නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
ඛුද්දකනිකායෙ
ขุททกนิกาย
චරියාපිටකපාළි
จริยาปิฎกปาฬิ
1. අකිත්තිවග්ගො
๑. อกิตติวรรค
1. අකිත්තිචරියා
๑. อกิตติจริยา
1.
๑.
‘‘කප්පෙ [Pg.385] ච සතසහස්සෙ, චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ;
එත්ථන්තරෙ යං චරිතං, සබ්බං තං බොධිපාචනං.
ดูก่อนสารีบุตร เราประพฤติจริยาใดในระหว่าง ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป จริยาทั้งหมดนั้นเป็นไปเพื่อความแก่รอบแห่งพระโพธิญาณ
2.
๒.
‘‘අතීතකප්පෙ චරිතං, ඨපයිත්වා භවාභවෙ;
ඉමම්හි කප්පෙ චරිතං, පවක්ඛිස්සං සුණොහි මෙ.
เราจักยกจริยาที่ได้ประพฤติมาแล้วในภพน้อยภพใหญ่ในกัปที่ล่วงไปแล้วไว้ จักกล่าวถึงจริยาในกัปนี้เท่านั้น เธอจงฟังคำของเรา
3.
๓.
‘‘යදා අහං බ්රහාරඤ්ඤෙ, සුඤ්ඤෙ විපිනකානනෙ;
අජ්ඣොගාහෙත්වා විහරාමි, අකිත්ති නාම තාපසො.
ในกาลใด เราเป็นดาบสชื่ออกิตติ อยู่ในป่าใหญ่ซึ่งเป็นราวป่าที่สงัดเงียบ
4.
๔.
‘‘තදා මං තපතෙජෙන, සන්තත්තො තිදිවාභිභූ;
ධාරෙන්තො බ්රාහ්මණවණ්ණං, භික්ඛාය මං උපාගමි.
ในกาลนั้น ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ทรงเดือดร้อนด้วยเดชแห่งตบะของเรา จึงทรงแปลงเพศเป็นพราหมณ์เสด็จเข้ามาหาเราเพื่อขอภิกษา
5.
๕.
‘‘පවනා ආභතං පණ්ණං, අතෙලඤ්ච අලොණිකං;
මම ද්වාරෙ ඨිතං දිස්වා, සකටාහෙන ආකිරිං.
เราเห็นท้าวสักกะประทับยืนอยู่ที่ประตูอาศรมของเรา จึงได้ถวายผักที่นำมาจากป่า ไม่มีน้ำมัน ไม่มีเกลือเจือปน พร้อมทั้งภาชนะ
6.
๖.
‘‘තස්ස දත්වානහං පණ්ණං, නික්කුජ්ජිත්වාන භාජනං;
පුනෙසනං ජහිත්වාන, පාවිසිං පණ්ණසාලකං.
เราถวายผักแก่ท้าวสักกะนั้นแล้ว คว่ำภาชนะลง ละการแสวงหาอาหารอีก เข้าไปยังบรรณศาลา
7.
๗.
‘‘දුතියම්පි තතියම්පි, උපගඤ්ඡි මමන්තිකං;
අකම්පිතො අනොලග්ගො, එවමෙවමදාසහං.
ท้าวสักกะเสด็จเข้ามาหาเราแม้ในวันที่ ๒ แม้ในวันที่ ๓ เราก็ไม่หวั่นไหว ไม่ติดข้อง ได้ถวายไปเช่นนั้นเหมือนกัน
8.
๘.
‘‘න [Pg.386] මෙ තප්පච්චයා අත්ථි, සරීරස්මිං විවණ්ණියං;
පීතිසුඛෙන රතියා, වීතිනාමෙමි තං දිවං.
เพราะเหตุที่ได้ถวายผักนั้น ความที่แห่งผิวพรรณจะเศร้าหมองในร่างกายของเราจึงไม่มี เรายังวันนั้นให้ล่วงไปด้วยความยินดีคือปีติและสุข
9.
๙.
‘‘යදි මාසම්පි ද්වෙමාසං, දක්ඛිණෙය්යං වරං ලභෙ;
අකම්පිතො අනොලීනො, දදෙය්යං දානමුත්තමං.
ถ้าเราพึงได้ทักขิไณยบุคคลผู้ประเสริฐตลอดเดือนหนึ่งบ้าง สองเดือนบ้าง เราก็ไม่หวั่นไหว ไม่ท้อถอย พึงถวายทานอันสูงสุด
10.
๑๐.
‘‘න තස්ස දානං දදමානො, යසං ලාභඤ්ච පත්ථයිං;
සබ්බඤ්ඤුතං පත්ථයානො, තානි කම්මානි ආචරි’’න්ති.
เมื่อเราถวายทานนั้นอยู่ มิได้ปรารถนายศและลาภเลย แต่ปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณจึงได้ทำกรรมเหล่านั้น
අකිත්තිචරියං පඨමං.
อกิตติจริยาที่ ๑ จบ
2. සඞ්ඛචරියා
๒. สังขจริยาที่ ๒
11.
๑๑.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, බ්රාහ්මණො සඞ්ඛසව්හයො;
මහාසමුද්දං තරිතුකාමො, උපගච්ඡාමි පට්ටනං.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพราหมณ์ชื่อสังขะ ใคร่จะข้ามมหาสมุทร จึงไปยังเมืองท่า
12.
๑๒.
‘‘තත්ථද්දසං පටිපථෙ, සයම්භුං අපරාජිතං;
කන්තාරද්ධානං පටිපන්නං, තත්තාය කඨිනභූමියා.
ในเมืองท่านั้น เราได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นสยัมภู ผู้ใครๆ ไม่พึงชนะ กำลังเสด็จดำเนินไปในหนทางกันดารบนภาคพื้นที่ร้อนและแข็งกระด้าง
13.
๑๓.
‘‘තමහං පටිපථෙ දිස්වා, ඉමමත්ථං විචින්තයිං;
‘ඉදං ඛෙත්තං අනුප්පත්තං, පුඤ්ඤකාමස්ස ජන්තුනො.
เราเห็นท่านในหนทางแล้ว ได้คิดความข้อนี้ว่า ‘เนื้อนานี้ปรากฏแก่สัตว์ผู้ใคร่บุญแล้ว’
14.
๑๔.
‘‘‘යථා කස්සකො පුරිසො, ඛෙත්තං දිස්වා මහාගමං;
තත්ථ බීජං න රොපෙති, න සො ධඤ්ඤෙන අත්ථිකො.
‘เหมือนอย่างว่า บุรุษชาวนาเห็นเนื้อนาอันให้ผลมากแล้ว ไม่ยอมหว่านพืชลงในเนื้อนานั้น เขาย่อมไม่ต้องการข้าวเปลือก ฉันใด’
15.
๑๕.
‘‘‘එවමෙවාහං පුඤ්ඤකාමො, දිස්වා ඛෙත්තවරුත්තමං;
යදි තත්ථ කාරං න කරොමි, නාහං පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො.
‘เราผู้ใคร่บุญเห็นเนื้อนาอันอุดมอย่างยิ่งแล้ว ถ้าไม่ทำการบูชาในเนื้อนานั้น เราก็ไม่ต้องการบุญ ฉันนั้นเหมือนกัน’
16.
๑๖.
‘‘‘යථා අමච්චො මුද්දිකාමො, රඤ්ඤො අන්තෙපුරෙ ජනෙ;
න දෙති තෙසං ධනධඤ්ඤං, මුද්දිතො පරිහායති.
‘อีกอย่างหนึ่ง เหมือนอำมาตย์ผู้หวังยศตำแหน่ง ไม่พระราชทานทรัพย์และข้าวเปลือกแก่ชนในพระราชวังของพระราชา ย่อมเสื่อมจากยศตำแหน่ง ฉันใด’
17.
๑๗.
‘‘‘එවමෙවාහං පුඤ්ඤකාමො, විපුලං දිස්වාන දක්ඛිණං;
යදි තස්ස දානං න දදාමි, පරිහායිස්සාමි පුඤ්ඤතො’.
‘เราผู้ใคร่บุญเห็นทักขิไณยบุคคลผู้ไพบูลย์แล้ว ถ้าไม่ถวายทานแก่ท่าน ก็จะเสื่อมจากบุญ ฉันนั้นเหมือนกัน’
18.
๑๘.
‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, ඔරොහිත්වා උපාහනා;
තස්ස පාදානි වන්දිත්වා, අදාසිං ඡත්තුපාහනං.
เราครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงถอดรองเท้าออก ถวายบังคมพระบาทของพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล้ว ได้ถวายร่มและรองเท้า
19.
๑๙.
‘‘තෙනෙවාහං [Pg.387] සතගුණතො, සුඛුමාලො සුඛෙධිතො;
අපි ච දානං පරිපූරෙන්තො, එවං තස්ස අදාසහ’’න්ති.
เราเป็นผู้ละเอียดอ่อน ได้รับการบำรุงเลี้ยงอย่างดีกว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นร้อยเท่า แต่เมื่อบำเพ็ญทานบารมีให้บริบูรณ์อยู่ ก็ได้ถวายร่มและรองเท้าแก่ท่านอย่างนี้
සඞ්ඛචරියං දුතියං.
สังขจริยาที่ ๒ จบ
3. කුරුරාජචරියා
๓. กุรุราชจริยาที่ ๓
20.
๒๐.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, ඉන්දපත්ථෙ පුරුත්තමෙ;
රාජා ධනඤ්චයො නාම, කුසලෙ දසහුපාගතො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพระราชาพระนามว่าธนัญชัย อยู่ในอินทปัตถนครอันอุดม ประกอบด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐
21.
๒๑.
‘‘කලිඞ්ගරට්ඨවිසයා, බ්රාහ්මණා උපගඤ්ඡු මං;
ආයාචුං මං හත්ථිනාගං, ධඤ්ඤං මඞ්ගලසම්මතං.
พราหมณ์ทั้งหลายจากแคว้นกลิงครัฐเข้ามาหาเราแล้ว ทูลขอช้างตัวประเสริฐซึ่งสมมติกันว่าเป็นมงคล นำมาซึ่งความเจริญ
22.
๒๒.
‘‘‘අවුට්ඨිකො ජනපදො, දුබ්භික්ඛො ඡාතකො මහා;
දදාහි පවරං නාගං, නීලං අඤ්ජනසව්හයං.
แว่นแคว้นฝนแล้ง เกิดทุพภิกขภัย อดอยากยิ่งนัก ขอพระองค์โปรดประทานช้างตัวประเสริฐชื่ออัญชนะ มีสีเขียวดังดอกอัญชัน
23.
๒๓.
‘‘‘න මෙ යාචකමනුප්පත්තෙ, පටික්ඛෙපො අනුච්ඡවො;
මා මෙ භිජ්ජි සමාදානං, දස්සාමි විපුලං ගජං’.
การปฏิเสธยาจกผู้มาถึงแล้ว ไม่สมควรแก่เราเลย ความตั้งใจสมาทานของเราอย่าได้ทำลายเสียเลย เราจักให้ช้างตัวประเสริฐ
24.
๒๔.
‘‘නාගං ගහෙත්වා සොණ්ඩාය, භිඞ්ගාරෙ රතනාමයෙ;
ජලං හත්ථෙ ආකිරිත්වා, බ්රාහ්මණානං අදං ගජං.
เราจับช้างที่งวง รดน้ำลงในมือของพราหมณ์ทั้งหลายด้วยพระเต้าทองอันแล้วไปด้วยรัตนะ ได้ให้ช้างไปแล้ว
25.
๒๕.
‘‘තස්ස නාගෙ පදින්නම්හි, අමච්චා එතදබ්රවුං;
‘කිං නු තුය්හං වරං නාගං, යාචකානං පදස්සසි.
เมื่อเราให้ช้างนั้นไปแล้ว พวกอำมาตย์ได้กราบทูลคำนี้ว่า ‘เหตุไรหนอ พระองค์จึงประทานช้างตัวประเสริฐของพระองค์แก่พวกยาจก
26.
๒๖.
‘‘‘ධඤ්ඤං මඞ්ගලසම්පන්නං, සඞ්ගාමවිජයුත්තමං;
තස්මිං නාගෙ පදින්නම්හි, කිං තෙ රජ්ජං කරිස්සති.
ช้างนำมาซึ่งธัญชาติ สมบูรณ์ด้วยมงคล เป็นยอดในชัยชนะในสงคราม เมื่อพระองค์ประทานช้างนั้นไปแล้ว ความเป็นพระราชาของพระองค์จักทำอะไรได้
27.
๒๗.
‘‘‘රජ්ජම්පි මෙ දදෙ සබ්බං, සරීරං දජ්ජමත්තනො;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා නාගං අදාසහ’’’න්ති.
เราพึงให้ราชสมบัติทั้งหมดของเรา พึงให้แม้ร่างกายของตน พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา เพราะเหตุนั้น เราจึงได้ให้ช้างไป
කුරුරාජචරියං තතියං.
กุรุราชจริยาที่ ๓ จบ
4. මහාසුදස්සනචරියා
๔. มหาสุทัสสนจริยา
28.
๒๘.
‘‘කුසාවතිම්හි නගරෙ, යදා ආසිං මහීපති;
මහාසුදස්සනො නාම, චක්කවත්තී මහබ්බලො.
ในกาลใด เราเป็นพระเจ้าแผ่นดินพระนามว่ามหาสุทัสสนะ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีกำลังมาก ในกรุงกุสาวดี
29.
๒๙.
‘‘තත්ථාහං [Pg.388] දිවසෙ තික්ඛත්තුං, ඝොසාපෙමි තහිං තහිං;
‘කො කිං ඉච්ඡති පත්ථෙති, කස්ස කිං දීයතූ ධනං.
ในกาลนั้น เราให้ป่าวประกาศในที่นั้นๆ วันละ ๓ ครั้งว่า ‘ใครปรารถนาอะไร ต้องการอะไร ทรัพย์อะไรอันเราพึงให้แก่ใคร
30.
๓๐.
‘‘‘කො ඡාතකො කො තසිතො, කො මාලං කො විලෙපනං;
නානාරත්තානි වත්ථානි, කො නග්ගො පරිදහිස්සති.
ใครหิว ใครกระหาย ใครต้องการระเบียบดอกไม้ ใครต้องการเครื่องลูบไล้ ใครเป็นคนเปลือยจักนุ่งห่มผ้าอันย้อมสีต่างๆ
31.
๓๑.
‘‘‘කො පථෙ ඡත්තමාදෙති, කොපාහනා මුදූ සුභා’;
ඉති සායඤ්ච පාතො ච, ඝොසාපෙමි තහිං තහිං.
ใครจักรับเอาร่มในหนทาง ใครจักรับเอารองเท้าอันอ่อนนุ่ม งดงาม’ ดังนี้ เราให้ป่าวประกาศในที่นั้นๆ ทั้งในเวลาเย็นและเวลาเช้า
32.
๓๒.
‘‘න තං දසසු ඨානෙසු, නපි ඨානසතෙසු වා;
අනෙකසතඨානෙසු, පටියත්තං යාචකෙ ධනං.
ทรัพย์นั้นมิได้ถูกจัดเตรียมไว้ในที่ ๑๐ แห่ง หรือในที่ ๑๐๐ แห่งก็หาไม่ แต่ทรัพย์ถูกจัดเตรียมไว้ในที่หลายร้อยแห่งเพื่อยาจกทั้งหลาย
33.
๓๓.
‘‘දිවා වා යදි වා රත්තිං, යදි එති වනිබ්බකො;
ලද්ධා යදිච්ඡකං භොගං, පූරහත්ථොව ගච්ඡති.
ถ้าหากยาจกมาในเวลากลางวันหรือกลางคืนก็ตาม ได้โภคะตามที่ปรารถนาแล้ว ย่อมไปเป็นผู้มีมือเต็มทีเดียว
34.
๓๔.
‘‘එවරූපං මහාදානං, අදාසිං යාවජීවිකං;
නපාහං දෙස්සං ධනං දම්මි, නපි නත්ථි නිචයො මයි.
เราได้ให้มหาทานเช่นนี้ตลอดชีวิต เราให้ทรัพย์เพราะเกลียดชังก็หาไม่ และการสั่งสมทรัพย์ในเราไม่มีก็หาไม่
35.
๓๕.
‘‘යථාපි ආතුරො නාම, රොගතො පරිමුත්තියා;
ධනෙන වෙජ්ජං තප්පෙත්වා, රොගතො පරිමුච්චති.
เปรียบเหมือนคนไข้ เพื่อความหลุดพ้นจากโรค จึงทำให้หมอยินดีด้วยทรัพย์ แล้วย่อมหลุดพ้นจากโรคได้ ฉันใด
36.
๓๖.
‘‘තථෙවාහං ජානමානො, පරිපූරෙතුමසෙසතො;
ඌනමනං පූරයිතුං, දෙමි දානං වනිබ්බකෙ;
නිරාලයො අපච්චාසො, සම්බොධිමනුපත්තියා’’ති.
ฉันนั้นนั่นเทียว เรารู้อยู่ เพื่อจะให้เต็มโดยสิ้นเชิง เพื่อจะยังใจที่พร่องให้เต็ม จึงให้ทานแก่ยาจกทั้งหลาย เป็นผู้ไม่มีอาลัย ไม่มีความหวัง (ในผลทาน) เพื่อการบรรลุพระสัมโพธิญาณ
මහාසුදස්සනචරියං චතුත්ථං.
มหาสุทัสสนจริยาที่ ๔ จบ
5. මහාගොවින්දචරියා
๕. มหาโควินทจริยา
37.
๓๗.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, සත්තරාජපුරොහිතො;
පූජිතො නරදෙවෙහි, මහාගොවින්දබ්රාහ්මණො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นมหาโควินทพราหมณ์ เป็นปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ อันนรเทพทั้งหลายบูชาแล้ว
38.
๓๘.
‘‘තදාහං සත්තරජ්ජෙසු, යං මෙ ආසි උපායනං;
තෙන දෙමි මහාදානං, අක්ඛොබ්භං සාගරූපමං.
ในกาลนั้น เครื่องบรรณาการใดในรัฐทั้ง ๗ ได้มีแล้วแก่เรา เราย่อมให้มหาทานอันไม่หวั่นไหวเปรียบด้วยสาครด้วยเครื่องบรรณาการนั้น
39.
๓๙.
‘‘න [Pg.389] මෙ දෙස්සං ධනං ධඤ්ඤං, නපි නත්ථි නිචයො මයි;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා දෙමි වරං ධන’’න්ති.
ทรัพย์และข้าวเปลือก เราไม่เกลียดชังก็หาไม่ และการสั่งสมในเราไม่มีก็หาไม่ พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา เพราะเหตุนั้น เราจึงให้ทรัพย์อันประเสริฐ
මහාගොවින්දචරියං පඤ්චමං.
มหาโควินทจริยาที่ ๕ จบ
6. නිමිරාජචරියා
๖. นิมิราชจริยา
40.
๔๐.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, මිථිලායං පුරුත්තමෙ;
නිමි නාම මහාරාජා, පණ්ඩිතො කුසලත්ථිකො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพระมหาราชนามว่านิมิ เป็นบัณฑิต ผู้ใคร่กุศล ในกรุงมิถิลาอันสูงสุดกว่าบุรีทั้งหลาย
41.
๔๑.
‘‘තදාහං මාපයිත්වාන, චතුස්සාලං චතුම්මුඛං;
තත්ථ දානං පවත්තෙසිං, මිගපක්ඛිනරාදිනං.
ในกาลนั้น เราให้สร้างศาลา ๔ หลัง มี ๔ มุข แล้วได้ให้ทานเป็นไปในที่นั้น แก่หมู่เนื้อ นก และนรชน เป็นต้น
42.
๔๒.
‘‘අච්ඡාදනඤ්ච සයනං, අන්නං පානඤ්ච භොජනං;
අබ්බොච්ඡින්නං කරිත්වාන, මහාදානං පවත්තයිං.
เราได้ทำผ้าเครื่องนุ่งห่ม ที่นอน ข้าว น้ำ และโภชนะ ให้ไม่ขาดสาย แล้วให้มหาทานเป็นไปแล้ว
43.
๔๓.
‘‘යථාපි සෙවකො සාමිං, ධනහෙතුමුපාගතො;
කායෙන වාචා මනසා, ආරාධනීයමෙසති.
เปรียบเหมือนคนรับใช้เข้าไปหานายเพราะเหตุแห่งทรัพย์ ย่อมแสวงหาสิ่งที่ควรให้ยินดีด้วยกาย วาจา ใจ ฉันใด
44.
๔๔.
‘‘තථෙවාහං සබ්බභවෙ, පරියෙසිස්සාමි බොධිජං;
දානෙන සත්තෙ තප්පෙත්වා, ඉච්ඡාමි බොධිමුත්තම’’න්ති.
ฉันนั้นนั่นเทียว เราจักแสวงหาญาณอันเกิดแต่โพธิในภพทั้งปวง ทำให้สัตว์ทั้งหลายยินดีแล้วด้วยทาน ปรารถนาพระโพธิญาณอันสูงสุด
නිමිරාජචරියං ඡට්ඨං.
นิมิราชจริยาที่ ๖ จบ
7. චන්දකුමාරචරියා
๗. จันทกุมารจริยา
45.
๔๕.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, එකරාජස්ස අත්රජො;
නගරෙ පුප්ඵවතියා, කුමාරො චන්දසව්හයො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นโอรสของพระเจ้าเอกราช เป็นกุมารชื่อว่าจันทกุมาร ในเมืองบุปผวดี
46.
๔๖.
‘‘තදාහං යජනා මුත්තො, නික්ඛන්තො යඤ්ඤවාටතො;
සංවෙගං ජනයිත්වාන, මහාදානං පවත්තයිං.
ในกาลนั้น เราผู้พ้นแล้วจากการบูชายัญ ออกจากหลุมยัญแล้ว ยังความสังเวชให้เกิดขึ้น ได้ให้มหาทานเป็นไปแล้ว
47.
๔๗.
‘‘නාහං පිවාමි ඛාදාමි, නපි භුඤ්ජාමි භොජනං;
දක්ඛිණෙය්යෙ අදත්වාන, අපි ඡප්පඤ්චරත්තියො.
เราเมื่อยังไม่ได้ถวายทานแก่ทักขิไณยบุคคลแล้ว ก็ไม่ดื่ม ไม่เคี้ยว และไม่บริโภคโภชนะ แม้ตลอด ๕-๖ คืน
48.
๔๘.
‘‘යථාපි [Pg.390] වාණිජො නාම, කත්වාන භණ්ඩසඤ්චයං;
යත්ථ ලාභො මහා හොති, තත්ථ තං හරති භණ්ඩකං.
เปรียบเหมือนพ่อค้า รวบรวมสินค้าแล้ว ในที่ใดมีกำไรมาก ย่อมนำสินค้านั้นไปในที่นั้น ฉันใด
49.
๔๙.
‘‘තථෙව සකභුත්තාපි, පරෙ දින්නං මහප්ඵලං;
තස්මා පරස්ස දාතබ්බං, සතභාගො භවිස්සති.
ฉันนั้นเหมือนกัน การให้แก่ผู้อื่นแม้จากโภชนะที่ตนจะบริโภค ก็มีผลมาก เพราะเหตุนั้น ของที่ควรให้แก่ผู้อื่น จักมีส่วนเป็นร้อยเท่า
50.
๕๐.
‘‘එතමත්ථවසං ඤත්වා, දෙමි දානං භවාභවෙ;
න පටික්කමාමි දානතො, සම්බොධිමනුපත්තියා’’ති.
เรารู้อำนาจประโยชน์นี้แล้ว จึงให้ทานในภพน้อยภพใหญ่ เราไม่ถอยกลับจากการให้ทาน เพื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณ
චන්දකුමාරචරියං සත්තමං.
จันทกุมารจริยาที่ ๗
8. සිවිරාජචරියා
๘. สิวิราชจริยา
51.
๕๑.
‘‘අරිට්ඨසව්හයෙ නගරෙ, සිවිනාමාසි ඛත්තියො;
නිසජ්ජ පාසාදවරෙ, එවං චින්තෙසහං තදා.
ในกาลนั้น เราเป็นกษัตริย์พระนามว่าสิวิ ในเมืองชื่ออริฏฐะ นั่งอยู่บนปราสาทอันประเสริฐ ได้คิดอย่างนี้ว่า
52.
๕๒.
‘‘‘යං කිඤ්චි මානුසං දානං, අදින්නං මෙ න විජ්ජති;
යොපි යාචෙය්ය මං චක්ඛුං, දදෙය්යං අවිකම්පිතො’.
ทานอะไรๆ ที่เป็นของมนุษย์ ที่เรายังไม่เคยให้ ย่อมไม่มี แม้ผู้ใดพึงขอจักษุต่อเรา เราก็พึงให้โดยไม่หวั่นไหว
53.
๕๓.
‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, සක්කො දෙවානමිස්සරො;
නිසින්නො දෙවපරිසාය, ඉදං වචනමබ්රවි.
ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ ทรงทราบความดำริของเราแล้ว ประทับนั่งในเทวบริษัท ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า
54.
๕๔.
‘‘‘නිසජ්ජ පාසාදවරෙ, සිවිරාජා මහිද්ධිකො;
චින්තෙන්තො විවිධං දානං, අදෙය්යං සො න පස්සති.
พระเจ้าสิวิราชผู้มีฤทธิ์มาก ประทับนั่งบนปราสาทอันประเสริฐ เมื่อทรงดำริถึงทานต่างๆ พระองค์ไม่ทรงเห็นทานที่ยังไม่ได้ประทานเลย
55.
๕๕.
‘‘‘තථං නු විතථං නෙතං, හන්ද වීමංසයාමි තං;
මුහුත්තං ආගමෙය්යාථ, යාව ජානාමි තං මනං’.
ความดำรินี้นั้นจริงหนอ หรือไม่จริงหนอ เอาเถิด เราจักทดลองพระองค์ พวกท่านจงรออยู่ครู่หนึ่ง ตราบเท่าที่เราจักรู้พระทัยของพระองค์
56.
๕๖.
‘‘පවෙධමානො පලිතසිරො, වලිගත්තො ජරාතුරො;
අන්ධවණ්ණොව හුත්වාන, රාජානං උපසඞ්කමි.
ท้าวสักกะมีพระกายสั่น มีพระเศียรหงอก มีพระวรกายเหี่ยวย่น ป่วยเพราะชรา เป็นดุจคนตาบอด เข้าไปเฝ้าพระราชา
57.
๕๗.
‘‘සො තදා පග්ගහෙත්වාන, වාමං දක්ඛිණබාහු ච;
සිරස්මිං අඤ්ජලිං කත්වා, ඉදං වචනමබ්රවි.
ในกาลนั้น ท้าวสักกะน้ันประคองแขนซ้ายและขวาแล้ว กระทำอัญชลีไว้เหนือเศียร ได้กราบทูลคำนี้ว่า
58.
๕๘.
‘‘‘යාචාමි තං මහාරාජ, ධම්මික රට්ඨවඩ්ඪන;
තව දානරතා කිත්ති, උග්ගතා දෙවමානුසෙ.
ข้าแต่พระมหาราชผู้ทรงธรรม ผู้ทรงยังแว่นแคว้นให้เจริญ ข้าพระองค์ขอทูลขอต่อพระองค์ กิตติศัพท์ของพระองค์ผู้ยินดีในทาน ฟุ้งขจรไปในหมู่เทพและมนุษย์
59.
๕๙.
‘‘‘උභොපි [Pg.391] නෙත්තා නයනා, අන්ධා උපහතා මම;
එකං මෙ නයනං දෙහි, ත්වම්පි එකෙන යාපය’.
นัยน์ตาทั้งสองของข้าพระองค์บอดแล้ว เสียแล้ว ขอพระองค์โปรดประทานนัยน์ตาข้างหนึ่งแก่ข้าพระองค์ แม้พระองค์ก็จงทรงยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยนัยน์ตาข้างเดียวเถิด
60.
๖๐.
‘‘තස්සාහං වචනං සුත්වා, හට්ඨො සංවිග්ගමානසො;
කතඤ්ජලී වෙදජාතො, ඉදං වචනමබ්රවිං.
เราได้ฟังคำของพราหมณ์นั้นแล้ว มีใจร่าเริงยินดี เกิดความโสมนัส กระทำอัญชลี ได้กล่าวคำนี้ว่า
61.
๖๑.
‘‘‘ඉදානාහං චින්තයිත්වාන, පාසාදතො ඉධාගතො;
ත්වං මම චිත්තමඤ්ඤාය, නෙත්තං යාචිතුමාගතො.
บัดนี้เอง เราคิดแล้วจึงได้มาจากปราสาทถึงที่นี้ ท่านรู้จิตของเราแล้ว จึงมาเพื่อขอนัยน์ตา
62.
๖๒.
‘‘‘අහො මෙ මානසං සිද්ධං, සඞ්කප්පො පරිපූරිතො;
අදින්නපුබ්බං දානවරං, අජ්ජ දස්සාමි යාචකෙ.
โอหนอ ความในใจของเราสำเร็จแล้ว ความดำริของเราบริบูรณ์แล้ว วันนี้ เราจักให้ทานอันประเสริฐที่เราไม่เคยให้มาก่อนแก่ยาจก
63.
๖๓.
‘‘‘එහි සිවක උට්ඨෙහි, මා දන්ධයි මා පවෙධයි;
උභොපි නයනං දෙහි, උප්පාටෙත්වා වණිබ්බකෙ’.
สิวกะ ท่านจงมา จงลุกขึ้น อย่าชักช้า อย่าหวั่นไหว ท่านจงควักนัยน์ตาทั้งสองออกแล้วให้แก่ยาจกเถิด
64.
๖๔.
‘‘තතො සො චොදිතො මය්හං, සිවකො වචනං කරො;
උද්ධරිත්වාන පාදාසි, තාලමිඤ්ජංව යාචකෙ.
ลำดับนั้น นายสิวกะผู้ทำตามคำที่เราตักเตือนแล้ว ได้ควักนัยน์ตาทั้งสองออกให้แก่ยาจก ดุจควักเนื้อในตาลฉะนั้น
65.
๖๕.
‘‘දදමානස්ස දෙන්තස්ස, දින්නදානස්ස මෙ සතො;
චිත්තස්ස අඤ්ඤථා නත්ථි, බොධියායෙව කාරණා.
เมื่อเรากำลังให้ เมื่อให้ และเมื่อให้ทานแล้ว ความแปรปรวนแห่งจิตมิได้มี ก็เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณนั่นเทียว
66.
๖๖.
‘‘න මෙ දෙස්සා උභො චක්ඛූ, අත්තා න මෙ න දෙස්සියො;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා චක්ඛුං අදාසහ’’න්ති.
จักษุทั้งสองเป็นที่เกลียดชังของเราก็หาไม่ ตนเป็นที่เกลียดชังของเราก็หาไม่ แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา เพราะเหตุนั้น เราจึงได้ให้จักษุ
සිවිරාජචරියං අට්ඨමං.
สิวิราชจริยาที่ ๘
9. වෙස්සන්තරචරියා
๙. เวสสันดรจริยา
67.
๖๗.
‘‘යා මෙ අහොසි ජනිකා, ඵුස්සතී නාම ඛත්තියා;
සා අතීතාසු ජාතීසු, සක්කස්ස මහෙසී පියා.
ขัตติยนารีพระนามว่าผุสดีใด ได้เป็นพระมารดาของเรา พระนางนั้นในอดีตชาติ ได้เป็นพระมเหสีที่รักของท้าวสักกะ
68.
๖๘.
‘‘තස්සා ආයුක්ඛයං ඤත්වා, දෙවින්දො එතදබ්රවි;
‘දදාමි තෙ දස වරෙ, වරභද්දෙ යදිච්ඡසි’.
ท้าวเทวราชทรงทราบความสิ้นอายุของพระนางนั้นแล้ว ได้ตรัสคำนี้ว่า ดูก่อนนางผู้เจริญ เราให้พร ๑๐ ประการแก่เธอ เธอปรารถนาพรใด ก็จงรับพรนั้นเถิด
69.
๖๙.
‘‘එවං වුත්තා ච සා දෙවී, සක්කං පුනිදමබ්රවි;
‘කිං නු මෙ අපරාධත්ථි, කිං නු දෙස්සා අහං තව;
රම්මා චාවෙසි මං ඨානා, වාතොව ධරණීරුහං’.
พระเทวีนั้น อันท้าวสักกะตรัสอย่างนี้แล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่ท้าวสักกะอีกว่า ความผิดอะไรของหม่อมฉันมีอยู่หนอ หรือว่าหม่อมฉันเป็นที่เกลียดชังของพระองค์ พระองค์จึงทรงให้หม่อมฉันเคลื่อนจากที่อันน่ารื่นรมย์ ดุจลมพัดต้นไม้ให้เคลื่อนฉะนั้น
70.
๗๐.
‘‘එවං [Pg.392] වුත්තො ච සො සක්කො, පුන තස්සිදමබ්රවි;
‘න චෙව තෙ කතං පාපං, න ච මෙ ත්වංසි අප්පියා.
เมื่อพระนางผุสดีตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะจึงตรัสคำนี้กะพระนางอีกว่า ‘เธอไม่ได้ทำบาปเลย และเธอก็มิได้เป็นที่เกลียดชังของเรา
71.
๗๑.
‘‘‘එත්තකංයෙව තෙ ආයු, චවනකාලො භවිස්සති;
පටිග්ගණ්හ මයා දින්නෙ, වරෙ දස වරුත්තමෙ’.
‘อายุของเธอมีเพียงเท่านี้แหละ จักถึงกาลที่เธอจะต้องจุติแล้ว เธอจงรับพรประเสริฐ ๑๐ ประการที่เราให้เถิด’
72.
๗๒.
‘‘සක්කෙන සා දින්නවරා, තුට්ඨහට්ඨා පමොදිතා;
මමං අබ්භන්තරං කත්වා, ඵුස්සතී දස වරෙ වරී.
พระนางผุสดีนั้น ผู้มีพรที่ท้าวสักกะประทานแล้ว ทรงยินดีเบิกบานพระทัยยิ่งนัก ได้ทรงเลือกรับพร ๑๐ ประการ โดยทรงปรารภถึงเราเป็นสำคัญ
73.
๗๓.
‘‘තතො චුතා සා ඵුස්සතී, ඛත්තියෙ උපපජ්ජථ;
ජෙතුත්තරම්හි නගරෙ, සඤ්ජයෙන සමාගමි.
พระนางผุสดีนั้นจุติจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้บังเกิดในขัตติยสกุล ได้อภิเษกสมรสกับพระเจ้าสัญชัยในกรุงเชตุดร
74.
๗๔.
‘‘යදාහං ඵුස්සතියා කුච්ඡිං, ඔක්කන්තො පියමාතුයා;
මම තෙජෙන මෙ මාතා, සදා දානරතා අහු.
เมื่อเราถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางผุสดี ผู้เป็นพระมารดาที่รักของเรา เมื่อนั้น พระมารดาของเราทรงยินดีในการให้ทานอยู่เสมอ ด้วยเดชของเรา
75.
๗๕.
‘‘අධනෙ ආතුරෙ ජිණ්ණෙ, යාචකෙ අද්ධිකෙ ජනෙ;
සමණෙ බ්රාහ්මණෙ ඛීණෙ, දෙති දානං අකිඤ්චනෙ.
พระนางได้ประทานทานแก่คนจน คนเจ็บไข้ คนแก่ คนขอทาน คนเดินทาง สมณะ พราหมณ์ คนสิ้นเนื้อประดาตัว และคนขัดสน
76.
๗๖.
‘‘දස මාසෙ ධාරයිත්වාන, කරොන්තෙ පුරං පදක්ඛිණං;
වෙස්සානං වීථියා මජ්ඣෙ, ජනෙසි ඵුස්සතී මමං.
พระนางผุสดีทรงบริหารพระครรภ์ครบ ๑๐ เดือนแล้ว เมื่อเสด็จประทักษิณพระนคร ได้ประสูติเราที่ท่ามกลางถนนของพวกพ่อค้า
77.
๗๗.
‘‘න මය්හං මත්තිකං නාමං, නපි පෙත්තිකසම්භවං;
ජාතෙත්ථ වෙස්සවීථියා, තස්මා වෙස්සන්තරො අහු.
ชื่อของเรามิได้ตั้งตามพระมารดา มิได้เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระบิดา แต่เราเกิดในถนนของพวกพ่อค้า เพราะเหตุนั้น เราจึงมีชื่อว่าเวสสันดร
78.
๗๘.
‘‘යදාහං දාරකො හොමි, ජාතියා අට්ඨවස්සිකො;
තදා නිසජ්ජ පාසාදෙ, දානං දාතුං විචින්තයිං.
เมื่อเราเป็นเด็ก มีอายุ ๘ ขวบโดยกำเนิด เมื่อนั้น เรานั่งอยู่ในปราสาท ได้คิดที่จะให้ทาน
79.
๗๙.
‘‘‘හදයං දදෙය්යං චක්ඛුං, මංසම්පි රුධිරම්පි ච;
දදෙය්යං කායං සාවෙත්වා, යදි කොචි යාචයෙ මමං’.
‘หากมีใครมาขอเรา เราพึงให้ดวงหทัย ดวงตา เนื้อและเลือด ทั้งพึงประกาศให้ร่างกายเป็นทาสแล้วมอบให้ไป’
80.
๘๐.
‘‘සභාවං චින්තයන්තස්ස, අකම්පිතමසණ්ඨිතං;
අකම්පි තත්ථ පථවී, සිනෙරුවනවටංසකා.
เมื่อเรากำลังคิดถึงสภาวะที่ไม่หวั่นไหว ไม่ย่อท้ออยู่ เมื่อนั้น แผ่นดินซึ่งมีเขาสิเนรุเป็นยอดมงกุฎได้หวั่นไหว
81.
๘๑.
‘‘අන්වද්ධමාසෙ පන්නරසෙ, පුණ්ණමාසෙ උපොසථෙ;
පච්චයං නාගමාරුය්හ, දානං දාතුං උපාගමිං.
ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ทุกกึ่งเดือน เราขึ้นสู่ช้างปัจจัยนาเคนทร์ ไปเพื่อจะให้ทาน
82.
๘๒.
‘‘කලිඞ්ගරට්ඨවිසයා, බ්රාහ්මණා උපගඤ්ඡු මං;
අයාචුං මං හත්ථිනාගං, ධඤ්ඤං මඞ්ගලසම්මතං.
พราหมณ์ทั้งหลายจากแคว้นกลิงคะได้พากันมาหาเรา ได้ขอกะเราซึ่งช้างพลายตัวประเสริฐ อันสมมติกันว่าเป็นมงคล นำมาซึ่งความเจริญ
83.
๘๓.
‘‘අවුට්ඨිකො [Pg.393] ජනපදො, දුබ්භික්ඛො ඡාතකො මහා;
දදාහි පවරං නාගං, සබ්බසෙතං ගජුත්තමං.
‘ชนบทฝนแล้ง เกิดทุพภิกขภัย ผู้คนอดอยากยิ่งนัก ขอพระองค์โปรดประทานช้างตัวประเสริฐ ซึ่งขาวปลอดและดีเยี่ยมกว่าช้างทั้งปวง’
84.
๘๔.
‘‘දදාමි න විකම්පාමි, යං මං යාචන්ති බ්රාහ්මණා;
සන්තං නප්පතිගූහාමි, දානෙ මෙ රමතෙ මනො.
พราหมณ์ทั้งหลายขอสิ่งใดกะเรา เราจะให้สิ่งนั้น จะไม่หวั่นไหว เราจะไม่ปิดบังสิ่งของที่มีอยู่ ใจของเรายินดีในการให้ทาน
85.
๘๕.
‘‘න මෙ යාචකමනුප්පත්තෙ, පටික්ඛෙපො අනුච්ඡවො;
‘මා මෙ භිජ්ජි සමාදානං, දස්සාමි විපුලං ගජං’.
การปฏิเสธยาจกผู้มาถึงแล้ว ไม่สมควรแก่เราเลย ‘ขอสมาทานของเราอย่าได้ทำลายไปเลย เราจักให้ช้างเชือกประเสริฐ’
86.
๘๖.
‘‘නාගං ගහෙත්වා සොණ්ඩාය, භිඞ්ගාරෙ රතනාමයෙ;
ජලං හත්ථෙ ආකිරිත්වා, බ්රාහ්මණානං අදං ගජං.
เราจับช้างที่งวงแล้ว เอาน้ำจากพระเต้าทองอันแล้วด้วยรัตนะรดลงที่มือของพราหมณ์ทั้งหลาย ได้ให้ช้างไป
87.
๘๗.
‘‘පුනාපරං දදන්තස්ස, සබ්බසෙතං ගජුත්තමං;
තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා.
เมื่อเรากำลังให้ช้างเผือกตัวประเสริฐ ซึ่งขาวปลอดไปอีกครั้งหนึ่ง แม้ในครั้งนั้น แผ่นดินซึ่งมีเขาสิเนรุเป็นยอดมงกุฎก็ได้หวั่นไหว
88.
๘๘.
‘‘තස්ස නාගස්ස දානෙන, සිවයො කුද්ධා සමාගතා;
පබ්බාජෙසුං සකා රට්ඨා, ‘වඞ්කං ගච්ඡතු පබ්බතං’.
เพราะการให้ช้างนั้น ชาวสีพีทั้งหลายโกรธเคือง พากันมาประชุม ขับไล่เราออกจากแคว้นของตนว่า ‘จงไปยังเขาวงกต’
89.
๘๙.
‘‘තෙසං නිච්ඡුභමානානං, අකම්පිත්ථමසණ්ඨිතං;
මහාදානං පවත්තෙතුං, එකං වරමයාචිසං.
เมื่อชาวสีพีเหล่านั้นกำลังขับไล่ เราผู้ไม่หวั่นไหว ไม่ย่อท้อ ได้ขอพรหนึ่งข้อเพื่อจะบำเพ็ญมหาทาน
90.
๙๐.
‘‘යාචිතා සිවයො සබ්බෙ, එකං වරමදංසු මෙ;
සාවයිත්වා කණ්ණභෙරිං, මහාදානං දදාමහං.
ชาวสีพีทั้งหมดที่เราขอแล้ว ได้ให้พรหนึ่งข้อแก่เรา เราให้เที่ยวตีกลองป่าวประกาศแล้ว ได้ให้มหาทาน
91.
๙๑.
‘‘අථෙත්ථ වත්තතී සද්දො, තුමුලො භෙරවො මහා;
දානෙනිමං නීහරන්ති, පුන දානං දදාතයං.
ครั้งนั้น ได้เกิดเสียงอึกทึกกึกก้องน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่งขึ้นในที่นั้นว่า ‘พวกเขากำลังขับไล่ท่านผู้นี้เพราะการให้ทาน แต่ท่านผู้นี้กลับให้ทานอีก’
92.
๙๒.
‘‘හත්ථිං අස්සෙ රථෙ දත්වා, දාසිං දාසං ගවං ධනං;
මහාදානං දදිත්වාන, නගරා නික්ඛමිං තදා.
ครั้งนั้น เราได้ให้ช้าง ม้า รถ ทาสี ทาส โค และทรัพย์สมบัติ ครั้นให้มหาทานแล้ว จึงออกจากพระนคร
93.
๙๓.
‘‘නික්ඛමිත්වාන නගරා, නිවත්තිත්වා විලොකිතෙ;
තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා.
เมื่อเราออกจากพระนครแล้ว เหลียวกลับมาดู แม้ในครั้งนั้น แผ่นดินซึ่งมีเขาสิเนรุเป็นยอดมงกุฎก็ได้หวั่นไหว
94.
๙๔.
‘‘චතුවාහිං රථං දත්වා, ඨත්වා චාතුම්මහාපථෙ;
එකාකියො අදුතියො, මද්දිදෙවිං ඉදමබ්රවිං.
เราได้ให้รถซึ่งเทียมด้วยม้า ๔ ตัวไปแล้ว ยืนอยู่ที่ทางสี่แพร่ง ไม่มีเพื่อนสอง อยู่แต่ผู้เดียว ได้กล่าวคำนี้กะพระนางมัทรี
95.
๙๕.
‘‘‘ත්වං මද්දි කණ්හං ගණ්හාහි, ලහුකා එසා කනිට්ඨිකා;
අහං ජාලිං ගහෙස්සාමි, ගරුකො භාතිකො හි සො’.
‘มัทรี เธอจงอุ้มกัณหาเถิด นางเป็นน้องคนเล็ก มีน้ำหนักเบา ส่วนเราจักอุ้มชาลี เพราะเขาเป็นพี่ชาย มีน้ำหนักมาก’
96.
๙๖.
‘‘පදුමං [Pg.394] පුණ්ඩරීකංව, මද්දී කණ්හාජිනග්ගහී;
අහං සුවණ්ණබිම්බංව, ජාලිං ඛත්තියමග්ගහිං.
พระนางมัทรีได้อุ้มพระกัณหาชินา ผู้เปรียบดังดอกปทุมและดอกบุณฑริก ส่วนเราได้อุ้มพระชาลีกุมาร ผู้เปรียบดังพระปฏิมาทอง
97.
๙๗.
‘‘අභිජාතා සුඛුමාලා, ඛත්තියා චතුරො ජනා;
විසමං සමං අක්කමන්තා, වඞ්කං ගච්ඡාම පබ්බතං.
เราทั้งสี่คนผู้เป็นขัตติยชาติ มีพระชาติสูงส่ง มีพระวรกายบอบบาง ย่ำเหยียบไปบนพื้นที่ไม่เรียบและเรียบ พากันเดินไปยังเขาวงกต
98.
๙๘.
‘‘යෙ කෙචි මනුජා එන්ති, අනුමග්ගෙ පටිප්පථෙ;
මග්ගන්තෙ පටිපුච්ඡාම, ‘කුහිං වඞ්කන්ත පබ්බතො’.
มีมนุษย์คนใดก็ตามที่เดินมาตามทางและเดินสวนทางมา เราจะถามถึงหนทางกะพวกเขาว่า ‘เขาวงกตอยู่ที่ไหน’
99.
๙๙.
‘‘තෙ තත්ථ අම්හෙ පස්සිත්වා, කරුණං ගිරමුදීරයුං;
දුක්ඛං තෙ පටිවෙදෙන්ති, දූරෙ වඞ්කන්තපබ්බතො.
คนเหล่านั้นเห็นพวกเราในที่นั้นแล้ว ก็กล่าววาจาที่น่าสงสารว่า ‘เขาวงกตยังไกล’ พวกเขาก็รู้สึกสลดใจไปด้วย
100.
๑๐๐.
‘‘යදි පස්සන්ති පවනෙ, දාරකා ඵලිනෙ දුමෙ;
තෙසං ඵලානං හෙතුම්හි, උපරොදන්ති දාරකා.
หากพระกุมารกุมารีทอดพระเนตรเห็นต้นไม้มีผลในป่าใหญ่ ก็จะทรงกันแสง เพราะเหตุแห่งผลไม้เหล่านั้น
101.
๑๐๑.
‘‘රොදන්තෙ දාරකෙ දිස්වා, උබ්බිද්ධා විපුලා දුමා;
සයමෙවොණමිත්වාන, උපගච්ඡන්ති දාරකෙ.
ต้นไม้ทั้งสูงทั้งใหญ่ ครั้นเห็นพระกุมารกุมารีกำลังทรงกันแสง ก็โน้มกิ่งลงมาเอง เข้าไปใกล้พระกุมารกุมารี
102.
๑๐๒.
‘‘ඉදං අච්ඡරියං දිස්වා, අබ්භුතං ලොමහංසනං;
සාහුකාරං පවත්තෙසි, මද්දී සබ්බඞ්ගසොභනා.
พระนางมัทรีผู้มีพระอวัยวะงดงามทุกส่วน ทอดพระเนตรเห็นเหตุอัศจรรย์ ที่ไม่เคยมี น่าขนลุกขนพองนี้แล้ว ได้ทรงเปล่งสาธุการ
103.
๑๐๓.
‘‘අච්ඡෙරං වත ලොකස්මිං, අබ්භුතං ලොමහංසනං;
වෙස්සන්තරස්ස තෙජෙන, සයමෙවොණතා දුමා.
น่าอัศจรรย์จริงในโลก ไม่เคยมี น่าขนลุกขนพองจริงหนอ ต้นไม้ทั้งหลายน้อมกิ่งลงมาเอง ด้วยเดชของพระเวสสันดร
104.
๑๐๔.
‘‘සඞ්ඛිපිංසු පථං යක්ඛා, අනුකම්පාය දාරකෙ;
නික්ඛන්තදිවසෙනෙව, චෙතරට්ඨමුපාගමුං.
พวกยักษ์อนุเคราะห์พระกุมารกุมารี จึงย่นหนทางให้ พวกเราเดินทางถึงเจตรัฐในวันที่ออกจากเมืองนั่นเอง
105.
๑๐๕.
‘‘සට්ඨිරාජසහස්සානි, තදා වසන්ති මාතුලෙ;
සබ්බෙ පඤ්ජලිකා හුත්වා, රොදමානා උපාගමුං.
ครั้งนั้น กษัตริย์เจตราชผู้เป็นลุง ๖๐,๐๐๐ พระองค์ ประทับอยู่ในเจตรัฐ กษัตริย์ทั้งหมดนั้นประนมหัตถ์กันแสงเข้ามาเฝ้า
106.
๑๐๖.
‘‘තත්ථ වත්තෙත්වා සල්ලාපං, චෙතෙහි චෙතපුත්තෙහි;
තෙ තතො නික්ඛමිත්වාන, වඞ්කං අගමු පබ්බතං.
เราทั้งสี่ได้สนทนาปราศรัยกับกษัตริย์เจตราชและพระโอรสทั้งหลายในเจตรัฐนั้นแล้ว ก็ออกจากเจตรัฐนั้นไปสู่วงกบรรพต
107.
๑๐๗.
‘‘ආමන්තයිත්වා දෙවින්දො, විස්සකම්මං මහිද්ධිකං;
අස්සමං සුකතං රම්මං, පණ්ණසාලං සුමාපය.
ท้าวเทวราชรับสั่งเรียกพระวิสสุกรรมผู้มีฤทธิ์มาก แล้วส่งไป (ตรัสว่า) ‘ท่านจงเนรมิตอาศรมที่สร้างดีน่ารื่นรมย์ และบรรณศาลาให้งดงาม’
108.
๑๐๘.
‘‘සක්කස්ස වචනං සුත්වා, විස්සකම්මො මහිද්ධිකො;
අස්සමං සුකතං රම්මං, පණ්ණසාලං සුමාපයි.
พระวิสสุกรรมผู้มีฤทธิ์มาก ได้สดับพระดำรัสของท้าวสักกะแล้ว ได้เนรมิตอาศรมที่สร้างดีน่ารื่นรมย์ และบรรณศาลาที่งดงาม
109.
๑๐๙.
‘‘අජ්ඣොගාහෙත්වා [Pg.395] පවනං, අප්පසද්දං නිරාකුලං;
චතුරො ජනා මයං තත්ථ, වසාම පබ්බතන්තරෙ.
เราทั้ง ๔ คน เข้าไปสู่ป่าใหญ่ที่เงียบสงัดปราศจากความวุ่นวาย อาศัยอยู่ที่ซอกเขาในป่านั้น
110.
๑๑๐.
‘‘අහඤ්ච මද්දිදෙවී ච, ජාලී කණ්හාජිනා චුභො;
අඤ්ඤමඤ්ඤං සොකනුදා, වසාම අස්සමෙ තදා.
ครั้งนั้น เราด้วย พระนางมัทรีด้วย ชาลีและกัณหาชินาทั้งสองด้วย ต่างบรรเทาความโศกของกันและกัน อยู่ในอาศรม
111.
๑๑๑.
‘‘දාරකෙ අනුරක්ඛන්තො, අසුඤ්ඤො හොමි අස්සමෙ;
මද්දී ඵලං ආහරිත්වා, පොසෙති සා තයො ජනෙ.
เราคอยดูแลพระกุมารกุมารี ทำอาศรมให้ไม่ว่างเปล่า ส่วนพระนางมัทรีนั้นทรงแสวงหาผลไม้มาเลี้ยงดูเรา ๓ คน
112.
๑๑๒.
‘‘පවනෙ වසමානස්ස, අද්ධිකො මං උපාගමි;
ආයාචි පුත්තකෙ මය්හං, ජාලිං කණ්හාජිනං චුභො.
เมื่อเราอาศัยอยู่ในป่า พราหมณ์เดินทางผู้หนึ่งเข้ามาหาเรา ได้ทูลขอชาลีและกัณหาชินา ผู้เป็นโอรสธิดาทั้งสองของเรา
113.
๑๑๓.
‘‘යාචකං උපගතං දිස්වා, හාසො මෙ උපපජ්ජථ;
උභො පුත්තෙ ගහෙත්වාන, අදාසිං බ්රාහ්මණෙ තදා.
ครั้นเห็นยาจกเข้ามาหา ความโสมนัสก็บังเกิดแก่เรา ครั้งนั้น เราจูงโอรสธิดาทั้งสองมอบให้แก่พราหมณ์
114.
๑๑๔.
‘‘සකෙ පුත්තෙ චජන්තස්ස, ජූජකෙ බ්රාහ්මණෙ යදා;
තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා.
เมื่อเราสละโอรสธิดาของตนให้แก่ชูชกพราหมณ์ แม้ในครั้งนั้น แผ่นดินซึ่งมีเขาสิเนรุเป็นปิ่นประดับก็ยังหวั่นไหว
115.
๑๑๕.
‘‘පුනදෙව සක්කො ඔරුය්හ, හුත්වා බ්රාහ්මණසන්නිභො;
ආයාචි මං මද්දිදෙවිං, සීලවන්තිං පතිබ්බතං.
อีกครั้งหนึ่ง ท้าวสักกะเสด็จลงมา แปลงเป็นพราหมณ์มาทูลขอพระนางมัทรีเทวี ผู้ทรงศีลและเป็นปติพรตจากเรา
116.
๑๑๖.
‘‘මද්දිං හත්ථෙ ගහෙත්වාන, උදකඤ්ජලි පූරිය;
පසන්නමනසඞ්කප්පො, තස්ස මද්දිං අදාසහං.
เราจูงพระนางมัทรีด้วยมือ หลั่งน้ำให้เต็มฝ่ามือ (ของพราหมณ์) มีใจและความดำริผ่องใส ได้ให้พระนางมัทรีแก่พราหมณ์นั้น
117.
๑๑๗.
‘‘මද්දියා දීයමානාය, ගගනෙ දෙවා පමොදිතා;
තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා.
เมื่อเราให้พระนางมัทรี เหล่าเทพในสวรรค์ก็บันเทิงใจ แม้ในครั้งนั้น แผ่นดินซึ่งมีเขาสิเนรุเป็นปิ่นประดับก็ยังหวั่นไหว
118.
๑๑๘.
‘‘ජාලිං කණ්හාජිනං ධීතං, මද්දිදෙවිං පතිබ්බතං;
චජමානො න චින්තෙසිං, බොධියායෙව කාරණා.
เมื่อเราสละชาลี กัณหาชินาผู้เป็นธิดา และพระนางมัทรีเทวีผู้เป็นปติพรต เรามิได้คิดอะไรเลย ก็เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณนั่นเอง
119.
๑๑๙.
‘‘න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දිදෙවී න දෙස්සියා;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහං.
โอรสธิดาทั้งสองมิได้เป็นที่เกลียดชังของเรา พระนางมัทรีเทวีก็มิได้เป็นที่เกลียดชัง แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงได้ให้สิ่งอันเป็นที่รักไป
120.
๑๒๐.
‘‘පුනාපරං බ්රහාරඤ්ඤෙ, මාතාපිතුසමාගමෙ;
කරුණං පරිදෙවන්තෙ, සල්ලපන්තෙ සුඛං දුඛං.
อีกครั้งหนึ่ง ในคราวที่ประชุมพร้อมกับพระชนกชนนีในป่าใหญ่ เมื่อท่านทั้งสองทรงกันแสงอย่างน่าสงสาร ตรัสถามทุกข์สุขกันอยู่
121.
๑๒๑.
‘‘හිරොත්තප්පෙන ගරුනා, උභින්නං උපසඞ්කමි;
තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා.
เราได้เข้าไปเฝ้าพระชนกชนนีทั้งสองด้วยความละอายและความเคารพ แม้ในครั้งนั้น แผ่นดินซึ่งมีเขาสิเนรุเป็นปิ่นประดับก็ยังหวั่นไหว
122.
๑๒๒.
‘‘පුනාපරං [Pg.396] බ්රහාරඤ්ඤා, නික්ඛමිත්වා සඤාතිභි;
පවිසාමි පුරං රම්මං, ජෙතුත්තරං පුරුත්තමං.
อีกครั้งหนึ่ง เราออกจากป่าใหญ่พร้อมด้วยพระประยูรญาติ เข้าไปยังกรุงเชตุดร ซึ่งเป็นนครที่น่ารื่นรมย์และอุดม
123.
๑๒๓.
‘‘රතනානි සත්ත වස්සිංසු, මහාමෙඝො පවස්සථ;
තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා.
ฝนรัตนะ ๗ ประการได้ตกลงมาแล้ว มหาเมฆได้บันดาลให้ฝนตกแล้ว แม้ในครั้งนั้น แผ่นดินซึ่งมีเขาสิเนรุเป็นปิ่นประดับก็ยังหวั่นไหว
124.
๑๒๔.
‘‘අචෙතනායං පථවී, අවිඤ්ඤාය සුඛං දුඛං;
සාපි දානබලා මය්හං, සත්තක්ඛත්තුං පකම්පථා’’ති.
แผ่นดินนี้ไม่มีเจตนา ไม่รับรู้สุขทุกข์ แต่ก็ยังหวั่นไหวถึง ๗ ครั้ง ด้วยผลทานของเรา
වෙස්සන්තරචරියං නවමං.
เวสสันตรจริยาที่ ๙
10. සසපණ්ඩිතචරියා
๑๐. สสปัณฑิตจริยาที่ ๑๐
125.
๑๒๕.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, සසකො පවනචාරකො;
තිණපණ්ණසාකඵලභක්ඛො, පරහෙඨනවිවජ්ජිතො.
อีกครั้งหนึ่ง เมื่อเราเป็นกระต่าย เที่ยวอยู่ในป่า กินหญ้า ใบไม้ ผักและผลไม้เป็นอาหาร เว้นขาดจากการเบียดเบียนผู้อื่น
126.
๑๒๖.
‘‘මක්කටො ච සිඞ්ගාලො ච, සුත්තපොතො චහං තදා;
වසාම එකසාමන්තා, සායං පාතො ච දිස්සරෙ.
ครั้งนั้น ลิง สุนัขจิ้งจอก นาก และเรา อาศัยอยู่รวมกันในที่ใกล้เคียงกัน ทั้งเวลาเย็นและเช้า สัตว์เหล่านั้นก็มาปรากฏ (ให้เราเห็น)
127.
๑๒๗.
‘‘අහං තෙ අනුසාසාමි, කිරියෙ කල්යාණපාපකෙ;
‘පාපානි පරිවජ්ජෙථ, කල්යාණෙ අභිනිවිස්සථ’.
เราพร่ำสอนสัตว์เหล่านั้นในเรื่องกรรมดีกรรมชั่วว่า ‘ท่านทั้งหลายจงเว้นบาปทั้งหลาย จงน้อมใจในกุศล’
128.
๑๒๘.
‘‘උපොසථම්හි දිවසෙ, චන්දං දිස්වාන පූරිතං;
එතෙසං තත්ථ ආචික්ඛිං, දිවසො අජ්ජුපොසථො.
ในวันอุโบสถ เราเห็นดวงจันทร์เต็มดวง จึงได้บอกแก่สหายทั้งสามในวันนั้นว่า วันนี้เป็นวันอุโบสถ
129.
๑๒๙.
‘‘දානානි පටියාදෙථ, දක්ඛිණෙය්යස්ස දාතවෙ;
දත්වා දානං දක්ඛිණෙය්යෙ, උපවස්සථුපොසථං.
ท่านทั้งหลายจงเตรียมทานเพื่อถวายแก่ทักขิไณยบุคคลเถิด ครั้นถวายทานในทักขิไณยบุคคลแล้ว จงเข้าจำอุโบสถเถิด
130.
๑๓๐.
‘‘තෙ මෙ සාධූති වත්වාන, යථාසත්ති යථාබලං;
දානානි පටියාදෙත්වා, දක්ඛිණෙය්යං ගවෙසිසුං.
สหายทั้งสามนั้นรับคำของเราว่า ดีแล้ว ดังนี้แล้ว ได้ตระเตรียมทานตามสติกำลัง แล้วแสวงหาทักขิไณยบุคคล
131.
๑๓๑.
‘‘අහං නිසජ්ජ චින්තෙසිං, දානං දක්ඛිණනුච්ඡවං;
‘යදිහං ලභෙ දක්ඛිණෙය්යං, කිං මෙ දානං භවිස්සති.
เรานั่งคิดถึงทานอันสมควรแก่ทักขิไณยบุคคลว่า ‘ถ้าเราพึงได้ทักขิไณยบุคคล ทานอะไรหนอจักเป็นของเรา’
132.
๑๓๒.
‘‘‘න මෙ අත්ථි තිලා මුග්ගා, මාසා වා තණ්ඩුලා ඝතං;
අහං තිණෙන යාපෙමි, න සක්කා තිණ දාතවෙ.
เราไม่มีงา ถั่วเขียว ถั่วเหลือง ข้าวสาร หรือเนยใส เรายังชีพด้วยหญ้า จะถวายหญ้าเป็นทานก็ไม่สมควร
133.
๑๓๓.
‘‘‘යදි [Pg.397] කොචි එති දක්ඛිණෙය්යො, භික්ඛාය මම සන්තිකෙ;
දජ්ජාහං සකමත්තානං, න සො තුච්ඡො ගමිස්සති’.
ถ้าทักขิไณยบุคคลไรๆ มาสู่สำนักของเราเพื่อขอภิกษา เราจะพึงให้ตนของเราเอง ทักขิไณยบุคคลนั้นจักไม่ไปมือเปล่า
134.
๑๓๔.
‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, සක්කො බ්රාහ්මණවණ්ණිනා;
ආසයං මෙ උපාගච්ඡි, දානවීමංසනාය මෙ.
ท้าวสักกะทรงทราบความดำริของเราแล้ว จึงทรงแปลงเป็นพราหมณ์ เสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของเราเพื่อทดลองทาน
135.
๑๓๕.
‘‘තමහං දිස්වාන සන්තුට්ඨො, ඉදං වචනමබ්රවිං;
‘සාධු ඛොසි අනුප්පත්තො, ඝාසහෙතු මමන්තිකෙ.
เราเห็นพราหมณ์นั้นแล้ว มีใจยินดี จึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ดีแล้วที่ท่านมาถึงสำนักของเราเพราะเหตุแห่งอาหาร’
136.
๑๓๖.
‘‘‘අදින්නපුබ්බං දානවරං, අජ්ජ දස්සාමි තෙ අහං;
තුවං සීලගුණූපෙතො, අයුත්තං තෙ පරහෙඨනං.
วันนี้ เราจักให้ทานอันประเสริฐที่ยังไม่เคยให้แล้วแก่ท่าน ท่านเป็นผู้ประกอบด้วยคุณคือศีล การเบียดเบียนผู้อื่นไม่สมควรแก่ท่านเลย
137.
๑๓๗.
‘‘‘එහි අග්ගිං පදීපෙහි, නානාකට්ඨෙ සමානය;
අහං පචිස්සමත්තානං, පක්කං ත්වං භක්ඛයිස්සසි’.
เชิญมาเถิด ท่านจงรวบรวมฟืนต่าง ๆ แล้วก่อไฟขึ้น เราจักย่างตนเอง ท่านจักได้บริโภคเนื้อที่สุกแล้ว
138.
๑๓๘.
‘‘‘සාධූ’ති සො හට්ඨමනො, නානාකට්ඨෙ සමානයි;
මහන්තං අකාසි චිතකං, කත්වා අඞ්ගාරගබ්භකං.
พราหมณ์นั้นมีใจยินดีรับคำว่า ดีแล้ว ได้รวบรวมฟืนต่าง ๆ ทำหลุมถ่านเพลิงแล้ว ก่อเป็นเชิงตะกอนขนาดใหญ่
139.
๑๓๙.
‘‘අග්ගිං තත්ථ පදීපෙසි, යථා සො ඛිප්පං මහා භවෙ;
ඵොටෙත්වා රජගතෙ ගත්තෙ, එකමන්තං උපාවිසිං.
พราหมณ์นั้นได้ก่อไฟขึ้นที่เชิงตะกอนนั้น เพื่อให้ไฟลุกโชนขึ้นโดยพลัน เราสลัดฝุ่นละอองที่ติดตัวออกแล้ว เข้าไปนั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง
140.
๑๔๐.
‘‘යදා මහාකට්ඨපුඤ්ජො, ආදිත්තො ධමධමායති ;
තදුප්පතිත්වා පපතිං, මජ්ඣෙ ජාලසිඛන්තරෙ.
เมื่อใดที่กองฟืนใหญ่ลุกโชนมีเสียงดังสนั่น เมื่อนั้นเราก็ทะยานขึ้นตกลงไปในท่ามกลางระหว่างเปลวไฟ
141.
๑๔๑.
‘‘යථා සීතොදකං නාම, පවිට්ඨං යස්ස කස්සචි;
සමෙති දරථපරිළාහං, අස්සාදං දෙති පීති ච.
น้ำเย็นเมื่อบุคคลใด ๆ เข้าไปแช่ ย่อมระงับความกระวนกระวายและความเร่าร้อน ทั้งให้ความยินดีและความอิ่มใจ ฉันใด
142.
๑๔๒.
‘‘තථෙව ජලිතං අග්ගිං, පවිට්ඨස්ස මමං තදා;
සබ්බං සමෙති දරථං, යථා සීතොදකං විය.
ไฟที่ลุกโพลงก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเราเข้าไปแล้วในกาลนั้น ย่อมระงับความกระวนกระวายทั้งปวงได้ ประดุจน้ำเย็นฉะนั้น
143.
๑๔๓.
‘‘ඡවිං චම්මං මංසං න්හාරුං, අට්ඨිං හදයබන්ධනං;
කෙවලං සකලං කායං, බ්රාහ්මණස්ස අදාසහ’’න්ති.
เราได้ให้หนังกำพร้า หนังหนา เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในหัวใจ และกายทั้งหมดสิ้นแก่พราหมณ์แล้ว
සසපණ්ඩිතචරියං දසමං.
สสปัณฑิตจริยา ที่ ๑๐ จบ
අකිත්තිවග්ගො පඨමො.
อกิตติวรรค ที่ ๑ จบ
තස්සුද්දානං –
อุทานคาถาในอกิตติวรรคนั้น มีดังนี้
අකිත්තිබ්රාහ්මණො [Pg.398] සඞ්ඛො, කුරුරාජා ධනඤ්චයො;
මහාසුදස්සනො රාජා, මහාගොවින්දබ්රාහ්මණො.
เรื่องอกิตติพราหมณ์ สังขพราหมณ์ พระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะ พระเจ้ามหาสุทัสสนะ มหาโควินทพราหมณ์
නිමි චන්දකුමාරො ච, සිවි වෙස්සන්තරො සසො;
අහමෙව තදා ආසිං, යො තෙ දානවරෙ අදා.
พระเจ้าเนมิราช จันทกุมาร พระเจ้าสิวิราช พระเจ้าเวสสันดร และกระต่ายบัณฑิต ผู้ใดได้ให้ทานอันประเสริฐเหล่านั้น ในกาลนั้น ผู้นั้นคือเราเอง มิใช่ผู้อื่น
එතෙ දානපරික්ඛාරා, එතෙ දානස්ස පාරමී;
ජීවිතං යාචකෙ දත්වා, ඉමං පාරමි පූරයිං.
ทานเหล่านั้นเป็นบริวารแห่งทาน ทานเหล่านั้นเป็นทานบารมี เราให้ชีวิตแก่ยาจก บำเพ็ญทานปรมัตถบารมีนี้ให้เต็มเปี่ยมแล้ว
භික්ඛාය උපගතං දිස්වා, සකත්තානං පරිච්චජිං;
දානෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ දානපාරමීති.
เราเห็นผู้มาถึงเพื่อขอภิกษา จึงสละตนของเรา ทานที่เสมอด้วยทานของเราไม่มี นี้เป็นทานบารมีของเรา
දානපාරමිනිද්දෙසො නිට්ඨිතො.
ทานปารมีนิเทศ จบ
2. හත්ථිනාගවග්ගො
๒. หัตถินาควัคค์
1. මාතුපොසකචරියා
๑. มาตุโปสกจริยา
1.
๑.
‘‘යදා [Pg.399] අහොසිං පවනෙ, කුඤ්ජරො මාතුපොසකො;
න තදා අත්ථි මහියා, ගුණෙන මම සාදිසො.
เมื่อเราเป็นช้างเลี้ยงมารดาอยู่ในป่า ในกาลนั้น ไม่มีใครในแผ่นดินที่จะเสมอเหมือนเราด้วยคุณธรรม
2.
๒.
‘‘පවනෙ දිස්වා වනචරො, රඤ්ඤො මං පටිවෙදයි;
‘තවානුච්ඡවො මහාරාජ, ගජො වසති කානනෙ.
พรานป่าเห็นเราในป่าแล้ว ได้กราบทูลแด่พระราชาว่า ‘ข้าแต่มหาราช ช้างที่สมควรแก่พระองค์ อยู่ในป่าพระพุทธเจ้าข้า’
3.
๓.
‘‘‘න තස්ස පරික්ඛායත්ථො, නපි ආළකකාසුයා;
සහ ගහිතෙ සොණ්ඩාය, සයමෙව ඉධෙහි’ති.
ไม่จำเป็นต้องจับช้างนั้นด้วยการขุดคูล้อม หรือด้วยการซุ่มดักและหลุมพราง พอถูกจับที่งวงเท่านั้น เขาก็จะมาเอง
4.
๔.
‘‘තස්ස තං වචනං සුත්වා, රාජාපි තුට්ඨමානසො;
පෙසෙසි හත්ථිදමකං, ඡෙකාචරියං සුසික්ඛිතං.
แม้พระราชาทรงสดับคำของพรานป่านั้นแล้ว ก็มีพระทัยยินดี ได้ส่งนายหัตถาจารย์ผู้ฉลาดและฝึกมาดีแล้วไป
5.
๕.
‘‘ගන්ත්වා සො හත්ථිදමකො, අද්දස පදුමස්සරෙ;
භිසමුළාලං උද්ධරන්තං, යාපනත්ථාය මාතුයා.
นายควาญช้างนั้นไปแล้ว ได้เห็นเรากำลังขุดเหง้าบัวในสระปทุม เพื่อเลี้ยงมารดา
6.
๖.
‘‘විඤ්ඤාය මෙ සීලගුණං, ලක්ඛණං උපධාරයි;
‘එහි පුත්තා’ති පත්වාන, මම සොණ්ඩාය අග්ගහි.
นายควาญช้างนั้นรู้คุณแห่งศีลของเราแล้ว ใคร่ครวญลักษณะอยู่ ได้กล่าวว่า ‘มาเถิด พ่อ’ แล้วจับที่งวงของเรา
7.
๗.
‘‘යං මෙ තදා පාකතිකං, සරීරානුගතං බලං;
අජ්ජ නාගසහස්සානං, බලෙන සමසාදිසං.
ในกาลนั้น กำลังตามปกติของเราที่เกิดในสรีระ ซึ่งมีอยู่เท่าใด กำลังนั้นในบัดนี้ก็เท่ากับกำลังของช้างหนึ่งพันเชือก
8.
๘.
‘‘යදිහං තෙසං පකුප්පෙය්යං, උපෙතානං ගහණාය මං;
පටිබලො භවෙ තෙසං, යාව රජ්ජම්පි මානුසං.
ถ้าเราพึงโกรธเคืองคนเหล่านั้นที่เข้ามาเพื่อจะจับเรา เราพึงเป็นผู้สามารถทำลายคนเหล่านั้น แม้ทั้งแว่นแคว้นพร้อมทั้งมนุษย์ได้
9.
๙.
‘‘අපි චාහං සීලරක්ඛාය, සීලපාරමිපූරියා;
න කරොමි චිත්තෙ අඤ්ඤථත්තං, පක්ඛිපන්තං මමාළකෙ.
ถึงอย่างนั้น เราก็เพื่อรักษาศีล เพื่อบำเพ็ญศีลบารมีให้เต็มเปี่ยม เมื่อเขาใส่เราที่หลักผูกช้าง ก็ไม่ได้ทำความรู้สึกในใจให้เป็นอย่างอื่นเลย
10.
๑๐.
‘‘යදි තෙ මං තත්ථ කොට්ටෙය්යුං, ඵරසූහි තොමරෙහි ච;
නෙව තෙසං පකුප්පෙය්යං, සීලඛණ්ඩභයා මමා’’ති.
ถ้าคนเหล่านั้นพึงประหารเราในที่นั้นด้วยขวานและหอกทั้งหลาย เราก็ไม่พึงโกรธเคืองคนเหล่านั้นเลย เพราะเรากลัวศีลจะขาด
මාතුපොසකචරියං පඨමං.
มาตุโปสกจริยาที่ ๑ จบ
2. භූරිදත්තචරියා
๒. ภูริทัตตจริยา
11.
๑๑.
‘‘පුනාපරං [Pg.400] යදා හොමි, භූරිදත්තො මහිද්ධිකො;
විරූපක්ඛෙන මහාරඤ්ඤා, දෙවලොකමගඤ්ඡහං.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพญานาคชื่อภูริทัต ผู้มีฤทธิ์มาก ในกาลนั้น เราได้ไปเทวโลกกับท้าววิรูปักษ์ผู้เป็นมหาราช
12.
๑๒.
‘‘තත්ථ පස්සිත්වාහං දෙවෙ, එකන්තං සුඛසමප්පිතෙ;
තං සග්ගගමනත්ථාය, සීලබ්බතං සමාදියිං.
ในเทวโลกนั้น เราเห็นทวยเทพผู้เพียบพร้อมด้วยสุขโดยส่วนเดียว จึงได้สมาทานศีลวัตรเพื่อจะไปสวรรค์นั้น
13.
๑๓.
‘‘සරීරකිච්චං කත්වාන, භුත්වා යාපනමත්තකං;
චතුරො අඞ්ගෙ අධිට්ඨාය, සෙමි වම්මිකමුද්ධනි.
เราทำสรีรกิจ บริโภคอาหารเพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป แล้วอธิษฐานองค์ ๔ ประการ นอนอยู่บนจอมปลวก
14.
๑๔.
‘‘ඡවියා චම්මෙන මංසෙන, නහාරුඅට්ඨිකෙහි වා;
යස්ස එතෙන කරණීයං, දින්නංයෙව හරාතු සො.
ผู้ใดมีความต้องการด้วยหนัง เนื้อ เอ็น หรือกระดูกก็ตาม ผู้นั้นจงนำไปเถิด เราให้แล้วทีเดียว
15.
๑๕.
‘‘සංසිතො අකතඤ්ඤුනා, ආලම්පායනො මමග්ගහි;
පෙළාය පක්ඛිපිත්වාන, කීළෙති මං තහිං තහිං.
หมองูชื่อว่าอาลัมพายนะ อันพราหมณ์ผู้ไม่รู้คุณบอกให้แล้ว ได้จับเราไป เขาใส่เราไว้ในกระโปรงแล้ว ให้เราเล่นอยู่ในที่นั้นๆ
16.
๑๖.
‘‘පෙළාය පක්ඛිපන්තෙපි, සම්මද්දන්තෙපි පාණිනා;
ආලම්පායනෙ න කුප්පාමි, සීලඛණ්ඩභයා මම.
แม้เมื่อเขาใส่เราไว้ในกระโปรง แม้เมื่อเขาบีบคั้นเราด้วยฝ่ามือ เราก็ไม่โกรธหมออาลัมพายนะ เพราะกลัวศีลจะขาด
17.
๑๗.
‘‘සකජීවිතපරිච්චාගො, තිණතො ලහුකො මම;
සීලවීතික්කමො මය්හං, පථවීඋප්පතනං විය.
การสละชีวิตของตนของเราเบายิ่งกว่าหญ้า การล่วงละเมิดศีลของเราเป็นเหมือนการพลิกแผ่นดิน
18.
๑๘.
‘‘නිරන්තරං ජාතිසතං, චජෙය්යං මම ජීවිතං;
නෙව සීලං පභින්දෙය්යං, චතුද්දීපාන හෙතුපි.
เราพึงสละชีวิตของเราตลอดร้อยชาติโดยไม่ขาดสาย แต่ไม่พึงทำลายศีล แม้เพราะเหตุแห่งทวีปทั้งสี่
19.
๑๙.
‘‘අපි චාහං සීලරක්ඛාය, සීලපාරමිපූරියා;
න කරොමි චිත්තෙ අඤ්ඤථත්තං, පක්ඛිපන්තම්පි පෙළකෙ’’ති.
ถึงอย่างนั้น เราก็เพื่อรักษาศีล เพื่อบำเพ็ญศีลบารมีให้เต็มเปี่ยม แม้เมื่อเขาใส่เราไว้ในกระโปรง ก็ไม่ได้ทำความรู้สึกในใจให้เป็นอย่างอื่นเลย
භූරිදත්තචරියං දුතියං.
ภูริทัตตจริยาที่ ๒ จบ
3. චම්පෙය්යනාගචරියා
๓. จัมเปยยนาคจริยา
20.
๒๐.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, චම්පෙය්යකො මහිද්ධිකො;
තදාපි ධම්මිකො ආසිං, සීලබ්බතසමප්පිතො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพญานาคชื่อจัมเปยยะ ผู้มีฤทธิ์มาก แม้ในกาลนั้น เราก็เป็นผู้ทรงธรรม สมบูรณ์ด้วยศีลวัตร
21.
๒๑.
‘‘තදාපි මං ධම්මචාරිං, උපවුත්ථං උපොසථං;
අහිතුණ්ඩිකො ගහෙත්වාන, රාජද්වාරම්හි කීළති.
แม้ในกาลนั้น หมองูได้จับเราผู้ประพฤติธรรม รักษาอุโบสถแล้วให้เล่นอยู่ที่ประตูพระราชวัง
22.
๒๒.
‘‘යං [Pg.401] යං සො වණ්ණං චින්තයි, නීලංව පීතලොහිතං;
තස්ස චිත්තානුවත්තන්තො, හොමි චින්තිතසන්නිභො.
หมองูนั้นคิดถึงสีใดๆ คือ สีเขียว สีเหลือง หรือสีแดง เราก็จะคล้อยตามจิตของเขา เป็นผู้มีสีสันคล้ายกับที่เขาคิด
23.
๒๓.
‘‘ථලං කරෙය්යමුදකං, උදකම්පි ථලං කරෙ;
යදිහං තස්ස පකුප්පෙය්යං, ඛණෙන ඡාරිකං කරෙ.
เราพึงทำบกให้เป็นน้ำ หรือทำน้ำให้เป็นบกก็ได้ ถ้าเราพึงโกรธหมองูนั้น พึงทำให้เป็นเถ้าถ่านได้ในขณะเดียว
24.
๒๔.
‘‘යදි චිත්තවසී හෙස්සං, පරිහායිස්සාමි සීලතො;
සීලෙන පරිහීනස්ස, උත්තමත්ථො න සිජ්ඣති.
ถ้าเราจะพึงเป็นผู้คล้อยตามอำนาจจิต เราก็จะเสื่อมจากศีล ประโยชน์อย่างยิ่งย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้เสื่อมจากศีล
25.
๒๕.
‘‘කාමං භිජ්ජතුයං කායො, ඉධෙව විකිරීයතු;
නෙව සීලං පභින්දෙය්යං, විකිරන්තෙ භුසං වියා’’ති.
ร่างกายนี้จงแตกไปตามใจชอบ หรือจงกระจายไปในที่นี้แหละ เราจะไม่ทำลายศีลเลย เหมือนแกลบที่กระจายไปฉะนั้น
චම්පෙය්යනාගචරියං තතියං.
จัมเปยยนาคจริยาที่ ๓ จบ
4. චූළබොධිචරියා
๔. จูฬโพธิจริยา
26.
๒๖.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, චූළබොධි සුසීලවා;
භවං දිස්වාන භයතො, නෙක්ඛම්මං අභිනික්ඛමිං.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นจูฬโพธิผู้มีศีลดีงาม เห็นภพโดยความเป็นภัยแล้ว ได้ออกบวช
27.
๒๗.
‘‘යා මෙ දුතියිකා ආසි, බ්රාහ්මණී කනකසන්නිභා;
සාපි වට්ටෙ අනපෙක්ඛා, නෙක්ඛම්මං අභිනික්ඛමි.
พราหมณีภรรยาของเราคนใด มีผิวพรรณเปรียบดังทอง แม้นางนั้นก็ไม่เยื่อใยในวัฏฏะ ได้ออกบวช
28.
๒๘.
‘‘නිරාලයා ඡින්නබන්ධූ, අනපෙක්ඛා කුලෙ ගණෙ;
චරන්තා ගාමනිගමං, බාරාණසිමුපාගමුං.
เราทั้งสองไม่มีอาลัย ตัดเครื่องผูกพันได้แล้ว ไม่มีความห่วงใยในสกุลและหมู่คณะ เที่ยวไปยังคามนิคม ได้ถึงเมืองพาราณสี
29.
๒๙.
‘‘තත්ථ වසාම නිපකා, අසංසට්ඨා කුලෙ ගණෙ;
නිරාකුලෙ අප්පසද්දෙ, රාජුය්යානෙ වසාමුභො.
ในเมืองนั้น เราผู้มีปัญญาแก่กล้า อยู่โดยไม่คลุกคลีกับหมู่คณะ เราทั้งสองอยู่ในราชอุทยานอันปราศจากความวุ่นวายและมีเสียงน้อย
30.
๓๐.
‘‘උය්යානදස්සනං ගන්ත්වා, රාජා අද්දස බ්රාහ්මණිං;
උපගම්ම මමං පුච්ඡි, ‘තුය්හෙසා කා කස්ස භරියා’.
ครั้งนั้น พระราชาเสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นนางพราหมณี จึงเสด็จเข้ามาหาเราแล้วตรัสถามว่า หญิงนี้เป็นอะไรกับท่าน เป็นภรรยาของใคร
31.
๓๑.
‘‘එවං වුත්තෙ අහං තස්ස, ඉදං වචනමබ්රවිං;
‘න මය්හං භරියා එසා, සහධම්මා එකසාසනී’.
เมื่อถูกตรัสถามอย่างนี้ เราได้กราบทูลพระราชานั้นว่า หญิงนี้ไม่ใช่ภรรยาของเรา เป็นสหายธรรม เป็นผู้ร่วมประพฤติพรหมจรรย์ในศาสนาเดียวกัน
32.
๓๒.
‘‘තිස්සා සාරත්තගධිතො, ගාහාපෙත්වාන චෙටකෙ;
නිප්පීළයන්තො බලසා, අන්තෙපුරං පවෙසයි.
พระราชาทรงกำหนัดยินดีในนางพราหมณีนั้น จึงรับสั่งให้พวกราชบุรุษจับกุมนางไป ทรงบีบคั้นบังคับด้วยกำลัง นำเข้าไปสู่ฝ่ายใน
33.
๓๓.
‘‘ඔදපත්තකියා [Pg.402] මය්හං, සහජා එකසාසනී;
ආකඩ්ඪිත්වා නයන්තියා, කොපො මෙ උපපජ්ජථ.
เมื่อนางผู้เป็นภรรยาที่บิดามารดาจัดการให้ เป็นสหายธรรมร่วมศาสนาของเรา ถูกฉุดคร่าไป ความโกรธได้เกิดขึ้นแก่เรา
34.
๓๔.
‘‘සහ කොපෙ සමුප්පන්නෙ, සීලබ්බතමනුස්සරිං;
තත්ථෙව කොපං නිග්ගණ්හිං, නාදාසිං වඩ්ඪිතූපරි.
พอความโกรธเกิดขึ้น เราก็ระลึกถึงศีลวัตรได้ เราข่มความโกรธไว้ในที่นั้นนั่นเอง ไม่ปล่อยให้มันกำเริบขึ้นไปอีก
35.
๓๕.
‘‘යදි නං බ්රාහ්මණිං කොචි, කොට්ටෙය්ය තිණ්හසත්තියා;
නෙව සීලං පභින්දෙය්යං, බොධියායෙව කාරණා.
แม้หากว่าใครจะพึงทิ่มแทงนางพราหมณีนั้นด้วยหอกอันคม เราก็จะไม่ยอมทำลายศีล เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณโดยแท้
36.
๓๖.
‘‘න මෙසා බ්රාහ්මණී දෙස්සා, නපි මෙ බලං න විජ්ජති;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා සීලානුරක්ඛිස’’න්ති.
นางพราหมณีนี้มิใช่ไม่เป็นที่รักของเรา และเราก็มิใช่ไม่มีกำลัง แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา เพราะเหตุนั้น เราจึงจักรักษาศีล
චූළබොධිචරියං චතුත්ථං.
จูฬโพธิจริยาที่ ๔ จบ
5. මහිංසරාජචරියා
๕. มหิงสราชจริยา
37.
๓๗.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, මහිංසො පවනචාරකො;
පවඩ්ඪකායො බලවා, මහන්තො භීමදස්සනො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นกระบือป่า เที่ยวไปในป่า มีร่างกายใหญ่โต มีกำลังมาก มีท่วงท่าน่าเกรงขาม
38.
๓๘.
‘‘පබ්භාරෙ ගිරිදුග්ගෙ ච, රුක්ඛමූලෙ දකාසයෙ;
හොතෙත්ථ ඨානං මහිංසානං, කොචි කොචි තහිං තහිං.
ในป่าใหญ่นั้น ที่ซอกเขาบ้าง ที่ภูเขาอันทุรกันดารบ้าง ที่โคนต้นไม้บ้าง ที่ใกล้สระน้ำบ้าง ที่นั้นๆ แห่งใดแห่งหนึ่ง ย่อมเป็นที่อยู่ของฝูงกระบือ
39.
๓๙.
‘‘විචරන්තො බ්රහාරඤ්ඤෙ, ඨානං අද්දස භද්දකං;
තං ඨානං උපගන්ත්වාන, තිට්ඨාමි ච සයාමි ච.
เมื่อเราเที่ยวไปในป่าใหญ่ ได้เห็นสถานที่ดีแห่งหนึ่ง เราเข้าไปสู่ที่นั้นแล้ว ก็ยืนบ้าง นอนบ้าง
40.
๔๐.
‘‘අථෙත්ථ කපිමාගන්ත්වා, පාපො අනරියො ලහු;
ඛන්ධෙ නලාටෙ භමුකෙ, මුත්තෙති ඔහනෙතිතං.
ครั้งนั้น มีลิงชั่วช้าตัวหนึ่ง ไม่ใช่ผู้เจริญ มีความคะนอง มายังที่นั้นแล้ว ถ่ายปัสสาวะและอุจจาระบนบ่า บนหน้าผาก และบนคิ้วของเรา
41.
๔๑.
‘‘සකිම්පි දිවසං දුතියං, තතියං චතුත්ථම්පි ච;
දූසෙති මං සබ්බකාලං, තෙන හොමි උපද්දුතො.
ลิงนั้นประทุษร้ายเรา ตลอดวันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง สี่วันบ้าง ตลอดกาลทั้งปวง เราจึงถูกมันเบียดเบียนอยู่
42.
๔๒.
‘‘මමං උපද්දුතං දිස්වා, යක්ඛො මං ඉදමබ්රවි;
‘නාසෙහෙතං ඡවං පාපං, සිඞ්ගෙහි ච ඛුරෙහි ච’.
รุกขเทวดาเห็นเราถูกเบียดเบียนอยู่ จึงกล่าวคำนี้กะเราว่า ท่านจงทำลายเจ้าซากศพชั่วช้านี้เสียด้วยเขาทั้งสองและด้วยกีบทั้งหลายเถิด
43.
๔๓.
‘‘එවං වුත්තෙ තදා යක්ඛෙ, අහං තං ඉදමබ්රවිං;
‘කිං ත්වං මක්ඛෙසි කුණපෙන, පාපෙන අනරියෙන මං.
เมื่อรุกขเทวดากล่าวอย่างนั้นแล้ว ครั้งนั้น เราได้กล่าวคำนี้กะรุกขเทวดานั้นว่า ทำไมท่านจึงมาลบหลู่เราด้วยเรื่องซากศพอันชั่วช้า ไม่ใช่ของอารยชน
44.
๔๔.
‘‘‘යදිහං [Pg.403] තස්ස පකුප්පෙය්යං, තතො හීනතරො භවෙ;
සීලඤ්ච මෙ පභිජ්ජෙය්ය, විඤ්ඤූ ච ගරහෙය්යු මං.
ถ้าเราพึงโกรธตอบลิงนั้น เราก็พึงเป็นผู้เลวกว่ามัน ศีลของเราก็จะขาด และวิญญูชนทั้งหลายก็จะติเตียนเรา
45.
๔๕.
‘‘‘හීළිතා ජීවිතා වාපි, පරිසුද්ධෙන මතං වරං;
ක්යාහං ජීවිතහෙතූපි, කාහාමිං පරහෙඨනං’.
ความตายด้วยศีลอันบริสุทธิ์ ประเสริฐกว่าการมีชีวิตอยู่ที่ถูกติเตียน เราจะทำการเบียดเบียนผู้อื่นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิตไปทำไม
46.
๔๖.
‘‘මමෙවායං මඤ්ඤමානො, අඤ්ඤෙපෙවං කරිස්සති;
තෙව තස්ස වධිස්සන්ති, සා මෙ මුත්ති භවිස්සති.
ลิงนี้สำคัญว่า (ทำได้) กับเราฉันใด ก็จักทำกับสัตว์อื่นฉันนั้น สัตว์เหล่านั้นแหละจักฆ่ามันเสีย นั่นจักเป็นความพ้นภัยของเรา
47.
๔๗.
‘‘හීනමජ්ඣිමඋක්කට්ඨෙ, සහන්තො අවමානිතං;
එවං ලභති සප්පඤ්ඤො, මනසා යථා පත්ථිත’’න්ති.
ผู้มีปัญญา เมื่ออดทนต่อการดูหมิ่นจากบุคคลผู้เลว ปานกลาง และสูงสุด ย่อมได้สิ่งที่ปรารถนาไว้ในใจทุกประการอย่างนั้น
මහිංසරාජචරියං පඤ්චමං.
มหิงสราชจริยาที่ ๕ จบ
6. රුරුරාජචරියා
๖. รุรุราชจริยา
48.
๔๘.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, සුතත්තකනකසන්නිභො;
මිගරාජා රුරුනාම, පරමසීලසමාහිතො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพญาเนื้อชื่อรุรุ มีสีสันดังทองคำที่หลอมดีแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในศีลอันยิ่ง
49.
๔๙.
‘‘රම්මෙ පදෙසෙ රමණීයෙ, විවිත්තෙ අමනුස්සකෙ;
තත්ථ වාසං උපගඤ්ඡිං, ගඞ්ගාකූලෙ මනොරමෙ.
เราได้เข้าไปอาศัยอยู่ในประเทศนั้น ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา อันน่ารื่นรมย์ น่าบันเทิงใจ สงัด ปราศจากมนุษย์ และน่าเจริญใจ
50.
๕๐.
‘‘අථ උපරි ගඞ්ගාය, ධනිකෙහි පරිපීළිතො;
පුරිසො ගඞ්ගාය පපති, ‘ජීවාමි වා මරාමි වා’.
ครั้งนั้น ที่ต้นแม่น้ำคงคา มีบุรุษคนหนึ่งถูกเจ้าหนี้บีบคั้น จึงกระโดดลงไปในแม่น้ำคงคา (ด้วยคิดว่า) เราจะอยู่หรือจะตายก็ตาม
51.
๕๑.
‘‘රත්තින්දිවං සො ගඞ්ගාය, වුය්හමානො මහොදකෙ;
රවන්තො කරුණං රවං, මජ්ඣෙ ගඞ්ගාය ගච්ඡති.
บุรุษนั้นถูกกระแสน้ำอันเชี่ยวของแม่น้ำคงคาพัดไปตลอดคืนและวัน ร้องเสียงน่าสงสาร ลอยไปในท่ามกลางแม่น้ำคงคา
52.
๕๒.
‘‘තස්සාහං සද්දං සුත්වාන, කරුණං පරිදෙවතො;
ගඞ්ගාය තීරෙ ඨත්වාන, අපුච්ඡිං ‘කොසි ත්වං නරො’.
เราได้ยินเสียงคร่ำครวญอันน่าสงสารของบุรุษนั้น จึงยืนอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคาแล้วถามว่า ท่านเป็นใคร
53.
๕๓.
‘‘සො මෙ පුට්ඨො ච බ්යාකාසි, අත්තනො කරණං තදා;
‘ධනිකෙහි භීතො තසිතො, පක්ඛන්දොහං මහානදිං’.
ครั้งนั้น บุรุษนั้นถูกเราถามแล้ว ได้บอกเรื่องราวของตนว่า ข้าพเจ้ากลัวและหวาดสะดุ้งต่อเจ้าหนี้ทั้งหลาย จึงกระโดดลงในแม่น้ำใหญ่
54.
๕๔.
‘‘තස්ස කත්වාන කාරුඤ්ඤං, චජිත්වා මම ජීවිතං;
පවිසිත්වා නීහරිං තස්ස, අන්ධකාරම්හි රත්තියා.
เรามีความกรุณาในบุรุษนั้น จึงสละชีวิตของตน ว่ายเข้าไปในความมืดแห่งราตรี แล้วนำบุรุษนั้นขึ้นมาได้
55.
๕๕.
‘‘අස්සත්ථකාලමඤ්ඤාය, තස්සාහං ඉදමබ්රවිං;
‘එකං තං වරං යාචාමි, මා මං කස්සචි පාවද’.
เราทราบเวลาที่บุรุษนั้นหายเหนื่อยแล้ว จึงได้กล่าวคำนี้กะเขาว่า ‘เราขอพรท่านอย่างหนึ่ง ท่านอย่าได้บอกเรื่องของเราแก่ใครๆ เลย’
56.
๕๖.
‘‘නගරං [Pg.404] ගන්ත්වාන ආචික්ඛි, පුච්ඡිතො ධනහෙතුකො;
රාජානං සො ගහෙත්වාන, උපගඤ්ඡි මමන්තිකං.
บุรุษนั้นไปสู่เมืองแล้ว ถูกพระราชาตรัสถาม จึงบอกเรื่องของเราเพราะเหตุแห่งทรัพย์ เขาพาพระราชามายังสำนักของเรา
57.
๕๗.
‘‘යාවතා කරණං සබ්බං, රඤ්ඤො ආරොචිතං මයා;
රාජා සුත්වාන වචනං, උසුං තස්ස පකප්පයි;
‘ඉධෙව ඝාතයිස්සාමි, මිත්තදුබ්භිං අනාරියං’.
เรื่องราวทั้งหมดมีประมาณเท่าใด เราได้กราบทูลแด่พระราชาแล้ว พระราชาทรงสดับคำแล้ว ทรงโก่งธนูไปที่บุรุษนั้น (ตรัสว่า) ‘เราจักฆ่าคนประทุษร้ายมิตรผู้ไม่ใช่อารยชนเสียในที่นี้เอง’
58.
๕๘.
‘‘තමහං අනුරක්ඛන්තො, නිම්මිනිං මම අත්තනා;
‘තිට්ඨතෙසො මහාරාජ, කාමකාරො භවාමි තෙ’.
เราปรารถนาจะรักษานายพรานนั้น จึงเอาตัวเองเข้าแลก (กราบทูลว่า) ‘ข้าแต่พระมหาราชเจ้า บุรุษผู้นี้จงอยู่เถิด ข้าพระองค์จักเป็นผู้ทำตามพระประสงค์ของพระองค์’
59.
๕๙.
‘‘අනුරක්ඛිං මම සීලං, නාරක්ඛිං මම ජීවිතං;
සීලවා හි තදා ආසිං, බොධියායෙව කාරණා’’ති.
เราได้รักษาศีลของเราไว้ แต่ไม่ได้รักษาชีวิตของเราไว้ เพราะในครั้งนั้น เราเป็นผู้มีศีล ก็เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น
රුරුරාජචරියං ඡට්ඨං.
รุรุราชจริยาที่ ๖ จบ
7. මාතඞ්ගචරියා
๗. มาตังคจริยา
60.
๖๐.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, ජටිලො උග්ගතාපනො;
මාතඞ්ගො නාම නාමෙන, සීලවා සුසමාහිතො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นชฎิลบำเพ็ญตบะอย่างยิ่ง มีนามชื่อว่ามาตังคะ เป็นผู้มีศีล มีจิตตั้งมั่นดี
61.
๖๑.
‘‘අහඤ්ච බ්රාහ්මණො එකො, ගඞ්ගාකූලෙ වසාමුභො;
අහං වසාමි උපරි, හෙට්ඨා වසති බ්රාහ්මණො.
เราและพราหมณ์ผู้หนึ่ง สองคนอยู่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา เราอยู่ที่ฝั่งเบื้องบน พราหมณ์อยู่ที่ฝั่งเบื้องล่าง
62.
๖๒.
‘‘විචරන්තො අනුකූලම්හි, උද්ධං මෙ අස්සමද්දස;
තත්ථ මං පරිභාසෙත්වා, අභිසපි මුද්ධඵාලනං.
พราหมณ์นั้นเดินเที่ยวไปตามริมฝั่ง ได้เห็นอาศรมของเราในเบื้องบน เขาบริภาษเราในที่นั้นแล้ว ได้แช่งให้ศีรษะแตก
63.
๖๓.
‘‘යදිහං තස්ස පකුප්පෙය්යං, යදි සීලං න ගොපයෙ;
ඔලොකෙත්වානහං තස්ස, කරෙය්යං ඡාරිකං විය.
ถ้าหากเราพึงโกรธพราหมณ์นั้น ถ้าหากเราไม่พึงรักษาศีล เราพึงทำให้เขาเป็นดังเถ้าได้ เพียงแค่ชายตามอง
64.
๖๔.
‘‘යං සො තදා මං අභිසපි, කුපිතො දුට්ඨමානසො;
තස්සෙව මත්ථකෙ නිපති, යොගෙන තං පමොචයිං.
ในกาลนั้น พราหมณ์นั้นโกรธ มีใจคิดร้าย ได้แช่งเรา คำแช่งนั้นพึงตกบนศีรษะของเขาเอง แต่เราได้ช่วยเขาให้พ้นด้วยความเพียร
65.
๖๕.
‘‘අනුරක්ඛිං මම සීලං, නාරක්ඛිං මම ජීවිතං;
සීලවා හි තදා ආසිං, බොධියායෙව කාරණා’’ති.
เราได้รักษาศีลของเราไว้ แต่ไม่ได้รักษาชีวิตของเราไว้ เพราะในครั้งนั้น เราเป็นผู้มีศีล ก็เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น
මාතඞ්ගචරියං සත්තමං.
มาตังคจริยาที่ ๗ จบ
8. ධම්මදෙවපුත්තචරියා
๘. ธัมมเทวปุตตจริยา
66.
๖๖.
‘‘පුනාපරං [Pg.405] යදා හොමි, මහාපක්ඛො මහිද්ධිකො;
ධම්මො නාම මහායක්ඛො, සබ්බලොකානුකම්පකො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นมหายักษ์ชื่อว่าธัมมะ มีบริวารมาก มีฤทธิ์มาก อนุเคราะห์แก่ชาวโลกทั้งปวง
67.
๖๗.
‘‘දසකුසලකම්මපථෙ, සමාදපෙන්තො මහාජනං;
චරාමි ගාමනිගමං, සමිත්තො සපරිජ්ජනො.
เราพร้อมด้วยมิตรและบริวาร ชักชวนมหาชนให้ตั้งมั่นในกุศลกรรมบถ ๑๐ เที่ยวไปยังคามและนิคม
68.
๖๘.
‘‘පාපො කදරියො යක්ඛො, දීපෙන්තො දස පාපකෙ;
සොපෙත්ථ මහියා චරති, සමිත්තො සපරිජ්ජනො.
มียักษ์ตนหนึ่งชื่ออธัมมะ เป็นผู้ชั่วช้าตระหนี่ ประกาศอกุศลกรรมบถ ๑๐ แม้ยักษ์นั้นก็พร้อมด้วยมิตรและบริวารเที่ยวไปในแผ่นดินนี้
69.
๖๙.
‘‘ධම්මවාදී අධම්මො ච, උභො පච්චනිකා මයං;
ධුරෙ ධුරං ඝට්ටයන්තා, සමිම්හා පටිපථෙ උභො.
ธัมมวาทีและอธัมมวาที เราทั้งสองเป็นปฏิปักษ์ต่อกัน ต่างเอาแอกกระทบแอก ได้มาพบกันซึ่งหน้าบนหนทางทั้งสอง
70.
๗๐.
‘‘කලහො වත්තතී භෙස්මා, කල්යාණපාපකස්ස ච;
මග්ගා ඔක්කමනත්ථාය, මහායුද්ධො උපට්ඨිතො.
การทะเลาะกันอย่างน่าสะพรึงกลัวได้เกิดขึ้นแก่ฝ่ายดีและฝ่ายชั่ว การรบใหญ่ได้ปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า เพื่อการหลีกทางให้แก่กัน
71.
๗๑.
‘‘යදිහං තස්ස කුප්පෙය්යං, යදි භින්දෙ තපොගුණං;
සහපරිජනං තස්ස, රජභූතං කරෙය්යහං.
ถ้าหากเราพึงโกรธยักษ์ตนนั้น ถ้าหากเราพึงทำลายคุณคือตบะ เราพึงทำยักษ์ตนนั้นพร้อมทั้งบริวารให้เป็นเถ้าธุลีได้
72.
๗๒.
‘‘අපිචාහං සීලරක්ඛාය, නිබ්බාපෙත්වාන මානසං;
සහ ජනෙනොක්කමිත්වා, පථං පාපස්ස දාසහං.
แต่ว่าเราดับใจได้เพื่อรักษาศีล จึงพร้อมด้วยบริวารหลีกทางให้แก่ยักษ์ผู้ชั่วช้า
73.
๗๓.
‘‘සහ පථතො ඔක්කන්තෙ, කත්වා චිත්තස්ස නිබ්බුතිං;
විවරං අදාසි පථවී, පාපයක්ඛස්ස තාවදෙ’’ති.
เมื่อเราทำความสงบใจหลีกออกจากทางไปพร้อม (กับบริวาร) ในขณะนั้นเอง แผ่นดินได้ให้ช่องแก่ยักษ์ผู้ชั่วช้า
ධම්මදෙවපුත්තචරියං අට්ඨමං.
ธัมมเทวปุตตจริยาที่ ๘ จบ
9. අලීනසත්තුචරියා
๙. อลีนสัตตุจริยา
74.
๗๔.
‘‘පඤ්චාලරට්ඨෙ නගරවරෙ, කපිලායං පුරුත්තමෙ;
රාජා ජයද්දිසො නාම, සීලගුණමුපාගතො.
ในแคว้นปัญจาละ มีนครประเสริฐชื่อว่ากบิละ เป็นเมืองอุดม มีพระราชาพระนามว่าชยัททิสะ ถึงพร้อมด้วยศีลและคุณ
75.
๗๕.
‘‘තස්ස රඤ්ඤො අහං පුත්තො, සුතධම්මො සුසීලවා;
අලීනසත්තො ගුණවා, අනුරක්ඛපරිජනො සදා.
เราเป็นโอรสของพระราชานั้น มีนามว่าอลีนสัตตุ เป็นพหูสูต มีศีลดี มีคุณธรรม คอยอนุเคราะห์บริวารทุกเมื่อ
76.
๗๖.
‘‘පිතා මෙ මිගවං ගන්ත්වා, පොරිසාදං උපාගමි;
සො මෙ පිතුමග්ගහෙසි, ‘භක්ඛොසි මම මා චලි’.
พระบิดาของเราเสด็จไปป่าล่าเนื้อ ได้เข้าไปหาปอริสาท ปอริสาทนั้นได้จับพระบิดาของเราไว้ (กล่าวว่า) ‘ท่านเป็นภักษาหารของเรา อย่าไหวตัว’
77.
๗๗.
‘‘තස්ස [Pg.406] තං වචනං සුත්වා, භීතො තසිතවෙධිතො;
ඌරුක්ඛම්භො අහු තස්ස, දිස්වාන පොරිසාදකං.
พระบิดาทรงสดับคำของปอริสาทนั้นแล้ว ทรงหวาดกลัวสะดุ้งตกใจ พอทอดพระเนตรเห็นปอริสาท พระอูรุของพระองค์ก็แข็งทื่อไป
78.
๗๘.
‘‘මිගවං ගහෙත්වා මුඤ්චස්සු, කත්වා ආගමනං පුන;
බ්රාහ්මණස්ස ධනං දත්වා, පිතා ආමන්තයී මමං.
พระบิดาของเราทรงทำสัญญาว่าจะกลับมาอีก (กับปอริสาทว่า) ‘จงรับเอาเนื้อแล้วปล่อยเราไปเถิด’ แล้วประทานทรัพย์แก่พราหมณ์ รับสั่งเรียกเรามาตรัสว่า
79.
๗๙.
‘‘‘රජ්ජං පුත්ත පටිපජ්ජ, මා පමජ්ජි පුරං ඉදං;
කතං මෙ පොරිසාදෙන, මම ආගමනං පුන’.
ลูกรัก เจ้าจงครองราชสมบัติเถิด อย่าประมาทชาวเมืองนี้เลย เราได้ทำสัญญากับโปริสาทไว้ถึงการกลับมาของเราอีก
80.
๘๐.
‘‘මාතාපිතූ ච වන්දිත්වා, නිම්මිනිත්වාන අත්තනා;
නික්ඛිපිත්වා ධනුං ඛග්ගං, පොරිසාදං උපාගමිං.
เราไหว้มารดาและบิดาแล้ว เนรมิตอัตภาพของตน วางธนูและดาบแล้ว เข้าไปหาโปริสาท
81.
๘๑.
‘‘සසත්ථහත්ථූපගතං, කදාචි සො තසිස්සති;
තෙන භිජ්ජිස්සති සීලං, පරිත්තාසං කතෙ මයි.
โปริสาทนั้นเห็นเราผู้มีอาวุธในมือเข้าไปหา บางทีจะพึงหวาดสะดุ้ง เมื่อเราทำความหวาดสะดุ้งให้เกิดแก่เขา ศีลของเราจะพึงแตกทำลายเพราะเหตุนั้น
82.
๘๒.
‘‘සීලඛණ්ඩභයා මය්හං, තස්ස දෙස්සං න බ්යාහරිං;
මෙත්තචිත්තො හිතවාදී, ඉදං වචනමබ්රවිං.
เพราะเรากลัวศีลจะขาด เราจึงไม่ได้กล่าวคำอันไม่เป็นที่รักแก่โปริสาทนั้น เรามีจิตเมตตา กล่าวแต่วาจาที่เป็นประโยชน์ ได้กล่าวคำนี้
83.
๘๓.
‘‘‘උජ්ජාලෙහි මහාඅග්ගිං, පපතිස්සාමි රුක්ඛතො;
ත්වං පක්කකාලමඤ්ඤාය, භක්ඛය මං පිතාමහ’.
ท่านปู่ ขอท่านจงก่อไฟกองใหญ่ขึ้นเถิด ข้าพเจ้าจักกระโดดลงจากต้นไม้ ท่านทราบเวลาที่สุกดีแล้ว ก็จงกินข้าพเจ้าเถิด
84.
๘๔.
‘‘ඉති සීලවතං හෙතු, නාරක්ඛිං මම ජීවිතං;
පබ්බාජෙසිං චහං තස්ස, සදා පාණාතිපාතික’’න්ති.
ด้วยเหตุแห่งศีลเช่นนี้ เราจึงไม่รักษาชีวิตของเราไว้ และเราได้ให้โปริสาทผู้ทำการฆ่าสัตว์เป็นปกติบวช
අලීනසත්තුචරියං නවමං.
อลีนสัตตุจริยาที่ ๙ จบ
10. සඞ්ඛපාලචරියා
๑๐. สังขปาลจริยา
85.
๘๕.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, සඞ්ඛපාලො මහිද්ධිකො;
දාඨාවුධො ඝොරවිසො, ද්විජිව්හො උරගාධිභූ.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพญานาคชื่อสังขปาละ ผู้มีฤทธิ์มาก มีเขี้ยวเป็นอาวุธ มีพิษร้ายแรง มีสองลิ้น เป็นใหญ่กว่านาคทั้งหลาย
86.
๘๖.
‘‘චතුප්පථෙ මහාමග්ගෙ, නානාජනසමාකුලෙ;
චතුරො අඞ්ගෙ අධිට්ඨාය, තත්ථ වාසමකප්පයිං.
ในกาลนั้น เราได้อธิษฐานองค์ ๔ ประการ จำอุโบสถอยู่ที่ทางใหญ่สี่แพร่ง ซึ่งเกลื่อนกล่นไปด้วยผู้คนนานาชนิด
87.
๘๗.
‘‘ඡවියා චම්මෙන මංසෙන, නහාරුඅට්ඨිකෙහි වා;
යස්ස එතෙන කරණීයං, දින්නංයෙව හරාතු සො.
ผู้ใดมีความต้องการด้วยหนัง หนังหนา เนื้อ เอ็น หรือกระดูกก็ตาม ด้วยอวัยวะเหล่านี้ ขอผู้นั้นจงนำไปเถิด เราให้แล้วทีเดียว
88.
๘๘.
‘‘අද්දසංසු [Pg.407] භොජපුත්තා, ඛරා ලුද්දා අකාරුණා;
උපගඤ්ඡුං මමං තත්ථ, දණ්ඩමුග්ගරපාණිනො.
พวกโภชบุตรผู้หยาบช้า ทารุณ ปราศจากความกรุณา ได้เห็นเราแล้ว พวกเขาถือไม้และค้อนเข้ามาหาเราในที่นั้น
89.
๘๙.
‘‘නාසාය විනිවිජ්ඣිත්වා, නඞ්ගුට්ඨෙ පිට්ඨිකණ්ටකෙ;
කාජෙ ආරොපයිත්වාන, භොජපුත්තා හරිංසු මං.
พวกโภชบุตรใช้หลาวแทงจมูก หาง และกระดูกสันหลัง ร้อยเราเข้ากับคานหามแล้วก็แบกไป
90.
๙๐.
‘‘සසාගරන්තං පථවිං, සකානනං සපබ්බතං;
ඉච්ඡමානො චහං තත්ථ, නාසාවාතෙන ඣාපයෙ.
ในกาลนั้น ถ้าเราปรารถนา ก็พึงเผาแผ่นดินพร้อมทั้งมหาสมุทร ป่าไม้ และภูเขา ด้วยลมจมูกได้
91.
๙๑.
‘‘සූලෙහි විනිවිජ්ඣන්තෙ, කොට්ටයන්තෙපි සත්තිභි;
භොජපුත්තෙ න කුප්පාමි, එසා මෙ සීලපාරමී’’ති.
ถึงพวกโภชบุตรจะแทงเราด้วยหลาว ทุบตีเราด้วยหอก เราก็มิได้โกรธพวกเขาเลย นี้เป็นศีลบารมีของเรา
සඞ්ඛපාලචරියං දසමං.
สังขปาลจริยาที่ ๑๐ จบ
හත්ථිනාගවග්ගො දුතියො.
หัตถินาควัคคที่ ๒ จบ
තස්සුද්දානං –
อุทานคาถาในวรรคนั้น
හත්ථිනාගො භූරිදත්තො, චම්පෙය්යො බොධි මහිංසො;
රුරු මාතඞ්ගො ධම්මො ච, අත්රජො ච ජයද්දිසො.
คือ หัตถินาค ภูริทัตตะ จัมเปยยะ โพธิ มหิงสะ รุรุ มาตังคะ ธัมมะ และอตรชะ โอรสของพระเจ้าชัยทิศ
එතෙ නව සීලබලා, පරික්ඛාරා පදෙසිකා;
ජීවිතං පරිරක්ඛිත්වා, සීලානි අනුරක්ඛිසං.
จริยา ๙ ประการเหล่านี้ เป็นกำลังแห่งศีล เป็นบริขาร เป็นเพียงส่วนหนึ่ง (ยังไม่เป็นบารมีเต็ม) เพราะเรายังรักษาชีวิตอยู่ จึงได้รักษาศีลไว้
සඞ්ඛපාලස්ස මෙ සතො, සබ්බකාලම්පි ජීවිතං;
යස්ස කස්සචි නිය්යත්තං, තස්මා සා සීලපාරමීති.
แต่เมื่อเราเป็นสังขปาลนาคราช ชีวิตของเราได้สละให้แก่ใครๆ ได้ทุกเมื่อ ฉะนั้น จริยานั้นจึงเป็นศีลบารมี
සීලපාරමිනිද්දෙසො නිට්ඨිතො.
นิเทศแสดงศีลบารมี จบ
3. යුධඤ්ජයවග්ගො
๓. ยุธัญชยวรรค
1. යුධඤ්ජයචරියා
๑. ยุธัญชยจริยา
1.
๑.
‘‘යදාහං [Pg.408] අමිතයසො, රාජපුත්තො යුධඤ්ජයො;
උස්සාවබින්දුං සූරියාතපෙ, පතිතං දිස්වාන සංවිජිං.
ในกาลใด เราเป็นราชบุตรนามว่ายุธัญชัย ผู้มียศหาประมาณมิได้ ได้เห็นหยาดน้ำค้างต้องแดดตกไป ก็ได้เกิดความสลดใจ
2.
๒.
‘‘තඤ්ඤෙවාධිපතිං කත්වා, සංවෙගමනුබ්රූහයිං;
මාතාපිතූ ච වන්දිත්වා, පබ්බජ්ජමනුයාචහං.
เราทำความสลดใจนั้นแหละให้เป็นใหญ่ แล้วเพิ่มพูนความสังเวชให้มากยิ่งขึ้น ไหว้มารดาและบิดาแล้ว ได้ทูลขอบรรพชา
3.
๓.
‘‘යාචන්ති මං පඤ්ජලිකා, සනෙගමා සරට්ඨකා;
‘අජ්ජෙව පුත්ත පටිපජ්ජ, ඉද්ධං ඵීතං මහාමහිං’.
ชาวนิคมและชาวชนบทประนมอ้อนวอนเราว่า ‘ข้าแต่พระลูกเจ้า วันนี้ทีเดียว ขอพระองค์จงทรงครองแผ่นดินอันยิ่งใหญ่ที่มั่งคั่งและเจริญรุ่งเรืองเถิด’
4.
๔.
‘‘සරාජකෙ සහොරොධෙ, සනෙගමෙ සරට්ඨකෙ;
කරුණං පරිදෙවන්තෙ, අනපෙක්ඛොව පරිච්චජිං.
เมื่อหมู่ชนพร้อมทั้งพระราชา พระสนม ชาวนิคม และชาวชนบท กำลังคร่ำครวญอย่างน่าสงสาร เราไม่เยื่อใย สละทิ้งไป
5.
๕.
‘‘කෙවලං පථවිං රජ්ජං, ඤාතිපරිජනං යසං;
චජමානො න චින්තෙසිං, බොධියායෙව කාරණා.
เมื่อเราสละแผ่นดินทั้งหมด ราชสมบัติ ญาติ บริวาร และยศ ก็มิได้คิดคำนึงถึงเลย ทั้งนี้ก็เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น
6.
๖.
‘‘මාතාපිතා න මෙ දෙස්සා, නපි මෙ දෙස්සං මහායසං;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා රජ්ජං පරිච්චජි’’න්ති.
มารดาและบิดาหาได้เป็นที่เกลียดชังของเราไม่ ทั้งยศใหญ่ก็หาเป็นที่เกลียดชังของเราไม่ แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงสละราชสมบัติ
යුධඤ්ජයචරියං පඨමං.
ยุธัญชยจริยาที่ ๑
2. සොමනස්සචරියා
๒. โสมนัสสจริยาที่ ๒
7.
๗.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, ඉන්දපත්ථෙ පුරුත්තමෙ;
කාමිතො දයිතො පුත්තො, සොමනස්සොති විස්සුතො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นราชบุตรเป็นที่ปรารถนา เป็นที่รักใคร่ ปรากฏชื่อว่าโสมนัสสะ ในกรุงอินทปัตถะอันอุดม
8.
๘.
‘‘සීලවා ගුණසම්පන්නො, කල්යාණපටිභානවා;
වුඩ්ඪාපචායී හිරීමා, සඞ්ගහෙසු ච කොවිදො.
เราเป็นผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยคุณ มีปฏิภาณดีงาม อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ มีความละอาย และฉลาดในสังคหวัตถุ
9.
๙.
‘‘තස්ස රඤ්ඤො පතිකරො, අහොසි කුහකතාපසො;
ආරාමං මාලාවච්ඡඤ්ච, රොපයිත්වාන ජීවති.
พระราชาพระองค์นั้นมีดาบสโกงผู้หนึ่งเป็นที่โปรดปราน ดาบสนั้นปลูกสวนดอกไม้และหมู่ไม้ดอกไม้ประดับเลี้ยงชีพ
10.
๑๐.
‘‘තමහං දිස්වාන කුහකං, ථුසරාසිංව අතණ්ඩුලං;
දුමංව අන්තො සුසිරං, කදලිංව අසාරකං.
เราเห็นดาบสโกงนั้นแล้ว เปรียบเหมือนกองแกลบที่ไม่มีข้าวสาร เหมือนต้นไม้ที่มีโพรงอยู่ภายใน และเหมือนต้นกล้วยที่ไม่มีแก่นสาร
11.
๑๑.
‘‘නත්ථිමස්ස [Pg.409] සතං ධම්මො, සාමඤ්ඤාපගතො අයං;
හිරීසුක්කධම්මජහිතො, ජීවිතවුත්තිකාරණා.
สัตธรรมของดาบสนี้ไม่มี ดาบสนี้ปราศจากสมณคุณ เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ จึงละทิ้งหิริสุธรรม
12.
๑๒.
‘‘කුපිතො අහු පච්චන්තො, අටවීහි පරන්තිහි;
තං නිසෙධෙතුං ගච්ඡන්තො, අනුසාසි පිතා මමං.
ครั้งนั้น ปัจจันตชนบทกำเริบขึ้นเพราะพวกโจรป่าและพวกชาวต่างด้าว พระบิดาของเราเมื่อจะเสด็จไปปราบปรามปัจจันตชนบทนั้น ได้ตรัสสั่งสอนเรา
13.
๑๓.
‘‘‘මා පමජ්ජි තුවං තාත, ජටිලං උග්ගතාපනං;
යදිච්ඡකං පවත්තෙහි, සබ්බකාමදදො හි සො’.
พ่อ เจ้าอย่าประมาทดาบสผู้มีตบะแก่กล้า เจ้าจงบำรุงดาบสนั้นตามความปรารถนา เพราะว่าดาบสนั้นเป็นผู้ให้สิ่งที่น่าใคร่ทุกอย่าง
14.
๑๔.
‘‘තමහං ගන්ත්වානුපට්ඨානං, ඉදං වචනමබ්රවිං;
‘කච්චි තෙ ගහපති කුසලං, කිං වා තෙ ආහරීයතු’.
เราไปบำรุงดาบสนั้นแล้ว ได้กล่าวคำนี้ว่า ‘คฤหบดี ท่านสบายดีหรือ หรือจะให้ข้าพเจ้านำอะไรมาให้’
15.
๑๕.
‘‘තෙන සො කුපිතො ආසි, කුහකො මානනිස්සිතො;
‘ඝාතාපෙමි තුවං අජ්ජ, රට්ඨා පබ්බාජයාමි වා’.
เพราะเหตุนั้น ดาบสโกงผู้ถือตัวจึงโกรธเรา กล่าวว่า ‘วันนี้ เราจะให้เขาฆ่าท่านเสีย หรือมิฉะนั้นจะเนรเทศท่านออกจากแว่นแคว้น’
16.
๑๖.
‘‘නිසෙධයිත්වා පච්චන්තං, රාජා කුහකමබ්රවි;
‘කච්චි තෙ භන්තෙ ඛමනීයං, සම්මානො තෙ පවත්තිතො’.
พระราชาเสด็จไปปราบปรามปัจจันตชนบทแล้ว ได้ตรัสถามดาบสโกงว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านสบายดีหรือ ราชกุมารได้ให้ความนับถือแก่ท่านดีหรือ’
17.
๑๗.
‘‘තස්ස ආචික්ඛතී පාපො, කුමාරො යථා නාසියො;
තස්ස තං වචනං සුත්වා, ආණාපෙසි මහීපති.
ดาบสชั่วนั้นได้กราบทูลพระราชาโดยอุบายที่จะให้ราชกุมารถึงความพินาศ พระราชาทรงสดับคำของดาบสนั้นแล้ว จึงรับสั่ง
18.
๑๘.
‘‘‘සීසං තත්ථෙව ඡින්දිත්වා, කත්වාන චතුඛණ්ඩිකං;
රථියා රථියං දස්සෙථ, සා ගති ජටිලහීළිතා’.
‘พวกเจ้าจงตัดศีรษะของราชกุมารในที่นั้นแล้ว ทำร่างกายให้เป็น ๔ ท่อน นำไปแสดงในถนนทุกสาย นี่เป็นคติของผู้ดูหมิ่นดาบส’
19.
๑๙.
‘‘තත්ථ කාරණිකා ගන්ත්වා, චණ්ඩා ලුද්දා අකාරුණා;
මාතුඅඞ්කෙ නිසින්නස්ස, ආකඩ්ඪිත්වා නයන්ති මං.
ครั้งนั้น พวกเพชฌฆาตผู้ดุร้าย หยาบช้า ปราศจากความกรุณา พากันไปฉุดคร่าเราผู้นั่งอยู่บนตักของพระมารดา นำไป
20.
๒๐.
‘‘තෙසාහං එවමවචං, බන්ධතං ගාළ්හබන්ධනං;
‘රඤ්ඤො දස්සෙථ මං ඛිප්පං, රාජකිරියානි අත්ථි මෙ’.
เราได้กล่าวคำนี้กะเพชฌฆาตเหล่านั้นผู้กำลังมัดเราอย่างแน่นหนาว่า ‘พวกท่านจงรีบนำเราไปแสดงแก่พระราชา เรามีราชกิจอยู่’
21.
๒๑.
‘‘තෙ මං රඤ්ඤො දස්සයිංසු, පාපස්ස පාපසෙවිනො;
දිස්වාන තං සඤ්ඤාපෙසිං, මමඤ්ච වසමානයිං.
เพชฌฆาตเหล่านั้นได้นำเราไปแสดงแก่พระราชาผู้ชั่วช้า ผู้คบคนชั่ว เราเห็นพระราชาแล้วได้ทูลให้ทรงทราบ และได้นำพระองค์มาสู่อำนาจของเรา
22.
๒๒.
‘‘සො මං තත්ථ ඛමාපෙසි, මහාරජ්ජමදාසි මෙ;
සොහං තමං දාලයිත්වා, පබ්බජිං අනගාරියං.
พระราชาพระองค์นั้นได้ทรงขอให้เราอดโทษในที่นั้น และได้ประทานราชสมบัติแก่เรา เรานั้นทำลายความมืดมนอนธการแล้ว บวชเป็นบรรพชิต
23.
๒๓.
‘‘න මෙ දෙස්සං මහාරජ්ජං, කාමභොගො න දෙස්සියො;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා රජ්ජං පරිච්චජි’’න්ති.
ราชสมบัติหาได้เป็นที่เกลียดชังของเราไม่ กามโภคะก็หาได้เป็นที่เกลียดชังไม่ แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงสละราชสมบัติ
සොමනස්සචරියං දුතියං.
โสมนัสสจริยาที่ ๒
3. අයොඝරචරියා
๓. อโยฆรจริยาที่ ๓
24.
๒๔.
‘‘පුනාපරං [Pg.410] යදා හොමි, කාසිරාජස්ස අත්රජො;
අයොඝරම්හි සංවඩ්ඪො, නාමෙනාසි අයොඝරො.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นโอรสของพระเจ้ากาสิกราช เจริญวัยในเรือนเหล็ก จึงได้มีนามว่าอโยฆระ
25.
๒๕.
‘‘දුක්ඛෙන ජීවිතො ලද්ධො, සංපීළෙ පතිපොසිතො;
අජ්ජෙව පුත්ත පටිපජ්ජ, කෙවලං වසුධං ඉමං.
เราเป็นผู้ที่เขาได้มาด้วยความยากลำบาก และเลี้ยงดูไว้ในที่คับแคบ พระบิดาตรัสว่า ‘พ่อ วันนี้แหละ เจ้าจงครอบครองแผ่นดินนี้ทั้งหมด’
26.
๒๖.
‘‘සරට්ඨකං සනිගමං, සජනං වන්දිත්ව ඛත්තියං;
අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාන, ඉදං වචනමබ්රවිං.
เราถวายบังคมพระบิดา ประคองอัญชลีแล้วได้กราบทูลคำนี้
27.
๒๗.
‘‘‘යෙ කෙචි මහියා සත්තා, හීනමුක්කට්ඨමජ්ඣිමා;
නිරාරක්ඛා සකෙ ගෙහෙ, වඩ්ඪන්ති සකඤාතිභි.
‘สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในแผ่นดิน ทั้งทราม ประณีต และปานกลาง สัตว์เหล่านั้นไม่มีใครคุ้มครอง เติบโตในเรือนของตนพร้อมกับญาติของตน’
28.
๒๘.
‘‘‘ඉදං ලොකෙ උත්තරියං, සංපීළෙ මම පොසනං;
අයොඝරම්හි සංවඩ්ඪො, අප්පභෙ චන්දසූරියෙ.
‘การที่หม่อมฉันถูกเลี้ยงไว้ในที่คับแคบนี้ เป็นสิ่งที่แปลกประหลาดในโลก หม่อมฉันเจริญวัยในเรือนเหล็กที่แสงพระจันทร์และพระอาทิตย์ส่องไม่ถึง’
29.
๒๙.
‘‘‘පූතිකුණපසම්පුණ්ණා, මුච්චිත්වා මාතු කුච්ඡිතො;
තතො ඝොරතරෙ දුක්ඛෙ, පුන පක්ඛිත්තයොඝරෙ.
‘หม่อมฉันพ้นจากครรภ์ของพระมารดาที่เต็มด้วยซากศพอันน่าเกลียดแล้ว ยังต้องถูกโยนเข้าไปในเรือนเหล็ก อันเป็นทุกข์ที่ร้ายแรงกว่านั้นอีก’
30.
๓๐.
‘‘‘යදිහං තාදිසං පත්වා, දුක්ඛං පරමදාරුණං;
රජ්ජෙසු යදි රජ්ජාමි, පාපානං උත්තමො සියං.
‘ถ้าหม่อมฉันได้เสวยทุกข์ที่ร้ายกาจอย่างยิ่งเช่นนั้นแล้ว ยังจะมายินดีในราชสมบัติอีก ก็พึงเป็นผู้เลวทรามอย่างยิ่งกว่าคนเลวทรามทั้งหลาย’
31.
๓๑.
‘‘‘උක්කණ්ඨිතොම්හි කායෙන, රජ්ජෙනම්හි අනත්ථිකො;
නිබ්බුතිං පරියෙසිස්සං, යත්ථ මං මච්චු න මද්දියෙ’.
‘หม่อมฉันเบื่อหน่ายในร่างกายแล้ว ไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ จักแสวงหาพระนิพพานที่ซึ่งมัจจุราชจะย่ำยีหม่อมฉันไม่ได้’
32.
๓๒.
‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, විරවන්තෙ මහාජනෙ;
නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වා, පාවිසිං කානනං වනං.
เราครั้นคิดอย่างนี้แล้ว เมื่อมหาชนกำลังร้องไห้คร่ำครวญอยู่ ก็ตัดเครื่องผูกพันเหมือนช้างตัดเชือกแล้วเข้าไปสู่ป่าใหญ่
33.
๓๓.
‘‘මාතාපිතා න මෙ දෙස්සා, නපි මෙ දෙස්සං මහායසං;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා රජ්ජං පරිච්චජි’’න්ති.
“มารดาและบิดา เรามิได้เกลียดชัง และเราก็มิได้เกลียดชังยศใหญ่ แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงสละราชสมบัติ”
අයොඝරචරියං තතියං.
อโยฆรจริยาที่ ๓
4. භිසචරියා
๔. ภิสจริยา
34.
๓๔.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, කාසීනං පුරවරුත්තමෙ;
භගිනී ච භාතරො සත්ත, නිබ්බත්තා සොත්ථියෙ කුලෙ.
“อีกประการหนึ่ง เมื่อเราเกิดในนครพาราณาสีอันอุดมของชาวกาสี พี่น้องหญิง ๑ คน และพี่น้องชาย ๗ คน ได้เกิดในสกุลพราหมณ์”
35.
๓๕.
‘‘එතෙසං [Pg.411] පුබ්බජො ආසිං, හිරීසුක්කමුපාගතො;
භවං දිස්වාන භයතො, නෙක්ඛම්මාභිරතො අහං.
“เราเป็นพี่ชายคนโตของพี่น้องเหล่านั้น เพียบพร้อมด้วยหิริธรรมอันบริสุทธิ์ เราเห็นภพโดยความเป็นภัย จึงยินดียิ่งในเนกขัมมะ”
36.
๓๖.
‘‘මාතාපිතූහි පහිතා, සහායා එකමානසා;
කාමෙහි මං නිමන්තෙන්ති, ‘කුලවංසං ධරෙහි’ති.
“สหายทั้งหลายผู้มีใจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ที่มารดาบิดาส่งไป ได้นิมนต์เราด้วยกามทั้งหลายว่า ‘ท่านจงดำรงวงศ์สกุลไว้’”
37.
๓๗.
‘‘යං තෙසං වචනං වුත්තං, ගිහීධම්මෙ සුඛාවහං;
තං මෙ අහොසි කඨිනං, තත්ත ඵාලසමං විය.
“คำใดที่สหายเหล่านั้นกล่าว ซึ่งเป็นคำนำความสุขมาให้ในคฤหัสถธรรม คำนั้นได้เป็นคำหยาบคายแก่เรา ดุจผาลไถที่ร้อนจัด”
38.
๓๘.
‘‘තෙ මං තදා උක්ඛිපන්තං, පුච්ඡිංසු පත්ථිතං මම;
‘කිං ත්වං පත්ථයසෙ සම්ම, යදි කාමෙ න භුඤ්ජසි’.
“ครั้งนั้น สหายเหล่านั้นได้ถามถึงสิ่งที่ปรารถนาของเราผู้ซึ่งกำลังคัดค้านอยู่ว่า ‘สหาย ถ้าท่านไม่บริโภคกาม ท่านปรารถนาอะไร’”
39.
๓๙.
‘‘තෙසාහං එවමවචං, අත්ථකාමො හිතෙසිනං;
‘නාහං පත්ථෙමි ගිහීභාවං, නෙක්ඛම්මාභිරතො අහං’.
“เราผู้มุ่งประโยชน์ ได้กล่าวอย่างนี้แก่สหายเหล่านั้นผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลว่า ‘เราไม่ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์ เรายินดียิ่งในเนกขัมมะ’”
40.
๔๐.
‘‘තෙ මය්හං වචනං සුත්වා, පිතුමාතු ච සාවයුං;
මාතාපිතා එවමාහු, ‘සබ්බෙව පබ්බජාම භො’.
“สหายเหล่านั้นได้ฟังคำของเราแล้ว ได้บอกแก่มารดาและบิดา มารดาบิดาได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ พวกเราทั้งหมดจะบวชกัน’”
41.
๔๑.
‘‘උභො මාතාපිතා මය්හං, භගිනී ච සත්ත භාතරො;
අමිතධනං ඡඩ්ඩයිත්වා, පාවිසිම්හා මහාවන’’න්ති.
“มารดาบิดาทั้งสองของเรา พี่น้องหญิง และพี่น้องชาย ๗ คน ได้สละทรัพย์สมบัติอันประมาณมิได้แล้ว เข้าไปสู่ป่าใหญ่”
භිසචරියං චතුත්ථං.
ภิสจริยาที่ ๔
5. සොණපණ්ඩිතචරියා
๕. โสณบัณฑิตจริยา
42.
๔๒.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, නගරෙ බ්රහ්මවඩ්ඪනෙ;
තත්ථ කුලවරෙ සෙට්ඨෙ, මහාසාලෙ අජායහං.
“อีกประการหนึ่ง เมื่อเราเกิดในนครพรหมวัฒนะ เราได้เกิดในสกุลประเสริฐชั้นเยี่ยม ซึ่งเป็นสกุลมหาศาลในนครนั้น”
43.
๔๓.
‘‘තදාපි ලොකං දිස්වාන, අන්ධීභූතං තමොත්ථටං;
චිත්තං භවතො පතිකුටති, තුත්තවෙගහතං විය.
“ในครั้งนั้น แม้เราได้เห็นโลกผู้มืดมน ถูกความมืดครอบงำ จิตของเราก็หดกลับจากภพ ดุจถูกแทงด้วยแรงแห่งขอ”
44.
๔๔.
‘‘දිස්වාන විවිධං පාපං, එවං චින්තෙසහං තදා;
‘කදාහං ගෙහා නික්ඛම්ම, පවිසිස්සාමි කානනං’.
“ครั้งนั้น เราได้เห็นบาปกรรมต่างๆ จึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจะออกจากเรือนเข้าไปสู่ป่า’”
45.
๔๕.
‘‘තදාපි මං නිමන්තෙසුං, කාමභොගෙහි ඤාතයො;
තෙසම්පි ඡන්දමාචික්ඛිං, ‘මා නිමන්තෙථ තෙහි මං’.
“ในครั้งนั้น พวกญาติได้นิมนต์เราด้วยกามโภคะทั้งหลาย แม้แก่ญาติเหล่านั้น เราก็ได้บอกความพอใจว่า ‘พวกท่านอย่าได้นิมนต์เราด้วยกามโภคะเหล่านั้นเลย’”
46.
๔๖.
‘‘යො [Pg.412] මෙ කනිට්ඨකො භාතා, නන්දො නාමාසි පණ්ඩිතො;
සොපි මං අනුසික්ඛන්තො, පබ්බජ්ජං සමරොචයි.
“น้องชายของเราผู้เป็นบัณฑิตชื่อนันทะ แม้เขาก็ศึกษาตามเรา ยินดีการบวช”
47.
๔๗.
‘‘අහං සොණො ච නන්දො ච, උභො මාතාපිතා මම;
තදාපි භොගෙ ඡඩ්ඩෙත්වා, පාවිසිම්හා මහාවන’’න්ති.
“ในครั้งนั้น แม้เราผู้ชื่อโสณะและนันทะ ทั้งมารดาบิดาของเรา ได้สละโภคะทั้งหลายแล้ว เข้าไปสู่ป่าใหญ่”
සොණපණ්ඩිතචරියං පඤ්චමං.
โสณบัณฑิตจริยาที่ ๕
6. තෙමියචරියා
๖. เตมิยจริยา
48.
๔๘.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, කාසිරාජස්ස අත්රජො;
මූගපක්ඛොති නාමෙන, තෙමියොති වදන්ති මං.
“อีกประการหนึ่ง เมื่อเราเป็นโอรสของพระเจ้ากาสิกราช เขาทั้งหลายเรียกเราโดยชื่อว่า มูคปักขะ บ้าง เตมิยะ บ้าง”
49.
๔๙.
‘‘සොළසිත්ථිසහස්සානං, න විජ්ජති පුමො තදා ;
අහොරත්තානං අච්චයෙන, නිබ්බත්තො අහමෙකකො.
“ครั้งนั้น หญิงหนึ่งหมื่นหกพันคนไม่มีบุตรชายเลย เมื่อวันคืนล่วงไป เราผู้เดียวเท่านั้นได้เกิดขึ้น”
50.
๕๐.
‘‘කිච්ඡා ලද්ධං පියං පුත්තං, අභිජාතං ජුතින්ධරං;
සෙතච්ඡත්තං ධාරයිත්වාන, සයනෙ පොසෙති මං පිතා.
“พระบิดาทรงเลี้ยงดูเราผู้เป็นโอรสที่รัก ซึ่งได้มาโดยยาก เป็นอภิชาตบุตร ผู้ทรงไว้ซึ่งความรุ่งเรือง โดยให้กั้นเศวตฉัตรไว้บนที่นอน”
51.
๕๑.
‘‘නිද්දායමානො සයනවරෙ, පබුජ්ඣිත්වානහං තදා;
අද්දසං පණ්ඩරං ඡත්තං, යෙනාහං නිරයං ගතො.
“ครั้งนั้น เรานอนหลับอยู่บนที่นอนอันประเสริฐ ตื่นขึ้นมาได้เห็นเศวตฉัตร ซึ่งเป็นเหตุให้เราเคยไปสู่นรก”
52.
๕๒.
‘‘සහ දිට්ඨස්ස මෙ ඡත්තං, තාසො උප්පජ්ජි භෙරවො;
විනිච්ඡයං සමාපන්නො, ‘කථාහං ඉමං මුඤ්චිස්සං’.
“พอเราได้เห็นเศวตฉัตรเท่านั้น ความหวาดสะดุ้งอันน่ากลัวก็เกิดขึ้น เราได้ถึงความตกลงใจว่า ‘ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะพ้นจากราชสมบัตินี้ไปได้’”
53.
๕๓.
‘‘පුබ්බසාලොහිතා මය්හං, දෙවතා අත්ථකාමිනී;
සා මං දිස්වාන දුක්ඛිතං, තීසු ඨානෙසු යොජයි.
“เทวดาผู้เคยเป็นญาติในปางก่อนของเรา ผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูล ได้เห็นเราเป็นทุกข์ จึงแนะนำในฐานะ ๓ ประการ”
54.
๕๔.
‘‘‘මා පණ්ඩිච්චයං විභාවය, බාලමතො භව සබ්බපාණිනං;
සබ්බො තං ජනො ඔචිනායතු, එවං තව අත්ථො භවිස්සති’.
“‘ท่านอย่าแสดงความเป็นบัณฑิต จงเป็นผู้ที่สัตว์ทั้งปวงเข้าใจว่าเป็นคนโง่ ขอประชาชนทั้งปวงจงดูหมิ่นท่าน ด้วยอาการอย่างนี้ ประโยชน์ของท่านจักสำเร็จ’”
55.
๕๕.
‘‘එවං වුත්තායහං තස්සා, ඉදං වචනමබ්රවිං;
‘කරොමි තෙ තං වචනං, යං ත්වං භණසි දෙවතෙ;
“เมื่อเทวดากล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคำนี้แก่เทวดานั้นว่า ‘ข้าแต่เทวดา ท่านกล่าวคำใด เราจะทำคำนั้นของท่าน”
අත්ථකාමාසි මෙ අම්ම, හිතකාමාසි දෙවතෙ’.
“ข้าแต่แม่เทวดา ท่านเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่ข้าพเจ้า ข้าแต่เทวดา ท่านเป็นผู้ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ข้าพเจ้า’”
56.
๕๖.
‘‘තස්සාහං වචනං සුත්වා, සාගරෙව ථලං ලභිං;
හට්ඨො සංවිග්ගමානසො, තයො අඞ්ගෙ අධිට්ඨහිං.
เราได้ฟังคำของนางเทพธิดานั้นแล้ว ได้ความเบิกบานใจเหมือนคนพบแผ่นดินในมหาสมุทร มีใจยินดีและสังเวชสลดใจ จึงได้อธิษฐานองค์ ๓ ประการ
57.
๕๗.
‘‘මූගො [Pg.413] අහොසිං බධිරො, පක්ඛො ගතිවිවජ්ජිතො;
එතෙ අඞ්ගෙ අධිට්ඨාය, වස්සානි සොළසං වසිං.
เราได้เป็นคนใบ้ คนหูหนวก เป็นง่อยเปลี้ย เดินไม่ได้ เราอธิษฐานองค์ ๓ ประการนี้อยู่ถึง ๑๖ ปี
58.
๕๘.
‘‘තතො මෙ හත්ථපාදෙ ච, ජිව්හං සොතඤ්ච මද්දිය;
අනූනතං මෙ පස්සිත්වා, ‘කාළකණ්ණී’ති නින්දිසුං.
ลำดับนั้น พวกเขาได้บีบนวดมือเท้า ลิ้น และหูของเรา เมื่อเห็นความไม่บกพร่องของเรา จึงพากันติเตียนว่า ‘เป็นกาลกิณี’
59.
๕๙.
‘‘තතො ජානපදා සබ්බෙ, සෙනාපතිපුරොහිතා;
සබ්බෙ එකමනා හුත්වා, ඡඩ්ඩනං අනුමොදිසුං.
ครั้งนั้น ชาวชนบท เสนาบดี และปุโรหิตทั้งหมด มีใจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ได้ตกลงเห็นดีในการที่จะนำเราไปทิ้งเสีย
60.
๖๐.
‘‘සොහං තෙසං මතිං සුත්වා, හට්ඨො සංවිග්ගමානසො;
යස්සත්ථාය තපොචිණ්ණො, සො මෙ අත්ථො සමිජ්ඣථ.
เราได้ฟังความประสงค์ของชนเหล่านั้นแล้ว มีใจยินดีและสังเวชสลดใจว่า ประโยชน์ใดที่เราบำเพ็ญตบะมา ประโยชน์นั้นของเราสำเร็จแล้ว
61.
๖๑.
‘‘න්හාපෙත්වා අනුලිම්පිත්වා, වෙඨෙත්වා රාජවෙඨනං;
ඡත්තෙන අභිසිඤ්චිත්වා, කාරෙසුං පුරං පදක්ඛිණං.
ชนทั้งหลายให้เราสรงสนานแล้ว ลูบไล้ด้วยของหอมแล้ว พันด้วยเครื่องทรงของพระราชาแล้ว อภิเษกด้วยเศวตฉัตรแล้ว ให้กระทำประทักษิณพระนคร
62.
๖๒.
‘‘සත්තාහං ධාරයිත්වාන, උග්ගතෙ රවිමණ්ඩලෙ;
රථෙන මං නීහරිත්වා, සාරථී වනමුපාගමි.
นายสารถีให้เราดำรงอยู่ในเศวตฉัตรตลอด ๗ วัน พอถึงวันที่ ๗ เมื่อดวงอาทิตย์อุทัยขึ้น ก็นำเราออกจากเมืองไปด้วยรถ เข้าไปยังป่า
63.
๖๓.
‘‘එකොකාසෙ රථං කත්වා, සජ්ජස්සං හත්ථමුච්චිතො ;
සාරථී ඛණතී කාසුං, නිඛාතුං පථවියා මමං.
นายสารถีปล่อยรถเทียมม้าไว้ ณ ที่แห่งหนึ่งแล้ว ขุดหลุมเพื่อจะฝังเราไว้ในแผ่นดิน
64.
๖๔.
‘‘අධිට්ඨිතමධිට්ඨානං, තජ්ජෙන්තො විවිධකාරණා;
න භින්දිං තමධිට්ඨානං, බොධියායෙව කාරණා.
นายสารถีข่มขู่เราผู้ตั้งมั่นอยู่ในอธิษฐานด้วยเหตุต่างๆ เราก็มิได้ทำลายอธิษฐานนั้นเสีย เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณ
65.
๖๕.
‘‘මාතාපිතා න මෙ දෙස්සා, අත්තා මෙ න ච දෙස්සියො;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා වතමධිට්ඨහිං.
มารดาบิดา มิได้เป็นที่เกลียดชังของเรา ทั้งตัวเราเองก็มิได้เป็นที่เกลียดชัง แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ฉะนั้น เราจึงได้อธิษฐานวัตรนั้นไว้
66.
๖๖.
‘‘එතෙ අඞ්ගෙ අධිට්ඨාය, වස්සානි සොළසං වසිං;
අධිට්ඨානෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ අධිට්ඨානපාරමී’’ති.
เราอธิษฐานองค์ ๓ ประการนี้อยู่ถึง ๑๖ ปี ผู้ที่เสมอด้วยเราทางอธิษฐานไม่มี นี่เป็นอธิษฐานบารมีของเรา
තෙමියචරියං ඡට්ඨං.
เตมิยจริยาที่ ๖
7. කපිරාජචරියා
๗. กปิราชจริยา
67.
๖๗.
‘‘යදා අහං කපි ආසිං, නදීකූලෙ දරීසයෙ;
පීළිතො සුසුමාරෙන, ගමනං න ලභාමහං.
เมื่อเราเป็นพญาวานร อยู่ที่ซอกเขาใกล้ฝั่งแม่น้ำ ถูกจระเข้เบียดเบียน ไม่อาจจะไปได้
68.
๖๘.
‘‘යම්හොකාසෙ [Pg.414] අහං ඨත්වා, ඔරා පාරං පතාමහං;
තත්ථච්ඡි සත්තු වධකො, කුම්භීලො ලුද්දදස්සනො.
เรายืนอยู่ที่โอกาสใดแล้วจะกระโดดข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้น ที่ตรงนั้นมีจระเข้ซึ่งเป็นศัตรูผู้คอยฆ่า มีทรรศนะที่โหดร้ายอยู่
69.
๖๙.
‘‘සො මං අසංසි ‘එහී’ති, ‘අහංපෙමී’ති තං වතිං;
තස්ස මත්ථකමක්කම්ම, පරකූලෙ පතිට්ඨහිං.
จระเข้ตัวนั้นได้บอกเราว่า ‘จงมาเถิด’ เราก็ได้บอกมันไปว่า ‘เราจะไป’ แล้วเหยียบศีรษะของมันไปตั้งอยู่บนฝั่งฟากโน้น
70.
๗๐.
‘‘න තස්ස අලිකං භණිතං, යථා වාචං අකාසහං;
සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති.
เรามิได้พูดคำเหลาะแหละกับจระเข้ตัวนั้น เราพูดไว้อย่างไร ก็ได้ทำอย่างนั้น ผู้ที่เสมอด้วยเราทางสัจจะไม่มี นี่เป็นสัจจบารมีของเรา
කපිරාජචරියං සත්තමං.
กปิราชจริยาที่ ๗
8. සච්චතාපසචරියා
๘. สัจจตาปสจริยา
71.
๗๑.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, තාපසො සච්චසව්හයො;
සච්චෙන ලොකං පාලෙසිං, සමග්ගං ජනමකාසහ’’න්ති.
อีกประการหนึ่ง เมื่อเราเป็นดาบสชื่อสัจจะ เราได้รักษาโลกไว้ด้วยสัจจะ ได้ทำชนให้สามัคคีกัน
සච්චතාපසචරියං අට්ඨමං.
สัจจตาปสจริยาที่ ๘
9. වට්ටපොතකචරියා
๙. วัฏฏโปตกจริยา
72.
๗๒.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, මගධෙ වට්ටපොතකො;
අජාතපක්ඛො තරුණො, මංසපෙසි කුලාවකෙ.
อีกประการหนึ่ง เมื่อเราเป็นลูกนกคุ่มอยู่ในมคธรัฐ ยังเป็นตัวอ่อน ปีกยังไม่ขึ้น เป็นเพียงชิ้นเนื้อ อยู่ในรัง
73.
๗๓.
‘‘මුඛතුණ්ඩකෙනාහරිත්වා, මාතා පොසයතී මමං;
තස්සා ඵස්සෙන ජීවාමි, නත්ථි මෙ කායිකං බලං.
มารดาคาบเอาอาหารมาด้วยจะงอยปากเลี้ยงดูเรา เรามีชีวิตอยู่ได้ด้วยการสัมผัสของมารดานั้น กำลังกายของเราไม่มี
74.
๗๔.
‘‘සංවච්ඡරෙ ගිම්හසමයෙ, දවඩාහො පදිප්පති;
උපගච්ඡති අම්හාකං, පාවකො කණ්හවත්තනී.
ในคราวฤดูร้อนแห่งปี ไฟป่าเกิดขึ้นลุกลามมาใกล้พวกเรา ไฟผู้มีทางดำเนินเป็นสีดำ
75.
๗๕.
‘‘ධමධමා ඉතිඑවං, සද්දායන්තො මහාසිඛී;
අනුපුබ්බෙන ඣාපෙන්තො, අග්ගි මමමුපාගමි.
ไฟมีเปลวใหญ่ ส่งเสียงดังกระหึ่มไหม้ไปโดยลำดับ ได้มาถึงเราแล้ว
76.
๗๖.
‘‘අග්ගිවෙගභයාතීතා, තසිතා මාතාපිතා මම;
කුලාවකෙ මං ඡඩ්ඩෙත්වා, අත්තානං පරිමොචයුං.
มารดาบิดาของเรากลัวภัยคือความเร็วแห่งไฟ หวาดสะดุ้ง จึงได้สละเราไว้ในรัง พากันหนีไปเพื่อเอาตัวรอด
77.
๗๗.
‘‘පාදෙ [Pg.415] පක්ඛෙ පජහාමි, නත්ථි මෙ කායිකං බලං;
සොහං අගතිකො තත්ථ, එවං චින්තෙසහං තදා.
เราพยายามจะเหยียดเท้าและปีก แต่กำลังกายของเราไม่มี เราไปไม่ได้เลยอยู่ในที่นั้น ครั้งนั้น เราได้คิดอย่างนี้ว่า
78.
๗๘.
‘‘‘යෙසාහං උපධාවෙය්යං, භීතො තසිතවෙධිතො;
තෙ මං ඔහාය පක්කන්තා, කථං මෙ අජ්ජ කාතවෙ.
เราผู้กลัว สะดุ้งหวาดเสียว พึงเข้าไปอาศัยบิดามารดาเหล่าใด บิดามารดาเหล่านั้นก็ละทิ้งเราไปเสียแล้ว วันนี้เราจะทำอย่างไรดี
79.
๗๙.
‘‘‘අත්ථි ලොකෙ සීලගුණො, සච්චං සොචෙය්යනුද්දයා;
තෙන සච්චෙන කාහාමි, සච්චකිරියමුත්තමං.
คุณแห่งศีล สัจจะ ความสะอาด และความเอ็นดู มีอยู่ในโลก เราจักกระทำสัจกิริยาอันสูงสุดด้วยสัจจะนั้น
80.
๘๐.
‘‘‘ආවෙජ්ජෙත්වා ධම්මබලං, සරිත්වා පුබ්බකෙ ජිනෙ;
සච්චබලමවස්සාය, සච්චකිරියමකාසහං.
เราพิจารณาถึงกำลังแห่งธรรม ระลึกถึงพระชินเจ้าทั้งหลายในปางก่อน อาศัยกำลังแห่งสัจจะ ได้กระทำสัจกิริยา
81.
๘๑.
‘‘‘සන්ති පක්ඛා අපතනා, සන්ති පාදා අවඤ්චනා;
මාතාපිතා ච නික්ඛන්තා, ජාතවෙද පටික්කම’.
เรามีปีกแต่บินไม่ได้ เรามีเท้าแต่เดินไม่ได้ มารดาและบิดาก็บินไปแล้ว ดูก่อนไฟป่า ท่านจงถอยกลับไป
82.
๘๒.
‘‘සහසච්චෙ කතෙ මය්හං, මහාපජ්ජලිතො සිඛී;
වජ්ජෙසි සොළසකරීසානි, උදකං පත්වා යථා සිඛී;
සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති.
เมื่อเราทำสัจกิริยาแล้ว ไฟป่าที่ลุกโชติช่วงก็เว้นที่ไป ๑๖ กรีส เหมือนไฟที่ตกลงไปในน้ำดับไปฉะนั้น ผู้ที่เสมอกับเราด้วยสัจจะไม่มี นี่คือสัจจบารมีของเรา
වට්ටපොතකචරියං නවමං.
วัฏฏโปตกจริยาที่ ๙ จบ
10. මච්ඡරාජචරියා
๑๐. มัจฉราชจริยาที่ ๑๐
83.
๘๓.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, මච්ඡරාජා මහාසරෙ;
උණ්හෙ සූරියසන්තාපෙ, සරෙ උදක ඛීයථ.
ในกาลอื่นอีก เมื่อเราเป็นพญาปลาอยู่ในสระใหญ่ ในฤดูร้อน เพราะความร้อนของพระอาทิตย์ น้ำในสระได้เหือดแห้งไป
84.
๘๔.
‘‘තතො කාකා ච ගිජ්ඣා ච, කඞ්කා කුලලසෙනකා;
භක්ඛයන්ති දිවාරත්තිං, මච්ඡෙ උපනිසීදිය.
ลำดับนั้น ฝูงกา แร้ง เหยี่ยว นกตะกรุม และนกเค้า ก็พากันมาจับกินปลาทั้งกลางวันกลางคืน
85.
๘๕.
‘‘එවං චින්තෙසහං තත්ථ, සහ ඤාතීහි පීළිතො;
‘කෙන නු ඛො උපායෙන, ඤාතී දුක්ඛා පමොචයෙ’.
ในกาลนั้น เราผู้ถูกเบียดเบียนพร้อมกับหมู่ญาติได้คิดอย่างนี้ว่า ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะช่วยหมู่ญาติให้พ้นจากทุกข์ได้
86.
๘๖.
‘‘විචින්තයිත්වා ධම්මත්ථං, සච්චං අද්දස පස්සයං;
සච්චෙ ඨත්වා පමොචෙසිං, ඤාතීනං තං අතික්ඛයං.
เราพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมแล้ว ได้เห็นสัจจะว่าเป็นที่พึ่งอาศัย เราตั้งมั่นอยู่ในสัจจะแล้ว ได้ช่วยหมู่ญาติให้พ้นจากความพินาศอย่างใหญ่หลวงนั้น
87.
๘๗.
‘‘අනුස්සරිත්වා සතං ධම්මං, පරමත්ථං විචින්තයං;
අකාසි සච්චකිරියං, යං ලොකෙ ධුවසස්සතං.
เราระลึกถึงธรรมของสัตบุรุษ พิจารณาถึงประโยชน์อย่างยิ่ง ได้กระทำสัจกิริยาซึ่งเป็นของเที่ยงแท้แน่นอนในโลก
88.
๘๘.
‘‘‘යතො [Pg.416] සරාමි අත්තානං, යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතං;
නාභිජානාමි සඤ්චිච්ච, එකපාණම්පි හිංසිතං.
จำเดิมแต่กาลที่เราระลึกถึงตนเองได้ จำเดิมแต่กาลที่เราถึงความเป็นผู้รู้เดียงสา เรามิได้จงใจเบียดเบียนสัตว์แม้แต่ตัวเดียว
89.
๘๙.
‘‘‘එතෙන සච්චවජ්ජෙන, පජ්ජුන්නො අභිවස්සතු;
අභිත්ථනය පජ්ජුන්න, නිධිං කාකස්ස නාසය;
කාකං සොකාය රන්ධෙහි, මච්ඡෙ සොකා පමොචය’.
ด้วยสัจวาจานี้ ขอฝนจงตกลงมาเถิด ดูก่อนปัชชุนนเทวบุตร ขอท่านจงคำรามแล้วบันดาลให้ฝนตกลงมา ทำลายขุมทรัพย์ของกา ขอท่านจงเบียดเบียนกาให้เศร้าโศก และจงปลดเปลื้องปลาให้พ้นจากความเศร้าโศก
90.
๙๐.
‘‘සහකතෙ සච්චවරෙ, පජ්ජුන්නො අභිගජ්ජිය;
ථලං නින්නඤ්ච පූරෙන්තො, ඛණෙන අභිවස්සථ.
เมื่อเรากล่าวสัจวาจาอันประเสริฐ ปัชชุนนเทวบุตรก็คำรามก้อง ยังที่ดอนและที่ลุ่มให้เต็มเปี่ยม บันดาลให้ฝนตกลงมาในทันใด
91.
๙๑.
‘‘එවරූපං සච්චවරං, කත්වා වීරියමුත්තමං;
වස්සාපෙසිං මහාමෙඝං, සච්චතෙජබලස්සිතො;
เราอาศัยกำลังเดชแห่งสัจจะ กระทำสัจวาจาอันประเสริฐ ประกอบด้วยความเพียรอันสูงสุดเช่นนี้แล้ว ได้บันดาลให้เมฆใหญ่ยังฝนให้ตกลงมา
සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති.
ผู้ที่เสมอกับเราด้วยสัจจะไม่มี นี่คือสัจจบารมีของเรา
මච්ඡරාජචරියං දසමං.
มัจฉราชจริยาที่ ๑๐ จบ
11. කණ්හදීපායනචරියා
๑๑. กัณหทีปายนจริยาที่ ๑๑
92.
๙๒.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, කණ්හදීපායනො ඉසි;
පරොපඤ්ඤාසවස්සානි, අනභිරතොචරිං අහං.
ในกาลอื่นอีก เมื่อเราเป็นกัณหทีปายนดาบส เราไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์อยู่ถึงห้าสิบปีเศษ
93.
๙๓.
‘‘න කොචි එතං ජානාති, අනභිරතිමනං මම;
අහඤ්හි කස්සචි නාචික්ඛිං, අරති මෙ චරති මානසෙ.
ไม่มีใครรู้ใจของเราที่ไม่ยินดีนั้นเลย แม้เราก็มิได้บอกแก่ใครๆ ว่า ความไม่ยินดีเกิดขึ้นในใจของเรา
94.
๙๔.
‘‘සබ්රහ්මචාරී මණ්ඩබ්යො, සහායො මෙ මහාඉසි;
පුබ්බකම්මසමායුත්තො, සූලමාරොපනං ලභි.
มาณฑัพยดาบสผู้ยิ่งใหญ่ สหายผู้ประพฤติพรหมจรรย์ร่วมกับเรา ประกอบด้วยบุพกรรม จึงถูกเสียบด้วยหลาว
95.
๙๕.
‘‘තමහං උපට්ඨහිත්වාන, ආරොග්යමනුපාපයිං;
ආපුච්ඡිත්වාන ආගඤ්ඡිං, යං මය්හං සකමස්සමං.
เราไปบำรุงรักษาดาบสนั้น ให้หายจากโรคแล้ว ลาท่านกลับมายังอาศรมของตน
96.
๙๖.
‘‘සහායො බ්රාහ්මණො මය්හං, භරියං ආදාය පුත්තකං;
තයො ජනා සමාගන්ත්වා, ආගඤ්ඡුං පාහුනාගතං.
พราหมณ์สหายของเรา พาภรรยาและบุตรน้อย ทั้งสามคนได้พร้อมใจกันมาเป็นแขกของเรา
97.
๙๗.
‘‘සම්මොදමානො තෙහි සහ, නිසින්නො සකමස්සමෙ;
දාරකො වට්ටමනුක්ඛිපං, ආසීවිසමකොපයි.
ขณะที่เรากำลังบันเทิงอยู่กับพราหมณ์และภรรยาในอาศรมของตน เด็กน้อยเล่นขว้างลูกข่างไปกระทบงูเห่า
98.
๙๘.
‘‘තතො සො වට්ටගතං මග්ගං, අන්වෙසන්තො කුමාරකො;
ආසීවිසස්ස හත්ථෙන, උත්තමඞ්ගං පරාමසි.
ลำดับนั้น กุมารนั้นเมื่อค้นหาทางที่ลูกข่างไป ได้ใช้มือลูบคลำศีรษะของงูเห่า
99.
๙๙.
‘‘තස්ස [Pg.417] ආමසනෙ කුද්ධො, සප්පො විසබලස්සිතො;
කුපිතො පරමකොපෙන, අඩංසි දාරකං ඛණෙ.
งูอาศัยกำลังพิษ โกรธเพราะกุมารลูบคลำ จึงโกรธอย่างยิ่ง กัดเด็กนั้นในทันใด
100.
๑๐๐.
‘‘සහදට්ඨො ආසීවිසෙන, දාරකො පපති භූමියං;
තෙනාහං දුක්ඛිතො ආසිං, මම වාහසි තං දුක්ඛං.
เด็กน้อยพอถูกงูเห่ากัด ก็ล้มลงบนพื้นดิน เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นทุกข์ ความทุกข์นั้นได้แผ่ไปถึงเรา
101.
๑๐๑.
‘‘ත්යාහං අස්සාසයිත්වාන, දුක්ඛිතෙ සොකසල්ලිතෙ;
පඨමං අකාසිං කිරියං, අග්ගං සච්චං වරුත්තමං.
เราปลอบโยนบิดามารดาของเด็กนั้น ผู้มีความทุกข์ ถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทงแล้ว ได้กระทำสัจกิริยาอันเลิศล้ำ ประเสริฐสูงสุดก่อน
102.
๑๐๒.
‘‘‘සත්තාහමෙවාහං පසන්නචිත්තො, පුඤ්ඤත්ථිකො අචරිං බ්රහ්මචරියං;
අථාපරං යං චරිතං මමෙදං, වස්සානි පඤ්ඤාසසමාධිකානි.
เรามีจิตเลื่อมใส มุ่งบุญ ประพฤติพรหมจรรย์อยู่เพียง ๗ วันเท่านั้น ส่วนพรหมจรรย์ที่เราประพฤติมาหลังจากนั้นอีก ๕๐ ปีเศษ
103.
๑๐๓.
‘‘‘අකාමකො වාහි අහං චරාමි, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතු;
හතං විසං ජීවතු යඤ්ඤදත්තො’.
เรานั้นไม่ปรารถนา แต่ก็ได้ประพฤติมา ด้วยสัจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่ยัญญทัตกุมาร พิษจงถูกทำลาย ขอให้ยัญญทัตกุมารจงมีชีวิตอยู่เถิด
104.
๑๐๔.
‘‘සහ සච්චෙ කතෙ මය්හං, විසවෙගෙන වෙධිතො;
අබුජ්ඣිත්වාන වුට්ඨාසි, අරොගො චාසි මාණවො;
සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති.
เมื่อเราทำสัจกิริยาแล้ว มาณพผู้ถูกพิษซ่านไปทั่วกายสั่นระรัวอยู่ ก็ฟื้นลุกขึ้น ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ ผู้ที่เสมอกับเราด้วยสัจจะไม่มี นี่คือสัจจบารมีของเรา
කණ්හදීපායනචරියං එකාදසමං.
กัณหทีปายนจริยาที่ ๑๑ จบ
12. සුතසොමචරියා
๑๒. ๑๒. สุตโสมจริยา (จริยาของพระเจ้าสุตโสม)
105.
๑๐๕.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, සුතසොමො මහීපති;
ගහිතො පොරිසාදෙන, බ්රාහ්මණෙ සඞ්ගරං සරිං.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพระเจ้าสุตโสมผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ถูกพระยาโปริสาทจับตัวไป ได้ระลึกถึงสัญญากะพราหมณ์
106.
๑๐๖.
‘‘ඛත්තියානං එකසතං, ආවුණිත්වා කරත්තලෙ;
එතෙසං පමිලාපෙත්වා, යඤ්ඤත්ථෙ උපනයී මමං.
พระยาโปริสาทร้อยฝ่าพระหัตถ์ของกษัตริย์ ๑๐๑ พระองค์ ทำให้กษัตริย์เหล่านั้นลำบากแล้ว ได้นำเราไปเพื่อบูชายัญ
107.
๑๐๗.
‘‘අපුච්ඡි මං පොරිසාදො, ‘කිං ත්වං ඉච්ඡසි නිස්සජං;
යථාමති තෙ කාහාමි, යදි මෙ ත්වං පුනෙහිසි’.
พระยาโปริสาทได้ถามเราว่า ‘ท่านปรารถนาจะให้ปล่อยไปหรือ เราจักทำตามความประสงค์ของท่าน ถ้าท่านจักกลับมาหาเราอีก’
108.
๑๐๘.
‘‘තස්ස [Pg.418] පටිස්සුණිත්වාන, පණ්හෙ ආගමනං මම;
උපගන්ත්වා පුරං රම්මං, රජ්ජං නිය්යාදයිං තදා.
เราได้รับปฏิญาณแก่พระยาโปริสาทนั้นแล้วว่าจะกลับมา ไปยังเมืองอันน่ารื่นรมย์แล้ว ในกาลนั้น ได้มอบราชสมบัติ
109.
๑๐๙.
‘‘අනුස්සරිත්වා සතං ධම්මං, පුබ්බකං ජිනසෙවිතං;
බ්රාහ්මණස්ස ධනං දත්වා, පොරිසාදං උපාගමිං.
เราได้ระลึกถึงธรรมของสัตบุรุษอันเป็นของเก่า ที่พระชินเจ้าเคยเสพแล้ว มอบทรัพย์ให้แก่พราหมณ์แล้ว ได้กลับไปยังสำนักของพระยาโปริสาท
110.
๑๑๐.
‘‘නත්ථි මෙ සංසයො තත්ථ, ඝාතයිස්සති වා න වා;
සච්චවාචානුරක්ඛන්තො, ජීවිතං චජිතුමුපාගමිං;
සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති.
เราไม่มีความสงสัยในเรื่องนั้นว่า ‘พระยาโปริสาทจักฆ่าเราหรือไม่’ เรากลับมาเพื่อสละชีวิต รักษาไว้ซึ่งคำสัตย์ ผู้ที่เสมอกับเราด้วยสัจจะไม่มี นี้เป็นสัจจบารมีของเรา
සුතසොමචරියං ද්වාදසමං.
สุตโสมจริยาที่ ๑๒ จบ
13. සුවණ්ණසාමචරියා
๑๓. ๑๓. สุวรรณสามจริยา (จริยาของสุวรรณสามดาบส)
111.
๑๑๑.
‘‘සාමො යදා වනෙ ආසිං, සක්කෙන අභිනිම්මිතො;
පවනෙ සීහබ්යග්ඝෙ ච, මෙත්තායමුපනාමයිං.
ในกาลใด เราเป็นสามดาบสอันท้าวสักกะเนรมิตอยู่ในป่า ในกาลนั้น เราได้น้อมนำราชสีห์และเสือโคร่งในป่าใหญ่เข้ามาหาด้วยเมตตา
112.
๑๑๒.
‘‘සීහබ්යග්ඝෙහි දීපීහි, අච්ඡෙහි මහිසෙහි ච;
පසදමිගවරාහෙහි, පරිවාරෙත්වා වනෙ වසිං.
เราอยู่ในป่า แวดล้อมด้วยราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี กระบือ เนื้อทราย ละมั่ง และสุกรป่า
113.
๑๑๓.
‘‘න මං කොචි උත්තසති, නපි භායාමි කස්සචි;
මෙත්තාබලෙනුපත්ථද්ධො, රමාමි පවනෙ තදා’’ති.
ไม่มีสัตว์ตัวไหนสะดุ้งกลัวเราเลย แม้เราก็ไม่กลัวสัตว์ตัวไหน ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยกำลังแห่งเมตตา ในกาลนั้น เราจึงยินดีอยู่ในป่าใหญ่
සුවණ්ණසාමචරියං තෙරසමං.
สุวรรณสามจริยาที่ ๑๓ จบ
14. එකරාජචරියා
๑๔. ๑๔. เอกราชจริยา (จริยาของพระเจ้าเอกราชา)
114.
๑๑๔.
‘‘පුනාපරං යදා හොමි, එකරාජාති විස්සුතො;
පරමං සීලං අධිට්ඨාය, පසාසාමි මහාමහිං.
อีกประการหนึ่ง ในกาลใด เราเป็นพระราชาผู้มีพระนามปรากฏว่าเอกราชา อธิษฐานศีลอย่างยิ่งแล้ว ปกครองแผ่นดินใหญ่อยู่
115.
๑๑๕.
‘‘දස කුසලකම්මපථෙ, වත්තාමි අනවසෙසතො;
චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි, සඞ්ගණ්හාමි මහාජනං.
เราให้เป็นไปในกุศลกรรมบถ ๑๐ โดยไม่มีส่วนเหลือ และสงเคราะห์มหาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔
116.
๑๑๖.
‘‘එවං මෙ අප්පමත්තස්ස, ඉධ ලොකෙ පරත්ථ ච;
දබ්බසෙනො උපගන්ත්වා, අච්ඡින්දන්තො පුරං මම.
เมื่อเราผู้ไม่ประมาทอยู่อย่างนี้ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า พระเจ้าทัพพเสนะเสด็จมาถึงแล้ว แย่งชิงเอานครของเรา
117.
๑๑๗.
‘‘රාජූපජීවෙ [Pg.419] නිගමෙ, සබලට්ඨෙ සරට්ඨකෙ;
සබ්බං හත්ථගතං කත්වා, කාසුයා නිඛණී මමං.
พระเจ้าทัพพเสนะทรงกระทำพวกข้าราชบริพาร ชาวนิคม พร้อมทั้งกองทัพและชาวชนบททั้งหมดให้อยู่ในเงื้อมมือแล้ว ได้ฝังเราไว้ในหลุม
118.
๑๑๘.
‘‘අමච්චමණ්ඩලං රජ්ජං, ඵීතං අන්තෙපුරං මම;
අච්ඡින්දිත්වාන ගහිතං, පියං පුත්තංව පස්සහං;
เรามองดูพระเจ้าทัพพเสนะผู้แย่งชิงเอาราชสมบัติพร้อมทั้งหมู่เสนาอำมาตย์ และฝ่ายในอันมั่งคั่งของเราไป ประดุจบุตรสุดที่รัก
මෙත්තාය මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ මෙත්තාපාරමී’’ති.
ผู้ที่เสมอกับเราด้วยเมตตาไม่มี นี้เป็นเมตตาบารมีของเรา
එකරාජචරියං චුද්දසමං.
เอกราชจริยาที่ ๑๔ จบ
15. මහාලොමහංසචරියා
๑๕. ๑๕. มหาโลมหังสจริยา (จริยาของมหาโลมหังสดาบส)
119.
๑๑๙.
‘‘සුසානෙ සෙය්යං කප්පෙමි, ඡවට්ඨිකං උපනිධායහං;
ගාමණ්ඩලා උපාගන්ත්වා, රූපං දස්සෙන්තිනප්පකං.
เรานอนอยู่ในป่าช้า หนุนกระดูกซากศพ เด็กชาวบ้านพากันเข้ามา แสดงอาการวิการต่างๆ มากมาย
120.
๑๒๐.
‘‘අපරෙ ගන්ධමාලඤ්ච, භොජනං විවිධං බහුං;
උපායනානූපනෙන්ති, හට්ඨා සංවිග්ගමානසා.
ส่วนเด็กพวกอื่นมีใจร่าเริงยินดีและสังเวช นำของหอม ระเบียบดอกไม้ โภชนะต่างๆ มากมาย และเครื่องบรรณาการเข้ามาถวาย
121.
๑๒๑.
‘‘යෙ මෙ දුක්ඛං උපහරන්ති, යෙ ච දෙන්ති සුඛං මම;
සබ්බෙසං සමකො හොමි, දයා කොපො න විජ්ජති.
ชนเหล่าใดนำทุกข์มาให้เรา และชนเหล่าใดให้ความสุขแก่เรา เราเป็นผู้มีใจสม่ำเสมอในชนทั้งหมดนั้น ความรักและความโกรธไม่มีแก่เรา
122.
๑๒๒.
‘‘සුඛදුක්ඛෙ තුලාභූතො, යසෙසු අයසෙසු ච;
සබ්බත්ථ සමකො හොමි, එසා මෙ උපෙක්ඛාපාරමී’’ති.
เราเป็นดุจตราชั่งในสุขและทุกข์ ในยศและไม่มียศ เป็นผู้มีใจสม่ำเสมอในทุกสถาน นี้เป็นอุเบกขาบารมีของเรา
මහාලොමහංසචරියං පන්නරසමං.
มหาโลมหังสจริยาที่ ๑๕ จบ
යුධඤ්ජයවග්ගො තතියො.
ยุธัญชยวรรคที่ ๓ จบ
තස්සුද්දානං –
คาถาประมวลใจความของวรรคนี้ มีดังนี้
යුධඤ්ජයො සොමනස්සො, අයොඝරභිසෙන ච;
සොණනන්දො මූගපක්ඛො, කපිරාජා සච්චසව්හයො.
(เราตถาคตได้เป็น) พระยุธัญชัย พระโสมนัส พระอโยฆร และพระภีเสน, พระโสณนันทะ พระมูคปักขะ พระยาวานร และพระสัจจสวหยดาบส
වට්ටකො මච්ඡරාජා ච, කණ්හදීපායනො ඉසි;
සුතසොමො පුන ආසිං, සාමො ච එකරාජහු;
උපෙක්ඛාපාරමී ආසි, ඉති වුත්ථං මහෙසිනා.
(เราตถาคตได้เป็น) พญานกคุ้ม พญาปลา และกัณหทีปายนดาบส, ได้เป็นพระสุตโสมอีก สุวรรณสาม และพระเจ้าเอกราช, ได้บำเพ็ญอุเบกขาบารมี พระมหาสีเจ้าตรัสไว้ดังนี้
එවං [Pg.420] බහුබ්බිධං දුක්ඛං, සම්පත්තී ච බහුබ්බිධා ;
භවාභවෙ අනුභවිත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.
เราตถาคตได้เสวยทุกข์มากมายหลายอย่าง และสมบัติมากมายหลายอย่างในภพน้อยภพใหญ่ทั้งหลายเช่นนี้แล้ว จึงได้บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด
දත්වා දාතබ්බකං දානං, සීලං පූරෙත්වා අසෙසතො;
නෙක්ඛම්මෙ පාරමිං ගන්ත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.
เราตถาคตได้ให้ทานที่ควรให้ บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์โดยสิ้นเชิง บำเพ็ญเนกขัมมบารมีให้ถึงที่สุดแล้ว จึงได้บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด
පණ්ඩිතෙ පරිපුච්ඡිත්වා, වීරියං කත්වාන මුත්තමං;
ඛන්තියා පාරමිං ගන්ත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.
เราตถาคตได้สอบถามบัณฑิตทั้งหลาย ทำความเพียรอันสูงสุด บำเพ็ญขันติบารมีให้ถึงที่สุดแล้ว จึงได้บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด
කත්වා දළ්හමධිට්ඨානං, සච්චවාචානුරක්ඛිය;
මෙත්තාය පාරමිං ගන්ත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.
เราตถาคตได้ทำอธิษฐานอย่างมั่นคง รักษาสัจวาจา บำเพ็ญเมตตาบารมีให้ถึงที่สุดแล้ว จึงได้บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด
ලාභාලාභෙ යසායසෙ, සම්මානනාවමානනෙ;
සබ්බත්ථ සමකො හුත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.
เราตถาคตเป็นผู้มีใจสม่ำเสมอในทุกสถาน คือ ในลาภและความเสื่อมลาภ ในยศและความเสื่อมยศ ในความเคารพและการดูหมิ่น จึงได้บรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด
කොසජ්ජං භයතො දිස්වා, වීරියාරම්භඤ්ච ඛෙමතො;
ආරද්ධවීරියා හොථ, එසා බුද්ධානුසාසනී.
พวกเธอจงเห็นความเกียจคร้านโดยความเป็นภัย และเห็นการปรารภความเพียรโดยความเกษม แล้วจงเป็นผู้ปรารภความเพียรเถิด นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย
විවාදං භයතො දිස්වා, අවිවාදඤ්ච ඛෙමතො;
සමග්ගා සඛිලා හොථ, එසා බුද්ධානුසාසනී.
พวกเธอจงเห็นการวิวาทโดยความเป็นภัย และเห็นความไม่วิวาทโดยความเกษม แล้วจงเป็นผู้พร้อมเพรียง มีวาจาไพเราะอ่อนหวานเถิด นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย
පමාදං භයතො දිස්වා, අප්පමාදඤ්ච ඛෙමතො;
භාවෙථට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, එසා බුද්ධානුසාසනී.
พวกเธอจงเห็นความประมาทโดยความเป็นภัย และเห็นความไม่ประมาทโดยความเกษม แล้วจงเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ เถิด นี้เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย
ඉත්ථං සුදං භගවා අත්තනො පුබ්බචරියං සම්භාවයමානො බුද්ධාපදානියං නාම ධම්මපරියායං අභාසිත්ථාති.
ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงประกาศบุรพจริยาของพระองค์ ได้ตรัสธรรมบรรยายชื่อพุทธาปทานนี้ ด้วยประการฉะนี้แล
චරියාපිටකං නිට්ඨිතං.
จริยาปิฎก จบ