นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขุทฺทกนิกาเย

ขุททกนิกาย

เถรีคาถาปาฬิ

เถรีคาถาปาฬิ

๑. เอกกนิปาโต

๑. เอกกนิบาต

๑. อญฺญตราเถรีคาถา

๑. อัญญตราเถรีคาถา

๑.

๑.

‘‘สุขํ [Pg.377] สุปาหิ เถริเก, กตฺวา โจเฬน ปารุตา;

อุปสนฺโต หิ เต ราโค, สุกฺขฑากํ ว กุมฺภิย’’นฺติ.

ดูก่อนเถรี เธอจงทำผ้าบังสุกุลมานุ่งห่มแล้วนอนเป็นสุขเถิด เพราะราคะของเธอสงบระงับแล้ว เหมือนผักที่เขาใส่ลงในหม้อแกงเดือดพล่านฉะนั้น

อิตฺถํ สุทํ อญฺญตรา เถรี อปญฺญาตา ภิกฺขุนี คาถํ อภาสิตฺถาติ.

ได้ยินว่า พระเถรีภิกษุณีไม่ปรากฏนามรูปหนึ่ง ได้ภาษิตคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

๒. มุตฺตาเถรีคาถา

๒. มุตตาเถรีคาถา

๒.

๒.

‘‘มุตฺเต มุจฺจสฺสุ โยเคหิ, จนฺโท ราหุคฺคหา อิว;

วิปฺปมุตฺเตน จิตฺเตน, อนณา ภุญฺช ปิณฺฑก’’นฺติ.

ดูก่อนนางมุตตา เธอจงพ้นจากโยคะ เหมือนพระจันทร์พ้นจากปากราหูฉะนั้น เธอมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว ไม่มีหนี้ จงฉันบิณฑบาตเถิด

อิตฺถํ สุทํ ภควา มุตฺตํ สิกฺขมานํ อิมาย คาถาย อภิณฺหํ โอวทตีติ.

ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงโอวาทนางสิกขมานามุตตาด้วยพระคาถานี้เนืองๆ ด้วยประการฉะนี้แล

๓. ปุณฺณาเถรีคาถา

๓. ปุณณาเถรีคาถา

๓.

๓.

‘‘ปุณฺเณ ปูรสฺสุ ธมฺเมหิ, จนฺโท ปนฺนรเสริว;

ปริปุณฺณาย ปญฺญาย, ตโมขนฺธํ ปทาลยา’’ติ.

ดูก่อนนางปุณณา เธอจงเป็นผู้เปี่ยมด้วยธรรม เหมือนพระจันทร์ในวัน ๑๕ ค่ำฉะนั้น เธอจงทำลายกองแห่งความมืด ด้วยปัญญาที่บริบูรณ์เถิด

อิตฺถํ สุทํ ปุณฺณา เถรี คาถํ อภาสิตฺถาติ.

ได้ยินว่า พระปุณณาเถรีได้ภาษิตคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

๔. ติสฺสาเถรีคาถา

๔. ติสสาเถรีคาถา

๔.

๔.

‘‘ติสฺเส สิกฺขสฺสุ สิกฺขาย, มา ตํ โยคา อุปจฺจคุํ;

สพฺพโยควิสํยุตฺตา, จร โลเก อนาสวา’’ติ.

ดูก่อนนางติสสา เธอจงศึกษาในสิกขาเถิด อย่าให้โยคะครอบงำเธอได้ เธอจงเป็นผู้ไม่มีอาสวะ เที่ยวไปในโลก เพราะเป็นผู้พรากจากโยคะทั้งปวง

… ติสฺสา เถรี….

...พระติสสาเถรี...

๕. อญฺญตราติสฺสาเถรีคาถา

๕. อัญญตราติสสาเถรีคาถา

๕.

๕.

‘‘ติสฺเส [Pg.378] ยุญฺชสฺสุ ธมฺเมหิ, ขโณ ตํ มา อุปจฺจคา;

ขณาตีตา หิ โสจนฺติ, นิรยมฺหิ สมปฺปิตา’’ติ.

ดูก่อนนางติสสา เธอจงประกอบในธรรมทั้งหลายเถิด ขณะอย่าได้ล่วงเลยเธอไปเสีย เพราะผู้ที่ขณะล่วงเลยไปแล้ว ย่อมเศร้าโศกเมื่อไปสู่ขุมนรก

… อญฺญตรา ติสฺสา เถรี….

...พระเถรีอีกรูปหนึ่งชื่อว่าติสสา...

๖. ธีราเถรีคาถา

๖. ธีราเถรีคาถา

๖.

๖.

‘‘ธีเร นิโรธํ ผุเสหิ, สญฺญาวูปสมํ สุขํ;

อาราธยาหิ นิพฺพานํ, โยคกฺเขมมนุตฺตร’’นฺติ.

ดูก่อนนางธีรา เธอจงบรรลุนิโรธ อันเป็นที่ระงับสัญญา เป็นสุขเถิด เธอจงยังนิพพาน อันเป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมให้สำเร็จ

… ธีรา เถรี….

...พระธีราเถรี...

๗. วีราเถรีคาถา

๗. วีราเถรีคาถา

๗.

๗.

‘‘วีรา วีเรหิ ธมฺเมหิ, ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา;

ธาเรหิ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

พระวีราภิกษุณีเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยธรรมอันแกล้วกล้า มีอินทรีย์อบรมแล้ว ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะ ทรงไว้ซึ่งร่างกายอันมีในที่สุด

… วีรา เถรี….

...พระวีราเถรี...

๘. มิตฺตาเถรีคาถา

๘. มิตตาเถรีคาถา

๘.

๘.

‘‘สทฺธาย ปพฺพชิตฺวาน, มิตฺเต มิตฺตรตา ภว;

ภาเวหิ กุสเล ธมฺเม, โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา’’ติ.

ดูก่อนนางมิตตา เธอจงออกบวชด้วยศรัทธาแล้ว เป็นผู้ยินดีในมิตรเถิด เธอจงเจริญกุศลธรรม เพื่อบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะ

… มิตฺตา เถรี….

...พระมิตตาเถรี...

๙. ภทฺราเถรีคาถา

๙. ภัททาเถรีคาถา

๙.

๙.

‘‘สทฺธาย ปพฺพชิตฺวาน, ภทฺเร ภทฺรรตา ภว;

ภาเวหิ กุสเล ธมฺเม, โยคกฺเขมมนุตฺตร’’นฺติ.

ดูก่อนนางภัททา เธอจงออกบวชด้วยศรัทธาแล้ว เป็นผู้ยินดีในธรรมอันงามเถิด เธอจงเจริญกุศลธรรม เพื่อบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม

… ภทฺรา เถรี….

… พระภัทราเถรี …

๑๐. อุปสมาเถรีคาถา

๑๐. คาถาของพระอุปสมาเถรี

๑๐.

๑๐.

‘‘อุปสเม ตเร โอฆํ, มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตรํ;

ธาเรหิ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหน’’นฺติ.

ดูก่อนอุปสมา เธอจงข้ามโอฆะคือแดนแห่งมัจจุราชที่ข้ามได้ยากยิ่งเถิด เธอจงชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้ายเถิด

… อุปสมา เถรี….

… พระอุปสมาเถรี …

๑๑. มุตฺตาเถรีคาถา

๑๑. คาถาของพระมุตตาเถรี

๑๑.

๑๑.

‘‘สุมุตฺตา [Pg.379] สาธุมุตฺตามฺหิ, ตีหิ ขุชฺเชหิ มุตฺติยา;

อุทุกฺขเลน มุสเลน, ปตินา ขุชฺชเกน จ;

มุตฺตามฺหิ ชาติมรณา, ภวเนตฺติ สมูหตา’’ติ.

เราพ้นดีแล้วหนอ พ้นดีแล้ว เพราะพ้นจากของค่อม ๓ อย่าง คือ จากครก จากสาก และจากสามีหลังค่อม เราพ้นแล้วจากชาติและมรณะ ตัณหาอันเป็นเครื่องนำไปสู่ภพ เราก็ถอนขึ้นได้แล้ว

… มุตฺตา เถรี….

… พระมุตตาเถรี …

๑๒. ธมฺมทินฺนาเถรีคาถา

๑๒. คาถาของพระธรรมทินนาเถรี

๑๒.

๑๒.

‘‘ฉนฺทชาตา อวสายี, มนสา จ ผุฏา สิยา;

กาเมสุ อปฺปฏิพทฺธจิตฺตา, อุทฺธํโสตาติ วุจฺจตี’’ติ.

ภิกษุณีใดมีฉันทะเกิดแล้ว มีความเพียร พึงเป็นผู้มีใจแน่วแน่ มีจิตไม่ข้องอยู่ในกามทั้งหลาย ท่านเรียกว่าเป็นผู้มีกระแสในเบื้องบน

… ธมฺมทินฺนา เถรี….

… พระธรรมทินนาเถรี …

๑๓.วิสาขาเถรีคาถา

๑๓. คาถาของพระวิสาขาเถรี

๑๓.

๑๓.

‘‘กโรถ พุทฺธสาสนํ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ขิปฺปํ ปาทานิ โธวิตฺวา, เอกมนฺเต นิสีทถา’’ติ.

ท่านทั้งหลายจงทำตามพระพุทธศาสนา ซึ่งบุคคลทำแล้วย่อมไม่เดือดร้อนในภายหลัง จงรีบล้างเท้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรเถิด

… วิสาขา เถรี….

… พระวิสาขาเถรี …

๑๔.สุมนาเถรีคาถา

๑๔. คาถาของพระสุมนาเถรี

๑๔.

๑๔.

‘‘ธาตุโย ทุกฺขโต ทิสฺวา, มา ชาตึ ปุนราคมิ;

ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ.

เธอจงเห็นธาตุทั้งหลายโดยความเป็นทุกข์แล้ว อย่าได้กลับมาสู่ชาติอีก จงคลายความพอใจในภพเสีย เธอจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป

… สุมนา เถรี….

… พระสุมนาเถรี …

๑๕. อุตฺตราเถรีคาถา

๑๕. คาถาของพระอุตตราเถรี

๑๕.

๑๕.

‘‘กาเยน สํวุตา อาสึ, วาจาย อุท เจตสา;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ.

เราเป็นผู้สำรวมแล้วด้วยกาย วาจา และใจ ถอนตัณหาขึ้นพร้อมทั้งรากแล้ว เป็นผู้เยือกเย็น ดับสนิทแล้ว

… อุตฺตรา เถรี….

… พระอุตตราเถรี …

๑๖. วุฑฺฒปพฺพชิตสุมนาเถรีคาถา

๑๖. คาถาของพระสุมนาเถรีผู้บวชเมื่อแก่

๑๖.

๑๖.

‘‘สุขํ ตฺวํ วุฑฺฒิเก เสหิ, กตฺวา โจเฬน ปารูตา;

อุปสนฺโต หิ เต ราโค, สีติภูตาสิ นิพฺพุตา’’ติ.

ดูก่อนหญิงแก่ ท่านจงนอนเป็นสุขเถิด จงทำผ้าบังสุกุลมาห่มเถิด เพราะราคะของท่านสงบระงับแล้ว ท่านเป็นผู้เยือกเย็น ดับสนิทแล้ว

… สุมนา วุฑฺฒปพฺพชิตา เถรี….

… พระสุมนาเถรีผู้บวชเมื่อแก่ …

๑๗. ธมฺมาเถรีคาถา

๑๗. คาถาของพระธัมมาเถรี

๑๗.

๑๗.

‘‘ปิณฺฑปาตํ [Pg.380] จริตฺวาน, ทณฺฑโมลุพฺภ ทุพฺพลา;

เวธมาเนหิ คตฺเตหิ, ตตฺเถว นิปตึ ฉมา;

ทิสฺวา อาทีนวํ กาเย, อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม’’ติ.

เราเป็นผู้มีกำลังน้อย ต้องยึดไม้เท้าเที่ยวบิณฑบาตไป มีอวัยวะสั่นเทา ได้ล้มลงบนพื้นดินในที่นั้นเอง ครั้นเห็นโทษในกายแล้ว ลำดับนั้น จิตของเราก็หลุดพ้นแล้ว

… ธมฺมา เถรี….

… พระธัมมาเถรี …

๑๘. สงฺฆาเถรีคาถา

๑๘. คาถาของพระสังฆาเถรี

๑๘.

๑๘.

‘‘หิตฺวา ฆเร ปพฺพชิตฺวา, หิตฺวา ปุตฺตํ ปสุํ ปิยํ;

หิตฺวา ราคญฺจ โทสญฺจ, อวิชฺชญฺจ วิราชิย;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, อุปสนฺตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ.

เราละเรือนบวชแล้ว ละบุตรและปศุสัตว์อันเป็นที่รัก ละราคะและโทสะ คลายอวิชชาได้แล้ว ถอนตัณหาขึ้นพร้อมทั้งราก เป็นผู้สงบระงับ ดับสนิทแล้ว

… สงฺฆา เถรี….

… พระสังฆาเถรี …

เอกกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

เอกกนิบาต จบ

๒. ทุกนิปาโต

๒. ทุกนิบาต

๑. อภิรูปนนฺทาเถรีคาถา

๑. คาถาของพระอภิรูปนันทาเถรี

๑๙.

๑๙.

‘‘อาตุรํ [Pg.381] อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.

ดูก่อนนางนันทา เธอจงดูกายอันเป็นที่ประชุมแห่งของไม่สะอาดนี้ ซึ่งป่วยไข้ ไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น จงอบรมจิตให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ตั้งมั่นดีแล้วในอสุภกรรมฐาน

๒๐.

๒๐.

‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห;

ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ.

เธอจงเจริญอนิมิตตสมาบัติ จงถอนมานานุสัยเสีย เพราะการละมานะได้เด็ดขาด เธอก็จักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป

อิตฺถํ สุทํ ภควา อภิรูปนนฺทํ สิกฺขมานํ อิมาหิ คาถาหิ อภิณฺหํ โอวทตีติ.

ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงโอวาทนางอภิรูปนันทาสิกขมานา ด้วยพระคาถาเหล่านี้เนืองๆ ด้วยประการฉะนี้

๒. เชนฺตาเถรีคาถา

๒. คาถาของพระเชนตาเถรี

๒๑.

๒๑.

‘‘เย อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา, มคฺคา นิพฺพานปตฺติยา;

ภาวิตา เต มยา สพฺเพ, ยถา พุทฺเธน เทสิตา.

โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ใด เป็นทางให้ถึงพระนิพพาน โพชฌงค์ทั้งหมดนั้น เราได้อบรมแล้วตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้

๒๒.

๒๒.

‘‘ทิฏฺโฐ หิ เม โส ภควา, อนฺติโมยํ สมุสฺสโย;

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

เราได้เห็นพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล้ว สรีระนี้เป็นสรีระสุดท้าย ชาติสงสารสิ้นไปแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

อิตฺถํ สุทํ เชนฺตา เถรี คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ได้ยินว่า พระเชนตาเถรีได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

๓. สุมงฺคลมาตาเถรีคาถา

๓. คาถาของพระสุมังคลมาตาเถรี

๒๓.

๒๓.

‘‘สุมุตฺติกา สุมุตฺติกา, สาธุมุตฺติกามฺหิ มุสลสฺส;

อหิริโก เม ฉตฺตกํ วาปิ, อุกฺขลิกา เม เทฑฺฑุภํ วาติ.

เราเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้วหนอ เราเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้วหนอ เราหลุดพ้นดีแล้วจากสาก จากสามีผู้ไร้ยางอาย จากร่ม และจากหม้อข้าวที่ส่งกลิ่นเหม็นเหมือนงูน้ำ

๒๔.

๒๔.

‘‘ราคญฺจ อหํ โทสญฺจ, จิจฺจิฏิ จิจฺจิฏีติ วิหนามิ;

สา รุกฺขมูลมุปคมฺม, อโห สุขนฺติ สุขโต ฌายามี’’ติ.

เรากำจัดราคะและโทสะได้แล้ว ดังเสียงเปรี๊ยะๆ เรานั้นไปสู่โคนต้นไม้แล้วมนสิการว่า ‘โอ สุขหนอ’ แล้วเข้าฌานอย่างมีความสุข

… สุมงฺคลมาตา เถรี.

… พระสุมังคลมาตาเถรี …

๔. อฑฺฒกาสิเถรีคาถา

๔. คาถาของพระอัฑฒกาสีเถรี

๒๕.

๒๕.

‘‘ยาว กาสิชนปโท, สุงฺโก เม ตตฺถโก อหุ;

ตํ กตฺวา เนคโม อคฺฆํ, อฑฺเฒนคฺฆํ ฐเปสิ มํ.

แคว้นกาสีมีส่วยเท่าใด ค่าตัวของเราก็มีประมาณเท่านั้น ชาวนิคมตีราคาเรานั้นแล้ว ได้ตั้งเราไว้ในราคาเพียงกึ่งหนึ่ง

๒๖.

๒๖.

‘‘อถ [Pg.382] นิพฺพินฺทหํ รูเป, นิพฺพินฺทญฺจ วิรชฺชหํ;

มา ปุน ชาติสํสารํ, สนฺธาเวยฺยํ ปุนปฺปุนํ;

ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

ต่อมา เราได้เบื่อหน่ายในรูป เมื่อเบื่อหน่ายก็ได้คลายความกำหนัด ขอเราอย่าได้ท่องเที่ยวไปในชาติสงสารอีกเลย เราได้ทำให้แจ้งวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

… อฑฺฒกาสิ เถรี….

… พระอัฑฒกาสีเถรี …

๕. จิตฺตาเถรีคาถา

๕. คาถาของพระจิตตาเถรี

๒๗.

๒๗.

‘‘กิญฺจาปิ โขมฺหิ กิสิกา, คิลานา พาฬฺหทุพฺพลา;

ทณฺฑโมลุพฺภ คจฺฉามิ, ปพฺพตํ อภิรูหิย.

ถึงแม้เราจะผอมป่วยไข้ มีกำลังน้อยอย่างยิ่ง ก็ยังเหนี่ยวไม้เท้าเดินขึ้นไปบนภูเขา

๒๘.

๒๘.

‘‘สงฺฆาฏึ นิกฺขิปิตฺวาน, ปตฺตกญฺจ นิกุชฺชิย;

เสเล ขมฺเภสิมตฺตานํ, ตโมขนฺธํ ปทาลิยา’’ติ.

เราวางผ้าสังฆาฏิและคว่ำบาตรลงแล้ว นั่งอยู่บนแผ่นหิน ทำลายกองแห่งความมืด (คืออวิชชา) แล้วถอนตนขึ้นได้

… จิตฺตา เถรี….

… พระจิตตาเถรี …

๖. เมตฺติกาเถรีคาถา

๖. คาถาของพระเมตติกาเถรี

๒๙.

๒๙.

‘‘กิญฺจาปิ โขมฺหิ ทุกฺขิตา, ทุพฺพลา คตโยพฺพนา;

ทณฺฑโมลุพฺภ คจฺฉามิ, ปพฺพตํ อภิรูหิย.

ถึงแม้เราจะได้รับทุกขเวทนา อ่อนกำลัง และล่วงวัยสาวไปแล้ว ก็ยังเหนี่ยวไม้เท้าเดินขึ้นไปบนภูเขา

๓๐.

๓๐.

‘‘นิกฺขิปิตฺวาน สงฺฆาฏึ, ปตฺตกญฺจ นิกุชฺชิย;

นิสินฺนา จมฺหิ เสลมฺหิ, อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

เราวางผ้าสังฆาฏิและคว่ำบาตรลงแล้ว นั่งอยู่บนแผ่นหิน ลำดับนั้น จิตของเราก็หลุดพ้นแล้ว เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

… เมตฺติกา เถรี….

… พระเมตติกาเถรี …

๗. มิตฺตาเถรีคาถา

๗. คาถาของพระมิตตาเถรี

๓๑.

๓๑.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

เราเป็นผู้ยินดีในเทวโลก ได้สมาทานอุโบสถ อันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ในวันที่ ๑๔ วันที่ ๑๕ และวันที่ ๘ แห่งปักษ์ และตลอดปาฏิหาริกปักษ์

๓๒.

๓๒.

‘‘อุโปสถํ อุปาคจฺฉึ, เทวกายาภินนฺทินี;

สาชฺช เอเกน ภตฺเตน, มุณฺฑา สงฺฆาฏิปารุตา;

เทวกายํ น ปตฺเถหํ, วิเนยฺย หทเย ทร’’นฺติ.

แต่ในวันนี้ เรานั้นฉันหนเดียว โกนศีรษะ ครองผ้าสังฆาฏิ ไม่ปรารถนาเทวโลก ขจัดความกระวนกระวายในใจได้แล้ว

… มิตฺตา เถรี….

… พระมิตตาเถรี …

๘. อภยมาตุเถรีคาถา

๘. คาถาของพระอภยมาตาเถรี

๓๓.

๓๓.

‘‘อุทฺธํ ปาทตลา อมฺม, อโธ เว เกสมตฺถกา;

ปจฺจเวกฺขสฺสุมํ กายํ, อสุจึ ปูติคนฺธิกํ.

ข้าแต่พระแม่เจ้า ขอพระแม่เจ้าจงพิจารณากายนี้ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา ว่าเป็นของไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น

๓๔.

๓๔.

‘‘เอวํ [Pg.383] วิหรมานาย, สพฺโพ ราโค สมูหโต;

ปริฬาโห สมุจฺฉินฺโน, สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ.

เมื่อเราอยู่ (ตามโอวาทของพระอภัยเถระผู้เป็นบุตร) อย่างนี้ ราคะทั้งปวงก็ถูกถอนขึ้นได้แล้ว ความเร่าร้อนก็ถูกตัดขาดแล้ว เราเป็นผู้เยือกเย็น ดับสนิทแล้ว

… อภยมาตุ เถรี….

พระเถรีอภัยมาตา...

๙. อภยาเถรีคาถา

๙. คาถาทั้งหลายของพระอภัยเถรี

๓๕.

๓๕.

‘‘อภเย ภิทุโร กาโย, ยตฺถ สตา ปุถุชฺชนา;

นิกฺขิปิสฺสามิมํ เทหํ, สมฺปชานา สตีมตี.

ดูก่อนนางอภัย กายนี้มีปกติแตกสลาย เป็นที่ที่ปุถุชนข้องอยู่ เราผู้มีสัมปชัญญะ มีสติ จักทอดทิ้งกายนี้เสีย

๓๖.

๓๖.

‘‘พหูหิ ทุกฺขธมฺเมหิ, อปฺปมาทรตาย เม;

ตณฺหกฺขโย อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

เราถูกธรรมคือทุกข์เป็นอันมากถูกต้องแล้ว แต่เป็นผู้ยินดีในความไม่ประมาท ได้บรรลุความสิ้นตัณหาแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำสำเร็จแล้ว

… อภยา เถรี….

พระอภัยเถรี...

๑๐. สามาเถรีคาถา

๑๐. คาถาทั้งหลายของพระสามาเถรี

๓๗.

๓๗.

‘‘จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ, วิหารา อุปนิกฺขมึ;

อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี;

ตสฺสา เม อฏฺฐมี รตฺติ, ยโต ตณฺหา สมูหตา.

เราไม่ได้ความสงบแห่งจิต ไม่เป็นไปในอำนาจแห่งจิต จึงออกจากวิหารไป ๔-๕ ครั้ง คืนที่ ๘ ของเรานั้น ตัณหาก็ถูกถอนขึ้นแล้ว

๓๘.

๓๘.

‘‘พหูหิ ทุกฺขธมฺเมหิ, อปฺปมาทรตาย เม;

ตณฺหกฺขโย อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

เราถูกธรรมคือทุกข์เป็นอันมากถูกต้องแล้ว แต่เป็นผู้ยินดีในความไม่ประมาท ได้บรรลุความสิ้นตัณหาแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำสำเร็จแล้ว

… สามา เถรี….

พระสามาเถรี...

ทุกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

ทุกนิบาต จบ

๓. ติกนิปาโต

๓. ติกนิบาต

๑. อปราสามาเถรีคาถา

๑. คาถาทั้งหลายของพระสามาเถรีอีกรูปหนึ่ง

๓๙.

๓๙.

‘‘ปณฺณวีสติวสฺสานิ[Pg.384], ยโต ปพฺพชิตาย เม;

นาภิชานามิ จิตฺตสฺส, สมํ ลทฺธํ กุทาจนํ.

นับแต่เราบวชมาได้ ๒๕ ปีแล้ว เราไม่เคยได้ความสงบแห่งจิตเลยแม้ครั้งเดียว

๔๐.

๔๐.

‘‘อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี;

ตโต สํเวคมาปาทึ, สริตฺวา ชินสาสนํ.

เราไม่ได้ความสงบแห่งจิต ไม่เป็นไปในอำนาจแห่งจิต จึงระลึกถึงคำสอนของพระชินเจ้า เกิดความสังเวชขึ้น

๔๑.

๔๑.

‘‘พหูหิ ทุกฺขธมฺเมหิ, อปฺปมาทรตาย เม;

ตณฺหกฺขโย อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

อชฺช เม สตฺตมี รตฺติ, ยโต ตณฺหา วิโสสิตา’’ติ.

เราถูกธรรมคือทุกข์เป็นอันมากถูกต้องแล้ว แต่เป็นผู้ยินดีในความไม่ประมาท ได้บรรลุความสิ้นตัณหาแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำสำเร็จแล้ว วันนี้เป็นคืนที่ ๗ ของเรา ซึ่งตัณหาเหือดแห้งไปแล้ว

… อปรา สามา เถรี….

พระสามาเถรีอีกรูปหนึ่ง...

๒. อุตฺตมาเถรีคาถา

๒. คาถาทั้งหลายของพระอุตตมาเถรี

๔๒.

๔๒.

‘‘จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ, วิหารา อุปนิกฺขมึ;

อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี.

เราไม่ได้ความสงบแห่งจิต ไม่เป็นไปในอำนาจแห่งจิต จึงออกจากวิหารไป ๔-๕ ครั้ง

๔๓.

๔๓.

‘‘สา ภิกฺขุนึ อุปคจฺฉึ, ยา เม สทฺธายิกา อหุ;

สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโย.

เราได้เข้าไปหาภิกษุณีผู้ที่เราเชื่อถือได้ ท่านได้แสดงธรรม คือ ขันธ์ อายตนะ และธาตุแก่เรา

๔๔.

๔๔.

‘‘ตสฺสา ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ยถา มํ อนุสาสิ สา;

สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน, นิสีทึ ปีติสุขสมปฺปิตา ;

อฏฺฐมิยา ปาเท ปสาเรสึ, ตโมขนฺธํ ปทาลิยา’’ติ.

เราได้ฟังธรรมของท่านแล้ว ได้ปฏิบัติตามที่ท่านพร่ำสอนเรา เรานั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน เพียบพร้อมด้วยปีติและสุข ในวันที่ ๘ จึงเหยียดเท้าออกได้ ทำลายกองแห่งความมืดแล้ว

… อุตฺตมา เถรี….

พระอุตตมาเถรี...

๓. อปราอุตฺตมาเถรีคาถา

๓. คาถาทั้งหลายของพระอุตตมาเถรีอีกรูปหนึ่ง

๔๕.

๔๕.

‘‘เย อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา, มคฺคา นิพฺพานปตฺติยา;

ภาวิตา เต มยา สพฺเพ, ยถา พุทฺเธน เทสิตา.

โพชฌงค์ ๗ ประการนี้ เป็นทางเพื่อบรรลุพระนิพพาน เราได้อบรมโพชฌงค์ทั้งหมดนั้นตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว

๔๖.

๔๖.

‘‘สุญฺญตสฺสานิมิตฺตสฺส, ลาภินีหํ ยทิจฺฉกํ;

โอรสา ธีตา พุทฺธสฺส, นิพฺพานาภิรตา สทา.

เราเป็นผู้ได้สุญญตสมาบัติและอนิมิตตสมาบัติตามความปรารถนา เป็นธิดาผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า ยินดีในพระนิพพานทุกเมื่อ

๔๗.

๔๗.

‘‘สพฺเพ [Pg.385] กามา สมุจฺฉินฺนา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา;

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

กามทั้งปวง ทั้งที่เป็นทิพย์ ทั้งที่เป็นของมนุษย์ เราตัดขาดได้แล้ว ชาติสงสารสิ้นไปแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

… อปรา อุตฺตมา เถรี….

พระอุตตมาเถรีอีกรูปหนึ่ง...

๔. ทนฺติกาเถรีคาถา

๔. คาถาทั้งหลายของพระทันติกาเถรี

๔๘.

๔๘.

‘‘ทิวาวิหารา นิกฺขมฺม, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต;

นาคํ โอคาหมุตฺติณฺณํ, นทีตีรมฺหิ อทฺทสํ.

เราออกจากที่พักกลางวัน ไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ได้เห็นช้างตัวหนึ่งลงและขึ้นจากแม่น้ำที่ริมฝั่ง

๔๙.

๔๙.

‘‘ปุริโส องฺกุสมาทาย, ‘เทหิ ปาท’นฺติ ยาจติ;

นาโค ปสารยี ปาทํ, ปุริโส นาคมารุหิ.

บุรุษถือขอแล้วขอช้างว่า ‘จงให้เท้ามา’ ช้างก็ยื่นเท้าให้ บุรุษจึงขึ้นขี่ช้าง

๕๐.

๕๐.

‘‘ทิสฺวา อทนฺตํ ทมิตํ, มนุสฺสานํ วสํ คตํ;

ตโต จิตฺตํ สมาเธสึ, ขลุ ตาย วนํ คตา’’ติ.

เราได้เห็นช้างที่ยังไม่ได้ฝึก ถูกฝึกแล้ว อยู่ในอำนาจของมนุษย์ เพราะเหตุที่ได้เห็นอาการของช้างนั้น เราจึงได้ไปสู่ป่าแล้วตั้งจิตไว้มั่นโดยแท้

… ทนฺติกา เถรี….

… พระทันติกาเถรี …

๕. อุพฺพิริเถรีคาถา

๕. อุพพิรีเถรีคาถา

๕๑.

๕๑.

‘‘อมฺม ชีวาติ วนมฺหิ กนฺทสิ, อตฺตานํ อธิคจฺฉ อุพฺพิริ;

จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, สพฺพา ชีวสนามิกา;

เอตมฺหาฬาหเน ทฑฺฒา, ตาสํ กมนุโสจสิ.

ดูก่อนอุพพิรี เธอคร่ำครวญอยู่ในป่าว่า ‘ชีวาลูกแม่’ เธอจงรู้สึกตัวเถิด หญิง ๘๔,๐๐๐ คน ทั้งหมดมีชื่อว่าชีวา ถูกเผาในป่าช้าแห่งนี้แล้ว ในบรรดาหญิงเหล่านั้น เธอเศร้าโศกถึงคนไหน

๕๒.

๕๒.

‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, ทุทฺทสํ หทยสฺสิตํ ;

ยํ เม โสกปเรตาย, ธีตุโสกํ พฺยปานุทิ.

พระองค์ได้ทรงถอนลูกศร คือ ความโศกเศร้าที่เห็นได้ยาก อันอาศัยอยู่ในหทัยของเราเสียแล้วหนอ พระองค์ได้ทรงบรรเทาความโศกเศร้าถึงธิดาของเราผู้ถูกความโศกครอบงำแล้ว

๕๓.

๕๓.

‘‘สาชฺช อพฺพูฬฺหสลฺลาหํ, นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตา;

พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ, อุเปมิ สรณํ มุนิ’’นฺติ.

วันนี้ เรานั้นมีลูกศรถอนขึ้นแล้ว หายหิว ดับสนิท ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระมุนี พระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นที่พึ่ง

… อุพฺพิรี เถรี….

… พระอุพพิรีเถรี …

๖. สุกฺกาเถรีคาถา

๖. สุกกาเถรีคาถา

๕๔.

๕๔.

‘‘กึเม กตา ราชคเห มนุสฺสา, มธุํ ปีตาว อจฺฉเร;

เย สุกฺกํ น อุปาสนฺติ, เทเสนฺตึ พุทฺธสาสนํ.

ชาวเมืองราชคฤห์เหล่านี้ทำอะไรกันหนอ จึงได้มัวเมาอยู่เหมือนคนดื่มน้ำผึ้ง คือ ชนเหล่าใดไม่เข้าไปนั่งใกล้พระสุกกาเถรีผู้แสดงพุทธศาสนา

๕๕.

๕๕.

‘‘ตญฺจ อปฺปฏิวานียํ, อเสจนกโมชวํ;

ปิวนฺติ มญฺเญ สปฺปญฺญา, วลาหกมิวทฺธคู.

เราเข้าใจว่า ท่านผู้มีปัญญา ย่อมดื่มธรรมนั้นซึ่งไม่มีใครค้านได้ ไม่เจือปน มีโอชา เหมือนคนเดินทางดื่มน้ำจากก้อนเมฆ

๕๖.

๕๖.

‘‘สุกฺกา [Pg.386] สุกฺเกหิ ธมฺเมหิ, วีตราคา สมาหิตา;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหน’’นฺติ.

พระสุกกาเถรี ประกอบด้วยธรรมอันขาวผ่อง ปราศจากราคะ มีใจมั่นคง ทรงไว้ซึ่งร่างกายอันมีในที่สุด ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะได้

… สุกฺกา เถรี….

… พระสุกกาเถรี …

๗. เสลาเถรีคาถา

๗. เสลาเถรีคาถา

๕๗.

๕๗.

‘‘นตฺถิ นิสฺสรณํ โลเก, กึ วิเวเกน กาหสิ;

ภุญฺชาหิ กามรติโย, มาหุ ปจฺฉานุตาปินี’’.

ทางออกจากโลกไม่มี ท่านจักทำวิเวกไปทำไม เชิญท่านบริโภคกามคุณที่น่ารื่นรมย์เถิด อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลังเลย

๕๘.

๕๘.

‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา;

ยํ ตฺวํ ‘กามรตึ’ พฺรูสิ, ‘อรตี’ ทานิ สา มม.

กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกและหลาว เป็นที่สับซึ่งขันธ์ทั้งหลาย สิ่งที่ท่านเรียกว่า ‘ความยินดีในกาม’ บัดนี้ เป็นความไม่น่ายินดีสำหรับเราแล้ว

๕๙.

๕๙.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ.

ความเพลิดเพลินในอารมณ์ทั้งปวง เรากำจัดได้แล้ว กองแห่งความมืด เราทำลายแล้ว ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงรู้อย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่านผู้ทำซึ่งที่สุด ท่านถูกเรากำจัดแล้ว’

… เสลา เถรี….

… พระเสลาเถรี …

๘. โสมาเถรีคาถา

๘. โสมาเถรีคาถา

๖๐.

๖๐.

‘‘ยํ ตํ อิสีหิ ปตฺตพฺพํ, ฐานํ ทุรภิสมฺภวํ;

น ตํ ทฺวงฺคุลปญฺญาย, สกฺกา ปปฺโปตุมิตฺถิยา’’.

ฐานะที่พวกฤๅษีพึงบรรลุได้ เป็นฐานะที่บรรลุได้ยากยิ่ง มาตุคามมีปัญญาสองนิ้ว ไม่อาจบรรลุฐานะนั้นได้

๖๑.

๖๑.

‘‘อิตฺถิภาโว โน กึ กยิรา, จิตฺตมฺหิ สุสมาหิเต;

ญาณมฺหิ วตฺตมานมฺหิ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

เมื่อจิตตั้งมั่นดี เมื่อญาณเป็นไปอยู่ ผู้ที่เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ ภาวะแห่งสตรีจะทำอะไรเราได้

๖๒.

๖๒.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ.

ความเพลิดเพลินในอารมณ์ทั้งปวง เรากำจัดได้แล้ว กองแห่งความมืด เราทำลายแล้ว ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงรู้อย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่านผู้ทำซึ่งที่สุด ท่านถูกเรากำจัดแล้ว’

… โสมา เถรี….

… พระโสมาเถรี …

ติกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

ติกนิบาต จบ

๔. จตุกฺกนิปาโต

๔. จตุกกนิบาต

๑. ภทฺทากาปิลานีเถรีคาถา

๑. ภัททากาปิลานีเถรีคาถา

๖๓.

๖๓.

‘‘ปุตฺโต [Pg.387] พุทฺธสฺส ทายาโท, กสฺสโป สุสมาหิโต;

ปุพฺเพนิวาสํ โยเวทิ, สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ.

พระกัสสปเถระเป็นพุทธบุตร เป็นธรรมทายาท มีจิตตั้งมั่นดี ท่านย่อมระลึกชาติก่อนได้ เห็นสวรรค์และอบาย

๖๔.

๖๔.

‘‘อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโต, อภิญฺญาโวสิโต มุนิ;

เอตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ, เตวิชฺโช โหติ พฺราหฺมโณ.

อนึ่ง ท่านบรรลุถึงความสิ้นชาติ เป็นพระมุนีผู้จบอภิญญา ท่านเป็นพราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ ด้วยวิชชา ๓ ประการนี้

๖๕.

๖๕.

‘‘ตเถว ภทฺทา กาปิลานี, เตวิชฺชา มจฺจุหายินี;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหนํ.

แม้พระภัททากาปิลานีเถรีก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้มีวิชชา ๓ ละมัจจุได้ ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะ ทรงไว้ซึ่งร่างกายอันมีในที่สุด

๖๖.

๖๖.

‘‘ทิสฺวา อาทีนวํ โลเก, อุโภ ปพฺพชิตา มยํ;

ตฺยมฺห ขีณาสวา ทนฺตา, สีติภูตมฺห นิพฺพุตา’’ติ.

เราทั้งสองเห็นโทษในโลกแล้วจึงบวช เราทั้งสองนั้นเป็นผู้สิ้นอาสวะ ฝึกตนแล้ว เป็นผู้เยือกเย็น ดับสนิทแล้ว

… ภทฺทา กาปิลานี เถรี….

… พระภัททากาปิลานีเถรี …

จตุกฺกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

จตุกกนิบาต จบ

๕. ปญฺจกนิปาโต

๕. ปัญจกนิบาต

๑. อญฺญตราเถรีคาถา

๑. คาถาของพระเถรีไม่ปรากฏนาม

๖๗.

๖๗.

‘‘ปณฺณวีสติวสฺสานิ[Pg.388], ยโต ปพฺพชิตา อหํ;

นาจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ, จิตฺตสฺสูปสมชฺฌคํ.

เราบวชมาได้ ๒๕ ปีแล้ว ไม่เคยได้ความสงบใจแม้ชั่วลัดนิ้วมือเดียว

๖๘.

๖๘.

‘‘อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, กามราเคนวสฺสุตา;

พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺตี, วิหารํ ปาวิสึ อหํ.

เราไม่ได้ความสงบใจ ถูกกามราคะรบกวน ได้แต่ประคองแขนร้องไห้เข้าไปในวิหาร

๖๙.

๖๙.

‘‘สา ภิกฺขุนึ อุปาคจฺฉึ, ยา เม สทฺธายิกา อหุ;

สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโย.

เราจึงเข้าไปหาภิกษุณีรูปหนึ่งซึ่งเป็นที่เคารพเชื่อถือของเรา ท่านได้แสดงธรรมคือขันธ์ อายตนะ และธาตุแก่เรา

๗๐.

๗๐.

‘‘ตสฺสา ธมฺมํ สุณิตฺวาน, เอกมนฺเต อุปาวิสึ;

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ.

เราได้ฟังธรรมของท่านแล้วหลีกไปอยู่ในที่สมควร เราระลึกชาติก่อนได้ ทิพยจักษุของเราก็หมดจดดีแล้ว

๗๑.

๗๑.

‘‘เจโตปริจฺจญาณญฺจ, โสตธาตุ วิโสธิตา;

อิทฺธีปิ เม สจฺฉิกตา, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

เจโตปริยญาณและโสตธาตุก็หมดจดดีแล้ว เราทำให้แจ้งซึ่งฤทธิ์ได้แล้ว บรรลุอาสวักขัยแล้ว เราทำให้แจ้งอภิญญา ๖ ได้แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

… อญฺญตรา เถรี ….

พระเถรีไม่ปรากฏนามได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

๒. วิมลาเถรีคาถา

๒. คาถาของพระวิมลาเถรี

๗๒.

๗๒.

‘‘มตฺตา วณฺเณน รูเปน, โสภคฺเคน ยเสน จ;

โยพฺพเนน จุปตฺถทฺธา, อญฺญาสมติมญฺญิหํ.

เรามัวเมาด้วยผิวพรรณ รูปสมบัติ ความงาม ยศ และความเป็นสาว จึงได้ดูหมิ่นหญิงอื่น ๆ

๗๓.

๗๓.

‘‘วิภูเสตฺวา อิมํ กายํ, สุจิตฺตํ พาลลาปนํ;

อฏฺฐาสึ เวสิทฺวารมฺหิ, ลุทฺโท ปาสมิโวฑฺฑิย.

เราประดับประดาร่างกายนี้ให้วิจิตร เป็นที่พอใจของคนพาล ยืนดักอยู่ที่ประตูโรงหญิงแพศยา ดุจนายพรานดักบ่วงแร้วฉะนั้น

๗๔.

๗๔.

‘‘ปิลนฺธนํ วิทํเสนฺตี, คุยฺหํ ปกาสิกํ พหุํ;

อกาสึ วิวิธํ มายํ, อุชฺชคฺฆนฺตี พหุํ ชนํ.

เราแสดงเครื่องประดับทั้งที่ลับและที่แจ้ง ทำมายาต่าง ๆ หัวเราะยั่วยวนล่อลวงคนเป็นอันมาก

๗๕.

๗๕.

‘‘สาชฺช ปิณฺฑํ จริตฺวาน, มุณฺฑา สงฺฆาฏิปารุตา;

นิสินฺนา รุกฺขมูลมฺหิ, อวิตกฺกสฺส ลาภินี.

วันนี้ เรานั้นโกนศีรษะ ครองผ้าสังฆาฏิ เที่ยวบิณฑบาตแล้ว กลับมานั่งที่โคนไม้ ได้บรรลุธรรมที่ไม่มีวิตก

๗๖.

๗๖.

‘‘สพฺเพ โยคา สมุจฺฉินฺนา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ.

โยคะทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ทั้งหมด เราตัดได้แล้ว เราทำอาสวะทั้งปวงให้สิ้นไปแล้ว เป็นผู้เยือกเย็น ดับสนิทแล้ว

… วิมลา ปุราณคณิกา เถรี….

พระวิมลาเถรี อดีตนางคณิกา ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

๓. สีหาเถรีคาถา

๓. คาถาของพระสีหาเถรี

๗๗.

๗๗.

‘‘อโยนิโส [Pg.389] มนสิการา, กามราเคน อฏฺฏิตา;

อโหสึ อุทฺธตา ปุพฺเพ, จิตฺเต อวสวตฺตินี.

เราถูกกามราคะเบียดเบียน เพราะทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย ในกาลก่อน เราเป็นคนฟุ้งซ่าน ไม่เป็นใหญ่ในจิตของตน

๗๘.

๗๘.

‘‘ปริยุฏฺฐิตา กฺเลเสหิ, สุภสญฺญานุวตฺตินี;

สมํ จิตฺตสฺส น ลภึ, ราคจิตฺตวสานุคา.

เราถูกกิเลสครอบงำ อนุวัตรตามสุภสัญญา ไม่ได้ความสงบใจ ตกอยู่ในอำนาจของจิตที่กำหนัดยินดี

๗๙.

๗๙.

‘‘กิสา ปณฺฑุ วิวณฺณา จ, สตฺต วสฺสานิ จาริหํ;

นาหํ ทิวา วา รตฺตึ วา, สุขํ วินฺทึ สุทุกฺขิตา.

เราซูบผอม ผิวเหลืองซีดเผือด เที่ยวไปตลอด ๗ ปี เป็นทุกข์อย่างยิ่ง ไม่ได้ประสบความสุขเลยทั้งกลางวันกลางคืน

๘๐.

๘๐.

‘‘ตโต รชฺชุํ คเหตฺวาน, ปาวิสึ วนมนฺตรํ;

วรํ เม อิธ อุพฺพนฺธํ, ยญฺจ หีนํ ปุนาจเร.

แต่นั้น เราจึงถือเชือกเข้าไปในป่า ด้วยตั้งใจว่า การผูกคอตายในป่านี้ประเสริฐกว่าเราจะพึงกลับไปประพฤติธรรมอันเลวทรามอีก

๘๑.

๘๑.

‘‘ทฬฺหปาสํ กริตฺวาน, รุกฺขสาขาย พนฺธิย;

ปกฺขิปึ ปาสํ คีวายํ, อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม’’ติ.

เราทำบ่วงให้มั่นคงแล้วผูกไว้ที่กิ่งไม้ สวมบ่วงที่คอ ในลำดับนั้น จิตของเราก็หลุดพ้น

… สีหา เถรี….

พระสีหาเถรีได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

๔. สุนฺทรีนนฺทาเถรีคาถา

๔. คาถาของพระสุนทรีนันทาเถรี

๘๒.

๘๒.

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.

นันทา เธอจงดูกายอันกระสับกระส่าย ไม่สะอาด เปื่อยเน่านี้ จงอบรมจิตให้มีอารมณ์เดียว ตั้งมั่นดีแล้วในอสุภกรรมฐาน

๘๓.

๘๓.

‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ;

ทุคฺคนฺธํ ปูติกํ วาติ, พาลานํ อภินนฺทิตํ.

กายนี้ฉันใด กายนั้นก็ฉันนั้น กายนั้นฉันใด กายนี้ก็ฉันนั้น มีกลิ่นเหม็นเน่าฟุ้งไป เป็นที่เพลิดเพลินของคนพาล

๘๔.

๘๔.

‘‘เอวเมตํ อเวกฺขนฺตี, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา;

ตโต สกาย ปญฺญาย, อภินิพฺพิชฺฌ ทกฺขิสํ.

เธอจงพิจารณากายนี้อย่างนี้ ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน แต่นั้น เธอจักเห็นแจ้งแทงตลอดด้วยปัญญาของตน

๘๕.

๘๕.

‘‘ตสฺสา เม อปฺปมตฺตาย, วิจินนฺติยา โยนิโส;

ยถาภูตํ อยํ กาโย, ทิฏฺโฐ สนฺตรพาหิโร.

เรานั้นไม่ประมาท พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ได้เห็นกายนี้ตามความเป็นจริงทั้งภายในและภายนอก

๘๖.

๘๖.

‘‘อถ นิพฺพินฺทหํ กาเย, อชฺฌตฺตญฺจ วิรชฺชหํ;

อปฺปมตฺตา วิสํยุตฺตา, อุปสนฺตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ.

แต่นั้น เราเบื่อหน่ายในกายและคลายกำหนัดในภายใน เราเป็นผู้ไม่ประมาท ปราศจากเครื่องร้อยรัด สงบระงับ ดับสนิทแล้ว

… สุนฺทรีนนฺทา เถรี….

พระสุนทรีนันทาเถรีได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

๕. นนฺทุตฺตราเถรีคาถา

๕. คาถาของพระนันทุตตราเถรี

๘๗.

๘๗.

‘‘อคฺคึ จนฺทญฺจ สูริยญฺจ, เทวตา จ นมสฺสิหํ;

นทีติตฺถานิ คนฺตฺวาน, อุทกํ โอรุหามิหํ.

เราได้ไหว้ไฟ พระจันทร์ พระอาทิตย์ และเทวดาทั้งหลาย ไปยังท่าแม่น้ำแล้ว ลงไปยังน้ำ

๘๘.

๘๘.

‘‘พหูวตสมาทานา[Pg.390], อฑฺฒํ สีสสฺส โอลิขึ;

ฉมาย เสยฺยํ กปฺเปมิ, รตฺตึ ภตฺตํ น ภุญฺชหํ.

เราสมาทานวัตรมากมาย โกนผมครึ่งศีรษะ จัดแจงการนอนบนแผ่นดิน ไม่บริโภคอาหารในเวลากลางคืน

๘๙.

๘๙.

‘‘วิภูสามณฺฑนรตา, นฺหาปนุจฺฉาทเนหิ จ;

อุปกาสึ อิมํ กายํ, กามราเคน อฏฺฏิตา.

เรายินดีในการประดับตกแต่ง บำรุงร่างกายนี้ด้วยการอาบน้ำและลูบไล้ ถูกกามราคะเบียดเบียนแล้ว

๙๐.

๙๐.

‘‘ตโต สทฺธํ ลภิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ทิสฺวา กายํ ยถาภูตํ, กามราโค สมูหโต.

ต่อจากนั้น เราได้ศรัทธาแล้ว จึงบวชในอนาคาริยเพศ เห็นกายตามความเป็นจริงแล้ว กามราคะก็ถูกถอนขึ้นได้

๙๑.

๙๑.

‘‘สพฺเพ ภวา สมุจฺฉินฺนา, อิจฺฉา จ ปตฺถนาปิ จ;

สพฺพโยควิสํยุตฺตา, สนฺตึ ปาปุณิ เจตโส’’ติ.

ภพทั้งปวงเราตัดขาดได้แล้ว แม้ความอยากและความปรารถนาก็ตัดขาดแล้ว เราปราศจากโยคะทั้งปวง บรรลุความสงบแห่งใจแล้ว

… นนฺทุตฺตรา เถรี….

… พระนันทุตตราเถรี …

๖. มิตฺตากาฬีเถรีคาถา

๖. คาถาของพระมิตตากาฬีเถรี

๙๒.

๙๒.

‘‘สทฺธาย ปพฺพชิตฺวาน, อคารสฺมานคาริยํ;

วิจรึหํ เตน เตน, ลาภสกฺการอุสฺสุกา.

เรามีศรัทธาออกบวชจากเรือนสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือนแล้ว ขวนขวายในลาภและสักการะ เที่ยวไปเพราะเหตุนั้นๆ

๙๓.

๙๓.

‘‘ริญฺจิตฺวา ปรมํ อตฺถํ, หีนมตฺถํ อเสวิหํ;

กิเลสานํ วสํ คนฺตฺวา, สามญฺญตฺถํ น พุชฺฌิหํ.

เราละทิ้งประโยชน์อย่างยิ่ง เสพประโยชน์ที่เลวทราม ตกอยู่ในอำนาจของกิเลส ไม่รู้แจ้งประโยชน์แห่งสมณเพศ

๙๔.

๙๔.

‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, นิสินฺนาย วิหารเก;

อุมฺมคฺคปฏิปนฺนามฺหิ, ตณฺหาย วสมาคตา.

เมื่อเรานั้นนั่งอยู่ในวิหาร ความสังเวชได้เกิดขึ้นแล้ว (ว่า) เราดำเนินไปในทางผิด ตกอยู่ในอำนาจแห่งตัณหา

๙๕.

๙๕.

‘‘อปฺปกํ ชีวิตํ มยฺหํ, ชรา พฺยาธิ จ มทฺทติ;

ปุรายํ ภิชฺชติ กาโย, น เม กาโล ปมชฺชิตุํ.

ชีวิตของเรานี้น้อย ความแก่และความเจ็บไข้ก็ย่ำยี กายนี้จะแตกสลายไปก่อน ไม่ใช่เวลาที่เราจะประมาท

๙๖.

๙๖.

‘‘ยถาภูตมเวกฺขนฺตี, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

วิมุตฺตจิตฺตา อุฏฺฐาสึ, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

เมื่อเราพิจารณาเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลายตามความเป็นจริง มีจิตหลุดพ้นแล้ว ได้ลุกขึ้นแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว

… มิตฺตา กาฬี เถรี….

… พระมิตตากาฬีเถรี …

๗. สกุลาเถรีคาถา

๗. คาถาของพระสกุลาเถรี

๙๗.

๙๗.

‘‘อคารสฺมึ วสนฺตีหํ, ธมฺมํ สุตฺวาน ภิกฺขุโน;

อทฺทสํ วิรชํ ธมฺมํ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ.

เมื่อเราอยู่ในเรือน ได้ฟังธรรมของภิกษุแล้ว ได้เห็นธรรมอันปราศจากธุลี คือ นิพพานอันเป็นบทที่ไม่จุติ

๙๘.

๙๘.

‘‘สาหํ ปุตฺตํ ธีตรญฺจ, ธนธญฺญญฺจ ฉฑฺฑิย;

เกเส เฉทาปยิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

เรานั้นละบุตร ธิดา ทรัพย์และข้าวเปลือกแล้ว ให้โกนผมบวชในอนาคาริยเพศ

๙๙.

๙๙.

‘‘สิกฺขมานา [Pg.391] อหํ สนฺตี, ภาเวนฺตี มคฺคมญฺชสํ;

ปหาสึ ราคโทสญฺจ, ตเทกฏฺเฐ จ อาสเว.

เราเป็นสิกขมานา เจริญมรรคอันตรง ละราคะและโทสะ พร้อมทั้งอาสวะที่มีที่ตั้งอย่างเดียวกันได้แล้ว

๑๐๐.

๑๐๐.

‘‘ภิกฺขุนี อุปสมฺปชฺช, ปุพฺพชาติมนุสฺสรึ;

ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ, วิมลํ สาธุภาวิตํ.

เราอุปสมบทเป็นภิกษุณีแล้ว ระลึกชาติก่อนได้ ชำระทิพยจักษุอันหมดจด เจริญดีแล้ว

๑๐๑.

๑๐๑.

‘‘สงฺขาเร ปรโต ทิสฺวา, เหตุชาเต ปโลกิเต ;

ปหาสึ อาสเว สพฺเพ, สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ.

เราเห็นสังขารทั้งหลายอันเกิดแต่เหตุ มีความแตกสลายเป็นธรรมดา ว่าเป็นของอื่น ละอาสวะทั้งปวงได้แล้ว เป็นผู้เย็นใจ ดับสนิทแล้ว

… สกุลา เถรี….

… พระสกุลาเถรี …

๘. โสณาเถรีคาถา

๘. คาถาของพระโสณาเถรี

๑๐๒.

๑๐๒.

‘‘ทส ปุตฺเต วิชายิตฺวา, อสฺมึ รูปสมุสฺสเย;

ตโตหํ ทุพฺพลา ชิณฺณา, ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมึ.

เราคลอดบุตร ๑๐ คน ในอัตภาพนี้ เพราะเหตุนั้น เราจึงมีกำลังน้อยแก่เฒ่า เข้าไปหาภิกษุณี

๑๐๓.

๑๐๓.

‘‘สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโย;

ตสฺสา ธมฺมํ สุณิตฺวาน, เกเส เฉตฺวาน ปพฺพชึ.

ภิกษุณีนั้นได้แสดงธรรม คือ ขันธ์ อายตนะ และธาตุแก่เรา เราได้ฟังธรรมของท่านแล้ว โกนผมบวช

๑๐๔.

๑๐๔.

‘‘ตสฺสา เม สิกฺขมานาย, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ยตฺถ เม วุสิตํ ปุเร.

เมื่อเรานั้นเป็นสิกขมานาอยู่ ได้ชำระทิพยจักษุแล้ว เรารู้ปุพเพนิวาสที่เคยอาศัยอยู่ในกาลก่อน

๑๐๕.

๑๐๕.

‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวมิ, เอกคฺคา สุสมาหิตา;

อนนฺตราวิโมกฺขาสึ, อนุปาทาย นิพฺพุตา.

เรามีอารมณ์เป็นหนึ่ง มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว เจริญอนิมิตตสมาบัติ เป็นผู้มีวิโมกข์ในลำดับ (แห่งมรรค) ดับสนิทเพราะไม่ถือมั่น

๑๐๖.

๑๐๖.

‘‘ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา, ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา;

ธิ ตวตฺถุ ชเร ชมฺเม, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

ขันธ์ ๕ เรากำหนดรู้แล้ว ตั้งอยู่โดยมีรากอันตัดขาดแล้ว น่าตำหนิเถิด ชราอันเลวทราม บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีกแล้ว

… โสณา เถรี….

… พระโสณาเถรี …

๙. ภทฺทากุณฺฑลเกสาเถรีคาถา

๙. คาถาของพระภัททากุณฑลเกสาเถรี

๑๐๗.

๑๐๗.

‘‘ลูนเกสี ปงฺกธรี, เอกสาฏี ปุเร จรึ;

อวชฺเช วชฺชมตินี, วชฺเช จาวชฺชทสฺสินี.

ในกาลก่อน เรามีผมที่ถูกถอน มีขี้ฟันเกรอะกรัง นุ่งผ้าผืนเดียวเที่ยวไป มีความสำคัญในสิ่งไม่มีโทษว่ามีโทษ และเห็นในสิ่งที่มีโทษว่าไม่มีโทษ

๑๐๘.

๑๐๘.

‘‘ทิวาวิหารา นิกฺขมฺม, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต;

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.

เราออกจากที่พักกลางวันแล้ว ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี มีภิกษุสงฆ์แวดล้อมอยู่บนภูเขาคิชฌกูฏ

๑๐๙.

๑๐๙.

‘‘นิหจฺจ ชาณุํ วนฺทิตฺวา, สมฺมุขา อญฺชลึ อกํ;

‘เอหิ ภทฺเท’ติ มํ อวจ, สา เม อาสูปสมฺปทา.

เราคุกเข่าลงถวายบังคมแล้ว ประนมมืออยู่เฉพาะพระพักตร์ พระศาสดาตรัสเรียกเราว่า ‘ภัททา เธอจงมาเถิด’ คำตรัสนั้นได้เป็นการอุปสมบทของเรา

๑๑๐.

๑๑๐.

‘‘จิณฺณา [Pg.392] องฺคา จ มคธา, วชฺชี กาสี จ โกสลา;

อนณา ปณฺณาสวสฺสานิ, รฏฺฐปิณฺฑํ อภุญฺชหํ.

เราเที่ยวไปในแคว้นอังคะ มคธะ วัชชี กาสี และโกศลแล้ว ตลอด 50 ปี เราไม่มีหนี้ ฉันบิณฑบาตของชาวแคว้น

๑๑๑.

๑๑๑.

‘‘ปุญฺญํ วต ปสวิ พหุํ, สปฺปญฺโญ วตายํ อุปาสโก;

โย ภทฺทาย จีวรํ อทาสิ, วิปฺปมุตฺตาย สพฺพคนฺเถหี’’ติ.

อุบาสกผู้ถวายผ้าจีวรแก่พระภัททา ผู้พ้นแล้วจากเครื่องร้อยรัดทั้งปวง เป็นผู้มีปัญญาหนอ ได้ประสบบุญเป็นอันมากหนอ

… ภทฺทา กุณฺฑลเกสา เถรี….

พระภัททากุณฑลเกสาเถรี...

๑๐. ปฏาจาราเถรีคาถา

๑๐. คาถาของพระปฏาจาราเถรี

๑๑๒.

๑๑๒.

‘‘นงฺคเลหิ กสํ เขตฺตํ, พีชานิ ปวปํ ฉมา;

ปุตฺตทารานิ โปเสนฺตา, ธนํ วินฺทนฺติ มาณวา.

คนทั้งหลายไถนาด้วยไถ หว่านพืชลงบนพื้นดิน เลี้ยงดูบุตรและภรรยา ย่อมได้ทรัพย์

๑๑๓.

๑๑๓.

‘‘กิมหํ สีลสมฺปนฺนา, สตฺถุสาสนการิกา;

นิพฺพานํ นาธิคจฺฉามิ, อกุสีตา อนุทฺธตา.

เราผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา ไม่เกียจคร้าน ไม่ฟุ้งซ่าน เหตุไรจึงยังไม่บรรลุนิพพานเล่า

๑๑๔.

๑๑๔.

‘‘ปาเท ปกฺขาลยิตฺวาน, อุทเกสุ กโรมหํ;

ปาโททกญฺจ ทิสฺวาน, ถลโต นินฺนมาคตํ.

เราล้างเท้าแล้ว ได้เห็นน้ำล้างเท้าไหลจากที่ดอนไปสู่ที่ลุ่ม จึงทำไว้ในใจซึ่งน้ำนั้น

๑๑๕.

๑๑๕.

‘‘ตโต จิตฺตํ สมาเธสึ, อสฺสํ ภทฺรํวชานิยํ;

ตโต ทีปํ คเหตฺวาน, วิหารํ ปาวิสึ อหํ;

เสยฺยํ โอโลกยิตฺวาน, มญฺจกมฺหิ อุปาวิสึ.

ต่อจากนั้น เราจึงตั้งจิตให้มั่นคง เหมือนนายสารถีฝึกม้าอาชาไนยชาติ ต่อจากนั้น เราถือประทีปเข้าไปในวิหาร ดูเตียงแล้วจึงนั่งลงบนเตียง

๑๑๖.

๑๑๖.

‘‘ตโต สูจึ คเหตฺวาน, วฏฺฏึ โอกสฺสยามหํ;

ปทีปสฺเสว นิพฺพานํ, วิโมกฺโข อหุ เจตโส’’ติ.

ต่อจากนั้น เราใช้เข็มเขี่ยไส้ประทีปลง ความพ้นพิเศษแห่งจิตได้มีแล้ว เหมือนความดับแห่งประทีป ฉะนั้น

… ปฏาจารา เถรี….

พระปฏาจาราเถรี...

๑๑. ตึสมตฺตาเถรีคาถา

๑๑. คาถาของพระเถรี 30 รูป

๑๑๗.

๑๑๗.

‘‘‘มุสลานิ คเหตฺวาน, ธญฺญํ โกฏฺเฏนฺติ มาณวา ;

ปุตฺตทารานิ โปเสนฺตา, ธนํ วินฺทนฺติ มาณวา.

คนทั้งหลายถือสากตำข้าวเปลือก เลี้ยงดูบุตรและภรรยา ย่อมได้ทรัพย์

๑๑๘.

๑๑๘.

‘‘‘กโรถ พุทฺธสาสนํ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ขิปฺปํ ปาทานิ โธวิตฺวา, เอกมนฺเต นิสีทถ;

เจโตสมถมนุยุตฺตา, กโรถ พุทฺธสาสนํ’.

เธอทั้งหลายจงทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ซึ่งเมื่อทำแล้วย่อมไม่เดือดร้อนในภายหลัง จงรีบล้างเท้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ประกอบความสงบใจเนืองๆ ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเถิด

๑๑๙.

๑๑๙.

‘‘ตสฺสา ตา วจนํ สุตฺวา, ปฏาจาราย สาสนํ;

ปาเท ปกฺขาลยิตฺวาน, เอกมนฺตํ อุปาวิสุํ;

เจโตสมถมนุยุตฺตา, อกํสุ พุทฺธสาสนํ.

ภิกษุณีเหล่านั้นได้ฟังคำสอนของพระปฏาจาราเถรีแล้ว ล้างเท้า นั่ง ณ ที่สมควร ประกอบความสงบใจเนืองๆ ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว

๑๒๐.

๑๒๐.

‘‘รตฺติยา [Pg.393] ปุริเม ยาเม, ปุพฺพชาติมนุสฺสรุํ;

รตฺติยา มชฺฌิเม ยาเม, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยุํ;

รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม, ตโมขนฺธํ ปทาลยุํ.

ในปฐมยามแห่งราตรี ภิกษุณีเหล่านั้นระลึกชาติก่อนได้ ในมัชฌิมยามแห่งราตรี ชำระทิพยจักษุได้ ในปัจฉิมยามแห่งราตรี ทำลายกองแห่งความมืดได้

๑๒๑.

๑๒๑.

‘‘อุฏฺฐาย ปาเท วนฺทึสุ, ‘กตา เต อนุสาสนี;

อินฺทํว เทวา ติทสา, สงฺคาเม อปราชิตํ;

ปุรกฺขตฺวา วิหสฺสาม, เตวิชฺชามฺห อนาสวา’’’ติ.

ภิกษุณีเหล่านั้นลุกขึ้นถวายบังคมบาทาแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่แม่เจ้า คำสั่งสอนของท่าน พวกเราทำเสร็จแล้ว พวกเราจักแวดล้อมท่านอยู่ เหมือนเทวดาชั้นดาวดึงส์แวดล้อมท้าวสักกะผู้ไม่ทรงพ่ายแพ้ในสงครามอยู่ ฉะนั้น พวกเราเป็นผู้มีวิชชา 3 ไม่มีอาสวะ’

อิตฺถํ สุทํ ตึสมตฺตา เถรี ภิกฺขุนิโย ปฏาจาราย สนฺติเก อญฺญํ พฺยากรึสูติ.

ได้ยินว่า พระเถรีภิกษุณี 30 รูป ได้พยากรณ์อรหัตผลในสำนักของพระปฏาจาราเถรี ด้วยประการฉะนี้

๑๒. จนฺทาเถรีคาถา

๑๒. คาถาของพระจันทาเถรี

๑๒๒.

๑๒๒.

‘‘ทุคฺคตาหํ ปุเร อาสึ, วิธวา จ อปุตฺติกา;

วินา มิตฺเตหิ ญาตีหิ, ภตฺตโจฬสฺส นาธิคํ.

เมื่อก่อน เราเป็นคนเข็ญใจ เป็นหม้าย ไม่มีบุตร ไม่มีมิตรสหายและญาติ ไม่ได้ข้าวและผ้า

๑๒๓.

๑๒๓.

‘‘ปตฺตํ ทณฺฑญฺจ คณฺหิตฺวา, ภิกฺขมานา กุลา กุลํ;

สีตุณฺเหน จ ฑยฺหนฺตี, สตฺต วสฺสานิ จาริหํ.

เราถือกระเบื้องและไม้เท้า เที่ยวขอทานไปสู่ตระกูลน้อยใหญ่ ถูกความหนาวและความร้อนเบียดเบียนอยู่ ได้เที่ยวไปตลอด 7 ปี

๑๒๔.

๑๒๔.

‘‘ภิกฺขุนึ ปุน ทิสฺวาน, อนฺนปานสฺส ลาภินึ;

อุปสงฺกมฺม อโวจํ, ‘ปพฺพชฺชํ อนคาริยํ’.

ต่อมา เราได้เห็นภิกษุณีผู้ได้ข้าวและน้ำ จึงเข้าไปหาแล้วกล่าวขอบรรพชาในอนาคาริยเพศ

๑๒๕.

๑๒๕.

‘‘สา จ มํ อนุกมฺปาย, ปพฺพาเชสิ ปฏาจารา;

ตโต มํ โอวทิตฺวาน, ปรมตฺเถ นิโยชยิ.

พระปฏาจาราเถรีนั้นได้อนุเคราะห์บรรพชาให้แก่เรา ต่อจากนั้น ท่านได้โอวาทแล้วชักนำเราในประโยชน์อย่างยิ่ง

๑๒๖.

๑๒๖.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, อกาสึ อนุสาสนึ;

อโมโฆ อยฺยาโยวาโท, เตวิชฺชามฺหิ อนาสวา’’ติ.

เราได้ฟังคำของท่านแล้ว ได้ทำตามคำสั่งสอน โอวาทของแม่เจ้าไม่เป็นโมฆะ เราเป็นผู้มีวิชชา 3 ไม่มีอาสวะ

… จนฺทา เถรี….

พระจันทาเถรี...

ปญฺจกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

ปัญจกนิบาต จบ

๖. ฉกฺกนิปาโต

๖. ฉักกนิบาต

๑. ปญฺจสตมตฺตาเถรีคาถา

๑. คาถาของพระเถรี 500 รูป

๑๒๗.

๑๒๗.

‘‘ยสฺส [Pg.394] มคฺคํ น ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วา;

ตํ กุโต จาคตํ สตฺตํ, ‘มม ปุตฺโต’ติ โรทสิ.

เธอไม่รู้ทางมาหรือทางไปของสัตว์นั้นเลย สัตว์นั้นมาจากไหนก็ไม่รู้ เธอยังจะร้องไห้ถึงเขาว่า ‘บุตรของเรา’ ทำไม

๑๒๘.

๑๒๘.

‘‘มคฺคญฺจ โขสฺส ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วา;

น นํ สมนุโสเจสิ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน.

เธอย่อมรู้จักทางมาและทางไปของเขาผู้มาแล้วและไปแล้ว แต่เธอก็ไม่เศร้าโศกถึงเขา เพราะสัตว์ทั้งหลายมีสภาพอย่างนี้เป็นธรรมดา

๑๒๙.

๑๒๙.

‘‘อยาจิโต ตตาคจฺฉิ, นานุญฺญาโต อิโต คโต;

กุโตจิ นูน อาคนฺตฺวา, วสิตฺวา กติปาหกํ;

อิโตปิ อญฺเญน คโต, ตโตปญฺเญน คจฺฉติ.

บุตรของเธอไม่ได้ถูกเชื้อเชิญก็มาจากปรโลกนั้น ไม่ได้รับอนุญาตก็จากโลกนี้ไป เขามาจากที่ไหนหนอ มาอยู่เพียง ๒-๓ วัน แล้วก็จากโลกนี้ไปยังที่อื่นอีก จากที่นั้นก็ไปยังที่อื่นต่อไป

๑๓๐.

๑๓๐.

‘‘เปโต มนุสฺสรูเปน, สํสรนฺโต คมิสฺสติ;

ยถาคโต ตถา คโต, กา ตตฺถ ปริเทวนา’’.

บุตรของเธอผู้ละไปแล้ว ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏด้วยรูปกายของมนุษย์ ก็จักไปสู่ภพอื่นต่อไป เขามาอย่างไร เขาก็ไปอย่างนั้น ในเรื่องนั้นจะพิไรรำพันไปทำไม

๑๓๑.

๑๓๑.

‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, ทุทฺทสํ หทยสฺสิตํ;

ยา เม โสกปเรตาย, ปุตฺตโสกํ พฺยปานุทิ.

โอ! พระองค์ทรงถอนลูกศรคือความโศกเศร้า ซึ่งเห็นได้ยาก อันเสียบอยู่ในหทัยของข้าพระองค์แล้ว พระองค์ทรงบรรเทาความโศกเศร้าถึงบุตรของข้าพระองค์ผู้ถูกความโศกครอบงำแล้ว

๑๓๒.

๑๓๒.

‘‘สาชฺช อพฺพูฬฺหสลฺลาหํ, นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตา;

พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ, อุเปมิ สรณํ มุนึ’’.

วันนี้ ข้าพระองค์นั้นถอนลูกศรได้แล้ว ไม่มีตัณหาเครื่องหิว ดับสนิทแล้ว ข้าพระองค์ขอถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระมุนี พระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ

อิตฺถํ สุทํ ปญฺจสตมตฺตา เถรี ภิกฺขุนิโย…เป….

ได้ยินว่า ภิกษุณีเถรีประมาณ ๕๐๐ รูป ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

๒. วาเสฏฺฐีเถรีคาถา

๒. คาถาของพระวาสิฏฐีเถรี

๑๓๓.

๑๓๓.

‘‘ปุตฺตโสเกนหํ อฏฺฏา, ขิตฺตจิตฺตา วิสญฺญินี;

นคฺคา ปกิณฺณเกสี จ, เตน เตน วิจาริหํ.

ดิฉันถูกความโศกเศร้าถึงบุตรครอบงำ มีจิตฟุ้งซ่าน หลงลืมสติ เป็นคนเปลือยกาย สยายผม เที่ยวไปในที่นั้นๆ

๑๓๔.

๑๓๔.

‘‘วีถิ สงฺการกูเฏสุ, สุสาเน รถิยาสุ จ;

อจรึ ตีณิ วสฺสานิ, ขุปฺปิปาสาสมปฺปิตา.

ดิฉันถูกความหิวและความกระหายเบียดเบียน ได้เที่ยวไปตามถนน ที่กองขยะ ในป่าช้า และตามตรอกซอกซอยตลอด ๓ ปี

๑๓๕.

๑๓๕.

‘‘อถทฺทสาสึ สุคตํ, นครํ มิถิลํ ปติ ;

อทนฺตานํ ทเมตารํ, สมฺพุทฺธมกุโตภยํ.

ต่อมา ดิฉันได้เห็นพระสุคตเจ้า ผู้ฝึกบุรุษที่ยังไม่ได้ฝึก ผู้ทรงเป็นพระสัมพุทธเจ้า ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เสด็จไปยังกรุงมิถิลา

๑๓๖.

๑๓๖.

‘‘สจิตฺตํ ปฏิลทฺธาน, วนฺทิตฺวาน อุปาวิสึ;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, อนุกมฺปาย โคตโม.

ครั้งนั้น ดิฉันได้สติกลับคืนมา จึงเข้าไปเฝ้าถวายบังคม พระโคดมพระองค์นั้นได้ทรงอนุเคราะห์แสดงธรรมแก่ดิฉัน

๑๓๗.

๑๓๗.

‘‘ตสฺส [Pg.395] ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ยุญฺชนฺตี สตฺถุวจเน, สจฺฉากาสึ ปทํ สิวํ.

ดิฉันได้ฟังธรรมของพระองค์แล้ว จึงบวชในพระศาสนา ประกอบความเพียรในพระดำรัสของพระศาสดา ได้ทำให้แจ้งซึ่งบทอันเกษม (พระนิพพาน)

๑๓๘.

๑๓๘.

‘‘สพฺเพ โสกา สมุจฺฉินฺนา, ปหีนา เอตทนฺติกา;

ปริญฺญาตา หิ เม วตฺถู, ยโต โสกาน สมฺภโว’’ติ.

ความโศกทั้งปวงถูกตัดขาด ละได้แล้ว มีที่สุดในบัดนี้ เพราะดิฉันได้กำหนดรู้วัตถุอันเป็นที่ตั้งซึ่งเป็นแดนเกิดแห่งความโศกทั้งหลายแล้ว

… วาเสฏฺฐี เถรี….

พระวาสิฏฐีเถรี

๓. เขมาเถรีคาถา

๓. คาถาของพระเขมาเถรี

๑๓๙.

๑๓๙.

‘‘ทหรา ตฺวํ รูปวตี, อหมฺปิ ทหโร ยุวา;

ปญฺจงฺคิเกน ตุริเยน, เอหิ เขเม รมามเส’’.

ดูก่อนเขมา เธอเป็นสาวรุ่น ยังมีรูปสวย แม้เราก็ยังหนุ่มแน่น มาเถิด เรามาเพลิดเพลินกันด้วยดนตรีเครื่อง ๕

๑๔๐.

๑๔๐.

‘‘อิมินา ปูติกาเยน, อาตุเรน ปภงฺคุนา;

อฏฺฏิยามิ หรายามิ, กามตณฺหา สมูหตา.

เราเบื่อหน่าย ระอา ด้วยกายอันเปื่อยเน่า มีแต่โรคภัยไข้เจ็บ มีความแตกสลายเป็นธรรมดานี้ กามตัณหาเราถอนขึ้นได้แล้ว

๑๔๑.

๑๔๑.

‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา;

ยํ ‘ตฺวํ กามรตึ’ พฺรูสิ, ‘อรตี’ ทานิ สา มม.

กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกและหลาว ขันธ์ทั้งหลายเป็นที่สับกามเหล่านั้น ความยินดีในกามที่ท่านพูดถึงนั้น บัดนี้เป็นความไม่น่ายินดีสำหรับเราแล้ว

๑๔๒.

๑๔๒.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตก.

ความเพลิดเพลินในอารมณ์ทั้งปวงเรากำจัดได้แล้ว กองแห่งความมืดเราทำลายแล้ว ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงรู้อย่างนี้ว่า แน่ะผู้ทำซึ่งที่สุด ท่านถูกเรากำจัดแล้ว

๑๔๓.

๑๔๓.

‘‘นกฺขตฺตานิ นมสฺสนฺตา, อคฺคึ ปริจรํ วเน;

ยถาภุจฺจมชานนฺตา, พาลา สุทฺธิมมญฺญถ.

คนพาลทั้งหลายไม่รู้ตามความเป็นจริง จึงพากันนอบน้อมนักษัตร บำเรอไฟอยู่ในป่า สำคัญอยู่ว่านั่นเป็นความบริสุทธิ์

๑๔๔.

๑๔๔.

‘‘อหญฺจ โข นมสฺสนฺตี, สมฺพุทฺธํ ปุริสุตฺตมํ;

ปมุตฺตา สพฺพทุกฺเขหิ, สตฺถุสาสนการิกา’’ติ.

ส่วนเรานอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นบุรุษสูงสุด ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา จึงพ้นแล้วจากทุกข์ทั้งปวง

… เขมา เถรี….

พระเขมาเถรี

๔. สุชาตาเถรีคาถา

๔. คาถาของพระสุชาดาเถรี

๑๔๕.

๑๔๕.

‘‘อลงฺกตา สุวสนา, มาลินี จนฺทโนกฺขิตา;

สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา, ทาสีคณปุรกฺขตา.

เราประดับประดาตน นุ่งห่มผ้าอย่างดี ทัดทรงดอกไม้ ลูบไล้ด้วยจันทน์ มีกายอันอาภรณ์ทุกอย่างปกปิดแล้ว มีหมู่หญิงรับใช้แวดล้อม

๑๔๖.

๑๔๖.

‘‘อนฺนํ ปานญฺจ อาทาย, ขชฺชํ โภชฺชํ อนปฺปกํ;

เคหโต นิกฺขมิตฺวาน, อุยฺยานมภิหารยึ.

ได้ถือเอาข้าว น้ำ ของเคี้ยว และของบริโภคมากมาย ออกจากเรือน นำไปยังสวน

๑๔๗.

๑๔๗.

‘‘ตตฺถ รมิตฺวา กีฬิตฺวา, อาคจฺฉนฺตี สกํ ฆรํ;

วิหารํ ทฏฺฐุํ ปาวิสึ, สาเกเต อญฺชนํ วนํ.

เราเพลิดเพลินและเล่นอยู่ในสวนนั้นแล้ว เมื่อจะกลับมายังเรือนของตน ได้เข้าไปยังวิหารในป่าอัญชัน เมืองสาเกต เพื่อจะชม

๑๔๘.

๑๔๘.

‘‘ทิสฺวาน [Pg.396] โลกปชฺโชตํ, วนฺทิตฺวาน อุปาวิสึ;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, อนุกมฺปาย จกฺขุมา.

เราได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นประทีปของโลก จึงถวายบังคมแล้วเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระจักษุพระองค์นั้นได้ทรงอนุเคราะห์แสดงธรรมแก่เรา

๑๔๙.

๑๔๙.

‘‘สุตฺวา จ โข มเหสิสฺส, สจฺจํ สมฺปฏิวิชฺฌหํ;

ตตฺเถว วิรชํ ธมฺมํ, ผุสยึ อมตํ ปทํ.

เราได้ฟังธรรมของพระมหาสีแล้ว ได้แทงตลอดสัจจะ ในที่นั้นเอง เราได้ถูกต้องธรรมอันปราศจากธุลี คือบทอันไม่ตาย (พระนิพพาน)

๑๕๐.

๑๕๐.

‘‘ตโต วิญฺญาตสทฺธมฺมา, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, อโมฆํ พุทฺธสาสน’’นฺติ.

ต่อมา เราได้รู้แจ้งสัทธรรมแล้ว จึงบวชในพระศาสนา เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าไม่เป็นโมฆะเลย

… สุชาตา เถรี….

พระสุชาดาเถรี

๕. อโนปมาเถรีคาถา

๕. คาถาของพระอโนปมาเถรี

๑๕๑.

๑๕๑.

‘‘อุจฺเจ กุเล อหํ ชาตา, พหุวิตฺเต มหทฺธเน;

วณฺณรูเปน สมฺปนฺนา, ธีตา มชฺฌสฺส อตฺรชา.

เราเกิดในตระกูลสูง มีโภคะมาก มีทรัพย์มาก สมบูรณ์ด้วยผิวพรรณและรูป เป็นธิดาผู้เกิดแต่อกของมัชฌเศรษฐี

๑๕๒.

๑๕๒.

‘‘ปตฺถิตา ราชปุตฺเตหิ, เสฏฺฐิปุตฺเตหิ คิชฺฌิตา ;

ปิตุ เม เปสยี ทูตํ, เทถ มยฺหํ อโนปมํ.

เราเป็นที่หมายปองของเหล่าราชบุตร เป็นที่ปรารถนาของเหล่าเศรษฐีบุตร (พวกเขา) ได้ส่งทูตไปหาบิดาของเราว่า ‘ขอท่านจงให้อโนปมาแก่ข้าพเจ้าเถิด’

๑๕๓.

๑๕๓.

‘‘ยตฺตกํ ตุลิตา เอสา, ตุยฺหํ ธีตา อโนปมา;

ตโต อฏฺฐคุณํ ทสฺสํ, หิรญฺญํ รตนานิ จ.

‘นางอโนปมาธิดาของท่านนี้ เขาตีราคากันไว้เท่าใด ข้าพเจ้าจะให้ทองและรัตนะทั้งหลายมากกว่านั้นถึง ๘ เท่า’

๑๕๔.

๑๕๔.

‘‘สาหํ ทิสฺวาน สมฺพุทฺธํ, โลกเชฏฺฐํ อนุตฺตรํ;

ตสฺส ปาทานิ วนฺทิตฺวา, เอกมนฺตํ อุปาวิสึ.

เรานั้นได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้ยอดเยี่ยม จึงถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระองค์แล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

๑๕๕.

๑๕๕.

‘‘โส เม ธมฺมมเทเสสิ, อนุกมฺปาย โคตโม;

นิสินฺนา อาสเน ตสฺมึ, ผุสยึ ตติยํ ผลํ.

พระโคตมโคตรพระองค์นั้นทรงอนุเคราะห์แสดงธรรมแก่เรา เรานั่งอยู่บนอาสนะนั้นเอง ได้บรรลุผลที่ ๓

๑๕๖.

๑๕๖.

‘‘ตโต เกสานิ เฉตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

อชฺช เม สตฺตมี รตฺติ, ยโต ตณฺหา วิโสสิตา’’ติ.

แต่นั้น เราตัดผมบวชเป็นอนาคาริก วันนี้เป็นราตรีที่ ๗ ของเรา จำเดิมแต่กาลที่ตัณหาเหือดแห้งไป

… อโนปมา เถรี….

… พระอโนปมาเถรี …

๖. มหาปชาปติโคตมีเถรีคาถา

๖. คาถาของพระมหาปชาบดีโคตมีเถรี

๑๕๗.

๑๕๗.

‘‘พุทฺธ วีร นโม ตฺยตฺถุ, สพฺพสตฺตานมุตฺตม;

โย มํ ทุกฺขา ปโมเจสิ, อญฺญญฺจ พหุกํ ชนํ.

ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้มีความเพียร ผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง ขอนอบน้อมแด่พระองค์ พระองค์ผู้ทรงเปลื้องหม่อมฉันและชนอื่นอีกเป็นอันมากจากทุกข์

๑๕๘.

๑๕๘.

‘‘สพฺพทุกฺขํ ปริญฺญาตํ, เหตุตณฺหา วิโสสิตา;

ภาวิโต อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, นิโรโธ ผุสิโต มยา.

ทุกข์ทั้งปวงหม่อมฉันกำหนดรู้แล้ว ตัณหาอันเป็นเหตุก็ทำให้เหือดแห้งแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เจริญแล้ว นิโรธก็ทำให้แจ้งแล้ว

๑๕๙.

๑๕๙.

‘‘มาตา [Pg.397] ปุตฺโต ปิตา ภาตา, อยฺยกา จ ปุเร อหุํ;

ยถาภุจฺจมชานนฺตี, สํสรึหํ อนิพฺพิสํ.

ในกาลก่อน เราได้เคยเป็นมารดา บุตร บิดา พี่ชายน้องชาย และย่า/ยายแล้ว เมื่อไม่รู้ตามความเป็นจริง เราจึงท่องเที่ยวไปหาที่พึ่งมิได้

๑๖๐.

๑๖๐.

‘‘ทิฏฺโฐ หิ เม โส ภควา, อนฺติโมยํ สมุสฺสโย;

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น หม่อมฉันเห็นแล้วแน่แท้ อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย ชาติสงสารสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ย่อมไม่มี

๑๖๑.

๑๖๑.

‘‘อารทฺธวีริเย ปหิตตฺเต, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกเม;

สมคฺเค สาวเก ปสฺเส, เอสา พุทฺธาน วนฺทนา.

พึงเห็นพระสาวกทั้งหลายผู้ปรารภความเพียร มีตนส่งไปแล้วในพระนิพพาน มีความบากบั่นมั่นคงเนืองนิตย์ ผู้พร้อมเพรียงกัน การเห็นพระสาวกเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นการไหว้พระพุทธเจ้าทั้งหลาย

๑๖๒.

๑๖๒.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, มายา ชนยิ โคตมํ;

พฺยาธิมรณตุนฺนานํ, ทุกฺขกฺขนฺธํ พฺยปานุที’’ติ.

โอหนอ พระนางมายาได้ประสูติพระโคดม เพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก พระองค์ได้ทรงบรรเทากองทุกข์ของสัตว์ผู้ถูกพยาธิและมรณะทิ่มแทงแล้ว

… มหาปชาปติโคตมี เถรี….

… พระมหาปชาบดีโคตมีเถรี …

๗. คุตฺตาเถรีคาถา

๗. คาถาของพระคุตตาเถรี

๑๖๓.

๑๖๓.

‘‘คุตฺเต ยทตฺถํ ปพฺพชฺชา, หิตฺวา ปุตฺตํ วสุํ ปิยํ;

ตเมว อนุพฺรูเหหิ, มา จิตฺตสฺส วสํ คมิ.

ดูก่อนคุตตา เธอละบุตรและทรัพย์อันเป็นที่รัก บวชเพื่อประโยชน์ใด เธอจงพอกพูนประโยชน์นั้นนั่นเทียว อย่าไปสู่อำนาจของจิต

๑๖๔.

๑๖๔.

‘‘จิตฺเตน วญฺจิตา สตฺตา, มารสฺส วิสเย รตา;

อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวนฺติ อวิทฺทสู.

สัตว์ทั้งหลายผู้ไม่รู้ ถูกจิตหลอกลวง ยินดีแล้วในอารมณ์ของมาร ย่อมแล่นไปสู่สงสารมีชาติมิใช่น้อย

๑๖๕.

๑๖๕.

‘‘กามจฺฉนฺทญฺจ พฺยาปาทํ, สกฺกายทิฏฺฐิเมว จ;

สีลพฺพตปรามาสํ, วิจิกิจฺฉญฺจ ปญฺจมํ.

คือกามฉันทะ พยาบาท สักกายทิฏฐิ สีลัพพตปรามาส และวิจิกิจฉาเป็นที่ ๕

๑๖๖.

๑๖๖.

‘‘สํโยชนานิ เอตานิ, ปชหิตฺวาน ภิกฺขุนี;

โอรมฺภาคมนียานิ, นยิทํ ปุนเรหิสิ.

ดูก่อนภิกษุณี เธอละโอรัมภาคิยสังโยชน์เหล่านี้แล้ว จักไม่มาสู่ภพนี้อีก

๑๖๗.

๑๖๗.

‘‘ราคํ มานํ อวิชฺชญฺจ, อุทฺธจฺจญฺจ วิวชฺชิย;

สํโยชนานิ เฉตฺวาน, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสิ.

เธอจงเว้นราคะ มานะ อวิชชา และอุทธัจจะ ตัดสังโยชน์ (อันเป็นส่วนเบื้องบน) เหล่านี้แล้ว จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

๑๖๘.

๑๖๘.

‘‘เขเปตฺวา ชาติสํสารํ, ปริญฺญาย ปุนพฺภวํ;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิจฺฉาตา, อุปสนฺตา จริสฺสตี’’ติ.

เธอทำชาติสงสารให้สิ้นไป กำหนดรู้ภพใหม่แล้ว เป็นผู้หมดความหิว (คือตัณหา) เป็นผู้สงบระงับแล้ว จักอยู่ในทิฏฐธรรมนี้

… คุตฺตา เถรี….

… พระคุตตาเถรี …

๘. วิชยาเถรีคาถา

๘. คาถาของพระวิชยาเถรี

๑๖๙.

๑๖๙.

‘‘จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ, วิหารา อุปนิกฺขมึ;

อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี.

เราเป็นผู้มีจิตไม่เป็นไปในอำนาจ ไม่ได้ความสงบแห่งใจ ได้ออกจากวิหารไป ๔-๕ ครั้ง

๑๗๐.

๑๗๐.

‘‘ภิกฺขุนึ [Pg.398] อุปสงฺกมฺม, สกฺกจฺจํ ปริปุจฺฉหํ;

สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ธาตุอายตนานิ จ.

เราเข้าไปหาภิกษุณีรูปหนึ่ง ถามโดยเคารพแล้ว ภิกษุณีนั้นได้แสดงธรรมแก่เรา คือ ธาตุและอายตนะ

๑๗๑.

๑๗๑.

‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อินฺทฺริยานิ พลานิ จ;

โพชฺฌงฺคฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา.

อริยสัจ ๔ อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ และมรรคมีองค์ ๘ เพื่อการบรรลุประโยชน์อย่างยิ่ง

๑๗๒.

๑๗๒.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, กโรนฺตี อนุสาสนึ;

รตฺติยา ปุริเม ยาเม, ปุพฺพชาติมนุสฺสรึ.

เราฟังคำของท่านแล้ว ทำตามคำสั่งสอนอยู่ ได้ระลึกชาติก่อนได้ในปฐมยามแห่งราตรี

๑๗๓.

๑๗๓.

‘‘รตฺติยา มชฺฌิเม ยาเม, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยึ;

รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม, ตโมขนฺธํ ปทาลยึ.

ในมัชฌิมยามแห่งราตรี ได้ชำระทิพพจักขุให้หมดจดแล้ว ในปัจฉิมยามแห่งราตรี ได้ทำลายกองแห่งความมืด (คืออวิชชา) เสียได้

๑๗๔.

๑๗๔.

‘‘ปีติสุเขน จ กายํ, ผริตฺวา วิหรึ ตทา;

สตฺตมิยา ปาเท ปสาเรสึ, ตโมขนฺธํ ปทาลิยา’’ติ.

ในกาลนั้น เราแผ่กายด้วยปีติและสุขอยู่ ในวันที่ ๗ เราทำลายกองแห่งความมืดแล้ว จึงเหยียดเท้าออกไปได้

… วิชยา เถรี….

...พระวิชยาเถรี...

ฉกฺกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

ฉักกนิบาต จบ

๗. สตฺตกนิปาโต

๗. สัตตกนิบาต

๑. อุตฺตราเถรีคาถา

๑. อุตตราเถรีคาถา

๑๗๕.

๑๗๕.

‘‘‘มุสลานิ [Pg.399] คเหตฺวาน, ธญฺญํ โกฏฺเฏนฺติ มาณวา;

ปุตฺตทารานิ โปเสนฺตา, ธนํ วินฺทนฺติ มาณวา.

คนหนุ่มๆ ถือสากตำข้าวเปลือก เลี้ยงดูบุตรภรรยา ย่อมได้ทรัพย์

๑๗๖.

๑๗๖.

‘‘‘ฆเฏถ พุทฺธสาสเน, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ขิปฺปํ ปาทานิ โธวิตฺวา, เอกมนฺตํ นิสีทถ.

ท่านทั้งหลายจงพากเพียรในพระพุทธศาสนา ซึ่งบุคคลทำแล้วย่อมไม่เดือดร้อนในภายหลัง ท่านทั้งหลายจงรีบล้างเท้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรเถิด

๑๗๗.

๑๗๗.

‘‘‘จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวาน, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ;

ปจฺจเวกฺขถ สงฺขาเร, ปรโต โน จ อตฺตโต’.

ท่านทั้งหลายจงตั้งจิตให้เป็นเอกัคคตา ตั้งมั่นดีแล้ว จงพิจารณาสังขารทั้งหลายโดยความเป็นของอื่น ไม่ใช่โดยความเป็นอัตตา

๑๗๘.

๑๗๘.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ปฏาจารานุสาสนึ;

ปาเท ปกฺขาลยิตฺวาน, เอกมนฺเต อุปาวิสึ.

เราได้ฟังคำสั่งสอนของพระปฏาจาราเถรีนั้นแล้ว ล้างเท้าแล้ว จึงเข้าไปนั่ง ณ ที่สมควร

๑๗๙.

๑๗๙.

‘‘รตฺติยา ปุริเม ยาเม, ปุพฺพชาติมนุสฺสรึ;

รตฺติยา มชฺฌิเม ยาเม, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยึ.

ในปฐมยามแห่งราตรี เราได้ระลึกถึงชาติก่อนได้ ในมัชฌิมยามแห่งราตรี เราได้ชำระทิพยจักษุให้หมดจดแล้ว

๑๘๐.

๑๘๐.

‘‘รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม, ตโมกฺขนฺธํ ปทาลยึ;

เตวิชฺชา อถ วุฏฺฐาสึ, กตา เต อนุสาสนี.

ในปัจฉิมยามแห่งราตรี เราได้ทำลายกองแห่งความมืดแล้ว ลำดับนั้น เราเป็นผู้มีวิชชา ๓ ได้ลุกขึ้นแล้ว คำสั่งสอนของท่าน เราได้ทำแล้ว

๑๘๑.

๑๘๑.

‘‘สกฺกํว เทวา ติทสา, สงฺคาเม อปราชิตํ;

ปุรกฺขตฺวา วิหสฺสามิ, เตวิชฺชามฺหิ อนาสวา’’.

เราเป็นผู้มีวิชชา ๓ ไม่มีอาสวะ จักอยู่แวดล้อมท่าน ดุจเทวดาชั้นดาวดึงส์แวดล้อมท้าวสักกะผู้ไม่เคยแพ้ในสงครามฉะนั้น

… อุตฺตรา เถรี….

...พระอุตตราเถรี...

๒. จาลาเถรีคาถา

๒. จาลาเถรีคาถา

๑๘๒.

๑๘๒.

‘‘สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาน, ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา;

ปฏิวิชฺฌิ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุขํ’’.

ภิกษุณีผู้มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว ตั้งสติมั่น ได้แทงตลอดบทอันสงบ เป็นที่ระงับสังขาร เป็นสุขแล้ว

๑๘๓.

๑๘๓.

‘‘กํ นุ อุทฺทิสฺส มุณฺฑาสิ, สมณี วิย ทิสฺสสิ;

น จ โรเจสิ ปาสณฺเฑ, กิมิทํ จรสิ โมมุหา’’.

ท่านโกนศีรษะอุทิศใครหนอ ดูประหนึ่งว่าเป็นสมณะ แต่ก็ไม่ชอบใจพวกปาษัณฑะ ท่านหลงใหลอะไร เที่ยวไปทำไม

๑๘๔.

๑๘๔.

‘‘อิโต พหิทฺธา ปาสณฺฑา, ทิฏฺฐิโย อุปนิสฺสิตา;

น เต ธมฺมํ วิชานนฺติ, น เต ธมฺมสฺส โกวิทา.

พวกปาษัณฑะนอกศาสนานี้ อาศัยทิฏฐิทั้งหลาย พวกเขาย่อมไม่รู้แจ้งธรรม พวกเขาไม่ฉลาดในธรรม

๑๘๕.

๑๘๕.

‘‘อตฺถิ สกฺยกุเล ชาโต, พุทฺโธ อปฺปฏิปุคฺคโล;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, ทิฏฺฐีนํ สมติกฺกมํ.

พระพุทธเจ้าผู้หาบุคคลเปรียบมิได้ ทรงอุบัติในศากยสกุล พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมเพื่อก้าวล่วงทิฏฐิทั้งหลายแก่เรา

๑๘๖.

๑๘๖.

‘‘ทุกฺขํ [Pg.400] ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

คือ ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความก้าวล่วงทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์

๑๘๗.

๑๘๗.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รตา;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ยินดีในพระศาสนาอยู่ ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำแล้ว

๑๘๘.

๑๘๘.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตก’’.

เรากำจัดความเพลิดเพลินในอารมณ์ทั้งปวงได้แล้ว กองแห่งความมืดเราก็ทำลายแล้ว ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงรู้อย่างนี้เถิดว่า แน่ะผู้ทำซึ่งที่สุด ท่านถูกเรากำจัดแล้ว

… จาลา เถรี….

...พระจาลาเถรี...

๓. อุปจาลาเถรีคาถา

๓. อุปจาลาเถรีคาถา

๑๘๙.

๑๘๙.

‘‘สติมตี จกฺขุมตี, ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา;

ปฏิวิชฺฌึ ปทํ สนฺตํ, อกาปุริสเสวิตํ’’.

ภิกษุณีผู้มีสติ มีจักษุ มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว ได้แทงตลอดบทอันสงบ ที่บุรุษผู้ไม่เลวทรามเสพแล้ว

๑๙๐.

๑๙๐.

‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสิ, ชาโต กามานิ ภุญฺชติ;

ภุญฺชาหิ กามรติโย, มาหุ ปจฺฉานุตาปินี’’.

ทำไมท่านจึงไม่ชอบชาติเล่า ผู้ที่เกิดแล้วย่อมบริโภคกามทั้งหลาย ท่านจงบริโภคกามคุณทั้งหลายเถิด อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลังเลย

๑๙๑.

๑๙๑.

‘‘ชาตสฺส มรณํ โหติ, หตฺถปาทาน เฉทนํ;

วธพนฺธปริกฺเลสํ, ชาโต ทุกฺขํ นิคจฺฉติ.

ความตายย่อมมีแก่ผู้ที่เกิดแล้ว การตัดมือและเท้าก็มี ผู้ที่เกิดแล้วย่อมประสบทุกข์ คือ การฆ่า การจองจำ และความลำบาก

๑๙๒.

๑๙๒.

‘‘อตฺถิ สกฺยกุเล ชาโต, สมฺพุทฺโธ อปราชิโต;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, ชาติยา สมติกฺกมํ.

พระสัมพุทธเจ้าผู้ใครๆ เอาชนะไม่ได้ ทรงอุบัติในศากยสกุล พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมเพื่อก้าวล่วงชาติแก่เรา

๑๙๓.

๑๙๓.

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

คือ ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความก้าวล่วงทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์

๑๙๔.

๑๙๔.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รตา;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว ยินดีในพระศาสนาอยู่ ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำแล้ว

๑๙๕.

๑๙๕.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตก’’.

เรากำจัดความเพลิดเพลินในอารมณ์ทั้งปวงได้แล้ว กองแห่งความมืดเราก็ทำลายแล้ว ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงรู้อย่างนี้เถิดว่า แน่ะผู้ทำซึ่งที่สุด ท่านถูกเรากำจัดแล้ว

… อุปจาลา เถรี….

… พระอุปจาลาเถรี …

สตฺตกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

สัตตกนิบาต จบ

๘. อฏฺฐกนิปาโต

๘. อัฏฐกนิบาต

๑. สีสูปจาลาเถรีคาถา

๑. สีสูปจาลาเถรีคาถา

๑๙๖.

๑๙๖.

‘‘ภิกฺขุนี [Pg.401] สีลสมฺปนฺนา, อินฺทฺริเยสุ สุสํวุตา;

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ, อเสจนกโมชวํ’’.

เราเป็นภิกษุณี สมบูรณ์ด้วยศีล สำรวมดีแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ได้บรรลุบทอันสงบที่ไม่ต้องเสริมแต่งและมีโอชะ

๑๙๗.

๑๙๗.

‘‘ตาวตึสา จ ยามา จ, ตุสิตา จาปิ เทวตา;

นิมฺมานรติโน เทวา, เย เทวา วสวตฺติโน;

ตตฺถ จิตฺตํ ปณีเธหิ, ยตฺถ เต วุสิตํ ปุเร’’.

หมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามา และชั้นดุสิต แม้เหล่าเทพชั้นนิมมานรดี และเหล่าเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ท่านจงตั้งจิตไว้ในหมู่เทพเหล่านั้น ที่ที่ท่านเคยอยู่มาแล้วในกาลก่อน

๑๙๘.

๑๙๘.

‘‘ตาวตึสา จ ยามา จ, ตุสิตา จาปิ เทวตา;

นิมฺมานรติโน เทวา, เย เทวา วสวตฺติโน.

หมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามา และชั้นดุสิต แม้เหล่าเทพชั้นนิมมานรดี และเหล่าเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี

๑๙๙.

๑๙๙.

‘‘กาลํ กาลํ ภวาภวํ, สกฺกายสฺมึ ปุรกฺขตา;

อวีติวตฺตา สกฺกายํ, ชาติมรณสาริโน.

เทพเหล่านั้นต้องท่องเที่ยวไปสู่ภพน้อยภพใหญ่ครั้งแล้วครั้งเล่า ถูกสักกายะนำหน้าไป ไม่ล่วงพ้นสักกายะไปได้ จึงต้องเวียนว่ายตายเกิด

๒๐๐.

๒๐๐.

‘‘สพฺโพ อาทีปิโต โลโก, สพฺโพ โลโก ปทีปิโต;

สพฺโพ ปชฺชลิโต โลโก, สพฺโพ โลโก ปกมฺปิโต.

โลกทั้งหมดถูกไฟเผาแล้ว โลกทั้งหมดลุกเป็นไฟ โลกทั้งหมดลุกโชติช่วงแล้ว โลกทั้งหมดหวั่นไหวแล้ว

๒๐๑.

๒๐๑.

‘‘อกมฺปิยํ อตุลิยํ, อปุถุชฺชนเสวิตํ;

พุทฺโธ ธมฺมมเทเสสิ, ตตฺถ เม นิรโต มโน.

พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมที่ไม่หวั่นไหว หาที่เปรียบมิได้ อันปุถุชนไม่เสพ จิตของเรายินดีในธรรมนั้น

๒๐๒.

๒๐๒.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รตา;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว เป็นผู้ยินดีในพระศาสนาอยู่ ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว

๒๐๓.

๒๐๓.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตก’’.

เรากำจัดความเพลิดเพลินได้ในอารมณ์ทั้งปวงแล้ว ทำลายกองแห่งความมืดได้แล้ว ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงรู้อย่างนี้เถิดว่า แน่ะท่านผู้ทำที่สุด ท่านถูกเรากำจัดแล้ว

… สีสูปจาลา เถรี….

… พระสีสูปจาลาเถรี …

อฏฺฐกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

อัฏฐกนิบาต จบ

๙. นวกนิปาโต

๙. นวกนิบาต

๑. วฑฺฒมาตุเถรีคาถา

๑. วัฑฒมาตาเถรีคาถา

๒๐๔.

๒๐๔.

‘‘มา [Pg.402] สุ เต วฑฺฒ โลกมฺหิ, วนโถ อาหุ กุทาจนํ;

มา ปุตฺตก ปุนปฺปุนํ, อหุ ทุกฺขสฺส ภาคิมา.

พ่อวัฑฒะ กิเลสดุจป่าชัฏในโลก อย่าได้มีแก่เจ้าเลยแม้แต่น้อย พ่อน้อย เจ้าอย่าเป็นผู้มีส่วนแห่งทุกข์ร่ำไปเลย

๒๐๕.

๒๐๕.

‘‘สุขญฺหิ วฑฺฒ มุนโย, อเนชา ฉินฺนสํสยา;

สีติภูตา ทมปฺปตฺตา, วิหรนฺติ อนาสวา.

พ่อวัฑฒะ ก็พระมุนีทั้งหลาย ไม่มีความหวั่นไหว ตัดความสงสัยได้แล้ว เป็นผู้เยือกเย็น ถึงความข่มแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมอยู่เป็นสุข

๒๐๖.

๒๐๖.

‘‘เตหานุจิณฺณํ อิสีภิ, มคฺคํ ทสฺสนปตฺติยา;

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย, ตฺวํ วฑฺฒ อนุพฺรูหย’’.

พ่อวัฑฒะ เจ้าจงพอกพูนมรรคาที่พระฤาษีเหล่านั้นประพฤติตามแล้ว เพื่อบรรลุญาณทัสสนะ เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์

๒๐๗.

๒๐๗.

‘‘วิสารทาว ภณสิ, เอตมตฺถํ ชเนตฺติ เม;

มญฺญามิ นูน มามิเก, วนโถ เต น วิชฺชติ’’.

ข้าแต่พระแม่เจ้า ท่านกล่าวเนื้อความนี้แก่ข้าพเจ้าอย่างองอาจทีเดียว ข้าพเจ้าเข้าใจว่า แน่ะท่านแม่ผู้น่าเคารพ กิเลสดุจป่าชัฏของท่านคงไม่มีเป็นแน่

๒๐๘.

๒๐๘.

‘‘เย เกจิ วฑฺฒ สงฺขารา, หีนา อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมา;

อณูปิ อณุมตฺโตปิ, วนโถ เม น วิชฺชติ.

พ่อวัฑฒะ สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งชั้นเลว ชั้นสูง และชั้นกลาง มีอยู่ กิเลสดุจป่าชัฏแม้ประมาณน้อย แม้ประมาณอณู ก็ไม่มีแก่เรา

๒๐๙.

๒๐๙.

‘‘สพฺเพ เม อาสวา ขีณา, อปฺปมตฺตสฺส ฌายโต;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

อาสวะทั้งปวงของเราสิ้นแล้ว เพราะเราไม่ประมาท เพ่งพินิจอยู่ เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว

๒๑๐.

๒๑๐.

‘‘อุฬารํ วต เม มาตา, ปโตทํ สมวสฺสริ;

ปรมตฺถสญฺหิตา คาถา, ยถาปิ อนุกมฺปิกา.

พระมารดาของเราได้ประทานปฏักอันโอฬารแล้วหนอ คือคาถาทั้งหลายที่ประกอบด้วยประโยชน์อย่างยิ่ง เหมือนผู้ที่อนุเคราะห์กัน

๒๑๑.

๒๑๑.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, อนุสิฏฺฐึ ชเนตฺติยา;

ธมฺมสํเวคมาปาทึ, โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา.

เราได้ฟังคำสั่งสอนของพระมารดาแล้ว ได้ถึงความสังเวชในธรรม เพื่อบรรลุโยคเกษมธรรม

๒๑๒.

๒๑๒.

‘‘โสหํ ปธานปหิตตฺโต, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต;

มาตรา โจทิโต สนฺโต, อผุสึ สนฺติมุตฺตมํ’’.

เรานั้นเป็นผู้มีตนส่งไปในการบำเพ็ญเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน ถูกพระมารดาตักเตือนแล้ว ได้บรรลุสันติบทอันสูงสุดแล้ว

… วฑฺฒมาตา เถรี….

… พระวัฑฒมาตาเถรี …

นวกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

นวกนิบาต จบ

๑๐. เอกาทสนิปาโต

๑๐. เอกาทสนิบาต

๑. กิสาโคตมีเถรีคาถา

๑. กิสาโคตมีเถรีคาถา

๒๑๓.

๒๑๓.

‘‘กลฺยาณมิตฺตตา [Pg.403] มุนินา, โลกํ อาทิสฺส วณฺณิตา;

กลฺยาณมิตฺเต ภชมาโน, อปิ พาโล ปณฺฑิโต อสฺส.

พระมุนีทรงปรารภโลก สรรเสริญความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร ผู้คบหากัลยาณมิตร แม้เป็นพาลก็เป็นบัณฑิตได้

๒๑๔.

๒๑๔.

‘‘ภชิตพฺพา สปฺปุริสา, ปญฺญา ตถา วฑฺฒติ ภชนฺตานํ;

ภชมาโน สปฺปุริเส, สพฺเพหิปิ ทุกฺเขหิ ปมุจฺเจยฺย.

บุคคลพึงคบสัตบุรุษทั้งหลาย เพราะปัญญาของผู้คบหาสัตบุรุษย่อมเจริญขึ้น บุคคลผู้คบหาสัตบุรุษอยู่ พึงหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้

๒๑๕.

๒๑๕.

‘‘ทุกฺขญฺจ วิชาเนยฺย, ทุกฺขสฺส จ สมุทยํ นิโรธํ;

อฏฺฐงฺคิกญฺจ มคฺคํ, จตฺตาริปิ อริยสจฺจานิ.

พึงรู้จักทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับทุกข์ และมรรคมีองค์ ๘ คือ อริยสัจ ๔

๒๑๖.

๒๑๖.

‘‘ทุกฺโข อิตฺถิภาโว, อกฺขาโต ปุริสทมฺมสารถินา;

สปตฺติกมฺปิ หิ ทุกฺขํ, อปฺเปกจฺจา สกึ วิชาตาโย.

พระผู้ฝึกบุรุษผู้ควรฝึกได้ตรัสไว้ว่า ความเป็นหญิงเป็นทุกข์ แม้การอยู่ร่วมกับหญิงร่วมสามีก็เป็นทุกข์ หญิงบางพวกคลอดบุตรเพียงครั้งเดียว

๒๑๗.

๒๑๗.

‘‘คลเก อปิ กนฺตนฺติ, สุขุมาลินิโย วิสานิ ขาทนฺติ;

ชนมารกมชฺฌคตา, อุโภปิ พฺยสนานิ อนุโภนฺติ.

ก็เชือดคอของตนเสียบ้าง หญิงผู้มีผิวพรรณละเอียดอ่อนก็กินยาพิษบ้าง บางพวกตกอยู่ในอำนาจมฤตยูคือการคลอดบุตร ทั้งสองฝ่าย (คือแม่และลูก) ย่อมประสบความพินาศ

๒๑๘.

๒๑๘.

‘‘อุปวิชญฺญา คจฺฉนฺตี, อทฺทสาหํ ปตึ มตํ;

ปนฺถมฺหิ วิชายิตฺวาน, อปฺปตฺตาว สกํ ฆรํ.

เราเมื่อใกล้จะคลอด เดินทางไป ยังไม่ทันถึงเรือนของตน ก็ได้คลอดบุตรในระหว่างทาง ได้เห็นสามีตายเสียแล้ว

๒๑๙.

๒๑๙.

‘‘ทฺเว ปุตฺตา กาลกตา, ปตี จ ปนฺเถ มโต กปณิกาย;

มาตา ปิตา จ ภาตา, ฑยฺหนฺติ จ เอกจิตกายํ.

บุตร ๒ คนของเราตายแล้ว สามีของเราผู้ยากไร้ก็ตายในระหว่างทาง มารดา บิดา และพี่ชายของเรา ก็ถูกเผาบนเชิงตะกอนเดียวกัน

๒๒๐.

๒๒๐.

‘‘ขีณกุลีเน กปเณ, อนุภูตํ เต ทุขํ อปริมาณํ;

อสฺสู จ เต ปวตฺตํ, พหูนิ จ ชาติสหสฺสานิ.

ดูก่อนนางผู้มีตระกูลสิ้นแล้วและน่าสงสาร เธอได้เสวยทุกข์หาประมาณมิได้แล้ว น้ำตาของเธอได้ไหลนองแล้วตลอดหลายพันชาติ

๒๒๑.

๒๒๑.

‘‘วสิตา สุสานมชฺเฌ, อโถปิ ขาทิตานิ ปุตฺตมํสานิ;

หตกุลิกา สพฺพครหิตา, มตปติกา อมตมธิคจฺฉึ.

เราเคยอยู่ในป่าช้า และยังเคยกินเนื้อบุตร เราผู้มีตระกูลพินาศ ถูกคนทั้งปวงรังเกียจ มีสามีตาย ได้บรรลุอมตบทแล้ว

๒๒๒.

๒๒๒.

‘‘ภาวิโต เม มคฺโค, อริโย อฏฺฐงฺคิโก อมตคามี;

นิพฺพานํ สจฺฉิกตํ, ธมฺมาทาสํ อเวกฺขึหํ.

อริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางไปสู่อมตนิพพาน เราได้เจริญแล้ว เราได้ทำให้แจ้งซึ่งนิพพานแล้ว เราได้เห็นแว่นธรรมแล้ว

๒๒๓.

๒๒๓.

‘‘อหมมฺหิ กนฺตสลฺลา, โอหิตภารา กตญฺหิ กรณียํ;

กิสา โคตมี เถรี, วิมุตฺตจิตฺตา อิมํ ภณี’’ติ.

เราเป็นผู้มีลูกศรถอนแล้ว เป็นผู้ปลงภาระลงแล้ว กิจที่ควรทำ เราได้ทำเสร็จแล้ว พระกีสาโคตมีเถรีมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว ได้กล่าวคำนี้ไว้ดังนี้แล

… กิสา โคตมี เถรี….

… พระกีสาโคตมีเถรี …

เอกาทสนิปาโต นิฏฺฐิโต.

เอกาทสกนิบาต จบ

๑๑. ทฺวาทสกนิปาโต

๑๑. ทวาทสกนิบาต

๑. อุปฺปลวณฺณาเถรีคาถา

๑. อุบลวรรณาเถรีคาถา

๒๒๔.

๒๒๔.

‘‘อุโภ [Pg.404] มาตา จ ธีตา จ, มยํ อาสุํ สปตฺติโย;

ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, อพฺภุโต โลมหํสโน.

เราทั้งสองคือมารดาและธิดา ได้เป็นภรรยาร่วมสามีกัน ความสังเวชอันน่าอัศจรรย์ ชวนให้ขนพองสยองเกล้า ได้เกิดขึ้นแก่เรานั้นแล้ว

๒๒๕.

๒๒๕.

‘‘ธิรตฺถุ กามา อสุจี, ทุคฺคนฺธา พหุกณฺฏกา;

ยตฺถ มาตา จ ธีตา จ, สภริยา มยํ อหุํ.

น่าติเตียนกามทั้งหลาย อันไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น มีหนามมาก ที่ซึ่งเราผู้เป็นมารดาและธิดาได้เป็นภรรยาร่วมสามีกัน

๒๒๖.

๒๒๖.

‘‘กาเมสฺวาทีนวํ ทิสฺวา, เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

สา ปพฺพชฺชึ ราชคเห, อคารสฺมานคาริยํ.

เรานั้นเห็นโทษในกามทั้งหลาย และเห็นเนกขัมมะโดยความเกษมแล้ว จึงได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตในกรุงราชคฤห์

๒๒๗.

๒๒๗.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธิตํ;

เจโตปริจฺจญาณญฺจ, โสตธาตุ วิโสธิตา.

เราระลึกชาติก่อนได้ ทิพยจักษุเราชำระดีแล้ว เจโตปริยญาณและทิพยโสตธาตุเราก็ชำระดีแล้ว

๒๒๘.

๒๒๘.

‘‘อิทฺธีปิ เม สจฺฉิกตา, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

เราได้ทำให้แจ้งซึ่งฤทธิ์แล้ว เราได้บรรลุความสิ้นอาสวะแล้ว อภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว

๒๒๙.

๒๒๙.

‘‘อิทฺธิยา อภินิมฺมิตฺวา, จตุรสฺสํ รถํ อหํ;

พุทฺธสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา, โลกนาถสฺส ตาทิโน’’.

เราเนรมิตรถเทียมม้า ๔ ตัวด้วยฤทธิ์แล้ว ถวายบังคมพระบาทของพระพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลก ผู้คงที่

๒๓๐.

๒๓๐.

‘‘สุปุปฺผิตคฺคํ อุปคมฺม ปาทปํ, เอกา ตุวํ ติฏฺฐสิ สาลมูเล ;

น จาปิ เต ทุติโย อตฺถิ โกจิ, น ตฺวํ พาเล ภายสิ ธุตฺตกานํ’’.

ดูก่อนนางน้อย เธอเข้าไปยังต้นสาละมีดอกบานสะพรั่งที่ยอด แล้วยืนอยู่ที่โคนต้นแต่ผู้เดียว เพื่อนสองของเธอก็ไม่มีเลย ดูก่อนนางน้อย เธอไม่กลัวพวกนักเลงหรือ

๒๓๑.

๒๓๑.

‘‘สตํ สหสฺสานิปิ ธุตฺตกานํ, สมาคตา เอทิสกา ภเวยฺยุํ;

โลมํ น อิญฺเช นปิ สมฺปเวเธ, กึ เม ตุวํ มาร กริสฺสเสโก.

ดูก่อนมาร แม้พวกนักเลงเช่นท่านตั้งแสนคนพึงมาพร้อมกัน ขนของเราก็จะไม่ไหว ไม่สั่นสะท้านเลย ท่านผู้เดียวจะทำอะไรเราได้

๒๓๒.

๒๓๒.

‘‘เอสา อนฺตรธายามิ, กุจฺฉึ วา ปวิสามิ เต;

ภมุกนฺตเร ติฏฺฐามิ, ติฏฺฐนฺตึ มํ น ทกฺขสิ.

นี่แน่ะ เราหายตัวไปก็ได้ หรือจะเข้าไปในท้องของท่านก็ได้ หรือจะยืนอยู่ที่ระหว่างคิ้วของท่านก็ได้ ท่านก็จักไม่เห็นเราผู้ยืนอยู่

๒๓๓.

๒๓๓.

‘‘จิตฺตมฺหิ [Pg.405] วสีภูตาหํ, อิทฺธิปาทา สุภาวิตา;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

เราเป็นผู้มีอำนาจในจิต อิทธิบาทเราก็เจริญดีแล้ว อภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว

๒๓๔.

๒๓๔.

‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา;

ยํ ตฺวํ ‘กามรตึ’ พฺรูสิ, ‘อรตี’ ทานิ สา มม.

กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกและหลาว ขันธ์ทั้งหลายเป็นที่สับกามเหล่านั้น ความยินดีในกามที่ท่านกล่าวถึง บัดนี้เป็นความไม่น่ายินดีสำหรับเราแล้ว

๒๓๕.

๒๓๕.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ.

ความเพลิดเพลินในอารมณ์ทั้งปวงเรากำจัดได้แล้ว กองแห่งความมืดเราทำลายแล้ว ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงรู้อย่างนี้เถิด ดูก่อนผู้ทำซึ่งที่สุด ท่านถูกเรากำจัดแล้ว

… อุปฺปลวณฺณา เถรี….

… พระอุบลวรรณาเถรี …

ทฺวาทสนิปาโต นิฏฺฐิโต.

ทวาทสกนิบาต จบ

๑๒. โสฬสนิปาโต

๑๒. โสฬสกนิบาต

๑. ปุณฺณาเถรีคาถา

๑. ปุณณาเถรีคาถา

๒๓๖.

๒๓๖.

‘‘อุทหารี [Pg.406] อหํ สีเต, สทา อุทกโมตรึ;

อยฺยานํ ทณฺฑภยภีตา, วาจาโทสภยฏฺฏิตา.

ดิฉันเป็นคนตักน้ำ ต้องลงน้ำเสมอในฤดูหนาว เพราะกลัวภัยคือการถูกลงโทษและหวาดหวั่นภัยคือการถูกด่าว่าของเหล่านายหญิง

๒๓๗.

๒๓๗.

‘‘กสฺส พฺราหฺมณ ตฺวํ ภีโต, สทา อุทกโมตริ;

เวธมาเนหิ คตฺเตหิ, สีตํ เวทยเส ภุสํ’’.

พราหมณ์ ท่านกลัวอะไรหรือ จึงลงน้ำอยู่เสมอ ทั้งที่ร่างกายสั่นเทา เสวยทุกขเวทนาคือความหนาวเย็นอย่างยิ่ง

๒๓๘.

๒๓๘.

ชานนฺตี วต มํ โภติ, ปุณฺณิเก ปริปุจฺฉสิ;

กโรนฺตํ กุสลํ กมฺมํ, รุนฺธนฺตํ กตปาปกํ.

ท่านปุณณิกาผู้เจริญ ท่านรู้อยู่แล้วยังจะถามเราผู้กำลังทำกุศลกรรม ซึ่งเป็นเครื่องป้องกันบาปกรรมที่ทำไว้แล้ว

๒๓๙.

๒๓๙.

‘‘โย จ วุฑฺโฒ ทหโร วา, ปาปกมฺมํ ปกุพฺพติ;

ทกาภิเสจนา โสปิ, ปาปกมฺมา ปมุจฺจติ’’.

คนใดคนหนึ่งจะเป็นผู้ใหญ่หรือเด็กก็ตาม ทำบาปกรรมไว้ แม้เขาก็ย่อมหลุดพ้นจากบาปกรรมได้ เพราะการอาบน้ำ

๒๔๐.

๒๔๐.

‘‘โก นุ เต อิทมกฺขาสิ, อชานนฺตสฺส อชานโก;

ทกาภิเสจนา นาม, ปาปกมฺมา ปมุจฺจติ.

ใครหนอเป็นคนโง่เขลา บอกเรื่องนี้แก่ท่านผู้ไม่รู้ว่า ‘คนเราย่อมหลุดพ้นจากบาปกรรมได้เพราะการอาบน้ำ’

๒๔๑.

๒๔๑.

‘‘สคฺคํ นูน คมิสฺสนฺติ, สพฺเพ มณฺฑูกกจฺฉปา;

นาคา จ สุสุมารา จ, เย จญฺเญ อุทเก จรา.

ถ้าเช่นนั้น กบ เต่า นาค จระเข้ และสัตว์เหล่าอื่นใดๆ ที่เที่ยวไปในน้ำทั้งหมด ก็คงจะไปสวรรค์ได้แน่

๒๔๒.

๒๔๒.

‘‘โอรพฺภิกา สูกริกา, มจฺฉิกา มิคพนฺธกา;

โจรา จ วชฺฌฆาตา จ, เย จญฺเญ ปาปกมฺมิโน;

ทกาภิเสจนา เตปิ, ปาปกมฺมา ปมุจฺจเร.

คนฆ่าแกะ คนฆ่าสุกร ชาวประมง พรานเนื้อ โจร เพชฌฆาต และคนทำบาปเหล่าอื่นใดๆ แม้คนเหล่านั้นก็คงจะพ้นจากบาปกรรมได้เพราะการอาบน้ำ

๒๔๓.

๒๔๓.

‘‘สเจ อิมา นทิโย เต, ปาปํ ปุพฺเพ กตํ วหุํ;

ปุญฺญมฺปิมา วเหยฺยุํ เต, เตน ตฺวํ ปริพาหิโร.

ถ้าแม่น้ำเหล่านี้พึงนำบาปที่ท่านทำไว้ในปางก่อนไปได้ไซร้ แม่น้ำเหล่านี้ก็พึงนำบุญของท่านไปได้ด้วยเหมือนกัน ท่านก็จะกลายเป็นคนภายนอก (ไม่มีบุญ) เพราะการกระทำนั้น

๒๔๔.

๒๔๔.

‘‘ยสฺส พฺราหฺมณ ตฺวํ ภีโต, สทา อุทกโมตริ;

ตเมว พฺรหฺเม มา กาสิ, มา เต สีตํ ฉวึ หเน’’.

พราหมณ์ ท่านกลัวบาปกรรมใด จึงลงไปในน้ำอยู่เสมอ ขอท่านอย่าทำบาปกรรมนั้นเลย อย่าให้ความหนาวเบียดเบียนผิวพรรณของท่านเลย

๒๔๕.

๒๔๕.

‘‘กุมฺมคฺคปฏิปนฺนํ มํ, อริยมคฺคํ สมานยิ;

ทกาภิเสจนา โภติ, อิมํ สาฏํ ททามิ เต’’.

ท่านผู้เจริญ ท่านได้นำข้าพเจ้าผู้ปฏิบัติทางผิดมาสู่ทางของพระอริยะ เพราะการอาบน้ำ (คือการชำระมลทิน) ข้าพเจ้าขอมอบผ้าสาฎกนี้ให้แก่ท่าน

๒๔๖.

๒๔๖.

‘‘ตุยฺเหว สาฏโก โหตุ, นาหมิจฺฉามิ สาฏกํ;

สเจ ภายสิ ทุกฺขสฺส, สเจ เต ทุกฺขมปฺปิยํ.

ผ้าสาฎกจงเป็นของท่านเถิด ดิฉันไม่ต้องการผ้าสาฎก ถ้าท่านกลัวทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่าน

๒๔๗.

๒๔๗.

‘‘มากาสิ [Pg.407] ปาปกํ กมฺมํ, อาวิ วา ยทิ วา รโห;

สเจ จ ปาปกํ กมฺมํ, กริสฺสสิ กโรสิ วา.

ก็ขอท่านอย่าทำบาปกรรมทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ถ้าท่านจักทำหรือกำลังทำบาปกรรมอยู่

๒๔๘.

๒๔๘.

‘‘น เต ทุกฺขา ปมุตฺยตฺถิ, อุเปจฺจาปิ ปลายโต;

สเจ ภายสิ ทุกฺขสฺส, สเจ เต ทุกฺขมปฺปิยํ.

แม้ท่านจะเหาะหนีไป ก็ไม่พ้นจากทุกข์ได้ ถ้าท่านกลัวทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่าน

๒๔๙.

๒๔๙.

‘‘อุเปหิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ตาทินํ;

สมาทิยาหิ สีลานิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ’’.

ท่านจงถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ผู้คงที่ ว่าเป็นสรณะ จงสมาทานศีลทั้งหลาย ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ท่าน

๒๕๐.

๒๕๐.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ตาทินํ;

สมาทิยามิ สีลานิ, ตํ เม อตฺถาย เหหิติ.

ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ผู้คงที่ ว่าเป็นสรณะ ข้าพเจ้าขอสมาทานศีลทั้งหลาย ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้า

๒๕๑.

๒๕๑.

‘‘พฺรหฺมพนฺธุ ปุเร อาสึ, อชฺชมฺหิ สจฺจพฺราหฺมโณ;

เตวิชฺโช เวทสมฺปนฺโน, โสตฺติโย จมฺหิ นฺหาตโก’’ติ.

เมื่อก่อน ข้าพเจ้าเป็นเพียงพราหมณ์โดยกำเนิด แต่วันนี้ ข้าพเจ้าเป็นพราหมณ์โดยแท้ เป็นผู้มีวิชชา ๓ ถึงพร้อมด้วยเวท เป็นผู้รู้ไตรเพท และเป็นผู้สรงสนานแล้ว

… ปุณฺณา เถรี….

... พระปุณณาเถรี ...

โสฬสนิปาโต นิฏฺฐิโต.

โสฬสกนิบาต จบ

๑๓. วีสตินิปาโต

๑๓. วีสตินิบาต

๑. อมฺพปาลีเถรีคาถา

๑. อัมพปาลีเถรีคาถา

๒๕๒.

๒๕๒.

‘‘กาฬกา [Pg.408] ภมรวณฺณสาทิสา, เวลฺลิตคฺคา มม มุทฺธชา อหุํ;

เต ชราย สาณวากสาทิสา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ผมของเราเคยดำขลับ เปรียบด้วยสีของปีกแมลงภู่ มีปลายงอน เดี๋ยวนี้เพราะความชรา ผมเหล่านั้นจึงกลายเป็นเช่นปอ พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๕๓.

๒๕๓.

‘‘วาสิโตว สุรภี กรณฺฑโก, ปุปฺผปูร มม อุตฺตมงฺคโช.

มวยผมของเราเคยหอมฟุ้งดุจอบที่อบด้วยของหอม เต็มไปด้วยดอกไม้นานาพรรณ

ตํ ชรายถ สโลมคนฺธิกํ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

บัดนี้ เพราะความชรา มวยผมนั้นกลับมีกลิ่นเหม็นเหมือนขนสัตว์ พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๕๔.

๒๕๔.

‘‘กานนํว สหิตํ สุโรปิตํ, โกจฺฉสูจิวิจิตคฺคโสภิตํ;

ตํ ชราย วิรลํ ตหึ ตหึ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ผมของเราเคยดกหนาดุจป่าที่ปลูกไว้อย่างดีงาม สวยงามที่ปลายผมซึ่งสางดีแล้วด้วยหวีและปิ่นทอง บัดนี้ เพราะความชรา ผมนั้นบางลงเป็นหย่อมๆ พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๕๕.

๒๕๕.

‘‘กณฺหขนฺธกสุวณฺณมณฺฑิตํ, โสภเต สุเวณีหิลงฺกตํ;

ตํ ชราย ขลิตํ สิรํ กตํ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ศีรษะของเราเคยงดงาม ประดับด้วยเปียผมอันสวยงาม ประดับด้วยทองคำและเครื่องประดับที่มวยผมดำ บัดนี้ เพราะความชรา ศีรษะจึงล้าน พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๕๖.

๒๕๖.

‘‘จิตฺตการสุกตาว เลขิกา, โสภเร สุ ภมุกา ปุเร มม;

ตา ชราย วลิภิปฺปลมฺพิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

คิ้วของเราเคยงดงามดุจเส้นที่จิตรกรวาดไว้อย่างดี บัดนี้ เพราะความชรา คิ้วเหล่านั้นจึงห้อยย้อยลงมาพร้อมด้วยรอยย่น พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๕๗.

๒๕๗.

‘‘ภสฺสรา สุรุจิรา ยถา มณี, เนตฺตเหสุมภินีลมายตา;

เต ชรายภิหตา น โสภเร, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ดวงตาของเราเคยแจ่มใสงดงามดุจแก้วมณี ดำขลับและยาวรี บัดนี้ เพราะความชราเบียดเบียน ดวงตาเหล่านั้นจึงไม่งดงาม พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๕๘.

๒๕๘.

‘‘สณฺหตุงฺคสทิสี [Pg.409] จ นาสิกา, โสภเต สุ อภิโยพฺพนํ ปติ;

สา ชราย อุปกูลิตา วิย, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

จมูกของเราเคยโด่งเป็นสันสวยงามในวัยสาว บัดนี้ เพราะความชรา จมูกนั้นจึงแฟบลง พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๕๙.

๒๕๙.

‘‘กงฺกณํ ว สุกตํ สุนิฏฺฐิตํ, โสภเร สุ มม กณฺณปาฬิโย;

ตา ชราย วลิภิปฺปลมฺพิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ใบหูของเราเคยงดงามดุจกำไลที่ทำไว้อย่างดีและสำเร็จเรียบร้อย บัดนี้ เพราะความชรา ใบหูเหล่านั้นจึงห้อยย้อยลงมาพร้อมด้วยรอยย่น พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๖๐.

๒๖๐.

‘‘ปตฺตลีมกุลวณฺณสาทิสา, โสภเร สุ ทนฺตา ปุเร มม;

เต ชราย ขณฺฑิตา จาสิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ฟันของเราเคยงดงามดุจสีของดอกมะลิตูม บัดนี้ เพราะความชรา ฟันเหล่านั้นจึงหักและมีสีดำคล้ำ พระดำรัสของพระผู้มีปกติ ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่น

๒๖๑.

๒๖๑.

‘‘กานนมฺหิ วนสณฺฑจารินี, โกกิลาว มธุรํ นิกูชิหํ;

ตํ ชราย ขลิตํ ตหึ ตหึ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในป่าใหญ่ เราผู้เที่ยวไปในหมู่ไม้ เคยขับขานเสียงหวานไพเราะดุจนางนกโกกิลา แต่เสียงนั้น บัดนี้แปร่งไปในที่นั้นๆ เพราะความชรา พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๖๒.

๒๖๒.

‘‘สณฺหกมฺพุริว สุปฺปมชฺชิตา, โสภเต สุ คีวา ปุเร มม;

สา ชราย ภคฺคา วินามิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในกาลก่อน ลำคอของเรางามผุดผ่อง ดุจสังข์ที่ขัดดีแล้ว แต่ลำคอนั้น บัดนี้หักและงองุ้มเพราะความชรา พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๖๓.

๒๖๓.

‘‘วฏฺฏปลิฆสทิโสปมา อุโภ, โสภเร สุ พาหา ปุเร มม;

ตา ชราย ยถ ปาฏลิพฺพลิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในกาลก่อน แขนทั้งสองของเรางาม เปรียบดังลิ่มสลักที่กลมเกลี้ยง แต่แขนทั้งสองนั้น บัดนี้เป็นเหมือนกิ่งต้นแคฝอยเพราะความชรา พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๖๔.

๒๖๔.

‘‘สณฺหมุทฺทิกสุวณฺณมณฺฑิตา, โสภเร สุ หตฺถา ปุเร มม;

เต ชราย ยถา มูลมูลิกา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในกาลก่อน มือทั้งสองของเราประดับด้วยแหวนทองอันเกลี้ยงเกลา งดงามแล้ว แต่มือทั้งสองนั้น บัดนี้เป็นเหมือนหัวผักกาดเพราะความชรา พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๖๕.

๒๖๕.

‘‘ปีนวฏฺฏสหิตุคฺคตา [Pg.410] อุโภ, โสภเร สุ ถนกา ปุเร มม;

เถวิกีว ลมฺพนฺติ โนทกา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในกาลก่อน ถันทั้งสองของเราอวบกลมชิดกันตั้งขึ้น งดงามแล้ว แต่บัดนี้ ถันทั้งสองนั้นหย่อนยานเหมือนถุงน้ำที่ไม่มีน้ำ พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๖๖.

๒๖๖.

‘‘กญฺจนสฺสผลกํว สมฺมฏฺฐํ, โสภเต สุ กาโย ปุเร มม;

โส วลีหิ สุขุมาหิ โอตโต, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในกาลก่อน กายของเรางาม ดุจแผ่นกระดานทองที่ขัดสีดีแล้ว แต่กายนั้น บัดนี้ปกคลุมด้วยริ้วรอยอันละเอียด พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๖๗.

๒๖๗.

‘‘นาคโภคสทิโสปมา อุโภ, โสภเร สุ อูรู ปุเร มม;

เต ชราย ยถา เวฬุนาฬิโย, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในกาลก่อน ขาอ่อนทั้งสองของเรางาม เปรียบดังลำตัวพญานาค แต่ขาอ่อนทั้งสองนั้น บัดนี้เป็นเหมือนปล้องไม้ไผ่เพราะความชรา พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๖๘.

๒๖๘.

‘‘สณฺหนูปุรสุวณฺณมณฺฑิตา, โสภเร สุ ชงฺฆา ปุเร มม;

ตา ชราย ติลทณฺฑการิว, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในกาลก่อน แข้งทั้งสองของเราประดับด้วยกำไลข้อเท้าทองอันเกลี้ยงเกลา งดงามแล้ว แต่แข้งทั้งสองนั้น บัดนี้เป็นเหมือนต้นงาแห้งเพราะความชรา พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๖๙.

๒๖๙.

‘‘ตูลปุณฺณสทิโสปมา อุโภ, โสภเร สุ ปาทา ปุเร มม;

เต ชราย ผุฏิตา วลีมตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

ในกาลก่อน เท้าทั้งสองของเรางาม นุ่มนวลเหมือนปุยนุ่น แต่เท้าทั้งสองนั้น บัดนี้แตกและเหี่ยวย่นเพราะความชรา พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

๒๗๐.

๒๗๐.

‘‘เอทิโส อหุ อยํ สมุสฺสโย, ชชฺชโร พหุทุกฺขานมาลโย;

โสปเลปปติโต ชราฆโร, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา’’.

อัตภาพนี้ได้เป็นเช่นนี้แล้ว คือ คร่ำคร่า เป็นที่อาศัยแห่งทุกข์จำนวนมาก เป็นเรือนชราที่ปูนสอฉาบทาหลุดล่อนไป พระดำรัสของพระผู้ตรัสแต่ความจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย

… อมฺพปาลี เถรี….

พระอัมพปาลีเถรีได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

๒. โรหินีเถรีคาถา

๒. คาถาของพระโรหิณีเถรี

๒๗๑.

๒๗๑.

‘‘‘สมณา’ติ โภติ สุปิ, ‘สมณา’ติ ปพุชฺฌสิ ;

สมณาเนว กิตฺเตสิ, สมณี นูน ภวิสฺสสิ.

แม่นางเอ๋ย เธอนอนก็ละเมอว่า ‘สมณะ’ ตื่นขึ้นก็พูดว่า ‘สมณะ’ เธอย่อมสรรเสริญแต่สมณะทั้งหลายเท่านั้น เห็นทีเธอจักเป็นสมณีเป็นแน่

๒๗๒.

๒๗๒.

‘‘วิปุลํ [Pg.411] อนฺนญฺจ ปานญฺจ, สมณานํ ปเวจฺจสิ ;

โรหินี ทานิ ปุจฺฉามิ, เกน เต สมณา ปิยา.

เธอถวายข้าวและน้ำมากมายแก่สมณะทั้งหลาย ดูก่อนโรหิณี บัดนี้เราขอถามเธอ เพราะเหตุไร สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของเธอ

๒๗๓.

๒๗๓.

‘‘อกมฺมกามา อลสา, ปรทตฺตูปชีวิโน;

อาสํสุกา สาทุกามา, เกน เต สมณา ปิยา’’.

สมณะทั้งหลายไม่ไคร่การงาน เกียจคร้าน เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้ เป็นผู้มักหวังความสุขสบาย ปรารถนาของอร่อย เพราะเหตุไร สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของเธอ

๒๗๔.

๒๗๔.

‘‘จิรสฺสํ วต มํ ตาต, สมณานํ ปริปุจฺฉสิ;

เตสํ เต กิตฺตยิสฺสามิ, ปญฺญาสีลปรกฺกมํ.

ข้าแต่พ่อ นานหนอ พ่อเพิ่งจะมาถามลูกถึงเรื่องสมณะทั้งหลาย ลูกจักพรรณนาปัญญา ศีล และความเพียรของท่านเหล่านั้นให้พ่อฟัง

๒๗๕.

๒๗๕.

‘‘กมฺมกามา อนลสา, กมฺมเสฏฺฐสฺส การกา;

ราคํ โทสํ ปชหนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

สมณะทั้งหลายเป็นผู้ไคร่การงาน ไม่เกียจคร้าน เป็นผู้กระทำกรรมอันประเสริฐ ท่านละราคะและโทสะได้ เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๗๖.

๒๗๖.

‘‘ตีณิ ปาปสฺส มูลานิ, ธุนนฺติ สุจิการิโน;

สพฺพํ ปาปํ ปหีเนสํ, เตน เม สมณา ปิยา.

ท่านเหล่านั้นกำจัดรากเหง้าของบาป ๓ อย่างได้ เป็นผู้ทำกรรมที่สะอาด บาปทั้งปวงของท่านเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ละได้แล้ว เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๗๗.

๒๗๗.

‘‘กายกมฺมํ สุจิ เนสํ, วจีกมฺมญฺจ ตาทิสํ;

มโนกมฺมํ สุจิ เนสํ, เตน เม สมณา ปิยา.

กายกรรมของท่านเหล่านั้นสะอาด วจีกรรมก็เช่นนั้น มโนกรรมของท่านเหล่านั้นก็สะอาด เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๗๘.

๒๗๘.

‘‘วิมลา สงฺขมุตฺตาว, สุทฺธา สนฺตรพาหิรา;

ปุณฺณา สุกฺกาน ธมฺมานํ, เตน เม สมณา ปิยา.

ท่านเหล่านั้นปราศจากมลทิน ดุจสังข์และมุกดา บริสุทธิ์ทั้งภายในและภายนอก เต็มเปี่ยมด้วยธรรมอันขาวสะอาด เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๗๙.

๒๗๙.

‘‘พหุสฺสุตา ธมฺมธรา, อริยา ธมฺมชีวิโน;

อตฺถํ ธมฺมญฺจ เทเสนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

ท่านเหล่านั้นเป็นพหูสูต ทรงไว้ซึ่งธรรม เป็นพระอริยะ มีชีวิตโดยธรรม ย่อมแสดงอรรถและธรรม เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๘๐.

๒๘๐.

‘‘พหุสฺสุตา ธมฺมธรา, อริยา ธมฺมชีวิโน;

เอกคฺคจิตฺตา สติมนฺโต, เตน เม สมณา ปิยา.

ท่านเหล่านั้นเป็นพหูสูต ทรงไว้ซึ่งธรรม เป็นพระอริยะ มีชีวิตโดยธรรม มีจิตแน่วแน่ มีสติ เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๘๑.

๒๘๑.

‘‘ทูรงฺคมา สติมนฺโต, มนฺตภาณี อนุทฺธตา;

ทุกฺขสฺสนฺตํ ปชานนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

ท่านเหล่านั้นไปสู่ที่ไกลได้ มีสติ กล่าวแต่วาจาที่ไตร่ตรองแล้ว ไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมรู้ชัดถึงที่สุดแห่งทุกข์ เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๘๒.

๒๘๒.

‘‘ยสฺมา คามา ปกฺกมนฺติ, น วิโลเกนฺติ กิญฺจนํ;

อนเปกฺขาว คจฺฉนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

ท่านเหล่านั้นหลีกไปจากบ้านใด ย่อมไม่เหลียวแลสิ่งใดๆ ในบ้านนั้น ท่านไปโดยไม่มีความอาลัย เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๘๓.

๒๘๓.

‘‘น เตสํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ, น กุมฺภึ น ขโฬปิยํ;

ปรินิฏฺฐิตเมสานา, เตน เม สมณา ปิยา.

ท่านเหล่านั้นไม่เก็บสิ่งของไว้ในฉาง ไม่เก็บไว้ในหม้อ ไม่เก็บไว้ในตะกร้า แสวงหาแต่สิ่งที่เขาทำสำเร็จไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๘๔.

๒๘๔.

‘‘น เต หิรญฺญํ คณฺหนฺติ, น สุวณฺณํ น รูปิยํ;

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

ท่านเหล่านั้นไม่รับเงิน ไม่รับทองคำ ไม่รับเงินตรา ย่อมยังชีพด้วยสิ่งที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๘๕.

๒๘๕.

‘‘นานากุลา [Pg.412] ปพฺพชิตา, นานาชนปเทหิ จ;

อญฺญมญฺญํ ปิยายนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา’’.

ท่านเหล่านั้นบวชจากตระกูลต่างๆ และจากชนบทต่างๆ กัน แต่ก็รักใคร่ซึ่งกันและกัน เพราะเหตุนั้น สมณะทั้งหลายจึงเป็นที่รักของลูก

๒๘๖.

๒๘๖.

‘‘อตฺถาย วต โน โภติ, กุเล ชาตาสิ โรหินี;

สทฺธา พุทฺเธ จ ธมฺเม จ, สงฺเฆ จ ติพฺพคารวา.

แม่โรหิณีเอ๋ย เธอนี้เกิดมาในตระกูลเพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เธอมีศรัทธาในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ทั้งมีความเคารพอย่างแรงกล้า

๒๘๗.

๒๘๗.

‘‘ตุวํ เหตํ ปชานาสิ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ;

อมฺหมฺปิ เอเต สมณา, ปฏิคณฺหนฺติ ทกฺขิณํ’’.

เธอย่อมรู้ชัดซึ่งเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมนี้ สมณะเหล่านี้ย่อมรับทักษิณาทานแม้ของเราด้วย

๒๘๘.

๒๘๘.

‘‘ปติฏฺฐิโต เหตฺถ ยญฺโญ, วิปุโล โน ภวิสฺสติ;

สเจ ภายสิ ทุกฺขสฺส, สเจ เต ทุกฺขมปฺปิยํ.

ยัญที่ตั้งไว้ดีแล้วในสมณะเหล่านี้ จักมีผลไพบูลย์แก่เรา ข้าแต่พ่อ ถ้าพ่อกลัวต่อทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รักของพ่อ

๒๘๙.

๒๘๙.

‘‘อุเปหิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ตาทินํ;

สมาทิยาหิ สีลานิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ’’.

เธอจงถึงพระพุทธเจ้าผู้คงที่ พระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นที่พึ่งเถิด จงสมาทานศีลทั้งหลาย การทำเช่นนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เธอ

๒๙๐.

๒๙๐.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ตาทินํ;

สมาทิยามิ สีลานิ, ตํ เม อตฺถาย เหหิติ.

เราย่อมถึงพระพุทธเจ้าผู้คงที่ พระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นที่พึ่ง เราย่อมสมาทานศีลทั้งหลาย การทำเช่นนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เรา

๒๙๑.

๒๙๑.

‘‘พฺรหฺมพนฺธุ ปุเร อาสึ, โส อิทานิมฺหิ พฺราหฺมโณ;

เตวิชฺโช โสตฺติโย จมฺหิ, เวทคู จมฺหิ นฺหาตโก’’.

เมื่อก่อน เราเป็นเพียงเชื้อสายพราหมณ์ แต่บัดนี้ เราเป็นพราหมณ์ (ผู้ลอยบาปแล้ว) เป็นผู้มีวิชชา ๓ เป็นโสตถิยะ (ผู้หมดจด) เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวท และเป็นนหาตกะ (ผู้ชำระล้างแล้ว)

… โรหินี เถรี….

...พระโรหิณีเถรี...

๓. จาปาเถรีคาถา

๓. คาถาของพระจาปาเถรี

๒๙๒.

๒๙๒.

‘‘ลฏฺฐิหตฺโถ ปุเร อาสิ, โส ทานิ มิคลุทฺทโก;

อาสาย ปลิปา โฆรา, นาสกฺขิ ปารเมตเว.

เมื่อก่อน ท่านเป็นปริพาชกมือถือไม้เท้า แต่บัดนี้ ท่านเป็นพรานเนื้อ เพราะความอยากอันเป็นเปือกตมที่ร้ายกาจ ท่านจึงไม่สามารถจะไปถึงฝั่ง (คือนิพพาน) ได้

๒๙๓.

๒๙๓.

‘‘สุมตฺตํ มํ มญฺญมานา, จาปา ปุตฺตมโตสยิ;

จาปาย พนฺธนํ เฉตฺวา, ปพฺพชิสฺสํ ปุโนปหํ.

นางจาปาสำคัญว่าเราเมามัวยิ่งนัก จึงกล่อมบุตร (เพื่อเหน็บแนมเรา) เราจักตัดเครื่องผูกของนางจาปาบวชอีกครั้งหนึ่ง

๒๙๔.

๒๙๔.

‘‘มา เม กุชฺฌิ มหาวีร, มา เม กุชฺฌิ มหามุนิ;

น หิ โกธปเรตสฺส, สุทฺธิ อตฺถิ กุโต ตโป.

ข้าแต่ท่านผู้มีความเพียรใหญ่ โปรดอย่าโกรธข้าพเจ้าเลย ข้าแต่ท่านมหามุนี โปรดอย่าโกรธข้าพเจ้าเลย เพราะว่าความบริสุทธิ์ย่อมไม่มีแก่ผู้ถูกความโกรธครอบงำ ตบะจักมีแต่ที่ไหน

๒๙๕.

๒๙๕.

‘‘ปกฺกมิสฺสญฺจ นาฬาโต, โกธ นาฬาย วจฺฉติ;

พนฺธนฺตี อิตฺถิรูเปน, สมเณ ธมฺมชีวิโน’’.

เราจักหลีกไปจากนาฬาแน่นอน ใครเล่าจักอยู่ที่นาฬา เธอผูกสมณะผู้มีธรรมเป็นเครื่องเลี้ยงชีพไว้ด้วยรูปสตรี

๒๙๖.

๒๙๖.

‘‘เอหิ กาฬ นิวตฺตสฺสุ, ภุญฺช กาเม ยถา ปุเร;

อหญฺจ เต วสีกตา, เย จ เม สนฺติ ญาตกา’’.

มาเถิด ท่านกาฬะ โปรดกลับมาเถิด โปรดบริโภคกามเหมือนแต่ก่อนเถิด ทั้งข้าพเจ้าและญาติเหล่าใดของข้าพเจ้าที่มีอยู่ (ทั้งหมดนั้น) ยอมอยู่ในอำนาจของท่าน

๒๙๗.

๒๙๗.

‘‘เอตฺโต [Pg.413] จาเป จตุพฺภาคํ, ยถา ภาสสิ ตฺวญฺจ เม;

ตยิ รตฺตสฺส โปสสฺส, อุฬารํ วต ตํ สิยา’’.

ดูก่อนนางจาปา แม้เธอจะพึงกล่าววาจาไพเราะกว่าที่กล่าวอยู่นี้ถึง ๔ เท่า วาจานั้นก็คงจะไพเราะอย่างยิ่งสำหรับบุรุษผู้กำหนัดในเธอ (แต่เราสิ้นกำหนัดในเธอแล้ว)

๒๙๘.

๒๙๘.

‘‘กาฬงฺคินึว ตกฺการึ, ปุปฺผิตํ คิริมุทฺธนิ;

ผุลฺลํ ทาลิมลฏฺฐึว, อนฺโตทีเปว ปาฏลึ.

ข้าพเจ้าผู้มีอวัยวะงดงาม ดุจต้นตะไคร้หอมที่บานสะพรั่งบนยอดเขา ดุจเถาทับทิมที่ออกดอกบาน หรือดุจต้นแคฝอยในเกาะกลางสมุทร

๒๙๙.

๒๙๙.

‘‘หริจนฺทนลิตฺตงฺคึ, กาสิกุตฺตมธารินึ;

ตํ มํ รูปวตึ สนฺตึ, กสฺส โอหาย คจฺฉสิ’’.

มีอวัยวะลูบไล้ด้วยจันทน์แดง นุ่งห่มผ้ากาสิกะอย่างดี เมื่อข้าพเจ้าผู้มีรูปงามเป็นเช่นนี้ ท่านจะละทิ้งไปเพื่ออะไร

๓๐๐.

๓๐๐.

‘‘สากุนฺติโกว สกุณึ, ยถา พนฺธิตุมิจฺฉติ;

อาหริเมน รูเปน, น มํ ตฺวํ พาธยิสฺสสิ’’.

เธอปรารถนาจะผูกเราไว้ด้วยรูปโฉมที่ตกแต่งขึ้น เหมือนพรานนกปรารถนาจะดักนก ฉันใดก็ฉันนั้น แต่เธอเบียดเบียนเราไม่ได้ดอก

๓๐๑.

๓๐๑.

‘‘อิมญฺจ เม ปุตฺตผลํ, กาฬ อุปฺปาทิตํ ตยา;

ตํ มํ ปุตฺตวตึ สนฺตึ, กสฺส โอหาย คจฺฉสิ’’.

ท่านกาฬะ ผลคือบุตรคนนี้ ท่านก็ได้ทำให้เกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้าแล้ว เมื่อข้าพเจ้าผู้มีบุตรเป็นเช่นนี้ ท่านจะละทิ้งไปเพื่ออะไร

๓๐๒.

๓๐๒.

‘‘ชหนฺติ ปุตฺเต สปฺปญฺญา, ตโต ญาตี ตโต ธนํ;

ปพฺพชนฺติ มหาวีรา, นาโค เฉตฺวาว พนฺธนํ’’.

ผู้มีปัญญาย่อมละบุตร ละญาติ และละทรัพย์จากนั้นไป ท่านผู้มีความเพียรใหญ่ตัดเครื่องผูก บวช เหมือนช้างตัดเครื่องผูก (หนีไป) ฉะนั้น

๓๐๓.

๓๐๓.

‘‘อิทานิ เต อิมํ ปุตฺตํ, ทณฺเฑน ฉุริกาย วา;

ภูมิยํ วา นิสุมฺภิสฺสํ, ปุตฺตโสกา น คจฺฉสิ’’.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจะทุบตีบุตรของท่านคนนี้ด้วยท่อนไม้หรือมีด หรือจะฟาดลงบนพื้นดิน ท่านจักไม่ไปเพราะความโศกถึงบุตร

๓๐๔.

๓๐๔.

‘‘สเจ ปุตฺตํ สิงฺคาลานํ, กุกฺกุรานํ ปทาหิสิ;

น มํ ปุตฺตกตฺเต ชมฺมิ, ปุนราวตฺตยิสฺสสิ’’.

ดูก่อนนางคนชั่ว ถึงเธอจะให้บุตรแก่สุนัขจิ้งจอกและสุนัขบ้าน เธอก็จะทำให้เรากลับมาอีกเพราะเหตุแห่งบุตรไม่ได้

๓๐๕.

๓๐๕.

‘‘หนฺท โข ทานิ ภทฺทนฺเต, กุหึ กาฬ คมิสฺสสิ;

กตมํ คามนิคมํ, นครํ ราชธานิโย’’.

เอาเถิด ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านกาฬะจักไปที่ไหน จักไปสู่บ้าน นิคม นคร หรือราชธานีแห่งไหน

๓๐๖.

๓๐๖.

‘‘อหุมฺห ปุพฺเพ คณิโน, อสฺสมณา สมณมานิโน;

คาเมน คามํ วิจริมฺห, นคเร ราชธานิโย.

เมื่อก่อน เราเป็นเจ้าหมู่ ไม่ใช่สมณะ แต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะ เที่ยวจาริกไปจากบ้านสู่บ้าน สู่เมืองและราชธานี

๓๐๗.

๓๐๗.

‘‘เอโส หิ ภควา พุทฺโธ, นทึ เนรญฺชรํ ปติ;

สพฺพทุกฺขปฺปหานาย, ธมฺมํ เทเสติ ปาณินํ;

ตสฺสาหํ สนฺติกํ คจฺฉํ, โส เม สตฺถา ภวิสฺสติ’’.

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับอยู่ใกล้ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลายเพื่อละทุกข์ทั้งปวง เราจะไปยังสำนักของพระองค์ พระองค์จักเป็นศาสดาของเรา

๓๐๘.

๓๐๘.

‘‘วนฺทนํ ทานิ วชฺชาสิ, โลกนาถํ อนุตฺตรํ;

ปทกฺขิณญฺจ กตฺวาน, อาทิเสยฺยาสิ ทกฺขิณํ’’.

บัดนี้ ท่านพึงกราบทูลการถวายบังคม (ของข้าพเจ้า) แด่พระโลกนาถผู้ยอดเยี่ยม และครั้นทำประทักษิณแล้ว พึงอุทิศส่วนกุศลให้ข้าพเจ้าด้วย

๓๐๙.

๓๐๙.

‘‘เอตํ โข ลพฺภมมฺเหหิ, ยถา ภาสสิ ตฺวญฺจ เม;

วนฺทนํ ทานิ เต วชฺชํ, โลกนาถํ อนุตฺตรํ;

ปทกฺขิณญฺจ กตฺวาน, อาทิสิสฺสามิ ทกฺขิณํ’’.

ข้อที่เธอพูดกับเรานั้น เราทำให้ได้แน่ บัดนี้ เราจะกราบทูลการถวายบังคมของเธอแด่พระโลกนาถผู้ยอดเยี่ยม และครั้นทำประทักษิณแล้ว จักอุทิศส่วนกุศลให้เธอ

๓๑๐.

๓๑๐.

ตโต [Pg.414] จ กาโฬ ปกฺกามิ, นทึ เนรญฺชรํ ปติ;

โส อทฺทสาสิ สมฺพุทฺธํ, เทเสนฺตํ อมตํ ปทํ.

ลำดับนั้น ท่านกาฬะได้หลีกไปสู่แม่น้ำเนรัญชรา เขาได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงแสดงอมตบท

๓๑๑.

๓๑๑.

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

(ทรงแสดง) ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความก้าวล่วงทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ ๘ ซึ่งเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์

๓๑๒.

๓๑๒.

ตสฺส ปาทานิ วนฺทิตฺวา, กตฺวาน นํ ปทกฺขิณํ;

จาปาย อาทิสิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

ข้าพเจ้าถวายบังคมพระบาทของพระองค์แล้ว ทำประทักษิณ อุทิศส่วนกุศลให้นางจาปาแล้ว บวชในภาวะที่ไม่มีเรือน ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าได้ทำเสร็จแล้ว

… จาปา เถรี….

...พระจาปาเถรี...

๔. สุนฺทรีเถรีคาถา

๔. คาถาของพระสุนทรีเถรี

๓๑๓.

๓๑๓.

‘‘เปตานิ โภติ ปุตฺตานิ, ขาทมานา ตุวํ ปุเร;

ตุวํ ทิวา จ รตฺโต จ, อตีว ปริตปฺปสิ.

ดูก่อนท่านผู้เจริญ เมื่อก่อน ท่านบริโภคบุตรที่ตายแล้ว ท่านย่อมเดือดร้อนยิ่งนักทั้งกลางวันและกลางคืน

๓๑๔.

๓๑๔.

‘‘สาชฺช สพฺพานิ ขาทิตฺวา, สตปุตฺตานิ พฺราหฺมณี;

วาเสฏฺฐิ เกน วณฺเณน, น พาฬฺหํ ปริตปฺปสิ’’.

ดูก่อนพราหมณีวาสิฏฐี วันนี้ ท่านบริโภคบุตรเป็นร้อยๆ ทั้งหมดแล้ว เหตุไฉนจึงไม่เดือดร้อนนัก

๓๑๕.

๓๑๕.

‘‘พหูนิ ปุตฺตสตานิ, ญาติสงฺฆสตานิ จ;

ขาทิตานิ อตีตํเส, มม ตุยฺหญฺจ พฺราหฺมณ.

ดูก่อนพราหมณ์ ในอดีตชาติ ทั้งเราและท่านต่างก็ได้กินบุตรหลายร้อยคน และหมู่ญาติหลายร้อยคนแล้ว

๓๑๖.

๓๑๖.

‘‘สาหํ นิสฺสรณํ ญตฺวา, ชาติยา มรณสฺส จ;

น โสจามิ น โรทามิ, น จาปิ ปริตปฺปยึ’’.

เรานั้นรู้ทางสลัดออกจากชาติและมรณะแล้ว จึงไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ และไม่คร่ำครวญ

๓๑๗.

๓๑๗.

‘‘อพฺภุตํ วต วาเสฏฺฐิ, วาจํ ภาสสิ เอทิสึ;

กสฺส ตฺวํ ธมฺมมญฺญาย, คิรํ ภาสสิ เอทิสึ’’.

ข้าแต่พระนางวาสิฏฐี ท่านกล่าววาจาเช่นนี้ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ท่านรู้ธรรมของใคร จึงกล่าวถ้อยคำเช่นนี้ได้

๓๑๘.

๓๑๘.

‘‘เอส พฺราหฺมณ สมฺพุทฺโธ, นครํ มิถิลํ ปติ;

สพฺพทุกฺขปฺปหานาย, ธมฺมํ เทเสสิ ปาณินํ.

ดูก่อนพราหมณ์ พระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับอยู่ใกล้กรุงมิถิลา ทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลาย เพื่อละทุกข์ทั้งปวง

๓๑๙.

๓๑๙.

‘‘ตสฺส พฺรหฺเม อรหโต, ธมฺมํ สุตฺวา นิรูปธึ;

ตตฺถ วิญฺญาตสทฺธมฺมา, ปุตฺตโสกํ พฺยปานุทึ’’.

ดูก่อนพราหมณ์ เราได้ฟังธรรมอันไม่มีอุปธิของพระอรหันต์พระองค์นั้นแล้ว รู้แจ้งสัทธรรมในสำนักของพระองค์ จึงบรรเทาความโศกเศร้าถึงบุตรได้

๓๒๐.

๓๒๐.

‘‘โส อหมฺปิ คมิสฺสามิ, นครํ มิถิลํ ปติ;

อปฺเปว มํ โส ภควา, สพฺพทุกฺขา ปโมจเย’’.

แม้เราก็จะไปยังกรุงมิถิลาเหมือนกัน บางทีพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น จะพึงโปรดให้เราพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้

๓๒๑.

๓๒๑.

อทฺทส [Pg.415] พฺราหฺมโณ พุทฺธํ, วิปฺปมุตฺตํ นิรูปธึ;

สฺวสฺส ธมฺมมเทเสสิ, มุนิ ทุกฺขสฺส ปารคู.

พราหมณ์ได้เห็นพระพุทธเจ้า ผู้ทรงหลุดพ้นแล้ว ไม่มีอุปธิ พระมุนีผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ ได้ทรงแสดงธรรมแก่พราหมณ์นั้น

๓๒๒.

๓๒๒.

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

(ทรงแสดงธรรมคือ) ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความก้าวล่วงทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ ๘ ซึ่งเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์

๓๒๓.

๓๒๓.

ตตฺถ วิญฺญาตสทฺธมฺโม, ปพฺพชฺชํ สมโรจยิ;

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ, ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ.

สุชาตพราหมณ์รู้แจ้งสัทธรรมในสำนักของพระพุทธเจ้าแล้ว ได้พอใจการบวช ภายใน ๓ ราตรี ก็ได้บรรลุวิชชา ๓

๓๒๔.

๓๒๔.

‘‘เอหิ สารถิ คจฺฉาหิ, รถํ นิยฺยาทยาหิมํ;

อาโรคฺยํ พฺราหฺมณึ วชฺช, ‘ปพฺพชิ ทานิ พฺราหฺมโณ;

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ, ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ’’’.

มาเถิดสารถี ท่านจงไป จงนำรถนี้ไปมอบให้พราหมณี และจงบอกความไม่มีโรคของเราแก่พราหมณีว่า ‘บัดนี้ สุชาตพราหมณ์บวชแล้ว ภายใน ๓ ราตรี ก็ได้บรรลุวิชชา ๓’

๓๒๕.

๓๒๕.

ตโต จ รถมาทาย, สหสฺสญฺจาปิ สารถิ;

อาโรคฺยํ พฺราหฺมณิโวจ, ‘‘ปพฺพชิ ทานิ พฺราหฺมโณ;

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ, ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ’’.

ลำดับนั้น สารถีได้นำรถและเงินหนึ่งพันไป บอกความไม่มีโรคแก่พราหมณีว่า ‘บัดนี้ สุชาตพราหมณ์บวชแล้ว ภายใน ๓ ราตรี ก็ได้บรรลุวิชชา ๓’

๓๒๖.

๓๒๖.

‘‘เอตญฺจาหํ อสฺสรถํ, สหสฺสญฺจาปิ สารถิ;

เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ สุตฺวา, ปุณฺณปตฺตํ ททามิ เต’’.

ดูก่อนสารถี เราได้ฟังข่าวว่าพราหมณ์ได้วิชชา ๓ แล้ว เราขอมอบรถเทียมม้าและเงินหนึ่งพันนี้ให้เป็นรางวัลแก่ท่าน

๓๒๗.

๓๒๗.

‘‘ตุยฺเหว โหตฺวสฺสรโถ, สหสฺสญฺจาปิ พฺราหฺมณิ;

อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามิ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก’’.

ข้าแต่ท่านพราหมณี รถเทียมม้าและเงินหนึ่งพันจงเป็นของท่านเถิด แม้ข้าพเจ้าก็จะบวชในสำนักของพระผู้มีปัญญาอันประเสริฐ

๓๒๘.

๓๒๘.

‘‘หตฺถี ควสฺสํ มณิกุณฺฑลญฺจ, ผีตญฺจิมํ คหวิภวํ ปหาย;

ปิตา ปพฺพชิโต ตุยฺหํ, ภุญฺช โภคานิ สุนฺทริ;

ตุวํ ทายาทิกา กุเล’’.

พ่อของเจ้าละช้าง โค ม้า แก้วมณี และตุ้มหู ทั้งสมบัติในเรือนอันไพบูลย์นี้ บวชแล้ว สุนทรีเอ๋ย เจ้าจงใช้สอยโภคทรัพย์เถิด เจ้าเป็นทายาทในตระกูล

๓๒๙.

๓๒๙.

‘‘หตฺถี ควสฺสํ มณิกุณฺฑลญฺจ, รมฺมํ จิมํ คหวิภวํ ปหาย;

ปิตา ปพฺพชิโต มยฺหํ, ปุตฺตโสเกน อฏฺฏิโต;

คุณแม่เจ้าข้า คุณพ่อของหม่อมฉันถูกความโศกเศร้าถึงบุตรเบียดเบียน จึงละช้าง โค ม้า แก้วมณี และตุ้มหู ทั้งสมบัติในเรือนอันน่ารื่นรมย์นี้ บวชแล้ว

อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามิ, ภาตุโสเกน อฏฺฏิตา’’.

แม้หม่อมฉันก็ถูกความโศกเศร้าถึงน้องชายเบียดเบียน จักบวชเช่นกัน

๓๓๐.

๓๓๐.

‘‘โส เต อิชฺฌตุ สงฺกปฺโป, ยํ ตฺวํ ปตฺเถสิ สุนฺทรี;

อุตฺติฏฺฐปิณฺโฑ อุญฺโฉ จ, ปํสุกูลญฺจ จีวรํ;

เอตานิ อภิสมฺโภนฺตี, ปรโลเก อนาสวา’’.

สุนทรีเอ๋ย ขอความดำริที่เจ้าปรารถนานั้นจงสำเร็จเถิด ขอเจ้าจงยินดีก้อนข้าวที่เขาให้ ผ้าบังสุกุล และจีวรที่หาได้ตามมีตามได้เหล่านี้ แล้วเป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ในปรโลกเถิด

๓๓๑.

๓๓๑.

‘‘สิกฺขมานาย [Pg.416] เม อยฺเย, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ยตฺถ เม วุสิตํ ปุเร.

ข้าแต่พระแม่เจ้า เมื่อหม่อมฉันเป็นสิกขมานา ได้ชำระทิพยจักษุให้หมดจดแล้ว รู้บุพเพนิวาสที่เคยอยู่ในกาลก่อน

๓๓๒.

๓๓๒.

‘‘ตุวํ นิสฺสาย กลฺยาณี, เถรี สงฺฆสฺส โสภเน;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

ข้าแต่พระเถรีผู้เป็นกัลยาณี ผู้ยังสงฆ์ให้งาม หม่อมฉันอาศัยท่าน จึงได้บรรลุวิชชา ๓ คำสอนของพระพุทธเจ้า หม่อมฉันได้ทำสำเร็จแล้ว

๓๓๓.

๓๓๓.

‘‘อนุชานาหิ เม อยฺเย, อิจฺเฉ สาวตฺถิ คนฺตเว;

สีหนาทํ นทิสฺสามิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก’’.

ข้าแต่พระแม่เจ้า ขอท่านจงอนุญาตหม่อมฉันเถิด หม่อมฉันปรารถนาจะไปกรุงสาวัตถี จักบันลือสีหนาทในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

๓๓๔.

๓๓๔.

‘‘ปสฺส สุนฺทริ สตฺถารํ, เหมวณฺณํ หริตฺตจํ;

อทนฺตานํ ทเมตารํ, สมฺพุทฺธมกุโตภยํ’’.

สุนทรีเอ๋ย เธอจงดูพระศาสดา ผู้มีพระฉวีวรรณดั่งทองคำ มีพระตจะเปล่งปลั่ง ผู้ทรงฝึกผู้ที่ยังไม่ได้ฝึก พระสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ

๓๓๕.

๓๓๕.

‘‘ปสฺส สุนฺทริมายนฺตึ, วิปฺปมุตฺตํ นิรูปธึ;

วีตราคํ วิสํยุตฺตํ, กตกิจฺจมนาสวํ.

ขอพระองค์จงทอดพระเนตรนางสุนทรีนี้ ผู้กำลังมาเฝ้า ผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่มีอุปธิ ปราศจากราคะ ไม่ประกอบด้วยกิเลส มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ

๓๓๖.

๓๓๖.

‘‘พาราณสีโต นิกฺขมฺม, ตว สนฺติกมาคตา;

สาวิกา เต มหาวีร, ปาเท วนฺทติ สุนฺทรี’’.

ข้าแต่พระมหาวีระ สุนทรีสาวิกาของพระองค์ ออกจากกรุงพาราณสี มาสู่สำนักของพระองค์แล้ว ขอถวายบังคมพระบาท

๓๓๗.

๓๓๗.

‘‘ตุวํ พุทฺโธ ตุวํ สตฺถา, ตุยฺหํ ธีตามฺหิ พฺราหฺมณ;

โอรสา มุขโต ชาตา, กตกิจฺจา อนาสวา’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้ชื่อว่าพราหมณ์ พระองค์คือพระพุทธเจ้า พระองค์คือพระศาสดาของหม่อมฉัน หม่อมฉันเป็นธิดาของพระองค์ เกิดจากพระอุระ เกิดจากพระโอษฐ์ มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ

๓๓๘.

๓๓๘.

‘‘ตสฺสา เต สฺวาคตํ ภทฺเท, ตโต เต อทุราคตํ;

เอวญฺหิ ทนฺตา อายนฺติ, สตฺถุ ปาทานิ วนฺทิกา;

วีตราคา วิสํยุตฺตา, กตกิจฺจา อนาสวา’’.

ดูก่อนนางผู้เจริญ การมาของเธอเป็นการมาดีแล้ว การมาของเธอจากที่นั้นเป็นการมาไม่ผิด เพราะผู้ที่ฝึกตนแล้ว ปราศจากราคะ ไม่ประกอบด้วยกิเลส มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมพากันมาถวายบังคมพระบาทของพระศาสดาอย่างนี้แหละ

… สุนฺทรี เถรี….

... พระสุนทรีเถรี ...

๕. สุภากมฺมารธีตุเถรีคาถา

๕. สุภากัมมารธิดาเถรีคาถา

๓๓๙.

๓๓๙.

‘‘ทหราหํ สุทฺธวสนา, ยํ ปุเร ธมฺมมสฺสุณึ;

ตสฺสา เม อปฺปมตฺตาย, สจฺจาภิสมโย อหุ.

เมื่อเรายังเยาว์วัย นุ่งห่มผ้าสะอาด ได้ฟังธรรมใดในกาลก่อน เพราะธรรมนั้น เราผู้ไม่ประมาท จึงได้บรรลุสัจจะ

๓๔๐.

๓๔๐.

‘‘ตโตหํ สพฺพกาเมสุ, ภุสํ อรติมชฺฌคํ;

สกฺกายสฺมึ ภยํ ทิสฺวา, เนกฺขมฺมเมว ปีหเย.

เพราะเหตุนั้น เราจึงได้พบความไม่น่ายินดีอย่างยิ่งในกามทั้งปวง เห็นภัยในสักกายะแล้ว จึงปรารถนาแต่เนกขัมมะเท่านั้น

๓๔๑.

๓๔๑.

‘‘หิตฺวานหํ ญาติคณํ, ทาสกมฺมกรานิ จ;

คามเขตฺตานิ ผีตานิ, รมณีเย ปโมทิเต.

เราละหมู่ญาติ ทาสและกรรมกร ทั้งบ้านและนาที่สมบูรณ์ ซึ่งน่ารื่นรมย์และน่าบันเทิงใจ

๓๔๒.

๓๔๒.

‘‘ปหายหํ [Pg.417] ปพฺพชิตา, สาปเตยฺยมนปฺปกํ;

เอวํ สทฺธาย นิกฺขมฺม, สทฺธมฺเม สุปฺปเวทิเต.

เราละทรัพย์สมบัติมากมายออกบวชแล้ว เราออกจากเรือนด้วยศรัทธาในพระสัทธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ดีแล้วอย่างนี้

๓๔๓.

๓๔๓.

‘‘เนตํ อสฺส ปติรูปํ, อากิญฺจญฺญญฺหิ ปตฺถเย;

โย ชาตรูปํ รชตํ, ฉฑฺเฑตฺวา ปุนราคเม.

การกลับไปหากามคุณที่สละแล้วนั้น ไม่สมควรแก่เราผู้บวชแล้วเช่นนี้เลย เพราะเราปรารถนาความไม่มีกังวล ผู้ใดละทองและเงินแล้วจะพึงกลับไปรับมาอีกเล่า

๓๔๔.

๓๔๔.

‘‘รชตํ ชาตรูปํ วา, น โพธาย น สนฺติยา;

เนตํ สมณสารุปฺปํ, น เอตํ อริยทฺธนํ.

เงินหรือทอง ไม่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบ การรับเงินและทองนั้นไม่สมควรแก่สมณะเลย และนั่นก็ไม่ใช่อริยทรัพย์

๓๔๕.

๓๔๕.

‘‘โลภนํ มทนญฺเจตํ, โมหนํ รชวฑฺฒนํ;

สาสงฺกํ พหุอายาสํ, นตฺถิ เจตฺถ ธุวํ ฐิติ.

เงินและทองนี้เป็นที่ตั้งแห่งความโลภ ความมัวเมา ความหลง เป็นเครื่องเพิ่มพูนธุลีกิเลส มีความน่ารังเกียจ มีความลำบากมาก ในเงินและทองนี้ไม่มีความยั่งยืนมั่นคงเลย

๓๔๖.

๓๔๖.

‘‘เอตฺถ รตฺตา ปมตฺตา จ, สงฺกิลิฏฺฐมนา นรา;

อญฺญมญฺเญน พฺยารุทฺธา, ปุถุ กุพฺพนฺติ เมธคํ.

คนทั้งหลายผู้กำหนัดและประมาทในเงินและทองนี้ มีใจเศร้าหมอง เป็นปรปักษ์ต่อกันและกัน ย่อมทำการทะเลาะวิวาทกันมาก

๓๔๗.

๓๔๗.

‘‘วโธ พนฺโธ ปริกฺเลโส, ชานิ โสกปริทฺทโว;

กาเมสุ อธิปนฺนานํ, ทิสฺสเต พฺยสนํ พหุํ.

การฆ่า การจองจำ ความเดือดร้อน ความเสื่อม ความโศก ความร่ำไร ความพินาศมากมาย ย่อมปรากฏแก่ผู้หมกมุ่นอยู่ในกามทั้งหลาย

๓๔๘.

๓๔๘.

‘‘ตํ มํ ญาตี อมิตฺตาว, กึ โว กาเมสุ ยุญฺชถ;

ชานาถ มํ ปพฺพชิตํ, กาเมสุ ภยทสฺสินึ.

ดูกรญาติทั้งหลาย พวกท่านเป็นญาติ แต่กลับเป็นเหมือนศัตรู เหตุไรจึงชักชวนเรานั้นในกามทั้งหลาย ขอพวกท่านจงรู้เถิดว่า เราเป็นผู้บวชแล้ว เห็นภัยในกามทั้งหลาย

๓๔๙.

๓๔๙.

‘‘น หิรญฺญสุวณฺเณน, ปริกฺขียนฺติ อาสวา;

อมิตฺตา วธกา กามา, สปตฺตา สลฺลพนฺธนา.

อาสวะทั้งหลายย่อมไม่สิ้นไปเพราะเงินและทอง กามทั้งหลายเป็นอมิตร เป็นผู้ฆ่า เป็นศัตรู เป็นเครื่องร้อยรัดลูกศรคือกิเลส

๓๕๐.

๓๕๐.

‘‘ตํ มํ ญาตี อมิตฺตาว, กึ โว กาเมสุ ยุญฺชถ;

ชานาถ มํ ปพฺพชิตํ, มุณฺฑํ สงฺฆาฏิปารุตํ.

ดูกรญาติทั้งหลาย พวกท่านเป็นญาติ แต่กลับเป็นเหมือนศัตรู เหตุไรจึงชักชวนเรานั้นในกามทั้งหลาย ขอพวกท่านจงรู้เถิดว่า เราเป็นผู้บวชแล้ว โกนผม ห่มผ้าสังฆาฏิ

๓๕๑.

๓๕๑.

‘‘อุตฺติฏฺฐปิณฺโฑ อุญฺโฉ จ, ปํสุกูลญฺจ จีวรํ;

เอตํ โข มม สารุปฺปํ, อนคารูปนิสฺสโย.

บิณฑบาตที่ได้ด้วยการยืนคอยและด้วยการเที่ยวแสวงหา และผ้าบังสุกุลจีวร นั่นแหละเป็นสิ่งที่สมควรแก่เรา เป็นเครื่องอาศัยอันเหมาะแก่ผู้ไม่มีเรือน

๓๕๒.

๓๕๒.

‘‘วนฺตา มเหสีหิ กามา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา;

เขมฏฺฐาเน วิมุตฺตา เต, ปตฺตา เต อจลํ สุขํ.

กามทั้งหลาย ทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ พระมหาสีทั้งหลายคายทิ้งแล้ว ท่านเหล่านั้นหลุดพ้นแล้วในแดนเกษม บรรลุถึงสุขที่ไม่หวั่นไหว

๓๕๓.

๓๕๓.

‘‘มาหํ กาเมหิ สงฺคจฺฉึ, เยสุ ตาณํ น วิชฺชติ;

อมิตฺตา วธกา กามา, อคฺคิกฺขนฺธูปมา ทุขา.

ขอเราอย่าได้สมาคมกับกามทั้งหลาย ซึ่งไม่มีที่ต้านทานเลย กามทั้งหลายเป็นอมิตร เป็นผู้ฆ่า เป็นทุกข์ เปรียบด้วยกองไฟ

๓๕๔.

๓๕๔.

‘‘ปริปนฺโถ [Pg.418] เอส ภโย, สวิฆาโต สกณฺฏโก;

เคโธ สุวิสโม เจโส, มหนฺโต โมหนามุโข.

กามนี้เป็นข้าศึก เป็นภัย มีความคับแค้น มีหนามแหลม ทั้งยังเป็นความโลภ เป็นสิ่งที่ไม่สม่ำเสมออย่างยิ่ง เป็นปากทางแห่งความหลงอันใหญ่หลวง

๓๕๕.

๓๕๕.

‘‘อุปสคฺโค ภีมรูโป, กามา สปฺปสิรูปมา;

เย พาลา อภินนฺทนฺติ, อนฺธภูตา ปุถุชฺชนา.

กามทั้งหลายเป็นอุปสรรค มีสภาพน่าหวาดกลัว เปรียบด้วยหัวงู ซึ่งพวกปุถุชนคนพาลผู้มืดบอดพากันเพลิดเพลิน

๓๕๖.

๓๕๖.

‘‘กามปงฺเกน สตฺตา หิ, พหู โลเก อวิทฺทสู;

ปริยนฺตํ น ชานนฺติ, ชาติยา มรณสฺส จ.

เพราะว่า ชนจำนวนมากในโลกผู้ไร้ปัญญา ติดอยู่ในเปือกตมคือกาม ย่อมไม่รู้ที่สุดแห่งชาติและมรณะ

๓๕๗.

๓๕๗.

‘‘ทุคฺคติคมนํ มคฺคํ, มนุสฺสา กามเหตุกํ;

พหุํ เว ปฏิปชฺชนฺติ, อตฺตโน โรคมาวหํ.

มนุษย์ทั้งหลายเพราะเหตุแห่งกาม ย่อมปฏิบัติหนทางอันเป็นไปสู่ทุคติ ซึ่งนำโรคมาให้ตนเป็นอันมาก

๓๕๘.

๓๕๘.

‘‘เอวํ อมิตฺตชนนา, ตาปนา สํกิเลสิกา;

โลกามิสา พนฺธนียา, กามา มรณพนฺธนา.

กามทั้งหลายเป็นดังนี้ คือ ให้เกิดศัตรู ทำให้เดือดร้อน เป็นเครื่องเศร้าหมอง เป็นอามิสในโลก เป็นเครื่องผูกพัน เป็นบ่วงแห่งความตาย

๓๕๙.

๓๕๙.

‘‘อุมฺมาทนา อุลฺลปนา, กามา จิตฺตปฺปมทฺทิโน;

สตฺตานํ สงฺกิเลสาย, ขิปฺปํ มาเรน โอฑฺฑิตํ.

กามทั้งหลายทำให้คลุ้มคลั่ง ทำให้เพ้อเจ้อ บดขยี้จิตใจ เป็นบ่วงที่มารดักไว้โดยเร็วเพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย

๓๖๐.

๓๖๐.

‘‘อนนฺตาทีนวา กามา, พหุทุกฺขา มหาวิสา;

อปฺปสฺสาทา รณกรา, สุกฺกปกฺขวิโสสนา.

กามทั้งหลายมีโทษหาที่สุดมิได้ มีทุกข์มาก เป็นพิษร้ายแรง มีความน่ายินดีน้อย เป็นเหตุแห่งสงครามกิเลส ทำให้ส่วนกุศลเหือดแห้งไป

๓๖๑.

๓๖๑.

‘‘สาหํ เอตาทิสํ กตฺวา, พฺยสนํ กามเหตุกํ;

น ตํ ปจฺจาคมิสฺสามิ, นิพฺพานาภิรตา สทา.

เรานั้นทราบความพินาศอันมีกามเป็นเหตุเช่นนี้แล้ว จักไม่กลับไปหากามนั้นอีก เพราะเรายินดีในนิพพานทุกเมื่อ

๓๖๒.

๓๖๒.

‘‘รณํ กริตฺวา กามานํ, สีติภาวาภิกงฺขินี;

อปฺปมตฺตา วิหสฺสามิ, สพฺพสํโยชนกฺขเย.

เราทำสงครามกับกามทั้งหลาย มุ่งหวังภาวะที่เยือกเย็น จักเป็นผู้ไม่ประมาท อยู่ในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวง

๓๖๓.

๓๖๓.

‘‘อโสกํ วิรชํ เขมํ, อริยฏฺฐงฺคิกํ อุชุํ;

ตํ มคฺคํ อนุคจฺฉามิ, เยน ติณฺณา มเหสิโน’’.

เราจะเดินตามมรรคาอันเกษม ปราศจากธุลี ไม่มีโศก ซึ่งเป็นทางตรง คืออริยมรรคมีองค์ ๘ ที่พระมหาสีทั้งหลายข้ามพ้นไปแล้ว

๓๖๔.

๓๖๔.

อิมํ ปสฺสถ ธมฺมฏฺฐํ, สุภํ กมฺมารธีตรํ;

อเนชํ อุปสมฺปชฺช, รุกฺขมูลมฺหิ ฌายติ.

เธอทั้งหลายจงดูนางสุภานี้ ผู้เป็นธิดาของนายช่างทอง ผู้ตั้งมั่นอยู่ในธรรมเถิด นางได้บรรลุธรรมอันไม่หวั่นไหวแล้ว กำลังเพ่งฌานอยู่ที่โคนต้นไม้

๓๖๕.

๓๖๕.

อชฺชฏฺฐมี ปพฺพชิตา, สทฺธา สทฺธมฺมโสภนา;

วินีตุปฺปลวณฺณาย, เตวิชฺชา มจฺจุหายินี.

นางสุภานี้บวชได้ ๘ วันแล้ว มีศรัทธา งดงามในพระสัทธรรม ได้รับการแนะนำจากพระอุบลวรรณาเถรี เป็นผู้ได้วิชชา ๓ ละมัจจุราชได้แล้ว

๓๖๖.

๓๖๖.

สายํ [Pg.419] ภุชิสฺสา อนณา, ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา;

สพฺพโยควิสํยุตฺตา, กตกิจฺจา อนาสวา.

ภิกษุณีนั้นเป็นไท ไม่มีหนี้ มีอินทรีย์อบรมแล้ว พรากจากโยคะทั้งปวง มีกิจที่ต้องทำสำเร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ

๓๖๗.

๓๖๗.

ตํ สกฺโก เทวสงฺเฆน, อุปสงฺกมฺม อิทฺธิยา;

นมสฺสติ ภูตปติ, สุภํ กมฺมารธีตรนฺติ.

ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่แห่งภูต พร้อมด้วยหมู่เทพ เสด็จเข้าไปหานางสุภาธิดาของนายช่างทองนั้นด้วยฤทธิ์แล้ว ทรงนอบน้อมอยู่

… สุภา กมฺมารธีตา เถรี….

พระสุภาเถรีธิดานายช่างทอง

วีสตินิปาโต นิฏฺฐิโต.

วีสตินิบาต จบ

๑๔. ตึสนิปาโต

๑๔. ติงสนิบาต

๑. สุภาชีวกมฺพวนิกาเถรีคาถา

๑. สุภาชีวกัมพวนิกาเถรีคาถา

๓๖๘.

๓๖๘.

ชีวกมฺพวนํ [Pg.420] รมฺมํ, คจฺฉนฺตึ ภิกฺขุนึ สุภํ;

ธุตฺตโก สนฺนิวาเรสิ, ตเมนํ อพฺรวี สุภา.

นักเลงคนหนึ่งได้ห้ามภิกษุณีชื่อสุภาผู้กำลังไปสู่สวนมะม่วงของหมอชีวกอันน่ารื่นรมย์ นางสุภาได้กล่าวกับนักเลงนั้นว่า

๓๖๙.

๓๖๙.

‘‘กึ เต อปราธิตํ มยา, ยํ มํ โอวริยาน ติฏฺฐสิ;

น หิ ปพฺพชิตาย อาวุโส, ปุริโส สมฺผุสนาย กปฺปติ.

“ดูก่อนพ่อหนุ่ม เราทำอะไรผิดต่อท่านหรือ ท่านจึงมายืนขวางเราไว้ ดูก่อนพ่อหนุ่ม บุรุษไม่ควรสัมผัสต้องกายบรรพชิตา”

๓๗๐.

๓๗๐.

‘‘ครุเก มม สตฺถุสาสเน, ยา สิกฺขา สุคเตน เทสิตา;

ปริสุทฺธปทํ อนงฺคณํ, กึ มํ โอวริยาน ติฏฺฐสิ.

“ในคำสอนของพระศาสดาของเราอันหนักแน่น พระสุคตทรงแสดงสิกขาใดไว้ เราเป็นผู้มีบทอันบริสุทธิ์ ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน เหตุไฉนท่านจึงมายืนขวางเราไว้”

๓๗๑.

๓๗๑.

‘‘อาวิลจิตฺโต อนาวิลํ, สรโช วีตรชํ อนงฺคณํ;

สพฺพตฺถ วิมุตฺตมานสํ, กึ มํ โอวริยาน ติฏฺฐสิ’’.

“ท่านผู้มีจิตขุ่นมัว มีธุลีคือราคะ เหตุไฉนจึงมายืนขวางเราผู้มีจิตไม่ขุ่นมัว ปราศจากธุลีคือราคะ ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน มีใจหลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวง”

๓๗๒.

๓๗๒.

‘‘ทหรา จ อปาปิกา จสิ, กึ เต ปพฺพชฺชา กริสฺสติ;

นิกฺขิป กาสายจีวรํ, เอหิ รมาม สุปุปฺผิเต วเน.

“เธอยังสาวและสวยงาม การบวชจะทำอะไรให้เธอได้ จงเปลื้องผ้ากาสายะออกเถิด มาเถิด เรามารื่นรมย์กันในป่าที่มีดอกไม้บานสะพรั่ง”

๓๗๓.

๓๗๓.

‘‘มธุรญฺจ ปวนฺติ สพฺพโส, กุสุมรเชน สมุฏฺฐิตา ทุมา;

ปฐมวสนฺโต สุโข อุตุ, เอหิ รมาม สุปุปฺผิเต วเน.

“ต้นไม้ทั้งหลายอบอวลด้วยละอองเกสร ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วสารทิศ นี่เป็นต้นวสันตฤดูอันน่ารื่นรมย์ มาเถิด เรามารื่นรมย์กันในป่าที่ดอกไม้บานสะพรั่ง”

๓๗๔.

๓๗๔.

‘‘กุสุมิตสิขรา จ ปาทปา, อภิคชฺชนฺติว มาลุเตริตา;

กา ตุยฺหํ รติ ภวิสฺสติ, ยทิ เอกา วนโมคหิสฺสสิ.

“หมู่ไม้มีดอกบานสะพรั่งถึงยอด ถูกลมพัดไหวราวกับจะส่งเสียงกึกก้อง หากเธอจะเข้าไปในป่าแต่ผู้เดียว ความรื่นรมย์อะไรของเธอจักมีเล่า”

๓๗๕.

๓๗๕.

‘‘วาฬมิคสงฺฆเสวิตํ[Pg.421], กุญฺชรมตฺตกเรณุโลฬิตํ;

อสหายิกา คนฺตุมิจฺฉสิ, รหิตํ ภึสนกํ มหาวนํ.

“เธอปรารถนาจะไปสู่ป่าใหญ่อันน่าสะพรึงกลัว ปราศจากผู้คน เป็นที่อาศัยของหมู่สัตว์ร้าย และช้างพังตกมันเกลือกกลั้วอยู่ โดยไม่มีเพื่อนหรือ”

๓๗๖.

๓๗๖.

‘‘ตปนียกตาว ธีติกา, วิจรสิ จิตฺตลเตว อจฺฉรา;

กาสิกสุขุเมหิ วคฺคุภิ, โสภสี สุวสเนหิ นูปเม.

“เธอเที่ยวไปประดุจตุ๊กตาทอง หรือเหมือนนางอัปสรในสวนจิตรลดา น้องหญิงผู้หาที่เปรียบมิได้ เธอจะงดงามด้วยผ้าเนื้อดีจากแคว้นกาสีอันละเอียดอ่อน”

๓๗๗.

๓๗๗.

‘‘อหํ ตว วสานุโค สิยํ, ยทิ วิหเรมเส กานนนฺตเร;

น หิ มตฺถิ ตยา ปิยตฺตโร, ปาโณ กินฺนริมนฺทโลจเน.

“เราจะยอมอยู่ในอำนาจของเธอ หากเราได้อยู่ด้วยกันในป่า ไม่มีใครเป็นที่รักยิ่งกว่าเธอสำหรับเราเลย น้องหญิงผู้มีดวงตากลมงามดุจกินรี”

๓๗๘.

๓๗๘.

‘‘ยทิ เม วจนํ กริสฺสสิ, สุขิตา เอหิ อคารมาวส;

ปาสาทนิวาตวาสินี, ปริกมฺมํ เต กโรนฺตุ นาริโย.

“หากเธอจะทำตามคำของเรา มาเถิด จงมาอยู่ครองเรือนอย่างมีความสุข จงอยู่ในปราสาทที่ไม่มีลม ให้หญิงรับใช้ทั้งหลายคอยปรนนิบัติเธอ”

๓๗๙.

๓๗๙.

‘‘กาสิกสุขุมานิ ธารย, อภิโรเปหิ จ มาลวณฺณกํ;

กญฺจนมณิมุตฺตกํ พหุํ, วิวิธํ อาภรณํ กโรมิ เต.

“เธอจงนุ่งห่มผ้าเนื้อดีจากแคว้นกาสี จงประดับด้วยระเบียบดอกไม้และเครื่องประเทืองผิว เราจะทำเครื่องประดับต่างๆ มากมาย ทั้งทอง แก้วมณี และไข่มุกให้แก่เธอ”

๓๘๐.

๓๘๐.

‘‘สุโธตรชปจฺฉทํ สุภํ, โคณกตูลิกสนฺถตํ นวํ;

อภิรุห สยนํ มหารหํ, จนฺทนมณฺฑิตสารคนฺธิกํ;

“เธอจงขึ้นสู่ที่นอนอันมีค่ามาก ใหม่ งดงาม มีผ้าปูที่ซักสะอาดปราศจากธุลี ปูลาดด้วยเครื่องลาดทำด้วยขนแกะและนุ่น ประดับและอบด้วยแก่นจันทน์อันมีกลิ่นหอม”

๓๘๑.

๓๘๑.

‘‘อุปฺปลํ จุทกา สมุคฺคตํ, ยถา ตํ อมนุสฺสเสวิตํ;

เอวํ ตฺวํ พฺรหฺมจารินี, สเกสงฺเคสุ ชรํ คมิสฺสสิ’’.

“ดอกอุบลที่เกิดขึ้นจากน้ำ อันอมนุษย์หวงแหนไว้ ไม่มีใครได้ใช้สอยแล้วก็ร่วงโรยไปฉันใด เธอก็ฉันนั้น เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ จักถึงความชราไปในอวัยวะของตน (โดยไม่มีใครได้ชื่นชม)”

๓๘๒.

๓๘๒.

‘‘กึ [Pg.422] เต อิธ สารสมฺมตํ, กุณปปูรมฺหิ สุสานวฑฺฒเน;

เภทนธมฺเม กเฬวเร, ยํ ทิสฺวา วิมโน อุทิกฺขสิ’’.

“ในร่างกายนี้ที่เต็มไปด้วยซากศพ มีอันแตกสลายเป็นธรรมดา เป็นเครื่องเพิ่มพูนป่าช้า ท่านเห็นอะไรว่าเป็นสาระหรือ ท่านเห็นสิ่งใดแล้วจึงมีใจวิปลาสเพ่งดูอยู่”

๓๘๓.

๓๘๓.

‘‘อกฺขีนิ จ ตุริยาริว, กินฺนริยาริว ปพฺพตนฺตเร;

ตว เม นยนานิ ทกฺขิย, ภิยฺโย กามรตี ปวฑฺฒติ.

“น้องหญิง ดวงตาของเธอเหมือนดวงตาของเนื้อทราย เหมือนดวงตาของกินรีในซอกเขา เมื่อเราได้เห็นดวงตาของเธอแล้ว ความยินดีในกามของเราก็ยิ่งเจริญขึ้น”

๓๘๔.

๓๘๔.

‘‘อุปฺปลสิขโรปมานิ เต, วิมเล หาฏกสนฺนิเภ มุเข;

ตว เม นยนานิ ทกฺขิย, ภิยฺโย กามคุโณ ปวฑฺฒติ.

“เมื่อได้เห็นดวงตาของเธอซึ่งเปรียบด้วยยอดกลีบอุบล บนใบหน้าที่ปราศจากมลทินดุจรูปทอง กามคุณของเราก็ยิ่งเจริญขึ้น”

๓๘๕.

๓๘๕.

‘‘อปิ ทูรคตา สรมฺหเส, อายตปมฺเห วิสุทฺธทสฺสเน;

น หิ มตฺถิ ตยา ปิยตฺตรา, นยนา กินฺนริมนฺทโลจเน’’.

“แม้เธอจะไปไกล เราก็จะระลึกถึงดวงตาที่มีขนตางอนยาว มีการเห็นอันบริสุทธิ์ น้องหญิงผู้มีดวงตากลมงามดุจกินรี ไม่มีอะไรเป็นที่รักยิ่งกว่าดวงตาของเธอสำหรับเราเลย”

๓๘๖.

๓๘๖.

‘‘อปเถน ปยาตุมิจฺฉสิ, จนฺทํ กีฬนกํ คเวสสิ;

เมรุํ ลงฺเฆตุมิจฺฉสิ, โย ตฺวํ พุทฺธสุตํ มคฺคยสิ.

“ท่านปรารถนาจะไปในทางที่ไม่ใช่ทาง ท่านแสวงหาพระจันทร์มาเป็นของเล่น ท่านปรารถนาจะกระโดดข้ามภูเขาพระสุเมรุ เพราะท่านมัวเมาในพุทธธิดา”

๓๘๗.

๓๘๗.

‘‘นตฺถิ หิ โลเก สเทวเก, ราโค ยตฺถปิ ทานิ เม สิยา;

นปิ นํ ชานามิ กีริโส, อถ มคฺเคน หโต สมูลโก.

“ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ไม่มีอารมณ์ใดที่จะเป็นที่ตั้งแห่งราคะของเราได้อีกแล้ว เราไม่รู้ว่าราคะนั้นเป็นเช่นไร เพราะเราได้ฆ่าราคะพร้อมทั้งมูลรากเสียแล้วด้วยมรรค”

๓๘๘.

๓๘๘.

‘‘อิงฺคาลกุยาว อุชฺฌิโต, วิสปตฺโตริว อคฺคิโต กโต ;

นปิ นํ ปสฺสามิ กีริโส, อถ มคฺเคน หโต สมูลโก.

“ราคะนั้นเป็นเหมือนของที่ถูกทิ้งลงในหลุมถ่านเพลิง เหมือนภาชนะยาพิษที่ถูกทำลายจนหมดสิ้น เราไม่เห็นว่าราคะนั้นเป็นเช่นไร เพราะเราได้ฆ่าราคะพร้อมทั้งมูลรากเสียแล้วด้วยมรรค”

๓๘๙.

๓๘๙.

‘‘ยสฺสา [Pg.423] สิยา อปจฺจเวกฺขิตํ, สตฺถา วา อนุปาสิโต สิยา;

ตฺวํ ตาทิสิกํ ปโลภย, ชานนฺตึ โส อิมํ วิหญฺญสิ.

“หญิงใดที่ยังมิได้พิจารณา (ขันธ์ 5 นี้) หรือพระศาสดายังมิได้ทรงสั่งสอน ท่านจงไปล่อลวงหญิงเช่นนั้นเถิด ท่านมาเบียดเบียนเราผู้รู้อยู่นี้ ย่อมได้รับความลำบาก”

๓๙๐.

๓๙๐.

‘‘มยฺหญฺหิ อกฺกุฏฺฐวนฺทิเต, สุขทุกฺเข จ สตี อุปฏฺฐิตา;

สงฺขตมสุภนฺติ ชานิย, สพฺพตฺเถว มโน น ลิมฺปติ.

“สติของเราตั้งมั่นแล้วทั้งในคำด่าและคำไหว้ ทั้งในสุขและทุกข์ เรารู้ว่าสังขตธรรมเป็นของไม่งาม จิตของเราจึงไม่ติดอยู่ในภพทั้งปวง”

๓๙๑.

๓๙๑.

‘‘สาหํ สุคตสฺส สาวิกา, มคฺคฏฺฐงฺคิกยานยายินี;

อุทฺธฏสลฺลา อนาสวา, สุญฺญาคารคตา รมามหํ.

“เรานั้นเป็นสาวิกาของพระสุคต ผู้ไปสู่พระนิพพานด้วยยานคืออริยมรรคมีองค์ ๘ ถอนลูกศรคือราคะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ เราไปสู่เรือนว่างแล้วย่อมยินดีอยู่”

๓๙๒.

๓๙๒.

‘‘ทิฏฺฐา หิ มยา สุจิตฺติตา, โสมฺภา ทารุกปิลฺลกานิ วา;

ตนฺตีหิ จ ขีลเกหิ จ, วินิพทฺธา วิวิธํ ปนจฺจกา.

“เราเคยเห็นหุ่นไม้ที่เขาทำขึ้นอย่างวิจิตร หรือตุ๊กตาดินเผา ที่ผูกไว้ด้วยเชือกและสลัก ให้เต้นรำไปต่างๆ นานา”

๓๙๓.

๓๙๓.

‘‘ตมฺหุทฺธเฏ ตนฺติขีลเก, วิสฺสฏฺเฐ วิกเล ปริกฺริเต ;

น วินฺเทยฺย ขณฺฑโส กเต, กิมฺหิ ตตฺถ มนํ นิเวสเย.

“เมื่อถอนเชือกและสลักเหล่านั้นออกแล้ว ทำให้กระจัดกระจาย แยกเป็นชิ้นๆ ก็จะหาความเป็นหุ่นไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ จะพึงตั้งใจไว้ในชิ้นส่วนไหนเล่า”

๓๙๔.

๓๙๔.

‘‘ตถูปมา เทหกานิ มํ, เตหิ ธมฺเมหิ วินา น วตฺตนฺติ;

ธมฺเมหิ วินา น วตฺตติ, กิมฺหิ ตตฺถ มนํ นิเวสเย.

“ร่างกายของเราก็มีอุปมาฉันนั้น เว้นจากธรรมเหล่านั้น (คือธาตุต่างๆ) ร่างกายก็เป็นไปไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ จะพึงตั้งใจไว้ในธรรมส่วนไหนเล่า”

๓๙๕.

๓๙๕.

‘‘ยถา หริตาเลน มกฺขิตํ, อทฺทส จิตฺติกํ ภิตฺติยา กตํ;

ตมฺหิ เต วิปรีตทสฺสนํ, สญฺญา มานุสิกา นิรตฺถิกา.

“ท่านเห็นรูปภาพที่วาดไว้บนฝา ฉาบด้วยสีต่างๆ แล้วเกิดสัญญาว่าเป็นมนุษย์ สัญญานั้นก็ไร้ประโยชน์ การเห็นของท่านในรูปภาพนั้นเป็นการเห็นที่วิปลาส”

๓๙๖.

๓๙๖.

‘‘มายํ [Pg.424] วิย อคฺคโต กตํ, สุปินนฺเตว สุวณฺณปาทปํ;

อุปคจฺฉสิ อนฺธ ริตฺตกํ, ชนมชฺเฌริว รุปฺปรูปกํ.

“ดูก่อนคนเขลา ท่านเข้าถึงสิ่งว่างเปล่า เหมือนมายาที่นักมายากลแสดงไว้เบื้องหน้า เหมือนต้นไม้ทองที่เห็นในความฝัน เหมือนรูปเงินรูปทอง (ที่นักมายากลแสดง) ท่ามกลางประชาชน”

๓๙๗.

๓๙๗.

‘‘วฏฺฏนิริว โกฏโรหิตา, มชฺเฌ ปุพฺพุฬกา สอสฺสุกา;

ปีฬโกฬิกา เจตฺถ ชายติ, วิวิธา จกฺขุวิธา จ ปิณฺฑิตา’’.

“ดวงตาตั้งอยู่ในเบ้าเหมือนก้อนยางไม้ มีฟองน้ำอยู่ตรงกลาง พร้อมด้วยน้ำตา ขี้ตาก็เกิดในดวงตานี้ ส่วนต่างๆ ของตาก็รวมกันอยู่”

๓๙๘.

๓๙๘.

อุปฺปาฏิย จารุทสฺสนา, น จ ปชฺชิตฺถ อสงฺคมานสา;

‘‘หนฺท เต จกฺขุํ หรสฺสุ ตํ’’, ตสฺส นรสฺส อทาสิ ตาวเท.

พระสุภาเถรีผู้มีรูปงาม ควักดวงตาออกแล้ว มีใจไม่ข้องเกี่ยว ได้ให้ดวงตานั้นแก่บุรุษนั้นในขณะนั้นเอง (พร้อมกับกล่าวว่า) “เชิญเถิด ท่านจงนำดวงตาของดิฉันนี้ไปเถิด” และนางก็มิได้ติดข้องอยู่ (ในดวงตานั้น)

๓๙๙.

๓๙๙.

ตสฺส จ วิรมาสิ ตาวเท, ราโค ตตฺถ ขมาปยี จ นํ;

‘‘โสตฺถิ สิยา พฺรหฺมจารินี, น ปุโน เอทิสกํ ภวิสฺสติ’’.

ในขณะนั้นเอง ความกำหนัดในดวงตานั้นของบุรุษนั้นก็หายไป และเขาได้ขอขมานางว่า “ข้าแต่ท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่าน การกระทำเช่นนี้จักไม่มีอีกต่อไป”

๔๐๐.

๔๐๐.

‘‘อาสาทิย เอทิสํ ชนํ, อคฺคึ ปชฺชลิตํ ว ลิงฺคิย;

คณฺหิย อาสีวิสํ วิย, อปิ นุ โสตฺถิ สิยา ขเมหิ โน’’.

“ข้าพเจ้าล่วงเกินท่านผู้เป็นเช่นนี้ เหมือนกอดกองไฟที่ลุกโชน เหมือนจับอสรพิษร้าย ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านเถิด โปรดอดโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด”

๔๐๑.

๔๐๑.

มุตฺตา จ ตโต สา ภิกฺขุนี, อคมี พุทฺธวรสฺส สนฺติกํ;

ปสฺสิย วรปุญฺญลกฺขณํ, จกฺขุ อาสิ ยถา ปุราณกนฺติ.

ภิกษุณีนั้น ครั้นพ้นจากบุรุษนั้นแล้ว ได้ไปยังสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ เมื่อได้เห็นพระลักษณะอันเกิดแต่บุญอันประเสริฐ ดวงตาของนางก็ได้กลับเป็นเหมือนเดิม

… สุภา ชีวกมฺพวนิกา เถรี….

... พระสุภาเถรี ผู้อยู่ในป่ามะม่วงของหมอชีวก ...

ตึสนิปาโต นิฏฺฐิโต.

จบ ติงสนิบาต

๑๕. จตฺตาลีสนิปาโต

๑๕. จัตตาฬีสนิบาต

๑. อิสิทาสีเถรีคาถา

๑. อิสิทาสีเถรีคาถา

๔๐๒.

๔๐๒.

นครมฺหิ [Pg.425] กุสุมนาเม, ปาฏลิปุตฺตมฺหิ ปถวิยา มณฺเฑ;

สกฺยกุลกุลีนาโย, ทฺเว ภิกฺขุนิโย หิ คุณวติโย.

ในนครปาฏลีบุตร อันมีนามว่ากุสุมา ซึ่งเป็นดั่งมณฑลแห่งแผ่นดิน ได้มีภิกษุณี ๒ รูป ผู้เกิดในสกุลศากยะ เป็นผู้มีคุณธรรม

๔๐๓.

๔๐๓.

อิสิทาสี ตตฺถ เอกา, ทุติยา โพธีติ สีลสมฺปนฺนา จ;

ฌานชฺฌายนรตาโย, พหุสฺสุตาโย ธุตกิเลสาโย.

ในภิกษุณี ๒ รูปนั้น รูปหนึ่งชื่ออิสิทาสี อีกรูปหนึ่งชื่อโพธิ ทั้งสองท่านสมบูรณ์ด้วยศีล ยินดีในฌานและสมาบัติ เป็นพหูสูต มีกิเลสอันขจัดแล้ว

๔๐๔.

๔๐๔.

ตา ปิณฺฑาย จริตฺวา, ภตฺตตฺถํ กริย โธตปตฺตาโย;

รหิตมฺหิ สุขนิสินฺนา, อิมา คิรา อพฺภุทีเรสุํ.

ภิกษุณีทั้งสองรูปนั้น เที่ยวบิณฑบาต ทำภัตกิจเสร็จแล้ว ล้างบาตรแล้ว นั่งสบายในที่สงัด ได้กล่าวถ้อยคำเหล่านี้

๔๐๕.

๔๐๕.

‘‘ปาสาทิกาสิ อยฺเย, อิสิทาสิ วโยปิ เต อปริหีโน;

กึ ทิสฺวาน พฺยาลิกํ, อถาสิ เนกฺขมฺมมนุยุตฺตา’’.

“ท่านอิสิทาสีผู้เจริญ ท่านเป็นผู้น่าเลื่อมใส ทั้งวัยของท่านก็ยังไม่เสื่อม ท่านเห็นโทษอะไร จึงได้ประกอบเนกขัมมะ (คือการบวช)”

๔๐๖.

๔๐๖.

เอวมนุยุญฺชิยมานา สา, รหิเต ธมฺมเทสนากุสลา;

อิสิทาสี วจนมพฺรวิ, ‘‘สุณ โพธิ ยถามฺหิ ปพฺพชิตา.

พระอิสิทาสีเถรีนั้น ผู้ฉลาดในการแสดงธรรม ถูกพระโพธิเถรีซักถามในที่สงัดดังนี้แล้ว จึงกล่าวคำว่า “ท่านโพธิ โปรดฟังเถิด ดิฉันบวชมาได้อย่างไร

๔๐๗.

๔๐๗.

‘‘อุชฺเชนิยา ปุรวเร, มยฺหํ ปิตา สีลสํวุโต เสฏฺฐิ;

ตสฺสมฺหิ เอกธีตา, ปิยา มนาปา จ ทยิตา จ.

ในนครอุชเชนีอันประเสริฐ บิดาของดิฉันเป็นเศรษฐี ผู้สำรวมในศีล ดิฉันเป็นธิดาคนเดียวของท่าน เป็นที่รัก ที่พอใจ และเป็นที่เอ็นดู

๔๐๘.

๔๐๘.

‘‘อถ เม สาเกตโต วรกา, อาคจฺฉุมุตฺตมกุลีนา;

เสฏฺฐี ปหูตรตโน, ตสฺส มมํ สุณฺหมทาสิ ตาโต.

ต่อมา มีเศรษฐีผู้มีทรัพย์สมบัติมาก ตระกูลสูง ส่งคนมาสู่ขอดิฉันจากเมืองสาเกต บิดาได้ยกดิฉันให้เป็นสะใภ้ของเศรษฐีนั้น

๔๐๙.

๔๐๙.

‘‘สสฺสุยา สสฺสุรสฺส จ, สายํ ปาตํ ปณามมุปคมฺม;

สิรสา กโรมิ ปาเท, วนฺทามิ ยถามฺหิ อนุสิฏฺฐา.

ดิฉันเข้าไปไหว้พ่อผัวแม่ผัวทั้งในเวลาเย็นและเวลาเช้า เอาศีรษะกราบเท้าของท่านทั้งสองตามที่ได้รับการสั่งสอนมา

๔๑๐.

๔๑๐.

‘‘ยา มยฺหํ สามิกสฺส, ภคินิโย ภาตุโน ปริชโน วา;

ตเมกวรกมฺปิ ทิสฺวา, อุพฺพิคฺคา อาสนํ เทมิ.

เมื่อเห็นพี่สาวน้องสาว พี่ชายน้องชาย หรือบริวารของสามี แม้เพียงคนเดียว ดิฉันก็รีบลุกขึ้นต้อนรับและให้ที่นั่ง

๔๑๑.

๔๑๑.

‘‘อนฺเนน จ ปาเนน จ, ขชฺเชน จ ยญฺจ ตตฺถ สนฺนิหิตํ;

ฉาเทมิ อุปนยามิ จ, เทมิ จ ยํ ยสฺส ปติรูปํ.

ดิฉันบำรุงด้วยข้าว น้ำ และของขบเคี้ยว และสิ่งใดที่เตรียมไว้ในที่นั้น ดิฉันก็จัดแจงนำมาให้ และให้สิ่งที่สมควรแก่คนนั้นๆ

๔๑๒.

๔๑๒.

‘‘กาเลน อุปฏฺฐหิตฺวา, ฆรํ สมุปคมามิ อุมฺมาเร;

โธวนฺตี หตฺถปาเท, ปญฺชลิกา สามิกมุเปมิ.

ดิฉันลุกขึ้นตามเวลา ปรนนิบัติ (สามี) แล้วจึงเข้าไปยังเรือน ล้างมือล้างเท้าที่ธรณีประตู ประนมมือเข้าไปหาสามี

๔๑๓.

๔๑๓.

‘‘โกจฺฉํ ปสาทํ อญฺชนิญฺจ, อาทาสกญฺจ คณฺหิตฺวา;

ปริกมฺมการิกา วิย, สยเมว ปตึ วิภูเสมิ.

ดิฉันถือเอาหวี เครื่องประเทืองผิว ยาหยอดตา และกระจก ประดับประดาสามีด้วยตนเอง ดุจหญิงรับใช้

๔๑๔.

๔๑๔.

‘‘สยเมว [Pg.426] โอทนํ สาธยามิ, สยเมว ภาชนํ โธวนฺตี;

มาตาว เอกปุตฺตกํ, ตถา ภตฺตารํ ปริจรามิ.

ดิฉันหุงข้าวด้วยตนเอง ล้างภาชนะด้วยตนเอง ปรนนิบัติสามีเหมือนมารดาปรนนิบัติบุตรคนเดียว

๔๑๕.

๔๑๕.

‘‘เอวํ มํ ภตฺติกตํ, อนุรตฺตํ การิกํ นิหตมานํ;

อุฏฺฐายิกํ อนลสํ, สีลวตึ ทุสฺสเต ภตฺตา.

สามีกลับขึ้งเคียดต่อดิฉัน ผู้มีความภักดี จงรักภักดี ทำหน้าที่ ลดมานะ ขยันหมั่นเพียร ไม่เกียจคร้าน และมีศีลถึงเพียงนี้

๔๑๖.

๔๑๖.

‘‘โส มาตรญฺจ ปิตรญฺจ, ภณติ ‘อาปุจฺฉหํ คมิสฺสามิ;

อิสิทาสิยา น สห วจฺฉํ, เอกาคาเรหํ สห วตฺถุํ’.

เขาบอกกับมารดาและบิดาว่า ‘ลูกจะขอลาไป ลูกจะไม่อยู่ร่วมกับอิสิทาสี จะไม่อยู่ร่วมเรือนเดียวกันกับนาง’

๔๑๗.

๔๑๗.

‘‘‘มา เอวํ ปุตฺต อวจ, อิสิทาสี ปณฺฑิตา ปริพฺยตฺตา;

อุฏฺฐายิกา อนลสา, กึ ตุยฺหํ น โรจเต ปุตฺต’.

‘ลูกเอ๋ย อย่าพูดอย่างนั้นเลย อิสิทาสีเป็นคนฉลาด หลักแหลม ขยันหมั่นเพียร ไม่เกียจคร้าน ทำไมลูกจึงไม่ชอบใจนางเล่า’

๔๑๘.

๔๑๘.

‘‘‘น จ เม หึสติ กิญฺจิ, น จหํ อิสิทาสิยา สห วจฺฉํ;

เทสฺสาว เม อลํ เม, อปุจฺฉาหํ คมิสฺสามิ’.

‘นางไม่ได้เบียดเบียนอะไรลูกเลย แต่ลูกจะไม่อยู่ร่วมกับอิสิทาสี ลูกเกลียดนาง พอแล้วสำหรับลูก ลูกจะขอลาไป’

๔๑๙.

๔๑๙.

‘‘ตสฺส วจนํ สุณิตฺวา, สสฺสุ สสุโร จ มํ อปุจฺฉึสุ;

‘กิสฺส ตยา อปรทฺธํ, ภณ วิสฺสฏฺฐา ยถาภูตํ’.

พ่อผัวแม่ผัวได้ฟังคำของเขาแล้ว จึงถามดิฉันว่า ‘เจ้าทำผิดอะไรต่อเขาหรือ บอกมาตามจริงอย่างเปิดเผยเถิด’

๔๒๐.

๔๒๐.

‘‘‘นปิหํ อปรชฺฌํ กิญฺจิ, นปิ หึเสมิ น ภณามิ ทุพฺพจนํ;

กึ สกฺกา กาตุยฺเย, ยํ มํ วิทฺเทสฺสเต ภตฺตา’.

‘ดิฉันไม่ได้ทำผิดอะไรเลย ไม่ได้เบียดเบียน ไม่ได้กล่าวคำหยาบคาย สามีเกลียดดิฉัน ดิฉันจะทำอะไรได้เล่า ท่านผู้เจริญ’

๔๒๑.

๔๒๑.

‘‘เต มํ ปิตุฆรํ ปฏินยึสุ, วิมนา ทุเขน อธิภูตา;

‘ปุตฺตมนุรกฺขมานา, ชิตามฺหเส รูปินึ ลกฺขึ’.

พวกท่านเสียใจ ถูกความทุกข์ครอบงำ พลางรักษาน้ำใจบุตร กล่าวว่า ‘เราพ่ายแพ้เสียแล้ว ซึ่งนางลักษมีผู้มีรูปงาม’ แล้วจึงส่งดิฉันกลับไปยังเรือนของบิดา

๔๒๒.

๔๒๒.

‘‘อถ มํ อทาสิ ตาโต, อฑฺฒสฺส ฆรมฺหิ ทุติยกุลิกสฺส;

ตโต อุปฑฺฒสุงฺเกน, เยน มํ วินฺทถ เสฏฺฐิ.

ต่อมา บิดาได้ยกดิฉันให้แก่ชายคนที่สองในตระกูลที่มั่งคั่ง ด้วยสินสอดกึ่งหนึ่งของที่เศรษฐีคนแรกได้ให้ไว้

๔๒๓.

๔๒๓.

‘‘ตสฺสปิ ฆรมฺหิ มาสํ, อวสึ อถ โสปิ มํ ปฏิจฺฉรยิ ;

ทาสีว อุปฏฺฐหนฺตึ, อทูสิกํ สีลสมฺปนฺนํ.

ดิฉันอยู่ในเรือนของเขาได้หนึ่งเดือน แล้วเขาก็ขับไล่ดิฉัน ผู้ไม่มีความผิด สมบูรณ์ด้วยศีล และคอยปรนนิบัติรับใช้ดุจทาสี

๔๒๔.

๔๒๔.

‘‘ภิกฺขาย จ วิจรนฺตํ, ทมกํ ทนฺตํ เม ปิตา ภณติ;

‘โหหิสิ เม ชามาตา, นิกฺขิป โปฏฺฐิญฺจ ฆฏิกญฺจ’.

ครั้งนั้น บิดาของเราได้กล่าวกับบุรุษผู้ฝึกตนแล้ว ผู้สงบเสงี่ยม เที่ยวไปเพื่อภิกษาว่า ‘เธอจงมาเป็นลูกเขยของเราเถิด จงทิ้งผ้าเก่าและบาตรดินเสีย’

๔๒๕.

๔๒๕.

‘‘โสปิ วสิตฺวา ปกฺขํ, อถ ตาตํ ภณติ ‘เทหิ เม โปฏฺฐึ;

ฆฏิกญฺจ มลฺลกญฺจ, ปุนปิ ภิกฺขํ จริสฺสามิ’.

บุรุษนั้นอยู่ได้กึ่งเดือน ก็กล่าวกับท่านพ่อว่า ‘ขอท่านจงให้ผ้าเก่า บาตรดิน และถ้วยแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจักเที่ยวไปเพื่อภิกษาอีก’

๔๒๖.

๔๒๖.

‘‘อถ [Pg.427] นํ ภณตี ตาโต, อมฺมา สพฺโพ จ เม ญาติคณวคฺโค;

‘กึ เต น กีรติ อิธ, ภณ ขิปฺปํ ตํ เต กริหิ’ติ.

ครั้งนั้น ท่านพ่อ ท่านแม่ และหมู่ญาติทั้งหมดของเราได้กล่าวกับเขาว่า ‘ในเรือนนี้มีอะไรที่เธอไม่พอใจหรือ จงรีบบอกมาเถิด นางอิสิทาสีจักทำความพอใจนั้นให้แก่เธอ’

๔๒๗.

๔๒๗.

‘‘เอวํ ภณิโต ภณติ, ‘ยทิ เม อตฺตา สกฺโกติ อลํ มยฺหํ;

อิสิทาสิยา น สห วจฺฉํ, เอกฆเรหํ สห วตฺถุํ’.

เขาถูกกล่าวอย่างนี้แล้วจึงกล่าวตอบว่า ‘ถ้าตัวข้าพเจ้าพึงเป็นอิสระได้เอง ข้าพเจ้าพอใจแล้ว ข้าพเจ้าไม่อาจอยู่ร่วมกับนางอิสิทาสีในเรือนเดียวกันได้’

๔๒๘.

๔๒๘.

‘‘วิสฺสชฺชิโต คโต โส, อหมฺปิ เอกากินี วิจินฺเตมิ;

‘อาปุจฺฉิตูน คจฺฉํ, มริตุเย วา ปพฺพชิสฺสํ วา’.

เขาถูกส่งไปแล้วก็จากไป แม้เราก็คิดอยู่แต่ผู้เดียวว่า ‘เราจะขอลาไปตายเสีย หรือว่าจะบวชดี’

๔๒๙.

๔๒๙.

‘‘อถ อยฺยา ชินทตฺตา, อาคจฺฉี โคจราย จรมานา;

ตาตกุลํ วินยธรี, พหุสฺสุตา สีลสมฺปนฺนา.

ครั้งนั้น พระแม่เจ้าชินทัตตา ผู้ทรงวินัย เป็นพหูสูต สมบูรณ์ด้วยศีล เที่ยวไปเพื่อโคจร ได้มายังตระกูลของท่านพ่อ

๔๓๐.

๔๓๐.

‘‘ตํ ทิสฺวาน อมฺหากํ, อุฏฺฐายาสนํ ตสฺสา ปญฺญาปยึ;

นิสินฺนาย จ ปาเท, วนฺทิตฺวา โภชนมทาสึ.

เราเห็นท่านมายังเรือนของเราแล้ว จึงลุกขึ้นปูอาสนะถวายท่าน และเมื่อท่านนั่งแล้ว เราจึงไหว้เท้าทั้งสองแล้วได้ถวายโภชนะ

๔๓๑.

๔๓๑.

‘‘อนฺเนน จ ปาเนน จ, ขชฺเชน จ ยญฺจ ตตฺถ สนฺนิหิตํ;

สนฺตปฺปยิตฺวา อวจํ, ‘อยฺเย อิจฺฉามิ ปพฺพชิตุํ’.

เราได้ทำให้ท่านอิ่มหนำด้วยข้าว น้ำ ของขบเคี้ยว และของอื่นใดที่เตรียมไว้ในที่นั้น แล้วได้กราบเรียนว่า ‘พระแม่เจ้าเจ้าข้า ดิฉันปรารถนาจะบวช’

๔๓๒.

๔๓๒.

‘‘อถ มํ ภณตี ตาโต, ‘อิเธว ปุตฺตก จราหิ ตฺวํ ธมฺมํ;

อนฺเนน จ ปาเนน จ, ตปฺปย สมเณ ทฺวิชาตี จ’.

ครั้งนั้น ท่านพ่อได้กล่าวกับเราว่า ‘ลูกเอ๋ย เจ้าจงประพฤติธรรมอยู่ในเรือนนี้แหละ จงบำรุงสมณพราหมณ์ทั้งหลายด้วยข้าวและน้ำเถิด’

๔๓๓.

๔๓๓.

‘‘อถหํ ภณามิ ตาตํ, โรทนฺตี อญฺชลึ ปณาเมตฺวา;

‘ปาปญฺหิ มยา ปกตํ, กมฺมํ ตํ นิชฺชเรสฺสามิ’.

ครั้งนั้น เราประนมอัญชลีร่ำไห้ กราบเรียนท่านพ่อว่า ‘ลูกได้ทำบาปไว้แล้ว ลูกจักเปลื้องกรรมนั้นเสีย’

๔๓๔.

๔๓๔.

‘‘อถ มํ ภณตี ตาโต, ‘ปาปุณ โพธิญฺจ อคฺคธมฺมญฺจ;

นิพฺพานญฺจ ลภสฺสุ, ยํ สจฺฉิกรี ทฺวิปทเสฏฺโฐ’.

ครั้งนั้น ท่านพ่อได้กล่าวกับเราว่า ‘ลูกจงบรรลุโพธิญาณและธรรมอันเลิศ และจงได้นิพพานที่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สองเท้าได้ทรงประจักษ์แจ้งแล้วเถิด’

๔๓๕.

๔๓๕.

‘‘มาตาปิตู อภิวาทยิตฺวา, สพฺพญฺจ ญาติคณวคฺคํ;

สตฺตาหํ ปพฺพชิตา, ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยึ.

เราไหว้มารดาบิดาและหมู่ญาติทั้งหมดแล้ว บวชได้ ๗ วัน ก็ได้บรรลุวิชชา ๓

๔๓๖.

๔๓๖.

‘‘ชานามิ อตฺตโน สตฺต, ชาติโย ยสฺสยํ ผลวิปาโก;

ตํ ตว อาจิกฺขิสฺสํ, ตํ เอกมนา นิสาเมหิ.

ดิฉันระลึกชาติของตนได้ ๗ ชาติ ซึ่งเป็นผลวิบากของกรรมใด จักบอกกรรมนั้นแก่ท่าน ขอท่านจงตั้งใจฟังกรรมนั้นเถิด

๔๓๗.

๔๓๗.

‘‘นครมฺหิ เอรกจฺเฉ, สุวณฺณกาโร อหํ ปหูตธโน;

โยพฺพนมเทน มตฺโต โส, ปรทารํ อเสวิหํ.

ในกรุงเอรกกัจฉะ ดิฉันเป็นช่างทอง มีทรัพย์มาก มัวเมาด้วยความเมาในวัย ได้คบชู้กับภรรยาของผู้อื่น

๔๓๘.

๔๓๘.

‘‘โสหํ ตโต จวิตฺวา, นิรยมฺหิ อปจฺจิสํ จิรํ;

ปกฺโก ตโต จ อุฏฺฐหิตฺวา, มกฺกฏิยา กุจฺฉิโมกฺกมึ.

ดิฉันนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้หมกไหม้อยู่ในนรกสิ้นกาลนาน ครั้นพ้นจากนรกนั้นแล้ว ก็ได้เข้าถึงท้องของนางวานร

๔๓๙.

๔๓๙.

‘‘สตฺตาหชาตกํ [Pg.428] มํ, มหากปิ ยูถโป นิลฺลจฺเฉสิ;

ตสฺเสตํ กมฺมผลํ, ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

เมื่อดิฉันเกิดได้ ๗ วัน วานรใหญ่จ่าฝูงได้กัดอัณฑะของดิฉันเสีย นี้เป็นผลกรรมของดิฉันนั้น เพราะเหตุที่ได้ไปคบชู้กับภรรยาของผู้อื่น

๔๔๐.

๔๔๐.

‘‘โสหํ ตโต จวิตฺวา, กาลํ กริตฺวา สินฺธวารญฺเญ;

กาณาย จ ขญฺชาย จ, เอฬกิยา กุจฺฉิโมกฺกมึ.

ดิฉันนั้นจุติจากอัตภาพนั้น ตายแล้วได้เข้าถึงท้องของแม่แพะที่ตาบอดและขาเขยกในป่าสินธพ

๔๔๑.

๔๔๑.

‘‘ทฺวาทส วสฺสานิ อหํ, นิลฺลจฺฉิโต ทารเก ปริวหิตฺวา;

กิมินาวฏฺโฏ อกลฺโล, ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

ดิฉันถูกตอนแล้ว ต้องแบกพวกเด็กไป ๑๒ ปี ถูกหมู่หนอนเบียดเบียน ป่วยไข้ เพราะเหตุที่ได้ไปคบชู้กับภรรยาของผู้อื่น

๔๔๒.

๔๔๒.

‘‘โสหํ ตโต จวิตฺวา, โควาณิชกสฺส คาวิยา ชาโต;

วจฺโฉ ลาขาตมฺโพ, นิลฺลจฺฉิโต ทฺวาทเส มาเส.

ดิฉันนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เกิดในท้องแม่โคของพ่อค้าโค เป็นลูกโคมีสีแดงดังน้ำครั่ง ถูกตอนเมื่ออายุได้ ๑๒ เดือน

๔๔๓.

๔๔๓.

‘‘โวฒูน นงฺคลมหํ, สกฏญฺจ ธารยามิ;

อนฺโธวฏฺโฏ อกลฺโล, ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

ดิฉันต้องลากไถและเทียมเกวียน ตาบอด ถูกเบียดเบียน ป่วยไข้ เพราะเหตุที่ได้ไปคบชู้กับภรรยาของผู้อื่น

๔๔๔.

๔๔๔.

‘‘โสหํ ตโต จวิตฺวา, วีถิยา ทาสิยา ฆเร ชาโต;

เนว มหิลา น ปุริโส, ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

ดิฉันนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เกิดในเรือนของนางทาสีข้างถนน ไม่เป็นหญิง ไม่เป็นชาย เพราะเหตุที่ได้ไปคบชู้กับภรรยาของผู้อื่น

๔๔๕.

๔๔๕.

‘‘ตึสติวสฺสมฺหิ มโต, สากฏิกกุลมฺหิ ทาริกา ชาตา;

กปณมฺหิ อปฺปโภเค, ธนิก ปุริสปาตพหุลมฺหิ.

ดิฉันตายเมื่ออายุ ๓๐ ปี ได้เกิดเป็นเด็กหญิงในตระกูลคนเทียมเกวียนที่ยากจน มีโภคะน้อย ถูกเจ้าหนี้เบียดเบียนบ่อยๆ

๔๔๖.

๔๔๖.

‘‘ตํ มํ ตโต สตฺถวาโห, อุสฺสนฺนาย วิปุลาย วฑฺฒิยา;

โอกฑฺฒติ วิลปนฺตึ, อจฺฉินฺทิตฺวา กุลฆรสฺมา.

นายกองเกวียนได้ฉุดคร่าดิฉันผู้กำลังคร่ำครวญออกจากเรือนตระกูลนั้นไป เพราะหนี้สินและดอกเบี้ยที่พอกพูนขึ้นมากมาย

๔๔๗.

๔๔๗.

‘‘อถ โสฬสเม วสฺเส, ทิสฺวา มํ ปตฺตโยพฺพนํ กญฺญํ;

โอรุนฺธตสฺส ปุตฺโต, คิริทาโส นาม นาเมน.

ต่อมาในปีที่ ๑๖ บุตรชายของนายกองเกวียนนั้นชื่อว่าคิริทาส เห็นดิฉันผู้เป็นหญิงสาวถึงวัยแล้ว จึงได้รับไว้เป็นภรรยา

๔๔๘.

๔๔๘.

‘‘ตสฺสปิ อญฺญา ภริยา, สีลวตี คุณวตี ยสวตี จ;

อนุรตฺตา ภตฺตารํ, ตสฺสาหํ วิทฺเทสนมกาสึ.

คิริทาสนั้นมีภรรยาอื่นอีกคนหนึ่ง เป็นผู้มีศีล มีคุณธรรม และมียศ รักใคร่ในสามี ดิฉันได้ทำความเกลียดชังให้เกิดขึ้นแก่นาง

๔๔๙.

๔๔๙.

‘‘ตสฺเสตํ กมฺมผลํ, ยํ มํ อปกีริตูน คจฺฉนฺติ;

ทาสีว อุปฏฺฐหนฺตึ, ตสฺสปิ อนฺโต กโต มยา’’ติ.

นี้เป็นผลกรรมของกรรมนั้น ที่สามีทั้งหลายละทิ้งดิฉันผู้คอยรับใช้เหมือนทาสีไป แม้กรรมนั้นดิฉันก็ได้ทำที่สุดแล้ว

… อิสิทาสี เถรี….

พระอิสิทาสีเถรีได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

จตฺตาลีสนิปาโต นิฏฺฐิโต.

จัตตาฬีสนิบาต จบ

๑๖. มหานิปาโต

๑๖. มหานิบาต

๑. สุเมธาเถรีคาถา

๑. สุเมธาเถรีคาถา

๔๕๐.

๔๕๐.

มนฺตาวติยา [Pg.429] นคเร, รญฺโญ โกญฺจสฺส อคฺคมเหสิยา;

ธีตา อาสึ สุเมธา, ปสาทิตา สาสนกเรหิ.

เราเป็นธิดาของพระเจ้าโกญจะกับพระอัครมเหสี นามว่าสุเมธา ในกรุงมันตาวดี ได้เลื่อมใสในพระศาสนาเพราะท่านผู้ทำตามคำสอน

๔๕๑.

๔๕๑.

สีลวตี จิตฺตกถา, พหุสฺสุตา พุทฺธสาสเน วินีตา;

มาตาปิตโร อุปคมฺม, ภณติ ‘‘อุภโย นิสาเมถ.

เราเป็นผู้มีศีล กล่าวถ้อยคำไพเราะ เป็นพหูสูต ได้รับการแนะนำในพระพุทธศาสนา เข้าไปเฝ้าพระชนกชนนีแล้วกราบทูลว่า ‘ขอทั้งสองพระองค์โปรดทรงสดับ’

๔๕๒.

๔๕๒.

‘‘นิพฺพานาภิรตาหํ, อสสฺสตํ ภวคตํ ยทิปิ ทิพฺพํ;

กิมงฺคํ ปน ตุจฺฉา กามา, อปฺปสฺสาทา พหุวิฆาตา.

‘หม่อมฉันยินดีในพระนิพพาน ภพแม้เป็นทิพย์ก็ไม่ยั่งยืน ก็จะกล่าวไปไยถึงกามทั้งหลายที่ว่างเปล่า มีความยินดีน้อย มีความคับแค้นมากเล่า’

๔๕๓.

๔๕๓.

‘‘กามา กฏุกา อาสีวิสูปมา, เยสุ มุจฺฉิตา พาลา;

เต ทีฆรตฺตํ นิรเย, สมปฺปิตา หญฺญนฺเต ทุกฺขิตา.

‘กามทั้งหลายเผ็ดร้อนเหมือนอสรพิษ ที่คนพาลทั้งหลายหมกมุ่นกันอยู่ คนพาลเหล่านั้นถูกทอดทิ้งไว้ในนรกสิ้นกาลนาน เป็นผู้มีความทุกข์ ถูกเบียดเบียนอยู่’

๔๕๔.

๔๕๔.

‘‘โสจนฺติ ปาปกมฺมา, วินิปาเต ปาปวทฺธิโน สทา;

กาเยน จ วาจาย จ, มนสา จ อสํวุตา พาลา.

‘คนพาลผู้ไม่สำรวมทางกาย วาจา และใจ มีกรรมชั่ว มีบาปเจริญ ย่อมเศร้าโศกในวินิบาตอยู่เป็นนิตย์’

๔๕๕.

๔๕๕.

‘‘พาลา เต ทุปฺปญฺญา, อเจตนา ทุกฺขสมุทโยรุทฺธา;

เทสนฺเต อชานนฺตา, น พุชฺฌเร อริยสจฺจานิ.

‘คนพาลเหล่านั้นมีปัญญาทราม ไม่มีเจตนา ถูกเหตุเกิดทุกข์กักไว้ เมื่อพระอริยสัจมีผู้แสดงอยู่ ก็ไม่รู้ ไม่ตรัสรู้ตาม’

๔๕๖.

๔๕๖.

‘‘สจฺจานิ อมฺม พุทฺธวรเทสิตานิ, เต พหุตรา อชานนฺตา เย;

อภินนฺทนฺติ ภวคตํ, ปิเหนฺติ เทเวสุ อุปปตฺตึ.

‘ข้าแต่พระแม่เจ้า คนพาลเหล่าใดที่ยินดีในภพ ปรารถนาการบังเกิดในหมู่เทพ คนพาลเหล่านั้นไม่รู้อริยสัจที่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทรงแสดงไว้ และคนพาลผู้ไม่รู้แจ้งเช่นนี้มีจำนวนมากกว่า’

๔๕๗.

๔๕๗.

‘‘เทเวสุปิ อุปปตฺติ, อสสฺสตา ภวคเต อนิจฺจมฺหิ;

น จ สนฺตสนฺติ พาลา, ปุนปฺปุนํ ชายิตพฺพสฺส.

‘เมื่อภพไม่เที่ยง แม้การบังเกิดในหมู่เทพก็ไม่ยั่งยืน แต่คนพาลก็หาหวาดกลัวต่อการที่จะต้องเกิดบ่อยๆ ไม่’

๔๕๘.

๔๕๘.

‘‘จตฺตาโร วินิปาตา, ทุเว จ คติโย กถญฺจิ ลพฺภนฺติ;

น จ วินิปาตคตานํ, ปพฺพชฺชา อตฺถิ นิรเยสุ.

‘วินิบาตมี ๔ และคติ ๒ ย่อมได้มาโดยยาก ก็การบวชย่อมไม่มีแก่ผู้ไปสู่วินิบาตในอบายภูมิ’

๔๕๙.

๔๕๙.

‘‘อนุชานาถ มํ อุภโย, ปพฺพชิตุํ ทสพลสฺส ปาวจเน;

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆฏิสฺสํ, ชาติมรณปฺปหานาย.

‘ขอทั้งสองพระองค์โปรดอนุญาตให้หม่อมฉันบวชในคำสอนของพระทศพลเถิด หม่อมฉันจะขวนขวายน้อย พากเพียรเพื่อละชาติและมรณะ’

๔๖๐.

๔๖๐.

‘‘กึ ภวคเต อภินนฺทิเตน, กายกลินา อสาเรน;

ภวตณฺหาย นิโรธา, อนุชานาถ ปพฺพชิสฺสามิ.

‘จะมีประโยชน์อะไรด้วยภพอันเป็นที่ยินดี เป็นดุจขยะของร่างกาย ไม่มีสาระ ขอทั้งสองพระองค์โปรดอนุญาตเถิด หม่อมฉันจักบวชเพื่อดับภวตัณหา’

๔๖๑.

๔๖๑.

‘‘พุทฺธานํ [Pg.430] อุปฺปาโท วิวชฺชิโต, อกฺขโณ ขโณ ลทฺโธ;

สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ยาวชีวํ น ทูเสยฺยํ’’.

‘หม่อมฉันได้ประสบการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าแล้ว เว้นจากอกขณะ ได้ขณะแล้ว หม่อมฉันจะไม่ประทุษร้ายศีลและพรหมจรรย์ตลอดชีวิต’

๔๖๒.

๔๖๒.

เอวํ ภณติ สุเมธา, มาตาปิตโร ‘‘น ตาว อาหารํ;

อาหริสฺสํ คหฏฺฐา, มรณวสํ คตาว เหสฺสามิ’’.

นางสุเมธากราบทูลพระชนกชนนีอย่างนี้ว่า ‘เมื่อยังเป็นคฤหัสถ์ หม่อมฉันจะไม่บริโภคอาหารเลย จักเป็นผู้ตกอยู่ในอำนาจของความตายเท่านั้น’

๔๖๓.

๔๖๓.

มาตา ทุกฺขิตา โรทติ ปิตา จ, อสฺสา สพฺพโส สมภิหโต;

ฆเฏนฺติ สญฺญาเปตุํ, ปาสาทตเล ฉมาปติตํ.

พระชนนีของนางทรงทุกข์โทมนัส กันแสง แม้พระชนกก็ทรงโทมนัสอย่างยิ่ง ทั้งสองพระองค์ทรงพยายามเพื่อจะเกลี้ยกล่อมธิดาผู้ล้มลงบนพื้นปราสาท

๔๖๔.

๔๖๔.

‘‘อุฏฺเฐหิ ปุตฺตก กึ โสจิเตน, ทินฺนาสิ วารณวติมฺหิ;

ราชา อนีกรตฺโต, อภิรูโป ตสฺส ตฺวํ ทินฺนา.

‘ลูกเอ๋ย จงลุกขึ้นเถิด จะประโยชน์อะไรด้วยความเศร้าโศกเล่า พ่อแม่ยกเจ้าให้ในกรุงวารณวดีแล้ว พระเจ้าอนิกรัตตะรูปงาม พ่อแม่ยกเจ้าให้พระองค์แล้ว’

๔๖๕.

๔๖๕.

‘‘อคฺคมเหสี ภวิสฺสสิ, อนิกรตฺตสฺส ราชิโน ภริยา;

สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ปพฺพชฺชา ทุกฺกรา ปุตฺตก.

‘เจ้าจักเป็นอัครมเหสี เป็นชายาของพระเจ้าอนิกรัตตะ ลูกเอ๋ย ศีล พรหมจรรย์ และบรรพชา เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก’

๔๖๖.

๔๖๖.

‘‘รชฺเช อาณาธนมิสฺสริยํ, โภคา สุขา ทหริกาสิ;

ภุญฺชาหิ กามโภเค, วาเรยฺยํ โหตุ เต ปุตฺต’’.

‘ในแว่นแคว้น อำนาจ ทรัพย์ ความเป็นใหญ่ โภคะ และความสุข (จักเป็นของเจ้า) เจ้ายังเยาว์วัยอยู่ จงบริโภคกามโภคะเถิด ลูกเอ๋ย การแต่งงานจงมีแก่เจ้า’

๔๖๗.

๔๖๗.

อถ เน ภณติ สุเมธา, ‘‘มา เอทิสิกานิ ภวคตมสารํ;

ปพฺพชฺชา วา โหหิติ, มรณํ วา เม น เจว วาเรยฺยํ.

ลำดับนั้น นางสุเมธากราบทูลท่านทั้งสองว่า ‘สิ่งเช่นนี้อย่าได้มีแก่หม่อมฉันเลย ภพไม่มีสาระ การบวชหรือความตายจักมีแก่หม่อมฉัน การแต่งงานจักไม่มีเลย’

๔๖๘.

๔๖๘.

‘‘กิมิว ปูติกายมสุจึ, สวนคนฺธํ ภยานกํ กุณปํ;

อภิสํวิเสยฺยํ ภสฺตํ, อสกึ ปคฺฆริตํ อสุจิปุณฺณํ.

‘หม่อมฉันจะพิจารณาเห็นร่างกายที่เน่าเปื่อย ไม่สะอาด มีกลิ่นไหลซึม น่าสะพรึงกลัว ดุจซากศพ ดุจถุงหนังที่เต็มด้วยของไม่สะอาด ไหลออกอยู่เนืองๆ ได้อย่างไร’

๔๖๙.

๔๖๙.

‘‘กิมิว ตาหํ ชานนฺตี, วิกุลกํ มํสโสณิตุปลิตฺตํ;

กิมิกุลาลยํ สกุณภตฺตํ, กเฬวรํ กิสฺส ทิยฺยติ.

‘เมื่อหม่อมฉันรู้อยู่ว่า ร่างกายนี้เป็นของน่าเกลียด เปื้อนเปรอะด้วยเนื้อและเลือด เป็นที่อยู่ของหมู่หนอน เป็นอาหารของนก เหตุไรจึงจะพึงให้ร่างกายนี้ (แก่ผู้อื่น) เล่า’

๔๗๐.

๔๗๐.

‘‘นิพฺพุยฺหติ สุสานํ, อจิรํ กาโย อเปตวิญฺญาโณ;

ฉุทฺโธ กฬิงฺครํ วิย, ชิคุจฺฉมาเนหิ ญาตีหิ.

‘ไม่นานนัก ร่างกายที่ปราศจากวิญญาณนี้ ก็จะถูกนำไปสู่ป่าช้า ถูกพวกญาติผู้รังเกียจทิ้งเสียเหมือนท่อนไม้’

๔๗๑.

๔๗๑.

‘‘ฉุทฺธูน นํ สุสาเน, ปรภตฺตํ นฺหายนฺติ ชิคุจฺฉนฺตา;

นิยกา มาตาปิตโร, กึ ปน สาธารณา ชนตา.

‘แม้พระชนกชนนีแท้ๆ ทรงทิ้งร่างกายนั้นซึ่งจะเป็นอาหารของสัตว์อื่นไว้ในป่าช้าแล้ว ก็ยังรังเกียจสรงสนาน ก็จะกล่าวไปไยถึงมหาชนเล่า’

๔๗๒.

๔๗๒.

‘‘อชฺโฌสิตา อสาเร, กเฬวเร อฏฺฐินฺหารุสงฺฆาเต;

เขฬสฺสุจฺจารสฺสว, ปริปุณฺเณ ปูติกายมฺหิ.

‘(คนพาลทั้งหลาย) ยึดติดอยู่ในร่างกายที่เน่าเปื่อย ไม่มีสาระ เป็นที่ประชุมแห่งกระดูกและเอ็น เต็มด้วยน้ำลาย น้ำตา มูตร และคูถที่ไหลซึมอยู่’

๔๗๓.

๔๗๓.

‘‘โย [Pg.431] นํ วินิพฺภุชิตฺวา, อพฺภนฺตรมสฺส พาหิรํ กยิรา;

คนฺธสฺส อสหมานา, สกาปิ มาตา ชิคุจฺเฉยฺย.

‘ผู้ใดพึงผ่าร่างกายนั้นทำภายในของมันให้เป็นภายนอก แม้แต่มารดาของตนเองก็ยังทนกลิ่นเหม็นไม่ได้ พึงรังเกียจ’

๔๗๔.

๔๗๔.

‘‘ขนฺธธาตุอายตนํ, สงฺขตํ ชาติมูลกํ ทุกฺขํ;

โยนิโส อนุวิจินนฺตี, วาเรยฺยํ กิสฺส อิจฺเฉยฺยํ.

‘ขันธ์ ธาตุ อายตนะ เป็นสังขตะ มีชาติเป็นรากเหง้า เป็นทุกข์ เมื่อหม่อมฉันพิจารณาโดยแยบคายอยู่ ไฉนจะพึงปรารถนาการแต่งงานเล่า’

๔๗๕.

๔๗๕.

‘‘ทิวเส ทิวเส ติสตฺติ, สตานิ นวนวา ปเตยฺยุํ กายมฺหิ;

วสฺสสตมฺปิ จ ฆาโต, เสยฺโย ทุกฺขสฺส เจวํ ขโย.

‘หอก ๓๐๐ เล่มที่คมกริบ พึงตกลงที่กายทุกๆ วัน แม้การถูกประหารเช่นนี้ตลอด ๑๐๐ ปี ก็ยังประเสริฐกว่า ถ้าความสิ้นทุกข์พึงมีได้’

๔๗๖.

๔๗๖.

‘‘อชฺฌุปคจฺเฉ ฆาตํ, โย วิญฺญาเยวํ สตฺถุโน วจนํ;

‘ทีโฆ เตสํ สํสาโร, ปุนปฺปุนํ หญฺญมานานํ’.

‘ผู้ที่รู้แจ้งพระดำรัสของพระศาสดาอย่างนี้ว่า ‘สังสารวัฏของสัตว์ผู้ถูกเบียดเบียนอยู่เนืองๆ ยาวนาน’ พึงยอมรับการถูกประหารนั้น’

๔๗๗.

๔๗๗.

‘‘เทเวสุ มนุสฺเสสุ จ, ติรจฺฉานโยนิยา อสุรกาเย;

เปเตสุ จ นิรเยสุ จ, อปริมิตา ทิสฺสเร ฆาตา.

‘การประหัตประหารประมาณมิได้ ย่อมปรากฏในหมู่เทพ ในหมู่มนุษย์ ในกำเนิดดิรัจฉาน ในกายแห่งอสูร ในหมู่เปรต และในนรกทั้งหลาย’

๔๗๘.

๔๗๘.

‘‘ฆาตา นิรเยสุ พหู, วินิปาตคตสฺส ปีฬิยมานสฺส ;

เทเวสุปิ อตฺตาณํ, นิพฺพานสุขา ปรํ นตฺถิ.

‘การประหัตประหารมากมายในนรกทั้งหลาย ย่อมมีแก่ผู้ไปสู่วินิบาต ผู้ถูกเบียดเบียนอยู่ แม้ในหมู่เทพก็ไม่มีที่ต้านทาน สุขอื่นยิ่งกว่าพระนิพพานไม่มี’

๔๗๙.

๔๗๙.

‘‘ปตฺตา เต นิพฺพานํ, เย ยุตฺตา ทสพลสฺส ปาวจเน;

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆเฏนฺติ, ชาติมรณปฺปหานาย.

‘ชนเหล่าใดประกอบในคำสอนของพระทศพล เป็นผู้ขวนขวายน้อย พากเพียรเพื่อละชาติและมรณะ ชนเหล่านั้นย่อมบรรลุพระนิพพาน’

๔๘๐.

๔๘๐.

‘‘อชฺเชว ตาตภินิกฺขมิสฺสํ, โภเคหิ กึ อสาเรหิ;

นิพฺพินฺนา เม กามา, วนฺตสมา ตาลวตฺถุกตา’’.

ข้าแต่เสด็จพ่อและเสด็จแม่ วันนี้แหละ หม่อมฉันจะออกบวช จะมีประโยชน์อะไรด้วยโภคะทั้งหลายอันไม่มีสาระ กามทั้งหลายหม่อมฉันเบื่อหน่ายแล้ว ทำให้เป็นเช่นกับของที่อาเจียนแล้ว ทำให้เป็นเช่นกับตอตาลแล้ว

๔๘๑.

๔๘๑.

สา เจวํ ภณติ ปิตรมนีกรตฺโต จ ยสฺส สา ทินฺนา;

อุปยาสิ วารณวเต, วาเรยฺยมุปฏฺฐิเต กาเล.

พระนางสุเมธากุมารีนั้นได้ตรัสอย่างนี้กะพระชนกและพระชนนี ส่วนพระเจ้าอนีกรัตตะผู้ที่พระนางถูกยกให้แล้ว ก็เสด็จมาถึงกรุงวารณวดี เมื่อถึงเวลาที่จะพึงอภิเษกสมรส

๔๘๒.

๔๘๒.

อถ อสิตนิจิตมุทุเก, เกเส ขคฺเคน ฉินฺทิย สุเมธา;

ปาสาทํ ปิทหิตฺวา, ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิ.

ครั้งนั้น พระนางสุเมธาได้ทรงใช้พระขรรค์ตัดพระเกศาอันดำสนิท อ่อนนุ่ม แล้วทรงปิดประตูพระปราสาท เข้าปฐมฌาน

๔๘๓.

๔๘๓.

สา จ ตหึ สมาปนฺนา, อนีกรตฺโต จ อาคโต นครํ;

ปาสาเท จ สุเมธา, อนิจฺจสญฺญํ สุภาเวติ.

พระนางสุเมธาเข้าฌานอยู่ในปราสาทนั้น ส่วนพระเจ้าอนีกรัตตะก็เสด็จมาถึงพระนคร พระนางสุเมธาเจริญอนิจจสัญญาอยู่ในปราสาทนั่นเอง

๔๘๔.

๔๘๔.

สา จ มนสิ กโรติ, อนีกรตฺโต จ อารุหี ตุริตํ;

มณิกนกภูสิตงฺโค, กตญฺชลี ยาจติ สุเมธํ.

พระนางสุเมธาทรงมนสิการกรรมฐานอยู่ ส่วนพระเจ้าอนีกรัตตะผู้มีพระวรกายประดับด้วยแก้วมณีและทองคำ ก็เสด็จขึ้นสู่ปราสาทโดยเร็ว ประคองอัญชลีวิงวอนพระนางสุเมธา

๔๘๕.

๔๘๕.

‘‘รชฺเช อาณาธนมิสฺสริยํ, โภคา สุขา ทหริกาสิ;

ภุญฺชาหิ กามโภเค, กามสุขา ทุลฺลภา โลเก.

อำนาจ ทรัพย์ และความเป็นใหญ่ในราชสมบัติ โภคะทั้งหลายอันน่าสบาย ทั้งหมดนี้อยู่ในกำมือของเธอแล้ว เธอยังเยาว์วัยอยู่ จงบริโภคกามโภคะเถิด กามสุขในโลกนี้หาได้ยาก

๔๘๖.

๔๘๖.

‘‘นิสฺสฏฺฐํ [Pg.432] เต รชฺชํ, โภเค ภุญฺชสฺสุ เทหิ ทานานิ;

มา ทุมฺมนา อโหสิ, มาตาปิตโร เต ทุกฺขิตา’’.

เราสละราชสมบัติให้เธอแล้ว เธอจงบริโภคโภคะทั้งหลาย จงให้ทานเถิด อย่าได้เสียใจไปเลย พระชนกชนนีของเธอเป็นทุกข์อยู่

๔๘๗.

๔๘๗.

ตํ ตํ ภณติ สุเมธา, กาเมหิ อนตฺถิกา วิคตโมหา;

‘‘มา กาเม อภินนฺทิ, กาเมสฺวาทีนวํ ปสฺส.

พระนางสุเมธาผู้ไม่ต้องการกาม มีโมหะไปปราศแล้ว ได้ตรัสกะพระเจ้าอนีกรัตตะนั้นว่า ท่านอย่าได้เพลิดเพลินในกามทั้งหลายเลย จงเห็นโทษในกามทั้งหลายเถิด

๔๘๘.

๔๘๘.

‘‘จาตุทฺทีโป ราชา มนฺธาตา, อาสิ กามโภคิน มคฺโค;

อติตฺโต กาลงฺกโต, น จสฺส ปริปูริตา อิจฺฉา.

พระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่ามานธาตุ ผู้เป็นใหญ่ในทวีปทั้งสี่ เป็นผู้เลิศกว่าผู้บริโภคกามทั้งหลาย ก็ยังไม่อิ่มในกามทั้งหลาย สวรรคตไปแล้ว ความปรารถนาของพระองค์ก็ยังไม่เต็ม

๔๘๙.

๔๘๙.

‘‘สตฺต รตนานิ วสฺเสยฺย, วุฏฺฐิมา ทสทิสา สมนฺเตน;

น จตฺถิ ติตฺติ กามานํ, อติตฺตาว มรนฺติ นรา.

ฝนคือรัตนะ ๗ ประการ พึงตกลงมาโดยรอบในทิศทั้งสิบ ความอิ่มในกามทั้งหลายย่อมไม่มี นรชนทั้งหลายไม่อิ่มเลย ย่อมตายไป

๔๙๐.

๔๙๐.

‘‘อสิสูนูปมา กามา, กามา สปฺปสิโรปมา;

อุกฺโกปมา อนุทหนฺติ, อฏฺฐิกงฺกล สนฺนิภา.

กามทั้งหลายเปรียบด้วยคมหอกและหลาว กามทั้งหลายเปรียบด้วยหัวงู เปรียบด้วยคบเพลิง ย่อมแผดเผาอยู่เนืองๆ และเปรียบด้วยร่างกระดูก

๔๙๑.

๔๙๑.

‘‘อนิจฺจา อทฺธุวา กามา, พหุทุกฺขา มหาวิสา;

อโยคุโฬว สนฺตตฺโต, อฆมูลา ทุขปฺผลา.

กามทั้งหลายไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีทุกข์มาก มีพิษร้ายแรง เป็นดังว่าก้อนเหล็กที่ร้อนจัด มีความชั่วเป็นรากเหง้า มีทุกข์เป็นผล

๔๙๒.

๔๙๒.

‘‘รุกฺขปฺผลูปมา กามา, มํสเปสูปมา ทุขา;

สุปิโนปมา วญฺจนิยา, กามา ยาจิตกูปมา.

กามทั้งหลายเปรียบด้วยผลไม้ เป็นทุกข์ เปรียบด้วยชิ้นเนื้อ เปรียบด้วยความฝัน หลอกลวง เปรียบด้วยของที่ขอยืมมา

๔๙๓.

๔๙๓.

‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, โรโค คณฺโฑ อฆํ นิฆํ;

องฺคารกาสุสทิสา, อฆมูลํ ภยํ วโธ.

กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกและหลาว เป็นโรค เป็นฝี เป็นความชั่ว เป็นความคับแค้น เปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง มีความชั่วเป็นรากเหง้า เป็นภัย เป็นเครื่องประหาร

๔๙๔.

๔๙๔.

‘‘เอวํ พหุทุกฺขา กามา, อกฺขาตา อนฺตรายิกา;

คจฺฉถ น เม ภควเต, วิสฺสาโส อตฺถิ อตฺตโน.

กามทั้งหลายมีทุกข์มากอย่างนี้ ท่านกล่าวว่าเป็นอันตราย ท่านทั้งหลายจงไปเถิด เราไม่มีความไว้วางใจในภพที่ต้องไปเกิด

๔๙๕.

๔๙๕.

‘‘กึ มม ปโร กริสฺสติ, อตฺตโน สีสมฺหิ ฑยฺหมานมฺหิ;

อนุพนฺเธ ชรามรเณ, ตสฺส ฆาตาย ฆฏิตพฺพํ’’.

เมื่อศีรษะของตนถูกไฟไหม้อยู่ เมื่อชราและมรณะติดตามอยู่ คนอื่นจะทำอะไรให้เราได้ เราต้องพยายามเพื่อกำจัดชราและมรณะนั้น

๔๙๖.

๔๙๖.

ทฺวารํ อปาปุริตฺวานหํ, มาตาปิตโร อนีกรตฺตญฺจ;

ทิสฺวาน ฉมํ นิสินฺเน, โรทนฺเต อิทมโวจํ.

เราเปิดประตูออกไป เห็นพระชนกชนนีและพระเจ้าอนีกรัตตะประทับนั่งบนพื้นดิน ทรงกันแสงอยู่ จึงได้กล่าวคำนี้

๔๙๗.

๔๙๗.

‘‘ทีโฆ พาลานํ สํสาโร, ปุนปฺปุนญฺจ โรทตํ;

อนมตคฺเค ปิตุ มรเณ, ภาตุ วเธ อตฺตโน จ วเธ.

สังสารวัฏของคนพาลผู้ร้องไห้อยู่ร่ำไป เพราะบิดาตาย เพราะพี่น้องถูกฆ่า และเพราะตนเองถูกฆ่า ในสงสารที่หาเบื้องต้นมิได้นี้ ช่างยาวนานนัก

๔๙๘.

๔๙๘.

‘‘อสฺสุ ถญฺญํ รุธิรํ, สํสารํ อนมตคฺคโต สรถ;

สตฺตานํ สํสรตํ, สราหิ อฏฺฐีนญฺจ สนฺนิจยํ.

ท่านทั้งหลายจงระลึกถึงน้ำตา น้ำนม และโลหิตของสัตว์ทั้งหลายผู้ท่องเที่ยวไปในสงสารอันหาเบื้องต้นมิได้ จงระลึกถึงกองกระดูกเถิด

๔๙๙.

๔๙๙.

‘‘สร [Pg.433] จตุโรทธี, อุปนีเต อสฺสุถญฺญรุธิรมฺหิ;

สร เอกกปฺปมฏฺฐีนํ, สญฺจยํ วิปุเลน สมํ.

จงระลึกถึงมหาสมุทรทั้งสี่ ที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงนำมาเปรียบเทียบกับน้ำตา น้ำนม และโลหิต จงระลึกถึงกองกระดูกในหนึ่งกัปที่เท่ากับภูเขาเวปุลละ

๕๐๐.

๕๐๐.

‘‘อนมตคฺเค สํสรโต, มหึ ชมฺพุทีปมุปนีตํ;

โกลฏฺฐิมตฺตคุฬิกา, มาตา มาตุสฺเวว นปฺปโหนฺติ.

เมื่อบุคคลท่องเที่ยวไปในสงสารอันหาเบื้องต้นมิได้ ก้อนดินขนาดเท่าเมล็ดพุทราที่นำมาจากแผ่นดินชมพูทวีป ย่อมไม่เพียงพอสำหรับนับมารดาและยายของตน

๕๐๑.

๕๐๑.

‘‘ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ, อุปนีตํ อนมตคฺคโต สร;

จตุรงฺคุลิกา ฆฏิกา, ปิตุปิตุสฺเวว นปฺปโหนฺติ.

จงระลึกถึงอุปมาเรื่องหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ ที่หาเบื้องต้นมิได้ ท่อนไม้ขนาด ๔ องคุลี ย่อมไม่เพียงพอสำหรับนับบิดาและปู่ของตน

๕๐๒.

๕๐๒.

‘‘สร กาณกจฺฉปํ ปุพฺพสมุทฺเท, อปรโต จ ยุคฉิทฺทํ;

สิรํ ตสฺส จ ปฏิมุกฺกํ, มนุสฺสลาภมฺหิ โอปมฺมํ.

จงระลึกถึงอุปมาเรื่องเต่าตาบอดในมหาสมุทรด้านทิศตะวันออก และแอกที่มีรูเดียวในมหาสมุทรด้านทิศตะวันตก การที่ศีรษะของเต่านั้นจะสวมเข้าในรูแอกได้ ฉันใด การได้อัตภาพเป็นมนุษย์ก็ฉันนั้น

๕๐๓.

๕๐๓.

‘‘สร รูปํ เผณปิณฺโฑปมสฺส, กายกลิโน อสารสฺส;

ขนฺเธ ปสฺส อนิจฺเจ, สราหิ นิรเย พหุวิฆาเต.

จงระลึกถึงรูปกายอันเปรียบด้วยฟองน้ำ เป็นที่ประชุมแห่งสิ่งไร้สาระ จงพิจารณาเห็นขันธ์ทั้งหลายว่าไม่เที่ยง จงระลึกถึงความทุกข์มากมายในนรก

๕๐๔.

๕๐๔.

‘‘สร กฏสึ วฑฺเฒนฺเต, ปุนปฺปุนํ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ;

สร กุมฺภีลภยานิ จ, สราหิ จตฺตาริ สจฺจานิ.

จงระลึกถึงสัตว์ทั้งหลายผู้เพิ่มพูนป่าช้าอยู่ร่ำไปในชาตินั้นๆ จงระลึกถึงภัยคือจระเข้ และจงระลึกถึงอริยสัจ ๔

๕๐๕.

๕๐๕.

‘‘อมตมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว ปญฺจกฏุเกน ปีเตน;

สพฺพา หิ กามรติโย, กฏุกตรา ปญฺจกฏุเกน.

เมื่ออมตธรรมยังมีอยู่ ท่านจะประโยชน์อะไรด้วยรสขม ๕ อย่างที่ดื่มแล้ว ความยินดีในกามทั้งปวงย่อมขมยิ่งกว่ารสขม ๕ อย่างนั้น

๕๐๖.

๕๐๖.

‘‘อมตมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ เย ปริฬาหา ;

สพฺพา หิ กามรติโย, ชลิตา กุถิตา กมฺปิตา สนฺตาปิตา.

เมื่ออมตธรรมยังมีอยู่ ท่านจะประโยชน์อะไรด้วยกามทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อน ความยินดีในกามทั้งปวงเป็นของลุกโพลง เดือดพล่าน หวั่นไหว และทำให้เดือดร้อน

๕๐๗.

๕๐๗.

‘‘อสปตฺตมฺหิ สมาเน, กึ ตว กาเมหิ เย พหุสปตฺตา;

ราชคฺคิโจรอุทกปฺปิเยหิ, สาธารณา กามา พหุสปตฺตา.

เมื่อความไม่มีศัตรูมีอยู่ ท่านจะประโยชน์อะไรด้วยกามทั้งหลายอันมีศัตรูมาก กามทั้งหลายเป็นของทั่วไปแก่พระราชา ไฟ โจร น้ำ และคนไม่เป็นที่รัก จึงมีศัตรูมาก

๕๐๘.

๕๐๘.

‘‘โมกฺขมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ เยสุ วธพนฺโธ;

กาเมสุ หิ อสกามา, วธพนฺธทุขานิ อนุโภนฺติ.

เมื่อความหลุดพ้นยังมีอยู่ ท่านจะประโยชน์อะไรด้วยกามทั้งหลายอันมีการฆ่าและการจองจำ เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมประสบทุกข์คือการฆ่าและการจองจำในกามทั้งหลาย

๕๐๙.

๕๐๙.

‘‘อาทีปิตา ติณุกฺกา, คณฺหนฺตํ ทหนฺติ เนว มุญฺจนฺตํ;

อุกฺโกปมา หิ กามา, ทหนฺติ เย เต น มุญฺจนฺติ.

คบเพลิงหญ้าที่ลุกโพลง ย่อมไหม้มือผู้ถือไว้ แต่ไม่ไหม้มือผู้ปล่อยวาง กามทั้งหลายเปรียบด้วยคบเพลิง ย่อมไหม้ผู้ที่ไม่ปล่อยวางกามเหล่านั้น

๕๑๐.

๕๑๐.

‘‘มา อปฺปกสฺส เหตุ, กามสุขสฺส วิปุลํ ชหี สุขํ;

มา ปุถุโลโมว พฬิสํ, คิลิตฺวา ปจฺฉา วิหญฺญสิ.

เธออย่าสละสุขอันไพบูลย์ เพราะเหตุแห่งกามสุขอันเล็กน้อยเลย เธออย่ากลืนกินเบ็ด เหมือนปลาแล้วจะต้องเดือดร้อนในภายหลัง

๕๑๑.

๕๑๑.

‘‘กามํ [Pg.434] กาเมสุ ทมสฺสุ, ตาว สุนโขว สงฺขลาพทฺโธ;

กาหินฺติ ขุ ตํ กามา, ฉาตา สุนขํว จณฺฑาลา.

เธอจงฝึกอินทรีย์ในกามทั้งหลายก่อนเถิด เธอถูกกามตัณหาผูกพันไว้ เหมือนสุนัขที่ถูกล่ามโซ่ กามทั้งหลายจักกระทำเธอให้เดือดร้อน เหมือนพวกคนจัณฑาลผู้หิวโหยฆ่าสุนัขฉะนั้น

๕๑๒.

๕๑๒.

‘‘อปริมิตญฺจ ทุกฺขํ, พหูนิ จ จิตฺตโทมนสฺสานิ;

อนุโภหิสิ กามยุตฺโต, ปฏินิสฺสช อทฺธุเว กาเม.

เธอผู้ข้องอยู่ในกาม จักเสวยทุกข์อันประมาณมิได้ และจักเสวยความโทมนัสทางใจเป็นอันมาก เธอจงสละคืนกามทั้งหลายอันไม่ยั่งยืนเสียเถิด

๕๑๓.

๕๑๓.

‘‘อชรมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ เยสุ ชรา;

มรณพฺยาธิคหิตา, สพฺพา สพฺพตฺถ ชาติโย.

เมื่อสภาวะที่ไม่แก่มีอยู่ ท่านจะต้องการอะไรด้วยกามทั้งหลายเล่า เพราะชาติทั้งหมดในภพทั้งปวง ล้วนถูกความแก่ ความตาย และความเจ็บไข้ครอบงำ

๕๑๔.

๕๑๔.

‘‘อิทมชรมิทมมรํ, อิทมชรามรํ ปทมโสกํ;

อสปตฺตมสมฺพาธํ, อขลิตมภยํ นิรุปตาปํ.

บทนี้ไม่แก่ บทนี้ไม่ตาย บทนี้คือบทที่ไม่แก่ไม่ตาย ไม่มีโศก ไม่มีข้าศึก ไม่คับแค้น ไม่ผิดพลาด ไม่มีภัย ไม่มีความเดือดร้อน

๕๑๕.

๕๑๕.

‘‘อธิคตมิทํ พหูหิ, อมตํ อชฺชาปิ จ ลภนียมิทํ;

โย โยนิโส ปยุญฺชติ, น จ สกฺกา อฆฏมาเนน’’.

อมตบทนี้ อันท่านผู้รู้จำนวนมากบรรลุแล้ว และอมตบทนี้ อันผู้ที่ประกอบโดยแยบคาย พึงได้แม้ในบัดนี้ แต่ผู้ที่ไม่พากเพียร ไม่สามารถจะบรรลุได้

๕๑๖.

๕๑๖.

เอวํ ภณติ สุเมธา, สงฺขารคเต รตึ อลภมานา;

อนุเนนฺตี อนิกรตฺตํ, เกเส จ ฉมํ ขิปิ สุเมธา.

พระนางสุเมธาไม่ทรงยินดีในสังขารธรรม ได้ตรัสธรรมกถาอย่างนี้แล้ว ทรงประสงค์จะให้พระเจ้าอนิกรัตตะเข้าพระทัย จึงทรงโยนพระเกศาลงบนพื้นดิน

๕๑๗.

๕๑๗.

อุฏฺฐาย อนิกรตฺโต, ปญฺชลิโก ยาจิตสฺสา ปิตรํ โส;

‘‘วิสฺสชฺเชถ สุเมธํ, ปพฺพชิตุํ วิโมกฺขสจฺจทสฺสา’’.

พระเจ้าอนิกรัตตะพระองค์นั้นเสด็จลุกขึ้นประคองอัญชลี ทูลขอพระบิดาของพระนางสุเมธานั้นว่า ‘ขอพระองค์โปรดอนุญาตให้พระนางสุเมธาผนวชเถิด ขอพระนางจงเห็นสัจจะคือวิโมกข์เถิด’

๕๑๘.

๕๑๘.

วิสฺสชฺชิตา มาตาปิตูหิ, ปพฺพชิ โสกภยภีตา;

ฉ อภิญฺญา สจฺฉิกตา, อคฺคผลํ สิกฺขมานาย.

พระนางสุเมธาผู้อันพระมารดาและพระบิดาทรงอนุญาตแล้ว ทรงกลัวต่อโศกและภัย จึงได้ผนวช เมื่อทรงศึกษาอยู่ ได้ทรงทำให้แจ้งซึ่งอภิญญา ๖ และอัคผล

๕๑๙.

๕๑๙.

อจฺฉริยมพฺภุตํ ตํ, นิพฺพานํ อาสิ ราชกญฺญาย;

ปุพฺเพนิวาสจริตํ, ยถา พฺยากริ ปจฺฉิเม กาเล.

การนิพพานของพระราชกัญญานั้น น่าอัศจรรย์ ไม่เคยมีมาแล้ว พระนางได้ทรงพยากรณ์บุพเพนิวาสจริยาในปัจฉิมกาล อย่างไร พึงทราบอย่างนั้น

๕๒๐.

๕๒๐.

‘‘ภควติ โกณาคมเน, สงฺฆารามมฺหิ นวนิเวสมฺหิ;

สขิโย ติสฺโส ชนิโย, วิหารทานํ อทาสิมฺห.

ในกาลของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ พวกเราสหาย ๓ คน ได้ถวายวิหารทานในสังฆารามที่สร้างใหม่

๕๒๑.

๕๒๑.

‘‘ทสกฺขตฺตุํ สตกฺขตฺตุํ, ทสสตกฺขตฺตุํ สตานิ จ สตกฺขตฺตุํ;

เทเวสุ อุปฺปชฺชิมฺห, โก ปน วาโท มนุสฺเสสุ.

พวกเราได้บังเกิดในหมู่เทพ ๑๐ ครั้ง ๑๐๐ ครั้ง ๑,๐๐๐ ครั้ง และ ๑๐,๐๐๐ ครั้ง จะกล่าวไปไยถึงการเกิดในหมู่มนุษย์เล่า

๕๒๒.

๕๒๒.

‘‘เทเวสุ มหิทฺธิกา อหุมฺห, มานุสกมฺหิ โก ปน วาโท;

สตฺตรตนสฺส มเหสี, อิตฺถิรตนํ อหํ อาสึ.

พวกเราเกิดในหมู่เทพ เป็นผู้มีฤทธิ์มาก จะกล่าวไปไยถึงการเกิดในหมู่มนุษย์เล่า หม่อมฉันได้เป็นอิตถีรัตนะ เป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิผู้สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ

๕๒๓.

๕๒๓.

‘‘โส [Pg.435] เหตุ โส ปภโว, ตํ มูลํ สาว สาสเน ขนฺตี;

ตํ ปฐมสโมธานํ, ตํ ธมฺมรตาย นิพฺพานํ’’.

กรรมนั้นเป็นเหตุ เป็นแดนเกิด เป็นรากเหง้า เจตนานั้นแลเป็นขันติในพระศาสนา กรรมนั้นเป็นการประชุมพร้อมครั้งแรก กรรมนั้นเป็นนิพพานเพราะความยินดีในธรรม

๕๒๔.

๕๒๔.

เอวํ กโรนฺติ เย สทฺทหนฺติ, วจนํ อโนมปญฺญสฺส;

นิพฺพินฺทนฺติ ภวคเต, นิพฺพินฺทิตฺวา วิรชฺชนฺตีติ.

ชนเหล่าใดเชื่อพระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้มีพระปัญญาไม่ทราม ชนเหล่านั้นย่อมกระทำอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในภพที่ท่องเที่ยวไป ครั้นเบื่อหน่ายแล้ว ย่อมคลายกำหนัด ดังนี้แล

อิตฺถํ สุทํ สุเมธา เถรี คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

ได้ยินว่า พระสุเมธาเถรีได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

มหานิปาโต นิฏฺฐิโต.

มหานิบาต จบ

สมตฺตา เถรีคาถาโย.

เถรีคาถา จบ

คาถาสตานิ จตฺตาริ, อสีติ ปุน จุทฺทส ;

เถริเยกุตฺตรสตา, สพฺพา ตา อาสวกฺขยาติ.

พระเถรี ๑๐๑ รูป ทั้งหมดล้วนสิ้นอาสวะแล้ว ได้ภาษิตคาถาไว้ ๔ ร้อย ๘๐ และอีก ๑๔ คาถา

เถรีคาถาปาฬิ นิฏฺฐิตา.

คัมภีร์เถรีคาถา จบ