức Thế Tôn. Trí tuệ của đức Phật, đức Thế Tôn, vận hành trong tất cả chúng sanh. Đức Thế Tôn biết rõ khuynh hướng, biết rõ tùy miên, biết rõ hạnh kiểm, biết rõ chí hướng của tất cả chúng sanh; Ngài biết rõ các chúng sanh ít bụi trong mắt, nhiều bụi trong mắt, có căn tánh sắc bén, có căn tánh nhu nhuyến, có tướng mạo tốt, có tướng mạo xấu, dễ được chỉ dạy, khó được chỉ dạy, có khả năng và không có khả năng giác ngộ. Thế giới cùng với chư thiên, ma vương, phạm thiên, chúng sanh cùng với sa-môn, bà-la-môn, loài người và chư thiên đều xoay chuyển bên trong trí tuệ của đức Phật.

Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti; evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti; evameva yepi te sāriputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassa padese parivattanti; buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati. Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca. Kathitā visajjitāva te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā upakkhittakā ca. Te bhagavato sampajjanti. Atha kho bhagavāva tattha atirocati, yadidaṃ paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.

Giống như bất cứ loài cá và rùa nào, cho đến cả loài cá Timitimiṅgala, đều xoay chuyển bên trong đại dương; cũng vậy, thế giới cùng với chư thiên, ma vương, phạm thiên, chúng sanh cùng với sa-môn, bà-la-môn, loài người và chư thiên đều xoay chuyển bên trong trí tuệ của đức Phật. Giống như bất cứ loài chim nào, cho đến cả loài chim Garuḷa con của bà Vinatā, đều bay lượn trong không gian của bầu trời; cũng vậy, ngay cả những vị có trí tuệ như ngài Sāriputta cũng xoay chuyển trong một phạm vi của trí tuệ đức Phật; trí tuệ của đức Phật bao trùm và vượt qua trí tuệ của chư thiên và loài người. Ngay cả những vị học giả dòng Sát-đế-lỵ, học giả dòng Bà-la-môn, học giả dòng gia chủ, học giả dòng sa-môn, là những người tinh tế, đã thực hành việc phản bác các quan điểm của người khác, giống như những người có tài bắn tên xuyên qua sợi lông, họ đi khắp nơi, tưởng rằng có thể phá tan các tà kiến bằng trí tuệ của mình; sau khi chuẩn bị kỹ lưỡng các câu hỏi, họ đến gần đấng Như Lai và hỏi những điều kín đáo và che giấu. Những câu hỏi ấy đã được đức Thế Tôn nói ra và giải đáp, với lý do được chỉ rõ, và họ đã bị bác bỏ. Họ trở thành những người thành tựu nơi đức Thế Tôn. Và rồi, chính đức Thế Tôn lại tỏa sáng hơn cả ở nơi ấy, tức là về phương diện trí tuệ. Như vậy, đức Thế Tôn là bậc có mắt, ngay cả với con mắt trí tuệ.

Kathaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante appekacce naparalokavajjabhayadassāvino viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakaṃ accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni [Pg.360] udakena; evamevaṃ bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante appekacce naparalokavajjabhayadassāvino viharante. Jānāti bhagavā – ‘‘ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito, ayaṃ vitakkacarito, ayaṃ saddhācarito, ayaṃ ñāṇacarito’’ti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṃ katheti; dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati; mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṃvāse niveseti; vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṃ ācikkhati; saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṃ nimittaṃ ācikkhati buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ sīlāni ca attano; ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṃ ācikkhati aniccākāraṃ dukkhākāraṃ anattākāraṃ.

Thế nào là Thế Tôn có mắt, tức là có Phật nhãn? Khi Thế Tôn dùng Phật nhãn quán sát thế gian, Ngài thấy có chúng sanh ít bụi trong mắt, nhiều bụi trong mắt, căn tánh lanh lợi, căn tánh đần độn, có tướng tốt, có tướng xấu, dễ dạy, khó dạy; có một số chúng sanh sống thấy sự sợ hãi và lỗi lầm ở đời sau, có một số chúng sanh sống không thấy sự sợ hãi và lỗi lầm ở đời sau. Ví như trong hồ sen xanh, hoặc hồ sen hồng, hoặc hồ sen trắng, có những hoa sen xanh, hoặc hoa sen hồng, hoặc hoa sen trắng sanh trong nước, lớn lên trong nước, chưa vươn khỏi mặt nước, được nuôi dưỡng khi còn chìm trong nước; có những hoa sen xanh, hoặc hoa sen hồng, hoặc hoa sen trắng sanh trong nước, lớn lên trong nước, đứng ngang mặt nước; có những hoa sen xanh, hoặc hoa sen hồng, hoặc hoa sen trắng sanh trong nước, lớn lên trong nước, vươn lên khỏi mặt nước, không bị nước làm lấm bẩn. Cũng vậy, khi Thế Tôn dùng Phật nhãn quán sát thế gian, Ngài thấy có chúng sanh ít bụi trong mắt, nhiều bụi trong mắt, căn tánh lanh lợi, căn tánh đần độn, có tướng tốt, có tướng xấu, dễ dạy, khó dạy; có một số chúng sanh sống thấy sự sợ hãi và lỗi lầm ở đời sau, có một số chúng sanh sống không thấy sự sợ hãi và lỗi lầm ở đời sau. Thế Tôn biết rằng: ‘Người này có tánh tham, người này có tánh sân, người này có tánh si, người này có tánh tầm, người này có tánh tín, người này có tánh trí.’ Đối với người có tánh tham, Thế Tôn thuyết về đề mục bất tịnh; đối với người có tánh sân, Thế Tôn chỉ dạy về sự tu tập tâm từ; đối với người có tánh si, Thế Tôn đặt họ vào việc học thuộc lòng, hỏi han, vào việc đúng thời nghe pháp, đúng thời thảo luận pháp, vào việc sống gần gũi bậc thầy; đối với người có tánh tầm, Thế Tôn chỉ dạy về niệm hơi thở; đối với người có tánh tín, Thế Tôn chỉ dạy về tướng trạng đáng tịnh tín: sự giác ngộ hoàn toàn của Đức Phật, diệu pháp của Chánh pháp, sự diệu hạnh của Tăng chúng, và giới đức của chính Ngài; đối với người có tánh trí, Thế Tôn chỉ dạy về tướng trạng của minh sát: tướng vô thường, tướng khổ, tướng vô ngã.

‘‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṃ samantato;

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu;

Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūta’’nti.

‘Như người đứng trên đỉnh núi đá, có thể nhìn thấy dân chúng khắp bốn phương; cũng vậy, hỡi bậc Thiện Tuệ, bậc Toàn Nhãn, sau khi đã leo lên lâu đài Chánh pháp, Ngài là bậc đã thoát ly sầu muộn, xin hãy nhìn xuống chúng sanh đang chìm trong sầu muộn, bị sanh và già chinh phục.’

Evaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā.

Như vậy, Thế Tôn có mắt, tức là có Phật nhãn.

Kathaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā? Samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ. Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato.

Thế nào là Thế Tôn có mắt, tức là có Toàn nhãn? Toàn nhãn được gọi là trí tuệ nhất thiết chủng trí. Thế Tôn đã đạt đến, đã hoàn toàn đạt đến, đã đến gần, đã hoàn toàn đến gần, đã sanh khởi, đã viên mãn, đã thành tựu trí tuệ nhất thiết chủng trí.

‘‘Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, atho aviññātamajānitabbaṃ;

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ, tathāgato tena samantacakkhū’’ti.

‘Đối với vị ấy, không có gì ở đây là chưa được thấy, cũng không có gì là chưa được biết, chưa thể biết. Tất cả những gì cần phải biết, Ngài đều đã thắng tri. Do đó, Như Lai là bậc Toàn Nhãn.’

Evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti – yathā dissati cakkhumā.

Như vậy, Thế Tôn có mắt, tức là có Toàn nhãn – đây là ý nghĩa của câu ‘như được thấy, là bậc có mắt’.

Sabbaṃ [Pg.361] tamaṃ vinodetvāti sabbaṃ rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ mānatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nuditvā panuditvā jahitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – sabbaṃ tamaṃ vinodetvā.

‘Đã xua tan mọi bóng tối’ nghĩa là: đã xua tan, đã hoàn toàn xua tan, đã từ bỏ, đã hoàn toàn từ bỏ, đã loại trừ, đã chấm dứt, đã làm cho không còn sanh khởi trở lại tất cả bóng tối của tham, bóng tối của sân, bóng tối của si, bóng tối của mạn, bóng tối của tà kiến, bóng tối của phiền não, bóng tối của ác hạnh, là cái làm cho mù quáng, làm cho không có mắt, làm cho không có trí tuệ, làm cho trí tuệ bị diệt tận, thuộc phe phái của sự tổn hại, dẫn đến việc không chứng ngộ Niết-bàn – đây là ý nghĩa của câu ‘đã xua tan mọi bóng tối’.

Ekova ratimajjhagāti. Ekoti bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

‘Vị ấy là độc nhất, đã đạt được sự hoan hỷ.’ ‘Độc nhất’ nghĩa là: Thế Tôn là độc nhất theo ý nghĩa là một vị xuất gia; là độc nhất theo ý nghĩa không có người thứ hai; là độc nhất theo ý nghĩa đã đoạn tận ái dục; là độc nhất vì đã hoàn toàn ly tham; là độc nhất vì đã hoàn toàn ly sân; là độc nhất vì đã hoàn toàn ly si; là độc nhất vì đã hoàn toàn không còn phiền não; là độc nhất vì đã đi trên con đường độc nhất; là độc nhất vì đã tự mình giác ngộ đạo quả Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Kathaṃ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko? Bhagavā daharova samāno susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ vilapantānaṃ ñātisaṅghaṃ pahāya sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti – evaṃ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko.

Thế nào là Thế Tôn độc nhất theo ý nghĩa là một vị xuất gia? Thế Tôn, khi còn trẻ, là một thanh niên tóc còn đen nhánh, đầy đủ tuổi xuân tốt đẹp, trong thời kỳ đầu của cuộc đời, trong khi cha mẹ không mong muốn, mặt đẫm lệ, đang khóc lóc than van, Ngài đã từ bỏ quyến thuộc, cắt đứt mọi ràng buộc của đời sống gia đình, cắt đứt ràng buộc vợ con, cắt đứt ràng buộc quyến thuộc, cắt đứt ràng buộc bạn bè và các quan chức, cắt đứt ràng buộc của sự tích trữ, đã cạo bỏ râu tóc, khoác lên mình tấm y cà-sa, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, đã đạt đến trạng thái vô sở hữu, Ngài đi một mình, sống một mình, hành động, sinh hoạt, duy trì, tiếp tục, và làm cho tiếp tục một mình – như vậy, Thế Tôn là độc nhất theo ý nghĩa là một vị xuất gia.

Kathaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko? So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko carati, eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti – evaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko.

Thế nào là Thế Tôn độc nhất theo ý nghĩa không có người thứ hai? Vị ấy, sau khi đã xuất gia như vậy, một mình tìm đến những trú xứ trong rừng, nơi hoang vắng, xa xôi, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng bóng người, kín đáo, thích hợp cho việc độc cư. Vị ấy đi một mình, đến một mình, đứng một mình, ngồi một mình, nằm một mình, vào làng khất thực một mình, trở về một mình, ngồi một mình nơi kín đáo, kinh hành một mình. Ngài đi một mình, sống một mình, hành động, sinh hoạt, duy trì, tiếp tục, và làm cho tiếp tục một mình – như vậy, Thế Tôn là độc nhất theo ý nghĩa không có người thứ hai.

Kathaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto najjā nerañjarāya [Pg.362] tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenaṃ kaṇhaṃ namuciṃ pamattabandhuṃ vidhamitvā taṇhājāliniṃ visaritaṃ visattikaṃ pajahasi vinodesi byantiṃ akāsi anabhāvaṃ gamesi.

Thế nào là Đức Thế Tôn độc nhất theo ý nghĩa đoạn trừ ái dục? Vị ấy như vầy, là độc nhất, không có người thứ hai, không dể duôi, có sự tinh cần, có tâm hướng đến, trong khi đang trú tại bờ sông Nerañjarā, dưới cội cây bồ-đề, đang thực hiện sự tinh tấn lớn lao, sau khi đã nhiếp phục Ma vương cùng với quân đội, kẻ đen tối, Namuci, kẻ trói buộc bằng sự dể duôi, đã từ bỏ, đã loại trừ, đã làm cho chấm dứt, đã làm cho không còn tồn tại lưới ái dục lan rộng và dính mắc.

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

“Người có ái dục làm bạn đồng hành, trong suốt thời gian dài của vòng luân hồi, (trải qua) trạng thái này và trạng thái khác, không thể vượt qua được vòng luân hồi.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“Sau khi biết được sự nguy hại này, (rằng) ái dục là nguồn sanh của khổ đau, vị Tỳ khưu đã thoát ly ái dục, không còn chấp thủ, có chánh niệm, nên sống đời sống viễn ly.”

Evaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

Như vậy, Đức Thế Tôn là độc nhất theo ý nghĩa đoạn trừ ái dục.

Kathaṃ bhagavā ekantavītarāgoti eko? Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko.

Thế nào là Đức Thế Tôn độc nhất vì hoàn toàn ly tham? Vì đã đoạn trừ tham, nên Ngài hoàn toàn ly tham, do đó là độc nhất. Vì đã đoạn trừ sân, nên Ngài hoàn toàn ly sân, do đó là độc nhất. Vì đã đoạn trừ si, nên Ngài hoàn toàn ly si, do đó là độc nhất. Vì đã đoạn trừ các phiền não, nên Ngài hoàn toàn không còn phiền não, do đó là độc nhất.

Kathaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

Thế nào là Đức Thế Tôn độc nhất vì đã đi trên con đường độc nhất? Con đường độc nhất được gọi là: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm quyền, năm lực, bảy giác chi, và Thánh đạo tám ngành.

‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti.

“Bậc thấy được sự đoạn tận của sanh, bậc có lòng thương tưởng đến lợi ích (của chúng sanh), biết rõ con đường độc nhất. Nhờ con đường này, các vị trong quá khứ đã vượt qua, và những vị sẽ vượt qua, và những vị đang vượt qua bộc lưu.”

Evaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko.

Như vậy, Đức Thế Tôn là độc nhất vì đã đi trên con đường độc nhất.

Kathaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko? Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tena bodhiñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bujjhi, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti bujjhi…pe… ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti bujjhi; ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti bujjhi…pe… ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti bujjhi; ‘‘idaṃ dukkha’’nti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī [Pg.363] paṭipadā’’ti bujjhi; ‘‘ime āsavā’’ti bujjhi…pe… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti bujjhi; ‘‘ime dhammā pariññeyyā’’ti bujjhi… pahātabbāti… bhāvetabbāti… sacchikātabbāti bujjhi, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bujjhi.

Thế nào là Đức Thế Tôn độc nhất vì đã tự mình giác ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác? Giác ngộ được gọi là trí tuệ trong bốn đạo, là tuệ quyền, tuệ lực, trạch pháp giác chi, trạch tuệ, minh sát, chánh kiến. Đức Thế Tôn nhờ trí tuệ giác ngộ ấy đã liễu tri: “Tất cả các pháp hữu vi là vô thường”, đã liễu tri: “Tất cả các pháp hữu vi là khổ”, đã liễu tri: “Tất cả các pháp là vô ngã”; đã liễu tri: “Do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi”... cho đến... đã liễu tri: “Do sanh làm duyên, già-chết (sanh khởi)”; đã liễu tri: “Do vô minh diệt, các hành diệt”... cho đến... đã liễu tri: “Do sanh diệt, già-chết diệt”; đã liễu tri: “Đây là khổ”, đã liễu tri: “Đây là nguyên nhân của khổ”, đã liễu tri: “Đây là sự diệt khổ”, đã liễu tri: “Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ”; đã liễu tri: “Đây là các lậu hoặc”... cho đến... đã liễu tri: “Đây là con đường đưa đến sự diệt tận các lậu hoặc”; đã liễu tri: “Các pháp này cần được liễu tri”, ... “cần được đoạn trừ”, ... “cần được tu tập”, ... “cần được chứng ngộ”; đã liễu tri sự sanh khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của sáu xứ xúc; đã liễu tri sự sanh khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của năm thủ uẩn; đã liễu tri sự sanh khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của bốn đại chủng; đã liễu tri rằng: “Bất cứ pháp nào có tánh sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có tánh đoạn diệt”.

Atha vā yaṃ kiñci bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena bodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi sammābujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsi. Evaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

Lại nữa, bất cứ điều gì cần được liễu tri, cần được giác ngộ theo, cần được giác ngộ đối diện, cần được giác ngộ trọn vẹn, cần được chứng đắc, cần được xúc chạm, cần được chứng thực, tất cả những điều ấy, Ngài đã liễu tri, đã giác ngộ theo, đã giác ngộ đối diện, đã giác ngộ trọn vẹn, đã giác ngộ một cách chân chánh, đã chứng đắc, đã xúc chạm, đã chứng thực bằng trí tuệ giác ngộ ấy. Như vậy, Đức Thế Tôn là độc nhất vì đã tự mình giác ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Ratimajjhagāti. Ratinti nekkhammaratiṃ vivekaratiṃ upasamaratiṃ sambodhiratiṃ ajjhagā samajjhagā adhigacchi phassesi sacchākāsīti – ekova ratimajjhagā.

Ngài đã đạt được sự hỷ lạc. Hỷ lạc (ở đây) là: hỷ lạc của sự xuất ly, hỷ lạc của sự viễn ly, hỷ lạc của sự tịch tịnh, hỷ lạc của sự giác ngộ. Ngài đã đạt đến, đã đạt đến một cách trọn vẹn, đã chứng đắc, đã xúc chạm, đã chứng thực – (như vậy có nghĩa là) một mình Ngài đã đạt được sự hỷ lạc.

Tenāha thero sāriputto –

Do đó, Trưởng lão Sāriputta đã nói:

‘‘Sadevakassa lokassa, yathā dissati cakkhumā;

Sabbaṃ tamaṃ vinodetvā, ekova ratimajjhagā’’ti.

“Đối với thế gian cùng với chư thiên, Bậc có mắt (trí tuệ) được thấy như thế nào; sau khi đã xua tan mọi bóng tối (vô minh), một mình Ngài đã đạt được sự hỷ lạc.”

192.

192.

Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ, akuhaṃ gaṇimāgataṃ;

Bahūnamidha baddhānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ.

Con đã đến với một câu hỏi, tìm đến bậc Giác Ngộ, bậc không dính mắc, bậc như vậy, không lừa dối, vị thầy của hội chúng đã đến đây, (con là một) trong số nhiều người bị trói buộc ở đời này.

Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādinti. Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇi, balesu ca vasībhāvaṃ pāpuṇi. Buddhoti kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhattā buddho. Buddhoti netaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi [Pg.364] kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṃ buddhoti – taṃ buddhaṃ. Asitanti dve nissayā – taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca. Katamo taṇhānissayo? Yāva taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ – idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ, gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ – ayaṃ taṇhānissayo.

Về câu ‘Vị Phật ấy không nương tựa, là bậc Tādi’. Phật là gì? Vị Thế Tôn ấy là bậc Tự Giác, không có thầy chỉ dạy, đã tự mình giác ngộ các chân lý đối với các pháp chưa từng được nghe trước đây, và ở đó đã đạt đến toàn giác, và đã đạt đến sự thuần thục các năng lực. Do ý nghĩa nào mà gọi là Phật? Là Phật vì đã giác ngộ các chân lý, là Phật vì làm cho chúng sanh giác ngộ, là Phật vì có trí toàn giác, là Phật vì thấy được tất cả, là Phật vì không bị người khác dẫn dắt, là Phật vì các đức tính đã nở rộ, là Phật vì đã đoạn tận các lậu hoặc, là Phật vì không còn phiền não nhiễm ô, là Phật vì hoàn toàn ly tham, là Phật vì hoàn toàn ly sân, là Phật vì hoàn toàn ly si, là Phật vì hoàn toàn không còn phiền não, là Phật vì đã đi trên con đường độc nhất, là Phật vì một mình tự chứng ngộ đạo quả Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, là Phật vì đã phá tan vô minh và đã thành tựu trí tuệ. Danh hiệu Phật này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh em đặt, không phải do chị em đặt, không phải do bạn bè thân hữu đặt, không phải do quyến thuộc huyết thống đặt, không phải do Sa-môn Bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt. Đây là một danh hiệu chế định, có thật, phát sinh cho các vị Phật, các bậc Thế Tôn, tại cội Bồ-đề, vào lúc cuối cùng của sự giải thoát, cùng với sự thành tựu trí toàn giác, danh hiệu ấy là Phật – đó là vị Phật ấy. Không nương tựa là gì? Có hai sự nương tựa – nương tựa vào ái và nương tựa vào tà kiến. Thế nào là nương tựa vào ái? Bất cứ những gì được phân định ranh giới, được xác định giới hạn, được khoanh vùng, được chiếm hữu, được xem là ‘của ta’ bởi ái – đây là của ta, cái kia là của ta, chừng này là của ta, đến mức này là của ta; sắc, thanh, hương, vị, xúc là của ta; vật trải, vật đắp, tôi trai, tớ gái, dê, cừu, gà, heo, voi, bò, ngựa đực, ngựa cái, ruộng, đất, bạc, vàng, làng, thị trấn, kinh đô, xứ, quốc độ, kho tàng, và kho lẫm. Ngay cả toàn bộ đại địa này, người ấy cũng xem là ‘của ta’ do năng lực của ái, cho đến một trăm lẻ tám sự vận hành của ái – đây là sự nương tựa vào ái.

Katamo diṭṭhinissayo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ‘‘ayāthāvakasmiṃ yāthāvaka’’nti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – ayaṃ diṭṭhinissayo.

Thế nào là nương tựa vào tà kiến? Thân kiến có hai mươi đối tượng, tà kiến có mười đối tượng, biên kiến có mười đối tượng. Bất cứ loại tà kiến nào như vậy, (gọi là) tà kiến, sự cố chấp tà kiến, rừng rậm tà kiến, hoang địa tà kiến, sự co giật của tà kiến, sự quằn quại của tà kiến, triền phược tà kiến, sự nắm giữ, sự bám víu, sự chấp chặt, sự chấp thủ sai lầm, con đường xấu, con đường sai lầm, sự sai lầm, nơi nương náu của ngoại đạo, sự nắm giữ điên đảo, sự nắm giữ trái ngược, sự nắm giữ xuyên tạc, sự nắm giữ sai lầm, sự nắm giữ rằng ‘cái không có thật là có thật’, cho đến sáu mươi hai loại tà kiến – đây là sự nương tựa vào tà kiến.

Buddhassa bhagavato taṇhānissayo pahīno, diṭṭhinissayo paṭinissaṭṭho; taṇhānissayassa pahīnattā diṭṭhinissayassa paṭinissaṭṭhattā bhagavā cakkhuṃ asito, sotaṃ… ghānaṃ… jivhaṃ… kāyaṃ… manaṃ asito, rūpe… sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… kulaṃ… gaṇaṃ… āvāsaṃ… lābhaṃ… yasaṃ… pasaṃsaṃ… sukhaṃ… cīvaraṃ… piṇḍapātaṃ… senāsanaṃ… gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ… kāmadhātuṃ… rūpadhātuṃ… arūpadhātuṃ … kāmabhavaṃ… rūpabhavaṃ… arūpabhavaṃ… saññābhavaṃ… asaññābhavaṃ… nevasaññānāsaññābhavaṃ… ekavokārabhavaṃ… catuvokārabhavaṃ… pañcavokārabhavaṃ… atītaṃ… anāgataṃ… paccuppannaṃ… diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme asito anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – taṃ buddhaṃ asitaṃ.

Đối với đức Phật, bậc Thế Tôn, sự nương tựa vào ái đã được đoạn trừ, sự nương tựa vào tà kiến đã được từ bỏ; do đã đoạn trừ sự nương tựa vào ái, do đã từ bỏ sự nương tựa vào tà kiến, nên bậc Thế Tôn không nương tựa vào mắt, tai... mũi... lưỡi... thân... ý; không nương tựa vào sắc... thanh... hương... vị... xúc... gia tộc... hội chúng... trú xứ... lợi lộc... danh vọng... tán dương... lạc thú... y... vật thực... sàng tọa... dược phẩm trị bệnh... cõi Dục... cõi Sắc... cõi Vô Sắc... Dục hữu... Sắc hữu... Vô Sắc hữu... Tưởng hữu... Vô Tưởng hữu... Phi Tưởng Phi Phi Tưởng hữu... Nhất Uẩn hữu... Tứ Uẩn hữu... Ngũ Uẩn hữu... quá khứ... vị lai... hiện tại... các pháp được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức. Ngài không y chỉ, không dính mắc, không đi đến, không chìm đắm, không quyết định; đã thoát ra, đã tách rời, đã hoàn toàn giải thoát, đã không còn liên kết, Ngài an trú với tâm không còn giới hạn – đó là ý nghĩa ‘vị Phật ấy không nương tựa’.

Tādinti [Pg.365] bhagavā pañcahākārehi tādī – iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, muttāvīti tādī, taṃniddesā tādī.

Về từ ‘Tādi’, bậc Thế Tôn là Tādi theo năm phương diện: là Tādi đối với điều mong muốn và không mong muốn, là Tādi vì đã từ bỏ, là Tādi vì đã vượt qua, là Tādi vì đã giải thoát, là Tādi vì được chỉ định như vậy.

Kathaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Bhagavā lābhepi tādī, alābhepi tādī, yasepi tādī, ayasepi tādī, pasaṃsāyapi tādī nindāyapi tādī, sukhepi tādī, dukkhepi tādī; ekacce bāhaṃ gandhena limpeyyuṃ, ekacce bāhaṃ vāsiyā taccheyyuṃ, amukasmiṃ natthi rāgo, amukasmiṃ natthi paṭighaṃ, anunayapaṭighavippahīno ugghātinigghātivītivatto anurodhavirodhaṃ samatikkanto. Evaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī.

Thế nào là bậc Thế Tôn là Tādi đối với điều mong muốn và không mong muốn? Bậc Thế Tôn là Tādi khi được lợi lộc, là Tādi khi không được lợi lộc; là Tādi khi được danh vọng, là Tādi khi không được danh vọng; là Tādi khi được tán dương, là Tādi khi bị chê bai; là Tādi khi được an lạc, là Tādi khi bị đau khổ. Có người có thể thoa nước hoa lên một cánh tay của Ngài, có người có thể dùng rìu chặt cánh tay kia; đối với việc trước, không có tham ái; đối với việc sau, không có sân hận. Ngài đã từ bỏ thuận ý và nghịch ý, đã vượt qua sự nâng đỡ và đàn áp, đã siêu việt sự thiên vị và chống đối. Như vậy, bậc Thế Tôn là Tādi đối với điều mong muốn và không mong muốn.

Kathaṃ bhagavā cattāvīti tādī? Bhagavatā rāgo catto vanto mutto pahīno paṭinissaṭṭho, doso…pe… moho… kodho… upanāho… makkho… paḷāso… issā… macchariyaṃ… māyā… sāṭheyyaṃ… thambho… sārambho… māno… atimāno… mado… pamādo… sabbe kilesā… sabbe duccaritā… sabbe darathā… sabbe pariḷāhā… sabbe santāpā … sabbākusalābhisaṅkhārā cattā vantā muttā pahīnā paṭinissaṭṭhā. Evaṃ bhagavā cattāvīti tādī.

Thế nào là bậc Thế Tôn là Tādi vì đã từ bỏ? Bậc Thế Tôn đã từ bỏ, đã từ khước, đã giải thoát, đã đoạn trừ, đã xả ly tham, sân... si... phẫn... hận... phú... não... tật... xan... man... trá... ngoan cố... hiếu thắng... mạn... quá mạn... kiêu... dật... tất cả phiền não... tất cả ác hạnh... tất cả phiền muộn... tất cả nhiệt não... tất cả thiêu đốt... tất cả các hành bất thiện đã được từ bỏ, đã được từ khước, đã được giải thoát, đã được đoạn trừ, đã được xả ly. Như vậy, bậc Thế Tôn là Tādi vì đã từ bỏ.

Kathaṃ bhagavā tiṇṇāvīti tādī? Bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, sabbaṃ saṃsārapathaṃ tiṇṇo uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiyo pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaḷigho saṃkiṇṇaparikkho abbūḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto. So nevācinati, nāpacinati; apacinitvā ṭhito [Pg.366] neva pajahati, na upādiyati; pajahitvā ṭhito neva saṃsibbati, na usineti; visinetvā ṭhito neva vidhūpeti, na sandhūpeti; vidhūpetvā ṭhito, asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena samādhikkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena paññākkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena vimuttikkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito, saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito, ejaṃ samatikkamitvā ṭhito, kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito, aparigamanatāya ṭhito, kaṭaṃ samādāya ṭhito, muttapaṭisevanatāya ṭhito, mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya pārisuddhiyā ṭhito, muditāya pārisuddhiyā ṭhito, upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, santusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, upapattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo bhagavā.

Thế nào là Thế Tôn đã vượt qua nên là Tādi? Thế Tôn đã vượt qua bộc lậu của dục, đã vượt qua bộc lậu của hữu, đã vượt qua bộc lậu của kiến, đã vượt qua bộc lậu của vô minh, đã vượt qua, đã vượt thoát, đã hoàn toàn vượt thoát, đã đi qua, đã hoàn toàn đi qua, đã vượt khỏi tất cả con đường luân hồi. Vị ấy đã sống xong phạm hạnh, đã thực hành xong, đã đi hết quãng đường, đã đến được phương sở, đã đến được điểm cuối cùng, đã bảo hộ phạm hạnh, đã đạt đến chánh kiến tối thượng, đã tu tập đạo lộ, đã đoạn trừ phiền não, đã chứng ngộ sự bất động, đã thực chứng sự diệt tận. Đối với vị ấy, khổ đã được liễu tri, tập đã được đoạn tận, đạo đã được tu tập, diệt đã được thực chứng. Điều cần được thắng tri đã được thắng tri, điều cần được liễu tri đã được liễu tri, điều cần được đoạn tận đã được đoạn tận, điều cần được tu tập đã được tu tập, điều cần được thực chứng đã được thực chứng. Vị ấy đã nhổ lên thanh chắn cửa, đã lấp đầy hào sâu, đã rút lên cột trụ, không còn chướng ngại, là bậc Thánh, đã hạ cờ, đã đặt gánh nặng xuống, đã không còn dính mắc, đã từ bỏ năm chi phần, đã thành tựu sáu chi phần, có sự phòng hộ duy nhất, có bốn nơi nương tựa, đã loại trừ các chân lý riêng lẻ, đã từ bỏ sự tìm cầu một cách đồng đều, có tư duy không vẩn đục, có thân hành đã được an tịnh, có tâm được giải thoát hoàn toàn, có tuệ được giải thoát hoàn toàn, là bậc toàn giác, đã sống xong phạm hạnh, là bậc tối thượng, là bậc vô thượng, đã đạt đến sự chứng đắc tối hậu. Vị ấy không tích lũy, cũng không tiêu trừ; sau khi đã tiêu trừ (phiền não) thì an trú. Vị ấy không từ bỏ, cũng không chấp thủ; sau khi đã từ bỏ (tham ái và tà kiến) thì an trú. Vị ấy không khâu vá, cũng không dệt thêm; sau khi đã dệt xong thì an trú. Vị ấy không làm cho tắt, cũng không làm cho cháy lên; sau khi đã làm cho tắt (ngọn lửa tham ái) thì an trú. Vị ấy an trú do đã thành tựu uẩn giới vô học, an trú do đã thành tựu uẩn định vô học, an trú do đã thành tựu uẩn tuệ vô học, an trú do đã thành tựu uẩn giải thoát vô học, an trú do đã thành tựu uẩn giải thoát tri kiến vô học. Vị ấy an trú sau khi đã hoàn thành chân lý, an trú sau khi đã vượt qua sự rung động, an trú sau khi đã dập tắt ngọn lửa phiền não, an trú do không còn quay trở lại, an trú sau khi đã nắm giữ điều đã làm, an trú do không còn thọ dụng những gì đã giải thoát, an trú trong sự thanh tịnh của từ, an trú trong sự thanh tịnh của bi, an trú trong sự thanh tịnh của hỷ, an trú trong sự thanh tịnh của xả, an trú trong sự thanh tịnh tuyệt đối, an trú trong sự thanh tịnh do không bị lệ thuộc, an trú do đã giải thoát, an trú do đã tri túc, an trú nơi tận cùng của các uẩn, an trú nơi tận cùng của các giới, an trú nơi tận cùng của các xứ, an trú nơi tận cùng của các cõi, an trú nơi tận cùng của sự tái sanh, an trú nơi tận cùng của sự nối liền, an trú nơi tận cùng của các hữu, an trú nơi tận cùng của luân hồi, an trú nơi tận cùng của vòng luân chuyển, an trú trong kiếp sống cuối cùng, an trú trong thân thể cuối cùng, là người mang thân cuối cùng, là Thế Tôn.

‘‘Tassāyaṃ pacchimako bhavo, carimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi tassa punabbhavo’’ti.

‘Đối với vị ấy, đây là kiếp sống cuối cùng, đây là thân thể sau rốt; vòng luân hồi sanh tử, sự tái sanh đối với vị ấy là không còn nữa.’”

Evaṃ bhagavā tiṇṇāvīti tādī.

Như vậy, Thế Tôn đã vượt qua nên là Tādi.

Kathaṃ bhagavā muttāvīti tādī? Bhagavato rāgā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dosā cittaṃ… mohā cittaṃ… kodhā… upanāhā… makkhā… paḷāsā… issāya… macchariyā… māyāya… sāṭheyyā… thambhā… sārambhā… mānā… atimānā… madā… pamādā… sabbakilesehi… sabbaduccaritehi… sabbadarathehi… sabbapariḷāhehi… sabbasantāpehi… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Evaṃ bhagavā muttāvīti tādī.

Thế nào là Thế Tôn đã giải thoát nên là Tādi? Tâm của Thế Tôn đã được giải thoát, đã được hoàn toàn giải thoát, đã được khéo giải thoát khỏi tham ái; tâm ... khỏi sân hận; tâm ... khỏi si mê; khỏi phẫn nộ, ... khỏi oán hận, ... khỏi sự gièm pha, ... khỏi sự cạnh tranh, ... khỏi tật đố, ... khỏi bỏn xẻn, ... khỏi xảo trá, ... khỏi gian manh, ... khỏi ngoan cố, ... khỏi hiếu thắng, ... khỏi mạn, ... khỏi quá mạn, ... khỏi say đắm, ... khỏi dể duôi; tâm đã được giải thoát, đã được hoàn toàn giải thoát, đã được khéo giải thoát khỏi tất cả phiền não, ... khỏi tất cả hành vi xấu ác, ... khỏi tất cả sự phiền muộn, ... khỏi tất cả sự nóng bức, ... khỏi tất cả sự thiêu đốt, ... khỏi tất cả các hành bất thiện. Như vậy, Thế Tôn đã giải thoát nên là Tādi.

Kathaṃ bhagavā taṃniddesā tādī? Bhagavā sīle sati sīlavāti taṃniddesā tādī, saddhāya sati saddhoti taṃniddesā tādī, vīriye sati vīriyavāti taṃniddesā tādī, satiyā sati satimāti taṃniddesā tādī, samādhismiṃ sati samāhitoti taṃniddesā tādī, paññāya sati paññavāti taṃniddesā tādī, vijjāya sati tevijjoti taṃniddesā tādī, abhiññāya [Pg.367] sati chaḷabhiññoti taṃniddesā tādī, dasabale sati dasabaloti taṃniddesā tādī. Evaṃ bhagavā taṃniddesā tādīti – taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ.

Thế nào là Thế Tôn là Tādi do sự chỉ định ấy? Khi có giới, Thế Tôn là bậc có giới, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Khi có tín, vị ấy là bậc có tín, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Khi có tinh tấn, vị ấy là bậc có tinh tấn, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Khi có niệm, vị ấy là bậc có niệm, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Khi có định, vị ấy là bậc có định, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Khi có tuệ, vị ấy là bậc có tuệ, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Khi có minh, vị ấy là bậc tam minh, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Khi có thắng trí, vị ấy là bậc lục thông, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Khi có mười lực, vị ấy là bậc có mười lực, do sự chỉ định ấy nên là Tādi. Như vậy, Thế Tôn là Tādi do sự chỉ định ấy – vị Phật ấy không bị dính mắc, là bậc Tādi.

Akuhaṃ gaṇimāgatanti. Akuhoti tīṇi kuhanavatthūni – paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Về câu (vị ấy) không lừa dối, đã đi đến giữa hội chúng. Không lừa dối có nghĩa là ba cơ sở của sự lừa dối: cơ sở của sự lừa dối được gọi là sự thọ dụng các vật dụng, cơ sở của sự lừa dối được gọi là oai nghi, cơ sở của sự lừa dối được gọi là lời nói bóng gió.

Katamaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idha gahapatikā bhikkhuṃ nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So pāpiccho icchāpakato atthiko cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ bhiyyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti, piṇḍapātaṃ paccakkhāti, senāsanaṃ paccakkhāti, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paccakkhāti. So evamāha – ‘‘kiṃ samaṇassa mahagghena cīvarena! Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena! Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇo uñchācariyāya piṇḍiyālopena jīvitaṃ kappeyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena senāsanena! Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇo rukkhamūliko vā assa sosāniko vā abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena! Etaṃ sāruppaṃ, yaṃ samaṇo pūtimuttena haritakīkhaṇḍena osadhaṃ kareyyā’’ti tadupādāya lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati, lūkhaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati. Tamenaṃ gahapatikā evaṃ jānanti – ‘‘ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo dhutavādo’’ti bhiyyo bhiyyo nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So evamāha – ‘‘tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, saddhāya sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, deyyadhammassa sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati, dakkhiṇeyyānaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Tumhākañcevāyaṃ saddhā atthi, deyyadhammo ca saṃvijjati, ahañca paṭiggāhako. Sace ahaṃ na paṭiggahessāmi[Pg.368], evaṃ tumhe puññena paribāhirā bhavissatha, na mayhaṃ iminā attho, api ca tumhākaṃyeva anukampāya paṭiggaṇhāmī’’ti. Tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi senāsanaṃ paṭiggaṇhāti, bahumpi gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭiggaṇhāti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Thế nào là sự việc lừa dối được gọi là sự thọ dụng các vật dụng? Ở đây, các gia chủ thỉnh mời vị tỳ khưu với y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, và dược phẩm trị bệnh cùng các vật phụ thuộc. Vị ấy có ước muốn xấu xa, bị ước muốn chi phối, là người có lòng tham, do nương vào sự mong muốn nhiều hơn đối với y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, và dược phẩm trị bệnh cùng các vật phụ thuộc nên đã từ chối y phục, từ chối vật thực khất thực, từ chối sàng tọa, từ chối dược phẩm trị bệnh cùng các vật phụ thuộc. Vị ấy nói như vầy: ‘Đối với vị sa-môn, y phục đắt tiền để làm gì! Điều này là thích hợp, tức là vị sa-môn sau khi lượm lặt các miếng giẻ rách từ nghĩa địa, hoặc từ đống rác, hoặc từ cửa tiệm rồi làm thành y phấn tảo để mặc. Đối với vị sa-môn, vật thực khất thực đắt tiền để làm gì! Điều này là thích hợp, tức là vị sa-môn nên duy trì mạng sống bằng miếng ăn nhận được do hạnh lượm lặt. Đối với vị sa-môn, sàng tọa đắt tiền để làm gì! Điều này là thích hợp, tức là vị sa-môn nên là người sống ở gốc cây, hoặc là người sống ở nghĩa địa, hoặc là người sống ở ngoài trời. Đối với vị sa-môn, dược phẩm trị bệnh cùng các vật phụ thuộc đắt tiền để làm gì! Điều này là thích hợp, tức là vị sa-môn nên làm thuốc bằng nước tiểu mục và một miếng kha tử.’ Do nương vào điều ấy, vị ấy mặc y thô xấu, thọ dụng vật thực khất thực thô xấu, sử dụng sàng tọa thô xấu, sử dụng dược phẩm trị bệnh cùng các vật phụ thuộc thô xấu. Các gia chủ biết về vị ấy như vầy: ‘Vị sa-môn này thiểu dục, biết đủ, sống viễn ly, không giao du, tinh tấn, là người thuyết về hạnh đầu-đà,’ rồi lại càng thỉnh mời nhiều hơn nữa với y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, và dược phẩm trị bệnh cùng các vật phụ thuộc. Vị ấy nói như vầy: ‘Do sự hiện diện của ba điều, người thiện nam tử có đức tin tạo ra được nhiều phước báu. Do sự hiện diện của đức tin, người thiện nam tử có đức tin tạo ra được nhiều phước báu. Do sự hiện diện của vật thí, người thiện nam tử có đức tin tạo ra được nhiều phước báu. Do sự hiện diện của những vị đáng được cúng dường, người thiện nam tử có đức tin tạo ra được nhiều phước báu. Quý vị đây có đức tin ấy, và vật thí cũng hiện có, còn tôi là người thọ nhận. Nếu tôi không thọ nhận thì như vậy quý vị sẽ bị ra ngoài phước báu. Tôi không có nhu cầu về việc này, tuy nhiên tôi thọ nhận chỉ vì lòng thương tưởng đến quý vị.’ Do nương vào điều ấy, vị ấy thọ nhận nhiều y phục, thọ nhận nhiều vật thực khất thực, thọ nhận nhiều sàng tọa, thọ nhận nhiều dược phẩm trị bệnh cùng các vật phụ thuộc. Bất cứ sự cau có, trạng thái cau có, sự lừa dối, hành vi lừa dối, bản chất lừa dối có bản chất như vậy – đây là sự việc lừa dối được gọi là sự thọ dụng các vật dụng.

Katamaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo, ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti gamanaṃ saṇṭhapeti, ṭhānaṃ saṇṭhapeti, nisajjaṃ saṇṭhapeti, sayanaṃ saṇṭhapeti, paṇidhāya gacchati, paṇidhāya tiṭṭhati, paṇidhāya nisīdati, paṇidhāya seyyaṃ kappeti, samāhito viya gacchati, samāhito viya tiṭṭhati, samāhito viya nisīdati, samāhito viya seyyaṃ kappeti, āpāthakajjhāyīva hoti. Yā evarūpā iriyāpathassa āṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Thế nào là sự việc lừa dối được gọi là oai nghi? Ở đây, có người có ước muốn xấu xa, bị ước muốn chi phối, có chủ ý muốn được tôn trọng, với ý nghĩ rằng: ‘Như vầy, người ta sẽ tôn trọng ta,’ rồi sắp đặt việc đi, sắp đặt việc đứng, sắp đặt việc ngồi, sắp đặt việc nằm. Vị ấy đi một cách có chủ tâm, đứng một cách có chủ tâm, ngồi một cách có chủ tâm, sửa soạn chỗ nằm một cách có chủ tâm. Vị ấy đi dường như có định, đứng dường như có định, ngồi dường như có định, sửa soạn chỗ nằm dường như có định. Vị ấy giống như là người đang nhập thiền một cách giả tạo. Bất cứ sự sắp đặt, sự bố trí, sự dàn dựng oai nghi, sự cau có, trạng thái cau có, sự lừa dối, hành vi lừa dối, bản chất lừa dối có bản chất như vậy – đây là sự việc lừa dối được gọi là oai nghi.

Katamaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti, ariyadhammasannissitaṃ vācaṃ bhāsati. ‘‘Yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yo evarūpaṃ pattaṃ dhāreti… lohathālakaṃ dhāreti… dhammakaraṇaṃ dhāreti… parissāvanaṃ dhāreti… kuñcikaṃ dhāreti… upāhanaṃ dhāreti… kāyabandhanaṃ dhāreti… āyogaṃ dhāreti, so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yassa evarūpo upajjhāyo so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yassa evarūpo ācariyo… evarūpā samānupajjhāyakā… samānācariyakā… mittā… sandiṭṭhā… sambhattā… sahāyā, so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yo evarūpe vihāre vasati, so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati; ‘‘yo evarūpe aḍḍhayoge vasati… pāsāde vasati… hammiye vasati… guhāyaṃ vasati… leṇe vasati… kuṭiyā vasati… kūṭāgāre vasati… aṭṭe vasati … māḷe vasati… uddaṇḍe vasati… upaṭṭhānasālāyaṃ vasati… maṇḍape [Pg.369] vasati… rukkhamūle vasati, so samaṇo mahesakkho’’ti bhaṇati.

Thế nào là sự việc lừa dối được gọi là lời nói bóng gió? Ở đây, có người có ước muốn xấu xa, bị ước muốn chi phối, có chủ ý muốn được tôn trọng, với ý nghĩ rằng: ‘Như vầy, người ta sẽ tôn trọng ta,’ rồi nói ra lời nói có liên quan đến Thánh Pháp. Vị ấy nói rằng: ‘Vị sa-môn nào mặc loại y phục như vậy là người có đại thần lực;’ Vị ấy nói rằng: ‘Vị sa-môn nào mang loại bát như vậy… mang cái đĩa bằng đồng… mang cái lọc nước… mang cái lọc nước… mang chìa khóa… mang giày… mang dây thắt lưng… mang tấm vải āyoga, vị sa-môn ấy là người có đại thần lực;’ Vị ấy nói rằng: ‘Vị sa-môn nào có vị thầy tế độ như vậy là người có đại thần lực;’ Vị ấy nói rằng: ‘Vị sa-môn nào có vị thầy dạy dỗ như vậy… có các vị đồng thầy tế độ… có các vị đồng thầy dạy dỗ… có các bạn bè… có các người quen biết… có các người thân thiết… có các bạn đồng hành, vị sa-môn ấy là người có đại thần lực;’ Vị ấy nói rằng: ‘Vị sa-môn nào sống ở trong ngôi tịnh xá như vậy là người có đại thần lực;’ Vị ấy nói rằng: ‘Vị sa-môn nào sống ở trong ngôi nhà một mái như vậy… sống ở trong lâu đài… sống ở trong lầu son… sống ở trong hang động… sống ở trong sơn động… sống ở trong cái am… sống ở trong ngôi nhà có nóc nhọn… sống ở trong tháp canh… sống ở trong sảnh đường… sống ở trong nhà kho… sống ở trong nhà hội… sống ở trong nhà tạ… sống ở dưới gốc cây, vị sa-môn ấy là người có đại thần lực.’

Atha vā korajikakorajiko, bhākuṭikabhākuṭiko, kuhakakuhako, lapakalapako, mukhasambhāvito ‘‘ayaṃ samaṇo imāsaṃ evarūpānaṃ vihārasamāpattīnaṃ lābhī’’ti. Tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ nipuṇaṃ paṭicchannaṃ lokuttaraṃ suññatāpaṭisaññuttaṃ kathaṃ katheti. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ – idaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu. Buddhassa bhagavato imāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. Tasmā buddho akuhoti – akuhaṃ.

Hoặc là, (người ấy) là người rất hay làm ra vẻ nghiêm nghị, là người rất hay cau mày, là người rất hay lừa dối, là người rất hay ba hoa, được tán dương bởi miệng của mình rằng: “Vị Sa-môn này là người chứng đắc các thiền chứng an trú như thế này.” (Vị ấy) nói lên lời nói như thế, thâm sâu, kín đáo, vi tế, che đậy, siêu thế, tương ưng với tánh không. Sự cau mày như thế, việc cau mày, sự lừa dối, cách thức lừa dối, bản chất của người lừa dối – đây là căn cớ của sự lừa dối được gọi là sự nói gần. Đối với đức Phật, Thế Tôn, ba căn cớ của sự lừa dối này đã được đoạn tận, đã được cắt đứt, đã được làm cho an tịnh, đã được làm cho lắng dịu, không có khả năng tái sanh, đã được thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ. Do đó, đức Phật là người không lừa dối – (nên gọi là) Akuhaṃ.

Gaṇimāgatanti. Gaṇīti gaṇī bhagavā. Gaṇācariyoti gaṇī, gaṇassa satthāti gaṇī, gaṇaṃ pariharatīti gaṇī, gaṇaṃ ovadatīti gaṇī, gaṇaṃ anusāsatīti gaṇī, visārado gaṇaṃ upasaṅkamatīti gaṇī, gaṇassa sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapetīti gaṇī, gaṇaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī, bhikkhugaṇassa gaṇī, bhikkhunīgaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī, khattiyagaṇassa gaṇī, brāhmaṇagaṇassa gaṇī, vessagaṇassa gaṇī, suddagaṇassa gaṇī, brahmagaṇassa gaṇī, devagaṇassa gaṇī, saṅghiṃ gaṇiṃ gaṇācariyaṃ. Āgatanti upagataṃ samupagataṃ samupapannaṃ saṅkassanagaranti – akuhaṃ gaṇimāgataṃ.

Về câu Gaṇimāgataṃ. Gaṇī có nghĩa là Thế Tôn là bậc có chúng hội. Là bậc Đạo sư của chúng hội, nên là Gaṇī. Là bậc Thầy giáo huấn chúng hội, nên là Gaṇī. Dẫn dắt chúng hội, nên là Gaṇī. Giáo giới chúng hội, nên là Gaṇī. Chỉ dạy chúng hội, nên là Gaṇī. Một cách vô úy, đi đến chúng hội, nên là Gaṇī. Chúng hội lắng nghe, chú tâm, thiết lập tâm để hiểu biết lời dạy của Ngài, nên là Gaṇī. Khiến chúng hội ra khỏi điều bất thiện và an lập trong điều thiện, nên là Gaṇī. Ngài là bậc có chúng hội Tỳ-khưu, có chúng hội Tỳ-khưu-ni, có chúng hội nam cận sự, có chúng hội nữ cận sự, có chúng hội vua chúa, có chúng hội Sát-đế-lỵ, có chúng hội Bà-la-môn, có chúng hội thương gia, có chúng hội thường dân, có chúng hội Phạm thiên, có chúng hội chư thiên. (Ngài là) bậc có đoàn thể, có chúng hội, là bậc Đạo sư của chúng hội. Āgataṃ có nghĩa là đã đến, đã đi đến, đã đi đến gần, đã đạt đến thành Saṅkassa. – (Đây là ý nghĩa của) akuhaṃ gaṇimāgataṃ.

Bahūnamidha baddhānanti. Bahūnaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ. Baddhānanti baddhānaṃ baddhacarānaṃ paricārakānaṃ sissānanti – bahūnamidha baddhānaṃ.

Về câu Bahūnamidha baddhānaṃ. Của nhiều người thuộc dòng Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, thương gia, thường dân, tại gia, xuất gia, chư thiên, và loài người. Baddhānaṃ có nghĩa là của những người đã gắn bó, những người có hành vi gắn bó, những người phục vụ, những người đệ tử. – (Đây là ý nghĩa của) bahūnamidha baddhānaṃ.

Atthi pañhena āgamanti. Pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṃ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṃ sotukāmo āgatomhīti. Evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā pañhatthikānaṃ pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ payirupāsanaṃ siyā atthīti. Evampi atthi pañhena āgamaṃ. Atha vā pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi pahu [Pg.370], tvamasi alamattho mayā pucchitaṃ kathetuṃ visajjetuṃ ‘‘vahassetaṃ bhāra’’nti. Evampi atthi pañhena āgamaṃ.

Về câu Atthi pañhena āgamaṃ. "Tôi đã đến vì có nhu cầu về câu hỏi", "Tôi đã đến vì muốn hỏi câu hỏi", "Tôi đã đến vì muốn nghe câu hỏi". Theo cách này cũng là ý nghĩa của atthi pañhena āgamaṃ. Hoặc là, có sự đến, sự đi tới, sự tiếp cận, sự hầu cận của những người có nhu cầu về câu hỏi, của những người muốn hỏi câu hỏi, của những người muốn nghe câu hỏi. Theo cách này cũng là ý nghĩa của atthi pañhena āgamaṃ. Hoặc là, "Ngài có sự đến của người hỏi, Ngài cũng có khả năng, Ngài có đủ năng lực để nói, để giải đáp điều được tôi hỏi. Xin hãy gánh vác gánh nặng này". Theo cách này cũng là ý nghĩa của atthi pañhena āgamaṃ.

Tenāha thero sāriputto –

Do đó, Trưởng lão Sāriputta đã nói:

‘‘Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ, akuhaṃ gaṇimāgataṃ;

Bahūnamidha baddhānaṃ, atthi pañhena āgama’’nti.

“Vị Phật ấy, không bị trói buộc, bậc như vậy, không lừa dối, đã đến giữa chúng hội; của nhiều người đã gắn bó ở đây, chúng con đến vì có câu hỏi.”

193.

193.

Bhikkhuno vijigucchato, bhajato rittamāsanaṃ;

Rukkhamūlaṃ susānaṃ vā, pabbatānaṃ guhāsu vā.

Đối với vị Tỳ-khưu đang ghê tởm, đang lui tới chỗ ở vắng vẻ; hoặc gốc cây, hoặc nghĩa địa, hoặc trong các hang động của núi.

Bhikkhuno vijigucchatoti. Bhikkhunoti puthujjanakalyāṇassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhuno. Vijigucchatoti jātiyā vijigucchato, jarāya… byādhinā… maraṇena… sokehi… paridevehi… dukkhehi… domanassehi… upāyāsehi vijigucchato, nerayikena dukkhena… tiracchānayonikena dukkhena… pettivisayikena dukkhena… mānusikena dukkhena… gabbhokkantimūlakena dukkhena… gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena… gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena… jātassūpanibandhakena dukkhena… jātassa parādheyyakena dukkhena… attūpakkamena dukkhena… parūpakkamena dukkhena… dukkhadukkhena… saṅkhāradukkhena … vipariṇāmadukkhena… cakkhurogena dukkhena… sotarogena dukkhena… ghānarogena dukkhena… jivhārogena dukkhena… kāyarogena dukkhena… sīsarogena dukkhena… kaṇṇarogena dukkhena… mukharogena dukkhena… dantarogena dukkhena… kāsena… sāsena… pināsena… ḍāhena… jarena… kucchirogena… mucchāya… pakkhandikāya… sūlāya… visūcikāya… kuṭṭhena… gaṇḍena… kilāsena… sosena… apamārena… dadduyā… kaṇḍuyā… kacchuyā… rakhasāya… vitacchikāya… lohitena… pittena… madhumehena… aṃsāya… piḷakāya… bhagandalena… pittasamuṭṭhānena ābādhena… semhasamuṭṭhānena ābādhena… vātasamuṭṭhānena ābādhena… sannipātikena ābādhena… utupariṇāmajena ābādhena… visamaparihārajena ābādhena… opakkamikena ābādhena… kammavipākajena ābādhena… sītena… uṇhena… jighacchāya… pipāsāya… uccārena … passāvena… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena… mātumaraṇena dukkhena… pitumaraṇena dukkhena… bhātumaraṇena… bhaginimaraṇena… puttamaraṇena [Pg.371]… dhītumaraṇena… ñātibyasanena… bhogabyasanena… rogabyasanena… sīlabyasanena… diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchato aṭṭīyato harāyato jigucchatoti – bhikkhuno vijigucchato.

Về câu Bhikkhuno vijigucchato. Bhikkhuno có nghĩa là đối với vị Tỳ-khưu là phàm phu thiện, hoặc đối với vị Tỳ-khưu là bậc hữu học. Vijigucchato có nghĩa là đang ghê tởm sự sanh, đang ghê tởm sự già... bệnh... chết... sầu... bi... khổ... ưu... não; đang ghê tởm khổ ở địa ngục... khổ ở bàng sanh... khổ ở cõi ngạ quỷ... khổ ở cõi người... khổ có gốc rễ từ sự nhập thai... khổ có gốc rễ từ sự lưu lại trong thai... khổ có gốc rễ từ sự ra khỏi thai... khổ do sự ràng buộc của người được sanh ra... khổ do sự lệ thuộc vào người khác của người được sanh ra... khổ do tự mình nỗ lực... khổ do người khác nỗ lực... khổ khổ... hành khổ... hoại khổ... khổ do bệnh mắt... bệnh tai... bệnh mũi... bệnh lưỡi... bệnh thân... bệnh đầu... bệnh tai (vành tai)... bệnh miệng... bệnh răng... ho... hen suyễn... sổ mũi... nóng sốt... sốt rét... bệnh bụng... ngất xỉu... kiết lỵ... đau nhói... thổ tả... bệnh cùi... ung nhọt... lang ben... lao phổi... động kinh... ghẻ lở... ngứa... mụn nhọt... bệnh nứt nẻ da... bệnh nứt nẻ tay chân... bệnh mật có máu... bệnh tiểu đường... bệnh ở vai... mụn nhọt... bệnh rò hậu môn... bệnh do mật sanh khởi... bệnh do đàm sanh khởi... bệnh do gió sanh khởi... bệnh do sự kết hợp (của ba thứ trên) sanh khởi... bệnh do thời tiết thay đổi sanh khởi... bệnh do sự chăm sóc không đồng đều sanh khởi... bệnh do sự tấn công (từ bên ngoài) sanh khởi... bệnh do quả của nghiệp sanh khởi... khổ do lạnh... nóng... đói... khát... phân... nước tiểu... khổ do sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát... khổ do mẹ chết... cha chết... anh/em trai chết... chị/em gái chết... con trai chết... con gái chết... sự tổn thất bà con... sự tổn thất tài sản... sự tổn thất do bệnh tật... sự tổn thất giới... sự tổn thất tri kiến; đang ghê tởm, đang chán ngán, đang hổ thẹn, đang ghê tởm. – (Đây là ý nghĩa của) bhikkhuno vijigucchato.

Bhajato rittamāsananti. Āsanaṃ vuccati yattha nisīdati – mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. Taṃ āsanaṃ asappāyarūpadassanena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyasaddassavanena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ. Taṃ pavivittaṃ āsanaṃ bhajato sambhajato sevato nisevato saṃsevato paṭisevatoti – bhajato rittamāsanaṃ.

Thân cận chỗ ở trống vắng (Bhajato rittamāsananti). Chỗ ở (āsanaṃ) được gọi là nơi mà vị ấy ngồi – giường, ghế đẩu, nệm bông gòn, chiếu da, mảnh da thú, thảm cỏ, thảm lá cây, thảm rơm. Chỗ ở ấy là trống không, vắng lặng, hoàn toàn vắng lặng đối với việc nhìn thấy các sắc không thích hợp; là trống không, vắng lặng, hoàn toàn vắng lặng đối với việc nghe thấy các tiếng không thích hợp; là trống không, vắng lặng, hoàn toàn vắng lặng đối với năm dục trưởng dưỡng không thích hợp. Vị ấy thân cận, gần gũi, lui tới, thường lui tới, giao du, phục vụ chỗ ở hoàn toàn vắng lặng ấy – (cho nên được gọi là) thân cận chỗ ở trống vắng.

Rukkhamūlaṃ susānaṃ vāti. Rukkhamūlaṃyeva rukkhamūlaṃ, susānaṃyeva susānanti – rukkhamūlaṃ susānaṃ vā. Pabbatānaṃ guhāsu vāti. Pabbatāyeva pabbatā, kandarāyeva kandarā, giriguhāyeva giriguhā. Pabbatantarikāyo vuccanti pabbatapabbhārāti – pabbatānaṃ guhāsu vā.

Hay gốc cây, nghĩa địa (Rukkhamūlaṃ susānaṃ vā). Gốc cây chính là gốc cây, nghĩa địa chính là nghĩa địa – (cho nên được gọi là) hay gốc cây, nghĩa địa. Hay trong các hang núi (Pabbatānaṃ guhāsu vā). Núi chính là núi, khe núi chính là khe núi, hang động chính là hang động. Các sườn núi được gọi là các khe núi – (cho nên được gọi là) hay trong các hang núi.

Tenāha thero sāriputto –

Do đó, Trưởng lão Sāriputta đã nói –

‘‘Bhikkhuno vijigucchato, bhajato rittamāsanaṃ;

Rukkhamūlaṃ susānaṃ vā, pabbatānaṃ guhāsu vā’’ti.

‘Đối với vị tỳ khưu đang nhàm chán, đang thân cận chỗ ở trống vắng; hay gốc cây, nghĩa địa, hay trong các hang núi.’

194.

194.

Uccāvacesu sayanesu, kivanto tattha bheravā;

Ye hi bhikkhu na vedheyya, nigghose sayanāsane.

Trong các chỗ ở cao thấp, có bao nhiêu điều kinh sợ ở nơi ấy; vị tỳ khưu không nên run sợ trước những điều ấy, tại chỗ ở và chỗ ngồi không tiếng động.

Uccāvacesu sayanesūti. Uccāvacesūti uccāvacesu hīnappaṇītesu chekapāpakesu. Sayanaṃ vuccati senāsanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti – uccāvacesu sayanesu. Kivanto tattha bheravāti. Kivantoti kivanto kūjanto nadanto saddaṃ karonto. Atha vā kivantoti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā te. Bheravāti sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī ahi vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vāti – kivanto tattha bheravā.

Trong các chỗ ở cao thấp (Uccāvacesu sayanesu). Cao thấp (uccāvacesu) có nghĩa là trong các chỗ ở cao thấp, thấp kém và cao thượng, khéo léo và tồi tệ. Chỗ ở (sayanaṃ) được gọi là chỗ trú ngụ: tịnh xá, nhà một mái, lâu đài, nhà có gác thượng, hang động – (cho nên được gọi là) trong các chỗ ở cao thấp. Có bao nhiêu điều kinh sợ ở nơi ấy (Kivanto tattha bheravā). Bao nhiêu (kivanto) có nghĩa là bao nhiêu, đang rên rỉ, đang gầm rống, đang gây ra tiếng động. Hoặc là, bao nhiêu (kivanto) có nghĩa là bao nhiêu (kati), số lượng bao nhiêu (kittakā), chừng nào (kīvatakā), nhiều đến đâu (kīvabahukā). Những điều kinh sợ (bheravā) là: sư tử, cọp, báo, gấu, linh cẩu, chó sói, trâu rừng, voi, rắn, bọ cạp, rết; hoặc là kẻ trộm, kẻ hung bạo, kẻ đã gây án, hoặc kẻ chưa gây án – (cho nên được gọi là) có bao nhiêu điều kinh sợ ở nơi ấy.

Ye hi bhikkhu na vedheyyāti. Ye hīti ye hi bherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya [Pg.372] na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti – ye hi bhikkhu na vedheyya.

Vị tỳ khưu không nên run sợ trước những điều ấy (Ye hi bhikkhu na vedheyya). Trước những điều ấy (ye hi) có nghĩa là sau khi đã thấy hoặc đã nghe những điều kinh sợ ấy, vị ấy không nên run sợ, không nên dao động, không nên hoàn toàn dao động, không nên kinh hãi, không nên quá kinh hãi, không nên hoàn toàn kinh hãi, không nên sợ hãi, không nên rơi vào sự hoảng loạn; vị ấy nên là người không sợ hãi, không sững sờ, không kinh hoàng, không bỏ chạy; vị ấy nên sống với sự sợ hãi và kinh hoàng đã được đoạn trừ, với sự dựng tóc gáy đã biến mất – (cho nên được gọi là) vị tỳ khưu không nên run sợ trước những điều ấy.

Nigghose sayanāsaneti. Appasadde appanigghose vijanavāte manussarāhasseyyake paṭisallānasāruppe senāsaneti – nigghose sayanāsane.

Tại chỗ ở và chỗ ngồi không tiếng động (Nigghose sayanāsane). Tại chỗ trú ngụ ít tiếng động, ít ồn ào, vắng người, kín đáo đối với con người, thích hợp cho việc độc cư – (cho nên được gọi là) tại chỗ ở và chỗ ngồi không tiếng động.

Tenāha thero sāriputto –

Do đó, Trưởng lão Sāriputta đã nói –

‘‘Uccāvacesu sayanesu, kivanto tattha bheravā;

Ye hi bhikkhu na vedheyya, nigghose sayanāsane’’ti.

‘Trong các chỗ ở cao thấp, có bao nhiêu điều kinh sợ ở nơi ấy; vị tỳ khưu không nên run sợ trước những điều ấy, tại chỗ ở và chỗ ngồi không tiếng động.’

195.

195.

Kati parissayā loke, gacchato agataṃ disaṃ;

Ye bhikkhu abhisambhave, pantamhi sayanāsane.

Có bao nhiêu hiểm nguy trong thế gian, đối với người đang đi đến phương trời chưa từng đến; những hiểm nguy mà vị tỳ khưu nên khắc phục, tại chỗ ở và chỗ ngồi nơi biên địa.

Kati parissayā loketi. Katīti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā. Parissayāti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī ahi vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitaṃ pittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā…pe… sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassā – ime vuccanti pākaṭaparissayā.

Có bao nhiêu hiểm nguy trong thế gian (Kati parissayā loke). Bao nhiêu (kati) có nghĩa là bao nhiêu (kati), số lượng bao nhiêu (kittakā), chừng nào (kīvatakā), nhiều đến đâu (kīvabahukā). Hiểm nguy (parissayā) có nghĩa là có hai loại hiểm nguy: hiểm nguy hiển nhiên và hiểm nguy che giấu. Những hiểm nguy hiển nhiên là gì? Sư tử, cọp, báo, gấu, linh cẩu, chó sói, trâu rừng, voi, rắn, bọ cạp, rết; hoặc là kẻ trộm, kẻ hung bạo, kẻ đã gây án, hoặc kẻ chưa gây án; bệnh mắt, bệnh tai, bệnh mũi, bệnh lưỡi, bệnh thân, bệnh đầu, bệnh tai, bệnh miệng, bệnh răng, ho, hen suyễn, sổ mũi, sốt, sốt rét, bệnh bụng, ngất xỉu, kiết lỵ, đau nhói, dịch tả, bệnh hủi, ung nhọt, bệnh bạch biến, bệnh lao, động kinh, hắc lào, ghẻ, ngứa, ghẻ lở, nứt nẻ, bệnh máu, bệnh mật, tiểu đường, bệnh trĩ, mụn nhọt, bệnh rò; các bệnh do mật khởi sanh... lạnh, nóng, đói, khát, đại tiện, tiểu tiện, sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát – những điều này được gọi là hiểm nguy hiển nhiên.

Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā – ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

Những hiểm nguy che giấu là gì? Thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành, triền cái tham dục, triền cái sân hận, triền cái hôn trầm thụy miên, triền cái trạo cử hối quá, triền cái hoài nghi, tham, sân, si, phẫn nộ, oán hận, gièm pha, cạnh tranh, tật đố, bỏn xẻn, xảo trá, gian manh, ngoan cố, hiếu thắng, ngã mạn, quá mạn, say sưa, phóng dật; tất cả phiền não, tất cả ác hành, tất cả phiền muộn, tất cả nóng nảy, tất cả thiêu đốt, tất cả bất thiện hành – những điều này được gọi là hiểm nguy che giấu.

Parissayāti [Pg.373] kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā.

Hiểm nguy (parissayā). Do ý nghĩa nào mà gọi là hiểm nguy? Chúng áp đảo, vì thế gọi là hiểm nguy. Chúng dẫn đến sự suy giảm, vì thế gọi là hiểm nguy. Chúng là nơi trú ẩn của sự sợ hãi, vì thế gọi là hiểm nguy.

Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti – parissayā.

Làm thế nào chúng áp đảo nên gọi là hiểm nguy? Những hiểm nguy ấy chịu đựng, áp đảo, chế ngự, bao trùm, chiếm đoạt, nghiền nát cá nhân ấy. Như vậy, chúng áp đảo, vì thế gọi là hiểm nguy.

Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogassa catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa – imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Evaṃ parihānāya saṃvattantīti – parissayā.

Thế nào là các hiểm nguy (parissayā) vì chúng dẫn đến sự tổn giảm? Các hiểm nguy ấy dẫn đến sự biến mất, đến sự tổn giảm của các pháp thiện. Của những pháp thiện nào? Của sự thực hành đúng đắn, của sự thực hành thuận theo, của sự thực hành không đối nghịch, của sự thực hành không mâu thuẫn, của sự thực hành theo đúng ý nghĩa, của sự thực hành pháp tùy pháp, của việc thực hiện trọn vẹn các giới, của việc hộ trì các căn, của sự tiết độ trong ăn uống, của sự chuyên tâm cảnh giác, của chánh niệm và tỉnh giác, của sự chuyên tâm tu tập bốn niệm xứ, của bốn chánh cần, của bốn như ý túc, của năm căn, của năm lực, của bảy giác chi, của sự chuyên tâm tu tập Thánh đạo Tám ngành – chúng dẫn đến sự biến mất, đến sự tổn giảm của các pháp thiện này. Như vậy, vì chúng dẫn đến sự tổn giảm nên được gọi là các hiểm nguy.

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti; evameva tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti. Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Thế nào là các hiểm nguy (parissayā) vì chúng trú ngụ ở đó (tatrāsayā)? Ở đó, các pháp ác, bất thiện này sanh khởi, nương vào tự thể. Giống như các loài chúng sanh sống trong hang trú ngụ trong hang, các loài chúng sanh sống trong nước trú ngụ trong nước, các loài chúng sanh sống trong rừng trú ngụ trong rừng, các loài chúng sanh sống trên cây trú ngụ trên cây; cũng vậy, ở đó, các pháp ác, bất thiện này sanh khởi, nương vào tự thể. Như vậy, vì chúng trú ngụ ở đó nên được gọi là các hiểm nguy.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Điều này đã được Thế Tôn nói đến –

‘‘Sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati.

‘Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu có người ở cùng (sāntevāsika), có người đồng hành (sācariyaka) thì sống khổ sở, không thoải mái. Và này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu có người ở cùng, có người đồng hành, sống khổ sở, không thoải mái? Ở đây, này các Tỳ khưu, sau khi thấy sắc bằng mắt, các pháp ác, bất thiện, những tư duy luyến ái, thuộc về kiết sử sanh khởi nơi vị Tỳ khưu. Các pháp ác, bất thiện ấy trú ngụ bên trong và tuôn chảy theo vị ấy. Do đó, vị ấy được gọi là có người ở cùng. Chúng hành hạ vị ấy, các pháp ác, bất thiện ấy hành hạ vị ấy. Do đó, vị ấy được gọi là có người đồng hành.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ [Pg.374] viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī’’ti. Evampi tatrāsayāti – parissayā.

‘Lại nữa, này các Tỳ khưu, sau khi nghe tiếng bằng tai... ngửi hương bằng mũi... nếm vị bằng lưỡi... cảm xúc đối tượng xúc chạm bằng thân... nhận biết pháp bằng ý, các pháp ác, bất thiện, những tư duy luyến ái, thuộc về kiết sử sanh khởi nơi vị Tỳ khưu. Các pháp ác, bất thiện ấy trú ngụ bên trong và tuôn chảy theo vị ấy. Do đó, vị ấy được gọi là có người ở cùng. Chúng hành hạ vị ấy, các pháp ác, bất thiện ấy hành hạ vị ấy. Do đó, vị ấy được gọi là có người đồng hành. Này các Tỳ khưu, như vậy đó, vị Tỳ khưu có người ở cùng, có người đồng hành thì sống khổ sở, không thoải mái.’ Như vậy, vì chúng trú ngụ ở đó nên được gọi là các hiểm nguy.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Điều này đã được Thế Tôn nói đến –

‘‘Tayome, bhikkhave, antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā. Katame tayo? Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko, doso, bhikkhave…pe… moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā’’.

‘Này các Tỳ khưu, có ba thứ cấu uế bên trong, kẻ thù bên trong, địch thủ bên trong, kẻ sát nhân bên trong, kẻ đối nghịch bên trong này. Thế nào là ba? Này các Tỳ khưu, tham là cấu uế bên trong, là kẻ thù bên trong, là địch thủ bên trong, là kẻ sát nhân bên trong, là kẻ đối nghịch bên trong. Sân, này các Tỳ khưu... Si, này các Tỳ khưu, là cấu uế bên trong, là kẻ thù bên trong, là địch thủ bên trong, là kẻ sát nhân bên trong, là kẻ đối nghịch bên trong. Này các Tỳ khưu, đây là ba thứ cấu uế bên trong, kẻ thù bên trong, địch thủ bên trong, kẻ sát nhân bên trong, kẻ đối nghịch bên trong’.

‘‘Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Tham sanh ra điều vô ích, tham làm khuấy động tâm; Mối nguy sanh từ bên trong, người đời không nhận biết.

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

‘Kẻ tham không biết lợi ích, kẻ tham không thấy Pháp; Khi ấy là bóng tối mịt mù, khi tham ái áp đảo người.

‘‘Anatthajanano doso, doso cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Sân sanh ra điều vô ích, sân làm khuấy động tâm; Mối nguy sanh từ bên trong, người đời không nhận biết.

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ doso sahate naraṃ.

‘Kẻ sân không biết lợi ích, kẻ sân không thấy Pháp; Khi ấy là bóng tối mịt mù, khi sân hận áp đảo người.

‘‘Anatthajanano moho, moho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

‘Si sanh ra điều vô ích, si làm khuấy động tâm; Mối nguy sanh từ bên trong, người đời không nhận biết.

‘‘Mūḷho atthaṃ na jānāti, mūḷho dhammaṃ na passati;

Andhantamaṃ tadā hoti, yaṃ moho sahate nara’’nti.

‘Kẻ si không biết lợi ích, kẻ si không thấy Pháp; Khi ấy là bóng tối mịt mù, khi si mê áp đảo người.’

Evampi tatrāsayāti – parissayā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Như vậy, vì chúng trú ngụ ở đó nên được gọi là các hiểm nguy. Điều này đã được Thế Tôn nói đến –

‘‘Tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo[Pg.375]? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya; doso kho, mahārāja…pe… moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyā’’ti.

‘Tâu Đại vương, có ba pháp này khi sanh khởi bên trong một người thì chúng sanh khởi vì bất hạnh, vì đau khổ, vì không thoải mái. Thế nào là ba? Tâu Đại vương, tham là pháp khi sanh khởi bên trong một người thì nó sanh khởi vì bất hạnh, vì đau khổ, vì không thoải mái; sân, tâu Đại vương... si, tâu Đại vương, là pháp khi sanh khởi bên trong một người thì nó sanh khởi vì bất hạnh, vì đau khổ, vì không thoải mái. Tâu Đại vương, ba pháp này khi sanh khởi bên trong một người thì chúng sanh khởi vì bất hạnh, vì đau khổ, vì không thoải mái.’

‘‘Lobho doso ca moho ca, purisaṃ pāpacetasaṃ;

Hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva samphala’’nti.

‘Tham, sân và si, sanh từ chính mình, làm hại người có tâm ác, như quả của cây tre lõi vỏ làm hại chính nó.’

Evampi tatrāsayāti – parissayā.

Như vậy, vì chúng trú ngụ ở đó nên được gọi là các hiểm nguy.

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Điều này đã được Thế Tôn nói đến –

‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā, aratī ratī lomahaṃso itojā;

Ito samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajantī’’ti.

‘Tham ái và sân hận có nguồn từ đây, bất mãn, thích thú, và sởn gai ốc sanh từ đây; Sanh khởi từ đây là những tầm của ý, chúng phóng đi như trẻ con thả con quạ.’

Evampi tatrāsayāti – parissayā. Loketi manussaloketi – kati parissayā loke.

Như vậy, vì chúng trú ngụ ở đó nên được gọi là các hiểm nguy. (Nói) ‘trên đời’ (loke) là (nói) ‘trong cõi người’. – (Đây là câu hỏi) ‘có bao nhiêu hiểm nguy trên đời’.

Gacchato agataṃ disanti. Agatā disā vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Agatapubbā sā disā na sā disā gatapubbā iminā dīghena addhunā.

Gacchato agataṃ disanti (đối với người đang đi đến phương xứ chưa được đi đến). Phương xứ chưa được đi đến được gọi là bất tử, là Nibbāna. Pháp ấy là sự tịch tịnh của tất cả các pháp hữu vi, sự từ bỏ tất cả các chấp thủ, sự đoạn tận của ái dục, sự ly tham, sự đoạn diệt, là Nibbāna. Phương xứ ấy là nơi chưa từng được đi đến, phương xứ ấy chưa từng được đi đến trong suốt khoảng thời gian dài lâu này.

‘‘Samatittikaṃ anavasesaṃ, telapattaṃ yathā parihareyya;

Evaṃ sacittamanurakkhe, patthayāno disaṃ agatapubbaṃ’’.

‘Như người ta mang đi bát dầu đầy đến miệng, không để sót lại; Cũng vậy, người đang mong mỏi phương xứ chưa từng được đi đến, nên hộ trì tâm của mình’.

Agatapubbaṃ disaṃ vajato gacchato abhikkamatoti – gacchato agataṃ disaṃ.

Đối với người đang tiến đến, đang đi, đang tiến lên phương xứ chưa từng được đi đến – (đó là ý nghĩa của câu) đối với người đang đi đến phương xứ chưa được đi đến.

Ye bhikkhu abhisambhaveti. Yeti ye parissaye abhisambhaveyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – ye bhikkhu abhisambhave.

Ye bhikkhu abhisambhaveti (vị tỳ khưu nào có thể chinh phục). Ở đây, ‘ye’ có nghĩa là: những hiểm nguy nào mà vị ấy nên chinh phục, nên chế ngự, nên vượt qua, nên làm cho cạn kiệt, nên nhiếp phục – (đó là ý nghĩa của câu) ye bhikkhu abhisambhave.

Pantamhi [Pg.376] sayanāsaneti. Ante pante pariyante selante vā vanante vā nadante vā udakante vā yattha na kasīyati na vapīyati, janantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāre senāsaneti – pantamhi sayanāsane.

Pantamhi sayanāsaneti (tại chỗ ở xa vắng). (Nghĩa là) tại nơi biên địa, xa vắng, xa xôi; hoặc ở bìa núi, hoặc ở bìa rừng, hoặc ở bờ sông, hoặc ở bờ nước; nơi mà người ta không cày cấy, không gieo trồng; vượt qua khỏi nơi ở của dân chúng, tại chỗ ở không phải là nơi lui tới của loài người – (đó là ý nghĩa của câu) pantamhi sayanāsane.

Tenāha thero sāriputto –

Do đó, Trưởng lão Sāriputta đã nói rằng –

‘‘Kati parissayā loke, gacchato agataṃ disaṃ;

Ye bhikkhu abhisambhave, pantamhi sayanāsane’’ti.

‘Có bao nhiêu hiểm nguy ở trong đời, đối với người đang đi đến phương xứ chưa được đi đến, mà vị tỳ khưu có thể chinh phục, tại chỗ ở xa vắng?’

196.

196.

Kyāssa byappathayo assu, kyāssassu idha gocarā;

Kāni sīlabbatānāssu, pahitattassa bhikkhuno.

Đối với vị tỳ khưu có tâm đã được gởi đi (tinh tấn), những lời nói của vị ấy nên như thế nào, những hành xứ của vị ấy ở đây nên như thế nào, những giới và hạnh của vị ấy nên là gì?

Kyāssa byappathayo assūti. Kīdisena byappathena samannāgato assa kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena kiṃpaṭibhāgenāti vacīpārisuddhiṃ pucchati. Katamā vacīpārisuddhi? Idha bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya, iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Catūhi vacīsucaritehi samannāgato catudosāpagataṃ vācaṃ bhāsati, bāttiṃsāya tiracchānakathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. Dasa kathāvatthūni katheti, seyyathidaṃ – appicchakathaṃ santuṭṭhikathaṃ pavivekakathaṃ asaṃsaggakathaṃ vīriyārambhakathaṃ sīlakathaṃ samādhikathaṃ paññākathaṃ vimuttikathaṃ vimuttiñāṇadassanakathaṃ satipaṭṭhānakathaṃ sammappadhānakathaṃ iddhipādakathaṃ indriyakathaṃ balakathaṃ bojjhaṅgakathaṃ maggakathaṃ phalakathaṃ nibbānakathaṃ katheti[Pg.377]. Vācāya yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṃvuto – ayaṃ vacīpārisuddhi. Edisāya vacīpārisuddhiyā samannāgato assāti – kyāssa byappathayo assu.

Kyāssa byappathayo assūti (những lời nói của vị ấy nên như thế nào?). (Nghĩa là) vị ấy nên thành tựu lời nói có tính chất như thế nào, có trạng thái như thế nào, có thể loại như thế nào, có phần nào? (Như vậy là) hỏi về khẩu thanh tịnh. Khẩu thanh tịnh là gì? Ở đây, vị tỳ khưu từ bỏ nói dối, từ bỏ việc nói dối; là người nói thật, liên hệ đến sự thật, vững chắc, đáng tin cậy, không lừa dối thế gian. Vị ấy từ bỏ lời nói đâm thọc, từ bỏ việc nói lời đâm thọc; nghe điều gì ở đây, không đi nói ở nơi kia để gây chia rẽ những người này; hoặc nghe điều gì ở nơi kia, không đi nói lại cho những người này để gây chia rẽ những người kia; như vậy, vị ấy là người hàn gắn những ai đã chia rẽ, hoặc là người củng cố những ai đã hòa hợp, ưa thích sự hòa hợp, vui thích trong sự hòa hợp, hoan hỷ trong sự hòa hợp, là người nói lời tạo ra sự hòa hợp. Vị ấy từ bỏ lời nói thô ác, từ bỏ việc nói lời thô ác; vị ấy nói những lời ôn hòa, dễ nghe, dễ thương, đi vào lòng người, lịch sự, được nhiều người ưa thích, được nhiều người quý mến. Vị ấy từ bỏ lời nói vô ích, từ bỏ việc nói lời vô ích; là người nói đúng lúc, nói đúng sự thật, nói lời có ý nghĩa, nói lời hợp pháp, nói lời hợp luật; là người nói lời đáng được ghi nhớ, có lý do hợp thời, có sự phân định, có liên quan đến mục đích. Vị ấy thành tựu bốn loại khẩu thiện hành, nói lời thoát khỏi bốn lỗi lầm. Vị ấy xa lìa, từ bỏ, tránh xa, thoát ra, giải thoát, hoàn toàn giải thoát, không liên hệ với ba mươi hai loại chuyện thế gian, sống với tâm không bị giới hạn. Vị ấy nói về mười đề tài câu chuyện, đó là: chuyện về ít ham muốn, chuyện về biết đủ, chuyện về sống độc cư, chuyện về không giao du, chuyện về tinh tấn, chuyện về giới, chuyện về định, chuyện về tuệ, chuyện về giải thoát, chuyện về giải thoát tri kiến, chuyện về Tứ Niệm Xứ, chuyện về Tứ Chánh Cần, chuyện về Tứ Thần Túc, chuyện về Ngũ Căn, chuyện về Ngũ Lực, chuyện về Thất Giác Chi, chuyện về Nibbāna. Vị ấy được chế ngự, được phòng hộ, được gìn giữ, được bảo vệ, được che chở, được trông nom, được thu thúc về lời nói – đây là khẩu thanh tịnh. Vị ấy nên thành tựu khẩu thanh tịnh như vậy – (đó là ý nghĩa của câu) kyāssa byappathayo assu.

Kyāssassu idha gocarāti. Kīdisena gocarena samannāgato assa kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena kiṃpaṭibhāgenāti gocaraṃ pucchati. Atthi gocaro, atthi agocaro.

Kyāssassu idha gocarāti (những hành xứ của vị ấy ở đây nên như thế nào?). (Nghĩa là) vị ấy nên thành tựu hành xứ có tính chất như thế nào, có trạng thái như thế nào, có thể loại như thế nào, có phần nào? (Như vậy là) hỏi về hành xứ. Có hành xứ (nên lui tới), và có phi hành xứ (không nên lui tới).

Katamo agocaro? Idhekacco vesiyāgocaro vā hoti, vidhavāgocaro vā hoti, thullakumārīgocaro vā hoti, paṇḍakagocaro vā hoti, bhikkhunīgocaro vā hoti, pānāgāragocaro vā hoti, saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṃsaggena. Yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitakāmāni aphāsukāmāni ayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati – ayaṃ vuccati agocaro.

Phi hành xứ là gì? Ở đây, có người có hành xứ là kỹ nữ, hoặc là góa phụ, hoặc là thiếu nữ lớn tuổi, hoặc là người ái nam ái nữ, hoặc là tỳ khưu ni, hoặc là quán rượu; vị ấy sống giao du với vua chúa, các đại thần, các người ngoại đạo, các đệ tử của người ngoại đạo, với sự giao du không thích hợp. Lại nữa, những gia đình nào không có đức tin, không có tịnh tín, không giống như bến nước, hay mắng nhiếc chửi rủa, không mong cầu lợi ích, không mong cầu hạnh phúc, không mong cầu sự an ổn, không mong cầu sự an toàn khỏi các ách cho các tỳ khưu, tỳ khưu ni, cận sự nam, cận sự nữ, vị ấy thân cận, giao du, thường xuyên lui tới những gia đình như vậy – đây được gọi là phi hành xứ.

Atha vā antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati, hatthiṃ olokento, assaṃ olokento, rathaṃ olokento, pattiṃ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārikāyo olokento, kumārake olokento, antarāpaṇaṃ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṃ olokento, adho olokento, disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati – ayampi vuccati agocaro.

Hoặc là, khi đã vào trong làng, đi trên đường, vị ấy đi không có sự thu thúc; nhìn ngắm voi, nhìn ngắm ngựa, nhìn ngắm xe, nhìn ngắm bộ binh, nhìn ngắm phụ nữ, nhìn ngắm đàn ông, nhìn ngắm thiếu nữ, nhìn ngắm thiếu niên, nhìn ngắm hàng quán, nhìn ngắm cửa nhà, nhìn lên, nhìn xuống, nhìn ngang nhìn dọc mà đi – đây cũng được gọi là phi hành xứ.

Atha vā cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ…pe… manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa na saṃvarāya paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṃ manindriye na saṃvaraṃ āpajjati – ayampi vuccati agocaro.

Hoặc là, sau khi thấy sắc bằng mắt, vị ấy trở thành người nắm giữ tướng chung, nắm giữ tướng riêng. Do nhân nào mà khi vị ấy sống không thu thúc ý căn, các pháp ác bất thiện là tham và ưu sẽ xâm nhập vào, vị ấy không thực hành để thu thúc ý căn ấy, không phòng hộ ý căn, không đạt đến sự thu thúc trong ý căn – đây cũng được gọi là phi hành xứ.

Yathā [Pg.378] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā iti, evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyutto hoti – ayampi vuccati agocaro.

Lại nữa, một số Sa-môn, Bà-la-môn, sau khi dùng các vật thực do tín thí cúng dường, họ sống chuyên tâm vào các loại trình diễn không thích hợp như vầy, tức là: múa, hát, nhạc, kịch, kể chuyện, vỗ tay, nhạc cụ gõ, đánh trống nồi, nhào lộn, múa rối, thổi sáo, rửa xương, đấu voi, đấu ngựa, đấu trâu, đấu bò, đấu dê, đấu cừu, chọi gà, chọi cút, đấu gậy, đấu quyền, đấu vật, duyệt binh, tập hợp quân đội, dàn trận, xem diễu binh, vân vân; vị ấy chuyên tâm vào các loại trình diễn không thích hợp như vậy – điều này cũng được gọi là phi hành xứ.

Pañcapi kāmaguṇā agocarā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘mā, bhikkhave, agocare caratha paravisaye. Agocare, bhikkhave, carataṃ paravisaye lacchati māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo’’ – ayampi vuccati agocaro.

Năm dục trưởng dưỡng cũng là phi hành xứ. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: 'Này các Tỳ khưu, chớ đi vào phi hành xứ, vào cảnh giới của kẻ khác. Này các Tỳ khưu, đối với những ai đi vào phi hành xứ, vào cảnh giới của kẻ khác, Ma vương sẽ có cơ hội, Ma vương sẽ có đối tượng. Này các Tỳ khưu, thế nào là phi hành xứ, là cảnh giới của kẻ khác đối với Tỳ khưu? Tức là năm dục trưởng dưỡng này. Năm loại nào? Các sắc pháp do nhãn thức nhận biết, khả ái, khả hỷ, khả ý, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục, có khả năng làm phát sinh tham ái; các thanh do nhĩ thức nhận biết... các hương do tỷ thức nhận biết... các vị do thiệt thức nhận biết... các xúc do thân thức nhận biết, khả ái, khả hỷ, khả ý, có hình tướng đáng yêu, liên hệ đến dục, có khả năng làm phát sinh tham ái. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là phi hành xứ, là cảnh giới của kẻ khác đối với Tỳ khưu' – điều này cũng được gọi là phi hành xứ.

Katamo gocaro? Idha bhikkhu na vesiyāgocaro hoti, na vidhavāgocaro hoti, na thullakumārīgocaro hoti, na paṇḍakagocaro hoti, na bhikkhunīgocaro hoti, na pānāgāragocaro hoti, asaṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṃsaggena. Yāni vā pana tāni kulāni saddhāni pasannāni opānabhūtāni kāsāvapajjotāni isivātapaṭivātāni atthakāmāni hitakāmāni phāsukāmāni yogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati – ayampi vuccati gocaro.

Thế nào là hành xứ? Ở đây, vị Tỳ khưu không có hành xứ là kỹ nữ, không có hành xứ là góa phụ, không có hành xứ là thiếu nữ quá lứa, không có hành xứ là người ái nam ái nữ, không có hành xứ là Tỳ khưu ni, không có hành xứ là quán rượu; vị ấy sống không giao du với các vua chúa, các đại thần, các ngoại đạo, các đệ tử ngoại đạo bằng sự giao du không thích hợp. Lại nữa, những gia đình nào có đức tin, có lòng tịnh tín, như bến nước, rực rỡ bởi màu y ca-sa, có gió thổi qua lại của các bậc ẩn sĩ, mong cầu lợi ích, mong cầu hạnh phúc, mong cầu sự an ổn, mong cầu sự an ổn khỏi các ách phược cho các Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ, vị ấy thân cận, giao du, thường xuyên lui tới những gia đình như vậy – điều này cũng được gọi là hành xứ.

Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ olokento, na rathaṃ olokento, na pattiṃ olokento…pe… na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati – ayampi vuccati gocaro.

Hoặc là, vị Tỳ khưu khi đi vào trong làng, đi trên đường, vị ấy đi một cách có thu thúc, không nhìn ngó voi, không nhìn ngó ngựa, không nhìn ngó xe, không nhìn ngó bộ binh... vân vân... đi mà không nhìn ngó các phương và các hướng phụ – điều này cũng được gọi là hành xứ.

Atha [Pg.379] vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti…pe… manindriye saṃvaraṃ āpajjati – ayampi vuccati gocaro.

Hoặc là, vị Tỳ khưu sau khi thấy sắc bằng mắt, không nắm giữ tướng chung... vân vân... thực hành sự thu thúc trong ý căn – điều này cũng được gọi là hành xứ.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ ananuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ…pe… anīkadassanaṃ iti vā iti, evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti – ayampi vuccati gocaro.

Lại nữa, một số Sa-môn, Bà-la-môn, sau khi dùng các vật thực do tín thí cúng dường, họ sống không chuyên tâm vào các loại trình diễn không thích hợp như vầy, tức là: múa, hát, nhạc... vân vân... xem diễu binh, vân vân; vị ấy từ bỏ các loại trình diễn không thích hợp như vậy – điều này cũng được gọi là hành xứ.

Cattāropi satipaṭṭhānā gocaro. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye. Gocare, bhikkhave, carataṃ sake pettike visaye na lacchati māro otāraṃ, na lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo? Yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu…pe. … citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo – ayampi vuccati gocaro. Edisena gocarena samannāgato assā’’ti – kyāssassu idha gocarā.

Bốn niệm xứ cũng là hành xứ. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: 'Này các Tỳ khưu, hãy đi trong hành xứ của mình, trong cảnh giới của tổ tiên. Này các Tỳ khưu, đối với những ai đi trong hành xứ của mình, trong cảnh giới của tổ tiên, Ma vương sẽ không có cơ hội, Ma vương sẽ không có đối tượng. Này các Tỳ khưu, thế nào là hành xứ, là cảnh giới của tổ tiên của Tỳ khưu? Tức là bốn niệm xứ này. Bốn loại nào? Ở đây, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân, ...quán thọ trên các thọ..., ...quán tâm trên tâm..., sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là hành xứ, là cảnh giới của tổ tiên của Tỳ khưu – điều này cũng được gọi là hành xứ. Vị ấy nên được trang bị hành xứ như vậy' – (để trả lời câu hỏi) 'Hành xứ của vị ấy ở đây là gì?'

Kāni sīlabbatānāssūti. Kīdisena sīlabbatena samannāgato assa kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena kiṃpaṭibhāgenāti sīlabbatapārisuddhiṃ pucchati. Katamā sīlabbatapārisuddhi? Atthi sīlañceva vatañca, atthi vataṃ na sīlaṃ. Katamaṃ sīlañceva vatañca? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yo tattha saññamo saṃvaro avītikkamo – idaṃ sīlaṃ. Yaṃ samādānaṃ – taṃ vataṃ. Saṃvaraṭṭhena sīlaṃ, samādānaṭṭhena vataṃ – idaṃ vuccati sīlañceva vatañca.

Câu 'Giới và hạnh của vị ấy là gì?' có nghĩa là: Vị ấy nên được trang bị giới và hạnh như thế nào, có trạng thái nào, có loại nào, có phần nào? Tức là hỏi về sự thanh tịnh của giới và hạnh. Thế nào là sự thanh tịnh của giới và hạnh? Có cái vừa là giới vừa là hạnh, có cái là hạnh mà không phải là giới. Thế nào là cái vừa là giới vừa là hạnh? Ở đây, vị Tỳ khưu có giới, sống được thu thúc bởi sự thu thúc của Pātimokkha, đầy đủ oai nghi và hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong những lỗi nhỏ nhặt, thọ trì và học tập trong các học giới. Ở đó, sự chế ngự, sự thu thúc, sự không vi phạm nào, đó là giới. Sự thọ trì nào, đó là hạnh. Là giới vì có ý nghĩa thu thúc, là hạnh vì có ý nghĩa thọ trì – điều này được gọi là vừa là giới vừa là hạnh.

Katamaṃ vataṃ na sīlaṃ? Aṭṭha dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ, piṇḍapātikaṅgaṃ, paṃsukūlikaṅgaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ, nesajjikaṅgaṃ, yathāsanthatikaṅgaṃ – idaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. Vīriyasamādānampi vuccati vataṃ na sīlaṃ. Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ, yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti [Pg.380] – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ.

Thế nào là hạnh mà không phải là giới? Tám pháp đầu-đà – hạnh ở rừng, hạnh khất thực, hạnh mặc y phấn tảo, hạnh tam y, hạnh khất thực theo thứ tự, hạnh không ăn thêm sau khi đã thôi, hạnh ngồi, hạnh ở chỗ nào cũng được – điều này được gọi là hạnh mà không phải là giới. Sự thọ trì tinh tấn cũng được gọi là hạnh mà không phải là giới. (Như khi vị ấy quyết tâm rằng:) 'Dầu cho chỉ còn lại da, gân, và xương, thịt và máu trong thân có khô cạn đi, nếu chưa đạt được điều gì có thể đạt được bằng sức lực, năng lực, tinh tấn, nỗ lực của con người, thì sẽ không có sự dừng lại của tinh tấn' – vị ấy sách tấn, quyết tâm. Sự thọ trì tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh mà không phải là giới.

‘‘Nāsissaṃ na pivissāmi, vihārato na nikkhame ;

Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate’’ti.

'Ta sẽ không ăn, sẽ không uống, sẽ không ra khỏi tịnh xá; cũng sẽ không ngả lưng, khi mũi tên ái dục chưa được nhổ ra'.

Cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi… na tāvāhaṃ imamhā caṅkamā orohissāmi… vihārā nikkhamissāmi… aḍḍhayogā nikkhamissāmi… pāsādā nikkhamissāmi… hammiyā… guhāya… leṇā… kuṭiyā… kūṭāgārā… aṭṭā… māḷā… uddaṇḍā… upaṭṭhānasālāya… maṇḍapā… rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Imasmiññeva pubbaṇhasamayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Imasmiññeva majjhanhikasamayaṃ… sāyanhasamayaṃ … purebhattaṃ… pacchābhattaṃ… purimayāmaṃ… majjhimayāmaṃ… pacchimayāmaṃ… kāḷe… juṇhe… vasse… hemante… gimhe… purime vayokhandhe… majjhime vayokhandhe… pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti – cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ – ayaṃ sīlabbatapārisuddhi. Edisāya sīlabbatapārisuddhiyā samannāgato assāti – kāni sīlabbatānāssu.

Vị ấy nỗ lực, thiết lập tâm. Sự thực hành tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh nguyện, không phải là giới. ‘Chừng nào tâm của ta chưa được giải thoát khỏi các lậu hoặc do không còn chấp thủ, chừng ấy ta sẽ không rời khỏi thế ngồi kiết-già này’ – vị ấy nỗ lực, thiết lập tâm. Sự thực hành tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh nguyện, không phải là giới. ‘Chừng nào tâm của ta chưa được giải thoát khỏi các lậu hoặc do không còn chấp thủ, chừng ấy ta sẽ không đứng lên khỏi chỗ ngồi này… chừng ấy ta sẽ không đi xuống khỏi nơi kinh hành này… sẽ không đi ra khỏi ngôi tịnh xá… sẽ không đi ra khỏi ngôi nhà một mái… sẽ không đi ra khỏi ngôi lầu đài… khỏi lầu son… khỏi hang động… khỏi sơn động… khỏi cái am… khỏi ngôi nhà có nóc nhọn… khỏi vọng gác… khỏi sảnh đường… khỏi nhà trống… khỏi trai đường… khỏi nhà मंडप… sẽ không đi ra khỏi gốc cây’ – vị ấy nỗ lực, thiết lập tâm. Sự thực hành tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh nguyện, không phải là giới. ‘Ngay trong buổi sáng hôm nay, ta sẽ thành tựu, sẽ hoàn thành, sẽ chứng đắc, sẽ tiếp xúc, sẽ chứng ngộ Thánh pháp’ – vị ấy nỗ lực, thiết lập tâm. Sự thực hành tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh nguyện, không phải là giới. ‘Ngay trong buổi trưa hôm nay… buổi chiều… trước bữa ăn… sau bữa ăn… canh đầu… canh giữa… canh cuối… trong kỳ hắc nguyệt… trong kỳ bạch nguyệt… trong mùa mưa… trong mùa đông… trong mùa hạ… trong giai đoạn đầu của tuổi tác… trong giai đoạn giữa của tuổi tác… trong giai đoạn cuối của tuổi tác, ta sẽ thành tựu, sẽ hoàn thành, sẽ chứng đắc, sẽ tiếp xúc, sẽ chứng ngộ Thánh pháp’ – vị ấy nỗ lực, thiết lập tâm. Sự thực hành tinh tấn như vậy cũng được gọi là hạnh nguyện, không phải là giới – đây là sự trong sạch của giới và hạnh nguyện. Vị ấy nên là người thành tựu sự trong sạch của giới và hạnh nguyện như thế – (đây là ý nghĩa của) ‘những giới và hạnh nguyện nào của vị ấy?’.

Pahitattassa bhikkhunoti. Pahitattassāti āraddhavīriyassa thāmagatassa daḷhaparakkamassa anikkhittacchandassa anikkhittadhurassa kusalesu dhammesu. Atha vā pesitattassa yassatthāya pesito attatthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti pesitattassa, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti pesitattassa, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti pesitattassa, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti pesitattassa [Pg.381] …pe… ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti pesitattassa, ‘‘avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti pesitattassa…pe… ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti pesitattassa, ‘‘idaṃ dukkha’’nti pesitattassa…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti pesitattassa, ‘‘ime āsavā’’ti pesitattassa…pe… ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti pesitattassa, ‘‘ime dhammā abhiññeyyā’’ti pesitattassa…pe… ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti pesitattassa, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ… catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa, ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pesitattassa. Bhikkhunoti puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhunoti – pahitattassa bhikkhuno.

Của vị tỳ khưu có tự thân đã được sai đi (pahitattassa bhikkhuno) là như sau: Của vị có tự thân đã được sai đi (pahitattassa) có nghĩa là của vị có tinh tấn đã được khởi sự, có sức mạnh, có sự nỗ lực kiên cố, không từ bỏ ý muốn, không từ bỏ gánh nặng trong các thiện pháp. Hoặc là, của vị có tự thân đã được hiến dâng (pesitattassa) vì mục đích mà tự thân đã được hiến dâng, trong lợi ích của bản thân, trong phương pháp, trong đặc tính, trong nguyên nhân, và trong phải và không phải trường hợp. Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường.’ Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ.’ Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Tất cả các pháp là vô ngã.’ Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi.’ ... Tóm tắt ... Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Do sanh làm duyên, già và chết (sanh khởi).’ Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Do vô minh diệt, các hành diệt.’ ... Tóm tắt ... Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Do sanh diệt, già và chết diệt.’ Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Đây là khổ.’ ... Tóm tắt ... Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ.’ Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Đây là các lậu hoặc.’ ... Tóm tắt ... Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Đây là con đường đưa đến sự diệt tận các lậu hoặc.’ Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Các pháp này cần được thắng tri.’ ... Tóm tắt ... Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Các pháp này cần được chứng ngộ.’ Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét) sự sanh khởi và sự diệt tận, vị ngọt, sự nguy hại, và sự thoát ly của sáu xứ xúc. Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét) ... của năm uẩn thủ ... của bốn đại chủng. Của vị có tự thân đã được hiến dâng (với sự quán xét rằng): ‘Bất cứ cái gì có bản chất sanh khởi, tất cả cái đó đều có bản chất diệt tận.’ Của vị tỳ khưu (bhikkhuno) có nghĩa là của vị tỳ khưu là phàm phu thiện hoặc của vị tỳ khưu là bậc hữu học – (đây là ý nghĩa của) của vị tỳ khưu có tự thân đã được sai đi.

Tenāha thero sāriputto –

Do đó, Trưởng lão Sāriputta đã nói rằng –

‘‘Kyāssa byappathayo assu, kyāssassu idha gocarā;

Kāni sīlabbatānāssu, pahitattassa bhikkhuno’’ti.

‘Những nỗ lực nào của vị ấy nên có, những hành xứ nào của vị ấy nên có ở đây? Những giới và hạnh nguyện nào nên có, của vị tỳ khưu có tự thân đã được sai đi?’

197.

197.

Kaṃ so sikkhaṃ samādāya, ekodi nipako sato;

Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano.

Vị ấy nên thực hành học giới nào, là người chuyên nhất, trí tuệ, chánh niệm, để loại bỏ cấu uế của tự thân, như người thợ bạc (loại bỏ cặn bã) của bạc?

Kaṃ so sikkhaṃ samādāyāti kaṃ so sikkhaṃ ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti – kaṃ so sikkhaṃ samādāya.

Vị ấy nên thực hành học giới nào (kaṃ so sikkhaṃ samādāya) có nghĩa là: Vị ấy nên thực hành học giới nào, sau khi thọ nhận, sau khi thọ nhận một cách tốt đẹp, sau khi thực hành, sau khi thực hành một cách tốt đẹp, sau khi nắm giữ, sau khi xem xét, sau khi hướng tâm đến? – (đây là ý nghĩa của) vị ấy nên thực hành học giới nào.

Ekodi nipako satoti. Ekodīti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ…pe… sammāsamādhi. Nipakoti nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato. So vuccati satoti – sato. Kaṃ so sikkhaṃ samādāyāti adhisīlasikkhaṃ pucchati. Ekodīti adhicittasikkhaṃ pucchati. Nipakoti adhipaññāsikkhaṃ pucchati. Satoti pārisuddhiṃ pucchatīti – kaṃ so sikkhaṃ samādāya, ekodi nipako sato.

Là người chuyên nhất, trí tuệ, chánh niệm (ekodi nipako sato) là như sau: Chuyên nhất (ekodi) có nghĩa là có tâm chuyên nhất, có tâm không phân tán, có ý không dao động, là sự vắng lặng, là định quyền, là định lực, ... tóm tắt ... là chánh định. Trí tuệ (nipako) có nghĩa là người có trí tuệ, là bậc hiền trí, là người có tuệ, là người có giác, là người có trí, là người có tuệ phân tích, là người có tuệ quán. Chánh niệm (sato) có nghĩa là có chánh niệm do bốn lý do – là người có chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán thân trên thân; là người có chánh niệm khi tu tập ... trên các cảm thọ ... trên tâm ... niệm xứ quán pháp trên các pháp. Vị ấy được gọi là người có chánh niệm – (đây là ý nghĩa của) chánh niệm. ‘Vị ấy nên thực hành học giới nào’ là hỏi về tăng thượng giới học. ‘Chuyên nhất’ là hỏi về tăng thượng tâm học. ‘Trí tuệ’ là hỏi về tăng thượng tuệ học. ‘Chánh niệm’ là hỏi về sự trong sạch (của niệm) – (đây là ý nghĩa của) vị ấy nên thực hành học giới nào, là người chuyên nhất, trí tuệ, chánh niệm.

Kammāro [Pg.382] rajatasseva, niddhame malamattanoti. Kammāro vuccati suvaṇṇakāro, rajataṃ vuccati jātarūpaṃ. Yathā suvaṇṇakāro jātarūpassa oḷārikampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati, majjhimakampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati, sukhumakampi malaṃ dhamati sandhamati niddhamati; evameva bhikkhu attano oḷārikepi kilese dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti, majjhimakepi kilese… sukhumakepi kilese dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.

Như người thợ bạc (loại bỏ cặn bã) của bạc, nên loại bỏ cấu uế của tự thân (kammāro rajatasseva, niddhame malamattano) là như sau: Người thợ vàng được gọi là kammāro, vàng được gọi là rajataṃ. Giống như người thợ vàng thổi, thổi mạnh, thổi sạch cả cặn bã thô của vàng; thổi, thổi mạnh, thổi sạch cả cặn bã trung bình; thổi, thổi mạnh, thổi sạch cả cặn bã vi tế; cũng tương tự như thế, vị tỳ khưu thổi, thổi mạnh, thổi sạch, từ bỏ, loại trừ, chấm dứt, đưa đến sự không còn tồn tại cả những phiền não thô của tự thân; cả những phiền não trung bình… cả những phiền não vi tế, vị ấy thổi, thổi mạnh, thổi sạch, từ bỏ, loại trừ, chấm dứt, đưa đến sự không còn tồn tại.

Atha vā bhikkhu attano rāgamalaṃ dosamalaṃ mohamalaṃ mānamalaṃ diṭṭhimalaṃ kilesamalaṃ duccaritamalaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.

Hoặc là, vị tỳ khưu thổi bay, thổi bay kỹ lưỡng, thổi bay hoàn toàn, từ bỏ, loại trừ, làm cho biến mất, làm cho không còn hiện hữu cấu uế tham, cấu uế sân, cấu uế si, cấu uế mạn, cấu uế tà kiến, cấu uế phiền não, cấu uế ác hạnh của bản thân, là các pháp làm cho mù quáng, làm cho không có mắt, làm cho không có trí, ngăn che trí tuệ, thuộc phe phái của sự hủy hoại, không đưa đến Níp-bàn.

Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhiṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti. Sammāsaṅkappena micchāsaṅkappaṃ…pe… sammāvācāya micchāvācaṃ… sammākammantena micchākammantaṃ… sammāājīvena micchāājīvaṃ… sammāvāyāmena micchāvāyāmaṃ… sammāsatiyā micchāsatiṃ… sammāsamādhinā micchāsamādhiṃ… sammāñāṇena micchāñāṇaṃ… sammāvimuttiyā micchāvimuttiṃ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti.

Hoặc là, vị ấy thổi bay, thổi bay kỹ lưỡng, thổi bay hoàn toàn, từ bỏ, loại trừ, làm cho biến mất, làm cho không còn hiện hữu tà kiến bằng chánh kiến. Vị ấy thổi bay ... tà tư duy bằng chánh tư duy ... tà ngữ bằng chánh ngữ ... tà nghiệp bằng chánh nghiệp ... tà mạng bằng chánh mạng ... tà tinh tấn bằng chánh tinh tấn ... tà niệm bằng chánh niệm ... tà định bằng chánh định ... tà trí bằng chánh trí ... vị ấy thổi bay, thổi bay kỹ lưỡng, thổi bay hoàn toàn, từ bỏ, loại trừ, làm cho biến mất, làm cho không còn hiện hữu tà giải thoát bằng chánh giải thoát.

Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilese sabbe duccarite sabbe darathe sabbe pariḷāhe sabbe santāpe sabbākusalābhisaṅkhāre dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gametīti – kammāro rajatasseva niddhame malamattano.

Hoặc là, vị ấy thổi bay, thổi bay kỹ lưỡng, thổi bay hoàn toàn, từ bỏ, loại trừ, làm cho biến mất, làm cho không còn hiện hữu tất cả phiền não, tất cả ác hạnh, tất cả sự phiền muộn, tất cả sự nóng nảy, tất cả sự thiêu đốt, tất cả các hành bất thiện bằng Thánh đạo Tám ngành. Như thế là ý nghĩa của câu: ‘Như người thợ bạc thổi sạch cấu uế của chính mình.’

Tenāha thero sāriputto –

Do đó, Trưởng lão Sāriputta đã nói rằng –

‘‘Kaṃ so sikkhaṃ samādāya, ekodi nipako sato;

Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano’’ti.

“Vị ấy đã thọ trì học giới nào, được nhất tâm, khôn khéo, chánh niệm; như người thợ bạc thổi sạch, cấu uế của chính mình?”

198.

198.

Vijigucchamānassa yadidaṃ phāsu, [sāriputtāti bhagavā]Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve;

Sambodhikāmassa yathānudhammaṃ, taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

Này Sāriputta, đối với người có sự ghê tởm, người lui tới chỗ ở và chỗ nằm trống vắng, người có mong muốn giác ngộ, có sự thoải mái nào phù hợp với pháp, Ta sẽ tuyên thuyết điều ấy cho các ngươi đúng theo sự hiểu biết.

Vijigucchamānassa [Pg.383] yadidaṃ phāsūti. Vijigucchamānassāti jātiyā vijigucchamānassa, jarāya… byādhinā… maraṇena… sokehi … paridevehi… dukkhehi… domanassehi… upāyāsehi…pe… diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchamānassa aṭṭīyamānassa harāyamānassāti – vijigucchamānassa. Yadidaṃ phāsūti yaṃ phāsuvihāraṃ taṃ kathayissāmi. Katamo phāsuvihāro? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nibbānañca nibbānagāminī ca paṭipadā – ayaṃ phāsuvihāroti – vijigucchamānassa yadidaṃ phāsu.

‘Đối với người có sự ghê tởm, có sự thoải mái nào.’ ‘Người có sự ghê tởm’ có nghĩa là người có sự ghê tởm đối với sanh, có sự ghê tởm đối với già... bệnh... chết... sầu... bi... khổ... ưu... não... người có sự ghê tởm, khổ não, hổ thẹn đối với sự đau khổ do tai họa của tà kiến. Như thế là ‘người có sự ghê tởm.’ ‘Có sự thoải mái nào’ có nghĩa là Ta sẽ nói về sự an trú thoải mái nào. Sự an trú thoải mái là gì? Là chánh đạo, là thuận đạo, là đạo không đối nghịch, là đạo không mâu thuẫn, là đạo thuận theo mục đích, là đạo thuận theo các pháp, là sự thực hành viên mãn các giới, là sự hộ trì các căn, là sự biết tiết độ trong ăn uống, là sự thực hành tỉnh thức, là chánh niệm và tỉnh giác, là bốn niệm xứ, là bốn chánh cần, là bốn như ý túc, là năm căn, là năm lực, là bảy giác chi, là Thánh đạo Tám ngành, và là Níp-bàn và con đường đưa đến Níp-bàn. Đây là sự an trú thoải mái. Như thế là ‘đối với người có sự ghê tởm, có sự thoải mái nào.’

Sāriputtāti bhagavāti. Taṃ theraṃ nāmenālapati. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ āruppasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhiññāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā[Pg.384]; bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ; vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – sāriputtāti bhagavā.

‘Này Sāriputta, Đức Thế Tôn.’ Ngài gọi vị Trưởng lão bằng tên. ‘Thế Tôn’ là từ ngữ tôn kính. Hơn nữa, vì đã bẻ gãy tham nên là Thế Tôn, vì đã bẻ gãy sân nên là Thế Tôn, vì đã bẻ gãy si nên là Thế Tôn, vì đã bẻ gãy mạn nên là Thế Tôn, vì đã bẻ gãy tà kiến nên là Thế Tôn, vì đã bẻ gãy gai góc nên là Thế Tôn, vì đã bẻ gãy phiền não nên là Thế Tôn. Vì đã phân tích, phân chia, phân loại pháp bảo nên là Thế Tôn. Vì đã chấm dứt các cõi hữu nên là Thế Tôn. Vì đã tu tập thân, tu tập giới, tu tập tâm, tu tập tuệ nên là Thế Tôn. Hoặc, vì Đức Thế Tôn đã lui tới các trú xứ trong rừng, nơi hoang vắng, hẻo lánh, ít tiếng động, không ồn ào, vắng người, kín đáo cho con người, thích hợp cho việc độc cư nên là Thế Tôn. Hoặc, vì Đức Thế Tôn là người có phần về y, vật thực khất thực, trú xứ, dược phẩm trị bệnh và các vật dụng nên là Thế Tôn. Hoặc, vì Đức Thế Tôn là người có phần về nghĩa vị, pháp vị, giải thoát vị, về tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ nên là Thế Tôn. Hoặc, vì Đức Thế Tôn là người có phần về bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn định vô sắc nên là Thế Tôn. Hoặc, vì Đức Thế Tôn là người có phần về tám giải thoát, tám thắng xứ, chín định tuần tự trú nên là Thế Tôn. Hoặc, vì Đức Thế Tôn là người có phần về mười tưởng tu tập, mười định biến xứ, định niệm hơi thở vô ra, định bất tịnh nên là Thế Tôn. Hoặc, vì Đức Thế Tôn là người có phần về bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo Tám ngành nên là Thế Tôn. Hoặc, vì Đức Thế Tôn là người có phần về mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn tuệ phân tích, sáu thắng trí, sáu pháp của bậc Phật nên là Thế Tôn. Danh xưng ‘Thế Tôn’ này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh em đặt, không phải do chị em đặt, không phải do bạn bè thân hữu đặt, không phải do quyến thuộc huyết thống đặt, không phải do Sa-môn, Bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt; đây là danh xưng được chế định, được chứng ngộ vào lúc giải thoát dưới cội Bồ-đề cùng với sự chứng đắc toàn giác trí, đó là ‘Thế Tôn.’ Như thế là ‘Này Sāriputta, Đức Thế Tôn.’

Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato veti. Āsanaṃ vuccati yattha nisīdati – mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. Sayanaṃ vuccati senāsanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā. Taṃ sayanāsanaṃ asappāyarūpadassanena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyasaddassavanena…pe… asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ. Taṃ sayanāsanaṃ sevato nisevato saṃsevato paṭisevatoti – rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve.

Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve (thường lui tới chỗ ở và chỗ ngồi trống vắng). Āsanaṃ (chỗ ngồi) được gọi là nơi người ấy ngồi – giường, ghế, nệm, chiếu, tấm da, thảm cỏ, thảm lá, thảm rơm. Sayanaṃ (chỗ ở) được gọi là sàng tọa, tịnh xá, nhà một mái, lầu đài, lầu son, hang động. Chỗ ở và chỗ ngồi ấy là trống vắng, thanh vắng, đặc biệt thanh vắng do (không có) việc nhìn thấy các sắc không thích hợp, do (không có) việc nghe thấy các tiếng không thích hợp... v.v... là trống vắng, thanh vắng, đặc biệt thanh vắng khỏi năm dục trưởng dưỡng không thích hợp. Đối với người thường lui tới, thường xuyên lui tới, khéo lui tới, lui tới nhiều lần chỗ ở và chỗ ngồi ấy – (đây là ý nghĩa của) rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve.

Sambodhikāmassa yathānudhammanti. Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ…pe… dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Taṃ sambodhiṃ bujjhitukāmassa anubujjhitukāmassa paṭibujjhitukāmassa sambujjhitukāmassa adhigantukāmassa phassitukāmassa sacchikātukāmassāti – sambodhikāmassa.

Sambodhikāmassa yathānudhammanti (đối với người mong cầu sự giác ngộ, một cách tùy pháp). Sambodhi (giác ngộ) được gọi là trí tuệ trong bốn đạo: là tuệ, tuệ quyền, tuệ lực... v.v... trạch pháp giác chi, sự thẩm sát, tuệ quán, chánh kiến. Đối với người mong muốn giác ngộ, mong muốn tùy giác, mong muốn liễu tri, mong muốn chánh giác, mong muốn chứng đạt, mong muốn xúc chứng, mong muốn tự mình chứng ngộ sự giác ngộ ấy – (đây là ý nghĩa của) sambodhikāmassa (đối với người mong cầu sự giác ngộ).

Yathānudhammanti katame bodhiyā anudhammā? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ – ime vuccanti bodhiyā anudhammā. Atha vā catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāge vipassanā – ime vuccanti bodhiyā anudhammāti – sambodhikāmassa yathānudhammaṃ.

Yathānudhammanti (một cách tùy pháp). Những pháp nào là tùy pháp của sự giác ngộ? Chánh hạnh, thuận hạnh, vô nghịch hạnh, vô vi nghịch hạnh, tùy nghĩa hạnh, pháp tùy pháp hạnh, sự viên mãn trong các giới, sự hộ trì các căn, sự tiết độ trong ăn uống, sự chuyên tâm cảnh giác, chánh niệm tỉnh giác – những điều này được gọi là tùy pháp của sự giác ngộ. Hoặc là, tuệ quán trong giai đoạn đầu của bốn đạo – những điều này được gọi là tùy pháp của sự giác ngộ – (đây là ý nghĩa của) sambodhikāmassa yathānudhammaṃ (đối với người mong cầu sự giác ngộ, một cách tùy pháp).

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānanti. Tanti bodhiyā anudhammaṃ. Pavakkhāmīti pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmi. Yathā pajānanti yathā pajānaṃ yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto na itihitihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ, taṃ kathayissāmīti – taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānanti (Ta sẽ nói cho ngươi điều ấy, như người ta biết). Taṃ (điều ấy) là tùy pháp của sự giác ngộ. Pavakkhāmi (Ta sẽ nói) nghĩa là: Ta sẽ nói, Ta sẽ nói rõ, Ta sẽ chỉ dạy, Ta sẽ thuyết giảng, Ta sẽ trình bày, Ta sẽ thiết lập, Ta sẽ khai mở, Ta sẽ phân tích, Ta sẽ làm cho rõ ràng, Ta sẽ hiển thị. Yathā pajānanti (như người ta biết) nghĩa là: như người biết, như người đang biết, đang hiểu rõ, đang thắng tri, đang liễu tri, đang thông đạt; không phải do truyền khẩu, không phải do truyền thống, không phải do kế thừa, không phải do y cứ tạng điển, không phải do lý luận, không phải do suy diễn, không phải do cân nhắc hình tướng, không phải do kham nhẫn theo tri kiến đã thẩm xét, mà là pháp được tự mình thắng tri, được tự thân chứng nghiệm, Ta sẽ nói pháp ấy – (đây là ý nghĩa của) taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

Tenāha bhagavā –

Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Vijigucchamānassa [Pg.385] yadidaṃ phāsu, [sāriputtāti bhagavā]Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve;

Sambodhikāmassa yathānudhammaṃ, taṃ te pavakkhāmi yathā pajāna’’nti.

“Đối với người đang nhàm chán, điều này là thoải mái, [này Sāriputta, đức Thế Tôn phán] là thường lui tới chỗ ở và chỗ ngồi trống vắng; đối với người mong cầu sự giác ngộ, một cách tùy pháp, Ta sẽ nói cho ngươi điều ấy, như người ta biết.”

199.

199.

Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye, bhikkhu sato sapariyantacārī;

Ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapānaṃ, manussaphassānaṃ catuppadānaṃ.

“Bậc trí không nên sợ hãi năm nỗi sợ, vị tỳ khưu chánh niệm, sống trong giới hạn; (đó là) ruồi muỗi và côn trùng bay, các loài bò sát, sự xúc chạm của con người, và các loài bốn chân.”

Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāyeti. Dhīroti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Dhīro pañcannaṃ bhayānaṃ na bhāyeyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti – pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye.

Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāyeti (bậc trí không nên sợ hãi năm nỗi sợ). Dhīroti (bậc trí) là người hiền trí, bậc hiền triết, người có trí tuệ, người có giác tuệ, người có tri kiến, người sáng suốt, người thông tuệ. Bậc trí không nên sợ hãi, không nên run sợ, không nên kinh hãi, không nên hoảng hốt, không nên khiếp sợ năm nỗi sợ, không nên rơi vào sự kinh hoàng; vị ấy nên là người không sợ hãi, không kinh ngạc, không run rẩy, không bỏ chạy, nên trú với sự sợ hãi và kinh hoàng đã được đoạn trừ, với sự dựng tóc gáy đã biến mất – (đây là ý nghĩa của) pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye.

Bhikkhu sato sapariyantacārīti. Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. Satoti catūhi kāraṇehi sato – kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu…pe… citte… dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato – so vuccati sato. Sapariyantacārīti cattāro pariyantā – sīlasaṃvarapariyanto, indriyasaṃvarapariyanto, bhojane mattaññutāpariyanto, jāgariyānuyogapariyanto.

Bhikkhu sato sapariyantacārīti (vị tỳ khưu chánh niệm, sống trong giới hạn). Bhikkhūti (tỳ khưu) là vị tỳ khưu thiện phàm phu hoặc vị tỳ khưu hữu học. Satoti (chánh niệm) là có chánh niệm do bốn lý do – có chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán thân trên thân, (quán) thọ... v.v... (quán) tâm... có chánh niệm khi tu tập niệm xứ quán pháp trên các pháp – vị ấy được gọi là người có chánh niệm. Sapariyantacārīti (sống trong giới hạn) là có bốn giới hạn – giới hạn của sự phòng hộ giới, giới hạn của sự phòng hộ các căn, giới hạn của sự tiết độ trong ăn uống, giới hạn của sự chuyên tâm cảnh giác.

Katamo sīlasaṃvarapariyanto? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Antopūtibhāvaṃ paccavekkhamāno anto sīlasaṃvarapariyante carati, mariyādaṃ na bhindati – ayaṃ sīlasaṃvarapariyanto.

Giới hạn của sự phòng hộ giới là gì? Ở đây, vị tỳ khưu có giới, trú với sự phòng hộ của giới bổn Pātimokkha, đầy đủ oai nghi và hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong các lỗi nhỏ nhặt, chấp nhận và tu học trong các học giới. Quán xét tình trạng thối rữa bên trong, vị ấy hành xử trong giới hạn của sự phòng hộ giới, không phá vỡ ranh giới – đây là giới hạn của sự phòng hộ giới.

Katamo indriyasaṃvarapariyanto? Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ…pe… cakkhundriye saṃvaraṃ [Pg.386] āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ susaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Ādittapariyāyaṃ paccavekkhamāno anto indriyasaṃvarapariyante carati, mariyādaṃ na bhindati – ayaṃ indriyasaṃvarapariyanto.

Giới hạn của sự phòng hộ các căn là gì? Ở đây, vị tỳ khưu sau khi thấy sắc bằng mắt thì không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng. Do nhân nào... v.v... vị ấy thực hành sự phòng hộ nhãn căn. Sau khi nghe tiếng bằng tai... sau khi ngửi hương bằng mũi... sau khi nếm vị bằng lưỡi... sau khi cảm nhận xúc bằng thân... sau khi biết pháp bằng ý thì không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng. Do nhân nào, nếu vị ấy trú với ý căn không được phòng hộ, các pháp bất thiện, xấu ác là tham ái và ưu phiền sẽ tuôn chảy vào, vị ấy thực hành để phòng hộ ý căn, hộ trì ý căn, đạt đến sự phòng hộ trong ý căn. Quán xét bài kinh về sự bốc cháy, vị ấy hành xử trong giới hạn của sự phòng hộ các căn, không phá vỡ ranh giới – đây là giới hạn của sự phòng hộ các căn.

Katamo bhojane mattaññutāpariyanto? Idha bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. Akkhabbhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṃsūpamaṃ paccavekkhamāno anto bhojane mattaññutāpariyante carati, mariyādaṃ na bhindati – ayaṃ bhojane mattaññutāpariyanto.

Thế nào là giới hạn của sự tiết độ trong ăn uống? Ở đây, vị tỳ khưu, sau khi suy xét một cách như lý, thọ dụng vật thực không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang sức, không phải để làm đẹp, mà chỉ để cho thân này được duy trì, được bảo dưỡng, để chấm dứt sự khổ não (do đói khát), và để hỗ trợ cho phạm hạnh. (Vị ấy suy xét rằng:) 'Như vậy, ta sẽ dập tắt cảm thọ cũ (cơn đói) và sẽ không để cảm thọ mới (do ăn quá no) phát sinh, và sự sống của ta sẽ được duy trì, không có lỗi lầm, và được an ổn.' Sau khi quán xét ví dụ về việc thoa dầu vào trục xe, việc băng bó vết thương, và việc ăn thịt con, vị ấy hành xử trong giới hạn của sự tiết độ trong ăn uống, không vi phạm giới hạn – đây là giới hạn của sự tiết độ trong ăn uống.

Katamo jāgariyānuyogapariyanto? Idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Bhaddekarattavihāraṃ paccavekkhamāno anto jāgariyānuyogapariyante carati, mariyādaṃ na bhindati – ayaṃ jāgariyānuyogapariyantoti – bhikkhu sato sapariyantacārī.

Thế nào là giới hạn của sự chuyên tâm tỉnh thức? Ở đây, vị tỳ khưu, vào ban ngày, bằng cách đi kinh hành và ngồi, gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại. Vào canh đầu của đêm, bằng cách đi kinh hành và ngồi, gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại. Vào canh giữa của đêm, vị ấy nằm xuống trong tư thế con sư tử, về phía hông bên phải, đặt chân này lên chân kia, chánh niệm tỉnh giác, tác ý đến tưởng về sự đứng dậy. Vào canh cuối của đêm, sau khi thức dậy, bằng cách đi kinh hành và ngồi, gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại. Sau khi quán xét về trú xứ của một đêm tốt lành, vị ấy hành xử trong giới hạn của sự chuyên tâm tỉnh thức, không vi phạm giới hạn – đây là giới hạn của sự chuyên tâm tỉnh thức – vị tỳ khưu chánh niệm, hành xử trong giới hạn.

Ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapānanti. Ḍaṃsā vuccanti piṅgalamakkhikāyo. Adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo. Kiṃkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo? Tā uppatitvā uppatitvā khādanti; taṃkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo. Sarīsapā vuccanti ahīti – ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapānaṃ.

Về các loài ruồi trâu, các loài bay lượn, và các loài bò sát. 'Ruồi trâu' được gọi là các loài ruồi vàng. 'Các loài bay lượn' được gọi là tất cả các loài ruồi. Vì lý do gì tất cả các loài ruồi được gọi là 'các loài bay lượn'? Chúng bay lên, bay lên rồi cắn; vì lý do đó, tất cả các loài ruồi được gọi là 'các loài bay lượn'. 'Các loài bò sát' được gọi là rắn – về các loài ruồi trâu, các loài bay lượn, và các loài bò sát.

Manussaphassānaṃ [Pg.387] catuppadānanti. Manussaphassā vuccanti corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā. Te bhikkhuṃ pañhaṃ vā puccheyyuṃ vādaṃ vā āropeyyuṃ akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Yo koci manussato upaghāto – manussaphasso. Catuppadānanti sīhā byagghā dīpi acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī. Te bhikkhuṃ maddeyyuṃ khādeyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Catuppadato upaghāto yaṃ kiñci catuppadabhayanti – manussaphassānaṃ catuppadānaṃ.

Về sự xúc chạm của con người và của các loài bốn chân. 'Sự xúc chạm của con người' được gọi là: có thể là kẻ trộm, có thể là những người hung bạo, có thể là những người đã làm ác nghiệp hoặc chưa làm ác nghiệp. Họ có thể hỏi vị tỳ khưu một câu hỏi, hoặc có thể áp đặt một quan điểm, có thể mắng nhiếc, có thể lăng mạ, có thể làm phiền, có thể quấy nhiễu, có thể làm hại, có thể gây tổn thương, có thể làm khổ, có thể gây đau đớn, có thể giết, có thể sát hại, hoặc có thể gây ra sự sát hại. Bất cứ sự sát hại nào từ con người – đó là sự xúc chạm của con người. 'Của các loài bốn chân' là: sư tử, cọp, báo, gấu, linh cẩu, chó sói, trâu rừng, voi. Chúng có thể chà đạp, ăn thịt, làm hại, gây tổn thương, làm khổ, gây đau đớn, giết, sát hại, hoặc gây ra sự sát hại vị tỳ khưu. Bất cứ sự sát hại nào từ loài bốn chân, bất cứ nỗi sợ hãi nào từ loài bốn chân – về sự xúc chạm của con người và của các loài bốn chân.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye, bhikkhu sato sapariyantacārī;

Ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapānaṃ, manussaphassānaṃ catuppadāna’’nti.

“Bậc trí không nên sợ hãi năm nỗi sợ, vị tỳ khưu chánh niệm, hành xử trong giới hạn; (đó là) các loài ruồi trâu, các loài bay lượn, các loài bò sát, sự xúc chạm của con người, và của các loài bốn chân.”

200.

200.

Paradhammikānampi na santaseyya, disvāpi tesaṃ bahubheravāni;

Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesī.

Cũng không nên run sợ trước những người theo pháp khác, dù thấy nhiều điều kinh khủng từ họ; người tìm cầu điều thiện lành nên vượt qua những hiểm nguy khác nữa.

Paradhammikānampi na santaseyya, disvāpi tesaṃ bahubheravānīti. Paradhammikā vuccanti satta sahadhammike ṭhapetvā ye keci buddhe dhamme saṅghe appasannā. Te bhikkhuṃ pañhaṃ vā puccheyyuṃ vādaṃ vā āropeyyuṃ akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Tesaṃ bahubherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti – paradhammikānampi na santaseyya disvāpi tesaṃ bahubheravāni.

Cũng không nên run sợ trước những người theo pháp khác, dù thấy nhiều điều kinh khủng từ họ, nghĩa là: 'Những người theo pháp khác' được gọi là bất cứ ai không có niềm tin vào Phật, Pháp, và Tăng, ngoại trừ bảy vị đồng phạm hạnh. Họ có thể hỏi vị tỳ khưu một câu hỏi, hoặc có thể áp đặt một quan điểm, có thể mắng nhiếc, có thể lăng mạ, có thể làm phiền, có thể quấy nhiễu, có thể làm hại, có thể gây tổn thương, có thể làm khổ, có thể gây đau đớn, có thể giết, có thể sát hại, hoặc có thể gây ra sự sát hại. Sau khi thấy hoặc nghe về nhiều điều kinh khủng của họ, vị ấy không nên run rẩy, không nên dao động, không nên chấn động, không nên sợ hãi, không nên kinh hãi, không nên khiếp sợ, không nên hoảng sợ, không nên sợ sệt, không nên rơi vào kinh hoàng; vị ấy nên là người không sợ hãi, không rụt rè, không kinh hãi, không bỏ chạy, đã từ bỏ sợ hãi và kinh hoàng, đã vượt qua sự dựng tóc gáy, và nên an trú – cũng không nên run sợ trước những người theo pháp khác, dù thấy nhiều điều kinh khủng từ họ.

Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesīti. Athāparānipi atthi abhisambhotabbāni abhibhavitabbāni ajjhottharitabbāni pariyādiyitabbāni [Pg.388] madditabbāni. Parissayāti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca…pe… evampi tatrāsayāti – parissayā. Kusalānuesīti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ aviruddhapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ…pe… ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ esantena gavesantena pariyesantena parissayā abhisambhotabbā abhibhavitabbā ajjhottharitabbā pariyādiyitabbā madditabbāti – athāparāni abhisambhaveyya parissayāni kusalānuesī.

Người tìm cầu điều thiện lành nên vượt qua những hiểm nguy khác nữa, nghĩa là: Cũng có những (hiểm nguy) khác cần phải vượt qua, cần phải chế ngự, cần phải chinh phục, cần phải nắm giữ, cần phải đè bẹp. 'Hiểm nguy' là có hai loại hiểm nguy – hiểm nguy rõ ràng và hiểm nguy che giấu... v.v... như vậy, chúng phát sinh ở đó – do đó gọi là 'hiểm nguy'. 'Người tìm cầu điều thiện lành' là người đang tìm kiếm, truy tầm, tìm tòi con đường chân chánh, con đường thuận theo, con đường không đối nghịch, con đường không mâu thuẫn, con đường phù hợp với mục đích... v.v... Bát Chánh Đạo cao thượng, và Niết Bàn, và con đường đưa đến Niết Bàn, thì các hiểm nguy cần phải được vượt qua, cần phải được chế ngự, cần phải được chinh phục, cần phải được nắm giữ, cần phải được đè bẹp – người tìm cầu điều thiện lành nên vượt qua những hiểm nguy khác nữa.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Paradhammikānampi na santaseyya, disvāpi tesaṃ bahubheravāni;

Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesī’’ti.

“Cũng không nên run sợ trước những người theo pháp khác, dù thấy nhiều điều kinh khủng từ họ; người tìm cầu điều thiện lành nên vượt qua những hiểm nguy khác nữa.”

201.

201.

Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho, sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya;

So tehi phuṭṭho bahudhā anoko, vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyya.

Bị xúc chạm bởi bệnh tật và đói khát, vị ấy nên chịu đựng cái lạnh và cả cái nóng. Bị chúng xúc chạm nhiều cách, không nhà, vị ấy nên nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc.

Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭhoti. Ātaṅkaphasso vuccati rogaphasso. Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa; cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa, sotarogena… ghānarogena… jivhārogena… kāyarogena…pe… ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa. Khudā vuccati chātako. Chātakena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti – ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho.

Bị xúc chạm bởi bệnh tật và đói khát là thế nào? Sự xúc chạm của bệnh tật được gọi là sự xúc chạm của bệnh. Vị ấy bị xúc chạm, bị áp bức, bị vây khổn, bị đầy đủ bởi sự xúc chạm của bệnh; vị ấy bị xúc chạm, bị áp bức, bị vây khổn, bị đầy đủ bởi bệnh mắt, bởi bệnh tai... bởi bệnh mũi... bởi bệnh lưỡi... bởi bệnh thân... v.v... vị ấy bị xúc chạm, bị áp bức, bị vây khổn, bị đầy đủ bởi sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát. Đói khát được gọi là sự đói. Vị ấy bị xúc chạm, bị áp bức, bị vây khổn, bị đầy đủ bởi sự đói. – (Đây là nghĩa của) bị xúc chạm bởi bệnh tật và đói khát.

Sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyyāti. Sītanti dvīhi kāraṇehi sītaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā sītaṃ hoti, bahiddhā utuvasena vā sītaṃ hoti. Uṇhanti dvīhi kāraṇehi uṇhaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā uṇhaṃ hoti, bahiddhā utuvasena vā uṇhaṃ hotīti – sītaṃ athuṇhaṃ. Adhivāsayeyyāti khamo assa sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ duruttānaṃ [Pg.389] durāgatānaṃ vacanapathānaṃ uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko assāti – sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya.

Nên chịu đựng lạnh và nóng là thế nào? Lạnh là: Lạnh phát sinh do hai nguyên nhân – hoặc lạnh phát sinh do sự rối loạn của các yếu tố bên trong, hoặc lạnh phát sinh do thời tiết bên ngoài. Nóng là: Nóng phát sinh do hai nguyên nhân – hoặc nóng phát sinh do sự rối loạn của các yếu tố bên trong, hoặc nóng phát sinh do thời tiết bên ngoài. – (Đây là nghĩa của) lạnh và nóng. Nên chịu đựng là: Vị ấy có thể kham nhẫn đối với lạnh, nóng, đói, khát, sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, loài bò sát; có bản chất chịu đựng những lời nói khó nghe, khó chịu, những cảm thọ đau đớn, dữ dội, khốc liệt, cay đắng, khó chịu, không vừa ý, có thể đoạt mạng sống đã phát sinh nơi thân. – (Đây là nghĩa của) nên chịu đựng lạnh và nóng.

So tehi phuṭṭho bahudhā anokoti. So tehīti ātaṅkaphassena ca khudāya ca sītena ca uṇhena ca phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti – so tehi phuṭṭho. Bahudhāti anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti – so tehi phuṭṭho bahudhā. Anokoti abhisaṅkhārasahagataviññāṇassa okāsaṃ na karotītipi – anoko. Atha vā kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa okāsaṃ na karotītipi – anokoti – so tehi phuṭṭho bahudhā anoko.

Vị ấy bị những điều ấy xúc chạm nhiều cách, không nhà là thế nào? Vị ấy bị những điều ấy là: vị ấy bị xúc chạm, bị áp bức, bị vây khổn, bị đầy đủ bởi sự xúc chạm của bệnh tật, bởi đói khát, bởi lạnh, và bởi nóng. – (Đây là nghĩa của) vị ấy bị những điều ấy xúc chạm. Nhiều cách là: vị ấy bị xúc chạm, bị áp bức, bị vây khổn, bị đầy đủ bởi nhiều loại, nhiều cách thức. – (Đây là nghĩa của) vị ấy bị những điều ấy xúc chạm nhiều cách. Không nhà là: vị ấy không tạo cơ hội cho thức đi cùng với hành động có chủ ý, vì thế gọi là không nhà. Hoặc là, vị ấy không tạo cơ hội cho thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành, vì thế gọi là không nhà. – (Đây là nghĩa của) vị ấy bị những điều ấy xúc chạm nhiều cách, không nhà.

Vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyāti. Vīriyaparakkamo vuccati yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī appaṭivānī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo. Vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyāti. Vīriyaṃ parakkamaṃ daḷhaṃ kareyya thiraṃ kareyya, daḷhasamādāno assa avatthitasamādānoti – vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyya.

Nên nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc là thế nào? Nỗ lực tinh tấn được gọi là: sự khởi đầu tinh tấn thuộc về tâm, sự tiến tới, sự cố gắng, sự nỗ lực, sự gắng sức, sự hăng hái, sự kiên trì, sự không lùi bước, sức mạnh, sự bền chí, sự nỗ lực không lơi lỏng, sự không từ bỏ ý muốn, sự không từ bỏ gánh nặng, sự đảm đương gánh nặng, tinh tấn, tấn căn, tấn lực, chánh tinh tấn. Nên nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc là: nên nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc, nên làm cho kiên cố; vị ấy nên có sự chấp nhận vững chắc, có sự chấp nhận không lay chuyển. – (Đây là nghĩa của) nên nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho, sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya;

So tehi phuṭṭho bahudhā anoko, vīriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyā’’ti.

“Bị xúc chạm bởi bệnh tật và đói khát, nên chịu đựng lạnh và nóng. Bị những điều ấy xúc chạm nhiều cách, không nhà, nên nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc.”

202.

202.

Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya, mettāya phasse tasathāvarāni;

Yadāvilattaṃ manaso vijaññā, kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

Không nên trộm cắp, không nên nói dối, nên dùng tâm từ tiếp xúc với chúng sanh động và bất động. Khi biết được sự vẩn đục của tâm, nên loại bỏ nó vì đó là phe của hắc ám.

Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyyāti. Theyyaṃ na kāreti idha bhikkhu adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato assa dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena [Pg.390] sucibhūtena attanā vihareyyāti – theyyaṃ na kāre. Na musā bhaṇeyyāti idha bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato assa saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassāti – theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya.

Không nên trộm cắp, không nên nói dối là thế nào? Không nên trộm cắp là: ở đây, vị tỳ khưu từ bỏ việc lấy của không cho, từ bỏ việc lấy của không cho; vị ấy nhận vật đã được cho, mong đợi vật được cho; vị ấy sống với tự thân trong sạch, không trộm cắp. – (Đây là nghĩa của) không nên trộm cắp. Không nên nói dối là: ở đây, vị tỳ khưu từ bỏ lời nói dối, từ bỏ lời nói dối; vị ấy nói lời chân thật, gắn bó với sự thật, kiên định, đáng tin cậy, không lừa dối thế gian. – (Đây là nghĩa của) không nên trộm cắp, không nên nói dối.

Mettāya phasse tasathāvarānīti. Mettāti yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ anudayā anudayanā anudayitattaṃ hitesitā anukampā abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ. Tasāti yesaṃ tasitā taṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti tasā? Te tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti santāsaṃ āpajjanti; taṃkāraṇā vuccanti tasā. Thāvarāti yesaṃ tasitā taṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti thāvarā? Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti santāsaṃ na āpajjanti; taṃkāraṇā vuccanti thāvarā. Mettāya phasse tasathāvarānīti. Tase ca thāvare ca mettāya phasseyya phareyya, mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihareyyāti – mettāya phasse tasathāvarāni.

Nên dùng tâm từ tiếp xúc với chúng sanh động và bất động là thế nào? Tâm từ là: lòng thương yêu, thái độ thương yêu, bản chất thương yêu, sự quan tâm, thái độ quan tâm, bản chất quan tâm, mong muốn lợi ích, lòng bi mẫn, không sân hận, không ác ý, không oán ghét, là thiện căn đối với chúng sanh. Chúng sanh động là: những chúng sanh chưa từ bỏ ái dục gây run sợ, và chưa từ bỏ sự sợ hãi kinh hoàng. Vì sao gọi là chúng sanh động? Họ run sợ, kinh hãi, hoảng sợ, lo sợ, rơi vào trạng thái kinh hoàng; vì lý do đó, họ được gọi là chúng sanh động. Chúng sanh bất động là: những chúng sanh đã từ bỏ ái dục gây run sợ, và đã từ bỏ sự sợ hãi kinh hoàng. Vì sao gọi là chúng sanh bất động? Họ không run sợ, không kinh hãi, không hoảng sợ, không lo sợ, không rơi vào trạng thái kinh hoàng; vì lý do đó, họ được gọi là chúng sanh bất động. Nên dùng tâm từ tiếp xúc với chúng sanh động và bất động là: nên tiếp xúc, nên biến mãn chúng sanh động và bất động với tâm từ; nên sống bằng cách biến mãn với tâm từ bi rộng lớn, cao cả, vô lượng, không oán thù, không sân hận. – (Đây là nghĩa của) nên dùng tâm từ tiếp xúc với chúng sanh động và bất động.

Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti. Yadāti yadā. Manasoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. Kāyaduccaritena cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Vacīduccaritena…pe… manoduccaritena… rāgena… dosena… mohena… kodhena… upanāhena… makkhena… paḷāsena… issāya… macchariyena… māyāya… sāṭheyyena… thambhena… sārambhena… mānena… atimānena… madena… pamādena… sabbakilesehi… sabbaduccaritehi… sabbadarathehi… sabbapariḷāhehi… sabbasantāpehi… sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avūpasantaṃ. Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti. Cittassa [Pg.391] āvilabhāvaṃ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti – yadāvilattaṃ manaso vijaññā.

Yadāvilattaṃ manaso vijaññā (Khi biết được tâm bị vẩn đục). Yadā có nghĩa là khi nào. Manaso (của tâm) là cái gọi là tâm (citta), ý (mano), tâm sanh (mānasa), trái tim (hadaya), trong trắng (paṇḍara), tâm (mano), tâm xứ (manāyatana), tâm căn (manindriya), thức (viññāṇa), thức uẩn (viññāṇakkhandho), ý thức giới tương ưng (tajjā manoviññāṇadhātu). Do thân ác hành, tâm trở nên vẩn đục (āvilaṃ), bị khuấy động (luḷitaṃ), bị dao động (eritaṃ), bị va chạm (ghaṭṭitaṃ), bị rung động (calitaṃ), bị quay cuồng (bhantaṃ), không an tịnh (avūpasantaṃ). Do khẩu ác hành... (v.v.)... do ý ác hành... do tham... do sân... do si... do phẫn nộ... do oán hận... do phỉ báng... do cạnh tranh... do tật đố... do bỏn xẻn... do xảo trá... do gian manh... do ngoan cố... do hiếu thắng... do mạn... do quá mạn... do say đắm... do dể duôi... do tất cả các phiền não... do tất cả các ác hành... do tất cả các sự phiền muộn... do tất cả các sự nóng nảy... do tất cả các sự thiêu đốt... do tất cả các hành bất thiện, tâm trở nên vẩn đục, bị khuấy động, bị dao động, bị va chạm, bị rung động, bị quay cuồng, không an tịnh. Yadāvilattaṃ manaso vijaññā (Khi biết được tâm bị vẩn đục). Nên biết (jāneyya), nên biết rõ (ājāneyya), nên biết một cách đặc biệt (vijāneyya), nên biết đi biết lại (paṭivijāneyya), nên thâm nhập (paṭivijjheyya) trạng thái vẩn đục của tâm. – (Đây là ý nghĩa của) yadāvilattaṃ manaso vijaññā.

Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyāti. Kaṇhoti yo so māro kaṇho adhipati antagu namuci pamattabandhu. Kaṇhassa pakkho mārapakkho mārapāso mārabaḷisaṃ mārāmisaṃ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhananti pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti. Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya. Atha vā kaṇhassa pakkho mārapakkho akusalapakkho dukkhuddayo dukkhavipāko nirayasaṃvattaniko tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattanikoti pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti. Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya (Nên loại bỏ phe phái của hắc ám). Kaṇho (hắc ám) là Ma vương ấy, là hắc ám (kaṇho), là chúa tể (adhipati), là kẻ đưa đến kết thúc (antagu), là Namuci, là bạn của sự dể duôi (pamattabandhu). Phe phái của hắc ám (kaṇhassa pakkho) là phe phái của Ma vương (mārapakkho), là cạm bẫy của Ma vương (mārapāso), là lưỡi câu của Ma vương (mārabaḷisaṃ), là mồi của Ma vương (mārāmisaṃ), là cảnh giới của Ma vương (māravisayo), là nơi ở của Ma vương (māranivāso), là nơi đi lại của Ma vương (māragocaro), là sự trói buộc của Ma vương (mārabandhanaṃ). (Về điều này) nên từ bỏ (pajaheyya), nên loại trừ (vinodeyya), nên làm cho chấm dứt (byantiṃ kareyya), nên làm cho không còn tồn tại (anabhāvaṃ gameyya). Đây cũng là ý nghĩa của kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya. Hoặc là, phe phái của hắc ám (kaṇhassa pakkho) là phe phái của Ma vương (mārapakkho), là phe phái của bất thiện (akusalapakkho), có khổ làm quả (dukkhuddayo), có quả là khổ (dukkhavipāko), dẫn đến địa ngục (nirayasaṃvattaniko), dẫn đến loài bàng sanh (tiracchānayonisaṃvattaniko), dẫn đến cõi ngạ quỷ (pettivisayasaṃvattaniko). (Về điều này) nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại. Đây cũng là ý nghĩa của kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya, mettāya phasse tasathāvarāni;

Yadāvilattaṃ manaso vijaññā, kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā’’ti.

“Không nên trộm cắp, không nên nói dối, nên tiếp xúc với chúng sanh động và bất động bằng tâm từ; khi biết được tâm bị vẩn đục, nên loại bỏ vì đó là phe phái của hắc ám.”

203.

203.

Kodhātimānassa vasaṃ na gacche, mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe;

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyya.

Không nên đi vào quyền lực của phẫn nộ và quá mạn, nên đứng vững sau khi đã đào lên cả gốc rễ của chúng; và rồi, đối với điều khả ái hay không khả ái, chắc chắn nên chế ngự, nên hoàn toàn chế ngự.

Kodhātimānassa vasaṃ na gaccheti. Kodhoti yo cittassa āghāto paṭighāto…pe… caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā…pe… aññataraññatarena vā vatthunā. Kodhātimānassa vasaṃ na gaccheti. Kodhassa ca atimānassa ca vasaṃ na gaccheyya, kodhañca atimānañca pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – kodhātimānassa vasaṃ na gacche.

Kodhātimānassa vasaṃ na gacche (Không nên đi vào quyền lực của phẫn nộ và quá mạn). Kodho (phẫn nộ) là sự tức giận (āghāto), sự chống đối (paṭighāto) của tâm... (v.v.)... tính hung dữ (caṇḍikkaṃ), sự không hài lòng (asuropo), sự bất mãn của tâm (anattamanatā cittassa). Atimāno (quá mạn) là ở đây, có người coi thường (atimaññati) người khác về dòng dõi (jātiyā), hoặc về gia tộc (gottena)... (v.v.)... hoặc về một phương diện nào đó (aññataraññatarena vā vatthunā). Kodhātimānassa vasaṃ na gacche (Không nên đi vào quyền lực của phẫn nộ và quá mạn) có nghĩa là: không nên đi vào quyền lực của phẫn nộ và của quá mạn; nên từ bỏ (pajaheyya), nên loại trừ (vinodeyya), nên làm cho chấm dứt (byantiṃ kareyya), nên làm cho không còn tồn tại (anabhāvaṃ gameyya) phẫn nộ và quá mạn. – (Đây là ý nghĩa của) kodhātimānassa vasaṃ na gacche.

Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti. Katamaṃ kodhassa mūlaṃ? Avijjā mūlaṃ, ayoniso manasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ – idaṃ kodhassa mūlaṃ. Katamaṃ atimānassa mūlaṃ? Avijjā mūlaṃ, ayoniso manasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ[Pg.392], anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ – idaṃ atimānassa mūlaṃ. Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti. Kodhassa ca atimānassa ca mūlaṃ palikhaṇitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā tiṭṭheyya santiṭṭheyyāti – mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe.

Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe (Nên đứng vững sau khi đã đào lên cả gốc rễ của chúng). Gốc rễ của phẫn nộ là gì? Vô minh là gốc rễ, tác ý không như lý là gốc rễ, ngã mạn là gốc rễ, vô tàm là gốc rễ, vô quý là gốc rễ, trạo cử là gốc rễ – đây là gốc rễ của phẫn nộ. Gốc rễ của quá mạn là gì? Vô minh là gốc rễ, tác ý không như lý là gốc rễ, ngã mạn là gốc rễ, vô tàm là gốc rễ, vô quý là gốc rễ, trạo cử là gốc rễ – đây là gốc rễ của quá mạn. Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe (Nên đứng vững sau khi đã đào lên cả gốc rễ của chúng) có nghĩa là: sau khi đã đào lên (palikhaṇitvā), nhổ lên (uddharitvā), nhổ sạch (samuddharitvā), phá hủy (uppāṭayitvā), phá hủy hoàn toàn (samuppāṭayitvā), từ bỏ (pajahitvā), loại trừ (vinodetvā), làm cho chấm dứt (byantiṃ karitvā), làm cho không còn tồn tại (anabhāvaṃ gametvā) gốc rễ của phẫn nộ và của quá mạn, nên đứng vững (tiṭṭheyya), nên đứng vững chắc (santiṭṭheyya). – (Đây là ý nghĩa của) mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe.

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhavैyyāti. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. Piyāti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā piyā? Idha yāssa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā puttā vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā – ime sattā piyā. Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā – ime saṅkhārā piyā. Appiyāti dve appiyā – sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā appiyā? Idha yāssa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukāmā ayogakkhemakāmā jīvitā voropetukāmā – ime sattā appiyā. Katame saṅkhārā appiyā? Amanāpikā rūpā amanāpikā saddā, gandhā… rasā… phoṭṭhabbā – ime saṅkhārā appiyā. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyyānikavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti. Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyāti. Piyāppiyaṃ sātāsātaṃ sukhadukkhaṃ somanassadomanassaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ abhisambhavanto vā abhibhaveyya adhibhavanto vā abhisambhaveyyāti – athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā addhā bhavanto abhisambhaveyya.

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā (Và rồi, đối với điều khả ái hay không khả ái, chắc chắn nên chế ngự). Athā là sự nối từ (padasandhi), sự kết hợp từ (padasaṃsaggo), sự làm đầy đủ từ (padapāripūrī), sự tập hợp chữ cái (akkharasamavāyo), sự trôi chảy của phụ âm (byañjanasiliṭṭhatā), đây là sự tuần tự của từ (padānupubbatā) – đó là athā. Piyā (khả ái): có hai loại khả ái – chúng sanh hoặc các hành. Chúng sanh nào là khả ái? Ở đây, những ai đối với người ấy là người mong muốn lợi ích (atthakāmā), mong muốn hạnh phúc (hitakāmā), mong muốn an lạc (phāsukāmā), mong muốn an ổn khỏi các ách (yogakkhemakāmā), là mẹ, hoặc cha, hoặc anh, hoặc chị, hoặc con trai, hoặc con gái, hoặc bạn bè, hoặc quan chức, hoặc bà con, hoặc họ hàng – những chúng sanh này là khả ái. Các hành nào là khả ái? Các sắc khả ý (manāpikā rūpā), các thanh khả ý (manāpikā saddā)... các hương... các vị... các xúc – những hành này là khả ái. Appiyā (không khả ái): có hai loại không khả ái – chúng sanh hoặc các hành. Chúng sanh nào là không khả ái? Ở đây, những ai đối với người ấy là người không mong muốn lợi ích (anatthakāmā), không mong muốn hạnh phúc (ahitakāmā), không mong muốn an lạc (aphāsukāmā), không mong muốn an ổn khỏi các ách (ayogakkhemakāmā), muốn tước đoạt mạng sống (jīvitā voropetukāmā) – những chúng sanh này là không khả ái. Các hành nào là không khả ái? Các sắc không khả ý (amanāpikā rūpā), các thanh không khả ý (amanāpikā saddā), các hương... các vị... các xúc – những hành này là không khả ái. Addhā (chắc chắn) là lời nói chắc chắn (ekaṃsavacanaṃ), lời nói không nghi ngờ (nissaṃsayavacanaṃ), lời nói không hoài nghi (nikkaṅkhavacanaṃ), lời nói không có hai lỗi (advejjhavacanaṃ), lời nói không có hai nguyên nhân (adveḷhakavacanaṃ), lời nói dẫn đến giải thoát (niyyānikavacanaṃ), lời nói không trống rỗng (apaṇṇakavacanaṃ), đây là lời nói xác quyết (avatthāpanavacanaṃ) – đó là addhā. Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā (Và rồi, đối với điều khả ái hay không khả ái, chắc chắn nên chế ngự) có nghĩa là: nên chế ngự (abhisambhavanto) hoặc áp đảo (abhibhaveyya) điều khả ái và không khả ái (piyāppiyaṃ), điều dễ chịu và không dễ chịu (sātāsātaṃ), khổ và lạc (sukhadukkhaṃ), ưu và hỷ (somanassadomanassaṃ), điều mong muốn và không mong muốn (iṭṭhāniṭṭhaṃ); hoặc nên chế ngự (adhibhavanto) hoặc áp đảo hoàn toàn (abhisambhaveyya). – (Đây là ý nghĩa của) athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā addhā bhavanto abhisambhaveyya.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Kodhātimānassa vasaṃ na gacche, mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe;

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā’’ti.

“Không nên đi vào quyền lực của phẫn nộ và quá mạn, nên đứng vững sau khi đã đào lên cả gốc rễ của chúng; và rồi, đối với điều khả ái hay không khả ái, chắc chắn nên chế ngự, nên hoàn toàn chế ngự.”

204.

204.

Paññaṃ [Pg.393] purakkhatvā kalyāṇapīti, vikkhambhaye tāni parissayāni;

Aratiṃ sahetha sayanamhi pante, caturo sahetha paridevadhamme.

Người có hỷ thiện lành, đặt trí tuệ lên trước, nên chế ngự những hiểm nguy ấy; nên chịu đựng sự không hoan hỷ ở nơi trú ngụ xa vắng, nên chịu đựng bốn pháp sầu muộn.

Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapītīti. Paññāti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo…pe… amoho sammādiṭṭhi. Paññaṃ purakkhatvāti idhekacco paññaṃ purato katvā carati paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo pekkhāyanabahulo sampekkhāyanabahulo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.

Về câu ‘Người có hỷ thiện lành, đặt trí tuệ lên trước’. Trí tuệ là: trí tuệ nào là sự hiểu biết, sự thẩm sát, sự thẩm sát kỹ lưỡng, sự trạch pháp... sự không si mê, chánh kiến. ‘Đặt trí tuệ lên trước’ là: ở đây, có người sau khi đặt trí tuệ lên trước rồi thực hành, có trí tuệ làm ngọn cờ, có trí tuệ làm biểu ngữ, có trí tuệ làm chủ, có nhiều sự thẩm sát, có nhiều sự thẩm sát kỹ lưỡng, có nhiều sự quán xét, có nhiều sự tìm tòi, sống một cách rõ ràng, chuyên tâm vào điều đó, thực hành nhiều điều đó, tôn trọng điều đó, hướng về điều đó, xuôi về điều đó, nghiêng về điều đó, giải thoát nhờ điều đó, lấy điều đó làm chủ. Như vậy cũng là ‘đặt trí tuệ lên trước’.

Atha vā gacchanto vā ‘‘gacchāmī’’ti pajānāti, ṭhito vā ‘‘ṭhitomhī’’ti pajānāti, nisinno vā ‘‘nisinnomhī’’ti pajānāti, sayāno vā ‘‘sayānomhī’’ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṃ pajānātīti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.

Hoặc là, khi đang đi, vị ấy biết rằng: ‘Tôi đang đi’; hoặc khi đang đứng, vị ấy biết rằng: ‘Tôi đang đứng’; hoặc khi đang ngồi, vị ấy biết rằng: ‘Tôi đang ngồi’; hoặc khi đang nằm, vị ấy biết rằng: ‘Tôi đang nằm’; hoặc thân này của vị ấy được an trú như thế nào, vị ấy biết nó như thế ấy. Như vậy cũng là ‘đặt trí tuệ lên trước’.

Atha vā abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve sampajānakārī hotīti. Evampi paññaṃ purakkhatvā.

Hoặc là, khi đi tới, đi lui, vị ấy là người có tỉnh giác; khi nhìn thẳng, nhìn nghiêng, vị ấy là người có tỉnh giác; khi co vào, duỗi ra, vị ấy là người có tỉnh giác; trong việc mang y tăng-già-lê, bát, và y, vị ấy là người có tỉnh giác; khi ăn, uống, nhai, nếm, vị ấy là người có tỉnh giác; trong việc đại tiện, tiểu tiện, vị ấy là người có tỉnh giác; khi đi, đứng, ngồi, ngủ, thức, nói, im lặng, vị ấy là người có tỉnh giác. Như vậy cũng là ‘đặt trí tuệ lên trước’.

Kalyāṇapītīti buddhānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṃ – kalyāṇapītīti. Dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati ānāpānassati maraṇassati kāyagatāsativasena upasamānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṃ – kalyāṇapītīti – paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti.

Về câu ‘hỷ thiện lành’: do năng lực của sự tùy niệm Phật mà hỷ và hân hoan sanh khởi – đó là ‘hỷ thiện lành’. Do năng lực của sự tùy niệm Pháp, tùy niệm Tăng, tùy niệm giới, tùy niệm thí, tùy niệm hơi thở vô-ra, tùy niệm sự chết, niệm thân hành, tùy niệm sự tịch tịnh mà hỷ và hân hoan sanh khởi – đó là ‘hỷ thiện lành’. (Đây là ý nghĩa của) ‘người có hỷ thiện lành, đặt trí tuệ lên trước’.

Vikkhambhaye tāni parissayānīti. Parissayāti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca…pe… ime vuccanti pākaṭaparissayā…pe… ime [Pg.394] vuccanti paṭicchannaparissayā…pe… evampi tatrāsayāti – parissayā. Vikkhambhaye tāni parissayānīti. Tāni parissayāni vikkhambheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – vikkhambhaye tāni parissayāni.

Về câu ‘nên chế ngự những hiểm nguy ấy’. Về ‘hiểm nguy’: có hai loại hiểm nguy – hiểm nguy hiển lộ và hiểm nguy che giấu... những điều này được gọi là hiểm nguy hiển lộ... những điều này được gọi là hiểm nguy che giấu... như vậy, chúng có xu hướng nằm tiềm ẩn ở đó, nên gọi là ‘hiểm nguy’. Về câu ‘nên chế ngự những hiểm nguy ấy’: nên chế ngự, nên áp đảo, nên vượt qua, nên làm cho cạn kiệt, nên nghiền nát những hiểm nguy ấy – đó là ý nghĩa của ‘nên chế ngự những hiểm nguy ấy’.

Aratiṃ sahetha sayanamhi panteti. Aratīti yā arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā. Sayanamhi panteti pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu aratiṃ saheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – aratiṃ sahetha sayanamhi pante.

Về câu ‘nên chịu đựng sự không hoan hỷ ở nơi trú ngụ xa vắng’. Về ‘sự không hoan hỷ’: sự không hoan hỷ nào, tình trạng không hoan hỷ, sự không thích thú, sự không vui thích, sự chán nản, sự lo sợ. Về câu ‘ở nơi trú ngụ xa vắng’: ở những sàng tọa xa vắng, hoặc trong các pháp thiện siêu việt nào đó, nên chịu đựng, nên áp đảo, nên vượt qua, nên làm cho cạn kiệt, nên nghiền nát sự không hoan hỷ – đó là ý nghĩa của ‘nên chịu đựng sự không hoan hỷ ở nơi trú ngụ xa vắng’.

Caturo sahetha paridevadhammeti. Cattāro paridevanīye dhamme saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – caturo sahetha paridevadhamme.

Về câu ‘nên chịu đựng bốn pháp sầu muộn’: nên chịu đựng, nên chịu đựng hoàn toàn, nên áp đảo, nên vượt qua, nên làm cho cạn kiệt, nên nghiền nát bốn pháp là nhân của sầu muộn – đó là ý nghĩa của ‘nên chịu đựng bốn pháp sầu muộn’.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti, vikkhambhaye tāni parissayāni;

Aratiṃ sahetha sayanamhi pante, caturo sahetha paridevadhamme’’ti.

‘Người có hỷ thiện lành, đặt trí tuệ lên trước, nên chế ngự những hiểm nguy ấy; nên chịu đựng sự không hoan hỷ ở nơi trú ngụ xa vắng, nên chịu đựng bốn pháp sầu muộn’.

205.

205.

Kiṃsū asissaṃ kuva vā asissaṃ, dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ;

Ete vitakke paridevaneyye, vinayetha sekho aniketacārī .

‘Ta sẽ ăn gì đây, hay ta sẽ ăn ở đâu? Đêm qua đã ngủ thật khổ sở, đêm nay sẽ ngủ ở đâu đây?’ Bậc hữu học, sống không gia đình, nên nhiếp phục những tầm tư sầu muộn này.

Kiṃsū asissaṃ kuva vā asissanti. Kiṃsū asissāmīti kiṃ bhuñjissāmi odanaṃ vā kummāsaṃ vā sattuṃ vā macchaṃ vā maṃsaṃ vāti – kiṃsū asissaṃ. Kuva vā asissanti kattha bhuñjissāmi khattiyakule vā brāhmaṇakule vā vessakule vā suddakule vāti – kiṃsū asissaṃ kuva vā asissaṃ.

Về câu ‘Ta sẽ ăn gì đây, hay ta sẽ ăn ở đâu?’. Về câu ‘Ta sẽ ăn gì đây?’: ta sẽ ăn gì, cơm, hay cháo lúa mạch, hay bột rang, hay cá, hay thịt? – đó là ý nghĩa của ‘Ta sẽ ăn gì đây?’. Về câu ‘Hay ta sẽ ăn ở đâu?’: ta sẽ ăn ở đâu, trong gia tộc Sát-đế-lỵ, hay gia tộc Bà-la-môn, hay gia tộc Phệ-xá, hay gia tộc Thủ-đà-la? – đó là ý nghĩa của ‘Ta sẽ ăn gì đây, hay ta sẽ ăn ở đâu?’.

Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessanti imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayittha phalake vā taṭṭikāya vā cammakhaṇḍe vā tiṇasanthāre vā paṇṇasanthāre vā palālasanthāre vā. Āgāmirattiṃ kattha sukhaṃ sayissāmi mañce vā pīṭhe vā bhisiyā [Pg.395] vā bimbohane vā vihāre vā aḍḍhayoge vā pāsāde vā hammiye vā guhāya vāti – dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ.

Về câu ‘Đêm qua đã ngủ thật khổ sở, đêm nay sẽ ngủ ở đâu đây?’: đêm nay đã ngủ thật khổ sở trên tấm ván, hay trên chiếu tre, hay trên mảnh da, hay trên thảm cỏ, hay trên thảm lá, hay trên thảm rơm. Trong đêm sắp tới, ta sẽ ngủ an lạc ở đâu? Trên giường, hay trên ghế, hay trên nệm, hay trên gối, hay trong tịnh xá, hay trong nhà một mái, hay trong lâu đài, hay trên lầu thượng, hay trong hang động? – đó là ý nghĩa của ‘Đêm qua đã ngủ thật khổ sở, đêm nay sẽ ngủ ở đâu đây?’.

Ete vitakke paridevaneyyeti. Ete vitakketi dve piṇḍapātapaṭisaññutte vitakke, dve senāsanapaṭisaññutte vitakke. Paridevaneyyeti ādevaneyye paridevaneyyeti – ete vitakke paridevaneyye.

Về câu ‘những tầm tư sầu muộn này’. Về ‘những tầm tư này’: hai tầm tư liên quan đến vật thực khất thực, hai tầm tư liên quan đến sàng tọa. Về ‘sầu muộn’: là nhân của than van, là nhân của sầu muộn – đó là ý nghĩa của ‘những tầm tư sầu muộn này’.

Vinayetha sekho aniketacārīti. Sekhoti kiṃkāraṇā vuccati sekho? Sikkhatīti – sekho. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati. Katamā adhisīlasikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhati, jānanto passanto paccavekkhanto cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkhati, saddhāya adhimuccanto sikkhati, vīriyaṃ paggaṇhanto, satiṃ upaṭṭhapento, cittaṃ samādahanto, paññāya pajānanto sikkhati, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkhati, pariññeyyaṃ parijānanto, pahātabbaṃ pajahanto, bhāvetabbaṃ bhāvento, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkhati ācarati samācarati samādāya sikkhati. Taṃkāraṇā vuccati – sekho. Vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – vinayetha sekho.

Về câu ‘Vị hữu học nên nhiếp phục, là người sống không gia đình.’ Về ‘vị hữu học,’ vì lý do gì được gọi là ‘vị hữu học’? Vị ấy học tập, vì thế là ‘vị hữu học.’ Và vị ấy học tập điều gì? Vị ấy học tập về tăng thượng giới, vị ấy học tập về tăng thượng tâm, vị ấy học tập về tăng thượng tuệ. Tăng thượng giới học là gì? … cho đến … đây là tăng thượng tuệ học. Vị ấy học tập bằng cách hướng tâm đến ba học pháp này, học tập bằng cách biết, bằng cách thấy, bằng cách quán xét, bằng cách quyết định tâm, học tập bằng cách hướng tâm đến với đức tin, học tập bằng cách nỗ lực tinh tấn, bằng cách an trú niệm, bằng cách định tâm, bằng cách hiểu rõ với trí tuệ, học tập bằng cách thắng tri điều cần được thắng tri, bằng cách liễu tri điều cần được liễu tri, bằng cách đoạn tận điều cần được đoạn tận, bằng cách tu tập điều cần được tu tập, bằng cách chứng ngộ điều cần được chứng ngộ, vị ấy thực hành, thực hành đúng đắn, sau khi đã chấp nhận, vị ấy học tập. Vì lý do ấy, được gọi là ‘vị hữu học.’ Vị ấy nên học tập về tăng thượng giới, nên học tập về tăng thượng tâm, nên học tập về tăng thượng tuệ để nhiếp phục, để chế ngự, để đoạn tận, để làm cho an tịnh, để từ bỏ, để làm cho lắng dịu. Vị ấy nên học tập bằng cách hướng tâm đến ba học pháp này, bằng cách biết … cho đến … vị ấy nên học tập bằng cách chứng ngộ điều cần được chứng ngộ, nên thực hành, nên thực hành đúng đắn, sau khi đã chấp nhận, vị ấy nên hành xử. Như vậy là ý nghĩa của câu: ‘Vị hữu học nên nhiếp phục.’

Aniketacārīti. Kathaṃ niketacārī hoti? Idhekacco kulapalibodhena samannāgato hoti, gaṇapalibodhena… āvāsapalibodhena… cīvarapalibodhena… piṇḍapātapalibodhena… senāsanapalibodhena… gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti. Evaṃ niketacārī hoti. Kathaṃ aniketacārī hoti? Idha bhikkhu na kulapalibodhena samannāgato hoti, na gaṇapalibodhena… na āvāsapalibodhena… na cīvarapalibodhena… na piṇḍapātapalibodhena… na senāsanapalibodhena… na gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti. Evaṃ aniketacārī hoti.

Về ‘người sống không gia đình.’ Thế nào là người sống có gia đình? Ở đây, có người bị ràng buộc bởi gia đình, bị ràng buộc bởi hội chúng… bị ràng buộc bởi trú xứ… bị ràng buộc bởi y phục… bị ràng buộc bởi vật thực khất thực… bị ràng buộc bởi sàng tọa… bị ràng buộc bởi dược phẩm trị bệnh. Như vậy là người sống có gia đình. Thế nào là người sống không gia đình? Ở đây, vị tỳ khưu không bị ràng buộc bởi gia đình, không bị ràng buộc bởi hội chúng… không bị ràng buộc bởi trú xứ… không bị ràng buộc bởi y phục… không bị ràng buộc bởi vật thực khất thực… không bị ràng buộc bởi sàng tọa… không bị ràng buộc bởi dược phẩm trị bệnh. Như vậy là người sống không gia đình.

‘‘Magadhaṃ [Pg.396] gatā kosalaṃ gatā, ekacciyā pana vajjibhūmiyā;

Migā viya asaṅghacārino, aniketā viharanti bhikkhavo.

“Đã đi đến xứ Magadha, đã đi đến xứ Kosala, và từ một phần của xứ Vajji; các vị tỳ khưu sống không gia đình, đi một mình không hội chúng, giống như loài nai.”

‘‘Sādhu caritakaṃ sādhu sucaritaṃ, sādhu sadā aniketavihāro;

Atthapucchanaṃ padakkhiṇaṃ kammaṃ, etaṃ sāmaññaṃ akiñcanassā’’ti.

“Lành thay, sự thực hành! Lành thay, sự thực hành tốt đẹp! Lành thay, sự luôn sống không gia đình! Việc hỏi han ý nghĩa là hành động cao thượng. Đây là đời sống Sa-môn của người vô sở hữu.”

Vinayetha sekho aniketacārī. Tenāha bhagavā –

Vị hữu học, người sống không gia đình, nên nhiếp phục. Do vậy, Đức Thế Tôn đã nói rằng:

‘‘Kiṃsū asissaṃ kuva vā asissaṃ, dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ;

Ete vitakke paridevaneyye, vinayetha sekho aniketacārī’’ti.

“‘Ta sẽ ăn gì đây, hay ta sẽ ăn ở đâu? Khổ thay, ta đã ngủ không yên! Hôm nay ta sẽ ngủ ở đâu?’ Vị hữu học, người sống không gia đình, nên nhiếp phục những tầm tư và than van này.”

206.

206.

Annañca laddhā vasanañca kāle, mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ;

So tesu gutto yatacāri gāme, rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā.

“Sau khi nhận được vật thực và y phục đúng thời, vị ấy nên biết chừng mực ở đây để được tri túc. Vị ấy, được phòng hộ trong các vật dụng ấy, đi vào làng với sự chế ngự, dù bị chọc tức cũng không nói lời thô ác.”

Annañca laddhā vasanañca kāleti. Annanti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ. Vasananti cha cīvarāni – khomaṃ, kappāsikaṃ, koseyyaṃ, kambalaṃ, sāṇaṃ, bhaṅgaṃ. Annañca laddhā vasanañca kāleti. Cīvaraṃ labhitvā piṇḍapātaṃ labhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya, na dārudānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na dantakaṭṭhadānena, na mukhodakadānena, na cātukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭyatāya, na pīṭhamaddikatāya, na vatthuvijjāya, na tiracchānavijjāya, na aṅgavijjāya, na nakkhattavijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅghapesanikena, na vejjakammena, na piṇḍapaṭipiṇḍakena, na dānānuppadānena dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti – annañca laddhā vasanañca kāle.

Về câu ‘Sau khi nhận được vật thực và y phục đúng thời.’ ‘Vật thực’ là cơm, cháo, bột, cá, thịt. ‘Y phục’ là sáu loại y: vải lanh, vải bông, vải lụa, vải len, vải gai, vải hỗn hợp. ‘Sau khi nhận được vật thực và y phục đúng thời’ có nghĩa là: Sau khi nhận được y, sau khi nhận được vật thực khất thực, không phải bằng sự lừa dối, không phải bằng sự nói nhiều, không phải bằng cách ra dấu, không phải bằng cách mạ lị, không phải bằng cách lấy lợi đổi lợi, không phải bằng cách cho củi, không phải bằng cách cho tre, không phải bằng cách cho lá, không phải bằng cách cho hoa, không phải bằng cách cho quả, không phải bằng cách cho vật liệu tắm, không phải bằng cách cho bột thơm, không phải bằng cách cho đất sét, không phải bằng cách cho tăm xỉa răng, không phải bằng cách cho nước rửa mặt, không phải bằng sự tâng bốc, không phải bằng lời nói bóng gió, không phải bằng cách nuôi nấng trẻ con, không phải bằng cách xoa bóp, không phải bằng nghề xem đất, không phải bằng tà thuật, không phải bằng nghề xem tướng, không phải bằng nghề xem sao, không phải bằng việc đưa tin, không phải bằng việc đi sứ, không phải bằng việc chạy việc vặt, không phải bằng nghề y, không phải bằng cách đổi vật thực, không phải bằng cách cho đi cho lại; mà là đã nhận được, đã thâu hoạch, đã đạt được, đã tìm được, đã nhận lại một cách hợp pháp, một cách công bằng. Như vậy là ý nghĩa của câu: ‘Sau khi nhận được vật thực và y phục đúng thời.’

Mattaṃ [Pg.397] sa jaññā idha tosanatthanti. Mattaṃ sa jaññāti dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya – paṭiggahaṇato vā paribhogato vā. Kathaṃ paṭiggahaṇato mattaṃ jānāti? Thokepi diyyamāne kulānudayāya kulānurakkhāya kulānukampāya paṭiggaṇhāti, bahukepi diyyamāne kāyaparihārikaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhāti kucchiparihārikaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti. Evaṃ paṭiggahaṇato mattaṃ jānāti. Kathaṃ paribhogato mattaṃ jānāti?

Về câu ‘Vị ấy nên biết chừng mực ở đây để được tri túc.’ ‘Vị ấy nên biết chừng mực’ có nghĩa là vị ấy nên biết chừng mực qua hai phương diện: hoặc là qua sự thọ nhận, hoặc là qua sự sử dụng. Thế nào là biết chừng mực qua sự thọ nhận? Dù được cúng dường ít, vị ấy vẫn thọ nhận vì lòng thương tưởng đến gia đình, vì để bảo vệ gia đình, vì lòng bi mẫn đối với gia đình. Dù được cúng dường nhiều, vị ấy chỉ thọ nhận y phục vừa đủ để bảo trì thân thể, chỉ thọ nhận vật thực khất thực vừa đủ để bảo trì bụng. Như vậy là biết chừng mực qua sự thọ nhận. Thế nào là biết chừng mực qua sự sử dụng?

Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ.

Vị ấy, sau khi quán xét một cách như lý, sử dụng y phục chỉ để ngăn ngừa lạnh, để ngăn ngừa nóng, để ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, và các loài bò sát; và chỉ để che đậy sự hổ thẹn.

Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca.

Vị ấy, sau khi quán xét một cách như lý, sử dụng vật thực khất thực không phải để vui đùa, không phải để say sưa, không phải để trang điểm, không phải để làm đẹp; mà chỉ để thân này được duy trì, để được bảo dưỡng, để chấm dứt sự khổ não, để hỗ trợ cho đời sống phạm hạnh. Nghĩ rằng: ‘Như vậy, ta sẽ làm dịu đi cảm thọ cũ và sẽ không để cảm thọ mới phát sinh. Ta sẽ được sống thọ, không bị chê trách, và sống được an ổn.’

Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṃ.

Vị ấy, sau khi quán xét một cách như lý, sử dụng sàng tọa chỉ để ngăn ngừa lạnh, để ngăn ngừa nóng, để ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, nắng, và các loài bò sát; và chỉ để xua tan sự nguy hiểm của thời tiết và để hưởng sự độc cư.

Paṭisaṅkhā yoniso gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati yāvadeva uppannānaṃ veyyābyādhikānaṃ vedanānaṃ paṭighātāya abyāpajjaparamatāya.

Vị ấy sau khi suy xét một cách như lý, thọ dụng vật dụng thuốc men trị bệnh, chỉ để ngăn trừ các cảm thọ bệnh hoạn đã sanh khởi, với mục đích cao nhất là không bị phiền não.

Evaṃ paribhogato mattaṃ jānāti. Mattaṃ sa jaññāti. Imehi dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya ājāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti – mattaṃ sa jaññā.

Như vậy, do việc thọ dụng, vị ấy biết sự chừng mực. Vị ấy nên biết sự chừng mực. Bởi hai lý do này, vị ấy nên biết, nên biết rõ, nên biết một cách đặc biệt, nên biết đi biết lại, nên biết một cách thấu suốt về sự chừng mực – (đây là ý nghĩa của) vị ấy nên biết sự chừng mực.

Idha tosanatthanti. Idha bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati; aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā ca cīvaraṃ agadhito amucchito anajjhāpanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya [Pg.398] ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato – ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

Về câu 'ở đây, vì mục đích tri túc'. Ở đây, vị tỳ khưu là người tri túc với bất kỳ y phục nào, và là người tán thán sự tri túc với bất kỳ y phục nào; và không rơi vào sự tìm kiếm không thích hợp vì lý do y phục; và khi không nhận được y phục, không lo lắng; và khi đã nhận được y phục, vị ấy thọ dụng mà không tham đắm, không say mê, không dính mắc, thấy rõ sự nguy hại, có trí tuệ về sự xuất ly; và do sự tri túc với bất kỳ y phục nào ấy, vị ấy không tự đề cao mình, không chê bai người khác. Vị nào ở đây khéo léo, không biếng nhác, có tỉnh giác, có chánh niệm – vị tỳ khưu này được gọi là người an trú trong dòng dõi Thánh nhân, cổ xưa, cao quý.

Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca piṇḍapātaṃ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ agadhito amucchito anajjhāpanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato – ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

Lại nữa, vị tỳ khưu là người tri túc với bất kỳ vật thực khất thực nào, và là người tán thán sự tri túc với bất kỳ vật thực khất thực nào; và không rơi vào sự tìm kiếm không thích hợp vì lý do vật thực khất thực; và khi không nhận được vật thực khất thực, không lo lắng; và khi đã nhận được vật thực khất thực, vị ấy thọ dụng mà không tham đắm, không say mê, không dính mắc, thấy rõ sự nguy hại, có trí tuệ về sự xuất ly; và do sự tri túc với bất kỳ vật thực khất thực nào ấy, vị ấy không tự đề cao mình, không chê bai người khác. Vị nào ở đây khéo léo, không biếng nhác, có tỉnh giác, có chánh niệm – vị tỳ khưu này được gọi là người an trú trong dòng dõi Thánh nhân, cổ xưa, cao quý.

Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca senāsanaṃ na paritassati, laddhā ca senāsanaṃ agadhito amucchito anajjhāpanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato – ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

Lại nữa, vị tỳ khưu là người tri túc với bất kỳ sàng tọa nào, và là người tán thán sự tri túc với bất kỳ sàng tọa nào; và không rơi vào sự tìm kiếm không thích hợp vì lý do sàng tọa; và khi không nhận được sàng tọa, không lo lắng; và khi đã nhận được sàng tọa, vị ấy thọ dụng mà không tham đắm, không say mê, không dính mắc, thấy rõ sự nguy hại, có trí tuệ về sự xuất ly; và do sự tri túc với bất kỳ sàng tọa nào ấy, vị ấy không tự đề cao mình, không chê bai người khác. Vị nào ở đây khéo léo, không biếng nhác, có tỉnh giác, có chánh niệm – vị tỳ khưu này được gọi là người an trú trong dòng dõi Thánh nhân, cổ xưa, cao quý.

Puna caparaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ na paritassati, laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ agadhito amucchito anajjhāpanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, na paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato – ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti – mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ.

Lại nữa, vị tỳ khưu là người tri túc với bất kỳ vật dụng thuốc men trị bệnh nào, và là người tán thán sự tri túc với bất kỳ vật dụng thuốc men trị bệnh nào; và không rơi vào sự tìm kiếm không thích hợp vì lý do vật dụng thuốc men trị bệnh; và khi không nhận được vật dụng thuốc men trị bệnh, không lo lắng; và khi đã nhận được vật dụng thuốc men trị bệnh, vị ấy thọ dụng mà không tham đắm, không say mê, không dính mắc, thấy rõ sự nguy hại, có trí tuệ về sự xuất ly; và do sự tri túc với bất kỳ vật dụng thuốc men trị bệnh nào ấy, vị ấy không tự đề cao mình, không chê bai người khác. Vị nào ở đây khéo léo, không biếng nhác, có tỉnh giác, có chánh niệm – vị tỳ khưu này được gọi là người an trú trong dòng dõi Thánh nhân, cổ xưa, cao quý – (đây là ý nghĩa của) vị ấy nên biết sự chừng mực, ở đây, vì mục đích tri túc.

So [Pg.399] tesu gutto yatacāri gāmeti. So tesu guttoti cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre gutto gopito rakkhito saṃvutoti. Evampi so tesu gutto. Atha vā āyatanesu gutto gopito rakkhito saṃvutoti. Evampi so tesu gutto.

Về câu 'vị ấy hộ trì trong các vật dụng ấy, có hạnh kiểm được chế ngự ở trong làng'. 'Vị ấy hộ trì trong các vật dụng ấy' có nghĩa là được hộ trì, được bảo vệ, được gìn giữ, được phòng hộ trong y phục, vật thực khất thực, sàng tọa, vật dụng thuốc men trị bệnh. Như vậy cũng là 'vị ấy hộ trì trong các vật dụng ấy'. Hoặc là, được hộ trì, được bảo vệ, được gìn giữ, được phòng hộ trong các căn. Như vậy cũng là 'vị ấy hộ trì trong các vật dụng ấy'.

Yatacāri gāmeti gāme yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṃvutoti – so tesu gutto yatacāri gāme.

'Có hạnh kiểm được chế ngự ở trong làng' có nghĩa là ở trong làng, vị ấy được chế ngự, được chế ngự vững chắc, được chế ngự hoàn toàn, được hộ trì, được bảo vệ, được gìn giữ, được phòng hộ – (đây là ý nghĩa của) 'vị ấy hộ trì trong các vật dụng ấy, có hạnh kiểm được chế ngự ở trong làng'.

Rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjāti. Dūsito khuṃsito vambhito ghaṭṭito garahito upavadito pharusena kakkhaḷena nappaṭivajjā nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṃ na paccakkoseyya, rosantaṃ nappaṭiroseyya, bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍeyya, na kalahaṃ kareyya, na bhaṇḍanaṃ kareyya, na viggahaṃ kareyya, na vivādaṃ kareyya, na medhagaṃ kareyya, kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā.

Về câu 'dù bị chọc tức cũng không nói lời thô ác'. Bị làm hại, bị mắng nhiếc, bị dọa nạt, bị xúc phạm, bị khiển trách, bị phỉ báng, vị ấy không nên nói lại, không nên đáp lại bằng lời nói thô ác, cộc cằn; không nên mắng nhiếc lại người đang mắng nhiếc, không nên tức giận lại người đang tức giận, không nên cãi lại người đang cãi vã; không nên tranh cãi, không nên gây gổ, không nên tranh chấp, không nên luận쟁, không nên gây xung đột. Vị ấy nên từ bỏ, nên loại trừ, nên chấm dứt, nên làm cho không còn tồn tại sự tranh cãi, sự gây gổ, sự tranh chấp, sự luận쟁, sự xung đột. Vị ấy nên xa lánh, nên từ bỏ, nên tránh xa, nên thoát ra, nên giải thoát, nên hoàn toàn giải thoát, nên không còn liên hệ với sự tranh cãi, sự gây gổ, sự tranh chấp, sự luận쟁, sự xung đột; nên sống với tâm không còn giới hạn – (đây là ý nghĩa của) 'dù bị chọc tức cũng không nói lời thô ác'.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Annañca laddhā vasanañca kāle, mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ;

So tesu gutto yatacāri gāme, rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā’’ti.

“Khi nhận được vật thực và y phục đúng thời, vị ấy nên biết chừng mực, ở đây, vì mục đích tri túc; vị ấy hộ trì trong các vật dụng ấy, có hạnh kiểm được chế ngự ở trong làng, dù bị chọc tức cũng không nói lời thô ác.”

207.

207.

Okkhittacakkhu na ca pādalolo, jhānānuyutto bahujāgarassa;

Upekkhamārabbha samāhitatto, takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde .

Có mắt nhìn xuống và không có chân đi lăng xăng, chuyên tâm vào thiền định, nên là người thường xuyên tỉnh thức; phát khởi tâm xả, có tâm định tĩnh, nên cắt đứt những khuynh hướng tầm cầu và sự hối hận.

Okkhittacakkhu na ca pādaloloti. Kathaṃ khittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu cakkhulolo, cakkhuloliyena samannāgato hoti, ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ [Pg.400] anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto ca hoti rūpadassanāya. Evampi khittacakkhu hoti.

Về câu 'có mắt nhìn xuống và không có chân đi lăng xăng'. Thế nào là có mắt phóng dật? Ở đây, có vị tỳ khưu nọ có mắt phóng dật, có sự phóng dật của mắt, với ý nghĩ 'cái chưa thấy thì phải thấy, cái đã thấy thì phải vượt qua', vị ấy đi lang thang xa, đi lang thang không ổn định từ khu vườn này đến khu vườn khác, từ công viên này đến công viên khác, từ làng này đến làng khác, từ thị trấn này đến thị trấn khác, từ thành phố này đến thành phố khác, từ xứ này đến xứ khác, từ vùng này đến vùng khác, và chuyên tâm vào việc ngắm nhìn các sắc. Như vậy cũng là có mắt phóng dật.

Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati hatthiṃ olokento, assaṃ olokento, rathaṃ olokento, pattiṃ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṃ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṃ olokento, adho olokento, disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi khittacakkhu hoti.

Lại nữa, vị tỳ khưu đã đi vào trong xóm làng, đã đi đến con đường, đi không có sự thu thúc, đi nhìn ngắm voi, nhìn ngắm ngựa, nhìn ngắm xe, nhìn ngắm bộ binh, nhìn ngắm phụ nữ, nhìn ngắm đàn ông, nhìn ngắm các bé trai, nhìn ngắm các bé gái, nhìn ngắm khu chợ, nhìn ngắm các cửa nhà, nhìn lên, nhìn xuống, đi nhìn ngó các phương và các hướng phụ. Như vậy cũng là người có mắt phóng dật.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya nappaṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evampi khittacakkhu hoti.

Lại nữa, vị tỳ khưu sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, là người nắm giữ tướng chung, là người nắm giữ tướng riêng. Do nhân nào mà các pháp bất thiện tội lỗi là tham ái và ưu phiền có thể tuôn chảy vào vị ấy đang sống không thu thúc nhãn quyền, vị ấy không thực hành sự thu thúc nhãn quyền ấy, không hộ trì nhãn quyền, không đi đến sự thu thúc ở nhãn quyền. Như vậy cũng là người có mắt phóng dật.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā. Evampi khittacakkhu hoti.

Hoặc như một số sa-môn, bà-la-môn đáng kính, sau khi dùng các vật thực do tín thí cúng dường, họ sống chuyên tâm vào việc xem các cảnh tượng như thế này, ví như là: múa, hát, nhạc, kịch, kể chuyện, vỗ tay, nhạc cụ gõ, trống, trình diễn nghệ thuật, nhào lộn, múa tre, rửa xương, đấu voi, đấu ngựa, đấu trâu, đấu bò, đấu dê, đấu cừu, chọi gà, chọi cút, đấu gậy, đấu vật, đấu quyền, diễn tập quân sự, duyệt binh, dàn trận, hoặc xem các binh chủng. Như vậy cũng là người có mắt phóng dật.

Kathaṃ na khittacakkhu hoti? Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti na ārāmena ārāmaṃ na uyyānena uyyānaṃ na gāmena gāmaṃ na nigamena nigamaṃ na nagarena nagaraṃ na raṭṭhena raṭṭhaṃ na janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ ananuyutto ca hoti rūpadassanāya. Evampi na khittacakkhu hoti.

Thế nào là người không có mắt phóng dật? Ở đây, một vị tỳ khưu nào đó không có mắt láo liên, không có tánh mắt láo liên, không đi từ khu vườn này đến khu vườn khác, không đi từ công viên này đến công viên khác, không đi từ làng này đến làng khác, không đi từ thị trấn này đến thị trấn khác, không đi từ thành phố này đến thành phố khác, không đi từ xứ này đến xứ khác, không đi từ vùng này đến vùng khác, và không chuyên tâm vào việc đi lang thang xa, đi không ổn định để xem sắc với ý nghĩ 'cái chưa thấy thì nên thấy, cái đã thấy thì nên vượt qua'. Như vậy là người không có mắt phóng dật.

Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati na hatthiṃ olokento…pe… na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati. Evampi na khittacakkhu hoti.

Lại nữa, vị tỳ khưu đã đi vào trong xóm làng, đã đi đến con đường, đi có sự thu thúc, đi không nhìn ngắm voi... vân vân... đi không nhìn ngó các phương và các hướng phụ. Như vậy cũng là người không có mắt phóng dật.

Atha [Pg.401] vā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti…pe… cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Evampi na khittacakkhu hoti.

Lại nữa, vị tỳ khưu sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, không là người nắm giữ tướng chung... vân vân... đi đến sự thu thúc ở nhãn quyền. Như vậy cũng là người không có mắt phóng dật.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā…pe… anīkadassanaṃ iti vā. Evarūpā visūkadassanānuyogā paṭivirato hoti. Evampi na khittacakkhu hotīti – okkhittacakkhu.

Hoặc như một số sa-môn, bà-la-môn đáng kính, sau khi dùng các vật thực do tín thí cúng dường... vân vân... hoặc xem các binh chủng. Vị ấy là người từ bỏ việc chuyên tâm xem các cảnh tượng như vậy. Như vậy cũng là người không có mắt phóng dật – đó là (ý nghĩa của) mắt nhìn xuống.

Na ca pādaloloti. Kathaṃ pādalolo hoti? Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, ārāmena ārāmaṃ…pe… dīghacārikaṃ anavaṭṭhitacārikaṃ anuyutto hoti rūpadassanāya. Evampi pādalolo hoti.

Và không có chân đi láo liên. Thế nào là người có chân đi láo liên? Ở đây, một vị tỳ khưu nào đó có chân đi láo liên, có tánh chân đi láo liên, đi từ khu vườn này đến khu vườn khác... vân vân... chuyên tâm vào việc đi lang thang xa, đi không ổn định để xem sắc. Như vậy là người có chân đi láo liên.

Atha vā bhikkhu antopi saṅghārāme pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṃ gacchati. Vihārato…pe… iti bhavābhavakathaṃ katheti. Evampi pādalolo hoti.

Lại nữa, vị tỳ khưu ngay cả ở trong tu viện cũng có chân đi láo liên, có tánh chân đi láo liên, không vì lợi ích, không vì lý do, dao động, với tâm không an tịnh, đi từ khu vực này đến khu vực khác. Từ tịnh xá... vân vân... nói những chuyện về thường kiến và đoạn kiến. Như vậy là người có chân đi láo liên.

Na ca pādaloloti. Pādaloliyaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya, paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti – okkhittacakkhu na ca pādalolo.

Và không có chân đi láo liên. (Vị ấy) nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu tánh chân đi láo liên; nên xa lánh, nên từ bỏ, nên tránh xa, nên thoát ra, nên dứt bỏ, nên giải thoát, nên không còn liên hệ khỏi tánh chân đi láo liên; nên sống với tâm không còn giới hạn; nên là người thích thú nơi độc cư, nên là người hoan hỷ nơi độc cư, nên chuyên tâm vào sự an tịnh của nội tâm, không xao lãng thiền định, có đầy đủ tuệ quán, làm cho các trú xứ thanh vắng được phát triển, là người thiền định, hoan hỷ trong thiền định, chuyên tâm vào sự độc cư, xem trọng lợi ích của mình – đó là (ý nghĩa của) mắt nhìn xuống và không có chân đi láo liên.

Jhānānuyutto bahujāgarassāti. Jhānānuyuttoti dvīhi kāraṇehi jhānānuyutto – anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto, anuppannassa vā dutiyassa jhānassa… tatiyassa jhānassa… catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyuttoti. Evampi jhānānuyutto. Atha vā uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, uppannaṃ vā dutiyaṃ jhānaṃ [Pg.402]… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkarotīti. Evampi jhānānuyutto.

Về câu 'chuyên tâm thiền định, thường tỉnh thức'. 'Chuyên tâm thiền định' là chuyên tâm thiền định do hai lý do: hoặc là chuyên cần, nỗ lực, tinh tấn, gắng sức để làm phát sinh thiền thứ nhất chưa phát sinh; hoặc là chuyên cần, nỗ lực, tinh tấn, gắng sức để làm phát sinh thiền thứ hai... thiền thứ ba... thiền thứ tư chưa phát sinh. Như vậy là chuyên tâm thiền định. Lại nữa, hoặc là vị ấy thực hành, tu tập, làm cho sung mãn thiền thứ nhất đã phát sinh; hoặc là vị ấy thực hành, tu tập, làm cho sung mãn thiền thứ hai... thiền thứ ba... thiền thứ tư đã phát sinh. Như vậy cũng là chuyên tâm thiền định.

Bahujāgarassāti idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi katvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetīti – jhānānuyutto bahujāgarassa.

Về câu 'thường tỉnh thức'. Ở đây, vị tỳ khưu suốt ban ngày gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại bằng cách đi kinh hành và ngồi; trong canh đầu của đêm, vị ấy gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại bằng cách đi kinh hành và ngồi; trong canh giữa của đêm, vị ấy nằm xuống trong tư thế con sư tử về phía hông phải, đặt chân này lên chân kia một chút, chánh niệm và tỉnh giác, tác ý đến tưởng về sự thức dậy; trong canh cuối của đêm, sau khi thức dậy, vị ấy gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại bằng cách đi kinh hành và ngồi – đó là (ý nghĩa của) 'chuyên tâm thiền định, thường tỉnh thức'.

Upekkhamārabbha samāhitattoti. Upekkhāti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā majjhattatā cittassa. Samāhitattoti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi. Upekkhamārabbha samāhitattoti. Catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbha ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānasoti – upekkhamārabbha samāhitatto.

Upekkhamārabbha samāhitattoti (có tâm định tĩnh nhờ nương vào trạng thái xả). Upekkhā (trạng thái xả) là: Trạng thái xả nào ở trong tầng thiền thứ tư, sự thờ ơ, sự thờ ơ một cách trọn vẹn, sự quân bình của tâm, sự lắng dịu của tâm, sự trung lập của tâm. Samāhitatto (trạng thái định tĩnh) là: Sự an trú nào của tâm, sự an trú vững chắc, sự an trú kiên cố, sự không lay động, sự không phân tán, trạng thái tâm không bị lôi kéo, sự tĩnh lặng, định quyền, định lực, chánh định. Upekkhamārabbha samāhitattoti (có tâm định tĩnh nhờ nương vào trạng thái xả) là: Lấy trạng thái xả trong tầng thiền thứ tư làm đối tượng, có tâm nhất điểm, có tâm không phân tán, có tâm không bị lôi kéo – (đó là ý nghĩa của) upekkhamārabbha samāhitatto.

Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchindeti. Takkāti nava vitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko, ñātivitakko, janapadavitakko, amaravitakko, parānudayatāpaṭisaññutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko, anavaññattipaṭisaññutto vitakko – ime vuccanti nava vitakkā. Kāmavitakkānaṃ kāmasaññāsayo, byāpādavitakkānaṃ byāpādasaññāsayo, vihiṃsāvitakkānaṃ vihiṃsāsaññāsayo. Atha vā takkānaṃ vitakkānaṃ saṅkappānaṃ avijjāsayo, ayoniso manasikāro āsayo, asmimāno āsayo, anottappaṃ āsayo, uddhaccaṃ āsayo.

Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde (nên đoạn trừ nơi nương tựa của tầm và hối quá). Takkā (tầm) là: Có chín loại tầm – dục tầm, sân tầm, hại tầm, tầm về quyến thuộc, tầm về xứ sở, tầm về sự bất tử, tầm liên quan đến lòng thương xót người khác, tầm liên quan đến lợi lộc, cung kính, danh tiếng, tầm liên quan đến việc không bị khinh thường – những điều này được gọi là chín loại tầm. Dục tưởng là nơi nương tựa của các dục tầm, sân tưởng là nơi nương tựa của các sân tầm, hại tưởng là nơi nương tựa của các hại tầm. Hoặc là, vô minh là nơi nương tựa của các sự suy nghĩ, các tầm, các tư duy; tác ý không như lý là nơi nương tựa; ngã mạn là nơi nương tựa; vô quý là nơi nương tựa; trạo cử là nơi nương tựa.

Kukkuccanti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ pādakukkuccampi kukkuccaṃ hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ, akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. Yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – idaṃ vuccati kukkuccaṃ.

Kukkuccaṃ (hối quá) là: Sự hối hận về tay cũng là hối quá, sự hối hận về chân cũng là hối quá, sự hối hận về tay chân cũng là hối quá; tưởng điều không thích hợp là thích hợp, tưởng điều thích hợp là không thích hợp; tưởng điều không có lỗi là có lỗi, tưởng điều có lỗi là không có lỗi. Sự hối hận nào có hình thức như vậy, sự ray rứt, trạng thái ray rứt, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm – điều này được gọi là hối quá.

Api [Pg.403] ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho? ‘‘Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita’’nti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. ‘‘Kataṃ me vacīduccaritaṃ… kataṃ me manoduccaritaṃ… kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. ‘‘Kataṃ me adinnādānaṃ… kato me kāmesumicchācāro… kato me musāvādo… katā me pisuṇavācā… katā me pharusavācā… kato me samphappalāpo… katā me abhijjhā… kato me byāpādo… katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Lại nữa, do hai nguyên nhân mà sự hối quá, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm sanh khởi – do đã làm và do đã không làm. Do đã làm và do đã không làm mà sự hối quá, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm sanh khởi như thế nào? (Nghĩ rằng:) ‘Thân ác hạnh đã được ta làm, thân thiện hạnh đã không được ta làm,’ sự hối quá, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm sanh khởi. (Nghĩ rằng:) ‘Khẩu ác hạnh đã được ta làm… ý ác hạnh đã được ta làm… sự sát sanh đã được ta làm, sự từ bỏ sát sanh đã không được ta làm,’ sự hối quá, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm sanh khởi. (Nghĩ rằng:) ‘Sự trộm cắp đã được ta làm… sự tà dâm trong các dục đã được ta làm… sự nói dối đã được ta làm… lời nói đâm thọc đã được ta nói… lời nói thô ác đã được ta nói… lời nói vô ích đã được ta nói… tham lam đã được ta làm… sân hận đã được ta làm… tà kiến đã được ta làm, chánh kiến đã không được ta làm,’ sự hối quá, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm sanh khởi. Như vậy, do đã làm và do đã không làm mà sự hối quá, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm sanh khởi.

Atha vā ‘‘sīlesumhi na paripūrakārī’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; ‘‘indriyesumhi aguttadvāro’’ti… ‘‘bhojane amattaññūmhī’’ti… ‘‘jāgariyaṃ ananuyuttomhī’’ti… ‘‘na satisampajaññena samannāgatomhī’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro sammappadhānā’’ti… ‘‘abhāvitā me cattāro iddhipādā’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañcindriyānī’’ti… ‘‘abhāvitāni me pañca balānī’’ti… ‘‘abhāvitā me satta bojjhaṅgā’’ti… ‘‘abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti… ‘‘dukkhaṃ me apariññāta’’nti… ‘‘dukkhasamudayo me appahīno’’ti… ‘‘maggo me abhāvito’’ti… ‘‘nirodho me asacchikato’’ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchindeti. Takkañca takkāsayañca kukkuccañca upacchindeyya chindeyya ucchindeyya samucchindeyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde.

Hoặc là, (nghĩ rằng:) ‘Ta không phải là người thực hành viên mãn các giới,’ sự hối quá, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm sanh khởi; (nghĩ rằng:) ‘Ta là người không phòng hộ các căn’… ‘Ta là người không biết tiết độ trong ăn uống’… ‘Ta là người không chuyên tâm vào sự tỉnh thức’… ‘Ta không phải là người thành tựu chánh niệm tỉnh giác’… ‘Bốn niệm xứ đã không được ta tu tập’… ‘Bốn chánh cần đã không được ta tu tập’… ‘Bốn như ý túc đã không được ta tu tập’… ‘Năm quyền đã không được ta tu tập’… ‘Năm lực đã không được ta tu tập’… ‘Bảy giác chi đã không được ta tu tập’… ‘Bát Thánh Đạo đã không được ta tu tập’… ‘Khổ (đế) đã không được ta liễu tri’… ‘Tập (đế) đã không được ta đoạn tận’… ‘Đạo (đế) đã không được ta tu tập’… ‘Diệt (đế) đã không được ta chứng ngộ,’ sự hối quá, sự ăn năn của tâm, sự day dứt của tâm sanh khởi. Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde (nên đoạn trừ nơi nương tựa của tầm và hối quá) là: Nên cắt đứt, nên chặt đứt, nên tận diệt, nên đoạn tuyệt, nên từ bỏ, nên xua tan, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn hiện hữu cả tầm, nơi nương tựa của tầm, và hối quá – (đó là ý nghĩa của) takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Okkhittacakkhu na ca pādalolo, jhānānuyutto bahujāgarassa;

Upekkhamārabbha samāhitatto, takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde’’ti.

“Với mắt nhìn xuống, không có chân tay lăng xăng, chuyên tâm vào thiền định, có nhiều sự tỉnh thức; có tâm định tĩnh nhờ nương vào trạng thái xả, nên đoạn trừ nơi nương tựa của tầm và hối quá.”

208.

208.

Cudito [Pg.404] vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde;

Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ, janavādadhammāya na cetayeyya.

Khi bị khiển trách bởi lời nói, người có chánh niệm nên hoan hỷ, nên phá bỏ sự cứng cỏi đối với các bạn đồng phạm hạnh; nên nói lời thiện lành, không quá thời, không nên khởi tâm với pháp đưa đến lời nói của thế gian.

Cudito vacībhi satimābhinandeti. Cuditoti upajjhāyā vā ācariyā vā samānupajjhāyakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti – ‘‘idaṃ te, āvuso, ayuttaṃ, idaṃ te appattaṃ, idaṃ te asāruppaṃ, idaṃ te asīlaṭṭha’’nti. Satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ codanaṃ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya. Yathā itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko sīsaṃnhāto uppalamālaṃ vā vassikamālaṃ vā adhimuttakamālaṃ vā labhitvā ubhohi hatthehi paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya; evameva satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ codanaṃ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya.

Cudito vacībhi satimābhinande (khi bị khiển trách bởi lời nói, người có chánh niệm nên hoan hỷ). Cudito (bị khiển trách) là: Các vị thầy tế độ, hoặc các vị thầy giáo thọ, hoặc các vị đồng thầy tế độ, hoặc các vị đồng thầy giáo thọ, hoặc bạn bè, hoặc người quen biết, hoặc người thân thiết, hoặc bằng hữu khiển trách rằng: ‘Này hiền giả, điều này của bạn là không đúng, điều này của bạn là không đáng, điều này của bạn là không thích hợp, điều này của bạn là không hợp với giới hạnh.’ An trú chánh niệm, nên vui mừng, nên hoan hỷ, nên hân hoan, nên tán thưởng, nên mong muốn, nên chấp nhận, nên ước ao, nên khao khát, nên nhiệt thành mong mỏi lời khiển trách ấy. Giống như người nữ hay người nam, trẻ trung, thanh xuân, có tính trang điểm, đã gội đầu sạch sẽ, khi nhận được vòng hoa sen, hoặc vòng hoa nhài, hoặc vòng hoa adhimuttaka, nhận lấy bằng cả hai tay, đặt lên trên đầu là phần cao quý nhất, rồi vui mừng, hoan hỷ, hân hoan, tán thưởng, mong muốn, chấp nhận, ước ao, khao khát, nhiệt thành mong mỏi; cũng giống như vậy, an trú chánh niệm, nên vui mừng, nên hoan hỷ, nên hân hoan, nên tán thưởng, nên mong muốn, nên chấp nhận, nên ước ao, nên khao khát, nên nhiệt thành mong mỏi lời khiển trách ấy.

‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje.

Như người chỉ kho tàng, nên thấy người chỉ lỗi; bậc trí tuệ hay khiển trách, nên thân cận bậc hiền trí như vậy.

‘‘Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo;

Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye;

Satañhi so piyo hoti, asataṃ hoti appiyo’’ti.

Đối với người thân cận bậc như vậy, điều tốt hơn xảy ra, không phải xấu hơn; vị ấy nên khuyên dạy, nên chỉ bảo, và nên ngăn cản điều không tốt lành. Vị ấy quả là người thân yêu của bậc thiện nhân, là người không thân yêu của kẻ bất lương’.

Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṃ pabhindeti. Sabrahmacārīti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatā. Sabrahmacārīsu khilaṃ pabhindeti. Sabrahmacārīsu āhatacittataṃ khilajātataṃ pabhindeyya, pañcapi cetokhile bhindeyya, tayopi cetokhile bhindeyya, rāgakhilaṃ dosakhilaṃ mohakhilaṃ bhindeyya pabhindeyya sambhindeyyāti – sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde.

Bị khiển trách bởi lời nói, người có chánh niệm nên hoan hỷ, nên phá tan sự cứng cỏi đối với các vị đồng phạm hạnh. Đồng phạm hạnh là cùng hành động, cùng tụng đọc, cùng học giới. Nên phá tan sự cứng cỏi đối với các vị đồng phạm hạnh. Nên phá tan tâm bị tổn thương, sự cứng cỏi đối với các vị đồng phạm hạnh, nên phá vỡ năm tâm hoang vu, nên phá vỡ ba tâm hoang vu, nên phá vỡ, nên đập tan, nên hủy diệt sự cứng cỏi của tham, sự cứng cỏi của sân, sự cứng cỏi của si – (đó là) nên phá tan sự cứng cỏi đối với các vị đồng phạm hạnh.

Vācaṃ [Pg.405] pamuñce kusalaṃ nātivelanti. Ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācaṃ muñceyya, atthūpasaṃhitaṃ dhammūpasaṃhitaṃ kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ vācaṃ muñceyya pamuñceyyāti – vācaṃ pamuñce kusalaṃ. Nātivelanti. Velāti dve velā – kālavelā ca sīlavelā ca. Katamā kālavelā? Kālātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, velātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālavelātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya, velaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālavelaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya.

Nên nói lời thiện xảo, không quá thời. Nên nói lời phát sinh từ trí tuệ, lời liên quan đến lợi ích, liên quan đến Pháp, đúng thời, có dẫn chứng, có giới hạn – (đó là) nên nói lời thiện xảo. Không quá thời. Thời là có hai thời – thời gian và thời giới hạnh. Thế nào là thời gian? Không nên nói lời đã quá thời gian, không nên nói lời đã quá giới hạn, không nên nói lời đã quá thời gian và giới hạn, không nên nói lời chưa đến thời gian, không nên nói lời chưa đến giới hạn, không nên nói lời chưa đến thời gian và giới hạn.

‘‘Yo ve kāle asampatte, ativelañca bhāsati;

Evaṃ so nihato seti, kokilāyeva atrajo’’ti.

‘Vị nào nói khi thời chưa đến, và nói quá mức; vị ấy nằm bị hủy hoại, như con của chim tu hú được nuôi dưỡng vậy’.

Ayaṃ kālavelā. Katamā sīlavelā? Ratto vācaṃ na bhāseyya, duṭṭho vācaṃ na bhāseyya, mūḷho vācaṃ na bhāseyya, musāvādaṃ na bhāseyya, pisuṇavācaṃ na bhāseyya, pharusavācaṃ na bhāseyya, samphappalāpaṃ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpayeyya na vohareyya. Ayaṃ sīlavelāti – vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ.

Đây là thời gian. Thế nào là thời giới hạnh? Người tham ái không nên nói, người sân hận không nên nói, người si mê không nên nói, không nên nói lời dối trá, không nên nói lời đâm thọc, không nên nói lời thô ác, không nên nói lời vô ích, không nên kể, không nên đọc, không nên trình bày, không nên sử dụng. Đây là thời giới hạnh – (đó là) nên nói lời thiện xảo, không quá thời.

Janavādadhammāya na cetayeyyāti. Janāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Janassa vādāya upavādāya nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā vā diṭṭhivipattiyā vā ājīvavipattiyā vā na cetayeyya cetanaṃ na uppādeyya cittaṃ na uppādeyya saṅkappaṃ na uppādeyya manasikāraṃ na uppādeyyāti – janavādadhammāya na cetayeyya.

Không nên có ý định về pháp luận bàn của quần chúng. Quần chúng là dòng dõi Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Tỳ-xá, Thủ-đà, tại gia, xuất gia, chư thiên, và loài người. Không nên có ý định, không nên khởi lên tác ý, không nên khởi lên tâm, không nên khởi lên tư duy, không nên khởi lên sự tác ý trong tâm về việc tranh luận, chỉ trích, khiển trách, chê bai, làm mất danh tiếng, mang lại tiếng xấu cho quần chúng, hoặc về sự hư hỏng giới hạnh, hư hỏng hạnh kiểm, hư hỏng tri kiến, hay hư hỏng sinh kế – (đó là) không nên có ý định về pháp luận bàn của quần chúng.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde;

Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ, janavādadhammāya na cetayeyyā’’ti.

‘Bị khiển trách bởi lời nói, người có chánh niệm nên hoan hỷ, nên phá tan sự cứng cỏi đối với các vị đồng phạm hạnh; nên nói lời thiện xảo, không quá thời, không nên có ý định về pháp luận bàn của quần chúng’.

209.

209.

Athāparaṃ pañca rajāni loke, yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe;

Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgaṃ.

Lại nữa, có năm thứ bụi bẩn ở đời, người có chánh niệm nên học tập để loại trừ chúng; đối với sắc, thanh, hương, vị, và xúc, vị ấy nên chế ngự tham ái.

Athāparaṃ [Pg.406] pañca rajāni loketi. Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti. Pañca rajānīti rūparajo, saddarajo, gandharajo, rasarajo, phoṭṭhabbarajo.

Lại nữa, có năm thứ bụi bẩn ở đời. Atha là sự nối kết từ, sự liên kết từ, sự bổ sung từ, sự kết hợp chữ cái, sự trôi chảy của phụ âm, đây là sự tuần tự của các từ – đó là atha. Năm thứ bụi bẩn là bụi sắc, bụi thanh, bụi hương, bụi vị, bụi xúc.

‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā, viharanti te vigatarajassa sāsane.

‘Tham ái là bụi bẩn, chứ không phải là bụi phấn, bụi bẩn là tên gọi của tham ái; các bậc hiền trí sau khi từ bỏ bụi bẩn này, họ sống trong giáo pháp của vị đã thoát ly bụi bẩn.

‘‘Doso rajo na ca pana reṇu vuccati…pe…;

Viharanti te vigatarajassa sāsane.

‘Sân hận là bụi bẩn, chứ không phải là bụi phấn... họ sống trong giáo pháp của vị đã thoát ly bụi bẩn.

‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati…pe…;

Viharanti te vigatarajassa sāsane’’.

‘Si mê là bụi bẩn, chứ không phải là bụi phấn... họ sống trong giáo pháp của vị đã thoát ly bụi bẩn’.

Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – athāparaṃ pañca rajāni loke.

Ở đời là ở trong cõi khổ, cõi người, cõi trời, trong thế giới uẩn, thế giới giới, thế giới xứ – (đó là) lại nữa, có năm thứ bụi bẩn ở đời.

Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti. Yesanti rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa. Satīmāti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati satimā. Sikkheti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. Katamā adhisīlasikkhā…pe… ayaṃ adhipaññāsikkhā. Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti. Satimā puggalo yesaṃ rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya…pe… sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe.

Người có chánh niệm nên học tập để loại trừ chúng. Chúng là tham ái đối với sắc, tham ái đối với thanh, tham ái đối với hương, tham ái đối với vị, tham ái đối với xúc. Người có chánh niệm là: niệm, tùy niệm, đối niệm, sự ghi nhớ, sự gìn giữ, không trôi nổi, không quên lãng, niệm căn, niệm lực, chánh niệm, niệm giác chi, con đường độc nhất – đây được gọi là niệm. Người đã đạt đến, đã thành tựu, đã đến gần, đã hoàn toàn đến gần, đã phát sinh, đã hoàn toàn phát sinh, đã được trang bị với niệm này. Vị ấy được gọi là người có chánh niệm. Nên học tập là ba học giới – tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học. Thế nào là tăng thượng giới học... đây là tăng thượng tuệ học. Người có chánh niệm nên học tập để loại trừ chúng. Người có chánh niệm nên học tập cả tăng thượng giới, tăng thượng tâm, và tăng thượng tuệ để loại trừ, để chế ngự, để từ bỏ, để làm cho lắng dịu, để xả ly, để làm cho an tịnh tham ái đối với sắc, tham ái đối với thanh, tham ái đối với hương, tham ái đối với vị, tham ái đối với xúc; nên học tập bằng cách hướng tâm đến ba học giới này, nên học tập bằng cách biết... nên học tập bằng cách thực chứng điều cần thực chứng, nên thực hành, nên thực hành tốt, nên thọ trì và sống theo – (đó là) người có chánh niệm nên học tập để loại trừ chúng.

Rūpesu [Pg.407] saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāganti. Rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu rāgaṃ saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti – rūpesu saddesu atho rasesu gandhesu phassesu sahetha rāgaṃ.

Đối với sắc, thanh, hương, vị, và xúc, vị ấy nên chế ngự tham ái. Nên chế ngự, nên hoàn toàn chế ngự, nên áp đảo, nên bao trùm, nên tiêu diệt, nên nghiền nát tham ái đối với sắc, thanh, hương, vị, xúc – (đó là) đối với sắc, thanh, hương, vị, và xúc, vị ấy nên chế ngự tham ái.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Athāparaṃ pañca rajāni loke, yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe;

Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāga’’nti.

‘Lại nữa, có năm thứ bụi bặm ở trong đời, vị có chánh niệm nên học tập để loại trừ chúng. Vị ấy nên chế ngự lòng tham dục đối với các sắc, các tiếng, và cả các vị, các hương, các xúc.’

210.

210.

Etesu dhammesu vineyya chandaṃ, bhikkhu satimā suvimuttacitto;

Kāle so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno, ekodibhūto vihane tamaṃ so. [iti bhagavā]

Vị tỳ khưu có chánh niệm, với tâm khéo giải thoát, sau khi đã nhiếp phục lòng ham muốn trong các pháp ấy, vào đúng thời điểm, trong khi đang thẩm sát các pháp một cách đúng đắn, vị ấy trở nên nhất tâm, nên loại trừ bóng tối ấy. [Thế Tôn đã nói như vậy].

Etesu dhammesu vineyya chandanti. Etesūti rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ…pe… kāmacchandanīvaraṇaṃ. Etesu dhammesu vineyya chandanti. Etesu dhammesu chandaṃ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti – etesu dhammesu vineyya chandaṃ.

Trong câu ‘Sau khi đã nhiếp phục lòng ham muốn trong các pháp ấy’: ‘Trong các pháp ấy’ là trong các sắc, các tiếng, các hương, các vị, các xúc. ‘Lòng ham muốn’ là cái nào trong các dục là dục tham, dục ái, dục hỷ, dục ái, dục ái luyến, dục nhiệt não, dục mê say, dục tham đắm, bộc lưu của dục, ách phược của dục, chấp thủ của dục ... cho đến ... triền cái tham dục. Trong câu ‘Sau khi đã nhiếp phục lòng ham muốn trong các pháp ấy’: Trong các pháp ấy, nên nhiếp phục, nên nhiếp phục lại, nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn sanh khởi lòng ham muốn – đây là ý nghĩa của câu ‘Sau khi đã nhiếp phục lòng ham muốn trong các pháp ấy’.

Bhikkhu satimā suvimuttacittoti. Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekho vā bhikkhu. Satimāti yā sati anussati…pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto samupeto…pe… so vuccati satimā.

Trong câu ‘Vị tỳ khưu có chánh niệm, với tâm khéo giải thoát’: ‘Vị tỳ khưu’ là vị tỳ khưu phàm phu thiện hoặc vị tỳ khưu hữu học. ‘Có chánh niệm’ là niệm nào, tùy niệm nào ... cho đến ... chánh niệm, niệm giác chi, con đường độc nhất – đây được gọi là niệm. Vị đã thành tựu, đã đầy đủ niệm này ... cho đến ... vị ấy được gọi là có chánh niệm.

Bhikkhu satimā suvimuttacittoti. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pītiyā ca cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya [Pg.408] cittaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ… nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti – bhikkhu satimā suvimuttacitto.

Trong câu ‘Vị tỳ khưu có chánh niệm, với tâm khéo giải thoát’: Đối với vị đã chứng đắc Sơ thiền, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi các triền cái. Đối với vị đã chứng đắc Nhị thiền, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi tầm và tứ. Đối với vị đã chứng đắc Tam thiền, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi hỷ. Đối với vị đã chứng đắc Tứ thiền, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi lạc và khổ. Đối với vị đã chứng đắc Không Vô Biên Xứ, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi sắc tưởng, đối ngại tưởng, các tưởng sai khác. Đối với vị đã chứng đắc Thức Vô Biên Xứ, tâm ... khỏi tưởng Không Vô Biên Xứ. Đối với vị đã chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ, tâm ... khỏi tưởng Thức Vô Biên Xứ. Đối với vị đã chứng đắc Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi tưởng Vô Sở Hữu Xứ. Đối với bậc Dự lưu, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tùy miên tà kiến, tùy miên hoài nghi, và các phiền não cùng tồn tại với chúng. Đối với bậc Nhất lai, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi tùy miên tham dục và tùy miên sân hận loại thô, và các phiền não cùng tồn tại với chúng. Đối với bậc Bất lai, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi kiết sử tham dục và kiết sử sân hận loại vi tế, tùy miên tham dục và tùy miên sân hận loại vi tế, và các phiền não cùng tồn tại với chúng. Đối với bậc A-la-hán, tâm được giải thoát, được đặc biệt giải thoát, được khéo giải thoát khỏi sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh, tùy miên mạn, tùy miên hữu ái, tùy miên vô minh, và các phiền não cùng tồn tại với chúng, và khỏi tất cả các tướng ở bên ngoài – đây là ý nghĩa của câu ‘Vị tỳ khưu có chánh niệm, với tâm khéo giải thoát’.

Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti. Kālenāti uddhate citte samathassa kālo, samāhite citte vipassanāya kālo.

Trong câu ‘Vào đúng thời điểm, vị ấy đang thẩm sát các pháp một cách đúng đắn’: ‘Vào đúng thời điểm’ có nghĩa là khi tâm bị trạo cử, đó là thời điểm của chỉ; khi tâm được định tĩnh, đó là thời điểm của quán.

‘‘Kāle paggaṇhati cittaṃ, niggaṇhati punāpare ;

Sampahaṃsati kālena, kāle cittaṃ samādahe.

‘Vào đúng lúc, vị ấy sách tấn tâm; rồi vào lúc khác, vị ấy dằn giữ lại. Vào đúng thời điểm, vị ấy làm cho hoan hỷ; vào đúng lúc, vị ấy định tĩnh tâm.

‘‘Ajjhupekkhati kālena, so yogī kālakovido;

Kimhi kālamhi paggāho, kimhi kāle viniggaho.

‘Vào đúng thời điểm, vị ấy xả bỏ; vị hành giả ấy là người thiện xảo về thời điểm. Vào lúc nào là sự sách tấn? Vào lúc nào là sự dằn giữ?

‘‘Kimhi pahaṃsanākālo, samathakālo ca kīdiso;

Upekkhākālaṃ cittassa, kathaṃ dasseti yogino.

‘Vào lúc nào là thời điểm làm cho hoan hỷ? Và thời điểm của chỉ thì như thế nào? Thời điểm xả bỏ của tâm, làm thế nào để chỉ ra cho vị hành giả?’

‘‘Līne cittamhi paggāho, uddhatasmiṃ viniggaho;

Nirassādagataṃ cittaṃ, sampahaṃseyya tāvade.

‘Khi tâm bị thụ động, đó là sự sách tấn; khi bị trạo cử, đó là sự dằn giữ. Tâm đã trở nên vô vị, ngay lúc ấy nên làm cho hoan hỷ.

‘‘Sampahaṭṭhaṃ yadā cittaṃ, alīnaṃ bhavatinuddhataṃ;

Samathassa ca so kālo, ajjhattaṃ ramaye mano.

‘Khi tâm đã được hoan hỷ, trở nên không thụ động, không trạo cử, đó là thời điểm của chỉ, nên làm cho tâm được an vui ở bên trong.

‘‘Etena mevupāyena, yadā hoti samāhitaṃ;

Samāhitacittamaññāya, ajjhupekkheyya tāvade.

‘Cũng bằng phương tiện ấy, khi tâm được định tĩnh, sau khi biết được tâm đã định tĩnh, ngay lúc ấy nên xả bỏ.

‘‘Evaṃ [Pg.409] kālavidū dhīro, kālaññū kālakovido;

Kālena kālaṃ cittassa, nimittamupalakkhaye’’ti.

‘Như vậy, bậc trí tuệ, người biết thời điểm, người hiểu thời điểm, người thiện xảo về thời điểm, nên tùy thời mà ghi nhận đặc điểm của tâm.’

Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’ti sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno…pe… ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti – sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno.

Trong câu ‘Vào đúng thời điểm, vị ấy đang thẩm sát các pháp một cách đúng đắn’: Vị ấy đang thẩm sát các pháp một cách đúng đắn rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường,’ vị ấy đang thẩm sát các pháp một cách đúng đắn rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ,’ vị ấy đang thẩm sát các pháp một cách đúng đắn rằng: ‘Tất cả các pháp là vô ngã,’ ... cho đến ... vị ấy đang thẩm sát các pháp một cách đúng đắn rằng: ‘Phàm cái gì có bản chất sanh khởi, tất cả cái ấy đều có bản chất đoạn diệt.’

Ekodibhūto vihane tamaṃ so, iti bhagavāti. Ekodīti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhīti – ekodibhūto. Vihane tamaṃ soti rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ mānatamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ haneyya vihaneyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya.

Trong câu ‘Vị ấy trở nên nhất tâm, nên loại trừ bóng tối ấy. Thế Tôn đã nói như vậy’: ‘Nhất tâm’ là nhất tâm, tâm không phân tán, ý không dao động, là chỉ, là định quyền, là định lực, là chánh định – đây là ý nghĩa của ‘trở nên nhất tâm.’ Trong câu ‘Nên loại trừ bóng tối ấy’: Nên đánh bại, nên đặc biệt đánh bại, nên từ bỏ, nên loại trừ, nên làm cho chấm dứt, nên làm cho không còn sanh khởi bóng tối của tham, bóng tối của sân, bóng tối của si, bóng tối của tà kiến, bóng tối của mạn, bóng tối của phiền não, bóng tối của ác hạnh, cái làm cho mù lòa, cái làm cho không có mắt, cái làm cho không có trí tuệ, cái làm cho trí tuệ bị đoạn diệt, cái thuộc về phe của sự tổn hại, cái không đưa đến Nibbāna.

Bhagavāti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā[Pg.410], bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ; vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – ekodibhūto vihane tamaṃ so iti bhagavā.

Bhagavā là danh xưng tôn kính. Hơn nữa: vì đã bẻ gãy tham ái nên là Bhagavā; vì đã bẻ gãy sân hận nên là Bhagavā; vì đã bẻ gãy si mê nên là Bhagavā; vì đã bẻ gãy ngã mạn nên là Bhagavā; vì đã bẻ gãy tà kiến nên là Bhagavā; vì đã bẻ gãy gai góc nên là Bhagavā; vì đã bẻ gãy phiền não nên là Bhagavā; vì đã phân tích, phân chia, phân loại Pháp bảo nên là Bhagavā; vì đã chấm dứt các cõi hữu nên là Bhagavā; vì đã phát triển thân, phát triển giới, phát triển tâm, phát triển tuệ nên là Bhagavā. Hoặc, Đức Thế Tôn đã thường lui tới các trú xứ trong rừng sâu, xa xôi, ít tiếng động, không có tiếng ồn ào, vắng bóng người, thích hợp cho việc riêng tư của con người, thích hợp cho việc độc cư, nên là Bhagavā. Hoặc, Đức Thế Tôn là người có phần về y phục, vật thực khất thực, trú xứ, và dược phẩm trị bệnh, nên là Bhagavā. Hoặc, Đức Thế Tôn là người có phần về vị của ý nghĩa, vị của Pháp, vị của giải thoát, về tăng thượng giới, tăng thượng tâm, và tăng thượng tuệ, nên là Bhagavā. Hoặc, Đức Thế Tôn là người có phần về bốn thiền, bốn vô lượng tâm, và bốn thiền vô sắc, nên là Bhagavā. Hoặc, Đức Thế Tôn là người có phần về tám giải thoát, tám thắng xứ, và chín thứ đệ trú thiền, nên là Bhagavā. Hoặc, Đức Thế Tôn là người có phần về mười sự tu tập về tưởng, mười sự chứng đạt biến xứ, định niệm hơi thở, và sự chứng đạt về tưởng bất tịnh, nên là Bhagavā. Hoặc, Đức Thế Tôn là người có phần về bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, và Thánh đạo tám ngành, nên là Bhagavā. Hoặc, Đức Thế Tôn là người có phần về mười Như Lai lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, sáu thắng trí, và sáu Phật pháp, nên là Bhagavā. Danh xưng ‘Bhagavā’ này không phải do mẹ đặt, không phải do cha đặt, không phải do anh em trai đặt, không phải do chị em gái đặt, không phải do bạn bè và quan chức đặt, không phải do bà con huyết thống đặt, không phải do Sa-môn và Bà-la-môn đặt, không phải do chư thiên đặt; đây là danh xưng được chế định, được chứng ngộ, có ở cuối cùng của sự giải thoát, cùng với sự chứng đắc Toàn Giác Trí tại cội Bồ-đề của các Đức Phật, các Đức Thế Tôn, đó là ‘Bhagavā’. – Vị ấy, sau khi đã trở nên nhất tâm, loại bỏ được bóng tối ấy, vì thế là Bhagavā.

Tenāha bhagavā –

Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘Etesu dhammesu vineyya chandaṃ, bhikkhu satimā suvimuttacitto;

Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno, ekodibhūto vihane tamaṃ so’’. [iti bhagavāti]

‘Vị tỳ khưu có chánh niệm, tâm được khéo giải thoát, sau khi nhiếp phục lòng tham muốn trong các pháp này, vị ấy, vào thời điểm thích hợp, trong khi đang thẩm sát đúng đắn về Pháp, trở nên nhất tâm, loại bỏ được bóng tối ấy.’

Sāriputtasuttaniddeso soḷasamo.

Phần giải thích kinh Xá-lợi-phất, thứ mười sáu.

Aṭṭhakavaggamhi soḷasa suttaniddesā samattā.

Trong Phẩm Tám, mười sáu phần giải thích kinh đã được hoàn tất.

Mahāniddesapāḷi niṭṭhitā.

Kinh Pāli Đại Diễn Giải đã kết thúc.