Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

Khuddakanikāye

खुद्दकनिकाय

Cariyāpiṭakapāḷi

चरियापिटकपाळी

1. Akittivaggo

१. अकिित्त वग्ग

1. Akitticariyā

१. अकिित्तचरिया

1.

१.

‘‘Kappe [Pg.385] ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;

Etthantare yaṃ caritaṃ, sabbaṃ taṃ bodhipācanaṃ.

हे सारिपुत्ता! चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प, या काळात मी जे काही आचरण केले, ते सर्व आचरण बोधी परिपक्व करण्यासाठीच होते.

2.

२.

‘‘Atītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave;

Imamhi kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me.

विविध जन्मांमध्ये भूतकाळातील कल्पांमध्ये केलेल्या आचरणाला बाजूला ठेवून, केवळ याच कल्पातील आचरणाविषयी मी सांगेन. माझे बोलणे तू ऐक.

3.

३.

‘‘Yadā ahaṃ brahāraññe, suññe vipinakānane;

Ajjhogāhetvā viharāmi, akitti nāma tāpaso.

जेव्हा मी 'अकिित्त' नावाचा तपस्वी होऊन, निर्जन अशा घनदाट अरण्यात प्रवेश करून राहत होतो.

4.

४.

‘‘Tadā maṃ tapatejena, santatto tidivābhibhū;

Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, bhikkhāya maṃ upāgami.

तेव्हा माझ्या तपोबलाने संतप्त होऊन, स्वर्गाचा स्वामी असलेल्या शक्राने ब्राह्मणाचे रूप धारण केले आणि भिक्षेसाठी तो माझ्याकडे आला.

5.

५.

‘‘Pavanā ābhataṃ paṇṇaṃ, atelañca aloṇikaṃ;

Mama dvāre ṭhitaṃ disvā, sakaṭāhena ākiriṃ.

माझ्या पर्णकुटीच्या दाराशी त्याला उभे राहिलेले पाहून, मी जंगलातून आणलेली, तेल नसलेली आणि मीठ नसलेली उकडलेली पाने माझ्या पात्रासह त्याला दान केली.

6.

६.

‘‘Tassa datvānahaṃ paṇṇaṃ, nikkujjitvāna bhājanaṃ;

Punesanaṃ jahitvāna, pāvisiṃ paṇṇasālakaṃ.

त्याला ती पाने दान करून, आपले पात्र पालथे घालून आणि पुन्हा अन्नाचा शोध घेण्याचे सोडून मी माझ्या पर्णकुटीत परत गेलो.

7.

७.

‘‘Dutiyampi tatiyampi, upagañchi mamantikaṃ;

Akampito anolaggo, evamevamadāsahaṃ.

दुसऱ्या दिवशी आणि तिसऱ्या दिवशीही तो माझ्याकडे आला. मी कोणत्याही आसक्तीशिवाय, विचलित न होता, पहिल्या दिवसाप्रमाणेच दान दिले.

8.

८.

‘‘Na [Pg.386] me tappaccayā atthi, sarīrasmiṃ vivaṇṇiyaṃ;

Pītisukhena ratiyā, vītināmemi taṃ divaṃ.

त्यामुळे माझ्या शरीराची कांती मुळीच निस्तेज झाली नाही. मी प्रीती आणि सुखाच्या आनंदाने तो दिवस घालवला.

9.

९.

‘‘Yadi māsampi dvemāsaṃ, dakkhiṇeyyaṃ varaṃ labhe;

Akampito anolīno, dadeyyaṃ dānamuttamaṃ.

जर मला असा श्रेष्ठ दान स्वीकारणारा एक महिना किंवा दोन महिनेही मिळाला असता, तरीही मी विचलित न होता व न संकोचता हे उत्तम दान दिले असते.

10.

१०.

‘‘Na tassa dānaṃ dadamāno, yasaṃ lābhañca patthayiṃ;

Sabbaññutaṃ patthayāno, tāni kammāni ācari’’nti.

त्याला दान देताना मी कीर्ती किंवा लाभाची इच्छा केली नाही. केवळ सर्वज्ञता प्राप्त करण्याच्या इच्छेनेच मी ही कर्मे केली.

Akitticariyaṃ paṭhamaṃ.

पहिली अकिित्तचरिया समाप्त झाली.

2. Saṅkhacariyā

२. संखचरिया

11.

११.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, brāhmaṇo saṅkhasavhayo;

Mahāsamuddaṃ taritukāmo, upagacchāmi paṭṭanaṃ.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी 'संख' नावाचा ब्राह्मण होतो, तेव्हा महासागर पार करण्याच्या इच्छेने मी बंदराकडे गेलो.

12.

१२.

‘‘Tatthaddasaṃ paṭipathe, sayambhuṃ aparājitaṃ;

Kantāraddhānaṃ paṭipannaṃ, tattāya kaṭhinabhūmiyā.

तेथे वाटेत मी एका स्वयंभू आणि अपराजित प्रत्येकबुद्धांना पाहिले, जे अत्यंत तापलेल्या आणि कठीण जमिनीवरून लांबचा प्रवास करत चालले होते.

13.

१३.

‘‘Tamahaṃ paṭipathe disvā, imamatthaṃ vicintayiṃ;

‘Idaṃ khettaṃ anuppattaṃ, puññakāmassa jantuno.

त्यांना वाटेत पाहून मी असा विचार केला: 'पुण्य करू इच्छिणाऱ्या व्यक्तीसाठी हे एक सुपीक शेतच समोर आले आहे.'

14.

१४.

‘‘‘Yathā kassako puriso, khettaṃ disvā mahāgamaṃ;

Tattha bījaṃ na ropeti, na so dhaññena atthiko.

ज्याप्रमाणे एखादा शेतकरी सुपीक शेत पाहूनही त्यात बियाणे पेरत नाही, तर त्याला धान्याची गरज नाही असेच म्हणावे लागेल;

15.

१५.

‘‘‘Evamevāhaṃ puññakāmo, disvā khettavaruttamaṃ;

Yadi tattha kāraṃ na karomi, nāhaṃ puññena atthiko.

त्याचप्रमाणे, पुण्याची इच्छा करणाऱ्या मी या उत्तम पुण्यक्षेत्राला पाहूनही जर त्यांच्याप्रती आदरसत्कार केला नाही, तर मला पुण्याची इच्छा नाही असेच होईल.

16.

१६.

‘‘‘Yathā amacco muddikāmo, rañño antepure jane;

Na deti tesaṃ dhanadhaññaṃ, muddito parihāyati.

ज्याप्रमाणे राजपदवीची इच्छा करणारा एखादा मंत्री राजाच्या अंतःपुरातील लोकांना आणि बाहेरील सैनिकांना राजाच्या आदेशानुसार धनधान्य देत नाही, तर तो त्या पदवीला मुकतो;

17.

१७.

‘‘‘Evamevāhaṃ puññakāmo, vipulaṃ disvāna dakkhiṇaṃ;

Yadi tassa dānaṃ na dadāmi, parihāyissāmi puññato’.

त्याचप्रमाणे, पुण्याची इच्छा करणाऱ्या मी या महान दान स्वीकारणाऱ्याला पाहूनही जर त्यांना दान दिले नाही, तर मी पुण्याच्या लाभापासून वंचित राहीन.

18.

१८.

‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, orohitvā upāhanā;

Tassa pādāni vanditvā, adāsiṃ chattupāhanaṃ.

असा विचार करून मी माझे पायताण काढले, त्यांच्या चरणांना वंदन केले आणि त्यांना छत्री व पायताण दान केले.

19.

१९.

‘‘Tenevāhaṃ [Pg.387] sataguṇato, sukhumālo sukhedhito;

Api ca dānaṃ paripūrento, evaṃ tassa adāsaha’’nti.

जरी मी त्या प्रत्येकबुद्धांपेक्षा शंभर पटीने अधिक सुकुमार आणि सुखात वाढलेला होतो, तरीही दानपारमिता पूर्ण करण्याच्या इच्छेने मी त्यांना अशा प्रकारे दान दिले.

Saṅkhacariyaṃ dutiyaṃ.

दुसरी संखचरिया समाप्त झाली.

3. Kururājacariyā

३. कुरुराजचरिया

20.

२०.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, indapatthe puruttame;

Rājā dhanañcayo nāma, kusale dasahupāgato.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी श्रेष्ठ अशा इंद्रप्रस्थ नगरात दहा कुशल धर्मांनी युक्त असलेला 'धनंजय' नावाचा राजा होतो.

21.

२१.

‘‘Kaliṅgaraṭṭhavisayā, brāhmaṇā upagañchu maṃ;

Āyācuṃ maṃ hatthināgaṃ, dhaññaṃ maṅgalasammataṃ.

तेव्हा कलिंग देशातील काही ब्राह्मण माझ्याकडे आले. त्यांनी माझ्याकडे समृद्धी आणणारा आणि मांगलिक मानला गेलेला हत्ती मागितला.

22.

२२.

‘‘‘Avuṭṭhiko janapado, dubbhikkho chātako mahā;

Dadāhi pavaraṃ nāgaṃ, nīlaṃ añjanasavhayaṃ.

महाराज! आमच्या देशात पाऊस पडलेला नाही, तेथे दुष्काळ पडला असून लोक अत्यंत भुकेले आहेत. कृपया आम्हाला तुमचा 'अंजन' नावाचा, काळ्या रंगाचा श्रेष्ठ हत्ती दान करा.

23.

२३.

‘‘‘Na me yācakamanuppatte, paṭikkhepo anucchavo;

Mā me bhijji samādānaṃ, dassāmi vipulaṃ gajaṃ’.

माझ्याकडे आलेल्या याचकाला नकार देणे मला योग्य वाटत नाही. माझे व्रत खंडित होऊ नये, म्हणून मी हा विशाल हत्ती दान करीन.

24.

२४.

‘‘Nāgaṃ gahetvā soṇḍāya, bhiṅgāre ratanāmaye;

Jalaṃ hatthe ākiritvā, brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ.

मी त्या हत्तीची सोंड हातात धरली आणि रत्नांनी जडवलेल्या सुवर्णकलशातून ब्राह्मणांच्या हातावर पाणी सोडून तो हत्ती त्यांना दान केला.

25.

२५.

‘‘Tassa nāge padinnamhi, amaccā etadabravuṃ;

‘Kiṃ nu tuyhaṃ varaṃ nāgaṃ, yācakānaṃ padassasi.

तो हत्ती दान केल्यावर माझे मंत्री मला म्हणाले: 'महाराज! आपण आपला हा श्रेष्ठ हत्ती याचकांना का दान केला?'

26.

२६.

‘‘‘Dhaññaṃ maṅgalasampannaṃ, saṅgāmavijayuttamaṃ;

Tasmiṃ nāge padinnamhi, kiṃ te rajjaṃ karissati.

'जो हत्ती समृद्धी आणणारा, मांगलिक आणि युद्धात विजय मिळवून देणारा आहे, तो हत्ती दान केल्यावर आपले राज्य कसे चालेल?'

27.

२७.

‘‘‘Rajjampi me dade sabbaṃ, sarīraṃ dajjamattano;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā nāgaṃ adāsaha’’’nti.

'मी माझे संपूर्ण राज्यही दान करीन आणि स्वतःचे शरीरही दान करीन. मला सर्वज्ञता अत्यंत प्रिय आहे, म्हणूनच मी तो हत्ती दान केला.'

Kururājacariyaṃ tatiyaṃ.

तिसरी कुरुराजचरिया समाप्त झाली.

4. Mahāsudassanacariyā

४. महासुदस्सनचरिया

28.

२८.

‘‘Kusāvatimhi nagare, yadā āsiṃ mahīpati;

Mahāsudassano nāma, cakkavattī mahabbalo.

जेव्हा मी कुसावती नगरात 'महासुदस्सन' नावाचा महाबली चक्रवर्ती राजा होतो.

29.

२९.

‘‘Tatthāhaṃ [Pg.388] divase tikkhattuṃ, ghosāpemi tahiṃ tahiṃ;

‘Ko kiṃ icchati pattheti, kassa kiṃ dīyatū dhanaṃ.

तेव्हा मी त्या नगरात दिवसातून तीन वेळा जागोजागी अशी दवंडी पिटवत असे: 'कोणाला काय हवे आहे? कोणाची काय इच्छा आहे? कोणाला कोणते धन दिले जावे?'

30.

३०.

‘‘‘Ko chātako ko tasito, ko mālaṃ ko vilepanaṃ;

Nānārattāni vatthāni, ko naggo paridahissati.

“‘कोण भुकेला आहे? कोण तहानलेला आहे? कोणाला फुलांची माळ हवी आहे? कोणाला सुगंधी उटणे (विलेपन) हवे आहे? कोण वस्त्रहीन आहे, जो विविध रंगांनी रंगवलेली वस्त्रे परिधान करेल?’

31.

३१.

‘‘‘Ko pathe chattamādeti, kopāhanā mudū subhā’;

Iti sāyañca pāto ca, ghosāpemi tahiṃ tahiṃ.

“‘मार्गावर कोण छत्री घेईल? कोण मऊ आणि सुंदर पादत्राणे घेईल?’ असे मी संध्याकाळी आणि सकाळी ठिकठिकाणी घोषित करवून घेत असे.

32.

३२.

‘‘Na taṃ dasasu ṭhānesu, napi ṭhānasatesu vā;

Anekasataṭhānesu, paṭiyattaṃ yācake dhanaṃ.

“ते दान देण्याचे धन केवळ दहा ठिकाणी किंवा शंभर ठिकाणीच तयार ठेवलेले नव्हते, तर शेकडो ठिकाणी याचक लोकांसाठी ते धन तयार ठेवले होते.

33.

३३.

‘‘Divā vā yadi vā rattiṃ, yadi eti vanibbako;

Laddhā yadicchakaṃ bhogaṃ, pūrahatthova gacchati.

“दिवसा असो वा रात्री, जर कोणी याचक आला, तर तो आपल्या इच्छेनुसार संपत्ती मिळवून भरलेल्या हातानेच परत जात असे.

34.

३४.

‘‘Evarūpaṃ mahādānaṃ, adāsiṃ yāvajīvikaṃ;

Napāhaṃ dessaṃ dhanaṃ dammi, napi natthi nicayo mayi.

“अशा प्रकारचे महादान मी आयुष्यभर दिले. मला धनाचा द्वेष होता म्हणून मी ते दान दिले असे नाही, किंवा माझ्याकडे धनाचा साठा नव्हता असेही नाही.

35.

३५.

‘‘Yathāpi āturo nāma, rogato parimuttiyā;

Dhanena vejjaṃ tappetvā, rogato parimuccati.

“ज्याप्रमाणे एखादा आजारी माणूस रोगातून मुक्त होण्यासाठी धनाने वैद्याला संतुष्ट करतो आणि रोगातून मुक्त होतो,

36.

३६.

‘‘Tathevāhaṃ jānamāno, paripūretumasesato;

Ūnamanaṃ pūrayituṃ, demi dānaṃ vanibbake;

Nirālayo apaccāso, sambodhimanupattiyā’’ti.

“त्याचप्रमाणे, (दानाचे महत्त्व) जाणणाऱ्या मी याचकांची अपूर्ण इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आणि त्यांची मने तृप्त करण्यासाठी, कोणत्याही आसक्तीशिवाय व अपेक्षेशिवाय, केवळ सर्वोच्च संबोधी प्राप्त करण्यासाठी याचकांना दान दिले.”

Mahāsudassanacariyaṃ catutthaṃ.

महासुदर्शनचर्या चौथी समाप्त.

5. Mahāgovindacariyā

५. महागोविंदचर्या

37.

३७.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, sattarājapurohito;

Pūjito naradevehi, mahāgovindabrāhmaṇo.

“पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी सात राजांचा पुरोहित आणि मनुष्य व देवांकडून पूजनीय असा महागोविंद नावाचा ब्राह्मण होतो,

38.

३८.

‘‘Tadāhaṃ sattarajjesu, yaṃ me āsi upāyanaṃ;

Tena demi mahādānaṃ, akkhobbhaṃ sāgarūpamaṃ.

“तेव्हा त्या सात राज्यांतून मला जी काही भेटवस्तू मिळत असे, त्या संपत्तीने मी महासागरासारखे अथांग आणि अक्षोभ्य असे महादान दिले.

39.

३९.

‘‘Na [Pg.389] me dessaṃ dhanaṃ dhaññaṃ, napi natthi nicayo mayi;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā demi varaṃ dhana’’nti.

“मला धनधान्याचा द्वेष होता असे नाही, किंवा माझ्याकडे धनाचा साठा नव्हता असेही नाही; परंतु मला सर्वज्ञता प्रिय आहे, म्हणूनच मी हे श्रेष्ठ धन दान करतो.”

Mahāgovindacariyaṃ pañcamaṃ.

महागोविंदचर्या पाचवी समाप्त.

6. Nimirājacariyā

६. निमिराजचर्या

40.

४०.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, mithilāyaṃ puruttame;

Nimi nāma mahārājā, paṇḍito kusalatthiko.

“पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी श्रेष्ठ अशा मिथिला नगरीमध्ये 'निमि' नावाचा बुद्धिमान आणि कल्याणाची इच्छा करणारा महाराज होतो,

41.

४१.

‘‘Tadāhaṃ māpayitvāna, catussālaṃ catummukhaṃ;

Tattha dānaṃ pavattesiṃ, migapakkhinarādinaṃ.

“तेव्हा मी चार दिशांना चार प्रवेशद्वारे असलेली एक चतुःशाला (धर्मशाळा) बांधली आणि तिथे पशू, पक्षी, मनुष्य इत्यादींना दान देण्यास सुरुवात केली.

42.

४२.

‘‘Acchādanañca sayanaṃ, annaṃ pānañca bhojanaṃ;

Abbocchinnaṃ karitvāna, mahādānaṃ pavattayiṃ.

“वस्त्र, बिछाने, अन्न, पेय आणि भोजन अविरतपणे उपलब्ध करून देऊन मी महादान चालू ठेवले.

43.

४३.

‘‘Yathāpi sevako sāmiṃ, dhanahetumupāgato;

Kāyena vācā manasā, ārādhanīyamesati.

“ज्याप्रमाणे एखादा सेवक धनाच्या आशेने आपल्या मालकाची सेवा करतो आणि काया, वाचा व मनाने त्याला संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न करतो,

44.

४४.

‘‘Tathevāhaṃ sabbabhave, pariyesissāmi bodhijaṃ;

Dānena satte tappetvā, icchāmi bodhimuttama’’nti.

“त्याचप्रमाणे मी सर्व जन्मांमध्ये संबोधी उत्पन्न करणाऱ्या ज्ञानाचा शोध घेईन; दानाने प्राण्यांना तृप्त करून मी उत्तम संबोधीची इच्छा करतो.”

Nimirājacariyaṃ chaṭṭhaṃ.

निमिराजचर्या सहावी समाप्त.

7. Candakumāracariyā

७. चंद्रकुमारचर्या

45.

४५.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, ekarājassa atrajo;

Nagare pupphavatiyā, kumāro candasavhayo.

“पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी पुष्पवती नगरीमध्ये एकराज राजाचा पुत्र 'चंद्र' नावाचा राजकुमार होतो,

46.

४६.

‘‘Tadāhaṃ yajanā mutto, nikkhanto yaññavāṭato;

Saṃvegaṃ janayitvāna, mahādānaṃ pavattayiṃ.

“तेव्हा यज्ञाच्या बळीतून मुक्त होऊन आणि यज्ञमंडपातून बाहेर पडून, मनात संवेग निर्माण करून मी महादान सुरू केले.

47.

४७.

‘‘Nāhaṃ pivāmi khādāmi, napi bhuñjāmi bhojanaṃ;

Dakkhiṇeyye adatvāna, api chappañcarattiyo.

“मी पाच-सहा रात्रींपर्यंत काहीही प्यायलो नाही, खाल्ले नाही किंवा भोजन केले नाही, जोपर्यंत मी दान स्वीकारण्यास योग्य अशा पूजनीय व्यक्तींना दान दिले नाही.

48.

४८.

‘‘Yathāpi [Pg.390] vāṇijo nāma, katvāna bhaṇḍasañcayaṃ;

Yattha lābho mahā hoti, tattha taṃ harati bhaṇḍakaṃ.

“ज्याप्रमाणे एखादा व्यापारी मालाचा साठा करतो आणि ज्या ठिकाणी मोठा नफा मिळतो, तिथे तो आपला माल घेऊन जातो,

49.

४९.

‘‘Tatheva sakabhuttāpi, pare dinnaṃ mahapphalaṃ;

Tasmā parassa dātabbaṃ, satabhāgo bhavissati.

“त्याचप्रमाणे, स्वतःच्या भोजनातूनही इतरांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते; म्हणून इतरांना दिलेले दान शंभर पटीने अधिक फलदायी होईल.

50.

५०.

‘‘Etamatthavasaṃ ñatvā, demi dānaṃ bhavābhave;

Na paṭikkamāmi dānato, sambodhimanupattiyā’’ti.

“हा विशेष हेतू जाणून मी विविध जन्मांमध्ये दान देतो; संबोधी प्राप्त करण्यासाठी मी दान देण्यापासून कधीही मागे हटत नाही.”

Candakumāracariyaṃ sattamaṃ.

चंद्रकुमारचर्या सातवी समाप्त.

8. Sivirājacariyā

८. शिविराजचर्या

51.

५१.

‘‘Ariṭṭhasavhaye nagare, sivināmāsi khattiyo;

Nisajja pāsādavare, evaṃ cintesahaṃ tadā.

“अरिष्ट नावाच्या नगरात मी 'शिवि' नावाचा क्षत्रिय राजा होतो. तेव्हा आपल्या श्रेष्ठ प्रासादात बसून मी असा विचार केला-

52.

५२.

‘‘‘Yaṃ kiñci mānusaṃ dānaṃ, adinnaṃ me na vijjati;

Yopi yāceyya maṃ cakkhuṃ, dadeyyaṃ avikampito’.

“‘मानवांमध्ये दिले जाणारे असे कोणतेही दान नाही जे मी दिले नसेल; जरी कोणी माझ्याकडे माझे डोळे मागितले, तरी मी न डगमगता ते देऊन टाकीन.’

53.

५३.

‘‘Mama saṅkappamaññāya, sakko devānamissaro;

Nisinno devaparisāya, idaṃ vacanamabravi.

“माझा हा संकल्प जाणून देवांचा राजा शक्र देवसभेत बसलेले असताना असे म्हणाले-

54.

५४.

‘‘‘Nisajja pāsādavare, sivirājā mahiddhiko;

Cintento vividhaṃ dānaṃ, adeyyaṃ so na passati.

“‘आपल्या श्रेष्ठ प्रासादात बसून महान पराक्रमी शिवि राजा विविध दानांचा विचार करत आहेत, परंतु त्यांना असे कोणतेही दान दिसत नाही जे ते देऊ शकत नाहीत.

55.

५५.

‘‘‘Tathaṃ nu vitathaṃ netaṃ, handa vīmaṃsayāmi taṃ;

Muhuttaṃ āgameyyātha, yāva jānāmi taṃ manaṃ’.

“‘हे सत्य आहे की असत्य, हे मी आता जाऊन तपासेन. जोपर्यंत मी त्यांचे मन जाणून घेत नाही, तोपर्यंत तुम्ही क्षणभर प्रतीक्षा करा.’

56.

५६.

‘‘Pavedhamāno palitasiro, valigatto jarāturo;

Andhavaṇṇova hutvāna, rājānaṃ upasaṅkami.

“थरथरणारे, पिकलेले केस असलेले, अंगावर सुरकुत्या पडलेले, वृद्धत्वामुळे जर्जर झालेले आणि अंधासारखे रूप धारण करून ते राजाकडे आले.

57.

५७.

‘‘So tadā paggahetvāna, vāmaṃ dakkhiṇabāhu ca;

Sirasmiṃ añjaliṃ katvā, idaṃ vacanamabravi.

“तेव्हा त्यांनी आपले डावे आणि उजवे दोन्ही हात वर करून, डोक्यावर हात जोडून हे शब्द म्हटले-

58.

५८.

‘‘‘Yācāmi taṃ mahārāja, dhammika raṭṭhavaḍḍhana;

Tava dānaratā kitti, uggatā devamānuse.

“‘हे धार्मिक आणि राष्ट्राची प्रगती करणाऱ्या महाराजा, मी आपल्याकडे याचना करतो. आपली दानप्रियतेची कीर्ती देव आणि मानवांमध्ये पसरली आहे.

59.

५९.

‘‘‘Ubhopi [Pg.391] nettā nayanā, andhā upahatā mama;

Ekaṃ me nayanaṃ dehi, tvampi ekena yāpaya’.

“‘माझे दोन्ही डोळे अंध झाले आहेत, नष्ट झाले आहेत. मला आपला एक डोळा द्या आणि आपणही एका डोळ्याने जीवन व्यतीत करा.’

60.

६०.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, haṭṭho saṃviggamānaso;

Katañjalī vedajāto, idaṃ vacanamabraviṃ.

“त्यांचे ते बोलणे ऐकून मी अत्यंत हर्षित आणि रोमांचित झालो. हात जोडून मी त्यांना असे म्हटले-

61.

६१.

‘‘‘Idānāhaṃ cintayitvāna, pāsādato idhāgato;

Tvaṃ mama cittamaññāya, nettaṃ yācitumāgato.

“‘मी नुकताच असा विचार करून प्रासादातून खाली आलो आहे, आणि तू माझे मन ओळखून डोळा मागण्यासाठी इथे आला आहेस.

62.

६२.

‘‘‘Aho me mānasaṃ siddhaṃ, saṅkappo paripūrito;

Adinnapubbaṃ dānavaraṃ, ajja dassāmi yācake.

“अहो! माझे मन प्रसन्न (सिद्ध) झाले आहे, माझा संकल्प पूर्ण झाला आहे. जे दान पूर्वी कधीही दिले गेले नाही, असे श्रेष्ठ दान आज मी याचकांना देईन.”

63.

६३.

‘‘‘Ehi sivaka uṭṭhehi, mā dandhayi mā pavedhayi;

Ubhopi nayanaṃ dehi, uppāṭetvā vaṇibbake’.

“हे शिवक (वैद्या)! ये, उठ, उशीर करू नकोस आणि थरथरू नकोस. माझे दोन्ही डोळे उपसून काढून याचकांना दान कर.”

64.

६४.

‘‘Tato so codito mayhaṃ, sivako vacanaṃ karo;

Uddharitvāna pādāsi, tālamiñjaṃva yācake.

“त्यानंतर, माझ्या सांगण्यावरून माझे वचन पाळणाऱ्या त्या शिवक वैद्याने, ताडाच्या फळातील गर काढावा त्याप्रमाणे माझे दोन्ही डोळे काढून याचकाला दिले.”

65.

६५.

‘‘Dadamānassa dentassa, dinnadānassa me sato;

Cittassa aññathā natthi, bodhiyāyeva kāraṇā.

“दान देण्याची तयारी करत असताना, दान देत असताना आणि दान देऊन झाल्यावरही, केवळ संबोधीच्या (बुद्धत्वाच्या) प्राप्तीसाठीच मी ते दान दिले असल्याने माझ्या चित्तात कोणताही संकोच किंवा पश्चात्ताप झाला नाही.”

66.

६६.

‘‘Na me dessā ubho cakkhū, attā na me na dessiyo;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā cakkhuṃ adāsaha’’nti.

“मला माझे दोन्ही डोळे अप्रिय नव्हते, आणि मला माझा स्वतःचा देहही अप्रिय नव्हता. परंतु मला सर्वज्ञता (बुद्धत्व) अधिक प्रिय आहे, म्हणूनच मी माझे डोळे दान केले.”

Sivirājacariyaṃ aṭṭhamaṃ.

आठवे शिविराजचरिय समाप्त झाले.

9. Vessantaracariyā

९. वेस्संतरचरिय (वेस्संतर राजाचे आचरण)

67.

६७.

‘‘Yā me ahosi janikā, phussatī nāma khattiyā;

Sā atītāsu jātīsu, sakkassa mahesī piyā.

“जी फुस्सती नावाची क्षत्रिय कन्या माझी माता झाली, ती पूर्वजन्मात शक्राची (इंद्राची) प्रिय मुख्य राणी होती.”

68.

६८.

‘‘Tassā āyukkhayaṃ ñatvā, devindo etadabravi;

‘Dadāmi te dasa vare, varabhadde yadicchasi’.

“तिचे आयुष्य संपत आले आहे हे जाणून देवेंद्राने (शक्राने) तिला असे म्हटले, ‘हे कल्याणी! मी तुला दहा वर देतो. तुला जे वर हवे असतील, ते तू स्वीकार.’”

69.

६९.

‘‘Evaṃ vuttā ca sā devī, sakkaṃ punidamabravi;

‘Kiṃ nu me aparādhatthi, kiṃ nu dessā ahaṃ tava;

Rammā cāvesi maṃ ṭhānā, vātova dharaṇīruhaṃ’.

“असे म्हटले असता, त्या देवीने शक्राला पुन्हा असे विचारले, ‘हे देवेंद्रा! माझा काही अपराध झाला आहे का? की मी तुला अप्रिय झाले आहे? वारा जसा वृक्षाला उखडून टाकतो, त्याप्रमाणे तू मला या रमणीय स्थानावरून (स्वर्गातून) दूर करत आहेस का?’”

70.

७०.

‘‘Evaṃ [Pg.392] vutto ca so sakko, puna tassidamabravi;

‘Na ceva te kataṃ pāpaṃ, na ca me tvaṃsi appiyā.

“असे विचारले असता, तो शक्र तिला पुन्हा म्हणाला, ‘तू कोणतेही पाप केलेले नाहीस आणि तू मला अप्रियही नाहीस.’”

71.

७१.

‘‘‘Ettakaṃyeva te āyu, cavanakālo bhavissati;

Paṭiggaṇha mayā dinne, vare dasa varuttame’.

“‘तुझे येथील आयुष्य एवढेच आहे आणि आता तुझी च्युत होण्याची (मृत्यूची) वेळ आली आहे. म्हणून मी देत असलेल्या दहा श्रेष्ठ वरांचा तू स्वीकार कर.’”

72.

७२.

‘‘Sakkena sā dinnavarā, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā;

Mamaṃ abbhantaraṃ katvā, phussatī dasa vare varī.

“शक्राने वर दिल्यावर, ती फुस्सती अत्यंत हर्षित व आनंदित झाली आणि मला (गर्भात धारण करण्याचे) मनात ठेवून तिने दहा वर मागून घेतले.”

73.

७३.

‘‘Tato cutā sā phussatī, khattiye upapajjatha;

Jetuttaramhi nagare, sañjayena samāgami.

“त्यानंतर, देवलोकातून च्युत होऊन ती फुस्सती क्षत्रिय कुळात जन्माला आली आणि जेतुत्तर नगरात संजय राजाशी विवाहबद्ध झाली.”

74.

७४.

‘‘Yadāhaṃ phussatiyā kucchiṃ, okkanto piyamātuyā;

Mama tejena me mātā, sadā dānaratā ahu.

“जेव्हा मी माझी प्रिय माता फुस्सती हिच्या गर्भात प्रवेश केला, तेव्हा माझ्या प्रभावामुळे माझी माता नेहमी दान देण्यात मग्न राहू लागली.”

75.

७५.

‘‘Adhane āture jiṇṇe, yācake addhike jane;

Samaṇe brāhmaṇe khīṇe, deti dānaṃ akiñcane.

“ती निर्धन, रोगी, वृद्ध, याचक, प्रवासी, श्रमण, ब्राह्मण, दरिद्री आणि अकिंचन (काहीही नसलेल्या) लोकांना दान देत असे.”

76.

७६.

‘‘Dasa māse dhārayitvāna, karonte puraṃ padakkhiṇaṃ;

Vessānaṃ vīthiyā majjhe, janesi phussatī mamaṃ.

“दहा महिने मला गर्भात धारण केल्यानंतर, नगराला प्रदक्षिणा घालत असताना, व्यापाऱ्यांच्या (वैश्यांच्या) गल्लीच्या मध्यभागी फुस्सतीने मला जन्म दिला.”

77.

७७.

‘‘Na mayhaṃ mattikaṃ nāmaṃ, napi pettikasambhavaṃ;

Jātettha vessavīthiyā, tasmā vessantaro ahu.

“माझे नाव मातेच्या बाजूचे नव्हते आणि पित्याच्या बाजूचेही नव्हते. माझा जन्म व्यापाऱ्यांच्या गल्लीत झाला, म्हणूनच माझे नाव ‘वेस्संतर’ असे पडले.”

78.

७८.

‘‘Yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko;

Tadā nisajja pāsāde, dānaṃ dātuṃ vicintayiṃ.

“जेव्हा मी जन्मापासून आठ वर्षांचा बालक होतो, तेव्हा प्रासादात बसून मी दान देण्याविषयी असा विचार केला—”

79.

७९.

‘‘‘Hadayaṃ dadeyyaṃ cakkhuṃ, maṃsampi rudhirampi ca;

Dadeyyaṃ kāyaṃ sāvetvā, yadi koci yācaye mamaṃ’.

“‘जर कोणी माझ्याकडे याचना केली, तर मी माझे हृदय देईन, डोळे देईन, मांस आणि रक्तही देईन. जर कोणाला मला गुलाम बनवायचे असेल, तर मी स्वतःचा देहही त्याला समर्पित करीन.’”

80.

८०.

‘‘Sabhāvaṃ cintayantassa, akampitamasaṇṭhitaṃ;

Akampi tattha pathavī, sineruvanavaṭaṃsakā.

“माझ्या अशा अकंपित आणि निःसंकोच विचारांमुळे, सुमेरू पर्वतावरील वनांचे भूषण असलेली ही पृथ्वी कंपित झाली.”

81.

८१.

‘‘Anvaddhamāse pannarase, puṇṇamāse uposathe;

Paccayaṃ nāgamāruyha, dānaṃ dātuṃ upāgamiṃ.

“प्रत्येक पंधरवड्याच्या पंधराव्या दिवशी, पौर्णिमेच्या उपोसथ दिनी, मी ‘पच्चय’ नावाच्या मंगल हत्तीवर आरूढ होऊन दान देण्यासाठी दानशाळेत गेलो.”

82.

८२.

‘‘Kaliṅgaraṭṭhavisayā, brāhmaṇā upagañchu maṃ;

Ayācuṃ maṃ hatthināgaṃ, dhaññaṃ maṅgalasammataṃ.

“कलिंग देशातील काही ब्राह्मण माझ्याकडे आले आणि त्यांनी माझ्याकडे समृद्धी आणणाऱ्या व मंगल मानल्या गेलेल्या श्रेष्ठ हत्तीची याचना केली.”

83.

८३.

‘‘Avuṭṭhiko [Pg.393] janapado, dubbhikkho chātako mahā;

Dadāhi pavaraṃ nāgaṃ, sabbasetaṃ gajuttamaṃ.

“‘आमच्या देशात पाऊस पडलेला नाही, तिथे मोठा दुष्काळ आणि भूकमारी पसरली आहे. म्हणून आम्हाला हा पूर्णपणे पांढरा असलेला, हत्तींमध्ये श्रेष्ठ असा उत्कृष्ट हत्ती दान करा,’ अशी त्यांनी याचना केली.”

84.

८४.

‘‘Dadāmi na vikampāmi, yaṃ maṃ yācanti brāhmaṇā;

Santaṃ nappatigūhāmi, dāne me ramate mano.

“ब्राह्मण माझ्याकडे जे काही मागतात ते मी देतो, मी डगमगत नाही. माझ्याकडे असलेले मी लपवून ठेवत नाही, कारण माझे मन दान देण्यातच रमते.”

85.

८५.

‘‘Na me yācakamanuppatte, paṭikkhepo anucchavo;

‘Mā me bhijji samādānaṃ, dassāmi vipulaṃ gajaṃ’.

“दाराशी आलेल्या याचकाला नकार देणे मला योग्य वाटत नाही. ‘माझा दानसंकल्प भंग पावू नये, म्हणून मी हा विशाल हत्ती दान करीन,’ असा विचार करून—”

86.

८६.

‘‘Nāgaṃ gahetvā soṇḍāya, bhiṅgāre ratanāmaye;

Jalaṃ hatthe ākiritvā, brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ.

“मी त्या हत्तीला सोंडेने पकडले आणि रत्नांनी जडवलेल्या सोन्याच्या कलशातील पाणी ब्राह्मणांच्या हातावर सोडून तो हत्ती त्यांना दान केला.”

87.

८७.

‘‘Punāparaṃ dadantassa, sabbasetaṃ gajuttamaṃ;

Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā.

“पुन्हा एकदा, तो पूर्णपणे पांढरा असलेला श्रेष्ठ हत्ती दान देत असताना, सुमेरू पर्वतावरील वनांचे भूषण असलेली ही पृथ्वी कंपित झाली.”

88.

८८.

‘‘Tassa nāgassa dānena, sivayo kuddhā samāgatā;

Pabbājesuṃ sakā raṭṭhā, ‘vaṅkaṃ gacchatu pabbataṃ’.

“त्या हत्तीच्या दानामुळे शिवी देशातील लोक क्रोधित होऊन एकत्र आले आणि त्यांनी ‘तुम्ही वंक पर्वतावर निघून जावे’ असे सांगून मला माझ्या स्वतःच्या देशातून हद्दपार केले.”

89.

८९.

‘‘Tesaṃ nicchubhamānānaṃ, akampitthamasaṇṭhitaṃ;

Mahādānaṃ pavattetuṃ, ekaṃ varamayācisaṃ.

“त्यांच्याद्वारे हद्दपार केले जात असतानाही, मी अकंपित व निःसंकोच राहून महादान देण्यासाठी त्यांच्याकडे एक वर मागितला.”

90.

९०.

‘‘Yācitā sivayo sabbe, ekaṃ varamadaṃsu me;

Sāvayitvā kaṇṇabheriṃ, mahādānaṃ dadāmahaṃ.

“मी मागणी केल्यावर सर्व शिवी लोकांनी मला तो एक वर दिला. तेव्हा मी दानाचा ढोल वाजवून महादान दिले.”

91.

९१.

‘‘Athettha vattatī saddo, tumulo bheravo mahā;

Dānenimaṃ nīharanti, puna dānaṃ dadātayaṃ.

“त्यानंतर, ‘दानामुळेच या राजाला हद्दपार करत आहेत, तरीही हा राजा पुन्हा दान देत आहे!’ असा लोकांचा मोठा भयानक कोलाहल त्या दानशाळेत झाला.”

92.

९२.

‘‘Hatthiṃ asse rathe datvā, dāsiṃ dāsaṃ gavaṃ dhanaṃ;

Mahādānaṃ daditvāna, nagarā nikkhamiṃ tadā.

“हत्ती, घोडे, रथ, दासी, दास, गाई आणि धन यांचे महादान देऊन मी तेव्हा नगरातून बाहेर पडलो.”

93.

९३.

‘‘Nikkhamitvāna nagarā, nivattitvā vilokite;

Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā.

“नगरातून बाहेर पडल्यावर मी जेव्हा मागे वळून पाहिले, तेव्हाही सुमेरू पर्वतावरील वनांचे भूषण असलेली ही पृथ्वी कंपित झाली.”

94.

९४.

‘‘Catuvāhiṃ rathaṃ datvā, ṭhatvā cātummahāpathe;

Ekākiyo adutiyo, maddideviṃ idamabraviṃ.

“चार घोडे जोडलेला रथही दान करून, चार रस्त्यांच्या संगमावर थांबून, सोबत कोणी नसताना मी एकटाच मद्दी देवीला असे म्हणालो—”

95.

९५.

‘‘‘Tvaṃ maddi kaṇhaṃ gaṇhāhi, lahukā esā kaniṭṭhikā;

Ahaṃ jāliṃ gahessāmi, garuko bhātiko hi so’.

“‘हे मद्दी! तू कण्हाजिनेला कडेवर घे, कारण ती लहान बहीण असल्याने हलकी आहे. मी जालीला कडेवर घेईन, कारण तो मोठा भाऊ असल्याने जड आहे.’”

96.

९६.

‘‘Padumaṃ [Pg.394] puṇḍarīkaṃva, maddī kaṇhājinaggahī;

Ahaṃ suvaṇṇabimbaṃva, jāliṃ khattiyamaggahiṃ.

“मद्दीने लाल किंवा पांढऱ्या कमळासारख्या सुकुमार कण्हाजिनेला कडेवर घेतले, आणि मी सोन्याच्या मूर्तीसारख्या असलेल्या क्षत्रियपुत्र जालीला कडेवर घेतले.”

97.

९७.

‘‘Abhijātā sukhumālā, khattiyā caturo janā;

Visamaṃ samaṃ akkamantā, vaṅkaṃ gacchāma pabbataṃ.

“उच्च कुळातील आणि अत्यंत सुकुमार असलेले आम्ही चारही क्षत्रिय, सखल आणि खडबडीत जमिनीवरून चालत वंक पर्वताकडे निघालो.”

98.

९८.

‘‘Ye keci manujā enti, anumagge paṭippathe;

Maggante paṭipucchāma, ‘kuhiṃ vaṅkanta pabbato’.

“वाटेत किंवा समोरून येणाऱ्या मार्गावर जे कोणी लोक आम्हाला भेटत, त्यांना आम्ही मार्ग विचारत असू की, ‘वंक पर्वत कोठे आहे?’”

99.

९९.

‘‘Te tattha amhe passitvā, karuṇaṃ giramudīrayuṃ;

Dukkhaṃ te paṭivedenti, dūre vaṅkantapabbato.

“ते लोक आम्हाला तेथे पाहून करुणायुक्त वाणीने बोलत असत आणि ‘वंक पर्वत खूप दूर आहे’ असे सांगून आमच्याबद्दल दुःख व्यक्त करत असत.”

100.

१००.

‘‘Yadi passanti pavane, dārakā phaline dume;

Tesaṃ phalānaṃ hetumhi, uparodanti dārakā.

जर ती मुले जंगलात फळांनी बहरलेले वृक्ष पाहत, तर त्या फळांसाठी ती मुले रडू लागत.

101.

१०१.

‘‘Rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā;

Sayamevoṇamitvāna, upagacchanti dārake.

रडणाऱ्या मुलांना पाहून, ते उंच आणि विशाल वृक्ष स्वतःहूनच खाली वाकून त्या मुलांच्या जवळ येत असत.

102.

१०२.

‘‘Idaṃ acchariyaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;

Sāhukāraṃ pavattesi, maddī sabbaṅgasobhanā.

हे अद्भुत, अपूर्व आणि अंगावर रोमांच उभे करणारे आश्चर्य पाहून, सर्व अवयवांनी सुंदर असणाऱ्या मद्री देवीने साधुकार (जयघोष) केला.

103.

१०३.

‘‘Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;

Vessantarassa tejena, sayamevoṇatā dumā.

जगात खरोखरच काय हे आश्चर्य! काय हा अपूर्व रोमांचकारी चमत्कार! वेस्संतराच्या तेजामुळे वृक्ष स्वतःहूनच खाली वाकले आहेत!

104.

१०४.

‘‘Saṅkhipiṃsu pathaṃ yakkhā, anukampāya dārake;

Nikkhantadivaseneva, cetaraṭṭhamupāgamuṃ.

मुलांबद्दलच्या अनुकंपेने यक्षांनी मार्ग संकुचित केला; त्यामुळे ज्या दिवशी ते निघाले, त्याच दिवशी ते चेत राष्ट्रात पोहोचले.

105.

१०५.

‘‘Saṭṭhirājasahassāni, tadā vasanti mātule;

Sabbe pañjalikā hutvā, rodamānā upāgamuṃ.

त्या वेळी चेत राष्ट्रात मामांच्या कुळातील साठ हजार राजे राहत होते. ते सर्व हात जोडून, रडत रडत त्यांच्याकडे आले.

106.

१०६.

‘‘Tattha vattetvā sallāpaṃ, cetehi cetaputtehi;

Te tato nikkhamitvāna, vaṅkaṃ agamu pabbataṃ.

तेथे चेत राजे आणि चेत पुत्रांशी संवाद साधून, तिथून निघून आम्ही चौघे वंक पर्वताकडे गेलो.

107.

१०७.

‘‘Āmantayitvā devindo, vissakammaṃ mahiddhikaṃ;

Assamaṃ sukataṃ rammaṃ, paṇṇasālaṃ sumāpaya.

देवराज शक्राने महातेजस्वी विश्वकर्म्याला बोलावून आज्ञा दिली की, 'एक सुनिर्मित, रमणीय आश्रम आणि पर्णकुटी तयार कर.'

108.

१०८.

‘‘Sakkassa vacanaṃ sutvā, vissakammo mahiddhiko;

Assamaṃ sukataṃ rammaṃ, paṇṇasālaṃ sumāpayi.

शक्राचे वचन ऐकून, महातेजस्वी विश्वकर्म्याने एक सुनिर्मित, रमणीय आश्रम आणि पर्णकुटी निर्माण केली.

109.

१०९.

‘‘Ajjhogāhetvā [Pg.395] pavanaṃ, appasaddaṃ nirākulaṃ;

Caturo janā mayaṃ tattha, vasāma pabbatantare.

शांत आणि कोलाहलमुक्त अशा घनदाट अरण्यात प्रवेश करून, आम्ही चौघे जण तेथे पर्वत दरीमध्ये राहू लागलो.

110.

११०.

‘‘Ahañca maddidevī ca, jālī kaṇhājinā cubho;

Aññamaññaṃ sokanudā, vasāma assame tadā.

त्या वेळी मी, मद्री देवी आणि जाली व कन्हाजिना हे दोघे, एकमेकांचे दुःख दूर करत त्या आश्रमात राहत होतो.

111.

१११.

‘‘Dārake anurakkhanto, asuñño homi assame;

Maddī phalaṃ āharitvā, poseti sā tayo jane.

मुलांचे रक्षण करत मी आश्रमात राहत असे; आणि मद्री वनातून फळे आणून आम्हा तिघांचे पालनपोषण करत असे.

112.

११२.

‘‘Pavane vasamānassa, addhiko maṃ upāgami;

Āyāci puttake mayhaṃ, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.

मी अरण्यात राहत असताना, एक प्रवासी माझ्याकडे आला; त्याने माझी दोन्ही मुले, जाली आणि कन्हाजिना, माझ्याकडे मागितली.

113.

११३.

‘‘Yācakaṃ upagataṃ disvā, hāso me upapajjatha;

Ubho putte gahetvāna, adāsiṃ brāhmaṇe tadā.

त्या याचकाला आलेला पाहून मला अत्यंत आनंद झाला. मग मी माझ्या दोन्ही मुलांना बोलावून त्या ब्राह्मणाला दान दिले.

114.

११४.

‘‘Sake putte cajantassa, jūjake brāhmaṇe yadā;

Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā.

जेव्हा मी माझ्या स्वतःच्या मुलांना जुजक ब्राह्मणाला दान दिले, तेव्हा मेरू पर्वत रूपी मुकुट धारण केलेली ही पृथ्वी देखील थरथर कापली.

115.

११५.

‘‘Punadeva sakko oruyha, hutvā brāhmaṇasannibho;

Āyāci maṃ maddideviṃ, sīlavantiṃ patibbataṃ.

त्यानंतर पुन्हा, देवराज शक्र स्वर्गातून खाली आले आणि ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्यांनी माझ्याकडे शीलवान व पतिव्रता मद्री देवीची याचना केली.

116.

११६.

‘‘Maddiṃ hatthe gahetvāna, udakañjali pūriya;

Pasannamanasaṅkappo, tassa maddiṃ adāsahaṃ.

मी मद्रीचा हात हातात घेतला, आणि प्रसन्न व दृढ मनाने ब्राह्मणाच्या हातावर उदक सोडले आणि मद्री त्याला दान दिली.

117.

११७.

‘‘Maddiyā dīyamānāya, gagane devā pamoditā;

Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā.

मद्रीचे दान दिले जात असताना आकाशातील देवगण हर्षित झाले; आणि त्या वेळीही मेरू पर्वत रूपी मुकुट धारण केलेली ही पृथ्वी थरथर कापली.

118.

११८.

‘‘Jāliṃ kaṇhājinaṃ dhītaṃ, maddideviṃ patibbataṃ;

Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.

पुत्र जाली, कन्या कन्हाजिना आणि पतिव्रता मद्री देवी यांचे दान करताना माझ्या मनात कोणताही संकोच किंवा पश्चात्ताप झाला नाही; हे मी केवळ बोधीच्या प्राप्तीसाठीच केले.

119.

११९.

‘‘Na me dessā ubho puttā, maddidevī na dessiyā;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsahaṃ.

असे नाही की मला माझी दोन्ही मुले प्रिय नव्हती, किंवा मद्री देवी प्रिय नव्हती. मला 'सर्वज्ञता' अधिक प्रिय होती; म्हणूनच मी माझ्या प्रियजनांचे दान केले.

120.

१२०.

‘‘Punāparaṃ brahāraññe, mātāpitusamāgame;

Karuṇaṃ paridevante, sallapante sukhaṃ dukhaṃ.

त्यानंतर पुन्हा, त्या महाअरण्यात माता-पित्यांची भेट झाली असता, ते करुणपणे रडत एकमेकांच्या सुख-दुःखाची विचारपूस करत संवाद साधू लागले.

121.

१२१.

‘‘Hirottappena garunā, ubhinnaṃ upasaṅkami;

Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā.

परम आदर आणि ह्री-ओत्तप्प बाळगून मी त्या दोघांच्या जवळ गेलो. त्या वेळीही मेरू पर्वत रूपी मुकुट धारण केलेली ही पृथ्वी थरथर कापली.

122.

१२२.

‘‘Punāparaṃ [Pg.396] brahāraññā, nikkhamitvā sañātibhi;

Pavisāmi puraṃ rammaṃ, jetuttaraṃ puruttamaṃ.

त्यानंतर पुन्हा, त्या महाअरण्यातून बाहेर पडून, सर्व नातेवाईकांसह मी रमणीय आणि श्रेष्ठ अशा जेतुत्तर नगरात प्रवेश केला.

123.

१२३.

‘‘Ratanāni satta vassiṃsu, mahāmegho pavassatha;

Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā.

त्या दिवशी सप्त रत्नांचा वर्षाव झाला आणि महामेघ बरसला; त्या वेळीही मेरू पर्वत रूपी मुकुट धारण केलेली ही पृथ्वी थरथर कापली.

124.

१२४.

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti.

ही पृथ्वी अचेतन आहे, तिला सुख-दुःखाची जाणीव नाही; तरीही माझ्या दानाच्या प्रभावाने ती सात वेळा थरथर कापली.

Vessantaracariyaṃ navamaṃ.

नववे वेस्अंतरचरिय समाप्त झाले.

10. Sasapaṇḍitacariyā

१०. ससपंडितचरिय (शहाण्या सशाचे आचरण)

125.

१२५.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, sasako pavanacārako;

Tiṇapaṇṇasākaphalabhakkho, paraheṭhanavivajjito.

त्यानंतर पुन्हा, जेव्हा मी वनात फिरणारा एक ससा होतो; जो गवत, पाने, भाजी आणि फळे खाऊन जगत असे आणि इतरांना त्रास देण्यापासून दूर राहत असे.

126.

१२६.

‘‘Makkaṭo ca siṅgālo ca, suttapoto cahaṃ tadā;

Vasāma ekasāmantā, sāyaṃ pāto ca dissare.

त्या वेळी एक माकड, एक कोल्हा, एक पाणमांजर आणि मी, आम्ही सर्व जवळच एकत्र राहत होतो; आणि सकाळी व संध्याकाळी एकत्र भेटत असू.

127.

१२७.

‘‘Ahaṃ te anusāsāmi, kiriye kalyāṇapāpake;

‘Pāpāni parivajjetha, kalyāṇe abhinivissatha’.

मी त्यांना कुशल आणि अकुशल कर्मांविषयी उपदेश करत असे: 'पापकर्मांचा त्याग करा आणि कुशल कर्मांमध्ये मन लावा.'

128.

१२८.

‘‘Uposathamhi divase, candaṃ disvāna pūritaṃ;

Etesaṃ tattha ācikkhiṃ, divaso ajjuposatho.

उपोसथाच्या दिवशी पूर्ण चंद्र पाहून मी त्यांना सांगितले की, 'आज उपोसथाचा दिवस आहे.'

129.

१२९.

‘‘Dānāni paṭiyādetha, dakkhiṇeyyassa dātave;

Datvā dānaṃ dakkhiṇeyye, upavassathuposathaṃ.

दान देण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तीला देण्यासाठी दानाची तयारी करा. योग्य व्यक्तीला दान देऊन उपोसथ व्रत पाळा.

130.

१३०.

‘‘Te me sādhūti vatvāna, yathāsatti yathābalaṃ;

Dānāni paṭiyādetvā, dakkhiṇeyyaṃ gavesisuṃ.

माझे बोलणे ऐकून त्यांनी 'साधू' म्हटले आणि आपापल्या शक्ती व क्षमतेनुसार दानाची तयारी करून ते दान स्वीकारणाऱ्या योग्य व्यक्तीचा शोध घेऊ लागले.

131.

१३१.

‘‘Ahaṃ nisajja cintesiṃ, dānaṃ dakkhiṇanucchavaṃ;

‘Yadihaṃ labhe dakkhiṇeyyaṃ, kiṃ me dānaṃ bhavissati.

मी बसून विचार करू लागलो की, दान स्वीकारण्यास योग्य अशा व्यक्तीला देण्यासाठी माझ्याकडे काय योग्य दान आहे? 'जर मला एखादा योग्य याचक मिळाला, तर माझे दान काय असेल?'

132.

१३२.

‘‘‘Na me atthi tilā muggā, māsā vā taṇḍulā ghataṃ;

Ahaṃ tiṇena yāpemi, na sakkā tiṇa dātave.

'माझ्याकडे तीळ, मूग, उडीद, तांदूळ किंवा तूप काहीही नाही. मी केवळ गवत खाऊन जगतो, आणि गवत तर दान म्हणून देता येत नाही.'

133.

१३३.

‘‘‘Yadi [Pg.397] koci eti dakkhiṇeyyo, bhikkhāya mama santike;

Dajjāhaṃ sakamattānaṃ, na so tuccho gamissati’.

'जर कोणी योग्य याचक माझ्याकडे भिक्षेसाठी आला, तर मी स्वतःचे शरीरच दान करीन; तो रिकाम्या हाताने परत जाणार नाही.'

134.

१३४.

‘‘Mama saṅkappamaññāya, sakko brāhmaṇavaṇṇinā;

Āsayaṃ me upāgacchi, dānavīmaṃsanāya me.

माझा हा संकल्प जाणून, देवराज शक्राने ब्राह्मणाचे रूप घेतले आणि माझ्या दानाची परीक्षा घेण्यासाठी तो माझ्या निवासस्थानी आला.

135.

१३५.

‘‘Tamahaṃ disvāna santuṭṭho, idaṃ vacanamabraviṃ;

‘Sādhu khosi anuppatto, ghāsahetu mamantike.

त्याला पाहून मला अत्यंत आनंद झाला आणि मी त्याला म्हणालो, 'हे याचका, अन्नाच्या शोधात तू माझ्याकडे आलास, हे फार चांगले झाले.'

136.

१३६.

‘‘‘Adinnapubbaṃ dānavaraṃ, ajja dassāmi te ahaṃ;

Tuvaṃ sīlaguṇūpeto, ayuttaṃ te paraheṭhanaṃ.

'आज मी तुला असे एक श्रेष्ठ दान देईन जे मी पूर्वी कधीही दिले नाही. तू शीलवान आहेस, त्यामुळे प्राण्यांना त्रास देणे तुला शोभत नाही.'

137.

१३७.

‘‘‘Ehi aggiṃ padīpehi, nānākaṭṭhe samānaya;

Ahaṃ pacissamattānaṃ, pakkaṃ tvaṃ bhakkhayissasi’.

'ये, विविध प्रकारची लाकडे गोळा करून अग्नी प्रज्वलित कर. मी स्वतःला त्या अग्नीत भाजून घेईन आणि तू माझे शिजलेले मांस खाऊ शकशील.'

138.

१३८.

‘‘‘Sādhū’ti so haṭṭhamano, nānākaṭṭhe samānayi;

Mahantaṃ akāsi citakaṃ, katvā aṅgāragabbhakaṃ.

‘फार छान’ असे म्हणून तो (ब्राह्मणाच्या वेषातील शक्र) आनंदी मनाने म्हणाला आणि त्याने विविध प्रकारचे लाकूड गोळा केले; त्याने आतमध्ये धगधगते निखारे ठेवून एक मोठी चिता तयार केली.

139.

१३९.

‘‘Aggiṃ tattha padīpesi, yathā so khippaṃ mahā bhave;

Phoṭetvā rajagate gatte, ekamantaṃ upāvisiṃ.

त्याने त्या चितेवर अग्नी प्रज्वलित केला, जेणेकरून तो वेगाने मोठा व्हावा. मी माझ्या शरीरावरील धूळ झटकून एका बाजूला बसलो.

140.

१४०.

‘‘Yadā mahākaṭṭhapuñjo, āditto dhamadhamāyati ;

Taduppatitvā papatiṃ, majjhe jālasikhantare.

जेव्हा तो मोठा लाकडाचा ढीग धगधगत पेटला आणि त्यातून मोठा आवाज येऊ लागला, तेव्हा मी उडी मारून थेट त्या अग्नीच्या ज्वाळांच्या मध्यभागी पडलो.

141.

१४१.

‘‘Yathā sītodakaṃ nāma, paviṭṭhaṃ yassa kassaci;

Sameti darathapariḷāhaṃ, assādaṃ deti pīti ca.

ज्याप्रमाणे थंड पाण्यात प्रवेश केल्यावर कोणत्याही व्यक्तीचा दाह आणि थकवा शांत होतो, आणि त्याला सुख व आनंद मिळतो,

142.

१४२.

‘‘Tatheva jalitaṃ aggiṃ, paviṭṭhassa mamaṃ tadā;

Sabbaṃ sameti darathaṃ, yathā sītodakaṃ viya.

त्याचप्रमाणे, त्या धगधगत्या अग्नीत प्रवेश केलेल्या माझ्या शरीराचा सर्व दाह त्या वेळी शांत झाला, जणू काही ते थंड पाणीच होते.

143.

१४३.

‘‘Chaviṃ cammaṃ maṃsaṃ nhāruṃ, aṭṭhiṃ hadayabandhanaṃ;

Kevalaṃ sakalaṃ kāyaṃ, brāhmaṇassa adāsaha’’nti.

मी माझी बाह्य त्वचा, अंतर्त्वचा, मांस, शिरा, हाडे, हृदयाचे स्नायू आणि संपूर्ण शरीर त्या ब्राह्मणाला दान केले.

Sasapaṇḍitacariyaṃ dasamaṃ.

दशम: ससपंडितचरिया (शश-पंडित चर्या) समाप्त.

Akittivaggo paṭhamo.

प्रथम: अकित्तिवग्गो (अकित्ति वर्ग) समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) याप्रमाणे आहे –

Akittibrāhmaṇo [Pg.398] saṅkho, kururājā dhanañcayo;

Mahāsudassano rājā, mahāgovindabrāhmaṇo.

अकित्ति ब्राह्मण, संख ब्राह्मण, कुरुराज धनंजय, महासुदस्सन राजा, महागोविंद ब्राह्मण,

Nimi candakumāro ca, sivi vessantaro saso;

Ahameva tadā āsiṃ, yo te dānavare adā.

निमि राजा, चंदकुमार, सिवि राजा, वेस्सन्तर राजा आणि शश (ससा); त्या काळी ज्यांनी ती श्रेष्ठ दाने दिली, तो मीच होतो, दुसरा कोणी नाही.

Ete dānaparikkhārā, ete dānassa pāramī;

Jīvitaṃ yācake datvā, imaṃ pārami pūrayiṃ.

हे सर्व दानाचे साहाय्यक घटक (परिकार) आहेत, ही दानाची पारमिता आहे. याचकाला स्वतःचे प्राण देऊन मी ही दानपारमिता पूर्ण केली.

Bhikkhāya upagataṃ disvā, sakattānaṃ pariccajiṃ;

Dānena me samo natthi, esā me dānapāramīti.

भिक्षेसाठी आलेल्या याचक ब्राह्मणाला पाहून मी स्वतःच्या शरीराचा त्याग केला. माझ्या या दानासारखे दुसरे कोणतेही दान नाही; हीच माझी दानपारमिता होय.

Dānapāraminiddeso niṭṭhito.

दानपारमिता निर्देश समाप्त.

2. Hatthināgavaggo

२. हत्थिनागवग्गो (हत्ती वर्ग)

1. Mātuposakacariyā

१. मातुपोसकचरिया (मातृपोषक चर्या)

1.

१.

‘‘Yadā [Pg.399] ahosiṃ pavane, kuñjaro mātuposako;

Na tadā atthi mahiyā, guṇena mama sādiso.

जेव्हा मी अरण्यात आपल्या अंध आईचे पालनपोषण करणारा हत्ती होतो, तेव्हा या पृथ्वीवर गुणांच्या बाबतीत माझ्यासारखा दुसरा कोणी नव्हता.

2.

२.

‘‘Pavane disvā vanacaro, rañño maṃ paṭivedayi;

‘Tavānucchavo mahārāja, gajo vasati kānane.

अरण्यात मला पाहून एका व्याधाने (शिकारी) राजाला जाऊन सांगितले, 'हे महाराज! आपल्या योग्य असा एक हत्ती या अरण्यात राहत आहे.

3.

३.

‘‘‘Na tassa parikkhāyattho, napi āḷakakāsuyā;

Saha gahite soṇḍāya, sayameva idhehi’ti.

त्याला पकडण्यासाठी पिंजऱ्याची किंवा खड्ड्यात पाडण्याची गरज नाही. सोंडेला पकडताच तो स्वतःहून येथे येईल.'

4.

४.

‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, rājāpi tuṭṭhamānaso;

Pesesi hatthidamakaṃ, chekācariyaṃ susikkhitaṃ.

त्याचे ते बोलणे ऐकून राजाने अत्यंत प्रसन्न चित्ताने हत्तीला वश करणाऱ्या एका कुशल आणि सुशिक्षित हत्ती-प्रशिक्षकाला पाठवले.

5.

५.

‘‘Gantvā so hatthidamako, addasa padumassare;

Bhisamuḷālaṃ uddharantaṃ, yāpanatthāya mātuyā.

तिथे गेल्यावर त्या हत्ती-प्रशिक्षकाने मला एका कमळ-तलावात आपल्या आईच्या उपजीविकेसाठी कमळाचे कंद उपटताना पाहिले.

6.

६.

‘‘Viññāya me sīlaguṇaṃ, lakkhaṇaṃ upadhārayi;

‘Ehi puttā’ti patvāna, mama soṇḍāya aggahi.

माझा शील-गुण ओळखून त्याने माझ्या लक्षणांचे निरीक्षण केले. 'ये माझ्या बाळा,' असे म्हणून त्याने माझी सोंड पकडली.

7.

७.

‘‘Yaṃ me tadā pākatikaṃ, sarīrānugataṃ balaṃ;

Ajja nāgasahassānaṃ, balena samasādisaṃ.

त्या वेळी माझ्या शरीरात जे नैसर्गिक बळ होते, ते आजच्या हजार हत्तींच्या बळाच्या समान होते.

8.

८.

‘‘Yadihaṃ tesaṃ pakuppeyyaṃ, upetānaṃ gahaṇāya maṃ;

Paṭibalo bhave tesaṃ, yāva rajjampi mānusaṃ.

मला पकडण्यासाठी आलेल्या त्या लोकांवर जर मी क्रोधित झालो असतो, तर मी त्या सर्व माणसांना आणि त्यांच्या संपूर्ण राज्याला चिरडून टाकण्यास समर्थ होतो.

9.

९.

‘‘Api cāhaṃ sīlarakkhāya, sīlapāramipūriyā;

Na karomi citte aññathattaṃ, pakkhipantaṃ mamāḷake.

परंतु, शीलाचे रक्षण करण्यासाठी आणि शीलपारमिता पूर्ण करण्यासाठी, त्यांनी मला हत्तीच्या खांबाला बांधले तरी मी माझ्या मनात कोणताही विकार (क्रोध) उत्पन्न होऊ दिला नाही.

10.

१०.

‘‘Yadi te maṃ tattha koṭṭeyyuṃ, pharasūhi tomarehi ca;

Neva tesaṃ pakuppeyyaṃ, sīlakhaṇḍabhayā mamā’’ti.

जरी त्यांनी मला तिथे कुऱ्हाडीने किंवा भाल्याने मारले असते, तरी माझ्या शीलाचा भंग होईल या भयाने मी त्यांच्यावर कधीही क्रोधित झालो नसतो.

Mātuposakacariyaṃ paṭhamaṃ.

प्रथम: मातुपोसकचरिया (मातृपोषक चर्या) समाप्त.

2. Bhūridattacariyā

२. भूरिदत्तचरिया (भूरिदत्त चर्या)

11.

११.

‘‘Punāparaṃ [Pg.400] yadā homi, bhūridatto mahiddhiko;

Virūpakkhena mahāraññā, devalokamagañchahaṃ.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी महान ऋद्धी असलेला भूरिदत्त नावाचा नागराज होतो, तेव्हा मी नागराज विरूपक्षासोबत देवलोकात गेलो होतो.

12.

१२.

‘‘Tattha passitvāhaṃ deve, ekantaṃ sukhasamappite;

Taṃ saggagamanatthāya, sīlabbataṃ samādiyiṃ.

तिथे देवांना अत्यंत सुखी आणि समृद्ध पाहून, त्या स्वर्गात जाण्याच्या उद्देशाने मी शील आणि व्रताचे (उपोसथाचे) पालन करण्यास प्रारंभ केला.

13.

१३.

‘‘Sarīrakiccaṃ katvāna, bhutvā yāpanamattakaṃ;

Caturo aṅge adhiṭṭhāya, semi vammikamuddhani.

शारीरिक विधी आटोपून आणि केवळ प्राण टिकून राहतील एवढेच अन्न ग्रहण करून, मी चार अंगांचे (प्रतिज्ञा) अधिष्ठान करून वारुळाच्या माथ्यावर पडून राहत असे.

14.

१४.

‘‘Chaviyā cammena maṃsena, nahāruaṭṭhikehi vā;

Yassa etena karaṇīyaṃ, dinnaṃyeva harātu so.

माझी बाह्य त्वचा, अंतर्त्वचा, मांस, शिरा किंवा हाडे—ज्या कोणाला या सर्वांची गरज असेल, त्याने ते खुशाल घेऊन जावे, मी ते दान केलेच आहे.

15.

१५.

‘‘Saṃsito akataññunā, ālampāyano mamaggahi;

Peḷāya pakkhipitvāna, kīḷeti maṃ tahiṃ tahiṃ.

एका कृतघ्न माणसाने पत्ता दाखवल्यामुळे आलंपायन नावाच्या गारुड्याने मला पकडले. त्याने मला एका टोपलीत (पेटारीत) कोंडले आणि तो मला जागोजागी खेळवू लागला.

16.

१६.

‘‘Peḷāya pakkhipantepi, sammaddantepi pāṇinā;

Ālampāyane na kuppāmi, sīlakhaṇḍabhayā mama.

त्याने मला टोपलीत कोंडले आणि हाताने जोरात दाबले, तरीही माझ्या शीलाचा भंग होईल या भयाने मी त्या आलंपायनावर कधीही क्रोध केला नाही.

17.

१७.

‘‘Sakajīvitapariccāgo, tiṇato lahuko mama;

Sīlavītikkamo mayhaṃ, pathavīuppatanaṃ viya.

स्वतःच्या प्राणांचा त्याग करणे मला गवताच्या काडीपेक्षाही हलके वाटत होते; परंतु शीलाचे उल्लंघन करणे मला संपूर्ण पृथ्वी उलटवून टाकण्यासारखे (असह्य) वाटत होते.

18.

१८.

‘‘Nirantaraṃ jātisataṃ, cajeyyaṃ mama jīvitaṃ;

Neva sīlaṃ pabhindeyyaṃ, catuddīpāna hetupi.

मी सलग शंभर जन्मांपर्यंत माझ्या प्राणांचा त्याग करीन, परंतु चारही महाद्वीपांचे साम्राज्य मिळवण्यासाठी देखील मी माझ्या शीलाचा भंग करणार नाही.

19.

१९.

‘‘Api cāhaṃ sīlarakkhāya, sīlapāramipūriyā;

Na karomi citte aññathattaṃ, pakkhipantampi peḷake’’ti.

परंतु, शीलाचे रक्षण करण्यासाठी आणि शीलपारमिता पूर्ण करण्यासाठी, त्याने मला टोपलीत कोंडले तरी मी माझ्या मनात कोणताही विकार (क्रोध) उत्पन्न होऊ दिला नाही.

Bhūridattacariyaṃ dutiyaṃ.

द्वितीय: भूरिदत्तचरिया (भूरिदत्त चर्या) समाप्त.

3. Campeyyanāgacariyā

३. चम्पेय्यनागचरिया (चम्पेय्य नाग चर्या)

20.

२०.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, campeyyako mahiddhiko;

Tadāpi dhammiko āsiṃ, sīlabbatasamappito.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी महान ऋद्धी असलेला चम्पेय्य नावाचा नागराज होतो, तेव्हाही मी धार्मिक होतो आणि शील व व्रताने परिपूर्ण होतो.

21.

२१.

‘‘Tadāpi maṃ dhammacāriṃ, upavutthaṃ uposathaṃ;

Ahituṇḍiko gahetvāna, rājadvāramhi kīḷati.

त्या वेळी देखील, सदाचारी (धम्मचारी) आणि उपोसथाचे पालन करणाऱ्या मला गारुड्याने पकडून राजद्वारी खेळवले.

22.

२२.

‘‘Yaṃ [Pg.401] yaṃ so vaṇṇaṃ cintayi, nīlaṃva pītalohitaṃ;

Tassa cittānuvattanto, homi cintitasannibho.

तो गारुडी ज्या ज्या रंगाचा विचार करायचा—मग तो निळा, पिवळा किंवा लाल असो—त्याच्या मनाच्या इच्छेनुसार मी तसाच रूप धारण करत असे.

23.

२३.

‘‘Thalaṃ kareyyamudakaṃ, udakampi thalaṃ kare;

Yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, khaṇena chārikaṃ kare.

मी जमिनीला पाणी करू शकत होतो आणि पाण्याला जमीन करू शकत होतो. जर मी त्याच्यावर क्रुद्ध झालो असतो, तर एका क्षणात त्याला जाळून राख करू शकलो असतो.

24.

२४.

‘‘Yadi cittavasī hessaṃ, parihāyissāmi sīlato;

Sīlena parihīnassa, uttamattho na sijjhati.

जर मी माझ्या क्रोधाच्या आहारी गेलो असतो, तर मी शीलापासून भ्रष्ट झालो असतो; आणि शीलापासून भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीला परम अर्थ (उत्तम ध्येय) प्राप्त होत नाही.

25.

२५.

‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, idheva vikirīyatu;

Neva sīlaṃ pabhindeyyaṃ, vikirante bhusaṃ viyā’’ti.

हे शरीर हवे तर नष्ट होवो, याच ठिकाणी त्याचे तुकडे-तुकडे होऊन विखुरले जावोत, कोंड्यासारखे ते विखुरले गेले तरीही मी माझे शील कधीही भंग करणार नाही.

Campeyyanāgacariyaṃ tatiyaṃ.

तिसरी चंपेय्य नागचर्या समाप्त झाली.

4. Cūḷabodhicariyā

४. चूळबोधी चर्या

26.

२६.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, cūḷabodhi susīlavā;

Bhavaṃ disvāna bhayato, nekkhammaṃ abhinikkhamiṃ.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी सदाचारी चूळबोधी होतो, तेव्हा संसाराला भययुक्त पाहून, मी संन्यास घेऊन गृहत्याग केला.

27.

२७.

‘‘Yā me dutiyikā āsi, brāhmaṇī kanakasannibhā;

Sāpi vaṭṭe anapekkhā, nekkhammaṃ abhinikkhami.

माझी जी पत्नी होती, ती सुवर्णासारख्या कांतीची ब्राह्मणी होती; ती देखील संसाराविषयी अनासक्त होऊन संन्यास घेऊन गृहत्यागी झाली.

28.

२८.

‘‘Nirālayā chinnabandhū, anapekkhā kule gaṇe;

Carantā gāmanigamaṃ, bārāṇasimupāgamuṃ.

सर्व बंधने तोडून, आसक्तीरहित होऊन आणि नातेवाईक व कुटुंबाची पर्वा न करता, गावोगावी आणि नगरांमध्ये फिरत आम्ही वाराणसीला पोहोचलो.

29.

२९.

‘‘Tattha vasāma nipakā, asaṃsaṭṭhā kule gaṇe;

Nirākule appasadde, rājuyyāne vasāmubho.

तेथे आम्ही दोघेही प्रज्ञावान होऊन, लोकांच्या गर्दीत न मिसळता, शांत आणि कोलाहल नसलेल्या राजाच्या उद्यानात राहू लागलो.

30.

३०.

‘‘Uyyānadassanaṃ gantvā, rājā addasa brāhmaṇiṃ;

Upagamma mamaṃ pucchi, ‘tuyhesā kā kassa bhariyā’.

एकदा राजा उद्यान पाहण्यासाठी आला असता त्याने त्या ब्राह्मणीला पाहिले. माझ्या जवळ येऊन त्याने विचारले, 'ही तुझी कोण आहे? ही कोणाची पत्नी आहे?'

31.

३१.

‘‘Evaṃ vutte ahaṃ tassa, idaṃ vacanamabraviṃ;

‘Na mayhaṃ bhariyā esā, sahadhammā ekasāsanī’.

असे विचारल्यावर मी त्याला म्हणालो, 'ही माझी पत्नी नाही, तर ती माझी सहधर्मचारिणी आणि एकाच शासनातील सहकारी आहे.'

32.

३२.

‘‘Tissā sārattagadhito, gāhāpetvāna ceṭake;

Nippīḷayanto balasā, antepuraṃ pavesayi.

तिच्यावर अत्यंत मोहित आणि आसक्त होऊन, राजाने आपल्या सेवकांकरवी तिला बळजबरीने पकडून छळत अंतःपुरात नेले.

33.

३३.

‘‘Odapattakiyā [Pg.402] mayhaṃ, sahajā ekasāsanī;

Ākaḍḍhitvā nayantiyā, kopo me upapajjatha.

माझी पूर्वीची पत्नी जी आता माझी सहधर्मचारिणी आणि एकाच शासनातील सहकारी होती, तिला बळजबरीने ओढून नेत असताना माझ्या मनात तीव्र क्रोध निर्माण झाला.

34.

३४.

‘‘Saha kope samuppanne, sīlabbatamanussariṃ;

Tattheva kopaṃ niggaṇhiṃ, nādāsiṃ vaḍḍhitūpari.

क्रोध उत्पन्न होताच मी लगेच माझ्या शीलव्रताचे स्मरण केले. मी त्याच क्षणी त्या क्रोधाचे दमन केले आणि त्याला अधिक वाढू दिले नाही.

35.

३५.

‘‘Yadi naṃ brāhmaṇiṃ koci, koṭṭeyya tiṇhasattiyā;

Neva sīlaṃ pabhindeyyaṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.

जरी कोणी त्या ब्राह्मणीला तीक्ष्ण भाल्याने भोसकले असते, तरी केवळ बोधीच्या प्राप्तीसाठी मी माझे शील कधीही भंग केले नसते.

36.

३६.

‘‘Na mesā brāhmaṇī dessā, napi me balaṃ na vijjati;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā sīlānurakkhisa’’nti.

असे नाही की मला ती ब्राह्मणी प्रिय नव्हती, किंवा माझ्यामध्ये सामर्थ्य नव्हते; परंतु मला सर्वज्ञता अधिक प्रिय आहे, म्हणूनच मी माझ्या शीलाचे रक्षण केले.

Cūḷabodhicariyaṃ catutthaṃ.

चौथी चूळबोधी चर्या समाप्त झाली.

5. Mahiṃsarājacariyā

५. महिंसराज चर्या

37.

३७.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, mahiṃso pavanacārako;

Pavaḍḍhakāyo balavā, mahanto bhīmadassano.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी जंगलात फिरणारा, विशाल शरीराचा, बलवान, महाकाय आणि भयानक दिसणारा रानटी म्हैस होतो.

38.

३८.

‘‘Pabbhāre giridugge ca, rukkhamūle dakāsaye;

Hotettha ṭhānaṃ mahiṃsānaṃ, koci koci tahiṃ tahiṃ.

त्या जंगलात, डोंगरांच्या कपारीत, दऱ्याखोऱ्यात, झाडांच्या सावलीत आणि जलाशयांच्या काठी म्हशींची राहण्याची ठिकाणे असत.

39.

३९.

‘‘Vicaranto brahāraññe, ṭhānaṃ addasa bhaddakaṃ;

Taṃ ṭhānaṃ upagantvāna, tiṭṭhāmi ca sayāmi ca.

त्या विशाल अरण्यात फिरत असताना मला एक उत्तम आणि सुखद जागा दिसली. त्या ठिकाणी जाऊन मी उभा राहत असे आणि विश्रांती घेत असे.

40.

४०.

‘‘Athettha kapimāgantvā, pāpo anariyo lahu;

Khandhe nalāṭe bhamuke, mutteti ohanetitaṃ.

मी तेथे असताना, एक दुष्ट, नीच आणि चंचल माकड तेथे आले आणि माझ्या खांद्यावर, कपाळावर व भुवयांवर मूत्र आणि विष्ठा विसर्जन करू लागले.

41.

४१.

‘‘Sakimpi divasaṃ dutiyaṃ, tatiyaṃ catutthampi ca;

Dūseti maṃ sabbakālaṃ, tena homi upadduto.

एक दिवस, दोन दिवस, तीन दिवस, चार दिवस आणि सतत तो मला त्रास देत राहिला. त्यामुळे मी त्याच्या त्रासाने अत्यंत पीडित झालो होतो.

42.

४२.

‘‘Mamaṃ upaddutaṃ disvā, yakkho maṃ idamabravi;

‘Nāsehetaṃ chavaṃ pāpaṃ, siṅgehi ca khurehi ca’.

मला अशा प्रकारे पीडित पाहून एका यक्षाने मला म्हटले, 'या दुष्ट आणि नीच माकडाला तुझ्या शिंगांनी आणि खुरांनी मारून टाक.'

43.

४३.

‘‘Evaṃ vutte tadā yakkhe, ahaṃ taṃ idamabraviṃ;

‘Kiṃ tvaṃ makkhesi kuṇapena, pāpena anariyena maṃ.

यक्षाने असे म्हटल्यावर मी त्याला म्हणालो, 'तू मला या दुष्ट, नीच आणि प्रेतासारख्या माकडाच्या पापाने का माखू इच्छितोस?'

44.

४४.

‘‘‘Yadihaṃ [Pg.403] tassa pakuppeyyaṃ, tato hīnataro bhave;

Sīlañca me pabhijjeyya, viññū ca garaheyyu maṃ.

जर मी त्याच्यावर क्रुद्ध झालो, तर मी त्याच्यापेक्षाही नीच ठरेन. माझे शीलभी भंग पावेल आणि सुज्ञ लोक माझी निंदा करतील.

45.

४५.

‘‘‘Hīḷitā jīvitā vāpi, parisuddhena mataṃ varaṃ;

Kyāhaṃ jīvitahetūpi, kāhāmiṃ paraheṭhanaṃ’.

निंद्य जीवन जगण्यापेक्षा शुद्ध शीलाने मरणे अधिक श्रेष्ठ आहे. केवळ स्वतःच्या प्राणांच्या रक्षणासाठी मी दुसऱ्याला का बरं पीडा देऊ?

46.

४६.

‘‘Mamevāyaṃ maññamāno, aññepevaṃ karissati;

Teva tassa vadhissanti, sā me mutti bhavissati.

हा मला सहनशील समजून इतरांशीही असाच वर्तन करेल; आणि ते लोक याला मारून टाकतील. अशा प्रकारे मी मुक्त राहीन.

47.

४७.

‘‘Hīnamajjhimaukkaṭṭhe, sahanto avamānitaṃ;

Evaṃ labhati sappañño, manasā yathā patthita’’nti.

कनिष्ठ, मध्यम किंवा श्रेष्ठ व्यक्तींकडून होणारा अपमान सहन करून, प्रज्ञावान मनुष्य आपल्या मनात इच्छिलेले ध्येय प्राप्त करतो.

Mahiṃsarājacariyaṃ pañcamaṃ.

पाचवी महिंसराज चर्या समाप्त झाली.

6. Rururājacariyā

६. रुरुराज चर्या

48.

४८.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, sutattakanakasannibho;

Migarājā rurunāma, paramasīlasamāhito.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी शुद्ध केलेल्या सोन्यासारख्या कांतीचा, परम शीलाने युक्त असलेला 'रुरु' नावाचा मृगराज होतो.

49.

४९.

‘‘Ramme padese ramaṇīye, vivitte amanussake;

Tattha vāsaṃ upagañchiṃ, gaṅgākūle manorame.

गंगा नदीच्या काठावर असलेल्या एका सुंदर, रमणीय, निर्जन आणि मानवरहित अशा मनमोहक प्रदेशात मी निवास करत असे.

50.

५०.

‘‘Atha upari gaṅgāya, dhanikehi paripīḷito;

Puriso gaṅgāya papati, ‘jīvāmi vā marāmi vā’.

त्या वेळी, गंगेच्या वरच्या भागात राहणारा एक माणूस सावकारांच्या त्रासाला कंटाळून, 'मी जगलो काय किंवा मेलो काय' असा विचार करून गंगेच्या वेगवान प्रवाहात उडी घेता झाला.

51.

५१.

‘‘Rattindivaṃ so gaṅgāya, vuyhamāno mahodake;

Ravanto karuṇaṃ ravaṃ, majjhe gaṅgāya gacchati.

तो माणूस गंगेच्या अथांग पाण्यात रात्रंदिवस वाहत जात होता आणि अत्यंत केविलवाणा आक्रोश करत गंगेच्या प्रवाहाच्या मध्यभागातून वाहून चालला होता.

52.

५२.

‘‘Tassāhaṃ saddaṃ sutvāna, karuṇaṃ paridevato;

Gaṅgāya tīre ṭhatvāna, apucchiṃ ‘kosi tvaṃ naro’.

त्याचा तो केविलवाणा आक्रोश ऐकून मी गंगेच्या काठावर उभा राहिलो आणि त्याला विचारले, 'हे मानवा, तू कोण आहेस?'

53.

५३.

‘‘So me puṭṭho ca byākāsi, attano karaṇaṃ tadā;

‘Dhanikehi bhīto tasito, pakkhandohaṃ mahānadiṃ’.

मी विचारल्यावर त्याने आपली हकीकत सांगितली, 'मी सावकारांच्या भीतीने आणि दहशतीने घाबरून या मोठ्या नदीत उडी घेतली.'

54.

५४.

‘‘Tassa katvāna kāruññaṃ, cajitvā mama jīvitaṃ;

Pavisitvā nīhariṃ tassa, andhakāramhi rattiyā.

त्याच्याबद्दल करुणा वाटल्यामुळे, मी माझ्या प्राणांची पर्वा न करता, रात्रीच्या काळोखात नदीत प्रवेश केला आणि त्याला सुखरूप बाहेर काढले.

55.

५५.

‘‘Assatthakālamaññāya, tassāhaṃ idamabraviṃ;

‘Ekaṃ taṃ varaṃ yācāmi, mā maṃ kassaci pāvada’.

त्या मनुष्याला विश्रांती मिळाल्याचे (तो सावरल्याचे) जाणून मी त्याला असे म्हणालो, 'मी तुझ्याकडे एकच वर मागतो, माझ्याविषयी कोणालाही काही सांगू नकोस.'

56.

५६.

‘‘Nagaraṃ [Pg.404] gantvāna ācikkhi, pucchito dhanahetuko;

Rājānaṃ so gahetvāna, upagañchi mamantikaṃ.

तो मनुष्य नगरात गेला आणि राजाने विचारले असता, धनाच्या लोभाने त्याने (माझ्याबद्दल) सांगितले. तो राजाला सोबत घेऊन माझ्यापाशी आला.

57.

५७.

‘‘Yāvatā karaṇaṃ sabbaṃ, rañño ārocitaṃ mayā;

Rājā sutvāna vacanaṃ, usuṃ tassa pakappayi;

‘Idheva ghātayissāmi, mittadubbhiṃ anāriyaṃ’.

मी राजाला घडलेला सर्व वृत्तांत सांगितला. ते ऐकून राजाने त्या कृतघ्न माणसाला मारण्यासाठी धनुष्यावर बाण चढवला आणि म्हणाला, 'मित्राचा द्रोह करणाऱ्या या अनार्य (दुष्ट) माणसाला मी येथेच ठार मारीन.'

58.

५८.

‘‘Tamahaṃ anurakkhanto, nimminiṃ mama attanā;

‘Tiṭṭhateso mahārāja, kāmakāro bhavāmi te’.

त्याचे रक्षण करू इच्छिणाऱ्या मी स्वतःला त्याच्या बदल्यात सादर केले आणि म्हणालो, 'हे महाराज! हा मनुष्य जिवंत राहू द्या, मी स्वतः आपल्या इच्छेनुसार वागण्यास तयार आहे (आपण माझ्याशी हवे तसे वागा).'

59.

५९.

‘‘Anurakkhiṃ mama sīlaṃ, nārakkhiṃ mama jīvitaṃ;

Sīlavā hi tadā āsiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā’’ti.

मी माझ्या शीलचे रक्षण केले, पण स्वतःच्या प्राणांचे रक्षण केले नाही. केवळ बोधीच्या (संबोधीच्या) प्राप्तीसाठीच मी तेव्हा शीलवान राहिलो.

Rururājacariyaṃ chaṭṭhaṃ.

सहावे रुरुराजचरिया (रुरु मृगराजाचे आचरण) समाप्त झाले.

7. Mātaṅgacariyā

७. मातंगचरिया (मातंग ऋषींचे आचरण)

60.

६०.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, jaṭilo uggatāpano;

Mātaṅgo nāma nāmena, sīlavā susamāhito.

पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी तीव्र तपश्चर्या करणारा, शीलवान आणि सुसमाहित (एकाग्रचित्त) असलेला 'मातंग' नावाचा जटाधारी ऋषी होतो.

61.

६१.

‘‘Ahañca brāhmaṇo eko, gaṅgākūle vasāmubho;

Ahaṃ vasāmi upari, heṭṭhā vasati brāhmaṇo.

मी आणि एक ब्राह्मण, आम्ही दोघे गंगा नदीच्या तीरावर राहत होतो. मी प्रवाहाच्या वरच्या बाजूला राहत होतो आणि तो ब्राह्मण प्रवाहाच्या खालच्या बाजूला राहत होता.

62.

६२.

‘‘Vicaranto anukūlamhi, uddhaṃ me assamaddasa;

Tattha maṃ paribhāsetvā, abhisapi muddhaphālanaṃ.

नदीच्या काठाने फिरत असताना त्याने प्रवाहाच्या वरच्या बाजूला असलेला माझा आश्रम पाहिला. तिथे त्याने माझी निर्भत्सना केली आणि माझे मस्तक फुटून जावे असा शाप दिला.

63.

६३.

‘‘Yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, yadi sīlaṃ na gopaye;

Oloketvānahaṃ tassa, kareyyaṃ chārikaṃ viya.

जर मी त्याच्यावर क्रुद्ध झालो असतो आणि जर मी माझ्या शीलचे रक्षण केले नसते, तर केवळ त्याच्याकडे पाहूनच मी त्याला राखेसारखे (भस्म) करून टाकले असते.

64.

६४.

‘‘Yaṃ so tadā maṃ abhisapi, kupito duṭṭhamānaso;

Tasseva matthake nipati, yogena taṃ pamocayiṃ.

क्रुद्ध आणि दुष्ट बुद्धीने त्याने मला जो शाप दिला होता, तो त्याच्याच डोक्यावर कोसळणार होता; परंतु मी माझ्या तपोबलाने (प्रयत्नाने) त्याला त्या संकटातून मुक्त केले.

65.

६५.

‘‘Anurakkhiṃ mama sīlaṃ, nārakkhiṃ mama jīvitaṃ;

Sīlavā hi tadā āsiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā’’ti.

मी माझ्या शीलचे रक्षण केले, पण स्वतःच्या प्राणांचे रक्षण केले नाही. केवळ बोधीच्या प्राप्तीसाठीच मी तेव्हा शीलवान राहिलो.

Mātaṅgacariyaṃ sattamaṃ.

सातवे मातंगचरिया समाप्त झाले.

8. Dhammadevaputtacariyā

८. धम्मदेवपुत्तचरिया (धम्म देवपुत्राचे आचरण)

66.

६६.

‘‘Punāparaṃ [Pg.405] yadā homi, mahāpakkho mahiddhiko;

Dhammo nāma mahāyakkho, sabbalokānukampako.

पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी मोठा परिवार असलेला, महान ऋद्धींनी (शक्तींनी) युक्त आणि सर्व जगावर अनुकंपा करणारा 'धम्म' नावाचा महान यक्ष (देवपुत्र) होतो.

67.

६७.

‘‘Dasakusalakammapathe, samādapento mahājanaṃ;

Carāmi gāmanigamaṃ, samitto saparijjano.

लोकांना दहा कुशल कर्मपथांचे (सदाचाराचे) आचरण करण्यास प्रवृत्त करत, मी माझ्या मित्रांसह आणि परिवारासह गावोगावी व नगरांमध्ये फिरत असे.

68.

६८.

‘‘Pāpo kadariyo yakkho, dīpento dasa pāpake;

Sopettha mahiyā carati, samitto saparijjano.

तेव्हा एक पापी आणि कंजूष (अधम्म नावाचा) यक्ष होता. तो देखील या पृथ्वीवर लोकांना दहा अकुशल कर्मपथांचा उपदेश करत आपल्या मित्रांसह आणि परिवारासह फिरत असे.

69.

६९.

‘‘Dhammavādī adhammo ca, ubho paccanikā mayaṃ;

Dhure dhuraṃ ghaṭṭayantā, samimhā paṭipathe ubho.

धर्माचा पुरस्कार करणारा मी आणि अधर्माचा पुरस्कार करणारा तो, आम्ही दोघे एकमेकांच्या पूर्णपणे विरुद्ध होतो. आमचे रथ समोरासमोर आले आणि रथाचे कणाशी कणा घासले जाऊन आम्ही दोघे एकाच मार्गावर समोरासमोर भेटलो.

70.

७०.

‘‘Kalaho vattatī bhesmā, kalyāṇapāpakassa ca;

Maggā okkamanatthāya, mahāyuddho upaṭṭhito.

कल्याणकारी (धम्म) आणि पापी (अधम्म) यांच्यात मार्ग सोडण्यावरून भयंकर वाद सुरू झाला आणि महायुद्धाची परिस्थिती निर्माण झाली.

71.

७१.

‘‘Yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ, yadi bhinde tapoguṇaṃ;

Sahaparijanaṃ tassa, rajabhūtaṃ kareyyahaṃ.

जर मी त्याच्यावर क्रुद्ध झालो असतो किंवा माझ्या तपो गुणाचा (शीलचा) भंग केला असता, तर मी त्याला त्याच्या संपूर्ण परिवारासह धुळीत (राखेत) मिळवून दिले असते.

72.

७२.

‘‘Apicāhaṃ sīlarakkhāya, nibbāpetvāna mānasaṃ;

Saha janenokkamitvā, pathaṃ pāpassa dāsahaṃ.

परंतु शील रक्षणासाठी मी माझ्या मनातील क्रोधाला शांत केले आणि माझ्या लोकांसह बाजूला सरकून त्या पापी यक्षाला मार्ग दिला.

73.

७३.

‘‘Saha pathato okkante, katvā cittassa nibbutiṃ;

Vivaraṃ adāsi pathavī, pāpayakkhassa tāvade’’ti.

मनाला शांत करून मी मार्गावरून बाजूला सरकलो, त्याच क्षणी पृथ्वीने त्या पापी यक्षाला गिळंकृत करण्यासाठी मार्ग (विवर) दिला.

Dhammadevaputtacariyaṃ aṭṭhamaṃ.

आठवे धम्मदेवपुत्तचरिया समाप्त झाले.

9. Alīnasattucariyā

९. अलीनसत्तूचरिया (अलीनसत्तू राजपुत्राचे आचरण)

74.

७४.

‘‘Pañcālaraṭṭhe nagaravare, kapilāyaṃ puruttame;

Rājā jayaddiso nāma, sīlaguṇamupāgato.

पंचाल देशातील कपिल नावाच्या श्रेष्ठ नगरात शील गुणांनी संपन्न असलेला 'जयद्दis' नावाचा राजा होता.

75.

७५.

‘‘Tassa rañño ahaṃ putto, sutadhammo susīlavā;

Alīnasatto guṇavā, anurakkhaparijano sadā.

मी त्या राजाचा पुत्र होतो. मी बहुश्रुत (सद्धम्माचे श्रवण केलेला), सुशील, गुणवान आणि नेहमी आपल्या प्रजेचे व परिवाराचे रक्षण करणारा होतो; माझे नाव 'अलीनसत्तू' होते.

76.

७६.

‘‘Pitā me migavaṃ gantvā, porisādaṃ upāgami;

So me pitumaggahesi, ‘bhakkhosi mama mā cali’.

माझे पिता शिकारीसाठी वनात गेले असता नरभक्षक पोरीसाद (माणसे खाणारा) याच्या तावडीत सापडले. त्याने माझ्या पित्याला पकडले आणि म्हटले, 'तू माझे भक्ष्य आहेस, हलचाल करू नकोस.'

77.

७७.

‘‘Tassa [Pg.406] taṃ vacanaṃ sutvā, bhīto tasitavedhito;

Ūrukkhambho ahu tassa, disvāna porisādakaṃ.

त्याचे ते बोलणे ऐकून माझे पिता अत्यंत भयभीत व थरथर कापू लागले. त्या नरभक्षकाला पाहून भीतीमुळे त्यांच्या मांड्या जकडून गेल्या (ते स्तब्ध झाले).

78.

७८.

‘‘Migavaṃ gahetvā muñcassu, katvā āgamanaṃ puna;

Brāhmaṇassa dhanaṃ datvā, pitā āmantayī mamaṃ.

'मी शिकार केलेले हरीण घेऊन मला सोडून दे, मी पुन्हा परत येईन' असा करार करून आणि (नगरात) एका ब्राह्मणाला धन देऊन, माझ्या पित्याने मला बोलावले.

79.

७९.

‘‘‘Rajjaṃ putta paṭipajja, mā pamajji puraṃ idaṃ;

Kataṃ me porisādena, mama āgamanaṃ puna’.

ते म्हणाले, 'हे पुत्रा! तू राज्याचा कारभार सांभाळ, या नगराचे रक्षण करण्यात आळस करू नकोस. मी त्या नरभक्षकाला पुन्हा परत येण्याचे वचन दिले आहे.'

80.

८०.

‘‘Mātāpitū ca vanditvā, nimminitvāna attanā;

Nikkhipitvā dhanuṃ khaggaṃ, porisādaṃ upāgamiṃ.

मी माता-पित्यांच्या चरणी वंदन केले आणि स्वतःला पित्यांच्या बदल्यात समर्पित करण्याचे ठरवून, धनुष्य व तलवार खाली ठेवून मी त्या नरभक्षकाकडे गेलो.

81.

८१.

‘‘Sasatthahatthūpagataṃ, kadāci so tasissati;

Tena bhijjissati sīlaṃ, parittāsaṃ kate mayi.

जर मी हातात शस्त्रे घेऊन गेलो, तर कदाचित तो घाबरेल. माझ्यामुळे इतरांना भीती वाटली, तर त्यामुळे माझ्या शीलचा भंग होईल.

82.

८२.

‘‘Sīlakhaṇḍabhayā mayhaṃ, tassa dessaṃ na byāhariṃ;

Mettacitto hitavādī, idaṃ vacanamabraviṃ.

माझ्या शीलचा भंग होईल या भीतीने मी त्याला कोणतेही अप्रिय शब्द बोललो नाही. मैत्रीपूर्ण चित्ताने आणि त्याचे हित चिंतत मी त्याला असे म्हणालो:

83.

८३.

‘‘‘Ujjālehi mahāaggiṃ, papatissāmi rukkhato;

Tvaṃ pakkakālamaññāya, bhakkhaya maṃ pitāmaha’.

'हे आजोबा (नरभक्षक)! आपण मोठी चिता पेटवा, मी या झाडावरून खाली उडी घेईन. जेव्हा माझे शरीर नीट शिजेल, तेव्हा आपण मला खावे.'

84.

८४.

‘‘Iti sīlavataṃ hetu, nārakkhiṃ mama jīvitaṃ;

Pabbājesiṃ cahaṃ tassa, sadā pāṇātipātika’’nti.

अशा प्रकारे, शीलवंतांच्या (माता-पित्यांच्या) रक्षणासाठी मी माझ्या प्राणांची पर्वा केली नाही. मी त्या नरभक्षकाला प्राणिहिंसेचा (पाणातिपाताचा) कायमचा त्याग करायला लावून प्रव्रज्या दिली (दीक्षा दिली).

Alīnasattucariyaṃ navamaṃ.

नवे अलीनसत्तूचरिया समाप्त झाले.

10. Saṅkhapālacariyā

१०. संखपालचरिया (संखपाल नागराजाचे आचरण)

85.

८५.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, saṅkhapālo mahiddhiko;

Dāṭhāvudho ghoraviso, dvijivho uragādhibhū.

पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी महान ऋद्धींनी (शक्तींनी) युक्त, तीक्ष्ण सुळे हेच शस्त्र असलेला, भयंकर विषारी, दुहेरी जीभ असलेला आणि नागांचा अधिपती 'संखपाल' नावाचा नागराज होतो.

86.

८६.

‘‘Catuppathe mahāmagge, nānājanasamākule;

Caturo aṅge adhiṭṭhāya, tattha vāsamakappayiṃ.

विविध लोकांची वर्दळ असलेल्या एका मोठ्या चौकात (चार रस्त्यांच्या संगमावर) मी चार अंगांचे (उपोसथाचे) अधिष्ठान करून तिथे उपोसथ व्रत पाळत राहत असे.

87.

८७.

‘‘Chaviyā cammena maṃsena, nahāruaṭṭhikehi vā;

Yassa etena karaṇīyaṃ, dinnaṃyeva harātu so.

“ज्या कोणाला बाह्य त्वचा, जाड त्वचा, मांस, किंवा शिरा आणि हाडे यांच्याशी काही कार्य असेल, त्याने ते घेऊन जावे; मी ते आधीच दान केले आहे.”

88.

८८.

‘‘Addasaṃsu [Pg.407] bhojaputtā, kharā luddā akāruṇā;

Upagañchuṃ mamaṃ tattha, daṇḍamuggarapāṇino.

“त्या वेळी, क्रूर, हिंसक आणि निर्दयी अशा व्याधांनी मला पाहिले. मला पाहून, हातात काठ्या आणि सोटे घेऊन ते माझ्याकडे चालून आले.”

89.

८९.

‘‘Nāsāya vinivijjhitvā, naṅguṭṭhe piṭṭhikaṇṭake;

Kāje āropayitvāna, bhojaputtā hariṃsu maṃ.

“त्या व्याधांनी माझ्या नाकात, शेपटीत आणि पाठीच्या कण्यात छिद्र पाडले आणि मला कावडीला टांगून ते मला घेऊन गेले.”

90.

९०.

‘‘Sasāgarantaṃ pathaviṃ, sakānanaṃ sapabbataṃ;

Icchamāno cahaṃ tattha, nāsāvātena jhāpaye.

“त्या वेळी, जर माझी इच्छा असती, तर मी माझ्या श्वासाच्या झोताने महासागरांच्या सीमांपर्यंतची ही संपूर्ण पृथ्वी, तिच्या वनांसह आणि पर्वतांसह भस्म करून टाकली असती.”

91.

९१.

‘‘Sūlehi vinivijjhante, koṭṭayantepi sattibhi;

Bhojaputte na kuppāmi, esā me sīlapāramī’’ti.

“जरी ते व्याध मला सुळांनी टोचत होते आणि भाल्यांनी प्रहार करत होते, तरीही मी त्यांच्यावर क्रोधित झालो नाही. हीच माझी शीलपारमिता होय.”

Saṅkhapālacariyaṃ dasamaṃ.

दहावे संखपालचरियं समाप्त.

Hatthināgavaggo dutiyo.

दुसरा हत्थिनाग वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) -

Hatthināgo bhūridatto, campeyyo bodhi mahiṃso;

Ruru mātaṅgo dhammo ca, atrajo ca jayaddiso.

हत्थिनाग (महासीलव हत्ती), भूरिदत्त, चम्पेय्य, (चुल)बोधी, महिस (म्हैसराज), रुरु (हरिणराज), मातंग, धम्म आणि जयद्दिस राजाचा पुत्र (अळिनसत्तू).

Ete nava sīlabalā, parikkhārā padesikā;

Jīvitaṃ parirakkhitvā, sīlāni anurakkhisaṃ.

हे नऊ चरित्र शीलाच्या बळावर आधारलेले आहेत, ते शीलाचे साहाय्यक आणि आंशिक (प्रदेशिक) आहेत; कारण त्यांनी स्वतःच्या प्राणांचे रक्षण करत शीलाचे पालन केले.

Saṅkhapālassa me sato, sabbakālampi jīvitaṃ;

Yassa kassaci niyyattaṃ, tasmā sā sīlapāramīti.

परंतु संखपाल असताना मी माझे प्राण सर्वकाळ कोणालाही समर्पित करण्यास तयार होतो; म्हणूनच ती माझी शीलपारमिता ठरली.

Sīlapāraminiddeso niṭṭhito.

शीलपारमिता निर्देश समाप्त.

3. Yudhañjayavaggo

३. युधंजय वर्ग

1. Yudhañjayacariyā

१. युधंजयचरिया (युधंजय चरित्र)

1.

१.

‘‘Yadāhaṃ [Pg.408] amitayaso, rājaputto yudhañjayo;

Ussāvabinduṃ sūriyātape, patitaṃ disvāna saṃvijiṃ.

“जेव्हा मी अपार कीर्ती असलेला युधंजय नावाचा राजकुमार होतो, तेव्हा सूर्याच्या उष्णतेमुळे दवबिंदू नष्ट होताना पाहून मला तीव्र संवेग (वैराग्य) प्राप्त झाला.”

2.

२.

‘‘Taññevādhipatiṃ katvā, saṃvegamanubrūhayiṃ;

Mātāpitū ca vanditvā, pabbajjamanuyācahaṃ.

“त्याच दवबिंदूच्या अनित्यतेला मुख्य आलंबन बनवून मी माझ्या संवेगाला वारंवार वाढवले. नंतर माता-पित्यांच्या चरणी वंदन करून मी त्यांच्याकडे प्रव्रज्येची याचना केली.”

3.

३.

‘‘Yācanti maṃ pañjalikā, sanegamā saraṭṭhakā;

‘Ajjeva putta paṭipajja, iddhaṃ phītaṃ mahāmahiṃ’.

“नगरातील आणि राज्यातील सर्व लोकांनी हात जोडून मला विनवणी केली. तसेच पित्यानेही मला विनंती केली की, ‘हे पुत्रा! आजच तू या समृद्ध आणि विशाल पृथ्वीचे राज्य स्वीकार.’”

4.

४.

‘‘Sarājake sahorodhe, sanegame saraṭṭhake;

Karuṇaṃ paridevante, anapekkhova pariccajiṃ.

“राजा, अंतःपुरातील स्त्रिया, नगरातील आणि राज्यातील सर्व लोक अत्यंत करुणपणे विलाप करत असताना, मी कोणत्याही आसक्तीशिवाय त्या सर्वांचा त्याग केला.”

5.

५.

‘‘Kevalaṃ pathaviṃ rajjaṃ, ñātiparijanaṃ yasaṃ;

Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.

“केवळ बोधीच्या प्राप्तीसाठी मी संपूर्ण पृथ्वी, राज्य, नातेवाईक, सेवक आणि कीर्ती यांचा त्याग करताना मनात कोणताही संकोच किंवा पश्चात्ताप ठेवला नाही.”

6.

६.

‘‘Mātāpitā na me dessā, napi me dessaṃ mahāyasaṃ;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā rajjaṃ pariccaji’’nti.

“मला माझे माता-पिता अप्रिय होते असे नाही, किंवा मला हे महान राज्य आणि वैभव अप्रिय होते असेही नाही; परंतु मला सर्वज्ञता अधिक प्रिय होती, म्हणूनच मी राज्याचा त्याग केला.”

Yudhañjayacariyaṃ paṭhamaṃ.

पहिले युधंजयचरियं समाप्त.

2. Somanassacariyā

२. सोमनस्सचरिया (सोमनस्स चरित्र)

7.

७.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, indapatthe puruttame;

Kāmito dayito putto, somanassoti vissuto.

“पुन्हा एकदा, जेव्हा मी श्रेष्ठ अशा इंद्रप्रस्थ नगरात माता-पित्यांचा अत्यंत लाडका आणि प्रिय पुत्र म्हणून जन्मलो, तेव्हा मी ‘सोमनस्स’ या नावाने प्रसिद्ध होतो.”

8.

८.

‘‘Sīlavā guṇasampanno, kalyāṇapaṭibhānavā;

Vuḍḍhāpacāyī hirīmā, saṅgahesu ca kovido.

“मी शीलवान, सद्गुणांनी संपन्न, कुशाग्र बुद्धिमत्ता असलेला, वृद्धांचा आदर करणारा, लज्जा बाळगणारा आणि चार संग्रहवस्तूंमध्ये निपुण असा राजकुमार होतो.”

9.

९.

‘‘Tassa rañño patikaro, ahosi kuhakatāpaso;

Ārāmaṃ mālāvacchañca, ropayitvāna jīvati.

“त्या राजाचा एक विश्वासू पण ढोंगी तपस्वी सल्लागार होता. तो बागा आणि फुलांची झाडे लावून, त्यापासून मिळणाऱ्या उत्पन्नावर आपली उपजीविका करत असे.”

10.

१०.

‘‘Tamahaṃ disvāna kuhakaṃ, thusarāsiṃva ataṇḍulaṃ;

Dumaṃva anto susiraṃ, kadaliṃva asārakaṃ.

“तांदूळ नसलेल्या भुशाच्या ढिगाऱ्यासारख्या, आतून पोखरलेल्या झाडासारख्या आणि गाभा नसलेल्या केळीच्या खांबासारख्या निरर्थक असलेल्या त्या ढोंगी तपस्व्याला पाहून मी विचार केला -”

11.

११.

‘‘Natthimassa [Pg.409] sataṃ dhammo, sāmaññāpagato ayaṃ;

Hirīsukkadhammajahito, jīvitavuttikāraṇā.

“‘या ढोंगी माणसाकडे सतांचा धर्म (सत्पुरुषांचा धर्म) नाही. हा श्रमणत्वापासून भ्रष्ट झाला आहे. केवळ उपजीविकेसाठी त्याने लाज आणि नैतिक शुद्धता सोडून दिली आहे आणि तो तपस्व्याचा वेष धारण करून फिरत आहे.’”

12.

१२.

‘‘Kupito ahu paccanto, aṭavīhi parantihi;

Taṃ nisedhetuṃ gacchanto, anusāsi pitā mamaṃ.

“त्या वेळी, जंगलातील दरोडेखोरांनी आणि सीमावर्ती शत्रूंनी राज्याच्या सरहद्दीवर बंड करून धुमाकूळ घातला. त्या बंडाचा बीमोड करण्यासाठी जाताना माझ्या पित्याने मला उपदेश केला:”

13.

१३.

‘‘‘Mā pamajji tuvaṃ tāta, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;

Yadicchakaṃ pavattehi, sabbakāmadado hi so’.

“‘हे वत्सा! तू त्या तीव्र तपश्चर्या करणाऱ्या जटाधारी तपस्व्याची सेवा करण्यास विसरू नकोस. त्याला जे काही हवे असेल ते पुरव, कारण तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.’”

14.

१४.

‘‘Tamahaṃ gantvānupaṭṭhānaṃ, idaṃ vacanamabraviṃ;

‘Kacci te gahapati kusalaṃ, kiṃ vā te āharīyatu’.

“मी त्याच्या सेवेसाठी तिथे गेलो आणि त्याला म्हणालो, ‘हे गृहपती! सर्व काही ठीक आहे ना? तुमच्यासाठी काय आणायचे आहे?’”

15.

१५.

‘‘Tena so kupito āsi, kuhako mānanissito;

‘Ghātāpemi tuvaṃ ajja, raṭṭhā pabbājayāmi vā’.

“त्यामुळे तो गर्विष्ठ आणि ढोंगी तपस्वी अत्यंत क्रोधित झाला आणि म्हणाला, ‘आज मी तुला ठार मारीन किंवा या राज्यातून हाकलून देईन!’”

16.

१६.

‘‘Nisedhayitvā paccantaṃ, rājā kuhakamabravi;

‘Kacci te bhante khamanīyaṃ, sammāno te pavattito’.

“सीमावर्ती बंड शमवून परत आल्यावर, राजाने त्या ढोंगी तपस्व्याला विचारले, ‘भन्ते! सर्व काही ठीक आहे ना? माझ्या पुत्राने तुमचा योग्य आदर केला ना?’”

17.

१७.

‘‘Tassa ācikkhatī pāpo, kumāro yathā nāsiyo;

Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, āṇāpesi mahīpati.

“त्या दुष्ट तपस्व्याने राजाला अशा प्रकारे खोटे सांगितले की ज्यामुळे राजकुमाराला मृत्यूदंडाची शिक्षा होईल. त्याचे ते बोलणे ऐकून राजाने आज्ञा दिली:”

18.

१८.

‘‘‘Sīsaṃ tattheva chinditvā, katvāna catukhaṇḍikaṃ;

Rathiyā rathiyaṃ dassetha, sā gati jaṭilahīḷitā’.

“‘त्याचे मस्तक तिथेच धडावेगळे करा, त्याच्या शरीराचे चार तुकडे करा आणि ते प्रत्येक चौकाचौकात फिरवून लोकांना दाखवा. जटाधारी तपस्व्याचा अपमान करणाऱ्याची अशीच गती होते!’”

19.

१९.

‘‘Tattha kāraṇikā gantvā, caṇḍā luddā akāruṇā;

Mātuaṅke nisinnassa, ākaḍḍhitvā nayanti maṃ.

“त्यानंतर, क्रूर, हिंसक आणि निर्दयी जल्लाद तिथे आले आणि मी माझ्या मातेच्या कुशीत बसलो असताना त्यांनी मला तिथून ओढून नेले.”

20.

२०.

‘‘Tesāhaṃ evamavacaṃ, bandhataṃ gāḷhabandhanaṃ;

‘Rañño dassetha maṃ khippaṃ, rājakiriyāni atthi me’.

“मला घट्ट दोरांनी बांधणाऱ्या त्या जल्लादांना मी म्हणालो, ‘मला त्वरित राजासमोर हजर करा, माझे राजाशी काही महत्त्वाचे काम आहे.’”

21.

२१.

‘‘Te maṃ rañño dassayiṃsu, pāpassa pāpasevino;

Disvāna taṃ saññāpesiṃ, mamañca vasamānayiṃ.

“त्यांनी मला त्या दुष्ट तपस्व्याच्या आहारी गेलेल्या राजासमोर उभे केले. राजाला पाहताच मी त्याला सर्व सत्य परिस्थिती समजावून सांगितली आणि त्याला माझ्या मताशी सहमत केले.”

22.

२२.

‘‘So maṃ tattha khamāpesi, mahārajjamadāsi me;

Sohaṃ tamaṃ dālayitvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

“त्यानंतर राजाने माझी क्षमा मागितली आणि मला ते विशाल राज्य सोपवले. परंतु मी अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करून गृहत्याग केला आणि प्रव्रज्या घेतली.”

23.

२३.

‘‘Na me dessaṃ mahārajjaṃ, kāmabhogo na dessiyo;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā rajjaṃ pariccaji’’nti.

“मला ते महान राज्य अप्रिय होते असे नाही, किंवा कामभोगांचा उपभोग घेणे अप्रिय होते असेही नाही; परंतु मला सर्वज्ञता अधिक प्रिय होती, म्हणूनच मी राज्याचा त्याग केला.”

Somanassacariyaṃ dutiyaṃ.

दुसरे सोमनस्सचरियं समाप्त.

3. Ayogharacariyā

३. अयोघरचरिया

24.

२४.

‘‘Punāparaṃ [Pg.410] yadā homi, kāsirājassa atrajo;

Ayogharamhi saṃvaḍḍho, nāmenāsi ayogharo.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी कासिराजाचा औरस पुत्र होतो, तेव्हा लोखंडाच्या महालात (अयोघरात) वाढल्यामुळे माझे नाव 'अयोघर' असे होते.

25.

२५.

‘‘Dukkhena jīvito laddho, saṃpīḷe patiposito;

Ajjeva putta paṭipajja, kevalaṃ vasudhaṃ imaṃ.

मी मोठ्या कष्टाने जीवन प्राप्त केले आणि अरुंद लोखंडी घरात माझे संगोपन झाले. (तेव्हा राजा म्हणाला-) 'हे पुत्रा! आजच तू या संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य स्वीकार.'

26.

२६.

‘‘Saraṭṭhakaṃ sanigamaṃ, sajanaṃ vanditva khattiyaṃ;

Añjaliṃ paggahetvāna, idaṃ vacanamabraviṃ.

राष्ट्रासह, नगरांसह आणि लोकांसह असलेल्या त्या क्षत्रिय राजाला वंदन करून आणि हात जोडून मी हे वचन बोललो:

27.

२७.

‘‘‘Ye keci mahiyā sattā, hīnamukkaṭṭhamajjhimā;

Nirārakkhā sake gehe, vaḍḍhanti sakañātibhi.

या पृथ्वीवरील जे कोणी कनिष्ठ, मध्यम किंवा श्रेष्ठ प्राणी आहेत, ते कोणत्याही विशेष संरक्षणाशिवाय आपापल्या घरी आपल्या नातेवाईकांसह वाढतात.

28.

२८.

‘‘‘Idaṃ loke uttariyaṃ, saṃpīḷe mama posanaṃ;

Ayogharamhi saṃvaḍḍho, appabhe candasūriye.

परंतु माझे हे संगोपन जगात अत्यंत विलक्षण होते. चंद्र आणि सूर्याचा प्रकाशही न पोहोचणाऱ्या अरुंद लोखंडी घरात मी वाढलो.

29.

२९.

‘‘‘Pūtikuṇapasampuṇṇā, muccitvā mātu kucchito;

Tato ghoratare dukkhe, puna pakkhittayoghare.

दुर्गंधीयुक्त अशुद्धतेने भरलेल्या मातेच्या उदरातून मुक्त झाल्यावर, मी पुन्हा त्याहूनही अधिक भयानक अशा दुःखद लोखंडी घरात कोंडला गेलो.

30.

३०.

‘‘‘Yadihaṃ tādisaṃ patvā, dukkhaṃ paramadāruṇaṃ;

Rajjesu yadi rajjāmi, pāpānaṃ uttamo siyaṃ.

अशा अत्यंत दारुण दुःखाचा अनुभव घेऊनही जर मी राजवैभवात रममाण झालो, तर मी पापी लोकांमध्ये सर्वात श्रेष्ठ ठरेन.

31.

३१.

‘‘‘Ukkaṇṭhitomhi kāyena, rajjenamhi anatthiko;

Nibbutiṃ pariyesissaṃ, yattha maṃ maccu na maddiye’.

मी या शरीराला कंटाळलो आहे, मला राज्याची कोणतीही इच्छा नाही. मी त्या निर्वाणाचा शोध घेईन, जिथे मृत्यू मला त्रास देऊ शकणार नाही.

32.

३२.

‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, viravante mahājane;

Nāgova bandhanaṃ chetvā, pāvisiṃ kānanaṃ vanaṃ.

असा विचार करून, सर्व लोक आक्रोश करत असताना, साखळदंड तोडणाऱ्या हत्तीप्रमाणे मी सर्व बंधने तोडून घनदाट अरण्यात निघून गेलो.

33.

३३.

‘‘Mātāpitā na me dessā, napi me dessaṃ mahāyasaṃ;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā rajjaṃ pariccaji’’nti.

मला माझे माता-पिता अप्रिय नव्हते, तसेच मला हे मोठे ऐश्वर्यही अप्रिय नव्हते. परंतु मला सर्वज्ञता अधिक प्रिय होती, म्हणूनच मी राज्याचा त्याग केला.

Ayogharacariyaṃ tatiyaṃ.

अयोघरचरिया तिसरी समाप्त.

4. Bhisacariyā

४. भिसचरिया

34.

३४.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, kāsīnaṃ puravaruttame;

Bhaginī ca bhātaro satta, nibbattā sotthiye kule.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी कासि देशातील वाराणसी या श्रेष्ठ नगरात जन्मलो होतो, तेव्हा माझी एक बहीण आणि सात भाऊ आम्ही सर्वजण एका प्रतिष्ठित ब्राह्मण कुळात जन्मलो होतो.

35.

३५.

‘‘Etesaṃ [Pg.411] pubbajo āsiṃ, hirīsukkamupāgato;

Bhavaṃ disvāna bhayato, nekkhammābhirato ahaṃ.

त्यांच्यामध्ये मी सर्वात मोठा भाऊ होतो, आणि मी शुद्ध लज्जेने युक्त होतो. संसाराला भयावह पाहून मी नैष्क्रम्यात रममाण झालो होतो.

36.

३६.

‘‘Mātāpitūhi pahitā, sahāyā ekamānasā;

Kāmehi maṃ nimantenti, ‘kulavaṃsaṃ dharehi’ti.

माझ्या माता-पित्यांनी पाठवलेले आणि एकच विचार असणारे माझे मित्र मला कामभोगांचे प्रलोभन दाखवून म्हणू लागले, 'तू आपल्या कुळवंशाचे रक्षण कर.'

37.

३७.

‘‘Yaṃ tesaṃ vacanaṃ vuttaṃ, gihīdhamme sukhāvahaṃ;

Taṃ me ahosi kaṭhinaṃ, tatta phālasamaṃ viya.

गृहस्थधर्मात सुख देणारे त्यांचे ते जे बोलणे होते, ते मला तापलेल्या लोखंडी नांगराच्या फाळासारखे अत्यंत कठोर वाटले.

38.

३८.

‘‘Te maṃ tadā ukkhipantaṃ, pucchiṃsu patthitaṃ mama;

‘Kiṃ tvaṃ patthayase samma, yadi kāme na bhuñjasi’.

तेव्हा, कामभोगांचा अव्हेर करणाऱ्या मला त्यांनी माझ्या इच्छेबद्दल विचारले, 'हे मित्रा, जर तू कामभोगांचा उपभोग घेणार नाहीस, तर तुला कशाची आकांक्षा आहे?'

39.

३९.

‘‘Tesāhaṃ evamavacaṃ, atthakāmo hitesinaṃ;

‘Nāhaṃ patthemi gihībhāvaṃ, nekkhammābhirato ahaṃ’.

माझे कल्याण इच्छिणाऱ्या त्या मित्रांना मी असे म्हणालो, 'मला गृहस्थ होण्याची मुळीच इच्छा नाही, मी नैष्क्रम्यात रममाण झालो आहे.'

40.

४०.

‘‘Te mayhaṃ vacanaṃ sutvā, pitumātu ca sāvayuṃ;

Mātāpitā evamāhu, ‘sabbeva pabbajāma bho’.

माझे हे बोलणे ऐकून त्यांनी माझ्या माता-पित्यांना ते सांगितले. तेव्हा माता-पिता म्हणाले, 'अरे, मग आपण सर्वजणच प्रव्रज्या घेऊया!'

41.

४१.

‘‘Ubho mātāpitā mayhaṃ, bhaginī ca satta bhātaro;

Amitadhanaṃ chaḍḍayitvā, pāvisimhā mahāvana’’nti.

माझे माता-पिता दोघेही, माझी बहीण आणि सात भाऊ, आम्ही सर्वजण अफाट संपत्तीचा त्याग करून महाअरण्यात निघून गेलो.

Bhisacariyaṃ catutthaṃ.

भिसचरिया चौथी समाप्त.

5. Soṇapaṇḍitacariyā

५. सोणपंडितचरिया

42.

४२.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, nagare brahmavaḍḍhane;

Tattha kulavare seṭṭhe, mahāsāle ajāyahaṃ.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी ब्रह्मवर्धन नावाच्या नगरात होतो, तेव्हा तिथे मी एका अत्यंत प्रतिष्ठित, श्रीमंत आणि श्रेष्ठ महाशाल कुळात जन्मलो होतो.

43.

४३.

‘‘Tadāpi lokaṃ disvāna, andhībhūtaṃ tamotthaṭaṃ;

Cittaṃ bhavato patikuṭati, tuttavegahataṃ viya.

त्या काळीही, अज्ञानाच्या अंधकाराने वेढलेल्या या जगाला पाहून, माझे मन संसारातून परावृत्त झाले, जसे अंकुशाच्या प्रहाराने हत्ती मागे सरकतो.

44.

४४.

‘‘Disvāna vividhaṃ pāpaṃ, evaṃ cintesahaṃ tadā;

‘Kadāhaṃ gehā nikkhamma, pavisissāmi kānanaṃ’.

विविध प्रकारची पापे पाहून मी तेव्हा असा विचार केला, 'मी कधी घरातून बाहेर पडून अरण्यात प्रवेश करीन?'

45.

४५.

‘‘Tadāpi maṃ nimantesuṃ, kāmabhogehi ñātayo;

Tesampi chandamācikkhiṃ, ‘mā nimantetha tehi maṃ’.

त्या वेळीही माझ्या नातेवाईकांनी मला कामभोगांचे प्रलोभन दाखवले. मी त्यांनाही माझी इच्छा सांगून टाकली, 'मला या कामभोगांचे प्रलोभन दाखवू नका.'

46.

४६.

‘‘Yo [Pg.412] me kaniṭṭhako bhātā, nando nāmāsi paṇḍito;

Sopi maṃ anusikkhanto, pabbajjaṃ samarocayi.

माझा जो लहान भाऊ होता, ज्याचे नाव नंद होते आणि जो बुद्धिमान होता, त्यानेही माझे अनुकरण करत प्रव्रज्या घेण्याची इच्छा दर्शवली.

47.

४७.

‘‘Ahaṃ soṇo ca nando ca, ubho mātāpitā mama;

Tadāpi bhoge chaḍḍetvā, pāvisimhā mahāvana’’nti.

मी (सोण), माझा भाऊ नंद आणि आमचे माता-पिता दोघेही, आम्ही सर्वजण अफाट संपत्तीचा त्याग करून महाअरण्यात निघून गेलो.

Soṇapaṇḍitacariyaṃ pañcamaṃ.

सोणपंडितचरिया पाचवी समाप्त.

6. Temiyacariyā

६. तेमियचरिया

48.

४८.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, kāsirājassa atrajo;

Mūgapakkhoti nāmena, temiyoti vadanti maṃ.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी कासिराजाचा oras पुत्र होतो, तेव्हा लोक मला 'मूगपक्ख' किंवा 'तेमिय' या नावाने ओळखत असत.

49.

४९.

‘‘Soḷasitthisahassānaṃ, na vijjati pumo tadā ;

Ahorattānaṃ accayena, nibbatto ahamekako.

त्या काळी कासिराजाच्या सोळा हजार राण्यांना एकही पुत्र नव्हता. अनेक दिवस आणि रात्री उलटून गेल्यावर मी एकटाच जन्माला आलो.

50.

५०.

‘‘Kicchā laddhaṃ piyaṃ puttaṃ, abhijātaṃ jutindharaṃ;

Setacchattaṃ dhārayitvāna, sayane poseti maṃ pitā.

मोठ्या कष्टाने प्राप्त झालेल्या, उच्च कुळात जन्मलेल्या आणि तेजस्वी अशा मला, माझ्या प्रिय पुत्राला, माझे पिता पलंगावर श्वेतछत्र धरून माझे संगोपन करत असत.

51.

५१.

‘‘Niddāyamāno sayanavare, pabujjhitvānahaṃ tadā;

Addasaṃ paṇḍaraṃ chattaṃ, yenāhaṃ nirayaṃ gato.

त्या श्रेष्ठ पलंगावर झोपलो असताना, जेव्हा मी जागा झालो, तेव्हा मला ते श्वेतछत्र दिसले, ज्याच्या प्रभावामुळे मी पूर्वी नरकात गेलो होतो.

52.

५२.

‘‘Saha diṭṭhassa me chattaṃ, tāso uppajji bheravo;

Vinicchayaṃ samāpanno, ‘kathāhaṃ imaṃ muñcissaṃ’.

ते छत्र पाहताच माझ्या मनात तीव्र भीती आणि घबराट निर्माण झाली. मी विचार करू लागलो, 'मी या राजमहालातून कसा मुक्त होऊ?'

53.

५३.

‘‘Pubbasālohitā mayhaṃ, devatā atthakāminī;

Sā maṃ disvāna dukkhitaṃ, tīsu ṭhānesu yojayi.

माझ्या पूर्वजन्मातील नातेवाईक असणारी आणि माझे कल्याण इच्छिणारी एक देवतेने मला दुःखी पाहून मला तीन गोष्टींचे आचरण करण्याचा सल्ला दिला.

54.

५४.

‘‘‘Mā paṇḍiccayaṃ vibhāvaya, bālamato bhava sabbapāṇinaṃ;

Sabbo taṃ jano ocināyatu, evaṃ tava attho bhavissati’.

'तू तुझे शहाणपण प्रकट करू नकोस. सर्व प्राण्यांच्या दृष्टीने तू मूर्ख असल्यासारखा वाग. सर्व लोकांनी तुझा तिरस्कार करावा असे वाग, यातच तुझे कल्याण होईल.'

55.

५५.

‘‘Evaṃ vuttāyahaṃ tassā, idaṃ vacanamabraviṃ;

‘Karomi te taṃ vacanaṃ, yaṃ tvaṃ bhaṇasi devate;

तिने असे म्हटल्यावर मी तिला म्हणालो, 'हे देवते, तू जे सांगत आहेस, त्याप्रमाणे मी नक्कीच आचरण करीन.'

Atthakāmāsi me amma, hitakāmāsi devate’.

'हे देवते, तू माझी माता असल्यासारखी माझे कल्याण आणि हित इच्छिणारी आहेस.'

56.

५६.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, sāgareva thalaṃ labhiṃ;

Haṭṭho saṃviggamānaso, tayo aṅge adhiṭṭhahiṃ.

त्या देवतेचे बोलणे ऐकून, महासागरात कोरडी जमीन सापडल्याप्रमाणे, मी प्रफुल्लित आणि संवेगयुक्त मनाने तीन अंगांचे (प्रतिज्ञांचे) अधिष्ठान केले.

57.

५७.

‘‘Mūgo [Pg.413] ahosiṃ badhiro, pakkho gativivajjito;

Ete aṅge adhiṭṭhāya, vassāni soḷasaṃ vasiṃ.

मी मुका, बहिरा आणि हालचाल न करू शकणारा पांगळा झालो; या अंगांचे अधिष्ठान करून मी सोळा वर्षे राहिलो.

58.

५८.

‘‘Tato me hatthapāde ca, jivhaṃ sotañca maddiya;

Anūnataṃ me passitvā, ‘kāḷakaṇṇī’ti nindisuṃ.

त्यानंतर त्यांनी माझे हात-पाय, जीभ आणि कान दाबून पाहिले; माझ्यात कोणतीही उणीव नसल्याचे पाहून त्यांनी मला 'अलक्ष्मी' (अपशकुनी) म्हणून माझी निंदा केली.

59.

५९.

‘‘Tato jānapadā sabbe, senāpatipurohitā;

Sabbe ekamanā hutvā, chaḍḍanaṃ anumodisuṃ.

त्यानंतर सर्व देशवासीय, सेनापती आणि पुरोहित, सर्वांनी एकमत होऊन मला सोडून देण्यास संमती दिली.

60.

६०.

‘‘Sohaṃ tesaṃ matiṃ sutvā, haṭṭho saṃviggamānaso;

Yassatthāya tapociṇṇo, so me attho samijjhatha.

त्यांचा हा निर्णय ऐकून मी प्रफुल्लित आणि संवेगयुक्त झालो; ज्या हेतूसाठी मी हे तप आचरले होते, तो माझा हेतू आता पूर्ण झाला होता.

61.

६१.

‘‘Nhāpetvā anulimpitvā, veṭhetvā rājaveṭhanaṃ;

Chattena abhisiñcitvā, kāresuṃ puraṃ padakkhiṇaṃ.

मला स्नान घालून, सुगंधी उटणे लावून, डोक्यावर राजमुकुट बांधून आणि श्वेतछत्राखाली माझा राज्याभिषेक करून त्यांनी मला नगराची प्रदक्षिणा घडवून आणली.

62.

६२.

‘‘Sattāhaṃ dhārayitvāna, uggate ravimaṇḍale;

Rathena maṃ nīharitvā, sārathī vanamupāgami.

सात दिवस श्वेतछत्र धारण केल्यानंतर, सूर्योदय झाल्यावर, सारथी मला रथात बसवून जंगलाकडे घेऊन गेला.

63.

६३.

‘‘Ekokāse rathaṃ katvā, sajjassaṃ hatthamuccito ;

Sārathī khaṇatī kāsuṃ, nikhātuṃ pathaviyā mamaṃ.

उत्कृष्ट घोड्यांनी जोडलेला रथ एका निर्जन जागी उभा करून, लगाम हातातून सोडून, सारथी मला जमिनीत गाडण्यासाठी खड्डा खणू लागला.

64.

६४.

‘‘Adhiṭṭhitamadhiṭṭhānaṃ, tajjento vividhakāraṇā;

Na bhindiṃ tamadhiṭṭhānaṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.

माझ्या दृढ अधिष्ठानापासून मला विचलित करण्यासाठी त्याने विविध प्रकारे धमकावले, तरीही केवळ बोधीच्या (संबोधीच्या) प्राप्तीसाठी मी माझे ते अधिष्ठान भंग केले नाही.

65.

६५.

‘‘Mātāpitā na me dessā, attā me na ca dessiyo;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahiṃ.

मला माझे माता-पिता अप्रिय नव्हते, किंवा स्वतःचा देहही अप्रिय नव्हता; परंतु मला सर्वज्ञता (संबोधी) अत्यंत प्रिय होती, म्हणूनच मी हे व्रत धारण केले होते.

66.

६६.

‘‘Ete aṅge adhiṭṭhāya, vassāni soḷasaṃ vasiṃ;

Adhiṭṭhānena me samo natthi, esā me adhiṭṭhānapāramī’’ti.

या अंगांचे अधिष्ठान करून मी सोळा वर्षे राहिलो; अधिष्ठानामध्ये माझ्या तोडीचा कोणीही नाही, हीच माझी 'अधिष्ठान पारमिता' होय.

Temiyacariyaṃ chaṭṭhaṃ.

सहावे 'तेमिय-चरिय' (तेमिय कुमाराचे आचरण) समाप्त झाले.

7. Kapirājacariyā

७. कपिरोजचरिया (वानरराजाचे आचरण)

67.

६७.

‘‘Yadā ahaṃ kapi āsiṃ, nadīkūle darīsaye;

Pīḷito susumārena, gamanaṃ na labhāmahaṃ.

जेव्हा मी नदीकाठच्या एका पर्वतीय गुहेत वानर म्हणून राहत होतो, तेव्हा एका सुसरीने (मगरीने) त्रास दिल्यामुळे मला पलीकडे जाणे कठीण झाले होते.

68.

६८.

‘‘Yamhokāse [Pg.414] ahaṃ ṭhatvā, orā pāraṃ patāmahaṃ;

Tatthacchi sattu vadhako, kumbhīlo luddadassano.

ज्या जागेवरून मी या काठावरून पलीकडच्या काठावर उडी मारत असे, तिथे माझा शत्रू, हिंसक आणि भयानक दिसणारी सुसर दबा धरून बसली होती.

69.

६९.

‘‘So maṃ asaṃsi ‘ehī’ti, ‘ahaṃpemī’ti taṃ vatiṃ;

Tassa matthakamakkamma, parakūle patiṭṭhahiṃ.

ती सुसर मला म्हणाली, 'ये!', मी तिला म्हणालो, 'मी येत आहे.' तिच्या डोक्यावर पाय देऊन मी पलीकडच्या काठावर सुखरूप पोहोचलो.

70.

७०.

‘‘Na tassa alikaṃ bhaṇitaṃ, yathā vācaṃ akāsahaṃ;

Saccena me samo natthi, esā me saccapāramī’’ti.

मी तिच्याशी असत्य बोललो नाही, मी जसे बोललो तसेच केले. सत्यामध्ये माझ्या तोडीचा कोणीही नाही, हीच माझी 'सत्य पारमिता' होय.

Kapirājacariyaṃ sattamaṃ.

सातवे 'कपिरोजचरिय' (वानरराजाचे आचरण) समाप्त झाले.

8. Saccatāpasacariyā

८. सच्चतापसचरिया (सच्च तपस्वीचे आचरण)

71.

७१.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, tāpaso saccasavhayo;

Saccena lokaṃ pālesiṃ, samaggaṃ janamakāsaha’’nti.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी 'सच्च' नावाचा तपस्वी होतो, तेव्हा मी सत्याने जगाचे रक्षण केले आणि लोकांमध्ये सलोखा व ऐक्य निर्माण केले.

Saccatāpasacariyaṃ aṭṭhamaṃ.

आठवे 'सच्चतापसचरिय' (सच्च तपस्वीचे आचरण) समाप्त झाले.

9. Vaṭṭapotakacariyā

९. वट्टपोतकचरिया (लावपक्ष्याच्या पिल्लाचे आचरण)

72.

७२.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, magadhe vaṭṭapotako;

Ajātapakkho taruṇo, maṃsapesi kulāvake.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी मगध देशात लावपक्ष्याचे एक लहान पिल्लू होतो; माझे पंख अजून फुटले नव्हते आणि मी घरट्यात केवळ एका मांसाच्या गोळ्यासारखा होतो.

73.

७३.

‘‘Mukhatuṇḍakenāharitvā, mātā posayatī mamaṃ;

Tassā phassena jīvāmi, natthi me kāyikaṃ balaṃ.

माझी आई आपल्या चोचीने अन्न आणून माझे पालनपोषण करत असे; तिच्या स्पर्शानेच मी जिवंत होतो, कारण माझ्यात कोणतेही शारीरिक बळ नव्हते.

74.

७४.

‘‘Saṃvacchare gimhasamaye, davaḍāho padippati;

Upagacchati amhākaṃ, pāvako kaṇhavattanī.

उन्हाळ्याच्या दिवसांत जंगलात वणवा पेटला; काळा कोळसा पाडत तो वणवा आमच्या जवळ येऊ लागला.

75.

७५.

‘‘Dhamadhamā itievaṃ, saddāyanto mahāsikhī;

Anupubbena jhāpento, aggi mamamupāgami.

मोठ्या ज्वाळांसह 'धडधड' असा आवाज करत, सर्व काही भस्मसात करत तो वणवा माझ्या अगदी जवळ आला.

76.

७६.

‘‘Aggivegabhayātītā, tasitā mātāpitā mama;

Kulāvake maṃ chaḍḍetvā, attānaṃ parimocayuṃ.

वणव्याच्या वेगाला आणि भयाला घाबरून माझे माता-पिता मला घरट्यातच सोडून स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी उडून गेले.

77.

७७.

‘‘Pāde [Pg.415] pakkhe pajahāmi, natthi me kāyikaṃ balaṃ;

Sohaṃ agatiko tattha, evaṃ cintesahaṃ tadā.

मी माझे पाय आणि पंख हलवण्याचा प्रयत्न केला, पण माझ्यात शारीरिक बळ नव्हते; कुठेही जाण्यास असमर्थ असलेल्या मी तेव्हा असा विचार केला:

78.

७८.

‘‘‘Yesāhaṃ upadhāveyyaṃ, bhīto tasitavedhito;

Te maṃ ohāya pakkantā, kathaṃ me ajja kātave.

भयाने थरथरणारा मी ज्या माता-पित्यांच्या पंखांखाली आश्रय घेण्यासाठी धावलो असतो, तेच मला सोडून उडून गेले आहेत. आता आज मी काय करू?

79.

७९.

‘‘‘Atthi loke sīlaguṇo, saccaṃ soceyyanuddayā;

Tena saccena kāhāmi, saccakiriyamuttamaṃ.

या जगात शील-गुण, सत्य, पवित्रता आणि करुणा अस्तित्वात आहे. त्या सत्याच्या बळावर मी एक श्रेष्ठ 'सत्यक्रिया' (सत्याची घोषणा) करेन.

80.

८०.

‘‘‘Āvejjetvā dhammabalaṃ, saritvā pubbake jine;

Saccabalamavassāya, saccakiriyamakāsahaṃ.

धम्माच्या सामर्थ्याचे चिंतन करून, भूतकाळातील बुद्धांचे स्मरण करून आणि सत्याच्या बळाचा आश्रय घेऊन मी सत्यक्रिया केली.

81.

८१.

‘‘‘Santi pakkhā apatanā, santi pādā avañcanā;

Mātāpitā ca nikkhantā, jātaveda paṭikkama’.

माझ्याकडे पंख आहेत पण मी उडू शकत नाही; पाय आहेत पण मी चालू शकत नाही. माझे माता-पिताही मला सोडून गेले आहेत. हे वणव्या (अग्नी), तू मागे फिर!

82.

८२.

‘‘Sahasacce kate mayhaṃ, mahāpajjalito sikhī;

Vajjesi soḷasakarīsāni, udakaṃ patvā yathā sikhī;

Saccena me samo natthi, esā me saccapāramī’’ti.

मी सत्यक्रिया करताच, तो धगधगणारा वणवा सोळा करीस अंतरापर्यंतचा प्रदेश सोडून मागे फिरला, जणू काही अग्नी पाण्यात पडून विझून जावा. सत्यामध्ये माझ्या तोडीचा कोणीही नाही, हीच माझी 'सत्य पारमिता' होय.

Vaṭṭapotakacariyaṃ navamaṃ.

नवे 'वट्टपोतकचरिय' (लावपक्ष्याच्या पिल्लाचे आचरण) समाप्त झाले.

10. Maccharājacariyā

१०. मच्छराजचरिया (मत्स्यराजाचे आचरण)

83.

८३.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, maccharājā mahāsare;

Uṇhe sūriyasantāpe, sare udaka khīyatha.

पुन्हा एकदा, जेव्हा मी एका मोठ्या सरोवरात मत्स्यराज (माशांचा राजा) होतो, तेव्हा उन्हाळ्याच्या कडक उन्हामुळे सरोवरातील पाणी आटून गेले.

84.

८४.

‘‘Tato kākā ca gijjhā ca, kaṅkā kulalasenakā;

Bhakkhayanti divārattiṃ, macche upanisīdiya.

त्यामुळे कावळे, गिधाडे, बगळे, घारी आणि सशाणे चिखलावर येऊन बसले आणि रात्रंदिवस माशांना पकडून खाऊ लागले.

85.

८५.

‘‘Evaṃ cintesahaṃ tattha, saha ñātīhi pīḷito;

‘Kena nu kho upāyena, ñātī dukkhā pamocaye’.

माझ्या बांधवांसह अशा प्रकारे संकटात सापडलेल्या मी विचार केला: 'कोणत्या उपायाने मी माझ्या बांधवांना या दुःखातून मुक्त करू शकेन?'

86.

८६.

‘‘Vicintayitvā dhammatthaṃ, saccaṃ addasa passayaṃ;

Sacce ṭhatvā pamocesiṃ, ñātīnaṃ taṃ atikkhayaṃ.

धम्माच्या तत्त्वाचा विचार करून, मला सत्य हाच आमचा एकमेव आश्रय दिसला. सत्यावर अधिष्ठित राहून मी माझ्या बांधवांना त्या महाविनाशातून वाचवले.

87.

८७.

‘‘Anussaritvā sataṃ dhammaṃ, paramatthaṃ vicintayaṃ;

Akāsi saccakiriyaṃ, yaṃ loke dhuvasassataṃ.

सत्पुरुषांच्या धम्माचे स्मरण करून आणि परम सत्याचे चिंतन करून, मी ती सत्यक्रिया केली जी या जगात शाश्वत आणि अढळ आहे.

88.

८८.

‘‘‘Yato [Pg.416] sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ;

Nābhijānāmi sañcicca, ekapāṇampi hiṃsitaṃ.

"जेव्हापासून मला स्वतःची जाणीव झाली आहे, जेव्हापासून मी समजूतदार वयात आलो आहे, तेव्हापासून मी जाणूनबुजून एकाही प्राण्याची हिंसा केल्याचे मला आठवत नाही."

89.

८९.

‘‘‘Etena saccavajjena, pajjunno abhivassatu;

Abhitthanaya pajjunna, nidhiṃ kākassa nāsaya;

Kākaṃ sokāya randhehi, macche sokā pamocaya’.

"या सत्यवचनाच्या बळाने पर्जन्याने (पावसाने) मुसळधार वर्षाव करावा. हे पर्जन्यदेवा! गर्जना करून पाऊस पाड, कावळ्यांचा अन्नसाठा (चिखलातील मासे) नष्ट कर (पाण्याने झाकून टाक), कावळ्यांना शोकाकुल कर आणि माशांची या संकटातून (शोकातून) सुटका कर."

90.

९०.

‘‘Sahakate saccavare, pajjunno abhigajjiya;

Thalaṃ ninnañca pūrento, khaṇena abhivassatha.

"हे श्रेष्ठ सत्यवचन उच्चारताच, पर्जन्यदेवाने तात्काळ गर्जना केली आणि उंच-सखल भाग पाण्याने भरून काढत क्षणार्धात मुसळधार पाऊस पाडला."

91.

९१.

‘‘Evarūpaṃ saccavaraṃ, katvā vīriyamuttamaṃ;

Vassāpesiṃ mahāmeghaṃ, saccatejabalassito;

"अशा प्रकारे हे श्रेष्ठ सत्यवचन उच्चारून आणि उत्तम वीर्य (प्रयत्न) करून, सत्याच्या तेजावर व बळावर विसंबून मी महामेघाला वर्षाव करण्यास भाग पाडले."

Saccena me samo natthi, esā me saccapāramī’’ti.

"सत्याच्या बाबतीत माझ्या तोडीचा कोणीही नाही, हीच माझी 'सत्यपारमी' होय."

Maccharājacariyaṃ dasamaṃ.

"दहावे मच्छराजचरियं (मत्स्यराज चर्या) समाप्त झाले."

11. Kaṇhadīpāyanacariyā

११. "कण्हदीपायनचर्या (कृष्णद्वैपायन चर्या)"

92.

९२.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, kaṇhadīpāyano isi;

Paropaññāsavassāni, anabhiratocariṃ ahaṃ.

"पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी 'कण्हदीपायन' नावाचा ऋषी होतो, तेव्हा पन्नास वर्षांहून अधिक काळ मी (प्रव्रज्येमध्ये) अनुत्साही (उदासीन) असूनही तपश्चर्या केली."

93.

९३.

‘‘Na koci etaṃ jānāti, anabhiratimanaṃ mama;

Ahañhi kassaci nācikkhiṃ, arati me carati mānase.

"माझ्या मनातील या अनुत्साहाविषयी कोणालाही ठाऊक नव्हते; कारण माझ्या मनात उदासीनता असूनही मी ती कोणाजवळही बोलून दाखवली नाही."

94.

९४.

‘‘Sabrahmacārī maṇḍabyo, sahāyo me mahāisi;

Pubbakammasamāyutto, sūlamāropanaṃ labhi.

"माझा सब्रह्मचारी (सह-साधक) आणि मित्र असलेला महान ऋषी 'मण्डव्य', पूर्वकर्माच्या प्रभावामुळे सुळावर चढवला गेला."

95.

९५.

‘‘Tamahaṃ upaṭṭhahitvāna, ārogyamanupāpayiṃ;

Āpucchitvāna āgañchiṃ, yaṃ mayhaṃ sakamassamaṃ.

"मी त्याची सेवा-शुश्रूषा करून त्याला निरोगी केले. त्यानंतर त्याचा निरोप घेऊन मी माझ्या स्वतःच्या आश्रमात परत आलो."

96.

९६.

‘‘Sahāyo brāhmaṇo mayhaṃ, bhariyaṃ ādāya puttakaṃ;

Tayo janā samāgantvā, āgañchuṃ pāhunāgataṃ.

"माझा एक ब्राह्मण मित्र आपल्या पत्नीला आणि लहान मुलाला सोबत घेऊन, पाहुणे म्हणून माझ्या आश्रमात आले. असे ते तिघे जण एकत्र आले."

97.

९७.

‘‘Sammodamāno tehi saha, nisinno sakamassame;

Dārako vaṭṭamanukkhipaṃ, āsīvisamakopayi.

"मी त्यांच्याशी आनंदाने गप्पा मारत आश्रमात बसलो असताना, त्या लहान मुलाने खेळता खेळता एका विषारी सर्पाला (नागाला) डिवचले."

98.

९८.

‘‘Tato so vaṭṭagataṃ maggaṃ, anvesanto kumārako;

Āsīvisassa hatthena, uttamaṅgaṃ parāmasi.

"त्यानंतर तो मुलगा आपल्या खेळण्याच्या वस्तूचा (भोवऱ्याचा) मार्ग शोधत असताना, त्याने नकळत आपल्या हाताने त्या विषारी सर्पाच्या डोक्याला स्पर्श केला."

99.

९९.

‘‘Tassa [Pg.417] āmasane kuddho, sappo visabalassito;

Kupito paramakopena, aḍaṃsi dārakaṃ khaṇe.

"त्या स्पर्शाने तो तीव्र विषारी सर्प अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि त्याने रागाच्या भरात त्या मुलाला तात्काळ दंश केला."

100.

१००.

‘‘Sahadaṭṭho āsīvisena, dārako papati bhūmiyaṃ;

Tenāhaṃ dukkhito āsiṃ, mama vāhasi taṃ dukkhaṃ.

"सर्पदंश होताच तो मुलगा जमिनीवर कोसळला. त्यामुळे मला अत्यंत दुःख झाले; कारुण्यापोटी मी त्यांचे ते दुःख जणू स्वतःचेच दुःख असल्यासारखे मानले."

101.

१०१.

‘‘Tyāhaṃ assāsayitvāna, dukkhite sokasallite;

Paṭhamaṃ akāsiṃ kiriyaṃ, aggaṃ saccaṃ varuttamaṃ.

"शोकाच्या शल्याने विद्ध झालेल्या आणि अत्यंत दुःखी झालेल्या त्या पालकांना धीर देऊन, मी सर्वप्रथम एक अत्यंत श्रेष्ठ व उत्तम सत्यक्रिया केली."

102.

१०२.

‘‘‘Sattāhamevāhaṃ pasannacitto, puññatthiko acariṃ brahmacariyaṃ;

Athāparaṃ yaṃ caritaṃ mamedaṃ, vassāni paññāsasamādhikāni.

"मी केवळ सात दिवसच प्रसन्न चित्ताने आणि पुण्याची इच्छा धरून ब्रह्मचर्य पाळले होते. त्यानंतर पन्नास वर्षांहून अधिक काळ मी जे हे ब्रह्मचर्य पाळले आहे,"

103.

१०३.

‘‘‘Akāmako vāhi ahaṃ carāmi, etena saccena suvatthi hotu;

Hataṃ visaṃ jīvatu yaññadatto’.

"ते मी अनिच्छेनेच (मनात इच्छा नसतानाही) पाळले आहे. या सत्याच्या बळावर या बालकाचे (यज्ञदत्ताचे) कल्याण होवो, विष नष्ट होवो आणि तो जिवंत राहो!"

104.

१०४.

‘‘Saha sacce kate mayhaṃ, visavegena vedhito;

Abujjhitvāna vuṭṭhāsi, arogo cāsi māṇavo;

Saccena me samo natthi, esā me saccapāramī’’ti.

"मी ही सत्यक्रिया करताच, विषाच्या वेगाने बेशुद्ध होऊन थरथरणारा तो मुलगा शुद्धीवर येऊन उठून बसला आणि पूर्णपणे निरोगी झाला. सत्याच्या बाबतीत माझ्या तोडीचा कोणीही नाही, हीच माझी 'सत्यपारमी' होय."

Kaṇhadīpāyanacariyaṃ ekādasamaṃ.

"अकरावे कण्हदीपायनचरियं (कण्हदीपायन चर्या) समाप्त झाले."

12. Sutasomacariyā

१२. "सुतसोमचर्या"

105.

१०५.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, sutasomo mahīpati;

Gahito porisādena, brāhmaṇe saṅgaraṃ sariṃ.

"पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी 'सुतसोम' नावाचा राजा होतो, तेव्हा मला पोरिसाद (नरभक्षक) याने पकडले होते. त्या वेळी मला एका ब्राह्मणाला (नंद ब्राह्मणाला) दिलेले वचन आठवले."

106.

१०६.

‘‘Khattiyānaṃ ekasataṃ, āvuṇitvā karattale;

Etesaṃ pamilāpetvā, yaññatthe upanayī mamaṃ.

"पोरिसादाने एकशे एक राजांच्या तळहातांना छिद्र पाडून त्यांना दोरीने ओवले होते. त्या सर्व राजांना थकवून व दुर्बल करून, त्याने मलाही यज्ञ करण्यासाठी आणले होते."

107.

१०७.

‘‘Apucchi maṃ porisādo, ‘kiṃ tvaṃ icchasi nissajaṃ;

Yathāmati te kāhāmi, yadi me tvaṃ punehisi’.

"पोरिसादाने मला विचारले, 'मित्रा सुतसोम! तुला माझ्या तावडीतून सुटका हवी आहे का? जर तू माझ्याकडे पुन्हा परत येण्याचे वचन दिलेस, तर मी तुझ्या इच्छेनुसार तुला सोडून देईन.'"

108.

१०८.

‘‘Tassa [Pg.418] paṭissuṇitvāna, paṇhe āgamanaṃ mama;

Upagantvā puraṃ rammaṃ, rajjaṃ niyyādayiṃ tadā.

"मी त्याला पुन्हा परत येण्याचे वचन दिले आणि माझ्या रमणीय नगरात (इंद्रप्रस्थ नगरीत) जाऊन माझे राज्य (माता-पित्यांच्या स्वाधीन करून) सुपूर्द केले."

109.

१०९.

‘‘Anussaritvā sataṃ dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ;

Brāhmaṇassa dhanaṃ datvā, porisādaṃ upāgamiṃ.

"पूर्वीच्या बोधिसत्त्वांनी आचरलेल्या सत्पुरुषांच्या धर्माचे स्मरण करून, मी त्या ब्राह्मणाला धन दिले आणि पुन्हा पोरिसादाकडे परत आलो."

110.

११०.

‘‘Natthi me saṃsayo tattha, ghātayissati vā na vā;

Saccavācānurakkhanto, jīvitaṃ cajitumupāgamiṃ;

Saccena me samo natthi, esā me saccapāramī’’ti.

"तो मला मारेल की नाही, याबद्दल माझ्या मनात कोणतीही शंका नव्हती. केवळ माझ्या सत्यवचनाचे रक्षण करण्यासाठी मी प्राणांची आहुती देण्यासही तयार होऊन परत आलो होतो. सत्याच्या बाबतीत माझ्या तोडीचा कोणीही नाही, हीच माझी 'सत्यपारमी' होय."

Sutasomacariyaṃ dvādasamaṃ.

"बारावे सुतसोमचरियं (सुतसोम चर्या) समाप्त झाले."

13. Suvaṇṇasāmacariyā

१३. "सुवण्णसामचर्या (सुवर्णशाम चर्या)"

111.

१११.

‘‘Sāmo yadā vane āsiṃ, sakkena abhinimmito;

Pavane sīhabyagghe ca, mettāyamupanāmayiṃ.

"जेव्हा मी अरण्यात शक्राने (इंद्राने) निर्माण केलेल्या आश्रमात 'साम' (शाम) नावाचा तरुण तपस्वी होतो, तेव्हा मी त्या घनदाट जंगलातील सिंह आणि वाघांनाही मैत्रीभावाने (मैत्रीने) आपलेसे केले होते."

112.

११२.

‘‘Sīhabyagghehi dīpīhi, acchehi mahisehi ca;

Pasadamigavarāhehi, parivāretvā vane vasiṃ.

"मी अरण्यात सिंह, वाघ, बिबटे, अस्वले, रानटी म्हशी, हरिण आणि रानडुक्कर यांच्या वेढ्यात (त्याщихसोबत) राहत असे."

113.

११३.

‘‘Na maṃ koci uttasati, napi bhāyāmi kassaci;

Mettābalenupatthaddho, ramāmi pavane tadā’’ti.

"कोणताही प्राणी मला पाहून घाबरत नसे आणि मीही कोणाला भित नसे. मैत्रीच्या बळाने सुरक्षित राहून मी त्या अरण्यात आनंदाने विहार करत असे."

Suvaṇṇasāmacariyaṃ terasamaṃ.

"तेरावे सुवण्णसामचरियं (सुवर्णशाम चर्या) समाप्त झाले."

14. Ekarājacariyā

१४. "एकराजचर्या"

114.

११४.

‘‘Punāparaṃ yadā homi, ekarājāti vissuto;

Paramaṃ sīlaṃ adhiṭṭhāya, pasāsāmi mahāmahiṃ.

"पुन्हा दुसरे असे की, जेव्हा मी 'एकराज' या नावाने प्रसिद्ध असलेला राजा होतो, तेव्हा मी परम शीलाचे अधिष्ठान करून या विशाल पृथ्वीवर राज्य केले."

115.

११५.

‘‘Dasa kusalakammapathe, vattāmi anavasesato;

Catūhi saṅgahavatthūhi, saṅgaṇhāmi mahājanaṃ.

"मी दहा कुशल कर्मपथांचे पूर्णपणे पालन केले आणि चार संग्रहवस्तूंच्या (दान, प्रियवचन, अर्थचर्या, समानार्थता) माध्यमातून प्रजेचे कल्याण केले."

116.

११६.

‘‘Evaṃ me appamattassa, idha loke parattha ca;

Dabbaseno upagantvā, acchindanto puraṃ mama.

"या लोकात आणि परलोकातही अशा प्रकारे अप्रमादाने (जागरूकतेने) वागणाऱ्या माझ्यावर 'दब्बसेन' नावाच्या राजाने चाल करून माझे नगर लुटण्यास सुरुवात केली."

117.

११७.

‘‘Rājūpajīve [Pg.419] nigame, sabalaṭṭhe saraṭṭhake;

Sabbaṃ hatthagataṃ katvā, kāsuyā nikhaṇī mamaṃ.

"राजसेवक, नगरातील लोक, सैन्य आणि संपूर्ण राष्ट्र या सर्वांना आपल्या ताब्यात घेऊन त्याने मला एका खड्ड्यात जिवंत गाडले."

118.

११८.

‘‘Amaccamaṇḍalaṃ rajjaṃ, phītaṃ antepuraṃ mama;

Acchinditvāna gahitaṃ, piyaṃ puttaṃva passahaṃ;

"माझे मंत्रीमंडळ, समृद्ध राज्य आणि अंतःपूर हिरावून घेणाऱ्या त्या राजाकडे मी माझ्या प्रिय पुत्राकडे पाहावे तशाच (मैत्रीभावाने) पाहिले."

Mettāya me samo natthi, esā me mettāpāramī’’ti.

हे सारिपुत्ता, माझ्या मैत्रीसमान काहीही नाही; हीच माझी मैत्रीपारमी (मेत्तापारमी) होय.

Ekarājacariyaṃ cuddasamaṃ.

चौदावे एकराजचरित समाप्त झाले.

15. Mahālomahaṃsacariyā

१५. महालौमहंसचरित

119.

११९.

‘‘Susāne seyyaṃ kappemi, chavaṭṭhikaṃ upanidhāyahaṃ;

Gāmaṇḍalā upāgantvā, rūpaṃ dassentinappakaṃ.

मी स्मशानात मानवी अस्थींचे उशी करून झोपत असे; तेव्हा गावातील मुले माझ्या जवळ येऊन विविध प्रकारचे त्रासदायक वर्तन दाखवत असत.

120.

१२०.

‘‘Apare gandhamālañca, bhojanaṃ vividhaṃ bahuṃ;

Upāyanānūpanenti, haṭṭhā saṃviggamānasā.

इतर काही मुले आनंदी व संवेगयुक्त मनाने सुगंधित फुले, विविध प्रकारचे भरपूर भोजन आणि अनेक प्रकारच्या भेटी घेऊन येत असत.

121.

१२१.

‘‘Ye me dukkhaṃ upaharanti, ye ca denti sukhaṃ mama;

Sabbesaṃ samako homi, dayā kopo na vijjati.

जे मला दुःख देतात आणि जे मला सुख देतात, त्या सर्वांविषयी मी समान भाव ठेवतो; माझ्या मनात कोणाबद्दलही राग किंवा आसक्ती नसते.

122.

१२२.

‘‘Sukhadukkhe tulābhūto, yasesu ayasesu ca;

Sabbattha samako homi, esā me upekkhāpāramī’’ti.

सुख-दुःखात आणि कीर्ती-अपकीर्तीत तरासूप्रमाणे संतुलित राहून, मी सर्व परिस्थितींमध्ये समान भाव ठेवतो; हीच माझी उपेक्षापारमी (उपेक्खापारमी) होय.

Mahālomahaṃsacariyaṃ pannarasamaṃ.

पंधरावे महालोमहंसचरित समाप्त झाले.

Yudhañjayavaggo tatiyo.

तिसरा युधंजयवर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश याप्रमाणे आहे –

Yudhañjayo somanasso, ayogharabhisena ca;

Soṇanando mūgapakkho, kapirājā saccasavhayo.

युधंजय, सोमनस्स, अयोगर, भिसे (महाकंचन), सोणनंद, मूगपक्ख (तेमिय), कपिराज (वानरराज) आणि सच्च नावाचा कुमार.

Vaṭṭako maccharājā ca, kaṇhadīpāyano isi;

Sutasomo puna āsiṃ, sāmo ca ekarājahu;

Upekkhāpāramī āsi, iti vutthaṃ mahesinā.

वट्टक (लावार पक्षी), मच्छराज (मासा), कण्हदीपायन ऋषी, पुन्हा सुतसोम, साम (सुवण्णसाम), एकराज आणि उपेक्षापारमी पूर्ण करणारे लोमहंस ऋषी; या क्रमाने महर्षींनी आपले पूर्वचरित सांगितले आहे.

Evaṃ [Pg.420] bahubbidhaṃ dukkhaṃ, sampattī ca bahubbidhā ;

Bhavābhave anubhavitvā, patto sambodhimuttamaṃ.

अशा प्रकारे विविध जन्मांमध्ये अनेक प्रकारचे दुःख आणि अनेक प्रकारची सुख-संपत्ती अनुभवून मी उत्तम संबोधीप्रत पोहोचलो.

Datvā dātabbakaṃ dānaṃ, sīlaṃ pūretvā asesato;

Nekkhamme pāramiṃ gantvā, patto sambodhimuttamaṃ.

देण्यायोग्य दानाचे दान करून, शील पूर्णपणे पाळून आणि नैष्क्रम्य (नेक्खम्म) पारमी पूर्ण करून मी उत्तम संबोधीप्रत पोहोचलो.

Paṇḍite paripucchitvā, vīriyaṃ katvāna muttamaṃ;

Khantiyā pāramiṃ gantvā, patto sambodhimuttamaṃ.

पंडितांना प्रश्न विचारून, उत्तम वीर्य (प्रयत्न) करून आणि क्षंती (खंती) पारमी पूर्ण करून मी उत्तम संबोधीप्रत पोहोचलो.

Katvā daḷhamadhiṭṭhānaṃ, saccavācānurakkhiya;

Mettāya pāramiṃ gantvā, patto sambodhimuttamaṃ.

दृढ अधिष्ठान करून, सत्यवचनाचे रक्षण करून आणि मैत्री (मेत्ता) पारमी पूर्ण करून मी उत्तम संबोधीप्रत पोहोचलो.

Lābhālābhe yasāyase, sammānanāvamānane;

Sabbattha samako hutvā, patto sambodhimuttamaṃ.

लाभ-अलाभ, यश-अपयश, सन्मान आणि अपमान या सर्व परिस्थितींमध्ये समान भाव ठेवून मी उत्तम संबोधीप्रत पोहोचलो.

Kosajjaṃ bhayato disvā, vīriyārambhañca khemato;

Āraddhavīriyā hotha, esā buddhānusāsanī.

आळसाला भय मानून आणि वीर्यारंभाला क्षेम मानून, तुम्ही सदैव प्रयत्नशील व्हा; हाच बुद्धांचा उपदेश आहे.

Vivādaṃ bhayato disvā, avivādañca khemato;

Samaggā sakhilā hotha, esā buddhānusāsanī.

वादाला भय मानून आणि अवादाला क्षेम मानून, तुम्ही संघटित व मृदुभाषी व्हा; हाच बुद्धांचा उपदेश आहे.

Pamādaṃ bhayato disvā, appamādañca khemato;

Bhāvethaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, esā buddhānusāsanī.

प्रमादाला भय मानून आणि अप्रमादाला क्षेम मानून, अष्टांगिक मार्गाची साधना करा; हाच बुद्धांचा उपदेश आहे.

Itthaṃ sudaṃ bhagavā attano pubbacariyaṃ sambhāvayamāno buddhāpadāniyaṃ nāma dhammapariyāyaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी आपल्या पूर्वचरिताचे वर्णन करत 'बुद्धापदान' नावाचा धर्मोपदेश दिला.

Cariyāpiṭakaṃ niṭṭhitaṃ.

चरियापिटक समाप्त झाले.