นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-awakened One.

ขุทฺทกนิกาเย

The Minor Collection

พุทฺธวํสปาฬิ

The Chronicle of the Buddhas

๑. รตนจงฺกมนกณฺฑํ

1. The Chapter on the Jeweled Promenade

๑.

1.

พฺรหฺมา [Pg.299] จ โลกาธิปตี สหมฺปตี, กตญฺชลี อนธิวรํ อยาจถ;

‘‘สนฺตีธ สตฺตาปฺปรชกฺขชาติกา, เทเสหิ ธมฺมํ อนุกมฺปิมํ ปชํ’’.

And Brahmā Sahampati, lord of the world, with reverential hands joined, requested the Unexcelled One: “There are beings here with little dust in their eyes; teach the Dhamma, having compassion for this multitude.”

๒.

2.

สมฺปนฺนวิชฺชาจรณสฺส ตาทิโน, ชุตินฺธรสฺสนฺติมเทหธาริโน;

ตถาคตสฺสปฺปฏิปุคฺคลสฺส, อุปฺปชฺชิ การุญฺญตา สพฺพสตฺเต.

For the one endowed with knowledge and conduct, the steadfast, the bearer of radiance, the bearer of the final body; for the Tathāgata, the incomparable person, compassion for all beings arose.

๓.

3.

‘‘น เหเต ชานนฺติ สเทวมานุสา, พุทฺโธ อยํ กีทิสโก นรุตฺตโม;

อิทฺธิพลํ ปญฺญาพลญฺจ กีทิสํ, พุทฺธพลํ โลกหิตสฺส กีทิสํ.

“For these devas and humans do not know what this Buddha, this supreme among men, is like; what the nature of his psychic power and power of wisdom is like; what the nature of the Buddha-power for the welfare of the world is like.”

๔.

4.

‘‘น เหเต ชานนฺติ สเทวมานุสา, พุทฺโธ อยํ เอทิสโก นรุตฺตโม;

อิทฺธิพลํ ปญฺญาพลญฺจ เอทิสํ, พุทฺธพลํ โลกหิตสฺส เอทิสํ.

“For these devas and humans do not know that this Buddha, this supreme among men, is of such a nature; that his psychic power and power of wisdom are of such a nature; that the Buddha-power for the welfare of the world is of such a nature.”

๕.

5.

‘‘หนฺทาหํ [Pg.300] ทสฺสยิสฺสามิ, พุทฺธพลมนุตฺตรํ;

จงฺกมํ มาปยิสฺสามิ, นเภ รตนมณฺฑิตํ’’.

“Now then, I shall show the unsurpassed Buddha-power; I shall create in the sky a promenade adorned with jewels.”

๖.

6.

ภุมฺมา มหาราชิกา ตาวตึสา, ยามา จ เทวา ตุสิตา จ นิมฺมิตา;

ปรนิมฺมิตา เยปิ จ พฺรหฺมกายิกา, อานนฺทิตา วิปุลมกํสุ โฆสํ.

The earth-dwelling devas, the Mahārājikas, the Tāvatiṃsas, the Yāma devas, the Tusitas, and the Nimmitas; the Paranimmitas, and those of the Brahmā hosts, being joyful, made a vast acclamation.

๗.

7.

โอภาสิตา จ ปถวี สเทวกา, ปุถู จ โลกนฺตริกา อสํวุตา;

ตโม จ ติพฺโพ วิหโต ตทา อหุ, ทิสฺวาน อจฺเฉรกํ ปาฏิหีรํ.

And the earth with its devas was illuminated, and the vast, open inter-cosmic realms as well; at that time the dense darkness was dispelled. A wondrous miracle was seen.

๘.

8.

สเทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขเส, อาภา อุฬารา วิปุลา อชายถ;

อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมิญฺโจภยสฺมึ, อโธ จ อุทฺธํ ติริยญฺจ วิตฺถตํ.

A magnificent and vast radiance arose among the devas, gandhabbas, humans, and rakkhasas; in this world, in the next, and in both, it spread below, above, across, and far and wide.

๙.

9.

สตฺตุตฺตโม อนธิวโร วินายโก, สตฺถา อหู เทวมนุสฺสปูชิโต;

มหานุภาโว สตปุญฺญลกฺขโณ, ทสฺเสสิ อจฺเฉรกํ ปาฏิหีรํ.

The supreme among beings, the unexcelled, the guide, the Teacher worshipped by devas and humans, of great power, endowed with the marks of a hundred merits, displayed a wondrous miracle.

๑๐.

10.

โส ยาจิโต เทววเรน จกฺขุมา, อตฺถํ สเมกฺขิตฺวา ตทา นรุตฺตโม;

จงฺกมํ มาปยิ โลกนายโก, สุนิฏฺฐิตํ สพฺพรตนนิมฺมิตํ.

Having been requested by the excellent deva, the One with Vision, the Supreme among Men, then considered the benefit; that Leader of the World caused a promenade to be made, well-finished and fashioned from all jewels.

๑๑.

11.

อิทฺธี จ อาเทสนานุสาสนี, ติปาฏิหีเร ภควา วสี อหุ;

จงฺกมํ มาปยิ โลกนายโก, สุนิฏฺฐิตํ สพฺพรตนนิมฺมิตํ.

The Blessed One was a master of the three miracles: psychic power, mind-reading, and instruction. The Leader of the World caused a promenade to be made, well-finished and fashioned from all jewels.

๑๒.

12.

ทสสหสฺสีโลกธาตุยา, สิเนรุปพฺพตุตฺตเม;

ถมฺเภว ทสฺเสสิ ปฏิปาฏิยา, จงฺกเม รตนามเย.

In the ten-thousandfold world-system, having made the excellent Sineru mountains into pillars in succession, he displayed the jeweled promenade created above them.

๑๓.

13.

ทสสหสฺสี อติกฺกมฺม, จงฺกมํ มาปยี ชิโน;

สพฺพโสณฺณมยา ปสฺเส, จงฺกเม รตนามเย.

The Victor, having transcended the ten-thousandfold world-system, caused a promenade to be made; on the sides of that jeweled promenade were sections made entirely of gold.

๑๔.

14.

ตุลาสงฺฆาฏานุวคฺคา[Pg.301], โสวณฺณผลกตฺถตา;

เวทิกา สพฺพโสวณฺณา, ทุภโต ปสฺเสสุ นิมฺมิตา.

With beams and rafters in succession, and laid with golden planks, railings made entirely of gold were created on both sides.

๑๕.

15.

มณิมุตฺตาวาลุกากิณฺณา, นิมฺมิโต รตนามโย;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, สตรํสีว อุคฺคโต.

Strewn with sand of gems and pearls, that created jeweled promenade illuminates all directions, like the newly risen sun with its thousand rays.

๑๖.

16.

ตสฺมึ จงฺกมเน ธีโร, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

วิโรจมาโน สมฺพุทฺโธ, จงฺกเม จงฺกมี ชิโน.

On that promenade, the steadfast one, endowed with the thirty-two excellent marks, resplendent, the Perfectly Enlightened One, the Victor, walked upon the promenade.

๑๗.

17.

ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

จงฺกมเน โอกิรนฺติ, สพฺเพ เทวา สมาคตา.

All the assembled devas scatter divine Mandārava flowers, lotuses, and Pārichattaka flowers on the promenade.

๑๘.

18.

ปสฺสนฺติ ตํ เทวสงฺฆา, ทสสหสฺสี ปโมทิตา;

นมสฺสมานา นิปตนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา.

The hosts of devas in the ten-thousandfold world-system see him, greatly rejoicing. Paying homage, they fall down in reverence, pleased, elated, and joyful.

๑๙.

19.

ตาวตึสา จ ยามา จ, ตุสิตา จาปิ เทวตา;

นิมฺมานรติโน เทวา, เย เทวา วสวตฺติโน;

The Tāvatiṃsa and Yāma devas, the Tusita devas as well, the Nimmānaratī devas, and those devas who are Vasavattī;

อุทคฺคจิตฺตา สุมนา, ปสฺสนฺติ โลกนายกํ.

with minds uplifted and joyful hearts, they behold the Leader of the World.

๒๐.

20.

สเทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขสา, นาคา สุปณฺณา อถ วาปิ กินฺนรา;

ปสฺสนฺติ ตํ โลกหิตานุกมฺปกํ, นเภว อจฺจุคฺคตจนฺทมณฺฑลํ.

Devas, gandhabbas, humans, and rakkhasas, nāgas, supaṇṇas, and also kinnaras—they see him, the one compassionate for the welfare of the world, like the orb of the moon risen high in the sky.

๒๑.

21.

อาภสฺสรา สุภกิณฺหา, เวหปฺผลา อกนิฏฺฐา จ เทวตา;

สุสุทฺธสุกฺกวตฺถวสนา, ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

The Ābhassara, Subhakiṇha, Vehapphala, and Akaniṭṭha devas, wearing very pure, white garments, stand with reverential hands joined.

๒๒.

22.

มุญฺจนฺติ ปุปฺผํ ปน ปญฺจวณฺณิกํ, มนฺทารวํ จนฺทนจุณฺณมิสฺสิตํ;

ภเมนฺติ เจลานิ จ อมฺพเร ตทา, ‘‘อโห ชิโน โลกหิตานุกมฺปโก.

They release five-colored flowers, Mandārava blossoms mixed with sandalwood powder; and they wave their garments in the sky then, exclaiming, “Oh, the Victor, compassionate for the welfare of the world!”

๒๓.

23.

‘‘ตุวํ สตฺถา จ เกตู จ, ธโช ยูโป จ ปาณินํ;

ปรายโน ปติฏฺฐา จ, ทีโป จ ทฺวิปทุตฺตโม.

“You are the Teacher, the standard, the flag, and the pillar for living beings; the final resort, the firm support, the island, and the supreme among two-footed beings.”

๒๔.

24.

‘‘ทสสหสฺสีโลกธาตุยา, เทวตาโย มหิทฺธิกา;

ปริวาเรตฺวา นมสฺสนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา.

In the ten-thousandfold world-system, deities of great psychic power, having surrounded him, pay homage, pleased, elated, and joyful.

๒๕.

25.

‘‘เทวตา เทวกญฺญา จ, ปสนฺนา ตุฏฺฐมานสา;

ปญฺจวณฺณิกปุปฺเผหิ, ปูชยนฺติ นราสภํ.

Gods and divine maidens, with serene and gladdened minds, worship the Bull among Men with five-colored flowers.

๒๖.

26.

‘‘ปสฺสนฺติ [Pg.302] ตํ เทวสงฺฆา, ปสนฺนา ตุฏฺฐมานสา;

ปญฺจวณฺณิกปุปฺเผหิ, ปูชยนฺติ นราสภํ.

The assemblies of devas, well-pleased and with joyful minds, behold that Chief among Men and honor him with five-colored flowers.

๒๗.

27.

‘‘อโห อจฺฉริยํ โลเก, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

น เมทิสํ ภูตปุพฺพํ, อจฺเฉรํ โลมหํสนํ’’.

“Oh, a wonder in the world, unprecedented and hair-raising! Never before has there been for me such a wonder, such a hair-raising thing.”

๒๘.

28.

สกสกมฺหิ ภวเน, นิสีทิตฺวาน เทวตา;

หสนฺติ ตา มหาหสิตํ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

Those devas, seated in their own respective mansions, having seen the wonder in the sky, laugh a great laugh.

๒๙.

29.

อากาสฏฺฐา จ ภูมฏฺฐา, ติณปนฺถนิวาสิโน;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา.

Those standing in the sky and those on the earth, and those dwelling on grassy paths, greatly pleased and joyful, with hands joined in reverence, pay homage.

๓๐.

30.

เยปิ ทีฆายุกา นาคา, ปุญฺญวนฺโต มหิทฺธิกา;

ปโมทิตา นมสฺสนฺติ, ปูชยนฺติ นรุตฺตมํ.

Even those nāgas who are long-lived, meritorious, and of great psychic power, being greatly delighted, pay homage and make offerings to the Supreme among Men.

๓๑.

31.

สงฺคีติโย ปวตฺเตนฺติ, อมฺพเร อนิลญฺชเส;

จมฺมนทฺธานิ วาเทนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

Celestial dancers perform in the sky, the path of the wind; they beat drums covered with skin, having seen the wonder in the sky.

๓๒.

32.

สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ฑิณฺฑิมา พหู;

อนฺตลิกฺขสฺมึ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

Conches and tabors, and also many kettledrums, are sounded in the sky, having seen the wonder in the sky.

๓๓.

33.

อพฺภุโต วต โน อชฺช, อุปฺปชฺชิ โลมหํสโน;

ธุวมตฺถสิทฺธึ ลภาม, ขโณ โน ปฏิปาทิโต.

“Indeed, for us today an unprecedented, hair-raising thing has arisen! Certainly, we shall obtain the accomplishment of our goal; the opportune moment has been established for us.”

๓๔.

34.

พุทฺโธติ เตสํ สุตฺวาน, ปีติ อุปฺปชฺชิ ตาวเท;

พุทฺโธ พุทฺโธติ กถยนฺตา, ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

Having heard the word 'Buddha,' rapture arose in them at that very moment; saying 'Buddha, Buddha,' they stand with their hands joined in reverence.

๓๕.

35.

หิงฺการา สาธุการา จ, อุกฺกุฏฺฐิ สมฺปหํสนํ ;

ปชา จ วิวิธา คคเน, วตฺเตนฺติ ปญฺชลีกตา.

And various beings in the sky, with hands joined in reverence, utter sounds of approval, acclamations of 'sādhu,' shouts of joy, and great rejoicing.

๓๖.

36.

คายนฺติ เสเฬนฺติ จ วาทยนฺติ จ, ภุชานิ โปเถนฺติ จ นจฺจยนฺติ จ;

มุญฺจนฺติ ปุปฺผํ ปน ปญฺจวณฺณิกํ, มนฺทารวํ จนฺทนจุณฺณมิสฺสิตํ.

They sing, they play wind instruments, and they play percussion instruments; they slap their arms and they dance; and they scatter five-colored Mandārava flowers mixed with sandalwood powder.

๓๗.

37.

‘‘ยถา ตุยฺหํ มหาวีร, ปาเทสุ จกฺกลกฺขณํ;

ธชวชิรปฏากา, วฑฺฒมานงฺกุสาจิตํ.

O Great Hero, just as on your feet is the mark of a wheel, adorned with a banner, thunderbolt, flag, svastika, and goad.

๓๘.

38.

‘‘รูเป [Pg.303] สีเล สมาธิมฺหิ, ปญฺญาย จ อสาทิโส;

วิมุตฺติยา อสมสโม, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน.

In form, in virtue, in concentration, and in wisdom, you are matchless; in liberation and in the turning of the Wheel of Dhamma, you are equal to the unequaled.

๓๙.

39.

‘‘ทสนาคพลํ กาเย, ตุยฺหํ ปากติกํ พลํ;

อิทฺธิพเลน อสโม, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน.

Your natural physical strength is the strength of ten elephants; in psychic power and in the turning of the Wheel of Dhamma, you are unequaled.

๔๐.

40.

‘‘เอวํ สพฺพคุณูเปตํ, สพฺพงฺคสมุปาคตํ;

มหามุนึ การุณิกํ, โลกนาถํ นมสฺสถ.

Pay homage to the Lord of the World, the Great Sage, the compassionate one, who is thus endowed with all virtues and possessed of all noble qualities.

๔๑.

41.

‘‘อภิวาทนํ โถมนญฺจ, วนฺทนญฺจ ปสํสนํ;

นมสฺสนญฺจ ปูชญฺจ, สพฺพํ อรหสี ตุวํ.

Reverence and praise, homage and acclaim, obeisance and offerings—you are worthy of them all.

๔๒.

42.

‘‘เย เกจิ โลเก วนฺทเนยฺยา, วนฺทนํ อรหนฺติ เย;

สพฺพเสฏฺโฐ มหาวีร, สทิโส เต น วิชฺชติ.

Whoever in the world are worthy of homage, whoever are worthy to receive homage—O Great Hero, you are the most supreme of all. An equal to you is not found.

๔๓.

43.

‘‘สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, สมาธิชฺฌานโกวิโท;

คิชฺฌกูเฏ ฐิโตเยว, ปสฺสติ โลกนายกํ.

Sāriputta, of great wisdom, skilled in concentration and jhāna, while standing on Gijjhakūṭa Peak, beholds the Leader of the World.

๔๔.

44.

‘‘สุผุลฺลํ สาลราชํว, จนฺทํว คคเน ยถา;

มชฺฌนฺหิเกว สูริยํ, โอโลเกสิ นราสภํ.

He looked up at the Chief among Men, like a fully blossomed king of sāla trees, like the moon in the sky, and like the sun at midday.

๔๕.

45.

‘‘ชลนฺตํ ทีปรุกฺขํว, ตรุณสูริยํว อุคฺคตํ;

พฺยามปฺปภานุรญฺชิตํ, ธีรํ ปสฺสติ โลกนายกํ.

He beholds the steadfast Leader of the World, adorned with a fathom-wide radiance, like a blazing lamp-tree, like the newly risen morning sun.

๔๖.

46.

‘‘ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ, กตกิจฺจาน ตาทินํ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ขเณน สนฺนิปาตยิ.

In an instant, he caused to assemble five hundred bhikkhus, who had done what was to be done, were steadfast, whose cankers were destroyed, and who were stainless.

๔๗.

47.

‘‘โลกปฺปสาทนํ นาม, ปาฏิหีรํ นิทสฺสยิ;

อมฺเหปิ ตตฺถ คนฺตฺวาน, วนฺทิสฺสาม มยํ ชินํ.

He has displayed the miracle named Lokappasādana (Inspiring Confidence in the World). We too shall go there and pay homage to the Conqueror.

๔๘.

48.

‘‘เอถ สพฺเพ คมิสฺสาม, ปุจฺฉิสฺสาม มยํ ชินํ;

กงฺขํ วิโนทยิสฺสาม, ปสฺสิตฺวา โลกนายกํ’’.

Come, all of you, let us go. We shall question the Conqueror. Having seen the Leader of the World, we shall dispel our doubt.

๔๙.

49.

สาธูติ เต ปฏิสฺสุตฺวา, นิปกา สํวุตินฺทฺริยา;

ปตฺตจีวรมาทาย, ตรมานา อุปาคมุํ.

Those prudent ones, with faculties restrained, assented, saying 'Excellent!' Taking their bowls and robes, they approached in haste.

๕๐.

50.

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, ทนฺเตหิ อุตฺตเม ทเม;

สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, อิทฺธิยา อุปสงฺกมิ.

Sāriputta, of great wisdom, approached by psychic power, accompanied by those whose cankers were destroyed, who were stainless, and who were tamed by the supreme taming.

๕๑.

51.

เตหิ [Pg.304] ภิกฺขูหิ ปริวุโต, สาริปุตฺโต มหาคณี;

ลฬนฺโต เทโวว คคเน, อิทฺธิยา อุปสงฺกมิ.

Surrounded by those bhikkhus, Sāriputta, the leader of a great assembly, approached by psychic power, moving gracefully like a deva in the sky.

๕๒.

52.

อุกฺกาสิตญฺจ ขิปิตํ, อชฺฌุเปกฺขิย สุพฺพตา;

สคารวา สปฺปติสฺสา, สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมุํ.

Refraining from coughing and sneezing, those of good vows, being respectful and deferential, approached the Fully Enlightened One.

๕๓.

53.

อุปสงฺกมิตฺวา ปสฺสนฺติ, สยมฺภุํ โลกนายกํ;

นเภ อจฺจุคฺคตํ ธีรํ, จนฺทํว คคเน ยถา.

Having approached, they behold the Self-Become, the Leader of the World, the steadfast one, just like the moon risen high in the heavens.

๕๔.

54.

ชลนฺตํ ทีปรุกฺขํว, วิชฺชุํว คคเน ยถา;

มชฺฌนฺหิเกว สูริยํ, ปสฺสนฺติ โลกนายกํ.

They behold the Leader of the World, shining like a blazing lamp-tree, like lightning in the sky, and like the sun at midday.

๕๕.

55.

ปญฺจภิกฺขุสตา สพฺเพ, ปสฺสนฺติ โลกนายกํ;

รหทมิว วิปฺปสนฺนํ, สุผุลฺลํ ปทุมํ ยถา.

All five hundred bhikkhus behold the Leader of the World, like an exceedingly clear lake adorned with fully blossomed lotuses.

๕๖.

56.

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา;

นมสฺสมานา นิปตนฺติ, สตฺถุโน จกฺกลกฺขเณ.

Raising their joined palms, exceedingly pleased and joyful, they prostrated while paying homage near the Teacher's wheel-marks.

๕๗.

57.

สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, โกรณฺฑสมสาทิโส;

สมาธิชฺฌานกุสโล, วนฺทเต โลกนายกํ.

Sāriputta, of great wisdom, whose complexion is like the koraṇḍa flower, skilled in concentration and absorption, pays homage to the Leader of the World.

๕๘.

58.

คชฺชิตา กาลเมโฆว, นีลุปฺปลสมสาทิโส;

อิทฺธิพเลน อสโม, โมคฺคลฺลาโน มหิทฺธิโก.

Like a thundering raincloud, with a complexion like the blue water lily, unequaled in psychic power, Moggallāna of great psychic power pays homage to the Leader of the World.

๕๙.

59.

มหากสฺสโปปิ จ เถโร, อุตฺตตฺตกนกสนฺนิโภ;

ธุตคุเณ อคฺคนิกฺขิตฺโต, โถมิโต สตฺถุวณฺณิโต.

The Elder Mahākassapa, too, resembling refined gold, placed as foremost in the ascetic qualities, praised by gods and men and lauded by the Teacher, pays homage to the Leader of the World.

๖๐.

60.

ทิพฺพจกฺขูนํ โย อคฺโค, อนุรุทฺโธ มหาคณี;

ญาติเสฏฺโฐ ภควโต, อวิทูเรว ติฏฺฐติ.

Anuruddha, who is foremost among those with the divine eye, a leader of a great following and the most excellent kinsman of the Blessed One, stands not far away.

๖๑.

61.

อาปตฺติอนาปตฺติยา, สเตกิจฺฉาย โกวิโท;

วินเย อคฺคนิกฺขิตฺโต, อุปาลิ สตฺถุวณฺณิโต.

Upāli, skilled in what is an offense and what is not an offense, and in matters remediable, placed as foremost in the Vinaya and praised by the Teacher, pays homage to the Leader of the World.

๖๒.

62.

สุขุมนิปุณตฺถปฏิวิทฺโธ, กถิกานํ ปวโร คณี;

อิสิ มนฺตานิยา ปุตฺโต, ปุณฺโณ นามาติ วิสฺสุโต.

The sage, son of Mantānī, renowned by the name of Puṇṇa, who has penetrated the subtle text and its profound meaning, the most excellent of speakers and a leader of a following, pays homage to the Leader of the World.

๖๓.

63.

เอเตสํ จิตฺตมญฺญาย, โอปมฺมกุสโล มุนิ;

กงฺขจฺเฉโท มหาวีโร, กเถสิ อตฺตโน คุณํ.

Knowing their thoughts, the Sage, skilled in similes, the cutter of doubt, the great hero, spoke of His own qualities.

๖๔.

64.

‘‘จตฺตาโร [Pg.305] เต อสงฺเขยฺยา, โกฏิ เยสํ น นายติ;

สตฺตกาโย จ อากาโส, จกฺกวาฬา จนนฺตกา;

พุทฺธญาณํ อปฺปเมยฺยํ, น สกฺกา เอเต วิชานิตุํ.

These four are the incalculables, whose limit is not perceived: the host of beings, space, the endless world-systems, and the immeasurable knowledge of a Buddha. It is not possible for others to know these.

๖๕.

65.

‘‘กิเมตํ อจฺฉริยํ โลเก, ยํ เม อิทฺธิวิกุพฺพนํ;

อญฺเญ พหู อจฺฉริยา, อพฺภุตา โลมหํสนา.

What marvel is this in the world, this psychic transformation of mine? There are many other marvels, unprecedented and hair-raising.

๖๖.

66.

‘‘ยทาหํ ตุสิเต กาเย, สนฺตุสิโต นามหํ ตทา;

ทสสหสฺสี สมาคมฺม, ยาจนฺติ ปญฺชลี มมํ.

When I was in the Tusita realm, then named Santusita, the deities of the ten-thousand world-system assembled and beseeched me with joined palms.

๖๗.

67.

‘‘‘กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปทํ’.

‘O great hero, it is now the time for you. Be conceived in a mother’s womb. Ferrying across the world with its devas, awaken to the deathless state!’

๖๘.

68.

‘‘ตุสิตา กายา จวิตฺวาน, ยทา โอกฺกมิ กุจฺฉิยํ;

ทสสหสฺสีโลกธาตุ, กมฺปิตฺถ ธรณี ตทา.

When, having passed away from the Tusita realm, I descended into the womb, then the earth of the ten-thousand world-system trembled.

๖๙.

69.

‘‘ยทาหํ มาตุกุจฺฉิโต, สมฺปชาโนว นิกฺขมึ;

สาธุการํ ปวตฺเตนฺติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปถ.

When I emerged from my mother’s womb, fully aware, they raised a cry of ‘Sādhu!’ and the ten-thousand world-system trembled.

๗๐.

70.

‘‘โอกฺกนฺตึ เม สโม นตฺถิ, ชาติโต อภินิกฺขเม;

สมฺโพธิยํ อหํ เสฏฺโฐ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน.

In my conception there is no equal, nor in my birth; I am the most excellent in supreme enlightenment and in the turning of the Wheel of Dhamma.

๗๑.

71.

‘‘อโห อจฺฉริยํ โลเก, พุทฺธานํ คุณมหนฺตตา;

ทสสหสฺสีโลกธาตุ, ฉปฺปการํ ปกมฺปถ;

โอภาโส จ มหา อาสิ, อจฺเฉรํ โลมหํสนํ’’.

Ah, what a marvel in the world is the greatness of the qualities of the Buddhas! The ten-thousand world-system trembled in six ways; and a great radiance appeared, astonishing and hair-raising.

๗๒.

72.

ภควา ตมฺหิ สมเย, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ;

สเทวกํ ทสฺสยนฺโต, อิทฺธิยา จงฺกมี ชิโน.

At that time the Blessed One, the Conqueror, foremost in the world, bull among men, walked by means of psychic power, showing Himself to the world with its devas.

๗๓.

73.

จงฺกเม จงฺกมนฺโตว, กเถสิ โลกนายโก;

อนฺตรา น นิวตฺเตติ, จตุหตฺเถ จงฺกเม ยถา.

While pacing upon the walkway, the Leader of the World taught the Dhamma; He did not turn back midway, as though upon a walkway of four cubits.

๗๔.

74.

สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, สมาธิชฺฌานโกวิโท;

ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺโต, ปุจฺฉติ โลกนายกํ.

Sāriputta, of great wisdom, skilled in concentration and absorption, having reached the pinnacle of wisdom, questioned the Leader of the World.

๗๕.

75.

‘‘กีทิโส เต มหาวีร, อภินีหาโร นรุตฺตม;

กมฺหิ กาเล ตยา ธีร, ปตฺถิตา โพธิมุตฺตมา.

Of what kind, O great hero, O highest of men, was your aspiration? At what time, O steadfast one, did you aspire to supreme enlightenment?

๗๖.

76.

‘‘ทานํ [Pg.306] สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญาวีริยญฺจ กีทิสํ;

ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขา จ กีทิสา.

“Of what kind were your generosity, virtue, and renunciation; your wisdom and energy? Of what kind were your patience, truth, and determination; your loving-kindness and equanimity?”

๗๗.

77.

‘‘ทส ปารมี ตยา ธีร, กีทิสี โลกนายก;

กถํ อุปปารมี ปุณฺณา, ปรมตฺถปารมี กถํ’’.

“O steadfast Leader of the World, how were your ten perfections fulfilled? How were the subsidiary perfections fulfilled, and how the ultimate perfections?”

๗๘.

78.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, กรวีกมธุรคิโร;

นิพฺพาปยนฺโต หทยํ, หาสยนฺโต สเทวกํ.

Being questioned by him, the Lord, whose voice is as sweet as the karavīka bird, explained, cooling the heart and delighting the world with its devas.

๗๙.

79.

อตีตพุทฺธานํ ชินานํ เทสิตํ, นิกีลิตํ พุทฺธปรมฺปราคตํ;

ปุพฺเพนิวาสานุคตาย พุทฺธิยา, ปกาสยี โลกหิตํ สเทวเก.

With the wisdom that follows the recollection of past lives, he revealed that which was taught by the past Buddhas, the Conquerors—unblemished and handed down in the succession of Buddhas—for the welfare of the world with its devas.

๘๐.

80.

‘‘ปีติปาโมชฺชชนนํ, โสกสลฺลวิโนทนํ;

สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาภํ, จิตฺตีกตฺวา สุณาถ เม.

“Listen respectfully to my words, which give rise to joy and gladness, dispel the dart of sorrow, and are the cause for attaining all accomplishments.”

๘๑.

81.

‘‘มทนิมฺมทนํ โสกนุทํ, สํสารปริโมจนํ;

สพฺพทุกฺขกฺขยํ มคฺคํ, สกฺกจฺจํ ปฏิปชฺชถา’’ติ.

“The path that crushes conceit, dispels sorrow, brings release from saṃsāra, and leads to the destruction of all suffering—undertake it with respect.”

รตนจงฺกมนกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

The Chapter on the Jeweled Walkway is concluded.

๒. สุเมธปตฺถนากถา

2. The Account of Sumedha’s Aspiration

๑.

1.

กปฺเป จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย;

อมรํ นาม นครํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ.

Four incalculable and one hundred thousand aeons ago, there was a city named Amara, lovely to behold and delightful.

๒.

2.

ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตํ, อนฺนปานสมายุตํ;

หตฺถิสทฺทํ อสฺสสทฺทํ, เภริสงฺขรถานิ จ;

ขาทถ ปิวถ เจว, อนฺนปาเนน โฆสิตํ.

Unceasingly filled with ten sounds and endowed with food and drink, it resounded with the sounds of elephants, horses, drums, conches, and chariots, and with proclamations concerning its food and drink: ‘Eat and drink!’

๓.

3.

นครํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ, สพฺพกมฺมมุปาคตํ;

สตฺตรตนสมฺปนฺนํ, นานาชนสมากุลํ;

สมิทฺธํ เทวนครํว, อาวาสํ ปุญฺญกมฺมินํ.

The city was complete in all its aspects, a center of all crafts and trades, possessed of the seven treasures, and crowded with various peoples; it was prosperous like a city of the devas, an abode for those of meritorious deeds.

๔.

4.

นคเร อมรวติยา, สุเมโธ นาม พฺราหฺมโณ;

อเนกโกฏิสนฺนิจโย, ปหูตธนธญฺญวา.

In the city of Amaravatī, there was a brahmin named Sumedha, who had accumulated many crores and possessed abundant wealth and grain.

๕.

5.

อชฺฌายโก [Pg.307] มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;

ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สธมฺเม ปารมึ คโต.

He was a reciter and bearer of the sacred verses, one who had gone to the far shore of the three Vedas; in the science of signs and in legends, and in his own doctrine, he had reached perfection.

๖.

6.

รโหคโต นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

‘‘ทุกฺโข ปุนพฺภโว นาม, สรีรสฺส จ เภทนํ.

Having gone into solitude and seated myself, I at that time reflected thus: ‘Rebirth is suffering, as is the breaking up of the body.’

๗.

7.

‘‘ชาติธมฺโม ชราธมฺโม, พฺยาธิธมฺโม สหํ ตทา;

อชรํ อมตํ เขมํ, ปริเยสิสฺสามิ นิพฺพุตึ.

‘Being myself subject to birth, aging, and sickness, I will seek Nibbāna, which is free from aging, free from death, and secure.’

๘.

8.

‘‘ยํนูนิมํ ปูติกายํ, นานากุณปปูริตํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺเฉยฺยํ, อนเปกฺโข อนตฺถิโก.

‘Surely I should, without attachment or desire, cast off this putrid body, filled with various kinds of corpses, and depart.’

๙.

9.

‘‘อตฺถิ เหหิติ โส มคฺโค, น โส สกฺกา น เหตุเย;

ปริเยสิสฺสามิ ตํ มคฺคํ, ภวโต ปริมุตฺติยา.

‘There must be such a path; it cannot be that there is not. I will seek that path for the sake of liberation from existence.’

๑๐.

10.

‘‘ยถาปิ ทุกฺเข วิชฺชนฺเต, สุขํ นามปิ วิชฺชติ;

เอวํ ภเว วิชฺชมาเน, วิภโวปิ อิจฺฉิตพฺพโก.

‘Just as when suffering exists, something called happiness is also found; so too, when existence is found, the cessation of existence should also be sought.’

๑๑.

11.

‘‘ยถาปิ อุณฺเห วิชฺชนฺเต, อปรํ วิชฺชติ สีตลํ;

เอวํ ติวิธคฺคิ วิชฺชนฺเต, นิพฺพานํ อิจฺฉิตพฺพกํ.

‘Just as when heat exists, another thing, coolness, is also found; so too, when the threefold fire exists, Nibbāna should be sought.’

๑๒.

12.

‘‘ยถาปิ ปาเป วิชฺชนฺเต, กลฺยาณมปิ วิชฺชติ;

เอวเมว ชาติ วิชฺชนฺเต, อชาติปิจฺฉิตพฺพกํ.

‘Just as when evil exists, good is also found; so too, when birth exists, the unborn should also be sought.’

๑๓.

13.

‘‘ยถา คูถคโต ปุริโส, ตฬากํ ทิสฺวาน ปูริตํ;

น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส ตฬากสฺส โส.

‘Just as a man covered in filth, upon seeing a full lake, does not seek out that lake—this is not the fault of the lake.’

๑๔.

14.

‘‘เอวํ กิเลสมลโธว, วิชฺชนฺเต อมตนฺตเฬ;

น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส อมตนฺตเฬ.

‘So too, when the deathless lake for washing away the stain of the defilements exists, if one does not seek that lake, it is not the fault of the deathless lake.’

๑๕.

15.

‘‘ยถา อรีหิ ปริรุทฺโธ, วิชฺชนฺเต คมนมฺปเถ;

น ปลายติ โส ปุริโส, น โทโส อญฺชสสฺส โส.

‘Just as a man surrounded by enemies, though a path of escape exists, does not flee—this is not the fault of the path.’

๑๖.

16.

‘‘เอวํ กิเลสปริรุทฺโธ, วิชฺชมาเน สิเว ปเถ;

น คเวสติ ตํ มคฺคํ, น โทโส สิวมญฺชเส.

‘So too, one surrounded by defilements, though a safe path exists, does not seek that path—this is not the fault of the safe path.’

๑๗.

17.

‘‘ยถาปิ พฺยาธิโต ปุริโส, วิชฺชมาเน ติกิจฺฉเก;

น ติกิจฺฉาเปติ ตํ พฺยาธึ, น โทโส โส ติกิจฺฉเก.

‘Just as a sick man, though a physician is present, does not have his illness treated—this is not the fault of the physician.’

๑๘.

18.

‘‘เอวํ [Pg.308] กิเลสพฺยาธีหิ, ทุกฺขิโต ปริปีฬิโต;

น คเวสติ ตํ อาจริยํ, น โทโส โส วินายเก.

‘So too, one afflicted and tormented by the disease of the defilements, does not seek that teacher—this is not the fault of the guide.’

๑๙.

19.

‘‘ยถาปิ กุณปํ ปุริโส, กณฺเฐ พนฺธํ ชิคุจฺฉิย;

โมจยิตฺวาน คจฺเฉยฺย, สุขี เสรี สยํวสี.

‘Just as a man, disgusted with a corpse bound to his neck, would untie it and depart, happy, free, and his own master.’

๒๐.

20.

‘‘ตเถวิมํ ปูติกายํ, นานากุณปสญฺจยํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺเฉยฺยํ, อนเปกฺโข อนตฺถิโก.

‘Even so, I should cast off this putrid body, this collection of various corpses, and depart, without attachment or desire.’

๒๑.

21.

‘‘ยถา อุจฺจารฏฺฐานมฺหิ, กรีสํ นรนาริโย;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉนฺติ, อนเปกฺขา อนตฺถิกา.

‘Just as men and women, having left excrement in a place for defecation, depart without attachment or desire.’

๒๒.

22.

‘‘เอวเมวาหํ อิมํ กายํ, นานากุณปปูริตํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉิสฺสํ, วจฺจํ กตฺวา ยถา กุฏึ.

‘Even so shall I, having cast off this body filled with various corpses, depart, as one leaves a privy after having used it.’

๒๓.

23.

‘‘ยถาปิ ชชฺชรํ นาวํ, ปลุคฺคํ อุทคาหินึ ;

สามี ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ, อนเปกฺขา อนตฺถิกา.

‘Just as the owners of a decayed, broken, and leaking boat abandon it and depart, without attachment or desire.’

๒๔.

24.

‘‘เอวเมวาหํ อิมํ กายํ, นวจฺฉิทฺทํ ธุวสฺสวํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉิสฺสํ, ชิณฺณนาวํว สามิกา.

‘Even so shall I, having cast off this body with its nine openings and constant flow, depart, as owners do a worn-out boat.’

๒๕.

25.

‘‘ยถาปิ ปุริโส โจเรหิ, คจฺฉนฺโต ภณฺฑมาทิย;

ภณฺฑจฺเฉทภยํ ทิสฺวา, ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉติ.

‘Just as a man traveling with his merchandise in the company of thieves, seeing the danger of his goods being stolen, would abandon them and depart.’

๒๖.

26.

‘‘เอวเมว อยํ กาโย, มหาโจรสโม วิย;

ปหายิมํ คมิสฺสามิ, กุสลจฺเฉทนา ภยา’’.

‘Even so, this body is like a great thief. I shall abandon it and go, out of fear of the destruction of my merit.’

๒๗.

27.

เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, เนกโกฏิสตํ ธนํ;

นาถานาถานํ ทตฺวาน, หิมวนฺตมุปาคมึ.

Having reflected thus, I gave away my wealth of many hundreds of crores to those with and without protectors, and I went to the Himālaya.

๒๘.

28.

หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, ธมฺมิโก นาม ปพฺพโต;

อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.

Not far from the Himālaya, there is a mountain named Dhammika. There my hermitage was well-made, a leaf-hut skillfully created.

๒๙.

29.

จงฺกมํ ตตฺถ มาเปสึ, ปญฺจโทสวิวชฺชิตํ;

อฏฺฐคุณสมูเปตํ, อภิญฺญาพลมาหรึ.

There I created a walking path free from the five faults and endowed with eight qualities, and I brought forth the power of the super-knowledges.

๓๐.

30.

สาฏกํ ปชหึ ตตฺถ, นวโทสมุปาคตํ;

วากจีรํ นิวาเสสึ, ทฺวาทสคุณมุปาคตํ.

There, I abandoned the fine cloth garment, which is endowed with nine faults; I wore the bark-cloth garment, which is endowed with twelve virtues.

๓๑.

31.

อฏฺฐโทสสมากิณฺณํ[Pg.309], ปชหึ ปณฺณสาลกํ;

อุปาคมึ รุกฺขมูลํ, คุเณ ทสหุปาคตํ.

I abandoned the leaf-hut, which was replete with eight faults; I approached the foot of a tree, which is endowed with ten virtues.

๓๒.

32.

วาปิตํ โรปิตํ ธญฺญํ, ปชหึ นิรวเสสโต;

อเนกคุณสมฺปนฺนํ, ปวตฺตผลมาทิยึ.

I abandoned completely the grain that is sown and planted; I took the fruit that falls of its own accord, which is endowed with many virtues.

๓๓.

33.

ตตฺถปฺปธานํ ปทหึ, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อพฺภนฺตรมฺหิ สตฺตาเห, อภิญฺญาพลปาปุณึ.

There, in the places for sitting, standing, and walking, I strove in the striving; within seven days, I attained the power of higher knowledge.

๓๔.

34.

เอวํ เม สิทฺธิปฺปตฺตสฺส, วสีภูตสฺส สาสเน;

ทีปงฺกโร นาม ชิโน, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก.

Thus, while I had attained accomplishment and mastery in the teaching, the Victor named Dīpaṅkara, the Leader of the World, arose.

๓๕.

35.

อุปฺปชฺชนฺเต จ ชายนฺเต, พุชฺฌนฺเต ธมฺมเทสเน;

จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสํ, ฌานรติสมปฺปิโต.

At his conception, at his birth, at his awakening, and at his teaching of the Dhamma, I did not see the four omens that occurred, as I was devoted to the bliss of jhāna.

๓๖.

36.

ปจฺจนฺตเทสวิสเย, นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ;

ตสฺส อาคมนํ มคฺคํ, โสเธนฺติ ตุฏฺฐมานสา.

In a border region, the people, having invited the Tathāgata, cleared the path for his arrival with joyful minds.

๓๗.

37.

อหํ เตน สมเยน, นิกฺขมิตฺวา สกสฺสมา;

ธุนนฺโต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

At that time, having gone out from my own hermitage while shaking my bark-cloth garments, I then went through the sky.

๓๘.

38.

เวทชาตํ ชนํ ทิสฺวา, ตุฏฺฐหฏฺฐํ ปโมทิตํ;

โอโรหิตฺวาน คคนา, มนุสฺเส ปุจฺฉิ ตาวเท.

Seeing the people filled with great joy, delighted and elated, I descended from the sky and at that moment asked them.

๓๙.

39.

‘‘ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปมุทิโต, เวทชาโต มหาชโน;

กสฺส โสธียติ มคฺโค, อญฺชสํ วฏุมายนํ’’.

‘The great crowd is delighted, elated, and filled with great joy; for whose benefit is the path, the straight way, the highway, being cleared?’

๔๐.

40.

เต เม ปุฏฺฐา วิยากํสุ, ‘‘พุทฺโธ โลเก อนุตฺตโร;

ทีปงฺกโร นาม ชิโน, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก;

ตสฺส โสธียติ มคฺโค, อญฺชสํ วฏุมายนํ’’.

Those who were asked by me replied: ‘The unsurpassed Buddha, the Victor named Dīpaṅkara, the Leader of the World, has arisen in the world. For his benefit, the path, the straight way, the highway, is being cleared.’

๔๑.

41.

พุทฺโธติวจนํ สุตฺวาน, ปีติ อุปฺปชฺชิ ตาวเท;

พุทฺโธ พุทฺโธติ กถยนฺโต, โสมนสฺสํ ปเวทยึ.

Upon hearing the word ‘Buddha,’ joy arose in me at that very moment. Uttering, ‘Buddha, Buddha,’ I experienced mental gladness.

๔๒.

42.

ตตฺถ ฐตฺวา วิจินฺเตสึ, ตุฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

‘‘อิธ พีชานิ โรปิสฺสํ, ขโณ เว มา อุปจฺจคา.

Standing there, delighted and with a mind stirred by spiritual urgency, I reflected: ‘Here I shall plant the seeds. Indeed, let not this opportune moment pass me by.’

๔๓.

43.

‘‘ยทิ พุทฺธสฺส โสเธถ, เอโกกาสํ ททาถ เม;

อหมฺปิ โสธยิสฺสามิ, อญฺชสํ วฏุมายนํ’’.

‘If you are clearing the way for the Buddha, give me one section; I too will clear the straight path, the highway.’

๔๔.

44.

อทํสุ [Pg.310] เต มโมกาสํ, โสเธตุํ อญฺชสํ ตทา;

พุทฺโธ พุทฺโธติ จินฺเตนฺโต, มคฺคํ โสเธมหํ ตทา.

Then they gave me a section to clear the straight path. Thinking, ‘Buddha, Buddha,’ I then cleared the path.

๔๕.

45.

อนิฏฺฐิเต มโมกาเส, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

จตูหิ สตสหสฺเสหิ, ฉฬภิญฺเญหิ ตาทิหิ;

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, ปฏิปชฺชิ อญฺชสํ ชิโน.

While my section was still unfinished, the great sage Dīpaṅkara, the Victor, proceeded along the straight path together with four hundred thousand Arahants who possessed the six higher knowledges, were steadfast, and were stainless.

๔๖.

46.

ปจฺจุคฺคมนา วตฺตนฺติ, วชฺชนฺติ เภริโย พหู;

อาโมทิตา นรมรู, สาธุการํ ปวตฺตยุํ.

They went forth to meet him, and many great drums were beaten. Men and gods, rejoicing, raised a cry of approval.

๔๗.

47.

เทวา มนุสฺเส ปสฺสนฺติ, มนุสฺสาปิ จ เทวตา;

อุโภปิ เต ปญฺชลิกา, อนุยนฺติ ตถาคตํ.

Devas saw humans, and humans also saw devas. Both groups, with hands joined in reverence, followed behind the Tathāgata.

๔๘.

48.

เทวา ทิพฺเพหิ ตุริเยหิ, มนุสฺสา มานุเสหิ จ ;

อุโภปิ เต วชฺชยนฺตา, อนุยนฺติ ตถาคตํ.

The devas with divine musical instruments and the humans with human ones, both groups playing, followed behind the Tathāgata.

๔๙.

49.

ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

ทิโสทิสํ โอกิรนฺติ, อากาสนภคตา มรู.

The devas moving through the sky scattered in every direction the divine Mandārava flowers, lotuses, and Pārichattaka flowers.

๕๐.

50.

ทิพฺพํ จนฺทนจุณฺณญฺจ, วรคนฺธญฺจ เกวลํ;

ทิโสทิสํ โอกิรนฺติ, อากาสนภคตา มรู.

The devas moving through the sky scattered in every direction divine sandalwood powder and excellent, pure fragrances.

๕๑.

51.

จมฺปกํ สรลํ นีปํ, นาคปุนฺนาคเกตกํ;

ทิโสทิสํ อุกฺขิปนฺติ, ภูมิตลคตา นรา.

The people on the ground tossed up in every direction Campaka, Sarala, Nīpa, Nāga, Punnāga, and Ketaka flowers.

๕๒.

52.

เกเส มุญฺจิตฺวาหํ ตตฺถ, วากจีรญฺจ จมฺมกํ;

กลเล ปตฺถริตฺวาน, อวกุชฺโช นิปชฺชหํ.

There, having unbound my matted hair, and having spread my bark-cloth garment and deerskin on the mud, I lay down prone.

๕๓.

53.

‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ;

มา นํ กลเล อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสติ’’.

‘Let the Buddha, together with his disciples, walk over me; let him not step in the mud. This will be for my long-term welfare.’

๕๔.

54.

ปถวิยํ นิปนฺนสฺส, เอวํ เม อาสิ เจตโส;

‘‘อิจฺฉมาโน อหํ อชฺช, กิเลเส ฌาปเย มม.

As I was lying on the ground, this thought arose in my mind: ‘If I so wished, today I could burn away my defilements.’

๕๕.

55.

‘‘กึ เม อญฺญาตเวเสน, ธมฺมํ สจฺฉิกเตนิธ;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, พุทฺโธ เหสฺสํ สเทวเก.

‘What use is it for me to realize the Dhamma here in an unknown guise? Having attained omniscience, I shall become a Buddha in the world together with its devas.’

๕๖.

56.

‘‘กึ เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ.

‘What use is it for me, a man who perceives his own strength, to cross over alone? Having attained omniscience, I shall ferry across the world together with its devas.’

๕๗.

57.

‘‘อิมินา [Pg.311] เม อธิกาเรน, กเตน ปุริสุตฺตเม;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, ตาเรมิ ชนตํ พหุํ.

‘By this act of aspiration made by me towards the Supreme among Men, I will, having attained omniscience, ferry across many beings.’

๕๘.

58.

‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ’’.

‘Having cut off the stream of saṃsāra and demolished the three states of existence, I will, having boarded the ship of the Dhamma, ferry across the world together with its devas.’

๕๙.

59.

มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌติ.

Human existence, perfection of gender, the right causal foundation, the sight of a Teacher, the going forth, the attainment of virtues, an act of aspiration, and strong desire: from the convergence of these eight conditions, the great resolution succeeds.

๖๐.

60.

ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

อุสฺสีสเก มํ ฐตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ.

Dīpaṅkara, the Knower of the World, the Receiver of Offerings, standing at my head, spoke this utterance.

๖๑.

61.

‘‘ปสฺสถ อิมํ ตาปสํ, ชฏิลํ อุคฺคตาปนํ;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.

“See this ascetic, the matted-haired one of austere practice; in an immeasurable aeon from now, he will become a Buddha in the world.

๖๒.

62.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ.

“From the delightful city named Kapila, the Tathāgata will go forth; having applied himself to striving, he will perform the difficult ascetic practices.

๖๓.

63.

‘‘อชปาลรุกฺขมูลสฺมึ, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;

ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติ.

“Having sat down at the foot of the Ajapāla banyan tree, the Tathāgata, having accepted the milk-rice there, will approach the Nerañjarā river.

๖๔.

64.

‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ อท โส ชิโน;

ปฏิยตฺตวรมคฺเคน, โพธิมูลมุเปหิติ.

“That Victor, having partaken of the milk-rice on the bank of the Nerañjarā, will approach the foot of the Bodhi tree by the excellent path prepared.

๖๕.

65.

‘‘ตโต ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร ;

อสฺสตฺถรุกฺขมูลมฺหิ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

“Then, having circumambulated the Bodhi-maṇḍa in a clockwise manner, the Unsurpassed One of great renown will awaken at the foot of the Assattha tree.

๖๖.

66.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

“His birth-giving mother will be named Māyā; his father will be named Suddhodana, and this one will become Gotama.

๖๗.

67.

‘‘อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

“Free from taints, devoid of passion, with serene minds, and well-composed, Kolita and Upatissa will be the chief disciples. An attendant named Ānanda will wait upon this Victor.

๖๘.

68.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

“Khemā and Uppalavaṇṇā will be the chief female disciples; free from taints, devoid of passion, with serene minds, and well-composed. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Assattha.

๖๙.

69.

‘‘จิตฺโต [Pg.312] จ หตฺถาฬวโก, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

อุตฺตรา นนฺทมาตา จ, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา’’.

“Citto and Hatthāḷavaka will be the chief male lay attendants; Uttarā and Nandamātā will be the chief female lay attendants.”

๗๐.

70.

อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสมสฺส มเหสิโน;

อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํ.

Hearing this utterance of the Unsurpassed Great Sage, humans and devas rejoiced, thinking, 'This is indeed a Buddha-seed!'

๗๑.

71.

อุกฺกุฏฺฐิสทฺทา วตฺตนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ จ;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสี สเทวกา.

The devas and beings of the ten-thousand world systems raised shouts of acclamation, snapped their fingers, and laughed; with hands joined in reverence, they paid homage.

๗๒.

72.

‘‘ยทิมสฺส โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

“If we should miss the teaching of this Lord of the World, in a future time, we shall be in the presence of this one.”

๗๓.

73.

‘‘ยถา มนุสฺสา นทึ ตรนฺตา, ปฏิติตฺถํ วิรชฺฌิย;

เหฏฺฐาติตฺเถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทึ.

“Just as people crossing a river, having missed the direct ford, take a ford downstream and cross the great river.

๗๔.

74.

‘‘เอวเมว มยํ สพฺเพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

“Even so, all of us, if we miss this Victor, in a future time, we shall be in the presence of this one.”

๗๕.

75.

ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มม กมฺมํ ปกิตฺเตตฺวา, ทกฺขิณํ ปาทมุทฺธริ.

Dīpaṅkara, the Knower of the Worlds, the Recipient of Offerings, having proclaimed my deed, lifted his right foot.

๗๖.

76.

เย ตตฺถาสุํ ชินปุตฺตา, ปทกฺขิณมกํสุ มํ;

เทวา มนุสฺสา อสุรา จ, อภิวาเทตฺวาน ปกฺกมุํ.

The sons of the Victor who were there circumambulated me; devas, humans, and asuras, having paid homage, then departed.

๗๗.

77.

ทสฺสนํ เม อติกฺกนฺเต, สสงฺเฆ โลกนายเก;

สยนา วุฏฺฐหิตฺวาน, ปลฺลงฺกํ อาภุชึ ตทา.

When the Leader of the World, together with the Saṅgha, had passed from my sight, I, having risen from my resting place, then sat down cross-legged.

๗๘.

78.

สุเขน สุขิโต โหมิ, ปาโมชฺเชน ปโมทิโต;

ปีติยา จ อภิสฺสนฺโน, ปลฺลงฺกํ อาภุชึ ตทา.

Happy with happiness, gladdened by joy, and suffused with rapture, I then sat down cross-legged.

๗๙.

79.

ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

‘‘วสีภูโต อหํ ฌาเน, อภิญฺญาสุ ปารมึคโต.

Having sat down cross-legged, I then reflected thus: ‘I have gained mastery in the jhānas and have reached perfection in the higher knowledges.’

๘๐.

80.

‘‘สหสฺสิยมฺหิ โลกมฺหิ, อิสโย นตฺถิ เม สมา;

อสโม อิทฺธิธมฺเมสุ, อลภึ อีทิสํ สุขํ.

‘In this thousand-fold world system, there are no ascetics equal to me; I am unequalled in the powers of iddhi. Such happiness have I attained.’

๘๑.

81.

‘‘ปลฺลงฺกาภุชเน มยฺหํ, ทสสหสฺสาธิวาสิโน;

มหานาทํ ปวตฺเตสุํ, ‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

As I sat cross-legged, the inhabitants of the ten-thousand world systems raised a great cry: ‘Assuredly, you will become a Buddha!’

๘๒.

82.

‘‘‘ยา [Pg.313] ปุพฺเพ โพธิสตฺตานํ, ปลฺลงฺกวรมาภุเช;

นิมิตฺตานิ ปทิสฺสนฺติ, ตานิ อชฺช ปทิสฺสเร.

‘The very signs that formerly appeared for Bodhisattas when assuming the excellent cross-legged posture, those same signs are appearing today.’

๘๓.

83.

‘‘‘สีตํ พฺยปคตํ โหติ, อุณฺหญฺจ อุปสมฺมติ;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘The cold vanishes, and the heat is allayed; those signs are appearing today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๘๔.

84.

‘‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตู, นิสฺสทฺทา โหนฺติ นิรากุลา;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘The ten-thousand world systems have become silent and untroubled; those signs are appearing today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๘๕.

85.

‘‘‘มหาวาตา น วายนฺติ, น สนฺทนฺติ สวนฺติโย;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Great winds do not blow, and flowing rivers do not run; those signs are appearing today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๘๖.

86.

‘‘‘ถลชา ทกชา ปุปฺผา, สพฺเพ ปุปฺผนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช ปุปฺผิตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Land-born and water-born flowers, all bloom at that moment; today, all those same flowers are in bloom. Assuredly, you will become a Buddha.’

๘๗.

87.

‘‘‘ลตา วา ยทิ วา รุกฺขา, ผลภารา โหนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช ผลิตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Creepers and trees alike become laden with fruit at that moment; today, all those same plants are bearing fruit. Assuredly, you will become a Buddha.’

๘๘.

88.

‘‘‘อากาสฏฺฐา จ ภูมฏฺฐา, รตนา โชตนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช รตนา โชตนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Jewels abiding in the sky and on the earth shine forth at that moment; today, those same jewels are shining. Assuredly, you will become a Buddha.’

๘๙.

89.

‘‘‘มานุสฺสกา จ ทิพฺพา จ, ตุริยา วชฺชนฺติ ตาวเท;

เตปชฺชุโภ อภิรวนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Human and divine musical instruments play at that moment; today, both kinds are resounding. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๐.

90.

‘‘‘วิจิตฺรปุปฺผา คคนา, อภิวสฺสนฺติ ตาวเท;

เตปิ อชฺช ปวสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘At that moment, from the sky, various flowers rain down; those too are raining down today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๑.

91.

‘‘‘มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปติ;

เตปชฺชุโภ อภิรวนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘The great ocean churns, the ten-thousandfold world system trembles; today, both of these resound. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๒.

92.

‘‘‘นิรเยปิ ทสสหสฺเส, อคฺคี นิพฺพนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช นิพฺพุตา อคฺคี, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘In the hells of the ten-thousandfold world system, the fires are extinguished at that moment; today those fires are also extinguished. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๓.

93.

‘‘‘วิมโล โหติ สูริโย, สพฺพา ทิสฺสนฺติ ตารกา;

เตปิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘The sun becomes immaculate, all the stars become visible; those too are visible today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๔.

94.

‘‘‘อโนวฏฺเฐน อุทกํ, มหิยา อุพฺภิชฺชิ ตาวเท;

ตมฺปชฺชุพฺภิชฺชเต มหิยา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘At that moment, water sprang up from the earth without rain; that water is also springing up from the earth today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๕.

95.

‘‘‘ตาราคณา [Pg.314] วิโรจนฺติ, นกฺขตฺตา คคนมณฺฑเล;

วิสาขา จนฺทิมา ยุตฺตา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘The hosts of stars and the constellations shine brightly in the sphere of the sky; the constellation Visākhā is conjoined with the moon. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๖.

96.

‘‘‘พิลาสยา ทรีสยา, นิกฺขมนฺติ สกาสยา;

เตปชฺช อาสยา ฉุทฺธา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Creatures dwelling in holes and creatures dwelling in ravines come forth from their own dwellings; today those creatures have also come forth from their dwellings. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๗.

97.

‘‘‘น โหนฺติ อรตี สตฺตานํ, สนฺตุฏฺฐา โหนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช สพฺเพ สนฺตุฏฺฐา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘There is no discontent among beings; they become contented at that moment. Today, all those beings are also contented. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๘.

98.

‘‘‘โรคา ตทุปสมฺมนฺติ, ชิฆจฺฉา จ วินสฺสติ;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Diseases are then pacified, and hunger perishes; those signs are visible today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๙๙.

99.

‘‘‘ราโค ตทา ตนุ โหติ, โทโส โมโห วินสฺสติ;

เตปชฺช วิคตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘At that moment, lust becomes attenuated; hatred and delusion perish. Today, all those have also vanished. Assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๐.

100.

‘‘‘ภยํ ตทา น ภวติ, อชฺชเปตํ ปทิสฺสติ;

เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Fear does not arise at that moment; this is also apparent today. By that sign we know: assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๑.

101.

‘‘‘รโชนุทฺธํสติ อุทฺธํ, อชฺชเปตํ ปทิสฺสติ;

เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Dust does not rise upwards; this is also apparent today. By that sign we know: assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๒.

102.

‘‘‘อนิฏฺฐคนฺโธ ปกฺกมติ, ทิพฺพคนฺโธ ปวายติ;

โสปชฺช วายติ คนฺโธ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘Unpleasant odors depart and divine fragrances waft; that fragrance is also wafting today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๓.

103.

‘‘‘สพฺเพ เทวา ปทิสฺสนฺติ, ฐปยิตฺวา อรูปิโน;

เตปชฺช สพฺเพ ทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘All devas, excepting the formless ones, become visible; all those are also visible today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๔.

104.

‘‘‘ยาวตา นิรยา นาม, สพฺเพ ทิสฺสนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช สพฺเพ ทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘At that moment, all realms whatsoever that are called hells became visible; all those are also visible today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๕.

105.

‘‘‘กุฏฺฏา กวาฏา เสลา จ, น โหนฺตาวรณา ตทา;

อากาสภูตา เตปชฺช, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘At that moment, walls, doors, and rocks were not obstructions; today they have become as open space. Assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๖.

106.

‘‘‘จุตี จ อุปปตฺติ จ, ขเณ ตสฺมึ น วิชฺชติ;

ตานิปชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

‘At that moment, passing away and taking rebirth did not exist; those signs are visible today. Assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๗.

107.

‘‘‘ทฬฺหํ ปคฺคณฺห วีริยํ, มา นิวตฺต อภิกฺกม;

มยมฺเปตํ วิชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ’’’.

‘Exert your energy firmly! Do not turn back; go forward! We too know this: assuredly, you will become a Buddha.’

๑๐๘.

108.

พุทฺธสฺส [Pg.315] วจนํ สุตฺวา, ทสสหสฺสีนจูภยํ;

ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปโมทิโต, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.

Having heard the words of both the Buddha and the inhabitants of the ten-thousandfold world system, I, pleased, joyful, and delighted, reflected thus at that time:

๑๐๙.

109.

‘‘อทฺเวชฺฌวจนา พุทฺธา, อโมฆวจนา ชินา;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

‘The Buddhas, the Victors, are of speech that is not twofold; their speech is not in vain. The speech of the Buddhas is not false; I shall surely become a Buddha.’

๑๑๐.

110.

‘‘ยถา ขิตฺตํ นเภ เลฑฺฑุ, ธุวํ ปตติ ภูมิยํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

‘Just as a clod of earth thrown into the sky certainly falls to the ground, so too the word of the foremost Buddhas is certain and constant. The speech of the Buddhas is not false; I shall surely become a Buddha.’

๑๑๑.

111.

‘‘ยถาปิ สพฺพสตฺตานํ, มรณํ ธุวสสฺสตํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

‘Just as the death of all beings is certain and constant, so too the word of the foremost Buddhas is certain and constant. The speech of the Buddhas is not false; I shall surely become a Buddha.’

๑๑๒.

112.

‘‘ยถา รตฺติกฺขเย ปตฺเต, สูริยุคฺคมนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

‘Just as, when the end of the night is reached, the rising of the sun is certain, so too the word of the foremost Buddhas is certain and constant. The word of the Buddhas is not false; I shall surely become a Buddha.’

๑๑๓.

113.

‘‘ยถา นิกฺขนฺตสยนสฺส, สีหสฺส นทนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

Just as the roar of a lion emerging from its lair is certain, so too the word of the foremost Buddhas is certain and constant. The word of the Buddhas is not false; I shall surely become a Buddha.

๑๑๔.

114.

‘‘ยถา อาปนฺนสตฺตานํ, ภารโมโรปนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

Just as for pregnant women the laying down of their burden is certain, so too the word of the foremost Buddhas is certain and constant. The word of the Buddhas is not false; I shall surely become a Buddha.

๑๑๕.

115.

‘‘หนฺท พุทฺธกเร ธมฺเม, วิจินามิ อิโต จิโต;

อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา, ยาวตา ธมฺมธาตุยา’’.

Now, I shall investigate the qualities that make one a Buddha, searching here and there—upwards, downwards, and in the ten directions—as far as the Dhamma-element extends.

๑๑๖.

116.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ปฐมํ ทานปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อนุจิณฺณํ มหาปถํ.

While investigating at that time, I saw first the perfection of giving—the great path repeatedly practiced by the Great Sages of the past.

๑๑๗.

117.

‘‘อิมํ ตฺวํ ปฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ทานปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

If you wish to attain enlightenment, first make this perfection of giving exceedingly firm and undertake it well. Go and fulfill the perfection of giving.

๑๑๘.

118.

‘‘ยถาปิ กุมฺโภ สมฺปุณฺโณ, ยสฺส กสฺสจิ อโธ กโต;

วมเต วุทกํ นิสฺเสสํ, น ตตฺถ ปริรกฺขติ.

Just as a pot filled with water, when turned upside down by anyone, pours out all the water without remainder and holds none of it back,

๑๑๙.

119.

‘‘ตเถว [Pg.316] ยาจเก ทิสฺวา, หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิเม;

ททาหิ ทานํ นิสฺเสสํ, กุมฺโภ วิย อโธ กโต.

So too, having seen supplicants—whether lowly, excellent, or middling—give your gift without remainder, like a pot turned upside down.

๑๒๐.

120.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

The qualities of a Buddha cannot be only this many; I shall also investigate other qualities that bring enlightenment to maturity.

๑๒๑.

121.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ทุติยํ สีลปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

While investigating then, I perceived the second perfection, the perfection of virtue, cultivated and practiced by the great sages of old.

๑๒๒.

122.

‘‘อิมํ ตฺวํ ทุติยํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

สีลปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

If you wish to attain enlightenment, first make this second perfection firm and undertake it well; go and fulfill the perfection of virtue.

๑๒๓.

123.

‘‘ยถาปิ จมรี วาลํ, กิสฺมิญฺจิ ปฏิลคฺคิตํ;

อุเปติ มรณํ ตตฺถ, น วิโกเปติ วาลธึ.

Just as the cāmarī yak, when its tail is entangled in anything, would rather meet death there than damage its tail,

๑๒๔.

124.

‘‘ตเถว ตฺวํ จตูสุ ภูมีสุ, สีลานิ ปริปูรย;

ปริรกฺข สพฺพทา สีลํ, จมรี วิย วาลธึ.

So too, you should fulfill the virtues in the four planes; always guard your virtue, as the cāmarī guards its tail.

๑๒๕.

125.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

The qualities of a Buddha cannot be only this many; I shall also investigate other qualities that bring enlightenment to maturity.

๑๒๖.

126.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ตติยํ เนกฺขมฺมปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

While investigating then, I perceived the third perfection, the perfection of renunciation, cultivated and practiced by the great sages of old.

๑๒๗.

127.

‘‘อิมํ ตฺวํ ตติยํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

เนกฺขมฺมปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

If you wish to attain enlightenment, first make this third perfection firm and undertake it well; go and fulfill the perfection of renunciation.

๑๒๘.

128.

‘‘ยถา อนฺทุฆเร ปุริโส, จิรวุตฺโถ ทุขฏฺฏิโต;

น ตตฺถ ราคํ ชเนสิ, มุตฺตึเยว คเวสติ.

Just as a man who has long dwelt in a prison, afflicted by suffering, generates no attachment for that place but seeks only release,

๑๒๙.

129.

‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพภเว, ปสฺส อนฺทุฆเร วิย;

เนกฺขมฺมาภิมุโข โหหิ, ภวโต ปริมุตฺติยา.

So too, you should see all existences as a prison; for the sake of liberation from existence, be one who is intent on renunciation.

๑๓๐.

130.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

The qualities of a Buddha cannot be only this many; I shall also investigate other qualities that bring enlightenment to maturity.

๑๓๑.

131.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, จตุตฺถํ ปญฺญาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

While investigating then, I perceived the fourth perfection, the perfection of wisdom, cultivated and practiced by the great sages of old.

๑๓๒.

132.

‘‘อิมํ ตฺวํ จตุตฺถํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ปญฺญาปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

If you wish to attain enlightenment, first make this fourth perfection firm and undertake it well; go and fulfill the perfection of wisdom.

๑๓๓.

133.

‘‘ยถาปิ [Pg.317] ภิกฺขุ ภิกฺขนฺโต, หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิเม;

กุลานิ น วิวชฺเชนฺโต, เอวํ ลภติ ยาปนํ.

Just as a bhikkhu, wandering for alms, not avoiding families—whether low, high, or middling—thus obtains sustenance,

๑๓๔.

134.

‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพกาลํ, ปริปุจฺฉํ พุธํ ชนํ;

ปญฺญาปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

So too, you, by always questioning the wise, having fulfilled the perfection of wisdom, will attain supreme enlightenment.

๑๓๕.

135.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

The qualities of a Buddha cannot be only this many; I shall also investigate other qualities that bring enlightenment to maturity.

๑๓๖.

136.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ปญฺจมํ วีริยปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

While investigating then, I perceived the fifth perfection, the perfection of energy, cultivated and practiced by the great sages of old.

๑๓๗.

137.

‘‘อิมํ ตฺวํ ปญฺจมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

วีริยปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

If you wish to attain enlightenment, first make this fifth perfection firm and undertake it well; go and fulfill the perfection of energy.

๑๓๘.

138.

‘‘ยถาปิ สีโห มิคราชา, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อลีนวีริโย โหติ, ปคฺคหิตมโน สทา.

Just as the lion, the king of beasts, whether sitting, standing, or walking, is of unsluggish energy, with a mind ever steadfast,

๑๓๙.

139.

‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพภเว, ปคฺคณฺห วีริยํ ทฬฺหํ;

วีริยปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

So too, in every existence, firmly exert your energy; having fulfilled the perfection of energy, you will attain supreme enlightenment.

๑๔๐.

140.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

The qualities of a Buddha cannot be only this many; I shall also investigate other qualities that bring enlightenment to maturity.

๑๔๑.

141.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ฉฏฺฐมํ ขนฺติปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

While investigating then, I perceived the sixth perfection, the perfection of patience, cultivated and practiced by the great sages of old.

๑๔๒.

142.

‘‘อิมํ ตฺวํ ฉฏฺฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ อทฺเวชฺฌมานโส, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

First, make this sixth perfection firm and undertake it well; being of undivided mind therein, you will attain supreme enlightenment.

๑๔๓.

143.

‘‘ยถาปิ ปถวี นาม, สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ จ;

สพฺพํ สหติ นิกฺเขปํ, น กโรติ ปฏิฆํ ตยา.

Just as the earth endures everything cast upon it, both the pure and the impure, and shows no aversion,

๑๔๔.

144.

‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สพฺเพสํ, สมฺมานาวมานกฺขโม;

ขนฺติปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

So too, you too, being one who endures the respect and disrespect of all, having fulfilled the perfection of patience, will attain supreme enlightenment.

๑๔๕.

145.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

The qualities of a Buddha cannot be only this many; I shall also investigate other qualities that bring enlightenment to maturity.

๑๔๖.

146.

วิจินนฺโต [Pg.318] ตทา ทกฺขึ, สตฺตมํ สจฺจปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

While investigating then, I perceived the seventh perfection, the perfection of truth, cultivated and practiced by the great sages of old.

๑๔๗.

147.

‘‘อิมํ ตฺวํ สตฺตมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ อทฺเวชฺฌวจโน, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

First, make this seventh perfection firm and undertake it well; being of speech that is not twofold therein, you will attain supreme enlightenment.

๑๔๘.

148.

‘‘ยถาปิ โอสธี นาม, ตุลาภูตา สเทวเก;

สมเย อุตุวสฺเส วา, น โวกฺกมติ วีถิโต.

Just as the morning star, a balance for the world with its devas, does not deviate from its path, whether in season or out of season,

๑๔๙.

149.

‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สจฺเจสุ, มา โวกฺกม หิ วีถิโต;

สจฺจปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

So too, you too, do not deviate from the path of truth; having fulfilled the perfection of truth, you will attain supreme enlightenment.

๑๕๐.

150.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

The qualities of a Buddha cannot be only this many; I shall also investigate other qualities that bring enlightenment to maturity.

๑๕๑.

151.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, อฏฺฐมํ อธิฏฺฐานปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

While investigating then, I saw the eighth perfection, the perfection of determination, practiced and frequented by the great seers of the past.

๑๕๒.

152.

‘‘อิมํ ตฺวํ อฏฺฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ ตฺวํ อจโล หุตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

First, make this eighth perfection firm and undertake it well; therein, having become unshakable, you will attain perfect enlightenment.

๑๕๓.

153.

‘‘ยถาปิ ปพฺพโต เสโล, อจโล สุปฺปติฏฺฐิโต;

น กมฺปติ ภุสวาเตหิ, สกฏฺฐาเนว ติฏฺฐติ.

“Just as a mountain of rock, unshakable and well-established, does not tremble from fierce winds, but remains in its own place;

๑๕๔.

154.

‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ อธิฏฺฐาเน, สพฺพทา อจโล ภว;

อธิฏฺฐานปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

“Just so, you too, in your determination, always be unshakable; having fulfilled the perfection of determination, you will attain perfect enlightenment.”

๑๕๕.

155.

‘‘นเหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

“These will not be the only qualities for Buddhahood; I shall investigate other qualities that ripen for awakening.”

๑๕๖.

156.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, นวมํ เมตฺตาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

Investigating then, I saw the ninth perfection, the perfection of loving-kindness, practiced and frequented by the great seers of the past.

๑๕๗.

157.

‘‘อิมํ ตฺวํ นวมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

เมตฺตาย อสโม โหหิ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

“If you wish to attain enlightenment, first, having made this ninth perfection firm, undertake it well; be without equal in loving-kindness.

๑๕๘.

158.

‘‘ยถาปิ อุทกํ นาม, กลฺยาเณ ปาปเก ชเน;

สมํ ผรติ สีเตน, ปวาเหติ รโชมลํ.

“Just as water pervades good and evil people equally with coolness and washes away dust and dirt;

๑๕๙.

159.

‘‘ตเถว ตฺวํ หิตาหิเต, สมํ เมตฺตาย ภาวย;

เมตฺตาปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

“Just so, you, develop loving-kindness equally towards the beneficial and the unbeneficial; having fulfilled the perfection of loving-kindness, you will attain perfect enlightenment.”

๑๖๐.

160.

‘‘นเหเต [Pg.319] เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา’’.

“These will not be the only qualities for Buddhahood; I shall investigate other qualities that ripen for awakening.”

๑๖๑.

161.

วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ทสมํ อุเปกฺขาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

Investigating then, I saw the tenth perfection, the perfection of equanimity, practiced and frequented by the great seers of the past.

๑๖๒.

162.

‘‘อิมํ ตฺวํ ทสมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตุลาภูโต ทฬฺโห หุตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

“First, having made this tenth perfection firm, undertake it well; having become balanced and firm, you will attain perfect enlightenment.

๑๖๓.

163.

‘‘ยถาปิ ปถวี นาม, นิกฺขิตฺตํ อสุจึ สุจึ;

อุเปกฺขติ อุโภเปเต, โกปานุนยวชฺชิตา.

“Just as the earth is equanimous towards both the impure and the pure that are cast upon it, being devoid of aversion and affection;

๑๖๔.

164.

‘‘ตเถว ตฺวํ สุขทุกฺเข, ตุลาภูโต สทา ภว;

อุเปกฺขาปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

“Just so, you too, in pleasure and pain, always be balanced; having fulfilled the perfection of equanimity, you will attain perfect enlightenment.”

๑๖๕.

165.

‘‘เอตฺตกาเยว เต โลเก, เย ธมฺมา โพธิปาจนา;

ตตุทฺธํ นตฺถิ อญฺญตฺร, ทฬฺหํ ตตฺถ ปติฏฺฐห’’.

“In the world, these are the only qualities that ripen for awakening; beyond them, there is nothing further. Stand firm therein.”

๑๖๖.

166.

อิเม ธมฺเม สมฺมสโต, สภาวสรสลกฺขเณ;

ธมฺมเตเชน วสุธา, ทสสหสฺสี ปกมฺปถ.

As these qualities were being contemplated with their nature, function, and characteristic, by the power of that Dhamma, the earth of the ten-thousand-world system trembled.

๑๖๗.

167.

จลตี รวตี ปถวี, อุจฺฉุยนฺตํว ปีฬิตํ;

เตลยนฺเต ยถา จกฺกํ, เอวํ กมฺปติ เมทนี.

The earth moves and roars, like a sugarcane press being squeezed; just as a wheel in an oil-press, so the earth quakes.

๑๖๘.

168.

ยาวตา ปริสา อาสิ, พุทฺธสฺส ปริเวสเน;

ปเวธมานา สา ตตฺถ, มุจฺฉิตา เสติ ภูมิยํ.

Whatever assembly was at the place of the Buddha's meal, that assembly, trembling and having fainted, lay there upon the ground.

๑๖๙.

169.

ฆฏาเนกสหสฺสานิ, กุมฺภีนญฺจ สตา พหู;

สญฺจุณฺณมถิตา ตตฺถ, อญฺญมญฺญํ ปฆฏฺฏิตา.

Many thousands of pots and many hundreds of jars, colliding with one another, were there crushed and smashed to powder.

๑๗๐.

170.

อุพฺพิคฺคา ตสิตา ภีตา, ภนฺตา พฺยาถิตมานสา;

มหาชนา สมาคมฺม, ทีปงฺกรมุปาคมุํ.

Agitated, terrified, and afraid, bewildered and with afflicted minds, the great crowd, having gathered together, approached Dīpaṅkara.

๑๗๑.

171.

‘‘กึ ภวิสฺสติ โลกสฺส, กลฺยาณมถ ปาปกํ;

สพฺโพ อุปทฺทุโต โลโก, ตํ วิโนเทหิ จกฺขุม’’.

“What will become of the world, good or evil? The whole world is afflicted by this disaster; dispel that fear, O One with Vision!”

๑๗๒.

172.

เตสํ ตทา สญฺญเปสิ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

‘‘วิสฏฺฐา โหถ มา เภถ, อิมสฺมึ ปถวิกมฺปเน.

Then Dīpaṅkara, the great sage, made it known to them: “Be at ease, do not be afraid at this earthquake.

๑๗๓.

173.

‘‘ยมหํ [Pg.320] อชฺช พฺยากาสึ, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ;

เอโส สมฺมสติ ธมฺมํ, ปุพฺพกํ ชินเสวิตํ.

“The one whom I have today declared, ‘He will be a Buddha in the world,’ that one is contemplating the Dhamma frequented by the Jinas of the past.

๑๗๔.

174.

‘‘ตสฺส สมฺมสโต ธมฺมํ, พุทฺธภูมึ อเสสโต;

เตนายํ กมฺปิตา ปถวี, ทสสหสฺสี สเทวเก’’.

“As he contemplates the Dhamma, the ground of Buddhahood, completely, for that reason this earth of the ten-thousand-world system, including its devas, has quaked.”

๑๗๕.

175.

พุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา, มโน นิพฺพายิ ตาวเท;

สพฺเพ มํ อุปสงฺกมฺม, ปุนาปิ อภิวนฺทิสุํ.

Having heard the Buddha's word, their minds were pacified at that very moment. All approached me and paid homage once more.

๑๗๖.

176.

สมาทิยิตฺวา พุทฺธคุณํ, ทฬฺหํ กตฺวาน มานสํ;

ทีปงฺกรํ นมสฺสิตฺวา, อาสนา วุฏฺฐหึ ตทา.

Having undertaken the qualities for Buddhahood and made my mind firm, I paid homage to Dīpaṅkara and then arose from my seat.

๑๗๗.

177.

ทิพฺพํ มานุสกํ ปุปฺผํ, เทวา มานุสกา อุโภ;

สโมกิรนฺติ ปุปฺเผหิ, วุฏฺฐหนฺตสฺส อาสนา.

Both devas and humans scattered divine and human flowers upon me as I was rising from my seat.

๑๗๘.

178.

เวทยนฺติ จ เต โสตฺถึ, เทวา มานุสกา อุโภ;

‘‘มหนฺตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ตํ ลภสฺสุ ยถิจฺฉิตํ.

Both devas and humans proclaimed a blessing: “May you obtain the great aspiration you have wished for, just as you desire.

๑๗๙.

179.

‘‘สพฺพีติโย วิวชฺชนฺตุ, โสโก โรโค วินสฺสตุ;

มา เต ภวนฺตฺวนฺตรายา, ผุส ขิปฺปํ โพธิมุตฺตมํ.

“May all calamities be avoided for you, may sorrow and disease perish. May there be no obstacles for you; quickly attain the supreme enlightenment.”

๑๘๐.

180.

‘‘ยถาปิ สมเย ปตฺเต, ปุปฺผนฺติ ปุปฺผิโน ทุมา;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุทฺธญาเณน ปุปฺผสิ.

“Just as flowering trees bloom when their season arrives, so too, O Great Hero, may you blossom with the Buddha-knowledge.

๑๘๑.

181.

‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, ปูรยุํ ทส ปารมี;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ปูรย ทส ปารมี.

“Just as all Perfectly Enlightened Ones fulfilled the ten perfections, so too, O Great Hero, fulfill the ten perfections.

๑๘๒.

182.

‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, โพธิมณฺฑมฺหิ พุชฺฌเร;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุชฺฌสฺสุ ชินโพธิยํ.

“Just as all Perfectly Enlightened Ones awakened at the seat of enlightenment, so too, O Great Hero, may you awaken at the Conqueror's Bodhi-tree.

๑๘๓.

183.

‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยุํ;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตย.

“Just as all Perfectly Enlightened Ones set in motion the Wheel of Dhamma, so too, O Great Hero, set in motion the Wheel of Dhamma.

๑๘๔.

184.

‘‘ปุณฺณมาเย ยถา จนฺโท, ปริสุทฺโธ วิโรจติ;

ตเถว ตฺวํ ปุณฺณมโน, วิโรจ ทสสหสฺสิยํ.

“Just as the moon on the full-moon day, being pure, shines, so too, you, with a full mind, shine forth in the ten-thousand-world system.

๑๘๕.

185.

‘‘ราหุมุตฺโต ยถา สูริโย, ตาเปน อติโรจติ;

ตเถว โลกา มุญฺจิตฺวา, วิโรจ สิริยา ตุวํ.

“Just as the sun, freed from Rāhu, shines exceedingly with its radiance, so too, you, being freed from the world, shine forth with glory.

๑๘๖.

186.

‘‘ยถา [Pg.321] ยา กาจิ นทิโย, โอสรนฺติ มโหทธึ;

เอวํ สเทวกา โลกา, โอสรนฺตุ ตวนฺติเก’’.

“Just as all rivers flow into the great ocean, so may the worlds with their devas resort to your presence.”

๑๘๗.

187.

เตหิ ถุตปฺปสตฺโถ โส, ทส ธมฺเม สมาทิย;

เต ธมฺเม ปริปูเรนฺโต, ปวนํ ปาวิสี ตทาติ.

He, praised and lauded by them, having undertaken the ten qualities, and wishing to fulfill those qualities, then entered the forest.

สุเมธปตฺถนากถา นิฏฺฐิตา.

The Discourse on the Aspiration of Sumedha is concluded.

๓. ทีปงฺกรพุทฺธวํโส

3. The Chronicle of the Buddha Dīpaṅkara

๑.

1.

ตทา เต โภชยิตฺวาน, สสงฺฆํ โลกนายกํ;

อุปคจฺฉุํ สรณํ ตสฺส, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

3. Then, having fed the World-Leader together with his Saṅgha, they went for refuge to that Teacher, Dīpaṅkara.

๒.

2.

สรณาคมเน กญฺจิ, นิเวเสสิ ตถาคโต;

กญฺจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, สีเล ทสวิเธ ปรํ.

The Tathāgata established some in the going for refuge, some in the five precepts, and others in the tenfold precepts.

๓.

3.

กสฺสจิ เทติ สามญฺญํ, จตุโร ผลมุตฺตเม;

กสฺสจิ อสเม ธมฺเม, เทติ โส ปฏิสมฺภิทา.

To some he gave the fruits of recluseship, the four supreme fruits; to some he gave the incomparable qualities of analytical knowledge.

๔.

4.

กสฺสจิ วรสมาปตฺติโย, อฏฺฐ เทติ นราสโภ;

ติสฺโส กสฺสจิ วิชฺชาโย, ฉฬภิญฺญา ปเวจฺฉติ.

To some, the Bull among Men gave the eight supreme attainments; to some He gave the three knowledges; to some He bestowed the six supernormal powers.

๕.

5.

เตน โยเคน ชนกายํ, โอวทติ มหามุนิ;

เตน วิตฺถาริกํ อาสิ, โลกนาถสฺส สาสนํ.

By that means the Great Sage instructed the populace; and thus the Dispensation of the Protector of the World became widespread.

๖.

6.

มหาหนุสภกฺขนฺโธ, ทีปงฺกรสฺส นามโก;

พหู ชเน ตารยติ, ปริโมเจติ ทุคฺคตึ.

The Blessed One named Dīpaṅkara, who has a great jaw and shoulders like a bull, ferries many people across and frees them from the woeful states.

๗.

7.

โพธเนยฺยํ ชนํ ทิสฺวา, สตสหสฺเสปิ โยชเน;

ขเณน อุปคนฺตฺวาน, โพเธติ ตํ มหามุนิ.

Seeing a person fit for awakening, even a hundred thousand leagues away, the Great Sage would approach in an instant and awaken them.

๘.

8.

ปฐมาภิสมเย พุทฺโธ, โกฏิสตมโพธยิ;

ทุติยาภิสมเย นาโถ, นวุติโกฏิมโพธยิ.

At the first realization, the Buddha awakened one hundred crores; at the second realization, the Protector awakened ninety crores.

๙.

9.

ยทา จ เทวภวนมฺหิ, พุทฺโธ ธมฺมมเทสยิ;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

And when the Buddha taught the Dhamma in the deva abode, for ninety thousand crores there was the third realization.

๑๐.

10.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

There were three assemblies of the Teacher Dīpaṅkara; the first gathering was of one hundred thousand crores.

๑๑.

11.

ปุน [Pg.322] นารทกูฏมฺหิ, ปวิเวกคเต ชิเน;

ขีณาสวา วีตมลา, สมึสุ สตโกฏิโย.

Again, on Nārada peak, when the Conqueror had gone into seclusion, one hundred crores of those with cankers destroyed, free from defilement, assembled.

๑๒.

12.

ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, สุทสฺสนสิลุจฺจเย;

นวโกฏิสหสฺเสหิ, ปวาเรสิ มหามุนิ.

At the time when the Great Hero was on the Sudassana peak, the Great Sage performed the Pavāraṇā with ninety thousand crores.

๑๓.

13.

ทสวีสสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ;

เอกทฺวินฺนํ อภิสมยา, คณนาโต อสงฺขิยา.

There was a realization of the Dhamma for ten thousand and for twenty thousand beings; the realizations of one or two were, by calculation, innumerable.

๑๔.

14.

วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ, อิทฺธํ ผีตํ อหู ตทา;

ทีปงฺกรสฺส ภควโต, สาสนํ สุวิโสธิตํ.

At that time, the well-purified Dispensation of the Blessed One Dīpaṅkara was widespread, widely known, prosperous, and flourishing.

๑๕.

15.

จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;

ทีปงฺกรํ โลกวิทุํ, ปริวาเรนฺติ สพฺพทา.

Four hundred thousand, possessing the six supernormal powers and great psychic power, always attended on Dīpaṅkara, the Knower of the World.

๑๖.

16.

เย เกจิ เตน สมเยน, ชหนฺติ มานุสํ ภวํ;

อปตฺตมานสา เสขา, ครหิตา ภวนฺติ เต.

At that time, any trainees who had not attained the goal and passed away from the human state, they were censured.

๑๗.

17.

สุปุปฺผิตํ ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ ตาทิหิ;

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, อุปโสภติ สพฺพทา.

The well-blossomed teaching always shines, adorned with the Arahants—those who are steadfast, whose cankers are destroyed, and who are stainless.

๑๘.

18.

นครํ รมฺมวตี นาม, สุเทโว นาม ขตฺติโย;

สุเมธา นาม ชนิกา, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

The city of the Teacher Dīpaṅkara was named Rammavatī; the king, his father, was named Sudeva; his mother was named Sumedhā.

๑๙.

19.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ ;

หํสา โกญฺจา มยูรา จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For ten thousand years he lived the household life; Haṃsā, Koñcā, and Mayūrā were his three excellent palaces.

๒๐.

20.

ตีณิสตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

ปทุมา นาม สา นารี, อุสภกฺขนฺโธ อตฺรโช.

There were three hundred thousand well-adorned women; his wife was named Padumā, and his son was named Usabhakkhandha.

๒๑.

21.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธาเน ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, the Conqueror went forth by elephant vehicle; for no less than ten months, he engaged in the striving.

๒๒.

22.

ปธานจารํ จริตฺวาน, อพุชฺฌิ มานสํ มุนิ;

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ทีปงฺกโร มหามุนิ.

Having practiced the course of striving, the Sage awakened his mind. Being requested by Brahmā, the serene Dīpaṅkara, the Great Sage...

๒๓.

23.

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, นนฺทาราเม สิรีฆเร ;

นิสินฺโน สิรีสมูลมฺหิ, อกา ติตฺถิยมทฺทนํ.

The Great Hero turned the Wheel in the Nanda Park, in the glorious monastery. Seated at the foot of a Sirīsa tree, he performed the subduing of the sectarians.

๒๔.

24.

สุมงฺคโล [Pg.323] จ ติสฺโส จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สาคโต นามุปฏฺฐาโก, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

Sumaṅgala and Tissa were the chief disciples. Sāgata by name was the attendant of the Teacher Dīpaṅkara.

๒๕.

25.

นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปิปฺผลีติ ปวุจฺจติ.

Nandā and Sunandā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Pipphalī.

๒๖.

26.

ตปุสฺสภลฺลิกา นาม, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สิริมา โกณา อุปฏฺฐิกา, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

Tapussa and Bhallika by name were the chief male lay supporters; Sirimā and Koṇā were the chief female lay supporters of the Teacher Dīpaṅkara.

๒๗.

27.

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

โสภติ ทีปรุกฺโขว, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

The Great Sage Dīpaṅkara was eighty cubits in height; he shone like a lamp-tree, like a king of Sāl trees in full bloom.

๒๘.

28.

สตสหสฺสวสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan of that Great Sage was one hundred thousand years. Remaining for that long, he ferried a great multitude across.

๒๙.

29.

โชตยิตฺวาน สทฺธมฺมํ, สนฺตาเรตฺวา มหาชนํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having made the True Dhamma shine, and having ferried the great multitude across, blazing like a mass of fire, he, together with his disciples, was utterly extinguished.

๓๐.

30.

สา จ อิทฺธิ โส จ ยโส, ตานิ จ ปาเทสุ จกฺกรตนานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

That psychic power and that glory, and those jewel-wheels on the soles of his feet—all of that has vanished. Indeed, are not all conditioned things empty?

๓๑.

31.

ทีปงฺกโร ชิโน สตฺถา, นนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, ฉตฺตึสุพฺเพธโยชโนติ.

Dīpaṅkara, the Conqueror, the Teacher, attained Parinibbāna in the Nanda Park. Right there, the Conqueror's stūpa is thirty-six yojanas high.

ทีปงฺกรสฺส ภควโต วํโส ปฐโม.

The First Chronicle of the Blessed One Dīpaṅkara.

๔. โกณฺฑญฺญพุทฺธวํโส

4. The Chronicle of the Buddha Koṇḍañña

๑.

1.

ทีปงฺกรสฺส อปเรน, โกณฺฑญฺโญ นาม นายโก;

อนนฺตเตโช อมิตยโส, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

After Dīpaṅkara, a Leader named Koṇḍañña arose, of infinite power, immeasurable glory, incomparable, and unassailable.

๒.

2.

ธรณูปโม ขมเนน, สีเลน สาครูปโม;

สมาธินา เมรูปโม, ญาเณน คคนูปโม.

In patience, he was like the earth; in virtue, like the ocean; in concentration, like Meru; in wisdom, like the sky.

๓.

3.

อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺค-มคฺคสจฺจปฺปกาสนํ;

ปกาเสสิ สทา พุทฺโธ, หิตาย สพฺพปาณินํ.

For the welfare of all beings, the Buddha always proclaimed the teaching that illuminates the faculties, powers, factors of enlightenment, the path, and the truths.

๔.

4.

ธมฺมจกฺกํ [Pg.324] ปวตฺเตนฺเต, โกณฺฑญฺเญ โลกนายเก;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

When Koṇḍañña, the Leader of the World, was turning the Wheel of Dhamma, the first realization occurred for one hundred thousand crores.

๕.

5.

ตโต ปรมฺปิ เทเสนฺเต, นรมรูนํ สมาคเม;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

Then, on a later occasion, while he was teaching in an assembly of humans and devas, the second realization occurred for ninety thousand crores.

๖.

6.

ติตฺถิเย อภิมทฺทนฺโต, ยทา ธมฺมมเทสยิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

When, while subduing the sectarians, he taught the Dhamma, the third realization occurred for eighty thousand crores.

๗.

7.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies for the Great Sage Koṇḍañña—of those with cankers destroyed, who were stainless, of peaceful mind, and steadfast.

๘.

8.

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ทุติโย โกฏิสหสฺสานํ, ตติโย นวุติโกฏินํ.

The first assembly was of one hundred thousand crores; the second, of one thousand crores; the third, of ninety crores.

๙.

9.

อหํ เตน สมเยน, วิชิตาวี นาม ขตฺติโย;

สมุทฺทํ อนฺตมนฺเตน, อิสฺสริยํ วตฺตยามหํ.

At that time, I was a king named Vijitāvī, a universal monarch. I exercised sovereignty over the land bounded by the ocean.

๑๐.

10.

โกฏิสตสหสฺสานํ, วิมลานํ มเหสินํ;

สห โลกคฺคนาเถน, ปรมนฺเนน ตปฺปยึ.

Together with the Foremost Protector of the World, I satisfied one hundred thousand crores of stainless great sages with the finest food.

๑๑.

11.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, โกณฺฑญฺโญ โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.

That Buddha also, Koṇḍañña, the Leader of the World, made a prophecy concerning me: ‘In an incalculable aeon from now, a Buddha will arise in the world.’

๑๒.

12.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ;

อสฺสตฺถมูเล สมฺพุทฺโธ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

‘Having engaged in the striving and performed the difficult practice, the Fully Enlightened One of great fame will awaken at the foot of the Assattha tree.’

๑๓.

13.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

‘His mother who gives him birth will be named Māyā; his father will be named Suddhodana, and this one will be Gotama.’

๑๔.

14.

‘‘โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

‘Kolita and Upatissa will be the chief disciples. An attendant named Ānanda will attend upon this Victor.’

๑๕.

15.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

‘Khemā and Uppalavaṇṇā will be the chief female disciples. The Bodhi of that Blessed One is called the Assattha.’

๑๖.

16.

‘‘จิตฺโต จ หตฺถาฬวโก, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา;

อายุ วสฺสสตํ ตสฺส, โคตมสฺส ยสสฺสิโน’’.

‘Citta and Hatthāḷavaka will be the chief male lay supporters; Nandamātā and Uttarā will be the chief female lay supporters. The lifespan of that famous Gotama will be one hundred years.’

๑๗.

17.

อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสมสฺส มเหสิโน;

อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํ.

Having heard this utterance of the incomparable Great Sage, humans and devas rejoiced, saying: ‘This is indeed a seed of Buddhahood!’

๑๘.

18.

อุกฺกุฏฺฐิสทฺทา [Pg.325] วตฺตนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ จ;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสิเทวตา.

The deities of the ten-thousand world-system raised shouts of acclamation, clapped their hands, and laughed; with hands joined in reverence, they paid homage.

๑๙.

19.

‘‘ยทิมสฺส โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

“If we should fail in the Dispensation of this Lord of the World, in the time to come, we shall be in the presence of this one.”

๒๐.

20.

‘‘ยถา มนุสฺสา นทึ ตรนฺตา, ปฏิติตฺถํ วิรชฺฌิย;

เหฏฺฐาติตฺเถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทึ.

“Just as people crossing a river, having missed the direct ford, take the ford downstream and cross the great river;

๒๑.

21.

‘‘เอวเมว มยํ สพฺเพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

“Just so, all of us, if we should miss this Conqueror, in the time to come, we shall be in the presence of this one.”

๒๒.

22.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

ตเมว อตฺถํ สาเธนฺโต, มหารชฺชํ ชิเน อทํ;

มหารชฺชํ ททิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

Having heard his word, I clarified my mind even more. Accomplishing that very purpose, I gave the great kingdom to the Conqueror. Having given the great kingdom, I went forth in his presence.

๒๓.

23.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

Having mastered the Suttanta and the Vinaya, the entire nine-limbed Dispensation of the Teacher, I adorned the Dispensation of the Conqueror.

๒๔.

24.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉหํ.

Dwelling there diligently, in the postures of sitting, standing, and walking, having reached the perfection of the higher knowledges, I went to the Brahma-world.

๒๕.

25.

นครํ รมฺมวตี นาม, สุนนฺโท นาม ขตฺติโย;

สุชาตา นาม ชนิกา, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

The city of the Great Sage Koṇḍañña was named Rammavatī; his khattiya father was named Sunanda, and his mother was named Sujātā.

๒๖.

26.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ ;

สุจิ สุรุจิ สุโภ จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For ten thousand years he dwelt in the household; Suci, Suruci, and Subha were the three excellent palaces.

๒๗.

27.

ตีณิสตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

รุจิเทวี นาม นารี, วิชิตเสโน อตฺรโช.

There were three hundred thousand well-adorned women. The consort was named Rucidevī, and the son was named Vijitasena.

๒๘.

28.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, the Conqueror went forth by chariot; for a full ten months, he undertook the striving.

๒๙.

29.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, โกณฺฑญฺโญ ทฺวิปทุตฺตโม;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, เทวานํ นครุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the serene Koṇḍañña, supreme among two-footed beings, the Great Hero, set in motion the Wheel in the excellent city of the devas.

๓๐.

30.

ภทฺโท เจว สุภทฺโท จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อนุรุทฺโธ นามุปฏฺฐาโก, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

Bhadda and Subhadda were the chief disciples; Anuruddha by name was the attendant of the Great Sage Koṇḍañña.

๓๑.

31.

ติสฺสา [Pg.326] จ อุปติสฺสา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

สาลกลฺยาณิโก โพธิ, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

Tissā and Upatissā were the chief female disciples; the Bodhi tree of the Great Sage Koṇḍañña was the Sālakalyāṇī.

๓๒.

32.

โสโณ จ อุปโสโณ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

นนฺทา เจว สิรีมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Soṇa and Upasoṇa were the chief male lay supporters; Nandā and Sirimā were the chief female lay supporters.

๓๓.

33.

โส อฏฺฐาสีติ หตฺถานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โสภเต อุฬุราชาว สูริโย มชฺฌนฺหิเก ยถา.

That Great Sage was eighty-eight cubits tall; he shone like the king of stars, and like the sun at midday.

๓๔.

34.

วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

At that time, the lifespan was one hundred thousand years. Abiding for that long, he ferried many beings across.

๓๕.

35.

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, วิจิตฺตา อาสิ เมทนี;

ยถา คคนมุฬูหิ, เอวํ โส อุปโสภถ.

The earth was made resplendent by the stainless ones whose cankers were destroyed; just as the sky is adorned with constellations, so was he adorned by them.

๓๖.

36.

เตปิ นาคา อปฺปเมยฺยา, อสงฺโขภา ทุราสทา;

วิชฺชุปาตํว ทสฺเสตฺวา, นิพฺพุตา เต มหายสา.

Those immeasurable Nāgas, unshakable and unassailable, of great renown—having shown themselves like a flash of lightning, they attained Parinibbāna.

๓๗.

37.

สา จ อตุลิยา ชินสฺส อิทฺธิ, ญาณปริภาวิโต จ สมาธิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

That matchless psychic power of the Conqueror, and the concentration cultivated by wisdom—all that has vanished. Are not all conditioned things indeed empty?

๓๘.

38.

โกณฺฑญฺโญ ปวโร พุทฺโธ, จนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถว เจติโย จิตฺโต, สตฺต โยชนมุสฺสิโตติ.

The excellent Buddha Koṇḍañña attained Parinibbāna in the Candārāma. Right there, an adorned stupa was raised, seven yojanas high.

โกณฺฑญฺญสฺส ภควโต วํโส ทุติโย.

The second chronicle, that of the Blessed One Koṇḍañña, is concluded.

๕. มงฺคลพุทฺธวํโส

5. The Chronicle of the Buddha Maṅgala

๑.

1.

โกณฺฑญฺญสฺส อปเรน, มงฺคโล นาม นายโก;

ตมํ โลเก นิหนฺตฺวาน, ธมฺโมกฺกมภิธารยิ.

After Koṇḍañña, the Leader named Maṅgala, having dispelled the darkness in the world, held aloft the lamp of the Dhamma.

๒.

2.

อตุลาสิ ปภา ตสฺส, ชิเนหญฺเญหิ อุตฺตรึ;

จนฺทสูริยปภํ หนฺตฺวา, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

His radiance was incomparable, surpassing that of other Victors; having dispelled the light of the moon and sun, it shone throughout the ten-thousand world-system.

๓.

3.

โสปิ พุทฺโธ ปกาเสสิ, จตุโร สจฺจวรุตฺตเม;

เต เต สจฺจรสํ ปีตฺวา, วิโนเทนฺติ มหาตมํ.

That Buddha, too, revealed the four supreme, excellent truths. Having drunk the essence of the truths, they dispel the great darkness.

๔.

4.

ปตฺวาน โพธิมตุลํ, ปฐเม ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

Having attained incomparable enlightenment, at the first Dhamma discourse, there was the realization of the Dhamma for one hundred thousand koṭis.

๕.

5.

สุรินฺทเทวภวเน[Pg.327], พุทฺโธ ธมฺมมเทสยิ;

ตทา โกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย สมโย อหุ.

When the Buddha taught the Dhamma in the celestial abode of Surinda, at that time, there was the second realization for one thousand koṭis.

๖.

6.

ยทา สุนนฺโท จกฺกวตฺตี, สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมิ;

ตทา อาหนิ สมฺพุทฺโธ, ธมฺมเภรึ วรุตฺตมํ.

When the wheel-turning monarch Sunanda approached the Sambuddha, then the Sambuddha sounded the most excellent drum of the Dhamma.

๗.

7.

สุนนฺทสฺสานุจรา ชนตา, ตทาสุํ นวุติโกฏิโย;

สพฺเพปิ เต นิรวเสสา, อเหสุํ เอหิ ภิกฺขุกา.

At that time, the people in the retinue of Sunanda numbered ninety koṭis. All of them, without remainder, became Ehi Bhikkhus.

๘.

8.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, มงฺคลสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

There were three assemblies for Maṅgala, the Great Sage. The first assembly was of one hundred thousand koṭis of those whose cankers were destroyed.

๙.

9.

ทุติโย โกฏิสตสหสฺสานํ, ตติโย นวุติโกฏินํ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ตทา อาสิ สมาคโม.

The second assembly was of one hundred thousand koṭis. The third assembly, at that time, was of ninety koṭis of stainless ones whose cankers were destroyed.

๑๐.

10.

อหํ เตน สมเยน, สุรุจี นาม พฺราหฺมโณ;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

At that time, I was a brahmin named Suruci, a reciter and master of the mantras, one who had reached the further shore of the three Vedas.

๑๑.

11.

ตมหํ อุปสงฺกมฺม, สรณํ คนฺตฺวาน สตฺถุโน;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, คนฺธมาเลน ปูชยึ;

ปูเชตฺวา คนฺธมาเลน, ควปาเนน ตปฺปยึ.

Having approached him, the Teacher, and gone for refuge, I honored the Saṅgha, headed by the Sambuddha, with perfumes and garlands. Having honored them with perfumes and garlands, I satisfied them with a milk-beverage.

๑๒.

12.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, มงฺคโล ทฺวิปทุตฺตโม;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha, Maṅgala, the supreme among two-footed beings, also made a prophecy concerning me: 'In an incalculable aeon from now, this one will become a Buddha.'

๑๓.

13.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

'Having striven in the great endeavor... we shall be in the presence of this one.'

๑๔.

14.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทส ปารมิปูริยา.

Having heard his words as well, I made my mind exceedingly serene. I undertook a further vow to fulfill the ten perfections.

๑๕.

15.

ตทา ปีติมนุพฺรูหนฺโต, สมฺโพธิวรปตฺติยา;

พุทฺเธ ทตฺวาน มํ เคหํ, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

Then, cultivating joy for the attainment of excellent enlightenment, having given my home to the Buddha, I went forth in his presence.

๑๖.

16.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวา, โสภยึ ชินสาสนํ.

Having mastered the Suttanta and the Vinaya, the entire nine-limbed teaching of the Teacher, I illuminated the dispensation of the Victor.

๑๗.

17.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคจฺฉหํ.

Dwelling there diligently, having developed the divine meditation, and having reached the perfection of the higher knowledges, I went to the Brahma-world.

๑๘.

18.

อุตฺตรํ [Pg.328] นาม นครํ, อุตฺตโร นาม ขตฺติโย;

อุตฺตรา นาม ชนิกา, มงฺคลสฺส มเหสิโน.

The city of Maṅgala, the great sage, was named Uttara; his khattiya father was named Uttara, and his mother was named Uttarā.

๑๙.

19.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

ยสวา สุจิมา สิรีมา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For nine thousand years he dwelt in the household life. He had three excellent palaces: Yasavā, Sucimā, and Sirīmā.

๒๐.

20.

สมตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

ยสวตี นาม นารี, สีวโล นาม อตฺรโช.

There were thirty thousand well-adorned women. His chief consort was named Yasavatī, and his son was named Sīvala.

๒๑.

21.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, the Victor went forth on horseback. For no less than eight months, he engaged in the great endeavor.

๒๒.

22.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, มงฺคโล นาม นายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, วเน สิรีวรุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the peaceful one, the Leader named Maṅgala, the great hero, turned the wheel of Dhamma in the forest named Sirīvaruttama.

๒๓.

23.

สุเทโว ธมฺมเสโน จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

ปาลิโต นามุปฏฺฐาโก, มงฺคลสฺส มเหสิโน.

Sudeva and Dhammasena were the chief disciples of Maṅgala, the great sage. His attendant was named Pālita.

๒๔.

24.

สีวลา จ อโสกา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, นาครุกฺโขติ วุจฺจติ.

Sīvalā and Asokā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is said to be the Nāga tree.

๒๕.

25.

นนฺโท เจว วิสาโข จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

อนุลา เจว สุตนา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Nanda and Visākha were the chief male lay supporters; Anulā and Sutanā were the chief female lay supporters.

๒๖.

26.

อฏฺฐาสีติ รตนานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ตโต นิทฺธาวตี รํสี, อเนกสตสหสฺสิโย.

The great sage was eighty-eight cubits in height. From him issued forth rays of light, many hundreds of thousands.

๒๗.

27.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

His lifespan at that time was ninety thousand years. Remaining for that long, he ferried many people across.

๒๘.

28.

ยถาปิ สาคเร อูมี, น สกฺกา ตา คเณตุเย;

ตเถว สาวกา ตสฺส, น สกฺกา เต คเณตุเย.

Just as it is not possible to count the waves in the ocean, so too it was not possible to count his disciples.

๒๙.

29.

ยาว อฏฺฐาสิ สมฺพุทฺโธ, มงฺคโล โลกนายโก;

น ตสฺส สาสเน อตฺถิ, สกิเลสมรณํ ตทา.

For as long as the Sambuddha Maṅgala, the leader of the world, lived, there was no death with defilements in his dispensation.

๓๐.

30.

ธมฺโมกฺกํ ธารยิตฺวาน, สนฺตาเรตฺวา มหาชนํ;

ชลิตฺวา ธูมเกตูว, นิพฺพุโต โส มหายโส.

Having held up the lamp of the Dhamma, having ferried the great multitude across, having blazed like a comet, that one of great fame attained Parinibbāna.

๓๑.

31.

สงฺขารานํ [Pg.329] สภาวตฺถํ, ทสฺสยิตฺวา สเทวเก;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, สูริโย อตฺถงฺคโต ยถา.

Having shown the true nature of conditioned things to the world with its devas, he blazed like a mass of fire and set like the sun, and thus attained Parinibbāna.

๓๒.

32.

อุยฺยาเน วสฺสเร นาม, พุทฺโธ นิพฺพายิ มงฺคโล;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, ตึสโยชนมุคฺคโตติ.

The Buddha named Maṅgala attained Parinibbāna in the park named Vassara. Right there, the stupa of that Conqueror is thirty yojanas high.

มงฺคลสฺส ภควโต วํโส ตติโย.

The third chronicle, that of the Blessed One Maṅgala, is concluded.

๖. สุมนพุทฺธวํโส

6. The Chronicle of the Buddha Sumana

๑.

1.

มงฺคลสฺส อปเรน, สุมโน นาม นายโก;

สพฺพธมฺเมหิ อสโม, สพฺพสตฺตานมุตฺตโม.

After Maṅgala, a Leader named Sumana arose, unequalled in all dhammas, supreme among all beings.

๒.

2.

ตทา อมตเภรึ โส, อาหนี เมขเล ปุเร;

ธมฺมสงฺขสมายุตฺตํ, นวงฺคํ ชินสาสนํ.

At that time, in the city of Mekhala, he beat the drum of the Deathless—the nine-fold teaching of the Conqueror, accompanied by the conch of the Dhamma.

๓.

3.

นิชฺชินิตฺวา กิเลเส โส, ปตฺวา สมฺโพธิมุตฺตมํ;

มาเปสิ นครํ สตฺถา, สทฺธมฺมปุรวรุตฺตมํ.

Having conquered the defilements and attained supreme enlightenment, that Teacher fashioned a city—the supreme, excellent city of the good Dhamma, which is Nibbāna.

๔.

4.

นิรนฺตรํ อกุฏิลํ, อุชุํ วิปุลวิตฺถตํ;

มาเปสิ โส มหาวีถึ, สติปฏฺฐานวรุตฺตมํ.

He fashioned the great highway—uninterrupted, not crooked, straight, extensive, and broad—which is the supreme, excellent establishment of mindfulness.

๕.

5.

ผเล จตฺตาริ สามญฺเญ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา;

ฉฬภิญฺญาฏฺฐสมาปตฺตี, ปสาเรสิ ตตฺถ วีถิยํ.

On that highway, he set forth the four fruits of the contemplative life, the four analytical knowledges, the six higher knowledges, and the eight attainments.

๖.

6.

เย อปฺปมตฺตา อขิลา, หิริวีริเยหุปาคตา;

เต เต อิเม คุณวเร, อาทิยนฺติ ยถา สุขํ.

Those persons who are heedful, free from mental barrenness, and endowed with moral shame and energy—they take up these excellent qualities with ease.

๗.

7.

เอวเมเตน โยเคน, อุทฺธรนฺโต มหาชนํ;

โพเธสิ ปฐมํ สตฺถา, โกฏิสตสหสฺสิโย.

Thus, by this method, while uplifting the great multitude, the Teacher, at the first discourse, awakened one hundred thousand koṭis.

๘.

8.

ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, โอวที ติตฺถิเย คเณ;

โกฏิสหสฺสาภิสมึสุ, ทุติเย ธมฺมเทสเน.

At the time when the Great Hero admonished the groups of sectarians, a thousand koṭis attained full understanding at the second Dhamma discourse.

๙.

9.

ยทา เทวา มนุสฺสา จ, สมคฺคา เอกมานสา;

นิโรธปญฺหํ ปุจฺฉึสุ, สํสยญฺจาปิ มานสํ.

When devas and humans, harmonious and of one mind, asked the Blessed One the question concerning cessation, and also the doubt in their minds,

๑๐.

10.

ตทาปิ [Pg.330] ธมฺมเทสเน, นิโรธปริทีปเน;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

Then, at the Dhamma discourse illuminating cessation, the third full understanding occurred for ninety thousand koṭis.

๑๑.

11.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุมนสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies of the great sage Sumana, of Arahants who were stainless, of peaceful mind, and steadfast.

๑๒.

12.

วสฺสํวุตฺถสฺส ภควโต, อภิฆุฏฺเฐ ปวารเณ;

โกฏิสตสหสฺเสหิ, ปวาเรสิ ตถาคโต.

When the Pavāraṇā was announced for the Blessed One who had completed the rains-residence, the Tathāgata performed the ceremony with one hundred thousand koṭis of Arahants.

๑๓.

13.

ตโตปรํ สนฺนิปาเต, วิมเล กญฺจนปพฺพเต;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

After that, at an assembly on the stainless golden mountain, the second gathering of ninety thousand koṭis of Arahants occurred.

๑๔.

14.

ยทา สกฺโก เทวราชา, พุทฺธทสฺสนุปาคมิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

When Sakka, king of the devas, approached to see the Buddha, the third gathering of eighty thousand koṭis of Arahants occurred.

๑๕.

15.

อหํ เตน สมเยน, นาคราชา มหิทฺธิโก;

อตุโล นาม นาเมน, อุสฺสนฺนกุสลสญฺจโย.

At that time, I was a nāga king of great power, named Atula, with an abundance of accumulated merit.

๑๖.

16.

ตทาหํ นาคภาวนา, นิกฺขมิตฺวา สญาติภิ;

นาคานํ ทิพฺพตุริเยหิ, สสงฺฆํ ชินมุปฏฺฐหึ.

Then, having departed from the nāga abode with my kinsmen, I attended upon the Conqueror together with his Saṅgha with the divine musical instruments of the nāgas.

๑๗.

17.

โกฏิสตสหสฺสานํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ;

ปจฺเจกทุสฺสยุคํ ทตฺวา, สรณํ ตมุปาคมึ.

I satisfied one hundred thousand koṭis of Arahants with food and drink; having given a pair of cloths to each one, I went to that Triple Gem for refuge.

๑๘.

18.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สุมโน โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha Sumana, the leader of the world, also made a prediction concerning me: ‘In an immeasurable eon from now, this one will become a Buddha.’

๑๙.

19.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having striven in the great endeavor and performed austerities, he will awaken at the foot of an Assattha tree.’ … ‘We shall be in the presence of this one,’ thus they aspired.

๒๐.

20.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words of prediction, I made my mind even more serene; I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๒๑.

21.

นครํ เมขลํ นาม, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

สิริมา นาม ชนิกา, สุมนสฺส มเหสิโน.

The city of the great sage Sumana was named Mekhalā; his khattiya father was named Sudatta, and his mother was named Sirimā.

๒๒.

22.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

จนฺโท สุจนฺโท วฏํโส จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For nine thousand years he dwelt in the household life. Canda, Sucanda, and Vaṭaṃsa were his three supreme palaces.

๒๓.

23.

เตสฏฺฐิสตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วฏํสิกา นาม นารี, อนูปโม นาม อตฺรโช.

There were sixty-three hundred thousand well-adorned women. The chief consort was named Vaṭaṃsikā, and the son was named Anūpama.

๒๔.

24.

นิมิตฺเต [Pg.331] จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, he went forth by elephant vehicle; for a full ten months, the Conqueror strove in the great endeavor.

๒๕.

25.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สุมโน โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, เมขเล ปุรมุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the peaceful one, Sumana, the leader of the world, the Great Hero, turned the Wheel in the supreme city of Mekhalā.

๒๖.

26.

สรโณ ภาวิตตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อุเทโน นามุปฏฺฐาโก, สุมนสฺส มเหสิโน.

Saraṇa and Bhāvitatta were the chief disciples; Udena was the attendant of the great sage Sumana.

๒๗.

27.

โสณา จ อุปโสณา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โสปิ พุทฺโธ อมิตยโส, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

Soṇā and Upasoṇā were the chief female disciples. That Buddha of incomparable glory awakened at the foot of a Nāga tree.

๒๘.

28.

วรุโณ เจว สรโณ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

จาลา จ อุปจาลา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Varuṇa and Saraṇa were the chief male lay supporters; Cālā and Upacālā were the chief female lay supporters.

๒๙.

29.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, นวุติหตฺถมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

That Buddha was ninety cubits in height; like a great golden pillar, he shines throughout the ten-thousand-fold world system.

๓๐.

30.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

His lifespan at that time was ninety thousand years; remaining for that long, he delivered a great multitude of people.

๓๑.

31.

ตารณีเย ตารยิตฺวา, โพธนีเย จ โพธยิ;

ปรินิพฺพายิ สมฺพุทฺโธ, อุฬุราชาว อตฺถมิ.

Having delivered those who could be delivered, and awakened those who could be awakened, the Perfectly Enlightened One attained Parinibbāna, just as the moon, the king of stars, sets.

๓๒.

32.

เต จ ขีณาสวา ภิกฺขู, โส จ พุทฺโธ อสาทิโส;

อตุลปฺปภํ ทสฺสยิตฺวา, นิพฺพุตา เย มหายสา.

Those bhikkhus with taints destroyed and that incomparable Buddha—those of great glory, having displayed matchless radiance, have become extinguished.

๓๓.

33.

ตญฺจ ญาณํ อตุลิยํ, ตานิ จ อตุลานิ รตนานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

That incomparable knowledge and those incomparable jewels—all that has vanished. Surely, all conditioned formations are empty!

๓๔.

34.

สุมโน ยสธโร พุทฺโธ, องฺคารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถว ตสฺส ชินถูโป, จตุโยชนมุคฺคโตติ.

The Buddha Sumana, bearer of glory, attained Parinibbāna at Aṅgārāma; right there the Conqueror's stūpa was four yojanas high.

สุมนสฺส ภควโต วํโส จตุตฺโถ.

The Fourth Chronicle, of the Blessed One Sumana, is concluded.

๗. เรวตพุทฺธวํโส

7. The Chronicle of the Buddha Revata

๑.

1.

สุมนสฺส อปเรน, เรวโต นาม นายโก;

อนูปโม อสทิโส, อตุโล อุตฺตโม ชิโน.

After Sumana, there arose a leader named Revata, an incomparable, unequalled, matchless, supreme Conqueror.

๒.

2.

โสปิ ธมฺมํ [Pg.332] ปกาเสสิ, พฺรหฺมุนา อภิยาจิโต;

ขนฺธธาตุววตฺถานํ, อปฺปวตฺตํ ภวาภเว.

Requested by Brahmā, he too proclaimed the Dhamma: the analysis of the aggregates and elements, which is the cause for non-recurrence in any state of existence.

๓.

3.

ตสฺสาภิสมยา ตีณิ, อเหสุํ ธมฺมเทสเน;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

There were three occasions of realization during his teaching of the Dhamma. The first realization was beyond enumeration.

๔.

4.

ยทา อรินฺทมํ ราชํ, วิเนสิ เรวโต มุนิ;

ตทา โกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

When the sage Revata disciplined King Arindama, the second realization occurred for a thousand koṭis of beings.

๕.

5.

สตฺตาหํ ปฏิสลฺลานา, วุฏฺฐหิตฺวา นราสโภ;

โกฏิสตํ นรมรูนํ, วิเนสิ อุตฺตเม ผเล.

Having emerged from seven days of seclusion, the bull among men disciplined a hundred koṭis of humans and devas, establishing them in the supreme fruit.

๖.

6.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, เรวตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สุวิมุตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies for the great sage Revata: of those with taints destroyed, the stainless, the well-liberated, and the steadfast.

๗.

7.

อติกฺกนฺตา คณนปถํ, ปฐมํ เย สมาคตา;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

Those who gathered for the first assembly surpassed any reckoning; the second assembly was of a hundred thousand koṭis.

๘.

8.

โยปิ ปญฺญาย อสโม, ตสฺส จกฺกานุวตฺตโก;

โส ตทา พฺยาธิโต อาสิ, ปตฺโต ชีวิตสํสยํ.

The one who was unequalled in wisdom, who turned the Wheel after him, was then afflicted by illness and had reached a point of doubt regarding his life.

๙.

9.

ตสฺส คิลานปุจฺฉาย, เย ตทา อุปคตา มุนี;

โกฏิสหสฺสา อรหนฺโต, ตติโย อาสิ สมาคโม.

The third assembly was of those sages who gathered then to inquire about his illness; it resulted in a thousand koṭis of Arahants.

๑๐.

10.

อหํ เตน สมเยน, อติเทโว นาม พฺราหฺมโณ;

อุปคนฺตฺวา เรวตํ พุทฺธํ, สรณํ ตสฺส คญฺฉหํ.

At that time, I was a brahmin named Atideva. Approaching the Buddha Revata, I went for refuge to him.

๑๑.

11.

ตสฺส สีลํ สมาธิญฺจ, ปญฺญาคุณมนุตฺตมํ;

โถมยิตฺวา ยถาถามํ, อุตฺตรียมทาสหํ.

Having praised his virtue, concentration, and the unsurpassed quality of his wisdom according to my ability, I gave him an upper garment.

๑๒.

12.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, เรวโต โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha Revata, the leader of the world, also made a prediction about me: ‘In an immeasurable eon from now, this one will become a Buddha.’

๑๓.

13.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having striven in the great endeavor… we shall be in the presence of this one.’

๑๔.

14.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words of prediction, I made my mind even more serene; I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๑๕.

15.

ตทาปิ ตํ พุทฺธธมฺมํ, สริตฺวา อนุพฺรูหยึ;

อาหริสฺสามิ ตํ ธมฺมํ, ยํ มยฺหํ อภิปตฺถิตํ.

Then, too, recollecting the qualities of a Buddha, I cultivated them further, thinking: ‘I shall attain that state for which I have longed.’

๑๖.

16.

นครํ [Pg.333] สุธญฺญวตี นาม, วิปุโล นาม ขตฺติโย;

วิปุลา นาม ชนิกา, เรวตสฺส มเหสิโน.

The city of the great sage Revata was named Sudhaññavatī; the khattiya father was named Vipula, and the mother was named Vipulā.

๑๗.

17.

ฉ จ วสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สุทสฺสโน รตนคฺฆิ, อาเวโฬ จ วิภูสิโต;

ปุญฺญกมฺมาภินิพฺพตฺตา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For six thousand years he lived the household life. Sudassana, Ratanagghi, and Āveḷa were his three supreme and adorned palaces, produced by his meritorious deeds.

๑๘.

18.

เตตฺตึส จ สหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุทสฺสนา นาม นารี, วรุโณ นาม อตฺรโช.

There were thirty-three thousand well-adorned women. His chief consort was named Sudassanā, and his son was named Varuṇa.

๑๙.

19.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนสตฺตมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, the Conqueror went forth by chariot; for a full seven months he strove in the great endeavor.

๒๐.

20.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, เรวโต โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, วรุณาราเม สิรีฆเร.

Entreated by Brahmā, the tranquil one, Revata, the leader of the world, the Great Hero, turned the Wheel of Dhamma in the glorious monastery in the Varuṇa Park.

๒๑.

21.

วรุโณ พฺรหฺมเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สมฺภโว นามุปฏฺฐาโก, เรวตสฺส มเหสิโน.

Varuṇa and Brahmadeva were the chief disciples; Sambhava was the attendant of the great sage Revata.

๒๒.

22.

ภทฺทา เจว สุภทฺทา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

Bhaddā and Subhaddā were the chief female disciples. That Buddha, the one equal to the unequalled, awakened at the foot of a Nāga tree.

๒๓.

23.

ปทุโม กุญฺชโร เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา;

สิรีมา เจว ยสวตี, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Paduma and Kuñjara were the chief male lay supporters; Sirīmā and Yasavatī were the chief female lay supporters.

๒๔.

24.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, อินฺทเกตุว อุคฺคโต.

That Buddha was eighty cubits in height; he illuminated all directions like a raised banner of Indra.

๒๕.

25.

ตสฺส สรีเร นิพฺพตฺตา, ปภามาลา อนุตฺตรา;

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สมนฺตา ผรติ โยชนํ.

From his body arose an unsurpassed garland of light; whether by day or by night, it spread for a yojana all around.

๒๖.

26.

สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

His lifespan at that time was sixty thousand years; remaining for that long, he ferried many beings across.

๒๗.

27.

ทสฺสยิตฺวา พุทฺธพลํ, อมตํ โลเก ปกาสยํ;

นิพฺพายิ อนุปาทาโน, ยถคฺคุปาทานสงฺขยา.

Having displayed the Buddha's power and proclaimed the Deathless in the world, he was extinguished without clinging, like a fire when its fuel is exhausted.

๒๘.

28.

โส จ กาโย รตนนิโภ, โส จ ธมฺโม อสาทิโส;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

And that jewel-like body, and that incomparable Dhamma—all that has vanished. Surely, all conditioned formations are empty!

๒๙.

29.

เรวโต [Pg.334] ยสธโร พุทฺโธ, นิพฺพุโต โส มหาปุเร;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

The Buddha Revata, bearer of glory, was extinguished in the great city. There was a wide distribution of his relics in all the various regions.

เรวตสฺส ภควโต วํโส ปญฺจโม.

The fifth chronicle, that of the Blessed One Revata, is concluded.

๘. โสภิตพุทฺธวํโส

8. The Chronicle of the Buddha Sobhita

๑.

1.

เรวตสฺส อปเรน, โสภิโต นาม นายโก;

สมาหิโต สนฺตจิตฺโต, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

After Revata, there was the leader named Sobhita, composed and with a tranquil mind, unequalled, without a counterpart.

๒.

2.

โส ชิโน สกเคหมฺหิ, มานสํ วินิวตฺตยิ;

ปตฺวาน เกวลํ โพธึ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

That Victor turned his mind away from his own home; having attained complete enlightenment, he set in motion the Wheel of Dhamma.

๓.

3.

ยาว เหฏฺฐา อวีจิโต, ภวคฺคา จาปิ อุทฺธโต;

เอตฺถนฺตเร เอกปริสา, อโหสิ ธมฺมเทสเน.

From Avīci below up to the peak of existence, there was one assembly for his teaching of the Dhamma.

๔.

4.

ตาย ปริสาย สมฺพุทฺโธ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

To that assembly the Perfectly Enlightened One set in motion the Wheel of Dhamma; the first realization was beyond calculation.

๕.

5.

ตโต ปรมฺปิ เทเสนฺเต, มรูนญฺจ สมาคเม;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

Then again, while he was teaching at an assembly of devas, the second realization occurred for ninety thousand koṭis.

๖.

6.

ปุนาปรํ ราชปุตฺโต, ชยเสโน นาม ขตฺติโย;

อารามํ โรปยิตฺวาน, พุทฺเธ นิยฺยาทยี ตทา.

Then again, a prince, the khattiya named Jayasena, having established a park, presented it to the Buddha.

๗.

7.

ตสฺส ยาคํ ปกิตฺเตนฺโต, ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา;

ตทา โกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

Praising his offering, the One with Vision taught the Dhamma; then the third realization occurred for a thousand koṭis.

๘.

8.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, โสภิตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies of the great sage Sobhita—of those with taints destroyed, the stainless, the tranquil-minded, the steadfast.

๙.

9.

อุคฺคโต นาม โส ราชา, ทานํ เทติ นรุตฺตเม;

ตมฺหิ ทาเน สมาคญฺฉุํ, อรหนฺตา สตโกฏิโย.

A king named Uggata gave a gift to the supreme man; at that offering, a hundred koṭis of arahants assembled.

๑๐.

10.

ปุนาปรํ ปุรคโณ, เทติ ทานํ นรุตฺตเม;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

Again, the people of the city gave a gift to the supreme man; then the second assembly was of ninety koṭis.

๑๑.

11.

เทวโลเก [Pg.335] วสิตฺวาน, ยทา โอโรหตี ชิโน;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

After dwelling in the world of the devas, when the Victor descended, the third assembly was of eighty koṭis.

๑๒.

12.

อหํ เตน สมเยน, สุชาโต นาม พฺราหฺมโณ;

ตทา สสาวกํ พุทฺธํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ.

At that time I was a brahmin named Sujāta; I then satisfied the Buddha and his disciples with food and drink.

๑๓.

13.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, โสภิโต โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha Sobhita, the Leader of the World, also made this prediction about me: ‘In an immeasurable eon from now, this one will become a Buddha.’

๑๔.

14.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having striven in the striving …pe… we shall come face to face with this one.’

๑๕.

15.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

ตเมวตฺถมนุปฺปตฺติยา, อุคฺคํ ธิติมกาสหํ.

Having heard his words, joyful and with a mind stirred by urgency, I made a strong resolution to attain that very goal.

๑๖.

16.

สุธมฺมํ นาม นครํ, สุธมฺโม นาม ขตฺติโย;

สุธมฺมา นาม ชนิกา, โสภิตสฺส มเหสิโน.

The city was named Sudhamma; the khattiya father was named Sudhamma; the mother of the great sage Sobhita was named Sudhammā.

๑๗.

17.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

กุมุโท นาฬิโน ปทุโม, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For nine thousand years he lived the household life; Kumuda, Nāḷina, and Paduma were his three excellent palaces.

๑๘.

18.

สตฺตตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

มณิลา นาม สา นารี, สีโห นามาสิ อตฺรโช.

He had thirty-seven thousand well-adorned women. His chief consort was named Maṇilā, and his son was named Sīha.

๑๙.

19.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปาสาเทนาภินิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, จริตฺวา ปุริสุตฺตโม.

The supreme man, having seen the four signs, went forth from the palace; having practiced the striving for seven days.

๒๐.

20.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, โสภิโต โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, สุธมฺมุยฺยานมุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the peaceful one, the great hero Sobhita, leader of the world, set in motion the Wheel of Dhamma in the excellent Sudhamma Park.

๒๑.

21.

อสโม จ สุเนตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อโนโม นามุปฏฺฐาโก, โสภิตสฺส มเหสิโน.

Asama and Sunetta were the chief disciples; the attendant of the great sage Sobhita was named Anoma.

๒๒.

22.

นกุลา จ สุชาตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

พุชฺฌมาโน จ โส พุทฺโธ, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

Nakulā and Sujātā were the chief female disciples; and that Buddha awakened at the foot of a Nāga tree.

๒๓.

23.

รมฺโม เจว สุทตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

นกุลา เจว จิตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Ramma and Sudatta were the chief male lay supporters; Nakulā and Cittā were the chief female lay supporters.

๒๔.

24.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, สตรํสีว อุคฺคโต.

The great sage was fifty-eight cubits tall; he illuminated all directions like the rising, thousand-rayed sun.

๒๕.

25.

ยถา [Pg.336] สุผุลฺลํ ปวนํ, นานาคนฺเธหิ ธูปิตํ;

ตเถว ตสฺส ปาวจนํ, สีลคนฺเธหิ ธูปิตํ.

Just as a well-flowered forest is perfumed with various scents, so too was his teaching perfumed with the fragrance of the virtue of his Arahant disciples.

๒๖.

26.

ยถาปิ สาคโร นาม, ทสฺสเนน อตปฺปิโย;

ตเถว ตสฺส ปาวจนํ, สวเณน อตปฺปิยํ.

Just as the ocean is insatiable to the sight, so too was his teaching insatiable to the hearing.

๒๗.

27.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

At that time, the lifespan was ninety thousand years. Remaining for that long, he ferried many people across from the stream of saṃsāra.

๒๘.

28.

โอวาทํ อนุสิฏฺฐิญฺจ, ทตฺวาน เสสเก ชเน;

หุตาสโนว ตาเปตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having given exhortation and instruction to the remaining people, then, having blazed like a fire, he was extinguished along with his disciples.

๒๙.

29.

โส จ พุทฺโธ อสมสโม, เตปิ สาวกา พลปฺปตฺตา;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

That Buddha, the equal of the unequalled, and those disciples who had attained the powers—all that has vanished. Surely, all conditioned formations are empty.

๓๐.

30.

โสภิโต วรสมฺพุทฺโธ, สีหารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

The excellent Sambuddha Sobhita attained Parinibbāna in Sīhārāma; there was a widespread distribution of his relics in the various regions.

โสภิตสฺส ภควโต วํโส ฉฏฺโฐ.

The sixth chronicle, that of the Blessed One Sobhita, is finished.

๙. อโนมทสฺสีพุทฺธวํโส

9. The Chronicle of the Buddha Anomadassī

๑.

1.

โสภิตสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

อโนมทสฺสี อมิตยโส, เตชสฺสี ทุรติกฺกโม.

After Sobhita, there arose in the world the Sambuddha Anomadassī, supreme among bipeds, of limitless fame, majestic, and invincible.

๒.

2.

โส เฉตฺวา พนฺธนํ สพฺพํ, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

อนิวตฺติคมนํ มคฺคํ, เทเสสิ เทวมานุเส.

Having cut off all bonds and demolished the three kinds of existence, he taught the path of no-return to devas and humans.

๓.

3.

สาคโรว อสงฺโขโภ, ปพฺพโตว ทุราสโท;

อากาโสว อนนฺโต โส, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

Like the ocean, he was unshakable; like a mountain, hard to assail; like space, he was infinite; like a sāl-tree king in full bloom.

๔.

4.

ทสฺสเนนปิ ตํ พุทฺธํ, โตสิตา โหนฺติ ปาณิโน;

พฺยาหรนฺตํ คิรํ สุตฺวา, อมตํ ปาปุณนฺติ เต.

Just by seeing that Buddha, living beings are delighted; hearing the words he utters, they attain the Deathless.

๕.

5.

ธมฺมาภิสมโย ตสฺส, อิทฺโธ ผีโต ตทา อหุ;

โกฏิสตานิ อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน.

The realization of the Dhamma by his assembly was then successful and prosperous; at the first Dhamma discourse, a hundred koṭis attained comprehension.

๖.

6.

ตโต ปรํ อภิสมเย, วสฺสนฺเต ธมฺมวุฏฺฐิโย;

อสีติโกฏิโยภิสมึสุ, ทุติเย ธมฺมเทสเน.

Then later, at the second Dhamma discourse, when the great rain of Dhamma fell, eighty koṭis attained comprehension.

๗.

7.

ตโตปรญฺหิ [Pg.337] วสฺสนฺเต, ตปฺปยนฺเต จ ปาณินํ;

อฏฺฐสตฺตติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

Then afterwards, as he rained down the teaching and satisfied living beings, the third realization occurred for seventy-eight koṭis.

๘.

8.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ จ มเหสิโน;

อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ, ปุปฺผิตานํ วิมุตฺติยา.

There were three assemblies for that great sage, of those who had attained the power of higher knowledge and had blossomed in liberation.

๙.

9.

อฏฺฐสตสหสฺสานํ, สนฺนิปาโต ตทา อหุ;

ปหีนมทโมหานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There was then a first assembly of eight hundred thousand who had abandoned intoxication and delusion, who were tranquil-minded and steadfast.

๑๐.

10.

สตฺตสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม;

อนงฺคณานํ วิรชานํ, อุปสนฺตาน ตาทินํ.

The second assembly was of seven hundred thousand who were stainless, dust-free, serene, and steadfast.

๑๑.

11.

ฉนฺนํ สตสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ, นิพฺพุตานํ ตปสฺสินํ.

The third assembly was of six hundred thousand ascetics who had attained the power of higher knowledge and were extinguished.

๑๒.

12.

อหํ เตน สมเยน, ยกฺโข อาสึ มหิทฺธิโก;

เนกานํ ยกฺขโกฏีนํ, วสวตฺติมฺหิ อิสฺสโร.

At that time I was a yakkha of great power, a sovereign exercising mastery over many koṭis of yakkhas.

๑๓.

13.

ตทาปิ ตํ พุทฺธวรํ, อุปคนฺตฺวา มเหสินํ;

อนฺนปาเนน ตปฺเปสึ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

Then too, having approached that excellent Buddha, the great sage, I satisfied the Leader of the World and his Saṅgha with food and drink.

๑๔.

14.

โสปิ มํ ตทา พฺยากาสิ, วิสุทฺธนยโน มุนิ;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That sage with the purified eye also made this prediction about me then: ‘In an immeasurable eon from now, this one will become a Buddha in the world.’

๑๕.

15.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having striven in the striving …pe… we shall come face to face with this one.’

๑๖.

16.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, joyful and with a mind stirred by urgency, I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๑๗.

17.

นครํ จนฺทวตี นาม, ยสวา นาม ขตฺติโย;

มาตา ยโสธรา นาม, อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

Of the Teacher Anomadassī, the city was named Candavatī, the khattiya was named Yasavā, and the mother was named Yasodharā.

๑๘.

18.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สิรี อุปสิรี วฑฺโฒ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For ten thousand years, he dwelt in the household life. Sirī, Upasirī, and Vaḍḍha—these were his three excellent palaces.

๑๙.

19.

เตวีสติสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สิริมา นาม สา นารี, อุปวาโณ นาม อตฺรโช.

There were twenty-three thousand well-adorned women. The chief consort was named Sirimā, and his son was named Upavāṇa.

๒๐.

20.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, สิวิกายาภินิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, he went forth in a palanquin; for a full ten months the Victor practiced the striving.

๒๑.

21.

พฺรหฺมุนา [Pg.338] ยาจิโต สนฺโต, อโนมทสฺสี มหามุนิ;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, อุยฺยาเน โส สุทสฺสเน.

Requested by Brahmā, the serene great sage Anomadassī, the great hero, set in motion the Wheel in the Sudassana park.

๒๒.

22.

นิสโภ จ อโนโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วรุโณ นามุปฏฺฐาโก, อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

Nisabha and Anoma were the chief disciples; the attendant of the Teacher Anomadassī was named Varuṇa.

๒๓.

23.

สุนฺทรี จ สุมนา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อชฺชุโนติ ปวุจฺจติ.

Sundarī and Sumanā were the chief female disciples; the Bodhi tree of that Blessed One is called the Ajjuna tree.

๒๔.

24.

นนฺทิวฑฺโฒ สิริวฑฺโฒ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

อุปฺปลา เจว ปทุมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Nandivaḍḍha and Sirivaḍḍha were the chief male lay supporters; Uppalā and Padumā were the chief female lay supporters.

๒๕.

25.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ปภา นิทฺธาวตี ตสฺส, สตรํสีว อุคฺคโต.

The great sage was fifty-eight cubits tall; his radiance streamed forth like the rising, hundred-rayed sun.

๒๖.

26.

วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan then was one hundred thousand years; remaining for that long, he ferried many people across.

๒๗.

27.

สุปุปฺผิตํ ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ ตาทิหิ;

วีตราเคหิ วิมเลหิ, โสภิตฺถ ชินสาสนํ.

The teaching was well-flowered with Arahants who were steadfast, free from passion, and stainless; the Victor's dispensation was resplendent.

๒๘.

28.

โส จ สตฺถา อมิตยโส, ยุคานิ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

That Teacher of incomparable fame, and those incomparable pairs of disciples—all that has vanished. Surely, all conditioned formations are empty.

๒๙.

29.

อโนมทสฺสี ชิโน สตฺถา, ธมฺมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, อุพฺเพโธ ปญฺจวีสตีติ.

The Victor Anomadassī, the Teacher, attained Parinibbāna in Dhammārāma; his Victor's stūpa there was twenty-five yojanas in height.

อโนมทสฺสิสฺส ภควโต วํโส สตฺตโม.

The seventh chronicle, that of the Blessed One Anomadassī, is finished.

๑๐. ปทุมพุทฺธวํโส

10. The Chronicle of the Buddha Paduma

๑.

1.

อโนมทสฺสิสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

ปทุโม นาม นาเมน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

After Anomadassī, there arose the Perfectly Enlightened One, supreme among two-footed beings, Paduma by name, unequalled, without a counterpart.

๒.

2.

ตสฺสาปิ อสมํ สีลํ, สมาธิปิ อนนฺตโก;

อสงฺเขยฺยํ ญาณวรํ, วิมุตฺติปิ อนูปมา.

His virtue was also unequalled, his concentration was also boundless, his excellent knowledge was incalculable, and his liberation was also incomparable.

๓.

3.

ตสฺสาปิ [Pg.339] อตุลเตชสฺส, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน;

อภิสมยา ตโย อาสุํ, มหาตมปวาหนา.

For him of unequalled power, at the turning of the Wheel of Dhamma, there were three realizations that dispelled the great darkness.

๔.

4.

ปฐมาภิสมเย พุทฺโธ, โกฏิสตมโพธยิ;

ทุติยาภิสมเย ธีโร, นวุติโกฏิมโพธยิ.

At the first realization, the Buddha awakened one hundred koṭis; at the second realization, the steadfast one awakened ninety koṭis.

๕.

5.

ยทา จ ปทุโม พุทฺโธ, โอวที สกมตฺรชํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

And when the Buddha Paduma admonished his own son, the third realization occurred for eighty koṭis.

๖.

6.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ปทุมสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

There were three assemblies of the great seer Paduma. The first gathering consisted of one hundred thousand koṭis of Arahants.

๗.

7.

กถินตฺถารสมเย, อุปฺปนฺเน กถินจีวเร;

ธมฺมเสนาปติตฺถาย, ภิกฺขู สิพฺพึสุ จีวรํ.

At the time of the spreading of the kathina, when the kathina robe-material had arisen, the bhikkhus sewed a robe for the General of the Dhamma.

๘.

8.

ตทา เต วิมลา ภิกฺขู, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;

ตีณิ สตสหสฺสานิ, สมึสุ อปราชิตา.

Then three hundred thousand of those bhikkhus assembled—stainless, undefeated, possessors of the six superknowledges and great psychic power.

๙.

9.

ปุนาปรํ โส นราสโภ, ปวเน วาสํ อุปาคมิ;

ตทา สมาคโม อาสิ, ทฺวินฺนํ สตสหสฺสินํ.

Again, on another occasion, that bull of men went to dwell in the forest; then there was a gathering of two hundred thousand Arahants.

๑๐.

10.

อหํ เตน สมเยน, สีโห อาสึ มิคาธิภู;

วิเวกมนุพฺรูหนฺตํ, ปวเน อทฺทสํ ชินํ.

At that time I was a lion, the lord of beasts. I saw the Victor in the forest cultivating seclusion.

๑๑.

11.

วนฺทิตฺวา สิรสา ปาเท, กตฺวาน ตํ ปทกฺขิณํ;

ติกฺขตฺตุํ อภินาทิตฺวา, สตฺตาหํ ชินมุปฏฺฐหํ.

Having venerated his feet with my head and circumambulated him, I roared three times and attended on the Victor for seven days.

๑๒.

12.

สตฺตาหํ วรสมาปตฺติยา, วุฏฺฐหิตฺวา ตถาคโต;

มนสา จินฺตยิตฺวาน, โกฏิภิกฺขู สมานยิ.

Having emerged after seven days from the supreme attainment, the Tathāgata, having considered it in his mind, summoned a koṭi of bhikkhus.

๑๓.

13.

ตทาปิ โส มหาวีโร, เตสํ มชฺเฌ วิยากริ;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

Then that great hero also made a prediction in their midst: ‘In an incalculable eon from now, this one will become a Buddha.’

๑๔.

14.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having undertaken the striving… we will come face to face with this one.’

๑๕.

15.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I clarified my mind even more. I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๑๖.

16.

จมฺปกํ นาม นครํ, อสโม นาม ขตฺติโย;

อสมา นาม ชนิกา, ปทุมสฺส มเหสิโน.

The city of the great seer Paduma was named Campaka; the khattiya, his father, was named Asama; and his mother was named Asamā.

๑๗.

17.

ทสวสฺสสหสฺสานิ[Pg.340], อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

นนฺทาวสุยสุตฺตรา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For ten thousand years he dwelt in the household life. Nanduttara, Vasuttara, and Yasuttara were his three excellent palaces.

๑๘.

18.

เตตฺตึส จ สหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

อุตฺตรา นาม สา นารี, รมฺโม นามาสิ อตฺรโช.

There were thirty-three thousand well-adorned women. His chief consort was named Uttarā, and his son was named Ramma.

๑๙.

19.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, he went forth by chariot. For a full eight months the Victor engaged in the striving.

๒๐.

20.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ปทุโม โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, ธนญฺจุยฺยานมุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the tranquil Paduma, leader of the world, the great hero, set the Wheel in motion in the excellent Dhanañcuya Park.

๒๑.

21.

สาโล จ อุปสาโล จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วรุโณ นามุปฏฺฐาโก, ปทุมสฺส มเหสิโน.

Sāla and Upasāla were the chief disciples; the attendant of the great seer Paduma was named Varuṇa.

๒๒.

22.

ราธา เจว สุราธา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาโสโณติ วุจฺจติ.

Rādhā and Surādhā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Mahāsoṇa.

๒๓.

23.

ภิยฺโย เจว อสโม จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

รุจี จ นนฺทรามา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Bhiyya and Asama were the chief male lay supporters; Rucī and Nandarāmā were the chief female lay supporters.

๒๔.

24.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ปภา นิทฺธาวตี ตสฺส, อสมา สพฺพโส ทิสา.

The great sage was fifty-eight ratanas in height. His unequalled radiance streamed forth in all directions.

๒๕.

25.

จนฺทปฺปภา สูริยปฺปภา, รตนคฺคิมณิปฺปภา;

สพฺพาปิ ตา หตา โหนฺติ, ปตฺวา ชินปภุตฺตมํ.

The light of the moon, the light of the sun, the light of gems, fire, and jewels—all these are outshone when they encounter the supreme radiance of the Victor.

๒๖.

26.

วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan at that time was one hundred thousand years. Remaining for that long, he ferried many people across.

๒๗.

27.

ปริปกฺกมานเส สตฺเต, โพธยิตฺวา อเสสโต;

เสสเก อนุสาสิตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having awakened without remainder beings whose minds were mature, and having instructed the remaining ones, he attained Nibbāna together with his disciples.

๒๘.

28.

อุรโคว ตจํ ชิณฺณํ, วทฺธปตฺตํว ปาทโป;

ชหิตฺวา สพฺพสงฺขาเร, นิพฺพุโต โส ยถา สิขี.

Like a snake its worn-out skin, or a tree its withered leaves, having abandoned all formations, he was extinguished like a fire.

๒๙.

29.

ปทุโม ชินวโร สตฺถา, ธมฺมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

The excellent Victor, the Teacher Paduma, attained Nibbāna in the Dhamma Park. There was a wide dispersal of his relics in various regions.

ปทุมสฺส ภควโต วํโส อฏฺฐโม.

The Eighth Chronicle of the Blessed One Paduma.

๑๑. นารทพุทฺธวํโส

11. The Chronicle of the Buddha Nārada

๑.

1.

ปทุมสฺส [Pg.341] อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

นารโท นาม นาเมน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

After Paduma, there arose a Perfectly Enlightened One, supreme among two-footed beings, Nārada by name, unequalled, without a counterpart.

๒.

2.

โส พุทฺโธ จกฺกวตฺติสฺส, เชฏฺโฐ ทยิตโอรโส;

อามุกฺกมาลาภรโณ, อุยฺยานํ อุปสงฺกมิ.

That Buddha-to-be was the eldest, beloved, legitimate son of a wheel-turning monarch. Wearing garlands and ornaments, he went to a park.

๓.

3.

ตตฺถาสิ รุกฺโข ยสวิปุโล, อภิรูโป พฺรหา สุจิ;

ตมชฺฌปตฺวา อุปนิสีทิ, มหาโสณสฺส เหฏฺฐโต.

There was a tree of vast renown, beautiful, large, and pure. Having approached it, he sat down beneath the Mahāsoṇa tree.

๔.

4.

ตตฺถ ญาณวรุปฺปชฺชิ, อนนฺตํ วชิรูปมํ;

เตน วิจินิ สงฺขาเร, อุกฺกุชฺชมวกุชฺชกํ.

There the excellent, endless, diamond-like knowledge arose in him. With it he investigated the formations, both their arising and their ceasing.

๕.

5.

ตตฺถ สพฺพกิเลสานิ, อเสสมภิวาหยิ;

ปาปุณี เกวลํ โพธึ, พุทฺธญาเณ จ จุทฺทส.

There he drove away all defilements without remainder. He attained complete enlightenment and the fourteen knowledges of a Buddha.

๖.

6.

ปาปุณิตฺวาน สมฺโพธึ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

Having attained perfect enlightenment, he set the Wheel of Dhamma in motion. The first breakthrough occurred for one hundred thousand koṭis.

๗.

7.

มหาโทณํ นาคราชํ, วินยนฺโต มหามุนิ;

ปาฏิเหรํ ตทากาสิ, ทสฺสยนฺโต สเทวเก.

While taming the nāga king Mahādoṇa, the great sage performed a miracle, displaying it to the world with its devas.

๘.

8.

ตทา เทวมนุสฺสานํ, ตมฺหิ ธมฺมปฺปกาสเน;

นวุติโกฏิสหสฺสานิ, ตรึสุ สพฺพสํสยํ.

Then, at that proclamation of the Dhamma, ninety thousand koṭis of devas and humans crossed over all doubt.

๙.

9.

ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, โอวที สกมตฺรชํ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

At the time when the great hero admonished his own son, the third breakthrough occurred for eighty thousand koṭis.

๑๐.

10.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, นารทสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

There were three assemblies of the great seer Nārada. The first gathering consisted of one hundred thousand koṭis of Arahants.

๑๑.

11.

ยทา พุทฺโธ พุทฺธคุณํ, สนิทานํ ปกาสยิ;

นวุติโกฏิสหสฺสานิ, สมึสุ วิมลา ตทา.

When the Buddha proclaimed the qualities of a Buddha together with their source, ninety thousand koṭis of stainless ones assembled then.

๑๒.

12.

ยทา เวโรจโน นาโค, ทานํ ททาติ สตฺถุโน;

ตทา สมึสุ ชินปุตฺตา, อสีติสตสหสฺสิโย.

When the nāga Verocana gave a gift to the Teacher, eight million sons of the Victor assembled then.

๑๓.

13.

อหํ [Pg.342] เตน สมเยน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;

อนฺตลิกฺขจโร อาสึ, ปญฺจาภิญฺญาสุ ปารคู.

At that time I was a matted-hair ascetic of fierce austerities. I was a sky-farer who had mastered the five superknowledges.

๑๔.

14.

ตทาปาหํ อสมสมํ, สสงฺฆํ สปริชฺชนํ;

อนฺนปาเนน ตปฺเปตฺวา, จนฺทเนนาภิปูชยึ.

Then I, having satisfied with food and drink the one equal to the unequalled, together with his Saṅgha and retinue, honored him with sandalwood.

๑๕.

15.

โสปิ มํ ตทา พฺยากาสิ, นารโท โลกนายโก;

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

He, Nārada, the Leader of the World, also made a prophecy about me at that time: 'In an incalculable eon from now, this one will become a Buddha.'

๑๖.

16.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having undertaken the striving… we will be in his presence.’

๑๗.

17.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย หาเสตฺว มานสํ;

อธิฏฺฐหึ วตํ อุคฺคํ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I made my mind rejoice even more. I resolved upon a fierce practice for the fulfillment of the ten perfections.

๑๘.

18.

นครํ ธญฺญวตี นาม, สุเทโว นาม ขตฺติโย;

อโนมา นาม ชนิกา, นารทสฺส มเหสิโน.

The city was named Dhaññavatī, the khattiya was named Sudeva, and the mother of the great seer Nārada was named Anomā.

๑๙.

19.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

ชิโต วิชิตาภิราโม, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For nine thousand years he dwelt in the household life. Jita, Vijita, and Abhirāma were his three excellent palaces.

๒๐.

20.

ติจตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วิชิตเสนา นาม นารี, นนฺทุตฺตโร นาม อตฺรโช.

There were forty-three thousand well-adorned women. The chief consort was named Vijitasenā, and his son was named Nanduttara.

๒๑.

21.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปทสา คมเนน นิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

Having seen the four signs, he went forth on foot. For seven days, the supreme person practiced the striving.

๒๒.

22.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, นารโท โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, ธนญฺจุยฺยานมุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the serene Nārada, the great hero and leader of the world, set the Wheel in motion in the excellent Dhanañca Park.

๒๓.

23.

ภทฺทสาโล ชิตมิตฺโต, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วาเสฏฺโฐ นามุปฏฺฐาโก, นารทสฺส มเหสิโน.

Bhaddasāla and Jitamitta were the chief disciples; the attendant of the great seer Nārada was named Vāseṭṭha.

๒๔.

24.

อุตฺตรา ผคฺคุนี เจว, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาโสโณติ วุจฺจติ.

Uttarā and Phaggunī were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Mahāsoṇa.

๒๕.

25.

อุคฺครินฺโท วสโภ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

อินฺทาวรี จ วณฺฑี จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Uggarinda and Vasabha were the chief male lay supporters; Indāvarī and Vaṇḍī were the chief female lay supporters.

๒๖.

26.

อฏฺฐาสีติรตนานิ[Pg.343], อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

The great sage was eighty-eight cubits in height. Like a great golden pillar, he illumined the ten-thousand-fold world system.

๒๗.

27.

ตสฺส พฺยามปฺปภา กายา, นิทฺธาวติ ทิโสทิสํ;

นิรนฺตรํ ทิวารตฺตึ, โยชนํ ผรเต สทา.

The fathom-wide radiance from his body streamed out in all directions. Continuously, day and night, it always pervaded a yojana.

๒๘.

28.

น เกจิ เตน สมเยน, สมนฺตา โยชเน ชนา;

อุกฺกาปทีเป อุชฺชาเลนฺติ, พุทฺธรํสีหิ โอตฺถฏา.

At that time, no people within a yojana all around lit torches or lamps, as they were suffused by the Buddha's rays.

๒๙.

29.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

His lifespan at that time was ninety thousand years. Remaining for that long, he ferried many people across.

๓๐.

30.

ยถา อุฬูหิ คคนํ, วิจิตฺตํ อุปโสภติ;

ตเถว สาสนํ ตสฺส, อรหนฺเตหิ โสภติ.

Just as the sky is beautifully adorned with its host of stars, so too his Dispensation shone, adorned with Arahants.

๓๑.

31.

สํสารโสตํ ตรณาย, เสสเก ปฏิปนฺนเก;

ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส นราสโภ.

Having built a firm bridge of Dhamma for the remaining practitioners to cross the stream of saṃsāra, that bull among men attained Parinibbāna.

๓๒.

32.

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, เตปิ ขีณาสวา อตุลเตชา;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

That Buddha, equal to the unequalled, and those Arahants of immeasurable majesty—all that has disappeared. Surely, all conditioned things are empty!

๓๓.

33.

นารโท ชินวสโภ, นิพฺพุโต สุทสฺสเน ปุเร;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, จตุโยชนมุคฺคโตติ.

Nārada, the bull among conquerors, attained Parinibbāna in the city of Sudassana. There his excellent stūpa stands, four yojanas high.

นารทสฺส ภควโต วํโส นวโม.

The Ninth Chronicle of the Blessed One Nārada is concluded.

๑๒. ปทุมุตฺตรพุทฺธวํโส

12. The Chronicle of the Buddha Padumuttara

๑.

1.

นารทสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, อกฺโขโภ สาครูปโม.

After Nārada, the Perfectly Enlightened One, supreme among bipeds, the Victor named Padumuttara, imperturbable and like the ocean, arose in the world.

๒.

2.

มณฺฑกปฺโปว โส อาสิ, ยมฺหิ พุทฺโธ อชายถ;

อุสฺสนฺนกุสลา ชนตา, ตมฺหิ กปฺเป อชายถ.

That was a Maṇḍa eon in which the Buddha was born; in that eon, a populace arose abounding in wholesome actions.

๓.

3.

ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต, ปฐเม ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

At the first Dhamma discourse of the Blessed One Padumuttara, the penetration to the Dhamma occurred for one hundred thousand koṭis of beings.

๔.

4.

ตโต ปรมฺปิ วสฺสนฺเต, ตปฺปยนฺเต จ ปาณิเน;

สตฺตตึสสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

Then on another occasion, while showering the rain of Dhamma and satisfying living beings, the second penetration to the Dhamma occurred for three million seven hundred thousand beings.

๕.

5.

ยมฺหิ [Pg.344] กาเล มหาวีโร, อานนฺทํ อุปสงฺกมิ;

ปิตุสนฺติกํ อุปคนฺตฺวา, อาหนี อมตทุนฺทุภึ.

At the time when the Great Hero approached his father, Ānanda, having gone into his father's presence, he beat the drum of the Deathless.

๖.

6.

อาหเต อมตเภริมฺหิ, วสฺสนฺเต ธมฺมวุฏฺฐิยา;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

When the drum of the Deathless was beaten and the rain of Dhamma was showering down, the third penetration to the Dhamma occurred for five million beings.

๗.

7.

โอวาทโก วิญฺญาปโก, ตารโก สพฺพปาณินํ;

เทสนากุสโล พุทฺโธ, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

An exhorter, an instructor, a ferryman for all beings, the Buddha, skilled in teaching, ferried a great populace across.

๘.

8.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

There were three assemblies of the taintless ones for the Teacher Padumuttara; the first assembly was of one hundred thousand koṭis.

๙.

9.

ยทา พุทฺโธ อสมสโม, วสิ เวภารปพฺพเต;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

When the Buddha, the equal of the unequalled, dwelt on Mount Vebhāra, the second assembly was of ninety thousand koṭis of Arahants.

๑๐.

10.

ปุน จาริกํ ปกฺกนฺเต, คามนิคมรฏฺฐโต;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

Again, when he set out on tour, the third assembly was of eighty thousand koṭis of Arahants who had gone forth from villages, towns, and countries.

๑๑.

11.

อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล นาม รฏฺฐิโก;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, สภตฺตํ ทุสฺสมทาสหํ.

At that time, I was a householder named Jaṭila, an inhabitant of the country. I gave cloth for robes, together with food, to the Sangha headed by the Perfectly Enlightened One.

๑๒.

12.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha, too, sitting in the midst of the Sangha, made a prediction about me: “One hundred thousand eons from now, this one will become a Buddha.”

๑๓.

13.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

“Having undertaken the striving… we shall be in the presence of this one.”

๑๔.

14.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐหึ;

อกาสึ อุคฺคทฬฺหํ ธิตึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I resolved still further on my vow. I made a keen and firm effort for the fulfillment of the ten perfections.

๑๕.

15.

พฺยาหตา ติตฺถิยา สพฺเพ, วิมนา ทุมฺมนา ตทา;

น เตสํ เกจิ ปริจรนฺติ, รฏฺฐโต นิจฺฉุภนฺติ เต.

All the sectarians were refuted; then they became dejected and miserable. No one attended to them; they were driven from the country.

๑๖.

16.

สพฺเพ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, อุปคจฺฉุํ พุทฺธสนฺติเก;

ตุวํ นาโถ มหาวีร, สรณํ โหหิ จกฺขุม.

All of them, having assembled there, approached the Buddha’s presence, saying: “You are our protector, O Great Hero! Be our refuge, O One with Vision!”

๑๗.

17.

อนุกมฺปโก การุณิโก, หิเตสี สพฺพปาณินํ;

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ, ปญฺจสีเล ปติฏฺฐปิ.

The compassionate, caring, well-wisher for all beings established all the sectarians who had come to him in the five precepts.

๑๘.

18.

เอวํ นิรากุลํ อาสิ, สุญฺญตํ ติตฺถิเยหิ ตํ;

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ, วสีภูเตหิ ตาทิหิ.

Thus that Dispensation was untroubled, empty of sectarians, and resplendent with Arahants who had attained mastery, the steadfast ones.

๑๙.

19.

นครํ [Pg.345] หํสวตี นาม, อานนฺโท นาม ขตฺติโย;

สุชาตา นาม ชนิกา, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน.

The Teacher Padumuttara’s city was named Haṃsavatī. His father was the khattiya named Ānanda, and his mother was named Sujātā.

๒๐.

20.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

นรวาหโน ยโส วสวตฺตี, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

He lived the household life for ten thousand years. Naravāhana, Yasa, and Vasavattī were his three excellent palaces.

๒๑.

21.

ติจตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วสุทตฺตา นาม นารี, อุตฺตโม นาม อตฺรโช.

There were forty-three thousand well-adorned women. The chief consort was named Vasudattā, and the son was named Uttama.

๒๒.

22.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปาสาเทนาภินิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

Having seen the four signs, the supreme person went forth by way of the palace. For seven days he practiced the great striving.

๒๓.

23.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ปทุมุตฺตโร วินายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิถิลุยฺยานมุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the peaceful Guide Padumuttara, the Great Hero, set the Wheel in motion in the excellent park of Mithilā.

๒๔.

24.

เทวโล จ สุชาโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สุมโน นามุปฏฺฐาโก, ปทุมุตฺตรสฺส มเหสิโน.

Devala and Sujāta were the chief disciples; Sumana was the attendant of the great sage Padumuttara.

๒๕.

25.

อมิตา จ อสมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, สลโลติ ปวุจฺจติ.

Amitā and Asamā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is said to be a Salala tree.

๒๖.

26.

วิติณฺโณ เจว ติสฺโส จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

หฏฺฐา เจว วิจิตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Vitiṇṇa and Tissa were the chief male supporters; Haṭṭhā and Vicittā were the chief female supporters.

๒๗.

27.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ.

The great sage was fifty-eight cubits tall, endowed with the thirty-two excellent marks, like a pillar of gold.

๒๘.

28.

กุฏฺฏา กวาฏา ภิตฺตี จ, รุกฺขา นคสิลุจฺจยา;

น ตสฺสาวรณํ อตฺถิ, สมนฺตา ทฺวาทสโยชเน.

Gate-towers, door-panels, and walls, trees, mountains, and rocky heights—for him there was no obstruction for twelve yojanas all around.

๒๙.

29.

วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

His lifespan at that time was one hundred thousand years. Remaining for that long, he ferried a great populace across.

๓๐.

30.

สนฺตาเรตฺวา พหุชนํ, ฉินฺทิตฺวา สพฺพสํสยํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having ferried many beings across and cut off all doubt, blazing like a great mass of fire, he, together with his disciples, attained Parinibbāna.

๓๑.

31.

ปทุมุตฺตโร ชิโน พุทฺโธ, นนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, ทฺวาทสุพฺเพธโยชโนติ.

The Victor, the Buddha named Padumuttara, attained Parinibbāna in the Nandā Park. In that very place, his excellent stupa was twelve yojanas high.

ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต วํโส ทสโม.

The tenth chronicle of the Blessed One Padumuttara.

๑๓. สุเมธพุทฺธวํโส

13. The Chronicle of the Buddha Sumedha

๑.

1.

ปทุมุตฺตรสฺส [Pg.346] อปเรน, สุเมโธ นาม นายโก;

ทุราสโท อุคฺคเตโช, สพฺพโลกุตฺตโม มุนิ.

After Padumuttara, there arose a leader named Sumedha, a sage who was difficult to assail, of fierce power, and supreme in all the world.

๒.

2.

ปสนฺนเนตฺโต สุมุโข, พฺรหา อุชุ ปตาปวา;

หิเตสี สพฺพสตฺตานํ, พหู โมเจสิ พนฺธนา.

With clear eyes and a beautiful face, great, upright, and majestic, a seeker of the welfare of all beings, he freed many from the fetters.

๓.

3.

ยทา พุทฺโธ ปาปุณิตฺวา, เกวลํ โพธิมุตฺตมํ;

สุทสฺสนมฺหิ นคเร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

When the Buddha, having attained the entire supreme enlightenment, set the Wheel of Dhamma in motion in the city of Sudassana.

๔.

4.

ตสฺสาปิ อภิสมยา ตีณิ, อเหสุํ ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

For him also, there were three penetrations of the Truths at the preaching of the Dhamma. The first penetration of the Truths occurred for one hundred thousand koṭis.

๕.

5.

ปุนาปรํ กุมฺภกณฺณํ, ยกฺขํ โส ทมยี ชิโน;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

Again, at another time, that Victor tamed the yakkha named Kumbhakaṇṇa. Then, the second penetration of the Truths occurred for ninety thousand koṭis.

๖.

6.

ปุนาปรํ อมิตยโส, จตุสจฺจํ ปกาสยิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

Again, at another time, the One of incomparable fame proclaimed the Four Truths. Then, the third penetration of the Truths occurred for eighty thousand koṭis.

๗.

7.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุเมธสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies of the Arahants, disciples of the great sage Sumedha, who were free from defilements, of tranquil mind, and steadfast.

๘.

8.

สุทสฺสนํ นาม นครํ, อุปคญฺฉิ ชิโน ยทา;

ตทา ขีณาสวา ภิกฺขู, สมึสุ สตโกฏิโย.

When the Victor approached the city named Sudassana, one hundred koṭis of monks who were Arahants assembled.

๙.

9.

ปุนาปรํ เทวกูเฏ, ภิกฺขูนํ กถินตฺถเต;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

Again, at another time, at Mount Devakūṭa, at the spreading of the kathina cloth for the monks, the second assembly of ninety koṭis occurred.

๑๐.

10.

ปุนาปรํ ทสพโล, ยทา จรติ จาริกํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

Again, at another time, when the One with Ten Powers was wandering on tour, the third assembly of eighty koṭis occurred.

๑๑.

11.

อหํ เตน สมเยน, อุตฺตโร นาม มาณโว;

อสีติโกฏิโย มยฺหํ, ฆเร สนฺนิจิตํ ธนํ.

At that time, I was a young man named Uttara. In my house, there was an accumulated wealth of eighty koṭis.

๑๒.

12.

เกวลํ สพฺพํ ทตฺวาน, สสงฺเฆ โลกนายเก;

สรณํ ตสฺสุปคญฺฉึ, ปพฺพชฺชญฺจาภิโรจยึ.

Having given all that wealth without remainder to the World-Leader together with the Sangha, I went for refuge to him and greatly delighted in the going forth.

๑๓.

13.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, กโรนฺโต อนุโมทนํ;

‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha also, while giving his blessings, made a prediction concerning me: ‘Thirty thousand aeons from now, this one will become a Buddha.’

๑๔.

14.

‘‘ปธานํ [Pg.347] ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having striven in the great striving... (etc.)... we shall be in the presence of this one.’

๑๕.

15.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I made my mind exceedingly serene. For the fulfillment of the ten perfections, I undertook a more excellent practice.

๑๖.

16.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

Having mastered the Suttanta and the Vinaya, the entire nine-limbed Teaching of the Master, I adorned the Dispensation of the Victor.

๑๗.

17.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อภิญฺญาสุ ปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉหํ.

Dwelling there heedfully in the postures of sitting, standing, and walking, and having reached the further shore in the supernormal knowledges, I went to the Brahma-world.

๑๘.

18.

สุทสฺสนํ นาม นครํ, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

สุทตฺตา นาม ชนิกา, สุเมธสฺส มเหสิโน.

The city of the great sage Sumedha was named Sudassana; his father, the khattiya, was named Sudatta, and his mother was named Sudattā.

๑๙.

19.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สุจนฺทกญฺจนสิริวฑฺฒา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For nine thousand years he dwelt ruling in the household. Sucanda, Kañcana, and Sirivaddha were his three excellent palaces.

๒๐.

20.

ติโสฬสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุมนา นาม สา นารี, ปุนพฺพสุ นาม อตฺรโช.

There were forty-eight thousand well-adorned women. The chief consort was named Sumanā, and the son was named Punabbasu.

๒๑.

21.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนกํ อฑฺฒมาสํ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, he went forth by means of an elephant-vehicle. For no less than half a month, the Victor undertook the great striving.

๒๒.

22.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สุเมโธ โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, สุทสฺสนุยฺยานมุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the serene World-Leader Sumedha, the Great Hero, set the Wheel of Dhamma in motion in the excellent Sudassana Park.

๒๓.

23.

สรโณ สพฺพกาโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สาคโร นามุปฏฺฐาโก, สุเมธสฺส มเหสิโน.

Saraṇa and Sabbakāma were the chief disciples. The attendant of the great sage Sumedha was named Sāgara.

๒๔.

24.

รามา เจว สุรามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหานีโปติ วุจฺจติ.

Rāmā and Surāmā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the great Nīpa tree.

๒๕.

25.

อุรุเวลา ยสวา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

ยโสธรา สิริมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Uruvela and Yasava were the chief male lay supporters; Yasodharā and Sirimā were the chief female lay supporters.

๒๖.

26.

อฏฺฐาสีติรตนานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, จนฺโท ตารคเณ ยถา.

The great sage was eighty-eight cubits tall. He illumined all directions, just as the moon among the host of stars.

๒๗.

27.

จกฺกวตฺติมณี นาม, ยถา ตปติ โยชนํ;

ตเถว ตสฺส รตนํ, สมนฺตา ผรติ โยชนํ.

Just as the jewel of a wheel-turning monarch shines, pervading a yojana, even so the radiance from his body spreads for a yojana all around.

๒๘.

28.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ[Pg.348], อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan at that time was ninety thousand years. Remaining for that long, he ferried many beings across.

๒๙.

29.

เตวิชฺชฉฬภิญฺเญหิ, พลปฺปตฺเตหิ ตาทิหิ;

สมากุลมิทํ อาสิ, อรหนฺเตหิ สาธุหิ.

This dispensation was thronged with virtuous Arahants endowed with the three knowledges and the six direct knowledges, who had attained the power and were steadfast.

๓๐.

30.

เตปิ สพฺเพ อมิตยสา, วิปฺปมุตฺตา นิรูปธี;

ญาณาโลกํ ทสฺสยิตฺวา, นิพฺพุตา เต มหายสา.

All of them, of immeasurable fame, fully liberated and without substrates, having displayed the light of knowledge, those of great fame attained Parinibbāna.

๓๑.

31.

สุเมโธ ชินวโร พุทฺโธ, เมธารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

The Buddha Sumedha, the excellent Victor, attained Parinibbāna in the Medhārāma. There was a wide dispersal of his relics in all the various regions.

สุเมธสฺส ภควโต วํโส เอกาทสโม.

The Eleventh Chronicle of the Blessed One Sumedha.

๑๔. สุชาตพุทฺธวํโส

14. The Chronicle of the Buddha Sujāta

๑.

1.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, สุชาโต นาม นายโก;

สีหหนุสภกฺขนฺโธ, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

In that very Maṇḍa eon, there arose a leader named Sujāta, with jaws like a lion and shoulders like a bull, immeasurable and unassailable.

๒.

2.

จนฺโทว วิมโล สุทฺโธ, สตรํสีว ปตาปวา;

เอวํ โสภติ สมฺพุทฺโธ, ชลนฺโต สิริยา สทา.

Like the moon, stainless and pure, and like the sun in its majesty, so shines the Perfectly Enlightened One, ever blazing with splendor.

๓.

3.

ปาปุณิตฺวาน สมฺพุทฺโธ, เกวลํ โพธิมุตฺตมํ;

สุมงฺคลมฺหิ นคเร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

Having attained complete and supreme enlightenment, the Perfectly Enlightened One set in motion the Wheel of Dhamma in the city of Sumaṅgala.

๔.

4.

เทเสนฺเต ปวรํ ธมฺมํ, สุชาเต โลกนายเก ;

อสีติโกฏี อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน.

When Sujāta, the leader of the world, was teaching the supreme Dhamma, eighty crores attained comprehension at the first teaching of the Dhamma.

๕.

5.

ยทา สุชาโต อมิตยโส, เทเว วสฺสํ อุปาคมิ;

สตฺตตึสสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

When Sujāta of limitless fame entered upon the rains retreat among the devas, the second comprehension occurred for thirty-seven hundred thousand beings.

๖.

6.

ยทา สุชาโต อสมสโม, อุปคจฺฉิ ปิตุสนฺติกํ;

สฏฺฐิสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

When Sujāta, the equal of the unequalled, approached his father, the third comprehension occurred for sixty hundred thousand beings.

๗.

7.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุชาตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies of the great sage Sujāta, of those whose cankers were destroyed, who were stainless, peaceful in mind, and steadfast.

๘.

8.

อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ[Pg.349], อปฺปตฺตานํ ภวาภเว;

สฏฺฐิสตสหสฺสานิ, ปฐมํ สนฺนิปตึสุ เต.

The first assembly was of sixty hundred thousand of them, who had attained the power of direct knowledge and would not arrive in any state of becoming.

๙.

9.

ปุนาปรํ สนฺนิปาเต, ติทิโวโรหเณ ชิเน;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

Furthermore, at the Victor's descent from the celestial world, there was a second gathering of fifty hundred thousand.

๑๐.

10.

อุปสงฺกมนฺโต นราสภํ, ตสฺส โย อคฺคสาวโก;

จตูหิ สตสหสฺเสหิ, สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมิ.

His chief disciple, approaching the bull among men, came to the Perfectly Enlightened One accompanied by four hundred thousand.

๑๑.

11.

อหํ เตน สมเยน, จตุทีปมฺหิ อิสฺสโร;

อนฺตลิกฺขจโร อาสึ, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

At that time I was a wheel-turning monarch, a lord over the four continents, of great power, who traveled through the sky.

๑๒.

12.

โลเก อจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

อุปคนฺตฺวาน วนฺทึ โส, สุชาตํ โลกนายกํ.

Having seen a wonder in the world, an amazing and hair-raising thing, I approached and paid homage to Sujāta, the leader of the world.

๑๓.

13.

จตุทีเป มหารชฺชํ, รตเน สตฺต อุตฺตเม;

พุทฺเธ นิยฺยาทยิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

Having offered to the Buddha the great sovereignty over the four continents and the seven supreme treasures, I went forth in his presence.

๑๔.

14.

อารามิกา ชนปเท, อุฏฺฐานํ ปฏิปิณฺฑิย;

อุปเนนฺติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส, ปจฺจยํ สยนาสนํ.

The people in the country, having made a collection of the produce, bring to the community of monks requisites, lodging, and seating.

๑๕.

15.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ทสสหสฺสิมฺหิ อิสฺสโร;

‘‘ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha, the lord of the ten-thousand-world system, also made a prediction concerning me: ‘In thirty thousand eons, this one will become a Buddha.’

๑๖.

16.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having undertaken the striving… we shall be in the presence of this one.’

๑๗.

17.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย หาสํ ชเนสหํ;

อธิฏฺฐหึ วตํ อุคฺคํ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I generated even greater joy. I undertook a formidable observance for the fulfillment of the ten perfections.

๑๘.

18.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

Having learned the Suttanta, the Vinaya, and the entire nine-limbed Teaching of the Teacher, I adorned the Dispensation of the Victor.

๑๙.

19.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉหํ.

Dwelling there heedfully, having developed the Brahma-meditation, and having reached the perfection of the direct knowledges, I went to the Brahma-world.

๒๐.

20.

สุมงฺคลํ นาม นครํ, อุคฺคโต นาม ขตฺติโย;

มาตา ปภาวตี นาม, สุชาตสฺส มเหสิโน.

The city of the great sage Sujāta was named Sumaṅgala, the khattiya father was named Uggata, and his mother was named Pabhāvatī.

๒๑.

21.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สิรี อุปสิรี นนฺโท, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For nine thousand years he dwelt in the household. Sirī, Upasirī, and Nanda were his three supreme palaces.

๒๒.

22.

เตวีสติสหสฺสานิ[Pg.350], นาริโย สมลงฺกตา;

สิรินนฺทา นาม นารี, อุปเสโน นาม อตฺรโช.

There were twenty-three thousand well-adorned women. His wife was named Sirinandā, and his son was named Upasena.

๒๓.

23.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนนวมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, he went forth by horse-drawn chariot. For no less than nine months the Victor engaged in the striving.

๒๔.

24.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สุชาโต โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, สุมงฺคลุยฺยานมุตฺตเม.

Having been requested by Brahmā, the serene great hero Sujāta, leader of the world, set the Wheel in motion in the supreme Sumaṅgala Park.

๒๕.

25.

สุทสฺสโน สุเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

นารโท นามุปฏฺฐาโก, สุชาตสฺส มเหสิโน.

Sudassana and Sudeva were the chief disciples. The attendant of the great sage Sujāta was named Nārada.

๒๖.

26.

นาคา จ นาคสมาลา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาเวฬูติ วุจฺจติ.

Nāgā and Nāgasamālā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Great Bamboo.

๒๗.

27.

โส จ รุกฺโข ฆนกฺขนฺโธ, อจฺฉิทฺโท โหติ ปตฺติโก;

อุชุ วํโส พฺรหา โหติ, ทสฺสนีโย มโนรโม.

And that tree had a solid trunk, was without hollows, and was covered with leaves. It was a large, straight bamboo, lovely to see and delightful.

๒๘.

28.

เอกกฺขนฺโธ ปวฑฺฒิตฺวา, ตโต สาขา ปภิชฺชติ;

ยถา สุพทฺโธ โมรหตฺโถ, เอวํ โสภติ โส ทุโม.

Growing up with a single trunk, its branches then spread out. That tree shines like a well-made fan of peacock feathers.

๒๙.

29.

น ตสฺส กณฺฏกา โหนฺติ, นาปิ ฉิทฺทํ มหา อหุ;

วิตฺถิณฺณสาโข อวิรโล, สนฺทจฺฉาโย มโนรโม.

It had no thorns, nor was there any large hollow in it. With sprawling, dense branches, its thick shade was delightful.

๓๐.

30.

สุทตฺโต เจว จิตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สุภทฺทา จ ปทุมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Sudatta and Citta were the chief male lay supporters; Subhaddā and Padumā were the chief female lay supporters.

๓๑.

31.

ปญฺญาสรตโน อาสิ, อุจฺจตฺตเนน โส ชิโน;

สพฺพาการวรูเปโต, สพฺพคุณมุปาคโต.

That Victor was fifty cubits in height. He was endowed with all the best features, possessed of all virtues.

๓๒.

32.

ตสฺส ปภา อสมสมา, นิทฺธาวติ สมนฺตโต;

อปฺปมาโณ อตุลิโย, โอปมฺเมหิ อนูปโม.

His peerless radiance streamed forth in all directions. He was immeasurable, incomparable, and beyond compare by any simile.

๓๓.

33.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan at that time was ninety thousand years. Remaining for that long, he ferried a great multitude across.

๓๔.

34.

ยถาปิ สาคเร อูมี, คคเน ตารกา ยถา;

เอวํ ตทา ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ จิตฺติตํ.

Just as there are waves in the ocean and stars in the sky, so at that time the teaching was adorned by Arahants.

๓๕.

35.

โส [Pg.351] จ พุทฺโธ อสมสโม, คุณานิ จ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

That peerless Buddha and those incomparable virtues—all that has vanished. Are not all conditioned formations indeed empty?

๓๖.

36.

สุชาโต ชินวโร พุทฺโธ, สิลารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถว ตสฺส เจติโย, ตีณิคาวุตมุคฺคโตติ.

The victorious leader, the Buddha Sujāta, attained Parinibbāna in the Silā Park. Right there his stupa stands, three leagues high.

สุชาตสฺส ภควโต วํโส ทฺวาทสโม.

The Twelfth Chronicle of the Blessed One Sujāta is concluded.

๑๕. ปิยทสฺสีพุทฺธวํโส

15. The Chronicle of the Buddha Piyadassī

๑.

1.

สุชาตสฺส อปเรน, สยมฺภู โลกนายโก;

ทุราสโท อสมสโม, ปิยทสฺสี มหายโส.

After Sujāta, there arose the Self-become, leader of the world, Piyadassī of great renown, difficult to assail, and peerless.

๒.

2.

โสปิ พุทฺโธ อมิตยโส, อาทิจฺโจว วิโรจติ;

สพฺพํ ตมํ นิหนฺตฺวาน, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

That Buddha, too, of boundless glory, shone like the sun; having dispelled all darkness, he set the Wheel of Dhamma in motion.

๓.

3.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

For him, too, of incomparable power, there were three awakenings. The first awakening was for a hundred thousand koṭis of beings.

๔.

4.

สุทสฺสโน เทวราชา, มิจฺฉาทิฏฺฐิมโรจยิ;

ตสฺส ทิฏฺฐึ วิโนเทนฺโต, สตฺถา ธมฺมมเทสยิ.

The king of the devas, Sudassana, took delight in wrong view. Dispelling his view, the Teacher taught the Dhamma.

๕.

5.

ชนสนฺนิปาโต อตุโล, มหาสนฺนิปตี ตทา;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

There was then an incomparable gathering of people, a great assembly. The second awakening was for ninety thousand koṭis of beings.

๖.

6.

ยทา โทณมุขํ หตฺถึ, วิเนสิ นรสารถิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

When the guide of men tamed the elephant Doṇamukha, the third awakening was for eighty thousand koṭis of beings.

๗.

7.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ ปิยทสฺสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

There were three assemblies of the Arahants of that Piyadassī. The first assembly was of a hundred thousand koṭis.

๘.

8.

ตโต ปรํ นวุติโกฏี, สมึสุ เอกโต มุนี;

ตติเย สนฺนิปาตมฺหิ, อสีติโกฏิโย อหู.

After that, ninety koṭis of sages assembled together. At the third assembly, there were eighty koṭis.

๙.

9.

อหํ เตน สมเยน, กสฺสโป นาม พฺราหฺมโณ ;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

At that time I was a brahmin named Kassapa, a reciter and master of the sacred hymns, who had mastered the three Vedas.

๑๐.

10.

ตสฺส [Pg.352] ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปสาทํ ชนยึ อหํ;

โกฏิสตสหสฺเสหิ, สงฺฆารามํ อมาปยึ.

Having heard his Dhamma, I gained confidence. With a hundred thousand koṭis, I had a monastery built for the Sangha.

๑๑.

11.

ตสฺส ทตฺวาน อารามํ, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

สรเณ ปญฺจ สีเล จ, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิยึ.

Having given him the park, with a joyful and inspired mind, I firmly undertook the Three Refuges and the five precepts.

๑๒.

12.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha, too, seated in the midst of the Sangha, made this prophecy about me: ‘In eighteen hundred aeons from now, this one will become a Buddha.’

๑๓.

13.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having striven in the great striving … we will come face to face with him.’

๑๔.

14.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Hearing his words, I was inspired with even greater confidence. I undertook a further vow to fulfill the ten perfections.

๑๕.

15.

สุธญฺญํ นาม นครํ, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

จนฺทา นามาสิ ชนิกา, ปิยทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

The city was named Sudhañña, the khattiya was named Sudatta, and the mother of the Teacher Piyadassī was named Candā.

๑๖.

16.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สุนิมฺมลวิมลคิริคุหา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For nine thousand years, he dwelt in the home. Sunimmala, Vimala, and Giriguhā were the three excellent palaces.

๑๗.

17.

เตตฺตึสสหสฺสานิ จ, นาริโย สมลงฺกตา;

วิมลา นาม นารี จ, กญฺจนาเวโฬ นาม อตฺรโช.

There were thirty-three thousand well-adorned women. The chief consort was named Vimalā, and the son was named Kañcanāveḷa.

๑๘.

18.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

ฉมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

Having seen the four signs, the supreme man went forth by chariot. For six months he practiced the striving.

๑๙.

19.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ปิยทสฺสี มหามุนิ;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, อุสภุยฺยาเน มโนรเม.

Requested by Brahmā, the serene Piyadassī, the great sage, the great hero, turned the wheel in the delightful Usabha Park.

๒๐.

20.

ปาลิโต สพฺพทสฺสี จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

โสภิโต นามุปฏฺฐาโก, ปิยทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

Pālita and Sabbadassī were the chief disciples. The attendant of the Teacher Piyadassī was named Sobhita.

๒๑.

21.

สุชาตา ธมฺมทินฺนา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, กกุโธติ ปวุจฺจติ.

Sujātā and Dhammadinnā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Kakudha.

๒๒.

22.

สนฺธโก ธมฺมโก เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

วิสาขา ธมฺมทินฺนา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Sandhaka and Dhammaka were the chief male lay supporters. Visākhā and Dhammadinnā were the chief female lay supporters.

๒๓.

23.

โสปิ [Pg.353] พุทฺโธ อมิตยโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, สาลราชาว ทิสฺสติ.

That Buddha, of incomparable glory and endowed with the thirty-two excellent marks, was eighty cubits in height; he appeared like a kingly sāl tree.

๒๔.

24.

อคฺคิจนฺทสูริยานํ, นตฺถิ ตาทิสิกา ปภา;

ยถา อหุ ปภา ตสฺส, อสมสฺส มเหสิโน.

The radiance of fire, the moon, and the sun is not like the radiance of that unequalled great sage.

๒๕.

25.

ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, อายุ ตาวตกํ อหุ;

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

For ninety thousand years the One with Vision remained in the world; the lifespan of that god of gods was that long.

๒๖.

26.

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, ยุคานิปิ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

That peerless Buddha and those incomparable pairs of disciples—all that has vanished. Are not all conditioned formations indeed empty?

๒๗.

27.

ปิยทสฺสี มุนิวโร, อสฺสตฺถารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, ตีณิโยชนมุคฺคโตติ.

The excellent sage Piyadassī attained Parinibbāna in the Assatthārāma. Right there, his stūpa of the Victor was three yojanas high.

ปิยทสฺสิสฺส ภควโต วํโส เตรสโม.

The Thirteenth Chronicle of the Blessed One Piyadassī is concluded.

๑๖. อตฺถทสฺสีพุทฺธวํโส

16. The Chronicle of the Buddha Atthadassī

๑.

1.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อตฺถทสฺสี มหายโส;

มหาตมํ นิหนฺตฺวาน, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

In that very Maṇḍa eon, Atthadassī of great renown, having dispelled the great darkness, attained supreme enlightenment.

๒.

2.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

อมเตน ตปฺปยี โลกํ, ทสสหสฺสิสเทวกํ.

Requested by Brahmā, the serene one set the Wheel of Dhamma in motion. He gratified the world with its devas in the ten-thousand-fold world system with the deathless nectar.

๓.

3.

ตสฺสาปิ โลกนาถสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

For that Protector of the World, too, there were three realizations. The first realization was for one hundred thousand koṭis of beings.

๔.

4.

ยทา พุทฺโธ อตฺถทสฺสี, จรเต เทวจาริกํ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

When the Buddha Atthadassī was journeying in the deva realm, the second realization occurred for one hundred thousand koṭis of devas and brahmās.

๕.

5.

ปุนาปรํ ยทา พุทฺโธ, เทเสสิ ปิตุสนฺติเก;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

Furthermore, when the Buddha taught in his father's presence, the third realization occurred for one hundred thousand koṭis of beings.

๖.

6.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ จ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies for that great sage, of Arahants whose cankers were destroyed, who were free from defilements, with peaceful minds, the Such-like Ones.

๗.

7.

อฏฺฐนวุติสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

อฏฺฐาสีติสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

The first assembly was of ninety-eight thousand. The second assembly was of eighty-eight thousand.

๘.

8.

อฏฺฐสตฺตติสตสหสฺสานํ[Pg.354], ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปาทา วิมุตฺตานํ, วิมลานํ มเหสินํ.

The third assembly was of seventy-eight hundred thousand great sages, who were without clinging, liberated, and stainless.

๙.

9.

อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;

สุสีโม นาม นาเมน, มหิยา เสฏฺฐสมฺมโต.

At that time, I was a matted-hair ascetic of fierce austerities, named Susīma, esteemed as excellent on earth.

๑๐.

10.

ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

เทวโลกาหริตฺวาน, สมฺพุทฺธมภิปูชยึ.

Having brought the divine Mandārava flower, the Paduma lotus, and the Pārichattaka flower from the deva world, I worshipped the Perfectly Enlightened One.

๑๑.

11.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, อตฺถทสฺสี มหามุนิ;

‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha, the great sage Atthadassī, also made this prophecy about me: ‘In eighteen hundred eons, this one will become a Buddha.’

๑๒.

12.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having engaged in the striving… we will be in the presence of this one.’

๑๓.

13.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, joyful and with a mind stirred with urgency, I undertook a further vow to fulfill the ten perfections.

๑๔.

14.

โสภณํ นาม นครํ, สาคโร นาม ขตฺติโย;

สุทสฺสนา นาม ชนิกา, อตฺถทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

The city of the Teacher Atthadassī was named Sobhaṇa, the khattiya father was named Sāgara, and the mother was named Sudassanā.

๑๕.

15.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

อมรคิริ สุคิริ วาหนา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For ten thousand years he dwelt ruling in the home. Amaragiri, Sugiri, and Vāhana were the three excellent palaces.

๑๖.

16.

เตตฺตึสญฺจ สหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วิสาขา นาม นารี จ, เสโล นามาสิ อตฺรโช.

There were thirty-three thousand well-adorned women. The chief consort was named Visākhā, and the son was named Sela.

๑๗.

17.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, the Victor went forth by horse-vehicle. For a full eight months, he engaged in the striving.

๑๘.

18.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, อตฺถทสฺสี มหายโส;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, อโนมุยฺยาเน นราสโภ.

Requested by Brahmā, the serene one, Atthadassī of great renown, the great hero, the bull among men, set the Wheel in motion in the Anoma park.

๑๙.

19.

สนฺโต จ อุปสนฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อภโย นามุปฏฺฐาโก, อตฺถทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

For the Teacher Atthadassī, Santa and Upasanta were the chief disciples; the attendant was named Abhaya.

๒๐.

20.

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, จมฺปโกติ ปวุจฺจติ.

Dhammā and Sudhammā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Campaka.

๒๑.

21.

นกุโล จ นิสโภ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

มกิลา จ สุนนฺทา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Nakula and Nisabha were the chief male lay supporters; Makilā and Sunandā were the chief female lay supporters.

๒๒.

22.

โสปิ [Pg.355] พุทฺโธ อสมสโม, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

โสภเต สาลราชาว, อุฬุราชาว ปูริโต.

That Buddha, the Unequalled, was eighty cubits tall. He shone like a kingly sāl tree, and like the full moon, the king of stars.

๒๓.

23.

ตสฺส ปากติกา รํสี, อเนกสตโกฏิโย;

อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา, ผรนฺติ โยชนํ สทา.

His natural rays, many hundreds of koṭis, always spread for a yojana upwards, downwards, and in the ten directions.

๒๔.

24.

โสปิ พุทฺโธ นราสโภ, สพฺพสตฺตุตฺตโม มุนิ;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

That Buddha, the bull among men, the sage supreme among all beings, the One with Vision, remained in the world for one hundred thousand years.

๒๕.

25.

อตุลํ ทสฺเสตฺวา โอภาสํ, วิโรเจตฺวา สเทวเก ;

โสปิ อนิจฺจตํ ปตฺโต, ยถคฺคุปาทานสงฺขยา.

Having displayed incomparable light and illuminated the world with its devas, he too reached impermanence, just as a fire is extinguished with the exhaustion of its fuel.

๒๖.

26.

อตฺถทสฺสี ชินวโร, อโนมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

The noble Victor Atthadassī attained Parinibbāna in the Anomārāma. There was a wide distribution of his relics in those various regions.

อตฺถทสฺสิสฺส ภควโต วํโส จุทฺทสโม.

The fourteenth chronicle, that of the Blessed One Atthadassī, is concluded.

๑๗. ธมฺมทสฺสีพุทฺธวํโส

17. The Chronicle of the Buddha Dhammadassī

๑.

1.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, ธมฺมทสฺสี มหายโส;

ตมนฺธการํ วิธมิตฺวา, อติโรจติ สเทวเก.

In that very Maṇḍa-kappa, Dhammadassī of great renown, having dispelled the darkness of ignorance, shines exceedingly in the world with its devas.

๒.

2.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

For him also, one of unequalled splendor, at the setting in motion of the Wheel of Dhamma, the first realization occurred for one hundred thousand koṭis.

๓.

3.

ยทา พุทฺโธ ธมฺมทสฺสี, วิเนสิ สญฺชยํ อิสึ;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

When the Buddha Dhammadassī disciplined the ascetic Sañjaya, then for ninety koṭis the second realization occurred.

๔.

4.

ยทา สกฺโก อุปาคญฺฉิ, สปริโส วินายกํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

When Sakka with his retinue approached the Leader, then for eighty koṭis the third realization occurred.

๕.

5.

ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, สนฺนิปาตา ตโย อหุํ ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

For that Deva of devas, there were also three assemblies of those who had destroyed the taints, were stainless, serene in mind, and imperturbable.

๖.

6.

ยทา พุทฺโธ ธมฺมทสฺสี, สรเณ วสฺสํ อุปาคมิ;

ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

When the Buddha Dhammadassī entered upon the rains-retreat in Saraṇa, then the first assembly was of one hundred thousand koṭis.

๗.

7.

ปุนาปรํ ยทา พุทฺโธ, เทวโต เอติ มานุสํ;

ตทาปิ สตโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

Again, on another occasion, when the Buddha came from the deva world to the human world, then also the second assembly was of one hundred koṭis.

๘.

8.

ปุนาปรํ [Pg.356] ยทา พุทฺโธ, ปกาเสสิ ธุเต คุเณ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม.

Again, on another occasion, when the Buddha proclaimed the qualities of the ascetic practices, then the third assembly was of eighty koṭis.

๙.

9.

อหํ เตน สมเยน, สกฺโก อาสึ ปุรินฺทโท;

ทิพฺเพน คนฺธมาเลน, ตุริเยนาภิปูชยึ.

At that time, I was Sakka, Purindada. With divine perfumes, garlands, and music, I honored the Buddha.

๑๐.

10.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, เทวมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha, too, seated in the midst of the devas, made a prophecy concerning me: ‘In eighteen hundred eons, this one will become a Buddha.’

๑๑.

11.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having engaged in the striving… we will be in the presence of this one.’

๑๒.

12.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I made my mind even more serene. I undertook a further practice for the fulfillment of the ten perfections.

๑๓.

13.

สรณํ นาม นครํ, สรโณ นาม ขตฺติโย;

สุนนฺทา นาม ชนิกา, ธมฺมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

The city was named Saraṇa, the khattiya father was named Saraṇa, and the mother of the Teacher Dhammadassī was named Sunandā.

๑๔.

14.

อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

อรโช วิรโช สุทสฺสโน, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For eight thousand years he dwelt in the household. Araja, Viraja, and Sudassana were his three excellent palaces.

๑๕.

15.

ติจตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วิจิโกฬิ นาม นารี, อตฺรโช ปุญฺญวฑฺฒโน.

There were forty-three thousand well-adorned women. The chief consort was named Vicikoḷi, and his son was named Puññavaḍḍhana.

๑๖.

16.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปาสาเทนาภินิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

Having seen the four signs, he went forth by palace-vehicle. For seven days, the supreme man engaged in the practice of striving.

๑๗.

17.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ธมฺมทสฺสี นราสโภ;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the serene Dhammadassī, bull among men, the great hero, supreme among men, set the Wheel in motion in the Migadāya.

๑๘.

18.

ปทุโม ผุสฺสเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สุเนตฺโต นามุปฏฺฐาโก, ธมฺมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

For the Teacher Dhammadassī, Paduma and Phussadeva were the chief disciples; the attendant was named Sunetta.

๑๙.

19.

เขมา จ สจฺจนามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, พิมฺพิชาโลติ วุจฺจติ.

Khemā and Saccanāmā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Bimbijāla.

๒๐.

20.

สุภทฺโท กฏิสฺสโห เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สาฬิยา จ กฬิยา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Subhadda and Kaṭissaha were the chief male lay supporters; Sāḷiyā and Kaḷiyā were the chief female lay supporters.

๒๑.

21.

โสปิ [Pg.357] พุทฺโธ อสมสโม, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

อติโรจติ เตเชน, ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา.

That Buddha, equal to the unequalled, was eighty cubits in height. He shone resplendently with his splendor throughout the ten-thousandfold world-system.

๒๒.

22.

สุผุลฺโล สาลราชาว, วิชฺชูว คคเน ยถา;

มชฺฌนฺหิเกว สูริโย, เอวํ โส อุปโสภถ.

Like a sāl tree king in full bloom, like lightning in the sky, like the sun at midday, so was he resplendent.

๒๓.

23.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, สมกํ อาสิ ชีวิตํ;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

For him of unequalled splendor, the lifespan was the same as that of the people of his time. The One with Vision remained in the world for one hundred thousand years.

๒๔.

24.

โอภาสํ ทสฺสยิตฺวาน, วิมลํ กตฺวาน สาสนํ;

จวิ จนฺโทว คคเน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having displayed a radiance and made the Dispensation stainless, he attained Parinibbāna along with his disciples, like the moon passing away in the sky.

๒๕.

25.

ธมฺมทสฺสี มหาวีโร, สาลารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, ตีณิโยชนมุคฺคโตติ.

The great hero Dhammadassī attained Parinibbāna in the Sālārāma. There his excellent stūpa was three yojanas in height.

ธมฺมทสฺสิสฺส ภควโต วํโส ปนฺนรสโม.

The fifteenth chronicle, that of the Blessed One Dhammadassī, is concluded.

๑๘. สิทฺธตฺถพุทฺธวํโส

18. The Chronicle of the Buddha Siddhattha

๑.

1.

ธมฺมทสฺสิสฺส อปเรน, สิทฺธตฺโถ นาม นายโก;

นิหนิตฺวา ตมํ สพฺพํ, สูริโย อพฺภุคฺคโต ยถา.

After Dhammadassī, there was a leader named Siddhattha who, having dispelled all darkness, arose like the rising sun.

๒.

2.

โสปิ ปตฺวาน สมฺโพธึ, สนฺตาเรนฺโต สเทวกํ;

อภิวสฺสิ ธมฺมเมเฆน, นิพฺพาเปนฺโต สเทวกํ.

He too, having attained full enlightenment, ferried the world with its devas across. He rained down with the cloud of Dhamma, extinguishing the defilements for the world with its devas.

๓.

3.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

For him of unequalled splendor, there were three realizations. The first realization was for one hundred thousand koṭis of beings.

๔.

4.

ปุนาปรํ ภีมรเถ, ยทา อาหนิ ทุนฺทุภึ;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

Furthermore, on another occasion, when he beat the drum of the Dhamma in Bhīmaratha, the second realization occurred for ninety koṭis.

๕.

5.

ยทา พุทฺโธ ธมฺมํ เทเสสิ, เวภาเร โส ปุรุตฺตเม;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

When that Buddha taught the Dhamma in Vebhāra, that best of cities, the third realization occurred for ninety koṭis.

๖.

6.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺมิมฺปิ ทฺวิปทุตฺตเม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies for that supreme among bipeds: of those whose taints were destroyed, who were stainless, serene in mind, and steadfast.

๗.

7.

โกฏิสตานํ [Pg.358] นวุตีนํ, อสีติยาปิ จ โกฏินํ;

เอเต อาสุํ ตโย ฐานา, วิมลานํ สมาคเม.

Of one hundred koṭis, ninety koṭis, and eighty koṭis—these were the three assemblies of the stainless ones.

๘.

8.

อหํ เตน สมเยน, มงฺคโล นาม ตาปโส;

อุคฺคเตโช ทุปฺปสโห, อภิญฺญาพลสมาหิโต.

At that time I was an ascetic named Maṅgala, of fierce power, difficult to overcome, and endowed with the power of supernormal knowledge.

๙.

9.

ชมฺพุโต ผลมาเนตฺวา สิทฺธตฺถสฺส อทาสหํ;

ปฏิคฺคเหตฺวา สมฺพุทฺโธ, อิทํ วจนมพฺรวิ.

Having brought a fruit from the Jambu tree, I gave it to Siddhattha. The Perfectly Enlightened One, having accepted it, spoke this word:

๑๐.

10.

‘‘ปสฺสถ อิมํ ตาปสํ, ชฏิลํ อุคฺคตาปนํ;

จตุนฺนวุติโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

‘Behold this matted-hair ascetic who practices fierce austerities. Ninety-four aeons from now, this one will become a Buddha.’

๑๑.

11.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having striven in the striving…’ [Hearing this, many aspired:] ‘We will be in his presence.’

๑๒.

12.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his word, I clarified my mind even more. I undertook a further vow in order to fulfill the ten perfections.

๑๓.

13.

เวภารํ นาม นครํ, อุเทโน นาม ขตฺติโย;

สุผสฺสา นาม ชนิกา, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน.

The city was named Vebhāra, the khattiya father was named Udena, and the mother of the great sage Siddhattha was named Suphassā.

๑๔.

14.

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

โกกาสุปฺปลโกกนทา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For ten thousand years he lived the household life. Kokā, Suppalā, and Kokanudā were his three excellent palaces.

๑๕.

15.

ติโสฬสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

โสมนสฺสา นาม สา นารี, อนุปโม นาม อตฺรโช.

There were forty-eight thousand well-adorned women. The chief consort was named Somanassā, and the son was named Anupama.

๑๖.

16.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, สิวิกายาภินิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, he went forth by palanquin. For ten full months, the Victor undertook the striving.

๑๗.

17.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สิทฺธตฺโถ โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the peaceful Siddhattha, leader of the world, the great hero, supreme among men, turned the Wheel in the Deer Park.

๑๘.

18.

สมฺพโล จ สุมิตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

เรวโต นามุปฏฺฐาโก, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน.

Sambala and Sumitta were the chief disciples. The attendant of the great sage Siddhattha was named Revata.

๑๙.

19.

สีวลา จ สุรามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, กณิกาโรติ วุจฺจติ.

Sīvalā and Surāmā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Kaṇikāra.

๒๐.

20.

สุปฺปิโย จ สมุทฺโท จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

รมฺมา เจว สุรมฺมา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Suppiya and Samudda were the chief male lay supporters; Rammā and Surammā were the chief female lay supporters.

๒๑.

21.

โส [Pg.359] พุทฺโธ สฏฺฐิรตนํ, อโหสิ นภมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

That Buddha was sixty cubits tall, rising up to the sky. Like a golden pillar, he illuminated the ten-thousandfold world-system.

๒๒.

22.

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, อตุโล อปฺปฏิปุคฺคโล;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

That Buddha, equal to the unequalled, incomparable, and peerless, the One with Vision, remained in the world for one hundred thousand years.

๒๓.

23.

วิปุลํ ปภํ ทสฺสยิตฺวา, ปุปฺผาเปตฺวาน สาวเก;

วิลาเสตฺวา สมาปตฺยา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having displayed a vast and excellent radiance, having caused the disciples to blossom, and having delighted in the noble attainments, he, together with his disciples, attained Parinibbāna.

๒๔.

24.

สิทฺธตฺโถ มุนิวโร พุทฺโธ, อโนมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, จตุโยชนมุคฺคโตติ.

The Buddha Siddhattha, the most excellent of sages, attained Parinibbāna in the Anoma Park. In that very place, his excellent stūpa rose to a height of four yojanas.

สิทฺธตฺถสฺส ภควโต วํโส โสฬสโม.

The sixteenth chronicle, that of the Blessed One Siddhattha, is concluded.

๑๙. ติสฺสพุทฺธวํโส

19. The Chronicle of the Buddha Tissa

๑.

1.

สิทฺธตฺถสฺส อปเรน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล;

อนนฺตเตโช อมิตยโส, ติสฺโส โลกคฺคนายโก.

After Siddhattha, there arose the supreme guide of the world named Tissa, who was unequalled, peerless, of infinite power, and of immeasurable fame.

๒.

2.

ตมนฺธการํ วิธมิตฺวา, โอภาเสตฺวา สเทวกํ;

อนุกมฺปโก มหาวีโร, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

Having dispelled the darkness of ignorance and illuminated the world with its devas, the compassionate Great Hero, the One with Vision, arose in the world.

๓.

3.

ตสฺสาปิ อตุลา อิทฺธิ, อตุลํ สีลํ สมาธิ จ;

สพฺพตฺถ ปารมึ คนฺตฺวา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

His spiritual power was incomparable, and incomparable too were his virtue and concentration. Having reached perfection in all things, he set in motion the Wheel of Dhamma.

๔.

4.

โส พุทฺโธ ทสสหสฺสิมฺหิ, วิญฺญาเปสิ คิรํ สุจึ;

โกฏิสตานิ อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน.

That Buddha made known his pure utterance in the ten-thousandfold world-system. At the first Dhamma discourse, one hundred koṭis of beings attained full understanding.

๕.

5.

ทุติโย นวุติโกฏีนํ, ตติโย สฏฺฐิโกฏิโย;

พนฺธนาโต ปโมเจสิ, สตฺเต นรมรู ตทา.

The second full understanding was for ninety koṭis, and the third for sixty koṭis. At that time, he liberated beings—humans and devas—from their bonds.

๖.

6.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ติสฺเส โลกคฺคนายเก;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies during the time of Tissa, the supreme guide of the world: of those whose taints were destroyed, who were stainless, of tranquil mind, and steadfast.

๗.

7.

ขีณาสวสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

นวุติสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

The first assembly was of one hundred thousand of those with cankers destroyed. The second assembly was of nine million of those with cankers destroyed.

๘.

8.

อสีติสตสหสฺสานํ[Pg.360], ตติโย อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ปุปฺผิตานํ วิมุตฺติยา.

The third assembly was of eight million of those with cankers destroyed, who were stainless and had blossomed through liberation.

๙.

9.

อหํ เตน สมเยน, สุชาโต นาม ขตฺติโย;

มหาโภคํ ฉฑฺฑยิตฺวา, ปพฺพชึ อิสิปพฺพชํ.

At that time, I was a khattiya named Sujāta. Having renounced great wealth, I went forth into the ascetic life of a seer.

๑๐.

10.

มยิ ปพฺพชิเต สนฺเต, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก;

พุทฺโธติ สทฺทํ สุตฺวาน, ปีติ เม อุปปชฺชถ.

While I was living as one who had gone forth, the Leader of the World arose. Hearing the sound ‘Buddha,’ joy arose in me.

๑๑.

11.

ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, ธุนมาโน อุปาคมึ.

Lifting a divine Mandārava flower, a Paduma lotus, and a Pārichattaka flower with both hands, I approached, shaking my bark-cloth garments.

๑๒.

12.

จตุวณฺณปริวุตํ, ติสฺสํ โลกคฺคนายกํ;

ตมหํ ปุปฺผํ คเหตฺวา, มตฺถเก ธารยึ ชินํ.

Having taken that flower, I placed it on the head of the Victor, Tissa, the supreme guide of the world, who was surrounded by the four castes.

๑๓.

13.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ชนมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

Seated in the midst of the people, that Buddha also made a prediction concerning me: ‘Ninety-two aeons from now, this one will become a Buddha.’

๑๔.

14.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having striven in the great endeavor… we will be in his presence.’

๑๕.

15.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, my mind became even more serene. I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๑๖.

16.

เขมกํ นาม นครํ, ชนสนฺโธ นาม ขตฺติโย;

ปทุมา นาม ชนิกา, ติสฺสสฺส จ มเหสิโน.

The city of the great seer Tissa was named Khemaka, the khattiya father was named Janasandha, and the mother was named Padumā.

๑๗.

17.

สตฺตวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

คุหาเสล นาริสย นิสภา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For seven thousand years he dwelt in the household life. Guhāsela, Nārisaya, and Nisabha were his three excellent palaces.

๑๘.

18.

สมตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุภทฺทานามิกา นารี, อานนฺโท นาม อตฺรโช.

He was attended by thirty thousand well-adorned women. His wife was named Subhaddā, and his son was named Ānanda.

๑๙.

19.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, he went forth by horse-drawn chariot. For a full eight months, the Victor strove in the great endeavor.

๒๐.

20.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ติสฺโส โลกคฺคนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, ยสวติยมุตฺตเม.

Requested by Brahmā, the serene Tissa, the great hero and supreme guide of the world, set the Wheel in motion in the excellent deer park of Yasavatī.

๒๑.

21.

พฺรหฺมเทโว อุทโย จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สมงฺโค นามุปฏฺฐาโก, ติสฺสสฺส จ มเหสิโน.

Brahmadeva and Udaya were the chief disciples. The attendant of the great seer Tissa was named Samaṅga.

๒๒.

22.

ผุสฺสา [Pg.361] เจว สุทตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสโนติ ปวุจฺจติ.

Phussā and Sudattā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Asana.

๒๓.

23.

สมฺพโล จ สิริมา เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

กิสาโคตมี อุปเสนา, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Sambala and Sirimā were the chief male lay supporters; Kisāgotamī and Upasenā were the chief female lay supporters.

๒๔.

24.

โส พุทฺโธ สฏฺฐิรตโน, อหุ อุจฺจตฺตเน ชิโน;

อนูปโม อสทิโส, หิมวา วิย ทิสฺสติ.

That Buddha, the Victor, was sixty cubits in height. Incomparable and unequalled, he was visible like the Himavanta mountain.

๒๕.

25.

ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อายุ อาสิ อนุตฺตโร;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

The lifespan of that one of incomparable power was supreme. The One with Vision remained in the world for one hundred thousand years.

๒๖.

26.

อุตฺตมํ ปวรํ เสฏฺฐํ, อนุโภตฺวา มหายสํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having enjoyed great renown—supreme, noble, and best—and having blazed forth like a great mass of fire, He, together with His disciples, attained Parinibbāna.

๒๗.

27.

วลาหโกว อนิเลน, สูริเยน วิย อุสฺสโว;

อนฺธกาโรว ปทีเปน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Like a cloud by the wind, like a dewdrop by the sun, and like darkness by a lamp, so He, together with His disciples, attained Parinibbāna.

๒๘.

28.

ติสฺโส ชินวโร พุทฺโธ, นนฺทารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, ตีณิโยชนมุคฺคโตติ.

The noble Victor, the Buddha Tissa, attained Parinibbāna in the Nandā Park. In that very place, His Victor's stūpa is three yojanas high.

ติสฺสสฺส ภควโต วํโส สตฺตรสโม.

The seventeenth chronicle of the Blessed One Tissa.

๒๐. ผุสฺสพุทฺธวํโส

20. The Chronicle of the Buddha Phussa.

๑.

1.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อหุ สตฺถา อนุตฺตโร;

อนุปโม อสมสโม, ผุสฺโส โลกคฺคนายโก.

In that very Maṇḍa aeon, there arose the Teacher named Phussa, who was unsurpassed, incomparable, equal to the unequalled, and the foremost guide of the world.

๒.

2.

โสปิ สพฺพํ ตมํ หนฺตฺวา, วิชเฏตฺวา มหาชฏํ;

สเทวกํ ตปฺปยนฺโต, อภิวสฺสิ อมตมฺพุนา.

He too, having dispelled all darkness and unravelled the great tangle, rained down the water of the Deathless, bringing contentment to the world with its devas.

๓.

3.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, ผุสฺเส นกฺขตฺตมงฺคเล;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

When Phussa, whose name is an auspicious constellation, set the Wheel of Dhamma in motion, the first penetration of the truth occurred for one hundred thousand koṭis of beings.

๔.

4.

นวุติสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ;

อสีติสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

The second penetration of the truth occurred for nine million beings; the third penetration of the truth occurred for eight million beings.

๕.

5.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ผุสฺสสฺสาปิ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies of the great seer Phussa, of those with cankers destroyed, who were stainless, of peaceful mind, and endowed with forbearance.

๖.

6.

สฏฺฐิสตสหสฺสานํ[Pg.362], ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

The first assembly was of six million Arahants; the second assembly was of five million Arahants.

๗.

7.

จตฺตารีสสตสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปาทา วิมุตฺตานํ, โวจฺฉินฺนปฏิสนฺธินํ.

The third assembly was of four million Arahants, liberated without clinging, for whom rebirth-linking had been cut off.

๘.

8.

อหํ เตน สมเยน, วิชิตาวี นาม ขตฺติโย;

ฉฑฺฑยิตฺวา มหารชฺชํ, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

At that time, I was a khattiya named Vijitāvī. Having renounced a great kingdom, I went forth in His presence.

๙.

9.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ผุสฺโส โลกคฺคนายโก;

‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha also, Phussa, the foremost guide of the world, made a prediction concerning me: ‘Ninety-two aeons from now, this one will become a Buddha.’

๑๐.

10.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having exerted Himself in the striving… we shall be in the presence of this one.’

๑๑.

11.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard His word of prediction, I made my mind exceedingly serene. I undertook a further vow in order to fulfill the ten perfections.

๑๒.

12.

สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวา, โสภยึ ชินสาสนํ.

Having mastered the Suttanta and the Vinaya, the entire nine-limbed Teaching of the Master, I adorned the Dispensation of the Victor.

๑๓.

13.

ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาสุ ปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉหํ.

Dwelling there diligently and having developed the meditation on the divine abidings, having gone to the perfection of the direct knowledges, I went to the Brahmā world.

๑๔.

14.

กาสิกํ นาม นครํ, ชยเสโน นาม ขตฺติโย;

สิริมา นาม ชนิกา, ผุสฺสสฺสาปิ มเหสิโน.

The city of the great seer Phussa was named Kāsika, His khattiya father was named Jayasena, and His mother was named Sirimā.

๑๕.

15.

นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

ครุฬปกฺข หํส สุวณฺณภารา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For nine thousand years He dwelt in the household. Garuḷapakkha, Haṃsa, and Suvaṇṇabhāra were His three excellent palaces.

๑๖.

16.

ตึสอิตฺถิสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

กิสาโคตมี นาม นารี, อนูปโม นาม อตฺรโช.

There were thirty thousand well-adorned women. The wife was named Kisāgotamī, and the son was named Anūpama.

๑๗.

17.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

ฉมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

The supreme man, having seen the four signs, went forth by elephant vehicle; for six months He practiced the striving.

๑๘.

18.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ผุสฺโส โลกคฺคนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the serene Phussa, the foremost guide of the world, the great hero, the supreme among men, set the Wheel in motion in the Deer Park.

๑๙.

19.

สุรกฺขิโต ธมฺมเสโน, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สภิโย นามุปฏฺฐาโก, ผุสฺสสฺสาปิ มเหสิโน.

Surakkhita and Dhammasena were the chief disciples; the attendant of the great seer Phussa was named Sabhiya.

๒๐.

20.

จาลา [Pg.363] จ อุปจาลา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อามณฺโฑติ ปวุจฺจติ.

Cālā and Upacālā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is said to be the Āmalaka tree.

๒๑.

21.

ธนญฺจโย วิสาโข จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

ปทุมา เจว นาคา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Dhanañcaya and Visākha were the chief male lay supporters; Padumā and Nāgā were the chief female lay supporters.

๒๒.

22.

อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, โสปิ อจฺจุคฺคโต มุนิ;

โสภเต สตรํสีว, อุฬุราชาว ปูริโต.

That sage was fifty-eight cubits tall; He shone like the thousand-rayed sun and like the full moon, the king of stars.

๒๓.

23.

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan at that time was ninety thousand years. Remaining for that long, He ferried many people across.

๒๔.

24.

โอวทิตฺวา พหู สตฺเต, สนฺตาเรตฺวา พหู ชเน;

โสปิ สตฺถา อตุลยโส, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having advised many beings and having ferried many people across, that Teacher of incomparable renown, together with His disciples, attained Parinibbāna.

๒๕.

25.

ผุสฺโส ชินวโร สตฺถา, เสนารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

The noble Victor, the Teacher Phussa, attained Parinibbāna in the Senārāma. His relics were widely spread throughout the various regions.

ผุสฺสสฺส ภควโต วํโส อฏฺฐารสโม.

The eighteenth chronicle, that of the Blessed One Phussa, is concluded.

๒๑. วิปสฺสีพุทฺธวํโส

21. The Chronicle of the Buddha Vipassī

๑.

1.

ผุสฺสสฺส จ อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

วิปสฺสี นาม นาเมน, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

And after Phussa, the Fully Enlightened One, supreme among bipeds, named Vipassī, the Visionary One, arose in the world.

๒.

2.

อวิชฺชํ สพฺพํ ปทาเลตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ, ปกฺกามิ พนฺธุมตีปุรํ.

Having shattered all ignorance and attained supreme enlightenment, He journeyed to the city of Bandhumatī to set the Wheel of Dhamma in motion.

๓.

3.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา, อุโภ โพเธสิ นายโก;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

Having set the Wheel of Dhamma in motion, the Leader awakened the two; the first realization was beyond enumeration.

๔.

4.

ปุนาปรํ อมิตยโส, ตตฺถ สจฺจํ ปกาสยิ;

จตุราสีติสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

Again, the one of limitless glory proclaimed the truth there; for eighty-four thousand, the second realization occurred.

๕.

5.

จตุราสีติสหสฺสานิ, สมฺพุทฺธํ อนุปพฺพชุํ;

เตสมารามปตฺตานํ, ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา.

Eighty-four thousand went forth following the Fully Enlightened One; to them, who had found delight in the monastic life, the Visionary One taught the Dhamma.

๖.

6.

สพฺพากาเรน [Pg.364] ภาสโต, สุตฺวา อุปนิสาทิโน ;

เตปิ ธมฺมวรํ คนฺตฺวา, ตติยาภิสมโย อหุ.

For those attending upon him who speaks in all aspects, having heard the excellent Dhamma, for them too the third realization occurred.

๗.

7.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies for the great sage Vipassī, of those whose taints were destroyed, who were stainless, of peaceful mind, and steadfast.

๘.

8.

อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ภิกฺขุสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

The first gathering was of six million, eight hundred thousand; the second gathering was of one hundred thousand monks.

๙.

9.

อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

ตตฺถ ภิกฺขุคณมชฺเฌ, สมฺพุทฺโธ อติโรจติ.

The third gathering was of eighty thousand monks; there, in the midst of the assembly of monks, the Fully Enlightened One shone resplendently.

๑๐.

10.

อหํ เตน สมเยน, นาคราชา มหิทฺธิโก;

อตุโล นาม นาเมน, ปุญฺญวนฺโต ชุตินฺธโร.

At that time, I was a nāga king of great psychic power, named Atula, meritorious and majestic.

๑๑.

11.

เนกานํ นาคโกฏีนํ, ปริวาเรตฺวานหํ ตทา;

วชฺชนฺโต ทิพฺพตุริเยหิ, โลกเชฏฺฐํ อุปาคมึ.

Then, surrounded by many crores of nāgas and playing divine musical instruments, I approached the Chief of the World.

๑๒.

12.

อุปสงฺกมิตฺวา สมฺพุทฺธํ, วิปสฺสึ โลกนายกํ;

มณิมุตฺตรตนขจิตํ, สพฺพาภรณวิภูสิตํ;

Having approached the Fully Enlightened One, Vipassī, the Leader of the World, with a seat inlaid with gems, pearls, and jewels, and adorned with every kind of ornament,

นิมนฺเตตฺวา ธมฺมราชสฺส, สุวณฺณปีฐมทาสหํ.

and having invited the King of Dhamma, I gave the golden seat.

๑๓.

13.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha, seated in the midst of the Saṅgha, made this prophecy about me: ‘In the ninety-first eon from now, this one will become a Buddha.’

๑๔.

14.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ.

‘Having gone forth from the delightful city named Kapila, the Tathāgata, having exerted himself in the struggle and performed the difficult practice,’

๑๕.

15.

‘‘อชปาลรุกฺขมูลสฺมึ, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;

ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติ.

‘having sat down at the foot of the Ajapāla tree, the Tathāgata will there accept milk-rice and will approach the Nerañjarā river.’

๑๖.

16.

‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ อท โส ชิโน;

ปฏิยตฺตวรมคฺเคน, โพธิมูลมุเปหิติ.

‘On the bank of the Nerañjarā, that Victor will eat the milk-rice; he will then approach the foot of the Bodhi tree by the excellent, prepared path.’

๑๗.

17.

‘‘ตโต ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร;

อสฺสตฺถมูเล สมฺโพธึ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

‘Then, having circumambulated the Bodhi-terrace, the unsurpassed one, he of great fame, will awaken to full enlightenment at the foot of the Assattha tree.’

๑๘.

18.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

‘His birth mother will be named Māyā; his father will be named Suddhodana. This one will be Gotama.’

๑๙.

19.

‘‘อนาสวา [Pg.365] วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

‘Kolita and Upatissa will be the chief disciples—taintless, free from lust, with peaceful minds, and well-composed. An attendant named Ānanda will wait upon this Victor.’

๒๐.

20.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

‘Khemā and Uppalavaṇṇā will be the chief female disciples—taintless, free from lust, with peaceful minds, and well-composed. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Assattha.’

๒๑.

21.

‘‘จิตฺโต จ หตฺถาฬวโก, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา;

อายุ วสฺสสตํ ตสฺส, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

‘Citta and Hatthāḷavaka will be his chief male lay supporters; Nandamātā and Uttarā will be his chief female lay supporters. The lifespan of that renowned Gotama will be one hundred years.’

๒๒.

22.

‘‘อิทํ สุตฺวาน วจนํ…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Having heard these words… we will be in the presence of this one.’

๒๓.

23.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I was all the more inspired in mind; I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๒๔.

24.

นครํ พนฺธุมตี นาม, พนฺธุมา นาม ขตฺติโย;

มาตา พนฺธุมตี นาม, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.

The city of the great sage Vipassī was named Bandhumatī; the khattiya king was named Bandhumā, and his mother was named Bandhumatī.

๒๕.

25.

อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

นนฺโท สุนนฺโท สิริมา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For eight thousand years he lived the household life; Nanda, Sunanda, and Sirimā were his three superb palaces.

๒๖.

26.

ติจตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุทสฺสนา นาม สา นารี, สมวตฺตกฺขนฺโธ นาม อตฺรโช.

There were forty-three thousand well-adorned women. His wife was named Sudassanā, and his son was named Samavattakkhandha.

๒๗.

27.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, the Victor went forth by chariot; for a full eight months He engaged in the struggle.

๒๘.

28.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, วิปสฺสี โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the serene Vipassī, the foremost guide of the world, the Great Hero, the supreme among men, set the Wheel in motion in the Deer Park.

๒๙.

29.

ขณฺโฑ จ ติสฺสนาโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อโสโก นามุปฏฺฐาโก, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.

Khaṇḍa and Tissa were the chief disciples, and Asoka was the attendant of the great sage Vipassī.

๓๐.

30.

จนฺทา จ จนฺทมิตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปาฏลีติ ปวุจฺจติ.

Candā and Candamittā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Pāṭalī tree.

๓๑.

31.

ปุนพฺพสุมิตฺโต นาโค จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สิริมา อุตฺตรา เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Punabbasumitta and Nāga were the chief male lay supporters; Sirimā and Uttarā were the chief female lay supporters.

๓๒.

32.

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ[Pg.366], วิปสฺสี โลกนายโก;

ปภา นิทฺธาวติ ตสฺส, สมนฺตา สตฺตโยชเน.

Vipassī, the leader of the world, was eighty cubits in height. His radiance spread out for seven leagues all around.

๓๓.

33.

อสีติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ พุทฺธสฺส ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan of that Buddha was eighty thousand years. Remaining for that long, he ferried many beings across.

๓๔.

34.

พหุเทวมนุสฺสานํ, พนฺธนา ปริโมจยิ;

มคฺคามคฺคญฺจ อาจิกฺขิ, อวเสสปุถุชฺชเน.

He released many devas and human beings from their bonds. To the remaining worldlings he pointed out the path and the non-path.

๓๕.

35.

อาโลกํ ทสฺสยิตฺวาน, เทเสตฺวา อมตํ ปทํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having shown the light and taught the deathless state, blazing like a great mass of fire, he was extinguished along with his disciples.

๓๖.

36.

อิทฺธิวรํ ปุญฺญวรํ, ลกฺขณญฺจ กุสุมิตํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

The excellence of psychic power, the excellence of merit, and the blossoming of the characteristic marks—all that has vanished. Indeed, are not all conditioned formations void?

๓๗.

37.

วิปสฺสี ชินวโร พุทฺโธ, สุมิตฺตารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, สตฺตโยชนมุสฺสิโตติ.

The Victorious Buddha Vipassī attained final Nibbāna in the Sumitta Park. There his magnificent stūpa stood seven leagues in height.

วิปสฺสิสฺส ภควโต วํโส เอกูนวีสติโม.

The nineteenth chronicle, that of the Blessed One Vipassī, is concluded.

๒๒. สิขีพุทฺธวํโส

22. The Chronicle of the Buddha Sikhī

๑.

1.

วิปสฺสิสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

สิขิวฺหโย อาสิ ชิโน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

After Vipassī, there was the Victor named Sikhī, a Perfectly Enlightened One, supreme among bipeds, unequalled and incomparable.

๒.

2.

มารเสนํ ปมทฺทิตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, อนุกมฺปาย ปาณินํ.

Having vanquished Māra’s army, he attained supreme enlightenment. He set in motion the Wheel of Dhamma out of compassion for living beings.

๓.

3.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, สิขิมฺหิ ชินปุงฺคเว ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

When the Wheel of Dhamma was set in motion by Sikhī, the bull among victors, the first realization occurred for a hundred thousand koṭis of beings.

๔.

4.

อปรมฺปิ ธมฺมํ เทเสนฺเต, คณเสฏฺเฐ นรุตฺตเม;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

And again, when the Dhamma was taught by the leader of the multitude, the supreme among men, the second realization occurred for ninety thousand koṭis of beings.

๕.

5.

ยมกปาฏิหาริยญฺจ, ทสฺสยนฺเต สเทวเก;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

When he displayed the Twin Miracle in the world with its devas, the third realization occurred for eighty thousand koṭis of beings.

๖.

6.

สนฺนิปาตา [Pg.367] ตโย อาสุํ, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies of the disciples of the great sage Sikhī: of arahants whose taints were destroyed, who were stainless, of peaceful mind, and imperturbable.

๗.

7.

ภิกฺขุสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

The first assembly was of one hundred thousand monks; the second assembly was of eighty thousand monks.

๘.

8.

สตฺตติภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปลิตฺโต ปทุมํว, โตยมฺหิ สมฺปวฑฺฒิตํ.

The third assembly was of seventy thousand monks. They were unsullied, like a lotus well-grown in the water.

๙.

9.

อหํ เตน สมเยน, อรินฺทโม นาม ขตฺติโย;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ.

At that time, I was a khattiya named Arindama. I satisfied the Saṅgha headed by the Perfectly Enlightened One with food and drink.

๑๐.

10.

พหุํ ทุสฺสวรํ ทตฺวา, ทุสฺสโกฏึ อนปฺปกํ;

อลงฺกตํ หตฺถิยานํ, สมฺพุทฺธสฺส อทาสหํ.

Having given many excellent cloths, an immeasurable number of garments, I gave an adorned elephant vehicle to the Perfectly Enlightened One.

๑๑.

11.

หตฺถิยานํ นิมฺมินิตฺวา, กปฺปิยํ อุปนามยึ;

ปูรยึ มานสํ มยฺหํ, นิจฺจํ ทฬฺหมุปฏฺฐิตํ.

Having exchanged the elephant vehicle for suitable goods, I made the offering. I fulfilled my aspiration, which was constantly and firmly established.

๑๒.

12.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สิขี โลกคฺคนายโก;

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha Sikhī, the foremost guide of the world, then made this prophecy about me: ‘In the thirty-first eon from this one, this man will become a Buddha.’

๑๓.

13.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘He will go forth from the delightful city named Kapila … we will come face to face with this one.’

๑๔.

14.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, my mind became even more serene. I undertook a further vow to fulfill the ten perfections.

๑๕.

15.

นครํ อรุณวตี นาม, อรุโณ นาม ขตฺติโย;

ปภาวตี นาม ชนิกา, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน.

For the great sage Sikhī, the city was named Aruṇavatī, his father was the khattiya Aruṇa, and his mother was named Pabhāvatī.

๑๖.

16.

สตฺตวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

สุจนฺทโก คิริ วสโภ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For seven thousand years he lived the household life. His three excellent palaces were Sucandaka, Giri, and Vāsabha.

๑๗.

17.

จตุวีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สพฺพกามา นาม นารี, อตุโล นาม อตฺรโช.

He had twenty-four thousand well-adorned female attendants. His wife was named Sabbakāmā, and his son was named Atula.

๑๘.

18.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อฏฺฐมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

Having seen the four signs, he went forth by elephant vehicle. For eight months that supreme man practiced the striving.

๑๙.

19.

พฺรหฺมุนา [Pg.368] ยาจิโต สนฺโต, สิขี โลกคฺคนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the serene Sikhī, the foremost guide of the world, the great hero, the supreme among men, set the Wheel in motion in the Deer Park.

๒๐.

20.

อภิภู สมฺภโว เจว, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

เขมงฺกโร นามุปฏฺฐาโก, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน.

Abhibhū and Sambhava were the chief disciples; Khemaṅkara was the name of the attendant of the great sage Sikhī.

๒๑.

21.

สขิลา จ ปทุมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปุณฺฑรีโกติ วุจฺจติ.

Sakhilā and Padumā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called Puṇḍarīka.

๒๒.

22.

สิริวฑฺโฒ จ นนฺโท จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

จิตฺตา เจว สุคุตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Sirivaḍḍha and Nanda were the chief male lay supporters; Cittā and Suguttā were the chief female lay supporters.

๒๓.

23.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, สตฺตติหตฺถมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ.

That Buddha was seventy cubits in height, like a golden pillar, and he possessed the thirty-two excellent marks of a great man.

๒๔.

24.

ตสฺสาปิ พฺยามปฺปภา กายา, ทิวารตฺตึ นิรนฺตรํ;

ทิโสทิสํ นิจฺฉรนฺติ, ตีณิโยชนโส ปภา.

From his body, a fathom-wide radiance issued forth continuously day and night; the radiance spread for three yojanas in every direction.

๒๕.

25.

สตฺตติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan of that great sage was seventy thousand years. Remaining for that long, he ferried many beings across.

๒๖.

26.

ธมฺมเมฆํ ปวสฺเสตฺวา, เตมยิตฺวา สเทวเก;

เขมนฺตํ ปาปยิตฺวาน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having rained down the cloud of Dhamma, drenching the world with its devas, and having led them to the state of security, he attained Parinibbāna together with his disciples.

๒๗.

27.

อนุพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, ทฺวตฺตึสวรลกฺขณํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

Endowed with the minor characteristics and the thirty-two excellent major marks, all of that has vanished—surely, all conditioned things are empty.

๒๘.

28.

สิขี มุนิวโร พุทฺโธ, อสฺสารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, ตีณิโยชนมุคฺคโตติ.

The Buddha Sikhī, the excellent sage, attained Parinibbāna in the Assārāma. There his excellent stūpa rose three yojanas high.

สิขิสฺส ภควโต วํโส วีสติโม.

The twentieth chronicle, that of the Blessed One Sikhī, is concluded.

๒๓. เวสฺสภูพุทฺธวํโส

23. The Chronicle of the Buddha Vessabhū

๑.

1.

ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล;

เวสฺสภู นาม นาเมน, โลเก อุปฺปชฺชิ นายโก.

In that very Maṇḍa eon, there arose in the world a leader named Vessabhū, one who was unequalled and incomparable.

๒.

2.

อาทิตฺตํ [Pg.369] วต ราคคฺคิ, ตณฺหานํ วิชิตํ ตทา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

Like a great elephant breaking its bonds, he cut through the domain of craving, which blazes with the fire of lust, and attained supreme enlightenment.

๓.

3.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, เวสฺสภูโลกนายเก;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

When the Wheel of Dhamma was set in motion by Vessabhū, the leader of the world, the first realization occurred for eighty thousand koṭis of beings.

๔.

4.

ปกฺกนฺเต จาริกํ รฏฺเฐ, โลกเชฏฺเฐ นราสเภ;

สตฺตติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

When that elder of the world, that bull among men, was journeying on tour in the country, the second realization occurred for seventy thousand koṭis of beings.

๕.

5.

มหาทิฏฺฐึ วิโนเทนฺโต, ปาฏิเหรํ กโรติ โส;

สมาคตา นรมรู, ทสสหสฺสี สเทวเก.

When humans and gods from the ten-thousand-world system, together with its devas, had assembled, he, dispelling a great wrong view, performed a miracle.

๖.

6.

มหาอจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

เทวา เจว มนุสฺสา จ, พุชฺฌเร สฏฺฐิโกฏิโย.

Seeing that great, unprecedented, and hair-raising wonder, sixty koṭis of devas and humans awakened to the truth.

๗.

7.

สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There were three assemblies for the great sage Vessabhū: of Arahants whose taints were destroyed, who were stainless, of peaceful mind, and imperturbable.

๘.

8.

อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

สตฺตติภิกฺขุสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

The first assembly was of eighty thousand monks; the second assembly was of seventy thousand monks.

๙.

9.

สฏฺฐิภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

ชราทิภยภีตานํ, โอรสานํ มเหสิโน.

The third assembly was of sixty thousand monks, the great sage’s own spiritual sons, who were fearful of the dangers of old age and so on.

๑๐.

10.

อหํ เตน สมเยน, สุทสฺสโน นาม ขตฺติโย;

นิมนฺเตตฺวา มหาวีรํ, ทานํ ทตฺวา มหารหํ;

อนฺนปาเนน วตฺเถน, สสงฺฆํ ชิน ปูชยึ.

At that time, I was a khattiya named Sudassana. Having invited the great hero with his Sangha and given a gift of great value, I honored the Victor and his Sangha with food, drink, and robes.

๑๑.

11.

ตสฺส พุทฺธสฺส อสมสฺส, จกฺกํ วตฺติตมุตฺตมํ;

สุตฺวาน ปณิตํ ธมฺมํ, ปพฺพชฺชมภิโรจยึ.

Having heard the supreme Wheel set in motion by that unequalled Buddha and the sublime Dhamma, I came to delight in the going forth.

๑๒.

12.

มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต;

ปพฺพชฺชํ คุณสมฺปนฺนํ, ปพฺพชึ ชินสนฺติเก.

Having performed great giving tirelessly day and night, I undertook the going forth, which is endowed with virtue, in the presence of the Victor.

๑๓.

13.

อาจารคุณสมฺปนฺโน, วตฺตสีลสมาหิโต;

สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, รมามิ ชินสาสเน.

Endowed with the virtue of good conduct, composed in observances and morality, and seeking omniscience, I delighted in the Victor’s Dispensation.

๑๔.

14.

สทฺธาปีตึ อุปคนฺตฺวา, พุทฺธํ วนฺทามิ สตฺถรํ;

ปีติ อุปฺปชฺชติ มยฺหํ, โพธิยาเยว การณา.

Having attained faith and joy, I venerated the Buddha, the Teacher. Joy arose in me only for the sake of enlightenment.

๑๕.

15.

อนิวตฺตมานสํ [Pg.370] ญตฺวา, สมฺพุทฺโธ เอตทพฺรวิ;

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

Knowing my mind would not turn back, the Perfectly Enlightened One said this: ‘In the thirty-first eon from now, this one will become a Buddha.’

๑๖.

16.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘There was a delightful city named Kapila … we will come face to face with this one.’

๑๗.

17.

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, my mind became even more serene. I undertook a further vow in order to fulfill the ten perfections.

๑๘.

18.

อโนมํ นาม นครํ, สุปฺปตีโต นาม ขตฺติโย;

มาตา ยสวตี นาม, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน.

For the great sage Vessabhū, the city was named Anoma, his father was the khattiya Suppatīta, and his mother was named Yasavatī.

๑๙.

19.

ฉ จ วสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

รุจิ สุรุจิ รติวฑฺฒโน, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

He lived the household life for six thousand years. Ruci, Suruci, and Rativaḍḍhana were the three excellent palaces.

๒๐.

20.

อนูนตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุจิตฺตา นาม สา นารี, สุปฺปพุทฺโธ นาม อตฺรโช.

There were thirty thousand well-adorned ladies. The queen was named Sucittā, and the son was named Suppabuddha.

๒๑.

21.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, สิวิกายาภินิกฺขมิ;

ฉมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

The supreme man, having seen the four signs, went forth by palanquin. For six months, he practiced the striving.

๒๒.

22.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, เวสฺสภูโลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, อรุณาราเม นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the serene Vessabhū, leader of the world, the great hero, supreme among men, set the Wheel in motion in the Aruṇa Park.

๒๓.

23.

โสโณ จ อุตฺตโร เจว, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อุปสนฺโต นามุปฏฺฐาโก, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน.

Soṇa and Uttara were the chief disciples; Upasanta was the attendant of the great sage Vessabhū.

๒๔.

24.

รามา เจว สมาลา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาสาโลติ วุจฺจติ.

Rāmā and Samālā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Great Sāla.

๒๕.

25.

โสตฺถิโก เจว รมฺโภ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

โคตมี สิริมา เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Sotthika and Rambha were the chief male lay supporters; Gotamī and Sirimā were the chief female lay supporters.

๒๖.

26.

สฏฺฐิรตนมุพฺเพโธ, เหมยูปสมูปโม;

กายา นิจฺฉรติ รสฺมิ, รตฺตึว ปพฺพเต สิขี.

He was sixty cubits in height, like a golden sacrificial post. Radiance issued from his body, like a flame on a mountain at night.

๒๗.

27.

สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan of that great sage was sixty thousand years. Remaining for that long, he ferried a great many people across.

๒๘.

28.

ธมฺมํ [Pg.371] วิตฺถาริกํ กตฺวา, วิภชิตฺวา มหาชนํ;

ธมฺมนาวํ ฐเปตฺวาน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having made the Dhamma widespread, having classified the great populace, and having established the ship of the Dhamma, he attained Parinibbāna together with his disciples.

๒๙.

29.

ทสฺสเนยฺยํ สพฺพชนํ, วิหารํ อิริยาปถํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

The delightful assembly of all people, the monastery with its graceful deportment—all that has vanished. Surely, all conditioned formations are empty.

๓๐.

30.

เวสฺสภู ชินวโร สตฺถา, เขมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

The Teacher Vessabhū, the excellent Victor, attained Parinibbāna in the Khemārāma. His relics were widely distributed throughout the various regions.

เวสฺสภุสฺส ภควโต วํโส เอกวีสติโม.

The Twenty-first Chronicle: The Lineage of the Blessed One Vessabhū.

๒๔. กกุสนฺธพุทฺธวํโส

24. The Chronicle of the Buddha Kakusandha

๑.

1.

เวสฺสภุสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

กกุสนฺโธ นาม นาเมน, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

After Vessabhū, there was the Perfectly Enlightened One, supreme among two-footed beings, Kakusandha by name, immeasurable and unassailable.

๒.

2.

อุคฺฆาเฏตฺวา สพฺพภวํ, จริยาย ปารมึ คโต;

สีโหว ปญฺชรํ เภตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

Having uprooted all existence, he reached perfection in his conduct; like a lion breaking its cage, he attained supreme enlightenment.

๓.

3.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, กกุสนฺเธ โลกนายเก;

จตฺตารีสโกฏิสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

When the Wheel of Dhamma was set in motion by Kakusandha, the Leader of the World, there was a penetration of the Dhamma for forty thousand koṭis of beings.

๔.

4.

อนฺตลิกฺขมฺหิ อากาเส, ยมกํ กตฺวา วิกุพฺพนํ;

ตึสโกฏิสหสฺสานํ, โพเธสิ เทวมานุเส.

Having performed the display of the Twin Miracle in the sky, in open space, he awakened thirty thousand koṭis of gods and humans.

๕.

5.

นรเทวสฺส ยกฺขสฺส, จตุสจฺจปฺปกาสเน;

ธมฺมาภิสมโย ตสฺส, คณนาโต อสงฺขิโย.

At his exposition of the Four Truths to the yakkha Naradeva, the penetration of the Dhamma on that occasion was incalculable.

๖.

6.

กกุสนฺธสฺส ภควโต, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There was one assembly for the Blessed One Kakusandha: of Arahants who had destroyed the taints, who were stainless, peaceful in mind, and steadfast.

๗.

7.

จตฺตาลีสสหสฺสานํ, ตทา อาสิ สมาคโม;

ทนฺตภูมิมนุปฺปตฺตานํ, อาสวาริคณกฺขยา.

At that time there was an assembly of forty thousand who had reached the plane of the tamed, having destroyed the host of enemies, the taints.

๘.

8.

อหํ เตน สมเยน, เขโม นามาสิ ขตฺติโย;

ตถาคเต ชินปุตฺเต, ทานํ ทตฺวา อนปฺปกํ.

At that time I was a khattiya named Khema. Having given abundant gifts to the Tathāgata and the sons of the Victor,

๙.

9.

ปตฺตญฺจ จีวรํ ทตฺวา, อญฺชนํ มธุลฏฺฐิกํ;

อิเมตํ ปตฺถิตํ สพฺพํ, ปฏิยาเทมิ วรํ วรํ.

and having given a bowl and robe, ointment, and a honey-lump, I provided all that they wished for, the very best of things.

๑๐.

10.

โสปิ [Pg.372] มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, กกุสนฺโธ วินายโก;

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha too, Kakusandha the Guide, made a prediction about me: “In this fortunate aeon, this one will become a Buddha.”

๑๑.

11.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

“Departing from the delightful city named Kapila … we will come into the presence of this one.”

๑๒.

12.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I clarified my mind even more. I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๑๓.

13.

นครํ เขมาวตี นาม, เขโม นามาสหํ ตทา;

สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

The city was named Khemavatī; at that time I was named Khema. Seeking omniscience, I went forth in his presence.

๑๔.

14.

พฺราหฺมโณ อคฺคิทตฺโต จ, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

วิสาขา นาม ชนิกา, กกุสนฺธสฺส สตฺถุโน.

The father of the Buddha, the Teacher Kakusandha, was the brahmin Aggidatta, and his mother was named Visākhā.

๑๕.

15.

วสเต ตตฺถ เขเม ปุเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ;

นรานํ ปวรํ เสฏฺฐํ, ชาติมนฺตํ มหายสํ.

In that city of Khema dwelt the great family of the Perfectly Enlightened One—foremost and best among humans, of high birth and great fame.

๑๖.

16.

จตุวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

กาม -กามวณฺณ-กามสุทฺธินามา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For four thousand years he lived the household life. He had three supreme palaces named Kāma, Kāmavaṇṇa, and Kāmasuddhi.

๑๗.

17.

สมตึสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

โรจินี นาม สา นารี, อุตฺตโร นาม อตฺรโช.

He had thirty thousand well-adorned women. His chief consort was named Rocinī, and his son was named Uttara.

๑๘.

18.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, รถยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนอฏฺฐมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

Having seen the four signs, he went forth by chariot. For no less than eight months the Conqueror engaged in the striving.

๑๙.

19.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, กกุสนฺโธ วินายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the serene Kakusandha, the Guide, the Great Hero, supreme among men, set the Wheel in motion in the Deer Park.

๒๐.

20.

วิธุโร จ สญฺชีโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

พุทฺธิโช นามุปฏฺฐาโก, กกุสนฺธสฺส สตฺถุโน.

Vidhura and Sañjīva were his chief disciples; the attendant of the Teacher Kakusandha was named Buddhija.

๒๑.

21.

สามา จ จมฺปานามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, สิรีโสติ ปวุจฺจติ.

Sāmā and Campā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is said to be a Sirīsa tree.

๒๒.

22.

อจฺจุโต จ สุมโน จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Accuta and Sumana were his chief male lay supporters; Nandā and Sunandā were his chief female lay supporters.

๒๓.

23.

จตฺตาลีสรตนานิ[Pg.373], อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กนกปฺปภา นิจฺฉรติ, สมนฺตา ทสโยชนํ.

The Great Sage was forty cubits tall. A golden radiance issued from him, spreading for ten yojanas all around.

๒๔.

24.

จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan of that Great Seer was forty thousand years. Remaining for that long, he brought many people across.

๒๕.

25.

ธมฺมาปณํ ปสาเรตฺวา, นรนารีนํ สเทวเก;

นทิตฺวา สีหนาทํว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having opened his stall of the Dhamma for men, women, and devas, and having roared a lion’s roar, he attained Nibbāna together with his disciples.

๒๖.

26.

อฏฺฐงฺควจนสมฺปนฺโน, อจฺฉิทฺทานิ นิรนฺตรํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

He who was endowed with the eight-factored speech, and his disciples of uninterrupted and flawless virtue—all that has vanished. Alas, how empty are all conditioned formations!

๒๗.

27.

กกุสนฺโธ ชินวโร, เขมารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ถูปวโร, คาวุตํ นภมุคฺคโตติ.

The excellent Conqueror Kakusandha attained Nibbāna in the Khemā Park. There his excellent stūpa rose a gāvuta high into the sky.

กกุสนฺธสฺส ภควโต วํโส ทฺวาวีสติโม.

The twenty-second chronicle, that of the Blessed One Kakusandha, is concluded.

๒๕. โกณาคมนพุทฺธวํโส

25. The Chronicle of the Buddha Koṇāgamana

๑.

1.

กกุสนฺธสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

โกณาคมโน นาม ชิโน, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ.

After Kakusandha came the Perfectly Self-Enlightened One, supreme among two-footed beings, the Conqueror named Koṇāgamana, eldest in the world, a bull among men.

๒.

2.

ทสธมฺเม ปูรยิตฺวาน, กนฺตารํ สมติกฺกมิ;

ปวาหิย มลํ สพฺพํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

Having fulfilled the ten perfections, he crossed over the wilderness; having washed away every stain, he attained the unsurpassed enlightenment.

๓.

3.

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, โกณาคมนนายเก;

ตึสโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

When the leader Koṇāgamana set the Wheel of Dhamma in motion, there was the first penetration of the Dhamma for thirty thousand koṭis of beings.

๔.

4.

ปาฏิหีรํ กโรนฺเต จ, ปรวาทปฺปมทฺทเน;

วีสติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

And when he performed a miracle, crushing the doctrines of others, there was the second penetration of the Dhamma for twenty thousand koṭis of beings.

๕.

5.

ตโต วิกุพฺพนํ กตฺวา, ชิโน เทวปุรํ คโต;

วสเต ตตฺถ สมฺพุทฺโธ, สิลาย ปณฺฑุกมฺพเล.

Then, having performed a display of psychic power, the Conqueror went to the city of the devas. There the Perfectly Enlightened One dwelt on the Paṇḍukambala stone seat.

๖.

6.

ปกรเณ สตฺต เทเสนฺโต, วสฺสํ วสติ โส มุนิ;

ทสโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

While teaching the seven treatises, that sage dwelt there for the rains residence. There was the third penetration of the Dhamma for ten thousand koṭis of beings.

๗.

7.

ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There was also one assembly for that god of gods, an assembly of arahants who had destroyed the taints, who were stainless, peaceful in mind, and steadfast.

๘.

8.

ตึสภิกฺขุสหสฺสานํ[Pg.374], ตทา อาสิ สมาคโม;

โอฆานมติกฺกนฺตานํ, ภิชฺชิตานญฺจ มจฺจุยา.

At that time there was an assembly of thirty thousand bhikkhus, of those who had crossed over the floods and had shattered death.

๙.

9.

อหํ เตน สมเยน, ปพฺพโต นาม ขตฺติโย;

มิตฺตามจฺเจหิ สมฺปนฺโน, อนนฺตพลวาหโน.

At that time I was a khattiya named Pabbata, endowed with friends and ministers, possessing an infinite army and transport.

๑๐.

10.

สมฺพุทฺธทสฺสนํ คนฺตฺวา, สุตฺวา ธมฺมมนุตฺตรํ;

นิมนฺเตตฺวา สชินสงฺฆํ, ทานํ ทตฺวา ยทิจฺฉกํ.

Having gone to see the Perfectly Enlightened One and heard the unsurpassed Dhamma, I invited the Saṅgha together with the Conqueror and gave gifts as I wished.

๑๑.

11.

ปฏฺฏุณฺณํ จีนปฏฺฏญฺจ, โกเสยฺยํ กมฺพลมฺปิ จ;

โสวณฺณปาทุกญฺเจว, อทาสึ สตฺถุสาวเก.

I gave fine woolen cloth, Chinese silk, silk garments, and blankets, as well as golden sandals, to the Teacher and his disciples.

๑๒.

12.

โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

That Buddha too, having sat down in the midst of the Saṅgha, made a prediction about me: “In this same fortunate aeon, this one will become a Buddha.”

๑๓.

13.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

“Departing from the delightful city named Kapila … we will come into the presence of this one.”

๑๔.

14.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Having heard his words, I clarified my mind even more. I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๑๕.

15.

สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, ทานํ ทตฺวา นรุตฺตเม;

โอหายาหํ มหารชฺชํ, ปพฺพชึ ชินสนฺติเก.

Seeking omniscience, having given gifts to the supreme among men, I abandoned my great kingdom and went forth in the presence of the Conqueror.

๑๖.

16.

นครํ โสภวตี นาม, โสโภ นามาสิ ขตฺติโย;

วสเต ตตฺถ นคเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ.

The city was named Sobhavatī, and its khattiya ruler was named Sobha. In that city dwelt the great family of the Perfectly Enlightened One.

๑๗.

17.

พฺราหฺมโณ ยญฺญทตฺโต จ, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

อุตฺตรา นาม ชนิกา, โกณาคมนสฺส สตฺถุโน.

The father of the Buddha, the Teacher Koṇāgamana, was the brahmin Yaññadatta, and his mother was named Uttarā.

๑๘.

18.

ตีณิ วสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

ตุสิตสนฺตุสิตสนฺตุฏฺฐา, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For three thousand years he lived the household life. The three supreme palaces were Tusita, Santusita, and Santuṭṭha.

๑๙.

19.

อนูนโสฬสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

รุจิคตฺตา นาม นารี, สตฺถวาโห นาม อตฺรโช.

There were sixteen thousand well-adorned women. The chief consort was named Rucigattā, and his son was named Satthavāha.

๒๐.

20.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

ฉมาสํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

Having seen the four signs, the supreme man went forth by elephant-vehicle. For six months, he practiced the striving.

๒๑.

21.

พฺรหฺมุนา [Pg.375] ยาจิโต สนฺโต, โกณาคมนนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the serene Koṇāgamana, the Guide, the Great Hero, supreme among men, set the Wheel in motion in the Deer Park.

๒๒.

22.

ภิยฺยโส อุตฺตโร นาม, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

โสตฺถิโช นามุปฏฺฐาโก, โกณาคมนสฺส สตฺถุโน.

Bhiyyaso and Uttara were the chief disciples; the attendant of the Teacher Koṇāgamana was named Sotthija.

๒๓.

23.

สมุทฺทา อุตฺตรา เจว, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อุทุมฺพโรติ ปวุจฺจติ.

Samuddā and Uttarā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is said to be an Udumbara tree.

๒๔.

24.

อุคฺโค จ โสมเทโว จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สีวลา เจว สามา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Ugga and Somadeva were the chief male lay supporters; Sīvalā and Sāmā were the chief female lay supporters.

๒๕.

25.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, ตึสหตฺถสมุคฺคโต;

อุกฺกามุเข ยถา กมฺพุ, เอวํ รํสีหิ มณฺฑิโต.

That Buddha was thirty cubits in height. He was adorned with rays, just like gold in a goldsmith's crucible.

๒๖.

26.

ตึสวสฺสสหสฺสานิ, อายุ พุทฺธสฺส ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan of the Buddha at that time was thirty thousand years. Remaining for that long, he ferried many people across.

๒๗.

27.

ธมฺมเจตึ สมุสฺเสตฺวา, ธมฺมทุสฺสวิภูสิตํ;

ธมฺมปุปฺผคุฬํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having raised high the monument of the Dhamma, and having made a cluster of Dhamma-flowers adorned with the cloth of the Dhamma, he attained Parinibbāna together with his disciples.

๒๘.

28.

มหาวิลาโส ตสฺส ชโน, สิริธมฺมปฺปกาสโน;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

The Blessed One, illuminator of the glorious Dhamma, and his disciples of great splendor—all that has vanished. Indeed, are not all conditioned things empty?

๒๙.

29.

โกณาคมโน สมฺพุทฺโธ, ปพฺพตารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโตติ.

The Perfectly Enlightened One Koṇāgamana attained Parinibbāna in the Pabbatārāma. There was a wide distribution of his relics in various regions.

โกณาคมนสฺส ภควโต วํโส เตวีสติโม.

The twenty-third chronicle, that of the Blessed One Koṇāgamana, is concluded.

๒๖. กสฺสปพุทฺธวํโส

26. The Chronicle of Kassapa the Buddha

๑.

1.

โกณาคมนสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, ธมฺมราชา ปภงฺกโร.

After Koṇāgamana, there arose a Perfectly Enlightened One, supreme among bipeds, Kassapa by name and by clan, a King of Dhamma, a maker of light.

๒.

2.

สญฺฉฑฺฑิตํ กุลมูลํ, พหฺวนฺนปานโภชนํ;

ทตฺวาน ยาจเก ทานํ, ปูรยิตฺวาน มานสํ;

อุสโภว อาฬกํ เภตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

Having abandoned his family estate, abundant with food and drink, and having given gifts to beggars, fulfilling his resolve, he, like a bull breaking out of its pen, attained supreme enlightenment.

๓.

3.

ธมฺมจกฺกํ [Pg.376] ปวตฺเตนฺเต, กสฺสเป โลกนายเก;

วีสโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

When Kassapa, the leader of the world, set in motion the Wheel of Dhamma, there was the first penetration for twenty thousand crores of beings.

๔.

4.

จตุมาสํ ยทา พุทฺโธ, โลเก จรติ จาริกํ;

ทสโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

When the Buddha wandered on tour in the world for four months, there was the second penetration for ten thousand crores of beings.

๕.

5.

ยมกํ วิกุพฺพนํ กตฺวา, ญาณธาตุํ ปกิตฺตยิ;

ปญฺจโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

Having performed the Twin Miracle and proclaimed the element of knowledge, there was the third penetration for five thousand crores of beings.

๖.

6.

สุธมฺมา เทวปุเร รมฺเม, ตตฺถ ธมฺมํ ปกิตฺตยิ;

ตีณิโกฏิสหสฺสานํ, เทวานํ โพธยี ชิโน.

In the delightful city of the devas, in the Sudhammā hall, there he proclaimed the Dhamma. The Victor awakened three thousand crores of devas.

๗.

7.

นรเทวสฺส ยกฺขสฺส, อปเร ธมฺมเทสเน;

เอเตสานํ อภิสมยา, คณนาโต อสงฺขิยา.

In a subsequent Dhamma teaching for the yakkha Naradeva, the penetrations of those who had assembled were incalculable by counting.

๘.

8.

ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

There was a single assembly for that god of gods, an assembly of those whose taints were destroyed, who were stainless, with tranquil minds, such ones.

๙.

9.

วีสภิกฺขุสหสฺสานํ, ตทา อาสิ สมาคโม;

อติกฺกนฺตภวนฺตานํ, หิริสีเลน ตาทินํ.

Then there was an assembly of twenty thousand bhikkhus, such ones who had transcended existence, endowed with conscience and virtue.

๑๐.

10.

อหํ ตทา มาณวโก, โชติปาโลติ วิสฺสุโต;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

At that time I was a young brahmin known as Jotipāla, a reciter of the hymns, a master of the sacred texts, one who had mastered the three Vedas.

๑๑.

11.

ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สธมฺเม ปารมึ คโต;

ภูมนฺตลิกฺขกุสโล, กตวิชฺโช อนาวโย.

I had gone to perfection in the science of marks, in legends, and in my own doctrine. I was skilled in earth-lore and sky-lore, accomplished in knowledge, and faultless.

๑๒.

12.

กสฺสปสฺส ภควโต, ฆฏิกาโร นามุปฏฺฐาโก;

สคารโว สปฺปติสฺโส, นิพฺพุโต ตติเย ผเล.

Ghaṭikāra by name was the attendant of the Blessed One Kassapa. Respectful and deferential, he was extinguished with the third fruit.

๑๓.

13.

อาทาย มํ ฆฏีกาโร, อุปคญฺฉิ กสฺสปํ ชินํ;

ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

Taking me with him, Ghaṭikāra approached the Victor Kassapa. Having heard his Dhamma, I went forth in his presence.

๑๔.

14.

อารทฺธวีริโย หุตฺวา, วตฺตาวตฺเตสุ โกวิโท;

น กฺวจิ ปริหายามิ, ปูเรสึ ชินสาสนํ.

Having become one with aroused energy, skilled in the major and minor duties, I did not fall away in any respect but fulfilled the Victor's Dispensation.

๑๕.

15.

ยาวตา พุทฺธภณิตํ, นวงฺคํ ชินสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

Having completely mastered the entire nine-limbed Dispensation of the Victor as spoken by the Buddha, I illuminated the Victor's Dispensation.

๑๖.

16.

มม อจฺฉริยํ ทิสฺวา, โสปิ พุทฺโธ วิยากริ;

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

Seeing my wonderful deed, that Buddha too made a prediction: ‘In this fortunate aeon, this one will become a Buddha.’

๑๗.

17.

‘‘อหุ [Pg.377] กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ.

‘Having gone forth from the delightful city named Kapila, the Tathāgata, having undertaken the striving and performed the difficult practice,

๑๘.

18.

‘‘อชปาลรุกฺขมูเล, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;

ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติ.

‘Having sat down at the foot of the Goatherd's Banyan Tree, the Tathāgata, having accepted the milk-rice there, will approach the Nerañjarā River.

๑๙.

19.

‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ ปริภุญฺชิย;

ปฏิยตฺตวรมคฺเคน, โพธิมูลมุเปหิติ.

‘On the bank of the Nerañjarā, having consumed the milk-rice, he will approach the foot of the Bodhi tree by the excellent, prepared path.

๒๐.

20.

‘‘ตโต ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร;

อปราชิตฏฺฐานมฺหิ, โพธิปลฺลงฺกมุตฺตเม;

ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

‘Then, having circumambulated the Bodhi terrace, the unsurpassed one will sit cross-legged on the supreme Bodhi seat at the unconquered spot; and that one of great fame will awaken.

๒๑.

21.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

‘This one’s birth-mother will be named Māyā; his father will be named Suddhodana. This one will be Gotama.

๒๒.

22.

‘‘อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

‘Free from taints, devoid of lust, with tranquil minds, and concentrated, Kolita and Upatissa will be the chief disciples.

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

An attendant named Ānanda will attend upon this Victor.

๒๓.

23.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

อนาสวา สนฺตจิตฺตา, วีตราคา สมาหิตา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

‘Khemā and Uppalavaṇṇā will be the chief female disciples, free from taints, with tranquil minds, devoid of lust, and concentrated. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Assattha tree.

๒๔.

24.

‘‘จิตฺโต หตฺถาฬวโก จ, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา’’.

‘Citta and Hatthāḷavaka will be the chief male lay supporters; Nandamātā and Uttarā will be the chief female lay supporters.’

๒๕.

25.

อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสฺสมสฺส มเหสิโน;

อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํ.

Hearing this word of the peerless great seer, humans and devas rejoiced: “This one is indeed a Buddha-sprout!”

๒๖.

26.

อุกฺกุฏฺฐิสทฺทา ปวตฺตนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ จ;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสี สเทวกา.

Shouts of acclamation arose, they snapped their fingers and laughed; with palms joined in reverence, the devas and humans of the ten-thousand-world system paid homage.

๒๗.

27.

‘‘ยทิมสฺส โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

‘If we should miss the Dispensation of this Lord of the World, in a future time we will be in this one’s presence.

๒๘.

28.

‘‘ยถา มนุสฺสา นทึ ตรนฺตา, ปฏิติตฺถํ วิรชฺฌิย;

เหฏฺฐา ติตฺเถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทึ.

‘Just as people crossing a river, having missed the ford directly opposite, take a ford further down and cross the great river,

๒๙.

29.

‘‘เอวเมว [Pg.378] มยํ สพฺเพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

‘Even so, all of us, if we miss this Victor, will be in this one’s presence in a future time.’

๓๐.

30.

ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

Hearing his word, I clarified my mind even more. I undertook a further vow for the fulfillment of the ten perfections.

๓๑.

31.

เอวมหํ สํสริตฺวา, ปริวชฺเชนฺโต อนาจรํ;

ทุกฺกรญฺจ กตํ มยฺหํ, โพธิยาเยว การณา.

Thus I wandered on in saṃsāra, avoiding wrong conduct, and I performed difficult deeds for the sake of enlightenment alone.

๓๒.

32.

นครํ พาราณสี นาม, กิกี นามาสิ ขตฺติโย;

วสเต ตตฺถ นคเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ.

The city was named Bārāṇasī, and the khattiya king was named Kikī. In that city dwelt the great family of the Perfectly Enlightened One.

๓๓.

33.

พฺราหฺมโณ พฺรหฺมทตฺโตว, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

ธนวตี นาม ชนิกา, กสฺสปสฺส มเหสิโน.

The brahmin Brahmadatta was that Buddha's father; the mother of the great seer Kassapa was named Dhanavatī.

๓๔.

34.

ทุเว วสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

หํโส ยโส สิรินนฺโท, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For two thousand years he lived the household life. Haṃsa, Yasa, and Sirinanda were his three supreme palaces.

๓๕.

35.

ติโสฬสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

สุนนฺทา นาม สา นารี, วิชิตเสโน นาม อตฺรโช.

There were forty-eight thousand well-adorned women. His chief consort was named Sunandā, and his son was named Vijitasena.

๓๖.

36.

นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, ปาสาเทนาภินิกฺขมิ;

สตฺตาหํ ปธานจารํ, อจรี ปุริสุตฺตโม.

Having seen the four signs, he went forth by chariot. For seven days that supreme man engaged in the striving.

๓๗.

37.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, กสฺสโป โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, มิคทาเย นรุตฺตโม.

Requested by Brahmā, the peaceful Kassapa, the leader of the world, the great hero and supreme man, set in motion the Wheel in the Deer Park.

๓๘.

38.

ติสฺโส จ ภารทฺวาโช จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สพฺพมิตฺโต นามุปฏฺฐาโก, กสฺสปสฺส มเหสิโน.

Tissa and Bhāradvāja were the chief disciples. An attendant named Sabbamitta waited upon the great seer Kassapa.

๓๙.

39.

อนุฬา อุรุเวฬา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, นิคฺโรโธติ ปวุจฺจติ.

Anuḷā and Uruvelā were the chief female disciples. The Bodhi tree of that Blessed One is called the Banyan.

๔๐.

40.

สุมงฺคโล ฆฏิกาโร จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

วิจิตเสนา ภทฺทา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

Sumaṅgala and Ghaṭikāra were the chief male lay supporters; Vijitasenā and Bhaddā were the chief female lay supporters.

๔๑.

41.

อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, วีสติรตนุคฺคโต;

วิชฺชุลฏฺฐีว อากาเส, จนฺโทว คหปูริโต.

That Buddha was twenty cubits in height. He shone like a streak of lightning in the sky, like the moon surrounded by planets.

๔๒.

42.

วีสติวสฺสสหสฺสานิ[Pg.379], อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

The lifespan of that great seer was twenty thousand years. Abiding for that long, he ferried a great many people across.

๔๓.

43.

ธมฺมตฬากํ มาปยิตฺวา, สีลํ ทตฺวา วิเลปนํ;

ธมฺมทุสฺสํ นิวาเสตฺวา, ธมฺมมาลํ วิภชฺชิย.

Having created a lake of Dhamma, given virtue as an unguent, dressed them in the cloth of Dhamma, and distributed the garland of Dhamma,

๔๔.

44.

ธมฺมวิมลมาทาสํ, ฐปยิตฺวา มหาชเน;

เกจิ นิพฺพานํ ปตฺเถนฺตา, ปสฺสนฺตุ เม อลงฺกรํ.

Having placed the stainless mirror of Dhamma before the great populace, he said: ‘Let those who aspire to Nibbāna behold my adornment!’

๔๕.

45.

สีลกญฺจุกํ ทตฺวาน, ฌานกวจวมฺมิตํ;

ธมฺมจมฺมํ ปารุปิตฺวา, ทตฺวา สนฺนาหมุตฺตมํ.

Having given the tunic of virtue and the mail-coat of jhāna, having cloaked them in the leather of Dhamma, and having given the supreme armor,

๔๖.

46.

สติผลกํ ทตฺวาน, ติขิณญาณกุนฺติมํ;

ธมฺมขคฺควรํ ทตฺวา, สีลสํสคฺคมทฺทนํ.

Having given the shield of mindfulness, the spear of sharp knowledge, the excellent sword of Dhamma, and the virtue that crushes the entanglement of defilements,

๔๗.

47.

เตวิชฺชาภูสนํ ทตฺวาน, อาเวฬํ จตุโร ผเล;

ฉฬภิญฺญาภรณํ ทตฺวา, ธมฺมปุปฺผปิฬนฺธนํ.

Having given the ornament of the three knowledges and the four fruits as a head-ornament, having given the adornment of the six supernormal knowledges, and having made the flower-garland of the supramundane Dhamma,

๔๘.

48.

สทฺธมฺมปณฺฑรจฺฉตฺตํ, ทตฺวา ปาปนิวารณํ;

มาปยิตฺวาภยํ ปุปฺผํ, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

Having given the white parasol of the good Dhamma that prevents evil, and having fashioned the flower of fearlessness, that Kassapa, together with his disciples, attained Parinibbāna.

๔๙.

49.

เอโส หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท;

เอโส หิ ธมฺมรตโน, สฺวากฺขาโต เอหิปสฺสิโก.

This indeed is the Perfectly Enlightened One, immeasurable and unassailable. This indeed is the jewel of the Dhamma, well-expounded and inviting inspection.

๕๐.

50.

เอโส หิ สงฺฆรตโน, สุปฺปฏิปนฺโน อนุตฺตโร;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

This indeed is the jewel of the Sangha, of good practice and unsurpassed. All that has vanished. Are not all conditioned formations indeed empty?

๕๑.

51.

มหากสฺสโป ชิโน สตฺถา, เสตพฺยารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถวสฺส ชินถูโป, โยชนุพฺเพธมุคฺคโตติ.

The great Kassapa, the Victor, the Teacher, attained Parinibbāna in the Setabyā monastery. In that very place, the stupa of that Victor rose to a height of one yojana.

กสฺสปสฺส ภควโต วํโส จตุวีสติโม.

The twenty-fourth chronicle, that of the Blessed One Kassapa, is concluded.

๒๗. โคตมพุทฺธวํโส

27. The Chronicle of the Buddha Gotama

๑.

1.

อหเมตรหิ สมฺพุทฺโธ, โคตโม สกฺยวฑฺฒโน;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

I, at this time, am the Perfectly Enlightened One, Gotama, who brings increase to the Sakyans; having undertaken the striving, I have attained supreme enlightenment.

๒.

2.

พฺรหฺมุนา [Pg.380] ยาจิโต สนฺโต, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยึ;

อฏฺฐารสนฺนํ โกฏีนํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

Being requested by Brahmā, I, being at peace, set the Wheel of Dhamma in motion; the first penetration of the truth occurred for eighteen koṭis of devas and brahmās.

๓.

3.

ตโต ปรญฺจ เทเสนฺเต, นรเทวสมาคเม;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

Then, on a later occasion, while teaching in an assembly of humans and devas, the second penetration of the truth was incalculable by number.

๔.

4.

อิเธวาหํ เอตรหิ, โอวทึ มม อตฺรชํ;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ตติยาภิสมโย อหุ.

Right here in Kapilavatthu, at this time, when I admonished my son, the third penetration of the truth for devas and humans was incalculable by number.

๕.

5.

เอโกสิ สนฺนิปาโต เม, สาวกานํ มเหสินํ;

อฑฺฒเตฬสสตานํ, ภิกฺขูนาสิ สมาคโม.

There was only one assembly of my disciples, the great seers; in that gathering, there was an assembly of twelve hundred and fifty bhikkhus.

๖.

6.

วิโรจมาโน วิมโล, ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺฌโค;

ททามิ ปตฺถิตํ สพฺพํ, มณีว สพฺพกามโท.

Shining and stainless in the midst of the Saṅgha of bhikkhus, like a wish-fulfilling gem that grants all desires, I give all that is wished for.

๗.

7.

ผลมากงฺขมานานํ, ภวจฺฉนฺทชเหสินํ;

จตุสจฺจํ ปกาเสมิ, อนุกมฺปาย ปาณินํ.

For those desiring the fruit, for those wishing to abandon the craving for existence, I proclaim the Four Truths out of compassion for beings.

๘.

8.

ทสวีสสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ;

เอกทฺวินฺนํ อภิสมโย, คณนาโต อสงฺขิโย.

In the proclamation of the Four Truths, the penetration of the Dhamma occurred for thirty thousand beings; for individuals, the penetrations were incalculable by number.

๙.

9.

วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ, อิทฺธํ ผีตํ สุผุลฺลิตํ;

อิธ มยฺหํ สกฺยมุนิโน, สาสนํ สุวิโสธิตํ.

Here, this Dispensation of me, the Sage of the Sakyans, will be widespread, known to many, powerful, prosperous, flourishing, and well-purified.

๑๐.

10.

อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

ภิกฺขูเนกสตา สพฺเพ, ปริวาเรนฺติ มํ สทา.

Taintless, free from lust, with peaceful minds, and concentrated—all the many hundreds of bhikkhus always surround me.

๑๑.

11.

อิทานิ เย เอตรหิ, ชหนฺติ มานุสํ ภวํ;

อปฺปตฺตมานสา เสขา, เต ภิกฺขู วิญฺญุครหิตา.

Now, at this time, whatever bhikkhus who are trainees, not having yet attained their goal, abandon human existence—those bhikkhus are censured by the wise.

๑๒.

12.

อริยญฺจ สํโถมยนฺตา, สทา ธมฺมรตา ชนา;

พุชฺฌิสฺสนฺติ สติมนฺโต, สํสารสริตํ คตา.

Praising the Noble Path, people who always delight in the Dhamma, being mindful, though they have gone into the river of saṃsāra, will awaken to the truth.

๑๓.

13.

นครํ กปิลวตฺถุ เม, ราชา สุทฺโธทโน ปิตา;

มยฺหํ ชเนตฺติกา มาตา, มายาเทวีติ วุจฺจติ.

My city is named Kapilavatthu, the king Suddhodana is my father; my birth mother is called Māyādevī.

๑๔.

14.

เอกูนตึสวสฺสานิ, อคารํ อชฺฌหํ วสึ;

รมฺโม สุรมฺโม สุภโก, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

For twenty-nine years, I lived the household life; Ramma, Suramma, and Subha were my three excellent palaces.

๑๕.

15.

จตฺตารีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

ภทฺทกญฺจนา นาม นารี, ราหุโล นาม อตฺรโช.

There were forty thousand well-adorned women. The chief consort was named Bhaddakañcanā, and the son was named Rāhula.

๑๖.

16.

นิมิตฺเต [Pg.381] จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมึ;

ฉพฺพสฺสํ ปธานจารํ, อจรึ ทุกฺกรํ อหํ.

Having seen the four signs, I went forth by means of a horse-vehicle; for six years I practiced the difficult striving.

๑๗.

17.

พาราณสิยํ อิสิปตเน, จกฺกํ ปวตฺติตํ มยา;

อหํ โคตมสมฺพุทฺโธ, สรณํ สพฺพปาณินํ.

At Isipatana in Bārāṇasī, the Wheel was set in motion by me. I am Gotama the Perfectly Enlightened One, a refuge for all beings.

๑๘.

18.

โกลิโต อุปติสฺโส จ, ทฺเว ภิกฺขู อคฺคสาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, สนฺติกาวจโร มม;

Kolita and Upatissa were the two monks, the chief disciples. Ānanda will be the name of my attendant, who is ever in my presence.

เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ภิกฺขุนี อคฺคสาวิกา.

Khemā and Uppalavaṇṇā were the chief female disciples.

๑๙.

19.

จิตฺโต หตฺถาฬวโก จ, อคฺคุปฏฺฐากุปาสกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคุปฏฺฐิกุปาสิกา.

Citta and Hatthāḷavaka were the chief male lay attendants; Nandamātā and Uttarā were the chief female lay attendants.

๒๐.

20.

อหํ อสฺสตฺถมูลมฺหิ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

พฺยามปฺปภา สทา มยฺหํ, โสฬสหตฺถมุคฺคตา.

I attained supreme enlightenment at the foot of the Assattha tree. My fathom-wide radiance is ever-present, and I am sixteen cubits in height.

๒๑.

21.

อปฺปํ วสฺสสตํ อายุ, อิทาเนตรหิ วิชฺชติ;

ตาวตา ติฏฺฐมาโนหํ, ตาเรมิ ชนตํ พหุํ.

Now, at this time, the lifespan is a mere one hundred years. Remaining for that long, I ferry many people across.

๒๒.

22.

ฐปยิตฺวาน ธมฺมุกฺกํ, ปจฺฉิมํ ชนโพธนํ;

อหมฺปิ นจิรสฺเสว, สทฺธึ สาวกสงฺฆโต;

อิเธว ปรินิพฺพิสฺสํ, อคฺคี วาหารสงฺขยา.

Having established the torch of the Dhamma for the awakening of future generations, I too, not long from now, together with the assembly of disciples, will attain Parinibbāna right here, like a fire upon the exhaustion of its fuel.

๒๓.

23.

ตานิ จ อตุลเตชานิ, อิมานิ จ ทสพลานิ ;

อยญฺจ คุณธารโณ เทโห, ทฺวตฺตึสวรลกฺขณวิจิตฺโต.

And those incomparable powers, and these ten powers, and this body which is a bearer of virtues, adorned with the thirty-two excellent marks—

๒๔.

24.

ทส ทิสา ปภาเสตฺวา, สตรํสีว ฉปฺปภา;

สพฺพํ ตมนฺตรหิสฺสนฺติ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขาราติ.

Having illuminated the ten directions with the six-hued radiance like the sun, all that will disappear. Are not all conditioned things indeed empty?

โคตมสฺส ภควโต วํโส ปญฺจวีสติโม.

The twenty-fifth chronicle of the Blessed One Gotama.

๒๘. พุทฺธปกิณฺณกกณฺฑํ

28. The Miscellaneous Section on the Buddhas.

๑.

1.

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, จตุโร อาสุํ วินายกา;

ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร, อโถปิ สรณงฺกโร;

ทีปงฺกโร จ สมฺพุทฺโธ, เอกกปฺปมฺหิ เต ชินา.

In an incalculable aeon from this one, there were four Leaders: Taṇhaṅkara, Medhaṅkara, and also Saraṇaṅkara, and Dīpaṅkara the Fully Enlightened One. Those Conquerors arose in a single aeon.

๒.

2.

ทีปงฺกรสฺส [Pg.382] อปเรน, โกณฺฑญฺโญ นาม นายโก;

เอโกว เอกกปฺปมฺหิ, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

After Dīpaṅkara, a Leader named Koṇḍañña, the only one in a single aeon, ferried many people across.

๓.

3.

ทีปงฺกรสฺส ภควโต, โกณฺฑญฺญสฺส จ สตฺถุโน;

เอเตสํ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา.

Between the Blessed One Dīpaṅkara and the Teacher Koṇḍañña, the intervening aeons are incalculable by counting.

๔.

4.

โกณฺฑญฺญสฺส อปเรน, มงฺคโล นาม นายโก;

เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา.

After Koṇḍañña, a Leader named Maṅgala arose. Between them also, the aeons are incalculable by counting.

๕.

5.

มงฺคโล จ สุมโน จ, เรวโต โสภิโต มุนิ;

เตปิ พุทฺธา เอกกปฺเป, จกฺขุมนฺโต ปภงฺกรา.

Maṅgala, Sumana, Revata, and the sage Sobhita; those Buddhas, endowed with vision and makers of light, also arose in a single aeon.

๖.

6.

โสภิตสฺส อปเรน, อโนมทสฺสี มหายโส;

เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา.

After Sobhita, Anomadassī of great fame arose. Between them also, the aeons are incalculable by counting.

๗.

7.

อโนมทสฺสี ปทุโม, นารโท จาปิ นายโก;

เตปิ พุทฺธา เอกกปฺเป, ตมนฺตการกา มุนี.

Anomadassī, Paduma, and also the Leader Nārada; those Buddhas, sages who made an end to darkness, also arose in a single aeon.

๘.

8.

นารทสฺส อปเรน, ปทุมุตฺตโร นาม นายโก;

เอกกปฺปมฺหิ อุปฺปนฺโน, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

After Nārada, a Leader named Padumuttara arose in a single aeon; he ferried many people across.

๙.

9.

นารทสฺส ภควโต, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน;

เตสมฺปิ อนฺตรา กปฺปา, คณนาโต อสงฺขิยา.

Between the Blessed One Nārada and the Teacher Padumuttara, the intervening aeons are also incalculable by counting.

๑๐.

10.

กปฺปสตสหสฺสมฺหิ, เอโก อาสิ มหามุนิ;

ปทุมุตฺตโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห.

One hundred thousand aeons ago, there was one Great Sage: Padumuttara, the Knower of the Worlds, worthy of receiving offerings.

๑๑.

11.

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, ทุเว อาสุํ วินายกา ;

สุเมโธ จ สุชาโต จ, โอรโต ปทุมุตฺตรา.

Thirty thousand aeons after Padumuttara, there were two Leaders: Sumedha and Sujāta.

๑๒.

12.

อฏฺฐารเส กปฺปสเต, ตโย อาสุํ วินายกา ;

ปิยทสฺสี อตฺถทสฺสี, ธมฺมทสฺสี จ นายกา.

Eighteen hundred aeons ago, there were three Leaders: Piyadassī, Atthadassī, and Dhammadassī.

๑๓.

13.

โอรโต จ สุชาตสฺส, สมฺพุทฺธา ทฺวิปทุตฺตมา;

เอกกปฺปมฺหิ เต พุทฺธา, โลเก อปฺปฏิปุคฺคลา.

And after Sujāta, in a single aeon, those Fully Enlightened Ones, supreme among two-footed beings, those peerless Buddhas, arose in the world.

๑๔.

14.

จตุนฺนวุติโต กปฺเป, เอโก อาสิ มหามุนิ;

สิทฺธตฺโถ โส โลกวิทู, สลฺลกตฺโต อนุตฺตโร.

Ninety-four aeons from this one, there was one Great Sage: that Siddhattha, the Knower of the Worlds, the unsurpassed Extractor of the Dart.

๑๕.

15.

ทฺเวนวุเต [Pg.383] อิโต กปฺเป, ทุเว อาสุํ วินายกา;

ติสฺโส ผุสฺโส จ สมฺพุทฺธา, อสมา อปฺปฏิปุคฺคลา.

Ninety-two aeons from this one, there were two Leaders: Tissa and Phussa, the Fully Enlightened, unequalled, and peerless Ones.

๑๖.

16.

เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสี นาม นายโก;

โสปิ พุทฺโธ การุณิโก, สตฺเต โมเจสิ พนฺธนา.

Ninety-one aeons from this one, a Leader named Vipassī arose. That compassionate Buddha liberated beings from bondage.

๑๗.

17.

เอกตึเส อิโต กปฺเป, ทุเว อาสุํ วินายกา;

สิขี จ เวสฺสภู เจว, อสมา อปฺปฏิปุคฺคลา.

Thirty-one aeons from this one, there were two Leaders: Sikhī and Vessabhū, the unequalled and peerless Ones.

๑๘.

18.

อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, ตโย อาสุํ วินายกา;

กกุสนฺโธ โกณาคมโน, กสฺสโป จาปิ นายโก.

In this auspicious aeon, there have been three Leaders: Kakusandha, Koṇāgamana, and also the Leader Kassapa.

๑๙.

19.

อหเมตรหิ สมฺพุทฺโธ, เมตฺเตยฺโย จาปิ เหสฺสติ;

เอเตปิเม ปญฺจ พุทฺธา, ธีรา โลกานุกมฺปกา.

I am now the Fully Enlightened One, and Metteyya will also come to be. These five Buddhas are steadfast and compassionate towards the world.

๒๐.

20.

เอเตสํ ธมฺมราชูนํ, อญฺเญสํเนกโกฏินํ;

อาจิกฺขิตฺวาน ตํ มคฺคํ, นิพฺพุตา เต สสาวกาติ.

Having declared that path, those Kings of Dhamma and countless others attained Nibbāna together with their disciples.

พุทฺธปกิณฺณกกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

The Miscellaneous Section on the Buddhas is concluded.

๒๙. ธาตุภาชนียกถา

29. The Discourse on the Distribution of the Relics.

๑.

1.

มหาโคตโม ชินวโร, กุสินารมฺหิ นิพฺพุโต;

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, เตสุ เตสุ ปเทสโต.

The excellent Victor, Mahāgotama, attained Parinibbāna in Kusinārā. The relics were distributed in those various regions.

๒.

2.

เอโก อชาตสตฺตุสฺส, เอโก เวสาลิยา ปุเร;

เอโก กปิลวตฺถุสฺมึ, เอโก จ อลฺลกปฺปเก.

One portion was for Ajātasattu, one in the city of Vesālī, one in Kapilavatthu, and one in Allakappa.

๓.

3.

เอโก จ รามคามมฺหิ, เอโก จ เวฐทีปเก;

เอโก ปาเวยฺยเก มลฺเล, เอโก จ โกสินารเก.

And one portion was in Rāmagāma, and one in Veṭhadīpaka; one for the Mallas of Pāvā, and one in Kosināra.

๔.

4.

กุมฺภสฺส ถูปํ กาเรสิ, พฺราหฺมโณ โทณสวฺหโย;

องฺคารถูปํ กาเรสุํ, โมริยา ตุฏฺฐมานสา.

The brahmin named Doṇa had a stūpa made for the urn; the Moriyas, with delighted minds, had a stūpa made for the embers.

๕.

5.

อฏฺฐ สารีริกา ถูปา, นวโม กุมฺภเจติโย;

องฺคารถูโป ทสโม, ตทาเยว ปติฏฺฐิโต.

There were eight stūpas for the bodily relics; the ninth was the urn-cetiya, and the tenth was the ember-stūpa. They were established at that very time.

๖.

6.

อุณฺหีสํ จตสฺโส ทาฐา, อกฺขกา ทฺเว จ ธาตุโย;

อสมฺภินฺนา อิมา สตฺต, เสสา ภินฺนาว ธาตุโย.

The Uṇhīsa, the four canine teeth, and the two collarbones—these seven relics were unfragmented; the remaining relics were indeed fragmented.

๗.

7.

มหนฺตา [Pg.384] มุคฺคมตฺตา จ, มชฺฌิมา ภินฺนตณฺฑุลา;

ขุทฺทกา สาสปมตฺตา จ, นานาวณฺณา จ ธาตุโย.

The large relics are the size of mung beans, the medium ones are like broken rice grains, and the small ones are the size of mustard seeds; and the relics are of various colors.

๘.

8.

มหนฺตา สุวณฺณวณฺณา จ, มุตฺตวณฺณา จ มชฺฌิมา;

ขุทฺทกา มกุลวณฺณา จ, โสฬสโทณมตฺติกา.

The large relics are of golden color, the medium ones are of pearl color, and the small ones are the color of jasmine buds.

๙.

9.

มหนฺตา ปญฺจ นาฬิโย, นาฬิโย ปญฺจ มชฺฌิมา;

ขุทฺทกา ฉ นาฬี เจว, เอตา สพฺพาปิ ธาตุโย.

The large relics amount to five nāḷis, the medium relics to five nāḷis, and the small relics to six nāḷis; all these relics together amount to sixteen nāḷis.

๑๐.

10.

อุณฺหีสํ สีหเฬ ทีเป, พฺรหฺมโลเก จ วามกํ;

สีหเฬ ทกฺขิณกฺขญฺจ, สพฺพาเปตา ปติฏฺฐิตา.

The Uṇhīsa is on the island of Sīhaḷa, and the left collarbone is in the Brahma world; the right collarbone is in Sīhaḷa. All these are thus established.

๑๑.

11.

เอกา ทาฐา ติทสปุเร, เอกา นาคปุเร อหุ;

เอกา คนฺธารวิสเย, เอกา กลิงฺคราชิโน.

One canine tooth is in the city of the Thirty-three, one was in the city of the Nāgas; one is in the region of Gandhāra, and one is in the domain of the king of Kaliṅga.

๑๒.

12.

จตฺตาลีสสมา ทนฺตา, เกสา โลมา จ สพฺพโส;

เทวา หรึสุ เอเกกํ, จกฺกวาฬปรมฺปรา.

The forty even teeth, and all the head hairs and body hairs—the devas took one of each, throughout the succession of world-systems.

๑๓.

13.

วชิรายํ ภควโต, ปตฺโต ทณฺฑญฺจ จีวรํ;

นิวาสนํ กุลฆเร, ปจฺจตฺถรณํ กปิลวฺหเย.

The Blessed One's bowl, staff, and robe are in Vajirā; the lower garment is in the clan house, and the ground-sheet is in Kapilavatthu.

๑๔.

14.

ปาฏลิปุตฺตปุรมฺหิ, กรณํ กายพนฺธนํ;

จมฺปายุทกสาฏิยํ, อุณฺณโลมญฺจ โกสเล.

The girdle is in the city of Pāṭaliputta; the bathing cloth is in Campā, and the ūrṇā hair-relic is in Kosala.

๑๕.

15.

กาสาวํ พฺรหฺมโลเก จ, เวฐนํ ติทเส ปุเร;

นิสีทนํ อวนฺตีสุ, รฏฺเฐ อตฺถรณํ ตทา.

The robe for changing is in the Brahma world, and the head-wrapping is in the city of the Thirty-three; the sitting mat is in Avanti, and the bedspread is in the country of Devaraṭṭha.

๑๖.

16.

อรณี จ มิถิลายํ, วิเทเห ปริสาวนํ;

วาสิ สูจิฆรญฺจาปิ, อินฺทปตฺถปุเร ตทา.

And the fire-sticks are in Mithilā, the water-strainer is in Videha; and also the adze and needle-case are in the city of Indapattha.

๑๗.

17.

ปริกฺขารา อวเสสา, ชนปเท อปรนฺตเก;

ปริภุตฺตานิ มุนินา, อกํสุ มนุชา ตทา.

As for the remaining requisites used by the Sage, people in the country of Aparantaka then made stūpas for them.

๑๘.

18.

ธาตุวิตฺถาริกํ อาสิ, โคตมสฺส มเหสิโน;

ปาณีนํ อนุกมฺปาย, อหุ โปราณิกํ ตทาติ.

There was a distribution of the relics of Gotama, the Great Sage. Out of compassion for beings, this ancient practice came to be.

ธาตุภาชนียกถา นิฏฺฐิตา.

The Discourse on the Distribution of the Relics is concluded.

พุทฺธวํโสนิฏฺฐิโต.

The Buddhavaṃsa is concluded.