中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

उन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

ขุทฺทกนิกาเย

खुद्दकनिकाय

พุทฺธวํสปาฬิ

बुद्धवंश पालि

๑. รตนจงฺกมนกณฺฑํ

१. रत्नचङ्क्रमण काण्ड

๑.

१.

พฺรหฺมา [Pg.299] จ โลกาธิปตี สหมฺปตี, กตญฺชลี อนธิวรํ อยาจถ;

‘‘สนฺตีธ สตฺตาปฺปรชกฺขชาติกา, เทเสหิ ธมฺมํ อนุกมฺปิมํ ปชํ’’.

लोकाधिपति सहम्पति ब्रह्मा ने हाथ जोड़कर उन अतुलनीय (बुद्ध) से प्रार्थना की: "यहाँ संसार में अल्प रज (क्लेश) वाले प्राणी हैं, इस प्रजा पर अनुकम्पा करते हुए धर्म का उपदेश दें।"

๒.

२.

สมฺปนฺนวิชฺชาจรณสฺส ตาทิโน, ชุตินฺธรสฺสนฺติมเทหธาริโน;

ตถาคตสฺสปฺปฏิปุคฺคลสฺส, อุปฺปชฺชิ การุญฺญตา สพฺพสตฺเต.

विद्या और चरण से सम्पन्न, तादि-गुण युक्त, प्रभा-धारक, अन्तिम देहधारी, अद्वितीय पुरुष तथागत के मन में समस्त प्राणियों के प्रति करुणा उत्पन्न हुई।

๓.

३.

‘‘น เหเต ชานนฺติ สเทวมานุสา, พุทฺโธ อยํ กีทิสโก นรุตฺตโม;

อิทฺธิพลํ ปญฺญาพลญฺจ กีทิสํ, พุทฺธพลํ โลกหิตสฺส กีทิสํ.

"ये देवों सहित मनुष्य नहीं जानते कि मनुष्यों में उत्तम यह बुद्ध कैसे हैं; इनका ऋद्धि-बल और प्रज्ञा-बल कैसा है, लोकहितकारी बुद्ध का बल कैसा है।"

๔.

४.

‘‘น เหเต ชานนฺติ สเทวมานุสา, พุทฺโธ อยํ เอทิสโก นรุตฺตโม;

อิทฺธิพลํ ปญฺญาพลญฺจ เอทิสํ, พุทฺธพลํ โลกหิตสฺส เอทิสํ.

"ये देवों सहित मनुष्य नहीं जानते कि मनुष्यों में उत्तम यह बुद्ध ऐसे हैं; इनका ऋद्धि-बल और प्रज्ञा-बल ऐसा है, लोकहितकारी बुद्ध का बल ऐसा है।"

๕.

५.

‘‘หนฺทาหํ [Pg.300] ทสฺสยิสฺสามิ, พุทฺธพลมนุตฺตรํ;

จงฺกมํ มาปยิสฺสามิ, นเภ รตนมณฺฑิตํ’’.

"अब मैं बुद्ध के अनुत्तर बल को दिखाऊँगा; आकाश में रत्नों से सुसज्जित एक चङ्क्रमण (टहलने का मार्ग) का निर्माण करूँगा।"

๖.

६.

ภุมฺมา มหาราชิกา ตาวตึสา, ยามา จ เทวา ตุสิตา จ นิมฺมิตา;

ปรนิมฺมิตา เยปิ จ พฺรหฺมกายิกา, อานนฺทิตา วิปุลมกํสุ โฆสํ.

भूम्यभिमानी, चातुर्महाराजिक, तावतिंस, याम, तुषित, निर्माणरति, परनिर्मितवशवर्ती और जो ब्रह्मकायिक देव थे, वे अत्यन्त प्रसन्न होकर महान घोष करने लगे।

๗.

७.

โอภาสิตา จ ปถวี สเทวกา, ปุถู จ โลกนฺตริกา อสํวุตา;

ตโม จ ติพฺโพ วิหโต ตทา อหุ, ทิสฺวาน อจฺเฉรกํ ปาฏิหีรํ.

देवों सहित पृथ्वी और विस्तृत एवं अनावृत लोकान्तरिक नरक प्रकाशित हो उठे। तब वह सघन अन्धकार नष्ट हो गया, जब उन्होंने इस अद्भुत प्रातिहार्य को देखा।

๘.

८.

สเทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขเส, อาภา อุฬารา วิปุลา อชายถ;

อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมิญฺโจภยสฺมึ, อโธ จ อุทฺธํ ติริยญฺจ วิตฺถตํ.

देव, गन्धर्व, मनुष्य और राक्षसों सहित इस लोक में, परलोक में और दोनों लोकों में, नीचे, ऊपर और तिरछे विस्तृत एक उदार और विशाल आभा (प्रकाश) उत्पन्न हुई।

๙.

९.

สตฺตุตฺตโม อนธิวโร วินายโก, สตฺถา อหู เทวมนุสฺสปูชิโต;

มหานุภาโว สตปุญฺญลกฺขโณ, ทสฺเสสิ อจฺเฉรกํ ปาฏิหีรํ.

प्राणियों में उत्तम, अतुलनीय, विनायक, देवों और मनुष्यों द्वारा पूजित शास्ता, महानुभाव और सौ पुण्यों के लक्षणों से युक्त बुद्ध ने वह अद्भुत प्रातिहार्य दिखाया।

๑๐.

१०.

โส ยาจิโต เทววเรน จกฺขุมา, อตฺถํ สเมกฺขิตฺวา ตทา นรุตฺตโม;

จงฺกมํ มาปยิ โลกนายโก, สุนิฏฺฐิตํ สพฺพรตนนิมฺมิตํ.

देवश्रेष्ठ (ब्रह्मा) द्वारा प्रार्थना किए जाने पर, उन चक्षुष्मान्, नरोत्तम, लोकनायक शास्ता ने तब (प्राणियों के) हित का अवलोकन कर, सर्व-रत्नमय एक सुनिर्मित चङ्क्रमण का निर्माण किया।

๑๑.

११.

อิทฺธี จ อาเทสนานุสาสนี, ติปาฏิหีเร ภควา วสี อหุ;

จงฺกมํ มาปยิ โลกนายโก, สุนิฏฺฐิตํ สพฺพรตนนิมฺมิตํ.

ऋद्धि, आदेशना और अनुशासनी—इन तीन प्रातिहार्यों में भगवान् वशी (सिद्धहस्त) थे। उन लोकनायक ने सर्व-रत्नमय एक सुनिर्मित चङ्क्रमण का निर्माण किया।

๑๒.

१२.

ทสสหสฺสีโลกธาตุยา, สิเนรุปพฺพตุตฺตเม;

ถมฺเภว ทสฺเสสิ ปฏิปาฏิยา, จงฺกเม รตนามเย.

दस सहस्र लोकधातुओं में स्थित श्रेष्ठ सुमेरु पर्वतों को क्रम से खम्भों के समान बनाकर, उन्होंने उस रत्नमय चङ्क्रमण पर प्रातिहार्य दिखाया।

๑๓.

१३.

ทสสหสฺสี อติกฺกมฺม, จงฺกมํ มาปยี ชิโน;

สพฺพโสณฺณมยา ปสฺเส, จงฺกเม รตนามเย.

दस सहस्र लोकधातुओं का अतिक्रमण कर जिन (बुद्ध) ने चङ्क्रमण का निर्माण किया। उस रत्नमय चङ्क्रमण के दोनों ओर का भाग पूर्णतः स्वर्णमय था।

๑๔.

१४.

ตุลาสงฺฆาฏานุวคฺคา[Pg.301], โสวณฺณผลกตฺถตา;

เวทิกา สพฺพโสวณฺณา, ทุภโต ปสฺเสสุ นิมฺมิตา.

उसमें रत्नमय तुलाएँ (धरणियाँ), संघाट और अनुवग्ग (कड़ियाँ) थीं, जो स्वर्ण-पट्टिकाओं से ढकी थीं। दोनों ओर पूर्णतः स्वर्णमयी वेदिकाएँ (कटघरे) निर्मित थीं।

๑๕.

१५.

มณิมุตฺตาวาลุกากิณฺณา, นิมฺมิโต รตนามโย;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, สตรํสีว อุคฺคโต.

मणि और मोतियों की बालू से प्रकीर्ण वह रत्नमय निर्मित चङ्क्रमण, उदित हुए सहस्र-रश्मि सूर्य के समान सभी दिशाओं को प्रकाशित कर रहा था।

๑๖.

१६.

ตสฺมึ จงฺกมเน ธีโร, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

วิโรจมาโน สมฺพุทฺโธ, จงฺกเม จงฺกมี ชิโน.

उस चङ्क्रमण पर, बत्तीस उत्तम लक्षणों से युक्त, देदीप्यमान, सम्बुद्ध, धीर जिन (बुद्ध) चङ्क्रमण करने लगे।

๑๗.

१७.

ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

จงฺกมเน โอกิรนฺติ, สพฺเพ เทวา สมาคตา.

वहाँ एकत्रित सभी देवों ने उस चङ्क्रमण पर दिव्य मन्दारव पुष्पों, पद्मों और पारिजात पुष्पों की वर्षा की।

๑๘.

१८.

ปสฺสนฺติ ตํ เทวสงฺฆา, ทสสหสฺสี ปโมทิตา;

นมสฺสมานา นิปตนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา.

दस सहस्र लोकधातुओं के देव-समूह उन्हें देख रहे थे और प्रसन्न हो रहे थे। वे हर्षित और प्रमुदित होकर नमस्कार करते हुए नतमस्तक हो रहे थे।

๑๙.

१९.

ตาวตึสา จ ยามา จ, ตุสิตา จาปิ เทวตา;

นิมฺมานรติโน เทวา, เย เทวา วสวตฺติโน;

तावतिंस, याम, तुषित, निर्माणरति और जो वशवर्ती देव थे,

อุทคฺคจิตฺตา สุมนา, ปสฺสนฺติ โลกนายกํ.

वे प्रफुल्लित चित्त और प्रसन्न मन से लोकनायक के दर्शन कर रहे थे।

๒๐.

२०.

สเทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขสา, นาคา สุปณฺณา อถ วาปิ กินฺนรา;

ปสฺสนฺติ ตํ โลกหิตานุกมฺปกํ, นเภว อจฺจุคฺคตจนฺทมณฺฑลํ.

देव, गन्धर्व, मनुष्य, राक्षस, नाग, सुपर्ण (गरुड़) और किन्नर भी, लोकहित के प्रति अनुकम्पा रखने वाले उन बुद्ध को वैसे ही देख रहे थे जैसे आकाश में उदित पूर्ण चन्द्रमण्डल को।

๒๑.

२१.

อาภสฺสรา สุภกิณฺหา, เวหปฺผลา อกนิฏฺฐา จ เทวตา;

สุสุทฺธสุกฺกวตฺถวสนา, ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

आभास्वर, शुभकृत्स्न, वृहत्फल और अकनिष्ठ देव, अत्यन्त स्वच्छ श्वेत वस्त्र धारण किए हुए हाथ जोड़कर खड़े थे।

๒๒.

२२.

มุญฺจนฺติ ปุปฺผํ ปน ปญฺจวณฺณิกํ, มนฺทารวํ จนฺทนจุณฺณมิสฺสิตํ;

ภเมนฺติ เจลานิ จ อมฺพเร ตทา, ‘‘อโห ชิโน โลกหิตานุกมฺปโก.

वे चन्दन-चूर्ण मिश्रित पाँच रंगों के मन्दारव पुष्पों की वर्षा कर रहे थे। तब वे आकाश में वस्त्रों को लहरा रहे थे और कह रहे थे—"अहो! लोकहित पर अनुकम्पा करने वाले जिन (बुद्ध)!"

๒๓.

२३.

‘‘ตุวํ สตฺถา จ เกตู จ, ธโช ยูโป จ ปาณินํ;

ปรายโน ปติฏฺฐา จ, ทีโป จ ทฺวิปทุตฺตโม.

"आप ही शास्ता हैं, आप ही केतु (ध्वज-शिखर) हैं, आप ही प्राणियों के लिए ध्वज, यूप (स्तम्भ), शरण, प्रतिष्ठा, द्वीप और द्विपदों (मनुष्यों) में उत्तम हैं।"

๒๔.

२४.

‘‘ทสสหสฺสีโลกธาตุยา, เทวตาโย มหิทฺธิกา;

ปริวาเรตฺวา นมสฺสนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา.

दस सहस्र लोकधातुओं के महाऋद्धिमान देव उन्हें घेरकर, हर्षित और प्रमुदित होकर नमस्कार कर रहे थे।

๒๕.

२५.

‘‘เทวตา เทวกญฺญา จ, ปสนฺนา ตุฏฺฐมานสา;

ปญฺจวณฺณิกปุปฺเผหิ, ปูชยนฺติ นราสภํ.

देव और देव-कन्याएँ प्रसन्न और सन्तुष्ट मन से उन नराषभ (पुरुषों में श्रेष्ठ बुद्ध) की पंचवर्णीय पुष्पों से पूजा कर रहे थे।

๒๖.

२६.

‘‘ปสฺสนฺติ [Pg.302] ตํ เทวสงฺฆา, ปสนฺนา ตุฏฺฐมานสา;

ปญฺจวณฺณิกปุปฺเผหิ, ปูชยนฺติ นราสภํ.

प्रसन्न और अत्यंत हर्षित मन वाले देवों के समूह उस मनुष्यों में श्रेष्ठ (बुद्ध) के दर्शन करते हैं और पाँच रंगों वाले पुष्पों से उनकी पूजा करते हैं।

๒๗.

२७.

‘‘อโห อจฺฉริยํ โลเก, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

น เมทิสํ ภูตปุพฺพํ, อจฺเฉรํ โลมหํสนํ’’.

“अहो! लोक में यह कैसा आश्चर्यजनक, अद्भुत और रोंगटे खड़े कर देने वाला चमत्कार है! मुझे पहले कभी ऐसा अद्भुत रोमांच अनुभव नहीं हुआ।”

๒๘.

२८.

สกสกมฺหิ ภวเน, นิสีทิตฺวาน เทวตา;

หสนฺติ ตา มหาหสิตํ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

वे देवता अपने-अपने विमानों में बैठे हुए ही आकाश में उस अद्भुत चमत्कार को देखकर अत्यंत प्रसन्नता से प्रफुल्लित हो उठे।

๒๙.

२९.

อากาสฏฺฐา จ ภูมฏฺฐา, ติณปนฺถนิวาสิโน;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา.

आकाश में स्थित, भूमि पर स्थित और तृण-मार्गों में निवास करने वाले सभी देव अत्यंत प्रसन्न और आनंदित होकर हाथ जोड़कर नमस्कार करते हैं।

๓๐.

३०.

เยปิ ทีฆายุกา นาคา, ปุญฺญวนฺโต มหิทฺธิกา;

ปโมทิตา นมสฺสนฺติ, ปูชยนฺติ นรุตฺตมํ.

वे दीर्घायु, पुण्यवान और महाशक्तिशाली नाग भी प्रसन्न होकर मनुष्यों में उत्तम बुद्ध को नमस्कार करते हैं और उनकी पूजा करते हैं।

๓๑.

३१.

สงฺคีติโย ปวตฺเตนฺติ, อมฺพเร อนิลญฺชเส;

จมฺมนทฺธานิ วาเทนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

आकाश में उस अद्भुत चमत्कार को देखकर, वायु-मार्ग (आकाश) में दिव्य संगीत और नृत्य होने लगे और वे चमड़े से मढ़े हुए वाद्यों (नगाड़ों) को बजाने लगे।

๓๒.

३२.

สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ฑิณฺฑิมา พหู;

อนฺตลิกฺขสฺมึ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

आकाश में उस अद्भुत चमत्कार को देखकर वे शंख, पणव (ढोल) और बहुत से डिंडिम (नगाड़े) अंतरिक्ष में बजाने लगे।

๓๓.

३३.

อพฺภุโต วต โน อชฺช, อุปฺปชฺชิ โลมหํสโน;

ธุวมตฺถสิทฺธึ ลภาม, ขโณ โน ปฏิปาทิโต.

“आज हमें निश्चित ही यह अभूतपूर्व रोमांच हुआ है; अब हम अवश्य ही अपने अर्थ (लक्ष्य) की सिद्धि प्राप्त करेंगे, क्योंकि हमें यह दुर्लभ क्षण (बुद्ध का शासन) प्राप्त हो गया है।”

๓๔.

३४.

พุทฺโธติ เตสํ สุตฺวาน, ปีติ อุปฺปชฺชิ ตาวเท;

พุทฺโธ พุทฺโธติ กถยนฺตา, ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

“बुद्ध” यह शब्द सुनते ही उन्हें तत्काल प्रीति (अत्यंत हर्ष) हुई और “बुद्ध, बुद्ध” कहते हुए वे हाथ जोड़कर खड़े हो गए।

๓๕.

३५.

หิงฺการา สาธุการา จ, อุกฺกุฏฺฐิ สมฺปหํสนํ ;

ปชา จ วิวิธา คคเน, วตฺเตนฺติ ปญฺชลีกตา.

आकाश में विभिन्न प्रकार के प्राणी (देव और यक्ष) हाथ जोड़कर 'हूँ-कार', 'साधु-कार' और हर्षनाद करते हुए अपनी अत्यंत प्रसन्नता प्रकट करने लगे।

๓๖.

३६.

คายนฺติ เสเฬนฺติ จ วาทยนฺติ จ, ภุชานิ โปเถนฺติ จ นจฺจยนฺติ จ;

มุญฺจนฺติ ปุปฺผํ ปน ปญฺจวณฺณิกํ, มนฺทารวํ จนฺทนจุณฺณมิสฺสิตํ.

वे गाते हैं, हर्षध्वनि करते हैं, वाद्य बजाते हैं, भुजाएं थपथपाते हैं और नृत्य करते हैं; तथा चंदन के चूर्ण से मिश्रित पाँच रंगों वाले मंदारव पुष्पों की वर्षा करते हुए पूजा करते हैं।

๓๗.

३७.

‘‘ยถา ตุยฺหํ มหาวีร, ปาเทสุ จกฺกลกฺขณํ;

ธชวชิรปฏากา, วฑฺฒมานงฺกุสาจิตํ.

“हे महावीर! जैसे आपके चरणों में ध्वजा, वज्र, पताका, वर्धमान और अंकुश से सुशोभित चक्र का लक्षण है (वह अत्यंत शोभायमान है)।”

๓๘.

३८.

‘‘รูเป [Pg.303] สีเล สมาธิมฺหิ, ปญฺญาย จ อสาทิโส;

วิมุตฺติยา อสมสโม, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน.

“रूप, शील, समाधि और प्रज्ञा में आपके समान कोई नहीं है; विमुक्ति और धर्मचक्र-प्रवर्तन में आप अनुपम (केवल पूर्व बुद्धों के समान) हैं।”

๓๙.

३९.

‘‘ทสนาคพลํ กาเย, ตุยฺหํ ปากติกํ พลํ;

อิทฺธิพเลน อสโม, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน.

“आपके शरीर का स्वाभाविक बल दस हाथियों (छद्दंत हाथियों) के बल के समान है; ऋद्धि-बल और धर्मचक्र-प्रवर्तन (देशना ज्ञान) में आपकी कोई तुलना नहीं है।”

๔๐.

४०.

‘‘เอวํ สพฺพคุณูเปตํ, สพฺพงฺคสมุปาคตํ;

มหามุนึ การุณิกํ, โลกนาถํ นมสฺสถ.

“इस प्रकार समस्त गुणों से संपन्न, बुद्ध के सभी अंगों (लक्षणों) से युक्त, महाकारुणिक लोकनाथ महामुनि को नमस्कार करें।”

๔๑.

४१.

‘‘อภิวาทนํ โถมนญฺจ, วนฺทนญฺจ ปสํสนํ;

นมสฺสนญฺจ ปูชญฺจ, สพฺพํ อรหสี ตุวํ.

“हे महावीर! आप सादर अभिवादन, स्तुति, वंदना, प्रशंसा, नमस्कार और पूजा—इन सभी के सर्वथा योग्य हैं।”

๔๒.

४२.

‘‘เย เกจิ โลเก วนฺทเนยฺยา, วนฺทนํ อรหนฺติ เย;

สพฺพเสฏฺโฐ มหาวีร, สทิโส เต น วิชฺชติ.

“इस लोक में जो कोई भी वंदनीय हैं और वंदना के योग्य हैं, उन सबमें हे महावीर! आप सर्वश्रेष्ठ हैं; आपके समान कोई दूसरा नहीं है।”

๔๓.

४३.

‘‘สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, สมาธิชฺฌานโกวิโท;

คิชฺฌกูเฏ ฐิโตเยว, ปสฺสติ โลกนายกํ.

“महाप्रज्ञावान और समाधि-ध्यान में कुशल आयुष्मान सारिपुत्र ने गृध्रकूट पर्वत पर खड़े होकर ही लोकनायक बुद्ध के दर्शन किए।”

๔๔.

४४.

‘‘สุผุลฺลํ สาลราชํว, จนฺทํว คคเน ยถา;

มชฺฌนฺหิเกว สูริยํ, โอโลเกสิ นราสภํ.

“पूर्णतः खिले हुए शाल-राज वृक्ष के समान, आकाश में चंद्रमा के समान और दोपहर के सूर्य के समान देदीप्यमान उन नर-ऋषभ (बुद्ध) को उन्होंने ऊपर की ओर देखा।”

๔๕.

४५.

‘‘ชลนฺตํ ทีปรุกฺขํว, ตรุณสูริยํว อุคฺคตํ;

พฺยามปฺปภานุรญฺชิตํ, ธีรํ ปสฺสติ โลกนายกํ.

“जलते हुए दीप-स्तंभ के समान, उदय होते हुए बाल-सूर्य के समान और एक व्याम (हाथों के फैलाव) तक फैली हुई प्रभा से सुशोभित, उन धीर लोकनायक बुद्ध के उन्होंने दर्शन किए।”

๔๖.

४६.

‘‘ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ, กตกิจฺจาน ตาทินํ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ขเณน สนฺนิปาตยิ.

“जिन्होंने अपना कर्तव्य पूर्ण कर लिया था, जो तादि-गुण से युक्त, क्षीणास्त्रव (अरहंत) और निर्मल थे, ऐसे पाँच सौ भिक्षुओं को उन्होंने एक क्षण में एकत्रित कर लिया।”

๔๗.

४७.

‘‘โลกปฺปสาทนํ นาม, ปาฏิหีรํ นิทสฺสยิ;

อมฺเหปิ ตตฺถ คนฺตฺวาน, วนฺทิสฺสาม มยํ ชินํ.

“भगवान ने जहाँ 'लोक-प्रसादन' नामक चमत्कार दिखाया है, हम भी वहाँ जाकर उन जिन (बुद्ध) की वंदना करेंगे।”

๔๘.

४८.

‘‘เอถ สพฺเพ คมิสฺสาม, ปุจฺฉิสฺสาม มยํ ชินํ;

กงฺขํ วิโนทยิสฺสาม, ปสฺสิตฺวา โลกนายกํ’’.

“आओ, हम सब चलें और उन जिन (बुद्ध) से प्रश्न पूछें; लोकनायक बुद्ध के दर्शन कर हम अपनी शंकाओं को दूर करेंगे।”—ऐसा उन्होंने कहा।

๔๙.

४९.

สาธูติ เต ปฏิสฺสุตฺวา, นิปกา สํวุตินฺทฺริยา;

ปตฺตจีวรมาทาย, ตรมานา อุปาคมุํ.

“बहुत अच्छा” कहकर उन प्रज्ञावान और संयमित इंद्रियों वाले भिक्षुओं ने उनकी बात स्वीकार की और पात्र-चीवर लेकर वे शीघ्रता से (सारिपुत्र के पास) आ गए।

๕๐.

५०.

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, ทนฺเตหิ อุตฺตเม ทเม;

สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, อิทฺธิยา อุปสงฺกมิ.

उन क्षीणास्त्रव, निर्मल और उत्तम दमन (अरहंत फल) से सुसंस्कृत भिक्षुओं के साथ, महाप्रज्ञावान सारिपुत्र ऋद्धि-बल से भगवान के पास पहुँचे।

๕๑.

५१.

เตหิ [Pg.304] ภิกฺขูหิ ปริวุโต, สาริปุตฺโต มหาคณี;

ลฬนฺโต เทโวว คคเน, อิทฺธิยา อุปสงฺกมิ.

उन भिक्षुओं से घिरे हुए, महान गण के स्वामी सारिपुत्र, आकाश में क्रीड़ा करते हुए देव के समान ऋद्धि-बल से भगवान के समीप पहुँचे।

๕๒.

५२.

อุกฺกาสิตญฺจ ขิปิตํ, อชฺฌุเปกฺขิย สุพฺพตา;

สคารวา สปฺปติสฺสา, สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมุํ.

उत्तम व्रतों का पालन करने वाले वे भिक्षु खाँसने और छींकने तक की ध्वनि न करते हुए, अत्यंत गौरव और विनय के साथ सम्यक-संबुद्ध के पास पहुँचे।

๕๓.

५३.

อุปสงฺกมิตฺวา ปสฺสนฺติ, สยมฺภุํ โลกนายกํ;

นเภ อจฺจุคฺคตํ ธีรํ, จนฺทํว คคเน ยถา.

पास पहुँचकर उन्होंने आकाश में स्थित, चंद्रमा के समान देदीप्यमान, धीर, स्वयंभू लोकनायक बुद्ध के दर्शन किए।

๕๔.

५४.

ชลนฺตํ ทีปรุกฺขํว, วิชฺชุํว คคเน ยถา;

มชฺฌนฺหิเกว สูริยํ, ปสฺสนฺติ โลกนายกํ.

जलते हुए दीप-स्तंभ के समान, आकाश में चमकती बिजली के समान और दोपहर के सूर्य के समान (तेजस्वी) लोकनायक बुद्ध के उन्होंने दर्शन किए।

๕๕.

५५.

ปญฺจภิกฺขุสตา สพฺเพ, ปสฺสนฺติ โลกนายกํ;

รหทมิว วิปฺปสนฺนํ, สุผุลฺลํ ปทุมํ ยถา.

उन सभी पाँच सौ भिक्षुओं ने अत्यंत निर्मल सरोवर के समान और पूर्णतः खिले हुए कमल के समान (शोभायमान) लोकनायक बुद्ध के दर्शन किए।

๕๖.

५६.

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา;

นมสฺสมานา นิปตนฺติ, สตฺถุโน จกฺกลกฺขเณ.

तब (वे पाँच सौ भिक्षु) अंजलिबद्ध होकर, अत्यंत प्रसन्न और हर्षित होते हुए, नमस्कार करते हुए शास्ता के चक्र-लक्षणों (चरणों) पर गिर पड़े।

๕๗.

५७.

สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, โกรณฺฑสมสาทิโส;

สมาธิชฺฌานกุสโล, วนฺทเต โลกนายกํ.

महान प्रज्ञावान, कोरंड (लौह-पुष्प) के समान आभा वाले, समाधि और ध्यान में कुशल आयुष्मान सारिपुत्र लोकनायक बुद्ध की वंदना करते हैं।

๕๘.

५८.

คชฺชิตา กาลเมโฆว, นีลุปฺปลสมสาทิโส;

อิทฺธิพเลน อสโม, โมคฺคลฺลาโน มหิทฺธิโก.

गरजते हुए काले मेघ के समान, नीलकमल के सदृश आभा वाले, ऋद्धि-बल में अद्वितीय और महा-ऋद्धिमान आयुष्मान मोग्गल्लान (लोकनायक की वंदना करते हैं)।

๕๙.

५९.

มหากสฺสโปปิ จ เถโร, อุตฺตตฺตกนกสนฺนิโภ;

ธุตคุเณ อคฺคนิกฺขิตฺโต, โถมิโต สตฺถุวณฺณิโต.

तपे हुए स्वर्ण के समान आभा वाले, धुतगुणों में अग्र स्थान पर प्रतिष्ठित, देव-मनुष्यों द्वारा प्रशंसित और शास्ता द्वारा वर्णित महाकस्सप स्थविर भी (लोकनायक की वंदना करते हैं)।

๖๐.

६०.

ทิพฺพจกฺขูนํ โย อคฺโค, อนุรุทฺโธ มหาคณี;

ญาติเสฏฺโฐ ภควโต, อวิทูเรว ติฏฺฐติ.

दिव्य-चक्षु वालों में जो अग्र हैं, महान गण के स्वामी और भगवान के श्रेष्ठ ज्ञाति (सम्बन्धी) आयुष्मान अनुरुद्ध, भगवान के समीप ही खड़े हैं।

๖๑.

६१.

อาปตฺติอนาปตฺติยา, สเตกิจฺฉาย โกวิโท;

วินเย อคฺคนิกฺขิตฺโต, อุปาลิ สตฺถุวณฺณิโต.

आपत्ति और अनापत्ति (अपराध और निरपराध) तथा उनके प्रतिकार में कुशल, विनय में अग्र स्थान पर प्रतिष्ठित और शास्ता द्वारा प्रशंसित आयुष्मान उपाली लोकनायक की वंदना करते हैं।

๖๒.

६२.

สุขุมนิปุณตฺถปฏิวิทฺโธ, กถิกานํ ปวโร คณี;

อิสิ มนฺตานิยา ปุตฺโต, ปุณฺโณ นามาติ วิสฺสุโต.

सूक्ष्म और निपुण अर्थों का भेदन करने वाले, धर्म-कथिकों में श्रेष्ठ, गण के स्वामी और मंताणी के पुत्र, 'पुण्ण' नाम से विख्यात ऋषि (लोकनायक की वंदना करते हैं)।

๖๓.

६३.

เอเตสํ จิตฺตมญฺญาย, โอปมฺมกุสโล มุนิ;

กงฺขจฺเฉโท มหาวีโร, กเถสิ อตฺตโน คุณํ.

उन (भिक्षुओं) के चित्त को जानकर, उपमाओं में कुशल, संशयों का छेदन करने वाले महामुनि महावीर (बुद्ध) ने अपने गुणों का वर्णन किया।

๖๔.

६४.

‘‘จตฺตาโร [Pg.305] เต อสงฺเขยฺยา, โกฏิ เยสํ น นายติ;

สตฺตกาโย จ อากาโส, จกฺกวาฬา จนนฺตกา;

พุทฺธญาณํ อปฺปเมยฺยํ, น สกฺกา เอเต วิชานิตุํ.

वे चार असंख्यात हैं जिनकी सीमा नहीं जानी जा सकती: प्राणियों का समूह, आकाश, अनंत चक्रवाल और बुद्ध का अप्रमेय ज्ञान; इन्हें (दूसरों के लिए) जानना संभव नहीं है।

๖๕.

६५.

‘‘กิเมตํ อจฺฉริยํ โลเก, ยํ เม อิทฺธิวิกุพฺพนํ;

อญฺเญ พหู อจฺฉริยา, อพฺภุตา โลมหํสนา.

इस लोक में मेरी इस ऋद्धि-शक्ति के प्रदर्शन में क्या आश्चर्य है? इससे भी अन्य कई आश्चर्यजनक, अद्भुत और रोमांचित कर देने वाली घटनाएँ हैं।

๖๖.

६६.

‘‘ยทาหํ ตุสิเต กาเย, สนฺตุสิโต นามหํ ตทา;

ทสสหสฺสี สมาคมฺม, ยาจนฺติ ปญฺชลี มมํ.

जब मैं तुषित लोक में 'संतुषित' नामक देवपुत्र था, तब दस हजार लोकधातुओं के देवताओं ने एकत्रित होकर अंजलिबद्ध हो मुझसे याचना की थी।

๖๗.

६७.

‘‘‘กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปทํ’.

'हे महावीर! अब आपके लिए (बुद्ध होने का) समय आ गया है; माता की कोख में जन्म लें। देवलोक सहित समस्त संसार का उद्धार करते हुए अमृत पद (निर्वाण) का बोध प्राप्त करें।'

๖๘.

६८.

‘‘ตุสิตา กายา จวิตฺวาน, ยทา โอกฺกมิ กุจฺฉิยํ;

ทสสหสฺสีโลกธาตุ, กมฺปิตฺถ ธรณี ตทา.

जब मैं तुषित लोक से च्युत होकर (माता की) कोख में आया, तब दस हजार लोकधातुओं की यह पृथ्वी कांप उठी थी।

๖๙.

६९.

‘‘ยทาหํ มาตุกุจฺฉิโต, สมฺปชาโนว นิกฺขมึ;

สาธุการํ ปวตฺเตนฺติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปถ.

जब मैं पूर्ण स्मृति और संप्रजन्य के साथ माता की कोख से बाहर आया, तब दस हजार लोकधातुओं ने 'साधुकार' (जयघोष) करते हुए कंपन किया।

๗๐.

७०.

‘‘โอกฺกนฺตึ เม สโม นตฺถิ, ชาติโต อภินิกฺขเม;

สมฺโพธิยํ อหํ เสฏฺโฐ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน.

गर्भ-अवतरण, जन्म और अभिनिष्क्रमण में मेरे समान कोई नहीं है। संबोधि (ज्ञान) और धर्मचक्र-प्रवर्तन में मैं ही श्रेष्ठ हूँ।

๗๑.

७१.

‘‘อโห อจฺฉริยํ โลเก, พุทฺธานํ คุณมหนฺตตา;

ทสสหสฺสีโลกธาตุ, ฉปฺปการํ ปกมฺปถ;

โอภาโส จ มหา อาสิ, อจฺเฉรํ โลมหํสนํ’’.

अहो! लोक में बुद्धों के गुणों की कैसी महानता है! दस हजार लोकधातुएँ छह प्रकार से कांप उठीं। एक महान प्रकाश फैल गया, जो अद्भुत और रोमांचित कर देने वाला था।

๗๒.

७२.

ภควา ตมฺหิ สมเย, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ;

สเทวกํ ทสฺสยนฺโต, อิทฺธิยา จงฺกมี ชิโน.

उस समय, लोक के ज्येष्ठ, पुरुषों में श्रेष्ठ, विजेता भगवान बुद्ध ने देवलोक सहित संसार को अपनी ऋद्धि दिखाते हुए, ऋद्धि-बल से चंक्रमण किया।

๗๓.

७३.

จงฺกเม จงฺกมนฺโตว, กเถสิ โลกนายโก;

อนฺตรา น นิวตฺเตติ, จตุหตฺเถ จงฺกเม ยถา.

चंक्रमण करते हुए ही लोकनायक ने धर्म-देशना दी। वे बीच में नहीं मुड़े, जैसे कोई चार हाथ लंबे (छोटे) चंक्रमण पथ पर मुड़ता है (बल्कि उन्होंने पूरे रत्न-चंक्रमण पर गमन किया)।

๗๔.

७४.

สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, สมาธิชฺฌานโกวิโท;

ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺโต, ปุจฺฉติ โลกนายกํ.

महान प्रज्ञावान, समाधि और ध्यान में कुशल, प्रज्ञा की पारमिता (पूर्णता) को प्राप्त आयुष्मान सारिपुत्र लोकनायक से पूछते हैं।

๗๕.

७५.

‘‘กีทิโส เต มหาวีร, อภินีหาโร นรุตฺตม;

กมฺหิ กาเล ตยา ธีร, ปตฺถิตา โพธิมุตฺตมา.

'हे महावीर! हे नरोत्तम! आपका अभिनिहार (बुद्धत्व का संकल्प) कैसा था? हे धीर! आपने किस काल में उत्तम संबोधि की प्रार्थना (अभिलाषा) की थी?'

๗๖.

७६.

‘‘ทานํ [Pg.306] สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญาวีริยญฺจ กีทิสํ;

ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขา จ กีทิสา.

'दान, शील, नैष्क्रम्य, प्रज्ञा और वीर्य पारमिताएँ कैसी थीं? क्षान्ति, सत्य, अधिष्ठान, मैत्री और उपेक्षा पारमिताएँ कैसी थीं?'

๗๗.

७७.

‘‘ทส ปารมี ตยา ธีร, กีทิสี โลกนายก;

กถํ อุปปารมี ปุณฺณา, ปรมตฺถปารมี กถํ’’.

'हे धीर! हे लोकनायक! आपकी दसों पारमिताएँ कैसी थीं? उप-पारमिताएँ कैसे पूर्ण हुईं और परमार्थ-पारमिताएँ कैसे पूर्ण हुईं?'

๗๘.

७८.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, กรวีกมธุรคิโร;

นิพฺพาปยนฺโต หทยํ, หาสยนฺโต สเทวกํ.

उनके द्वारा पूछे जाने पर, करविक पक्षी के समान मधुर वाणी वाले भगवान ने, हृदय को शांत करते हुए और देवलोक सहित संसार को हर्षित करते हुए उत्तर दिया।

๗๙.

७९.

อตีตพุทฺธานํ ชินานํ เทสิตํ, นิกีลิตํ พุทฺธปรมฺปราคตํ;

ปุพฺเพนิวาสานุคตาย พุทฺธิยา, ปกาสยี โลกหิตํ สเทวเก.

अतीत के बुद्धों (विजेताओं) द्वारा उपदिष्ट, बुद्ध-परंपरा से प्राप्त और निष्कलंक धर्म को, उन्होंने अपनी पूर्व-निवास-अनुस्मृति ज्ञान के द्वारा देवलोक सहित संसार के हित के लिए प्रकाशित किया।

๘๐.

८०.

‘‘ปีติปาโมชฺชชนนํ, โสกสลฺลวิโนทนํ;

สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาภํ, จิตฺตีกตฺวา สุณาถ เม.

'प्रीति और प्रमोद उत्पन्न करने वाली, शोक रूपी शल्य को दूर करने वाली और समस्त संपत्तियों को प्राप्त कराने वाली मेरी (बुद्धवंश देशना) को आदरपूर्वक सुनें।'

๘๑.

८१.

‘‘มทนิมฺมทนํ โสกนุทํ, สํสารปริโมจนํ;

สพฺพทุกฺขกฺขยํ มคฺคํ, สกฺกจฺจํ ปฏิปชฺชถา’’ติ.

'मद का मर्दन करने वाली, शोक को दूर करने वाली, संसार से मुक्त करने वाली और समस्त दुखों का क्षय करने वाली इस (बुद्धवंश देशना) का आदरपूर्वक पालन करें।'

รตนจงฺกมนกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

रत्न-चंक्रमण कांड समाप्त।

๒. สุเมธปตฺถนากถา

२. सुमेध-प्रार्थना कथा (सुमेध के संकल्प की कथा)

๑.

१.

กปฺเป จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย;

อมรํ นาม นครํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ.

आज से चार असंख्यात और एक लाख कल्प पूर्व, 'अमरावती' नामक एक नगर था, जो देखने में अत्यंत सुंदर और मनमोहक था।

๒.

२.

ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตํ, อนฺนปานสมายุตํ;

หตฺถิสทฺทํ อสฺสสทฺทํ, เภริสงฺขรถานิ จ;

ขาทถ ปิวถ เจว, อนฺนปาเนน โฆสิตํ.

वह नगर दस प्रकार के शब्दों से गूँजता रहता था और अन्न-पान से परिपूर्ण था; वहाँ हाथियों, घोड़ों, दुंदुभियों, शंखों और रथों की आवाजें तथा 'खाओ और पियो' के उद्घोष निरंतर होते रहते थे।

๓.

३.

นครํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ, สพฺพกมฺมมุปาคตํ;

สตฺตรตนสมฺปนฺนํ, นานาชนสมากุลํ;

สมิทฺธํ เทวนครํว, อาวาสํ ปุญฺญกมฺมินํ.

वह नगर सभी अंगों से संपन्न था, सभी कार्यों से युक्त था; सात रत्नों से परिपूर्ण, विभिन्न प्रकार के लोगों से भरा हुआ; देव-नगर के समान समृद्ध और पुण्यवानों का निवास स्थान था।

๔.

४.

นคเร อมรวติยา, สุเมโธ นาม พฺราหฺมโณ;

อเนกโกฏิสนฺนิจโย, ปหูตธนธญฺญวา.

अमरवती नगर में सुमेध नाम का एक ब्राह्मण था; जिसके पास अनेक करोड़ की संचित संपत्ति और प्रचुर धन-धान्य था।

๕.

५.

อชฺฌายโก [Pg.307] มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;

ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สธมฺเม ปารมึ คโต.

वह वेदों का स्वाध्याय करने वाला, मंत्रों का ज्ञाता और तीनों वेदों का पारगामी था; लक्षणों (सामुद्रिक शास्त्र), इतिहास और अपने धर्म (ब्राह्मण धर्म) में वह निपुणता को प्राप्त था।

๖.

६.

รโหคโต นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

‘‘ทุกฺโข ปุนพฺภโว นาม, สรีรสฺส จ เภทนํ.

तब एकांत में जाकर और बैठकर मैंने इस प्रकार विचार किया: "पुनर्जन्म लेना दुखद है और शरीर का विनाश भी दुखद है।"

๗.

७.

‘‘ชาติธมฺโม ชราธมฺโม, พฺยาธิธมฺโม สหํ ตทา;

อชรํ อมตํ เขมํ, ปริเยสิสฺสามิ นิพฺพุตึ.

तब मैं, जो जन्म, जरा (बुढ़ापा) और व्याधि (रोग) के स्वभाव वाला था, उस अजर, अमर, क्षेम और शांत निर्वाण की खोज करूँगा।

๘.

८.

‘‘ยํนูนิมํ ปูติกายํ, นานากุณปปูริตํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺเฉยฺยํ, อนเปกฺโข อนตฺถิโก.

क्यों न मैं विभिन्न प्रकार की अशुद्धियों से भरे इस दुर्गंधयुक्त शरीर को, बिना किसी मोह और बिना किसी इच्छा के, त्याग कर चला जाऊँ।

๙.

९.

‘‘อตฺถิ เหหิติ โส มคฺโค, น โส สกฺกา น เหตุเย;

ปริเยสิสฺสามิ ตํ มคฺคํ, ภวโต ปริมุตฺติยา.

वह मार्ग अवश्य है और होगा, ऐसा नहीं हो सकता कि वह न हो; मैं भव (संसार) से मुक्ति के लिए उस मार्ग की खोज करूँगा।

๑๐.

१०.

‘‘ยถาปิ ทุกฺเข วิชฺชนฺเต, สุขํ นามปิ วิชฺชติ;

เอวํ ภเว วิชฺชมาเน, วิภโวปิ อิจฺฉิตพฺพโก.

जैसे दुख के होने पर सुख भी विद्यमान होता है; वैसे ही भव (संसार) के होने पर विभव (भव से मुक्ति) की भी इच्छा करनी चाहिए।

๑๑.

११.

‘‘ยถาปิ อุณฺเห วิชฺชนฺเต, อปรํ วิชฺชติ สีตลํ;

เอวํ ติวิธคฺคิ วิชฺชนฺเต, นิพฺพานํ อิจฺฉิตพฺพกํ.

जैसे ताप (गर्मी) के होने पर दूसरी ओर शीतलता भी होती है; वैसे ही (राग, द्वेष, मोह रूपी) तीन अग्नियों के होने पर निर्वाण की इच्छा करनी चाहिए।

๑๒.

१२.

‘‘ยถาปิ ปาเป วิชฺชนฺเต, กลฺยาณมปิ วิชฺชติ;

เอวเมว ชาติ วิชฺชนฺเต, อชาติปิจฺฉิตพฺพกํ.

जैसे पाप के होने पर कल्याण (पुण्य) भी विद्यमान होता है; वैसे ही जन्म के होने पर अजन्म (निर्वाण) की भी इच्छा करनी चाहिए।

๑๓.

१३.

‘‘ยถา คูถคโต ปุริโส, ตฬากํ ทิสฺวาน ปูริตํ;

น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส ตฬากสฺส โส.

जैसे विष्ठा (मल) से सना हुआ कोई मनुष्य जल से भरे तालाब को देखकर भी यदि उस तालाब के पास नहीं जाता, तो इसमें तालाब का कोई दोष नहीं है।

๑๔.

१४.

‘‘เอวํ กิเลสมลโธว, วิชฺชนฺเต อมตนฺตเฬ;

น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส อมตนฺตเฬ.

इसी प्रकार, क्लेश रूपी मैल को धोने वाले अमृत-निर्वाण रूपी तालाब के विद्यमान होने पर भी, यदि कोई उस तालाब को नहीं खोजता, तो इसमें अमृत-निर्वाण का कोई दोष नहीं है।

๑๕.

१५.

‘‘ยถา อรีหิ ปริรุทฺโธ, วิชฺชนฺเต คมนมฺปเถ;

น ปลายติ โส ปุริโส, น โทโส อญฺชสสฺส โส.

जैसे शत्रुओं से घिरा हुआ कोई मनुष्य, पलायन का मार्ग होने पर भी यदि नहीं भागता, तो इसमें उस मार्ग का कोई दोष नहीं है।

๑๖.

१६.

‘‘เอวํ กิเลสปริรุทฺโธ, วิชฺชมาเน สิเว ปเถ;

น คเวสติ ตํ มคฺคํ, น โทโส สิวมญฺชเส.

इसी प्रकार, क्लेशों से घिरा हुआ व्यक्ति, कल्याणकारी मार्ग के होने पर भी यदि उस मार्ग को नहीं खोजता, तो इसमें उस कल्याणकारी मार्ग का कोई दोष नहीं है।

๑๗.

१७.

‘‘ยถาปิ พฺยาธิโต ปุริโส, วิชฺชมาเน ติกิจฺฉเก;

น ติกิจฺฉาเปติ ตํ พฺยาธึ, น โทโส โส ติกิจฺฉเก.

जैसे रोगों से पीड़ित कोई मनुष्य, वैद्य के होने पर भी यदि अपनी बीमारी का उपचार नहीं कराता, तो इसमें उस वैद्य का कोई दोष नहीं है।

๑๘.

१८.

‘‘เอวํ [Pg.308] กิเลสพฺยาธีหิ, ทุกฺขิโต ปริปีฬิโต;

น คเวสติ ตํ อาจริยํ, น โทโส โส วินายเก.

इसी प्रकार, क्लेश रूपी रोगों से दुखी और पीड़ित व्यक्ति यदि उस आचार्य (बुद्ध) को नहीं खोजता, तो इसमें उस मार्गदर्शक का कोई दोष नहीं है।

๑๙.

१९.

‘‘ยถาปิ กุณปํ ปุริโส, กณฺเฐ พนฺธํ ชิคุจฺฉิย;

โมจยิตฺวาน คจฺเฉยฺย, สุขี เสรี สยํวสี.

जैसे कोई मनुष्य अपने गले में बँधे हुए घृणित शव को खोलकर फेंक दे और सुखी, स्वतंत्र तथा अपनी इच्छा के अनुसार विचरण करे।

๒๐.

२०.

‘‘ตเถวิมํ ปูติกายํ, นานากุณปสญฺจยํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺเฉยฺยํ, อนเปกฺโข อนตฺถิโก.

वैसे ही, विभिन्न अशुद्धियों के संचय वाले इस दुर्गंधयुक्त शरीर को, बिना किसी मोह और बिना किसी इच्छा के, त्याग कर मैं चला जाऊँगा।

๒๑.

२१.

‘‘ยถา อุจฺจารฏฺฐานมฺหิ, กรีสํ นรนาริโย;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉนฺติ, อนเปกฺขา อนตฺถิกา.

जैसे स्त्री और पुरुष मल त्यागने के स्थान पर मल का त्याग कर, बिना किसी मोह के चले जाते हैं।

๒๒.

२२.

‘‘เอวเมวาหํ อิมํ กายํ, นานากุณปปูริตํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉิสฺสํ, วจฺจํ กตฺวา ยถา กุฏึ.

वैसे ही, विभिन्न अशुद्धियों से भरे इस शरीर को मैं उसी प्रकार त्याग कर चला जाऊँगा, जैसे कोई शौच करने के बाद शौचालय को छोड़ देता है।

๒๓.

२३.

‘‘ยถาปิ ชชฺชรํ นาวํ, ปลุคฺคํ อุทคาหินึ ;

สามี ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ, อนเปกฺขา อนตฺถิกา.

जैसे जर्जर, टूटी हुई और पानी रिसने वाली नाव को उसके स्वामी बिना किसी मोह के छोड़कर चले जाते हैं।

๒๔.

२४.

‘‘เอวเมวาหํ อิมํ กายํ, นวจฺฉิทฺทํ ธุวสฺสวํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉิสฺสํ, ชิณฺณนาวํว สามิกา.

वैसे ही, नौ छिद्रों वाले और निरंतर (अशुद्धियों के) बहने वाले इस शरीर को मैं उसी प्रकार त्याग कर चला जाऊँगा, जैसे नाव के स्वामी पुरानी नाव को छोड़ देते हैं।

๒๕.

२५.

‘‘ยถาปิ ปุริโส โจเรหิ, คจฺฉนฺโต ภณฺฑมาทิย;

ภณฺฑจฺเฉทภยํ ทิสฺวา, ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉติ.

जैसे कोई मनुष्य धन लेकर चोरों के साथ जा रहा हो और धन के लुट जाने का भय देखकर, उन्हें छोड़कर चला जाता है।

๒๖.

२६.

‘‘เอวเมว อยํ กาโย, มหาโจรสโม วิย;

ปหายิมํ คมิสฺสามิ, กุสลจฺเฉทนา ภยา’’.

वैसे ही, यह शरीर एक महाचोर के समान है; कुशल (पुण्य) के विनाश के भय से मैं इसे त्याग कर चला जाऊँगा।

๒๗.

२७.

เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, เนกโกฏิสตํ ธนํ;

นาถานาถานํ ทตฺวาน, หิมวนฺตมุปาคมึ.

ऐसा विचार कर, मैंने अनेक सौ करोड़ का धन अनाथों और सनाथों (सभी) को दान कर दिया और हिमालय की ओर प्रस्थान किया।

๒๘.

२८.

หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, ธมฺมิโก นาม ปพฺพโต;

อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.

हिमालय के समीप ही धम्मिक नाम का एक पर्वत है; वहाँ मेरे लिए एक सुंदर आश्रम और पत्तों की एक कुटिया का निर्माण किया गया।

๒๙.

२९.

จงฺกมํ ตตฺถ มาเปสึ, ปญฺจโทสวิวชฺชิตํ;

อฏฺฐคุณสมูเปตํ, อภิญฺญาพลมาหรึ.

वहाँ मैंने पाँच दोषों से रहित एक चंक्रमण (टहलने का स्थान) बनाया; आठ गुणों से युक्त होकर मैंने अभिज्ञाओं की शक्ति प्राप्त की।

๓๐.

३०.

สาฏกํ ปชหึ ตตฺถ, นวโทสมุปาคตํ;

วากจีรํ นิวาเสสึ, ทฺวาทสคุณมุปาคตํ.

वहाँ मैंने नौ दोषों से युक्त (कीमती) वस्त्रों का त्याग कर दिया और बारह गुणों से युक्त वल्कल (पेड़ की छाल के) वस्त्र धारण किए।

๓๑.

३१.

อฏฺฐโทสสมากิณฺณํ[Pg.309], ปชหึ ปณฺณสาลกํ;

อุปาคมึ รุกฺขมูลํ, คุเณ ทสหุปาคตํ.

मैंने आठ दोषों से युक्त पर्णकुटी (पत्तों की झोपड़ी) का भी त्याग कर दिया और दस गुणों से संपन्न वृक्ष के मूल (नीचे) का आश्रय लिया।

๓๒.

३२.

วาปิตํ โรปิตํ ธญฺญํ, ปชหึ นิรวเสสโต;

อเนกคุณสมฺปนฺนํ, ปวตฺตผลมาทิยึ.

मैंने बोए हुए और उगाए हुए अनाज को पूरी तरह से त्याग दिया और अनेक गुणों से संपन्न स्वयं गिरे हुए फलों को (भोजन के रूप में) ग्रहण किया।

๓๓.

३३.

ตตฺถปฺปธานํ ปทหึ, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อพฺภนฺตรมฺหิ สตฺตาเห, อภิญฺญาพลปาปุณึ.

वहाँ (उस आश्रम में) मैंने बैठने, खड़े होने और चंक्रमण करने के स्थानों में प्रधान (वीर्य) का अभ्यास किया; सात दिनों के भीतर ही मैंने अभिज्ञाओं के बल को प्राप्त कर लिया।

๓๔.

३४.

เอวํ เม สิทฺธิปฺปตฺตสฺส, วสีภูตสฺส สาสเน;

ทีปงฺกโร นาม ชิโน, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก.

इस प्रकार जब मैं (ऋषियों के) शासन में सिद्धि प्राप्त और वशीभूत हो चुका था, तब लोकनायक दीपंकर नामक जिन (बुद्ध) उत्पन्न हुए।

๓๕.

३५.

อุปฺปชฺชนฺเต จ ชายนฺเต, พุชฺฌนฺเต ธมฺมเทสเน;

จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสํ, ฌานรติสมปฺปิโต.

उनके गर्भ में आने, जन्म लेने, बुद्धत्व प्राप्त करने और धर्म-देशना के समय होने वाले चार निमित्तों को मैंने नहीं देखा, क्योंकि मैं ध्यान की प्रीति में लीन था।

๓๖.

३६.

ปจฺจนฺตเทสวิสเย, นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ;

ตสฺส อาคมนํ มคฺคํ, โสเธนฺติ ตุฏฺฐมานสา.

प्रत्यन्त देश (सीमावर्ती क्षेत्र) में तथागत को निमंत्रित कर, उनके आगमन के लिए लोग प्रसन्न मन से मार्ग को साफ कर रहे थे।

๓๗.

३७.

อหํ เตน สมเยน, นิกฺขมิตฺวา สกสฺสมา;

ธุนนฺโต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

उस समय मैं अपने आश्रम से निकलकर, अपने वल्कल वस्त्रों को झटकते हुए, आकाश मार्ग से जा रहा था।

๓๘.

३८.

เวทชาตํ ชนํ ทิสฺวา, ตุฏฺฐหฏฺฐํ ปโมทิตํ;

โอโรหิตฺวาน คคนา, มนุสฺเส ปุจฺฉิ ตาวเท.

हर्षित, संतुष्ट और प्रमुदित जनसमूह को देखकर, मैं आकाश से नीचे उतरा और उसी क्षण लोगों से पूछा।

๓๙.

३९.

‘‘ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปมุทิโต, เวทชาโต มหาชโน;

กสฺส โสธียติ มคฺโค, อญฺชสํ วฏุมายนํ’’.

"यह विशाल जनसमूह इतना संतुष्ट, प्रमुदित और हर्षित है; यह मार्ग, यह पथ किसके लिए साफ किया जा रहा है?"

๔๐.

४०.

เต เม ปุฏฺฐา วิยากํสุ, ‘‘พุทฺโธ โลเก อนุตฺตโร;

ทีปงฺกโร นาม ชิโน, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก;

ตสฺส โสธียติ มคฺโค, อญฺชสํ วฏุมายนํ’’.

मेरे पूछने पर उन्होंने बताया, "लोक में अनुत्तर बुद्ध, लोकनायक दीपंकर नामक जिन उत्पन्न हुए हैं; उन्हीं के लिए यह मार्ग, यह पथ साफ किया जा रहा है।"

๔๑.

४१.

พุทฺโธติวจนํ สุตฺวาน, ปีติ อุปฺปชฺชิ ตาวเท;

พุทฺโธ พุทฺโธติ กถยนฺโต, โสมนสฺสํ ปเวทยึ.

'बुद्ध' यह शब्द सुनकर उसी क्षण (मुझमें) प्रीति उत्पन्न हुई; "बुद्ध, बुद्ध" कहते हुए मैंने परम सौमनस्य (प्रसन्नता) का अनुभव किया।

๔๒.

४२.

ตตฺถ ฐตฺวา วิจินฺเตสึ, ตุฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

‘‘อิธ พีชานิ โรปิสฺสํ, ขโณ เว มา อุปจฺจคา.

वहाँ खड़े होकर, प्रसन्न और संविग्न मन से मैंने विचार किया, "यहाँ मैं (पुण्य के) बीज बोऊँगा; यह सुअवसर निश्चित ही व्यर्थ न चला जाए।"

๔๓.

४३.

‘‘ยทิ พุทฺธสฺส โสเธถ, เอโกกาสํ ททาถ เม;

อหมฺปิ โสธยิสฺสามิ, อญฺชสํ วฏุมายนํ’’.

"यदि आप बुद्ध के लिए (मार्ग) साफ कर रहे हैं, तो मुझे भी एक स्थान दें; मैं भी इस मार्ग, इस पथ को साफ करूँगा।"

๔๔.

४४.

อทํสุ [Pg.310] เต มโมกาสํ, โสเธตุํ อญฺชสํ ตทา;

พุทฺโธ พุทฺโธติ จินฺเตนฺโต, มคฺคํ โสเธมหํ ตทา.

तब उन्होंने मुझे मार्ग साफ करने के लिए एक स्थान दिया; तब "बुद्ध, बुद्ध" का चिंतन करते हुए मैंने मार्ग को साफ किया।

๔๕.

४५.

อนิฏฺฐิเต มโมกาเส, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

จตูหิ สตสหสฺเสหิ, ฉฬภิญฺเญหิ ตาทิหิ;

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, ปฏิปชฺชิ อญฺชสํ ชิโน.

जब मेरा स्थान (साफ होना) पूरा नहीं हुआ था, तभी छह अभिज्ञाओं से युक्त, तादि-गुण सम्पन्न, निर्मल और क्षीणास्त्रव (अर्हत) चार लाख भिक्षुओं के साथ महामुनि दीपंकर जिन मार्ग पर पधारे।

๔๖.

४६.

ปจฺจุคฺคมนา วตฺตนฺติ, วชฺชนฺติ เภริโย พหู;

อาโมทิตา นรมรู, สาธุการํ ปวตฺตยุํ.

लोग अगवानी के लिए आगे बढ़े, अनेक भेरियाँ (नगाड़े) बजने लगीं; हर्षित मनुष्यों और देवों ने 'साधुकार' (जयघोष) किया।

๔๗.

४७.

เทวา มนุสฺเส ปสฺสนฺติ, มนุสฺสาปิ จ เทวตา;

อุโภปิ เต ปญฺชลิกา, อนุยนฺติ ตถาคตํ.

देव मनुष्यों को देख रहे थे और मनुष्य भी देवों को; वे दोनों ही हाथ जोड़कर तथागत के पीछे-पीछे चल रहे थे।

๔๘.

४८.

เทวา ทิพฺเพหิ ตุริเยหิ, มนุสฺสา มานุเสหิ จ ;

อุโภปิ เต วชฺชยนฺตา, อนุยนฺติ ตถาคตํ.

देव दिव्य वाद्यों से और मनुष्य मानुषी वाद्यों से, दोनों ही बजाते हुए तथागत के पीछे-पीछे चल रहे थे।

๔๙.

४९.

ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

ทิโสทิสํ โอกิรนฺติ, อากาสนภคตา มรู.

आकाश में स्थित देवों ने दिव्य मंदारव पुष्प, पद्म (कमल) और पारिजातक पुष्पों को दसों दिशाओं में बिखेरा।

๕๐.

५०.

ทิพฺพํ จนฺทนจุณฺณญฺจ, วรคนฺธญฺจ เกวลํ;

ทิโสทิสํ โอกิรนฺติ, อากาสนภคตา มรู.

आकाश में स्थित देवों ने दिव्य चंदन का चूर्ण और श्रेष्ठ सुगंधि को दसों दिशाओं में बिखेरा।

๕๑.

५१.

จมฺปกํ สรลํ นีปํ, นาคปุนฺนาคเกตกํ;

ทิโสทิสํ อุกฺขิปนฺติ, ภูมิตลคตา นรา.

भूमि पर स्थित मनुष्यों ने चंपक, सरल, नीप, नाग, पुन्नाग और केतक के फूलों को दसों दिशाओं में ऊपर उछाला।

๕๒.

५२.

เกเส มุญฺจิตฺวาหํ ตตฺถ, วากจีรญฺจ จมฺมกํ;

กลเล ปตฺถริตฺวาน, อวกุชฺโช นิปชฺชหํ.

वहाँ मैंने अपने केशों को खोल दिया और अपने वल्कल वस्त्र तथा चर्म-वस्त्र को कीचड़ पर बिछाकर, मैं औंधे मुँह लेट गया।

๕๓.

५३.

‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ;

มา นํ กลเล อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสติ’’.

"बुद्ध अपने शिष्यों के साथ मुझ पर पैर रखकर चले जाएँ; वे कीचड़ में पैर न रखें, यह मेरे हित के लिए होगा।"

๕๔.

५४.

ปถวิยํ นิปนฺนสฺส, เอวํ เม อาสิ เจตโส;

‘‘อิจฺฉมาโน อหํ อชฺช, กิเลเส ฌาปเย มม.

भूमि पर लेटे हुए मेरे मन में ऐसा विचार आया, "यदि मैं चाहूँ तो आज ही अपने क्लेशों को जलाकर भस्म कर सकता हूँ।"

๕๕.

५५.

‘‘กึ เม อญฺญาตเวเสน, ธมฺมํ สจฺฉิกเตนิธ;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, พุทฺโธ เหสฺสํ สเทวเก.

"यहाँ अज्ञात वेश में धर्म का साक्षात्कार करने से मुझे क्या लाभ? सर्वज्ञता प्राप्त कर मैं देवों सहित लोक में बुद्ध बनूँगा।"

๕๖.

५६.

‘‘กึ เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ.

"अपनी शक्ति को देखने वाले पुरुष के लिए अकेले (संसार सागर से) पार होने से क्या लाभ? सर्वज्ञता प्राप्त कर मैं देवों सहित लोक को पार कराऊँगा।"

๕๗.

५७.

‘‘อิมินา [Pg.311] เม อธิกาเรน, กเตน ปุริสุตฺตเม;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, ตาเรมิ ชนตํ พหุํ.

"पुरुषोत्तम (बुद्ध) के प्रति किए गए इस महान पुण्य-कर्म के द्वारा, सर्वज्ञता प्राप्त कर मैं बहुत से लोगों को तारूँगा।"

๕๘.

५८.

‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ’’.

"संसार के स्रोत को काटकर, तीनों भवों का विनाश कर और धर्म-रूपी नौका पर चढ़कर, मैं देवों सहित लोक को पार कराऊँगा।"

๕๙.

५९.

มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌติ.

मनुष्य होना, पुरुष लिंग से युक्त होना, (अर्हत्व प्राप्ति का) हेतु होना, जीवित शास्ता (बुद्ध) के दर्शन, प्रव्रज्या, गुणों (ध्यान-अभिज्ञा) की प्राप्ति, महान अधिकार (समर्पण) और प्रबल छंद (इच्छा); इन आठ धर्मों के मिलन से (बुद्धत्व का) संकल्प सिद्ध होता है।

๖๐.

६०.

ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

อุสฺสีสเก มํ ฐตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ.

लोकविद् और आहुतियों (दान) के प्रतिग्राहक दीपंकर बुद्ध ने मेरे सिर के पास खड़े होकर ये वचन कहे।

๖๑.

६१.

‘‘ปสฺสถ อิมํ ตาปสํ, ชฏิลํ อุคฺคตาปนํ;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.

"इस जटाधारी और उग्र तपस्वी को देखो; असंख्य कल्पों के बाद यह लोक में बुद्ध होगा।"

๖๒.

६२.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ.

"रमणीय कपिल नामक नगर से निकलकर, तथागत (गौतम) प्रधान (वीर्य) का अभ्यास कर और दुष्कर तपस्या करके (बुद्ध होंगे)।"

๖๓.

६३.

‘‘อชปาลรุกฺขมูลสฺมึ, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;

ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติ.

तथागत अजपाल वृक्ष के मूल में बैठकर, वहाँ खीर (पायस) ग्रहण कर, निरंजरा नदी की ओर जाएँगे।

๖๔.

६४.

‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ อท โส ชิโน;

ปฏิยตฺตวรมคฺเคน, โพธิมูลมุเปหิติ.

वे जिन निरंजरा नदी के तट पर खीर का भोजन कर, (देवताओं द्वारा) तैयार किए गए श्रेष्ठ मार्ग से बोधि-मूल की ओर जाएँगे।

๖๕.

६५.

‘‘ตโต ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร ;

อสฺสตฺถรุกฺขมูลมฺหิ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

उसके बाद, वे अनुपम और महान यशस्वी बुद्ध बोधि-मण्डप की प्रदक्षिणा कर, अश्वत्थ वृक्ष के मूल में बुद्धत्व प्राप्त करेंगे।

๖๖.

६६.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

इनकी जन्मदात्री माता का नाम माया होगा, पिता का नाम शुद्धोदन होगा और ये 'गौतम' होंगे।

๖๗.

६७.

‘‘อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

आस्रव-रहित, वीतरागी, शान्तचित्त और समाहित कोलित और उपतिस्स इनके अग्र श्रावक होंगे। आनन्द नामक उपस्थाक (सेवक) इस जिन की सेवा करेंगे।

๖๘.

६८.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

खेमा और उत्पलवर्णा इनकी अग्र श्राविकाएँ होंगी, जो आस्रव-रहित, वीतरागी, शान्तचित्त और समाहित होंगी। उन भगवान का बोधि वृक्ष 'अश्वत्थ' कहलाएगा।

๖๙.

६९.

‘‘จิตฺโต [Pg.312] จ หตฺถาฬวโก, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

อุตฺตรา นนฺทมาตา จ, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา’’.

चित्त और हस्तक आलवक इनके अग्र उपासक (सेवक) होंगे; उत्तरा और नन्दमाता इनकी अग्र उपासिकाएँ (सेविकाएँ) होंगी।

๗๐.

७०.

อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสมสฺส มเหสิโน;

อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํ.

अतुलनीय महर्षि (दीपंकर बुद्ध) के इन वचनों को सुनकर, मनुष्य और देव अत्यन्त हर्षित हुए कि 'यह निश्चय ही बुद्ध-अंकुर हैं'।

๗๑.

७१.

อุกฺกุฏฺฐิสทฺทา วตฺตนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ จ;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสี สเทวกา.

वे जयघोष करने लगे, तालियाँ बजाने लगे और हँसने लगे; दस हजार चक्रवातों के देवों सहित मनुष्यों ने हाथ जोड़कर नमस्कार किया।

๗๒.

७२.

‘‘ยทิมสฺส โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

यदि हम इन लोकनाथ (दीपंकर बुद्ध) के शासन से चूक जाएँ, तो भविष्य में हम इनके (गौतम बुद्ध के) सम्मुख उपस्थित होंगे।

๗๓.

७३.

‘‘ยถา มนุสฺสา นทึ ตรนฺตา, ปฏิติตฺถํ วิรชฺฌิย;

เหฏฺฐาติตฺเถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทึ.

जैसे नदी पार करते हुए मनुष्य यदि सामने वाले घाट से चूक जाएँ, तो वे निचले घाट का सहारा लेकर महानदी को पार करते हैं।

๗๔.

७४.

‘‘เอวเมว มยํ สพฺเพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

इसी प्रकार हम सभी, यदि इन जिन (दीपंकर) को छोड़ दें, तो भविष्य में हम इनके (गौतम बुद्ध के) सम्मुख उपस्थित होंगे।

๗๕.

७५.

ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มม กมฺมํ ปกิตฺเตตฺวา, ทกฺขิณํ ปาทมุทฺธริ.

लोकविद् और आहुतियों के प्रतिग्राही दीपंकर बुद्ध ने मेरे (भविष्य के) कर्म की घोषणा कर अपना दायाँ पैर उठाया।

๗๖.

७६.

เย ตตฺถาสุํ ชินปุตฺตา, ปทกฺขิณมกํสุ มํ;

เทวา มนุสฺสา อสุรา จ, อภิวาเทตฺวาน ปกฺกมุํ.

वहाँ जो बुद्ध-पुत्र (अरहंत) थे, उन्होंने मेरी प्रदक्षिणा की; देव, मनुष्य और असुर मुझे अभिवादन कर चले गए।

๗๗.

७७.

ทสฺสนํ เม อติกฺกนฺเต, สสงฺเฆ โลกนายเก;

สยนา วุฏฺฐหิตฺวาน, ปลฺลงฺกํ อาภุชึ ตทา.

जब संघ सहित लोकनायक मेरी दृष्टि से ओझल हो गए, तब मैं अपनी लेटी हुई अवस्था से उठकर पालथी मारकर बैठ गया।

๗๘.

७८.

สุเขน สุขิโต โหมิ, ปาโมชฺเชน ปโมทิโต;

ปีติยา จ อภิสฺสนฺโน, ปลฺลงฺกํ อาภุชึ ตทา.

तब मैं सुख से सुखी, प्रमोद से प्रमुदित और प्रीति से सराबोर होकर पालथी मारकर बैठ गया।

๗๙.

७९.

ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

‘‘วสีภูโต อหํ ฌาเน, อภิญฺญาสุ ปารมึคโต.

पालथी मारकर बैठकर मैंने तब ऐसा सोचा: 'मैं ध्यान में वशीभूत हूँ और अभिज्ञाओं में पारंगत हूँ'।

๘๐.

८०.

‘‘สหสฺสิยมฺหิ โลกมฺหิ, อิสโย นตฺถิ เม สมา;

อสโม อิทฺธิธมฺเมสุ, อลภึ อีทิสํ สุขํ.

दस हजार लोकों में मेरे समान कोई ऋषि नहीं है; ऋद्धि-धर्मों में मैं अतुलनीय हूँ, मैंने ऐसा सुख प्राप्त किया है।

๘๑.

८१.

‘‘ปลฺลงฺกาภุชเน มยฺหํ, ทสสหสฺสาธิวาสิโน;

มหานาทํ ปวตฺเตสุํ, ‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

मेरे पालथी मारकर बैठने पर, दस हजार चक्रवातों के निवासियों ने महान घोष किया: 'आप निश्चित ही बुद्ध होंगे'।

๘๒.

८२.

‘‘‘ยา [Pg.313] ปุพฺเพ โพธิสตฺตานํ, ปลฺลงฺกวรมาภุเช;

นิมิตฺตานิ ปทิสฺสนฺติ, ตานิ อชฺช ปทิสฺสเร.

पूर्व काल में बोधिसत्वों के श्रेष्ठ आसन पर बैठने के समय जो निमित्त (चिह्न) दिखाई देते थे, वे ही आज दिखाई दे रहे हैं।

๘๓.

८३.

‘‘‘สีตํ พฺยปคตํ โหติ, อุณฺหญฺจ อุปสมฺมติ;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

ठंड दूर हो गई है और गर्मी शांत हो गई है; वे निमित्त आज दिखाई दे रहे हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๘๔.

८४.

‘‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตู, นิสฺสทฺทา โหนฺติ นิรากุลา;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

दस हजार लोकधातुएँ निःशब्द और व्याकुलता-रहित हो गई हैं; वे निमित्त आज दिखाई दे रहे हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๘๕.

८५.

‘‘‘มหาวาตา น วายนฺติ, น สนฺทนฺติ สวนฺติโย;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

प्रचण्ड वायु नहीं चल रही है, नदियाँ नहीं बह रही हैं; वे निमित्त आज दिखाई दे रहे हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๘๖.

८६.

‘‘‘ถลชา ทกชา ปุปฺผา, สพฺเพ ปุปฺผนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช ปุปฺผิตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

स्थल और जल में उत्पन्न होने वाले सभी फूल उसी क्षण खिल गए हैं; वे सभी आज खिले हुए हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๘๗.

८७.

‘‘‘ลตา วา ยทิ วา รุกฺขา, ผลภารา โหนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช ผลิตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

लताएँ हों या वृक्ष, वे उसी क्षण फलों के भार से लद गए हैं; वे सभी आज फलित हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๘๘.

८८.

‘‘‘อากาสฏฺฐา จ ภูมฏฺฐา, รตนา โชตนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช รตนา โชตนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

आकाश और भूमि में स्थित रत्न उसी क्षण चमकने लगे हैं; वे रत्न आज प्रकाशित हो रहे हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๘๙.

८९.

‘‘‘มานุสฺสกา จ ทิพฺพา จ, ตุริยา วชฺชนฺติ ตาวเท;

เตปชฺชุโภ อภิรวนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

मानवीय और दिव्य वाद्ययंत्र उसी क्षण बजने लगे हैं; आज वे दोनों ही गूँज रहे हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๙๐.

९०.

‘‘‘วิจิตฺรปุปฺผา คคนา, อภิวสฺสนฺติ ตาวเท;

เตปิ อชฺช ปวสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

आकाश से विचित्र फूलों की वर्षा उसी क्षण होने लगी है; वे आज भी बरस रहे हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๙๑.

९१.

‘‘‘มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปติ;

เตปชฺชุโภ อภิรวนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

महासमुद्र आंदोलित हो रहा है, दस हजार लोकधातुएँ काँप रही हैं; आज वे दोनों ही गूँज रहे हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๙๒.

९२.

‘‘‘นิรเยปิ ทสสหสฺเส, อคฺคี นิพฺพนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช นิพฺพุตา อคฺคี, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

दस हजार नरकों में भी अग्नि उसी क्षण बुझ गई है; वे अग्नियाँ आज शांत हैं, आप निश्चित ही बुद्ध होंगे।

๙๓.

९३.

‘‘‘วิมโล โหติ สูริโย, สพฺพา ทิสฺสนฺติ ตารกา;

เตปิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

सूर्य निर्मल है, सभी तारे दिखाई दे रहे हैं; वे आज भी दिखाई दे रहे हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๙๔.

९४.

‘‘‘อโนวฏฺเฐน อุทกํ, มหิยา อุพฺภิชฺชิ ตาวเท;

ตมฺปชฺชุพฺภิชฺชเต มหิยา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

बिना वर्षा के ही उस समय पृथ्वी से जल फूट पड़ा था; आज भी वह पृथ्वी से फूट रहा है, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๙๕.

९५.

‘‘‘ตาราคณา [Pg.314] วิโรจนฺติ, นกฺขตฺตา คคนมณฺฑเล;

วิสาขา จนฺทิมา ยุตฺตา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

आकाश मण्डल में तारागण और नक्षत्र सुशोभित हो रहे हैं; विशाखा नक्षत्र चन्द्रमा के साथ युक्त है, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๙๖.

९६.

‘‘‘พิลาสยา ทรีสยา, นิกฺขมนฺติ สกาสยา;

เตปชฺช อาสยา ฉุทฺธา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

बिलों और गुफाओं में रहने वाले प्राणी अपने निवास स्थानों से बाहर निकल रहे हैं; आज वे अपने आवासों को छोड़ चुके हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๙๗.

९७.

‘‘‘น โหนฺติ อรตี สตฺตานํ, สนฺตุฏฺฐา โหนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช สพฺเพ สนฺตุฏฺฐา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

उस समय प्राणियों में अरति (असन्तोष) नहीं थी, वे सन्तुष्ट थे; आज भी वे सभी सन्तुष्ट हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๙๘.

९८.

‘‘‘โรคา ตทุปสมฺมนฺติ, ชิฆจฺฉา จ วินสฺสติ;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

उस समय रोग शान्त हो गए और भूख मिट गई; वे (निशान) आज भी दिखाई दे रहे हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๙๙.

९९.

‘‘‘ราโค ตทา ตนุ โหติ, โทโส โมโห วินสฺสติ;

เตปชฺช วิคตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

उस समय राग क्षीण हो गया था, द्वेष और मोह नष्ट हो गए थे; आज भी वे सभी दूर हो गए हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๐.

१००.

‘‘‘ภยํ ตทา น ภวติ, อชฺชเปตํ ปทิสฺสติ;

เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

उस समय भय नहीं था, आज भी यह दिखाई दे रहा है; उस लक्षण से हम जानते हैं कि आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๑.

१०१.

‘‘‘รโชนุทฺธํสติ อุทฺธํ, อชฺชเปตํ ปทิสฺสติ;

เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

धूल ऊपर की ओर नहीं उड़ रही है, आज भी यह दिखाई दे रहा है; उस लक्षण से हम जानते हैं कि आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๒.

१०२.

‘‘‘อนิฏฺฐคนฺโธ ปกฺกมติ, ทิพฺพคนฺโธ ปวายติ;

โสปชฺช วายติ คนฺโธ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

अप्रिय गन्ध दूर हो गई है और दिव्य सुगन्ध फैल रही है; आज भी वह सुगन्ध महक रही है, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๓.

१०३.

‘‘‘สพฺเพ เทวา ปทิสฺสนฺติ, ฐปยิตฺวา อรูปิโน;

เตปชฺช สพฺเพ ทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

अरूप (ब्रह्माओं) को छोड़कर सभी देव दिखाई दे रहे हैं; आज भी वे सभी दिखाई दे रहे हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๔.

१०४.

‘‘‘ยาวตา นิรยา นาม, สพฺเพ ทิสฺสนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช สพฺเพ ทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

जितने भी नरक हैं, वे सभी उस समय दिखाई दे रहे थे; आज भी वे सभी दिखाई दे रहे हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๕.

१०५.

‘‘‘กุฏฺฏา กวาฏา เสลา จ, น โหนฺตาวรณา ตทา;

อากาสภูตา เตปชฺช, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

उस समय दीवारें, द्वार और चट्टानें बाधा नहीं बनी थीं; आज भी वे आकाश (खुले स्थान) के समान हो गए हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๖.

१०६.

‘‘‘จุตี จ อุปปตฺติ จ, ขเณ ตสฺมึ น วิชฺชติ;

ตานิปชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

उस क्षण में न मृत्यु थी और न ही पुनर्जन्म; वे (लक्षण) आज भी दिखाई दे रहे हैं, (इसलिए) आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๗.

१०७.

‘‘‘ทฬฺหํ ปคฺคณฺห วีริยํ, มา นิวตฺต อภิกฺกม;

มยมฺเปตํ วิชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ’’’.

दृढ़ता से वीर्य (पुरुषार्थ) धारण करें, पीछे न हटें, आगे बढ़ें; हम भी यह जानते हैं कि आप निश्चित ही बुद्ध बनेंगे।

๑๐๘.

१०८.

พุทฺธสฺส [Pg.315] วจนํ สุตฺวา, ทสสหสฺสีนจูภยํ;

ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปโมทิโต, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.

बुद्ध और दस हजार (लोकधातुओं के देवों), दोनों के वचनों को सुनकर, मैं अत्यन्त प्रसन्न और प्रमुदित हुआ और तब मैंने ऐसा सोचा।

๑๐๙.

१०९.

‘‘อทฺเวชฺฌวจนา พุทฺธา, อโมฆวจนา ชินา;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

बुद्धों के वचन दो प्रकार के (संदिग्ध) नहीं होते, जिनों के वचन अमोघ (सफल) होते हैं; बुद्धों का कथन कभी मिथ्या नहीं होता, मैं निश्चित ही बुद्ध बनूँगा।

๑๑๐.

११०.

‘‘ยถา ขิตฺตํ นเภ เลฑฺฑุ, ธุวํ ปตติ ภูมิยํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

जैसे आकाश में फेंका गया ढेला निश्चित रूप से भूमि पर गिरता है; वैसे ही श्रेष्ठ बुद्धों के वचन निश्चित और शाश्वत होते हैं; बुद्धों का कथन कभी मिथ्या नहीं होता, मैं निश्चित ही बुद्ध बनूँगा।

๑๑๑.

१११.

‘‘ยถาปิ สพฺพสตฺตานํ, มรณํ ธุวสสฺสตํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

जैसे सभी प्राणियों की मृत्यु निश्चित और शाश्वत है; वैसे ही श्रेष्ठ बुद्धों के वचन निश्चित और शाश्वत होते हैं; बुद्धों का कथन कभी मिथ्या नहीं होता, मैं निश्चित ही बुद्ध बनूँगा।

๑๑๒.

११२.

‘‘ยถา รตฺติกฺขเย ปตฺเต, สูริยุคฺคมนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

जैसे रात्रि के समाप्त होने पर सूर्य का उदय होना निश्चित है; वैसे ही श्रेष्ठ बुद्धों के वचन निश्चित और शाश्वत होते हैं; बुद्धों का कथन कभी मिथ्या नहीं होता, मैं निश्चित ही बुद्ध बनूँगा।

๑๑๓.

११३.

‘‘ยถา นิกฺขนฺตสยนสฺส, สีหสฺส นทนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

जैसे अपनी मांद से बाहर निकले हुए सिंह की गर्जना निश्चित होती है; वैसे ही श्रेष्ठ बुद्धों के वचन निश्चित और शाश्वत होते हैं; बुद्धों का कथन कभी मिथ्या नहीं होता, मैं निश्चित ही बुद्ध बनूँगा।

๑๑๔.

११४.

‘‘ยถา อาปนฺนสตฺตานํ, ภารโมโรปนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

जैसे गर्भवती स्त्रियों का प्रसव (भार उतारना) निश्चित होता है; वैसे ही श्रेष्ठ बुद्धों के वचन निश्चित और शाश्वत होते हैं; बुद्धों का कथन कभी मिथ्या नहीं होता, मैं निश्चित ही बुद्ध बनूँगा।

๑๑๕.

११५.

‘‘หนฺท พุทฺธกเร ธมฺเม, วิจินามิ อิโต จิโต;

อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา, ยาวตา ธมฺมธาตุยา’’.

अब मैं यहाँ-वहाँ, ऊपर-नीचे और दसों दिशाओं में, जहाँ तक धर्मधातु है, बुद्धत्व प्रदान करने वाले धर्मों (पारमिताओं) की खोज करता हूँ।

๑๑๖.

११६.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ปฐมํ ทานปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อนุจิณฺณํ มหาปถํ.

तब खोज करते हुए मैंने पहली 'दान-पारमिता' को देखा, जो पूर्ववर्ती महर्षियों (बुद्धों) द्वारा अनुसरित एक महापथ है।

๑๑๗.

११७.

‘‘อิมํ ตฺวํ ปฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ทานปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

यदि तुम बोधि (बुद्धत्व) प्राप्त करना चाहते हो, तो पहले इस दान-पारमिता को दृढ़ता से स्वीकार करो और इसे पूर्ण करो।

๑๑๘.

११८.

‘‘ยถาปิ กุมฺโภ สมฺปุณฺโณ, ยสฺส กสฺสจิ อโธ กโต;

วมเต วุทกํ นิสฺเสสํ, น ตตฺถ ปริรกฺขติ.

जैसे जल से भरा हुआ कोई घड़ा, जब उसे उल्टा कर दिया जाता है, तो वह सारा जल उँडेल देता है और अपने पास कुछ भी शेष नहीं रखता।

๑๑๙.

११९.

‘‘ตเถว [Pg.316] ยาจเก ทิสฺวา, หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิเม;

ททาหิ ทานํ นิสฺเสสํ, กุมฺโภ วิย อโธ กโต.

उसी प्रकार, याचकों को देखकर—चाहे वे नीच हों, उच्च हों या मध्यम—उल्टे किए हुए घड़े के समान बिना कुछ शेष रखे दान दो।

๑๒๐.

१२०.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व के धर्म केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य धर्मों की भी खोज करूँगा जो बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๒๑.

१२१.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ทุติยํ สีลปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

तब खोज करते हुए मैंने दूसरी 'शील-पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों (बुद्धों) ने बार-बार सेवन और अनुसरण किया था।

๑๒๒.

१२२.

‘‘อิมํ ตฺวํ ทุติยํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

สีลปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

यदि तुम बोधि (बुद्धत्व) प्राप्त करना चाहते हो, तो पहले इस दूसरी शील-पारमिता को दृढ़ता से स्वीकार करो और इसे पूर्ण करो।

๑๒๓.

१२३.

‘‘ยถาปิ จมรี วาลํ, กิสฺมิญฺจิ ปฏิลคฺคิตํ;

อุเปติ มรณํ ตตฺถ, น วิโกเปติ วาลธึ.

जैसे चामरी मृग (याक) की पूँछ का बाल कहीं फँस जाने पर, वह वहीं मृत्यु को प्राप्त हो जाता है, किंतु अपनी पूँछ को नष्ट नहीं होने देता।

๑๒๔.

१२४.

‘‘ตเถว ตฺวํ จตูสุ ภูมีสุ, สีลานิ ปริปูรย;

ปริรกฺข สพฺพทา สีลํ, จมรี วิย วาลธึ.

उसी प्रकार तुम भी चारों भूमियों में शीलों को परिपूर्ण करो; चामरी मृग द्वारा अपनी पूँछ की रक्षा करने के समान सदा शील की रक्षा करो।

๑๒๕.

१२५.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व प्राप्त कराने वाले धर्म केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य उन धर्मों की भी खोज करूँगा जो बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๒๖.

१२६.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ตติยํ เนกฺขมฺมปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

तब खोज करते हुए मैंने तीसरी 'नैष्क्रम्य पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों द्वारा निरंतर सेवन किया गया था।

๑๒๗.

१२७.

‘‘อิมํ ตฺวํ ตติยํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

เนกฺขมฺมปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

यदि तुम बोधि प्राप्त करना चाहते हो, तो इस तीसरी नैष्क्रम्य पारमिता को पहले दृढ़ता से ग्रहण करो और इसे पूर्ण करो।

๑๒๘.

१२८.

‘‘ยถา อนฺทุฆเร ปุริโส, จิรวุตฺโถ ทุขฏฺฏิโต;

น ตตฺถ ราคํ ชเนสิ, มุตฺตึเยว คเวสติ.

जैसे कारागार में लंबे समय से रह रहा और दुखों से पीड़ित व्यक्ति वहाँ आसक्ति उत्पन्न नहीं करता, बल्कि केवल मुक्ति की ही खोज करता है।

๑๒๙.

१२९.

‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพภเว, ปสฺส อนฺทุฆเร วิย;

เนกฺขมฺมาภิมุโข โหหิ, ภวโต ปริมุตฺติยา.

उसी प्रकार तुम भी समस्त भवों को कारागार के समान देखो; भव से पूर्ण मुक्ति के लिए नैष्क्रम्य के प्रति अभिमुख होओ।

๑๓๐.

१३०.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व प्राप्त कराने वाले धर्म केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य उन धर्मों की भी खोज करूँगा जो बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๓๑.

१३१.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, จตุตฺถํ ปญฺญาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

तब खोज करते हुए मैंने चौथी 'प्रज्ञा पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों द्वारा निरंतर सेवन किया गया था।

๑๓๒.

१३२.

‘‘อิมํ ตฺวํ จตุตฺถํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ปญฺญาปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

यदि तुम बोधि प्राप्त करना चाहते हो, तो इस चौथी प्रज्ञा पारमिता को पहले दृढ़ता से ग्रहण करो और इसे पूर्ण करो।

๑๓๓.

१३३.

‘‘ยถาปิ [Pg.317] ภิกฺขุ ภิกฺขนฺโต, หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิเม;

กุลานิ น วิวชฺเชนฺโต, เอวํ ลภติ ยาปนํ.

जैसे भिक्षाटन करता हुआ भिक्षु नीच, उच्च और मध्यम कुलों का त्याग न करते हुए अपना निर्वाह प्राप्त करता है।

๑๓๔.

१३४.

‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพกาลํ, ปริปุจฺฉํ พุธํ ชนํ;

ปญฺญาปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

उसी प्रकार तुम भी सदा विद्वान जनों से प्रश्न पूछते हुए प्रज्ञा पारमिता को पूर्ण कर सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๓๕.

१३५.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व प्राप्त कराने वाले धर्म केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य उन धर्मों की भी खोज करूँगा जो बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๓๖.

१३६.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ปญฺจมํ วีริยปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

तब खोज करते हुए मैंने पाँचवीं 'वीर्य पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों द्वारा निरंतर सेवन किया गया था।

๑๓๗.

१३७.

‘‘อิมํ ตฺวํ ปญฺจมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

วีริยปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

यदि तुम बोधि प्राप्त करना चाहते हो, तो इस पाँचवीं वीर्य पारमिता को पहले दृढ़ता से ग्रहण करो और इसे पूर्ण करो।

๑๓๘.

१३८.

‘‘ยถาปิ สีโห มิคราชา, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อลีนวีริโย โหติ, ปคฺคหิตมโน สทา.

जैसे पशुराज सिंह बैठने, खड़े होने और टहलने में सदा अदीन वीर्य वाला और उत्साहित मन वाला होता है।

๑๓๙.

१३९.

‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพภเว, ปคฺคณฺห วีริยํ ทฬฺหํ;

วีริยปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

उसी प्रकार तुम भी समस्त भवों में दृढ़ता से वीर्य धारण करो; वीर्य पारमिता को पूर्ण कर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๔๐.

१४०.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व प्राप्त कराने वाले धर्म केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य उन धर्मों की भी खोज करूँगा जो बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๔๑.

१४१.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ฉฏฺฐมํ ขนฺติปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

तब खोज करते हुए मैंने छठी 'क्षान्ति पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों द्वारा निरंतर सेवन किया गया था।

๑๔๒.

१४२.

‘‘อิมํ ตฺวํ ฉฏฺฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ อทฺเวชฺฌมานโส, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

तुम इस छठी क्षान्ति पारमिता को पहले दृढ़ता से ग्रहण करो; उसमें अविचलित मन वाले होकर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๔๓.

१४३.

‘‘ยถาปิ ปถวี นาม, สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ จ;

สพฺพํ สหติ นิกฺเขปํ, น กโรติ ปฏิฆํ ตยา.

जैसे पृथ्वी अपने ऊपर फेंकी गई शुद्ध और अशुद्ध सभी वस्तुओं को सहन करती है और उनके प्रति द्वेष नहीं करती।

๑๔๔.

१४४.

‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สพฺเพสํ, สมฺมานาวมานกฺขโม;

ขนฺติปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

उसी प्रकार तुम भी सभी के द्वारा किए गए सम्मान और अपमान को सहन करने वाले बनो; क्षान्ति पारमिता को पूर्ण कर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๔๕.

१४५.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व प्राप्त कराने वाले धर्म केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य उन धर्मों की भी खोज करूँगा जो बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๔๖.

१४६.

วิจินนฺโต [Pg.318] ตทา ทกฺขึ, สตฺตมํ สจฺจปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

तब खोज करते हुए मैंने सातवीं 'सत्य पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों द्वारा निरंतर सेवन किया गया था।

๑๔๗.

१४७.

‘‘อิมํ ตฺวํ สตฺตมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ อทฺเวชฺฌวจโน, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

तुम इस सातवीं सत्य पारमिता को पहले दृढ़ता से ग्रहण करो; उसमें अडिग होकर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๔๘.

१४८.

‘‘ยถาปิ โอสธี นาม, ตุลาภูตา สเทวเก;

สมเย อุตุวสฺเส วา, น โวกฺกมติ วีถิโต.

जैसे ओषधि तारा देवलोक सहित इस संसार में मानक के समान है; वह समय, ऋतु या वर्षा में अपने मार्ग से विचलित नहीं होता।

๑๔๙.

१४९.

‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สจฺเจสุ, มา โวกฺกม หิ วีถิโต;

สจฺจปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

उसी प्रकार तुम भी सत्यों के मार्ग से विचलित मत होओ; सत्य पारमिता को पूर्ण कर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๕๐.

१५०.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व प्राप्त कराने वाले धर्म केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य उन धर्मों की भी खोज करूँगा जो बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๕๑.

१५१.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, อฏฺฐมํ อธิฏฺฐานปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

तब खोज करते हुए मैंने आठवीं 'अधिष्ठान पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों द्वारा निरंतर सेवन किया गया था।

๑๕๒.

१५२.

‘‘อิมํ ตฺวํ อฏฺฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ ตฺวํ อจโล หุตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

तुम इस आठवीं अधिष्ठान पारमिता को पहले दृढ़ता से ग्रहण करो; उसमें अचल होकर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๕๓.

१५३.

‘‘ยถาปิ ปพฺพโต เสโล, อจโล สุปฺปติฏฺฐิโต;

น กมฺปติ ภุสวาเตหิ, สกฏฺฐาเนว ติฏฺฐติ.

जैसे पत्थर का पर्वत, अचल और सुप्रतिष्ठित होता है; वह प्रचंड वायु से नहीं कांपता, बल्कि अपने स्थान पर ही स्थिर रहता है।

๑๕๔.

१५४.

‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ อธิฏฺฐาเน, สพฺพทา อจโล ภว;

อธิฏฺฐานปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

उसी प्रकार तुम भी अधिष्ठान (संकल्प) में सदैव अचल रहो; अधिष्ठान पारमिता को पूर्ण कर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๕๕.

१५५.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व के गुण केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य उन धर्मों का भी अन्वेषण करूँगा जो सम्बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๕๖.

१५६.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, นวมํ เมตฺตาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

अन्वेषण करते हुए तब मैंने नौवीं 'मैत्री पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों (बुद्धों) ने निरंतर सेवन और अभ्यास किया था।

๑๕๗.

१५७.

‘‘อิมํ ตฺวํ นวมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

เมตฺตาย อสโม โหหิ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

यदि तुम सम्बोधि प्राप्त करना चाहते हो, तो इस नौवीं (मैत्री पारमिता) को दृढ़तापूर्वक स्वीकार करो और मैत्री में अद्वितीय बनो।

๑๕๘.

१५८.

‘‘ยถาปิ อุทกํ นาม, กลฺยาเณ ปาปเก ชเน;

สมํ ผรติ สีเตน, ปวาเหติ รโชมลํ.

जैसे जल अच्छे और बुरे लोगों पर समान रूप से अपनी शीतलता फैलाता है और उनके मैल-गंदगी को बहा देता है।

๑๕๙.

१५९.

‘‘ตเถว ตฺวํ หิตาหิเต, สมํ เมตฺตาย ภาวย;

เมตฺตาปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

उसी प्रकार तुम भी हितैषी और अहितैषी (मित्र और शत्रु) के प्रति समान रूप से मैत्री की भावना करो; मैत्री पारमिता को पूर्ण कर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๖๐.

१६०.

‘‘นเหเต [Pg.319] เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

बुद्धत्व के गुण केवल इतने ही नहीं होंगे; मैं अन्य उन धर्मों का भी अन्वेषण करूँगा जो सम्बोधि को परिपक्व करने वाले हैं।

๑๖๑.

१६१.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ทสมํ อุเปกฺขาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

अन्वेषण करते हुए तब मैंने दसवीं 'उपेक्षा पारमिता' को देखा, जिसका पूर्ववर्ती महर्षियों ने निरंतर सेवन और अभ्यास किया था।

๑๖๒.

१६२.

‘‘อิมํ ตฺวํ ทสมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตุลาภูโต ทฬฺโห หุตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

तुम इस दसवीं (उपेक्षा पारमिता) को दृढ़तापूर्वक स्वीकार करो; तराजू के समान अडिग होकर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๖๓.

१६३.

‘‘ยถาปิ ปถวี นาม, นิกฺขิตฺตํ อสุจึ สุจึ;

อุเปกฺขติ อุโภเปเต, โกปานุนยวชฺชิตา.

जैसे पृथ्वी पर चाहे शुद्ध वस्तु फेंकी जाए या अशुद्ध, वह क्रोध और अनुराग से रहित होकर दोनों के प्रति उपेक्षा भाव (तटस्थता) रखती है।

๑๖๔.

१६४.

‘‘ตเถว ตฺวํ สุขทุกฺเข, ตุลาภูโต สทา ภว;

อุเปกฺขาปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

उसी प्रकार तुम भी सुख और दुःख में सदैव तराजू के समान तटस्थ रहो; उपेक्षा पारमिता को पूर्ण कर तुम सम्बोधि को प्राप्त करोगे।

๑๖๕.

१६५.

‘‘เอตฺตกาเยว เต โลเก, เย ธมฺมา โพธิปาจนา;

ตตุทฺธํ นตฺถิ อญฺญตฺร, ทฬฺหํ ตตฺถ ปติฏฺฐห’’.

इस लोक में सम्बोधि को परिपक्व करने वाले धर्म केवल इतने ही हैं; इनके अतिरिक्त और कोई नहीं है। तुम इन्हीं में दृढ़तापूर्वक स्थित हो जाओ।

๑๖๖.

१६६.

อิเม ธมฺเม สมฺมสโต, สภาวสรสลกฺขเณ;

ธมฺมเตเชน วสุธา, ทสสหสฺสี ปกมฺปถ.

जब मैं इन धर्मों के स्वभाव और लक्षणों का चिंतन कर रहा था, तब धर्म के तेज से दस हजार लोकों वाली यह पृथ्वी कांप उठी।

๑๖๗.

१६७.

จลตี รวตี ปถวี, อุจฺฉุยนฺตํว ปีฬิตํ;

เตลยนฺเต ยถา จกฺกํ, เอวํ กมฺปติ เมทนี.

पृथ्वी हिलने लगी और गरजने लगी, जैसे पेला जाता हुआ गन्ने का कोल्हू हो या तेल निकालने वाली चक्की का पहिया; इस प्रकार यह मेदिनी (पृथ्वी) कांपने लगी।

๑๖๘.

१६८.

ยาวตา ปริสา อาสิ, พุทฺธสฺส ปริเวสเน;

ปเวธมานา สา ตตฺถ, มุจฺฉิตา เสติ ภูมิยํ.

बुद्ध की सेवा में जितनी भी परिषद (जनसमूह) उपस्थित थी, वह वहां कांपती हुई और मूर्छित होकर भूमि पर गिर पड़ी।

๑๖๙.

१६९.

ฆฏาเนกสหสฺสานิ, กุมฺภีนญฺจ สตา พหู;

สญฺจุณฺณมถิตา ตตฺถ, อญฺญมญฺญํ ปฆฏฺฏิตา.

वहां हजारों घड़े और सैकड़ों बड़े मटके आपस में टकराकर चूर-चूर हो गए।

๑๗๐.

१७०.

อุพฺพิคฺคา ตสิตา ภีตา, ภนฺตา พฺยาถิตมานสา;

มหาชนา สมาคมฺม, ทีปงฺกรมุปาคมุํ.

उद्विग्न, त्रस्त, भयभीत, भ्रमित और व्यथित मन वाले वे सभी लोग एकत्रित होकर भगवान दीपंकर के पास पहुंचे।

๑๗๑.

१७१.

‘‘กึ ภวิสฺสติ โลกสฺส, กลฺยาณมถ ปาปกํ;

สพฺโพ อุปทฺทุโต โลโก, ตํ วิโนเทหิ จกฺขุม’’.

संसार का क्या होगा? कल्याण होगा या अमंगल? सारा संसार उपद्रव से ग्रस्त है; हे चक्षुमान (बुद्ध)! इस भय को दूर कीजिये।

๑๗๒.

१७२.

เตสํ ตทา สญฺญเปสิ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

‘‘วิสฏฺฐา โหถ มา เภถ, อิมสฺมึ ปถวิกมฺปเน.

तब महामुनि दीपंकर ने उन्हें आश्वस्त किया: "तुम निश्चिंत हो जाओ, डरो मत; इस पृथ्वी के कंपन से भयभीत न हो।"

๑๗๓.

१७३.

‘‘ยมหํ [Pg.320] อชฺช พฺยากาสึ, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ;

เอโส สมฺมสติ ธมฺมํ, ปุพฺพกํ ชินเสวิตํ.

जिसके विषय में मैंने आज भविष्यवाणी की है कि वह लोक में बुद्ध होगा, वह पूर्ववर्ती जिनों (बुद्धों) द्वारा सेवित धर्मों का चिंतन कर रहा है।

๑๗๔.

१७४.

‘‘ตสฺส สมฺมสโต ธมฺมํ, พุทฺธภูมึ อเสสโต;

เตนายํ กมฺปิตา ปถวี, ทสสหสฺสี สเทวเก’’.

उसके द्वारा बुद्धत्व के आधारभूत धर्मों का पूर्णतः चिंतन करने के कारण ही, देवों सहित यह दस हजार लोकों वाली पृथ्वी कांप उठी है।

๑๗๕.

१७५.

พุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา, มโน นิพฺพายิ ตาวเท;

สพฺเพ มํ อุปสงฺกมฺม, ปุนาปิ อภิวนฺทิสุํ.

बुद्ध के वचनों को सुनकर उनका मन तत्काल शांत हो गया; वे सभी मेरे पास आए और उन्होंने पुनः मेरा अभिवादन किया।

๑๗๖.

१७६.

สมาทิยิตฺวา พุทฺธคุณํ, ทฬฺหํ กตฺวาน มานสํ;

ทีปงฺกรํ นมสฺสิตฺวา, อาสนา วุฏฺฐหึ ตทา.

बुद्धत्व के गुणों को स्वीकार कर, मन को दृढ़ बनाकर और भगवान दीपंकर को नमस्कार कर, तब मैं अपने आसन से उठा।

๑๗๗.

१७७.

ทิพฺพํ มานุสกํ ปุปฺผํ, เทวา มานุสกา อุโภ;

สโมกิรนฺติ ปุปฺเผหิ, วุฏฺฐหนฺตสฺส อาสนา.

जब मैं आसन से उठा, तब देवों और मनुष्यों, दोनों ने दिव्य और मानुषी पुष्पों की मुझ पर वर्षा की।

๑๗๘.

१७८.

เวทยนฺติ จ เต โสตฺถึ, เทวา มานุสกา อุโภ;

‘‘มหนฺตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ตํ ลภสฺสุ ยถิจฺฉิตํ.

देवों और मनुष्यों, दोनों ने मेरे मंगल की कामना की: "आपने जिस महान पद की प्रार्थना की है, उसे अपनी इच्छानुसार प्राप्त करें।"

๑๗๙.

१७९.

‘‘สพฺพีติโย วิวชฺชนฺตุ, โสโก โรโค วินสฺสตุ;

มา เต ภวนฺตฺวนฺตรายา, ผุส ขิปฺปํ โพธิมุตฺตมํ.

सभी विपत्तियाँ दूर हों, शोक और रोग नष्ट हों; आपके मार्ग में कोई बाधा न आए और आप शीघ्र ही उत्तम सम्बोधि को प्राप्त करें।

๑๘๐.

१८०.

‘‘ยถาปิ สมเย ปตฺเต, ปุปฺผนฺติ ปุปฺผิโน ทุมา;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุทฺธญาเณน ปุปฺผสิ.

जैसे समय आने पर पुष्पित होने वाले वृक्ष खिल उठते हैं, वैसे ही हे महावीर! आप भी बुद्ध-ज्ञान से प्रस्फुटित हों।

๑๘๑.

१८१.

‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, ปูรยุํ ทส ปารมี;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ปูรย ทส ปารมี.

जैसे पूर्ववर्ती सभी बुद्धों ने दसों पारमिताओं को पूर्ण किया था, वैसे ही हे महावीर! आप भी दसों पारमिताओं को पूर्ण कीजिये।

๑๘๒.

१८२.

‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, โพธิมณฺฑมฺหิ พุชฺฌเร;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุชฺฌสฺสุ ชินโพธิยํ.

जैसे पूर्ववर्ती सभी बुद्ध बोधि-मण्डप में बुद्ध हुए थे, वैसे ही हे महावीर! आप भी जिनों की बोधि (बोधि वृक्ष) के नीचे बुद्धत्व प्राप्त करें।

๑๘๓.

१८३.

‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยุํ;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตย.

जिस प्रकार सभी सम्यक सम्बुद्धों ने धर्मचक्र का प्रवर्तन किया, उसी प्रकार हे महावीर! आप भी धर्मचक्र का प्रवर्तन करें।

๑๘๔.

१८४.

‘‘ปุณฺณมาเย ยถา จนฺโท, ปริสุทฺโธ วิโรจติ;

ตเถว ตฺวํ ปุณฺณมโน, วิโรจ ทสสหสฺสิยํ.

जिस प्रकार पूर्णिमा के दिन पूर्ण चन्द्रमा निर्मल होकर सुशोभित होता है, उसी प्रकार आप भी पूर्ण संकल्प वाले होकर दस हजार लोकधातुओं में सुशोभित हों।

๑๘๕.

१८५.

‘‘ราหุมุตฺโต ยถา สูริโย, ตาเปน อติโรจติ;

ตเถว โลกา มุญฺจิตฺวา, วิโรจ สิริยา ตุวํ.

जिस प्रकार राहु से मुक्त हुआ सूर्य अपने तेज से अत्यधिक सुशोभित होता है, उसी प्रकार आप भी लोक से मुक्त होकर अपनी श्री (शोभा) से सुशोभित हों।

๑๘๖.

१८६.

‘‘ยถา [Pg.321] ยา กาจิ นทิโย, โอสรนฺติ มโหทธึ;

เอวํ สเทวกา โลกา, โอสรนฺตุ ตวนฺติเก’’.

जिस प्रकार सभी नदियाँ महासमुद्र में जाकर मिलती हैं, उसी प्रकार देवों सहित समस्त लोक आपके समीप आएँ।

๑๘๗.

१८७.

เตหิ ถุตปฺปสตฺโถ โส, ทส ธมฺเม สมาทิย;

เต ธมฺเม ปริปูเรนฺโต, ปวนํ ปาวิสี ตทาติ.

उनके द्वारा इस प्रकार प्रशंसित होकर, उन सुमेध (तापस) ने दस धर्मों (पारमिताओं) को ग्रहण किया और उन धर्मों को पूर्ण करते हुए तब वे वन में प्रविष्ट हुए।

สุเมธปตฺถนากถา นิฏฺฐิตา.

सुमेध-प्रार्थना-कथा समाप्त हुई।

๓. ทีปงฺกรพุทฺธวํโส

३. दीपंकर बुद्धवंश

๑.

१.

ตทา เต โภชยิตฺวาน, สสงฺฆํ โลกนายกํ;

อุปคจฺฉุํ สรณํ ตสฺส, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

तब उन (रम्मवती नगर के निवासियों) ने संघ सहित लोकनायक को भोजन कराकर, उन शास्ता दीपंकर की शरण ग्रहण की।

๒.

२.

สรณาคมเน กญฺจิ, นิเวเสสิ ตถาคโต;

กญฺจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, สีเล ทสวิเธ ปรํ.

तथागत ने किसी को शरणगमन में, किसी को पंचशील में और किसी अन्य को दस प्रकार के शीलों में प्रतिष्ठित किया।

๓.

३.

กสฺสจิ เทติ สามญฺญํ, จตุโร ผลมุตฺตเม;

กสฺสจิ อสเม ธมฺเม, เทติ โส ปฏิสมฺภิทา.

वे किसी को श्रामण्य (चार आर्य मार्ग) और चार उत्तम फल प्रदान करते हैं; किसी को वे अतुलनीय धर्म, प्रतिसंविदा (विश्लेषणात्मक ज्ञान) प्रदान करते हैं।

๔.

४.

กสฺสจิ วรสมาปตฺติโย, อฏฺฐ เทติ นราสโภ;

ติสฺโส กสฺสจิ วิชฺชาโย, ฉฬภิญฺญา ปเวจฺฉติ.

वे नरश्रेष्ठ किसी को आठ श्रेष्ठ समापत्तियाँ प्रदान करते हैं; किसी को तीन विद्याएँ और छह अभिज्ञाएँ प्रदान करते हैं।

๕.

५.

เตน โยเคน ชนกายํ, โอวทติ มหามุนิ;

เตน วิตฺถาริกํ อาสิ, โลกนาถสฺส สาสนํ.

उस विधि से महामुनि जनसमूह को उपदेश देते हैं; उससे लोकनाथ का शासन विस्तृत हो गया।

๖.

६.

มหาหนุสภกฺขนฺโธ, ทีปงฺกรสฺส นามโก;

พหู ชเน ตารยติ, ปริโมเจติ ทุคฺคตึ.

सिंह के समान हनु (ठोड़ी) और वृषभ के समान स्कन्ध (कंधों) वाले, दीपंकर नामक बुद्ध बहुत से लोगों को तारते हैं और उन्हें दुर्गति से मुक्त करते हैं।

๗.

७.

โพธเนยฺยํ ชนํ ทิสฺวา, สตสหสฺเสปิ โยชเน;

ขเณน อุปคนฺตฺวาน, โพเธติ ตํ มหามุนิ.

एक लाख योजन दूर भी बोध प्राप्त करने योग्य व्यक्ति को देखकर, महामुनि क्षण भर में वहाँ पहुँचकर उसे बोध कराते हैं।

๘.

८.

ปฐมาภิสมเย พุทฺโธ, โกฏิสตมโพธยิ;

ทุติยาภิสมเย นาโถ, นวุติโกฏิมโพธยิ.

प्रथम धर्म-अभिसमय के समय बुद्ध ने सौ करोड़ को बोध कराया; द्वितीय अभिसमय के समय नाथ ने नब्बे करोड़ को बोध कराया।

๙.

९.

ยทา จ เทวภวนมฺหิ, พุทฺโธ ธมฺมมเทสยิ;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

और जब बुद्ध ने देवलोक में धर्म का उपदेश दिया, तब नब्बे हजार करोड़ (देवों) का तृतीय अभिसमय हुआ।

๑๐.

१०.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

शास्ता दीपंकर के (श्रावकों के) तीन सन्निपात (सम्मेलन) हुए; प्रथम समागम एक लाख करोड़ (क्षीणास्त्रव भिक्षुओं) का था।

๑๑.

११.

ปุน [Pg.322] นารทกูฏมฺหิ, ปวิเวกคเต ชิเน;

ขีณาสวา วีตมลา, สมึสุ สตโกฏิโย.

पुनः नारदकूट पर्वत पर जब जिन (बुद्ध) एकांत में थे, तब सौ करोड़ क्षीणास्त्रव और विमल भिक्षु एकत्रित हुए।

๑๒.

१२.

ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, สุทสฺสนสิลุจฺจเย;

นวโกฏิสหสฺเสหิ, ปวาเรสิ มหามุนิ.

जिस समय महावीर महामुनि सुदर्शन पर्वत पर थे, तब उन्होंने नब्बे हजार करोड़ (भिक्षुओं) के साथ प्रवारणा की।

๑๓.

१३.

ทสวีสสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ;

เอกทฺวินฺนํ อภิสมยา, คณนาโต อสงฺขิยา.

दस-बीस हजार (प्राणियों) का धर्म-अभिसमय हुआ; एक-दो व्यक्तियों के अभिसमय तो गणना से परे (असंख्य) थे।

๑๔.

१४.

วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ, อิทฺธํ ผีตํ อหู ตทา;

ทีปงฺกรสฺส ภควโต, สาสนํ สุวิโสธิตํ.

तब भगवान दीपंकर का भली-भाँति शुद्ध किया हुआ शासन विस्तृत, बहुजन-ज्ञात, समृद्ध और फलता-फूलता था।

๑๕.

१५.

จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;

ทีปงฺกรํ โลกวิทุํ, ปริวาเรนฺติ สพฺพทา.

छह अभिज्ञाओं से युक्त और महा-ऋद्धिमान चार लाख (अरहंत) लोकविद् दीपंकर को सदैव घेरे रहते थे।

๑๖.

१६.

เย เกจิ เตน สมเยน, ชหนฺติ มานุสํ ภวํ;

อปตฺตมานสา เสขา, ครหิตา ภวนฺติ เต.

उस समय जो कोई भी अरहंत पद प्राप्त किए बिना, केवल शैक्ष (सीखने वाले) रहकर ही मनुष्य देह त्यागते थे, वे निन्दनीय माने जाते थे।

๑๗.

१७.

สุปุปฺผิตํ ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ ตาทิหิ;

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, อุปโสภติ สพฺพทา.

बुद्ध का भली-भाँति पुष्पित शासन ऐसे तादी (स्थितप्रज्ञ), क्षीणास्त्रव और विमल अरहंतों से सदैव सुशोभित रहता है।

๑๘.

१८.

นครํ รมฺมวตี นาม, สุเทโว นาม ขตฺติโย;

สุเมธา นาม ชนิกา, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

शास्ता दीपंकर का नगर रम्मवती नाम का था, पिता सुदेव नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम सुमेधा था।

๑๙.

१९.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ ;

หํสา โกญฺจา มยูรา จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे दस हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन में रहे; हंस, कोंच और मयूर नामक उनके तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๒๐.

२०.

ตีณิสตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

ปทุมา นาม สา นารี, อุสภกฺขนฺโธ อตฺรโช.

तीन लाख अलंकृत स्त्रियाँ (उनकी सेवा में) थीं; उनकी पत्नी का नाम पदुमा था और पुत्र का नाम ऋषभस्कन्ध था।

๒๑.

२१.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธาเน ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर वे हस्ति-यान (हाथी) से अभिनिष्क्रमण कर गए; जिन (बुद्ध) ने पूरे दस महीनों तक प्रधान (तपस्या) में पुरुषार्थ किया।

๒๒.

२२.

ปธานจารํ จริตฺวาน, อพุชฺฌิ มานสํ มุนิ;

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ทีปงฺกโร มหามุนิ.

प्रधान-चर्या (तपस्या) का आचरण करके मुनि ने बोधि प्राप्त की; ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शान्त महामुनि दीपंकर ने...

๒๓.

२३.

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, นนฺทาราเม สิรีฆเร ;

นิสินฺโน สิรีสมูลมฺหิ, อกา ติตฺถิยมทฺทนํ.

महावीर ने नन्दाराम के श्रीगृह में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया; शिरीष वृक्ष के मूल में बैठकर उन्होंने तीर्थिकों का दमन किया।

๒๔.

२४.

สุมงฺคโล [Pg.323] จ ติสฺโส จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สาคโต นามุปฏฺฐาโก, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

सुमंगल और तिस्स (दीपांकर बुद्ध के) अग्रश्रावक थे। शागत नाम का उपस्थाक (सेवक) शास्ता दीपांकर का था।

๒๕.

२५.

นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปิปฺผลีติ ปวุจฺจติ.

नन्दा और सुनन्दा (उनकी) अग्रश्राविकाएँ थीं। उन भगवान का बोधि वृक्ष 'पिप्पली' (पीपल) कहलाता है।

๒๖.

२६.

ตปุสฺสภลฺลิกา นาม, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สิริมา โกณา อุปฏฺฐิกา, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

तपुस्स और भल्लिक नाम के (उनके) मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे। शास्ता दीपांकर की उपासिकाएँ (उपस्थायिकाएँ) सिरिमा और कोणा थीं।

๒๗.

२७.

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

โสภติ ทีปรุกฺโขว, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

अस्सी हाथ ऊँचे महामुनि दीपांकर, दीप-स्तम्भ के समान और पूर्णतः खिले हुए साल-राज (शाल वृक्ष) के समान सुशोभित होते हैं।

๒๘.

२८.

สตสหสฺสวสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उन महर्षि (बुद्ध) की आयु एक लाख वर्ष थी। उतने समय तक स्थित रहकर उन्होंने बहुत से जन-समूह को (संसार सागर से) तारा।

๒๙.

२९.

โชตยิตฺวาน สทฺธมฺมํ, สนฺตาเรตฺวา มหาชนํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

सद्धर्म को प्रकाशित कर, महाजन (प्राणियों) को तार कर, अग्नि-पुंज के समान प्रज्वलित होकर, वे अपने श्रावकों सहित परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๓๐.

३०.

สา จ อิทฺธิ โส จ ยโส, ตานิ จ ปาเทสุ จกฺกรตนานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वह ऋद्धि, वह यश और चरणों के वे चक्र-रत्न; वह सब अंतर्हित (लुप्त) हो गया। क्या सभी संस्कार (संस्कृत वस्तुएँ) रिक्त (निस्सार) नहीं हैं?

๓๑.

३१.

ทีปงฺกโร ชิโน สตฺถา, นนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, ฉตฺตึสุพฺเพธโยชโนติ.

शास्ता जिन दीपांकर नन्दाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए। वहीं उनका जिन-स्तूप है, जो छत्तीस योजन ऊँचा है।

ทีปงฺกรสฺส ภควโต วํโส ปฐโม.

भगवान दीपांकर का प्रथम वंश (वृत्तांत) समाप्त हुआ।

๔. โกณฺฑญฺญพุทฺธวํโส

४. कौण्डिन्य बुद्धवंश

๑.

१.

ทีปงฺกรสฺส อปเรน, โกณฺฑญฺโญ นาม นายโก;

อนนฺตเตโช อมิตยโส, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

दीपांकर के पश्चात, कौण्डिन्य नाम के नायक (बुद्ध) हुए; जो अनंत तेजस्वी, अमित यशस्वी, अप्रमेय और दुर्धर्ष (अजेय) थे।

๒.

२.

ธรณูปโม ขมเนน, สีเลน สาครูปโม;

สมาธินา เมรูปโม, ญาเณน คคนูปโม.

वे क्षमा में पृथ्वी के समान, शील में सागर के समान, समाधि में मेरु पर्वत के समान और ज्ञान में आकाश के समान थे।

๓.

३.

อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺค-มคฺคสจฺจปฺปกาสนํ;

ปกาเสสิ สทา พุทฺโธ, หิตาย สพฺพปาณินํ.

बुद्ध ने सभी प्राणियों के हित के लिए इन्द्रिय, बल, बोध्यंग, मार्ग और सत्यों के प्रकाशन वाली देशना को सदा प्रकाशित किया।

๔.

४.

ธมฺมจกฺกํ [Pg.324] ปวตฺเตนฺเต, โกณฺฑญฺเญ โลกนายเก;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

लोकनायक कौण्डिन्य द्वारा धर्मचक्र प्रवर्तन करते समय, एक लाख करोड़ (प्राणियों) को प्रथम धम्माभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๕.

५.

ตโต ปรมฺปิ เทเสนฺเต, นรมรูนํ สมาคเม;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

उसके पश्चात भी, मनुष्यों और देवों के समागम में उपदेश देते हुए, नब्बे हजार करोड़ (प्राणियों) को द्वितीय धम्माभिसमय हुआ।

๖.

६.

ติตฺถิเย อภิมทฺทนฺโต, ยทา ธมฺมมเทสยิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

जब उन्होंने तीर्थिकों का मर्दन करते हुए धर्मोपदेश दिया, तब अस्सी हजार करोड़ (प्राणियों) को तृतीय धम्माभिसमय हुआ।

๗.

७.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि कौण्डिन्य के (श्रावकों के) तीन सन्निपात (सम्मेलन) हुए, जो क्षीणास्त्रव (अर्हत), विमल, शांतचित्त और तादी गुणों से युक्त थे।

๘.

८.

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ทุติโย โกฏิสหสฺสานํ, ตติโย นวุติโกฏินํ.

प्रथम समागम एक लाख करोड़ (भिक्षुओं) का था, द्वितीय एक हजार करोड़ का और तृतीय नब्बे करोड़ का था।

๙.

९.

อหํ เตน สมเยน, วิชิตาวี นาม ขตฺติโย;

สมุทฺทํ อนฺตมนฺเตน, อิสฺสริยํ วตฺตยามหํ.

उस समय मैं विजितावी नाम का क्षत्रिय (चक्रवर्ती राजा) था; मैं समुद्र पर्यंत पृथ्वी पर अपना ऐश्वर्य (शासन) चलाता था।

๑๐.

१०.

โกฏิสตสหสฺสานํ, วิมลานํ มเหสินํ;

สห โลกคฺคนาเถน, ปรมนฺเนน ตปฺปยึ.

मैंने लोकनाथ (बुद्ध) सहित एक लाख करोड़ विमल महर्षियों (अर्हतों) को उत्तम अन्न (खीर आदि) से तृप्त किया।

๑๑.

११.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, โกณฺฑญฺโญ โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.

उन लोकनायक कौण्डिन्य बुद्ध ने भी मेरे विषय में व्याकरण (भविष्यवाणी) किया: 'इस कल्प से अपरिमेय कल्पों के पश्चात, यह लोक में बुद्ध होगा।'

๑๒.

१२.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ;

อสฺสตฺถมูเล สมฺพุทฺโธ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

'प्रधान (वीर्य) का प्रयोग कर और दुष्कर कारिका (तपस्या) कर, वह महायशस्वी अश्वत्थ (पीपल) वृक्ष के मूल में संबुद्ध होगा।'

๑๓.

१३.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

'इसकी जननी माता माया नाम की होगी, पिता शुद्धोदन नाम के होंगे और यह गौतम होगा।'

๑๔.

१४.

‘‘โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

'कोलित और उपतिस्स अग्रश्रावक होंगे; आनंद नाम का उपस्थाक इस जिन (बुद्ध) की सेवा करेगा।'

๑๕.

१५.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

'खेमा और उप्पलवण्णा अग्रश्राविकाएँ होंगी; उन भगवान का बोधि वृक्ष अश्वत्थ कहलाएगा।'

๑๖.

१६.

‘‘จิตฺโต จ หตฺถาฬวโก, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา;

อายุ วสฺสสตํ ตสฺส, โคตมสฺส ยสสฺสิโน’’.

'चित्त और हत्थाळवक मुख्य उपासक होंगे; नन्दमाता और उत्तरा मुख्य उपासिकाएँ होंगी; उन यशस्वी गौतम की आयु सौ वर्ष होगी।'

๑๗.

१७.

อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสมสฺส มเหสิโน;

อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํ.

अतुलनीय महर्षि के इन वचनों को सुनकर, मनुष्य और देव यह सोचकर अत्यंत हर्षित हुए कि 'यह निश्चय ही बुद्ध-बीज (बोधिसत्व) हैं।'

๑๘.

१८.

อุกฺกุฏฺฐิสทฺทา [Pg.325] วตฺตนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ จ;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสิเทวตา.

जय-जयकार की ध्वनियाँ होने लगीं, वे तालियाँ बजाने लगे और हँसने (प्रसन्न होने) लगे; दस हजार लोकधातुओं के देवता हाथ जोड़कर नमस्कार करने लगे।

๑๙.

१९.

‘‘ยทิมสฺส โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

'यदि हम इन लोकनाथ (कौण्डिन्य बुद्ध) के शासन से चूक जाएँ, तो भविष्य में हम इनके (गौतम बुद्ध के) सम्मुख होंगे।'

๒๐.

२०.

‘‘ยถา มนุสฺสา นทึ ตรนฺตา, ปฏิติตฺถํ วิรชฺฌิย;

เหฏฺฐาติตฺเถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทึ.

'जैसे नदी पार करते हुए मनुष्य यदि सामने वाले घाट से चूक जाएँ, तो नीचे वाले घाट को पकड़कर महानदी को पार कर लेते हैं।'

๒๑.

२१.

‘‘เอวเมว มยํ สพฺเพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

इसी प्रकार हम सभी, यदि इस जिन (बुद्ध) से चूक जाते हैं, तो भविष्य के समय में हम इस (गौतम बुद्ध) के सम्मुख उपस्थित हों।

๒๒.

२२.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

ตเมว อตฺถํ สาเธนฺโต, มหารชฺชํ ชิเน อทํ;

มหารชฺชํ ททิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया। उसी (बुद्धत्व के) उद्देश्य को सिद्ध करने के लिए, मैंने जिन को अपना महान राज्य दान कर दिया। महान राज्य दान करने के बाद, मैंने उनके सान्निध्य में प्रव्रज्या ग्रहण की।

๒๓.

२३.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

सुत्तंत और विनय, तथा शास्ता के नौ अंगों वाले संपूर्ण शासन को सीखकर, मैंने जिन-शासन को सुशोभित किया।

๒๔.

२४.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉหํ.

वहाँ बैठने, खड़े होने और चंक्रमण करने में प्रमाद-रहित होकर विहार करते हुए, अभिज्ञा की पारमिता (पूर्णता) को प्राप्त कर मैं ब्रह्मलोक गया।

๒๕.

२५.

นครํ รมฺมวตี นาม, สุนนฺโท นาม ขตฺติโย;

สุชาตา นาม ชนิกา, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

महर्षि कौण्डिन्य का नगर रम्मवती नाम का था, पिता सुनन्द नाम के क्षत्रिय थे और माता सुजाता नाम की थीं।

๒๖.

२६.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ ;

สุจิ สุรุจิ สุโภ จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

दस हजार वर्षों तक उन्होंने गृहस्थ जीवन व्यतीत किया; सुचि, सुरुचि और सुभ—ये तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๒๗.

२७.

ตีณิสตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

รุจิเทวี นาม นารี, วิชิตเสโน อตฺรโช.

तीन लाख सुसज्जित स्त्रियाँ उनकी परिचारिकाएँ थीं; उनकी पत्नी का नाम रुचिदेवी था और पुत्र विजितसेन था।

๒๘.

२८.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर वे रथ से (अभिनिष्क्रमण के लिए) निकले; जिन ने पूरे दस महीनों तक (दुष्कर) प्रधान (तप) किया।

๒๙.

२९.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, โกณฺฑญฺโญ ทฺวิปทุตฺตโม;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, เทวานํ นครุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत, मनुष्यों में उत्तम और महावीर्यवान कौण्डिन्य बुद्ध ने श्रेष्ठ नगर में देवों के लिए धर्मचक्र प्रवर्तित किया।

๓๐.

३०.

ภทฺโท เจว สุภทฺโท จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อนุรุทฺโธ นามุปฏฺฐาโก, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

भद्द और सुभद्द उनके अग्रश्रावक थे; महर्षि कौण्डिन्य के उपस्थाक (सेवक) का नाम अनुरुद्ध था।

๓๑.

३१.

ติสฺสา [Pg.326] จ อุปติสฺสา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

สาลกลฺยาณิโก โพธิ, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

तिस्सा और उपतिस्सा उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; महर्षि कौण्डिन्य का बोधि वृक्ष सालकल्याणी था।

๓๒.

३२.

โสโณ จ อุปโสโณ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

นนฺทา เจว สิรีมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सोण और उपसोण उनके मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; नन्दा और सिरीमा उनकी मुख्य उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थािका) थीं।

๓๓.

३३.

โส อฏฺฐาสีติ หตฺถานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โสภเต อุฬุราชาว สูริโย มชฺฌนฺหิเก ยถา.

वे महामुनि अठासी हाथ ऊँचे थे; वे चंद्रमा के समान और मध्याह्न के सूर्य के समान सुशोभित होते थे।

๓๔.

३४.

วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय उनकी आयु एक लाख वर्ष थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जनों को (संसार-सागर से) तारा।

๓๕.

३५.

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, วิจิตฺตา อาสิ เมทนี;

ยถา คคนมุฬูหิ, เอวํ โส อุปโสภถ.

निर्मल क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) से पृथ्वी सुशोभित थी; जैसे आकाश नक्षत्रों से सुशोभित होता है, वैसे ही वे (बुद्ध) उनसे सुशोभित थे।

๓๖.

३६.

เตปิ นาคา อปฺปเมยฺยา, อสงฺโขภา ทุราสทา;

วิชฺชุปาตํว ทสฺเสตฺวา, นิพฺพุตา เต มหายสา.

वे अप्रमेय, अक्षोभ्य और दुर्धर्ष 'नाग' (अर्हत्) भी, बिजली की चमक के समान (अपना प्रभाव) दिखाकर, वे महायशस्वी परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๓๗.

३७.

สา จ อตุลิยา ชินสฺส อิทฺธิ, ญาณปริภาวิโต จ สมาธิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

जिन की वह अतुलनीय ऋद्धि और ज्ञान से भावित वह समाधि—वह सब अंतर्हित हो गया। क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๓๘.

३८.

โกณฺฑญฺโญ ปวโร พุทฺโธ, จนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถว เจติโย จิตฺโต, สตฺต โยชนมุสฺสิโตติ.

श्रेष्ठ बुद्ध कौण्डिन्य चन्दाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; वहीं सात योजन ऊँचा एक विचित्र (सुंदर) चैत्य बनाया गया।

โกณฺฑญฺญสฺส ภควโต วํโส ทุติโย.

भगवान कौण्डिन्य का दूसरा वंश समाप्त हुआ।

๕. มงฺคลพุทฺธวํโส

५. मंगल बुद्ध का वंश

๑.

१.

โกณฺฑญฺญสฺส อปเรน, มงฺคโล นาม นายโก;

ตมํ โลเก นิหนฺตฺวาน, ธมฺโมกฺกมภิธารยิ.

कौण्डिन्य के बाद, मंगल नाम के नायक (बुद्ध) हुए; उन्होंने लोक में अंधकार का नाश कर धर्म-मशाल को प्रज्वलित किया।

๒.

२.

อตุลาสิ ปภา ตสฺส, ชิเนหญฺเญหิ อุตฺตรึ;

จนฺทสูริยปภํ หนฺตฺวา, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

उनकी आभा अतुलनीय थी, जो अन्य जिनों से भी बढ़कर थी; चंद्रमा और सूर्य की प्रभा को तिरोहित कर वह दस हजार लोकधातुओं में प्रकाशित होती थी।

๓.

३.

โสปิ พุทฺโธ ปกาเสสิ, จตุโร สจฺจวรุตฺตเม;

เต เต สจฺจรสํ ปีตฺวา, วิโนเทนฺติ มหาตมํ.

उन बुद्ध ने भी चार उत्तम आर्य सत्यों को प्रकाशित किया; उन-उन (देवों और मनुष्यों) ने सत्य-रस का पान कर महान अंधकार को दूर किया।

๔.

४.

ปตฺวาน โพธิมตุลํ, ปฐเม ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

अतुलनीय बोधि को प्राप्त कर, प्रथम धर्म-देशना में, एक लाख करोड़ (प्राणियों) को धम्माभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๕.

५.

สุรินฺทเทวภวเน[Pg.327], พุทฺโธ ธมฺมมเทสยิ;

ตทา โกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย สมโย อหุ.

देवराज (इंद्र) के भवन में बुद्ध ने धर्म (अभिधम्म) का उपदेश दिया; तब एक हजार करोड़ (देवों) को दूसरा (धम्माभि)समय हुआ।

๖.

६.

ยทา สุนนฺโท จกฺกวตฺตี, สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมิ;

ตทา อาหนิ สมฺพุทฺโธ, ธมฺมเภรึ วรุตฺตมํ.

जब सुनन्द चक्रवर्ती सम्राट बुद्ध के पास आए, तब बुद्ध ने उत्तम धर्म-दुन्दुभि बजाई।

๗.

७.

สุนนฺทสฺสานุจรา ชนตา, ตทาสุํ นวุติโกฏิโย;

สพฺเพปิ เต นิรวเสสา, อเหสุํ เอหิ ภิกฺขุกา.

सुनन्द के अनुयायी नब्बे करोड़ लोग थे; वे सभी बिना किसी शेष के 'एहि भिक्खु' (अर्हत्) हो गए।

๘.

८.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, มงฺคลสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

महर्षि मंगल के (श्रावकों के) तीन संनिपात (सम्मेलन) हुए; पहला समागम एक लाख करोड़ (भिक्षुओं) का था।

๙.

९.

ทุติโย โกฏิสตสหสฺสานํ, ตติโย นวุติโกฏินํ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ตทา อาสิ สมาคโม.

दूसरा (समागम) एक लाख करोड़ का और तीसरा नब्बे करोड़ निर्मल क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) का समागम था।

๑๐.

१०.

อหํ เตน สมเยน, สุรุจี นาม พฺราหฺมโณ;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

उस समय मैं सुरुचि नाम का ब्राह्मण था, जो स्वाध्याय करने वाला, मंत्रों का ज्ञाता और तीनों वेदों का पारगामी था।

๑๑.

११.

ตมหํ อุปสงฺกมฺม, สรณํ คนฺตฺวาน สตฺถุโน;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, คนฺธมาเลน ปูชยึ;

ปูเชตฺวา คนฺธมาเลน, ควปาเนน ตปฺปยึ.

मैं उन शास्ता (मंगल बुद्ध) के पास गया, शरण ग्रहण की और बुद्ध के नेतृत्व वाले संघ की गंध और मालाओं से पूजा की। गंध और मालाओं से पूजा करने के बाद, मैंने उन्हें क्षीर-भोजन (दूध-चावल) से तृप्त किया।

๑๒.

१२.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, มงฺคโล ทฺวิปทุตฺตโม;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन द्विपदोत्तम मंगल बुद्ध ने भी मेरे विषय में भविष्यवाणी की: "अपरिमित कल्पों के बाद, यह (सुरुचि ब्राह्मण) बुद्ध होगा।"

๑๓.

१३.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

इस (गौतम) बुद्ध के सम्मुख होने के लिए वे (सुरुचि ब्राह्मण) दुष्कर चर्या का अभ्यास करके प्रार्थना करते हैं।

๑๔.

१४.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทส ปารมิปูริยา.

उन बुद्ध के वचनों को सुनकर, मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए उच्च व्रत धारण किया।

๑๕.

१५.

ตทา ปีติมนุพฺรูหนฺโต, สมฺโพธิวรปตฺติยา;

พุทฺเธ ทตฺวาน มํ เคหํ, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

तब प्रीति को बढ़ाते हुए, श्रेष्ठ संबोधि की प्राप्ति के लिए, मैंने अपना घर बुद्ध को दान कर दिया और उन बुद्ध के सान्निध्य में प्रव्रजित हो गया।

๑๖.

१६.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวา, โสภยึ ชินสาสนํ.

सुत्तन्त, विनय और नौ अंगों वाले शास्ता के सम्पूर्ण शासन का अध्ययन करके, मैंने जिन-शासन को सुशोभित किया।

๑๗.

१७.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคจฺฉหํ.

वहाँ अप्रमादी होकर विहार करते हुए, मैंने ब्रह्म-विहार की भावना की और अभिज्ञा की पारमिता तक पहुँचकर, मैं ब्रह्मलोक गया।

๑๘.

१८.

อุตฺตรํ [Pg.328] นาม นครํ, อุตฺตโร นาม ขตฺติโย;

อุตฺตรา นาม ชนิกา, มงฺคลสฺส มเหสิโน.

महर्षि मंगल बुद्ध का नगर उत्तर था, पिता उत्तर नामक क्षत्रिय थे और माता उत्तरा नामक रानी थीं।

๑๙.

१९.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

ยสวา สุจิมา สิรีมา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने नौ हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन व्यतीत किया; उनके पास यशवा, सुचिमा और सिरीमा नामक तीन श्रेष्ठ प्रासाद थे।

๒๐.

२०.

สมตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

ยสวตี นาม นารี, สีวโล นาม อตฺรโช.

तीस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ थीं; यशवती नामक पत्नी और सीवल नामक पुत्र था।

๒๑.

२१.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर, वे अश्व-यान से (गृह-त्याग के लिए) निकले; उन जिन ने पूरे आठ महीनों तक दुष्कर तपस्या की।

๒๒.

२२.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, มงฺคโล นาม นายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, วเน สิรีวรุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, महावीर्यवान नायक मंगल बुद्ध ने सिरीवरुत्तम नामक वन में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๓.

२३.

สุเทโว ธมฺมเสโน จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

ปาลิโต นามุปฏฺฐาโก, มงฺคลสฺส มเหสิโน.

सुदेव और धम्मसेन उनके अग्रश्रावक थे; महर्षि मंगल बुद्ध के उपस्थाक का नाम पालित था।

๒๔.

२४.

สีวลา จ อโสกา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, นาครุกฺโขติ วุจฺจติ.

सीवला और असोका उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान के बोधि वृक्ष को 'नाग' (नागकेशर) कहा जाता है।

๒๕.

२५.

นนฺโท เจว วิสาโข จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

อนุลา เจว สุตนา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

नन्द और विशाख उनके अग्र-उपस्थाक (उपासक) थे; अनुला और सुतना उनकी अग्र-उपस्थापिकाएँ (उपासिकाएँ) थीं।

๒๖.

२६.

อฏฺฐาสีติ รตนานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ตโต นิทฺธาวตี รํสี, อเนกสตสหสฺสิโย.

वे महामुनि अठासी (88) रत्न ऊँचे थे; उनसे लाखों किरणें निकलती थीं।

๒๗.

२७.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय नब्बे हजार वर्षों की आयु थी; उतने समय तक स्थित रहकर उन्होंने बहुत से जनों को संसार-सागर से तारा।

๒๘.

२८.

ยถาปิ สาคเร อูมี, น สกฺกา ตา คเณตุเย;

ตเถว สาวกา ตสฺส, น สกฺกา เต คเณตุเย.

जैसे सागर की लहरों को गिनना संभव नहीं है, वैसे ही उनके श्रावकों को गिनना संभव नहीं है।

๒๙.

२९.

ยาว อฏฺฐาสิ สมฺพุทฺโธ, มงฺคโล โลกนายโก;

น ตสฺส สาสเน อตฺถิ, สกิเลสมรณํ ตทา.

जब तक लोकनायक मंगल बुद्ध स्थित रहे, तब तक उनके शासन में क्लेशों के साथ मृत्यु नहीं थी।

๓๐.

३०.

ธมฺโมกฺกํ ธารยิตฺวาน, สนฺตาเรตฺวา มหาชนํ;

ชลิตฺวา ธูมเกตูว, นิพฺพุโต โส มหายโส.

धर्म की मशाल धारण कर, महाजनों को तारकर, वे महायशस्वी बुद्ध अग्नि की तरह प्रज्वलित होकर निर्वाण को प्राप्त हुए।

๓๑.

३१.

สงฺขารานํ [Pg.329] สภาวตฺถํ, ทสฺสยิตฺวา สเทวเก;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, สูริโย อตฺถงฺคโต ยถา.

देवों सहित लोक को संस्कारों का स्वभाव दिखाकर, वे एक महान अग्निपुंज की तरह प्रज्वलित होकर अस्त होते हुए सूर्य की भाँति निर्वाण को प्राप्त हुए।

๓๒.

३२.

อุยฺยาเน วสฺสเร นาม, พุทฺโธ นิพฺพายิ มงฺคโล;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, ตึสโยชนมุคฺคโตติ.

मंगल बुद्ध ने वस्सर नामक उद्यान में निर्वाण प्राप्त किया; वहीं उन जिन का स्तूप तीस योजन ऊँचा बना।

มงฺคลสฺส ภควโต วํโส ตติโย.

भगवान मंगल बुद्ध का तीसरा वंश समाप्त हुआ।

๖. สุมนพุทฺธวํโส

६. सुमन बुद्ध का वंश

๑.

१.

มงฺคลสฺส อปเรน, สุมโน นาม นายโก;

สพฺพธมฺเมหิ อสโม, สพฺพสตฺตานมุตฺตโม.

मंगल बुद्ध के बाद, सुमन नामक नायक उत्पन्न हुए, जो सभी धर्मों में अतुलनीय और सभी प्राणियों में उत्तम थे।

๒.

२.

ตทา อมตเภรึ โส, อาหนี เมขเล ปุเร;

ธมฺมสงฺขสมายุตฺตํ, นวงฺคํ ชินสาสนํ.

तब उन्होंने मेखल नगर में धर्म-शंख से युक्त, नौ अंगों वाले जिन-शासन रूपी अमृत-भेरी को बजाया।

๓.

३.

นิชฺชินิตฺวา กิเลเส โส, ปตฺวา สมฺโพธิมุตฺตมํ;

มาเปสิ นครํ สตฺถา, สทฺธมฺมปุรวรุตฺตมํ.

क्लेशों को जीतकर और उत्तम संबोधि प्राप्त कर, उन शास्ता ने सद्धर्म रूपी श्रेष्ठ नगर (निर्वाण) का निर्माण किया।

๔.

४.

นิรนฺตรํ อกุฏิลํ, อุชุํ วิปุลวิตฺถตํ;

มาเปสิ โส มหาวีถึ, สติปฏฺฐานวรุตฺตมํ.

उन्होंने निरंतर, निष्कपट, सीधी, विशाल और विस्तृत सतिपट्ठान (स्मृति-प्रस्थान) रूपी श्रेष्ठ महावीथी (महामार्ग) का निर्माण किया।

๕.

५.

ผเล จตฺตาริ สามญฺเญ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา;

ฉฬภิญฺญาฏฺฐสมาปตฺตี, ปสาเรสิ ตตฺถ วีถิยํ.

उस मार्ग पर उन्होंने चार श्रामण्य फल, चार प्रतिसंविदा, छह अभिज्ञा और आठ समापत्तियाँ रूपी गुणों को प्रसारित किया।

๖.

६.

เย อปฺปมตฺตา อขิลา, หิริวีริเยหุปาคตา;

เต เต อิเม คุณวเร, อาทิยนฺติ ยถา สุขํ.

जो अप्रमादी और क्लेश-रहित पुरुष हैं, जो ह्री (लज्जा) और वीर्य (पुरुषार्थ) से युक्त हैं, वे इन श्रेष्ठ गुणों को सुखपूर्वक ग्रहण करते हैं।

๗.

७.

เอวเมเตน โยเคน, อุทฺธรนฺโต มหาชนํ;

โพเธสิ ปฐมํ สตฺถา, โกฏิสตสหสฺสิโย.

इस प्रकार, इस विधि से महाजन का उद्धार करते हुए, शास्ता (सुमन बुद्ध) ने प्रथम धर्मचक्र प्रवर्तन के समय एक लाख करोड़ (प्राणियों) को बोधित किया।

๘.

८.

ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, โอวที ติตฺถิเย คเณ;

โกฏิสหสฺสาภิสมึสุ, ทุติเย ธมฺมเทสเน.

जिस समय महावीर (सुमन बुद्ध) ने तीर्थिकों के समूह को उपदेश दिया, उस द्वितीय धर्मदेशना के समय एक हजार करोड़ (प्राणियों) ने (सत्य का) साक्षात्कार किया।

๙.

९.

ยทา เทวา มนุสฺสา จ, สมคฺคา เอกมานสา;

นิโรธปญฺหํ ปุจฺฉึสุ, สํสยญฺจาปิ มานสํ.

जब देवों और मनुष्यों ने एकमत और एकाग्र होकर निरोध (समापत्ति) संबंधी प्रश्न और मानसिक संशयों के विषय में पूछा।

๑๐.

१०.

ตทาปิ [Pg.330] ธมฺมเทสเน, นิโรธปริทีปเน;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

तब निरोध को स्पष्ट करने वाली उस धर्मदेशना में नब्बे हजार करोड़ (प्राणियों) को तृतीय (सत्य) अभिसमय हुआ।

๑๑.

११.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุมนสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि सुमन (बुद्ध) के (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए, जो क्षीणास्त्रव, विमल, शांतचित्त और तादी (समभावी) थे।

๑๒.

१२.

วสฺสํวุตฺถสฺส ภควโต, อภิฆุฏฺเฐ ปวารเณ;

โกฏิสตสหสฺเสหิ, ปวาเรสิ ตถาคโต.

वर्षावास पूर्ण करने के पश्चात भगवान की प्रवारणा की घोषणा होने पर, तथागत ने एक लाख करोड़ (भिक्षुओं) के साथ प्रवारणा की।

๑๓.

१३.

ตโตปรํ สนฺนิปาเต, วิมเล กญฺจนปพฺพเต;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

उसके पश्चात, विमल कंचन पर्वत पर नब्बे हजार करोड़ (भिक्षुओं) का द्वितीय समागम हुआ।

๑๔.

१४.

ยทา สกฺโก เทวราชา, พุทฺธทสฺสนุปาคมิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

जब देवराज शक्र बुद्ध के दर्शन के लिए आए, तब अस्सी हजार करोड़ (भिक्षुओं) का तृतीय समागम हुआ।

๑๕.

१५.

อหํ เตน สมเยน, นาคราชา มหิทฺธิโก;

อตุโล นาม นาเมน, อุสฺสนฺนกุสลสญฺจโย.

उस समय मैं अतुल नाम का महाऋद्धिमान नागराज था, जिसने प्रचुर कुशल (पुण्य) का संचय किया था।

๑๖.

१६.

ตทาหํ นาคภาวนา, นิกฺขมิตฺวา สญาติภิ;

นาคานํ ทิพฺพตุริเยหิ, สสงฺฆํ ชินมุปฏฺฐหึ.

तब मैं अपने स्वजनों के साथ नागलोक से निकलकर, नागों के दिव्य वाद्यों के साथ संघ सहित जिन (बुद्ध) की सेवा में उपस्थित हुआ।

๑๗.

१७.

โกฏิสตสหสฺสานํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ;

ปจฺเจกทุสฺสยุคํ ทตฺวา, สรณํ ตมุปาคมึ.

मैंने एक लाख करोड़ (भिक्षुओं) को अन्न-पान से तृप्त किया; प्रत्येक को वस्त्र-युगल दान देकर मैं उन (बुद्ध) की शरण में गया।

๑๘.

१८.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สุมโน โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन लोकनायक सुमन बुद्ध ने भी मेरे विषय में भविष्यवाणी की: "इस कल्प से अपरिमेय कल्पों के पश्चात, यह (नागराज) बुद्ध होगा।"

๑๙.

१९.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"प्रधान (दुष्कर चर्या) का अभ्यास करके... (विस्तार)... हम इनके सम्मुख होंगे।"

๒๐.

२०.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया; और दस पारमिताओं की पूर्णता के लिए और भी उच्च व्रतों का अधिष्ठान किया।

๒๑.

२१.

นครํ เมขลํ นาม, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

สิริมา นาม ชนิกา, สุมนสฺส มเหสิโน.

महर्षि सुमन (बुद्ध) का नगर मेखला नाम का था, पिता सुदत्त नाम के क्षत्रिय थे और माता का नाम सिरिमा था।

๒๒.

२२.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

จนฺโท สุจนฺโท วฏํโส จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने नौ हजार वर्षों तक गृहस्थाश्रम में वास किया; चन्द, सुचन्द और वतंस—ये तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๒๓.

२३.

เตสฏฺฐิสตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วฏํสิกา นาม นารี, อนูปโม นาม อตฺรโช.

वहाँ तिरसठ लाख सुसज्जित स्त्रियाँ थीं; पत्नी का नाम वतंसिका था और पुत्र का नाम अनुपम था।

๒๔.

२४.

นิมิตฺเต [Pg.331] จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर वे हस्ति-यान (हाथी) से निष्क्रमण कर गए; जिन (बुद्ध) ने पूरे दस महीनों तक प्रधान (दुष्कर तपस्या) का अभ्यास किया।

๒๕.

२५.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สุมโน โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, เมขเล ปุรมุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत, महावीर और लोकनायक सुमन बुद्ध ने उत्तम मेखला नगर में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๖.

२६.

สรโณ ภาวิตตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อุเทโน นามุปฏฺฐาโก, สุมนสฺส มเหสิโน.

शरण और भावितत्त (सुमन बुद्ध के) अग्रश्रावक हुए; उदेन नाम के भिक्षु महर्षि सुमन के उपस्थाक (सेवक) थे।

๒๗.

२७.

โสณา จ อุปโสณา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โสปิ พุทฺโธ อมิตยโส, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

सोणा और उपसोणा अग्रश्राविकाएँ हुईं; वे अमित यशस्वी बुद्ध नाग (नागकेशर) वृक्ष के मूल में संबोधि को प्राप्त हुए।

๒๘.

२८.

วรุโณ เจว สรโณ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

จาลา จ อุปจาลา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

वरुण और शरण मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) हुए; चाला और उपचाला मुख्य उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) हुईं।

๒๙.

२९.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, นวุติหตฺถมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

ऊँचाई में वे बुद्ध नब्बे हाथ ऊँचे थे; स्वर्ण-स्तंभ के समान वे दस हजार लोकधातुओं में सुशोभित होते थे।

๓๐.

३०.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय नब्बे हजार वर्षों की आयु थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जन-समूह को (संसार-सागर से) तारा।

๓๑.

३१.

ตารณีเย ตารยิตฺวา, โพธนีเย จ โพธยิ;

ปรินิพฺพายิ สมฺพุทฺโธ, อุฬุราชาว อตฺถมิ.

तारने योग्य प्राणियों को तारकर और बोधित करने योग्य प्राणियों को बोधित कर, वे सम्बुद्ध उसी प्रकार परिनिर्वाण को प्राप्त हुए जैसे नक्षत्रराज (चंद्रमा) अस्त हो जाता है।

๓๒.

३२.

เต จ ขีณาสวา ภิกฺขู, โส จ พุทฺโธ อสาทิโส;

อตุลปฺปภํ ทสฺสยิตฺวา, นิพฺพุตา เย มหายสา.

वे क्षीणास्त्रव भिक्षु और वे अनुपम बुद्ध, अतुलनीय प्रभा दिखाकर, वे महायशस्वी परिनिर्वृत्त हो गए।

๓๓.

३३.

ตญฺจ ญาณํ อตุลิยํ, ตานิ จ อตุลานิ รตนานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वह अतुलनीय ज्ञान और वे अतुलनीय रत्न—वह सब अंतर्हित हो गया। क्या सभी संस्कार (संस्कृत धर्म) रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๓๔.

३४.

สุมโน ยสธโร พุทฺโธ, องฺคารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถว ตสฺส ชินถูโป, จตุโยชนมุคฺคโตติ.

यशस्वी सुमन बुद्ध अंगाराम में परिनिर्वृत्त हुए; वहीं उनका जिन-स्तूप चार योजन ऊँचा निर्मित हुआ।

สุมนสฺส ภควโต วํโส จตุตฺโถ.

भगवान सुमन का चतुर्थ बुद्धवंश समाप्त हुआ।

๗. เรวตพุทฺธวํโส

७. रेवत बुद्धवंश।

๑.

१.

สุมนสฺส อปเรน, เรวโต นาม นายโก;

อนูปโม อสทิโส, อตุโล อุตฺตโม ชิโน.

सुमन बुद्ध के पश्चात, रेवत नामक नायक (बुद्ध) उत्पन्न हुए; जो अनुपम, अद्वितीय, अतुलनीय और उत्तम जिन (विजेता) थे।

๒.

२.

โสปิ ธมฺมํ [Pg.332] ปกาเสสิ, พฺรหฺมุนา อภิยาจิโต;

ขนฺธธาตุววตฺถานํ, อปฺปวตฺตํ ภวาภเว.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, उन बुद्ध ने भी धर्म का प्रकाश किया; जो स्कन्धों और धातुओं का विश्लेषण करने वाला तथा संसार के जन्म-मरण के चक्र को रोकने वाला था।

๓.

३.

ตสฺสาภิสมยา ตีณิ, อเหสุํ ธมฺมเทสเน;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

उनके धर्मोपदेश के समय तीन बार (सत्यों का) अभिसमय (साक्षात्कार) हुआ; प्रथम अभिसमय में गणना से परे (असंख्य) देव और मनुष्य थे।

๔.

४.

ยทา อรินฺทมํ ราชํ, วิเนสิ เรวโต มุนิ;

ตทา โกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

जब रेवत मुनि ने राजा अरिन्दम को विनीत (शिक्षित) किया, तब एक हजार करोड़ (प्राणियों) का द्वितीय अभिसमय हुआ।

๕.

५.

สตฺตาหํ ปฏิสลฺลานา, วุฏฺฐหิตฺวา นราสโภ;

โกฏิสตํ นรมรูนํ, วิเนสิ อุตฺตเม ผเล.

सात दिनों के एकांतवास (निरोध समापत्ति) से उठकर, उन पुरुष-श्रेष्ठ ने सौ करोड़ मनुष्यों और देवों को विनीत कर उत्तम फल (अर्हत्व) में प्रतिष्ठित किया।

๖.

६.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, เรวตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สุวิมุตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि रेवत के (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए; जो क्षीणासव (आस्रव-रहित), निर्मल, सुविमुक्त और तादी (अचल) थे।

๗.

७.

อติกฺกนฺตา คณนปถํ, ปฐมํ เย สมาคตา;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

प्रथम सम्मेलन में एकत्रित हुए भिक्षु गणना की सीमा से परे थे; द्वितीय सम्मेलन एक लाख करोड़ (भिक्षुओं) का था।

๘.

८.

โยปิ ปญฺญาย อสโม, ตสฺส จกฺกานุวตฺตโก;

โส ตทา พฺยาธิโต อาสิ, ปตฺโต ชีวิตสํสยํ.

जो प्रज्ञा में अद्वितीय और उनके धर्म-चक्र के अनुवर्तक (अग्रश्रावक) थे, वे उस समय अस्वस्थ हो गए और उनके जीवन पर संकट आ गया।

๙.

९.

ตสฺส คิลานปุจฺฉาย, เย ตทา อุปคตา มุนี;

โกฏิสหสฺสา อรหนฺโต, ตติโย อาสิ สมาคโม.

उनकी रुग्णता का समाचार पूछने के लिए जो मुनि वहाँ आए, उन एक हजार करोड़ अर्हतों का तीसरा सम्मेलन हुआ।

๑๐.

१०.

อหํ เตน สมเยน, อติเทโว นาม พฺราหฺมโณ;

อุปคนฺตฺวา เรวตํ พุทฺธํ, สรณํ ตสฺส คญฺฉหํ.

उस समय मैं अतिदेव नामक ब्राह्मण था; रेवत बुद्ध के पास जाकर मैंने उनकी शरण ग्रहण की।

๑๑.

११.

ตสฺส สีลํ สมาธิญฺจ, ปญฺญาคุณมนุตฺตมํ;

โถมยิตฺวา ยถาถามํ, อุตฺตรียมทาสหํ.

उनके शील, समाधि और अनुत्तर प्रज्ञा-गुण की अपनी शक्ति अनुसार प्रशंसा करके, मैंने उन्हें अपना उत्तरीय (ऊपरी वस्त्र) दान किया।

๑๒.

१२.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, เรวโต โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

लोकनायक उन रेवत बुद्ध ने भी मेरे विषय में भविष्यवाणी की— "इस कल्प से अपरिमेय कल्पों के पश्चात, यह बुद्ध होगा।"

๑๓.

१३.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"प्रधान (वीर्य) का उद्योग करके... (इत्यादि)... हम इनके सम्मुख होंगे।"

๑๔.

१४.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं की पूर्ति के लिए उच्च व्रत को धारण किया।

๑๕.

१५.

ตทาปิ ตํ พุทฺธธมฺมํ, สริตฺวา อนุพฺรูหยึ;

อาหริสฺสามิ ตํ ธมฺมํ, ยํ มยฺหํ อภิปตฺถิตํ.

तब भी उन बुद्ध-धर्मों (पारमिताओं) का स्मरण करते हुए मैंने उन्हें पुष्ट किया— "मैं उस धर्म को प्राप्त करूँगा जिसकी मैंने प्रार्थना की है।"

๑๖.

१६.

นครํ [Pg.333] สุธญฺญวตี นาม, วิปุโล นาม ขตฺติโย;

วิปุลา นาม ชนิกา, เรวตสฺส มเหสิโน.

महर्षि रेवत का नगर सुधञ्ञवती था, पिता विपुुल नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम विपुला था।

๑๗.

१७.

ฉ จ วสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สุทสฺสโน รตนคฺฆิ, อาเวโฬ จ วิภูสิโต;

ปุญฺญกมฺมาภินิพฺพตฺตา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे छह हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन में रहे; सुदस्सन, रतनग्घि और आवेळ नामक तीन उत्तम प्रासाद (महल) उनके पुण्य कर्मों से उत्पन्न हुए थे।

๑๘.

१८.

เตตฺตึส จ สหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุทสฺสนา นาม นารี, วรุโณ นาม อตฺรโช.

तैंतीस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ (परिचारिकाएँ) थीं; उनकी पत्नी का नाम सुदस्सना और पुत्र का नाम वरुण था।

๑๙.

१९.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนสตฺตมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर वे रथ से अभिनिष्क्रमण (गृह-त्याग) कर गए; उन जिन (विजेता) ने पूरे सात महीनों तक प्रधान (तपस्या) का अभ्यास किया।

๒๐.

२०.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, เรวโต โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, วรุณาราเม สิรีฆเร.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, लोकनायक महावीर शान्त रेवत बुद्ध ने वरुणाराम के श्रीघर नामक स्थान पर धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๑.

२१.

วรุโณ พฺรหฺมเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สมฺภโว นามุปฏฺฐาโก, เรวตสฺส มเหสิโน.

वरुण और ब्रह्मदेव महर्षि रेवत के अग्रश्रावक थे और सम्भव नामक भिक्षु उनके उपस्थाक (सेवक) थे।

๒๒.

२२.

ภทฺทา เจว สุภทฺทา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

भद्दा और सुभद्दा उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; वे अतुलनीय बुद्ध नाग (नागकेसर) वृक्ष के मूल में बुद्धत्व को प्राप्त हुए।

๒๓.

२३.

ปทุโม กุญฺชโร เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา;

สิรีมา เจว ยสวตี, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

पदुम और कुञ्जर उनके प्रमुख उपासक (सेवक) थे; सिरीमा और यसवती उनकी प्रमुख उपासिकाएँ थीं।

๒๔.

२४.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, อินฺทเกตุว อุคฺคโต.

वे बुद्ध ऊँचाई में अस्सी हाथ ऊँचे थे; वे इन्द्र के ध्वज के समान सभी दिशाओं को प्रकाशित करते थे।

๒๕.

२५.

ตสฺส สรีเร นิพฺพตฺตา, ปภามาลา อนุตฺตรา;

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สมนฺตา ผรติ โยชนํ.

उनके शरीर से उत्पन्न अनुत्तर प्रभामण्डल (प्रकाश की माला) दिन हो या रात, चारों ओर एक योजन तक फैलती रहती थी।

๒๖.

२६.

สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय उनकी आयु साठ हजार वर्ष थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से प्राणियों को (संसार सागर से) पार उतारा।

๒๗.

२७.

ทสฺสยิตฺวา พุทฺธพลํ, อมตํ โลเก ปกาสยํ;

นิพฺพายิ อนุปาทาโน, ยถคฺคุปาทานสงฺขยา.

बुद्ध-बल का प्रदर्शन कर और लोक में अमृत (निर्वाण) को प्रकाशित कर, वे उपादानों के क्षय होने से ईंधन रहित अग्नि के समान अनुपधिशेष निर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๘.

२८.

โส จ กาโย รตนนิโภ, โส จ ธมฺโม อสาทิโส;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वह रत्न के समान काया और वह अद्वितीय धर्म—सब अन्तर्हित (विलुप्त) हो गया; क्या सभी संस्कार (निर्मित वस्तुएँ) रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๒๙.

२९.

เรวโต [Pg.334] ยสธโร พุทฺโธ, นิพฺพุโต โส มหาปุเร;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

यशस्वी रेवत बुद्ध महापुर में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन विभिन्न प्रदेशों में विस्तृत हुईं।

เรวตสฺส ภควโต วํโส ปญฺจโม.

भगवान रेवत का पाँचवाँ बुद्ध-वंश समाप्त हुआ।

๘. โสภิตพุทฺธวํโส

८. सोभित बुद्ध का वंश

๑.

१.

เรวตสฺส อปเรน, โสภิโต นาม นายโก;

สมาหิโต สนฺตจิตฺโต, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

रेवत बुद्ध के बाद, सोभित नाम के नायक (शास्ता) हुए; जो समाहित, शांतचित्त, अतुलनीय और अद्वितीय पुरुष थे।

๒.

२.

โส ชิโน สกเคหมฺหิ, มานสํ วินิวตฺตยิ;

ปตฺวาน เกวลํ โพธึ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

उन जिन (विजेता) ने अपने गृह (महल) में ही सांसारिक मन को विरक्त किया; और पूर्ण बोधि प्राप्त कर उन्होंने धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๓.

३.

ยาว เหฏฺฐา อวีจิโต, ภวคฺคา จาปิ อุทฺธโต;

เอตฺถนฺตเร เอกปริสา, อโหสิ ธมฺมเทสเน.

नीचे अवीचि नरक से लेकर ऊपर भवग्र (ब्रह्मलोक) तक, इस अंतराल में धर्मोपदेश के समय एक ही विशाल परिषद (सभा) एकत्रित हुई थी।

๔.

४.

ตาย ปริสาย สมฺพุทฺโธ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

उस परिषद को सम्बुद्ध ने धर्मचक्र का उपदेश दिया; तब प्रथम धर्म-अभिसमय (सत्य का साक्षात्कार) हुआ, जिसकी गणना नहीं की जा सकती।

๕.

५.

ตโต ปรมฺปิ เทเสนฺเต, มรูนญฺจ สมาคเม;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

उसके बाद पुनः देवों के समागम में उपदेश देते हुए, नब्बे हजार करोड़ देवों और मनुष्यों को द्वितीय धर्म-अभिसमय हुआ।

๖.

६.

ปุนาปรํ ราชปุตฺโต, ชยเสโน นาม ขตฺติโย;

อารามํ โรปยิตฺวาน, พุทฺเธ นิยฺยาทยี ตทา.

फिर, जयसेन नाम के एक क्षत्रिय राजकुमार ने एक आराम (उद्यान) बनवाकर बुद्ध को समर्पित किया।

๗.

७.

ตสฺส ยาคํ ปกิตฺเตนฺโต, ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา;

ตทา โกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

चक्षुमान (बुद्ध) ने उनके दान की प्रशंसा करते हुए धर्मोपदेश दिया; तब एक हजार करोड़ प्राणियों को तृतीय धर्म-अभिसमय हुआ।

๘.

८.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, โสภิตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि सोभित के श्रावकों के तीन सम्मेलन हुए; जो सभी क्षीणास्त्रव (अर्हत), निर्मल, शांतचित्त और तादी (अचल) थे।

๙.

९.

อุคฺคโต นาม โส ราชา, ทานํ เทติ นรุตฺตเม;

ตมฺหิ ทาเน สมาคญฺฉุํ, อรหนฺตา สตโกฏิโย.

उग्गत नाम के राजा ने पुरुषोत्तम (बुद्ध) को दान दिया; उस दान के अवसर पर सौ करोड़ अर्हतों का समागम हुआ।

๑๐.

१०.

ปุนาปรํ ปุรคโณ, เทติ ทานํ นรุตฺตเม;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

पुनः, नागरिकों के समूह ने पुरुषोत्तम को दान दिया; तब नब्बे करोड़ अर्हतों का दूसरा सम्मेलन हुआ।

๑๑.

११.

เทวโลเก [Pg.335] วสิตฺวาน, ยทา โอโรหตี ชิโน;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

जब जिन (बुद्ध) देवलोक में वर्षावास कर नीचे उतरे, तब अस्सी करोड़ अर्हतों का तीसरा सम्मेलन हुआ।

๑๒.

१२.

อหํ เตน สมเยน, สุชาโต นาม พฺราหฺมโณ;

ตทา สสาวกํ พุทฺธํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ.

उस समय मैं सुजात नाम का ब्राह्मण था; तब मैंने श्रावकों सहित बुद्ध को अन्न और पान से तृप्त किया।

๑๓.

१३.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, โสภิโต โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन लोकनायक सोभित बुद्ध ने भी मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: "इस कल्प से असंख्य कल्पों के बाद, यह व्यक्ति बुद्ध बनेगा।"

๑๔.

१४.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"प्रधान (वीर्य) का अभ्यास कर... (विस्तार)... हम इस बुद्ध के सम्मुख उपस्थित होंगे।"

๑๕.

१५.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

ตเมวตฺถมนุปฺปตฺติยา, อุคฺคํ ธิติมกาสหํ.

उनके वचनों को सुनकर मैं हर्षित और संविग्न-मानस (प्रेरित) हुआ; और उसी लक्ष्य की प्राप्ति के लिए मैंने अत्यंत दृढ़ संकल्प किया।

๑๖.

१६.

สุธมฺมํ นาม นครํ, สุธมฺโม นาม ขตฺติโย;

สุธมฺมา นาม ชนิกา, โสภิตสฺส มเหสิโน.

महर्षि सोभित का नगर 'सुधम्म' था, पिता 'सुधम्म' नाम के क्षत्रिय थे और माता का नाम 'सुधम्मा' था।

๑๗.

१७.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

กุมุโท นาฬิโน ปทุโม, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे नौ हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन में रहे; कुमुद, नळिन और पदुम—ये उनके तीन उत्तम महल थे।

๑๘.

१८.

สตฺตตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

มณิลา นาม สา นารี, สีโห นามาสิ อตฺรโช.

उनके अंतःपुर में भली-भाँति अलंकृत सैंतीस हजार स्त्रियाँ थीं; उनकी पत्नी का नाम 'मणीला' था और पुत्र का नाम 'सीह' था।

๑๙.

१९.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปาสาเทนาภินิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, จริตฺวา ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर, वे महल सहित ही निष्क्रमण कर गए; उन पुरुषोत्तम ने सात दिनों तक प्रधान-चर्या (तपस्या) की।

๒๐.

२०.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, โสภิโต โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, สุธมฺมุยฺยานมุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत और महावीर लोकनायक सोभित बुद्ध ने उत्तम सुधम्म उद्यान में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๒๑.

२१.

อสโม จ สุเนตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อโนโม นามุปฏฺฐาโก, โสภิตสฺส มเหสิโน.

असम और सुनेत्त उनके अग्र-श्रावक थे; महर्षि सोभित के उपस्थाक (सेवक) का नाम 'अनोम' था।

๒๒.

२२.

นกุลา จ สุชาตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

พุชฺฌมาโน จ โส พุทฺโธ, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

नकुला और सुजाता उनकी अग्र-श्राविकाएँ थीं; उन बुद्ध ने नाग (नागकेशर) वृक्ष के नीचे सम्बोधि प्राप्त की।

๒๓.

२३.

รมฺโม เจว สุทตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

นกุลา เจว จิตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

रम्म और सुदत्त उनके प्रमुख उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; नकुला और चित्ता उनकी प्रमुख उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๔.

२४.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, สตรํสีว อุคฺคโต.

वे महामुनि अट्ठावन (58) रत्न ऊँचे थे; वे उदित होते हुए सहस्र-रश्मि सूर्य की भाँति सभी दिशाओं को प्रकाशित करते थे।

๒๕.

२५.

ยถา [Pg.336] สุผุลฺลํ ปวนํ, นานาคนฺเธหิ ธูปิตํ;

ตเถว ตสฺส ปาวจนํ, สีลคนฺเธหิ ธูปิตํ.

जैसे नाना प्रकार की सुगंधियों से सुवासित कोई खिला हुआ वन हो, वैसे ही उनका प्रवचन (शासन) शील की सुगंधि से सुवासित था।

๒๖.

२६.

ยถาปิ สาคโร นาม, ทสฺสเนน อตปฺปิโย;

ตเถว ตสฺส ปาวจนํ, สวเณน อตปฺปิยํ.

जैसे सागर को देखने से तृप्ति नहीं होती, वैसे ही उनके प्रवचन को सुनने से कभी तृप्ति नहीं होती थी।

๒๗.

२७.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय उनकी आयु नब्बे हजार वर्ष की थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जनों को संसार-सागर से पार उतारा।

๒๘.

२८.

โอวาทํ อนุสิฏฺฐิญฺจ, ทตฺวาน เสสเก ชเน;

หุตาสโนว ตาเปตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

शेष जनों को ओवाद (उपदेश) और अनुशासनी देकर, वे बुद्ध प्रज्वलित अग्नि के शांत होने के समान अपने श्रावकों सहित परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๙.

२९.

โส จ พุทฺโธ อสมสโม, เตปิ สาวกา พลปฺปตฺตา;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वे अतुलनीय बुद्ध और वे बल-प्राप्त (अर्हत) श्रावक—वे सब अंतर्धान हो गए। क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๓๐.

३०.

โสภิโต วรสมฺพุทฺโธ, สีหารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

शोभित नामक श्रेष्ठ सम्यक्सम्बुद्ध ने सीहाराम में परिनिर्वाण प्राप्त किया; उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन स्थानों में विस्तृत हुईं।

โสภิตสฺส ภควโต วํโส ฉฏฺโฐ.

भगवान शोभित का यह छठा बुद्धवंश समाप्त हुआ।

๙. อโนมทสฺสีพุทฺธวํโส

९. ९. अनोमदस्सी बुद्धवंश

๑.

१.

โสภิตสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

อโนมทสฺสี อมิตยโส, เตชสฺสี ทุรติกฺกโม.

शोभित बुद्ध के पश्चात, मनुष्यों और देवों में उत्तम, अमित यशस्वी, तेजस्वी और अजेय अनोमदस्सी सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए।

๒.

२.

โส เฉตฺวา พนฺธนํ สพฺพํ, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

อนิวตฺติคมนํ มคฺคํ, เทเสสิ เทวมานุเส.

उन्होंने समस्त बंधनों को काटकर और तीनों भवों का विनाश कर, देवों और मनुष्यों को उस मार्ग का उपदेश दिया जो पुनरावृत्ति रहित (निर्वाण) की ओर ले जाता है।

๓.

३.

สาคโรว อสงฺโขโภ, ปพฺพโตว ทุราสโท;

อากาโสว อนนฺโต โส, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

वे सागर के समान अक्षोभ्य, पर्वत के समान अजेय, आकाश के समान अनंत और पूर्णतः खिले हुए शाल-राज के समान सुशोभित थे।

๔.

४.

ทสฺสเนนปิ ตํ พุทฺธํ, โตสิตา โหนฺติ ปาณิโน;

พฺยาหรนฺตํ คิรํ สุตฺวา, อมตํ ปาปุณนฺติ เต.

उन बुद्ध के दर्शन मात्र से ही प्राणी संतुष्ट हो जाते थे; उनके द्वारा उच्चारित वाणी को सुनकर वे अमृत (निर्वाण) को प्राप्त करते थे।

๕.

५.

ธมฺมาภิสมโย ตสฺส, อิทฺโธ ผีโต ตทา อหุ;

โกฏิสตานิ อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน.

उस समय उनका धर्म-अभिसमय (सत्य का साक्षात्कार) अत्यंत समृद्ध और विस्तृत था; प्रथम धर्म-देशना में सौ करोड़ प्राणियों ने सत्य का साक्षात्कार किया।

๖.

६.

ตโต ปรํ อภิสมเย, วสฺสนฺเต ธมฺมวุฏฺฐิโย;

อสีติโกฏิโยภิสมึสุ, ทุติเย ธมฺมเทสเน.

उसके पश्चात, दूसरी धर्म-देशना में जब धर्म की वर्षा हुई, तब अस्सी करोड़ प्राणियों ने सत्य का साक्षात्कार किया।

๗.

७.

ตโตปรญฺหิ [Pg.337] วสฺสนฺเต, ตปฺปยนฺเต จ ปาณินํ;

อฏฺฐสตฺตติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

उसके बाद पुनः धर्म-वर्षा करते हुए और प्राणियों को तृप्त करते हुए, अठहत्तर करोड़ प्राणियों का तीसरा धर्म-अभिसमय हुआ।

๘.

८.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ จ มเหสิโน;

อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ, ปุปฺผิตานํ วิมุตฺติยา.

उन महर्षि के भी तीन सम्मेलन हुए, जिनमें अभिज्ञा-बल प्राप्त और विमुक्ति (अर्हत्व) के पुष्पों से खिले हुए अर्हतों का समागम हुआ।

๙.

९.

อฏฺฐสตสหสฺสานํ, สนฺนิปาโต ตทา อหุ;

ปหีนมทโมหานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

उस समय प्रथम सम्मेलन आठ लाख अर्हतों का हुआ, जो मद और मोह से रहित, शांत चित्त वाले और तादि-गुणों से संपन्न थे।

๑๐.

१०.

สตฺตสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม;

อนงฺคณานํ วิรชานํ, อุปสนฺตาน ตาทินํ.

सात लाख अर्हतों का दूसरा समागम हुआ, जो निष्पाप, विरज (निर्मल), शांत और तादि-गुणों से युक्त थे।

๑๑.

११.

ฉนฺนํ สตสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ, นิพฺพุตานํ ตปสฺสินํ.

छह लाख अर्हतों का तीसरा समागम हुआ, जो अभिज्ञा-बल प्राप्त, शांत और तपस्वी थे।

๑๒.

१२.

อหํ เตน สมเยน, ยกฺโข อาสึ มหิทฺธิโก;

เนกานํ ยกฺขโกฏีนํ, วสวตฺติมฺหิ อิสฺสโร.

उस समय मैं महान ऋद्धिमान यक्ष था, जो अनेक करोड़ यक्षों पर शासन करने वाला उनका अधिपति था।

๑๓.

१३.

ตทาปิ ตํ พุทฺธวรํ, อุปคนฺตฺวา มเหสินํ;

อนฺนปาเนน ตปฺเปสึ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

तब मैंने भी उन महर्षि श्रेष्ठ बुद्ध के पास जाकर, संघ सहित उन लोकनायक को अन्न और पान से तृप्त किया।

๑๔.

१४.

โสปิ มํ ตทา พฺยากาสิ, วิสุทฺธนยโน มุนิ;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

तब उन विशुद्ध नेत्रों वाले मुनि ने भी मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की— 'इस कल्प से असंख्य कल्पों के पश्चात, यह (यक्षराज) बुद्ध होगा।'

๑๕.

१५.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

'प्रधान (दुष्कर चर्या) का अभ्यास कर... (इत्यादि)... हम इनके सम्मुख उपस्थित होंगे।'

๑๖.

१६.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर, मैं हर्षित और संविग्न-मानस (प्रेरित) होकर, दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए और भी श्रेष्ठ व्रत में अधिष्ठित हो गया।

๑๗.

१७.

นครํ จนฺทวตี นาม, ยสวา นาม ขตฺติโย;

มาตา ยโสธรา นาม, อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

शास्ता अनोमदस्सी का नगर 'चन्दवती' था, पिता 'यसवा' नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम 'यसोधरा' था।

๑๘.

१८.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สิรี อุปสิรี วฑฺโฒ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने दस हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन व्यतीत किया; उनके सिरी, उपसिरी और वड्ढ नामक तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๑๙.

१९.

เตวีสติสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สิริมา นาม สา นารี, อุปวาโณ นาม อตฺรโช.

तेईस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ उनकी सेवा में थीं; उनकी प्रधान महिषी का नाम 'सिरिमा' था और पुत्र का नाम 'उपवाण' था।

๒๐.

२०.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, สิวิกายาภินิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर, वे शिविका (पालकी) द्वारा अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) कर गए; उन जिन (विजेता) ने पूरे दस महीनों तक प्रधान (तपस्या) का अभ्यास किया।

๒๑.

२१.

พฺรหฺมุนา [Pg.338] ยาจิโต สนฺโต, อโนมทสฺสี มหามุนิ;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, อุยฺยาเน โส สุทสฺสเน.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत और महावीर महामुनि अनोमदस्सी ने सुदस्सन नामक उद्यान में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๒.

२२.

นิสโภ จ อโนโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วรุโณ นามุปฏฺฐาโก, อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

निसभ और अनोम उनके अग्रश्रावक थे; शास्ता अनोमदस्सी के उपस्थाक (सेवक) का नाम 'वरुण' था।

๒๓.

२३.

สุนฺทรี จ สุมนา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อชฺชุโนติ ปวุจฺจติ.

सुन्दरी और सुमना उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान के बोधि वृक्ष को 'अर्जुन' (कहु) कहा जाता है।

๒๔.

२४.

นนฺทิวฑฺโฒ สิริวฑฺโฒ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

อุปฺปลา เจว ปทุมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

नन्दिवड्ढ और सिरिवड्ढ उनके प्रमुख उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; उप्पला और पदुमा उनकी प्रमुख उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๕.

२५.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ปภา นิทฺธาวตี ตสฺส, สตรํสีว อุคฺคโต.

वे महामुनि अट्ठावन रत्न (हाथ) ऊँचे थे; उनकी प्रभा उदित होते हुए सहस्र-रश्मि सूर्य के समान चारों ओर फैलती थी।

๒๖.

२६.

วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय उनकी आयु एक लाख वर्ष की थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जन-समूह को (संसार-सागर से) पार उतारा।

๒๗.

२७.

สุปุปฺผิตํ ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ ตาทิหิ;

วีตราเคหิ วิมเลหิ, โสภิตฺถ ชินสาสนํ.

उन जैसे तादि-गुण संपन्न, वीतरागी और निर्मल अर्हतों के कारण बुद्ध-वचन भली-भाँति पुष्पित हुआ और जिन-शासन सुशोभित हुआ।

๒๘.

२८.

โส จ สตฺถา อมิตยโส, ยุคานิ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वे अमित यश वाले शास्ता और वे अतुलनीय (अग्रश्रावक) युगल; वह सब अंतर्हित हो गया, क्या सभी संस्कार रिक्त नहीं हैं?

๒๙.

२९.

อโนมทสฺสี ชิโน สตฺถา, ธมฺมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, อุพฺเพโธ ปญฺจวีสตีติ.

विजेता शास्ता अनोमदस्सी धम्माराम में परिनिर्वृत्त हुए; वहीं उन जिन का स्तूप है, जिसकी ऊँचाई पच्चीस (योजन) है।

อโนมทสฺสิสฺส ภควโต วํโส สตฺตโม.

भगवान अनोमदस्सी का सातवाँ वंश समाप्त हुआ।

๑๐. ปทุมพุทฺธวํโส

१०. पदुम बुद्धवंश

๑.

१.

อโนมทสฺสิสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

ปทุโม นาม นาเมน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

अनोमदस्सी के बाद, द्विपदों में उत्तम, नाम से 'पदुम' नामक सम्यक सम्बुद्ध उत्पन्न हुए, जो अतुलनीय और अद्वितीय पुरुष थे।

๒.

२.

ตสฺสาปิ อสมํ สีลํ, สมาธิปิ อนนฺตโก;

อสงฺเขยฺยํ ญาณวรํ, วิมุตฺติปิ อนูปมา.

उनका शील भी अतुलनीय था, समाधि भी अनंत थी, श्रेष्ठ ज्ञान अपरिमेय था और विमुक्ति भी अनुपम थी।

๓.

३.

ตสฺสาปิ [Pg.339] อตุลเตชสฺส, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน;

อภิสมยา ตโย อาสุํ, มหาตมปวาหนา.

उन अतुलनीय तेजस्वी (बुद्ध) के धर्मचक्र प्रवर्तन के समय, महान अंधकार को दूर करने वाले तीन अभिसमय हुए।

๔.

४.

ปฐมาภิสมเย พุทฺโธ, โกฏิสตมโพธยิ;

ทุติยาภิสมเย ธีโร, นวุติโกฏิมโพธยิ.

प्रथम अभिसमय में बुद्ध ने सौ करोड़ (प्राणियों) को बोधित किया; द्वितीय अभिसमय में उन धीर (बुद्ध) ने नब्बे करोड़ को बोधित किया।

๕.

५.

ยทา จ ปทุโม พุทฺโธ, โอวที สกมตฺรชํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

और जब पदुम बुद्ध ने अपने आत्मज (पुत्र) को उपदेश दिया, तब अस्सी करोड़ (प्राणियों) का तृतीय अभिसमय हुआ।

๖.

६.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ปทุมสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

महर्षि पदुम के (श्रावकों के) तीन सन्निपात हुए; प्रथम समागम एक लाख करोड़ (भिक्षुओं) का था।

๗.

७.

กถินตฺถารสมเย, อุปฺปนฺเน กถินจีวเร;

ธมฺมเสนาปติตฺถาย, ภิกฺขู สิพฺพึสุ จีวรํ.

कठिन चीवर वितरण के समय, जब कठिन चीवर उत्पन्न हुआ, तब धर्म-सेनापति (शाल स्थविर) के निमित्त भिक्षुओं ने चीवर सिला।

๘.

८.

ตทา เต วิมลา ภิกฺขู, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;

ตีณิ สตสหสฺสานิ, สมึสุ อปราชิตา.

तब वे विमल, षडभिज्ञ, महा-ऋद्धिमान और अपराजित तीन लाख भिक्षु एकत्रित हुए।

๙.

९.

ปุนาปรํ โส นราสโภ, ปวเน วาสํ อุปาคมิ;

ตทา สมาคโม อาสิ, ทฺวินฺนํ สตสหสฺสินํ.

पुनः दूसरी बार वे नर-ऋषभ (बुद्ध) वन में निवास करने लगे; तब दो लाख (भिक्षुओं) का समागम हुआ।

๑๐.

१०.

อหํ เตน สมเยน, สีโห อาสึ มิคาธิภู;

วิเวกมนุพฺรูหนฺตํ, ปวเน อทฺทสํ ชินํ.

उस समय मैं मृगाधिपति सिंह था; मैंने वन में एकांत (समाधि) का सेवन करते हुए जिन को देखा।

๑๑.

११.

วนฺทิตฺวา สิรสา ปาเท, กตฺวาน ตํ ปทกฺขิณํ;

ติกฺขตฺตุํ อภินาทิตฺวา, สตฺตาหํ ชินมุปฏฺฐหํ.

सिर से उनके चरणों की वंदना कर और उनकी प्रदक्षिणा करके, तीन बार गर्जना की और सात दिनों तक उन जिन की सेवा की।

๑๒.

१२.

สตฺตาหํ วรสมาปตฺติยา, วุฏฺฐหิตฺวา ตถาคโต;

มนสา จินฺตยิตฺวาน, โกฏิภิกฺขู สมานยิ.

सात दिनों के बाद श्रेष्ठ समापत्ति से उठकर, तथागत ने मन से चिंतन किया और एक करोड़ भिक्षुओं को एकत्रित किया।

๑๓.

१३.

ตทาปิ โส มหาวีโร, เตสํ มชฺเฌ วิยากริ;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

तब उन महावीर ने उनके मध्य में भविष्यवाणी की— 'यहाँ से अपरिमेय कल्पों के बाद, यह (सिंह) बुद्ध होगा।

๑๔.

१४.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

'प्रधान (वीर्य) का उद्योग करके... (पे)... हम इनके सम्मुख होंगे।'

๑๕.

१५.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दसों पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए उच्च व्रत का अधिष्ठान किया।

๑๖.

१६.

จมฺปกํ นาม นครํ, อสโม นาม ขตฺติโย;

อสมา นาม ชนิกา, ปทุมสฺส มเหสิโน.

महर्षि पदुम का नगर चम्पक था, पिता असम नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम असमा था।

๑๗.

१७.

ทสวสฺสสหสฺสานิ[Pg.340], อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

นนฺทาวสุยสุตฺตรา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे दस हजार वर्षों तक गृह-जीवन में रहे; नन्दा, वसु और सुत्तरा— ये तीन श्रेष्ठ प्रासाद थे।

๑๘.

१८.

เตตฺตึส จ สหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

อุตฺตรา นาม สา นารี, รมฺโม นามาสิ อตฺรโช.

तैंतीस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ थीं; उत्तरा नामक उनकी पत्नी थी और रम्म नामक पुत्र था।

๑๙.

१९.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर वे रथ-यान से निकले; उन जिन ने पूरे आठ महीनों तक प्रधान (तप) का अभ्यास किया।

๒๐.

२०.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ปทุโม โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, ธนญฺจุยฺยานมุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत लोकनायक महावीर पदुम ने उत्तम धनञ्जय उद्यान में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๒๑.

२१.

สาโล จ อุปสาโล จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วรุโณ นามุปฏฺฐาโก, ปทุมสฺส มเหสิโน.

शाल और उपशाल (पदुम बुद्ध के) अग्रश्रावक हुए; महर्षि पदुम के उपस्थाक का नाम वरुण था।

๒๒.

२२.

ราธา เจว สุราธา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาโสโณติ วุจฺจติ.

राधा और सुराधा ही अग्रश्राविकाएँ हुईं; उन भगवान का बोधि-वृक्ष 'महाशोण' कहलाता है।

๒๓.

२३.

ภิยฺโย เจว อสโม จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

รุจี จ นนฺทรามา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

भिय्य और असम मुख्य उपस्थाक हुए; रुचि और नन्दरामा मुख्य उपस्थायिकाएँ हुईं।

๒๔.

२४.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ปภา นิทฺธาวตี ตสฺส, อสมา สพฺพโส ทิสา.

वे महामुनि अट्ठावन रत्न ऊँचे थे; उनकी अतुलनीय प्रभा सभी दिशाओं में फैलती थी।

๒๕.

२५.

จนฺทปฺปภา สูริยปฺปภา, รตนคฺคิมณิปฺปภา;

สพฺพาปิ ตา หตา โหนฺติ, ปตฺวา ชินปภุตฺตมํ.

चन्द्र-प्रभा, सूर्य-प्रभा, रत्न-अग्नि-मणि की प्रभा— वे सभी उस जिन की उत्तम प्रभा को प्राप्त कर लुप्त हो जाती थीं।

๒๖.

२६.

วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय एक लाख वर्ष की आयु थी; उतने समय तक स्थित रहकर उन्होंने बहुत से जन-समूह को पार उतारा।

๒๗.

२७.

ปริปกฺกมานเส สตฺเต, โพธยิตฺวา อเสสโต;

เสสเก อนุสาสิตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

उन परिपक्व मन वाले प्राणियों को पूर्णतः (चार आर्य सत्यों का) बोध कराकर और शेष अन्य प्राणियों को निरंतर उपदेश देकर, वे (पदुम बुद्ध) अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๘.

२८.

อุรโคว ตจํ ชิณฺณํ, วทฺธปตฺตํว ปาทโป;

ชหิตฺวา สพฺพสงฺขาเร, นิพฺพุโต โส ยถา สิขี.

जैसे सर्प अपनी पुरानी केंचुल को त्याग देता है और जैसे वृक्ष अपने पुराने पत्तों को गिरा देता है, वैसे ही उन बुद्ध ने समस्त संस्कारों का त्याग कर दिया और वे बुझी हुई अग्नि के समान शांत (परिनिर्वाण प्राप्त) हो गए।

๒๙.

२९.

ปทุโม ชินวโร สตฺถา, ธมฺมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

शास्ता पदुम बुद्ध, जो श्रेष्ठ विजेता थे, धम्माराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए। उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन विभिन्न प्रदेशों में विस्तृत हुईं।

ปทุมสฺส ภควโต วํโส อฏฺฐโม.

भगवान पदुम का आठवाँ बुद्धवंश समाप्त हुआ।

๑๑. นารทพุทฺธวํโส

११. नारद बुद्धवंश

๑.

१.

ปทุมสฺส [Pg.341] อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

นารโท นาม นาเมน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

पदुम बुद्ध के पश्चात, मनुष्यों में उत्तम, अतुलनीय और अद्वितीय, नारद नाम के सम्यक सम्बुद्ध उत्पन्न हुए।

๒.

२.

โส พุทฺโธ จกฺกวตฺติสฺส, เชฏฺโฐ ทยิตโอรโส;

อามุกฺกมาลาภรโณ, อุยฺยานํ อุปสงฺกมิ.

वे बुद्ध (बोधिसत्व), चक्रवर्ती राजा के ज्येष्ठ और प्रिय औरस पुत्र थे। वे मालाओं और आभूषणों से सुसज्जित होकर उद्यान की ओर गए।

๓.

३.

ตตฺถาสิ รุกฺโข ยสวิปุโล, อภิรูโป พฺรหา สุจิ;

ตมชฺฌปตฺวา อุปนิสีทิ, มหาโสณสฺส เหฏฺฐโต.

वहाँ एक अत्यंत प्रसिद्ध, सुंदर, विशाल और निर्मल वृक्ष था। वहाँ पहुँचकर वे उस महासोण (सोनापाठा) वृक्ष के नीचे बैठ गए।

๔.

४.

ตตฺถ ญาณวรุปฺปชฺชิ, อนนฺตํ วชิรูปมํ;

เตน วิจินิ สงฺขาเร, อุกฺกุชฺชมวกุชฺชกํ.

वहाँ उन्हें वज्र के समान तीक्ष्ण और अनंत श्रेष्ठ ज्ञान (विपश्यना ज्ञान) प्राप्त हुआ। उस ज्ञान से उन्होंने संस्कारों के उदय और व्यय (अस्तित्व) का भली-भाँति अन्वेषण किया।

๕.

५.

ตตฺถ สพฺพกิเลสานิ, อเสสมภิวาหยิ;

ปาปุณี เกวลํ โพธึ, พุทฺธญาเณ จ จุทฺทส.

वहाँ उन्होंने समस्त क्लेशों को पूर्णतः नष्ट कर दिया। उन्होंने केवल (पूर्ण) बोधि और बुद्ध के चौदह प्रकार के ज्ञानों को प्राप्त किया।

๖.

६.

ปาปุณิตฺวาน สมฺโพธึ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

सम्यक सम्बोधि प्राप्त करने के बाद, उन्होंने धर्मचक्र प्रवर्तन किया। तब एक लाख करोड़ (देवताओं और मनुष्यों) को प्रथम धर्म-साक्षात्कार हुआ।

๗.

७.

มหาโทณํ นาคราชํ, วินยนฺโต มหามุนิ;

ปาฏิเหรํ ตทากาสิ, ทสฺสยนฺโต สเทวเก.

जब महामुनि (नारद बुद्ध) महादोण नामक नागराज को विनीत (शिक्षित) कर रहे थे, तब उन्होंने देवों सहित संपूर्ण लोक को दिखाते हुए चमत्कार (प्रातिहार्य) प्रदर्शित किया।

๘.

८.

ตทา เทวมนุสฺสานํ, ตมฺหิ ธมฺมปฺปกาสเน;

นวุติโกฏิสหสฺสานิ, ตรึสุ สพฺพสํสยํ.

उस धर्म-प्रकाशन के समय, नब्बे हजार करोड़ देवों और मनुष्यों ने अपने समस्त संशयों को पार कर लिया।

๙.

९.

ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, โอวที สกมตฺรชํ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

जिस समय उन महावीर (बुद्ध) ने अपने औरस पुत्र को उपदेश दिया, उस समय अस्सी हजार करोड़ (प्राणियों) को तृतीय धर्म-साक्षात्कार हुआ।

๑๐.

१०.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, นารทสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

महर्षि नारद बुद्ध के (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए। प्रथम सम्मेलन एक लाख करोड़ (क्षीणास्त्रव भिक्षुओं) का था।

๑๑.

११.

ยทา พุทฺโธ พุทฺธคุณํ, สนิทานํ ปกาสยิ;

นวุติโกฏิสหสฺสานิ, สมึสุ วิมลา ตทา.

जब बुद्ध ने निदान (पृष्ठभूमि) सहित बुद्ध-गुणों (बुद्धवंश) का प्रकाशन किया, तब नब्बे हजार करोड़ निर्मल (क्षीणास्त्रव) भिक्षु एकत्रित हुए।

๑๒.

१२.

ยทา เวโรจโน นาโค, ทานํ ททาติ สตฺถุโน;

ตทา สมึสุ ชินปุตฺตา, อสีติสตสหสฺสิโย.

जब वेरोचन नामक नागराज ने शास्ता को दान दिया, तब अस्सी लाख बुद्ध-पुत्र (भिक्षु) एकत्रित हुए।

๑๓.

१३.

อหํ [Pg.342] เตน สมเยน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;

อนฺตลิกฺขจโร อาสึ, ปญฺจาภิญฺญาสุ ปารคู.

उस समय मैं उग्र तपस्या करने वाला एक जटाधारी तपस्वी था, जो आकाशगामी था और पाँचों अभिज्ञाओं में पारंगत था।

๑๔.

१४.

ตทาปาหํ อสมสมํ, สสงฺฆํ สปริชฺชนํ;

อนฺนปาเนน ตปฺเปตฺวา, จนฺทเนนาภิปูชยึ.

तब मैंने भी उन अतुलनीय बुद्ध को उनके संघ और अनुयायियों सहित अन्न-पान से तृप्त किया और चंदन से उनकी श्रद्धापूर्वक पूजा की।

๑๕.

१५.

โสปิ มํ ตทา พฺยากาสิ, นารโท โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

तब उन लोकनायक नारद बुद्ध ने भी मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की— "इस कल्प से असंख्य कल्पों के पश्चात, यह (तपस्वी) बुद्ध बनेगा।"

๑๖.

१६.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

“प्रधान (वीर्य) का प्रयास करके... (इत्यादि)... हम इस बुद्ध के सम्मुख उपस्थित होंगे।”

๑๗.

१७.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย หาเสตฺว มานสํ;

อธิฏฺฐหึ วตํ อุคฺคํ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर, अपने मन को और अधिक हर्षित करते हुए, मैंने दसों पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए उग्र व्रत धारण किया।

๑๘.

१८.

นครํ ธญฺญวตี นาม, สุเทโว นาม ขตฺติโย;

อโนมา นาม ชนิกา, นารทสฺส มเหสิโน.

महर्षि नारद बुद्ध का नगर 'धन्यवती' था, पिता 'सुदेव' नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम 'अनोमा' था।

๑๙.

१९.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

ชิโต วิชิตาภิราโม, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे नौ हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन में रहे। उनके पास जित, विजित और अभिराम नामक तीन श्रेष्ठ प्रासाद (महल) थे।

๒๐.

२०.

ติจตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วิชิตเสนา นาม นารี, นนฺทุตฺตโร นาม อตฺรโช.

उनके पास सुसज्जित तैंतालीस हजार स्त्रियाँ थीं। उनकी पत्नी का नाम 'विजितसेना' था और पुत्र का नाम 'नंदुत्तर' था।

๒๑.

२१.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปทสา คมเนน นิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर, वे पैदल ही (महाभिनिष्क्रमण के लिए) निकल पड़े। उन पुरुषोत्तम ने सात दिनों तक प्रधान-चर्या (कठिन तपस्या) का आचरण किया।

๒๒.

२२.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, นารโท โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, ธนญฺจุยฺยานมุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत स्वभाव वाले लोकनायक महावीर नारद बुद्ध ने उत्तम धनञ्जय उद्यान में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๒๓.

२३.

ภทฺทสาโล ชิตมิตฺโต, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วาเสฏฺโฐ นามุปฏฺฐาโก, นารทสฺส มเหสิโน.

भद्दसाल और जितमित्त महर्षि नारद बुद्ध के मुख्य श्रावक (अग्र-श्रावक) थे। 'वासेट्ठ' उनके परिचारक (उपस्थाक) थे।

๒๔.

२४.

อุตฺตรา ผคฺคุนี เจว, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาโสโณติ วุจฺจติ.

उत्तरा और फग्गुनी उनकी मुख्य श्राविकाएँ (अग्र-श्राविकाएँ) थीं। उन भगवान के बोधि वृक्ष को 'महासोण' (सोनापाठा) कहा जाता है।

๒๕.

२५.

อุคฺครินฺโท วสโภ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

อินฺทาวรี จ วณฺฑี จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

उग्गरिन्द और वसभ उनके मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे। इन्द्रावरी और वण्डी उनकी मुख्य उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๖.

२६.

อฏฺฐาสีติรตนานิ[Pg.343], อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

महामुनि (नारद) अठासी हाथ ऊँचे थे; वे स्वर्ण-स्तंभ के समान सुशोभित होकर दस हज़ार लोकधातुओं में प्रकाशित होते थे।

๒๗.

२७.

ตสฺส พฺยามปฺปภา กายา, นิทฺธาวติ ทิโสทิสํ;

นิรนฺตรํ ทิวารตฺตึ, โยชนํ ผรเต สทา.

उनके शरीर से एक व्याम (एक हाथ के विस्तार) वाली प्रभा के समान रश्मियाँ चारों दिशाओं में निकलती थीं; वे दिन-रात निरंतर सदा एक योजन तक फैली रहती थीं।

๒๘.

२८.

น เกจิ เตน สมเยน, สมนฺตา โยชเน ชนา;

อุกฺกาปทีเป อุชฺชาเลนฺติ, พุทฺธรํสีหิ โอตฺถฏา.

उस समय, चारों ओर एक योजन के भीतर रहने वाले लोग मशालें या दीपक नहीं जलाते थे, क्योंकि वे बुद्ध की रश्मियों से आच्छादित थे।

๒๙.

२९.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय आयु नब्बे हज़ार वर्ष की थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जन-समूह को (संसार-सागर से) पार उतारा।

๓๐.

३०.

ยถา อุฬูหิ คคนํ, วิจิตฺตํ อุปโสภติ;

ตเถว สาสนํ ตสฺส, อรหนฺเตหิ โสภติ.

जैसे नक्षत्रों से आकाश विचित्र रूप से सुशोभित होता है, वैसे ही उनका शासन अर्हतों से सुशोभित होता था।

๓๑.

३१.

สํสารโสตํ ตรณาย, เสสเก ปฏิปนฺนเก;

ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส นราสโภ.

संसार-स्रोत को पार करने के लिए शेष साधकों हेतु धर्म-रूपी सुदृढ़ सेतु का निर्माण कर, वे नर-श्रेष्ठ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๓๒.

३२.

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, เตปิ ขีณาสวา อตุลเตชา;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वे अतुलनीय बुद्ध और वे अतुलित तेज वाले क्षीणास्त्रव (अर्हत)—वे सब अंतर्धान हो गए; क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๓๓.

३३.

นารโท ชินวสโภ, นิพฺพุโต สุทสฺสเน ปุเร;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, จตุโยชนมุคฺคโตติ.

जिन-श्रेष्ठ नारद सुदर्शन नगर में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; वहीं उनका श्रेष्ठ स्तूप चार योजन ऊँचा बना।

นารทสฺส ภควโต วํโส นวโม.

भगवान नारद का नौवाँ वंश समाप्त हुआ।

๑๒. ปทุมุตฺตรพุทฺธวํโส

१२. पदुमुत्तर बुद्धवंश।

๑.

१.

นารทสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, อกฺโขโภ สาครูปโม.

नारद के पश्चात, मनुष्यों में उत्तम, पदुमुत्तर नामक बुद्ध उत्पन्न हुए, जो समुद्र के समान अक्षोभ्य (अविचल) और विजेता थे।

๒.

२.

มณฺฑกปฺโปว โส อาสิ, ยมฺหิ พุทฺโธ อชายถ;

อุสฺสนฺนกุสลา ชนตา, ตมฺหิ กปฺเป อชายถ.

जिस कल्प में बुद्ध उत्पन्न हुए, वह मण्ड-कल्प के समान (सार-कल्प) था; उस कल्प में प्रचुर पुण्य वाले लोग उत्पन्न हुए थे।

๓.

३.

ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต, ปฐเม ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

भगवान पदुमुत्तर के प्रथम धर्म-देशना में एक लाख करोड़ (प्राणियों) को धर्माभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๔.

४.

ตโต ปรมฺปิ วสฺสนฺเต, ตปฺปยนฺเต จ ปาณิเน;

สตฺตตึสสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

उसके पश्चात, प्राणियों को तृप्त करते हुए और (धर्म की) वर्षा करते हुए, सैंतीस लाख (प्राणियों) को द्वितीय धर्माभिसमय हुआ।

๕.

५.

ยมฺหิ [Pg.344] กาเล มหาวีโร, อานนฺทํ อุปสงฺกมิ;

ปิตุสนฺติกํ อุปคนฺตฺวา, อาหนี อมตทุนฺทุภึ.

जिस समय महावीर (पदुमुत्तर) अपने पिता राजा आनंद के पास गए, वहाँ पहुँचकर उन्होंने अमृत-दुन्दुभि बजाई।

๖.

६.

อาหเต อมตเภริมฺหิ, วสฺสนฺเต ธมฺมวุฏฺฐิยา;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

अमृत-भेरी के बजने पर और धर्म-वृष्टि के होने पर, पचास लाख (प्राणियों) को तृतीय धर्माभिसमय हुआ।

๗.

७.

โอวาทโก วิญฺญาปโก, ตารโก สพฺพปาณินํ;

เทสนากุสโล พุทฺโธ, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

सभी प्राणियों को उपदेश देने वाले, बोध कराने वाले, तारने वाले और देशना में कुशल बुद्ध ने बहुत से जन-समूह का उद्धार किया।

๘.

८.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

शास्ता पदुमुत्तर के (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए; प्रथम सम्मेलन एक लाख करोड़ (अर्हतों) का था।

๙.

९.

ยทา พุทฺโธ อสมสโม, วสิ เวภารปพฺพเต;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

जब अतुलनीय बुद्ध वेभार पर्वत पर विहार कर रहे थे, तब नब्बे हज़ार करोड़ (अर्हतों) का द्वितीय सम्मेलन हुआ।

๑๐.

१०.

ปุน จาริกํ ปกฺกนฺเต, คามนิคมรฏฺฐโต;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

पुनः जब वे गाँवों, निगमों और राष्ट्रों में चारिका के लिए निकले, तब अस्सी हज़ार करोड़ (अर्हतों) का तृतीय सम्मेलन हुआ।

๑๑.

११.

อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล นาม รฏฺฐิโก;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, สภตฺตํ ทุสฺสมทาสหํ.

उस समय मैं जटिल नामक एक राष्ट्रिक (धनी गृहस्थ) था; मैंने बुद्ध-प्रमुख संघ को भोजन के साथ वस्त्र दान किए।

๑๒.

१२.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन बुद्ध ने भी संघ के मध्य बैठकर मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: "एक लाख कल्पों के पश्चात, यह बुद्ध होगा।"

๑๓.

१३.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"प्रधान (वीर्य) का उद्योग कर... (हम) इनके सम्मुख होंगे।"

๑๔.

१४.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐหึ;

อกาสึ อุคฺคทฬฺหํ ธิตึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने और भी अधिक व्रत धारण किए; दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए मैंने अत्यंत सुदृढ़ संकल्प किया।

๑๕.

१५.

พฺยาหตา ติตฺถิยา สพฺเพ, วิมนา ทุมฺมนา ตทา;

น เตสํ เกจิ ปริจรนฺติ, รฏฺฐโต นิจฺฉุภนฺติ เต.

उस समय सभी तीर्थिक परास्त होकर विमन और दुखी हो गए; कोई उनकी सेवा नहीं करता था और उन्हें राष्ट्र से बाहर निकाल दिया गया।

๑๖.

१६.

สพฺเพ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, อุปคจฺฉุํ พุทฺธสนฺติเก;

ตุวํ นาโถ มหาวีร, สรณํ โหหิ จกฺขุม.

वे सब वहाँ एकत्रित होकर बुद्ध के पास आए (और बोले)—"हे महावीर! आप हमारे नाथ हैं; हे चक्षुमान! आप हमारे शरण हों।"

๑๗.

१७.

อนุกมฺปโก การุณิโก, หิเตสี สพฺพปาณินํ;

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ, ปญฺจสีเล ปติฏฺฐปิ.

सभी प्राणियों के प्रति अनुकम्पा करने वाले, कारुणिक और हितैषी भगवान ने शरण में आए उन सभी तीर्थिकों को पंचशील में प्रतिष्ठित किया।

๑๘.

१८.

เอวํ นิรากุลํ อาสิ, สุญฺญตํ ติตฺถิเยหิ ตํ;

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ, วสีภูเตหิ ตาทิหิ.

इस प्रकार वह (शासन) तीर्थिकों से रहित और व्याकुलता-मुक्त था; वह वशीभूत और तादी (समभावी) अर्हतों से सुशोभित था।

๑๙.

१९.

นครํ [Pg.345] หํสวตี นาม, อานนฺโท นาม ขตฺติโย;

สุชาตา นาม ชนิกา, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน.

शास्ता पदुमुत्तर का नगर हंसवती था, पिता राजा आनंद थे और माता सुजाता थीं।

๒๐.

२०.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

นรวาหโน ยโส วสวตฺตี, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे दस हज़ार वर्षों तक गृह-जीवन में रहे; उनके नरवाहन, यश और वसवत्ती नामक तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๒๑.

२१.

ติจตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วสุทตฺตา นาม นารี, อุตฺตโม นาม อตฺรโช.

अच्छी तरह से अलंकृत तैंतालीस हजार स्त्रियाँ थीं; उनकी रानी का नाम वसुदत्ता था और पुत्र का नाम उत्तम था।

๒๒.

२२.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปาสาเทนาภินิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर, वे प्रासाद (महल) से अभिनिष्क्रमण कर गए; उन पुरुषोत्तम ने सात दिनों तक प्रधान-चर्या (तपस्या) का आचरण किया।

๒๓.

२३.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ปทุมุตฺตโร วินายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิถิลุยฺยานมุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत और महावीर्यवान विनायक पदुमुत्तर बुद्ध ने मिथिला के उत्तम उद्यान में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๒๔.

२४.

เทวโล จ สุชาโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สุมโน นามุปฏฺฐาโก, ปทุมุตฺตรสฺส มเหสิโน.

देवल और सुजात उनके अग्रश्रावक थे; महर्षि पदुमुत्तर बुद्ध के उपस्थाक (सेवक) का नाम सुमन था।

๒๕.

२५.

อมิตา จ อสมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, สลโลติ ปวุจฺจติ.

अमिता और असमा उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान का बोधि वृक्ष 'सलल' (चीड़ या साल) कहलाता है।

๒๖.

२६.

วิติณฺโณ เจว ติสฺโส จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

หฏฺฐา เจว วิจิตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

वितिण्ण और तिस्स उनके प्रमुख उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; हठ्ठा और विचित्ता उनकी प्रमुख उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๗.

२७.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ.

वे महामुनि अट्ठावन रत्न (हाथ) ऊँचे थे; वे स्वर्ण-स्तंभ के समान सुशोभित और बत्तीस महापुरुष लक्षणों से युक्त थे।

๒๘.

२८.

กุฏฺฏา กวาฏา ภิตฺตี จ, รุกฺขา นคสิลุจฺจยา;

น ตสฺสาวรณํ อตฺถิ, สมนฺตา ทฺวาทสโยชเน.

दीवारें, द्वार, भित्तियाँ, वृक्ष और पर्वत—कोई भी उनकी आभा को रोक नहीं सकता था; उनकी प्रभा चारों ओर बारह योजन तक फैली रहती थी।

๒๙.

२९.

วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय उनकी आयु एक लाख वर्ष थी; उतनी लंबी आयु तक रहते हुए उन्होंने बहुत से लोगों को (संसार-सागर से) तारा।

๓๐.

३०.

สนฺตาเรตฺวา พหุชนํ, ฉินฺทิตฺวา สพฺพสํสยํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว นิพฺพุโต โส สสาวโก.

बहुत से लोगों को तारकर और उनके सभी संशयों को काटकर, अग्नि-पुंज के समान प्रज्वलित होकर वे अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๓๑.

३१.

ปทุมุตฺตโร ชิโน พุทฺโธ, นนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, ทฺวาทสุพฺเพธโยชโนติ.

जिन पदुमुत्तर बुद्ध नन्दाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; वहीं उनका श्रेष्ठ स्तूप बारह योजन ऊँचा बना।

ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต วํโส ทสโม.

भगवान पदुमुत्तर का दसवाँ वंश (वंश-वर्णन) समाप्त हुआ।

๑๓. สุเมธพุทฺธวํโส

१३. सुमेध बुद्ध का वंश।

๑.

१.

ปทุมุตฺตรสฺส [Pg.346] อปเรน, สุเมโธ นาม นายโก;

ทุราสโท อุคฺคเตโช, สพฺพโลกุตฺตโม มุนิ.

पदुमुत्तर बुद्ध के बाद, सुमेध नामक नायक (बुद्ध) हुए; वे अजेय, प्रखर तेज वाले और समस्त लोकों में उत्तम मुनि थे।

๒.

२.

ปสนฺนเนตฺโต สุมุโข, พฺรหา อุชุ ปตาปวา;

หิเตสี สพฺพสตฺตานํ, พหู โมเจสิ พนฺธนา.

वे प्रसन्न नेत्रों वाले, सुंदर मुख वाले, विशाल, सीधे शरीर वाले और प्रतापी थे; सभी प्राणियों के हितैषी उन मुनि ने बहुतों को (सांसारिक) बंधनों से मुक्त किया।

๓.

३.

ยทา พุทฺโธ ปาปุณิตฺวา, เกวลํ โพธิมุตฺตมํ;

สุทสฺสนมฺหิ นคเร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

जब बुद्ध ने उस केवल (पूर्ण) उत्तम बोधि को प्राप्त कर लिया, तब उन्होंने सुदर्शन नगर में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๔.

४.

ตสฺสาปิ อภิสมยา ตีณิ, อเหสุํ ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

उनके धर्म-उपदेश में भी तीन (मुख्य) धर्म-अभिसमय हुए; प्रथम अभिसमय एक लाख करोड़ (प्राणियों) का हुआ।

๕.

५.

ปุนาปรํ กุมฺภกณฺณํ, ยกฺขํ โส ทมยี ชิโน;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

फिर से, उन जिन ने कुम्भकर्ण नामक यक्ष का दमन किया; तब नब्बे हजार करोड़ (प्राणियों) का द्वितीय अभिसमय हुआ।

๖.

६.

ปุนาปรํ อมิตยโส, จตุสจฺจํ ปกาสยิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

पुनः अमित यशस्वी बुद्ध ने चार सत्यों को प्रकाशित किया; तब अस्सी हजार करोड़ (प्राणियों) का तृतीय अभिसमय हुआ।

๗.

७.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุเมธสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि सुमेध बुद्ध के (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए; जो क्षीणाश्रव, निर्मल, शांत चित्त वाले और तादी (अचल) थे।

๘.

८.

สุทสฺสนํ นาม นครํ, อุปคญฺฉิ ชิโน ยทา;

ตทา ขีณาสวา ภิกฺขู, สมึสุ สตโกฏิโย.

जब जिन सुदर्शन नामक नगर में पहुँचे, तब सौ करोड़ क्षीणाश्रव भिक्षु एकत्रित हुए।

๙.

९.

ปุนาปรํ เทวกูเฏ, ภิกฺขูนํ กถินตฺถเต;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

फिर से, देवकूट पर्वत पर भिक्षुओं के कठिन-दान के अवसर पर, नब्बे करोड़ (भिक्षुओं) का द्वितीय समागम हुआ।

๑๐.

१०.

ปุนาปรํ ทสพโล, ยทา จรติ จาริกํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

पुनः जब दशबल बुद्ध चारिका (धर्म-यात्रा) कर रहे थे, तब अस्सी करोड़ (भिक्षुओं) का तृतीय समागम हुआ।

๑๑.

११.

อหํ เตน สมเยน, อุตฺตโร นาม มาณโว;

อสีติโกฏิโย มยฺหํ, ฆเร สนฺนิจิตํ ธนํ.

उस समय मैं उत्तर नामक माणवक (युवक) था; मेरे घर में अस्सी करोड़ संचित धन था।

๑๒.

१२.

เกวลํ สพฺพํ ทตฺวาน, สสงฺเฆ โลกนายเก;

สรณํ ตสฺสุปคญฺฉึ, ปพฺพชฺชญฺจาภิโรจยึ.

वह सारा धन संघ सहित लोकनायक बुद्ध को दान कर, मैं उनकी शरण में गया और प्रव्रज्या (संन्यास) को अत्यंत पसंद किया।

๑๓.

१३.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, กโรนฺโต อนุโมทนํ;

‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन बुद्ध ने भी अनुमोदन करते हुए मेरे विषय में भविष्यवाणी की: "तीस हजार कल्पों के बाद, यह (माणवक) बुद्ध होगा।"

๑๔.

१४.

‘‘ปธานํ [Pg.347] ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"प्रधान (तपस्या) का उद्योग करके... (इत्यादि)... हम इस बुद्ध के सम्मुख होंगे।"

๑๕.

१५.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया; और दस पारमिताओं की पूर्ति के लिए और भी उच्च व्रत का अधिष्ठान किया।

๑๖.

१६.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

सुत्तंत, विनय और नौ अंगों वाले शास्ता के संपूर्ण शासन को सीखकर, मैंने जिन-शासन को सुशोभित किया।

๑๗.

१७.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อภิญฺญาสุ ปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉหํ.

वहाँ बैठने, खड़े होने और चंक्रमण करने में अप्रमत्त होकर विहार करते हुए, मैं अभिज्ञाओं में पारंगत होकर ब्रह्मलोक को गया।

๑๘.

१८.

สุทสฺสนํ นาม นครํ, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

สุทตฺตา นาม ชนิกา, สุเมธสฺส มเหสิโน.

सुमेध महर्षि (बुद्ध) का नगर सुदर्शन नाम का था, पिता सुदत्त नाम के क्षत्रिय थे और माता सुदत्ता नाम की थीं।

๑๙.

१९.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สุจนฺทกญฺจนสิริวฑฺฒา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने नौ हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन (महल) में वास किया; सुचन्द, कञ्चन और सिरिवड्ढ नामक तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๒๐.

२०.

ติโสฬสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุมนา นาม สา นารี, ปุนพฺพสุ นาม อตฺรโช.

अड़तालीस हजार अलंकृत स्त्रियाँ थीं; उनकी पत्नी सुमना नाम की थी और पुत्र का नाम पुनब्बसु (सुमित्त) था।

๒๑.

२१.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนกํ อฑฺฒมาสํ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर वे हाथी की सवारी से (गृहत्याग कर) निकले; उन जिन (विजेता) ने पूरे आधे महीने तक प्रधान (दुष्कर तपस्या) का अभ्यास किया।

๒๒.

२२.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สุเมโธ โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, สุทสฺสนุยฺยานมุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, लोकनायक महावीर सुमेध बुद्ध ने उत्तम सुदर्शन उद्यान में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๓.

२३.

สรโณ สพฺพกาโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สาคโร นามุปฏฺฐาโก, สุเมธสฺส มเหสิโน.

महर्षि सुमेध के शरण और सब्बकाम दो मुख्य श्रावक (अग्रश्रावक) थे; सागर नाम के उपस्थाक (सेवक) थे।

๒๔.

२४.

รามา เจว สุรามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหานีโปติ วุจฺจติ.

रामा और सुरामा दो मुख्य श्राविकाएँ (अग्रश्राविकाएँ) थीं; उन भगवान् का बोधि वृक्ष 'महानीप' (बड़ा कदम्ब या नीम) कहलाता है।

๒๕.

२५.

อุรุเวลา ยสวา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

ยโสธรา สิริมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

उरुवेल और यसव दो मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; यशोधरा और सिरिमा दो मुख्य उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๖.

२६.

อฏฺฐาสีติรตนานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, จนฺโท ตารคเณ ยถา.

वे महामुनि अठासी (८८) रत्न (हाथ) ऊँचे थे; वे सभी दिशाओं को उसी प्रकार प्रकाशित करते थे जैसे तारागणों के बीच चन्द्रमा।

๒๗.

२७.

จกฺกวตฺติมณี นาม, ยถา ตปติ โยชนํ;

ตเถว ตสฺส รตนํ, สมนฺตา ผรติ โยชนํ.

जैसे चक्रवर्ती राजा की मणि एक योजन तक चमकती है, वैसे ही उनकी शरीर-प्रभा (रश्मि) चारों ओर एक योजन तक फैलती थी।

๒๘.

२८.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ[Pg.348], อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय उनकी आयु नब्बे हजार वर्ष थी; उतनी लंबी आयु तक रहते हुए उन्होंने बहुत से जनों (प्राणियों) को संसार-सागर से तारा।

๒๙.

२९.

เตวิชฺชฉฬภิญฺเญหิ, พลปฺปตฺเตหิ ตาทิหิ;

สมากุลมิทํ อาสิ, อรหนฺเตหิ สาธุหิ.

यह शासन त्रिविद्या, षडभिज्ञा, बलप्राप्त और तादि-गुणों से युक्त उत्तम अर्हतों से परिपूर्ण था।

๓๐.

३०.

เตปิ สพฺเพ อมิตยสา, วิปฺปมุตฺตา นิรูปธี;

ญาณาโลกํ ทสฺสยิตฺวา, นิพฺพุตา เต มหายสา.

वे सभी अमित यशस्वी, (क्लेशों से) विप्रमुक्त और उपाधि-रहित अर्हत, ज्ञान का आलोक दिखाकर निर्वाण को प्राप्त हुए।

๓๑.

३१.

สุเมโธ ชินวโร พุทฺโธ, เมธารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

जिनवर सुमेध बुद्ध मेधाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन प्रदेशों में विस्तृत (विभाजित) हुईं।

สุเมธสฺส ภควโต วํโส เอกาทสโม.

भगवान् सुमेध का ग्यारहवाँ बुद्धवंश समाप्त हुआ।

๑๔. สุชาตพุทฺธวํโส

१४. सुजात बुद्धवंश।

๑.

१.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, สุชาโต นาม นายโก;

สีหหนุสภกฺขนฺโธ, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

उसी मण्ड-कल्प में सुजात नामक नायक (बुद्ध) उत्पन्न हुए; उनकी ठुड्डी सिंह के समान और कंधे वृषभ के समान थे, वे अप्रमेय और अजेय थे।

๒.

२.

จนฺโทว วิมโล สุทฺโธ, สตรํสีว ปตาปวา;

เอวํ โสภติ สมฺพุทฺโธ, ชลนฺโต สิริยา สทา.

निर्मल और शुद्ध चन्द्रमा के समान तथा प्रतापी सूर्य के समान, वे सम्बुद्ध अपनी श्री (शोभा) से सदा प्रज्वलित होते हुए सुशोभित होते थे।

๓.

३.

ปาปุณิตฺวาน สมฺพุทฺโธ, เกวลํ โพธิมุตฺตมํ;

สุมงฺคลมฺหิ นคเร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

उत्तम केवल-बोधि को प्राप्त कर, सम्बुद्ध ने सुमङ्गल नगर में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๔.

४.

เทเสนฺเต ปวรํ ธมฺมํ, สุชาเต โลกนายเก ;

อสีติโกฏี อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน.

जब लोकनायक सुजात श्रेष्ठ धर्म का उपदेश दे रहे थे, तब प्रथम धर्म-देशना में अस्सी करोड़ (प्राणियों) ने सत्य का साक्षात्कार किया।

๕.

५.

ยทา สุชาโต อมิตยโส, เทเว วสฺสํ อุปาคมิ;

สตฺตตึสสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

जब अमित यशस्वी सुजात बुद्ध ने देवलोक में वर्षावास किया, तब सैंतीस लाख (देवताओं) को द्वितीय धर्म-अभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๖.

६.

ยทา สุชาโต อสมสโม, อุปคจฺฉิ ปิตุสนฺติกํ;

สฏฺฐิสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

जब अतुलनीय सुजात बुद्ध अपने पिता के पास गए, तब साठ लाख (प्राणियों) को तृतीय धर्म-अभिसमय हुआ।

๗.

७.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุชาตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि सुजात के (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए, जो क्षीणाश्रव, निर्मल, शान्तचित्त और तादि-गुण सम्पन्न थे।

๘.

८.

อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ[Pg.349], อปฺปตฺตานํ ภวาภเว;

สฏฺฐิสตสหสฺสานิ, ปฐมํ สนฺนิปตึสุ เต.

अभिज्ञा और बल प्राप्त, तथा पुनर्जन्म से मुक्त साठ लाख अर्हतों का प्रथम सम्मेलन हुआ।

๙.

९.

ปุนาปรํ สนฺนิปาเต, ติทิโวโรหเณ ชิเน;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

फिर, जब जिन (बुद्ध) देवलोक से नीचे उतरे, तब पचास लाख अर्हतों का दूसरा सम्मेलन हुआ।

๑๐.

१०.

อุปสงฺกมนฺโต นราสภํ, ตสฺส โย อคฺคสาวโก;

จตูหิ สตสหสฺเสหิ, สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมิ.

जब उनके अग्रश्रावक उन नरासभ (बुद्ध) के पास आए, तब वे चार लाख अर्हतों के साथ सम्बुद्ध के समीप पहुँचे (यह तीसरा सम्मेलन था)।

๑๑.

११.

อหํ เตน สมเยน, จตุทีปมฺหิ อิสฺสโร;

อนฺตลิกฺขจโร อาสึ, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

उस समय मैं चारों द्वीपों का स्वामी, आकाशगामी और महाबली चक्रवर्ती राजा था।

๑๒.

१२.

โลเก อจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

อุปคนฺตฺวาน วนฺทึ โส, สุชาตํ โลกนายกํ.

लोक में उस आश्चर्यजनक, अद्भुत और रोमांचकारी (दृश्य) को देखकर, मैंने लोकनायक सुजात बुद्ध के पास जाकर उन्हें वन्दन किया।

๑๓.

१३.

จตุทีเป มหารชฺชํ, รตเน สตฺต อุตฺตเม;

พุทฺเธ นิยฺยาทยิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

चारों द्वीपों का महान् राज्य और सात उत्तम रत्न बुद्ध को समर्पित कर, मैंने उनके सान्निध्य में प्रव्रज्या (दीक्षा) ग्रहण की।

๑๔.

१४.

อารามิกา ชนปเท, อุฏฺฐานํ ปฏิปิณฺฑิย;

อุปเนนฺติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส, ปจฺจยํ สยนาสนํ.

जनपद के लोग (आराम के सेवक) कर (राजस्व) को एकत्रित कर भिक्षु-संघ के लिए प्रत्यय (आवश्यक वस्तुएँ) और शयनासन अर्पित करते थे।

๑๕.

१५.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ทสสหสฺสิมฺหิ อิสฺสโร;

‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

दस हजार लोकधातुओं के स्वामी उन सुजात बुद्ध ने भी मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: "तीस हजार कल्पों के पश्चात, यह (चक्रवर्ती राजा) बुद्ध बनेगा।"

๑๖.

१६.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"प्रधान (प्रयत्न) करके... हम इस (गौतम बुद्ध) के सम्मुख होंगे।"

๑๗.

१७.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย หาสํ ชเนสหํ;

อธิฏฺฐหึ วตํ อุคฺคํ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अत्यंत हर्ष का अनुभव किया; और दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए मैंने कठिन व्रत धारण किया।

๑๘.

१८.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

सुत्तन्त, विनय और शास्ता के नौ अंगों वाले संपूर्ण शासन को सीखकर, मैंने जिन-शासन को सुशोभित किया।

๑๙.

१९.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉหํ.

वहाँ प्रमादरहित होकर विहार करते हुए, ब्रह्म-विहार भावना का अभ्यास कर और अभिज्ञाओं की पारमिता (पूर्णता) को प्राप्त कर, मैं ब्रह्मलोक गया।

๒๐.

२०.

สุมงฺคลํ นาม นครํ, อุคฺคโต นาม ขตฺติโย;

มาตา ปภาวตี นาม, สุชาตสฺส มเหสิโน.

महर्षि सुजात का नगर 'सुमंगल' नाम का था, पिता 'उग्गत' नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम 'पभावती' था।

๒๑.

२१.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สิรี อุปสิรี นนฺโท, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने नौ हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन व्यतीत किया; सिरी, उपसिरी और नन्द—ये तीन उनके उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๒๒.

२२.

เตวีสติสหสฺสานิ[Pg.350], นาริโย สมลงฺกตา;

สิรินนฺทา นาม นารี, อุปเสโน นาม อตฺรโช.

तेईस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ थीं; उनकी पत्नी का नाम 'सिरिनन्दा' था और पुत्र का नाम 'उपसेन' था।

๒๓.

२३.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนนวมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर, वे अश्व-यान से (अभिनिष्क्रमण के लिए) निकले; उन जिन ने पूरे नौ महीनों तक प्रधान (दुष्कर तपस्या) का अभ्यास किया।

๒๔.

२४.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สุชาโต โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, สุมงฺคลุยฺยานมุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत और लोकनायक महावीर सुजात ने उत्तम सुमंगल उद्यान में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๕.

२५.

สุทสฺสโน สุเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

นารโท นามุปฏฺฐาโก, สุชาตสฺส มเหสิโน.

सुदस्सन और सुदेव उनके अग्रश्रावक थे; महर्षि सुजात के उपस्थाक (सेवक) का नाम 'नारद' था।

๒๖.

२६.

นาคา จ นาคสมาลา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาเวฬูติ วุจฺจติ.

नागा और नागसमाला उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान का बोधि वृक्ष 'महावेळु' (विशाल बाँस) कहलाता है।

๒๗.

२७.

โส จ รุกฺโข ฆนกฺขนฺโธ, อจฺฉิทฺโท โหติ ปตฺติโก;

อุชุ วํโส พฺรหา โหติ, ทสฺสนีโย มโนรโม.

वह वृक्ष घने तने वाला, छिद्ररहित और पत्तों से युक्त है; वह सीधा बाँस, विशाल, दर्शनीय और मनमोहक है।

๒๘.

२८.

เอกกฺขนฺโธ ปวฑฺฒิตฺวา, ตโต สาขา ปภิชฺชติ;

ยถา สุพทฺโธ โมรหตฺโถ, เอวํ โสภติ โส ทุโม.

एक ही तने से बढ़कर, वहाँ से शाखाएँ फूटती हैं; जैसे मोर के पंखों का अच्छी तरह बँधा हुआ गुच्छा हो, वैसे ही वह वृक्ष सुशोभित होता है।

๒๙.

२९.

น ตสฺส กณฺฏกา โหนฺติ, นาปิ ฉิทฺทํ มหา อหุ;

วิตฺถิณฺณสาโข อวิรโล, สนฺทจฺฉาโย มโนรโม.

उसमें काँटे नहीं हैं, न ही उसमें कोई बड़ा छिद्र है; उसकी शाखाएँ विस्तृत और घनी हैं, उसकी छाया सघन और मनमोहक है।

๓๐.

३०.

สุทตฺโต เจว จิตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สุภทฺทา จ ปทุมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सुदत्त और चित्त उनके प्रमुख उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; सुभद्रा और पदुमा उनकी प्रमुख उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थािका) थीं।

๓๑.

३१.

ปญฺญาสรตโน อาสิ, อุจฺจตฺตเนน โส ชิโน;

สพฺพาการวรูเปโต, สพฺพคุณมุปาคโต.

वे जिन ऊँचाई में पचास हाथ के थे; वे सभी उत्तम लक्षणों से युक्त और समस्त गुणों से संपन्न थे।

๓๒.

३२.

ตสฺส ปภา อสมสมา, นิทฺธาวติ สมนฺตโต;

อปฺปมาโณ อตุลิโย, โอปมฺเมหิ อนูปโม.

उनकी अनुपम प्रभा चारों ओर फैलती है; वे अपरिमेय, अतुलनीय और उपमाओं से परे हैं।

๓๓.

३३.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय (उनकी) आयु नब्बे हजार वर्ष की थी; उतने समय तक स्थित रहकर उन्होंने बहुत से जनों को (संसार सागर से) पार उतारा।

๓๔.

३४.

ยถาปิ สาคเร อูมี, คคเน ตารกา ยถา;

เอวํ ตทา ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ จิตฺติตํ.

जैसे समुद्र में लहरें और आकाश में तारे होते हैं, वैसे ही उस समय बुद्ध-वचन (शासन) अर्हतों से सुशोभित था।

๓๕.

३५.

โส [Pg.351] จ พุทฺโธ อสมสโม, คุณานิ จ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वे अनुपम बुद्ध और वे अतुलनीय गुण—वह सब अंतर्धान हो गया; क्या सभी संस्कार (सांसारिक वस्तुएँ) रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๓๖.

३६.

สุชาโต ชินวโร พุทฺโธ, สิลารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถว ตสฺส เจติโย, ตีณิคาวุตมุคฺคโตติ.

जिनवर सुजात बुद्ध 'सीलाराम' में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; वहीं उनका स्तूप तीन गावुत ऊँचा बनाया गया।

สุชาตสฺส ภควโต วํโส ทฺวาทสโม.

भगवान सुजात का बारहवाँ वंश (अध्याय) समाप्त हुआ।

๑๕. ปิยทสฺสีพุทฺธวํโส

१५. पियदस्सी बुद्ध का वंश।

๑.

१.

สุชาตสฺส อปเรน, สยมฺภู โลกนายโก;

ทุราสโท อสมสโม, ปิยทสฺสี มหายโส.

सुजात बुद्ध के पश्चात, स्वयंभू, लोकनायक, अजेय, अनुपम और महायशस्वी 'पियदस्सी' बुद्ध उत्पन्न हुए।

๒.

२.

โสปิ พุทฺโธ อมิตยโส, อาทิจฺโจว วิโรจติ;

สพฺพํ ตมํ นิหนฺตฺวาน, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

वे अमित यशस्वी बुद्ध भी सूर्य के समान सुशोभित होते हैं; समस्त (अज्ञान रूपी) अंधकार को नष्ट कर उन्होंने धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๓.

३.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

उन अतुल तेजस्वी बुद्ध के भी तीन धर्म-अभिसमय हुए; एक लाख करोड़ (प्राणियों) का प्रथम अभिसमय हुआ।

๔.

४.

สุทสฺสโน เทวราชา, มิจฺฉาทิฏฺฐิมโรจยิ;

ตสฺส ทิฏฺฐึ วิโนเทนฺโต, สตฺถา ธมฺมมเทสยิ.

सुदस्सन नामक देवराज मिथ्या-दृष्टि में आसक्त था; उसकी उस दृष्टि को दूर करते हुए शास्ता ने धर्म का उपदेश दिया।

๕.

५.

ชนสนฺนิปาโต อตุโล, มหาสนฺนิปตี ตทา;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

तब जन-समूह का अतुल और महान सम्मेलन हुआ; उस समय नब्बे हजार करोड़ (प्राणियों) का द्वितीय अभिसमय हुआ।

๖.

६.

ยทา โทณมุขํ หตฺถึ, วิเนสิ นรสารถิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

जब नर-सारथि (बुद्ध) ने 'दोणमुख' नामक हाथी का दमन किया, तब अस्सी हजार करोड़ (प्राणियों) का तृतीय अभिसमय हुआ।

๗.

७.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ ปิยทสฺสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

उन पियदस्सी बुद्ध के भी (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए; एक लाख करोड़ (अर्हतों) का प्रथम सम्मेलन हुआ।

๘.

८.

ตโต ปรํ นวุติโกฏี, สมึสุ เอกโต มุนี;

ตติเย สนฺนิปาตมฺหิ, อสีติโกฏิโย อหู.

उसके बाद नब्बे करोड़ मुनि (अर्हत) एक साथ एकत्रित हुए; तीसरे सम्मेलन में अस्सी करोड़ (अर्हत) थे।

๙.

९.

อหํ เตน สมเยน, กสฺสโป นาม พฺราหฺมโณ ;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

उस समय मैं कश्यप नाम का ब्राह्मण था, जो वेदों का स्वाध्याय करने वाला, मंत्रों का ज्ञाता और तीनों वेदों का पारगामी था।

๑๐.

१०.

ตสฺส [Pg.352] ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปสาทํ ชนยึ อหํ;

โกฏิสตสหสฺเสหิ, สงฺฆารามํ อมาปยึ.

उन बुद्ध का धर्म सुनकर मैंने (अपने हृदय में) श्रद्धा उत्पन्न की; मैंने एक लाख करोड़ (मुद्राओं) से संघ के लिए एक आराम (विहार) का निर्माण करवाया।

๑๑.

११.

ตสฺส ทตฺวาน อารามํ, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

สรเณ ปญฺจ สีเล จ, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิยึ.

उन्हें वह आराम दान कर, हर्षित और संविग्न मन वाला होकर, मैंने शरणगमन और पंचशील को दृढ़ता से ग्रहण किया।

๑๒.

१२.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन बुद्ध ने भी संघ के मध्य बैठकर मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: 'अठारह सौ कल्पों के पश्चात, यह बुद्ध होगा'।

๑๓.

१३.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

'प्रधान (वीर्य) का उद्योग कर... (इत्यादि)... हम इस (गौतम बुद्ध) के सम्मुख होंगे'।

๑๔.

१४.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया; दस पारमिताओं की पूर्ति के लिए मैंने और भी उच्च व्रतों का अधिष्ठान किया।

๑๕.

१५.

สุธญฺญํ นาม นครํ, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

จนฺทา นามาสิ ชนิกา, ปิยทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

पियदस्सी शास्ता का नगर 'सुधान्य' था, (पिता) 'सुदत्त' नाम के क्षत्रिय थे और माता का नाम 'चन्दा' था।

๑๖.

१६.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สุนิมฺมลวิมลคิริคุหา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने नौ हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन व्यतीत किया; उनके पास सुनिर्मल, विमल और गिरिगुहा नामक तीन उत्तम प्रासाद थे।

๑๗.

१७.

เตตฺตึสสหสฺสานิ จ, นาริโย สมลงฺกตา;

วิมลา นาม นารี จ, กญฺจนาเวโฬ นาม อตฺรโช.

तैंतीस हजार अलंकृत स्त्रियाँ थीं; 'विमला' नाम की उनकी पत्नी थी और 'कंचनावेळ' नाम का पुत्र था।

๑๘.

१८.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

ฉมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर वे रथ से (महाभिनिष्क्रमण के लिए) निकले; उस पुरुषोत्तम ने छह महीनों तक प्रधान-चर्या (दुष्कर तपस्या) की।

๑๙.

१९.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ปิยทสฺสี มหามุนิ;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, อุสภุยฺยาเน มโนรเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत और महावीर पियदस्सी महामुनि ने रमणीय उसभ उद्यान में धर्मचक्र प्रवर्तित किया।

๒๐.

२०.

ปาลิโต สพฺพทสฺสี จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

โสภิโต นามุปฏฺฐาโก, ปิยทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

पालित और सब्बदस्सी पियदस्सी शास्ता के अग्रश्रावक थे; 'सोभित' नाम का उनका उपस्थाक (सेवक) था।

๒๑.

२१.

สุชาตา ธมฺมทินฺนา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, กกุโธติ ปวุจฺจติ.

सुजाता और धम्मदिन्ना अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान का बोधि वृक्ष 'ककुध' (अर्जुन) कहलाता है।

๒๒.

२२.

สนฺธโก ธมฺมโก เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

วิสาขา ธมฺมทินฺนา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सन्धक और धम्मक मुख्य उपस्थाक (उपासक) थे; विशाखा और धम्मदिन्ना मुख्य उपस्थिकाएँ (उपासिकाएँ) थीं।

๒๓.

२३.

โสปิ [Pg.353] พุทฺโธ อมิตยโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, สาลราชาว ทิสฺสติ.

वे अमित यशस्वी बुद्ध भी बत्तीस महापुरुष लक्षणों से युक्त थे; उनकी ऊँचाई अस्सी हाथ थी और वे शाल-राज के समान दिखाई देते थे।

๒๔.

२४.

อคฺคิจนฺทสูริยานํ, นตฺถิ ตาทิสิกา ปภา;

ยถา อหุ ปภา ตสฺส, อสมสฺส มเหสิโน.

अग्नि, चन्द्रमा और सूर्य की वैसी प्रभा नहीं है, जैसी उन अतुलनीय महर्षि की प्रभा थी।

๒๕.

२५.

ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, อายุ ตาวตกํ อหุ;

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

उन देवातिदेव की आयु भी उतनी ही थी; वे चक्षुमान (बुद्ध) लोक में नब्बे हजार वर्षों तक रहे।

๒๖.

२६.

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, ยุคานิปิ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वे अतुलनीय बुद्ध और वे अनुपम (श्रावक) युगल भी—वह सब अंतर्हित हो गया; क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๒๗.

२७.

ปิยทสฺสี มุนิวโร, อสฺสตฺถารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, ตีณิโยชนมุคฺคโตติ.

मुनिवर पियदस्सी अस्सत्थाराम में परिनिर्वृत्त हुए; वहीं उनका जिन-स्तूप तीन योजन ऊँचा बना।

ปิยทสฺสิสฺส ภควโต วํโส เตรสโม.

भगवान पियदस्सी का तेरहवाँ वंश समाप्त हुआ।

๑๖. อตฺถทสฺสีพุทฺธวํโส

१६. अत्थदस्सी बुद्धवंश।

๑.

१.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อตฺถทสฺสี มหายโส;

มหาตมํ นิหนฺตฺวาน, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

उसी मण्ड-कल्प में ही, महायशस्वी अत्थदस्सी ने महान अंधकार का नाश कर उत्तम सम्बोधि प्राप्त की।

๒.

२.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

อมเตน ตปฺปยี โลกํ, ทสสหสฺสิสเทวกํ.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत बुद्ध ने धर्मचक्र प्रवर्तित किया; उन्होंने देवताओं सहित दस हजार लोकधातुओं को अमृत (निर्वाण) से तृप्त किया।

๓.

३.

ตสฺสาปิ โลกนาถสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

उन लोकनाथ के भी तीन अभिसमय (सत्य-साक्षात्कार) हुए; एक लाख करोड़ (प्राणियों) का प्रथम अभिसमय हुआ।

๔.

४.

ยทา พุทฺโธ อตฺถทสฺสี, จรเต เทวจาริกํ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

जब अत्थदस्सी बुद्ध देवलोक में चारिका कर रहे थे, तब एक लाख करोड़ (देवताओं) का द्वितीय अभिसमय हुआ।

๕.

५.

ปุนาปรํ ยทา พุทฺโธ, เทเสสิ ปิตุสนฺติเก;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

पुनः, जब बुद्ध ने अपने पिता के समीप धर्मोपदेश दिया, तब एक लाख करोड़ (प्राणियों) का तृतीय अभिसमय हुआ।

๖.

६.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ จ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

उन महर्षि के भी (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए, जो क्षीणास्त्र (अर्हत), निर्मल, शांतचित्त और तादी (अचल) थे।

๗.

७.

อฏฺฐนวุติสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

อฏฺฐาสีติสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

अट्ठानवे हजार (अर्हतों) का प्रथम सम्मेलन हुआ; अठासी हजार (अर्हतों) का द्वितीय सम्मेलन हुआ।

๘.

८.

อฏฺฐสตฺตติสตสหสฺสานํ[Pg.354], ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปาทา วิมุตฺตานํ, วิมลานํ มเหสินํ.

बिना किसी आसक्ति के (अनुपादान) मुक्त हुए, निर्मल और महान ऋषियों (महर्षियों) का तीसरा समागम अठहत्तर लाख अर्हतों का हुआ।

๙.

९.

อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;

สุสีโม นาม นาเมน, มหิยา เสฏฺฐสมฺมโต.

उस समय मैं 'सुसीम' नाम का एक जटाधारी तपस्वी था, जो अपनी कठोर तपस्या के लिए प्रसिद्ध था और पृथ्वी पर श्रेष्ठ माना जाता था।

๑๐.

१०.

ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

เทวโลกาหริตฺวาน, สมฺพุทฺธมภิปูชยึ.

मैंने देवलोक से दिव्य मंदारव पुष्प, पद्म (कमल) और पारिजात पुष्प लाकर सम्यक सम्बुद्ध की श्रद्धापूर्वक पूजा की।

๑๑.

११.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, อตฺถทสฺสี มหามุนิ;

‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन बुद्ध अत्थदस्सी महामुनि ने भी मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: 'अठारह सौ कल्पों के पश्चात, यह (तपस्वी) बुद्ध बनेगा।'

๑๒.

१२.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

'प्रधान (वीर्य) का उद्योग करके... (इत्यादि)... हम इस बुद्ध के सम्मुख होंगे।'

๑๓.

१३.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर, हर्षित और संविग्न मन वाला होकर, मैंने दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए और भी उच्च व्रत धारण किए।

๑๔.

१४.

โสภณํ นาม นครํ, สาคโร นาม ขตฺติโย;

สุทสฺสนา นาม ชนิกา, อตฺถทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

शास्ता अत्थदस्सी का नगर 'सोभण' था, पिता 'सागर' नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम 'सुदस्सना' था।

๑๕.

१५.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

อมรคิริ สุคิริ วาหนา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने दस हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन व्यतीत किया; उनके पास अमरगिरि, सुगिरि और वाहन नामक तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๑๖.

१६.

เตตฺตึสญฺจ สหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วิสาขา นาม นารี จ, เสโล นามาสิ อตฺรโช.

उनके पास तैंतीस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ थीं; उनकी पत्नी का नाम 'विशाखा' था और पुत्र का नाम 'सेल' था।

๑๗.

१७.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर, वे अश्व-यान से (गृहत्याग कर) निकल गए; उन जिन (विजेता) ने पूरे आठ महीनों तक प्रधान (तपस्या) का अभ्यास किया।

๑๘.

१८.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, อตฺถทสฺสี มหายโส;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, อโนมุยฺยาเน นราสโภ.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, महान यशस्वी और महावीर पुरुषों में श्रेष्ठ अत्थदस्सी बुद्ध ने अनोम उद्यान में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๑๙.

१९.

สนฺโต จ อุปสนฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อภโย นามุปฏฺฐาโก, อตฺถทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

सन्त और उपसन्त उनके अग्रश्रावक थे; शास्ता अत्थदस्सी के सेवक (उपस्थाक) का नाम 'अभय' था।

๒๐.

२०.

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, จมฺปโกติ ปวุจฺจติ.

धम्मा और सुधम्मा उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान का बोधि वृक्ष 'चम्पक' (चंपा) कहलाता है।

๒๑.

२१.

นกุโล จ นิสโภ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

มกิลา จ สุนนฺทา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

नकुल और निसभ उनके प्रमुख उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; मकिला और सुनन्दा उनकी प्रमुख उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिका) थीं।

๒๒.

२२.

โสปิ [Pg.355] พุทฺโธ อสมสโม, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

โสภเต สาลราชาว, อุฬุราชาว ปูริโต.

वे अतुलनीय बुद्ध अस्सी हाथ ऊँचे थे; वे शाल-राज (वृक्ष) के समान और पूर्ण चंद्रमा के समान सुशोभित होते थे।

๒๓.

२३.

ตสฺส ปากติกา รํสี, อเนกสตโกฏิโย;

อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา, ผรนฺติ โยชนํ สทา.

उनकी स्वाभाविक रश्मियाँ (किरणें) अनेक सौ करोड़ की संख्या में ऊपर, नीचे और दसों दिशाओं में सदा एक योजन तक फैली रहती थीं।

๒๔.

२४.

โสปิ พุทฺโธ นราสโภ, สพฺพสตฺตุตฺตโม มุนิ;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

वे पुरुषों में श्रेष्ठ, समस्त प्राणियों में उत्तम और चक्षुमान मुनि बुद्ध एक लाख वर्षों तक लोक में रहे।

๒๕.

२५.

อตุลํ ทสฺเสตฺวา โอภาสํ, วิโรเจตฺวา สเทวเก ;

โสปิ อนิจฺจตํ ปตฺโต, ยถคฺคุปาทานสงฺขยา.

अतुलनीय आभा दिखाकर और देवलोक सहित संसार को प्रकाशित कर, वे भी उपादानों के क्षय होने से (ईंधन समाप्त होने पर अग्नि की भाँति) अनित्यता (परिनिर्वाण) को प्राप्त हुए।

๒๖.

२६.

อตฺถทสฺสี ชินวโร, อโนมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

जिनवर अत्थदस्सी अनोमाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन प्रदेशों में विस्तृत हुईं।

อตฺถทสฺสิสฺส ภควโต วํโส จุทฺทสโม.

भगवान अत्थदस्सी का चौदहवाँ वंश समाप्त हुआ।

๑๗. ธมฺมทสฺสีพุทฺธวํโส

१७. धम्मदस्सी बुद्धवंश।

๑.

१.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, ธมฺมทสฺสี มหายโส;

ตมนฺธการํ วิธมิตฺวา, อติโรจติ สเทวเก.

उसी मण्ड-कल्प में, महान यशस्वी धम्मदस्सी बुद्ध ने (अविद्या रूपी) अंधकार को नष्ट कर देवलोक सहित संसार में अत्यधिक शोभा पायी।

๒.

२.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

उन अतुलनीय तेजस्वी बुद्ध के धर्मचक्र प्रवर्तन के समय, एक लाख करोड़ (प्राणियों) को प्रथम धम्माभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๓.

३.

ยทา พุทฺโธ ธมฺมทสฺสี, วิเนสิ สญฺชยํ อิสึ;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

जब बुद्ध धम्मदस्सी ने 'संजय' नामक ऋषि को विनीत (दीक्षित) किया, तब नब्बे करोड़ (प्राणियों) को द्वितीय धम्माभिसमय हुआ।

๔.

४.

ยทา สกฺโก อุปาคญฺฉิ, สปริโส วินายกํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

जब शक्र (इंद्र) अपने परिषद के साथ विनायक (बुद्ध) के पास आए, तब अस्सी करोड़ (प्राणियों) को तृतीय धम्माभिसमय हुआ।

๕.

५.

ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, สนฺนิปาตา ตโย อหุํ ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

उन देवातिदेव के भी, क्षीणास्त्रव (अर्हत), निर्मल, शान्तचित्त और तादी (अचल) भिक्षुओं के तीन समागम हुए।

๖.

६.

ยทา พุทฺโธ ธมฺมทสฺสี, สรเณ วสฺสํ อุปาคมิ;

ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

जब बुद्ध धम्मदस्सी ने 'सरण' नगर में वर्षावास किया, तब एक लाख करोड़ (भिक्षुओं) का प्रथम समागम हुआ।

๗.

७.

ปุนาปรํ ยทา พุทฺโธ, เทวโต เอติ มานุสํ;

ตทาปิ สตโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

फिर जब बुद्ध देवलोक से मनुष्य लोक में आए, तब सौ करोड़ (भिक्षुओं) का द्वितीय समागम हुआ।

๘.

८.

ปุนาปรํ [Pg.356] ยทา พุทฺโธ, ปกาเสสิ ธุเต คุเณ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

पुनः जब बुद्ध ने धुत गुणों (धुतांगों) को प्रकाशित किया, तब अस्सी करोड़ (भिक्षुओं) का तृतीय समागम हुआ।

๙.

९.

อหํ เตน สมเยน, สกฺโก อาสึ ปุรินฺทโท;

ทิพฺเพน คนฺธมาเลน, ตุริเยนาภิปูชยึ.

उस समय मैं 'पुरिंदद' शक्र (इंद्र) था; मैंने दिव्य गंध, माला और वाद्यों (संगीत) से बुद्ध की पूजा की।

๑๐.

१०.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, เทวมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन बुद्ध (धम्मदस्सी) ने भी देवों के मध्य विराजमान होकर मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: 'अठारह सौ कल्पों के पश्चात, यह (शक्र) बुद्ध होगा।'

๑๑.

११.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

'प्रधान (दुष्करचर्या) का अभ्यास करके... हम इस (गौतम) बुद्ध के सम्मुख उपस्थित होंगे।'

๑๒.

१२.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उन बुद्ध के वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और भी अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं की पूर्ति के लिए श्रेष्ठ व्रत को धारण किया।

๑๓.

१३.

สรณํ นาม นครํ, สรโณ นาม ขตฺติโย;

สุนนฺทา นาม ชนิกา, ธมฺมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

शास्ता धम्मदस्सी का नगर 'शरण' नाम का था, पिता 'शरण' नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम 'सुनन्दा' था।

๑๔.

१४.

อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

อรโช วิรโช สุทสฺสโน, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने आठ हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन व्यतीत किया; उनके अरज, विरज और सुदस्सन नामक तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๑๕.

१५.

ติจตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วิจิโกฬิ นาม นารี, อตฺรโช ปุญฺญวฑฺฒโน.

वहाँ सुसज्जित तैंतालीस हजार स्त्रियाँ थीं; उनकी मुख्य पत्नी का नाम 'विचिकोळि' था और पुत्र का नाम 'पुञ्ञवड्ढन' था।

๑๖.

१६.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปาสาเทนาภินิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर, वे प्रासाद (वाहन) द्वारा अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) कर गए; उस पुरुषोत्तम ने सात दिनों तक प्रधान (दुष्करचर्या) का अभ्यास किया।

๑๗.

१७.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ธมฺมทสฺสี นราสโภ;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शान्त, महाशूरवीर और मनुष्यों में श्रेष्ठ नरर्षभ धम्मदस्सी बुद्ध ने मृगदाव में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๑๘.

१८.

ปทุโม ผุสฺสเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สุเนตฺโต นามุปฏฺฐาโก, ธมฺมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

पदुम और फुस्सदेव उनके दो मुख्य श्रावक (अग्रश्रावक) थे; शास्ता धम्मदस्सी के उपस्थाक (सेवक) का नाम 'सुनेत्त' था।

๑๙.

१९.

เขมา จ สจฺจนามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, พิมฺพิชาโลติ วุจฺจติ.

खेमा और सच्चनामा उनकी दो मुख्य श्राविकाएँ (अग्रश्राविकाएँ) थीं; उन भगवान का बोधि वृक्ष 'बिम्बिज़ाल' (थंसत) कहलाता है।

๒๐.

२०.

สุภทฺโท กฏิสฺสโห เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สาฬิยา จ กฬิยา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सुभद्द और कटिस्सह उनके मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; साळिया और काळिया उनकी मुख्य उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๑.

२१.

โสปิ [Pg.357] พุทฺโธ อสมสโม, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

อติโรจติ เตเชน, ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา.

वे अतुलनीय बुद्ध भी अस्सी हाथ ऊँचे थे; वे अपनी आभा (तेज) से दस हजार लोकधातुओं में अत्यधिक सुशोभित होते थे।

๒๒.

२२.

สุผุลฺโล สาลราชาว, วิชฺชูว คคเน ยถา;

มชฺฌนฺหิเกว สูริโย, เอวํ โส อุปโสภถ.

पूर्णतः खिले हुए साल-राज के समान, आकाश में बिजली के समान और मध्याह्न के सूर्य के समान, वे सुशोभित होते थे।

๒๓.

२३.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, สมกํ อาสิ ชีวิตํ;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

उन अतुलनीय तेजस्वी बुद्ध की आयु भी (उस समय के मनुष्यों के) समान ही थी; वे चक्षुष्मान बुद्ध इस लोक में एक लाख वर्षों तक रहे।

๒๔.

२४.

โอภาสํ ทสฺสยิตฺวาน, วิมลํ กตฺวาน สาสนํ;

จวิ จนฺโทว คคเน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

प्रकाश दिखाकर और शासन (धर्म) को निर्मल बनाकर, वे अपने श्रावकों सहित उसी प्रकार परिनिर्वाण को प्राप्त हुए जैसे आकाश में चंद्रमा अस्त हो जाता है।

๒๕.

२५.

ธมฺมทสฺสี มหาวีโร, สาลารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, ตีณิโยชนมุคฺคโตติ.

महाशूरवीर धम्मदस्सी बुद्ध साळाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; वहीं उनका श्रेष्ठ स्तूप तीन योजन ऊँचा बना।

ธมฺมทสฺสิสฺส ภควโต วํโส ปนฺนรสโม.

भगवान धम्मदस्सी का पन्द्रहवाँ बुद्ध वंश समाप्त हुआ।

๑๘. สิทฺธตฺถพุทฺธวํโส

१८. सिद्धत्थ बुद्ध वंश

๑.

१.

ธมฺมทสฺสิสฺส อปเรน, สิทฺธตฺโถ นาม นายโก;

นิหนิตฺวา ตมํ สพฺพํ, สูริโย อพฺภุคฺคโต ยถา.

धम्मदस्सी बुद्ध के पश्चात, सिद्धत्थ नामक नायक (बुद्ध) हुए; वे समस्त (अज्ञान रूपी) अंधकार को नष्ट कर उगते हुए सूर्य के समान सुशोभित हुए।

๒.

२.

โสปิ ปตฺวาน สมฺโพธึ, สนฺตาเรนฺโต สเทวกํ;

อภิวสฺสิ ธมฺมเมเฆน, นิพฺพาเปนฺโต สเทวกํ.

उन्होंने भी सम्बोधि प्राप्त कर देवों सहित सम्पूर्ण लोक का उद्धार किया; वे धर्म-रूपी मेघ से वर्षा करते हुए देवों सहित सम्पूर्ण लोक को (क्लेशों की अग्नि से) शांत करते थे।

๓.

३.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

उन अतुलनीय तेजस्वी बुद्ध के भी तीन धर्म-अभिसमय हुए; प्रथम अभिसमय एक लाख करोड़ (प्राणियों) का हुआ।

๔.

४.

ปุนาปรํ ภีมรเถ, ยทา อาหนิ ทุนฺทุภึ;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

पुनः, जब उन्होंने भीमरथ (हिम प्रदेश) में धर्म-दुन्दुभि बजाई, तब नब्बे करोड़ (प्राणियों) का द्वितीय अभिसमय हुआ।

๕.

५.

ยทา พุทฺโธ ธมฺมํ เทเสสิ, เวภาเร โส ปุรุตฺตเม;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

जब बुद्ध ने उत्तम नगर वेभार में धर्मोपदेश दिया, तब नब्बे करोड़ (प्राणियों) का तृतीय अभिसमय हुआ।

๖.

६.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺมิมฺปิ ทฺวิปทุตฺตเม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

उन द्विपदोत्तम (बुद्ध) के समय में भी क्षीणास्त्रव (अर्हतों), निर्मल, शांतचित्त और तादि-गुण सम्पन्न भिक्षुओं के तीन सम्मेलन हुए।

๗.

७.

โกฏิสตานํ [Pg.358] นวุตีนํ, อสีติยาปิ จ โกฏินํ;

เอเต อาสุํ ตโย ฐานา, วิมลานํ สมาคเม.

सौ करोड़, नब्बे करोड़ और अस्सी करोड़ (भिक्षुओं) के; निर्मल अर्हतों के समागम के ये तीन अवसर थे।

๘.

८.

อหํ เตน สมเยน, มงฺคโล นาม ตาปโส;

อุคฺคเตโช ทุปฺปสโห, อภิญฺญาพลสมาหิโต.

उस समय मैं 'मंगल' नाम का तपस्वी था; मैं प्रखर तेजस्वी, दूसरों द्वारा अजेय और अभिज्ञाओं के बल से युक्त था।

๙.

९.

ชมฺพุโต ผลมาเนตฺวา สิทฺธตฺถสฺส อทาสหํ;

ปฏิคฺคเหตฺวา สมฺพุทฺโธ, อิทํ วจนมพฺรวิ.

जम्बू (जामुन) के वृक्ष से फल लाकर मैंने सिद्धत्थ बुद्ध को अर्पित किए; उन सम्बुद्ध ने उन्हें ग्रहण कर यह वचन कहा।

๑๐.

१०.

‘‘ปสฺสถ อิมํ ตาปสํ, ชฏิลํ อุคฺคตาปนํ;

จตุนฺนวุติโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

'इस जटाधारी और उग्र तपस्वी को देखो; आज से चौरानवे (94) कल्पों के पश्चात, यह बुद्ध होगा।'

๑๑.

११.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

'प्रधान (दुष्करचर्या) का अभ्यास करके... हम इस (गौतम) बुद्ध के सम्मुख उपस्थित होंगे।'

๑๒.

१२.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उन बुद्ध के वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और भी अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं की पूर्ति के लिए श्रेष्ठ व्रत को धारण किया।

๑๓.

१३.

เวภารํ นาม นครํ, อุเทโน นาม ขตฺติโย;

สุผสฺสา นาม ชนิกา, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน.

महामुनि सिद्धार्थ बुद्ध का नगर 'वेभार' नाम का था, (उनके पिता) क्षत्रिय राजा 'उदेन' नाम के थे और माता 'सुफस्सा' नाम की थीं।

๑๔.

१४.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

โกกาสุปฺปลโกกนทา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने दस हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन (राजमहल) में निवास किया; उनके पास कोक, सुप्पल और कोकनद नामक तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๑๕.

१५.

ติโสฬสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

โสมนสฺสา นาม สา นารี, อนุปโม นาม อตฺรโช.

वहाँ अड़तालीस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ थीं; उनकी प्रधान पत्नी 'सोमनस्सा' नाम की थी और पुत्र 'अनुपम' नाम का था।

๑๖.

१६.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, สิวิกายาภินิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर वे शिविका (पालकी) द्वारा अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) कर गए; उन जिन (विजेता) ने पूरे दस महीनों तक प्रधान (दुष्कर चर्या) का अभ्यास किया।

๑๗.

१७.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สิทฺธตฺโถ โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शान्त, लोकनायक, महावीर और नरोत्तम सिद्धार्थ बुद्ध ने मृगदाव में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๑๘.

१८.

สมฺพโล จ สุมิตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

เรวโต นามุปฏฺฐาโก, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน.

सम्भल और सुमित्त महामुनि सिद्धार्थ के अग्रश्रावक थे; 'रेवत' नाम के उनके उपस्थाक (सेवक) थे।

๑๙.

१९.

สีวลา จ สุรามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, กณิกาโรติ วุจฺจติ.

सीवला और सुरामा उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान् के बोधि वृक्ष को 'कणिकार' (कणियार) कहा जाता है।

๒๐.

२०.

สุปฺปิโย จ สมุทฺโท จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

รมฺมา เจว สุรมฺมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सुप्पिय और समुद्द उनके प्रधान उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; रम्मा और सुरम्मा उनकी प्रधान उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๑.

२१.

โส [Pg.359] พุทฺโธ สฏฺฐิรตนํ, อโหสิ นภมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

वे बुद्ध साठ हाथ की ऊँचाई तक आकाश में ऊपर उठे; स्वर्ण-स्तम्भ के समान वे दस हजार लोकधातुओं में सुशोभित होते थे।

๒๒.

२२.

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, อตุโล อปฺปฏิปุคฺคโล;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

वे बुद्ध भी, जो असमसम (अतुलनीय के समान), अतुल्य और अद्वितीय पुरुष थे, चक्षुष्मान होकर इस लोक में एक लाख वर्षों तक रहे।

๒๓.

२३.

วิปุลํ ปภํ ทสฺสยิตฺวา, ปุปฺผาเปตฺวาน สาวเก;

วิลาเสตฺวา สมาปตฺยา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

विशाल प्रभा (प्रकाश) दिखाकर, श्रावकों को (ज्ञान रूपी पुष्पों से) प्रफुल्लित कर और समापत्तियों द्वारा उन्हें सुशोभित कर, वे अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๔.

२४.

สิทฺธตฺโถ มุนิวโร พุทฺโธ, อโนมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, จตุโยชนมุคฺคโตติ.

मुनिवर सिद्धार्थ बुद्ध अनौमाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; वहीं उनका श्रेष्ठ स्तूप चार योजन ऊँचा बना।

สิทฺธตฺถสฺส ภควโต วํโส โสฬสโม.

भगवान् सिद्धार्थ का सोलहवाँ बुद्धवंश समाप्त हुआ।

๑๙. ติสฺสพุทฺธวํโส

१९. तिस्स बुद्धवंश

๑.

१.

สิทฺธตฺถสฺส อปเรน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล;

อนนฺตเตโช อมิตยโส, ติสฺโส โลกคฺคนายโก.

सिद्धार्थ बुद्ध के पश्चात्, असम, अद्वितीय, अनन्त तेजस्वी और अमित यशस्वी तिस्स बुद्ध लोक के अग्रनायक के रूप में उत्पन्न हुए।

๒.

२.

ตมนฺธการํ วิธมิตฺวา, โอภาเสตฺวา สเทวกํ;

อนุกมฺปโก มหาวีโร, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

उस (अविद्या रूपी) अन्धकार को नष्ट कर, देवलोक सहित सम्पूर्ण जगत को प्रकाशित करते हुए, अनुकम्पक, महावीर और चक्षुष्मान बुद्ध लोक में प्रकट हुए।

๓.

३.

ตสฺสาปิ อตุลา อิทฺธิ, อตุลํ สีลํ สมาธิ จ;

สพฺพตฺถ ปารมึ คนฺตฺวา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

उनकी ऋद्धि भी अतुलनीय थी, और उनका शील तथा समाधि भी अतुल्य थे; सभी धर्मों में पारमिता (पूर्णता) प्राप्त कर उन्होंने धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๔.

४.

โส พุทฺโธ ทสสหสฺสิมฺหิ, วิญฺญาเปสิ คิรํ สุจึ;

โกฏิสตานิ อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน.

उन बुद्ध ने दस हजार लोकधातुओं में अपनी पवित्र वाणी सुनाई; उनके प्रथम धर्म-देशना में सौ करोड़ (प्राणियों) ने सत्य का साक्षात्कार किया।

๕.

५.

ทุติโย นวุติโกฏีนํ, ตติโย สฏฺฐิโกฏิโย;

พนฺธนาโต ปโมเจสิ, สตฺเต นรมรู ตทา.

दूसरी बार नब्बे करोड़ और तीसरी बार साठ करोड़ (प्राणियों) का अभिसमय (सत्य-साक्षात्कार) हुआ; तब उन्होंने मनुष्यों और देवों को (संयोजन के) बन्धनों से मुक्त किया।

๖.

६.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ติสฺเส โลกคฺคนายเก;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

लोक के अग्रनायक तिस्स बुद्ध के समय (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए, जो क्षीणास्त्रव (अरहंत), विमल, शान्तचित्त और तादी (अचल) थे।

๗.

७.

ขีณาสวสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

นวุติสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

क्षीणास्त्रवों का प्रथम समागम एक लाख का था; और दूसरा समागम नब्बे लाख (नौ मिलियन) क्षीणास्त्रवों का था।

๘.

८.

อสีติสตสหสฺสานํ[Pg.360], ตติโย อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ปุปฺผิตานํ วิมุตฺติยา.

तीसरा समागम अस्सी लाख क्षीणास्त्रवों का था, जो विमल थे और विमुक्ति (अर्हत्व फल) से प्रफुल्लित थे।

๙.

९.

อหํ เตน สมเยน, สุชาโต นาม ขตฺติโย;

มหาโภคํ ฉฑฺฑยิตฺวา, ปพฺพชึ อิสิปพฺพชํ.

उस समय मैं 'सुजात' नाम का क्षत्रिय था; विशाल भोग-सम्पत्ति को त्याग कर मैंने ऋषि-प्रव्रज्या ग्रहण की।

๑๐.

१०.

มยิ ปพฺพชิเต สนฺเต, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก;

พุทฺโธติ สทฺทํ สุตฺวาน, ปีติ เม อุปปชฺชถ.

जब मैं प्रव्रजित था, तब लोकनायक (बुद्ध) का प्रादुर्भाव हुआ; 'बुद्ध' शब्द को सुनकर मुझे अत्यन्त प्रीति (हर्ष) हुई।

๑๑.

११.

ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, ธุนมาโน อุปาคมึ.

दिव्य मन्दारव पुष्प, पद्म और पारिजातक पुष्पों को दोनों हाथों में लेकर, (अपने वल्कल वस्त्रों को) झाड़ते हुए मैं उनके समीप गया।

๑๒.

१२.

จตุวณฺณปริวุตํ, ติสฺสํ โลกคฺคนายกํ;

ตมหํ ปุปฺผํ คเหตฺวา, มตฺถเก ธารยึ ชินํ.

चार वर्णों (परिषदों) से घिरे हुए लोक के अग्रनायक तिस्स बुद्ध के मस्तक पर मैंने उन पुष्पों को धारण कराया (चढ़ाया)।

๑๓.

१३.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ชนมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन बुद्ध ने भी जन-समूह के मध्य बैठकर मेरे विषय में भविष्यवाणी की: "आज से बानवे (92) कल्पों के पश्चात्, यह बुद्ध होगा।"

๑๔.

१४.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"प्रधान (दुष्कर चर्या) का अभ्यास कर... (इत्यादि)... हम इनके सम्मुख होंगे।"

๑๕.

१५.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया; और दस पारमिताओं की पूर्ति के लिए उच्चतर व्रतों का अधिष्ठान किया।

๑๖.

१६.

เขมกํ นาม นครํ, ชนสนฺโธ นาม ขตฺติโย;

ปทุมา นาม ชนิกา, ติสฺสสฺส จ มเหสิโน.

महामुनि तिस्स का नगर 'खेमक' नाम का था, (उनके पिता) क्षत्रिय राजा 'जनसन्ध' नाम के थे और माता 'पदुमा' नाम की थीं।

๑๗.

१७.

สตฺตวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

คุหาเสล นาริสย นิสภา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन (तिस्स) बुद्ध ने सात हजार वर्षों तक राजमहल में निवास किया; गुहासेल, नारिसय और निसभ नामक तीन उत्तम महल थे।

๑๘.

१८.

สมตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุภทฺทานามิกา นารี, อานนฺโท นาม อตฺรโช.

भली-भाँति अलंकृत तीस हजार स्त्रियाँ थीं; सुभद्रा नामक उनकी पत्नी और आनंद नामक पुत्र था।

๑๙.

१९.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर, वे अश्व-वाहन से (गृहत्याग कर) निकले; उन जिन (विजेता) ने पूरे आठ महीनों तक प्रधान (तपस्या) का अभ्यास किया।

๒๐.

२०.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ติสฺโส โลกคฺคนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, ยสวติยมุตฺตเม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत, लोक के अग्रनायक और महावीर तिस्स बुद्ध ने उत्तम यशवती (मृगदाव) में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๑.

२१.

พฺรหฺมเทโว อุทโย จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สมงฺโค นามุปฏฺฐาโก, ติสฺสสฺส จ มเหสิโน.

महर्षि तिस्स बुद्ध के ब्रह्मदेव और उदय दो अग्रश्रावक हुए; समंग नामक उपस्थाक (सेवक) था।

๒๒.

२२.

ผุสฺสา [Pg.361] เจว สุทตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสโนติ ปวุจฺจติ.

फुस्सा और सुदत्ता दो अग्रश्राविकाएँ हुईं; उन भगवान का बोधि वृक्ष 'असन' कहलाता है।

๒๓.

२३.

สมฺพโล จ สิริมา เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

กิสาโคตมี อุปเสนา, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सम्बल और सिरिमा दो मुख्य उपासक हुए; किसागोतमी और उपसेना दो मुख्य उपासिकाएँ हुईं।

๒๔.

२४.

โส พุทฺโธ สฏฺฐิรตโน, อหุ อุจฺจตฺตเน ชิโน;

อนูปโม อสทิโส, หิมวา วิย ทิสฺสติ.

वे जिन बुद्ध ऊँचाई में साठ हाथ के थे; वे अनुपम और अद्वितीय थे, तथा हिमवान पर्वत के समान दिखाई देते थे।

๒๕.

२५.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อายุ อาสิ อนุตฺตโร;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

उन अतुलनीय तेजस्वी बुद्ध की आयु भी श्रेष्ठ थी; वे चक्षुमान लोक में एक लाख वर्षों तक स्थित रहे।

๒๖.

२६.

อุตฺตมํ ปวรํ เสฏฺฐํ, อนุโภตฺวา มหายสํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

उत्तम, प्रवर और श्रेष्ठ महायश का अनुभव करके, अग्नि-पुंज के समान प्रज्वलित होकर, वे अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๗.

२७.

วลาหโกว อนิเลน, สูริเยน วิย อุสฺสโว;

อนฺธกาโรว ปทีเปน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

जैसे वायु से बादल, सूर्य से ओस और दीपक से अंधकार विलीन हो जाता है, वैसे ही वे अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๘.

२८.

ติสฺโส ชินวโร พุทฺโธ, นนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, ตีณิโยชนมุคฺคโตติ.

जिनवर तिस्स बुद्ध नन्दाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; वहीं उनका जिन-स्तूप तीन योजन ऊँचा निर्मित हुआ।

ติสฺสสฺส ภควโต วํโส สตฺตรสโม.

भगवान तिस्स का सत्रहवाँ बुद्ध वंश समाप्त हुआ।

๒๐. ผุสฺสพุทฺธวํโส

२०. फुस्स बुद्ध का वंश।

๑.

१.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อหุ สตฺถา อนุตฺตโร;

อนุปโม อสมสโม, ผุสฺโส โลกคฺคนายโก.

उसी मण्ड-कल्प में, अनुपम, असमसम और लोक के अग्रनायक फुस्स नामक अनुत्तर शास्ता हुए।

๒.

२.

โสปิ สพฺพํ ตมํ หนฺตฺวา, วิชเฏตฺวา มหาชฏํ;

สเทวกํ ตปฺปยนฺโต, อภิวสฺสิ อมตมฺพุนา.

उन्होंने भी समस्त अंधकार को नष्ट कर और महान उलझन को सुलझाकर, देवों सहित लोक को तृप्त करते हुए अमृत-जल की वर्षा की।

๓.

३.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, ผุสฺเส นกฺขตฺตมงฺคเล;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

जब फुस्स बुद्ध ने धर्मचक्र का प्रवर्तन किया, तब एक लाख करोड़ प्राणियों को प्रथम धम्माभिसमय हुआ।

๔.

४.

นวุติสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ;

อสีติสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

नब्बे लाख प्राणियों को द्वितीय धम्माभिसमय हुआ और अस्सी लाख प्राणियों को तृतीय धम्माभिसमय हुआ।

๕.

५.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ผุสฺสสฺสาปิ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि फुस्स बुद्ध के भी श्रावकों के तीन सम्मेलन हुए, जो क्षीणास्त्रव, निर्मल, शांतचित्त और तादी गुणों से युक्त थे।

๖.

६.

สฏฺฐิสตสหสฺสานํ[Pg.362], ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

साठ लाख अरहंतों का प्रथम समागम हुआ और पचास लाख अरहंतों का द्वितीय समागम हुआ।

๗.

७.

จตฺตารีสสตสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปาทา วิมุตฺตานํ, โวจฺฉินฺนปฏิสนฺธินํ.

चालीस लाख अरहंतों का तृतीय समागम हुआ, जो आसक्ति-रहित होकर विमुक्त थे और जिन्होंने पुनर्जन्म के बंधन को काट दिया था।

๘.

८.

อหํ เตน สมเยน, วิชิตาวี นาม ขตฺติโย;

ฉฑฺฑยิตฺวา มหารชฺชํ, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

उस समय मैं विजितावी नामक क्षत्रिय राजा था; विशाल राज्य को त्यागकर मैंने उनके पास प्रव्रज्या ग्रहण की।

๙.

९.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ผุสฺโส โลกคฺคนายโก;

‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन लोक के अग्रनायक फुस्स बुद्ध ने भी मेरे विषय में भविष्यवाणी की— "आज से बानवे कल्पों के बाद, यह बुद्ध होगा।"

๑๐.

१०.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"प्रधान (तपस्या) का अभ्यास करके... (इत्यादि)... हम इनके सम्मुख उपस्थित होंगे।"

๑๑.

११.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए श्रेष्ठ व्रत का अधिष्ठान किया।

๑๒.

१२.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวา, โสภยึ ชินสาสนํ.

मैंने सूत्र, विनय और शास्ता के नौ अंगों वाले संपूर्ण शासन का अध्ययन करके जिन-शासन को सुशोभित किया।

๑๓.

१३.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาสุ ปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉหํ.

वहाँ अप्रमादी होकर विहार करते हुए, ब्रह्म-विहार की भावना का अभ्यास कर और अभिज्ञाओं में पारंगत होकर, मैं ब्रह्मलोक को गया।

๑๔.

१४.

กาสิกํ นาม นครํ, ชยเสโน นาม ขตฺติโย;

สิริมา นาม ชนิกา, ผุสฺสสฺสาปิ มเหสิโน.

महर्षि फुस्स बुद्ध का नगर कासिक था, पिता जयसेन नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम सिरिमा था।

๑๕.

१५.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

ครุฬปกฺข หํส สุวณฺณภารา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने नौ हजार वर्षों तक राजमहल में निवास किया; गरुळपक्ख, हंस और सुवण्णभार नामक तीन उत्तम महल थे।

๑๖.

१६.

ตึสอิตฺถิสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

กิสาโคตมี นาม นารี, อนูปโม นาม อตฺรโช.

भली-भाँति अलंकृत तीस हजार स्त्रियाँ थीं; किसागोतमी नामक उनकी पत्नी और अनूपम नामक पुत्र था।

๑๗.

१७.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

ฉมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

पुरुषोत्तम (फुस्स बुद्ध) ने चार निमित्तों को देखकर हाथी-वाहन से अभिनिष्क्रमण किया और छह महीनों तक प्रधानचर्या (तपस्या) का आचरण किया।

๑๘.

१८.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ผุสฺโส โลกคฺคนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, लोक के अग्रनायक, महान वीर और मनुष्यों में उत्तम फुस्स बुद्ध ने मृगदाव में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๑๙.

१९.

สุรกฺขิโต ธมฺมเสโน, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สภิโย นามุปฏฺฐาโก, ผุสฺสสฺสาปิ มเหสิโน.

महर्षि फुस्स बुद्ध के सुरक्खित और धम्मसेन दो अग्रश्रावक थे और सभिय नामक उपस्थाक (सेवक) था।

๒๐.

२०.

จาลา [Pg.363] จ อุปจาลา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อามณฺโฑติ ปวุจฺจติ.

चाला और उपचाला दो अग्रश्राविकाएँ थीं। उन भगवान का बोधिवृक्ष 'आमलक' (आँवला) कहलाता है।

๒๑.

२१.

ธนญฺจโย วิสาโข จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

ปทุมา เจว นาคา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

धनञ्जय और विशाख दो अग्र-उपस्थाक (मुख्य उपासक) थे और पदुमा तथा नागा दो अग्र-उपस्थापिकाएँ (मुख्य उपासिकाएँ) थीं।

๒๒.

२२.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, โสปิ อจฺจุคฺคโต มุนิ;

โสภเต สตรํสีว, อุฬุราชาว ปูริโต.

वे मुनि अट्ठावन (58) रत्न (हाथ) ऊँचे थे; वे सहस्र किरणों वाले सूर्य के समान और पूर्ण चंद्रमा के समान सुशोभित होते थे।

๒๓.

२३.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय उनकी आयु नब्बे हजार (90,000) वर्ष थी। उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जनों को (संसार सागर से) तारा।

๒๔.

२४.

โอวทิตฺวา พหู สตฺเต, สนฺตาเรตฺวา พหู ชเน;

โสปิ สตฺถา อตุลยโส, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

बहुत से प्राणियों को उपदेश देकर और बहुत से जनों को संसार-स्रोत से तारकर, वे अतुल यशस्वी शास्ता अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๕.

२५.

ผุสฺโส ชินวโร สตฺถา, เสนารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

जिनवर शास्ता फुस्स बुद्ध सेना-आराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए और उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन प्रदेशों में विस्तृत हुईं।

ผุสฺสสฺส ภควโต วํโส อฏฺฐารสโม.

भगवान फुस्स का अठारहवाँ बुद्धवंश समाप्त हुआ।

๒๑. วิปสฺสีพุทฺธวํโส

२१. विपस्सी बुद्धवंश।

๑.

१.

ผุสฺสสฺส จ อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

วิปสฺสี นาม นาเมน, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

फुस्स बुद्ध के पश्चात, द्विपदों में उत्तम, चक्षुमान और नाम से 'विपस्सी' कहलाने वाले सम्यक सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए।

๒.

२.

อวิชฺชํ สพฺพํ ปทาเลตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ, ปกฺกามิ พนฺธุมตีปุรํ.

समस्त अविद्या का विनाश कर और उत्तम सम्बोधि को प्राप्त कर, वे धर्मचक्र प्रवर्तन के लिए बन्धुमती नगर की ओर प्रस्थान कर गए।

๓.

३.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา, อุโภ โพเธสิ นายโก;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

धर्मचक्र का प्रवर्तन कर नायक (बुद्ध) ने उन दोनों (खण्ड और तिस्स) को बोध कराया। प्रथम धम्माभिसमय (सत्य का साक्षात्कार) करने वालों की संख्या गणना से परे थी।

๔.

४.

ปุนาปรํ อมิตยโส, ตตฺถ สจฺจํ ปกาสยิ;

จตุราสีติสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

पुनः उन अमित यशस्वी बुद्ध ने वहाँ सत्यों (चार आर्य सत्यों) को प्रकाशित किया, तब चौरासी हजार (84,000) प्राणियों का द्वितीय धम्माभिसमय हुआ।

๕.

५.

จตุราสีติสหสฺสานิ, สมฺพุทฺธํ อนุปพฺพชุํ;

เตสมารามปตฺตานํ, ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา.

चौरासी हजार (84,000) लोगों ने सम्बुद्ध के पीछे-पीछे प्रव्रज्या ग्रहण की। उन विहार में आए हुए लोगों को चक्षुमान बुद्ध ने धर्म का उपदेश दिया।

๖.

६.

สพฺพากาเรน [Pg.364] ภาสโต, สุตฺวา อุปนิสาทิโน ;

เตปิ ธมฺมวรํ คนฺตฺวา, ตติยาภิสมโย อหุ.

सब प्रकार से उपदेश देते हुए बुद्ध के समीप बैठकर और उस श्रेष्ठ धर्म को सुनकर, उनका तृतीय धम्माभिसमय हुआ।

๗.

७.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि विपस्सी बुद्ध के (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए, जो क्षीणास्त्रव (अर्हत), निर्मल, शान्तचित्त और तादी (अविचल) थे।

๘.

८.

อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ภิกฺขุสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

अड़सठ लाख (6,800,000) भिक्षुओं का प्रथम समागम हुआ और एक लाख (100,000) भिक्षुओं का द्वितीय समागम हुआ।

๙.

९.

อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

ตตฺถ ภิกฺขุคณมชฺเฌ, สมฺพุทฺโธ อติโรจติ.

अस्सी हजार (80,000) भिक्षुओं का तृतीय समागम हुआ। उस भिक्षु-संघ के मध्य में सम्बुद्ध अत्यधिक सुशोभित होते थे।

๑๐.

१०.

อหํ เตน สมเยน, นาคราชา มหิทฺธิโก;

อตุโล นาม นาเมน, ปุญฺญวนฺโต ชุตินฺธโร.

उस समय मैं 'अतुल' नाम का महा-ऋद्धिमान, पुण्यवान और कान्तिमान नागराज था।

๑๑.

११.

เนกานํ นาคโกฏีนํ, ปริวาเรตฺวานหํ ตทา;

วชฺชนฺโต ทิพฺพตุริเยหิ, โลกเชฏฺฐํ อุปาคมึ.

तब मैं अनेक करोड़ नागों से घिरा हुआ, दिव्य वाद्यों को बजाते हुए, लोक-ज्येष्ठ बुद्ध के समीप गया।

๑๒.

१२.

อุปสงฺกมิตฺวา สมฺพุทฺธํ, วิปสฺสึ โลกนายกํ;

มณิมุตฺตรตนขจิตํ, สพฺพาภรณวิภูสิตํ;

लोकनायक सम्बुद्ध विपस्सी के पास जाकर, मणियों और मोतियों से जड़े हुए तथा सभी अलंकारों से विभूषित—

นิมนฺเตตฺวา ธมฺมราชสฺส, สุวณฺณปีฐมทาสหํ.

—स्वर्ण-पीठ (स्वर्ण आसन) के लिए धर्मराज को निमंत्रित कर मैंने उन्हें वह दान किया।

๑๓.

१३.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन बुद्ध ने भी संघ के मध्य बैठकर मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: "इस (सार) कल्प से इक्यानवे (91) कल्पों के पश्चात, यह बुद्ध होगा।"

๑๔.

१४.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ.

"रमणीय कपिल (कपिलवस्तु) नामक नगर से अभिनिष्क्रमण कर, तथागत प्रधान (तप) में लगकर और दुष्कर चर्या करके—"

๑๕.

१५.

‘‘อชปาลรุกฺขมูลสฺมึ, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;

ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติ.

"—अजपाल निग्रोध वृक्ष के मूल में बैठकर, वहाँ पायस (खीर) ग्रहण कर तथागत निरञ्जरा नदी के पास जाएँगे।"

๑๖.

१६.

‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ อท โส ชิโน;

ปฏิยตฺตวรมคฺเคน, โพธิมูลมุเปหิติ.

"वे जिन निरञ्जरा के तट पर पायस ग्रहण करेंगे और देवताओं द्वारा सज्जित श्रेष्ठ मार्ग से बोधि-मूल की ओर जाएँगे।"

๑๗.

१७.

‘‘ตโต ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร;

อสฺสตฺถมูเล สมฺโพธึ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

"तत्पश्चात वे अनुत्तर और महायशस्वी बुद्ध बोधिमण्ड की प्रदक्षिणा कर, अश्वत्थ (पीपल) वृक्ष के मूल में सम्बोधि प्राप्त करेंगे।"

๑๘.

१८.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

"इनकी जन्मदात्री माता का नाम माया होगा और पिता का नाम शुद्धोदन होगा; ये (बुद्ध) गौतम होंगे।"

๑๙.

१९.

‘‘อนาสวา [Pg.365] วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

कोलित और उपतिस्स, जो आस्रव-रहित, वीतराग, शांतचित्त और समाहित होंगे, वे (उनके) मुख्य श्रावक होंगे। आनन्द नामक उपस्थाक (सेवक) इस जिन (बुद्ध) की सेवा करेंगे।

๒๐.

२०.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

खेमा और उप्पलवण्णा, जो आस्रव-रहित, वीतराग, शांतचित्त और समाहित होंगी, वे (उनकी) मुख्य श्राविकाएँ होंगी। उन भगवान का बोधि वृक्ष 'अश्वत्थ' (पीपल) कहलाएगा।

๒๑.

२१.

‘‘จิตฺโต จ หตฺถาฬวโก, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา;

อายุ วสฺสสตํ ตสฺส, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

चित्त और हत्थालवक मुख्य (उपासक) उपस्थाक होंगे; नन्दमाता और उत्तरा मुख्य (उपासिका) उपस्थिकाएँ होंगी। उन यशस्वी गौतम की आयु सौ वर्ष की होगी।

๒๒.

२२.

‘‘อิทํ สุตฺวาน วจนํ…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

इस वचन को सुनकर... (हम) इनके सम्मुख होंगे।

๒๓.

२३.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके उस वचन को सुनकर, मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया; दस पारमिताओं की पूर्ति के लिए मैंने श्रेष्ठ व्रत (साधना) का अधिष्ठान किया।

๒๔.

२४.

นครํ พนฺธุมตี นาม, พนฺธุมา นาม ขตฺติโย;

มาตา พนฺธุมตี นาม, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.

महर्षि विपस्सी का नगर 'बन्धुमती' नाम का था, (पिता) क्षत्रिय 'बन्धुमा' नाम के थे और माता 'बन्धुमती' नाम की थीं।

๒๕.

२५.

อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

นนฺโท สุนนฺโท สิริมา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

आठ हजार वर्षों तक वे गृहस्थ जीवन में रहे; नन्द, सुनन्द और सिरिमा—ये तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๒๖.

२६.

ติจตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุทสฺสนา นาม สา นารี, สมวตฺตกฺขนฺโธ นาม อตฺรโช.

तैंतालीस हजार अलंकृत स्त्रियाँ थीं; सुदस्सना नाम की उनकी प्रधान स्त्री (देवी) थी और समवत्तक्खन्ध नाम के पुत्र थे।

๒๗.

२७.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर, वे रथ-यान से (अभिनिष्क्रमण के लिए) निकले; उन जिन ने पूरे आठ महीनों तक प्रधान (दुष्कर तपस्या) का अभ्यास किया।

๒๘.

२८.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, วิปสฺสี โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत, लोकनायक, महावीर और मनुष्यों में उत्तम विपस्सी बुद्ध ने मृगदाव में धर्मचक्र प्रवर्तित किया।

๒๙.

२९.

ขณฺโฑ จ ติสฺสนาโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อโสโก นามุปฏฺฐาโก, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.

खण्ण और तिस्स नाम के (दो) उनके मुख्य श्रावक हुए; महर्षि विपस्सी के उपस्थाक (सेवक) का नाम असोक था।

๓๐.

३०.

จนฺทา จ จนฺทมิตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปาฏลีติ ปวุจฺจติ.

चन्दा और चन्दमित्ता उनकी मुख्य श्राविकाएँ हुईं; उन भगवान का बोधि वृक्ष 'पाटली' (पारल) कहलाता है।

๓๑.

३१.

ปุนพฺพสุมิตฺโต นาโค จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สิริมา อุตฺตรา เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

पुनब्बसुमित्त और नाग मुख्य (उपासक) उपस्थाक हुए; सिरिमा और उत्तरा ही मुख्य (उपासिका) उपस्थिकाएँ हुईं।

๓๒.

३२.

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ[Pg.366], วิปสฺสี โลกนายโก;

ปภา นิทฺธาวติ ตสฺส, สมนฺตา สตฺตโยชเน.

लोकनायक विपस्सी अस्सी हाथ ऊँचे थे; उनकी प्रभा (आभा) चारों ओर सात योजन तक फैलती थी।

๓๓.

३३.

อสีติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ พุทฺธสฺส ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय बुद्ध की आयु अस्सी हजार वर्ष की थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जनों को (संसार सागर से) तारा।

๓๔.

३४.

พหุเทวมนุสฺสานํ, พนฺธนา ปริโมจยิ;

มคฺคามคฺคญฺจ อาจิกฺขิ, อวเสสปุถุชฺชเน.

उन्होंने बहुत से देवों और मनुष्यों को (भव) बंधनों से मुक्त किया; और शेष पृथग्जनों को मार्ग और अमार्ग का उपदेश दिया।

๓๕.

३५.

อาโลกํ ทสฺสยิตฺวาน, เทเสตฺวา อมตํ ปทํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

आलोक (ज्ञान का प्रकाश) दिखाकर और अमृत पद (निर्वाण) का उपदेश देकर, अग्नि-पुंज के समान प्रज्वलित होकर, वे अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वृत्त (परिनिर्वाण को प्राप्त) हो गए।

๓๖.

३६.

อิทฺธิวรํ ปุญฺญวรํ, ลกฺขณญฺจ กุสุมิตํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वह श्रेष्ठ ऋद्धि, श्रेष्ठ पुण्य और विकसित (चिह्नों से युक्त) लक्षण—वह सब अंतर्हित हो गया; क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๓๗.

३७.

วิปสฺสี ชินวโร พุทฺโธ, สุมิตฺตารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, สตฺตโยชนมุสฺสิโตติ.

जिनवर बुद्ध विपस्सी सुमित्ताराम में परिनिर्वृत्त हुए; वहीं उनका श्रेष्ठ स्तूप सात योजन ऊँचा (बनाया गया) था।

วิปสฺสิสฺส ภควโต วํโส เอกูนวีสติโม.

भगवान विपस्सी का उन्नीसवाँ बुद्ध वंश समाप्त हुआ।

๒๒. สิขีพุทฺธวํโส

२२. सिखी बुद्ध वंश

๑.

१.

วิปสฺสิสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

สิขิวฺหโย อาสิ ชิโน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

विपस्सी के पश्चात, द्विपदों (मनुष्यों) में उत्तम, असम और अप्रतिपुद्गल (अतुलनीय), 'सिखी' नामक सम्बुद्ध जिन हुए।

๒.

२.

มารเสนํ ปมทฺทิตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, อนุกมฺปาย ปาณินํ.

मार-सेना का मर्दन कर, उत्तम सम्बोधि को प्राप्त कर, उन्होंने प्राणियों पर अनुकम्पा के लिए धर्मचक्र प्रवर्तित किया।

๓.

३.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, สิขิมฺหิ ชินปุงฺคเว ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

जब जिन-पुंगव (श्रेष्ठ जिन) सिखी धर्मचक्र प्रवर्तित कर रहे थे, तब एक लाख करोड़ (प्राणियों) को प्रथम (धम्म) अभिसमय हुआ।

๔.

४.

อปรมฺปิ ธมฺมํ เทเสนฺเต, คณเสฏฺเฐ นรุตฺตเม;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

पुनः, जब मनुष्यों में उत्तम और गण-श्रेष्ठ (बुद्ध) धर्म का उपदेश दे रहे थे, तब नब्बे हजार करोड़ (प्राणियों) को द्वितीय अभिसमय हुआ।

๕.

५.

ยมกปาฏิหาริยญฺจ, ทสฺสยนฺเต สเทวเก;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

सदेव लोक में यमक-प्रातिहार्य दिखाते समय, अस्सी हजार करोड़ (प्राणियों) को तृतीय अभिसमय हुआ।

๖.

६.

สนฺนิปาตา [Pg.367] ตโย อาสุํ, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि सिखी के भी (श्रावकों के) तीन सन्निपात (सम्मेलन) हुए, जो क्षीणास्रव, विमल, शांतचित्त और तादी (स्थितप्रज्ञ) थे।

๗.

७.

ภิกฺขุสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

एक लाख भिक्षुओं का प्रथम समागम हुआ; अस्सी हजार भिक्षुओं का द्वितीय समागम हुआ।

๘.

८.

สตฺตติภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปลิตฺโต ปทุมํว, โตยมฺหิ สมฺปวฑฺฒิตํ.

सत्तर हजार भिक्षुओं का तृतीय समागम हुआ; (वे) जल में विकसित कमल के समान (लोक-धर्मों से) निर्लिप्त थे।

๙.

९.

อหํ เตน สมเยน, อรินฺทโม นาม ขตฺติโย;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ.

उस समय मैं 'अरिन्दम' नाम का क्षत्रिय (राजा) था; मैंने बुद्ध-प्रमुख संघ को अन्न और पान (भोजन-पानी) से तृप्त किया।

๑๐.

१०.

พหุํ ทุสฺสวรํ ทตฺวา, ทุสฺสโกฏึ อนปฺปกํ;

อลงฺกตํ หตฺถิยานํ, สมฺพุทฺธสฺส อทาสหํ.

मैंने अनेक करोड़ उत्तम वस्त्रों का दान देकर, सुसज्जित हाथी-वाहन सम्यक-सम्बुद्ध को अर्पित किया।

๑๑.

११.

หตฺถิยานํ นิมฺมินิตฺวา, กปฺปิยํ อุปนามยึ;

ปูรยึ มานสํ มยฺหํ, นิจฺจํ ทฬฺหมุปฏฺฐิตํ.

हाथी-वाहन के बदले में मैंने कल्पनीय (उपयुक्त) वस्तुएँ अर्पित कीं; मैंने अपने मन को (प्रसन्नता से) भर लिया और सदैव दृढ़ता से भगवान की सेवा की।

๑๒.

१२.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สิขี โลกคฺคนายโก;

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन लोकनायक बुद्ध शिखी ने भी मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: "आज से इकतीस कल्पों के पश्चात, यह (राजा अरिन्दम) बुद्ध होगा।"

๑๓.

१३.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"रमणीय कपिलवस्तु नगर से (निकलकर)... हम इस (गौतम) बुद्ध के सम्मुख उपस्थित होंगे।"

๑๔.

१४.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए उच्च व्रत धारण किया।

๑๕.

१५.

นครํ อรุณวตี นาม, อรุโณ นาม ขตฺติโย;

ปภาวตี นาม ชนิกา, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน.

महर्षि शिखी का नगर 'अरुणवती' था, पिता 'अरुण' नामक क्षत्रिय थे और माता का नाम 'प्रभावती' था।

๑๖.

१६.

สตฺตวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สุจนฺทโก คิริ วสโภ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे सात हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन में रहे; सुचन्दक, गिरि और वसभ—ये उनके तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๑๗.

१७.

จตุวีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สพฺพกามา นาม นารี, อตุโล นาม อตฺรโช.

चौबीस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ उनकी सेवा में थीं; उनकी पत्नी का नाम 'सब्बकामा' और पुत्र का नाम 'अतुल' था।

๑๘.

१८.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อฏฺฐมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर वे हाथी-वाहन से (अभिनिष्क्रमण के लिए) निकले; उन पुरुषोत्तम ने आठ महीनों तक प्रधान-चर्या (कठोर तपस्या) की।

๑๙.

१९.

พฺรหฺมุนา [Pg.368] ยาจิโต สนฺโต, สิขี โลกคฺคนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, लोकनायक, महावीर और नरोत्तम बुद्ध शिखी ने मृगदाव में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๐.

२०.

อภิภู สมฺภโว เจว, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

เขมงฺกโร นามุปฏฺฐาโก, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน.

अभिभू और सम्भव उनके अग्रश्रावक थे; महर्षि शिखी के उपस्थाक (सेवक) का नाम 'खेमङ्कर' था।

๒๑.

२१.

สขิลา จ ปทุมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปุณฺฑรีโกติ วุจฺจติ.

सखिला और पदुमा उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान के बोधि वृक्ष को 'पुण्डरीक' (श्वेत आम्र) कहा जाता है।

๒๒.

२२.

สิริวฑฺโฒ จ นนฺโท จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

จิตฺตา เจว สุคุตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सिरिवड्ढ और नन्द उनके प्रमुख उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे; चित्ता और सुगुत्ता उनकी प्रमुख उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๓.

२३.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, สตฺตติหตฺถมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ.

वे बुद्ध ऊँचाई में सत्तर हाथ के थे; वे स्वर्ण-स्तम्भ के समान सुशोभित और बत्तीस महापुरुष लक्षणों से युक्त थे।

๒๔.

२४.

ตสฺสาปิ พฺยามปฺปภา กายา, ทิวารตฺตึ นิรนฺตรํ;

ทิโสทิสํ นิจฺฉรนฺติ, ตีณิโยชนโส ปภา.

उनके शरीर से एक व्याम तक की प्रभा दिन-रात निरंतर निकलती रहती थी; वह प्रभा चारों दिशाओं में तीन योजन तक फैलती थी।

๒๕.

२५.

สตฺตติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उन महर्षि की आयु सत्तर हजार वर्ष थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जनों को (संसार-सागर से) तारा।

๒๖.

२६.

ธมฺมเมฆํ ปวสฺเสตฺวา, เตมยิตฺวา สเทวเก;

เขมนฺตํ ปาปยิตฺวาน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

धर्म-रूपी मेघ की वर्षा कर और देवों सहित मनुष्यों को (सत्य से) सराबोर कर, उन्हें क्षेम-पद (निर्वाण) तक पहुँचाकर, वे अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๗.

२७.

อนุพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, ทฺวตฺตึสวรลกฺขณํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

अस्सी अनुव्यंजनों और बत्तीस महापुरुष लक्षणों से युक्त वह सब (सौन्दर्य) अंतर्हित हो गया; क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๒๘.

२८.

สิขี มุนิวโร พุทฺโธ, อสฺสารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, ตีณิโยชนมุคฺคโตติ.

मुनिवर बुद्ध शिखी 'अस्साराम' में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; वहीं उनका श्रेष्ठ स्तूप तीन योजन ऊँचा बना।

สิขิสฺส ภควโต วํโส วีสติโม.

भगवान शिखी का बीसवाँ वंश (वंश-वर्णन) समाप्त हुआ।

๒๓. เวสฺสภูพุทฺธวํโส

२३. वेस्सभू बुद्ध का वंश।

๑.

१.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล;

เวสฺสภู นาม นาเมน, โลเก อุปฺปชฺชิ นายโก.

उसी मण्ड-कल्प में, अतुलनीय और अद्वितीय पुरुष, 'वेस्सभू' नाम के लोकनायक बुद्ध उत्पन्न हुए।

๒.

२.

อาทิตฺตํ [Pg.369] วต ราคคฺคิ, ตณฺหานํ วิชิตํ ตทา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

उस समय राग की अग्नि से प्रज्वलित और तृष्णाओं के अधीन इस संसार के बंधनों को एक गजराज की भाँति तोड़कर, उन्होंने उत्तम सम्बोधि प्राप्त की।

๓.

३.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, เวสฺสภูโลกนายเก;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

जब लोकनायक वेस्सभू ने धर्मचक्र का प्रवर्तन किया, तब अस्सी हजार करोड़ (प्राणियों) को प्रथम धर्म-अभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๔.

४.

ปกฺกนฺเต จาริกํ รฏฺเฐ, โลกเชฏฺเฐ นราสเภ;

สตฺตติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

जब लोक-ज्येष्ठ और नराषभ बुद्ध देश में चारिका के लिए निकले, तब सत्तर हजार करोड़ (प्राणियों) को द्वितीय धर्म-अभिसमय हुआ।

๕.

५.

มหาทิฏฺฐึ วิโนเทนฺโต, ปาฏิเหรํ กโรติ โส;

สมาคตา นรมรู, ทสสหสฺสี สเทวเก.

महान मिथ्या-दृष्टि का निवारण करते हुए उन्होंने प्रातिहार्य दिखाया; तब दस हजार लोकधातुओं के देव और मनुष्य वहाँ एकत्रित हुए।

๖.

६.

มหาอจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

เทวา เจว มนุสฺสา จ, พุชฺฌเร สฏฺฐิโกฏิโย.

उस महान आश्चर्यजनक और रोमांचकारी चमत्कार को देखकर साठ करोड़ देवों और मनुष्यों ने (सत्य को) जाना।

๗.

७.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

महर्षि वेस्सभू के (श्रावकों के) तीन सम्मेलन हुए, जो सभी क्षीणास्त्रव (अरहंत), निर्मल, शांतचित्त और तादी-गुण से युक्त थे।

๘.

८.

อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

สตฺตติภิกฺขุสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

अस्सी हजार भिक्षुओं का प्रथम सम्मेलन हुआ और सत्तर हजार भिक्षुओं का द्वितीय सम्मेलन हुआ।

๙.

९.

สฏฺฐิภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

ชราทิภยภีตานํ, โอรสานํ มเหสิโน.

साठ हजार भिक्षुओं का तृतीय सम्मेलन हुआ, जो महर्षि के औरस पुत्र (धर्म-पुत्र) थे और जो जरा आदि के भय से मुक्त हो चुके थे।

๑๐.

१०.

อหํ เตน สมเยน, สุทสฺสโน นาม ขตฺติโย;

นิมนฺเตตฺวา มหาวีรํ, ทานํ ทตฺวา มหารหํ;

อนฺนปาเนน วตฺเถน, สสงฺฆํ ชิน ปูชยึ.

उस समय मैं सुदर्शन नाम का क्षत्रिय (राजा) था। मैंने उन महावीर (बुद्ध) को निमंत्रित कर बहुमूल्य दान दिया और संघ सहित उन जिन (बुद्ध) की अन्न-पान और वस्त्रों से पूजा की।

๑๑.

११.

ตสฺส พุทฺธสฺส อสมสฺส, จกฺกํ วตฺติตมุตฺตมํ;

สุตฺวาน ปณิตํ ธมฺมํ, ปพฺพชฺชมภิโรจยึ.

उन अतुलनीय बुद्ध द्वारा प्रवर्तित उत्तम धर्मचक्र और प्रणीत धर्म को सुनकर, मैंने प्रव्रज्या (संन्यास) में अत्यधिक रुचि ली।

๑๒.

१२.

มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต;

ปพฺพชฺชํ คุณสมฺปนฺนํ, ปพฺพชึ ชินสนฺติเก.

रात-दिन आलस्य रहित होकर महान दान देकर, मैंने गुणों से संपन्न प्रव्रज्या की याचना की और उन जिन (बुद्ध) के सान्निध्य में प्रव्रजित हुआ।

๑๓.

१३.

อาจารคุณสมฺปนฺโน, วตฺตสีลสมาหิโต;

สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, รมามิ ชินสาสเน.

आचार और गुणों से संपन्न, व्रत और शील में समाहित होकर, सर्वज्ञता की खोज करते हुए मैं बुद्ध के शासन में रमण करता हूँ।

๑๔.

१४.

สทฺธาปีตึ อุปคนฺตฺวา, พุทฺธํ วนฺทามิ สตฺถรํ;

ปีติ อุปฺปชฺชติ มยฺหํ, โพธิยาเยว การณา.

श्रद्धा और प्रीति से युक्त होकर मैं शास्ता बुद्ध की वंदना करता हूँ। बोधि (बुद्धत्व) के कारण ही मुझे प्रीति उत्पन्न होती है।

๑๕.

१५.

อนิวตฺตมานสํ [Pg.370] ญตฺวา, สมฺพุทฺโธ เอตทพฺรวิ;

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

मेरे अडिग मन को जानकर सम्बुद्ध ने यह कहा— "यहाँ से इकतीसवें कल्प में यह बुद्ध होगा।"

๑๖.

१६.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"रमणीय कपिलवस्तु नगर से (निकलकर)... हम इनके सम्मुख होंगे।"

๑๗.

१७.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए उच्च व्रत धारण किया।

๑๘.

१८.

อโนมํ นาม นครํ, สุปฺปตีโต นาม ขตฺติโย;

มาตา ยสวตี นาม, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน.

महर्षि वेस्सभू का नगर 'अनोम' था, पिता 'सुप्पतीत' नाम के क्षत्रिय थे और माता का नाम 'यसवती' था।

๑๙.

१९.

ฉ จ วสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

รุจิ สุรุจิ รติวฑฺฒโน, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे छह हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन में रहे। उनके रुचि, सुरुचि और रतिवर्धन नामक तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๒๐.

२०.

อนูนตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุจิตฺตา นาม สา นารี, สุปฺปพุทฺโธ นาม อตฺรโช.

पूर्ण तीस हजार अलंकृत स्त्रियाँ थीं। उनकी पत्नी का नाम 'सुचित्ता' और पुत्र का नाम 'सुप्पबुद्ध' था।

๒๑.

२१.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, สิวิกายาภินิกฺขมิ;

ฉมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर वे पालकी से अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) कर गए। उन पुरुषोत्तम ने छह महीने तक प्रधान-चर्या (तपस्या) की।

๒๒.

२२.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, เวสฺสภูโลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, อรุณาราเม นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत, लोकनायक और महावीर्यवान पुरुषोत्तम वेस्सभू बुद्ध ने अरुणाराम में धर्मचक्र प्रवर्तित किया।

๒๓.

२३.

โสโณ จ อุตฺตโร เจว, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อุปสนฺโต นามุปฏฺฐาโก, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน.

सोण और उत्तर उनके अग्रश्रावक थे और उपसन्त महर्षि वेस्सभू के उपस्थाक (सेवक) थे।

๒๔.

२४.

รามา เจว สมาลา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาสาโลติ วุจฺจติ.

रामा और समाला उनकी अग्रश्राविकाएँ थीं। उन भगवान का बोधि वृक्ष 'महासाल' (बड़ा साल का वृक्ष) कहलाता है।

๒๕.

२५.

โสตฺถิโก เจว รมฺโภ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

โคตมี สิริมา เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सोत्थिक और रम्भ उनके प्रमुख उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे और गौतमी तथा सिरिमा उनकी प्रमुख उपासिकाएँ थीं।

๒๖.

२६.

สฏฺฐิรตนมุพฺเพโธ, เหมยูปสมูปโม;

กายา นิจฺฉรติ รสฺมิ, รตฺตึว ปพฺพเต สิขี.

वे साठ रत्न (हाथ) ऊँचे थे और स्वर्ण-यूप (खंभे) के समान थे। उनके शरीर से किरणें वैसे ही निकलती थीं जैसे रात में पर्वत पर अग्नि की शिखा।

๒๗.

२७.

สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उन महर्षि की आयु साठ हजार वर्ष थी। उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जनों को (संसार सागर से) तारा।

๒๘.

२८.

ธมฺมํ [Pg.371] วิตฺถาริกํ กตฺวา, วิภชิตฺวา มหาชนํ;

ธมฺมนาวํ ฐเปตฺวาน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

धर्म का विस्तार कर और महाजनों को (मार्ग-फल में) विभक्त कर, धर्म-रूपी नौका को स्थापित कर वे श्रावकों सहित परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๙.

२९.

ทสฺสเนยฺยํ สพฺพชนํ, วิหารํ อิริยาปถํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वह सब जनों के लिए दर्शनीय विहार और ईर्यापथ—सब अंतर्हित हो गया। क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๓๐.

३०.

เวสฺสภู ชินวโร สตฺถา, เขมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

जिनवर शास्ता वेस्सभू खेमाराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए और उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन प्रदेशों में विस्तृत हुईं।

เวสฺสภุสฺส ภควโต วํโส เอกวีสติโม.

भगवान वेस्सभू का इक्कीसवाँ वंश समाप्त हुआ।

๒๔. กกุสนฺธพุทฺธวํโส

२४. ककुसन्ध बुद्धवंश।

๑.

१.

เวสฺสภุสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

กกุสนฺโธ นาม นาเมน, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

वेस्सभू के बाद, मनुष्यों में उत्तम, अप्रमेय और दुर्धर्ष ककुसन्ध नाम के सम्बुद्ध हुए।

๒.

२.

อุคฺฆาเฏตฺวา สพฺพภวํ, จริยาย ปารมึ คโต;

สีโหว ปญฺชรํ เภตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

समस्त भव (जन्म-मरण) को उखाड़कर और चर्या (पारमिताओं) के पार जाकर, पिंजरे को तोड़कर निकले सिंह के समान उन्होंने उत्तम सम्बोधि प्राप्त की।

๓.

३.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, กกุสนฺเธ โลกนายเก;

จตฺตารีสโกฏิสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

जब लोकनायक ककुसन्ध धर्मचक्र प्रवर्तित कर रहे थे, तब चालीस हजार करोड़ (प्राणियों) को धर्माभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๔.

४.

อนฺตลิกฺขมฺหิ อากาเส, ยมกํ กตฺวา วิกุพฺพนํ;

ตึสโกฏิสหสฺสานํ, โพเธสิ เทวมานุเส.

अंतरिक्ष आकाश में यमक (युगल) प्रातिहार्य कर उन्होंने तीस हजार करोड़ देवों और मनुष्यों को बोधित किया।

๕.

५.

นรเทวสฺส ยกฺขสฺส, จตุสจฺจปฺปกาสเน;

ธมฺมาภิสมโย ตสฺส, คณนาโต อสงฺขิโย.

नरदेव यक्ष को चार सत्यों के प्रकाशन के समय, उनके धर्माभिसमय की गणना असंख्य थी।

๖.

६.

กกุสนฺธสฺส ภควโต, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

भगवान ककुसन्ध का एक ही समागम (सम्मेलन) हुआ, जो क्षीणास्त्रव (अरहंत), निर्मल, शांतचित्त और तादी (स्थितप्रज्ञ) पुरुषों का था।

๗.

७.

จตฺตาลีสสหสฺสานํ, ตทา อาสิ สมาคโม;

ทนฺตภูมิมนุปฺปตฺตานํ, อาสวาริคณกฺขยา.

उस समय चालीस हजार (भिक्षुओं) का समागम हुआ, जो आस्रवों के क्षय से दमन-भूमि (अर्हत्व) को प्राप्त कर चुके थे।

๘.

८.

อหํ เตน สมเยน, เขโม นามาสิ ขตฺติโย;

ตถาคเต ชินปุตฺเต, ทานํ ทตฺวา อนปฺปกํ.

उस समय मैं 'खेम' नाम का क्षत्रिय राजा था। मैंने तथागत (ककुसन्ध बुद्ध) और उनके पुत्रों (श्रावकों) को अपार दान दिया।

๙.

९.

ปตฺตญฺจ จีวรํ ทตฺวา, อญฺชนํ มธุลฏฺฐิกํ;

อิเมตํ ปตฺถิตํ สพฺพํ, ปฏิยาเทมิ วรํ วรํ.

पात्र, चीवर, अंजन और मधु-यष्टि (शहद के गोले) दान देकर, मैंने उनकी इच्छानुसार उन सभी श्रेष्ठ वस्तुओं को तैयार कर दान दिया।

๑๐.

१०.

โสปิ [Pg.372] มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, กกุสนฺโธ วินายโก;

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन विनायक ककुसन्ध बुद्ध ने भी मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: "इसी भद्रकल्प में यह (राजा) बुद्ध होगा।"

๑๑.

११.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"रमणीय कपिलवस्तु नगर से (निकलकर)... हम इस (गौतम बुद्ध) के सम्मुख होंगे।"

๑๒.

१२.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए उच्च व्रतों का अधिष्ठान किया।

๑๓.

१३.

นครํ เขมาวตี นาม, เขโม นามาสหํ ตทา;

สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

(उन बुद्ध का) नगर 'खेमावती' नाम का था, तब मैं 'खेम' नाम का (राजा) था। सर्वज्ञता की खोज में मैंने उनके सान्निध्य में प्रव्रज्या ग्रहण की।

๑๔.

१४.

พฺราหฺมโณ อคฺคิทตฺโต จ, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

วิสาขา นาม ชนิกา, กกุสนฺธสฺส สตฺถุโน.

शास्ता ककुसन्ध बुद्ध के पिता 'अग्गिदत्त' नामक ब्राह्मण थे और माता का नाम 'विशाखा' था।

๑๕.

१५.

วสเต ตตฺถ เขเม ปุเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ;

นรานํ ปวรํ เสฏฺฐํ, ชาติมนฺตํ มหายสํ.

उस खेम नगर में बुद्ध का वह महान कुल निवास करता था, जो मनुष्यों में श्रेष्ठ, उत्तम, उच्च जाति वाला और महान यशस्वी था।

๑๖.

१६.

จตุวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

กาม -กามวณฺณ-กามสุทฺธินามา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने चार हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन व्यतीत किया। उनके 'काम', 'कामवर्ण' और 'कामशुद्धि' नामक तीन श्रेष्ठ प्रासाद (महल) थे।

๑๗.

१७.

สมตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

โรจินี นาม สา นารี, อุตฺตโร นาม อตฺรโช.

उनकी सेवा में तीस हजार अलंकृत स्त्रियाँ थीं। उनकी पत्नी का नाम 'रोचिनी' और पुत्र का नाम 'उत्तर' था।

๑๘.

१८.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

चार निमित्तों को देखकर वे रथ से (महाभिनिष्क्रमण के लिए) निकले। उन जिन (बुद्ध) ने पूरे आठ महीनों तक प्रधान (दुष्कर तप) किया।

๑๙.

१९.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, กกุสนฺโธ วินายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत, महावीर्यवान और मनुष्यों में उत्तम विनायक ककुसन्ध बुद्ध ने मृगदाव में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๐.

२०.

วิธุโร จ สญฺชีโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

พุทฺธิโช นามุปฏฺฐาโก, กกุสนฺธสฺส สตฺถุโน.

'विधुर' और 'संजीव' शास्ता ककुसन्ध बुद्ध के दो अग्रश्रावक थे और 'बुद्धिज़' नामक उपस्थापक (सेवक) था।

๒๑.

२१.

สามา จ จมฺปานามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, สิรีโสติ ปวุจฺจติ.

'सामा' और 'चम्पा' उनकी दो अग्रश्राविकाएँ थीं। उन भगवान का बोधि वृक्ष 'सिरीस' (शिरीष) कहलाता है।

๒๒.

२२.

อจฺจุโต จ สุมโน จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

'अच्चुत' और 'सुमन' दो मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे और 'नन्दा' तथा 'सुनन्दा' दो मुख्य उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिका) थीं।

๒๓.

२३.

จตฺตาลีสรตนานิ[Pg.373], อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กนกปฺปภา นิจฺฉรติ, สมนฺตา ทสโยชนํ.

वे महामुनि चालीस रत्न (हाथ) ऊँचे थे। उनके शरीर से चारों ओर दस योजन तक स्वर्णमयी आभा निकलती रहती थी।

๒๔.

२४.

จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उन महर्षि की आयु चालीस हजार वर्ष थी। उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से प्राणियों को (संसार सागर से) तारा।

๒๕.

२५.

ธมฺมาปณํ ปสาเรตฺวา, นรนารีนํ สเทวเก;

นทิตฺวา สีหนาทํว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

देवों सहित इस लोक में स्त्री-पुरुषों के लिए धर्म-रूपी हाट (बाज़ार) फैलाकर और सिंहनाद करके, वे अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๖.

२६.

อฏฺฐงฺควจนสมฺปนฺโน, อจฺฉิทฺทานิ นิรนฺตรํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

आठ अंगों से युक्त वाणी वाले वे बुद्ध और निरंतर अखंड शील वाले वे श्रावक—वह सब अंतर्हित हो गया। क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๒๗.

२७.

กกุสนฺโธ ชินวโร, เขมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, คาวุตํ นภมุคฺคโตติ.

जिनवर ककुसन्ध बुद्ध 'खेमाराम' में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए। वहीं उनका श्रेष्ठ स्तूप आकाश में एक गावुत की ऊँचाई तक बना है।

กกุสนฺธสฺส ภควโต วํโส ทฺวาวีสติโม.

भगवान ककुसन्ध का बाईसवाँ बुद्धवंश समाप्त हुआ।

๒๕. โกณาคมนพุทฺธวํโส

२५. कोणागमन बुद्धवंश।

๑.

१.

กกุสนฺธสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

โกณาคมโน นาม ชิโน, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ.

ककुसन्ध बुद्ध के बाद, मनुष्यों में उत्तम, लोक के ज्येष्ठ और पुरुषों में श्रेष्ठ 'कोणागमन' नामक बुद्ध उत्पन्न हुए।

๒.

२.

ทสธมฺเม ปูรยิตฺวาน, กนฺตารํ สมติกฺกมิ;

ปวาหิย มลํ สพฺพํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

दस (पारमी) धर्मों को पूर्ण कर उन्होंने (संसार रूपी) दुर्गम मार्ग को पार किया और समस्त मलों (विकारों) को धोकर उत्तम सम्बोधि को प्राप्त किया।

๓.

३.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, โกณาคมนนายเก;

ตึสโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

जब नायक कोणागमन बुद्ध ने धर्मचक्र प्रवर्तन किया, तब तीस हजार करोड़ (प्राणियों) को प्रथम धम्माभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๔.

४.

ปาฏิหีรํ กโรนฺเต จ, ปรวาทปฺปมทฺทเน;

วีสติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

यमक प्रातिहार्य करते समय और पर-वाद (मिथ्या मतों) का मर्दन करते समय, बीस हजार करोड़ (प्राणियों) को द्वितीय धम्माभिसमय हुआ।

๕.

५.

ตโต วิกุพฺพนํ กตฺวา, ชิโน เทวปุรํ คโต;

วสเต ตตฺถ สมฺพุทฺโธ, สิลาย ปณฺฑุกมฺพเล.

उसके बाद ऋद्धि-विकुर्वण (चमत्कार) कर वे जिन देवपुर (तावतींस स्वर्ग) गए। वहाँ वे बुद्ध 'पण्डुकम्बल' शिला पर विराजे।

๖.

६.

ปกรเณ สตฺต เทเสนฺโต, วสฺสํ วสติ โส มุนิ;

ทสโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

सात (अभिधम्म) प्रकरणों का उपदेश देते हुए उन मुनि ने वहाँ वर्षावास व्यतीत किया। तब दस हजार करोड़ (देवों) को तृतीय धम्माभिसमय हुआ।

๗.

७.

ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

उन देवातिदेव (कोणागमन बुद्ध) का भी एक ही (श्रावक) सन्निपात (सम्मेलन) हुआ, जो क्षीणास्त्रव, निर्मल, शांतचित्त और तादी (अचल) भिक्षुओं का था।

๘.

८.

ตึสภิกฺขุสหสฺสานํ[Pg.374], ตทา อาสิ สมาคโม;

โอฆานมติกฺกนฺตานํ, ภิชฺชิตานญฺจ มจฺจุยา.

उस समय तीस हजार भिक्षुओं का समागम हुआ, जिन्होंने (चारों) ओघों को पार कर लिया था और मृत्यु (के बंधन) को छिन्न-भिन्न कर दिया था।

๙.

९.

อหํ เตน สมเยน, ปพฺพโต นาม ขตฺติโย;

มิตฺตามจฺเจหิ สมฺปนฺโน, อนนฺตพลวาหโน.

उस समय मैं पब्बत नाम का क्षत्रिय (राजा) था, जो मित्रों और मंत्रियों से संपन्न था और जिसके पास विशाल सेना और वाहन थे।

๑๐.

१०.

สมฺพุทฺธทสฺสนํ คนฺตฺวา, สุตฺวา ธมฺมมนุตฺตรํ;

นิมนฺเตตฺวา สชินสงฺฆํ, ทานํ ทตฺวา ยทิจฺฉกํ.

सम्यक सम्बुद्ध के दर्शन के लिए जाकर और अनुत्तर धर्म को सुनकर, मैंने बुद्ध सहित संघ को निमंत्रित किया और इच्छानुसार दान दिया।

๑๑.

११.

ปฏฺฏุณฺณํ จีนปฏฺฏญฺจ, โกเสยฺยํ กมฺพลมฺปิ จ;

โสวณฺณปาทุกญฺเจว, อทาสึ สตฺถุสาวเก.

मैंने शास्ता और उनके श्रावकों को पट्टुन्न (पट्टु) वस्त्र, चीन-पट्ट (चीनी रेशम), कौशेय (रेशमी वस्त्र), कम्बल और स्वर्ण-पादुकाएँ प्रदान कीं।

๑๒.

१२.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

उन बुद्ध ने भी संघ के मध्य बैठकर मेरे विषय में यह भविष्यवाणी की: "इसी भद्र कल्प में, यह (पब्बत राजा) बुद्ध होगा।"

๑๓.

१३.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"रमणीय कपिलवस्तु नगर से (निकलकर)... (पे)... हम इस (बुद्ध) के सम्मुख होंगे।"

๑๔.

१४.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए उच्चतर व्रत का अधिष्ठान किया।

๑๕.

१५.

สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, ทานํ ทตฺวา นรุตฺตเม;

โอหายาหํ มหารชฺชํ, ปพฺพชึ ชินสนฺติเก.

सर्वज्ञता की खोज करते हुए, मैंने नरोत्तम (बुद्ध) को दान दिया और विशाल राज्य को त्यागकर जिन (बुद्ध) के सान्निध्य में प्रव्रज्या ग्रहण की।

๑๖.

१६.

นครํ โสภวตี นาม, โสโภ นามาสิ ขตฺติโย;

วสเต ตตฺถ นคเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ.

नगर का नाम सोभवती था और सोभ नाम का क्षत्रिय राजा था; उस नगर में सम्बुद्ध का महान कुल निवास करता था।

๑๗.

१७.

พฺราหฺมโณ ยญฺญทตฺโต จ, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

อุตฺตรา นาม ชนิกา, โกณาคมนสฺส สตฺถุโน.

ब्राह्मण यज्ञदत्त बुद्ध के पिता थे और उत्तरा शास्ता कोणागमन की माता थीं।

๑๘.

१८.

ตีณิ วสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

ตุสิตสนฺตุสิตสนฺตุฏฺฐา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

उन्होंने तीन हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन व्यतीत किया; उनके पास तुसित, सन्तुसित और सन्तुट्ठ नामक तीन उत्तम प्रासाद थे।

๑๙.

१९.

อนูนโสฬสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

รุจิคตฺตา นาม นารี, สตฺถวาโห นาม อตฺรโช.

उनकी सेवा में सोलह हजार सुसज्जित स्त्रियाँ थीं; उनकी पत्नी का नाम रुचिगत्ता और पुत्र का नाम सत्थवाह था।

๒๐.

२०.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

ฉมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर, वे हस्ति-यान (हाथी) से अभिनिष्क्रमण कर गए; उस पुरुषोत्तम ने छह महीने तक प्रधान-चर्या (दुष्कर तपस्या) की।

๒๑.

२१.

พฺรหฺมุนา [Pg.375] ยาจิโต สนฺโต, โกณาคมนนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शान्त, महावीर और नरोत्तम नायक कोणागमन ने मृगदाव में धर्मचक्र प्रवर्तन किया।

๒๒.

२२.

ภิยฺยโส อุตฺตโร นาม, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

โสตฺถิโช นามุปฏฺฐาโก, โกณาคมนสฺส สตฺถุโน.

भिय्यस और उत्तर नाम के दो अग्रश्रावक थे और सोत्थिज शास्ता कोणागमन के उपस्थाक (सेवक) थे।

๒๓.

२३.

สมุทฺทา อุตฺตรา เจว, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อุทุมฺพโรติ ปวุจฺจติ.

समुद्दा और उत्तरा अग्रश्राविकाएँ थीं; उन भगवान का बोधि वृक्ष उदुम्बर (गूलर) कहलाता है।

๒๔.

२४.

อุคฺโค จ โสมเทโว จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สีวลา เจว สามา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

उग्ग और सोमदेव मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे तथा सीवला और सामा मुख्य उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๒๕.

२५.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, ตึสหตฺถสมุคฺคโต;

อุกฺกามุเข ยถา กมฺพุ, เอวํ รํสีหิ มณฺฑิโต.

वे बुद्ध ऊँचाई में तीस हाथ ऊँचे थे; वे स्वर्णकार की मूषा (भट्ठी) में तपे हुए स्वर्ण के समान रश्मियों से सुशोभित थे।

๒๖.

२६.

ตึสวสฺสสหสฺสานิ, อายุ พุทฺธสฺส ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उस समय बुद्ध की आयु तीस हजार वर्ष थी; उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से जनों को (संसार सागर से) तारा।

๒๗.

२७.

ธมฺมเจตึ สมุสฺเสตฺวา, ธมฺมทุสฺสวิภูสิตํ;

ธมฺมปุปฺผคุฬํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

धर्म-रूपी वस्त्रों से विभूषित धर्म-चैत्य को स्थापित कर और धर्म-पुष्पों की माला बनाकर, वे अपने श्रावकों सहित परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๒๘.

२८.

มหาวิลาโส ตสฺส ชโน, สิริธมฺมปฺปกาสโน;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

उनके वे महान वैभवशाली श्रावक और श्री-सम्पन्न धर्म का प्रकाश करने वाले बुद्ध—वह सब अन्तर्हित हो गया; क्या सभी संस्कार (सांसारिक वस्तुएँ) रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๒๙.

२९.

โกณาคมโน สมฺพุทฺโธ, ปพฺพตารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

सम्बुद्ध कोणागमन पब्बतराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन प्रदेशों में विस्तृत हुईं।

โกณาคมนสฺส ภควโต วํโส เตวีสติโม.

भगवान कोणागमन का तेईसवाँ वंश समाप्त हुआ।

๒๖. กสฺสปพุทฺธวํโส

२६. कश्यप बुद्ध वंश

๑.

१.

โกณาคมนสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, ธมฺมราชา ปภงฺกโร.

कोणागमन के पश्चात, द्विपदों (मनुष्यों) में उत्तम, धर्मराज और प्रकाश करने वाले कश्यप गोत्रीय सम्बुद्ध उत्पन्न हुए।

๒.

२.

สญฺฉฑฺฑิตํ กุลมูลํ, พหฺวนฺนปานโภชนํ;

ทตฺวาน ยาจเก ทานํ, ปูรยิตฺวาน มานสํ;

อุสโภว อาฬกํ เภตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

कुल-रूपी मूल (घर) को त्यागकर, याचकों को प्रचुर अन्न-पान और भोजन का दान देकर तथा अपनी मनोकामना पूर्ण कर, वे बाड़े को तोड़कर निकलने वाले वृषभ के समान उत्तम सम्बोधि को प्राप्त हुए।

๓.

३.

ธมฺมจกฺกํ [Pg.376] ปวตฺเตนฺเต, กสฺสเป โลกนายเก;

วีสโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

जब लोकनायक कश्यप धर्मचक्र का प्रवर्तन कर रहे थे, तब बीस हजार करोड़ (प्राणियों) को प्रथम धर्म-अभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๔.

४.

จตุมาสํ ยทา พุทฺโธ, โลเก จรติ จาริกํ;

ทสโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

जब बुद्ध ने लोक में चार महीने तक चारिका (भ्रमण) की, तब दस हजार करोड़ (प्राणियों) को द्वितीय धर्म-अभिसमय हुआ।

๕.

५.

ยมกํ วิกุพฺพนํ กตฺวา, ญาณธาตุํ ปกิตฺตยิ;

ปญฺจโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

यमक प्रातिहार्य (ऋद्धि) दिखाकर और ज्ञान-धातु का उपदेश देकर, पाँच हजार करोड़ (प्राणियों) को तृतीय धर्म-अभिसमय हुआ।

๖.

६.

สุธมฺมา เทวปุเร รมฺเม, ตตฺถ ธมฺมํ ปกิตฺตยิ;

ตีณิโกฏิสหสฺสานํ, เทวานํ โพธยี ชิโน.

रमणीय देवपुर (स्वर्ग) की सुधर्मा सभा में उन्होंने धर्म का उपदेश दिया; वहाँ जिन (बुद्ध) ने तीन हजार करोड़ देवों को बोधि (सत्य) का ज्ञान कराया।

๗.

७.

นรเทวสฺส ยกฺขสฺส, อปเร ธมฺมเทสเน;

เอเตสานํ อภิสมยา, คณนาโต อสงฺขิยา.

एक अन्य समय पर नरदेव यक्ष को धर्मोपदेश देते समय, उन (प्राणियों) के धर्म-अभिसमय की संख्या गणना से परे (असंख्य) थी।

๘.

८.

ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

उन देवातिदेव (कश्यप बुद्ध) का भी एक ही समागम हुआ, जिसमें निर्मल, शांत चित्त वाले और तादि गुणों से युक्त क्षीणासव (अर्हतों) का सम्मेलन था।

๙.

९.

วีสภิกฺขุสหสฺสานํ, ตทา อาสิ สมาคโม;

อติกฺกนฺตภวนฺตานํ, หิริสีเลน ตาทินํ.

उस समय लज्जा (ह्री) और शील से युक्त, भव के अंत को पार कर चुके बीस हजार भिक्षुओं का समागम हुआ।

๑๐.

१०.

อหํ ตทา มาณวโก, โชติปาโลติ วิสฺสุโต;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

उस समय मैं ज्योतिपाल नाम से प्रसिद्ध एक माणवक (युवक) था, जो वेदों का अध्येता, मंत्रों का धारक और तीनों वेदों का पारगामी था।

๑๑.

११.

ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สธมฺเม ปารมึ คโต;

ภูมนฺตลิกฺขกุสโล, กตวิชฺโช อนาวโย.

मैं लक्षणों, इतिहास और अपने (ब्राह्मण) धर्म में पारंगत था; भूमि और अंतरिक्ष के विज्ञान में कुशल, विद्याओं में शिक्षित और पूर्णतः निपुण था।

๑๒.

१२.

กสฺสปสฺส ภควโต, ฆฏิกาโร นามุปฏฺฐาโก;

สคารโว สปฺปติสฺโส, นิพฺพุโต ตติเย ผเล.

भगवान कश्यप के घटिकार नाम के एक उपस्थाक (सेवक) थे, जो गौरव और आदर से युक्त थे और तृतीय फल (अनागामी) प्राप्त कर शांत हो चुके थे।

๑๓.

१३.

อาทาย มํ ฆฏีกาโร, อุปคญฺฉิ กสฺสปํ ชินํ;

ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

घटिकार मुझे साथ लेकर कश्यप जिन के पास गए; उनका धर्म सुनकर मैंने उनके सान्निध्य में प्रव्रज्या ग्रहण की।

๑๔.

१४.

อารทฺธวีริโย หุตฺวา, วตฺตาวตฺเตสุ โกวิโท;

น กฺวจิ ปริหายามิ, ปูเรสึ ชินสาสนํ.

वीर्यवान होकर और छोटे-बड़े कर्तव्यों में कुशल बनकर, मैं किसी भी बात में पीछे नहीं रहा और मैंने जिन-शासन की साधना पूर्ण की।

๑๕.

१५.

ยาวตา พุทฺธภณิตํ, นวงฺคํ ชินสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

बुद्ध द्वारा भाषित नौ अंगों वाले संपूर्ण जिन-शासन को सीखकर मैंने जिन-शासन को सुशोभित किया।

๑๖.

१६.

มม อจฺฉริยํ ทิสฺวา, โสปิ พุทฺโธ วิยากริ;

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

मेरे आश्चर्यजनक (आचरण) को देखकर उन बुद्ध ने भी भविष्यवाणी की: "इसी भद्रकल्प में यह बुद्ध होगा।"

๑๗.

१७.

‘‘อหุ [Pg.377] กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ.

"रमणीय कपिलवस्तु नगर से निकलकर, तथागत प्रधान (तप) में लगकर और दुष्कर चर्या करके बुद्धत्व प्राप्त करेंगे।"

๑๘.

१८.

‘‘อชปาลรุกฺขมูเล, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;

ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติ.

"अजपाल वृक्ष के नीचे बैठकर तथागत वहाँ पायस (खीर) ग्रहण करेंगे और फिर निरंजना नदी की ओर जाएंगे।"

๑๙.

१९.

‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ ปริภุญฺชิย;

ปฏิยตฺตวรมคฺเคน, โพธิมูลมุเปหิติ.

"निरंजना नदी के तट पर पायस का भोग करके, (देवताओं द्वारा) तैयार किए गए श्रेष्ठ मार्ग से वे बोधि-वृक्ष के समीप जाएंगे।"

๒๐.

२०.

‘‘ตโต ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร;

อปราชิตฏฺฐานมฺหิ, โพธิปลฺลงฺกมุตฺตเม;

ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

"तत्पश्चात बोधिमंडप की प्रदक्षिणा करके, वे अनुत्तर महायशस्वी बुद्ध अपराजित स्थान पर श्रेष्ठ बोधि-पर्यंक (आसन) पर पालथी मारकर बैठेंगे और बुद्धत्व प्राप्त करेंगे।"

๒๑.

२१.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

"इनकी जननी माता का नाम माया होगा, पिता का नाम शुद्धोदन होगा और ये 'गौतम' बुद्ध होंगे।"

๒๒.

२२.

‘‘อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

"कोलित और उपतिस्स, जो अनासव, वीतराग, शांतचित्त और समाहित होंगे, इनके अग्र श्रावक होंगे।"

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

"आनंद नाम का उपस्थाक इन जिन (बुद्ध) की सेवा करेगा।"

๒๓.

२३.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

อนาสวา สนฺตจิตฺตา, วีตราคา สมาหิตา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

"खेमा और उत्पलवर्णा, जो अनासव, शांतचित्त, वीतराग और समाहित होंगी, इनकी अग्र श्राविकाएँ होंगी। उन भगवान का बोधि-वृक्ष 'अश्वत्थ' (पीपल) कहलाएगा।"

๒๔.

२४.

‘‘จิตฺโต หตฺถาฬวโก จ, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา’’.

"चित्त और हस्तआलवक इनके अग्र उपस्थाक (उपासक) होंगे और नन्दमाता तथा उत्तरा इनकी अग्र उपस्थिकाएँ (उपासिकाएँ) होंगी।"

๒๕.

२५.

อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสฺสมสฺส มเหสิโน;

อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํ.

उन अतुलनीय महर्षि (कश्यप बुद्ध) के इन वचनों को सुनकर मनुष्य और देवता यह सोचकर अत्यंत हर्षित हुए कि "यह निश्चय ही बुद्ध-अंकुर (बोधिसत्व) हैं।"

๒๖.

२६.

อุกฺกุฏฺฐิสทฺทา ปวตฺตนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ จ;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสี สเทวกา.

दसों हजार लोकधातुओं के देवताओं सहित मनुष्यों ने जयघोष किया, तालियाँ बजाईं और प्रसन्न हुए; वे हाथ जोड़कर नमस्कार करने लगे।

๒๗.

२७.

‘‘ยทิมสฺส โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

"यदि हम इन लोकनाथ (कश्यप बुद्ध) के शासन से चूक जाते हैं, तो भविष्य में हम इनके (गौतम बुद्ध के) सम्मुख उपस्थित होंगे।"

๒๘.

२८.

‘‘ยถา มนุสฺสา นทึ ตรนฺตา, ปฏิติตฺถํ วิรชฺฌิย;

เหฏฺฐา ติตฺเถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทึ.

"जैसे नदी पार करते हुए मनुष्य यदि सामने वाले घाट से चूक जाते हैं, तो वे निचले घाट को पकड़कर महानदी को पार कर लेते हैं।"

๒๙.

२९.

‘‘เอวเมว [Pg.378] มยํ สพฺเพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

"ठीक इसी प्रकार, यदि हम इन जिन (कश्यप बुद्ध) को छोड़ देते हैं (अर्थात मुक्त नहीं हो पाते), तो भविष्य में हम इनके (गौतम बुद्ध के) सम्मुख उपस्थित होंगे।"

๓๐.

३०.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

उनके वचनों को सुनकर मैंने अपने चित्त को और अधिक प्रसन्न किया और दस पारमिताओं को पूर्ण करने के लिए और भी उच्च व्रत धारण किया।

๓๑.

३१.

เอวมหํ สํสริตฺวา, ปริวชฺเชนฺโต อนาจรํ;

ทุกฺกรญฺจ กตํ มยฺหํ, โพธิยาเยว การณา.

इस प्रकार संसार में विचरण करते हुए, दुराचार का त्याग करते हुए, मैंने केवल बोधि (बुद्धत्व) के निमित्त दुष्कर कार्यों को पूर्ण किया।

๓๒.

३२.

นครํ พาราณสี นาม, กิกี นามาสิ ขตฺติโย;

วสเต ตตฺถ นคเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ.

नगर का नाम वाराणसी था और किकी नाम के क्षत्रिय राजा थे; उस नगर में सम्यक-सम्बुद्ध का महान कुल निवास करता था।

๓๓.

३३.

พฺราหฺมโณ พฺรหฺมทตฺโตว, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

ธนวตี นาม ชนิกา, กสฺสปสฺส มเหสิโน.

ब्रह्मदत्त नामक ब्राह्मण उन बुद्ध के पिता थे और महर्षि कश्यप की जननी का नाम धनवती था।

๓๔.

३४.

ทุเว วสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

หํโส ยโส สิรินนฺโท, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

वे दो हजार वर्षों तक गृहस्थ जीवन में रहे; उनके हंस, यश और श्रीनन्द नामक तीन श्रेष्ठ प्रासाद (महल) थे।

๓๕.

३५.

ติโสฬสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุนนฺทา นาม สา นารี, วิชิตเสโน นาม อตฺรโช.

वहाँ सुसज्जित अड़तालीस हजार स्त्रियाँ थीं; उनकी पत्नी का नाम सुनन्दा था और पुत्र का नाम विजितसेन था।

๓๖.

३६.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปาสาเทนาภินิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

चार निमित्तों को देखकर, वे प्रासाद (वाहन) से अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) कर गए; उन पुरुषोत्तम ने सात दिनों तक प्रधान-चर्या (तपस्या) का आचरण किया।

๓๗.

३७.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, กสฺสโป โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर, शांत, महान वीर, मनुष्यों में उत्तम, लोकनायक कश्यप बुद्ध ने मृगदाव में धर्मचक्र का प्रवर्तन किया।

๓๘.

३८.

ติสฺโส จ ภารทฺวาโช จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สพฺพมิตฺโต นามุปฏฺฐาโก, กสฺสปสฺส มเหสิโน.

तिस्स और भारद्वाज (कश्यप बुद्ध के) अग्रश्रावक थे। महर्षि कश्यप के उपस्थाक (सेवक) का नाम सब्बमित्त था।

๓๙.

३९.

อนุฬา อุรุเวฬา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, นิคฺโรโธติ ปวุจฺจติ.

अनुला और उरुवेला (उनकी) अग्रश्राविकाएँ थीं। उन भगवान का बोधि वृक्ष न्यग्रोध (वट वृक्ष) कहलाता है।

๔๐.

४०.

สุมงฺคโล ฆฏิกาโร จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

วิจิตเสนา ภทฺทา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

सुमंगल और घटिकार (उनके) मुख्य उपासक (अग्र-उपस्थाक) थे। विजितसेना और भद्रा मुख्य उपासिकाएँ (अग्र-उपस्थापिकाएँ) थीं।

๔๑.

४१.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, วีสติรตนุคฺคโต;

วิชฺชุลฏฺฐีว อากาเส, จนฺโทว คหปูริโต.

वे बुद्ध ऊँचाई में बीस रत्न (हाथ) ऊँचे थे; वे आकाश में बिजली की रेखा के समान और नक्षत्रों से घिरे चंद्रमा के समान सुशोभित होते थे।

๔๒.

४२.

วีสติวสฺสสหสฺสานิ[Pg.379], อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

उन महर्षि की आयु बीस हजार वर्ष थी। उतने समय तक विद्यमान रहकर उन्होंने बहुत से प्राणियों को (संसार सागर से) तारा।

๔๓.

४३.

ธมฺมตฬากํ มาปยิตฺวา, สีลํ ทตฺวา วิเลปนํ;

ธมฺมทุสฺสํ นิวาเสตฺวา, ธมฺมมาลํ วิภชฺชิย.

धर्म-सरोवर का निर्माण कर, शील रूपी अनुलेपन (सुगंधित लेप) देकर, धर्म-वस्त्र पहनाकर और धर्म-मालाओं का वितरण कर—

๔๔.

४४.

ธมฺมวิมลมาทาสํ, ฐปยิตฺวา มหาชเน;

เกจิ นิพฺพานํ ปตฺเถนฺตา, ปสฺสนฺตุ เม อลงฺกรํ.

जनसमूह के लिए धर्म रूपी निर्मल दर्पण स्थापित कर (उन्होंने कहा)— "निर्वाण की इच्छा रखने वाले कुछ लोग मेरे (शील आदि) अलंकारों को देखें।"

๔๕.

४५.

สีลกญฺจุกํ ทตฺวาน, ฌานกวจวมฺมิตํ;

ธมฺมจมฺมํ ปารุปิตฺวา, ทตฺวา สนฺนาหมุตฺตมํ.

शील रूपी कवच देकर, ध्यान रूपी कवच से सुसज्जित कर, धर्म रूपी चर्म (ढाल) ओढ़ाकर और उत्तम (वीर्य रूपी) सन्नाह (बख्तर) देकर—

๔๖.

४६.

สติผลกํ ทตฺวาน, ติขิณญาณกุนฺติมํ;

ธมฺมขคฺควรํ ทตฺวา, สีลสํสคฺคมทฺทนํ.

स्मृति रूपी फलक (ढाल) देकर, तीक्ष्ण ज्ञान रूपी कुन्त (भाला) देकर और शील के संसर्ग से क्लेशों का मर्दन करने वाला श्रेष्ठ धर्म-खड्ग देकर—

๔๗.

४७.

เตวิชฺชาภูสนํ ทตฺวาน, อาเวฬํ จตุโร ผเล;

ฉฬภิญฺญาภรณํ ทตฺวา, ธมฺมปุปฺผปิฬนฺธนํ.

त्रिविद्या रूपी आभूषण देकर, चारों फलों (श्रामण्य फल) रूपी शिरोभूषण देकर, षडभिज्ञा रूपी आभरण और धर्म-पुष्प रूपी प्रसाधन देकर—

๔๘.

४८.

สทฺธมฺมปณฺฑรจฺฉตฺตํ, ทตฺวา ปาปนิวารณํ;

มาปยิตฺวาภยํ ปุปฺผํ, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

पापों का निवारण करने वाला सद्धर्म रूपी श्वेत छत्र देकर और अभय (निर्वाण) रूपी पुष्प का सृजन कर, वे (कश्यप बुद्ध) अपने श्रावकों के साथ परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

๔๙.

४९.

เอโส หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท;

เอโส หิ ธมฺมรตโน, สฺวากฺขาโต เอหิปสฺสิโก.

वे सम्यक्सम्बुद्ध अप्रमेय और अजेय (दुर्धर्ष) थे; वह धर्म-रत्न सुव्याख्यात और 'एहिपस्सिको' (आओ और देखो के योग्य) था।

๕๐.

५०.

เอโส หิ สงฺฆรตโน, สุปฺปฏิปนฺโน อนุตฺตโร;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

वह संघ-रत्न सुप्रतिपन्न और अनुत्तर था; वह सब अब अंतर्हित हो गया है। क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

๕๑.

५१.

มหากสฺสโป ชิโน สตฺถา, เสตพฺยารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, โยชนุพฺเพธมุคฺคโตติ.

वे शास्ता महाकश्यप जिन सेतव्याराम में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए। वहीं उनका बुद्ध-स्तूप एक योजन की ऊँचाई तक बना।

กสฺสปสฺส ภควโต วํโส จตุวีสติโม.

भगवान कश्यप का चौबीसवाँ वंश (वृत्तांत) समाप्त हुआ।

๒๗. โคตมพุทฺธวํโส

२७. गौतम बुद्ध वंश

๑.

१.

อหเมตรหิ สมฺพุทฺโธ, โคตโม สกฺยวฑฺฒโน;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

अब मैं शाक्य कुल को आनंदित करने वाला गौतम बुद्ध हूँ; (दुष्कर) प्रधान (तप) करके मैंने उत्तम सम्बोधि प्राप्त की है।

๒.

२.

พฺรหฺมุนา [Pg.380] ยาจิโต สนฺโต, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยึ;

อฏฺฐารสนฺนํ โกฏีนํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

ब्रह्मा द्वारा याचना किए जाने पर मैंने धर्मचक्र का प्रवर्तन किया; तब अठारह करोड़ (प्राणियों) को प्रथम धम्माभिसमय (सत्य का ज्ञान) हुआ।

๓.

३.

ตโต ปรญฺจ เทเสนฺเต, นรเทวสมาคเม;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

उसके पश्चात, मनुष्यों और देवों के समागम में उपदेश देते समय, दूसरा धम्माभिसमय हुआ, जिसकी गणना नहीं की जा सकती।

๔.

४.

อิเธวาหํ เอตรหิ, โอวทึ มม อตฺรชํ;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ตติยาภิสมโย อหุ.

यहीं (कपिलवस्तु में) अब जब मैंने अपने आत्मज (पुत्र राहुल) को उपदेश दिया, तब तीसरा धम्माभिसमय हुआ, जिसकी गणना नहीं की जा सकती।

๕.

५.

เอโกสิ สนฺนิปาโต เม, สาวกานํ มเหสินํ;

อฑฺฒเตฬสสตานํ, ภิกฺขูนาสิ สมาคโม.

मेरे महर्षि श्रावकों का एक ही सन्निपात (सम्मेलन) हुआ; वह साढ़े बारह सौ (1250) भिक्षुओं का समागम था।

๖.

६.

วิโรจมาโน วิมโล, ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺฌโค;

ททามิ ปตฺถิตํ สพฺพํ, มณีว สพฺพกามโท.

भिक्षु संघ के मध्य में विराजमान, निर्मल और देदीप्यमान मैं, सब कामनाओं को पूर्ण करने वाली मणि के समान, (प्राणियों की) सभी इच्छित वस्तुएँ प्रदान करता हूँ।

๗.

७.

ผลมากงฺขมานานํ, ภวจฺฉนฺทชเหสินํ;

จตุสจฺจํ ปกาเสมิ, อนุกมฺปาย ปาณินํ.

फल (श्रामण्य फल) की आकांक्षा रखने वाले और भव-तृष्णा का त्याग करने के इच्छुक प्राणियों पर अनुकम्पा करते हुए, मैं चार आर्य सत्यों को प्रकाशित करता हूँ।

๘.

८.

ทสวีสสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ;

เอกทฺวินฺนํ อภิสมโย, คณนาโต อสงฺขิโย.

(कभी) दस हजार तो (कभी) बीस हजार (प्राणियों) को धम्माभिसमय हुआ; एक-दो करके होने वाले अभिसमयों की संख्या तो अगणित है।

๙.

९.

วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ, อิทฺธํ ผีตํ สุผุลฺลิตํ;

อิธ มยฺหํ สกฺยมุนิโน, สาสนํ สุวิโสธิตํ.

मुझ शाक्यमुनि का यह शासन विस्तृत, बहुजन-विदित, समृद्ध, संपन्न, भली-भाँति पुष्पित और सुविशोधित है।

๑๐.

१०.

อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

ภิกฺขูเนกสตา สพฺเพ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.

अनास्रव, वीतराग, शांतचित्त और समाहित, ऐसे अनेक सौ भिक्षु सदैव मुझे घेरे रहते हैं।

๑๑.

११.

อิทานิ เย เอตรหิ, ชหนฺติ มานุสํ ภวํ;

อปฺปตฺตมานสา เสขา, เต ภิกฺขู วิญฺญุครหิตา.

इस समय जो (भिक्षु) अर्हत्व प्राप्त किए बिना ही, शैक्ष (साधक) अवस्था में ही मनुष्य देह का त्याग करते हैं, वे भिक्षु विद्वानों द्वारा निंदनीय हैं।

๑๒.

१२.

อริยญฺจ สํโถมยนฺตา, สทา ธมฺมรตา ชนา;

พุชฺฌิสฺสนฺติ สติมนฺโต, สํสารสริตํ คตา.

आर्य मार्ग की प्रशंसा करने वाले, सदैव धर्म में रत और स्मृतिमान लोग, जो संसार-सरिता में पड़े हैं, (सत्य को) जान लेंगे।

๑๓.

१३.

นครํ กปิลวตฺถุ เม, ราชา สุทฺโธทโน ปิตา;

มยฺหํ ชเนตฺติกา มาตา, มายาเทวีติ วุจฺจติ.

मेरा नगर कपिलवस्तु है, राजा शुद्धोदन मेरे पिता हैं और मेरी जननी माता का नाम मायादेवी है।

๑๔.

१४.

เอกูนตึสวสฺสานิ, อคารํ อชฺฌหํ วสึ;

รมฺโม สุรมฺโม สุภโก, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

मैं उनतीस वर्षों तक गृहस्थ जीवन (राजमहल) में रहा; रम्म, सुरम्म और सुभक—ये तीन उत्तम प्रासाद (महल) थे।

๑๕.

१५.

จตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

ภทฺทกญฺจนา นาม นารี, ราหุโล นาม อตฺรโช.

चालीस हजार सुसज्जित स्त्रियाँ थीं; भद्दकञ्चना नाम की पत्नी थी और राहुल नाम का पुत्र था।

๑๖.

१६.

นิมิตฺเต [Pg.381] จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมึ;

ฉพฺพสฺสํ ปธานจารํ, อจรึ ทุกฺกรํ อหํ.

चार निमित्तों को देखकर, मैं अश्व-यान से (वन की ओर) निकल गया; मैंने छह वर्षों तक कठिन दुष्कर तपस्या की।

๑๗.

१७.

พาราณสิยํ อิสิปตเน, จกฺกํ ปวตฺติตํ มยา;

อหํ โคตมสมฺพุทฺโธ, สรณํ สพฺพปาณินํ.

वाराणसी के ऋषिपतन में मैंने धर्मचक्र प्रवर्तित किया; मैं गौतम सम्यक्सम्बुद्ध हूँ, जो समस्त प्राणियों का शरण हूँ।

๑๘.

१८.

โกลิโต อุปติสฺโส จ, ทฺเว ภิกฺขู อคฺคสาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, สนฺติกาวจโร มม;

कोलित और उपतिस्स, ये दो भिक्षु अग्रश्रावक थे; आनन्द नाम का उपस्थाक था, जो सदैव मेरे समीप रहने वाला था।

เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ภิกฺขุนี อคฺคสาวิกา.

खेमा और उप्पलवण्णा, ये दो भिक्षुणियाँ अग्रश्राविकाएँ थीं।

๑๙.

१९.

จิตฺโต หตฺถาฬวโก จ, อคฺคุปฏฺฐากุปาสกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคุปฏฺฐิกุปาสิกา.

चित्त और हत्थालवक अग्र-उपस्थाक उपासक थे; नन्दमाता और उत्तरा अग्र-उपस्थिका उपासिकाएँ थीं।

๒๐.

२०.

อหํ อสฺสตฺถมูลมฺหิ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

พฺยามปฺปภา สทา มยฺหํ, โสฬสหตฺถมุคฺคตา.

मैंने अश्वत्थ वृक्ष के मूल में उत्तम सम्बोधि प्राप्त की; मेरी व्याम-प्रभा सदैव रहती है और मैं सोलह हाथ ऊँचा हूँ।

๒๑.

२१.

อปฺปํ วสฺสสตํ อายุ, อิทาเนตรหิ วิชฺชติ;

ตาวตา ติฏฺฐมาโนหํ, ตาเรมิ ชนตํ พหุํ.

इस समय आयु अल्प है, केवल सौ वर्ष की है; उतनी ही आयु तक स्थित रहकर मैं बहुत से जनों को (संसार-सागर से) तार रहा हूँ।

๒๒.

२२.

ฐปยิตฺวาน ธมฺมุกฺกํ, ปจฺฉิมํ ชนโพธนํ;

อหมฺปิ นจิรสฺเสว, สทฺธึ สาวกสงฺฆโต;

อิเธว ปรินิพฺพิสฺสํ, อคฺคี วาหารสงฺขยา.

भावी जनों के बोध के लिए धर्म-रूपी मशाल को स्थापित कर, मैं भी शीघ्र ही श्रावक-संघ के साथ, यहीं परिनिर्वाण प्राप्त करूँगा, जैसे ईंधन समाप्त होने पर अग्नि शांत हो जाती है।

๒๓.

२३.

ตานิ จ อตุลเตชานิ, อิมานิ จ ทสพลานิ ;

อยญฺจ คุณธารโณ เทโห, ทฺวตฺตึสวรลกฺขณวิจิตฺโต.

वे अतुलनीय तेज, ये दस बल, और गुणों को धारण करने वाला यह शरीर, जो बत्तीस महापुरुष लक्षणों से सुशोभित है—

๒๔.

२४.

ทส ทิสา ปภาเสตฺวา, สตรํสีว ฉปฺปภา;

สพฺพํ ตมนฺตรหิสฺสนฺติ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขาราติ.

सूर्य के समान दसों दिशाओं को प्रकाशित करने वाली ये छह रंग की किरणें—ये सब अंततः अंतर्धान हो जाएँगी। क्या सभी संस्कार रिक्त (नश्वर) नहीं हैं?

โคตมสฺส ภควโต วํโส ปญฺจวีสติโม.

भगवान गौतम का पच्चीसवाँ बुद्धवंश समाप्त हुआ।

๒๘. พุทฺธปกิณฺณกกณฺฑํ

२८. बुद्ध-प्रकीर्णक काण्ड।

๑.

१.

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, จตุโร อาสุํ วินายกา;

ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร, อโถปิ สรณงฺกโร;

ทีปงฺกโร จ สมฺพุทฺโธ, เอกกปฺปมฺหิ เต ชินา.

इस कल्प से अपरिमेय समय पूर्व, एक ही कल्प में चार विनायक (मार्गदर्शक) हुए—तण्हङ्कर, मेधङ्कर, सरणङ्कर और दीपङ्कर बुद्ध।

๒.

२.

ทีปงฺกรสฺส [Pg.382] อปเรน, โกณฺฑญฺโญ นาม นายโก;

เอโกว เอกกปฺปมฺหิ, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

दीपङ्कर बुद्ध के पश्चात, कोण्डञ्ञ नामक नायक हुए; उन्होंने एक ही कल्प में अकेले ही बहुत से जनों को तारा।

๓.

३.

ทีปงฺกรสฺส ภควโต, โกณฺฑญฺญสฺส จ สตฺถุโน;

เอเตสํ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา.

भगवान दीपङ्कर और शास्ता कोण्डञ्ञ के बीच के कल्प गणना में असंख्य हैं।

๔.

४.

โกณฺฑญฺญสฺส อปเรน, มงฺคโล นาม นายโก;

เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา.

कोण्डञ्ञ के पश्चात, मङ्गल नामक नायक हुए; उनके बीच के कल्प भी गणना में असंख्य हैं।

๕.

५.

มงฺคโล จ สุมโน จ, เรวโต โสภิโต มุนิ;

เตปิ พุทฺธา เอกกปฺเป, จกฺขุมนฺโต ปภงฺกรา.

मङ्गल, सुमन, रेवत और सोभित मुनि—ये चक्षुष्मान और प्रभाकर बुद्ध भी एक ही कल्प में हुए।

๖.

६.

โสภิตสฺส อปเรน, อโนมทสฺสี มหายโส;

เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา.

सोभित के पश्चात, महायशस्वी अनोमदस्सी हुए; उनके बीच के कल्प भी गणना में असंख्य हैं।

๗.

७.

อโนมทสฺสี ปทุโม, นารโท จาปิ นายโก;

เตปิ พุทฺธา เอกกปฺเป, ตมนฺตการกา มุนี.

अनोमदस्सी, पदुम और नारद नामक नायक—ये अन्धकार का अन्त करने वाले मुनि भी एक ही कल्प में हुए।

๘.

८.

นารทสฺส อปเรน, ปทุมุตฺตโร นาม นายโก;

เอกกปฺปมฺหิ อุปฺปนฺโน, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

नारद के पश्चात, पदुमुत्तर नामक नायक हुए; एक ही कल्प में उत्पन्न होकर उन्होंने बहुत से जनों को तारा।

๙.

९.

นารทสฺส ภควโต, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน;

เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา.

भगवान नारद और शास्ता पदुमुत्तर के बीच के कल्प भी गणना में असंख्य हैं।

๑๐.

१०.

กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, เอโก อาสิ มหามุนิ;

ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห.

एक लाख कल्प पूर्व, पदुमुत्तर नामक एक ही महामुनि हुए, जो लोकविद् और आहुतियों के प्रतिग्राहक थे।

๑๑.

११.

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ทุเว อาสุํ วินายกา ;

สุเมโธ จ สุชาโต จ, โอรโต ปทุมุตฺตรา.

पदुमुत्तर के पश्चात, तीस हजार कल्प पूर्व, सुमेध और सुजात नामक दो विनायक हुए।

๑๒.

१२.

อฏฺฐารเส กปฺปสเต, ตโย อาสุํ วินายกา ;

ปิยทสฺสี อตฺถทสฺสี, ธมฺมทสฺสี จ นายกา.

अठारह सौ कल्प पूर्व, पियदस्सी, अत्थदस्सी और धम्मदस्सी नामक तीन नायक हुए।

๑๓.

१३.

โอรโต จ สุชาตสฺส, สมฺพุทฺธา ทฺวิปทุตฺตมา;

เอกกปฺปมฺหิ เต พุทฺธา, โลเก อปฺปฏิปุคฺคลา.

सुजात के पश्चात, मनुष्यों में उत्तम और लोक में अद्वितीय वे सम्यक्सम्बुद्ध एक ही कल्प में उत्पन्न हुए।

๑๔.

१४.

จตุนฺนวุติโต กปฺเป, เอโก อาสิ มหามุนิ;

สิทฺธตฺโถ โส โลกวิทู, สลฺลกตฺโต อนุตฺตโร.

चौरानवे कल्प पूर्व, सिद्धत्थ नामक एक ही महामुनि हुए, जो लोकविद् और अनुपम शल्य-चिकित्सक थे।

๑๕.

१५.

ทฺเวนวุเต [Pg.383] อิโต กปฺเป, ทุเว อาสุํ วินายกา;

ติสฺโส ผุสฺโส จ สมฺพุทฺธา, อสมา อปฺปฏิปุคฺคลา.

इस कल्प से बानवे कल्प पूर्व, तिस्स और फुस्स नामक दो विनायक हुए, जो अतुलनीय और अद्वितीय सम्यक्सम्बुद्ध थे।

๑๖.

१६.

เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสี นาม นายโก;

โสปิ พุทฺโธ การุณิโก, สตฺเต โมเจสิ พนฺธนา.

इक्यानवे कल्प पूर्व, विपस्सी नामक नायक हुए; उन कारुणिक बुद्ध ने प्राणियों को बन्धनों से मुक्त किया।

๑๗.

१७.

เอกตึเส อิโต กปฺเป, ทุเว อาสุํ วินายกา;

สิขี จ เวสฺสภู เจว, อสมา อปฺปฏิปุคฺคลา.

इस कल्प से इकतीस कल्प पूर्व, दो विनायक (बुद्ध) हुए; शिखी और वेस्सभू, जो अतुलनीय और अद्वितीय थे।

๑๘.

१८.

อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, ตโย อาสุํ วินายกา;

กกุสนฺโธ โกณาคมโน, กสฺสโป จาปิ นายโก.

इस भद्र कल्प में, तीन विनायक हुए; ककुसन्ध, कोणगमन और कस्सप नायक।

๑๙.

१९.

อหเมตรหิ สมฺพุทฺโธ, เมตฺเตยฺโย จาปิ เหสฺสติ;

เอเตปิเม ปญฺจ พุทฺธา, ธีรา โลกานุกมฺปกา.

अब मैं सम्बुद्ध हूँ, और मेत्तेय्य भी (भविष्य में) होंगे; ये पाँचों बुद्ध धीर और लोक पर अनुकम्पा करने वाले हैं।

๒๐.

२०.

เอเตสํ ธมฺมราชูนํ, อญฺเญสํเนกโกฏินํ;

อาจิกฺขิตฺวาน ตํ มคฺคํ, นิพฺพุตา เต สสาวกาติ.

इन धर्म-राजाओं और अन्य अनेक करोड़ों (बुद्धों) के उस मार्ग को बताकर, वे अपने श्रावकों सहित परिनिर्वाण को प्राप्त हुए।

พุทฺธปกิณฺณกกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

बुद्ध-प्रकीर्णक खण्ड समाप्त हुआ।

๒๙. ธาตุภาชนียกถา

२९. धातु-भाजनिय कथा

๑.

१.

มหาโคตโม ชินวโร, กุสินารมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโต.

महान गौतम जिनवर कुसिनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए; उनकी धातुएँ (अस्थि-अवशेष) उन-उन स्थानों पर विस्तृत हुईं।

๒.

२.

เอโก อชาตสตฺตุสฺส, เอโก เวสาลิยา ปุเร;

เอโก กปิลวตฺถุสฺมึ, เอโก จ อลฺลกปฺปเก.

एक (धातु स्तूप) अजातशत्रु का, एक वेसाली नगर में, एक कपिलवस्तु में और एक अल्लकप्प में।

๓.

३.

เอโก จ รามคามมฺหิ, เอโก จ เวฐทีปเก;

เอโก ปาเวยฺยเก มลฺเล, เอโก จ โกสินารเก.

एक रामग्राम में, एक वेठदीपक में, एक पावेय्यक के मल्लों में और एक कुसिनारा में।

๔.

४.

กุมฺภสฺส ถูปํ กาเรสิ, พฺราหฺมโณ โทณสวฺหโย;

องฺคารถูปํ กาเรสุํ, โมริยา ตุฏฺฐมานสา.

द्रोण नामक ब्राह्मण ने कुम्भ (कलश) का स्तूप बनवाया; प्रसन्न मन वाले मोरियों ने अंगार-स्तूप बनवाया।

๕.

५.

อฏฺฐ สารีริกา ถูปา, นวโม กุมฺภเจติโย;

องฺคารถูโป ทสโม, ตทาเยว ปติฏฺฐิโต.

आठ शारीरिक स्तूप थे, नौवाँ कुम्भ-चैत्य था और दसवाँ अंगार-स्तूप था; वे उसी समय प्रतिष्ठित हुए।

๖.

६.

อุณฺหีสํ จตสฺโส ทาฐา, อกฺขกา ทฺเว จ ธาตุโย;

อสมฺภินฺนา อิมา สตฺต, เสสา ภินฺนาว ธาตุโย.

उष्णीष (ललाट-पट्ट), चार दाढ़ें और दो जत्रु (हँसली की हड्डियाँ)—ये सात धातुएँ अखण्डित रहीं, शेष धातुएँ खण्डित (विभाजित) थीं।

๗.

७.

มหนฺตา [Pg.384] มุคฺคมตฺตา จ, มชฺฌิมา ภินฺนตณฺฑุลา;

ขุทฺทกา สาสปมตฺตา จ, นานาวณฺณา จ ธาตุโย.

बड़ी धातुएँ मूँग के समान थीं, मध्यम धातुएँ टूटे हुए चावल के समान और छोटी धातुएँ सरसों के दाने के समान थीं; वे धातुएँ विभिन्न रंगों की थीं।

๘.

८.

มหนฺตา สุวณฺณวณฺณา จ, มุตฺตวณฺณา จ มชฺฌิมา;

ขุทฺทกา มกุลวณฺณา จ, โสฬสโทณมตฺติกา.

बड़ी धातुएँ स्वर्ण वर्ण की थीं, मध्यम मोती के वर्ण की और छोटी चमेली की कली (मकुल) के वर्ण की थीं; (कुल) सोलह द्रोण मात्रा में थीं।

๙.

९.

มหนฺตา ปญฺจ นาฬิโย, นาฬิโย ปญฺจ มชฺฌิมา;

ขุทฺทกา ฉ นาฬี เจว, เอตา สพฺพาปิ ธาตุโย.

बड़ी धातुएँ पाँच नाली, मध्यम पाँच नाली और छोटी छह नाली थीं; ये सभी धातुएँ थीं।

๑๐.

१०.

อุณฺหีสํ สีหเฬ ทีเป, พฺรหฺมโลเก จ วามกํ;

สีหเฬ ทกฺขิณกฺขญฺจ, สพฺพาเปตา ปติฏฺฐิตา.

उष्णीष सिंहल द्वीप में, ब्रह्मलोक में वाम (जत्रु) और सिंहल में दक्षिण जत्रु; ये सभी प्रतिष्ठित हुए।

๑๑.

११.

เอกา ทาฐา ติทสปุเร, เอกา นาคปุเร อหุ;

เอกา คนฺธารวิสเย, เอกา กลิงฺคราชิโน.

एक दाढ़ त्रिदशपुर (तवातिंस देवलोक) में, एक नागपुर में थी, एक गन्धार विषय में और एक कलिङ्ग राजा के पास थी।

๑๒.

१२.

จตฺตาลีสสมา ทนฺตา, เกสา โลมา จ สพฺพโส;

เทวา หรึสุ เอเกกํ, จกฺกวาฬปรมฺปรา.

चालीस समान दाँत, केश और रोम—देवता उन्हें एक-एक कर चक्रवातों की परम्परा (विभिन्न ब्रह्माण्डों) में ले गए।

๑๓.

१३.

วชิรายํ ภควโต, ปตฺโต ทณฺฑญฺจ จีวรํ;

นิวาสนํ กุลฆเร, ปจฺจตฺถรณํ กปิลวฺหเย.

भगवान का पात्र, दण्ड और चीवर वजिरा में; अधोवस्त्र (निवासक) कुलघर में और बिछौना (पच्चत्थरण) कपिलवस्तु में है।

๑๔.

१४.

ปาฏลิปุตฺตปุรมฺหิ, กรณํ กายพนฺธนํ;

จมฺปายุทกสาฏิยํ, อุณฺณโลมญฺจ โกสเล.

पाटलिपुत्र नगर में जल-पात्र (धमकरक) और काय-बन्धन (कमरबन्द) है; चम्पा में जल-शाटिका (स्नान-वस्त्र) और कोसल में ऊर्णालोम है।

๑๕.

१५.

กาสาวํ พฺรหฺมโลเก จ, เวฐนํ ติทเส ปุเร;

นิสีทนํ อวนฺตีสุ, รฏฺเฐ อตฺถรณํ ตทา.

काषाय वस्त्र ब्रह्मलोक में, उष्णीष (पगड़ी) त्रिदशपुर में, निसीदन (आसन) अवन्ती में और उस समय देवरट्ठ में आस्तरण (चादर) था।

๑๖.

१६.

อรณี จ มิถิลายํ, วิเทเห ปริสาวนํ;

วาสิ สูจิฆรญฺจาปิ, อินฺทปตฺถปุเร ตทา.

अरणि (अग्नि-मन्थन काष्ठ) मिथिला में, विदेह में जल-छननी (परिस्रावण) और उस समय इन्द्रप्रस्थ नगर में बसूला (वांसि) और सूचि-घर (सुई-दानी) था।

๑๗.

१७.

ปริกฺขารา อวเสสา, ชนปเท อปรนฺตเก;

ปริภุตฺตานิ มุนินา, อกํสุ มนุชา ตทา.

मुनि द्वारा उपयोग किए गए शेष परिष्कार अपरान्तक जनपद में थे; उस समय मनुष्यों ने (उनके लिए स्तूप) बनाए।

๑๘.

१८.

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, โคตมสฺส มเหสิโน;

ปาณีนํ อนุกมฺปาย, อหุ โปราณิกํ ตทาติ.

महर्षि गौतम की धातुओं का विस्तार प्राणियों पर अनुकम्पा के लिए हुआ; वह उस समय की प्राचीन (बुद्धों की) परम्परा थी।

ธาตุภาชนียกถา นิฏฺฐิตา.

धातु-भाजनिय कथा समाप्त हुई।

พุทฺธวํโสนิฏฺฐิโต.

बुद्धवंश समाप्त हुआ।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi