Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Khuddakanikāye

ขุททกนิกาย

Theragāthāpāḷi

เถรคาถาบาลี

Nidānagāthā

นิทานคาถา

Sīhānaṃva [Pg.19] nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare;

Suṇātha bhāvitattānaṃ, gāthā atthūpanāyikā.

ท่านทั้งหลายจงฟังคาถาทั้งหลายที่นำมาซึ่งประโยชน์ ซึ่งเป็นคำบันลือของพระอรหันต์ ผู้มีตนอบรมแล้ว ผู้มีเขี้ยว (คือมรรค) เหมือนเสียงคำรามของราชสีห์มีเขี้ยวในซอกเขา

Yathānāmā yathāgottā, yathādhammavihārino;

Yathādhimuttā sappaññā, vihariṃsu atanditā.

พระเถระเหล่านั้นมีชื่อ มีโคตร มีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างใด มีอัธยาศัยน้อมไปแล้วอย่างไร ท่านเป็นผู้มีปัญญา ไม่เกียจคร้าน อยู่แล้วอย่างนั้น

Tattha tattha vipassitvā, phusitvā accutaṃ padaṃ;

Katantaṃ paccavekkhantā, imamatthamabhāsisuṃ.

พระเถระเหล่านั้นเห็นแจ้งในที่นั้นๆ แล้ว บรรลุบทอันไม่จุติแล้ว พิจารณาเห็นกิจที่ทำเสร็จแล้ว จึงได้กล่าวคำนี้

1. Ekakanipāto

๑. เอกกนิบาต

1. Paṭhamavaggo

๑. ปฐมวรรค

1. Subhūtittheragāthā

๑. สุภูติเถรคาถา

1.

๑.

‘‘Channā me kuṭikā sukhā nivātā, vassa deva yathāsukhaṃ;

Cittaṃ me susamāhitaṃ vimuttaṃ, ātāpī viharāmi vassa devā’’ti.

ดูก่อนเทวดา กุฎีของเรามุงบังดีแล้ว เป็นสุข ไม่มีลม ท่านจงหลั่งฝนลงมาตามสบายเถิด จิตของเราตั้งมั่นดีแล้ว หลุดพ้นแล้ว เราเป็นผู้มีความเพียรอยู่ ดูก่อนเทวดา ท่านจงหลั่งฝนลงมาเถิด

Itthaṃ sudaṃ āyasmā subhūtitthero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระสุภูติเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

2. Mahākoṭṭhikattheragāthā

๒. มหาโกฏฐิกเถรคาถา

2.

๒.

‘‘Upasanto [Pg.220] uparato, mantabhāṇī anuddhato;

Dhunāti pāpake dhamme, dumapattaṃva māluto’’ti.

ภิกษุผู้สงบระงับ งดเว้น (จากบาป) มีปรกติกล่าวถ้อยคำด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมกำจัดบาปธรรมเสียได้ เหมือนลมกำจัดใบไม้ฉะนั้น

Itthaṃ sudaṃ āyasmā mahākoṭṭhiko thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระมหาโกฏฐิกเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

3. Kaṅkhārevatattheragāthā

๓. กังขาเรวตเถรคาถา

3.

๓.

‘‘Paññaṃ imaṃ passa tathāgatānaṃ, aggi yathā pajjalito nisīthe;

Ālokadā cakkhudadā bhavanti, ye āgatānaṃ vinayanti kaṅkha’’nti.

ท่านจงดูปัญญานี้ของพระตถาคตทั้งหลาย ผู้ทรงบรรเทาความสงสัยของชนผู้มาเฝ้า เป็นผู้ประทานแสงสว่าง ประทานดวงตา เหมือนกองไฟที่ลุกโพลงในเวลากลางคืน

Itthaṃ sudaṃ āyasmā kaṅkhārevato thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระกังขาเรวตเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

4. Puṇṇattheragāthā

๔. ปุณณเถรคาถา

4.

๔.

‘‘Sambhireva samāsetha, paṇḍitehatthadassibhi;

Atthaṃ mahantaṃ gambhīraṃ, duddasaṃ nipuṇaṃ aṇuṃ;

Dhīrā samadhigacchanti, appamattā vicakkhaṇā’’ti.

บุคคลพึงสมาคมกับสัตบุรุษผู้เป็นบัณฑิต ผู้เห็นประโยชน์เท่านั้น ผู้มีปรีชา ไม่ประมาท มีวิจารณญาณ ย่อมบรรลุประโยชน์อันยิ่งใหญ่ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดอ่อน สุขุม

Itthaṃ sudaṃ āyasmā puṇṇo mantāṇiputto thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระปุณณเถระมันตานีบุตรได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

5. Dabbattheragāthā

๕. ทัพพเถรคาถา

5.

๕.

‘‘Yo duddamiyo damena danto, dabbo santusito vitiṇṇakaṅkho;

Vijitāvī apetabheravo hi, dabbo so parinibbuto ṭhitatto’’ti.

ท่านทัพพะใดที่เคยฝึกได้ยาก ท่านทัพพะนั้นเป็นผู้ที่ฝึกแล้วด้วยการฝึก เป็นผู้สันโดษ ข้ามความสงสัยได้แล้ว เป็นผู้มีชัย ปราศจากภัย ท่านทัพพะนั้นมีตนตั้งมั่นแล้ว ดับกิเลสได้แล้ว

Itthaṃ sudaṃ āyasmā dabbo thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระทัพพเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

6. Sītavaniyattheragāthā

๖. สีตวนิยเถรคาถา

6.

๖.

‘‘Yo [Pg.221] sītavanaṃ upagā bhikkhu, eko santusito samāhitatto;

Vijitāvī apetalomahaṃso, rakkhaṃ kāyagatāsatiṃ dhitimā’’ti.

ภิกษุใดเข้าไปสู่ป่าสีตวันผู้เดียว สันโดษ มีตนตั้งมั่นแล้ว มีชัย ขนพองสยองเกล้าหายไปแล้ว เป็นผู้มีธิติ รักษาไว้ซึ่งกายคตาสติ

Itthaṃ sudaṃ āyasmā sītavaniyo thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระสีตวนิยเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

7. Bhalliyattheragāthā

๗. ภัลลิยเถรคาถา

7.

๗.

‘‘Yopānudī maccurājassa senaṃ, naḷasetuṃva sudubbalaṃ mahogho;

Vijitāvī apetabheravo hi, danto so parinibbuto ṭhitatto’’ti.

ภิกษุใดกำจัดเสนาของมัจจุราชได้ เหมือนห้วงน้ำใหญ่กำจัดสะพานไม้อ้อที่ทนทานได้ยากยิ่ง ภิกษุนั้นเป็นผู้มีชัย ปราศจากภัย ฝึกตนแล้ว มีตนตั้งมั่น ดับกิเลสได้แล้ว

Itthaṃ sudaṃ āyasmā bhalliyo thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระภัลลิยเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

8. Vīrattheragāthā

๘. คาถาสุภาษิตของพระวีรเถระ

8.

๘.

‘‘Yo duddamiyo damena danto, vīro santusito vitiṇṇakaṅkho;

Vijitāvī apetalomahaṃso, vīro so parinibbuto ṭhitatto’’ti.

ภิกษุวีระใดที่เคยเป็นผู้ฝึกได้ยาก บัดนี้เป็นผู้ที่ฝึกแล้วด้วยการฝึกตน เป็นผู้มีความเพียร สันโดษ ข้ามความสงสัยได้แล้ว เป็นผู้ชนะมาร ปราศจากความขนพองสยองเกล้า ภิกษุวีระนั้นมีกิเลสสงบระงับแล้ว มีตนตั้งมั่นแล้ว

Itthaṃ sudaṃ āyasmā vīro thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระวีรเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

9. Pilindavacchattheragāthā

๙. คาถาสุภาษิตของพระปิลินทวัจฉเถระ

9.

๙.

‘‘Svāgataṃ na durāgataṃ, nayidaṃ dumantitaṃ mama;

Saṃvibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgami’’nti.

การมาของเราเป็นการมาดีแล้ว ไม่ใช่การมาไม่ดีเลย ความดำริของเรานี้ก็ไม่ใช่ความดำริผิด เราได้เข้าถึงธรรมใดที่ประเสริฐสุดในธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ดีแล้ว

Itthaṃ sudaṃ āyasmā pilindavaccho thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระปิลินทวัจฉเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

10. Puṇṇamāsattheragāthā

๑๐. คาถาสุภาษิตของพระปุณณมาสเถระ

10.

๑๐.

‘‘Vihari [Pg.222] apekkhaṃ idha vā huraṃ vā, yo vedagū samito yatatto;

Sabbesu dhammesu anūpalitto, lokassa jaññā udayabbayañcā’’ti.

ภิกษุใดรู้ความเกิดและความเสื่อมแห่งโลก เป็นผู้ถึงเวท มีตนสงบระงับแล้ว สำรวมตนดีแล้ว ไม่ติดในธรรมทั้งปวง ภิกษุนั้นละความอาลัยในโลกนี้หรือโลกหน้าได้แล้ว

Itthaṃ sudaṃ āyasmā puṇṇamāso thero gāthaṃ abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระปุณณมาสเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

Vaggo paṭhamo niṭṭhito.

วรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำวรรคที่ ๑ นั้น มีดังนี้

Subhūti koṭṭhiko thero, kaṅkhārevatasammato;

Mantāṇiputto dabbo ca, sītavaniyo ca bhalliyo;

Vīro pilindavaccho ca, puṇṇamāso tamonudoti.

พระเถระในวรรคนี้คือ พระสุภูติเถระ พระโกฏฐิกเถระ พระกังขาเรวตเถระ พระปุณณมันตานีบุตรเถระ พระทัพพเถระ พระสีตวนิยเถระ พระภัลลิยเถระ พระวีรเถระ พระปิลินทวัจฉเถระ และพระปุณณมาสเถระผู้ขจัดความมืด

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ ๒

1. Cūḷavacchattheragāthā

๑. คาถาสุภาษิตของพระจูฬวัจฉเถระ

11.

๑๑.

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, dhamme buddhappavedite;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti.

ภิกษุผู้มากด้วยความปราโมทย์ในธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงประกาศแล้ว พึงบรรลุบทอันสงบ เป็นที่ระงับสังขาร เป็นสุข

… Cūḷavaccho thero….

ได้ยินว่า ท่านพระจูฬวัจฉเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

2. Mahāvacchattheragāthā

๒. คาถาสุภาษิตของพระมหาวัจฉเถระ

12.

๑๒.

‘‘Paññābalī sīlavatūpapanno, samāhito jhānarato satīmā;

Yadatthiyaṃ bhojanaṃ bhuñjamāno, kaṅkhetha kālaṃ idha vītarāgo’’ti.

ภิกษุผู้มีปัญญาเป็นกำลัง ถึงพร้อมด้วยศีลและวัตร มีจิตตั้งมั่น ยินดีในฌาน มีสติ ปราศจากราคะ ฉันโภชนะตามมีตามได้อยู่ในศาสนานี้ พึงหวังต่อกาลปรินิพพาน

… Mahāvaccho thero….

ได้ยินว่า ท่านพระมหาวัจฉเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

3. Vanavacchattheragāthā

๓. คาถาสุภาษิตของพระวนวัจฉเถระ

13.

๑๓.

‘‘Nīlabbhavaṇṇā [Pg.223] rucirā, sītavārī sucindharā;

Indagopakasañchannā, te selā ramayanti ma’’nti.

ภูเขาเหล่านั้นมีสีเขียวเหมือนเมฆ น่ารื่นรมย์ มีน้ำเย็น มีพื้นดินสะอาด ปกคลุมด้วยแมลงค่อมทอง ย่อมทำให้เรายินดี

… Vanavaccho thero….

ได้ยินว่า ท่านพระวนวัจฉเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

4. Sivakasāmaṇeragāthā

๔. คาถาสุภาษิตของสิวกสามเณร

14.

๑๔.

‘‘Upajjhāyo maṃ avaca, ito gacchāma sīvaka;

Gāme me vasati kāyo, araññaṃ me gato mano;

Semānakopi gacchāmi, natthi saṅgo vijānata’’nti.

พระอุปัชฌาย์ได้กล่าวกะเราว่า ‘สิวกะ เราไปจากที่นี่กันเถิด’ กายของเราอยู่ในบ้าน แต่ใจของเราไปสู่ป่าแล้ว ถึงเราจะนอนอยู่ก็จักไปให้ได้ เพราะความข้องเกี่ยวของผู้รู้แจ้ง ย่อมไม่มี

… Sivako sāmaṇero….

ได้ยินว่า สิวกสามเณรได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

5. Kuṇḍadhānattheragāthā

๕. คาถาสุภาษิตของพระกุณฑธานเถระ

15.

๑๕.

‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;

Pañcasaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccatī’’ti.

ภิกษุพึงตัดสังโยชน์ ๕ พึงละสังโยชน์ ๕ และพึงเจริญธรรม ๕ ให้ยิ่งขึ้นไป ภิกษุผู้ก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้อง ๕ ได้ ท่านเรียกว่า ‘ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว’

… Kuṇḍadhāno thero….

ได้ยินว่า ท่านพระกุณฑธานเถระได้กล่าวคาถานี้ ด้วยประการฉะนี้แล

6. Belaṭṭhasīsattheragāthā

๖. คาถาสุภาษิตของพระเพลัฏฐสีสเถระ

16.

๑๖.

‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, naṅgalāvattanī sikhī;

Gacchati appakasirena, evaṃ rattindivā mama;

Gacchanti appakasirena, sukhe laddhe nirāmise’’ti.

โคอาชาไนยตัวเจริญมีหงอน เดินไปตามรอยไถโดยไม่ลำบาก ฉันใด เมื่อเราได้เสวยสุขอันไม่มีอามิส ราตรีและทิวาก็ล่วงไปโดยไม่ลำบาก ฉันนั้น

… Belaṭṭhasīso thero….

…พระเบลัฏฐสีสเถระ…

7. Dāsakattheragāthā

๗. คาถาของพระทาสกเถระ

17.

๑๗.

‘‘Middhī yadā hoti mahagghaso ca, niddāyitā samparivattasāyī;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho, punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti.

ในกาลใด ภิกษุผู้มีปัญญาน้อย เป็นผู้บริโภคมาก ถูกถีนมิทธะครอบงำ เป็นผู้หลับใหล กลิ้งเกลือกไปมา ดุจสุกรใหญ่ที่เขาเลี้ยงไว้ด้วยปลายข้าว ย่อมเข้าถึงครรภ์บ่อยๆ

… Dāsako thero….

…พระทาสกเถระ…

8. Siṅgālapituttheragāthā

๘. คาถาของพระสิงคาลปิตุเถระ

18.

๑๘.

‘‘Ahu [Pg.224] buddhassa dāyādo, bhikkhu bhesakaḷāvane;

Kevalaṃ aṭṭhisaññāya, apharī pathaviṃ imaṃ;

Maññehaṃ kāmarāgaṃ so, khippameva pahissatī’’ti.

ภิกษุในป่าเภสกลาเป็นทายาทของพระพุทธเจ้า ท่านแผ่ปฐพีคืออัตภาพนี้ไป ด้วยอัฏฐิกสัญญาโดยส่วนเดียว เราย่อมสำคัญว่า ภิกษุนั้นจักละกามราคะได้โดยฉับพลันทีเดียว

… Siṅgālapitā thero….

…พระสิงคาลปิตุเถระ…

9. Kulattheragāthā

๙. คาถาของพระกุลเถระ

19.

๑๙.

‘‘Udakaṃ hi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ;

Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti subbatā’’ti.

คนไขน้ำทั้งหลายย่อมไขน้ำ ช่างศรทั้งหลายย่อมดัดลูกศร ช่างถากทั้งหลายย่อมถากไม้ ส่วนท่านผู้มีวัตรดีงามย่อมฝึกตน

… Kulo thero….

…พระกุลเถระ…

10. Ajitattheragāthā

๑๐. คาถาของพระอชิตเถระ

20.

๒๐.

‘‘Maraṇe me bhayaṃ natthi, nikanti natthi jīvite;

Sandehaṃ nikkhipissāmi, sampajāno paṭissato’’ti.

เราไม่มีภัยในความตาย ไม่มีความเยื่อใยในชีวิต เรามีสัมปชัญญะ มีสติ จักทอดทิ้งร่างกายนี้ไป

… Ajito thero ….

…พระอชิตเถระ…

Vaggo dutiyo niṭṭhito.

วรรคที่ ๒ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Cūḷavaccho mahāvaccho, vanavaccho ca sīvako;

Kuṇḍadhāno ca belaṭṭhi, dāsako ca tatopari;

Siṅgālapitiko thero, kulo ca ajito dasāti.

พระจุลวัจฉเถระ พระมหาวัจฉเถระ พระวนวัจฉเถระ พระสีวกเถระ พระกุณฑธานเถระ พระเบลัฏฐสีสเถระ พระทาสกเถระ ต่อจากนั้นไป พระสิงคาลปิติกเถระ พระกุลเถระ และพระอชิตเถระ รวมเป็น ๑๐ รูป

3. Tatiyavaggo

๓. วรรคที่ ๓

1. Nigrodhattheragāthā

๑. คาถาของพระนิโครธเถระ

21.

๒๑.

‘‘Nāhaṃ bhayassa bhāyāmi, satthā no amatassa kovido;

Yattha bhayaṃ nāvatiṭṭhati, tena maggena vajanti bhikkhavo’’ti.

เราไม่กลัวต่อภัย พระศาสดาของเราทรงฉลาดในอมตบท ภัยย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ในที่ใด ภิกษุทั้งหลายย่อมไปโดยทางนั้น

… Nigrodho thero….

…พระนิโครธเถระ…

2. Cittakattheragāthā

๒. คาถาของพระจิตตกเถระ

22.

๒๒.

‘‘Nīlā [Pg.225] sugīvā sikhino, morā kārambhiyaṃ abhinadanti;

Te sītavātakīḷitā, suttaṃ jhāyaṃ nibodhentī’’ti.

นกยูงทั้งหลายมีคอเขียว มีหงอนสวยงาม ส่งเสียงร้องบันลืออยู่ในป่าการัมภิยะ นกยูงเหล่านั้นร่าเริงด้วยลมเย็นระคนฝน ย่อมปลุกผู้เข้าฌานที่หลับอยู่ให้ตื่น

… Cittako thero….

…พระจิตตกเถระ…

3. Gosālattheragāthā

๓. คาถาของพระโคสาลเถระ

23.

๒๓.

‘‘Ahaṃ kho veḷugumbasmiṃ, bhutvāna madhupāyasaṃ;

Padakkhiṇaṃ sammasanto, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Sānuṃ paṭigamissāmi, vivekamanubrūhaya’’nti.

เราฉันข้าวมธุปายาสในกอป่าไผ่แล้ว พิจารณาความเกิดและความเสื่อมแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยแยบคาย จักกลับไปยังเชิงเขา เพื่อเพิ่มพูนวิเวก

… Gosālo thero….

…พระโคสาลเถระ…

4. Sugandhattheragāthā

๔. คาถาของพระสุคันธเถระ

24.

๒๔.

‘‘Anuvassiko pabbajito, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

เราบวชได้พรรษาเดียว ท่านจงดูความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรมเถิด วิชชา ๓ เราบรรลุแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว

… Sugandho thero….

…พระสุคันธเถระ…

5. Nandiyattheragāthā

๕. คาถาของพระนันทิยเถระ

25.

๒๕.

‘‘Obhāsajātaṃ phalagaṃ, cittaṃ yassa abhiṇhaso;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasī’’ti.

ดูก่อนมารผู้มีใจดำ ท่านประทุษร้ายต่อภิกษุผู้มีจิตเกิดแสงสว่าง ถึงพร้อมด้วยอรหัตผลเป็นไปอยู่เนืองๆ ท่านจะถึงความทุกข์

… Nandiyo thero….

... พระนันทิยเถระ ...

6. Abhayattheragāthā

๖. อภยเถรคาถา

26.

๒๖.

‘‘Sutvā subhāsitaṃ vācaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Paccabyadhiṃ hi nipuṇaṃ, vālaggaṃ usunā yathā’’ti.

เราได้ฟังพระดำรัสสุภาษิตของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์แล้ว ได้แทงตลอดธรรมอันละเอียด ดุจนายขมังธนูยิงปลายขนทรายด้วยลูกศรฉะนั้น

… Abhayo thero….

... พระอภยเถระ ...

7. Lomasakaṅgiyattheragāthā

๗. โลมสกังคิยเถรคาถา

27.

๒๗.

‘‘Dabbaṃ [Pg.226] kusaṃ poṭakilaṃ, usīraṃ muñjapabbajaṃ;

Urasā panudissāmi, vivekamanubrūhaya’’nti.

เราเจริญวิเวกอยู่ จะพึงใช้-อกผลักไสไป ซึ่งหญ้าดับพะ หญ้ากุสะ หญ้าโปฏกิละ แฝก หญ้ามุญชะ และหญ้าปัพพชะ

… Lomasakaṅgiyo thero….

... พระโลมสกังคิยเถระ ...

8. Jambugāmikaputtattheragāthā

๘. ชัมพุคามิกปุตตเถรคาถา

28.

๒๘.

‘‘Kacci no vatthapasuto, kacci no bhūsanārato;

Kacci sīlamayaṃ gandhaṃ, kiṃ tvaṃ vāyasi netarā pajā’’ti.

ท่านไม่ขวนขวายในผ้าหรือ ท่านไม่ยินดีในเครื่องประดับหรือ กลิ่นที่เกิดแต่ศีลของท่านฟุ้งไป แต่ของหมู่สัตว์อื่นไม่ฟุ้งไปหรือ

… Jambugāmikaputto thero….

... พระชัมพุคามิกปุตตเถระ ...

9. Hāritattheragāthā

๙. หาริตเถรคาถา

29.

๒๙.

‘‘Samunnamayamattānaṃ, usukārova tejanaṃ;

Cittaṃ ujuṃ karitvāna, avijjaṃ bhinda hāritā’’ti.

ดูก่อนหาริตะ ท่านจงประคองตนขึ้น ทำจิตให้ตรง เหมือนช่างศรดัดลูกศรให้ตรง แล้วจงทำลายอวิชชาเสีย

… Hārito thero….

... พระหาริตเถระ ...

10. Uttiyattheragāthā

๑๐. อุตติยเถรคาถา

30.

๓๐.

‘‘Ābādhe me samuppanne, sati me udapajjatha;

Ābādho me samuppanno, kālo me nappamajjitu’’nti.

เมื่ออาพาธเกิดขึ้นแก่เรา สติได้เกิดขึ้นแก่เราว่า อาพาธเกิดขึ้นแก่เราแล้ว นี้เป็นกาลที่เราไม่ควรจะประมาท

… Uttiyo thero….

... พระอุตติยเถระ ...

Vaggo tatiyo niṭṭhito.

ตติยวรรค จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำวรรคที่ ๓

Nigrodho cittako thero, gosālathero sugandho;

Nandiyo abhayo thero, thero lomasakaṅgiyo;

Jambugāmikaputto ca, hārito uttiyo isīti.

พระนิโครธเถระ พระจิตตกเถระ พระโคปาลเถระ พระสุคันธเถระ พระนันทิยเถระ พระอภยเถระ พระโลมสกังคิยเถระ พระชัมพุคามิกปุตตเถระ พระหาริตเถระ และพระอุตติยเถระผู้เป็นฤาษี

4. Catutthavaggo

๔. จตุตถวรรคที่ ๔

1. Gahvaratīriyattheragāthā

๑. คัฬหรติริยเถรคาถา

31.

๓๑.

‘‘Phuṭṭho [Pg.227] ḍaṃsehi makasehi, araññasmiṃ brahāvane;

Nāgo saṃgāmasīseva, sato tatrādhivāsaye’’ti.

ภิกษุอยู่ในป่าใหญ่ ถูกริ้นและยุงรบกวน พึงมีสติอดกลั้นอยู่ในป่าใหญ่นั้น ดุจช้างอยู่ในหัวสนามรบ ฉะนั้น

… Gahvaratīriyo thero….

... พระคัฬหรติริยเถระ ...

2. Suppiyattheragāthā

๒. สุปปิยเถรคาถา

32.

๓๒.

‘‘Ajaraṃ jīramānena, tappamānena nibbutiṃ;

Nimiyaṃ paramaṃ santiṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti.

เราพึงแลกเอาความไม่แก่ ด้วยความแก่ แลกเอาความดับเย็น ด้วยความเร่าร้อน แลกเอาพระนิพพานอันยั่งยืน เป็นสันติอย่างยิ่ง เป็นแดนเกษมจากโยคะอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

… Suppiyo thero….

... พระสุปปิยเถระ ...

3. Sopākattheragāthā

๓. โสปากเถรคาถา

33.

๓๓.

‘‘Yathāpi ekaputtasmiṃ, piyasmiṃ kusalī siyā;

Evaṃ sabbesu pāṇesu, sabbattha kusalo siyā’’ti.

พึงเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลในบุตรคนเดียวผู้เป็นที่รัก ฉันใด ก็พึงเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลในสัตว์ทั้งปวง ในที่ทั้งปวง ฉันนั้น

… Sopāko thero….

... พระโสปากเถระ ...

4. Posiyattheragāthā

๔. คาถาของพระโปสิยเถระ

34.

๓๔.

‘‘Anāsannavarā etā, niccameva vijānatā;

Gāmā araññamāgamma, tato gehaṃ upāvisi ;

Tato uṭṭhāya pakkāmi, anāmantetvā posiyo’’ti.

บัณฑิตรู้ว่า สตรีเหล่านี้ไม่เข้าใกล้เสียเลยเป็นดีกว่าทุกเมื่อ ท่านพระโปสิยะมาจากป่าสู่บ้านแล้วจึงเข้าไปยังเรือน จากนั้นท่านลุกขึ้นหลีกไปโดยมิได้บอกลา

… Posiyo thero….

…พระโปสิยเถระ…

5. Sāmaññakānittheragāthā

๕. คาถาของพระสามัญญกานิเถระ

35.

๓๕.

‘‘Sukhaṃ sukhattho labhate tadācaraṃ, kittiñca pappoti yasassa vaḍḍhati;

Yo ariyamaṭṭhaṅgikamañjasaṃ ujuṃ, bhāveti maggaṃ amatassa pattiyā’’ti.

ผู้ใดเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางตรง ไม่คด เพื่อบรรลุอมตธรรม ผู้นั้นมุ่งหวังความสุข ประพฤติธรรมอันเป็นเหตุแห่งความสุขนั้น ย่อมได้ประสบสุข ทั้งย่อมบรรลุเกียรติคุณและยศศักดิ์ก็เจริญขึ้น

… Sāmaññakānitthero….

…พระสามัญญกานิเถระ…

6. Kumāputtattheragāthā

๖. คาถาของพระกุมารปุตตเถระ

36.

๓๖.

‘‘Sādhu [Pg.228] sutaṃ sādhu caritakaṃ, sādhu sadā aniketavihāro;

Atthapucchanaṃ padakkhiṇakammaṃ, etaṃ sāmaññamakiñcanassā’’ti.

การฟังธรรมเป็นความดี การประพฤติธรรมเป็นความดี การอยู่โดยไม่มีเรือนทุกเมื่อเป็นความดี การสอบถามถึงประโยชน์และการกระทำที่นอบน้อมเป็นความดี นี้คือความเป็นสมณะของผู้ไม่มีกังวล

… Kumāputto thero….

…พระกุมารปุตตเถระ…

7. Kumāputtasahāyakattheragāthā

๗. คาถาของพระเถระสหายของพระกุมารปุตตเถระ

37.

๓๗.

‘‘Nānājanapadaṃ yanti, vicarantā asaññatā;

Samādhiñca virādhenti, kiṃsu raṭṭhacariyā karissati;

Tasmā vineyya sārambhaṃ, jhāyeyya apurakkhato’’ti.

ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่สำรวมเที่ยวจาริกไปยังชนบทต่างๆ ย่อมทำสมาธิให้เสื่อม การเที่ยวไปยังแคว้นจะทำประโยชน์อะไรได้เล่า เพราะฉะนั้น ภิกษุพึงขจัดความแข่งดี ไม่ถูกตัณหาเป็นต้นนำไป พึงเพ่งพินิจอยู่

… Kumāputtattherassa sahāyako thero….

…พระเถระผู้เป็นสหายของพระกุมารปุตตเถระ…

8. Gavampatittheragāthā

๘. คาถาของพระควรปติเถระ

38.

๓๘.

‘‘Yo iddhiyā sarabhuṃ aṭṭhapesi, so gavampati asito anejo;

Taṃ sabbasaṅgātigataṃ mahāmuniṃ, devā namassanti bhavassa pāragu’’nti.

พระควรปติเถระใด ได้ทรงไว้ซึ่งแม่น้ำสรภูด้วยฤทธิ์ พระควรปติเถระนั้นเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว ไม่มีความหวั่นไหว เทวดาทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระมุนีผู้ยิ่งใหญ่พระองค์นั้น ผู้ก้าวล่วงเครื่องข้องทั้งปวง ผู้ถึงฝั่งแห่งภพ

… Gavampatitthero….

…พระควรปติเถระ…

9. Tissattheragāthā

๙. คาถาของพระติสสเถระ

39.

๓๙.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติเที่ยวไป เพื่อละกามราคะ เหมือนคนถูกหอกแทง หรือเหมือนคนมีไฟไหม้บนศีรษะ

… Tisso thero….

…พระติสสเถระ…

10. Vaḍḍhamānattheragāthā

๑๐. คาถาของพระวัฑฒมานเถระ

40.

๔๐.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Bhavarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติเที่ยวไป เพื่อละภวราคะ เหมือนคนถูกหอกแทง หรือเหมือนคนมีไฟไหม้บนศีรษะ

… Vaḍḍhamāno thero….

…พระวัฑฒมานเถระ…

Vaggo catuttho niṭṭhito.

จตุตถวรรค จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Gahvaratīriyo [Pg.229] suppiyo, sopāko ceva posiyo;

Sāmaññakāni kumāputto, kumāputtasahāyako;

Gavampati tissatthero, vaḍḍhamāno mahāyasoti.

พระคัยหรตีริยเถระ พระสุปปิยเถระ พระโสปากเถระ พระโปสิยเถระ พระสามัญญกานิเถระ พระกุมารปุตตเถระ พระสหายของพระกุมารปุตตเถระ พระควรปติเถระ พระติสสเถระ และพระวัฑฒมานเถระผู้มียศใหญ่

5. Pañcamavaggo

๕. ปัญจมวรรค

1. Sirivaḍḍhattheragāthā

๑. คาถาของพระสิริวัฑฒเถระ

41.

๔๑.

‘‘Vivaramanupatanti vijjutā, vebhārassa ca paṇḍavassa ca;

Nagavivaragato ca jhāyati, putto appaṭimassa tādino’’ti.

สายฟ้าแลบแปลบปลาบเข้าไปในระหว่างภูเขาเวภาระและภูเขาบัณฑวะ ส่วนบุตรของพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเปรียบ ผู้คงที่ เข้าไปสู่ซอกเขาแล้วเพ่งพินิจอยู่

… Sirivaḍḍho thero….

…พระสิริวัฑฒเถระ…

2. Khadiravaniyattheragāthā

๒. คาถาของพระขทิรวนิยเถระ

42.

๔๒.

‘‘Cāle upacāle sīsūpacāle ( ) patissatā nu kho viharatha;

Āgato vo vālaṃ viya vedhī’’ti.

จาละ อุปจาละ สีสูปจาละ ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีสติอยู่เถิดหนอ พระเถระผู้เป็นนายขมังธนู เปรียบด้วยผู้ยิงขนหางม้าของพวกท่านมาถึงแล้ว

… Khadiravaniyo thero….

พระขทิรวนิยเถระ...

3. Sumaṅgalattheragāthā

๓. สุมังคลเถรคาถา

43.

๔๓.

‘‘Sumuttiko sumuttiko sāhu, sumuttikomhi tīhi khujjakehi;

Asitāsu mayā naṅgalāsu, mayā khuddakuddālāsu mayā.

เราพ้นดีแล้วหนอ เราพ้นดีแล้วหนอ เราพ้นดีแล้วจากเครื่องงอ ๓ อย่าง คือ เคียว ไถ และจอบ

Yadipi idhameva idhameva, atha vāpi alameva alameva;

Jhāya sumaṅgala jhāya sumaṅgala, appamatto vihara sumaṅgalā’’ti.

ถึงแม้เครื่องงอ ๓ อย่างนี้จะอยู่ตรงนี้ก็ตามทีเถิด พอที พอที ท่านสุมังคละ จงเพ่งฌานเถิด ท่านสุมังคละ จงเพ่งฌานเถิด ท่านสุมังคละ ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่เถิด

… Sumaṅgalo thero….

พระสุมังคลเถระ...

4. Sānuttheragāthā

๔. สานุเถรคาถา

44.

๔๔.

‘‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;

Jīvantaṃ maṃ amma passantī, kasmā maṃ amma rodasī’’ti.

คุณแม่ เขาร้องไห้ถึงคนที่ตายไปแล้ว หรือคนที่ยังมีชีวิตอยู่แต่ไม่ได้พบเห็นกัน คุณแม่เห็นลูกผู้ยังมีชีวิตอยู่แท้ๆ เหตุไรคุณแม่จึงร้องไห้ถึงลูกเล่า

… Sānutthero….

พระสานุเถระ...

5. Ramaṇīyavihārittheragāthā

๕. รมณียวิหาริเถรคาถา

45.

๔๕.

‘‘Yathāpi [Pg.230] bhaddo ājañño, khalitvā patitiṭṭhati;

Evaṃ dassanasampannaṃ, sammāsambuddhasāvaka’’nti.

ม้าอาชาไนยตัวเจริญ พลาดพลั้งไปแล้วยังกลับทรงตัวอยู่ได้ ฉันใด ท่านจงรู้สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้สมบูรณ์ด้วยทัสสนะ ว่าเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน

… Ramaṇīyavihāritthero….

พระรมณียวิหาริเถระ...

6. Samiddhittheragāthā

๖. สมิทธิเถรคาถา

46.

๔๖.

‘‘Saddhāyāhaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

Sati paññā ca me vuḍḍhā, cittañca susamāhitaṃ;

Kāmaṃ karassu rūpāni, neva maṃ byādhayissasī’’ti.

เรามีศรัทธาจึงออกบวชจากเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยเรือน สติและปัญญาของเราเจริญแล้ว ทั้งจิตของเราก็ตั้งมั่นดีแล้ว ท่านจงทำรูปทั้งหลายตามชอบใจเถิด ท่านเบียดเบียนเราไม่ได้เลย

… Samiddhitthero….

พระสมิทธิเถระ...

7. Ujjayattheragāthā

๗. อุชชยเถรคาถา

47.

๔๗.

‘‘Namo te buddha vīratthu, vippamuttosi sabbadhi;

Tuyhāpadāne viharaṃ, viharāmi anāsavo’’ti.

ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้มีความเพียร ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ พระองค์ทรงหลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวง ข้าพระองค์อยู่ในอวทานของพระองค์ เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่

… Ujjayo thero….

พระอุชชยเถระ...

8. Sañjayattheragāthā

๘. สัญชยเถรคาถา

48.

๔๘.

‘‘Yato ahaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

Nābhijānāmi saṅkappaṃ, anariyaṃ dosasaṃhita’’nti.

จำเดิมแต่เราบวชจากเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยเรือนแล้ว เราไม่รู้สึกตัวว่าได้ดำริถึงความดำริอันไม่ประเสริฐ ซึ่งประกอบด้วยโทษเลย

… Sañjayo thero….

พระสัญชยเถระ...

9. Rāmaṇeyyakattheragāthā

๙. รามเณยยกเถรคาถา

49.

๔๙.

‘‘Cihacihābhinadite, sippikābhirutehi ca;

Na me taṃ phandati cittaṃ, ekattanirataṃ hi me’’ti.

จิตของเราไม่หวั่นไหวเพราะเสียงร้องจิหะ จิหะ และเพราะเสียงร้องของสุนัขจิ้งจอก เพราะจิตของเรายินดีแล้วในความเป็นหนึ่ง

… Rāmaṇeyyako thero….

พระรามเณยยกเถระ...

10. Vimalattheragāthā

๑๐. วิมลเถรคาถา

50.

๕๐.

‘‘Dharaṇī [Pg.231] ca siñcati vāti, māluto vijjutā carati nabhe;

Upasamanti vitakkā, cittaṃ susamāhitaṃ mamā’’ti.

แผ่นดินชุ่มชื้น ลมพัดอยู่ สายฟ้าแลบไปในท้องฟ้า วิตกทั้งหลายของเราสงบระงับแล้ว จิตของเราตั้งมั่นดีแล้ว

… Vimalo thero….

พระวิมลเถระ...

Vaggo pañcamo niṭṭhito.

ปัญจมวรรคที่ ๕ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Sirīvaḍḍho revato thero, sumaṅgalo sānusavhayo;

Ramaṇīyavihārī ca, samiddhiujjayasañjayā;

Rāmaṇeyyo ca so thero, vimalo ca raṇañjahoti.

พระสิริวัฑฒเถระ พระเรวตเถระ พระสุมังคลเถระ พระสานุเถระ พระรมณียวิหารีเถระ พระสมิทธิเถระ พระอุชชยเถระ พระสัญชยเถระ พระรามเณยยกเถระ และพระวิมลเถระผู้ละกิเลสเครื่องรบกวนได้

6. Chaṭṭhavaggo

๖. ฉัฏฐวรรคที่ ๖

1. Godhikattheragāthā

๑. คาถาทั้งหลายของพระโคธิกเถระ

51.

๕๑.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Cittaṃ susamāhitañca mayhaṃ, atha ce patthayasi pavassa devā’’ti.

ฝนตกประหนึ่งเสียงขับร้องอันไพเราะ กระท่อมของเรามุงบังดีแล้ว เป็นสุข ไม่มีลมพัดเข้า จิตของเราก็ตั้งมั่นดีแล้ว ดูก่อนเทพ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด

… Godhiko thero….

… พระโคธิกเถระ …

2. Subāhuttheragāthā

๒. คาถาทั้งหลายของพระสุพาหุเถระ

52.

๕๒.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Cittaṃ susamāhitañca kāye, atha ce patthayasi pavassa devā’’ti.

ฝนตกประหนึ่งเสียงขับร้องอันไพเราะ กระท่อมของเรามุงบังดีแล้ว เป็นสุข ไม่มีลมพัดเข้า จิตของเราก็ตั้งมั่นดีแล้วในกาย ดูก่อนเทพ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด

… Subāhutthero….

… พระสุพาหุเถระ …

3. Valliyattheragāthā

๓. คาถาทั้งหลายของพระวัลลิยเถระ

53.

๕๓.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Tassaṃ viharāmi appamatto, atha ce patthayasi pavassa devā’’ti.

ฝนตกประหนึ่งเสียงขับร้องอันไพเราะ กระท่อมของเรามุงบังดีแล้ว เป็นสุข ไม่มีลมพัดเข้า เราเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ในกระท่อมนั้น ดูก่อนเทพ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด

… Valliyo thero….

… พระวัลลิยเถระ …

4. Uttiyattheragāthā

๔. คาถาทั้งหลายของพระอุตติยเถระ

54.

๕๔.

‘‘Vassati [Pg.232] devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Tassaṃ viharāmi adutiyo, atha ce patthayasi pavassa devā’’ti.

ฝนตกประหนึ่งเสียงขับร้องอันไพเราะ กระท่อมของเรามุงบังดีแล้ว เป็นสุข ไม่มีลมพัดเข้า เราอยู่ผู้เดียวในกระท่อมนั้น ดูก่อนเทพ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด

… Uttiyo thero….

… พระอุตติยเถระ …

5. Añjanavaniyattheragāthā

๕. คาถาทั้งหลายของพระอัญชนวนิยเถระ

55.

๕๕.

‘‘Āsandiṃ kuṭikaṃ katvā, ogayha añjanaṃ vanaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

เราเข้าไปสู่ป่าอัญชนะแล้ว ทำแคร่เป็นกระท่อม เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

… Añjanavaniyo thero….

… พระอัญชนวนิยเถระ …

6. Kuṭivihārittheragāthā

๖. คาถาทั้งหลายของพระกุฏิวิหาริเถระ

56.

๕๖.

‘‘Ko kuṭikāyaṃ bhikkhu kuṭikāyaṃ, vītarāgo susamāhitacitto;

Evaṃ jānāhi āvuso, amoghā te kuṭikā katā’’ti.

ใครอยู่ในกระท่อม ภิกษุอยู่ในกระท่อม เป็นผู้มีราคะไปปราศแล้ว มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว ดูก่อนอาวุโส ท่านจงรู้อย่างนี้เถิด กระท่อมที่ท่านทำแล้วไม่เปล่าประโยชน์

… Kuṭivihāritthero….

… พระกุฏิวิหาริเถระ …

7. Dutiyakuṭivihārittheragāthā

๗. คาถาทั้งหลายของพระทุติยกุฏิวิหาริเถระ

57.

๕๗.

‘‘Ayamāhu purāṇiyā kuṭi, aññaṃ patthayase navaṃ kuṭiṃ;

Āsaṃ kuṭiyā virājaya, dukkhā bhikkhu puna navā kuṭī’’ti.

ท่านกล่าวว่า กระท่อมนี้เก่าแล้ว ท่านปรารถนากระท่อมหลังใหม่อื่นอีก ท่านจงคลายความหวังในกระท่อมเสียเถิด ดูก่อนภิกษุ กระท่อมหลังใหม่เป็นทุกข์ร่ำไป

… Dutiyakuṭivihāritthero….

… พระทุติยกุฏิวิหาริเถระ …

8. Ramaṇīyakuṭikattheragāthā

๘. คาถาทั้งหลายของพระรมณียกุฏิกเถระ

58.

๕๘.

‘‘Ramaṇīyā me kuṭikā, saddhādeyyā manoramā;

Na me attho kumārīhi, yesaṃ attho tahiṃ gacchatha nāriyo’’ti.

กระท่อมของเราน่ารื่นรมย์ เป็นสิ่งที่เขาให้ด้วยศรัทธา น่าเพลิดเพลินใจ เราไม่มีความต้องการด้วยหญิงสาวทั้งหลาย ดูก่อนนางนารีทั้งหลาย ชนเหล่าใดมีความต้องการด้วยหญิงสาว ท่านทั้งหลายจงไปที่นั้นเถิด

… Ramaṇīyakuṭiko thero….

… พระรมณียกุฏิกเถระ …

9. Kosalavihārittheragāthā

๙. คาถาทั้งหลายของพระโกสลวิหาริเถระ

59.

๕๙.

‘‘Saddhāyāhaṃ [Pg.233] pabbajito, araññe me kuṭikā katā;

Appamatto ca ātāpī, sampajāno patissato’’ti.

เรามีศรัทธาจึงออกบวช เราทำกระท่อมอยู่ในป่า เราเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ

… Kosalavihāritthero….

… พระโกสลวิหาริเถระ …

10. Sīvalittheragāthā

๑๐. คาถาทั้งหลายของพระสีวลีเถระ

60.

๖๐.

‘‘Te me ijjhiṃsu saṅkappā, yadattho pāvisiṃ kuṭiṃ;

Vijjāvimuttiṃ paccesaṃ, mānānusayamujjaha’’nti.

เราเข้าไปสู่กระท่อมเพื่อประโยชน์ใด ความดำริเหล่านั้นของเราสำเร็จแล้ว เราละมานานุสัยได้แล้ว ได้ประจักษ์แจ้งวิชชาและวิมุตติแล้ว

… Sīvalitthero….

… พระสีวลีเถระ …

Vaggo chaṭṭho niṭṭhito.

วรรคที่ ๖ จบแล้ว

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Godhiko ca subāhu ca, valliyo uttiyo isi;

Añjanavaniyo thero, duve kuṭivihārino;

Ramaṇīyakuṭiko ca, kosalavhayasīvalīti.

พระโคธิกเถระ พระสุพาหุเถระ พระวัลลิยเถระ พระอุตติยเถระผู้เป็นฤาษี พระอัญชนวนิยเถระ พระกุฏิวิหารี ๒ รูป พระรมณียกุฏิกเถระ พระเถระนามว่าโกสัลละ และพระสีวลีเถระ

7. Sattamavaggo

๗. วรรคที่ ๗

1. Vappattheragāthā

๑. วัปปเถรคาถา

61.

๖๑.

‘‘Passati passo passantaṃ, apassantañca passati;

Apassanto apassantaṃ, passantañca na passatī’’ti.

ผู้เห็น ย่อมเห็นผู้เห็น และเห็นแม้ผู้ไม่เห็น ส่วนผู้ไม่เห็น ย่อมไม่เห็นทั้งผู้ไม่เห็นและผู้เห็น

… Vappo thero….

… พระวัปปเถระ …

2. Vajjiputtattheragāthā

๒. วัชชิปุตตเถรคาถา

62.

๖๒.

‘‘Ekakā mayaṃ araññe viharāma, apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ;

Tassa me bahukā pihayanti, nerayikā viya saggagāmina’’nti.

เราทั้งหลายอยู่ผู้เดียวในป่า เหมือนท่อนไม้ที่เขาทิ้งไว้ในป่า ชนเป็นอันมากย่อมปรารถนาเรานั้น เหมือนเหล่าสัตว์นรกปรารถนาเหล่าผู้ไปสวรรค์

… Vajjiputto thero….

… พระวัชชิปุตตเถระ …

3. Pakkhattheragāthā

๓. ปักขเถรคาถา

63.

๖๓.

‘‘Cutā [Pg.234] patanti patitā, giddhā ca punarāgatā;

Kataṃ kiccaṃ rataṃ rammaṃ, sukhenanvāgataṃ sukha’’nti.

สัตว์ทั้งหลายผู้เคลื่อนแล้วย่อมตกไป ผู้ตกไปแล้วและผู้กำหนัดยินดีแล้วย่อมกลับมาอีก ส่วนเราทำกิจเสร็จแล้ว ยินดีในพระนิพพานอันน่ารื่นรมย์ บรรลุความสุขโดยความสุข

… Pakkho thero….

… พระปักขเถระ …

4. Vimalakoṇḍaññattheragāthā

๔. วิมลโกณฑัญญเถรคาถา

64.

๖๔.

‘‘Dumavhayāya uppanno, jāto paṇḍaraketunā;

Ketuhā ketunāyeva, mahāketuṃ padhaṃsayī’’ti.

เราเกิดจากนางอัมพปาลีผู้มีชื่อเหมือนต้นไม้ พระเจ้าพิมพิสารผู้มีพระนามว่าบัณฑรเกตุเป็นผู้ให้กำเนิด เราผู้ทำลายธงคือมานะ ได้ทำลายธงใหญ่คือมานะด้วยธงคือปัญญาแล้ว

… Vimalakoṇḍañño thero….

… พระวิมลโกณฑัญญเถระ …

5. Ukkhepakatavacchattheragāthā

๕. อุกเขปกตวัจฉเถรคาถา

65.

๖๕.

‘‘Ukkhepakatavacchassa, saṅkalitaṃ bahūhi vassehi;

Taṃ bhāsati gahaṭṭhānaṃ, sunisinno uḷārapāmojjo’’ti.

พระวัจฉะผู้ถูกยกเว้น ได้รวบรวมพระไตรปิฎกใดไว้ด้วยกาลนานหลายปี ท่านมีความปราโมทย์อย่างยิ่ง นั่งแสดงธรรมนั้นแก่คฤหัสถ์ทั้งหลายเป็นอย่างดี

… Ukkhepakatavaccho thero….

… พระอุกเขปกตวัจฉเถระ …

6. Meghiyattheragāthā

๖. เมฆิยเถรคาถา

66.

๖๖.

‘‘Anusāsi mahāvīro, sabbadhammāna pāragū;

Tassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, vihāsiṃ santike sato;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

พระพุทธเจ้าผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ได้ทรงพร่ำสอนเรา เราได้ฟังธรรมของพระองค์แล้ว เป็นผู้มีสติ อยู่ในสำนักของพระศาสดา เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว

… Meghiyo thero….

… พระเมฆิยเถระ …

7. Ekadhammasavanīyattheragāthā

๗. เอกธัมมสวนียเถรคาถา

67.

๖๗.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

กิเลสทั้งหลายเราเผาแล้ว ภพทั้งปวงเราถอนขึ้นได้แล้ว สังสารวัฏอันเป็นที่เกิด เราตัดขาดแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มี

… Ekadhammasavanīyo thero….

… พระเอกธัมมสวนียเถระ …

8. Ekudāniyattheragāthā

๘. เอกทานิยเถรคาถา

68.

๖๘.

‘‘Adhicetaso appamajjato, munino monapathesu sikkhato;

Sokā na bhavanti tādino, upasantassa sadā satīmato’’ti.

ความโศกทั้งหลายย่อมไม่มีแก่พระมุนีผู้มีจิตยิ่ง ผู้ไม่ประมาท ศึกษาอยู่ในมรรคาแห่งความเป็นมุนี ผู้คงที่ สงบระงับ มีสติทุกเมื่อ

… Ekudāniyo thero….

… พระเอกทานิยเถระ …

9. Channattheragāthā

๙. ฉันนเถรคาถา

69.

๖๙.

‘‘Sutvāna [Pg.235] dhammaṃ mahato mahārasaṃ, sabbaññutaññāṇavarena desitaṃ;

Maggaṃ papajjiṃ amatassa pattiyā, so yogakkhemassa pathassa kovido’’ti.

เราได้ฟังธรรมมีรสอันประเสริฐยิ่ง ซึ่งพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดด้วยพระสัพพัญญุตญาณทรงแสดงแล้วจากพระองค์ผู้ยิ่งใหญ่ จึงได้ดำเนินไปในมรรคเพื่อบรรลุอมตธรรม พระองค์ทรงฉลาดในหนทางแห่งธรรมะอันเกษมจากโยคะ

… Channo thero….

พระฉันนเถระ...

10. Puṇṇattheragāthā

๑๐. ปุณณัตเถรคาถา

70.

๗๐.

‘‘Sīlameva idha aggaṃ, paññavā pana uttamo;

Manussesu ca devesu, sīlapaññāṇato jaya’’nti.

ในโลกนี้ ศีลเท่านั้นเป็นเลิศ แต่ผู้มีปัญญาสูงสุด ชัยชนะในหมู่มนุษย์และเทวดาย่อมมีได้เพราะศีลและปัญญา

… Puṇṇo thero….

พระปุณณเถระ...

Vaggo sattamo niṭṭhito.

วรรคที่ ๗ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Vappo ca vajjiputto ca, pakkho vimalakoṇḍañño;

Ukkhepakatavaccho ca, meghiyo ekadhammiko;

Ekudāniyachannā ca, puṇṇatthero mahabbaloti.

พระวัปปเถระ พระวัชชิปุตตเถระ พระปักขเถระ พระวิมลโกณฑัญญเถระ พระอุกเขปกฏวัจฉเถระ พระเมฆิยเถระ พระเอกธัมมิกเถระ พระเอกอุทานิยเถระ พระฉันนเถระ และพระปุณณเถระผู้มีกำลังมาก

8. Aṭṭhamavaggo

๘. วรรคที่ ๘

1. Vacchapālattheragāthā

๑. วัจฉปาลัตเถรคาถา

71.

๗๑.

‘‘Susukhumanipuṇatthadassinā, matikusalena nivātavuttinā;

Saṃsevitavuddhasīlinā, nibbānaṃ na hi tena dullabha’’nti.

พระนิพพานอันบุคคลผู้เห็นอรรถอันละเอียดสุขุม ผู้ฉลาดในความคิด มีความประพฤติอ่อนน้อม ผู้คบหาท่านผู้เจริญด้วยศีล ไม่ใช่จะได้โดยยากเลย

… Vacchapālo thero….

พระวัจฉปาลเถระ...

2. Ātumattheragāthā

๒. อาตุมัตเถรคาถา

72.

๗๒.

‘‘Yathā [Pg.236] kaḷīro susu vaḍḍhitaggo, dunnikkhamo hoti pasākhajāto;

Evaṃ ahaṃ bhariyāyānitāya, anumaññaṃ maṃ pabbajitomhi dānī’’ti.

หน่อไม้มีอดเจริญดีแล้ว มีกิ่งก้านแตกออกไปแล้ว นำออกจากกอได้ยากฉันใด ถ้าภรรยานำมาให้เรา เราก็จะเป็นเหมือนหน่อไม้นั้น บัดนี้ ท่านจงอนุญาตเรา เราบวชแล้ว

… Ātumo thero….

พระอาตุมเถระ...

3. Māṇavattheragāthā

๓. มาณวัตเถรคาถา

73.

๗๓.

‘‘Jiṇṇañca disvā dukhitañca byādhitaṃ, matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṃ;

Tato ahaṃ nikkhamitūna pabbajiṃ, pahāya kāmāni manoramānī’’ti.

เราได้เห็นคนแก่ คนเจ็บไข้ได้รับทุกขเวทนา และคนตายซึ่งสิ้นอายุแล้ว จึงออกบวช ละกามอันน่ารื่นรมย์ใจเสีย

… Māṇavo thero….

พระมาณวเถระ...

4. Suyāmanattheragāthā

๔. สุยามนัตเถรคาถา

74.

๗๔.

‘‘Kāmacchando ca byāpādo, thinamiddhañca bhikkhuno;

Uddhaccaṃ vicikicchā ca, sabbasova na vijjatī’’ti.

กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และวิจิกิจฉา ย่อมไม่มีแก่ภิกษุโดยประการทั้งปวง

… Suyāmano thero….

พระสุยามนเถระ...

5. Susāradattheragāthā

๕. สุสารทัตเถรคาถา

75.

๗๕.

‘‘Sādhu suvihitāna dassanaṃ, kaṅkhā chijjati buddhi vaḍḍhati;

Bālampi karonti paṇḍitaṃ, tasmā sādhu sataṃ samāgamo’’ti.

การเห็นท่านผู้จัดการดีแล้วเป็นการดี ความสงสัยย่อมขาด ปัญญาย่อมเจริญ ท่านย่อมทำคนพาลให้เป็นบัณฑิตได้ เพราะเหตุนั้น การสมาคมกับสัตบุรุษจึงเป็นการดี

… Susārado thero….

พระสุสารทเถระ...

6. Piyañjahattheragāthā

๖. ปิยัญชหัตเถรคาถา

76.

๗๖.

‘‘Uppatantesu nipate, nipatantesu uppate;

Vase avasamānesu, ramamānesu no rame’’ti.

พึงถ่อมตนในผู้ที่เย่อหยิ่ง พึงทำตนให้สูงในผู้ที่ถ่อมตน พึงอยู่ในผู้ที่ไม่อยู่ครองเรือน ไม่พึงยินดีในผู้ที่ยินดี

… Piyañjaho thero….

พระปิยัญชหเถระ...

7. Hatthārohaputtattheragāthā

๗. หัตถารోหปุตตัตเถรคาถา

77.

๗๗.

‘‘Idaṃ [Pg.237] pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukhaṃ;

Tadajjahaṃ niggahessāmi yoniso, hatthippabhinnaṃ viya aṅkusaggaho’’ti.

เมื่อก่อน จิตนี้ได้เที่ยวไปตามที่ปรารถนา ตามที่ใคร่ และตามความพอใจ วันนี้ เราจักข่มจิตนั้นไว้โดยแยบคาย เหมือนควาญช้าง cầm ขอข่มช้างที่ตกมันไว้ฉะนั้น

… Hatthārohaputto thero….

พระหัตถารోหปุตตเถระ...

8. Meṇḍasirattheragāthā

๘. เมณฑสิรัตเถรคาถา

78.

๗๘.

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Tassa me dukkhajātassa, dukkhakkhandho aparaddho’’ti.

เราเมื่อไม่พบ (พระนิพพาน) ได้ท่องเที่ยวไปแล้วสิ้นสงสารนับชาติไม่ถ้วน กองทุกข์ของเราผู้เกิดมาเป็นทุกข์นั้น ถูกกำจัดเสียแล้ว

… Meṇḍasiro thero….

… พระเถระชื่อว่าเมณฑสิระ …

9. Rakkhitattheragāthā

๙. คาถาของพระรักขิตเถระ

79.

๗๙.

‘‘Sabbo rāgo pahīno me, sabbo doso samūhato;

Sabbo me vigato moho, sītibhūtosmi nibbuto’’ti.

ราคะทั้งปวงเราละได้แล้ว โทสะทั้งปวงเราถอนขึ้นได้แล้ว โมหะทั้งปวงของเราไปปราศแล้ว เราเป็นผู้เยือกเย็น ดับสนิทแล้ว

… Rakkhito thero….

… พระรักขิตเถระ …

10. Uggattheragāthā

๑๐. คาถาของพระอุคคเถระ

80.

๘๐.

‘‘Yaṃ [Pg.238] mayā pakataṃ kammaṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ;

Sabbametaṃ parikkhīṇaṃ, natthi dāni punabbhavo’’ti.

กรรมที่เรทำไว้ จะน้อยหรือมากก็ตาม กรรมทั้งหมดนั้นสิ้นไปแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

… Uggo thero….

… พระอุคคเถระ …

Vaggo aṭṭhamo niṭṭhito.

วรรคที่ ๘ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Vacchapālo ca yo thero, ātumo māṇavo isi;

Suyāmano susārado, thero yo ca piyañjaho;

Ārohaputto meṇḍasiro, rakkhito uggasavhayoti.

พระเถระวัจฉปาละ ๑ พระอาตุมะ ๑ พระฤาษีมาณวะ ๑ พระสุยามานะ ๑ พระสุสารทะ ๑ พระเถระปิยัญชหะ ๑ พระอาโรหบุตร ๑ พระเมณฑสิระ ๑ พระรักขิตะ ๑ และพระเถระนามว่าอุคคะ ๑

9. Navamavaggo

๙. วรรคที่ ๙

1. Samitiguttattheragāthā

๑. คาถาของพระสมิติคุตตเถระ

81.

๘๑.

‘‘Yaṃ mayā pakataṃ pāpaṃ, pubbe aññāsu jātisu;

Idheva taṃ vedanīyaṃ, vatthu aññaṃ na vijjatī’’ti.

บาปที่เราทำไว้ในชาติก่อนๆ บาปนั้นพึงเสวยในอัตภาพนี้แหละ ภพอื่นที่จะให้ผลไม่มีอีก

… Samitigutto thero….

… พระสมิติคุตตเถระ …

2. Kassapattheragāthā

๒. คาถาของพระกัสสปเถระ

82.

๘๒.

‘‘Yena yena subhikkhāni, sivāni abhayāni ca;

Tena puttaka gacchassu, mā sokāpahato bhavā’’ti.

ลูกเอ๋ย ที่ใดมีภิกษาหาได้ง่าย เป็นที่เกษมและไม่มีภัย เจ้าจงไปที่นั้นเถิด อย่าเป็นผู้ถูกความโศกครอบงำเลย

… Kassapo thero….

… พระกัสสปเถระ …

3. Sīhattheragāthā

๓. คาถาของพระสีหเถระ

83.

๘๓.

‘‘Sīhappamatto vihara, rattindivamatandito;

Bhāvehi kusalaṃ dhammaṃ, jaha sīghaṃ samussaya’’nti.

สีหะ ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท ไม่เกียจคร้าน อยู่ตลอดคืนและวันเถิด จงเจริญกุศลธรรม จงละอัตภาพโดยเร็วพลัน

… Sīho thero….

… พระสีหเถระ …

4. Nītattheragāthā

๔. คาถาของพระนีตเถระ

84.

๘๔.

‘‘Sabbarattiṃ supitvāna, divā saṅgaṇike rato;

Kudāssu nāma dummedho, dukkhassantaṃ karissatī’’ti.

ผู้มีปัญญาทราม นอนหลับตลอดคืน ยินดีในหมู่คณะในเวลากลางวัน เมื่อไรหนอ จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

… Nīto thero….

… พระนีตเถระ …

5. Sunāgattheragāthā

๕. คาถาของพระสุนาคเถระ

85.

๘๕.

‘‘Cittanimittassa kovido, pavivekarasaṃ vijāniya;

Jhāyaṃ nipako patissato, adhigaccheyya sukhaṃ nirāmisa’’nti.

ผู้ฉลาดในจิตตนิมิต รู้รสแห่งวิเวกแล้ว เป็นผู้ฉลาด มีสติ เพ่งพินิจอยู่ พึงบรรลุสุขอันไม่มีอามิส

… Sunāgo thero….

… พระสุนาคเถระ …

6. Nāgitattheragāthā

๖. คาถาของพระนาคิตเถระ

86.

๘๖.

‘‘Ito bahiddhā puthu aññavādinaṃ, maggo na nibbānagamo yathā ayaṃ;

Itissu saṅghaṃ bhagavānusāsati, satthā sayaṃ pāṇitaleva dassaya’’nti.

หนทางที่จะไปสู่พระนิพพาน เหมือนหนทางนี้ ไม่มีในลัทธิของคนพวกอื่นผู้มีความเห็นแปลกๆ นอกพระศาสนานี้ พระผู้มีพระภาคผู้เป็นศาสดา ทรงแสดงธรรมะประดุจวางไว้ในฝ่าพระหัตถ์ ทรงพร่ำสอนหมู่สงฆ์ด้วยประการฉะนี้

… Nāgito thero….

… พระนาคิตเถระ …

7. Paviṭṭhattheragāthā

๗. คาถาสุภาษิตของพระปวิฏฐเถระ

87.

๘๗.

‘‘Khandhā [Pg.239] diṭṭhā yathābhūtaṃ, bhavā sabbe padālitā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

เราเห็นขันธ์ทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้ว ภพทั้งปวงเราทำลายแล้ว ชาติสงสารสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก

… Paviṭṭho thero….

...พระปวิฏฐเถระ...

8. Ajjunattheragāthā

๘. คาถาสุภาษิตของพระอัชชุนเถระ

88.

๘๘.

‘‘Asakkhiṃ vata attānaṃ, uddhātuṃ udakā thalaṃ;

Vuyhamāno mahogheva, saccāni paṭivijjhaha’’nti.

เราผู้ถูกห้วงน้ำใหญ่พัดไปอยู่ ได้แทงตลอดสัจจะทั้งหลายแล้ว จึงสามารถยกตนจากน้ำขึ้นสู่บกได้หนอ

… Ajjuno thero….

...พระอัชชุนเถระ...

9. (Paṭhama)-devasabhattheragāthā

๙. คาถาสุภาษิตของพระเทวสภเถระ (องค์ที่ ๑)

89.

๘๙.

‘‘Uttiṇṇā paṅkapalipā, pātālā parivajjitā;

Mutto oghā ca ganthā ca, sabbe mānā visaṃhatā’’ti.

เราข้ามเปือกตมและเลนตมขึ้นได้แล้ว เว้นรอบซึ่งเหวลึกได้แล้ว เราหลุดพ้นจากโอฆะและคันถะแล้ว มานะทั้งปวงเรากำจัดเสียแล้ว

… Devasabho thero….

...พระเทวสภเถระ...

10. Sāmidattattheragāthā

๑๐. คาถาสุภาษิตของพระสามิทัตตเถระ

90.

๙๐.

‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

ขันธ์ ๕ เรากำหนดรู้แล้ว ตั้งอยู่โดยมีรากอันตัดขาดแล้ว ชาติสงสารสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก

… Sāmidatto thero….

...พระสามิทัตตเถระ...

Vaggo navamo niṭṭhito.

วรรคที่ ๙ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาอุทานประจำวรรคนั้น มีดังนี้

Thero samitigutto ca, kassapo sīhasavhayo;

Nīto sunāgo nāgito, paviṭṭho ajjuno isi;

Devasabho ca yo thero, sāmidatto mahabbaloti.

พระเถระคือ พระสมิติคุตตเถระ พระกัสสปเถระ พระสีหเถระ พระนีตเถระ พระสุนคเถระ พระนาคิตเถระ พระปวิฏฐเถระ พระฤาษีอัชชุนเถระ พระเทวสภเถระ และพระสามิทัตตเถระผู้มีกำลังมาก

10. Dasamavaggo

๑๐. วรรคที่ ๑๐

1. Paripuṇṇakattheragāthā

๑. คาถาสุภาษิตของพระปริปุณณกเถระ

91.

๙๑.

‘‘Na tathā mataṃ satarasaṃ, sudhannaṃ yaṃ mayajja paribhuttaṃ;

Aparimitadassinā gotamena, buddhena desito dhammo’’ti.

โภชนะทิพย์มีรสดีร้อยอย่าง ไม่เป็นที่น่าปรารถนาเหมือนธรรมที่เราบริโภคแล้วในวันนี้ ซึ่งเป็นธรรมที่พระพุทธเจ้าโคตมโคตร ผู้ทรงเห็นธรรมไม่มีประมาณ ทรงแสดงไว้

… Paripuṇṇako thero….

...พระปริปุณณกเถระ...

2. Vijayattheragāthā

๒. คาถาสุภาษิตของพระวิชยเถระ

92.

๙๒.

‘‘Yassāsavā [Pg.240] parikkhīṇā, āhāre ca anissito;

Suññatā animitto ca, vimokkho yassa gocaro;

Ākāseva sakuntānaṃ, padaṃ tassa durannaya’’nti.

ท่านผู้ใดมีอาสวะสิ้นแล้ว ไม่ติดข้องในอาหาร มีสุญญตวิโมกข์และอนิมิตตวิโมกข์เป็นโคจร ร่องรอยของท่านผู้นั้นตามไปรู้ได้ยาก เหมือนร่องรอยของนกในอากาศ ฉะนั้น

… Vijayo thero….

...พระวิชยเถระ...

3. Erakattheragāthā

๓. คาถาสุภาษิตของพระเถระชื่อเอรกะ

93.

๙๓.

‘‘Dukkhā kāmā eraka, na sukhā kāmā eraka;

Yo kāme kāmayati, dukkhaṃ so kāmayati eraka;

Yo kāme na kāmayati, dukkhaṃ so na kāmayati erakā’’ti.

ดูก่อนเอรกะ กามทั้งหลายเป็นทุกข์ กามทั้งหลายไม่เป็นสุข ผู้ใดปรารถนากาม ผู้นั้นชื่อว่าปรารถนาทุกข์ ผู้ใดไม่ปรารถนากาม ผู้นั้นชื่อว่าไม่ปรารถนาทุกข์

… Erako thero….

...พระเถระชื่อเอรกะ...

4. Mettajittheragāthā

๔. คาถาสุภาษิตของพระเมตตชิเถระ

94.

๙๔.

‘‘Namo hi tassa bhagavato, sakyaputtassa sirīmato;

Tenāyaṃ aggappattena, aggadhammo sudesito’’ti.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นศากยบุตร ผู้มีสิริ พระองค์ผู้บรรลุธรรมอันเลิศแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมอันเลิศนี้ไว้ดีแล้ว

… Mettaji thero….

...พระเมตตชิเถระ...

5. Cakkhupālattheragāthā

๕. คาถาสุภาษิตของพระจักขุบาลเถระ

95.

๙๕.

‘‘Andhohaṃ hatanettosmi, kantāraddhānapakkhando ;

Sayamānopi gacchissaṃ, na sahāyena pāpenā’’ti.

เราเป็นคนบอด มีนัยน์ตาเสียแล้ว เดินทางไกลในกันดาร แม้จะนอนไป (คลานไป) ก็จะไป แต่จะไม่ไปกับสหายผู้เลวทราม

… Cakkhupālo thero….

...พระจักขุบาลเถระ...

6. Khaṇḍasumanattheragāthā

๖. คาถาของพระขัณฑสุมนเถระ

96.

๙๖.

‘‘Ekapupphaṃ cajitvāna, asīti vassakoṭiyo;

Saggesu paricāretvā, sesakenamhi nibbuto’’ti.

เราสละดอกไม้ดอกหนึ่งแล้ว ได้เสวยสุขอยู่ในสวรรค์สิ้น ๘๐ โกฏิปี ด้วยเศษกรรมที่เหลือนั้น เราจึงเป็นผู้ดับสนิท

… Khaṇḍasumano thero….

...พระขัณฑสุมนเถระ...

7. Tissattheragāthā

๗. คาถาของพระติสสเถระ

97.

๙๗.

‘‘Hitvā satapalaṃ kaṃsaṃ, sovaṇṇaṃ satarājikaṃ;

Aggahiṃ mattikāpattaṃ, idaṃ dutiyābhisecana’’nti.

เราละถาดทองคำหนัก ๑๐๐ ปละ มีลายขจิตถึง ๑๐๐ อย่างแล้ว ได้ถือเอาบาตรดิน นี้เป็นการอภิเษกครั้งที่ ๒ ของเรา

… Tisso thero….

...พระติสสเถระ...

8. Abhayattheragāthā

๘. คาถาของพระอภัยเถระ

98.

๙๘.

‘‘Rūpaṃ [Pg.241] disvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasikaroto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati;

Tassa vaḍḍhanti āsavā, bhavamūlopagāmino’’ti.

สติของผู้ใส่ใจถึงนิมิตอันเป็นที่รัก หลังจากเห็นรูปแล้ว ย่อมหลงลืม เขามีจิตกำหนัดย้อม ย่อมเสวยอารมณ์นั้น และย่อมหมกมุ่นอยู่ในอารมณ์นั้น อาสวะทั้งหลายที่นำไปสู่มูลแห่งภพ ย่อมเจริญแก่เขา

… Abhayo thero….

...พระอภัยเถระ...

9. Uttiyattheragāthā

๙. คาถาของพระอุตติยเถระ

99.

๙๙.

‘‘Saddaṃ sutvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasikaroto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati;

Tassa vaḍḍhanti āsavā, saṃsāraṃ upagāmino’’ti.

สติของผู้ใส่ใจถึงนิมิตอันเป็นที่รัก หลังจากได้ฟังเสียงแล้ว ย่อมหลงลืม เขามีจิตกำหนัดย้อม ย่อมเสวยอารมณ์นั้น และย่อมหมกมุ่นอยู่ในอารมณ์นั้น อาสวะทั้งหลายที่นำเข้าไปสู่สังสารวัฏ ย่อมเจริญแก่เขา

… Uttiyo thero….

...พระอุตติยเถระ...

10. (Dutiya)-devasabhattheragāthā

๑๐. คาถาของพระเทวสภเถระ (ที่ ๒)

100.

๑๐๐.

‘‘Sammappadhānasampanno, satipaṭṭhānagocaro;

Vimuttikusumasañchanno, parinibbissatyanāsavo’’ti.

ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยสัมมัปปธาน มีสติปัฏฐานเป็นโคจร ประดับด้วยดอกไม้คือวิมุตติ เป็นผู้ไม่มีอาสวะ จักปรินิพพาน

… Devasabho thero….

...พระเทวสภเถระ...

Vaggo dasamo niṭṭhito.

วรรคที่ ๑๐ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาอุทานของวรรคนั้น คือ

Paripuṇṇako ca vijayo, erako mettajī muni;

Cakkhupālo khaṇḍasumano, tisso ca abhayo tathā;

Uttiyo ca mahāpañño, thero devasabhopi cāti.

พระปริปุณณกเถระ พระวิชยเถระ พระเถรกเถระ พระเมตตชิมุนี พระจักขุบาลเถระ พระขัณฑสุมนเถระ พระติสสเถระ พระอภัยเถระ พระอุตติยเถระ และพระเทวสภเถระผู้มีปัญญามาก

11. Ekādasamavaggo

๑๑. วรรคที่ ๑๑

1. Belaṭṭhānikattheragāthā

๑. คาถาของพระเพลัฏฐานิกเถระ

101.

๑๐๑.

‘‘Hitvā gihittaṃ anavositatto, mukhanaṅgalī odariko kusīto;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho, punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti.

คนพาลละเพศคฤหัสถ์แล้ว แต่ยังทำกิจไม่เสร็จสิ้น มีปากเป็นเหมือนไถ เป็นคนเห็นแก่ท้อง เกียจคร้าน เหมือนสุกรใหญ่ที่เขาเลี้ยงด้วยข้าวปลายเกวียน ย่อมเข้าถึงครรภ์บ่อยๆ

… Belaṭṭhāniko thero….

...พระเพลัฏฐานิกเถระ...

2. Setucchattheragāthā

๒. คาถาของพระเสตุจฉเถระ

102.

๑๐๒.

‘‘Mānena [Pg.242] vañcitāse, saṅkhāresu saṃkilissamānāse;

Lābhālābhena mathitā, samādhiṃ nādhigacchantī’’ti.

สัตว์ทั้งหลายถูกมานะลวงแล้ว กำลังเศร้าหมองอยู่ในสังขารทั้งหลาย ถูกลาภและอลาภบีบคั้น ย่อมไม่บรรลุสมาธิ

… Setuccho thero….

...พระเสตุจฉเถระ...

3. Bandhurattheragāthā

๓. คาถาของพระพันธุรเถระ

103.

๑๐๓.

‘‘Nāhaṃ etena atthiko, sukhito dhammarasena tappito;

Pitvā rasaggamuttamaṃ, na ca kāhāmi visena santhava’’nti.

เราไม่มีความต้องการด้วยอามิสนี้ เราเป็นผู้เอิบอิ่มด้วยธรรมรส มีความสุข เราดื่มรสอันเลิศล้ำแล้ว จักไม่ทำความเชยชิดด้วยสิ่งที่เป็นพิษ

… Bandhuro thero….

...พระพันธุรเถระ...

4. Khitakattheragāthā

๔. คาถาของพระขิตกเถระ

104.

๑๐๔.

‘‘Lahuko vata me kāyo, phuṭṭho ca pītisukhena vipulena;

Tūlamiva eritaṃ mālutena, pilavatīva me kāyo’’ti.

กายของเราเบาหนอ ถูกต้องแล้วด้วยปีติสุขอันไพบูลย์ กายของเราเหมือนจะลอยไป ดุจปุยนุ่นที่ถูกลมพัดไปฉะนั้น

… Khitako thero….

… พระขิตกเถระ …

5. Malitavambhattheragāthā

๕. คาถาของพระมลิตวัมภเถระ

105.

๑๐๕.

‘‘Ukkaṇṭhitopi na vase, ramamānopi pakkame;

Na tvevānatthasaṃhitaṃ, vase vāsaṃ vicakkhaṇo’’ti.

ถึงจะกระสัน ก็ไม่พึงอยู่ ถึงจะยินดี ก็พึงหลีกไป ผู้มีปัญญา ไม่พึงอยู่ ในที่อยู่ซึ่งไม่ประกอบด้วยประโยชน์เลย

… Malitavambho thero….

… พระมลิตวัมภเถระ …

6. Suhemantattheragāthā

๖. คาถาของพระสุเหมันตเถระ

106.

๑๐๖.

‘‘Sataliṅgassa atthassa, satalakkhaṇadhārino;

Ekaṅgadassī dummedho, satadassī ca paṇḍito’’ti.

ผู้มีปัญญาทราม ย่อมเห็นเพียงส่วนเดียวแห่งเนื้อความที่มีนิมิตเป็นร้อย ทรงไว้ซึ่งลักษณะเป็นร้อย ส่วนบัณฑิตย่อมเห็นได้เป็นร้อย

… Suhemanto thero….

… พระสุเหมันตเถระ …

7. Dhammasavattheragāthā

๗. คาถาของพระธรรมสวเถระ

107.

๑๐๗.

‘‘Pabbajiṃ [Pg.243] tulayitvāna, agārasmānagāriyaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

เราพิจารณาแล้วจึงออกจากเรือนบวชเป็นผู้ไม่มีเรือน เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำเสร็จแล้ว

… Dhammasavo thero….

… พระธรรมสวเถระ …

8. Dhammasavapituttheragāthā

๘. คาถาของพระธรรมสวปิตุเถระ

108.

๑๐๘.

‘‘Sa vīsavassasatiko, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

เรานั้นมีอายุ ๑๒๐ ปี ได้บวชเป็นผู้ไม่มีเรือน เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำเสร็จแล้ว

… Dhammasavapitu thero….

… พระธรรมสวปิตุเถระ …

9. Saṅgharakkhitattheragāthā

๙. คาถาของพระสังฆรักขิตเถระ

109.

๑๐๙.

‘‘Na nūnāyaṃ paramahitānukampino, rahogato anuvigaṇeti sāsanaṃ;

Tathāhayaṃ viharati pākatindriyo, migī yathā taruṇajātikā vane’’ti.

ภิกษุนี้ไปในที่ลับ คงไม่ได้พิจารณาคำสอนของพระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่งเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนี้จึงมีอินทรีย์อันปรากฏอยู่ เหมือนนางเนื้อสาวในป่าฉะนั้น

… Saṅgharakkhito thero….

… พระสังฆรักขิตเถระ …

10. Usabhattheragāthā

๑๐. คาถาของพระอุสภเถระ

110.

๑๑๐.

‘‘Nagā nagaggesu susaṃvirūḷhā, udaggameghena navena sittā;

Vivekakāmassa araññasaññino, janeti bhiyyo usabhassa kalyata’’nti.

ต้นไม้บนยอดเขาที่งอกงามดี อันเมฆที่ตั้งขึ้นใหม่รดแล้ว ย่อมก่อให้เกิดความเหมาะสมยิ่งขึ้นแก่เราผู้ชื่อว่าอุสภะ ผู้ใคร่ความสงัด มีสัญญาในป่า

… Usabho thero….

… พระอุสภเถระ …

Vaggo ekādasamo niṭṭhito.

วรรคที่ ๑๑ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาอุทานประจำวรรคนั้น คือ

Belaṭṭhāniko setuccho, bandhuro khitako isi;

Malitavambho suhemanto, dhammasavo dhammasavapitā;

Saṅgharakkhitatthero ca, usabho ca mahāmunīti.

พระเถระ คือ พระเบลัฏฐานิกะ ๑ พระเสตุจฉะ ๑ พระพันธุระ ๑ พระขิตกะผู้เป็นฤาษี ๑ พระมลิตวัมภะ ๑ พระสุเหมันตะ ๑ พระธรรมสวะ ๑ บิดาของพระธรรมสวะ ๑ พระสังฆรักขิตเถระ ๑ และพระอุสภะผู้เป็นมหามุนี ๑

12. Dvādasamavaggo

๑๒. วรรคที่ ๑๒

1. Jentattheragāthā

๑. คาถาของพระเชนตเถระ

111.

๑๑๑.

‘‘Duppabbajjaṃ [Pg.244] ve duradhivāsā gehā, dhammo gambhīro duradhigamā bhogā;

Kicchā vutti no itarītareneva, yuttaṃ cintetuṃ satatamaniccata’’nti.

การบวชเป็นสิ่งที่ทำได้ยากหนอ เรือนเป็นที่อยู่ได้ยาก ธรรมก็ลึกซึ้ง โภคะทั้งหลายก็หาได้ยาก การเลี้ยงชีพของเราด้วยปัจจัยตามมีตามได้เป็นการลำบาก ควรพิจารณาถึงความไม่เที่ยงอยู่เนืองๆ

… Jento thero….

… พระเชนตเถระ …

2. Vacchagottattheragāthā

๒. คาถาของพระวัจฉโคตตเถระ

112.

๑๑๒.

‘‘Tevijjohaṃ mahājhāyī, cetosamathakovido;

Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

เราเป็นผู้มีวิชชา ๓ เป็นผู้เพ่งฌานใหญ่ ฉลาดในเจโตสมถะ ประโยชน์ตนเราก็ได้บรรลุแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำเสร็จแล้ว

… Vacchagotto thero….

… พระวัจฉโคตตเถระ …

3. Vanavacchattheragāthā

๓. คาถาของพระวนวัจฉเถระ

113.

๑๑๓.

‘‘Acchodikā puthusilā,gonaṅgulamigāyutā;

Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti ma’’nti.

ภูเขาศิลาเหล่านั้น มีน้ำใส มีแผ่นหินกว้างใหญ่ เป็นที่อยู่ของฝูงเนื้อโคณังคุละ ปกคลุมด้วยสาหร่ายและจอกแหน ย่อมทำให้เรายินดี

… Vanavaccho thero….

… พระวนวัจฉเถระ …

4. Adhimuttattheragāthā

๔. คาถาของพระอธิมุตตเถระ

114.

๑๑๔.

‘‘Kāyaduṭṭhullagaruno, hiyyamānamhi jīvite;

Sarīrasukhagiddhassa, kuto samaṇasādhutā’’ti.

เมื่อชีวิตกำลังเสื่อมสิ้นไป ความเป็นสมณะที่ดีจะมีมาแต่ที่ไหน แก่ผู้ที่หนักในความทะนุถนอมร่างกาย ผู้ละโมบในความสุขทางร่างกาย

… Adhimutto thero….

… พระอธิมุตตเถระ …

5. Mahānāmattheragāthā

๕. คาถาของพระมหานามเถระ

115.

๑๑๕.

‘‘Esāvahiyyase pabbatena, bahukuṭajasallakikena ;

Nesādakena girinā, yasassinā paricchadenā’’ti.

ท่านมหานามะ ท่านกำลังเสื่อมจากภูเขาเนสาทกะ ซึ่งมีชื่อเสียง มีบริวารคือต้นโมกและต้นสลักกิเป็นอันมาก

… Mahānāmo thero….

… พระมหานามเถระ …

6. Pārāpariyattheragāthā

๖. คาถาของพระปาราปริยเถระ

116.

๑๑๖.

‘‘Chaphassāyatane [Pg.245] hitvā, guttadvāro susaṃvuto;

Aghamūlaṃ vamitvāna, patto me āsavakkhayo’’ti.

เราละอายตนะคือผัสสะ ๖ ได้แล้ว เป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้ว สำรวมดีแล้ว คายรากเหง้าแห่งอกุศลได้แล้ว จึงบรรลุความสิ้นอาสวะ

… Pārāpariyo thero ….

… พระปาราปริยเถระ …

7. Yasattheragāthā

๗. คาถาของพระยสเถระ

117.

๑๑๗.

‘‘Suvilitto suvasano,sabbābharaṇabhūsito;

Tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

เราแม้จะลูบไล้ด้วยของหอมอย่างดี นุ่งห่มผ้าอย่างดี ประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกอย่าง ก็ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว

… Yaso thero….

… พระยสเถระ …

8. Kimilattheragāthā

๘. คาถาของพระกิมิลเถระ

118.

๑๑๘.

‘‘Abhisattova nipatati, vayo rūpaṃ aññamiva tatheva santaṃ;

Tasseva sato avippavasato, aññasseva sarāmi attāna’’nti.

วัยย่อมตกไปเหมือนถูกสาป รูปนี้แม้เป็นเช่นนั้นอยู่ ก็ปรากฏเหมือนเป็นอย่างอื่น เราย่อมจำอัตภาพของตนนั่นแหละ ซึ่งเป็นอยู่ ไม่ได้อยู่ปราศไป เหมือนเป็นของคนอื่น

… Kimilo thero….

… พระกิมิลเถระ …

9. Vajjiputtattheragāthā

๙. คาถาของพระวัชชิปุตตเถระ

119.

๑๑๙.

‘‘Rukkhamūlagahanaṃ pasakkiya, nibbānaṃ hadayasmiṃ opiya;

Jhāya gotama mā ca pamādo, kiṃ te biḷibiḷikā karissatī’’ti.

ท่านโคตมะ ท่านจงเข้าไปสู่โคนไม้ซึ่งเป็นป่าทึบ น้อมพระนิพพานเข้ามาไว้ในใจแล้วจงเพ่งฌาน อย่าได้ประมาทเลย การพูดเพ้อเจ้อจักทำประโยชน์อะไรให้แก่ท่านได้

… Vajjiputto thero….

… พระวัชชิปุตตเถระ …

10. Isidattattheragāthā

๑๐. คาถาของพระอิสิทัตตเถระ

120.

๑๒๐.

‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā;

Dukkhakkhayo anuppatto,patto me āsavakkhayo’’ti.

ขันธ์ ๕ เราได้กำหนดรู้แล้ว ยังดำรงอยู่ แต่มีรากอันตัดขาดแล้ว เราได้บรรลุความสิ้นทุกข์แล้ว และได้บรรลุความสิ้นอาสวะแล้ว

… Isidatto thero….

… พระอิสิทัตตเถระ …

Vaggo dvādasamo niṭṭhito.

จบวรรคที่ ๑๒

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Jento [Pg.246] ca vacchagotto ca, vaccho ca vanasavhayo;

Adhimutto mahānāmo, pārāpariyo yasopi ca;

Kimilo vajjiputto ca, isidatto mahāyasoti.

พระเถระในวรรคนี้คือ พระเชนตเถระ ๑ พระวัจฉโคตตเถระ ๑ พระวนวัจฉเถระ ๑ พระอธิมุตตเถระ ๑ พระมหานามเถระ ๑ พระปาราปริยเถระ ๑ พระยสเถระ ๑ พระกิมิลเถระ ๑ พระวัชชิปุตตเถระ ๑ และพระอิสิทัตตเถระผู้มีชื่อเสียงมาก ๑

Ekakanipāto niṭṭhito.

จบเอกกนิบาต

Tatruddānaṃ –

อุทานของเอกกนิบาตนั้น คือ

Vīsuttarasataṃ therā, katakiccā anāsavā;

Ekakeva nipātamhi, susaṅgītā mahesibhīti.

พระเถระ ๑๒๐ องค์ ผู้มีกิจอันทำแล้ว ไม่มีอาสวะ ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย ได้รวบรวมคาถาไว้ดีแล้วในเอกกนิบาต

2. Dukanipāto

๒. ทุกนิบาต

1. Paṭhamavaggo

๑. ปฐมวรรค

1. Uttarattheragāthā

๑. คาถาท่านพระอุตตรเถระ

121.

๑๒๑.

‘‘Natthi [Pg.247] koci bhavo nicco, saṅkhārā vāpi sassatā;

Uppajjanti ca te khandhā, cavanti aparāparaṃ.

ภพที่เที่ยงแท้ไม่มีเลย สังขารทั้งหลายก็ไม่ยั่งยืน ขันธ์เหล่านั้นเกิดขึ้นแล้วก็เคลื่อนไปอยู่ร่ำไป

122.

๑๒๒.

‘‘Etamādīnaṃ ñatvā, bhavenamhi anatthiko;

Nissaṭo sabbakāmehi, patto me āsavakkhayo’’ti.

เราทราบโทษนี้แล้ว ไม่ต้องการภพ สลัดตนออกจากกามทั้งปวงแล้ว บรรลุความสิ้นอาสวะแล้ว

Itthaṃ sudaṃ āyasmā uttaro thero gāthāyo abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระอุตตรเถระได้กล่าวคาถาทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล

2. Piṇḍolabhāradvājattheragāthā

๒. คาถาท่านพระปิณโฑลภารทวาชเถระ

123.

๑๒๓.

‘‘Nayidaṃ anayena jīvitaṃ, nāhāro hadayassa santiko;

Āhāraṭṭhitiko samussayo, iti disvāna carāmi esanaṃ.

ชีวิตนี้เป็นอยู่โดยทางที่ผิดก็หาไม่ อาหารก็มิใช่เครื่องสงบใจ ร่างกายนี้มีอาหารเป็นที่ตั้ง เราเห็นดังนี้แล้วจึงเที่ยวแสวงหา

124.

๑๒๔.

‘‘Paṅkoti hi naṃ pavedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;

Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho’’ti.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการไหว้และการบูชาในตระกูลทั้งหลายนั้นว่าเป็นเปือกตม สักการะเป็นลูกศรที่ละเอียดถอนได้ยาก อันบุรุษชั่วละได้ยาก

Itthaṃ sudaṃ āyasmā piṇḍolabhāradvājo thero gāthāyo abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระปิณโฑลภารทวาชเถระได้กล่าวคาถาทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล

3. Valliyattheragāthā

๓. คาถาท่านพระวัลลิยเถระ

125.

๑๒๕.

‘‘Makkaṭo pañcadvārāyaṃ, kuṭikāyaṃ pasakkiya;

Dvārena anupariyeti, ghaṭṭayanto muhuṃ muhuṃ.

ลิงคือใจเข้าไปอาศัยอยู่ในกระท่อมคืออัตภาพอันมีประตู ๕ บานแล้ว เที่ยวไปตามประตูนั้นๆ พลางกระทบอยู่บ่อยๆ

126.

๑๒๖.

‘‘Tiṭṭha makkaṭa mā dhāvi, na hi te taṃ yathā pure;

Niggahītosi paññāya, neva dūraṃ gamissatī’’ti.

เจ้าลิงคือใจ จงหยุด อย่าวิ่งไปเลย เรื่องนั้นของเจ้าไม่เหมือนเมื่อก่อนแล้ว เจ้าถูกเราข่มไว้ด้วยปัญญา จักไปไกลไม่ได้เลย

… Valliyo thero….

…ท่านพระวัลลิยเถระ…

4. Gaṅgātīriyattheragāthā

๔. คาถาท่านพระคงคาตีริยเถระ

127.

๑๒๗.

‘‘Tiṇṇaṃ [Pg.248] me tālapattānaṃ, gaṅgātīre kuṭī katā;

Chavasittova me patto, paṃsukūlañca cīvaraṃ.

เราทำกระท่อมด้วยใบตาล ๓ ใบที่ฝั่งแม่น้ำคงคา บาตรของเราก็เป็นเหมือนน้ำเต้าใส่ศพ จีวรก็เป็นผ้าบังสุกุล

128.

๑๒๘.

‘‘Dvinnaṃ antaravassānaṃ, ekā vācā me bhāsitā;

Tatiye antaravassamhi, tamokhandho padālito’’ti.

ในระหว่าง ๒ พรรษา เราได้กล่าววาจาคำเดียวเท่านั้น พอถึงพรรษาที่ ๓ เราก็ทำลายกองแห่งความมืดได้แล้ว

… Gaṅgātīriyo thero….

…ท่านพระคงคาตีริยเถระ…

5. Ajinattheragāthā

๕. คาถาท่านพระอชินเถระ

129.

๑๒๙.

‘‘Api ce hoti tevijjo, maccuhāyī anāsavo;

Appaññātoti naṃ bālā, avajānanti ajānatā.

ถึงแม้พระขีณาสพจะเป็นผู้ทรงวิชชา ๓ ละความตายได้ ไม่มีอาสวะ แต่คนพาลทั้งหลายผู้ไม่รู้ ก็ดูหมิ่นท่านว่าเป็นผู้ไม่มีใครรู้จัก

130.

๑๓๐.

‘‘Yo ca kho annapānassa, lābhī hotīdha puggalo;

Pāpadhammopi ce hoti, so nesaṃ hoti sakkato’’ti.

ส่วนบุคคลใดในโลกนี้เป็นผู้ได้ข้าวและน้ำ แม้จะเป็นผู้มีธรรมเลวทราม เขาก็ได้รับการสักการะจากคนพาลเหล่านั้น

… Ajino thero….

…ท่านพระอชินเถระ…

6. Meḷajinattheragāthā

๖. คาถาท่านพระเฬฬชินเถระ

131.

๑๓๑.

‘‘Yadāhaṃ dhammamassosiṃ, bhāsamānassa satthuno;

Na kaṅkhamabhijānāmi, sabbaññūaparājite.

ในกาลใด เราได้ฟังธรรมของพระศาสดาผู้ตรัสอยู่ ในกาลนั้น เราไม่รู้สึกเคลือบแคลงสงสัยในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงรู้ทุกสิ่ง ผู้ใครๆ ไม่พึงชนะได้เลย

132.

๑๓๒.

‘‘Satthavāhe mahāvīre, sārathīnaṃ varuttame;

Magge paṭipadāyaṃ vā, kaṅkhā mayhaṃ na vijjatī’’ti.

ความเคลือบแคลงสงสัยในมรรคหรือในปฏิปทาของเราไม่มีเลย ในพระพุทธเจ้าผู้เป็นมหาวีระ เป็นประดุจนายกองเกวียน เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ประเสริฐสุด

… Meḷajino thero….

…ท่านพระเฬฬชินเถระ…

7. Rādhattheragāthā

๗. คาถาท่านพระราธเถระ

133.

๑๓๓.

‘‘Yathā agāraṃ ducchannaṃ, vuṭṭhī samativijjhati;

Evaṃ abhāvitaṃ cittaṃ, rāgo samativijjhati.

ฝนย่อมรั่วรดเรือนที่มุงไม่ดีได้ฉันใด ราคะย่อมเสียดแทงจิตที่ไม่ได้อบรมแล้วได้ฉันนั้น

134.

๑๓๔.

‘‘Yathā agāraṃ succhannaṃ, vuḍḍhī na samativijjhati;

Evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ, rāgo na samativijjhatī’’ti.

ฝนย่อมรั่วรดเรือนที่มุงดีแล้วไม่ได้ฉันใด ราคะย่อมเสียดแทงจิตที่อบรมดีแล้วไม่ได้ฉันนั้น

… Rādho thero….

…ท่านพระราธเถระ…

8. Surādhattheragāthā

๘. คาถาสุราธเถระ

135.

๑๓๕.

‘‘Khīṇā [Pg.249] hi mayhaṃ jāti, vusitaṃ jinasāsanaṃ;

Pahīno jālasaṅkhāto, bhavanetti samūhatā.

ชาติของเราสิ้นแล้ว พรหมจรรย์เราได้อยู่จบแล้ว ทิฏฐิและอวิชชาที่เปรียบเหมือนข่าย เราละได้แล้ว ตัณหาผู้นำไปสู่ภพ เราถอนขึ้นได้แล้ว

136.

๑๓๖.

‘‘Yassatthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti.

เราบวชจากเรือนสู่ความไม่มีเรือน เพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นคือความสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง เราก็ได้บรรลุแล้ว

… Surādho thero….

…พระสุราธเถระ…

9. Gotamattheragāthā

๙. คาถาพระโคตมเถระ

137.

๑๓๗.

‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare;

Sadā ve rakkhitabbāsu, yāsu saccaṃ sudullabhaṃ.

พระมุนีเหล่าใดไม่ข้องอยู่ในสตรี พระมุนีเหล่านั้นย่อมอยู่เป็นสุข เพราะในสตรีทั้งหลายผู้ที่ต้องระวังรักษาอยู่เสมอ ความสัตย์เป็นสิ่งที่หาได้ยากอย่างยิ่ง

138.

๑๓๘.

‘‘Vadhaṃ carimha te kāma, anaṇā dāni te mayaṃ;

Gacchāma dāni nibbānaṃ, yattha gantvā na socatī’’ti.

ดูก่อนกาม เราประพฤติธรรมเพื่อฆ่าท่าน บัดนี้ เราไม่มีหนี้ท่านแล้ว บัดนี้ เราจะไปสู่นิพพาน ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก

… Gotamo thero….

…พระโคตมเถระ…

10. Vasabhattheragāthā

๑๐. คาถาพระวสภเถระ

139.

๑๓๙.

‘‘Pubbe hanati attānaṃ, pacchā hanati so pare;

Suhataṃ hanti attānaṃ, vītaṃseneva pakkhimā.

คนโกงย่อมฆ่าตนก่อน ภายหลังจึงฆ่าผู้อื่น เขาย่อมฆ่าตนที่ถูกฆ่าดีแล้ว เหมือนพรานนกฆ่าฝูงนกด้วยนกต่อ

140.

๑๔๐.

‘‘Na brāhmaṇo bahivaṇṇo, anto vaṇṇo hi brāhmaṇo;

Yasmiṃ pāpāni kammāni, sa ve kaṇho sujampatī’’ti.

ข้าแต่พระอินทร์ บุคคลไม่ชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะวรรณะภายนอก แต่บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะมีวรรณะภายใน ผู้ใดมีกรรมอันลามก ผู้นั้นแหละชื่อว่าเป็นคนเลวทราม

… Vasabho thero….

…พระวสภเถระ…

Vaggo paṭhamo niṭṭhito.

วรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาอุทานประจำวรรคนั้นมีดังนี้

Uttaro ceva piṇḍolo, valliyo tīriyo isi;

Ajino ca meḷajino, rādho surādho gotamo;

Vasabhena ime honti, dasa therā mahiddhikāti.

พระเถระ ๑๐ รูป คือ พระอุตตรเถระ พระปิณโฑลเถระ พระวัลลิยเถระ พระติริยเถระ พระอชินเถระ พระเมฬชินเถระ พระราธเถระ พระสุราธเถระ พระโคตมเถระ และพระวสภเถระ ล้วนมีฤทธิ์มาก

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ ๒

1. Mahācundattheragāthā

๑. คาถาพระมหาจุนทเถระ

141.

๑๔๑.

‘‘Sussūsā [Pg.250] sutavaddhanī, sutaṃ paññāya vaddhanaṃ;

Paññāya atthaṃ jānāti, ñāto attho sukhāvaho.

ความใฝ่ใจในการฟังย่อมเพิ่มพูนสุตะ สุตะย่อมเพิ่มพูนปัญญา บุคคลย่อมรู้เนื้อความได้ด้วยปัญญา เนื้อความที่รู้แล้วย่อมนำสุขมาให้

142.

๑๔๒.

‘‘Sevetha pantāni senāsanāni, careyya saṃyojanavippamokkhaṃ;

Sace ratiṃ nādhigaccheyya tattha, saṅghe vase rakkhitatto satimā’’ti.

ภิกษุพึงเสพเสนาสนะอันสงัด พึงประพฤติธรรมเพื่อความหลุดพ้นจากสังโยชน์ ถ้ายังไม่ถึงความยินดีในเสนาสนะและธรรมนั้น ก็พึงเป็นผู้มีสติคุ้มครองตนอยู่ในหมู่สงฆ์

… Mahācundo thero….

…พระมหาจุนทเถระ…

2. Jotidāsattheragāthā

๒. คาถาพระโชติทาสเถระ

143.

๑๔๓.

‘‘Ye kho te veṭhamissena, nānattena ca kammunā;

Manusse uparundhanti, pharusūpakkamā janā;

Tepi tattheva kīranti, na hi kammaṃ panassati.

ชนเหล่าใดมีความพยายามอันหยาบช้า เบียดเบียนมนุษย์ทั้งหลายด้วยเครื่องพันธนาการและกรรมต่างชนิด ชนเหล่านั้นย่อมถูกเบียดเบียนในที่นั้นเหมือนกัน เพราะกรรมไม่เคยสูญหาย

144.

๑๔๔.

‘‘Yaṃ karoti naro kammaṃ, kalyāṇaṃ yadi pāpakaṃ;

Tassa tasseva dāyādo, yaṃ yaṃ kammaṃ pakubbatī’’ti.

คนทำกรรมใดไว้ เป็นกรรมดีหรือกรรมชั่วก็ตาม เขาย่อมเป็นทายาทของกรรมนั้นๆ เขาทำกรรมใดๆ ไว้ ก็เป็นทายาทของกรรมนั้นๆ

… Jotidāso thero….

…พระโชติทาสเถระ…

3. Heraññakānittheragāthā

๓. คาถาพระเหรัญญกานิเถระ

145.

๑๔๕.

‘‘Accayanti ahorattā, jīvitaṃ uparujjhati;

Āyu khīyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odakaṃ.

วันคืนย่อมล่วงไป ชีวิตย่อมดับไป อายุของสัตว์ทั้งหลายย่อมสิ้นไป เหมือนน้ำในแม่น้ำเล็กๆ ฉะนั้น

146.

๑๔๖.

‘‘Atha pāpāni kammāni, karaṃ bālo na bujjhati;

Pacchāssa kaṭukaṃ hoti, vipāko hissa pāpako’’ti.

คนพาลเมื่อทำบาปกรรมอยู่ ย่อมไม่รู้สึกตัว แต่ภายหลัง เขาย่อมเดือดร้อน เพราะบาปกรรมนั้นมีผลเผ็ดร้อน

… Heraññakānitthero….

…พระเหรัญญกานิเถระ…

4. Somamittattheragāthā

๔. คาถาพระโสมมิตตเถระ

147.

๑๔๗.

‘‘Parittaṃ dārumāruyha, yathā sīde mahaṇṇave;

Evaṃ kusītamāgamma, sādhujīvīpi sīdati;

Tasmā taṃ parivajjeyya, kusītaṃ hīnavīriyaṃ.

บุคคลอาศัยไม้แผ่นเล็กๆ พึงจมลงในมหาสมุทร ฉันใด แม้ผู้มีชีวิตดีงาม อาศัยคนเกียจคร้าน ก็ย่อมจมลง ฉันนั้น เพราะฉะนั้น บุคคลพึงเว้นคนเกียจคร้าน มีความเพียรเลวทรามนั้นเสีย

148.

๑๔๘.

‘‘Pavivittehi [Pg.251] ariyehi, pahitattehi jhāyibhi;

Niccaṃ āraddhavīriyehi, paṇḍitehi sahāvase’’ti.

พึงอยู่ร่วมกับบัณฑิตทั้งหลาย ผู้เป็นพระอริยะ ผู้อยู่ในที่สงัด ผู้มีตนส่งไปแล้ว ผู้เพ่งพินิจ ผู้ปรารภความเพียรเป็นนิตย์

… Somamitto thero….

…พระโสมมิตตเถระ…

5. Sabbamittattheragāthā

๕. คาถาของพระสัพพมิตตเถระ

149.

๑๔๙.

‘‘Jano janamhi sambaddho, janamevassito jano;

Jano janena heṭhīyati, heṭheti ca jano janaṃ.

คนข้องอยู่ในคน คนอาศัยคนเท่านั้น คนถูกคนเบียดเบียน และคนก็เบียดเบียนคน

150.

๑๕๐.

‘‘Ko hi tassa janenattho, janena janitena vā;

Janaṃ ohāya gacchaṃ taṃ, heṭhayitvā bahuṃ jana’’nti.

จะมีประโยชน์อะไรด้วยคนนั้น หรือด้วยคนที่ตนให้เกิดมา เราละทิ้งคนผู้เบียดเบียนคนจำนวนมากนั้นไป

… Sabbamitto thero….

…พระสัพพมิตตเถระ…

6. Mahākāḷattheragāthā

๖. คาถาของพระมหากาฬเถระ

151.

๑๕๑.

‘‘Kāḷī itthī brahatī dhaṅkarūpā, satthiñca bhetvā aparañca satthiṃ;

Bāhañca bhetvā aparañca bāhaṃ, sīsañca bhetvā dadhithālakaṃva;

Esā nisinnā abhisandahitvā.

นางกาลีเป็นหญิงร่างใหญ่ มีรูปร่างเหมือนกา หักขาข้างหนึ่งแล้ว ก็หักขาอีกข้างหนึ่ง หักแขนข้างหนึ่งแล้ว ก็หักแขนอีกข้างหนึ่ง ทุบศีรษะเหมือนทุบหม้อใส่นมส้ม นางกาลีนั้นจัดซากศพนั้นไว้ตามเดิมแล้วนั่งอยู่

152.

๑๕๒.

‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, māhaṃ puna bhinnasiro sayissa’’nti.

ผู้ใดไม่รู้แจ้ง ยังทำอุปธิอยู่ ผู้นั้นเป็นคนเขลา ย่อมเข้าถึงทุกข์บ่อยๆ เพราะฉะนั้น ผู้รู้แจ้งจึงไม่พึงทำอุปธิ ด้วยคิดว่า ‘เราจะไม่เป็นผู้มีศีรษะแตกนอนอยู่อีก’

… Mahākāḷo thero….

…พระมหากาฬเถระ…

7. Tissattheragāthā

๗. คาถาของพระติสสเถระ

153.

๑๕๓.

‘‘Bahū sapatte labhati, muṇḍo saṅghāṭipāruto;

Lābhī annassa pānassa, vatthassa sayanassa ca.

สมณะผู้มีศีรษะโล้น ห่มสังฆาฏิ เป็นผู้ได้ข้าว น้ำ ผ้า และเสนาสนะ ย่อมได้ศัตรูมากมาย

154.

๑๕๔.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, sakkāresu mahabbhayaṃ;

Appalābho anavassuto, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

ภิกษุรู้โทษนี้ว่า ‘ในสักการะทั้งหลายมีภัยใหญ่’ จึงพึงเป็นผู้มีลาภน้อย ไม่ชุ่มด้วยตัณหา มีสติเที่ยวไป

… Tisso thero….

…พระติสสเถระ…

8. Kimilattheragāthā

๘. คาถาของพระกิมิลเถระ

155.

๑๕๕.

‘‘Pācīnavaṃsadāyamhi[Pg.252], sakyaputtā sahāyakā;

Pahāyānappake bhoge, uñchāpattāgate ratā.

ในป่าปาจีนวังสะ สหายศากยบุตรทั้งหลายละโภคะมากมาย ยินดีในอาหารที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหาด้วยบาตร

156.

๑๕๖.

‘‘Āraddhavīriyā pahitattā, niccaṃ daḷhaparakkamā;

Ramanti dhammaratiyā, hitvāna lokiyaṃ rati’’nti.

ท่านเป็นผู้ปรารภความเพียร มีตนส่งไปแล้ว มีความบากบั่นมั่นคงเป็นนิตย์ ละความยินดีในทางโลก ยินดีในธรรม

… Kimilo thero….

…พระกิมิลเถระ…

9. Nandattheragāthā

๙. คาถาของพระนันทเถระ

157.

๑๕๗.

‘‘Ayoniso manasikārā, maṇḍanaṃ anuyuñjisaṃ;

Uddhato capalo cāsiṃ, kāmarāgena aṭṭito.

เพราะการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย เราจึงขวนขวายในการประดับตกแต่ง เป็นคนฟุ้งซ่าน กลับกลอก ถูกกามราคะเบียดเบียน

158.

๑๕๘.

‘‘Upāyakusalenāhaṃ, buddhenādiccabandhunā;

Yoniso paṭipajjitvā, bhave cittaṃ udabbahi’’nti.

เราอาศัยพระพุทธเจ้า ผู้เผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ ผู้ฉลาดในอุบาย ปฏิบัติโดยแยบคาย ได้ถอนจิตขึ้นจากภพแล้ว

… Nando thero….

…พระนันทเถระ…

10. Sirimattheragāthā

๑๐. คาถาของพระสิริมเถระ

159.

๑๕๙.

‘‘Pare ca naṃ pasaṃsanti, attā ce asamāhito;

Moghaṃ pare pasaṃsanti, attā hi asamāhito.

ถ้าคนเหล่าอื่นสรรเสริญบุคคลนั้น แต่ตนยังเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น คนเหล่าอื่นสรรเสริญแล้วโดยเปล่าประโยชน์ เพราะตนเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น

160.

๑๖๐.

‘‘Pare ca naṃ garahanti, attā ce susamāhito;

Moghaṃ pare garahanti, attā hi susamāhito’’ti.

ถ้าคนเหล่าอื่นตำหนิบุคคลนั้น แต่ตนเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว คนเหล่าอื่นตำหนิแล้วโดยเปล่าประโยชน์ เพราะตนเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว

… Sirimā thero….

…พระสิริมเถระ…

Vaggo dutiyo niṭṭhito.

วรรคที่ ๒ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาอุทานประจำวรรคนั้น มีดังนี้

Cundo ca jotidāso ca, thero heraññakāni ca;

Somamitto sabbamitto, kālo tisso ca kimilo ;

Nando ca sirimā ceva, dasa therā mahiddhikāti.

พระจุนทเถระ พระโชติทาสเถระ พระเถระผู้เกิดในสกุลช่างทอง พระโสมมิตตเถระ พระสัพพมิตตเถระ พระกาฬเถระ พระติสสเถระ พระกิมิลเถระ พระนันทเถระ และพระสิริมเถระ พระเถระ ๑๐ รูปนี้ เป็นผู้มีฤทธิ์มาก

3. Tatiyavaggo

๓. วรรคที่ ๓

1. Uttarattheragāthā

๑. คาถาของพระอุตตรเถระ

161.

๑๖๑.

‘‘Khandhā [Pg.253] mayā pariññātā, taṇhā me susamūhatā;

Bhāvitā mama bojjhaṅgā, patto me āsavakkhayo.

เรากำหนดรู้ขันธ์ทั้งหลายแล้ว เราถอนตัณหาขึ้นได้เด็ดขาดแล้ว โพชฌงค์ทั้งหลายเราก็เจริญแล้ว เราบรรลุความสิ้นอาสวะแล้ว

162.

๑๖๒.

‘‘Sohaṃ khandhe pariññāya, abbahitvāna jāliniṃ;

Bhāvayitvāna bojjhaṅge, nibbāyissaṃ anāsavo’’ti.

เรานั้นกำหนดรู้ขันธ์ทั้งหลาย ถอนตัณหาผู้มีข่ายขึ้นแล้ว เจริญโพชฌงค์ทั้งหลายแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ จักนิพพาน

… Uttaro thero….

… พระอุตตรเถระ …

2. Bhaddajittheragāthā

๒. คาถาของพระภัททชิเถระ

163.

๑๖๓.

‘‘Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo;

Tiriyaṃ soḷasubbedho, ubbhamāhu sahassadhā.

พระราชาพระองค์นั้นทรงพระนามว่าปนาทะ ปราสาทของพระราชาพระองค์ใดสำเร็จด้วยทองคำ โดยกว้าง ๑๖ ชั่วลูกธนู โดยสูง ท่านกล่าวว่า ๑,๐๐๐ ชั่วลูกธนู

164.

๑๖๔.

‘‘Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo;

Anaccuṃ tattha gandhabbā, chasahassāni sattadhā’’ti.

ปราสาทนั้นมี ๑,๐๐๐ ชั้น มียอด ๑๐๐ ยอด มีธงประดับ ทำด้วยแก้วมณีเขียว ในปราสาทนั้น คนธรรพ์ ๖,๐๐๐ คน ได้ฟ้อนรำในที่ ๗ แห่ง

… Bhaddajitthero….

… พระภัททชิเถระ …

3. Sobhitattheragāthā

๓. คาถาของพระโสภิตเถระ

165.

๑๖๕.

‘‘Satimā paññavā bhikkhu, āraddhabalavīriyo;

Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussariṃ.

เราเป็นภิกษุผู้มีสติ มีปัญญา มีกำลังและความเพียรปรารภแล้ว ระลึกได้ ๕๐๐ กัปในราตรีเดียว

166.

๑๖๖.

‘‘Cattāro satipaṭṭhāne, satta aṭṭha ca bhāvayaṃ;

Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussari’’nti.

เราเจริญสติปัฏฐาน ๔ โพชฌงค์ ๗ และมรรคมีองค์ ๘ จึงระลึกได้ ๕๐๐ กัปในราตรีเดียว

… Sobhito thero….

… พระโสภิตเถระ …

4. Valliyattheragāthā

๔. คาถาของพระวัลลิยเถระ

167.

๑๖๗.

‘‘Yaṃ kiccaṃ daḷhavīriyena, yaṃ kiccaṃ boddhumicchatā;

Karissaṃ nāvarajjhissaṃ, passa vīriyaṃ parakkama.

กิจใดอันบุคคลพึงทำด้วยความเพียรอย่างมั่นคง กิจใดอันบุคคลผู้ต้องการจะตรัสรู้พึงทำ เราจักทำกิจนั้น จักไม่ให้บกพร่อง ท่านจงเห็นความเพียรและความบากบั่นของเราเถิด

168.

๑๖๘.

‘‘Tvañca me maggamakkhāhi, añjasaṃ amatogadhaṃ;

Ahaṃ monena monissaṃ, gaṅgāsotova sāgara’’nti.

ขอท่านจงบอกทางอันตรง ซึ่งหยั่งลงสู่อมตนิพพานแก่เราเถิด เราจักรู้ได้ด้วยโมไนยธรรม เปรียบเหมือนกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทะเล ฉะนั้น

… Valliyo thero….

… พระวัลลิยเถระ …

5. Vītasokattheragāthā

๕. คาถาของพระวีตโสกเถระ

169.

๑๖๙.

‘‘Kese [Pg.254] me olikhissanti, kappako upasaṅkami;

Tato ādāsamādāya, sarīraṃ paccavekkhisaṃ.

ช่างกัลบกเข้ามาหาเรา (ด้วยตั้งใจว่า) ‘จักโกนผมของเรา’ ครั้งนั้น เราจึงรับเอาแว่นมาพิจารณาร่างกาย

170.

๑๗๐.

‘‘Tuccho kāyo adissittha, andhakāro tamo byagā;

Sabbe coḷā samucchinnā, natthi dāni punabbhavo’’ti.

ร่างกายได้ปรากฏเป็นของว่างเปล่า ความมืดมนอนธการได้หายไปแล้ว ผ้าอ้อมคือกิเลสทั้งปวงเราตัดขาดหมดแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

… Vītasoko thero….

… พระวีตโสกเถระ …

6. Puṇṇamāsattheragāthā

๖. คาถาของพระปุณณมาสเถระ

171.

๑๗๑.

‘‘Pañca nīvaraṇe hitvā, yogakkhemassa pattiyā;

Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanamattano.

เราละนิวรณ์ ๕ ได้แล้ว เพื่อบรรลุธรรมที่เกษมจากโยคะ จึงได้ถือเอาแว่นคือธรรมะ ได้แก่ ญาณทัสสนะของตน

172.

๑๗๒.

‘‘Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, sabbaṃ santarabāhiraṃ;

Ajjhattañca bahiddhā ca, tuccho kāyo adissathā’’ti.

พิจารณาร่างกายนี้ทั้งหมด ทั้งภายในและภายนอก ร่างกายนี้ทั้งภายในและภายนอกได้ปรากฏเป็นของว่างเปล่า

… Puṇṇamāso thero….

… พระปุณณมาสเถระ …

7. Nandakattheragāthā

๗. คาถาของพระนันทกเถระ

173.

๑๗๓.

‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, khalitvā patitiṭṭhati;

Bhiyyo laddāna saṃvegaṃ, adīno vahate dhuraṃ.

เปรียบเหมือนม้าอาชาไนยตัวเจริญ แม้พลาดพลั้งไปแล้วก็กลับตั้งตัวได้อีก ได้ความสังเวชยิ่งขึ้น เป็นสัตว์ไม่ท้อถอย ย่อมทรงธุระไว้ได้

174.

๑๗๔.

‘‘Evaṃ dassanasampannaṃ, sammāsambuddhasāvakaṃ;

Ājānīyaṃ maṃ dhāretha, puttaṃ buddhassa orasa’’nti.

ฉันใดก็ฉันนั้น ขอท่านทั้งหลายจงทรงจำเรา ผู้สมบูรณ์ด้วยทัสสนะ เป็นสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ว่าเป็นม้าอาชาไนย เป็นบุตรผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า

… Nandako thero….

… พระนันทกเถระ …

8. Bharatattheragāthā

๘. คาถาของพระภรตเถระ

175.

๑๗๕.

‘‘Ehi nandaka gacchāma, upajjhāyassa santikaṃ;

Sīhanādaṃ nadissāma, buddhaseṭṭhassa sammukhā.

มาเถิด นันทกะ เราทั้งสองจงไปสู่สำนักของพระอุปัชฌาย์ จักเปล่งสีหนาทในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

176.

๑๗๖.

‘‘Yāya no anukampāya, amhe pabbājayī muni;

So no attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti.

พระมุนีทรงอาศัยความอนุเคราะห์ใด ให้เราบวชแล้ว ประโยชน์นั้นคือความสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง เราบรรลุแล้ว

… Bharato thero….

… พระภรตเถระ …

9. Bhāradvājattheragāthā

๙. คาถาของพระภารทวาชเถระ

177.

๑๗๗.

‘‘Nadanti [Pg.255] evaṃ sappaññā, sīhāva girigabbhare;

Vīrā vijitasaṅgāmā, jetvā māraṃ savāhaniṃ.

ท่านผู้มีปัญญา มีความเพียร ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะแล้ว ชนะสงครามแล้ว ย่อมบันลืออยู่ ดุจราชสีห์ในซอกเขา ฉะนั้น

178.

๑๗๘.

‘‘Satthā ca pariciṇṇo me, dhammo saṅgho ca pūjito;

Ahañca vitto sumano, puttaṃ disvā anāsava’’nti.

เราได้บำรุงพระศาสดาแล้ว ทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เราก็ได้บูชาแล้ว และเราเป็นผู้ดีใจ มีใจยินดี เพราะได้เห็นบุตรผู้ไม่มีอาสวะ

… Bhāradvājo thero….

… พระภารทวาชเถระ …

10. Kaṇhadinnattheragāthā

๑๐. คาถาของพระกัณหทินนเถระ

179.

๑๗๙.

‘‘Upāsitā sappurisā, sutā dhammā abhiṇhaso;

Sutvāna paṭipajjissaṃ, añjasaṃ amatogadhaṃ.

เราเข้าไปนั่งใกล้สัตบุรุษแล้ว ได้ฟังธรรมเนืองๆ ครั้นฟังแล้ว จักปฏิบัติทางอันตรงซึ่งเป็นที่หยั่งลงสู่อมตะ

180.

๑๘๐.

‘‘Bhavarāgahatassa me sato, bhavarāgo puna me na vijjati;

Na cāhu na ca me bhavissati, na ca me etarahi vijjatī’’ti.

เมื่อเราถูกภวราคะเบียดเบียนแล้ว ภวราคะย่อมไม่มีแก่เราอีก ภวราคะไม่ได้มีแล้ว จักไม่มี และไม่มีอยู่ในบัดนี้

… Kaṇhadinno thero….

… พระกัณหทินนเถระ …

Vaggo tatiyo niṭṭhito.

วรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้นมีดังนี้ :-

Uttaro bhaddajitthero, sobhito valliyo isi;

Vītasoko ca yo thero, puṇṇamāso ca nandako;

Bharato bhāradvājo ca, kaṇhadinno mahāmunīti.

พระอุตตรเถระ ๑ พระภัททชิเถระ ๑ พระโสภิตเถระ ๑ พระวัลลิยเถระผู้เป็นฤาษี ๑ พระวีตโสกเถระ ๑ พระปุณณมาสเถระ ๑ พระนันทกเถระ ๑ พระภรตเถระ ๑ พระภารทวาชเถระ ๑ และพระกัณหทินนมหาเถระ ๑

4. Catutthavaggo

๔. วรรคที่ ๔

1. Migasirattheragāthā

๑. คาถาของพระมิคสิรเถระ

181.

๑๘๑.

‘‘Yato ahaṃ pabbajito, sammāsambuddhasāsane;

Vimuccamāno uggacchiṃ, kāmadhātuṃ upaccagaṃ.

จำเดิมแต่กาลใด ที่เราบวชในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จำเดิมแต่กาลนั้นมา เราหลุดพ้นอยู่ ก็ก้าวขึ้นล่วงกามาวจรภพไปได้

182.

๑๘๒.

‘‘Brahmuno pekkhamānassa, tato cittaṃ vimucci me;

Akuppā me vimuttīti, sabbasaṃyojanakkhayā’’ti.

เมื่อพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทอดพระเนตรอยู่ จิตของเราได้หลุดพ้นแล้วในลำดับนั้น เพราะสังโยชน์ทั้งปวงสิ้นไป วิมุตติของเราจึงเป็นวิมุตติที่ไม่กำเริบ

… Migasiro thero….

… พระมิคสิรเถระ …

2. Sivakattheragāthā

๒. คาถาของพระสีวกเถระ

183.

๑๘๓.

‘‘Aniccāni [Pg.256] gahakāni, tattha tattha punappunaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

เรือนคืออัตภาพในภพนั้นๆ ไม่เที่ยง เกิดขึ้นบ่อยๆ เราเมื่อแสวงหานายช่างผู้ทำเรือนอยู่ การเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์

184.

๑๘๔.

‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, thūṇikā ca vidālitā ;

Vimariyādikataṃ cittaṃ, idheva vidhamissatī’’ti.

ดูก่อนนายช่างผู้ทำเรือน เราเห็นท่านแล้ว ท่านจักทำเรือนอีกไม่ได้ โครงของท่านทั้งหมด เราหักเสียแล้ว ยอดเรือนเราก็รื้อเสียแล้ว จิตของเราไม่มีเครื่องปรุงแต่งแล้ว จักดับในอัตภาพนี้แหละ

… Sivako thero….

… พระสีวกเถระ …

3. Upavāṇattheragāthā

๓. คาถาของพระอุปวาณเถระ

185.

๑๘๕.

‘‘Arahaṃ sugato loke, vātehābādhito muni;

Sace uṇhodakaṃ atthi, munino dehi brāhmaṇa.

ข้าแต่พราหมณ์ พระมุนีผู้เป็นพระอรหันต์ เสด็จไปดีแล้วในโลก ถูกลมเบียดเบียนอยู่ ถ้าท่านมีน้ำร้อน ขอจงถวายแด่พระมุนีเถิด

186.

๑๘๖.

‘‘Pūjito pūjaneyyānaṃ, sakkareyyāna sakkato;

Apacitopaceyyānaṃ, tassa icchāmi hātave’’ti.

ข้าพเจ้าปรารถนาจะนำน้ำร้อนไปถวายแด่พระมุนี ผู้ที่ปูชนียบุคคลบูชาแล้ว ผู้ที่สักการะบุคคลสักการะแล้ว ผู้ที่บุคคลควรนอบน้อมได้นอบน้อมแล้ว

… Upavāṇo thero….

… พระอุปวาณเถระ …

4. Isidinnattheragāthā

๔. คาถาของพระอิสิทินนเถระ

187.

๑๘๗.

‘‘Diṭṭhā mayā dhammadharā upāsakā, kāmā aniccā iti bhāsamānā;

Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca te apekkhā.

เราได้เห็นอุบาสกผู้ทรงธรรม กล่าวอยู่ว่า กามทั้งหลายไม่เที่ยง แต่พวกเขากลับกำหนัดยินดีอย่างยิ่งในแก้วมุกดาและตุ้มหู ยังมีความเยื่อใยในบุตรและภรรยา

188.

๑๘๘.

‘‘Addhā na jānanti yatodha dhammaṃ, kāmā aniccā iti cāpi āhu;

Rāgañca tesaṃ na balatthi chettuṃ, tasmā sitā puttadāraṃ dhanañcā’’ti.

อุบาสกเหล่านั้นไม่รู้ทั่วถึงธรรมในพระศาสนานี้โดยแท้ แม้จะกล่าวอยู่ว่า กามทั้งหลายไม่เที่ยง ก็จริง แต่ไม่มีกำลังที่จะตัดราคะได้ เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงติดข้องอยู่กับบุตร ภรรยา และทรัพย์

… Isidinno thero….

… พระอิสิทินนเถระ …

5. Sambulakaccānattheragāthā

๕. คาถาของพระสัมพุลกัจจานเถระ

189.

๑๘๙.

‘‘Devo [Pg.257] ca vassati devo ca gaḷagaḷāyati,Ekako cāhaṃ bherave bile viharāmi;

Tassa mayhaṃ ekakassa bherave bile viharato,Natthi bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā.

ฝนย่อมตก ทั้งฟ้าก็คะนอง เราอยู่ผู้เดียวในซอกเขาที่น่าหวาดกลัว เมื่อเราอยู่ผู้เดียวในซอกเขาที่น่าหวาดกลัว ความกลัว ความหวาดสะดุ้ง หรือความขนพองสยองเกล้า ย่อมไม่มีแก่เรานั้น

190.

๑๙๐.

‘‘Dhammatā mamasā yassa me, ekakassa bherave bile;

Viharato natthi bhayaṃ vā, chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā’’ti.

ข้อที่ความกลัว ความหวาดสะดุ้ง หรือความขนพองสยองเกล้า ไม่มีแก่เราผู้อยู่ผู้เดียวในซอกเขาที่น่าหวาดกลัว นี้เป็นธรรมดาของเรา

… Sambulakaccāno thero….

พระสัมพุลกัจจานเถระ

6. Nitakattheragāthā

๖. คาถาของพระนิตกเถระ

191.

๑๙๑.

‘‘Kassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kuppanīye na kuppati;

Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessati.

จิตของใครตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ดุจศิลา ไม่กำหนัดในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ไม่ขัดเคืองในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความขัดเคือง จิตของบุคคลใดอบรมแล้วอย่างนี้ ความทุกข์จะมาถึงบุคคลนั้นได้อย่างไร

192.

๑๙๒.

‘‘Mama selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kuppanīye na kuppati;

Mamevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto maṃ dukkhamessatī’’ti.

จิตของเราตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ดุจศิลา ไม่กำหนัดในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ไม่ขัดเคืองในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความขัดเคือง จิตของเราอบรมแล้วอย่างนี้ ความทุกข์จะมาถึงเราได้อย่างไร

… Nitako thero….

พระนิตกเถระ

7. Soṇapoṭiriyattheragāthā

๗. คาถาของพระโสณโปฏิริยเถระ

193.

๑๙๓.

‘‘Na tāva supituṃ hoti, ratti nakkhattamālinī;

Paṭijaggitumevesā, ratti hoti vijānatā.

ราตรีที่ประดับด้วยดาวนักษัตรนี้ ยังไม่ควรจะนอน ราตรีนี้สำหรับผู้รู้แจ้ง ควรเป็นเวลาตื่นอยู่

194.

๑๙๔.

‘‘Hatthikkhandhāvapatitaṃ, kuñjaro ce anukkame;

Saṅgāme me mataṃ seyyo, yañce jīve parājito’’ti.

ถ้าช้างพึงเหยียบย่ำเราผู้ตกจากคอช้าง ความตายในสงครามประเสริฐกว่าเรา ส่วนการที่เราผู้พ่ายแพ้จะมีชีวิตอยู่ ไม่ประเสริฐเลย

… Soṇo poṭiriyo thero ….

พระโสณโปฏิริยเถระ

8. Nisabhattheragāthā

๘. คาถาของพระนิสภเถระ

195.

๑๙๕.

‘‘Pañca [Pg.258] kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame;

Saddhāya gharā nikkhamma, dukkhassantakaro bhave.

บุคคลละกามคุณ ๕ ที่มีรูปเป็นที่รัก ที่น่ารื่นรมย์ใจ ออกบวชจากเรือนด้วยศรัทธาแล้ว พึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

196.

๑๙๖.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ไม่เพลิดเพลินชีวิต มีสติสัมปชัญญะ รอคอยเวลาอยู่

… Nisabho thero….

พระนิสภเถระ

9. Usabhattheragāthā

๙. คาถาของพระอุสภเถระ

197.

๑๙๗.

‘‘Ambapallavasaṅkāsaṃ, aṃse katvāna cīvaraṃ;

Nisinno hatthigīvāyaṃ, gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ.

เราครองจีวรสีเหมือนใบมะม่วงอ่อนไว้บนบ่า นั่งอยู่บนคอช้าง เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต

198.

๑๙๘.

‘‘Hatthikkhandhato oruyha, saṃvegaṃ alabhiṃ tadā;

Sohaṃ ditto tadā santo, patto me āsavakkhayo’’ti.

ครั้งนั้น เราลงจากคอช้างแล้วได้ความสังเวช เมื่อนั้น เราผู้มัวเมาแล้วได้สลดใจ บัดนี้ เราบรรลุอาสวักขัยแล้ว

… Usabho thero….

พระอุสภเถระ

10. Kappaṭakurattheragāthā

๑๐. คาถาของพระกัปปฏกุรเถระ

199.

๑๙๙.

‘‘Ayamiti kappaṭo kappaṭakuro, acchāya atibharitāya ;

Amataghaṭikāyaṃ dhammakaṭamatto, katapadaṃ jhānāni ocetuṃ.

กัปปฏกุระภิกษุนี้เป็นเพียงผ้าขี้ริ้ว ในเมื่อหม้อน้ำคืออมตธรรมอันใสสะอาดเต็มเปี่ยมอยู่ เธอกลับมีจิตเป็นเพียงผ้าขี้ริ้วจากธรรมะ เพื่อจะเจริญฌานอันเป็นทางที่ควรทำ

200.

๒๐๐.

‘‘Mā kho tvaṃ kappaṭa pacālesi, mā tvaṃ upakaṇṇamhi tāḷessaṃ;

Na hi tvaṃ kappaṭa mattamaññāsi, saṅghamajjhamhi pacalāyamānoti.

แน่ะกัปปฏะ ท่านอย่าสัปหงกเลย เราจักไม่ตบที่ใกล้หูของท่าน แน่ะกัปปฏะ ท่านนั่งสัปหงกอยู่ท่ามกลางสงฆ์ ไม่รู้จักประมาณตนเลยหนอ

… Kappaṭakuro thero….

พระกัปปฏกุรเถระ

Vaggo catuttho niṭṭhito.

วรรคที่ ๔ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาสรุปประจำวรรค

Migasiro [Pg.259] sivako ca, upavāno ca paṇḍito;

Isidinno ca kaccāno, nitako ca mahāvasī;

Poṭiriyaputto nisabho, usabho kappaṭakuroti.

พระมิคสิรเถระ พระสีวกเถระ พระอุปวาณเถระผู้เป็นบัณฑิต พระอิสิทินนเถระ พระกัจจานเถระ พระนิตกเถระผู้มีวสีมาก พระโปฏิริยปุตตเถระ พระนิสภเถระ พระอุสภเถระ และพระกัปปฏกุรเถระ

5. Pañcamavaggo

๕. วรรคที่ ๕

1. Kumārakassapattheragāthā

๑. คาถาของพระกุมารกัสสปเถระ

201.

๒๐๑.

‘‘Aho buddhā aho dhammā, aho no satthu sampadā;

Yattha etādisaṃ dhammaṃ, sāvako sacchikāhi’’ti.

น่าอัศจรรย์จริงหนอ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริงหนอ พระธรรมทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริงหนอ ความถึงพร้อมแห่งพระศาสดาของเราทั้งหลาย ที่สาวกได้ทำให้แจ้งธรรมะเช่นนี้

202.

๒๐๒.

‘‘Asaṅkheyyesu kappesu, sakkāyādhigatā ahū;

Tesamayaṃ pacchimako, carimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

ในกัปทั้งหลายนับไม่ถ้วน สัตว์ทั้งหลายได้เข้าถึงสักกายะแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้ายของเรา อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย สังสารวัฏคือชาติและมรณะไม่มีอีกแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

… Kumārakassapo thero….

…พระกุมารกัสสปเถระ…

2. Dhammapālattheragāthā

๒. คาถาของพระธรรมปาลเถระ

203.

๒๐๓.

‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;

Jāgaro sa hi suttesu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.

ภิกษุหนุ่มรูปใดแล ประกอบความเพียรในพระพุทธศาสนา เธอนั้นตื่นอยู่ ในเมื่อผู้อื่นหลับ ชีวิตของภิกษุนั้นไม่เปล่าประโยชน์

204.

๒๐๔.

‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;

Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti.

เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญา เมื่อระลึกถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งศรัทธา ศีล ความเลื่อมใส และการเห็นธรรม

… Dhammapālo thero….

…พระธรรมปาลเถระ…

3. Brahmālittheragāthā

๓. คาถาของพระพรหมาลิเถระ

205.

๒๐๕.

‘‘Kassindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā;

Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi kassa pihayanti tādino’’ti.

อินทรีย์ของใครสงบระงับแล้ว เหมือนม้าที่นายสารถีฝึกดีแล้ว แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมรักใคร่ภิกษุรูปไหน ผู้มีมานะอันละได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ผู้คงที่

206.

๒๐๖.

‘‘Mayhindriyāni [Pg.260] samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā;

Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi mayhaṃ pihayanti tādino’’ti.

อินทรีย์ของเราสงบระงับแล้ว เหมือนม้าที่นายสารถีฝึกดีแล้ว แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมรักใคร่เรา ผู้มีมานะอันละได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ผู้คงที่

… Brahmāli thero….

…พระพรหมาลิเถระ…

4. Mogharājattheragāthā

๔. คาถาของพระโมฆราชเถระ

207.

๒๐๗.

‘‘Chavipāpaka cittabhaddaka, mogharāja satataṃ samāhito;

Hemantikasītakālarattiyo, bhikkhu tvaṃsi kathaṃ karissasi’’.

ดูก่อนโมฆราช ท่านผู้มีผิวพรรณทราม แต่มีจิตดี ท่านเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นเป็นนิตย์ ท่านเป็นภิกษุ จักทำอย่างไรในราตรีทั้งหลายที่เป็นฤดูหนาว มีกาลอันหนาวเย็น

208.

๒๐๘.

‘‘Sampannasassā magadhā, kevalā iti me sutaṃ;

Palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvino’’ti.

ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า แคว้นมคธทั้งหมดมีข้าวกล้าสมบูรณ์ ข้าพระองค์จะนอนบนที่นอนที่มุงด้วยฟางข้าว เหมือนชนเหล่าอื่นผู้มีชีวิตอยู่อย่างสบาย

… Mogharājā thero….

…พระโมฆราชเถระ…

5. Visākhapañcālaputtattheragāthā

๕. คาถาของพระวิสาขะปัญจาลบุตรเถระ

209.

๒๐๙.

‘‘Na ukkhipe no ca parikkhipe pare, okkhipe pāragataṃ na eraye;

Na cattavaṇṇaṃ parisāsu byāhare, anuddhato sammitabhāṇi subbato.

ไม่พึงยกตน ไม่พึงข่มผู้อื่น ไม่พึงดูหมิ่น ไม่พึงกระทบกระทั่งท่านผู้ถึงฝั่ง ไม่พึงกล่าวคุณของตนในท่ามกลางบริษัท พึงเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน พูดพอประมาณ มีวัตรดี

210.

๒๑๐.

‘‘Susukhumanipuṇatthadassinā, matikusalena nivātavuttinā;

Saṃsevitavuddhasīlinā, nibbānaṃ na hi tena dullabha’’nti.

นิพพานเป็นสิ่งที่บุคคลผู้เห็นอรรถอันละเอียดสุขุม ผู้ฉลาดในความคิด มีความประพฤติอ่อนน้อม ผู้มีศีลอันเจริญที่ได้เสพดีแล้ว หาได้โดยไม่ยากเลย

… Visākho pañcālaputto thero ….

…พระวิสาขะปัญจาลบุตรเถระ…

6. Cūḷakattheragāthā

๖. คาถาของพระจูฬกเถระ

211.

๒๑๑.

‘‘Nadanti morā susikhā supekhuṇā, sunīlagīvā sumukhā sugajjino;

Susaddalā cāpi mahāmahī ayaṃ, subyāpitambu suvalāhakaṃ nabhaṃ.

นกยูงทั้งหลายมีหงอนงาม มีแพนหางงาม มีคอเขียวสด มีหน้างาม มีเสียงไพเราะ กำลังส่งเสียงร้อง แผ่นดินใหญ่นี้ก็มีหญ้าเขียวสด มีน้ำแผ่ซ่านไปดี ท้องฟ้าก็มีเมฆสวยงาม

212.

๒๑๒.

‘‘Sukallarūpo [Pg.261] sumanassa jhāyataṃ, sunikkamo sādhu subuddhasāsane;

Susukkasukkaṃ nipuṇaṃ sududdasaṃ, phusāhi taṃ uttamamaccutaṃ pada’’nti.

ท่านผู้มีจิตดี มีสภาพอันสมควร จงเพ่งฌานเถิด การบวชในพระพุทธศาสนาเป็นการดี ท่านจงสัมผัสพระนิพพานบทอันสูงสุด ไม่จุติ ซึ่งเป็นธรรมขาวบริสุทธิ์ ละเอียด เห็นได้ยากยิ่ง

… Cūḷako thero….

…พระจูฬกเถระ…

7. Anūpamattheragāthā

๗. คาถาของพระอนูปมเถระ

213.

๒๑๓.

‘‘Nandamānāgataṃ cittaṃ, sūlamāropamānakaṃ;

Tena teneva vajasi, yena sūlaṃ kaliṅgaraṃ.

จิตที่ยินดีมาแล้ว เปรียบเหมือนถูกนำขึ้นสู่หลาว ท่านย่อมไปในที่นั้นๆ ที่มีหลาวและแกลบ (คือกามคุณ)

214.

๒๑๔.

‘‘Tāhaṃ cittakaliṃ brūmi, taṃ brūmi cittadubbhakaṃ;

Satthā te dullabho laddho, mānatthe maṃ niyojayī’’ti.

เราเรียกเจ้านั้นว่าจิตเลวทราม เราเรียกเจ้านั้นว่าจิตผู้ประทุษร้ายมิตร ท่านได้พระศาสดาที่หาได้ยากแล้ว อย่าได้นำเราไปประกอบในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เลย

… Anūpamo thero….

…พระอนูปมเถระ…

8. Vajjitattheragāthā

๘. คาถาของพระวัชชิตเถระ

215.

๒๑๕.

‘‘Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, gatīsu parivattisaṃ;

Apassaṃ ariyasaccāni, andhabhūto puthujjano.

เราเป็นปุถุชนผู้มืดบอด ไม่เห็นอริยสัจ ท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในคติต่างๆ

216.

๒๑๖.

‘‘Tassa me appamattassa, saṃsārā vinaḷīkatā;

Sabbā gatī samucchinnā, natthi dāni punabbhavo’’ti.

เมื่อเรานั้นไม่ประมาทอยู่ สังสารวัฏทั้งหลายก็ถูกกำจัดแล้ว คติทั้งปวงก็ถูกตัดขาดแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

… Vajjito thero….

…พระวัชชิตเถระ…

9. Sandhitattheragāthā

๙. คาถาของพระสันธิตเถระ

217.

๒๑๗.

‘‘Assatthe haritobhāse, saṃvirūḷhamhi pādape;

Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhitthaṃ patissato.

เราเป็นผู้มีสติ ได้สัญญาอย่างหนึ่งอันไปในพระพุทธเจ้า ที่ต้นโพธิ์อันประเสริฐกว่าต้นไม้ทั้งหลาย มีสีเขียว สดชื่น งอกงามดี

218.

๒๑๘.

‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā;

Tassā saññāya vāhasā, patto me āsavakkhayo’’ti.

ในกัปที่ ๓๑ แต่กัปนี้ เราได้สัญญาใดในกาลนั้น เราอาศัยกำลังแห่งสัญญานั้น จึงได้บรรลุความสิ้นอาสวะ

… Sandhito thero….

… พระสันธิตเถระ …

Vaggo pañcamo niṭṭhito.

จบวรรคที่ ๕

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Kumārakassapo [Pg.262] thero, dhammapālo ca brahmāli;

Mogharājā visākho ca, cūḷako ca anūpamo;

Vajjito sandhito thero, kilesarajavāhanoti.

พระกุมารกัสสปเถระ พระธัมมปาลเถระ พระพรหมาลิเถระ พระโมฆราชเถระ พระวิสาขเถระ พระจูฬกเถระ พระอนูปมเถระ พระวัชชิตเถระ และพระสันธิตเถระผู้ชำระธุลีคือกิเลสได้

Dukanipāto niṭṭhito.

จบทุกนิบาต

Tatruddānaṃ –

อุทานในทุกนิบาตนั้น คือ

Gāthādukanipātamhi, navuti ceva aṭṭha ca;

Therā ekūnapaññāsaṃ, bhāsitā nayakovidāti.

ท่านผู้ฉลาดในนัยกล่าวว่า ในทุกนิบาต มี ๙๘ คาถา พระเถระ ๔๙ รูปภาษิตไว้

3. Tikanipāto

๓. ติกนิบาต

1. Aṅgaṇikabhāradvājattheragāthā

๑. คาถาของพระอังคณิกภารทวาชเถระ

219.

๒๑๙.

‘‘Ayoni [Pg.263] suddhimanvesaṃ, aggiṃ paricariṃ vane;

Suddhimaggaṃ ajānanto, akāsiṃ amaraṃ tapaṃ.

เราเมื่อแสวงหาความบริสุทธิ์โดยอุบายไม่แยบคาย ได้บำเรอไฟอยู่ในป่า ไม่รู้ทางแห่งความบริสุทธิ์ จึงได้ทำตบะที่เขาสมมติว่าเป็นอมตะ (คืออัตตกิลมถานุโยค)

220.

๒๒๐.

‘‘Taṃ sukhena sukhaṃ laddhaṃ, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

เราได้บรรลุความสุขนั้น (พระนิพพาน) ด้วยความสุข (คือสมถวิปัสสนา) แล้ว ท่านจงดูความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรมเถิด วิชชา ๓ เราบรรลุแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว

221.

๒๒๑.

‘‘Brahmabandhu pure āsiṃ, idāni khomhi brāhmaṇo;

Tevijjo nhātako camhi, sottiyo camhi vedagū’’ti.

ในกาลก่อน เราเป็นเพียงพราหมณ์โดยชาติ แต่บัดนี้สิ เราเป็นพราหมณ์ (ผู้ลอยบาป) ที่แท้จริง เป็นผู้มีวิชชา ๓ เป็นผู้ชำระกิเลสแล้ว เป็นผู้มีความสวัสดี เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งเวท

… Aṅgaṇikabhāradvājo thero….

… พระอังคณิกภารทวาชเถระ …

2. Paccayattheragāthā

๒. คาถาของพระปัจจยเถระ

222.

๒๒๒.

‘‘Pañcāhāhaṃ pabbajito, sekho appattamānaso,Vihāraṃ me paviṭṭhassa, cetaso paṇidhī ahu.

เราบวชได้ ๕ วัน ยังเป็นเสขะ มีใจยังไม่บรรลุอรหัตตผล เมื่อเราเข้าไปสู่ที่พัก ความตั้งใจแน่วแน่ได้เกิดขึ้น

223.

๒๒๓.

‘‘Nāsissaṃ na pivissāmi, vihārato na nikkhame;

Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate.

ตราบใดที่ยังถอนลูกศรคือตัณหาขึ้นไม่ได้ เราจักไม่ฉัน ไม่ดื่ม จักไม่ออกจากที่พัก และจักไม่เอนกายลงนอน

224.

๒๒๔.

‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

ท่านจงดูความเพียรความบากบั่นของเราผู้เป็นอยู่อย่างนั้นเถิด วิชชา ๓ เราบรรลุแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว

… Paccayo thero….

… พระปัจจยเถระ …

3. Bākulattheragāthā

๓. คาถาของพระพากุลเถระ

225.

๒๒๕.

‘‘Yo pubbe karaṇīyāni, pacchā so kātumicchati;

Sukhā so dhaṃsate ṭhānā, pacchā ca manutappati.

ผู้ใดพึงทำกิจที่ควรทำก่อนในภายหลัง ผู้นั้นย่อมเสื่อมจากฐานะอันเป็นสุข ภายหลังย่อมเดือดร้อน

226.

๒๒๖.

‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

บุคคลพึงทำกิจใด ก็พึงพูดถึงกิจนั้น ไม่พึงทำกิจใด ก็ไม่พึงพูดถึงกิจนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำหนดรู้คนที่ไม่ทำ ได้แต่พูด

227.

๒๒๗.

‘‘Susukhaṃ [Pg.264] vata nibbānaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;

Asokaṃ virajaṃ khemaṃ, yattha dukkhaṃ nirujjhatī’’ti.

พระนิพพานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ เป็นสุขดีหนอ ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี เป็นแดนเกษม ซึ่งทุกข์ย่อมดับไป

… Bākulo thero….

… พระพากุลเถระ …

4. Dhaniyattheragāthā

๔. คาถาของพระธนิยเถระ

228.

๒๒๘.

‘‘Sukhaṃ ce jīvituṃ icche, sāmaññasmiṃ apekkhavā;

Saṅghikaṃ nātimaññeyya, cīvaraṃ pānabhojanaṃ.

ถ้าผู้มีความเยื่อใยในสมณเพศปรารถนาจะอยู่อย่างเป็นสุข ก็ไม่พึงดูหมิ่นจีวรและบานโภชนะของสงฆ์

229.

๒๒๙.

‘‘Sukhaṃ ce jīvituṃ icche, sāmaññasmiṃ apekkhavā;

Ahi mūsikasobbhaṃva, sevetha sayanāsanaṃ.

ถ้าผู้มีความเยื่อใยในสมณเพศปรารถนาจะอยู่อย่างเป็นสุข ก็พึงใช้สอยเสนาสนะ เหมือนงูเข้าไปอาศัยอยู่ในจอมปลวกของหนู

230.

๒๓๐.

‘‘Sukhaṃ ce jīvituṃ icche, sāmaññasmiṃ apekkhavā;

Itarītarena tusseyya, ekadhammañca bhāvaye’’ti.

ถ้าผู้มีความเยื่อใยในสมณเพศปรารถนาจะอยู่อย่างเป็นสุข ก็พึงยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ และพึงเจริญธรรมะอย่างหนึ่ง (คือความไม่ประมาท)

… Dhaniyo thero….

พระเถระชื่อว่าธนิยะ...

5. Mātaṅgaputtattheragāthā

๕. มาตังคปุตตเถรคาถา (คาถาทั้งหลายของพระมาตังคปุตตเถระ)

231.

๒๓๑.

‘‘Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;

Iti vissaṭṭhakammante, khaṇā accenti māṇave.

“ขณะนี้หนาวเกินไป ร้อนเกินไป เย็นเกินไปแล้ว” คนที่ทอดทิ้งการงานด้วยเหตุอย่างนี้ ขณะ (โอกาสดี) ทั้งหลายย่อมล่วงเลยไป

232.

๒๓๒.

‘‘Yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;

Karaṃ purisakiccāni, so sukhā na vihāyati.

ส่วนผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า ทำกิจของบุรุษอยู่ ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากความสุข

233.

๒๓๓.

‘‘Dabbaṃ kusaṃ poṭakilaṃ, usīraṃ muñjapabbajaṃ;

Urasā panudissāmi, vivekamanubrūhaya’’nti.

เราปรารถนาจะเจริญวิเวก จักใช้อกดันหญ้าดับพะ หญ้ากุสะ หญ้าโปฏกิละ แฝก หญ้ามุงและหญ้าปล้องไป

… Mātaṅgaputto thero….

พระมาตังคปุตตเถระ...

6. Khujjasobhitattheragāthā

๖. ขุชชโสภิตเถรคาถา (คาถาทั้งหลายของพระขุชชโสภิตเถระ)

234.

๒๓๔.

‘‘Ye cittakathī bahussutā, samaṇā pāṭaliputtavāsino;

Tesaññataroyamāyuvā, dvāre tiṭṭhati khujjasobhito.

สมณะทั้งหลายเหล่าใดเป็นผู้มีถ้อยคำวิจิตร เป็นพหูสูต อยู่ในกรุงปาตลีบุตร ท่านขุชชโสภิตะผู้มีอายุนี้เป็นรูปหนึ่งในสมณะเหล่านั้น ยืนอยู่ที่ประตู

235.

๒๓๕.

‘‘Ye [Pg.265] cittakathī bahussutā, samaṇā pāṭaliputtavāsino;

Tesaññataroyamāyuvā, dvāre tiṭṭhati māluterito.

สมณะทั้งหลายเหล่าใดเป็นผู้มีถ้อยคำวิจิตร เป็นพหูสูต อยู่ในกรุงปาตลีบุตร ท่านผู้มีอายุนี้เป็นรูปหนึ่งในสมณะเหล่านั้น อันลมนำมาแล้ว ยืนอยู่ที่ประตู

236.

๒๓๖.

‘‘Suyuddhena suyiṭṭhena, saṅgāmavijayena ca;

Brahmacariyānuciṇṇena, evāyaṃ sukhamedhatī’’ti.

ท่านผู้นี้เสวยสุขอยู่ได้ เพราะการรบดีแล้ว เพราะการบูชาดีแล้ว เพราะชัยชนะในสงคราม และเพราะการประพฤติพรหมจรรย์

… Khujjasobhito thero….

พระขุชชโสภิตเถระ...

7. Vāraṇattheragāthā

๗. วารณเถรคาถา (คาถาทั้งหลายของพระวารณเถระ)

237.

๒๓๗.

‘‘Yodha koci manussesu, parapāṇāni hiṃsati;

Asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro.

ผู้ใดผู้หนึ่งในหมู่มนุษย์ในโลกนี้ เบียดเบียนสัตว์อื่น ผู้นั้นย่อมเสื่อมจากโลกนี้และโลกหน้าทั้งสอง

238.

๒๓๘.

‘‘Yo ca mettena cittena, sabbapāṇānukampati;

Bahuñhi so pasavati, puññaṃ tādisako naro.

ส่วนผู้ใดมีจิตเมตตา อนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวง ผู้นั้นเป็นเช่นนั้น ย่อมประสบบุญเป็นอันมาก

239.

๒๓๙.

‘‘Subhāsitassa sikkhetha, samaṇūpāsanassa ca;

Ekāsanassa ca raho, cittavūpasamassa cā’’ti.

พึงศึกษาธรรมที่กล่าวดีแล้ว การเข้าไปนั่งใกล้สมณะ การนั่งคนเดียวในที่ลับ และความสงบจิต

… Vāraṇo thero….

พระวารณเถระ...

8. Vassikattheragāthā

๘. วัสสิกเถรคาถา (คาถาทั้งหลายของพระวัสสิกเถระ)

240.

๒๔๐.

‘‘Ekopi saddho medhāvī, assaddhānīdha ñātinaṃ;

Dhammaṭṭho sīlasampanno, hoti atthāya bandhunaṃ.

คนมีศรัทธา มีปัญญา ตั้งมั่นในธรรม สมบูรณ์ด้วยศีล แม้คนเดียวในโลกนี้ ก็ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่หมู่ญาติและพวกพ้องผู้ไม่มีศรัทธา

241.

๒๔๑.

‘‘Niggayha anukampāya, coditā ñātayo mayā;

Ñātibandhavapemena, kāraṃ katvāna bhikkhusu.

เราอาศัยความอนุเคราะห์ ตักเตือนแล้ว ชักชวนแล้ว ซึ่งหมู่ญาติ พวกเขาได้ทำการต้อนรับในภิกษุทั้งหลาย ด้วยความรักในญาติและพวกพ้อง

242.

๒๔๒.

‘‘Te abbhatītā kālaṅkatā, pattā te tidivaṃ sukhaṃ;

Bhātaro mayhaṃ mātā ca, modanti kāmakāmino’’ti.

พี่น้องและมารดาของเรานั้นล่วงลับไปแล้ว ได้บรรลุสุขในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกามคุณที่น่าใคร่ ย่อมบันเทิงใจอยู่

… Vassiko thero….

พระวัสสิกเถระ...

9. Yasojattheragāthā

๙. ยโสชเถรคาถา (คาถาทั้งหลายของพระยโสชเถระ)

243.

๒๔๓.

‘‘Kālapabbaṅgasaṅkāso, kiso dhamanisanthato;

Mattaññū annapānamhi, adīnamanaso naro’’.

ท่านเป็นคนคล้ายคนขาหัก มีผิวพรรณดำ ซูบผอม มีเนื้อสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น รู้ประมาณในข้าวและน้ำ มีใจไม่ท้อถอย

244.

๒๔๔.

‘‘Phuṭṭho [Pg.266] ḍaṃsehi makasehi, araññasmiṃ brahāvane;

Nāgo saṅgāmasīseva, sato tatrādhivāsaye.

ภิกษุถูกริ้นและยุงสัมผัสแล้วในป่าใหญ่ พึงเป็นผู้มีสติอดกลั้นในป่านั้น เหมือนพญาช้างอดทนในหัวคีบแห่งสงครามฉะนั้น

245.

๒๔๕.

‘‘Yathā brahmā tathā eko, yathā devo tathā duve;

Yathā gāmo tathā tayo, kolāhalaṃ tatuttari’’nti.

อยู่รูปเดียวเหมือนพรหม อยู่ ๒ รูปเหมือนเทวดา อยู่ ๓ รูปเหมือนบ้าน เกินกว่านั้นขึ้นไปเป็นความอื้ออึง

… Yasojo thero….

พระยโสชเถระ...

10. Sāṭimattiyattheragāthā

๑๐. สาฏิมัตติยเถรคาถา (คาถาทั้งหลายของพระสาฏิมัตติยเถระ)

246.

๒๔๖.

‘‘Ahu tuyhaṃ pure saddhā, sā te ajja na vijjati;

Yaṃ tuyhaṃ tuyhamevetaṃ, natthi duccaritaṃ mama.

เมื่อก่อน ท่านเคยมีศรัทธา แต่บัดนี้ศรัทธานั้นของท่านไม่มีแล้ว สิ่งใดเป็นของท่าน สิ่งนั้นจงเป็นของท่านเท่านั้น ความประพฤติชั่วของเราไม่มี

247.

๒๔๗.

‘‘Aniccā hi calā saddā, evaṃ diṭṭhā hi sā mayā;

Rajjantipi virajjanti, tattha kiṃ jiyyate muni.

ศรัทธาไม่เที่ยงและหวั่นไหว เราเห็นศรัทธานั้นเป็นอย่างนี้แล้ว สัตว์ทั้งหลายบางคราวก็รักกัน บางคราวก็หน่ายกัน ในเรื่องนั้น มุนีจะเสียหายอะไร

248.

๒๔๘.

‘‘Paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ kule kule;

Piṇḍikāya carissāmi, atthi jaṅghabalaṃ mamā’’ti.

ภัตตาหารของมุนีมีสุกอยู่ทีละน้อยๆ ในตระกูลนั้นๆ เราจักเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต กำลังแข้งของเรายังมีอยู่

… Sāṭimattiyo thero….

… พระสาฏิมัตติยเถระ …

11. Upālittheragāthā

๑๑. คาถาของพระอุบาลีเถระ

249.

๒๔๙.

‘‘Saddhāya abhinikkhamma, navapabbajito navo;

Mitte bhajeyya kalyāṇe, suddhājīve atandite.

ภิกษุใหม่ผู้บวชใหม่ ออกบวชด้วยศรัทธา พึงคบกัลยาณมิตร ผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ ไม่เกียจคร้าน

250.

๒๕๐.

‘‘Saddhāya abhinikkhamma, navapabbajito navo;

Saṅghasmiṃ viharaṃ bhikkhu, sikkhetha vinayaṃ budho.

ภิกษุใหม่ผู้บวชใหม่ ออกบวชด้วยศรัทธา เป็นผู้มีปัญญา อยู่ในหมู่สงฆ์ พึงศึกษาพระวินัย

251.

๒๕๑.

‘‘Saddhāya abhinikkhamma, navapabbajito navo;

Kappākappesu kusalo, careyya apurakkhato’’ti.

ภิกษุใหม่ผู้บวชใหม่ ออกบวชด้วยศรัทธา เป็นผู้ฉลาดในสิ่งที่ควรและไม่ควร ไม่มีความปรารถนานำหน้า พึงประพฤติเถิด

… Upālitthero….

… พระอุบาลีเถระ …

12. Uttarapālattheragāthā

๑๒. คาถาของพระอุตตรปาลเถระ

252.

๒๕๒.

‘‘Paṇḍitaṃ vata maṃ santaṃ, alamatthavicintakaṃ;

Pañca kāmaguṇā loke, sammohā pātayiṃsu maṃ.

ถึงเราจะเป็นบัณฑิต สามารถคิดถึงประโยชน์ได้ แต่กามคุณ ๕ ในโลก ก็ยังทำให้เราผู้หลงใหลตกต่ำไปได้

253.

๒๕๓.

‘‘Pakkhando māravisaye, daḷhasallasamappito;

Asakkhiṃ maccurājassa, ahaṃ pāsā pamuccituṃ.

เราแล่นเข้าไปในแดนของมาร ถูกลูกศรคือตัณหาอันมั่นคงเสียบติดอยู่ แต่ก็สามารถเพื่อจะหลุดพ้นจากบ่วงของมัจจุราชได้

254.

๒๕๔.

‘‘Sabbe [Pg.267] kāmā pahīnā me, bhavā sabbe padālitā ;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

กามทั้งปวงเราละได้แล้ว ภพทั้งปวงเราทำลายแล้ว ชาติสงสารสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก

… Uttarapālo thero….

… พระอุตตรปาลเถระ …

13. Abhibhūtattheragāthā

๑๓. คาถาของพระอภิภูตเถระ

255.

๒๕๕.

‘‘Suṇātha ñātayo sabbe, yāvantettha samāgatā;

Dhammaṃ vo desayissāmi, dukkhā jāti punappunaṃ.

หมู่ญาติทั้งหมดเท่าที่ประชุมกันอยู่ในที่นี้ ขอจงฟัง เราจะแสดงธรรมแก่ท่านทั้งหลาย การเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์

256.

๒๕๖.

‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกจากทุกข์ จงประกอบความเพียรในพระพุทธศาสนา จงกำจัดเสนาของมัจจุราชเสีย เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อฉะนั้น

257.

๒๕๗.

‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati ;

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti.

ผู้ใดไม่ประมาท อยู่ในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจะละชาติสงสาร ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

… Abhibhūto thero….

… พระอภิภูตเถระ …

14. Gotamattheragāthā

๑๔. คาถาของพระโคตมเถระ

258.

๒๕๘.

‘‘Saṃsaraṃ hi nirayaṃ agacchissaṃ, petalokamagamaṃ punappunaṃ;

Dukkhamamhipi tiracchānayoniyaṃ, nekadhā hi vusitaṃ ciraṃ mayā.

เราท่องเที่ยวไป ได้ไปสู่นรกแล้ว ได้ไปสู่เปรตโลกบ่อยๆ เราได้อยู่ในกำเนิดดิรัจฉานอันเป็นทุกข์หลายอย่าง สิ้นกาลนาน

259.

๒๕๙.

‘‘Mānusopi ca bhavobhirādhito, saggakāyamagamaṃ sakiṃ sakiṃ;

Rūpadhātusu arūpadhātusu, nevasaññisu asaññisuṭṭhitaṃ.

เราได้บรรลุภพมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์เป็นครั้งคราว ได้ตั้งอยู่ในรูปธาตุ อรูปธาตุ ในเนวสัญญีและอสัญญีภพ

260.

๒๖๐.

‘‘Sambhavā suviditā asārakā, saṅkhatā pacalitā saderitā;

Taṃ viditvā mahamattasambhavaṃ, santimeva satimā samajjhaga’’nti.

ภพทั้งหลายอันเราทราบชัดแล้วว่า ไม่มีสาระ เป็นของถูกปัจจัยปรุงแต่ง หวั่นไหว ถูกตัณหาและทิฏฐิครอบงำ เราทราบอัตภาพของตนนั้นแล้ว มีสติ บรรลุถึงความสงบแล้ว

… Gotamo thero….

… พระโคตมเถระ …

15. Hāritattheragāthā

๑๕. คาถาของพระหาริตเถระ

261.

๒๖๑.

‘‘Yo pubbe karaṇīyāni, pacchā so kātumicchati;

Sukhā so dhaṃsate ṭhānā, pacchā ca manutappati.

ผู้ใดพึงทำกิจที่ควรทำในกาลก่อน แต่กลับมาปรารถนาจะทำในภายหลัง ผู้นั้นย่อมเสื่อมจากฐานะอันเป็นสุข และย่อมเดือดร้อนในภายหลัง

262.

๒๖๒.

‘‘Yañhi [Pg.268] kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

บุคคลพึงทำกรรมใด พึงกล่าวถึงกรรมนั้น ไม่พึงทำกรรมใด ไม่พึงกล่าวถึงกรรมนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำหนดรู้คนที่ไม่ทำ ได้แต่พูด

263.

๒๖๓.

‘‘Susukhaṃ vata nibbānaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;

Asokaṃ virajaṃ khemaṃ, yattha dukkhaṃ nirujjhatī’’ti.

พระนิพพานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว เป็นสุขอย่างยิ่งหนอ เป็นที่ไม่โศก ปราศจากธุลี เป็นแดนเกษม ซึ่งทุกข์ย่อมดับไป

… Hārito thero….

… พระหาริตเถระ …

16. Vimalattheragāthā

๑๖. คาถาของพระวิมลเถระ

264.

๒๖๔.

‘‘Pāpamitte vivajjetvā, bhajeyyuttamapuggalaṃ;

Ovāde cassa tiṭṭheyya, patthento acalaṃ sukhaṃ.

ผู้ปรารถนาสุขที่ไม่หวั่นไหว พึงเว้นมิตรชั่วเสีย คบแต่บุคคลสูงสุด และพึงตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน

265.

๒๖๕.

‘‘Parittaṃ dārumāruyha, yathā sīde mahaṇṇave;

Evaṃ kusītamāgamma, sādhujīvīpi sīdati;

Tasmā taṃ parivajjeyya, kusītaṃ hīnavīriyaṃ.

บุรุษอาศัยไม้แผ่นเล็กๆ พึงจมลงในมหาสมุทร ฉันใด แม้ผู้มีชีวิตดีงาม อาศัยคนเกียจคร้าน ก็ย่อมจมลง ฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงเว้นคนเกียจคร้าน มีความเพียรเลวทรามนั้นเสีย

266.

๒๖๖.

‘‘Pavivittehi ariyehi, pahitattehi jhāyibhi;

Niccaṃ āraddhavīriyehi, paṇḍitehi sahāvase’’ti.

พึงอยู่ร่วมกับบัณฑิตทั้งหลาย ผู้เป็นอริยะ อยู่ในที่สงัด มีตนส่งไปแล้ว เพ่งพินิจ มีความเพียรปรารภแล้วเป็นนิตย์

… Vimalo thero….

พระวิมลเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

Tikanipāto niṭṭhito.

ติกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานคาถาในติกนิบาตนั้น

Aṅgaṇiko bhāradvājo, paccayo bākulo isi;

Dhaniyo mātaṅgaputto, sobhito vāraṇo isi.

พระอังคณิกภารทวาชเถระ พระปัจจยเถระ พระพากุลเถระผู้เป็นฤาษี พระธนิยเถระ พระมาตังคปุตตเถระ พระโสภิตเถระ พระวารณเถระผู้เป็นฤาษี

Vassiko ca yasojo ca, sāṭimattiyupāli ca;

Uttarapālo abhibhūto, gotamo hāritopi ca.

พระวสสิกเถระ พระยโสชเถระ พระสาติมัตติยเถระ พระอุบาลีเถระ พระอุตตรปาลเถระ พระอภิภูตเถระ พระโคตมเถระ และพระหาริตเถระ

Thero tikanipātamhi, nibbāne vimalo kato;

Aṭṭhatālīsa gāthāyo, therā soḷasa kittitāti.

ท่านกล่าวว่า ในติกนิบาต มีพระเถระ ๑๖ รูป รวมทั้งพระวิมลเถระผู้เข้าถึงนิพพาน และมีคาถา ๔๘ คาถา

4. Catukanipāto

๔. จตุกกนิบาต

1. Nāgasamālattheragāthā

๑. นาคสมาลเถรคาถา

267.

๒๖๗.

‘‘Alaṅkatā [Pg.269] suvasanā, mālinī candanussadā;

Majjhe mahāpathe nārī, turiye naccati naṭṭakī.

หญิงนักฟ้อนคนหนึ่ง ประดับกาย นุ่งห่มผ้าสวยงาม ทัดทรงดอกไม้ ลูบไล้ด้วยจันทน์ ฟ้อนรำอยู่กลางถนนหลวง ท่ามกลางเสียงดนตรี

268.

๒๖๘.

‘‘Piṇḍikāya paviṭṭhohaṃ, gacchanto naṃ udikkhisaṃ;

Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.

เราเข้าไปเพื่อบิณฑบาต เที่ยวไปอยู่ ได้เห็นนางนักฟ้อนนั้น ผู้ประดับกาย นุ่งห่มผ้าสวยงาม ราวกะบ่วงแห่งมัจจุราชที่ดักไว้

269.

๒๖๙.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

ลำดับนั้น โยนิโสมนสิการได้เกิดขึ้นแก่เรา โทษปรากฏขึ้นแล้ว ความเบื่อหน่ายก็ตั้งมั่น

270.

๒๗๐.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

แต่นั้น จิตของเราก็หลุดพ้นแล้ว ท่านจงดูความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรมเถิด เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำเสร็จแล้ว

… Nāgasamālo thero….

พระนาคสมาลเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

2. Bhaguttheragāthā

๒. ภคุเถรคาถา

271.

๒๗๑.

‘‘Ahaṃ middhena pakato, vihārā upanikkhamiṃ;

Caṅkamaṃ abhiruhanto, tattheva papatiṃ chamā.

เราถูกความง่วงครอบงำ ออกจากวิหารแล้ว กำลังขึ้นสู่ที่จงกรม ก็ล้มลงบนพื้นดินในที่นั้นเอง

272.

๒๗๒.

‘‘Gattāni parimajjitvā, punapāruyha caṅkamaṃ;

Caṅkame caṅkamiṃ sohaṃ, ajjhattaṃ susamāhito.

เราลูบตัวแล้วขึ้นสู่ที่จงกรมอีกครั้งหนึ่ง ได้จงกรมในที่จงกรมนั้น โดยมีจิตตั้งมั่นดีแล้วในภายใน

273.

๒๗๓.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

ลำดับนั้น โยนิโสมนสิการได้เกิดขึ้นแก่เรา โทษปรากฏขึ้นแล้ว ความเบื่อหน่ายก็ตั้งมั่น

274.

๒๗๔.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

แต่นั้น จิตของเราก็หลุดพ้นแล้ว ท่านจงดูความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรมเถิด เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำเสร็จแล้ว

… Bhagutthero….

พระภคุเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

3. Sabhiyattheragāthā

๓. สภิยเถรคาถา

275.

๒๗๕.

‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;

Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.

คนเหล่าอื่นไม่รู้สึกตัวว่า ‘พวกเราจะย่อยยับในท่ามกลางสงฆ์นี้’ ส่วนชนเหล่าใดในที่นั้นรู้สึกตัว การทะเลาะวิวาทของชนเหล่านั้นย่อมสงบระงับไปได้

276.

๒๗๖.

‘‘Yadā ca avijānantā, iriyantyamarā viya;

Vijānanti ca ye dhammaṃ, āturesu anāturā.

เมื่อใด ชนทั้งหลายผู้ไม่รู้ ประพฤติตนดุจผู้ไม่ตาย ส่วนผู้ใดรู้ธรรม ผู้นั้นไม่มีความเจ็บไข้ในหมู่สัตว์ผู้มีความเจ็บไข้

277.

๒๗๗.

‘‘Yaṃ [Pg.270] kiñci sithilaṃ kammaṃ, saṃkiliṭṭhañca yaṃ vataṃ;

Saṅkassaraṃ brahmacariyaṃ, na taṃ hoti mahapphalaṃ.

กรรมใดที่ทำย่อหย่อน วัตรใดที่เศร้าหมอง และพรหมจรรย์ใดที่น่ารังเกียจ กรรม วัตร และพรหมจรรย์นั้น ไม่มีผลมาก

278.

๒๗๘.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Ārakā hoti saddhammā, nabhaṃ puthaviyā yathā’’ti.

ผู้ใดไม่มีความเคารพในเพื่อนพรหมจรรย์ ผู้นั้นย่อมอยู่ห่างไกลจากพระสัทธรรม เหมือนท้องฟ้าอยู่ห่างไกลจากแผ่นดิน

… Sabhiyo thero….

พระสภิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

4. Nandakattheragāthā

๔. นันทกเถรคาถา

279.

๒๗๙.

‘‘Dhiratthu pūre duggandhe, mārapakkhe avassute;

Navasotāni te kāye, yāni sandanti sabbadā.

น่าติเตียนนัก กายนี้เต็มด้วยของไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น เป็นฝ่ายแห่งมาร ไหลเยิ้มอยู่เป็นนิตย์ ในกายของท่านมีช่อง ๙ ช่อง ที่ไหลออกอยู่ตลอดเวลา

280.

๒๘๐.

‘‘Mā purāṇaṃ amaññittho, māsādesi tathāgate;

Saggepi te na rajjanti, kimaṅgaṃ pana mānuse.

ท่านอย่าได้สำคัญถึงเรื่องเก่า อย่าได้ประมาทในพระตถาคตสาวก ท่านเหล่านั้นแม้ในสวรรค์ก็ไม่กำหนัดยินดี จะป่วยกล่าวไปไยในกามของมนุษย์

281.

๒๘๑.

‘‘Ye ca kho bālā dummedhā, dummantī mohapārutā;

Tādisā tattha rajjanti, mārakhittamhi bandhane.

ก็ชนเหล่าใดเป็นพาล มีปัญญาทราม มีความดำริชั่ว ถูกโมหะหุ้มห่อไว้ ชนเช่นนั้นย่อมกำหนัดในบ่วงที่มารดักไว้นั้น

282.

๒๘๒.

‘‘Yesaṃ rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā;

Tādī tattha na rajjanti, chinnasuttā abandhanā’’ti.

ส่วนชนเหล่าใดมีราคะ โทสะ และอวิชชาอันคลายแล้ว ชนเช่นนั้นเป็นผู้มีเชือกขาด ไม่มีเครื่องผูกพัน ย่อมไม่กำหนัดในบ่วงนั้น

… Nandako thero….

... พระนันทกเถระ ...

5. Jambukattheragāthā

๕. คาถาของพระชัมพุกเถระ

283.

๒๘๓.

‘‘Pañcapaññāsavassāni, rajojallamadhārayiṃ;

Bhuñjanto māsikaṃ bhattaṃ, kesamassuṃ alocayiṃ.

เราได้ทรงไว้ซึ่งธุลีและของสกปรกตลอด ๕๕ ปี บริโภคภัตตาหารเดือนละครั้ง ให้ถอนผมและหนวด

284.

๒๘๔.

‘‘Ekapādena aṭṭhāsiṃ, āsanaṃ parivajjayiṃ;

Sukkhagūthāni ca khādiṃ, uddesañca na sādiyiṃ.

เราได้ยืนด้วยเท้าข้างเดียว ได้เว้นอาสนะ ได้เคี้ยวกินอุจจาระแห้ง และไม่ยินดีอาหารที่เขานิมนต์

285.

๒๘๕.

‘‘Etādisaṃ karitvāna, bahuṃ duggatigāminaṃ;

Vuyhamāno mahoghena, buddhaṃ saraṇamāgamaṃ.

เราทำกรรมที่นำไปสู่ทุคติเช่นนี้ไว้มาก ถูกห้วงน้ำใหญ่พัดไปอยู่ ได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ

286.

๒๘๖.

‘‘Saraṇagamanaṃ passa, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

ท่านทั้งหลายจงดูการถึงสรณะของเรา จงดูความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว

… Jambuko thero….

... พระชัมพุกเถระ ...

6. Senakattheragāthā

๖. คาถาของพระเสนกเถระ

287.

๒๘๗.

‘‘Svāgataṃ [Pg.271] vata me āsi, gayāyaṃ gayaphagguyā;

Yaṃ addasāsiṃ sambuddhaṃ, desentaṃ dhammamuttamaṃ.

การมาของเราเป็นการมาดีหนอ ที่ตำบลคยา ในงานนักขัตฤกษ์เดือนสาม เพราะเราได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงแสดงธรรมอันสูงสุด

288.

๒๘๘.

‘‘Mahappabhaṃ gaṇācariyaṃ, aggapattaṃ vināyakaṃ;

Sadevakassa lokassa, jinaṃ atuladassanaṃ.

ผู้มีพระประภามมาก เป็นอาจารย์ของหมู่คณะ ผู้ถึงความเป็นผู้เลิศ เป็นผู้นำ เป็นผู้ชนะในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มีทัศนะที่หาผู้เปรียบมิได้

289.

๒๘๙.

‘‘Mahānāgaṃ mahāvīraṃ, mahājutimanāsavaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇaṃ, satthāramakutobhayaṃ.

ผู้เป็นพระมหานาค มีความเพียรใหญ่ มีเดชมาก ไม่มีอาสวะ มีอาสวะทั้งปวงสิ้นแล้ว เป็นศาสดา ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ

290.

๒๙๐.

‘‘Cirasaṃkiliṭṭhaṃ vata maṃ, diṭṭhisandānabandhitaṃ ;

Vimocayi so bhagavā, sabbaganthehi senaka’’nti.

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ได้ทรงเปลื้องเราผู้ชื่อว่าเสนกะ ผู้เศร้าหมองสิ้นกาลนาน ผู้ถูกเครื่องผูกคือทิฏฐิผูกไว้แล้ว จากเครื่องผูกทั้งปวง

… Senako thero….

... พระเสนกเถระ ...

7. Sambhūtattheragāthā

๗. คาถาของพระสัมภูตเถระ

291.

๒๙๑.

‘‘Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhaye;

Ayoni saṃvidhānena, bālo dukkhaṃ nigacchati.

ผู้ใดรีบร้อนในกาลที่ควรทำช้า และทำช้าในกาลที่ควรจะรีบร้อน ผู้นั้นเป็นคนพาล ย่อมเข้าถึงทุกข์ เพราะการจัดการโดยไม่แยบคาย

292.

๒๙๒.

‘‘Tassatthā parihāyanti, kāḷapakkheva candimā;

Āyasakyañca pappoti, mittehi ca virujjhati.

ประโยชน์ทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมเสื่อมไป เหมือนดวงจันทร์ในกาฬปักษ์ เขาย่อมถึงความไม่มีชื่อเสียง และย่อมผิดใจกับมิตรทั้งหลาย

293.

๒๙๓.

‘‘Yo dandhakāle dandheti, taraṇīye ca tāraye;

Yoniso saṃvidhānena, sukhaṃ pappoti paṇḍito.

ส่วนผู้ใดทำช้าในกาลที่ควรทำช้า และรีบร้อนในกาลที่ควรจะรีบร้อน ผู้นั้นเป็นบัณฑิต ย่อมถึงสุข เพราะการจัดการโดยแยบคาย

294.

๒๙๔.

‘‘Tassatthā paripūrenti, sukkapakkheva candimā;

Yaso kittiñca pappoti, mittehi na virujjhatī’’ti.

ประโยชน์ทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมเต็มเปี่ยม เหมือนดวงจันทร์ในสุกกปักษ์ เขาย่อมถึงยศและเกียรติ และไม่ผิดใจกับมิตรทั้งหลาย

… Sambhūto thero….

... พระสัมภูตเถระ ...

8. Rāhulattheragāthā

๘. คาถาของพระราหุลเถระ

295.

๒๙๕.

‘‘Ubhayeneva sampanno, rāhulabhaddoti maṃ vidū;

Yañcamhi putto buddhassa, yañca dhammesu cakkhumā.

ผู้รู้ทั้งหลายรู้จักเราว่า ราหุลผู้เจริญ เพราะสมบูรณ์ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะเราเป็นบุตรของพระพุทธเจ้า และเพราะเราเป็นผู้มีจักษุในธรรมทั้งหลาย

296.

๒๙๖.

‘‘Yañca me āsavā khīṇā, yañca natthi punabbhavo;

Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso.

เพราะอาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว และเพราะภพใหม่ไม่มีอีก เราจึงเป็นพระอรหันต์ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้มีวิชชา ๓ เป็นผู้เห็นอมตธรรม

297.

๒๙๗.

‘‘Kāmandhā [Pg.272] jālapacchannā, taṇhāchādanachāditā;

Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe.

สัตว์เหล่านี้มืดบอดเพราะกาม ถูกข่ายคือตัณหาปกคลุมไว้แล้ว ถูกเครื่องมุงคือตัณหาปิดบังไว้แล้ว ถูกเครื่องผูกคือความประมาทผูกไว้แล้ว เหมือนปลาที่ติดอยู่ในปากไซฉะนั้น

298.

๒๙๘.

‘‘Taṃ kāmaṃ ahamujjhitvā, chetvā mārassa bandhanaṃ;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtosmi nibbuto’’ti.

เราละกามนั้นแล้ว ตัดเครื่องผูกของมาร ถอนตัณหาขึ้นได้พร้อมทั้งราก เป็นผู้เยือกเย็น ดับสนิทแล้ว

… Rāhulo thero….

... พระราหุลเถระ ...

9. Candanattheragāthā

๙. คาถาของพระจันทนเถระ

299.

๒๙๙.

‘‘Jātarūpena sañchannā, dāsīgaṇapurakkhatā;

Aṅkena puttamādāya, bhariyā maṃ upāgami.

ภรรยาของเราประดับประดาด้วยทอง มีหมู่ทาสีแวดล้อม อุ้มบุตรเข้ามาหาเรา

300.

๓๐๐.

‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, sakaputtassa mātaraṃ;

Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.

เราเห็นมารดาของบุตรตนนั้น ผู้ประดับประดา นุ่งห่มผ้าสวยงาม กำลังเดินมา เหมือนบ่วงของมัจจุที่ดักไว้

301.

๓๐๑.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

ลำดับนั้น การทำไว้ในใจโดยแยบคายได้เกิดขึ้นแก่เรา โทษได้ปรากฏขึ้น ความเบื่อหน่ายก็ตั้งมั่นอยู่

302.

๓๐๒.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

แต่นั้น จิตของเราก็หลุดพ้น ท่านจงดูความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว

… Candano thero….

พระจันทนเถระ...

10. Dhammikattheragāthā

๑๐. คาถาของพระธัมมิกเถระ

303.

๓๐๓.

‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahati;

Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī.

ธรรมแล ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม ธรรมที่ประพฤติดีแล้วย่อมนำสุขมาให้ นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ

304.

๓๐๔.

‘‘Nahi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggatiṃ.

ธรรมและอธรรมทั้ง ๒ อย่างนี้ มีวิบากไม่เสมอกัน อธรรมย่อมนำไปสู่นรก ส่วนธรรมย่อมให้ถึงสุคติ

305.

๓๐๕.

‘‘Tasmā hi dhammesu kareyya chandaṃ, iti modamāno sugatena tādinā;

Dhamme ṭhitā sugatavarassa sāvakā, nīyanti dhīrā saraṇavaraggagāmino.

เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงทำความพอใจในธรรมทั้งหลาย ด้วยว่าพระสาวกของพระสุคตผู้ประเสริฐ ผู้คงที่ บันเทิงอยู่ ตั้งมั่นอยู่ในธรรมทั้งหลาย เป็นผู้มีปัญญา ไปสู่สรณะอันประเสริฐ ย่อมออกจากทุกข์ได้

306.

๓๐๖.

‘‘Vipphoṭito [Pg.273] gaṇḍamūlo, taṇhājālo samūhato;

So khīṇasaṃsāro na catthi kiñcanaṃ,Cando yathā dosinā puṇṇamāsiya’’nti.

เราทำลายหัวฝีคืออุปาทานขันธ์ได้แล้ว ถอนข่ายคือตัณหาขึ้นได้แล้ว เรานั้นสิ้นสงสารแล้ว ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญปราศจากมลทิน ฉะนั้น

… Dhammiko thero….

พระธัมมิกเถระ...

11. Sappakattheragāthā

๑๑. คาถาของพระสัปปกเถระ

307.

๓๐๗.

‘‘Yadā balākā sucipaṇḍaracchadā, kāḷassa meghassa bhayena tajjitā;

Palehiti ālayamālayesinī, tadā nadī ajakaraṇī rameti maṃ.

ในกาลใด ฝูงนกกระเรียนมีปีกขาวสะอาด ถูกคุกคามเพราะกลัวเมฆดำ แสวงหารังแล้วจักบินไปสู่รัง ในกาลนั้น แม่น้ำอชกรณีย่อมยังเราให้รื่นรมย์

308.

๓๐๘.

‘‘Yadā balākā suvisuddhapaṇḍarā, kāḷassa meghassa bhayena tajjitā;

Pariyesati leṇamaleṇadassinī, tadā nadī ajakaraṇī rameti maṃ.

ในกาลใด ฝูงนกกระเรียนขาวบริสุทธิ์ ถูกคุกคามเพราะกลัวเมฆดำ มองไม่เห็นที่หลบเร้น จึงแสวงหาที่หลบเร้น ในกาลนั้น แม่น้ำอชกรณีย่อมยังเราให้รื่นรมย์

309.

๓๐๙.

‘‘Kaṃ nu tattha na ramenti, jambuyo ubhato tahiṃ;

Sobhenti āpagākūlaṃ, mama leṇassa pacchato.

ต้นหว้าที่เกิดอยู่ ณ ที่นั้น ที่ฝั่งทั้งสองแห่งแม่น้ำอชกรณี เบื้องหลังถ้ำของเรา ย่อมยังฝั่งแม่น้ำให้งดงาม ต้นหว้าเหล่านั้นจะไม่ยังใครให้รื่นรมย์ได้เล่า

310.

๓๑๐.

‘‘Tā matamadasaṅghasuppahīnā,Bhekā mandavatī panādayanti;

‘Nājja girinadīhi vippavāsasamayo,Khemā ajakaraṇī sivā surammā’’’ti.

ฝูงกบที่ละฝูงงูได้เด็ดขาด ส่งเสียงร้องไพเราะอยู่ว่า ‘วันนี้ไม่ใช่เวลาที่จะต้องพรากจากแม่น้ำที่ไหลมาจากภูเขา แม่น้ำอชกรณีเกษม ปลอดภัย น่ารื่นรมย์’

… Sappako thero….

พระสัปปกเถระ...

12. Muditattheragāthā

๑๒. คาถาของพระมุทิตเถระ

311.

๓๑๑.

‘‘Pabbajiṃ jīvikatthohaṃ, laddhāna upasampadaṃ;

Tato saddhaṃ paṭilabhiṃ, daḷhavīriyo parakkamiṃ.

เราบวชเพราะประสงค์จะเลี้ยงชีพ ครั้นได้อุปสมบทแล้ว ภายหลังจึงได้ศรัทธา เรามีความเพียรมั่นคง บากบั่นพากเพียร

312.

๓๑๒.

‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, maṃsapesī visīyaruṃ ;

Ubho jaṇṇukasandhīhi, jaṅghāyo papatantu me.

ร่างกายนี้จะแตกก็เชิญแตกไปเถิด ชิ้นเนื้อทั้งหลายจงกระจัดกระจายไป แข้งทั้งสองของเราจงหลุดออกจากข้อเข่าทั้งสอง

313.

๓๑๓.

‘‘Nāsissaṃ [Pg.274] na pivissāmi, vihārā ca na nikkhame;

Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate.

เมื่อยังถอนลูกศรคือตัณหาขึ้นไม่ได้ เราจักไม่กิน ไม่ดื่ม จักไม่ออกจากวิหาร และจักไม่เอนกายลงนอน

314.

๓๑๔.

‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

ท่านจงดูความเพียรความบากบั่นของเราผู้เป็นอยู่อย่างนี้เถิด เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

… Mudito thero….

พระมุทิตเถระ...

Catukkanipāto niṭṭhito.

จตุกกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

หัวข้อเรื่องในจตุกกนิบาตนั้น

Nāgasamālo bhagu ca, sabhiyo nandakopi ca;

Jambuko senako thero, sambhūto rāhulopi ca.

พระนาคสมาลเถระ พระภคุเถระ พระสภิยเถระ พระนันทกเถระ พระชัมพุกเถระ พระเสนกเถระ พระสัมภูตเถระ และพระราหุลเถระ

Bhavati candano thero, dasete buddhasāvakā;

Dhammiko sappako thero, mudito cāpi te tayo;

Gāthāyo dve ca paññāsa, therā sabbepi terasāti.

พระจันทนเถระ รวมเป็นพระพุทธสาวก ๑๐ รูป พระธัมมิกเถระ พระสัปปกเถระ และพระมุทิตเถระ อีก ๓ รูป คาถา ๕๒ คาถา พระเถระทั้งหมด ๑๓ รูป

5. Pañcakanipāto

๕. ปัญจกนิบาต

1. Rājadattattheragāthā

๑. คาถาของพระราชทัตตเถระ

315.

๓๑๕.

‘‘Bhikkhu [Pg.275] sivathikaṃ gantvā, addasa itthimujjhitaṃ;

Apaviddhaṃ susānasmiṃ, khajjantiṃ kimihī phuṭaṃ.

ภิกษุรูปหนึ่งไปป่าช้า ได้เห็นร่างหญิงที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ถูกหมู่หนอนฟอนกินอยู่

316.

๓๑๖.

‘‘Yañhi eke jigucchanti, mataṃ disvāna pāpakaṃ;

Kāmarāgo pāturahu, andhova savatī ahuṃ.

ชนบางพวกเห็นซากศพที่น่าเกลียดแล้ว ย่อมเกลียดชัง แต่เรากลับเกิดกามราคะขึ้น เหมือนคนตาบอด เพราะซากศพนั้นมีของไม่สะอาดไหลออกอยู่

317.

๓๑๗.

‘‘Oraṃ odanapākamhā, tamhā ṭhānā apakkamiṃ;

Satimā sampajānohaṃ, ekamantaṃ upāvisiṃ.

เราได้หลีกออกจากที่นั้นโดยเร็วกว่าเวลาที่หุงข้าวหม้อหนึ่งจะสุก เราเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ เข้าไปนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง

318.

๓๑๘.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

ลำดับนั้น โยนิโสมนสิการได้เกิดขึ้นแก่เรา โทษได้ปรากฏขึ้น ความเบื่อหน่ายก็ตั้งมั่นอยู่

319.

๓๑๙.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

ลำดับนั้น จิตของเราได้หลุดพ้นแล้ว ท่านจงดูความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรมเถิด เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

… Rājadatto thero….

พระราชทัตตเถระ... (ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้)

2. Subhūtattheragāthā

๒. คาถาของพระสุภูตเถระ

320.

๓๒๐.

‘‘Ayoge yuñjamattānaṃ, puriso kiccamicchako ;

Caraṃ ce nādhigaccheyya, ‘taṃ me dubbhagalakkhaṇaṃ’.

บุรุษผู้ต้องการกิจ ประกอบตนในสิ่งที่ไม่ควรประกอบ ประพฤติอยู่ พึงไม่บรรลุ (สิ่งที่ต้องการ) เราได้ประกอบตนในสิ่งอันเป็นลักษณะแห่งความอาภัพนั้นแล้ว

321.

๓๒๑.

‘‘Abbūḷhaṃ aghagataṃ vijitaṃ, ekañce ossajeyya kalīva siyā;

Sabbānipi ce ossajeyya andhova siyā, samavisamassa adassanato.

ชีวิตที่ถูกกิเลสอันมีความเบียดเบียนครอบงำ ยังไม่ได้ถอนขึ้น หากสละธรรมอย่างหนึ่งเสีย ก็จะเป็นเหมือนคนเลว หากสละธรรมทั้งปวง ก็จะเป็นเหมือนคนบอด เพราะไม่เห็นสิ่งที่เสมอกันและไม่เสมอกัน

322.

๓๒๒.

‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

บุคคลพึงทำสิ่งใด ก็พึงพูดถึงสิ่งนั้น ไม่พึงทำสิ่งใด ก็ไม่พึงพูดถึงสิ่งนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำหนดรู้คนที่ไม่ทำ แต่สักว่าพูด

323.

๓๒๓.

‘‘Yathāpi ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ agandhakaṃ;

Evaṃ subhāsitā vācā, aphalā hoti akubbato.

ดอกไม้อันงาม มีสีสัน แต่ไม่มีกลิ่น ฉันใด วาจาสุภาษิตย่อมไม่มีผลแก่ผู้ไม่ทำตาม ฉันนั้น

324.

๓๒๔.

‘‘Yathāpi [Pg.276] ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ sugandhakaṃ ;

Evaṃ subhāsitā vācā, saphalā hoti kubbato’’ti.

ดอกไม้อันงาม มีสีสัน ทั้งมีกลิ่นหอม ฉันใด วาจาสุภาษิตย่อมมีผลแก่ผู้ประพฤติตาม ฉันนั้น

… Subhūto thero….

พระสุภูตเถระ... (ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้)

3. Girimānandattheragāthā

๓. คาถาของพระคิริมานันทเถระ

325.

๓๒๕.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Tassaṃ viharāmi vūpasanto, atha ce patthayasī pavassa deva.

ฝนย่อมตกประดุจเสียงขับร้องอันไพเราะ กุฎีของเรามุงบังดีแล้ว สบาย ไม่อับลม เราอยู่ในกุฎีนั้น เป็นผู้สงบระงับอยู่ ดูกรเทพ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด

326.

๓๒๖.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Tassaṃ viharāmi santacitto, atha ce patthayasī pavassa deva.

ฝนย่อมตกประดุจเสียงขับร้องอันไพเราะ กุฎีของเรามุงบังดีแล้ว สบาย ไม่อับลม เราอยู่ในกุฎีนั้น มีจิตสงบอยู่ ดูกรเทพ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด

327.

๓๒๗.

‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītarāgo…pe….

ฝนย่อมตก... เราอยู่ในกุฎีนั้น เป็นผู้ปราศจากราคะอยู่...

328.

๓๒๘.

‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītadoso…pe….

ฝนย่อมตก... เราอยู่ในกุฎีนั้น เป็นผู้ปราศจากโทสะอยู่...

329.

๓๒๙.

‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītamoho;

Atha ce patthayasī pavassa devā’’ti.

ฝนย่อมตก... เราอยู่ในกุฎีนั้น เป็นผู้ปราศจากโมหะอยู่ ดูกรเทพ ถ้าท่านปรารถนา ก็จงตกลงมาเถิด

… Girimānando thero….

พระคิริมานันทเถระ... (ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้)

4. Sumanattheragāthā

๔. คาถาของพระสุมนเถระ

330.

๓๓๐.

‘‘Yaṃ patthayāno dhammesu, upajjhāyo anuggahi;

Amataṃ abhikaṅkhantaṃ, kataṃ kattabbakaṃ mayā.

พระอุปัชฌาย์ได้อนุเคราะห์เราผู้ปรารถนาธรรมในธรรมทั้งหลาย ผู้มุ่งหวังอมตธรรม กิจที่ควรทำ อันเราทำเสร็จแล้ว

331.

๓๓๑.

‘‘Anuppatto sacchikato, sayaṃ dhammo anītiho;

Visuddhiñāṇo nikkaṅkho, byākaromi tavantike.

เราเป็นผู้บรรลุแล้ว กระทำให้แจ้งแล้วซึ่งธรรมด้วยตนเอง ไม่ใช่โดยฟังตามกันมา เป็นผู้มีญาณบริสุทธิ์ หมดความสงสัย ขอพยากรณ์ในสำนักของท่าน

332.

๓๓๒.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

เราระลึกชาติก่อนได้ ทิพยจักษุเราชำระดีแล้ว ประโยชน์ตนเราบรรลุแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้ว

333.

๓๓๓.

‘‘Appamattassa me sikkhā, sussutā tava sāsane;

Sabbe me āsavā khīṇā, natthi dāni punabbhavo.

เราผู้ไม่ประมาท ได้ศึกษาดีแล้วในคำสอนของท่าน อาสวะทั้งปวงของเราสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก

334.

๓๓๔.

‘‘Anusāsi [Pg.277] maṃ ariyavatā, anukampi anuggahi;

Amogho tuyhamovādo, antevāsimhi sikkhito’’ti.

ท่านได้พร่ำสอน อนุเคราะห์ อนุเคราะห์เราด้วยอริยวัตร โอวาทของท่านไม่เป็นหมัน เราเป็นอันเตวาสิกผู้ได้ศึกษาแล้ว

… Sumano thero….

พระสุมนเถระ... (ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้)

5. Vaḍḍhattheragāthā

๕. คาถาของพระวัฑฒเถระ

335.

๓๓๕.

‘‘Sādhū hi kira me mātā, patodaṃ upadaṃsayi;

Yassāhaṃ vacanaṃ sutvā, anusiṭṭho janettiyā;

Āraddhavīriyo pahitatto, patto sambodhimuttamaṃ.

ได้ยินว่า มารดาของเราได้แสดงปฏัก (คือคำสอน) ดีแล้วหนอ เราได้ฟังคำของท่าน ซึ่งเป็นผู้ให้กำเนิดพร่ำสอนแล้ว เป็นผู้ปรารภความเพียร มีตนส่งไปแล้ว บรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

336.

๓๓๖.

‘‘Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso;

Jetvā namucino senaṃ, viharāmi anāsavo.

เราเป็นพระอรหันต์ เป็นทักขิไณยบุคคล เป็นผู้มีวิชชา ๓ เห็นอมตธรรม ชนะเสนาของพญามารแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่

337.

๓๓๗.

‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā;

Sabbe asesā ucchinnā, na ca uppajjare puna.

อาสวะเหล่าใดของเรามีอยู่ ทั้งภายในและภายนอก อาสวะทั้งหมดนั้นถูกตัดขาดโดยไม่เหลือแล้ว และจะไม่เกิดขึ้นอีก

338.

๓๓๘.

‘‘Visāradā kho bhaginī, etamatthaṃ abhāsayi;

‘Apihā nūna mayipi, vanatho te na vijjati’.

พี่หญิง (มารดา) เป็นผู้แกล้วกล้า ได้กล่าวเนื้อความนี้ว่า ‘แน่ะลูก กิเลสเครื่องร้อยรัดในสันดานของเธอย่อมไม่มีหนอ’

339.

๓๓๙.

‘‘Pariyantakataṃ dukkhaṃ, antimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

ทุกข์เราได้ทำที่สุดแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย ชาติมรณสังสารวัฏ ภพใหม่บัดนี้ไม่มีอีก

… Vaḍḍho thero….

พระวัฑฒเถระ... (ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้)

6. Nadīkassapattheragāthā

๖. คาถาของพระนทีกัสสปเถระ

340.

๓๔๐.

‘‘Atthāya vata me buddho, nadiṃ nerañjaraṃ agā;

Yassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, micchādiṭṭhiṃ vivajjayiṃ.

พระพุทธเจ้าเสด็จมาสู่แม่น้ำเนรัญชราเพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เราได้ฟังธรรมของพระองค์แล้ว จึงละมิจฉาทิฏฐิได้

341.

๓๔๑.

‘‘Yajiṃ uccāvace yaññe, aggihuttaṃ juhiṃ ahaṃ;

‘Esā suddhī’ti maññanto, andhabhūto puthujjano.

เราได้บูชายัญต่างๆ ทั้งสูงและต่ำ ได้บำเรอไฟ ด้วยสำคัญว่า ‘นี่คือความบริสุทธิ์’ (เรา) เป็นปุถุชนผู้มืดบอดแล้ว

342.

๓๔๒.

‘‘Diṭṭhigahanapakkhando, parāmāsena mohito;

Asuddhiṃ maññisaṃ suddhiṃ, andhabhūto aviddasu.

เราแล่นเข้าไปสู่ป่าชัฏคือทิฏฐิ หลงใหลด้วยการยึดมั่นถือมั่น เป็นคนมืดบอด ไม่รู้ จึงสำคัญทางที่ไม่บริสุทธิ์ว่าเป็นทางบริสุทธิ์

343.

๓๔๓.

‘‘Micchādiṭṭhi pahīnā me, bhavā sabbe padālitā ;

Juhāmi dakkhiṇeyyaggiṃ, namassāmi tathāgataṃ.

เราละมิจฉาทิฏฐิได้แล้ว ภพทั้งปวงเราทำลายแล้ว เราบูชาไฟคือทักขิไณยบุคคล ขอนอบน้อมแด่พระตถาคต

344.

๓๔๔.

‘‘Mohā [Pg.278] sabbe pahīnā me, bhavataṇhā padālitā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

เราละโมหะทั้งปวงได้แล้ว ภวตัณหาเราทำลายแล้ว ชาติสงสารสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก

… Nadīkassapo thero….

…พระนทีกัสสปเถระ…

7. Gayākassapattheragāthā

๗. คาถาของพระคยากัสสปเถระ

345.

๓๔๕.

‘‘Pāto majjhanhikaṃ sāyaṃ, tikkhattuṃ divasassahaṃ;

Otariṃ udakaṃ sohaṃ, gayāya gayaphagguyā.

เราได้ลงน้ำวันละ ๓ ครั้ง คือ เวลาเช้า เวลาเที่ยง และเวลาเย็น เรานั้นได้ลงน้ำที่ท่าคยาในเทศกาลคยาผัคคุ

346.

๓๔๖.

‘‘‘Yaṃ mayā pakataṃ pāpaṃ, pubbe aññāsu jātisu;

Taṃ dānīdha pavāhemi’, evaṃdiṭṭhi pure ahuṃ.

ในกาลก่อน เราเคยมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘บาปใดที่เราทำไว้ในชาติก่อนๆ บัดนี้เราจะลอยบาปนั้นเสียในที่นี้’

347.

๓๔๗.

‘‘Sutvā subhāsitaṃ vācaṃ, dhammatthasahitaṃ padaṃ;

Tathaṃ yāthāvakaṃ atthaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ;

เราได้ฟังพระวาจาสุภาษิต บทอันประกอบด้วยธรรมและอรรถแล้ว ได้พิจารณาเนื้อความตามความเป็นจริงโดยแยบคาย

348.

๓๔๘.

‘‘Ninhātasabbapāpomhi, nimmalo payato suci;

Suddho suddhassa dāyādo, putto buddhassa oraso.

เราเป็นผู้มีบาปทั้งปวงอันล้างแล้ว ไม่มีมลทิน สำรวมแล้ว สะอาด เป็นผู้บริสุทธิ์ เป็นทายาทของพระพุทธเจ้าผู้บริสุทธิ์ เป็นโอรสที่เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า

349.

๓๔๙.

‘‘Ogayhaṭṭhaṅgikaṃ sotaṃ, sabbapāpaṃ pavāhayiṃ;

Tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

เราหยั่งลงสู่กระแสคือมรรคมีองค์ ๘ ได้ลอยบาปทั้งปวงแล้ว เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว

… Gayākassapo thero….

…พระคยากัสสปเถระ…

8. Vakkalittheragāthā

๘. คาถาของพระวักกลิเถระ

350.

๓๕๐.

‘‘Vātarogābhinīto tvaṃ, viharaṃ kānane vane;

Paviṭṭhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasi.

ดูก่อนภิกษุ ท่านถูกโรคลมเบียดเบียน อยู่ในป่าใหญ่ซึ่งเป็นที่หาโคจรได้ยากและเป็นที่อยู่ลำบาก ท่านจักทำอย่างไร

351.

๓๕๑.

‘‘Pītisukhena vipulena, pharamāno samussayaṃ;

Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.

ข้าพระองค์จักแผ่ปีติสุขอันไพบูลย์ไปทั่วสรรพางค์กาย อดทนแม้ต่อความลำบาก อยู่ในป่า

352.

๓๕๒.

‘‘Bhāvento satipaṭṭhāne, indriyāni balāni ca;

Bojjhaṅgāni ca bhāvento, viharissāmi kānane.

ข้าพระองค์จักเจริญสติปัฏฐาน อินทรีย์ พละ และโพชฌงค์ อยู่ในป่า

353.

๓๕๓.

‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame ;

Samagge sahite disvā, viharissāmi kānane.

ข้าพระองค์จักเห็นเพื่อนพรหมจารีผู้มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้วในนิพพาน มีความบากบั่นมั่นคงเป็นนิตย์ ผู้พร้อมเพรียงกัน แล้วอยู่ในป่า

354.

๓๕๔.

‘‘Anussaranto sambuddhaṃ, aggaṃ dantaṃ samāhitaṃ;

Atandito rattindivaṃ, viharissāmi kānane’’ti.

ข้าพระองค์จักไม่เกียจคร้าน ระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้าผู้เลิศ ผู้ทรงฝึกพระองค์แล้ว ผู้ทรงตั้งมั่นดีแล้ว ตลอดคืนและวัน อยู่ในป่า

… Vakkalitthero….

…พระวักกลิเถระ…

9. Vijitasenattheragāthā

๙. คาถาของพระวิชิตเสนเถระ

355.

๓๕๕.

‘‘Olaggessāmi [Pg.279] te citta, āṇidvāreva hatthinaṃ;

Na taṃ pāpe niyojessaṃ, kāmajāla sarīraja.

ดูก่อนจิต เราจักกักท่านไว้เหมือน (นายควาญ) กักช้างไว้ที่ประตูมีลิ่มสลัก ดูก่อนกามชาลอันเกิดในสรีระ เราจักไม่ประกอบท่านไว้ในบาป

356.

๓๕๖.

‘‘Tvaṃ olaggo na gacchasi, dvāravivaraṃ gajova alabhanto;

Na ca cittakali punappunaṃ, pasakka pāparato carissasi.

ท่านถูกกักไว้แล้ว ย่อมไม่ไป เหมือนช้างไม่ได้ช่องประตู ดูก่อนจิตผู้เลวทราม ท่านจักไม่แล่นไปยินดีในบาปบ่อยๆ อีก

357.

๓๕๗.

‘‘Yathā kuñjaraṃ adantaṃ, navaggahamaṅkusaggaho;

Balavā āvatteti akāmaṃ, evaṃ āvattayissaṃ taṃ.

นายควาญผู้มีกำลัง ถือขอ ย่อมให้ช้างที่ยังไม่ได้ฝึก จับมาใหม่ กลับมาได้แม้ไม่เต็มใจ ฉันใด เราจักให้ท่านกลับมา ฉันนั้น

358.

๓๕๘.

‘‘Yathā varahayadamakusalo, sārathi pavaro dameti ājaññaṃ;

Evaṃ damayissaṃ taṃ, patiṭṭhito pañcasu balesu.

นายสารถีผู้ประเสริฐ ผู้ฉลาดในการฝึกม้าดี ย่อมฝึกม้าอาชาไนย ฉันใด เราตั้งอยู่ในพละ ๕ แล้ว จักฝึกท่าน ฉันนั้น

359.

๓๕๙.

‘‘Satiyā taṃ nibandhissaṃ, payutto te damessāmi ;

Vīriyadhuraniggahito, na yito dūraṃ gamissase cittā’’ti.

ดูก่อนจิต เราจักผูกท่านไว้ด้วยสติ เราประกอบความเพียรแล้วจักฝึกท่าน ท่านถูกแอกคือวิริยะกดไว้แล้ว จักไม่ไปไกลจากที่นี้

… Vijitaseno thero….

…พระวิชิตเสนเถระ…

10. Yasadattattheragāthā

๑๐. คาถาของพระยสทัตตเถระ

360.

๓๖๐.

‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;

Ārakā hoti saddhammā, nabhaso pathavī yathā.

คนมีปัญญาทราม มีจิตคิดข่มผู้อื่น ย่อมฟังคำสอนของพระชินเจ้า เขาย่อมอยู่ห่างไกลจากพระสัทธรรม เหมือนแผ่นดินไกลจากท้องฟ้า

361.

๓๖๑.

‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;

Parihāyati saddhammā, kāḷapakkheva candimā.

คนมีปัญญาทราม มีจิตคิดข่มผู้อื่น ย่อมฟังคำสอนของพระชินเจ้า เขาย่อมเสื่อมจากพระสัทธรรม เหมือนพระจันทร์ในข้างแรม

362.

๓๖๒.

‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;

Parisussati saddhamme, maccho appodake yathā.

คนมีปัญญาทราม มีจิตคิดตำหนิ ฟังคำสอนของพระชินเจ้า ย่อมเหี่ยวแห้งในพระสัทธรรม เหมือนปลาในที่น้ำน้อย ฉะนั้น

363.

๓๖๓.

‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;

Na virūhati saddhamme, khette bījaṃva pūtikaṃ.

คนมีปัญญาทราม มีจิตคิดตำหนิ ฟังคำสอนของพระชินเจ้า ย่อมไม่งอกงามในพระสัทธรรม เหมือนพืชที่เน่าในนา ฉะนั้น

364.

๓๖๔.

‘‘Yo ca tuṭṭhena cittena, suṇāti jinasāsanaṃ;

Khepetvā āsave sabbe, sacchikatvā akuppataṃ;

Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbātināsavo’’ti.

ส่วนผู้ใดมีใจยินดี ฟังคำสอนของพระชินเจ้า ผู้นั้นทำอาสวะทั้งปวงให้สิ้นไป กระทำให้แจ้งซึ่งอกุปปธรรม บรรลุสันติอย่างยิ่ง เป็นผู้ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน

… Yasadatto thero….

…พระยสทัตตเถระ (ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้)…

11. Soṇakuṭikaṇṇattheragāthā

๑๑. คาถาทั้งหลายของพระโสณกุฏิกัณณเถระ

365.

๓๖๕.

‘‘Upasampadā [Pg.280] ca me laddhā, vimutto camhi anāsavo;

So ca me bhagavā diṭṭho, vihāre ca sahāvasiṃ.

เราได้อุปสมบทแล้ว เป็นผู้หลุดพ้น ไม่มีอาสวะ เราได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นแล้ว และได้อยู่ร่วมกับพระองค์ในพระวิหาร

366.

๓๖๖.

‘‘Bahudeva rattiṃ bhagavā, abbhokāsetināmayi;

Vihārakusalo satthā, vihāraṃ pāvisī tadā.

พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับในที่แจ้งสิ้นคืนวันเป็นอันมาก ในกาลนั้น พระศาสดาผู้ฉลาดในวิหารธรรม ได้เสด็จเข้าสู่พระวิหาร

367.

๓๖๗.

‘‘Santharitvāna saṅghāṭiṃ, seyyaṃ kappesi gotamo;

Sīho selaguhāyaṃva, pahīnabhayabheravo.

พระโคตมพุทธเจ้าทรงปูผ้าสังฆาฏิแล้ว ทรงสำเร็จสีหไสยา ดุจราชสีห์ในถ้ำศิลา ละภัยและความหวาดสะดุ้งได้แล้ว

368.

๓๖๘.

‘‘Tato kalyāṇavākkaraṇo, sammāsambuddhasāvako;

Soṇo abhāsi saddhammaṃ, buddhaseṭṭhassa sammukhā.

ลำดับนั้น พระโสณะผู้มีวาจาไพเราะ เป็นสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้กล่าวพระสัทธรรมในเบื้องพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

369.

๓๖๙.

‘‘Pañcakkhandhe pariññāya, bhāvayitvāna añjasaṃ;

Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbissatyanāsavo’’ti.

ท่านกำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ เจริญทางตรง บรรลุสันติอย่างยิ่งแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ จักปรินิพพาน

… Soṇo kuṭikaṇṇathero….

…พระโสณกุฏิกัณณเถระ (ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้)…

12. Kosiyattheragāthā

๑๒. คาถาทั้งหลายของพระโกสิยเถระ

370.

๓๗๐.

‘‘Yo ve garūnaṃ vacanaññu dhīro, vase ca tamhi janayetha pemaṃ;

So bhattimā nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.

ปราชญ์ใดแล รู้ถ้อยคำของครูทั้งหลาย พึงอยู่ในโอวาท และพึงทำความรักในครูนั้น ผู้นั้นชื่อว่าผู้มีความภักดีและเป็นบัณฑิต รู้ธรรมทั้งหลายแล้ว พึงเป็นผู้มีคุณวิเศษ

371.

๓๗๑.

‘‘Yaṃ āpadā uppatitā uḷārā, nakkhambhayante paṭisaṅkhayantaṃ;

So thāmavā nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.

อันตรายใหญ่หลวงที่เกิดขึ้น ย่อมทำให้บุคคลใดผู้พิจารณาอยู่ให้หวั่นไหวไม่ได้ ผู้นั้นชื่อว่าผู้มีกำลังและเป็นบัณฑิต รู้ธรรมทั้งหลายแล้ว พึงเป็นผู้มีคุณวิเศษ

372.

๓๗๒.

‘‘Yo ve samuddova ṭhito anejo, gambhīrapañño nipuṇatthadassī;

Asaṃhāriyo nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.

ผู้ใดแล ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ดุจสมุทร มีปัญญาลึกซึ้ง เห็นอรรถอันละเอียดอ่อน ผู้นั้นชื่อว่าใครๆ นำไปไม่ได้และเป็นบัณฑิต รู้ธรรมทั้งหลายแล้ว พึงเป็นผู้มีคุณวิเศษ

373.

๓๗๓.

‘‘Bahussuto dhammadharo ca hoti, dhammassa hoti anudhammacārī;

So tādiso nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.

ผู้ใดเป็นพหูสูต ทรงธรรม และเป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ผู้นั้นเช่นนั้น ชื่อว่าเป็นบัณฑิต รู้ธรรมทั้งหลายแล้ว พึงเป็นผู้มีคุณวิเศษ

374.

๓๗๔.

‘‘Atthañca [Pg.281] yo jānāti bhāsitassa, atthañca ñatvāna tathā karoti;

Atthantaro nāma sa hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assā’’ti.

ผู้ใดรู้อรรถแห่งธรรมที่ทรงภาษิตไว้ และเมื่อรู้อรรถแล้ว ย่อมปฏิบัติตามนั้น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นบัณฑิตผู้รู้อรรถอันลึกซึ้ง รู้ธรรมทั้งหลายแล้ว พึงเป็นผู้มีคุณวิเศษ

… Kosiyo thero….

…พระโกสิยเถระ (ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้)…

Pañcakanipāto niṭṭhito.

ปัญจกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานในปัญจกนิบาตนั้น มีดังนี้

Rājadatto subhūto ca, girimānandasumanā;

Vaḍḍho ca kassapo thero, gayākassapavakkalī.

พระราชทัตตเถระ พระสุภูตเถระ พระคิริมานันทเถระ พระสุมนเถระ พระวัฑฒเถระ พระกัสสปเถระ พระคยากัสสปเถระ และพระวักกลิเถระ

Vijito yasadatto ca, soṇo kosiyasavhayo;

Saṭṭhi ca pañca gāthāyo, therā ca ettha dvādasāti.

พระวิชิตเถระ พระยสทัตตเถระ พระโสณเถระ และท่านผู้มีชื่อว่าโกสิยะ ในปัญจกนิบาตนี้ มีคาถา ๖๕ คาถา และมีพระเถระ ๑๒ รูป

6. Chakkanipāto

๖. ฉักกนิบาต

1. Uruveḷakassapattheragāthā

๑. คาถาทั้งหลายของพระอุรุเวลกัสสปเถระ

375.

๓๗๕.

‘‘Disvāna [Pg.282] pāṭihīrāni, gotamassa yasassino;

Na tāvāhaṃ paṇipatiṃ, issāmānena vañcito.

เราได้เห็นปาฏิหาริย์ทั้งหลายของพระโคดมผู้ทรงยศ แต่ยังถูกความริษยาและมานะลวงอยู่ จึงยังไม่นอบน้อม

376.

๓๗๖.

‘‘Mama saṅkappamaññāya, codesi narasārathi;

Tato me āsi saṃvego, abbhuto lomahaṃsano.

พระสารถีผู้ฝึกนรชน ทรงทราบความดำริของเราแล้ว จึงทรงตักเตือน ลำดับนั้น ความสังเวชอันน่าอัศจรรย์และความขนพองสยองเกล้าได้เกิดขึ้นแก่เรา

377.

๓๗๗.

‘‘Pubbe jaṭilabhūtassa, yā me siddhi parittikā;

Tāhaṃ tadā nirākatvā, pabbajiṃ jinasāsane.

ในกาลก่อน เมื่อเราเป็นชฎิล ความสำเร็จเล็กน้อยใดที่เรามีอยู่ ในกาลนั้น เราสละความสำเร็จนั้นแล้ว บวชในพระศาสนาของพระชินเจ้า

378.

๓๗๘.

‘‘Pubbe yaññena santuṭṭho, kāmadhātupurakkhato;

Pacchā rāgañca dosañca, mohañcāpi samūhaniṃ.

ในกาลก่อน เราทำกามธาตุไว้เบื้องหน้า ยินดีแล้วด้วยยัญ ในภายหลัง เราได้ถอนขึ้นซึ่งราคะ โทสะ และโมหะ

379.

๓๗๙.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Iddhimā paracittaññū, dibbasotañca pāpuṇiṃ.

เราระลึกชาติก่อนได้ ทิพยจักษุของเราหมดจดดีแล้ว เราเป็นผู้มีฤทธิ์ รู้จิตของผู้อื่น และได้บรรลุทิพยโสตแล้ว

380.

๓๘๐.

‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti.

เราออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นคือความสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง เราก็ได้บรรลุแล้ว

… Uruveḷakassapo thero….

…พระอุรุเวลกัสสปเถระ…

2. Tekicchakārittheragāthā

๒. คาถาทั้งหลายของพระเตกิจฉการีเถระ

381.

๓๘๑.

‘‘Atihitā vīhi, khalagatā sālī;

Na ca labhe piṇḍaṃ, kathamahaṃ kassaṃ.

ข้าวเปลือกถูกเก็บไว้ในฉางแล้ว ข้าวสาลีก็อยู่ที่ลานนวดข้าว แต่เราไม่ได้บิณฑบาตเลย เราจะทำอย่างไรดี

382.

๓๘๒.

‘‘Buddhamappameyyaṃ anussara pasanno;

Pītiyā phuṭasarīro hohisi satatamudaggo.

ท่านจงเป็นผู้เลื่อมใส ระลึกถึงพระพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้เถิด ท่านจักเป็นผู้มีกายอันปีติสัมผัสแล้ว มีใจสูงเด่นอยู่เป็นนิตย์

383.

๓๘๓.

‘‘Dhammamappameyyaṃ anussara pasanno;

Pītiyā phuṭasarīro hohisi satatamudaggo.

ท่านจงเป็นผู้เลื่อมใส ระลึกถึงพระธรรมอันหาประมาณมิได้เถิด ท่านจักเป็นผู้มีกายอันปีติสัมผัสแล้ว มีใจสูงเด่นอยู่เป็นนิตย์

384.

๓๘๔.

‘‘Saṅghamappameyyaṃ anussara pasanno;

Pītiyā phuṭasarīro hohisi satatamudaggo.

ท่านจงเป็นผู้เลื่อมใส ระลึกถึงพระสงฆ์ผู้หาประมาณมิได้เถิด ท่านจักเป็นผู้มีกายอันปีติสัมผัสแล้ว มีใจสูงเด่นอยู่เป็นนิตย์

385.

๓๘๕.

‘‘Abbhokāse [Pg.283] viharasi, sītā hemantikā imā ratyo;

Mā sītena pareto vihaññittho, pavisa tvaṃ vihāraṃ phusitaggaḷaṃ.

ท่านอยู่ในที่แจ้ง ราตรีเหล่านี้เป็นเหมันตฤดู หนาวนัก ท่านอย่าลำบากเพราะถูกความหนาวครอบงำเลย จงเข้าไปอยู่ในวิหารที่ปิดประตูแล้วเถิด

386.

๓๘๖.

‘‘Phusissaṃ catasso appamaññāyo, tāhi ca sukhito viharissaṃ;

Nāhaṃ sītena vihaññissaṃ, aniñjito viharanto’’ti.

เราจักเข้าถึงพรหมวิหาร ๔ แล้วเป็นผู้มีความสุขอยู่ด้วยพรหมวิหารธรรมเหล่านั้น เราเป็นผู้อยู่โดยไม่หวั่นไหว จักไม่ลำบากเพราะความหนาวเลย

… Tekicchakārī thero….

…พระเตกิจฉการีเถระ…

3. Mahānāgattheragāthā

๓. คาถาทั้งหลายของพระมหานาคเถระ

387.

๓๘๗.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Parihāyati saddhammā, maccho appodake yathā.

ภิกษุใดไม่มีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมเสื่อมจากพระสัทธรรม เหมือนปลาในที่น้ำน้อย ฉะนั้น

388.

๓๘๘.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Na virūhati saddhamme, khette bījaṃva pūtikaṃ.

ภิกษุใดไม่มีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมไม่งอกงามในพระสัทธรรม เหมือนพืชที่เน่าในนา ฉะนั้น

389.

๓๘๙.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Ārakā hoti nibbānā, dhammarājassa sāsane.

ภิกษุใดไม่มีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากพระนิพพานในศาสนาของพระธรรมราชา

390.

๓๙๐.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;

Na vihāyati saddhammā, maccho bavhodake yathā.

ภิกษุใดย่อมมีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมไม่เสื่อมจากพระสัทธรรม เหมือนปลาในที่มีน้ำมาก ฉะนั้น

391.

๓๙๑.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;

So virūhati saddhamme, khette bījaṃva bhaddakaṃ.

ภิกษุใดย่อมมีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมงอกงามในพระสัทธรรม เหมือนพืชพันธุ์ดีในนา ฉะนั้น

392.

๓๙๒.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;

Santike hoti nibbānaṃ, dhammarājassa sāsane’’ti.

ภิกษุใดย่อมมีความเคารพในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมอยู่ใกล้พระนิพพานในศาสนาของพระธรรมราชา

… Mahānāgo thero….

…พระมหานาคเถระ…

4. Kullattheragāthā

๔. คาถาทั้งหลายของพระกุลลเถระ

393.

๓๙๓.

‘‘Kullo sivathikaṃ gantvā, addasa itthimujjhitaṃ;

Apaviddhaṃ susānasmiṃ, khajjantiṃ kimihī phuṭaṃ.

พระกุลละไปป่าช้า ได้เห็นร่างหญิงที่เขาทิ้งไว้ ถูกทอดทิ้งไว้ในป่าช้า เต็มไปด้วยหมู่หนอนกำลังกัดกินอยู่

394.

๓๙๔.

‘‘Āturaṃ [Pg.284] asuciṃ pūtiṃ, passa kulla samussayaṃ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhinanditaṃ.

ดูก่อนกุลละ ท่านจงดูกายนี้ที่ป่วยไข้ ไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น มีของไม่สะอาดไหลเข้าไหลออก อันเป็นที่เพลิดเพลินของคนพาลทั้งหลาย

395.

๓๙๕.

‘‘Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanapattiyā;

Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, tucchaṃ santarabāhiraṃ.

เราได้ถือเอาแว่นคือธรรมะ เพื่อบรรลุญาณทัสสนะ ได้พิจารณากายนี้ซึ่งว่างเปล่าทั้งภายในและภายนอกแล้ว

396.

๓๙๖.

‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;

Yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho.

กายนี้เป็นฉันใด กายนั้นก็เป็นฉันนั้น กายนั้นเป็นฉันใด กายนี้ก็เป็นฉันนั้น เบื้องล่างเป็นฉันใด เบื้องบนก็เป็นฉันนั้น เบื้องบนเป็นฉันใด เบื้องล่างก็เป็นฉันนั้น

397.

๓๙๗.

‘‘Yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā;

Yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure.

กลางวันเป็นฉันใด กลางคืนก็เป็นฉันนั้น กลางคืนเป็นฉันใด กลางวันก็เป็นฉันนั้น กาลก่อนเป็นฉันใด กาลหลังก็เป็นฉันนั้น กาลหลังเป็นฉันใด กาลก่อนก็เป็นฉันนั้น

398.

๓๙๘.

‘‘Pañcaṅgikena turiyena, na ratī hoti tādisī;

Yathā ekaggacittassa, sammā dhammaṃ vipassato’’ti.

ความยินดีด้วยดนตรีมีองค์ ๕ ไม่เหมือนความยินดีของผู้มีจิตเป็นสมาธิ เห็นธรรมโดยชอบ

… Kullo thero….

…พระกุลลเถระ…

5. Mālukyaputtattheragāthā

๕. คาถาทั้งหลายของพระมาลุงกยบุตรเถระ

399.

๓๙๙.

‘‘Manujassa pamattacārino, taṇhā vaḍḍhati māluvā viya;

So plavatī hurā huraṃ, phalamicchaṃva vanasmi vānaro.

ตัณหาย่อมเจริญแก่คนผู้ประพฤติประมาท เหมือนเถามาลุวา ฉะนั้น เขาย่อมเร่ร่อนไปสู่ภพน้อยภพใหญ่ เหมือนวานรต้องการผลไม้ เที่ยวไปในป่า ฉะนั้น

400.

๔๐๐.

‘‘Yaṃ esā sahate jammī, taṇhā loke visattikā;

Sokā tassa pavaḍḍhanti, abhivaṭṭhaṃva bīraṇaṃ.

ตัณหาอันชั่วช้า ซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกนี้ ย่อมครอบงำบุคคลใด ความโศกทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น เหมือนหญ้าแฝกที่ถูกฝนรดแล้วเจริญขึ้น ฉะนั้น

401.

๔๐๑.

‘‘Yo cetaṃ sahate jammiṃ, taṇhaṃ loke duraccayaṃ;

Sokā tamhā papatanti, udabindūva pokkharā.

ส่วนผู้ใดครอบงำตัณหาอันชั่วช้าที่ก้าวล่วงได้ยากในโลกนี้ได้ ความโศกทั้งหลายย่อมตกไปจากผู้นั้น เหมือนหยาดน้ำตกไปจากใบบัว ฉะนั้น

402.

๔๐๒.

‘‘Taṃ vo vadāmi bhaddaṃ vo, yāvantettha samāgatā;

Taṇhāya mūlaṃ khaṇatha, usīratthova bīraṇaṃ;

Mā vo naḷaṃva sotova, māro bhañji punappunaṃ.

เพราะเหตุนั้น เราขอบอกท่านทั้งหลายผู้ประชุมกันในที่นี้ ขอความเจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงขุดรากแห่งตัณหา เหมือนผู้ต้องการแฝกหอมขุดหญ้าแฝก ฉะนั้น มารอย่าทำลายท่านทั้งหลายบ่อยๆ เหมือนกระแสน้ำทำลายไม้อ้อ ฉะนั้น

403.

๔๐๓.

‘‘Karotha buddhavacanaṃ, khaṇo vo mā upaccagā;

Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.

ท่านทั้งหลายจงทำตามพระพุทธวจนะ ขณะอย่าได้ล่วงเลยท่านทั้งหลายไปเสีย เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายผู้ล่วงเลยขณะไปแล้ว ย่อมเศร้าโศกอยู่ในนรก

404.

๔๐๔.

‘‘Pamādo rajo pamādo, pamādānupatito rajo;

Appamādena vijjāya, abbahe sallamattano’’ti.

ความประมาทเป็นธุลี ความประมาทเป็นธุลีที่เกิดขึ้นเนืองๆ บัณฑิตพึงถอนลูกศร คือ กิเลสของตน ด้วยความไม่ประมาทและวิชชา

… Mālukyaputto thero….

พระมาลุงกยปุตตเถระ...

6. Sappadāsattheragāthā

๖. คาถาของพระสัปปทาสเถระ

405.

๔๐๕.

‘‘Paṇṇavīsativassāni[Pg.285], yato pabbajito ahaṃ;

Accharāsaṅghātamattampi, cetosantimanajjhagaṃ.

นับแต่เราบวชมาได้ ๒๕ ปีแล้ว เรายังไม่ได้ประสบความสงบแห่งใจแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียว

406.

๔๐๖.

‘‘Aladdhā cittassekaggaṃ, kāmarāgena aṭṭito ;

Bāhā paggayha kandanto, vihārā upanikkhamiṃ.

เราไม่ได้ความเป็นหนึ่งแห่งจิต ถูกกามราคะเบียดเบียน จึงประคองแขนทั้งสองคร่ำครวญ ออกไปจากวิหาร

407.

๔๐๗.

‘‘Satthaṃ vā āharissāmi, ko attho jīvitena me;

Kathaṃ hi sikkhaṃ paccakkhaṃ, kālaṃ kubbetha mādiso.

เราจักนำศัสตรามา เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิต ภิกษุเช่นเราจะพึงบอกคืนสิกขา ทำกาละได้อย่างไร

408.

๔๐๘.

‘‘Tadāhaṃ khuramādāya, mañcakamhi upāvisiṃ;

Parinīto khuro āsi, dhamaniṃ chettumattano.

ครั้งนั้น เราได้ถือเอามีดโกนแล้วนั่งลงบนเตียงน้อย มีดโกนจรดแล้ว เพื่อจะตัดเส้นเลือดของตน

409.

๔๐๙.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

ลำดับนั้น โยนิโสมนสิการได้เกิดขึ้นแก่เรา โทษได้ปรากฏขึ้น ความเบื่อหน่ายก็ตั้งมั่นอยู่

410.

๔๑๐.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

ลำดับนั้น จิตของเราได้หลุดพ้นแล้ว ท่านจงดูความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรมเถิด วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว

… Sappadāso thero….

พระสัปปทาสเถระ...

7.Kātiyānattheragāthā

๗. คาถาของพระกาติยานเถระ

411.

๔๑๑.

‘‘Uṭṭhehi nisīda kātiyāna, mā niddābahulo ahu jāgarassu;

Mā taṃ alasaṃ pamattabandhu, kūṭeneva jinātu maccurājā.

ดูก่อนกาติยานะ ท่านจงลุกขึ้นนั่งเถิด อย่าเป็นคนหลับมากนักเลย จงตื่นอยู่เถิด พญามัจจุราชผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของผู้ประมาท อย่าได้ครอบงำท่านผู้เกียจคร้านด้วยบ่วงเลย

412.

๔๑๒.

‘‘Seyyathāpi mahāsamuddavego, evaṃ jātijarātivattate taṃ;

So karohi sudīpamattano tvaṃ, na hi tāṇaṃ tava vijjateva aññaṃ.

ห้วงน้ำคือชาติและชรา ย่อมครอบงำท่าน เหมือนคลื่นในมหาสมุทร ฉะนั้น ท่านจงทำที่พึ่งอันดีแก่ตนเถิด เพราะที่พึ่งอย่างอื่นของท่านไม่มีเลย

413.

๔๑๓.

‘‘Satthā hi vijesi maggametaṃ, saṅgā jātijarābhayā atītaṃ;

Pubbāpararattamappamatto, anuyuñjassu daḷhaṃ karohi yogaṃ.

พระศาสดาได้ทรงชนะทางนี้ ซึ่งล่วงพ้นเครื่องข้องและความกลัวแต่ชาติและชราแล้ว ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท ประกอบความเพียรในตอนต้นและตอนปลายแห่งราตรีเถิด จงทำความเพียรให้มั่นคง

414.

๔๑๔.

‘‘Purimāni [Pg.286] pamuñca bandhanāni, saṅghāṭikhuramuṇḍabhikkhabhojī;

Mā khiḍḍāratiñca mā niddaṃ, anuyuñjittha jhāya kātiyāna.

ท่านเป็นผู้ครองผ้าสังฆาฏิ มีศีรษะโล้นด้วยมีดโกน เลี้ยงชีพด้วยภิกษา ท่านจงเปลื้องเครื่องผูกอันมีในก่อนเสีย อย่าประกอบความยินดีในของเล่น และความหลับเลย ดูก่อนกาติยานะ ท่านจงเพ่งฌานเถิด

415.

๔๑๕.

‘‘Jhāyāhi jināhi kātiyāna, yogakkhemapathesu kovidosi;

Pappuyya anuttaraṃ visuddhiṃ, parinibbāhisi vārināva joti.

ดูก่อนกาติยานะ ท่านจงเพ่งฌาน จงชนะเถิด ท่านเป็นผู้ฉลาดในทางเกษมจากโยคะ บรรลุความบริสุทธิ์อันยอดเยี่ยมแล้วจงดับสนิท เหมือนไฟดับเพราะน้ำฉะนั้น

416.

๔๑๖.

‘‘Pajjotakaro parittaraṃso, vātena vinamyate latāva;

Evampi tuvaṃ anādiyāno, māraṃ indasagotta niddhunāhi;

So vedayitāsu vītarāgo, kālaṃ kaṅkha idheva sītibhūto’’ti.

ดูก่อนท่านผู้มีโคตรเสมอด้วยพระอินทร์ ท่านอย่าได้ยึดถือมาร จงกำจัดมารเสีย เหมือนลมกำจัดประทีปดวงน้อย และเถาวัลย์ ฉะนั้น ท่านนั้นปราศจากราคะในเวทนาทั้งหลาย เป็นผู้เยือกเย็นในอัตภาพนี้แหละ จงรอคอยเวลาปรินิพพานเถิด

… Kātiyāno thero….

พระกาติยานเถระ...

8. Migajālattheragāthā

๘. คาถาของพระมิคชาลเถระ

417.

๔๑๗.

‘‘Sudesito cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

Sabbasaṃyojanātīto, sabbavaṭṭavināsano.

พระธรรมอันพระพุทธเจ้าผู้มีจักษุ ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ทรงแสดงไว้ดีแล้ว เป็นธรรมล่วงพ้นสัญโญชน์ทั้งปวง เป็นเครื่องทำลายวัฏฏะทั้งปวง

418.

๔๑๘.

‘‘Niyyāniko uttaraṇo, taṇhāmūlavisosano;

Visamūlaṃ āghātanaṃ, chetvā pāpeti nibbutiṃ.

เป็นธรรมนำออกจากทุกข์ เป็นเครื่องช่วยให้ข้ามพ้น เป็นเครื่องยังรากแห่งตัณหาให้เหือดแห้ง เป็นเครื่องตัดรากเหง้าแห่งพิษ คือ กิเลสเพียงดังว่าแดนประหาร ให้ถึงซึ่งนิพพาน

419.

๔๑๙.

‘‘Aññāṇamūlabhedāya, kammayantavighāṭano;

Viññāṇānaṃ pariggahe, ñāṇavajiranipātano.

เป็นเครื่องทำลายรากเหง้าแห่งอวิชชา เป็นเครื่องทำลายยนต์ คือ กรรม เป็นเครื่องให้สายฟ้า คือ ญาณ ตกไปในเพราะการยึดถือวิญญาณทั้งหลาย

420.

๔๒๐.

‘‘Vedanānaṃ viññāpano, upādānappamocano;

Bhavaṃ aṅgārakāsuṃva, ñāṇena anupassano.

เป็นเครื่องให้รู้แจ้งเวทนา เป็นเครื่องเปลื้องอุปาทาน เป็นเครื่องตามเห็นภพด้วยญาณ ดุจหลุมถ่านเพลิง

421.

๔๒๑.

‘‘Mahāraso sugambhīro, jarāmaccunivāraṇo;

Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, dukkhūpasamano sivo.

อริยมรรคมีองค์ ๘ มีรสเลิศ มีอรรถลึกซึ้ง ป้องกันความแก่และความตาย เป็นเครื่องระงับทุกข์ เป็นทางเกษม

422.

๔๒๒.

‘‘Kammaṃ kammanti ñatvāna, vipākañca vipākato;

Paṭiccuppannadhammānaṃ, yathāvālokadassano;

Mahākhemaṅgamo santo, pariyosānabhaddako’’ti.

เป็นเครื่องให้รู้กรรมว่าเป็นกรรม และวิบากว่าเป็นวิบาก เป็นเครื่องแสดงให้เห็นแสงสว่างในธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นตามความเป็นจริง เป็นทางดำเนินไปสู่แดนเกษมอย่างยิ่ง เป็นธรรมสงบ มีความดีในเบื้องปลาย

… Migajālo thero….

พระมิคชาลเถระ...

9. Purohitaputtajentattheragāthā

๙. คาถาของพระเชนตเถระ ผู้เป็นบุตรของปุโรหิต

423.

๔๒๓.

‘‘Jātimadena [Pg.287] mattohaṃ, bhogaissariyena ca;

Saṇṭhānavaṇṇarūpena, madamatto acārihaṃ.

เราเมาแล้วด้วยความเมาในชาติ ในโภคะและอิสริยะ และเมาแล้วด้วยความเมาในสัณฐาน วรรณะ และรูป ประพฤติเที่ยวไป

424.

๔๒๔.

‘‘Nāttano samakaṃ kañci, atirekaṃ ca maññisaṃ;

Atimānahato bālo, patthaddho ussitaddhajo.

เรามิได้สำคัญใครๆ ว่าจะเสมอด้วยตน และมิได้สำคัญใครๆ ว่าจะยิ่งกว่าตน เป็นคนพาลถูกอติมานะกำจัดแล้ว เป็นคนกระด้าง มีธงคือมานะอันยกขึ้นแล้ว

425.

๔๒๕.

‘‘Mātaraṃ pitarañcāpi, aññepi garusammate;

Na kañci abhivādesiṃ, mānatthaddho anādaro.

เราเป็นผู้มีมานะกระด้าง ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ได้ไหว้ใครๆ คือ มารดา บิดา และคนอื่นๆ ที่สมมติกันว่าเป็นครูเลย

426.

๔๒๖.

‘‘Disvā vināyakaṃ aggaṃ, sārathīnaṃ varuttamaṃ;

Tapantamiva ādiccaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ.

ครั้นได้เห็นพระศาสดาผู้เป็นนายกชั้นเยี่ยม ผู้ฝึกสารถีที่ประเสริฐสุด อันภิกษุสงฆ์แวดล้อมแล้ว รุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์

427.

๔๒๗.

‘‘Mānaṃ madañca chaḍḍetvā, vippasannena cetasā;

Sirasā abhivādesiṃ, sabbasattānamuttamaṃ.

เราจึงละมานะและความมัวเมา มีจิตเลื่อมใสยิ่งนัก ได้ถวายบังคมพระศาสดาผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ด้วยเศียรเกล้า

428.

๔๒๘.

‘‘Atimāno ca omāno, pahīnā susamūhatā;

Asmimāno samucchinno, sabbe mānavidhā hatā’’ti.

อติมานะและโอมานะ เราละได้แล้ว ถอนขึ้นดีแล้ว อัสมิมานะ เราตัดขาดแล้ว มานะทุกอย่าง เรากำจัดได้แล้ว ดังนี้แล

… Jento purohitaputto thero….

… พระเถระชื่อเชนตะ บุตรของปุโรหิต …

10. Sumanattheragāthā

๑๐. คาถาทั้งหลายของพระสุมนเถระ

429.

๔๒๙.

‘‘Yadā navo pabbajito, jātiyā sattavassiko;

Iddhiyā abhibhotvāna, pannagindaṃ mahiddhikaṃ.

ในกาลใด เราเป็นบรรพชิตใหม่ มีอายุ ๗ ขวบโดยชาติ ข่มพญานาคผู้มีฤทธิ์มากได้ด้วยฤทธิ์

430.

๔๓๐.

‘‘Upajjhāyassa udakaṃ, anotattā mahāsarā;

Āharāmi tato disvā, maṃ satthā etadabravi’’.

เราได้นำน้ำมาจากสระใหญ่ชื่ออโนดาต เพื่อประโยชน์แก่พระอุปัชฌาย์ ลำดับนั้น พระศาสดาทอดพระเนตรเห็นเราแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสนี้

431.

๔๓๑.

‘‘Sāriputta imaṃ passa, āgacchantaṃ kumārakaṃ;

Udakakumbhamādāya, ajjhattaṃ susamāhitaṃ.

ดูก่อนสารีบุตร เธอจงดูสามเณรน้อยนี้ ผู้ถือหม้อน้ำมา มีจิตตั้งมั่นดีในภายใน

432.

๔๓๒.

‘‘Pāsādikena vattena, kalyāṇairiyāpatho;

Sāmaṇeronuruddhassa, iddhiyā ca visārado.

สามเณรของพระอนุรุทธะนี้ สมบูรณ์ด้วยวัตรอันน่าเลื่อมใส มีอิริยาบถงาม และฉลาดในเรื่องฤทธิ์

433.

๔๓๓.

‘‘Ājānīyena ājañño, sādhunā sādhukārito;

Vinīto anuruddhena, katakiccena sikkhito.

พระอนุรุทธะผู้อาชาไนยได้ทำให้เป็นอาชาไนย พระอนุรุทธะผู้เป็นสาธุได้ทำให้เป็นสาธุ พระอนุรุทธะผู้มีกิจทำเสร็จแล้วได้แนะนำพร่ำสอนแล้ว

434.

๔๓๔.

‘‘So patvā paramaṃ santiṃ, sacchikatvā akuppataṃ;

Sāmaṇero sa sumano, mā maṃ jaññāti icchatī’’ti.

สามเณรสุมนะนั้น บรรลุสันติบทอย่างยิ่งแล้ว กระทำให้แจ้งซึ่งอกุปปธรรมแล้ว แต่ยังปรารถนาอยู่ว่า ขอใครๆ อย่าได้รู้จักเราเลย ดังนี้แล

… Sumano thero….

… พระสุมนเถระ …

11. Nhātakamunittheragāthā

๑๑. คาถาทั้งหลายของพระนาหตกมุนิเถระ

435.

๔๓๕.

‘‘Vātarogābhinīto [Pg.288] tvaṃ, viharaṃ kānane vane;

Paviddhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasi’’.

ดูก่อนภิกษุ ท่านถูกโรคลมเบียดเบียนอยู่ อยู่ในป่าใหญ่ซึ่งมีโคจรห่างไกลและเป็นที่อยู่ลำบาก ท่านจักทำอย่างไร

436.

๔๓๖.

‘‘Pītisukhena vipulena, pharitvāna samussayaṃ;

Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.

ข้าพระองค์จักแผ่ปีติและสุขอันไพบูลย์ไปทั่วสรรพางค์กาย อดทนต่อความลำบากอยู่ จักอยู่ในป่า

437.

๔๓๗.

‘‘Bhāvento satta bojjhaṅge, indriyāni balāni ca;

Jhānasokhummasampanno, viharissaṃ anāsavo.

ข้าพระองค์เจริญโพชฌงค์ ๗ อินทรีย์และพละทั้งหลาย สมบูรณ์ด้วยฌานอันสุขุม ไม่มีอาสวะอยู่

438.

๔๓๘.

‘‘Vippamuttaṃ kilesehi, suddhacittaṃ anāvilaṃ;

Abhiṇhaṃ paccavekkhanto, viharissaṃ anāsavo.

ข้าพระองค์พิจารณาเนืองๆ ซึ่งจิตอันหมดจด ไม่ขุ่นมัว หลุดพ้นวิเศษแล้วจากกิเลสทั้งหลาย ไม่มีอาสวะอยู่

439.

๔๓๙.

‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā;

Sabbe asesā ucchinnā, na ca uppajjare puna.

อาสวะเหล่าใดของข้าพระองค์มีอยู่ ทั้งภายในและภายนอก อาสวะเหล่านั้นทั้งหมด ข้าพระองค์ตัดขาดได้แล้วโดยไม่เหลือ และจะไม่เกิดขึ้นอีก

440.

๔๔๐.

‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā;

Dukkhakkhayo anuppatto, natthi dāni punabbhavo’’ti.

ขันธ์ ๕ อันข้าพระองค์กำหนดรู้แล้ว มีรากขาดตั้งอยู่ ข้าพระองค์บรรลุถึงความสิ้นทุกข์แล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มี ดังนี้แล

… Nhātakamunitthero….

… พระนาหตกมุนิเถระ …

12. Brahmadattattheragāthā

๑๒. คาถาทั้งหลายของพระพรหมทัตตเถระ

441.

๔๔๑.

‘‘Akkodhassa kuto kodho, dantassa samajīvino;

Sammadaññā vimuttassa, upasantassa tādino.

ความโกรธจักมีแต่ที่ไหนแก่ท่านผู้ไม่โกรธ ผู้ฝึกตนแล้ว มีชีวิตสม่ำเสมอ ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ผู้สงบระงับ คงที่

442.

๔๔๒.

‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;

Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.

ผู้ใดโกรธตอบคนที่โกรธ ผู้นั้นเป็นคนเลวกว่าคนโกรธนั้นเพราะการโกรธตอบนั้น ผู้ไม่โกรธตอบคนที่โกรธ ชื่อว่าย่อมชนะสงครามที่ชนะได้ยาก

443.

๔๔๓.

‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca;

Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati.

ผู้ใดรู้ว่าคนอื่นโกรธแล้ว มีสติสงบระงับอยู่ได้ ผู้นั้นชื่อว่าย่อมประพฤติประโยชน์แก่คนทั้งสองฝ่าย คือแก่ตนและคนอื่น

444.

๔๔๔.

‘‘Ubhinnaṃ tikicchantaṃ taṃ, attano ca parassa ca;

Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā.

ชนเหล่าใดไม่ฉลาดในธรรม ย่อมสำคัญบุคคลนั้นผู้บำบัดโรคให้แก่คนทั้งสองฝ่าย คือแก่ตนและคนอื่นว่าเป็นคนเขลา

445.

๔๔๕.

‘‘Uppajje te sace kodho, āvajja kakacūpamaṃ;

Uppajje ce rase taṇhā, puttamaṃsūpamaṃ sara.

ถ้าความโกรธพึงเกิดขึ้นแก่ท่าน ท่านจงนึกถึงโอวาทที่เปรียบด้วยเลื่อย ถ้าตัณหาในรสพึงเกิดขึ้น ท่านจงนึกถึงอุปมาด้วยเนื้อบุตร

446.

๔๔๖.

‘‘Sace dhāvati cittaṃ te, kāmesu ca bhavesu ca;

Khippaṃ niggaṇha satiyā, kiṭṭhādaṃ viya duppasu’’nti;

ถ้าจิตของท่านแล่นไปในกามและในภพทั้งหลาย ท่านจงรีบข่มไว้ด้วยสติ เหมือนคนข่มโคดื้อที่กินข้าวกล้าไว้ฉะนั้น ดังนี้แล

… Brahmadatto thero….

… พระพรหมทัตตเถระ …

13. Sirimaṇḍattheragāthā

๑๓. คาถาทั้งหลายของพระสิริมัณฑเถระ

447.

๔๔๗.

‘‘Channamativassati[Pg.289], vivaṭaṃ nātivassati;

Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassati.

ฝนคืออาบัติย่อมรดรดสิ่งที่บุคคลปิดไว้ สิ่งที่เปิดไว้ฝนย่อมรดรดไม่ได้ เพราะเหตุนั้น บุคคลพึงเปิดสิ่งที่ปิดไว้ ด้วยอาการอย่างนี้ ฝนคืออาบัติจึงรดรดสิ่งนั้นไม่ได้

448.

๔๔๘.

‘‘Maccunābbhahato loko, jarāya parivārito;

Taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūpāyito sadā.

โลกถูกมัจจุราชประหัตประหาร ถูกชราล้อมไว้ ถูกลูกศรคือตัณหาเสียบแทง ถูกความอยากเผารนอยู่เสมอ

449.

๔๔๙.

‘‘Maccunābbhahato loko, parikkhitto jarāya ca;

Haññati niccamattāṇo, pattadaṇḍova takkaro.

โลกถูกมัจจุราชประหัตประหาร ถูกชราล้อมไว้ ไม่มีที่พึ่ง ถูกเบียดเบียนอยู่เป็นนิตย์ เหมือนผู้กระทำความผิดได้รับอาชญา

450.

๔๕๐.

‘‘Āgacchantaggikhandhāva, maccu byādhi jarā tayo;

Paccuggantuṃ balaṃ natthi, javo natthi palāyituṃ.

มัจจุ พยาธิ และชรา ๓ อย่างนี้ ย่อมมาประดุจกองไฟใหญ่ ไม่มีกำลังที่จะต่อสู้ ไม่มีกำลังเร็วที่จะหนีไปได้

451.

๔๕๑.

‘‘Amoghaṃ divasaṃ kayirā, appena bahukena vā;

Yaṃ yaṃ vijahate rattiṃ, tadūnaṃ tassa jīvitaṃ.

บุคคลพึงทำวันคืนไม่ให้เปล่าประโยชน์ ไม่ว่าจะน้อยหรือมากก็ตาม เพราะราตรีใดๆ ล่วงไป ชีวิตของผู้นั้นย่อมพร่องไปจากราตรีนั้นๆ

452.

๔๕๒.

‘‘Carato tiṭṭhato vāpi, āsīnasayanassa vā;

Upeti carimā ratti, na te kālo pamajjitu’’nti.

ราตรีสุดท้ายย่อมย่างเข้ามา ไม่ว่าจะเป็นผู้เดิน ยืน นั่ง หรือนอนก็ตาม เวลานี้ไม่ใช่เวลาที่ท่านจะประมาท

… Sirimaṇḍo thero….

…พระสิริมัณฑเถระ…

14. Sabbakāmittheragāthā

๑๔. คาถาท่านพระสัพพกามิเถระ

453.

๔๕๓.

‘‘Dvipādakoyaṃ asuci, duggandho parihīrati ;

Nānākuṇapaparipūro, vissavanto tato tato.

กายนี้มี ๒ เท้า ไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น อันบุคคลบริหารอยู่ เต็มไปด้วยซากศพต่างๆ ไหลซึมออกจากทวารนั้นๆ

454.

๔๕๔.

‘‘Migaṃ nilīnaṃ kūṭena, baḷiseneva ambujaṃ;

Vānaraṃ viya lepena, bādhayanti puthujjanaṃ.

สตรีทั้งหลายย่อมเบียดเบียนปุถุชน เหมือนนายพรานเบียดเบียนเนื้อที่ซ่อนอยู่ด้วยบ่วง เหมือนคนเบียดเบียนปลาด้วยเบ็ด และเหมือนนายพรานเบียดเบียนวานรด้วยตัง

455.

๔๕๕.

‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā;

Pañca kāmaguṇā ete, itthirūpasmi dissare.

รูป เสียง รส กลิ่น และโผฏฐัพพะอันน่ารื่นรมย์ใจ กามคุณ ๕ เหล่านี้ ปรากฏอยู่ในรูปของสตรี

456.

๔๕๖.

‘‘Ye etā upasevanti, rattacittā puthujjanā;

Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ācinanti punabbhavaṃ.

ปุถุชนเหล่าใดมีจิตกำหนัดยินดี เสพสตรีเหล่านั้น ปุถุชนเหล่านั้นย่อมเพิ่มพูนป่าช้าอันน่าสะพรึงกลัว ย่อมสั่งสมภพใหม่

457.

๔๕๗.

‘‘Yo cetā parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.

ส่วนบุคคลใดงดเว้นสตรีเหล่านั้น เหมือนคนใช้เท้างดเว้นหัวงู บุคคลนั้นมีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกนี้ได้

458.

๔๕๘.

‘‘Kāmesvādīnavaṃ [Pg.290] disvā, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;

Nissaṭo sabbakāmehi, patto me āsavakkhayo’’ti.

เราเห็นโทษในกามทั้งหลาย เห็นเนกขัมมะโดยความเกษมแล้ว สลัดออกจากกามทั้งปวง บรรลุความสิ้นอาสวะแล้ว

… Sabbakāmitthero….

…พระสัพพกามิเถระ…

Chakkanipāto niṭṭhito.

ฉักกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานในฉักกนิบาตนั้น

Uruveḷakassapo ca, thero tekicchakāri ca;

Mahānāgo ca kullo ca, mālukyo sappadāsako.

พระอุรุเวลกัสสปเถระ พระเตกิจฉการีเถระ พระมหาคาเถระ พระกุลลเถระ พระมาลุงกยเถระ พระสัปปทาสกเถระ

Kātiyāno migajālo, jento sumanasavhayo;

Nhātamuni brahmadatto, sirimaṇḍo sabbakāmī ca;

Gāthāyo caturāsīti, therā cettha catuddasāti.

พระกาติยานเถระ พระมิคชาลเถระ พระเชนตเถระ พระสุมนเถระ พระนหาตมุนีเถระ พระพรหมทัตตเถระ พระสิริมัณฑเถระ และพระสัพพกามีเถระ ในนิบาตนี้มี ๘๔ คาถา มีพระเถระ ๑๔ รูป

7. Sattakanipāto

๗. สัตตกนิบาต

1. Sundarasamuddattheragāthā

๑. คาถาท่านพระสุนทรสมุทรเถระ

459.

๔๕๙.

‘‘Alaṅkatā [Pg.291] suvasanā, māladhārī vibhūsitā;

Alattakakatāpādā, pādukāruyha vesikā.

หญิงแพศยาประดับประดา นุ่งห่มผ้าสวยงาม ทัดทรงดอกไม้ ตกแต่งร่างกาย เท้าย้อมด้วยครั่ง สวมรองเท้า

460.

๔๖๐.

‘‘Pādukā oruhitvāna, purato pañjalīkatā;

Sā maṃ saṇhena mudunā, mhitapubbaṃ abhāsatha’’.

นางถอดรองเท้าแล้ว ประคองอัญชลีอยู่ข้างหน้า ได้กล่าวคำอ่อนหวานนุ่มนวลกับเรา พลางยิ้มแย้มก่อน

461.

๔๖๑.

‘‘Yuvāsi tvaṃ pabbajito, tiṭṭhāhi mama sāsane;

Bhuñja mānusake kāme, ahaṃ vittaṃ dadāmi te;

Saccaṃ te paṭijānāmi, aggiṃ vā te harāmahaṃ.

ท่านยังหนุ่มแน่น บวชแล้ว ขอท่านจงอยู่ในโอวาทของดิฉัน เชิญท่านบริโภคกามคุณของมนุษย์เถิด ดิฉันจะให้ทรัพย์แก่ท่าน ดิฉันขอปฏิญาณต่อท่านตามสัตย์จริง หรือมิฉะนั้น ดิฉันจะนำไฟมาให้ท่าน

462.

๔๖๒.

‘‘Yadā jiṇṇā bhavissāma, ubho daṇḍaparāyanā;

Ubhopi pabbajissāma, ubhayattha kaṭaggaho’’.

เมื่อใดเราทั้งสองแก่เฒ่า มีไม้เท้าเป็นที่ไปในเบื้องหน้า เมื่อนั้นเราทั้งสองจักบวช การทำอย่างนี้ชื่อว่าเป็นการยึดถือประโยชน์ไว้ได้ทั้งสองฝ่าย

463.

๔๖๓.

‘‘Tañca disvāna yācantiṃ, vesikaṃ pañjalīkataṃ;

Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.

เราได้เห็นหญิงแพศยานั้นประคองอัญชลีอ้อนวอนอยู่ ทั้งยังประดับประดา นุ่งห่มผ้าสวยงาม เหมือนบ่วงแห่งมัจจุราชที่ดักไว้

464.

๔๖๔.

‘‘Tato me manasīkāro…pe… nibbidā samatiṭṭhatha.

ลำดับนั้น โยนิโสมนสิการได้เกิดขึ้นแก่เรา...ฯลฯ...ความเบื่อหน่ายก็ตั้งมั่นอยู่

465.

๔๖๕.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

แต่นั้นจิตของเราก็หลุดพ้น...ฯลฯ...คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว

… Sundarasamuddo thero….

…พระสุนทรสมุทรเถระ…

2. Lakuṇḍakabhaddiyattheragāthā

๒. คาถาท่านพระลขุณฏกภัททิยเถระ

466.

๔๖๖.

Pare ambāṭakārāme, vanasaṇḍamhi bhaddiyo;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, tattha bhaddova jhāyati.

พระภัททิยะผู้เจริญ ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากแล้ว ย่อมเพ่งฌานอยู่ในอัมพัฏกวันอันประเสริฐ ซึ่งเป็นหมู่แมกไม้

467.

๔๖๗.

‘‘Ramanteke mudiṅgehi, vīṇāhi paṇavehi ca;

Ahañca rukkhamūlasmiṃ, rato buddhassa sāsane.

ชนบางพวกย่อมยินดีด้วยกลองมุทิงค์ พิณ และบัณเฑาะว์ แต่เรายินดีอยู่ที่โคนไม้ในพระศาสนาของพระพุทธเจ้า

468.

๔๖๘.

‘‘Buddho ce me varaṃ dajjā, so ca labbhetha me varo;

Gaṇhehaṃ sabbalokassa, niccaṃ kāyagataṃ satiṃ.

ถ้าพระพุทธเจ้าพึงประทานพรแก่เรา และเราพึงได้พรนั้นไซร้ เราพึงรับเอาพร คือ กายคตาสติเป็นนิตย์แก่โลกทั้งปวง

469.

๔๖๙.

‘‘Ye [Pg.292] maṃ rūpena pāmiṃsu, ye ca ghosena anvagū;

Chandarāgavasūpetā, na maṃ jānanti te janā.

ชนเหล่าใดวัดเราด้วยรูป และชนเหล่าใดติดตามเราด้วยเสียง ชนเหล่านั้นตกอยู่ในอำนาจแห่งฉันทราคะ ย่อมไม่รู้จักเรา

470.

๔๗๐.

‘‘Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca na passati;

Samantāvaraṇo bālo, sa ve ghosena vuyhati.

ผู้ใดไม่รู้ธรรมภายใน และไม่เห็นธรรมภายนอก คนพาลนั้นมีเครื่องกั้นโดยรอบ ย่อมถูกนำไปเพราะเสียงโดยแท้

471.

๔๗๑.

‘‘Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca vipassati;

Bahiddhā phaladassāvī, sopi ghosena vuyhati.

ผู้ใดไม่รู้ธรรมภายใน แต่เห็นธรรมภายนอก ผู้นั้นเป็นผู้เห็นผลในภายนอก แม้ผู้นั้นก็ถูกนำไปเพราะเสียง

472.

๔๗๒.

‘‘Ajjhattañca pajānāti, bahiddhā ca vipassati;

Anāvaraṇadassāvī, na so ghosena vuyhatī’’ti.

ส่วนผู้ใดรู้ชัดธรรมภายใน และเห็นแจ้งธรรมภายนอก ผู้นั้นเป็นผู้เห็นโดยไม่มีเครื่องกั้น ย่อมไม่ถูกนำไปเพราะเสียง

… Lakuṇḍakabhaddiyo thero….

พระลกุณฏกภัททิยเถระ...

3. Bhaddattheragāthā

๓. คาถาของพระภัททเถระ

473.

๔๗๓.

‘‘Ekaputto ahaṃ āsiṃ, piyo mātu piyo pitu;

Bahūhi vatacariyāhi, laddho āyācanāhi ca.

เราเป็นบุตรคนเดียว เป็นที่รักของมารดา เป็นที่รักของบิดา อันท่านได้มาด้วยวัตรจริยาและการขอบวงสรวงเป็นอันมาก

474.

๔๗๔.

‘‘Te ca maṃ anukampāya, atthakāmā hitesino;

Ubho pitā ca mātā ca, buddhassa upanāmayuṃ’’.

บิดามารดาทั้งสองนั้น ผู้ใคร่ประโยชน์ แสวงหาเกื้อกูล อาศัยความเอ็นดู ได้น้อมเราเข้าไปถวายแด่พระพุทธเจ้า

475.

๔๗๕.

‘‘Kicchā laddho ayaṃ putto, sukhumālo sukhedhito;

Imaṃ dadāma te nātha, jinassa paricārakaṃ’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่พึ่ง บุตรนี้อันข้าพระองค์ได้มาโดยยาก เป็นผู้ละเอียดอ่อน เจริญมาด้วยความสุข ข้าพระองค์ทั้งหลายขอถวายบุตรนี้แด่พระองค์ผู้ทรงเป็นพระชินเจ้า เพื่อเป็นผู้บำรุง

476.

๔๗๖.

‘‘Satthā ca maṃ paṭiggayha, ānandaṃ etadabravi;

‘Pabbājehi imaṃ khippaṃ, hessatyājāniyo ayaṃ.

พระศาสดาทรงรับเราแล้ว ได้ตรัสคำนี้กะพระอานนท์ว่า เธอจงให้เด็กนี้บวชโดยพลัน เด็กนี้จักเป็นบุรุษอาชาไนย

477.

๔๗๗.

‘‘Pabbājetvāna maṃ satthā, vihāraṃ pāvisī jino;

Anoggatasmiṃ sūriyasmiṃ, tato cittaṃ vimucci me.

พระศาสดาผู้ทรงเป็นพระชินเจ้า ครั้นให้เราบรรพชาแล้ว ได้เสด็จเข้าสู่พระวิหาร ลำดับนั้น เมื่อพระอาทิตย์ยังไม่ทันอัสดง จิตของเราก็หลุดพ้นแล้ว

478.

๔๗๘.

‘‘Tato satthā nirākatvā, paṭisallānavuṭṭhito;

‘Ehi bhaddā’ti maṃ āha, sā me āsūpasampadā.

ลำดับนั้น พระศาสดาทรงเข้าผลสมาบัติแล้ว เสด็จออกจากที่เร้น ได้ตรัสกะเราว่า 'ภัททะ เธอจงมาเถิด' พระวาจานั้นนั่นแล ได้เป็นอุปสมบทของเรา

479.

๔๗๙.

‘‘Jātiyā sattavassena, laddhā me upasampadā;

Tisso vijjā anuppattā, aho dhammasudhammatā’’ti.

เรามีอายุ ๗ ปีโดยชาติ ได้อุปสมบทแล้ว เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว โอ้หนอ ความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม

… Bhaddo thero….

พระภัททเถระ...

4. Sopākattheragāthā

๔. คาถาของพระโสปากเถระ

480.

๔๘๐.

‘‘Disvā [Pg.293] pāsādachāyāyaṃ, caṅkamantaṃ naruttamaṃ;

Tattha naṃ upasaṅkamma, vandissaṃ purisuttamaṃ.

ข้าพระองค์เห็นพระนรุตตมะ ผู้เสด็จจงกรมอยู่ในเงาแห่งปราสาท จึงเข้าไปเฝ้าพระบุรุษสูงสุดนั้นในที่นั้น แล้วได้ถวายบังคมแล้ว

481.

๔๘๑.

‘‘Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā, saṃharitvāna pāṇayo;

Anucaṅkamissaṃ virajaṃ, sabbasattānamuttamaṃ.

ข้าพระองค์ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประคองอัญชลีแล้ว ได้เดินจงกรมตามพระองค์ผู้ปราศจากธุลี ผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง

482.

๔๘๒.

‘‘Tato pañhe apucchi maṃ, pañhānaṃ kovido vidū;

Acchambhī ca abhīto ca, byākāsiṃ satthuno ahaṃ.

ลำดับนั้น พระองค์ผู้ฉลาด ผู้ทรงรู้ในปัญหาทั้งหลาย ได้ตรัสถามปัญหาทั้งหลายกะเรา เราไม่สะทกสะท้าน ไม่หวาดกลัว ได้พยากรณ์ปัญหาของพระศาสดาแล้ว

483.

๔๘๓.

‘‘Vissajjitesu pañhesu, anumodi tathāgato;

Bhikkhusaṅghaṃ viloketvā, imamatthaṃ abhāsatha’’.

เมื่อปัญหาทั้งหลายอันข้าพระองค์พยากรณ์แล้ว พระตถาคตทรงอนุโมทนาแล้ว ทรงแลดูภิกษุสงฆ์แล้วได้ตรัสเนื้อความนี้

484.

๔๘๔.

‘‘Lābhā aṅgānaṃ magadhānaṃ, yesāyaṃ paribhuñjati;

Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Paccuṭṭhānañca sāmīciṃ, tesaṃ lābhā’’ti cābravi.

เป็นลาภของชาวอังคะและมคธหนอ ที่สามเณรโสปากะนี้บริโภคจีวร บิณฑบาต ปัจจัย และเสนาสนะของชนเหล่าใด และรับการลุกรับและสามีจิกรรม เป็นลาภของชนเหล่านั้นหนอ ดังนี้

485.

๔๘๕.

‘‘Ajjatagge maṃ sopāka, dassanāyopasaṅkama;

Esā ceva te sopāka, bhavatu upasampadā’’.

ดูก่อนโสปากะ จำเดิมแต่วันนี้ เธอจงเข้ามาเพื่อเฝ้าเราเถิด ดูก่อนโสปากะ การพยากรณ์ปัญหานี้นั่นเทียว จงเป็นอุปสมบทของเธอ

486.

๔๘๖.

‘‘Jātiyā sattavassohaṃ, laddhāna upasampadaṃ;

Dhāremi antimaṃ dehaṃ, aho dhammasudhammatā’’ti.

เรามีอายุ ๗ ปีโดยชาติ ได้อุปสมบทแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย โอ้หนอ ความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม

… Sopāko thero….

พระโสปากเถระ...

5. Sarabhaṅgattheragāthā

๕. คาถาของพระสรภังคเถระ

487.

๔๘๗.

‘‘Sare hatthehi bhañjitvā, katvāna kuṭimacchisaṃ;

Tena me sarabhaṅgoti, nāmaṃ sammutiyā ahu.

เราหักหญ้าปล้องด้วยมือ ทำกระท่อมอยู่แล้ว เพราะเหตุนั้น ชื่อว่า สรภังคะ ได้มีแก่เราโดยสมมุติ

488.

๔๘๘.

‘‘Na mayhaṃ kappate ajja, sare hatthehi bhañjituṃ;

Sikkhāpadā no paññattā, gotamena yasassinā.

ในวันนี้ การหักหญ้าปล้องด้วยมือ ย่อมไม่ควรแก่เรา เพราะพระโคดมผู้มียศใหญ่ได้ทรงบัญญัติสิกขาบทไว้แก่เราทั้งหลาย

489.

๔๘๙.

‘‘Sakalaṃ samattaṃ rogaṃ, sarabhaṅgo nāddasaṃ pubbe;

Soyaṃ rogo diṭṭho, vacanakarenātidevassa.

เราผู้ชื่อว่าสรภังคะ ในกาลก่อนไม่ได้เห็นโรคทั้งหมดโดยสิ้นเชิง บัดนี้ เราทำตามพระดำรัสของพระอติเทพ จึงเห็นโรคนั้นแล้ว

490.

๔๙๐.

‘‘Yeneva maggena gato vipassī, yeneva maggena sikhī ca vessabhū;

Kakusandhakoṇāgamano ca kassapo, tenañjasena agamāsi gotamo.

พระวิปัสสีพุทธเจ้าเสด็จไปแล้วโดยหนทางใด พระสิขีพุทธเจ้าและพระเวสสภูพุทธเจ้า พระกกุสันธพุทธเจ้า พระโกนาคมนพุทธเจ้า และพระกัสสปพุทธเจ้า ก็เสด็จไปแล้วโดยหนทางนั้น พระโคดมพุทธเจ้าก็เสด็จไปแล้วโดยหนทางตรงนั้น

491.

๔๙๑.

‘‘Vītataṇhā [Pg.294] anādānā, satta buddhā khayogadhā;

Yehāyaṃ desito dhammo, dhammabhūtehi tādibhi.

พระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ ผู้มีตัณหาไปปราศแล้ว ไม่มีความยึดมั่น หยั่งลงในพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นกิเลส พระพุทธเจ้าเหล่านั้นผู้เป็นดังธรรม ผู้คงที่ ได้ทรงแสดงพระธรรมนี้ไว้

492.

๔๙๒.

‘‘Cattāri ariyasaccāni, anukampāya pāṇinaṃ;

Dukkhaṃ samudayo maggo, nirodho dukkhasaṅkhayo.

พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงอนุเคราะห์แก่สัตว์ทั้งหลาย จึงทรงแสดงอริยสัจ ๔ ประการ คือ ทุกข์ สมุทัย มรรค และนิโรธ คือความสิ้นไปแห่งทุกข์

493.

๔๙๓.

‘‘Yasmiṃ nivattate dukkhaṃ, saṃsārasmiṃ anantakaṃ;

Bhedā imassa kāyassa, jīvitassa ca saṅkhayā;

Añño punabbhavo natthi, suvimuttomhi sabbadhī’’ti.

ทุกข์อันหาที่สุดมิได้ในสงสารย่อมดับไปในพระนิพพานใด เบื้องหน้าแต่กายแตกและความสิ้นชีวิต ภพใหม่อื่นย่อมไม่มี เราเป็นผู้หลุดพ้นด้วยดีแล้วจากภพทั้งปวง

… Sarabhaṅgo thero….

พระสรภังคเถระ

Sattakanipāto niṭṭhito.

สัตตกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานในสัตตกนิบาตนั้น มีดังนี้

Sundarasamuddo thero, thero lakuṇḍabhaddiyo;

Bhaddo thero ca sopāko, sarabhaṅgo mahāisi;

Sattake pañcakā therā, gāthāyo pañcatiṃsatīti.

พระสุนทรสมุทรเถระ พระลกุณฏกภัททิยเถระ พระภัททเถระ พระโสปากเถระ และพระสรภังคมหาฤๅษี ในสัตตกนิบาต มีพระเถระ ๕ รูป คาถา ๓๕ คาถา

8. Aṭṭhakanipāto

๘. อัฏฐกนิบาต

1. Mahākaccāyanattheragāthā

๑. คาถาของพระมหากัจจายนเถระ

494.

๔๙๔.

‘‘Kammaṃ [Pg.295] bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya janaṃ na uyyame;

So ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhādhivāho.

ภิกษุไม่พึงทำการงานมาก พึงเว้นคนที่ไม่ใช่กัลยาณมิตร ไม่พึงขวนขวายเพื่อปัจจัย ภิกษุใดผู้นำมาซึ่งความสุข แต่เป็นผู้ขวนขวายยินดีในรส ภิกษุนั้นย่อมละทิ้งประโยชน์เสีย

495.

๔๙๕.

‘‘Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;

Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho.

พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวถึงการไหว้และการบูชาในตระกูลทั้งหลายนั้นว่า เป็นเปือกตม สักการะเป็นลูกศรที่ละเอียด ถอนได้ยาก อันบุรุษชั่วละได้ยาก

496.

๔๙๖.

‘‘Na parassupanidhāya, kammaṃ maccassa pāpakaṃ;

Attanā taṃ na seveyya, kammabandhūhi mātiyā.

สัตว์ไม่พึงทำกรรมชั่วเพราะอาศัยผู้อื่น แม้ตนเองก็ไม่พึงเสพกรรมชั่วนั้น เพราะสัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์

497.

๔๙๗.

‘‘Na pare vacanā coro, na pare vacanā muni;

Attā ca naṃ yathāvedi, devāpi naṃ tathā vidū.

บุคคลไม่เป็นโจรเพราะคำของผู้อื่น ไม่เป็นมุนีเพราะคำของผู้อื่น ตนเองย่อมรู้ตนนั้นฉันใด แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมรู้บุคคลนั้นฉันนั้น

498.

๔๙๘.

‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;

Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.

ชนเหล่าอื่นย่อมไม่รู้ว่า ‘พวกเราจะย่อยยับในโลกนี้’ ส่วนบัณฑิตเหล่าใดย่อมรู้ในเรื่องนั้น เพราะเหตุนั้น การทะเลาะวิวาทจึงสงบระงับไป

499.

๔๙๙.

‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;

Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.

ผู้มีปัญญาย่อมเป็นอยู่ได้ แม้จะสิ้นทรัพย์สิน แต่คนผู้มีทรัพย์ แม้จะมีทรัพย์ ก็เป็นอยู่ไม่ได้ เพราะไม่ได้ปัญญา

500.

๕๐๐.

‘‘Sabbaṃ suṇāti sotena, sabbaṃ passati cakkhunā;

Na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro, sabbaṃ ujjhitumarahati.

คนเราย่อมได้ยินเสียงทั้งหมดด้วยหู ย่อมเห็นรูปทั้งหมดด้วยตา แต่บัณฑิตไม่ควรละทิ้งอารมณ์ที่เห็นและได้ยินทั้งหมด

501.

๕๐๑.

‘‘Cakkhumāssa yathā andho, sotavā badhiro yathā;

Paññavāssa yathā mūgo, balavā dubbaloriva;

Atha atthe samuppanne, sayetha matasāyika’’nti.

พึงเป็นผู้มีจักษุเหมือนคนตาบอด พึงเป็นผู้มีหูเหมือนคนหูหนวก พึงเป็นผู้มีปัญญาเหมือนคนใบ้ พึงเป็นผู้มีกำลังเหมือนคนอ่อนแอ ครั้นเมื่อเรื่องราวเกิดขึ้น พึงนอนเหมือนคนตาย

… Mahākaccāyano thero….

พระมหากัจจายนเถระ

2. Sirimittattheragāthā

๒. คาถาของพระสิริมิตตเถระ

502.

๕๐๒.

‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;

Sa ve tādisako bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

ภิกษุใดไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่มีมายา ปราศจากคำส่อเสียด ภิกษุเช่นนั้นแล เมื่อเป็นอยู่อย่างนี้ ละไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก

503.

๕๐๓.

‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;

Guttadvāro sadā bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

ภิกษุใดไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่มีมายา ปราศจากคำส่อเสียด มีทวารอันคุ้มครองแล้วเสมอ ภิกษุนั้นเมื่อเป็นอยู่อย่างนี้ ละไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก

504.

๕๐๔.

‘‘Akkodhanonupanāhī[Pg.296], amāyo rittapesuṇo;

Kalyāṇasīlo so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

ภิกษุใดไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่มีมายา ปราศจากคำส่อเสียด มีศีลอันงาม ภิกษุนั้นเมื่อเป็นอยู่อย่างนี้ ละไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก

505.

๕๐๕.

‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;

Kalyāṇamitto so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

ภิกษุใดไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่มีมายา ปราศจากคำส่อเสียด มีมิตรดี ภิกษุนั้นเมื่อเป็นอยู่อย่างนี้ ละไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก

506.

๕๐๖.

‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;

Kalyāṇapañño so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

ภิกษุใดไม่โกรธ ไม่ผูกโกรธ ไม่มีมายา ปราศจากคำส่อเสียด มีปัญญาดี ภิกษุนั้นเมื่อเป็นอยู่อย่างนี้ ละไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก

507.

๕๐๗.

‘‘Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā;

Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ.

บุคคลใดมีศรัทธาในพระตถาคต ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว และมีศีลอันงาม เป็นที่รักของพระอริยะ เป็นที่สรรเสริญ

508.

๕๐๘.

‘‘Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ;

‘Adaliddo’ti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.

บุคคลใดมีความเลื่อมใสในพระสงฆ์ และมีความเห็นตรง บัณฑิตทั้งหลายกล่าวบุคคลนั้นว่า ‘เป็นผู้ไม่ขัดสน’ ชีวิตของเขานั้นไม่เปล่าประโยชน์

509.

๕๐๙.

‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;

Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti.

เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญา เมื่อระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พึงหมั่นประกอบศรัทธา ศีล ความเลื่อมใส และการเห็นธรรม

… Sirimitto thero….

พระสิริมิตตเถระ

3. Mahāpanthakattheragāthā

๓. คาถาของพระมหาปันถกเถระ

510.

๕๑๐.

‘‘Yadā paṭhamamaddakkhiṃ, satthāramakutobhayaṃ;

Tato me ahu saṃvego, passitvā purisuttamaṃ.

ในกาลใด เราได้เห็นพระศาสดาผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ เป็นครั้งแรก ในกาลนั้น ความสังเวชได้มีแก่เรา เพราะได้เห็นบุรุษสูงสุด

511.

๕๑๑.

‘‘Siriṃ hatthehi pādehi, yo paṇāmeyya āgataṃ;

Etādisaṃ so satthāraṃ, ārādhetvā virādhaye.

บุคคลใดพึงผลักไสสิริที่มาถึงแล้วด้วยมือและเท้า บุคคลนั้นได้เข้าเฝ้าพระศาสดาเช่นนี้แล้ว แม้จะทำให้ทรงพอพระทัยแล้ว ก็พึงพลาด (จากประโยชน์) ได้

512.

๕๑๒.

‘‘Tadāhaṃ puttadārañca, dhanadhaññañca chaḍḍayiṃ;

Kesamassūni chedetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

ในกาลนั้น เราได้สละบุตรภรรยา ทรัพย์และข้าวเปลือก ปลงผมและหนวดแล้ว บวชเป็นอนาคาริก

513.

๕๑๓.

‘‘Sikkhāsājīvasampanno, indriyesu susaṃvuto;

Namassamāno sambuddhaṃ, vihāsiṃ aparājito.

เราเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยสิกขาและสาชีพ สำรวมดีแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย นอบน้อมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่ เป็นผู้ไม่พ่ายแพ้ ได้อยู่แล้ว

514.

๕๑๔.

‘‘Tato me paṇidhī āsi, cetaso abhipatthito;

Na nisīde muhuttampi, taṇhāsalle anūhate.

เพราะเหตุนั้น ความปรารถนาอันมุ่งหวังแห่งใจได้มีแก่เราว่า ‘เมื่อลูกศรคือตัณหายังไม่ได้ถอนขึ้น เราจักไม่นั่งแม้ครู่หนึ่ง’

515.

๕๑๕.

‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

ท่านจงดูความเพียรและความบากบั่นของเราผู้อยู่อย่างนั้นเถิด วิชชา ๓ เราบรรลุแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราได้ทำเสร็จแล้ว

516.

๕๑๖.

‘‘Pubbenivāsaṃ [Pg.297] jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Arahā dakkhiṇeyyomhi, vippamutto nirūpadhi.

เราระลึกชาติก่อนได้ ตาทิพย์ของเราหมดจดแล้ว เราเป็นพระอรหันต์ เป็นทักขิไณยบุคคล หลุดพ้นแล้ว ไม่มีอุปธิ

517.

๕๑๗.

‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;

Sabbaṃ taṇhaṃ visosetvā, pallaṅkena upāvisi’’nti.

ลำดับนั้น ในเวลาสิ้นราตรี เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นไป เรายังตัณหาทั้งปวงให้เหือดแห้งแล้ว นั่งคู้บัลลังก์

… Mahāpanthako thero….

…พระมหาปันถกเถระ…

Aṭṭhakanipāto niṭṭhito.

อัฏฐกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานในอัฏฐกนิบาตนั้น

Mahākaccāyano thero, sirimitto mahāpanthako;

พระมหากัจจายนเถระ พระสิริมิตตเถระ พระมหาปันถกเถระ

Ete aṭṭhanipātamhi, gāthāyo catuvīsatīti.

พระเถระเหล่านี้ในอัฏฐกนิบาต มีคาถารวม ๒๔ คาถา ด้วยประการฉะนี้

9. Navakanipāto

๙. นวกนิบาต

1. Bhūtattheragāthā

๑. ภูตเถรคาถา

518.

๕๑๘.

‘‘Yadā [Pg.298] dukkhaṃ jarāmaraṇanti paṇḍito, aviddasū yattha sitā puthujjanā;

Dukkhaṃ pariññāya satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ในกาลใด บัณฑิตรู้ว่า ‘ชราและมรณะเป็นทุกข์’ อันเป็นที่ซึ่งปุถุชนผู้ไม่รู้ติดอยู่, (ในกาลนั้น) บัณฑิตนั้นกำหนดรู้ทุกข์แล้ว มีสติเพ่งพินิจอยู่, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

519.

๕๑๙.

‘‘Yadā dukkhassāvahaniṃ visattikaṃ, papañcasaṅghātadukhādhivāhiniṃ;

Taṇhaṃ pahantvāna satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ในกาลใด ภิกษุละตัณหาอันนำทุกข์มาให้ เป็นเครื่องข้อง เป็นเครื่องนำมาซึ่งกองทุกข์คือปปัญจธรรมได้แล้ว มีสติเพ่งพินิจอยู่, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

520.

๕๒๐.

‘‘Yadā sivaṃ dvecaturaṅgagāminaṃ, magguttamaṃ sabbakilesasodhanaṃ;

Paññāya passitva satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ในกาลใด ภิกษุเห็นมรรคอันประเสริฐ อันเกษม เป็นทางดำเนินมีองค์ ๘ เป็นเครื่องชำระกิเลสทั้งปวง ด้วยปัญญาแล้ว มีสติเพ่งพินิจอยู่, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

521.

๕๒๑.

‘‘Yadā asokaṃ virajaṃ asaṅkhataṃ, santaṃ padaṃ sabbakilesasodhanaṃ;

Bhāveti saññojanabandhanacchidaṃ, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ในกาลใด ภิกษุเจริญบทอันสงบ คือ นิพพาน อันไม่มีความโศก ปราศจากธุลี อันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง เป็นที่ชำระกิเลสทั้งปวง เป็นที่ตัดเครื่องผูกคือสังโยชน์, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

522.

๕๒๒.

‘‘Yadā nabhe gajjati meghadundubhi, dhārākulā vihagapathe samantato;

Bhikkhū ca pabbhāragatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ในกาลใด กลองเมฆบันลือลั่นในท้องฟ้า สายฝนตกลงมาเกลื่อนกล่นโดยรอบในวิถีแห่งนก, และภิกษุเข้าสู่ซอกเขาเพ่งพินิจอยู่, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

523.

๕๒๓.

‘‘Yadā nadīnaṃ kusumākulānaṃ, vicitta-vāneyya-vaṭaṃsakānaṃ;

Tīre nisinno sumanova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ในกาลใด ภิกษุนั่งที่ฝั่งแม่น้ำทั้งหลาย อันเกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ มีดอกไม้ป่าอันวิจิตรเป็นเครื่องประดับ เป็นผู้มีใจดีเพ่งพินิจอยู่, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

524.

๕๒๔.

‘‘Yadā [Pg.299] nisīthe rahitamhi kānane, deve gaḷantamhi nadanti dāṭhino;

Bhikkhū ca pabbhāragatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ในกาลใด ในเวลาเที่ยงคืน ในป่าอันสงัด เมื่อฝนกำลังตก สัตว์มีเขี้ยวทั้งหลายร้องคำรามอยู่, และภิกษุเข้าสู่ซอกเขาเพ่งพินิจอยู่, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

525.

๕๒๕.

‘‘Yadā vitakke uparundhiyattano, nagantare nagavivaraṃ samassito;

Vītaddaro vītakhilova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ในกาลใด ภิกษุห้ามวิตกของตน อาศัยอยู่ระหว่างภูเขาหรือในถ้ำภูเขา เป็นผู้ปราศจากความเดือดร้อน ปราศจากกิเลสดุจตะปูใจเพ่งพินิจอยู่, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

526.

๕๒๖.

‘‘Yadā sukhī malakhilasokanāsano, niraggaḷo nibbanatho visallo;

Sabbāsave byantikatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindatī’’ti.

ในกาลใด ภิกษุเป็นผู้มีความสุข ทำลายมลทิน ตะปูใจ และความโศกได้แล้ว ไม่มีลิ่มสลัก ปราศจากตัณหา ไม่มีลูกศร ทำอาสวะทั้งปวงให้สิ้นไปแล้วเพ่งพินิจอยู่, ย่อมไม่พบความยินดีอื่นที่ยิ่งกว่าความยินดีนั้น

… Bhūto thero….

…พระภูตเถระ…

Navakanipāto niṭṭhito.

นวกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานในนวกนิบาตนั้น

Bhūto tathaddaso thero, eko khaggavisāṇavā;

Navakamhi nipātamhi, gāthāyopi imā navāti.

พระภูตเถระผู้เห็นประโยชน์ตามความเป็นจริง อยู่ผู้เดียวดุจดังนอแรด (เป็นผู้กล่าวคาถา) ในนวกนิบาตนี้ คาถาเหล่านี้มี ๙ คาถา ด้วยประการฉะนี้

10. Dasakanipāto

๑๐. ทสกนิบาต

1. Kāḷudāyittheragāthā

๑. กาฬุทายิเถรคาถา

527.

๕๒๗.

‘‘Aṅgārino [Pg.300] dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;

Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgī rasānaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ต้นไม้ทั้งหลายมีใบแดงดุจถ่านเพลิง สลัดใบเก่าทิ้งไปแล้ว หวังจะออกผล ต้นไม้เหล่านั้นส่องสว่างประดุจมีเปลวไฟ ข้าแต่พระมหาวีระ นี่เป็นสมัยแห่งรสทั้งหลาย

528.

๕๒๘.

‘‘Dumāni phullāni manoramāni, samantato sabbadisā pavanti;

Pattaṃ pahāya phalamāsasānā, kālo ito pakkamanāya vīra.

ต้นไม้ทั้งหลายมีดอกบานสะพรั่งน่ารื่นรมย์ กลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศโดยรอบ สลัดใบเก่าทิ้งไปแล้ว หวังจะออกผล ข้าแต่พระวีระ ถึงเวลาที่จะเสด็จไปจากที่นี่แล้ว

529.

๕๒๙.

‘‘Nevātisītaṃ na panātiuṇhaṃ, sukhā utu addhaniyā bhadante;

Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฤดูนี้ไม่หนาวเกินไปและไม่ร้อนเกินไป เป็นฤดูสบาย เหมาะแก่การเดินทางไกล ขอเหล่าศากยะและโกลิยะจงทอดพระเนตรเห็นพระองค์ ผู้ทรงหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก เสด็จข้ามแม่น้ำโรหิณี

530.

๕๓๐.

‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;

Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;

Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu.

ชาวนาไถนาเพราะความหวัง หว่านพืชก็เพราะความหวัง พ่อค้าผู้ขนทรัพย์ไปสู่ทะเลก็เพราะความหวัง ข้าพระองค์ยืนอยู่ด้วยความหวังใด ขอความหวังนั้นของข้าพระองค์จงสำเร็จเถิด

531.

๕๓๑.

‘‘Punappunaṃ ceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā;

Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ.

ชาวนาหว่านพืชบ่อยๆ ท้าวเทวราชย่อมประทานฝนให้ตกบ่อยๆ ชาวนาไถนาบ่อยๆ ข้าวย่อมถึงแว่นแคว้นบ่อยๆ

532.

๕๓๒.

‘‘Punappunaṃ yācanakā caranti, punappunaṃ dānapatī dadanti;

Punappunaṃ dānapatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ.

ยาจกทั้งหลายเที่ยวไปขออยู่บ่อยๆ ทานบดีทั้งหลายย่อมให้ทานอยู่บ่อยๆ ทานบดีทั้งหลายให้ทานบ่อยๆ แล้ว ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์บ่อยๆ

533.

๕๓๓.

‘‘Vīro have sattayugaṃ puneti, yasmiṃ kule jāyati bhūripañño;

Maññāmahaṃ sakkati devadevo, tayā hi jāto muni saccanāmo.

บุรุษผู้มีความเพียร มีปัญญาดุจแผ่นดิน เกิดในตระกูลใด ย่อมยังตระกูลนั้น ๗ ชั่วโคตรให้บริสุทธิ์ได้แน่แท้ ข้าพระองค์ย่อมเข้าใจว่า พระองค์ผู้เป็นเทวดาเหนือเทวดาย่อมทรงสามารถ (ที่จะทำให้บริสุทธิ์ยิ่งกว่านั้น) เพราะพระองค์ทรงเป็นมุนีผู้เกิดแล้ว (โดยอริยชาติ) มีพระนามจริง (ว่ามุนี)

534.

๕๓๔.

‘‘Suddhodano [Pg.301] nāma pitā mahesino, buddhassa mātā pana māyanāmā;

Yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā, kāyassa bhedā tidivamhi modati.

พระบิดาของพระมเหสี (ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่) ทรงพระนามว่าสุทโธทนะ ส่วนพระมารดาของพระพุทธเจ้าทรงพระนามว่ามายา พระนางผู้ทรงบริหารพระโพธิสัตว์ไว้ในพระครรภ์ ครั้นกายแตกแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวรรค์ชั้นดุสิต

535.

๕๓๕.

‘‘Sā gotamī kālakatā ito cutā, dibbehi kāmehi samaṅgibhūtā;

Sā modati kāmaguṇehi pañcahi, parivāritā devagaṇehi tehi.

พระนางโคตมีนั้นสิ้นพระชนม์ จุติจากโลกนี้ไปแล้ว เพียบพร้อมด้วยกามอันเป็นทิพย์ พระนางอันหมู่เทพเหล่านั้นแวดล้อมแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

536.

๕๓๖.

‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;

Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti.

ข้าพระองค์เป็นโอรสของพระพุทธเจ้า ผู้ทรงข่มสิ่งที่ข่มได้ยาก ผู้มีพระรัศมีแผ่ซ่าน ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ ผู้คงที่ ข้าแต่ศากยะ พระองค์เป็นพระบิดาของพระบิดาของข้าพระองค์ ข้าแต่พระโคดม โดยธรรมแล้ว พระองค์ทรงเป็นพระอัยกาของข้าพระองค์

… Kāḷudāyī thero….

… พระกาฬุทายีเถระ …

2. Ekavihāriyattheragāthā

๒. คาถาของพระเอกวิหาริยเถระ

537.

๕๓๗.

‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati;

Atīva phāsu bhavati, ekassa vasato vane.

ถ้าผู้อื่นไม่มีอยู่ ทั้งข้างหน้าและข้างหลัง การอยู่คนเดียวในป่าย่อมผาสุกอย่างยิ่ง

538.

๕๓๘.

‘‘Handa eko gamissāmi, araññaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Phāsu ekavihārissa, pahitattassa bhikkhuno.

เอาล่ะ เราจักไปป่าที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแต่ผู้เดียว (การอยู่ป่า) เป็นความผาสุกสำหรับภิกษุผู้อยู่ผู้เดียว ผู้มีตนส่งไปแล้ว

539.

๕๓๙.

‘‘Yogī-pītikaraṃ rammaṃ, mattakuñjarasevitaṃ;

Eko attavasī khippaṃ, pavisissāmi kānanaṃ.

เราผู้เดียว ผู้มุ่งประโยชน์ จักรีบเข้าไปสู่ป่า อันน่ารื่นรมย์ ทำให้เกิดปีติแก่โยคี เป็นที่ที่ช้างตกมันอาศัยอยู่

540.

๕๔๐.

‘‘Supupphite sītavane, sītale girikandare;

Gattāni parisiñcitvā, caṅkamissāmi ekako.

ในป่าเย็นที่มีดอกไม้บานสะพรั่ง ในซอกเขาที่เย็นสบาย อาบรดร่างกายแล้ว เราจักจงกรมอยู่ผู้เดียว

541.

๕๔๑.

‘‘Ekākiyo adutiyo, ramaṇīye mahāvane;

Kadāhaṃ viharissāmi, katakicco anāsavo.

เมื่อไรหนอ เราจักเป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง อยู่ในป่าใหญ่อันน่ารื่นรมย์ เป็นผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ

542.

๕๔๒.

‘‘Evaṃ me kattukāmassa, adhippāyo samijjhatu;

Sādhiyissāmahaṃyeva, nāñño aññassa kārako.

ขอความประสงค์ของเราผู้ใคร่จะกระทำอย่างนี้ จงสำเร็จเถิด เรานั่นแหละจักให้สำเร็จ ผู้อื่นจะทำประโยชน์ให้แก่ผู้อื่นไม่ได้

543.

๕๔๓.

‘‘Esa [Pg.302] bandhāmi sannāhaṃ, pavisissāmi kānanaṃ;

Na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhayaṃ.

นี่แน่ะ เรากำลังผูกสราะ จักเข้าไปสู่ป่า และจักไม่ออกจากป่านั้น ตราบที่ยังไม่บรรลุความสิ้นอาสวะ

544.

๕๔๔.

‘‘Mālute upavāyante, sīte surabhigandhike ;

Avijjaṃ dālayissāmi, nisinno nagamuddhani.

เมื่อลมเย็นมีกลิ่นหอมพัดมา เรานั่งอยู่บนยอดเขา จักทำลายอวิชชาให้สิ้น

545.

๕๔๕.

‘‘Vane kusumasañchanne, pabbhāre nūna sītale;

Vimuttisukhena sukhito, ramissāmi giribbaje.

ในป่าที่ปกคลุมด้วยดอกไม้ ที่ซอกเขาอันเย็นสบายแน่แท้ เราผู้มีความสุขด้วยวิมุตติสุข จักยินดีอยู่ในคิริพพต

546.

๕๔๖.

‘‘Sohaṃ paripuṇṇasaṅkappo, cando pannaraso yathā;

Sabbāsavaparikkhīṇo, natthi dāni punabbhavo’’ti.

เรานั้นมีความดำริบริบูรณ์แล้ว ดุจพระจันทร์ในวัน ๑๕ ค่ำ มีอาสวะทั้งปวงสิ้นไปแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ไม่มีอีก

… Ekavihāriyo thero….

… พระเอกวิหาริยเถระ …

3. Mahākappinattheragāthā

๓. คาถาของพระมหากัปปินเถระ

547.

๕๔๗.

‘‘Anāgataṃ yo paṭikacca passati, hitañca atthaṃ ahitañca taṃ dvayaṃ;

Viddesino tassa hitesino vā, randhaṃ na passanti samekkhamānā.

ผู้ใดเห็นการณ์ที่ยังมาไม่ถึงก่อน คือประโยชน์และสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ทั้งสองอย่างนั้น ศัตรูหรือมิตรของผู้นั้น แม้จะคอยมองหา ก็ไม่เห็นช่องโหว่

548.

๕๔๘.

‘‘Ānāpānasatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā;

Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.

อานาปานสติอันผู้ใดอบรมดีแล้ว บริบูรณ์แล้ว สั่งสมมาโดยลำดับตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสว ดุจพระจันทร์ที่พ้นจากเมฆหมอก

549.

๕๔๙.

‘‘Odātaṃ vata me cittaṃ, appamāṇaṃ subhāvitaṃ;

Nibbiddhaṃ paggahītañca, sabbā obhāsate disā.

จิตของเราขาวผ่องหนอ หาประมาณมิได้ อบรมดีแล้ว แทงตลอดแล้ว และประคองไว้ดีแล้ว ย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

550.

๕๕๐.

‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;

Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.

ผู้มีปัญญาย่อมเป็นอยู่ได้ แม้จะสิ้นทรัพย์ แต่เพราะไม่ได้ปัญญา แม้ผู้มีทรัพย์ก็เป็นอยู่ไม่ได้

551.

๕๕๑.

‘‘Paññā sutavinicchinī, paññā kittisilokavaddhanī;

Paññāsahito naro idha, api dukkhesu sukhāni vindati.

ปัญญาเป็นเครื่องวินิจฉัยสิ่งที่ได้ฟัง ปัญญาเป็นเครื่องเพิ่มพูนเกียรติและชื่อเสียง คนผู้ประกอบด้วยปัญญาในโลกนี้ แม้ในความทุกข์ก็ยังประสบสุขได้

552.

๕๕๒.

‘‘Nāyaṃ ajjatano dhammo, nacchero napi abbhuto;

Yattha jāyetha mīyetha, tattha kiṃ viya abbhutaṃ.

ธรรม (คือความเกิดและความตาย) นี้ มิใช่เพิ่งมีในวันนี้ ไม่น่าอัศจรรย์ และไม่น่าประหลาดใจ สัตว์เกิดในที่ใด ก็ตายในที่นั้น ในเรื่องนั้นจะมีอะไรน่าประหลาดใจเล่า

553.

๕๕๓.

‘‘Anantaraṃ hi jātassa, jīvitā maraṇaṃ dhuvaṃ;

Jātā jātā marantīdha, evaṃdhammā hi pāṇino.

เพราะว่าความตายย่อมมีเป็นธรรมดาแก่สัตว์ผู้เกิดแล้ว ต่อจากความเป็นอยู่ สัตว์ทั้งหลายเกิดแล้วๆ ย่อมตายในโลกนี้ เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นธรรมดา

554.

๕๕๔.

‘‘Na [Pg.303] hetadatthāya matassa hoti, yaṃ jīvitatthaṃ paraporisānaṃ;

Matamhi ruṇṇaṃ na yaso na lokyaṃ, na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehi.

การร้องไห้ของคนอื่นเพื่อประโยชน์แก่การดำรงชีวิตของผู้ที่ตายไปแล้วนั้น ย่อมไม่มี การร้องไห้ถึงผู้ที่ตายไปแล้ว ไม่ใช่เกียรติ ไม่ใช่ความบริสุทธิ์ ทั้งไม่เป็นสิ่งที่สมณพราหมณ์ทั้งหลายสรรเสริญ

555.

๕๕๕.

‘‘Cakkhuṃ sarīraṃ upahanti tena, nihīyati vaṇṇabalaṃ matī ca;

Ānandino tassa disā bhavanti, hitesino nāssa sukhī bhavanti.

การร้องไห้นั้นย่อมเบียดเบียนจักษุและร่างกาย วรรณะ กำลัง และปัญญาย่อมเสื่อม ศัตรูทั้งหลายของบุคคลนั้นย่อมยินดี ส่วนมิตรผู้หวังดีของเขาย่อมไม่มีความสุข

556.

๕๕๖.

‘‘Tasmā hi iccheyya kule vasante, medhāvino ceva bahussute ca;

Yesaṃ hi paññāvibhavena kiccaṃ, taranti nāvāya nadiṃva puṇṇa’’nti.

เพราะเหตุนั้นแล บุคคลพึงปรารถนาผู้มีปัญญาและผู้เป็นพหูสูตที่อยู่ในตระกูล เพราะว่ากุลบุตรทั้งหลายย่อมทำกิจให้สำเร็จลุล่วงได้ด้วยอานุภาพแห่งปัญญาของท่านเหล่านั้น เหมือนคนข้ามแม่น้ำที่เต็มเปี่ยมด้วยเรือ ฉะนั้น

… Mahākappino thero….

พระมหากัปปินเถระ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้...

4. Cūḷapanthakattheragāthā

๔. คาถาทั้งหลายของพระจูฬปันถกเถระ

557.

๕๕๗.

‘‘Dandhā mayhaṃ gatī āsi, paribhūto pure ahaṃ;

Bhātā ca maṃ paṇāmesi, ‘gaccha dāni tuvaṃ gharaṃ’.

ในกาลก่อน ปัญญาของข้าพเจ้าเชื่องช้านัก ข้าพเจ้าถูกดูหมิ่น และพี่ชายได้ส่งข้าพเจ้ากลับไปว่า ‘บัดนี้ ท่านจงกลับไปบ้านเถิด’

558.

๕๕๘.

‘‘Sohaṃ paṇāmito santo, saṅghārāmassa koṭṭhake;

Dummano tattha aṭṭhāsiṃ, sāsanasmiṃ apekkhavā.

ข้าพเจ้านั้นเมื่อถูกส่งกลับแล้ว มีความอาลัยในพระศาสนา มีใจเป็นทุกข์ ได้ยืนอยู่ที่ซุ้มประตูแห่งพระสังฆาราม

559.

๕๕๙.

‘‘Bhagavā tattha āgacchi, sīsaṃ mayhaṃ parāmasi;

Bāhāya maṃ gahetvāna, saṅghārāmaṃ pavesayi.

พระผู้มีพระภาคเสด็จมายังที่นั้น ทรงลูบศีรษะของข้าพเจ้า ทรงจับแขนข้าพเจ้าแล้วนำเข้าไปสู่พระสังฆาราม

560.

๕๖๐.

‘‘Anukampāya me satthā, pādāsi pādapuñchaniṃ;

‘Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhitaṃ’.

พระศาสดาทรงอนุเคราะห์ ประทานผ้าเช็ดเท้าแก่ข้าพเจ้า (ตรัสว่า) ‘ท่านจงอธิษฐานผ้าเช็ดเท้าที่บริสุทธิ์นี้ ซึ่งท่านอธิษฐานดีแล้ว ในที่สงัดเถิด’

561.

๕๖๑.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihāsiṃ sāsane rato;

Samādhiṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā.

ข้าพเจ้าได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว เป็นผู้ยินดีในพระศาสนา ได้อยู่แล้ว ข้าพเจ้าได้บำเพ็ญสมาธิเพื่อบรรลุประโยชน์อย่างยิ่ง

562.

๕๖๒.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

ข้าพเจ้าระลึกชาติก่อนได้แล้ว ทิพพจักขุของข้าพเจ้าก็บริสุทธิ์แล้ว ข้าพเจ้าได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าข้าพเจ้าได้ทำแล้ว

563.

๕๖๓.

‘‘Sahassakkhattumattānaṃ[Pg.304], nimminitvāna panthako;

Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā.

ปันถกะเนรมิตตนได้พันครั้ง ได้นั่งอยู่ในอัมพวันที่น่ารื่นรมย์ จนกระทั่งถึงเวลาที่เขาแจ้ง

564.

๕๖๔.

‘‘Tato me satthā pāhesi, dūtaṃ kālappavedakaṃ;

Paveditamhi kālamhi, vehāsādupasaṅkamiṃ.

แต่นั้น พระศาสดาได้ทรงส่งทูตผู้แจ้งกาลมายังข้าพเจ้า เมื่อกาลอันเขาแจ้งแล้ว ข้าพเจ้าได้เข้าไปเฝ้าโดยทางอากาศ

565.

๕๖๕.

‘‘Vanditvā satthuno pāde, ekamantaṃ nisīdahaṃ;

Nisinnaṃ maṃ viditvāna, atha satthā paṭiggahi.

ข้าพเจ้าถวายบังคมพระบาทของพระศาสดาแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระศาสดาทรงทราบว่าข้าพเจ้านั่งแล้ว จึงทรงรับ (ภัตตาหาร)

566.

๕๖๖.

‘‘Āyāgo sabbalokassa, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Puññakkhettaṃ manussānaṃ, paṭigaṇhittha dakkhiṇa’’nti.

พระผู้มีพระภาคผู้เป็นทักขิไณยบุคคลของโลกทั้งปวง เป็นผู้ควรรับของคำนับ เป็นเนื้อนาบุญของมนุษย์ทั้งหลาย ได้ทรงรับทักษิณาทานแล้ว

… Cūḷapanthako thero….

พระจูฬปันถกเถระ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้...

5. Kappattheragāthā

๕. คาถาทั้งหลายของพระกัปปเถระ

567.

๕๖๗.

‘‘Nānākulamalasampuṇṇo, mahāukkārasambhavo;

Candanikaṃva paripakkaṃ, mahāgaṇḍo mahāvaṇo.

กายนี้เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ เกิดจากกองของไม่สะอาดใหญ่ เปรียบดังหลุมคูถที่หมักหมม เป็นดังฝีใหญ่ เป็นดังแผลใหญ่

568.

๕๖๘.

‘‘Pubbaruhirasampuṇṇo, gūthakūpena gāḷhito ;

Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikaṃ.

กายนี้เต็มไปด้วยหนองและเลือด จมอยู่ในหลุมคูถ มีของเหลวไหลออกจากกายอยู่เสมอ ของเน่าย่อมไหลออกเป็นนิตย์

569.

๕๖๙.

‘‘Saṭṭhikaṇḍarasambandho, maṃsalepanalepito;

Cammakañcukasannaddho, pūtikāyo niratthako.

กายเน่านี้มีเส้นเอ็นหกสิบเส้นเป็นเครื่องผูกพัน ฉาบทาด้วยเนื้อ หุ้มห่อด้วยหนังดุจเสื้อเกราะ เป็นกายเน่า หาประโยชน์มิได้

570.

๕๗๐.

‘‘Aṭṭhisaṅghātaghaṭito, nhārusuttanibandhano;

Nekesaṃ saṃgatībhāvā, kappeti iriyāpathaṃ.

กายนี้อันโครงกระดูกยึดไว้ มีเส้นเอ็นเป็นเครื่องร้อยรัด อิริยาบถย่อมสำเร็จได้เพราะการประชุมกันแห่งองค์ประกอบหลายอย่าง

571.

๕๗๑.

‘‘Dhuvappayāto maraṇāya, maccurājassa santike;

Idheva chaḍḍayitvāna, yenakāmaṅgamo naro.

สัตว์ย่อมมีการไปสู่ความตายเป็นที่แน่นอน ตั้งอยู่ในสำนักของมัจจุราช คนย่อมละทิ้ง (กาย) ไว้ในที่นี้เอง แล้วไปตามความปรารถนา

572.

๕๗๒.

‘‘Avijjāya nivuto kāyo, catuganthena ganthito;

Oghasaṃsīdano kāyo, anusayajālamotthato.

กายนี้อันอวิชชาปกคลุมไว้ อันคันถะ ๔ ร้อยรัดไว้ กายนี้ย่อมจมลงในโอฆะ อันข่ายคืออนุสัยครอบงำแล้ว

573.

๕๗๓.

‘‘Pañcanīvaraṇe yutto, vitakkena samappito;

Taṇhāmūlenānugato, mohacchādanachādito.

กายนี้ประกอบด้วยนิวรณ์ ๕ อันวิตกครอบงำแล้ว มีตัณหาเป็นรากติดตามไป อันเครื่องมุงบังคือโมหะปกปิดไว้แล้ว

574.

๕๗๔.

‘‘Evāyaṃ vattate kāyo, kammayantena yantito;

Sampatti ca vipatyantā, nānābhāvo vipajjati.

กายนี้ย่อมเป็นไปอย่างนี้ อันยันต์คือกรรมประกอบไว้ สมบัติมีความวิบัติเป็นที่สุด ความเป็นต่างๆ ย่อมวิบัติไป

575.

๕๗๕.

‘‘Yemaṃ [Pg.305] kāyaṃ mamāyanti, andhabālā puthujjanā;

Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ādiyanti punabbhavaṃ.

ปุถุชนผู้มืดบอดเขลาเหล่าใด ยึดมั่นในกายนี้ว่าเป็นของเรา ปุถุชนผู้มืดบอดเขลาเหล่านั้น ย่อมเพิ่มพูนป่าช้าคือสังสารวัฏอันน่ากลัว ย่อมยึดถือภพใหม่

576.

๕๗๖.

‘‘Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannagaṃ;

Bhavamūlaṃ vamitvāna, parinibbissantināsavā’’ti.

บัณฑิตเหล่าใด ย่อมเว้นกายนี้ เหมือนคนเว้นงูที่เปื้อนคูถ บัณฑิตเหล่านั้น คายรากเหง้าแห่งภพแล้ว ไม่มีอาสวะ จักปรินิพพาน

… Kappo thero….

พระกัปปเถระ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้...

6. Vaṅgantaputtaupasenattheragāthā

๖. คาถาทั้งหลายของพระอุปเสนเถระ ผู้วังคันตบุตร

577.

๕๗๗.

‘‘Vivittaṃ appanigghosaṃ, vāḷamiganisevitaṃ;

Seve senāsanaṃ bhikkhu, paṭisallānakāraṇā.

ภิกษุพึงเสพเสนาสนะที่สงัด ปราศจากเสียงอึกทึก เป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ร้าย เพื่อหลีกเร้นอยู่แต่ผู้เดียว

578.

๕๗๘.

‘‘Saṅkārapuñjā āhatvā, susānā rathiyāhi ca;

Tato saṅghāṭikaṃ katvā, lūkhaṃ dhāreyya cīvaraṃ.

ภิกษุพึงนำผ้าจากกองขยะบ้าง จากป่าช้าบ้าง จากถนนหลวงบ้าง มาทำเป็นผ้าสังฆาฏิ แล้วพึงทรงจีวรที่เศร้าหมอง

579.

๕๗๙.

‘‘Nīcaṃ manaṃ karitvāna, sapadānaṃ kulā kulaṃ;

Piṇḍikāya care bhikkhu, guttadvāro susaṃvuto.

ภิกษุทำใจให้ต่ำต้อย มีทวารคุ้มครองดีแล้ว สำรวมดีแล้ว พึงเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอก จากตระกูลสู่ตระกูล

580.

๕๘๐.

‘‘Lūkhenapi vā santusse, nāññaṃ patthe rasaṃ bahuṃ;

Rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano.

พึงสันโดษแม้ด้วยอาหารเศร้าหมอง ไม่พึงปรารถนารสอื่นอีกมาก จิตของผู้กำหนัดในรส ย่อมไม่ยินดีในฌาน

581.

๕๘๑.

‘‘Appiccho ceva santuṭṭho, pavivitto vase muni;

Asaṃsaṭṭho gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ.

มุนีพึงเป็นผู้มักน้อย สันโดษ หลีกเร้นอยู่ ไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งสองฝ่าย

582.

๕๘๒.

‘‘Yathā jaḷo va mūgo va, attānaṃ dassaye tathā;

Nātivelaṃ sambhāseyya, saṅghamajjhamhi paṇḍito.

บัณฑิตพึงแสดงตนเหมือนคนโง่ เหมือนคนใบ้ ไม่พึงพูดนานเกินไปในท่ามกลางสงฆ์

583.

๕๘๓.

‘‘Na so upavade kañci, upaghātaṃ vivajjaye;

Saṃvuto pātimokkhasmiṃ, mattaññū cassa bhojane.

ภิกษุนั้นไม่พึงว่าร้ายใคร พึงเว้นการเบียดเบียน พึงสำรวมในปาติโมกข์ และพึงเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ

584.

๕๘๔.

‘‘Suggahītanimittassa, cittassuppādakovido;

Samaṃ anuyuñjeyya, kālena ca vipassanaṃ.

พึงเป็นผู้ถือนิมิตดี ฉลาดในความเกิดขึ้นแห่งจิต พึงประกอบสมถะ และวิปัสสนาตามกาล

585.

๕๘๕.

‘‘Vīriyasātaccasampanno, yuttayogo sadā siyā;

Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito.

บัณฑิตพึงสมบูรณ์ด้วยความเพียรและความพยายามต่อเนื่อง พึงประกอบความเพียรอยู่เสมอ ตราบใดยังไม่ถึงที่สุดแห่งทุกข์ ก็ไม่พึงวางใจ

586.

๕๘๖.

‘‘Evaṃ viharamānassa, suddhikāmassa bhikkhuno;

Khīyanti āsavā sabbe, nibbutiñcādhigacchatī’’ti.

เมื่อภิกษุผู้ใคร่ความบริสุทธิ์ อยู่ด้วยอาการอย่างนี้ อาสวะทั้งปวงย่อมสิ้นไป และย่อมบรรลุนิพพาน

… Upaseno vaṅgantaputto thero….

...พระอุปเสนวังคันตบุตรเถระ...

7. (Apara)-gotamattheragāthā

๗. คาถาของพระโคตมเถระอีกรูปหนึ่ง

587.

๕๘๗.

‘‘Vijāneyya [Pg.306] sakaṃ atthaṃ, avalokeyyātha pāvacanaṃ;

Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhupagatassa.

พึงรู้จักประโยชน์ของตน พึงพิจารณาพระพุทธวจนะ และกิจใดในพระศาสนานี้สมควรแก่ผู้เข้าถึงความเป็นสมณะ (ก็พึงพิจารณากิจนั้น)

588.

๕๘๘.

‘‘Mittaṃ idha ca kalyāṇaṃ, sikkhā vipulaṃ samādānaṃ;

Sussūsā ca garūnaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

การมีกัลยาณมิตรในพระศาสนานี้ การสมาทานสิกขาอันไพบูลย์ และความปรารถนาจะฟังคำสอนของครูบาอาจารย์ นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

589.

๕๘๙.

‘‘Buddhesu sagāravatā, dhamme apaciti yathābhūtaṃ;

Saṅghe ca cittikāro, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

ความมีคารวธรรมในพระพุทธเจ้าทั้งหลาย การบูชาพระธรรมตามความเป็นจริง และการทำความเคารพในพระสงฆ์ นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

590.

๕๙๐.

‘‘Ācāragocare yutto, ājīvo sodhito agārayho;

Cittassa ca saṇṭhapanaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

การประกอบในอาจาระและโคจร อาชีวะที่บริสุทธิ์ ไม่น่าตำหนิ และการตั้งจิตมั่น นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

591.

๕๙๑.

‘‘Cārittaṃ atha vārittaṃ, iriyāpathiyaṃ pasādaniyaṃ;

Adhicitte ca āyogo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

จาริตตศีลและวาริตตศีล อิริยาบถที่น่าเลื่อมใส และการประกอบความเพียรในอธิจิต นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

592.

๕๙๒.

‘‘Āraññakāni senāsanāni, pantāni appasaddāni;

Bhajitabbāni muninā, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

มุนีพึงเสพเสนาสนะป่าที่เงียบสงัด มีเสียงน้อย นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

593.

๕๙๓.

‘‘Sīlañca bāhusaccañca, dhammānaṃ pavicayo yathābhūtaṃ;

Saccānaṃ abhisamayo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

ศีล พาหุสัจจะ การเลือกเฟ้นธรรมตามความเป็นจริง และการแทงตลอดสัจจะ นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

594.

๕๙๔.

‘‘Bhāveyya ca aniccanti, anattasaññaṃ asubhasaññañca;

Lokamhi ca anabhiratiṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

พึงเจริญอนิจจสัญญา อนัตตสัญญา อสุภสัญญา และความไม่น่ายินดีในโลก นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

595.

๕๙๕.

‘‘Bhāveyya ca bojjhaṅge, iddhipādāni indriyāni balāni;

Aṭṭhaṅgamaggamariyaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

พึงเจริญโพชฌงค์ อิทธิบาท อินทรีย์ พละ และอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

596.

๕๙๖.

‘‘Taṇhaṃ pajaheyya muni, samūlake āsave padāleyya;

Vihareyya vippamutto, etaṃ samaṇassa patirūpa’’nti.

มุนีพึงละตัณหา พึงทำลายอาสวะพร้อมทั้งรากเหง้า พึงเป็นผู้หลุดพ้นอยู่ นี้เป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่สมณะ

… Gotamo thero….

...พระโคตมเถระ...

Dasakanipāto niṭṭhito.

จบทสกนิบาต

Tatruddānaṃ –

คาถาอุทานในทสกนิบาตนั้น มีดังนี้

Kāḷudāyī ca so thero, ekavihārī ca kappino;

Cūḷapanthako kappo ca, upaseno ca gotamo;

Sattime dasake therā, gāthāyo cettha sattatīti.

พระเถระในทสกนิบาตนี้มี ๗ รูป คือ พระกาฬุทายีเถระ พระเอกวิหาริยเถระ พระกัปปินเถระ พระจูฬปันถกเถระ พระกัปปเถระ พระอุปเสนเถระ และพระโคตมเถระ ในทสกนิบาตนี้มีคาถา ๗๐ คาถา

11. Ekādasanipāto

๑๑. เอกาทสกนิบาต

1. Saṃkiccattheragāthā

๑. คาถาของพระสังกิจจเถระ

597.

๕๙๗.

‘‘Kiṃ [Pg.307] tavattho vane tāta, ujjuhānova pāvuse;

Verambhā ramaṇīyā te, paviveko hi jhāyinaṃ.

พ่อคุณ ประโยชน์อะไรของท่านในป่า หรือที่ภูเขาอุชชุหานะในฤดูฝน ลมเวรัมภาจะเป็นที่น่ารื่นรมย์ของท่านได้อย่างไร เพราะว่าความสงัดเป็นที่น่าปรารถนาของผู้เพ่งฌาน

598.

๕๙๘.

‘‘Yathā abbhāni verambho, vāto nudati pāvuse;

Saññā me abhikiranti, vivekapaṭisaññutā.

อาวุโส ลมเวรัมภาย่อมพัดเมฆไปในฤดูฝน ฉันใด สัญญาที่ประกอบด้วยวิเวกย่อมครอบงำสัญญาอื่น ๆ ของเรา ฉันนั้น

599.

๕๙๙.

‘‘Apaṇḍaro aṇḍasambhavo, sīvathikāya niketacāriko;

Uppādayateva me satiṃ, sandehasmiṃ virāganissitaṃ.

กาตัวดำ เกิดจากฟองไข่ มีป่าช้าเป็นที่อยู่อาศัย เที่ยวไป ย่อมปลุกสติของเราผู้อาศัยความปราศจากราคะในสรีระนี้ให้เกิดขึ้นได้

600.

๖๐๐.

‘‘Yañca aññe na rakkhanti, yo ca aññe na rakkhati;

Sa ve bhikkhu sukhaṃ seti, kāmesu anapekkhavā.

ภิกษุใดที่ผู้อื่นไม่ต้องคุ้มครอง และภิกษุใดไม่ต้องคุ้มครองผู้อื่น ภิกษุนั้นแลไม่มีความห่วงใยในกามทั้งหลาย ย่อมอยู่เป็นสุข

601.

๖๐๑.

‘‘Acchodikā puthusilā, gonaṅgulamigāyutā;

Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti maṃ.

ภูเขาเหล่านั้นมีน้ำใส มีแผ่นหินกว้างใหญ่ มีฝูงโค ลิง และเนื้ออาศัยอยู่ ปกคลุมด้วยสาหร่ายและจอกแหน ย่อมทำให้เรายินดี

602.

๖๐๒.

‘‘Vasitaṃ me araññesu, kandarāsu guhāsu ca;

Senāsanesu pantesu, vāḷamiganisevite.

เราเคยอยู่ในป่า ในซอกเขา และในถ้ำทั้งหลาย ในเสนาสนะอันสงัด ซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ร้ายและเนื้อ

603.

๖๐๓.

‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’;

Saṅkappaṃ nābhijānāmi, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.

เราไม่เคยรู้สึกถึงความดำริอันไม่ประเสริฐ ที่ประกอบด้วยโทสะเลยว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า จงถูกเบียดเบียน จงถึงความทุกข์’

604.

๖๐๔.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

เราได้อุปัฏฐากพระศาสดาแล้ว ได้ทำคำสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว ได้ปลงภาระอันหนักลงแล้ว ได้ถอนตัณหาผู้นำไปในภพขึ้นแล้ว

605.

๖๐๕.

‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

เราออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นคือความสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง เราก็ได้บรรลุแล้ว

606.

๖๐๖.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ไม่เพลิดเพลินชีวิต แต่รอคอยเวลา (ปรินิพพาน) อยู่ เหมือนลูกจ้างรอคอยค่าจ้าง

607.

๖๐๗.

‘‘Nābhinandāmi [Pg.308] maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ไม่เพลิดเพลินชีวิต แต่มีสติสัมปชัญญะ รอคอยเวลา (ปรินิพพาน) อยู่

… Saṃkicco thero….

พระสังกิจจเถระ...

Ekādasanipāto niṭṭhito.

เอกาทสกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

หัวข้อเรื่องในเอกาทสกนิบาตนั้น

Saṃkiccathero ekova, katakicco anāsavo;

Ekādasanipātamhi, gāthā ekādaseva cāti.

ในเอกาทสกนิบาต มีพระสังกิจจเถระรูปเดียวเท่านั้น ผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ และมีคาถา ๑๑ คาถา

12. Dvādasakanipāto

๑๒. ทวาทสกนิบาต

1. Sīlavattheragāthā

๑. คาถาสีลวเถระ

608.

๖๐๘.

‘‘Sīlamevidha [Pg.309] sikkhetha, asmiṃ loke susikkhitaṃ;

Sīlaṃ hi sabbasampattiṃ, upanāmeti sevitaṃ.

พึงศึกษาศีลในโลกนี้ให้ดี เพราะศีลที่บุคคลส้องเสพดีแล้ว ย่อมนำสมบัติทั้งปวงมาให้

609.

๖๐๙.

‘‘Sīlaṃ rakkheyya medhāvī, patthayāno tayo sukhe;

Pasaṃsaṃ vittilābhañca, pecca sagge pamodanaṃ.

ผู้มีปัญญาปรารถนาสุข ๓ อย่าง พึงรักษาศีล คือ การสรรเสริญ การได้ทรัพย์ และละไปแล้วบันเทิงในสวรรค์

610.

๖๑๐.

‘‘Sīlavā hi bahū mitte, saññamenādhigacchati;

Dussīlo pana mittehi, dhaṃsate pāpamācaraṃ.

ผู้มีศีลย่อมได้มิตรจำนวนมากเพราะความสำรวม ส่วนผู้ทุศีลประพฤติชั่ว ย่อมทำลายมิตร

611.

๖๑๑.

‘‘Avaṇṇañca akittiñca, dussīlo labhate naro;

Vaṇṇaṃ kittiṃ pasaṃsañca, sadā labhati sīlavā.

คนทุศีลย่อมได้รับการตำหนิและเสียชื่อเสียง ส่วนผู้มีศีลย่อมได้เกียรติคุณ ชื่อเสียง และการสรรเสริญเสมอ

612.

๖๑๒.

‘‘Ādi sīlaṃ patiṭṭhā ca, kalyāṇānañca mātukaṃ;

Pamukhaṃ sabbadhammānaṃ, tasmā sīlaṃ visodhaye.

ศีลเป็นเบื้องต้น เป็นที่ตั้ง เป็นมารดาของกัลยาณธรรมทั้งหลาย เป็นประมุขแห่งธรรมทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงชำระศีลให้บริสุทธิ์

613.

๖๑๓.

‘‘Velā ca saṃvaraṃ sīlaṃ, cittassa abhihāsanaṃ;

Titthañca sabbabuddhānaṃ, tasmā sīlaṃ visodhaye.

ศีลเป็นฝั่งกั้น เป็นเครื่องสำรวม เป็นเครื่องทำจิตให้ร่าเริง เป็นท่าสำหรับพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ เพราะฉะนั้น พึงชำระศีลให้บริสุทธิ์

614.

๖๑๔.

‘‘Sīlaṃ balaṃ appaṭimaṃ, sīlaṃ āvudhamuttamaṃ;

Sīlamābharaṇaṃ seṭṭhaṃ, sīlaṃ kavacamabbhutaṃ.

ศีลเป็นกำลังหาที่เปรียบมิได้ ศีลเป็นอาวุธอันสูงสุด ศีลเป็นอาภรณ์อันประเสริฐ ศีลเป็นเกราะอันน่าอัศจรรย์

615.

๖๑๕.

‘‘Sīlaṃ setu mahesakkho, sīlaṃ gandho anuttaro;

Sīlaṃ vilepanaṃ seṭṭhaṃ, yena vāti disodisaṃ.

ศีลเป็นสะพานอันมั่นคง ศีลเป็นกลิ่นหอมอย่างยอดเยี่ยม ศีลเป็นเครื่องลูบไล้อันประเสริฐ ซึ่งฟุ้งไปทั่วทุกทิศ

616.

๖๑๖.

‘‘Sīlaṃ sambalamevaggaṃ, sīlaṃ pātheyyamuttamaṃ;

Sīlaṃ seṭṭho ativāho, yena yāti disodisaṃ.

ศีลเป็นเสบียงเดินทางชั้นเลิศ ศีลเป็นเสบียงทางอันสูงสุด ศีลเป็นผู้นำทางอันประเสริฐ ซึ่งนำไปสู่ทิศทั้งปวง

617.

๖๑๗.

‘‘Idheva nindaṃ labhati, peccāpāye ca dummano;

Sabbattha dummano bālo, sīlesu asamāhito.

คนพาลผู้มีใจชั่ว ไม่ตั้งมั่นในศีล ย่อมได้รับการนินทาในโลกนี้ และละไปแล้วย่อมเศร้าใจในอบาย ย่อมเศร้าใจในทุกที่

618.

๖๑๘.

‘‘Idheva kittiṃ labhati, pecca sagge ca summano;

Sabbattha sumano dhīro, sīlesu susamāhito.

นักปราชญ์ผู้มีใจดี ตั้งมั่นดีแล้วในศีล ย่อมได้ชื่อเสียงในโลกนี้ และละไปแล้วย่อมดีใจในสวรรค์ ย่อมดีใจในทุกที่

619.

๖๑๙.

‘‘Sīlameva idha aggaṃ, paññavā pana uttamo;

Manussesu ca devesu, sīlapaññāṇato jaya’’nti.

ในโลกนี้ ศีลเท่านั้นเป็นเลิศ แต่ผู้มีปัญญาสูงสุด เพราะในหมู่มนุษย์และเทวดา เขาย่อมชนะได้ด้วยศีลและปัญญา

… Sīlavo thero….

พระสีลวเถระ...

2. Sunītattheragāthā

๒. คาถาสุนีตเถระ

620.

๖๒๐.

‘‘Nīce [Pg.310] kulamhi jātohaṃ, daliddo appabhojano;

Hīnakammaṃ mamaṃ āsi, ahosiṃ pupphachaḍḍako.

เราเกิดในตระกูลต่ำ เป็นคนจน มีอาหารน้อย การงานของเราต่ำต้อย เราเป็นคนเก็บดอกไม้ (ที่เหี่ยวแห้งแล้ว) ทิ้ง

621.

๖๒๑.

‘‘Jigucchito manussānaṃ, paribhūto ca vambhito;

Nīcaṃ manaṃ karitvāna, vandissaṃ bahukaṃ janaṃ.

เราเป็นที่รังเกียจ ถูกดูหมิ่นและถูกประณามของพวกมนุษย์ เรากระทำตนให้ต่ำต้อย ได้ไหว้คนเป็นอันมาก

622.

๖๒๒.

‘‘Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ;

Pavisantaṃ mahāvīraṃ, magadhānaṃ puruttamaṃ.

ครั้งนั้น เราได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ผู้มีความเพียรใหญ่ มีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อม เสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์อันอุดมของชาวมคธ

623.

๖๒๓.

‘‘Nikkhipitvāna byābhaṅgiṃ, vandituṃ upasaṅkamiṃ;

Mameva anukampāya, aṭṭhāsi purisuttamo.

เราวางคานลงแล้วเข้าไปเพื่อจะถวายบังคม พระบุรุษสูงสุดได้ประทับยืนอยู่ ก็ด้วยทรงอนุเคราะห์เรานั่นเทียว

624.

๖๒๔.

‘‘Vanditvā satthuno pāde, ekamantaṃ ṭhito tadā;

Pabbajjaṃ ahamāyāciṃ, sabbasattānamuttamaṃ.

ครั้งนั้น เราถวายบังคมพระบาทของพระศาสดาแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้ทูลขอบรรพชากะพระองค์ผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์

625.

๖๒๕.

‘‘Tato kāruṇiko satthā, sabbalokānukampako;

‘Ehi bhikkhū’ti maṃ āha, sā me āsūpasampadā.

ลำดับนั้น พระศาสดาผู้มีพระกรุณา ผู้อนุเคราะห์แก่ชาวโลกทั้งปวง ได้ตรัสกะเราว่า ‘เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด’ คำตรัสนั้นได้เป็นอุปสมบทของเรา

626.

๖๒๖.

‘‘Sohaṃ eko araññasmiṃ, viharanto atandito;

Akāsiṃ satthuvacanaṃ, yathā maṃ ovadī jino.

เรานั้นอยู่ผู้เดียวในป่า ไม่เกียจคร้าน ได้ทำตามพระดำรัสของพระศาสดา ตามที่พระชินเจ้าทรงสั่งสอนเราแล้ว

627.

๖๒๗.

‘‘Rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ, pubbajātimanussariṃ;

Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ, dibbacakkhuṃ visodhayiṃ ;

Rattiyā pacchime yāme, tamokhandhaṃ padālayiṃ.

เราได้ระลึกถึงชาติก่อนได้ในปฐมยามแห่งราตรี ได้ชำระทิพยจักษุให้หมดจดในมัชฌิมยามแห่งราตรี ได้ทำลายกองแห่งความมืดในปัจฉิมยามแห่งราตรี

628.

๖๒๘.

‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;

Indo brahmā ca āgantvā, maṃ namassiṃsu pañjalī.

ต่อมา ในเวลาใกล้รุ่ง เมื่อราตรีสว่างแล้ว ท้าวอินท์และท้าวมหาพรหมประนมอัญชลีเข้ามานมัสการเรา

629.

๖๒๙.

‘‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisa’.

ข้าแต่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่าน ข้าแต่ท่านบุรุษสูงสุด ขอนอบน้อมแด่ท่าน ท่านผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านเป็นทักขิไณยบุคคล

630.

๖๓๐.

‘‘Tato disvāna maṃ satthā, devasaṅghapurakkhataṃ;

Sitaṃ pātukaritvāna, imamatthaṃ abhāsatha.

ลำดับนั้น พระศาสดาทอดพระเนตรเห็นเรา อันหมู่เทพแวดล้อมแล้ว ทรงแย้มพระโอษฐ์แล้วได้ตรัสความข้อนี้ว่า

631.

๖๓๑.

‘‘‘Tapena [Pg.311] brahmacariyena, saṃyamena damena ca;

Etena brāhmaṇo hoti, etaṃ brāhmaṇamuttama’’’nti.

บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะตบะ เพราะพรหมจรรย์ เพราะความสำรวม และเพราะความฝึกตน นี้เป็นพราหมณ์ผู้สูงสุด

… Sunīto thero….

พระสุนีตเถระ...

Dvādasakanipāto niṭṭhito.

จบทวาทสกนิบาต

Tatruddānaṃ –

อุทานในทวาทสกนิบาตนั้น มีดังนี้

Sīlavā ca sunīto ca, therā dve te mahiddhikā;

Dvādasamhi nipātamhi, gāthāyo catuvīsatīti.

พระสีลวเถระและพระสุนีตเถระ ๒ องค์นั้น เป็นผู้มีฤทธิ์มาก ในทวาทสกนิบาต มีคาถารวม ๒๔ คาถา

13. Terasanipāto

๑๓. เตรสกนิบาต

1. Soṇakoḷivisattheragāthā

๑. โสณโกฬิวิสเถรคาถา

632.

๖๓๒.

‘‘Yāhu [Pg.312] raṭṭhe samukkaṭṭho, rañño aṅgassa paddhagū ;

Svājja dhammesu ukkaṭṭho, soṇo dukkhassa pāragū.

เราโสณะใดเคยเป็นผู้ยอดเยี่ยมในแคว้น เป็นเศรษฐีผู้ใกล้ชิดของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในแคว้นอังคะ โสณะนั้น วันนี้เป็นผู้ยอดเยี่ยมในธรรมทั้งหลาย ถึงฝั่งแห่งทุกข์แล้ว

633.

๖๓๓.

‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;

Pañcasaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati.

ภิกษุพึงตัดสังโยชน์ ๕ พึงละสังโยชน์ ๕ พึงบำเพ็ญอินทรีย์ ๕ ให้ยิ่งขึ้นไป ภิกษุผู้ก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้อง ๕ อย่างได้ ท่านเรียกว่า ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว

634.

๖๓๔.

‘‘Unnaḷassa pamattassa, bāhirāsassa bhikkhuno;

Sīlaṃ samādhi paññā ca, pāripūriṃ na gacchati.

ศีล สมาธิ และปัญญาของภิกษุผู้มีมานะดุจไม้อ้อ ผู้ประมาท มีความหวังในภายนอก ย่อมไม่ถึงความบริบูรณ์

635.

๖๓๕.

‘‘Yañhi kiccaṃ apaviddhaṃ, akiccaṃ pana karīyati;

Unnaḷānaṃ pamattānaṃ, tesaṃ vaḍḍhanti āsavā.

ก็กิจที่ควรทำ ภิกษุเหล่าใดละทิ้งเสีย แต่กลับทำกิจที่ไม่ควรทำ อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่ภิกษุเหล่านั้น ผู้มีมานะดุจไม้อ้อ ผู้ประมาทแล้ว

636.

๖๓๖.

‘‘Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatā sati;

Akiccaṃ te na sevanti, kicce sātaccakārino;

Satānaṃ sampajānānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavā.

ส่วนภิกษุเหล่าใดมีกายคตาสติ อันปรารภดีแล้วเป็นนิตย์ ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่เสพสิ่งที่ไม่ใช่กิจ ย่อมกระทำโดยเคารพในกิจที่ควรทำ อาสวะของภิกษุเหล่านั้นผู้มีสติสัมปชัญญะ ย่อมถึงความสิ้นไป

637.

๖๓๗.

‘‘Ujumaggamhi akkhāte, gacchatha mā nivattatha;

Attanā codayattānaṃ, nibbānamabhihāraye.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกทางตรงแล้ว ท่านทั้งหลายจงเดินไปเถิด อย่ากลับเลย จงเตือนตนด้วยตนเอง พึงนำตนไปสู่นิพพาน

638.

๖๓๘.

‘‘Accāraddhamhi vīriyamhi, satthā loke anuttaro;

Vīṇopamaṃ karitvā me, dhammaṃ desesi cakkhumā;

Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihāsiṃ sāsane rato.

เมื่อเรามีความเพียรปรารภเกินเปรียบนัก พระศาสดาผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าในโลก ผู้มีจักษุ ทรงทำอุปมาด้วยพิณแล้วทรงแสดงธรรมแก่เรา เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว เป็นผู้ยินดีในพระศาสนาอยู่

639.

๖๓๙.

‘‘Samathaṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

เราได้ปฏิบัติสมถะเพื่อบรรลุประโยชน์อย่างยิ่ง เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว

640.

๖๔๐.

‘‘Nekkhamme adhimuttassa, pavivekañca cetaso;

Abyāpajjhādhimuttassa, upādānakkhayassa ca.

สำหรับภิกษุผู้น้อมใจไปในเนกขัมมะ ผู้น้อมใจไปในความสงัดแห่งจิต ผู้น้อมใจไปในความไม่เบียดเบียน และผู้น้อมใจไปในความสิ้นอุปาทาน

641.

๖๔๑.

‘‘Taṇhakkhayādhimuttassa, asammohañca cetaso;

Disvā āyatanuppādaṃ, sammā cittaṃ vimuccati.

ผู้น้อมใจไปในความสิ้นตัณหา และผู้น้อมใจไปในความไม่หลงแห่งจิต เห็นความเกิดขึ้นแห่งอายตนะแล้ว จิตย่อมหลุดพ้นโดยชอบ

642.

๖๔๒.

‘‘Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno;

Katassa paṭicayo natthi, karaṇīyaṃ na vijjati.

ภิกษุนั้นผู้มีจิตหลุดพ้นโดยชอบ มีจิตสงบแล้ว ย่อมไม่มีการสั่งสมกรรมที่ทำแล้ว กิจที่ควรทำอีกย่อมไม่มี

643.

๖๔๓.

‘‘Selo [Pg.313] yathā ekaghano, vātena na samīrati;

Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.

ภูเขาศิลาล้วนเป็นแท่งทึบ ย่อมไม่สั่นสะเทือนด้วยลมฉันใด รูป รส เสียง กลิ่น และโผฏฐัพพะทั้งหมด

644.

๖๔๔.

‘‘Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca, nappavedhenti tādino;

Ṭhitaṃ cittaṃ visaññuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti.

ทั้งอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ย่อมยังจิตของพระขีณาสพผู้คงที่ ผู้พรากจากกิเลสแล้วให้หวั่นไหวไม่ได้ (และท่าน)ย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไป (แห่งอารมณ์นั้น) ฉันนั้น

… Soṇo koḷiviso thero….

พระโสณโกฬิวิสเถระ...

Terasanipāto niṭṭhito.

เตรสกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานคาถาในเตรสกนิบาตนั้น มีดังนี้

Soṇo koḷiviso thero, ekoyeva mahiddhiko;

Terasamhi nipātamhi, gāthāyo cettha terasāti.

พระโสณโกฬิวิสเถระผู้มีฤทธิ์มากองค์เดียวเท่านั้น ในเตรสกนิบาตนี้ มีคาถา ๑๓ คาถา

14. Cuddasakanipāto

๑๔. จุททสกนิบาต

1. Khadiravaniyarevatattheragāthā

๑. ขทิรวนิยเรวตเถรคาถา

645.

๖๔๕.

‘‘Yadā [Pg.314] ahaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

Nābhijānāmi saṅkappaṃ, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.

เมื่อใด เราออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เราไม่เคยรู้สึกตัวว่าได้ดำริถึงความดำริอันไม่ประเสริฐ ประกอบด้วยโทสะเลย

646.

๖๔๖.

‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’;

Saṅkappaṃ nābhijānāmi, imasmiṃ dīghamantare.

ตลอดระยะเวลายาวนานนี้ เราไม่เคยรู้สึกตัวว่าได้ดำริว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า จงถูกเบียดเบียน จงถึงความทุกข์’ เลย

647.

๖๔๗.

‘‘Mettañca abhijānāmi, appamāṇaṃ subhāvitaṃ;

Anupubbaṃ paricitaṃ, yathā buddhena desitaṃ.

เรารู้สึกตัวว่าได้อบรมเมตตาจิตหาประมาณมิได้ ให้เป็นคุณชาติอันสั่งสมมาโดยลำดับตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ดีแล้ว

648.

๖๔๘.

‘‘Sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako;

Mettacittañca bhāvemi, abyāpajjarato sadā.

เราเป็นมิตร เป็นสหาย เป็นผู้อนุเคราะห์แก่สรรพสัตว์ เจริญเมตตาจิต ยินดีในการไม่เบียดเบียนทุกเมื่อ

649.

๖๔๙.

‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, cittaṃ āmodayāmahaṃ;

Brahmavihāraṃ bhāvemi, akāpurisasevitaṃ.

เราทำจิตของเราให้ไม่หวั่นไหว ไม่กำเริบ ให้บันเทิงอยู่ เจริญพรหมวิหารที่อสัตบุรุษไม่เสพ

650.

๖๕๐.

‘‘Avitakkaṃ samāpanno, sammāsambuddhasāvako;

Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade.

สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เข้าฌานที่ไม่มีวิตก ย่อมเป็นผู้เข้าถึงอริยดุษณีภาพในขณะนั้น

651.

๖๕๑.

‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhati.

ภูเขาศิลาไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้วฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น เพราะสิ้นโมหะ ย่อมไม่หวั่นไหวเหมือนภูเขา

652.

๖๕๒.

‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino;

Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhamattaṃva khāyati.

บาปแม้ประมาณเท่าปลายขนทราย ย่อมปรากฏแก่บุรุษผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล แสวงหาความหมดจดอยู่เป็นนิตย์ เหมือนปุยเมฆ

653.

๖๕๓.

‘‘Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ santarabāhiraṃ;

Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo vo mā upaccagā.

ท่านทั้งหลายจงคุ้มครองตน เหมือนชาวเมืองชายแดนคุ้มครองนครที่รักษาไว้ดีแล้วทั้งภายในและภายนอก ฉะนั้น ขณะอย่าได้ล่วงเลยท่านทั้งหลายไป

654.

๖๕๔.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ไม่เพลิดเพลินชีวิต แต่รอคอยเวลา (ปรินิพพาน) อยู่ เหมือนลูกจ้างรอคอยสินจ้าง

655.

๖๕๕.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ…pe… sampajāno patissato.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ...ฯลฯ... มีสติสัมปชัญญะ (รอคอยเวลาปรินิพพาน)

656.

๖๕๖.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

เราได้บำรุงพระศาสดาแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ได้ทำแล้ว เราปลงภาระอันหนักลงแล้ว ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพก็ถอนขึ้นแล้ว

657.

๖๕๗.

‘‘Yassa [Pg.315] catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

เราออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นคือความสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง เราก็ได้บรรลุแล้ว

658.

๖๕๘.

‘‘Sampādethappamādena, esā me anusāsanī;

Handāhaṃ parinibbissaṃ, vippamuttomhi sabbadhī’’ti.

ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด นี้เป็นคำสอนของเรา เอาล่ะ เราจักปรินิพพาน เราเป็นผู้หลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวง

… Khadiravaniyarevato thero….

พระขทิรวนิยเรวตเถระ...

2. Godattattheragāthā

๒. โคทัตตเถรคาถา

659.

๖๕๙.

‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, dhure yutto dhurassaho ;

Mathito atibhārena, saṃyugaṃ nātivattati.

โคอาชาไนยตัวเจริญที่เขาเทียมแล้วที่ธุระ ทนทานต่อธุระได้ ถึงจะถูกบีบคั้นด้วยภาระหนัก ก็ไม่ทอดทิ้งแอกไปเสีย

660.

๖๖๐.

‘‘Evaṃ paññāya ye tittā, samuddo vārinā yathā;

Na pare atimaññanti, ariyadhammova pāṇinaṃ.

บัณฑิตทั้งหลายผู้เปี่ยมด้วยปัญญา เหมือนมหาสมุทรเปี่ยมด้วยน้ำ ฉันนั้น ย่อมไม่ดูหมิ่นคนอื่น การไม่ดูหมิ่นสัตว์ทั้งหลายเป็นธรรมของพระอริยะ

661.

๖๖๑.

‘‘Kāle kālavasaṃ pattā, bhavābhavavasaṃ gatā;

Narā dukkhaṃ nigacchanti, tedha socanti māṇavā.

ในกาลบางครั้ง นรชนทั้งหลายตกอยู่ในอำนาจแห่งกาล ตกอยู่ในอำนาจแห่งความมีและความไม่มี ย่อมถึงความทุกข์ มาณพเหล่านั้นย่อมเศร้าโศกในโลกนี้

662.

๖๖๒.

‘‘Unnatā sukhadhammena, dukkhadhammena conatā;

Dvayena bālā haññanti, yathābhūtaṃ adassino.

คนพาลทั้งหลายไม่เห็นตามความเป็นจริง ถูกสุขธรรมทำให้ลำพอง ถูกทุกขธรรมทำให้ตกต่ำ ย่อมถูกธรรมทั้ง ๒ อย่างนั้นเบียดเบียน

663.

๖๖๓.

‘‘Ye ca dukkhe sukhasmiñca, majjhe sibbinimaccagū;

Ṭhitā te indakhīlova, na te unnataonatā.

ส่วนพระอริยเจ้าเหล่าใดก้าวล่วงตัณหาเครื่องร้อยรัดในทุกข์ ในสุข และในท่ามกลาง (อุเบกขาเวทนา) ได้แล้ว พระอริยเจ้าเหล่านั้นตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน ไม่มีความลำพองและความตกต่ำ

664.

๖๖๔.

‘‘Na heva lābhe nālābhe, na yase na ca kittiyā;

Na nindāyaṃ pasaṃsāya, na te dukkhe sukhamhi.

พระอริยเจ้าเหล่านั้นย่อมไม่หวั่นไหวในลาภ ในความเสื่อมลาภ ในยศ ในความเสื่อมยศ ในนินทา ในสรรเสริญ ในทุกข์ และในสุขเลย

665.

๖๖๕.

‘‘Sabbattha te na limpanti, udabinduva pokkhare;

Sabbattha sukhitā dhīrā, sabbattha aparājitā.

พระอริยเจ้าเหล่านั้นไม่ติดในอารมณ์ทั้งปวง เหมือนหยาดน้ำบนใบบัว ฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลายย่อมมีความสุขในที่ทั้งปวง ไม่พ่ายแพ้ในที่ทั้งปวง

666.

๖๖๖.

‘‘Dhammena ca alābho yo, yo ca lābho adhammiko;

Alābho dhammiko seyyo, yaṃ ce lābho adhammiko.

การไม่ได้ลาภโดยธรรม และการได้ลาภโดยอธรรม (ใน ๒ อย่างนั้น) การไม่ได้ลาภโดยธรรมประเสริฐกว่า ส่วนการได้ลาภโดยอธรรมไม่ประเสริฐเลย

667.

๖๖๗.

‘‘Yaso ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo;

Ayasova seyyo viññūnaṃ, na yaso appabuddhinaṃ.

ยศของคนมีปัญญาน้อย และความไม่มียศของนักปราชญ์ (ใน ๒ อย่างนั้น) ความไม่มียศของนักปราชญ์ประเสริฐกว่า ส่วนยศของคนมีปัญญาน้อยไม่ประเสริฐเลย

668.

๖๖๘.

‘‘Dummedhehi [Pg.316] pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā;

Garahāva seyyo viññūhi, yaṃ ce bālappasaṃsanā.

การสรรเสริญของคนมีปัญญาทราม และการติเตียนของนักปราชญ์ (ใน ๒ อย่างนั้น) การติเตียนของนักปราชญ์ประเสริฐกว่า ส่วนการสรรเสริญของคนพาลไม่ประเสริฐเลย

669.

๖๖๙.

‘‘Sukhañca kāmamayikaṃ, dukkhañca pavivekiyaṃ;

Pavivekadukkhaṃ seyyo, yaṃ ce kāmamayaṃ sukhaṃ.

ความสุขที่อาศัยกาม และความทุกข์ที่เกิดจากวิเวก (ใน ๒ อย่างนั้น) ความทุกข์ที่เกิดจากวิเวกประเสริฐกว่า ส่วนความสุขที่อาศัยกามไม่ประเสริฐเลย

670.

๖๗๐.

‘‘Jīvitañca adhammena, dhammena maraṇañca yaṃ;

Maraṇaṃ dhammikaṃ seyyo, yaṃ ce jīve adhammikaṃ.

การมีชีวิตอยู่โดยไม่เป็นธรรม และการตายโดยธรรม (ใน ๒ อย่างนั้น) การตายโดยธรรมประเสริฐกว่า ส่วนการมีชีวิตอยู่โดยไม่เป็นธรรมไม่ประเสริฐเลย

671.

๖๗๑.

‘‘Kāmakopappahīnā ye, santacittā bhavābhave;

Caranti loke asitā, natthi tesaṃ piyāpiyaṃ.

ท่านเหล่าใดละกามและโกปะได้แล้ว มีจิตสงบในภพน้อยภพใหญ่ ไม่ติดข้องเที่ยวไปในโลก ท่านเหล่านั้นไม่มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก

672.

๖๗๒.

‘‘Bhāvayitvāna bojjhaṅge, indriyāni balāni ca;

Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbantināsavā’’ti.

ท่านผู้ไม่มีอาสวะ เจริญโพชฌงค์ อินทรีย์ และพละแล้ว บรรลุสันติอย่างยิ่ง ย่อมปรินิพพาน

… Godatto thero….

...พระโคทัตตเถระ...

Cuddasakanipāto niṭṭhito.

จุททสกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานในจุททสกนิบาตนั้น

Revato ceva godatto, therā dve te mahiddhikā;

Cuddasamhi nipātamhi, gāthāyo aṭṭhavīsatīti.

พระเรวตเถระและพระโคทัตตเถระ ๒ องค์นั้น เป็นผู้มีฤทธิ์มาก ในจุททสกนิบาต มีคาถา ๒๘ คาถา

15. Soḷasakanipāto

๑๕. โสฬสกนิบาต

1. Aññāsikoṇḍaññattheragāthā

๑. อัญญาสิโกณฑัญญเถรคาถา

673.

๖๗๓.

‘‘Esa [Pg.317] bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasaṃ;

Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbaso.

ข้าพระองค์นี้ได้ฟังธรรมมีรสยิ่งใหญ่แล้ว ย่อมเลื่อมใสอย่างยิ่ง พระธรรมที่ปราศจากราคะ อันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว เพื่อไม่ให้ถือมั่นโดยประการทั้งปวง

674.

๖๗๔.

‘‘Bahūni loke citrāni, asmiṃ pathavimaṇḍale;

Mathenti maññe saṅkappaṃ, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ.

อารมณ์อันวิจิตรมากมายในโลกนี้ ในปฐพีมณฑลนี้ ย่อมย่ำยีความดำริที่งดงาม ประกอบด้วยราคะ

675.

๖๗๕.

‘‘Rajamuhatañca vātena, yathā meghopasammaye;

Evaṃ sammanti saṅkappā, yadā paññāya passati.

เมื่อใด บุคคลเห็น (อารมณ์ทั้งหลาย) ด้วยปัญญา เมื่อนั้น ความดำริทั้งหลายย่อมสงบระงับ เหมือนฝนระงับฝุ่นที่ลมพัดให้ฟุ้งขึ้น ฉะนั้น

676.

๖๗๖.

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.

เมื่อใด บุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’ เมื่อนั้น เขาย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์

677 .

๖๗๗.

‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhāti, yadā paññāya passatiAtha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.

เมื่อใด บุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์’ เมื่อนั้น เขาย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์

678.

๖๗๘.

‘‘Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.

เมื่อใด บุคคลเห็นด้วยปัญญาว่า ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ เมื่อนั้น เขาย่อมเบื่อหน่ายในทุกข์ นี้เป็นทางแห่งความบริสุทธิ์

679.

๖๗๙.

‘‘Buddhānubuddho yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo;

Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī.

พระเถระชื่อว่าโกณฑัญญะใด เป็นผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้า มีความเพียรแก่กล้า ละชาติและมรณะได้แล้ว ประพฤติพรหมจรรย์บริบูรณ์แล้ว

680.

๖๘๐.

‘‘Oghapāso daḷhakhilo, pabbato duppadālayo;

Chetvā khilañca pāsañca, selaṃ bhetvāna dubbhidaṃ;

Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, mutto so mārabandhanā.

ท่านผู้เพ่งพินิจ ตัดบ่วงคือโอฆะและหลักตออันมั่นคง ทำลายภูเขาคืออวิชชาที่ทำลายได้ยาก ตัดกิเลสดุจหลักตอและบ่วง ทำลายภูเขาคือโมหะที่ทำลายได้ยากแล้ว ข้ามถึงฝั่ง (คือนิพพาน) ท่านผู้นั้นย่อมพ้นจากบ่วงแห่งมาร

681.

๖๘๑.

‘‘Uddhato capalo bhikkhu, mitte āgamma pāpake;

Saṃsīdati mahoghasmiṃ, ūmiyā paṭikujjito.

ภิกษุผู้ฟุ้งซ่าน กลับกลอก อาศัยมิตรชั่ว ย่อมจมลงในโอฆะใหญ่ ถูกคลื่นซัดให้คว่ำไป

682.

๖๘๒.

‘‘Anuddhato acapalo, nipako saṃvutindriyo;

Kalyāṇamitto medhāvī, dukkhassantakaro siyā.

ภิกษุผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่กลับกลอก ฉลาด สำรวมอินทรีย์ มีกัลยาณมิตร มีปัญญา พึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

683.

๖๘๓.

‘‘Kālapabbaṅgasaṅkāso, kiso dhamanisanthato;

Mattaññū annapānasmiṃ, adīnamanaso naro.

นรชนผู้มีอวัยวะดำและคด ซูบผอม มีเนื้อสะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็น มีใจไม่ท้อแท้ เป็นผู้รู้ประมาณในข้าวและน้ำ

684.

๖๘๔.

‘‘Phuṭṭho ḍaṃsehi makasehi, araññasmiṃ brahāvane;

Nāgo saṅgāmasīseva, sato tatrādhivāsaye.

ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติอดทนต่อสัมผัสของเหลือบและยุงในป่าใหญ่ เหมือนพญาช้างอดทนในหัวทีแห่งสงคราม ฉะนั้น

685.

๖๘๕.

‘‘Nābhinandāmi [Pg.318] maraṇaṃ…pe… nibbisaṃ bhatako yathā.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ...ฯลฯ... เหมือนลูกจ้างรอคอยค่าจ้าง ฉะนั้น

686.

๖๘๖.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ…pe… sampajāno patissato.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ...ฯลฯ... แต่มีสติสัมปชัญญะรอคอยเวลา (ปรินิพพาน)

687.

๖๘๗.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.

เราได้ปฏิบัติตามคำสอนของพระศาสดาแล้ว ...ฯลฯ... ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพก็ถูกถอนขึ้นแล้ว

688.

๖๘๘.

‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, kiṃ me saddhivihārinā’’ti.

เราบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นเราก็ได้บรรลุแล้วโดยลำดับ เราจะต้องการอะไรด้วยสัทธิวิหาริก (ผู้ว่ายาก) นี้

… Aññāsikoṇḍañño thero….

...พระอัญญาสิโกณฑัญญเถระ...

2. Udāyittheragāthā

๒. คาถาของพระอุทายีเถระ

689.

๖๘๙.

‘‘Manussabhūtaṃ sambuddhaṃ, attadantaṃ samāhitaṃ;

Iriyamānaṃ brahmapathe, cittassūpasame rataṃ.

พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นมนุษย์ ทรงฝึกฝนพระองค์แล้ว มีพระทัยมั่นคง เสด็จไปในพรหมวิหารมรรค ทรงยินดีในความสงบแห่งจิต

690.

๖๙๐.

‘‘Yaṃ manussā namassanti, sabbadhammāna pāraguṃ;

Devāpi taṃ namassanti, iti me arahato sutaṃ.

เหล่ามนุษย์ย่อมนอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง แม้เหล่าเทวดาก็นอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ข้าพเจ้าได้สดับมาจากพระอรหันต์อย่างนี้

691.

๖๙๑.

‘‘Sabbasaṃyojanātītaṃ, vanā nibbanamāgataṃ;

Kāmehi nekkhammarataṃ, muttaṃ selāva kañcanaṃ.

พระองค์ผู้ทรงก้าวล่วงสังโยชน์ทั้งปวง เสด็จออกจากป่าคือกิเลสมาสู่พระนิพพานอันไม่มีป่าคือกิเลส ทรงยินดีในเนกขัมมะคือการออกจากกาม ดุจทองคำที่หลุดออกจากศิลา

692.

๖๙๒.

‘‘Sa ve accaruci nāgo, himavāvaññe siluccaye;

Sabbesaṃ nāganāmānaṃ, saccanāmo anuttaro.

พระนาคะนั้นรุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจภูเขาหิมาลัยรุ่งเรืองกว่าภูเขาอื่น พระองค์ผู้มีพระนามว่านาคะโดยสัจจะ เป็นผู้ยอดเยี่ยมกว่านาคะทั้งปวง

693.

๖๙๓.

‘‘Nāgaṃ vo kittayissāmi, na hi āguṃ karoti so;

Soraccaṃ avihiṃsā ca, pādā nāgassa te duve.

เราจักบอกนาคะแก่เธอทั้งหลาย ท่านไม่ทำความผิดเลย (จึงชื่อว่านาคะ) โสรัจจะและอวิหิงสา ธรรม ๒ อย่างนั้น เป็นเท้าทั้งสองของนาคะ

694.

๖๙๔.

‘‘Sati ca sampajaññañca, caraṇā nāgassa tepare;

Saddhāhattho mahānāgo, upekkhāsetadantavā.

สติและสัมปชัญญะ เป็นเท้าคู่อื่นของนาคะ มหานาคะมีศรัทธาเป็นงวง มีอุเบกขาเป็นงาสีขาว

695.

๖๙๕.

‘‘Sati gīvā siro paññā, vīmaṃsā dhammacintanā;

Dhammakucchisamāvāso, viveko tassa vāladhi.

สติเป็นคอ ปัญญาคือความใฝ่ใจพิจารณาธรรมเป็นศีรษะ มีสมถะและวิปัสสนาธรรมเป็นท้อง ความสงัดเป็นหางของนาคะนั้น

696.

๖๙๖.

‘‘So jhāyī assāsarato, ajjhattaṃ susamāhito;

Gacchaṃ samāhito nāgo, ṭhito nāgo samāhito.

นาคะนั้นเป็นผู้เพ่งฌาน ยินดีในธรรมเป็นที่สบาย มีใจตั้งมั่นดีแล้วในภายใน นาคะเมื่อเดินก็มีใจตั้งมั่น นาคะเมื่อยืนก็มีใจตั้งมั่น

697.

๖๙๗.

‘‘Sayaṃ samāhito nāgo, nisinnopi samāhito;

Sabbattha saṃvuto nāgo, esā nāgassa sampadā.

นาคะเมื่อนอนก็มีใจตั้งมั่น แม้นั่งก็มีใจตั้งมั่น นาคะสำรวมในที่ทั้งปวง นี้เป็นความถึงพร้อมของนาคะ

698.

๖๙๘.

‘‘Bhuñjati [Pg.319] anavajjāni, sāvajjāni na bhuñjati;

Ghāsamacchādanaṃ laddhā, sannidhiṃ parivajjayaṃ.

ท่านย่อมบริโภคอาหารที่ไม่มีโทษ ไม่บริโภคอาหารที่มีโทษ ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มแล้ว เว้นจากการสะสม

699.

๖๙๙.

‘‘Saṃyojanaṃ aṇuṃ thūlaṃ, sabbaṃ chetvāna bandhanaṃ;

Yena yeneva gacchati, anapakkhova gacchati.

ท่านตัดเครื่องผูกคือสังโยชน์ทั้งน้อยทั้งใหญ่ได้ทั้งหมดแล้ว ไปยังที่ใดๆ ก็ไปโดยไม่ห่วงใย

700.

๗๐๐.

‘‘Yathāpi udake jātaṃ, puṇḍarīkaṃ pavaḍḍhati;

Nopalippati toyena, sucigandhaṃ manoramaṃ.

ดอกปุณฑริกมีกลิ่นหอมน่ารื่นรมย์ เกิดในน้ำ เจริญขึ้น แต่น้ำก็มิได้ฉาบทา ฉันใด

701.

๗๐๑.

‘‘Tatheva ca loke jāto, buddho loke viharati;

Nopalippati lokena, toyena padumaṃ yathā.

พระพุทธเจ้าก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงเกิดในโลก ประทับอยู่ในโลก แต่โลกก็มิได้ฉาบทาพระองค์ เหมือนดอกบัวที่น้ำมิได้ฉาบทา

702.

๗๐๒.

‘‘Mahāgini pajjalito, anāhāropasammati;

Aṅgāresu ca santesu, nibbutoti pavuccati.

กองไฟใหญ่ที่ลุกโชน เมื่อหมดเชื้อก็ดับไป เมื่อถ่านไฟสงบแล้ว ท่านเรียกว่า ไฟดับ

703.

๗๐๓.

‘‘Atthassāyaṃ viññāpanī, upamā viññūhi desitā;

Viññissanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitaṃ.

อุปมานี้ บัณฑิตทั้งหลายแสดงแล้วเพื่อให้รู้เนื้อความ เหล่ามหานาคะจักรู้ชัดซึ่งนาคะที่นาคะแสดงแล้ว

704.

๗๐๔.

‘‘Vītarāgo vītadoso, vītamoho anāsavo;

Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissatyanāsavo’’ti.

นาคะผู้ปราศจากราคะ ปราศจากโทสะ ปราศจากโมหะ ไม่มีอาสวะ ละทิ้งสรีระแล้ว จักปรินิพพานโดยไม่มีอาสวะ

… Udāyī thero….

พระอุทายีเถระ (ได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ไว้)

Soḷasakanipāto niṭṭhito.

โสฬสกนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานคาถาในโสฬสกนิบาตนั้น คือ

Koṇḍañño ca udāyī ca, therā dve te mahiddhikā;

Soḷasamhi nipātamhi, gāthāyo dve ca tiṃsa cāti.

พระเถระ ๒ รูป คือ พระโกณฑัญญะและพระอุทายี เป็นผู้มีฤทธิ์มาก ในโสฬสกนิบาตนี้ มีคาถา ๓๒ คาถา

16. Vīsatinipāto

๑๖. วีสตินิบาต

1. Adhimuttattheragāthā

๑. คาถาของพระอธิมุตตเถระ

705.

๗๐๕.

‘‘Yaññatthaṃ [Pg.320] vā dhanatthaṃ vā, ye hanāma mayaṃ pure;

Avasesaṃ bhayaṃ hoti, vedhanti vilapanti ca.

ในกาลก่อน เราฆ่าสัตว์เหล่าใดเพื่อบูชายัญบ้าง เพื่อทรัพย์บ้าง สัตว์เหล่านั้นที่เหลืออยู่ย่อมมีความกลัว ย่อมหวาดสะท้านและร่ำไรรำพัน

706.

๗๐๖.

‘‘Tassa te natthi bhītattaṃ, bhiyyo vaṇṇo pasīdati;

Kasmā na paridevesi, evarūpe mahabbhaye.

ส่วนท่านไม่มีความหวาดกลัวเลย ผิวหน้าของท่านกลับผ่องใสยิ่งขึ้น เมื่อภัยใหญ่หลวงเช่นนี้เกิดขึ้น ทำไมท่านจึงไม่คร่ำครวญ

707.

๗๐๗.

‘‘Natthi cetasikaṃ dukkhaṃ, anapekkhassa gāmaṇi;

Atikkantā bhayā sabbe, khīṇasaṃyojanassa ve.

ดูก่อนนายบ้าน สำหรับผู้ไม่มีความห่วงใย ย่อมไม่มีทุกข์ทางใจ ภัยทั้งปวงอันผู้มีสังโยชน์สิ้นแล้ว ก้าวล่วงได้แล้วโดยแท้

708.

๗๐๘.

‘‘Khīṇāya bhavanettiyā, diṭṭhe dhamme yathātathe;

Na bhayaṃ maraṇe hoti, bhāranikkhepane yathā.

เมื่อตัณหาอันนำไปสู่ภพสิ้นไปแล้ว เพราะได้เห็นธรรมตามความเป็นจริงในปัจจุบัน ความกลัวในความตายย่อมไม่มี เหมือนความกลัวในการปลงภาระลง ฉะนั้น

709.

๗๐๙.

‘‘Suciṇṇaṃ brahmacariyaṃ me, maggo cāpi subhāvito;

Maraṇe me bhayaṃ natthi, rogānamiva saṅkhaye.

เราประพฤติพรหมจรรย์ดีแล้ว และได้อบรมมรรคดีแล้ว เราไม่มีความกลัวในความตาย เหมือนความกลัวในความสิ้นไปแห่งโรค ฉะนั้น

710.

๗๑๐.

‘‘Suciṇṇaṃ brahmacariyaṃ me, maggo cāpi subhāvito;

Nirassādā bhavā diṭṭhā, visaṃ pitvāva chaḍḍitaṃ.

เราประพฤติพรหมจรรย์ดีแล้ว และได้อบรมมรรคดีแล้ว ภพทั้งหลายเราเห็นว่าไม่มีรสชาติแล้ว (เราไม่มีความกลัวในความตาย) เหมือนคนดื่มยาพิษแล้วสำรอกทิ้ง ฉะนั้น

711.

๗๑๑.

‘‘Pāragū anupādāno, katakicco anāsavo;

Tuṭṭho āyukkhayā hoti, mutto āghātanā yathā.

ผู้ถึงฝั่ง ไม่ยึดมั่น มีกิจทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมยินดีเพราะความสิ้นอายุ เหมือนคนพ้นจากแดนประหาร ฉะนั้น

712.

๗๑๒.

‘‘Uttamaṃ dhammataṃ patto, sabbaloke anatthiko;

Ādittāva gharā mutto, maraṇasmiṃ na socati.

ผู้บรรลุธรรมอันสูงสุด ไม่มีความต้องการในโลกทั้งปวง เป็นผู้หลุดพ้นแล้ว เหมือนคนหลุดพ้นจากเรือนที่ไฟไหม้ ย่อมไม่เศร้าโศกในความตาย

713.

๗๑๓.

‘‘Yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhati;

Sabbaṃ anissaraṃ etaṃ, iti vuttaṃ mahesinā.

ในโลกนี้ มีสิ่งใดที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง หรือภพใดที่สัตว์เข้าถึงได้ สิ่งทั้งหมดนั้นล้วนเป็นอนัตตา คือไม่อยู่ในอำนาจ พระมหามุนีได้ตรัสไว้อย่างนี้

714.

๗๑๔.

‘‘Yo taṃ tathā pajānāti, yathā buddhena desitaṃ;

Na gaṇhāti bhavaṃ kiñci, sutattaṃva ayoguḷaṃ.

อริยสาวกใดย่อมรู้ชัดภพนั้นตามความเป็นจริงตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว อริยสาวกนั้นย่อมไม่ยึดถือภพอะไรๆ เลย เหมือนบุรุษไม่จับก้อนเหล็กที่ร้อนจัด ฉะนั้น

715.

๗๑๕.

‘‘Na me hoti ‘ahosi’nti, ‘bhavissa’nti na hoti me;

Saṅkhārā vigamissanti, tattha kā paridevanā.

เราไม่มีความคิดว่า ‘เราได้เคยมีแล้ว’ เราไม่มีความคิดว่า ‘เราจักมีต่อไป’ สังขารทั้งหลายจักเสื่อมสิ้นไป ในเรื่องนั้นจะมีความคร่ำครวญอะไรได้

716.

๗๑๖.

‘‘Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhaṃ saṅkhārasantatiṃ;

Passantassa yathābhūtaṃ, na bhayaṃ hoti gāmaṇi.

ดูก่อนนายบ้าน เมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งธรรมล้วนๆ และความสืบต่อแห่งสังขารล้วนๆ ตามความเป็นจริง ความกลัวย่อมไม่มี

717.

๗๑๗.

‘‘Tiṇakaṭṭhasamaṃ [Pg.321] lokaṃ, yadā paññāya passati;

Mamattaṃ so asaṃvindaṃ, ‘natthi me’ti na socati.

เมื่อใด บุคคลเห็นโลกด้วยปัญญาว่า เป็นเช่นกับหญ้าและท่อนไม้ เมื่อนั้น เขาย่อมไม่ยึดถือว่าเป็นของเรา จึงไม่เศร้าโศกว่า ‘ของเราไม่มี’

718.

๗๑๘.

‘‘Ukkaṇṭhāmi sarīrena, bhavenamhi anatthiko;

Soyaṃ bhijjissati kāyo, añño ca na bhavissati.

เราเบื่อหน่ายด้วยร่างกายนี้ ไม่ต้องการภพอีก กายนี้จักแตกทำลายไป และกายอื่นจักไม่มีอีก

719.

๗๑๙.

‘‘Yaṃ vo kiccaṃ sarīrena, taṃ karotha yadicchatha;

Na me tappaccayā tattha, doso pemañca hehiti’’.

ท่านทั้งหลายมีความต้องการกิจใดด้วยร่างกายนี้ ก็จงทำกิจนั้นตามที่ปรารถนาเถิด เพราะเหตุนั่น ความโกรธและความรักจักไม่มีแก่เราเลย

720.

๗๒๐.

Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;

Satthāni nikkhipitvāna, māṇavā etadabravuṃ.

พวกมาณพ (โจร) ได้ฟังคำของพระเถระนั้น ซึ่งน่าอัศจรรย์ ชวนให้ขนลุกชัน จึงวางศัสตราลงแล้ว ได้กล่าวคำนี้ว่า

721.

๗๒๑.

‘‘Kiṃ bhadante karitvāna, ko vā ācariyo tava;

Kassa sāsanamāgamma, labbhate taṃ asokatā’’.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทำอะไรมา หรือใครเป็นอาจารย์ของท่าน ท่านอาศัยคำสอนของใคร จึงได้บรรลุความไม่เศร้าโศกนั้น

722.

๗๒๒.

‘‘Sabbaññū sabbadassāvī, jino ācariyo mama;

Mahākāruṇiko satthā, sabbalokatikicchako.

พระชินเจ้าผู้ทรงรู้ทุกสิ่ง ทรงเห็นทุกสิ่ง ผู้ทรงมีพระมหากรุณา ผู้ทรงเป็นแพทย์รักษาชาวโลกทั้งปวง ทรงเป็นพระศาสดา เป็นอาจารย์ของเรา

723.

๗๒๓.

‘‘Tenāyaṃ desito dhammo, khayagāmī anuttaro;

Tassa sāsanamāgamma, labbhate taṃ asokatā’’.

พระองค์ทรงแสดงธรรมนี้อันยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นทางไปสู่ความสิ้นกิเลส เราอาศัยคำสอนของพระองค์นั้น จึงได้บรรลุความไม่เศร้าโศก

724.

๗๒๔.

Sutvāna corā isino subhāsitaṃ, nikkhippa satthāni ca āvudhāni ca;

Tamhā ca kammā viramiṃsu eke, eke ca pabbajjamarocayiṃsu.

พวกโจรได้ฟังสุภาษิตของพระฤาษีแล้ว ก็วางศัสตราและอาวุธลง บางพวกก็เว้นจากกรรมนั้น บางพวกก็พอใจการบวช

725.

๗๒๕.

Te pabbajitvā sugatassa sāsane, bhāvetva bojjhaṅgabalāni paṇḍitā;

Udaggacittā sumanā katindriyā, phusiṃsu nibbānapadaṃ asaṅkhatanti.

บัณฑิตเหล่านั้นบวชในพระศาสนาของพระสุคตแล้ว เจริญโพชฌงค์และพละ มีจิตเบิกบาน มีใจดีงาม มีอินทรีย์อันอบรมแล้ว ได้บรรลุพระนิพพานบทอันเป็นอสังขตะ

…Adhimutto thero….

พระอธิมุตตเถระ...

2. Pārāpariyattheragāthā

๒. ปาราปริยเถรคาถา

726.

๗๒๖.

‘‘Samaṇassa ahu cintā, pārāpariyassa bhikkhuno;

Ekakassa nisinnassa, pavivittassa jhāyino.

ความคิดได้เกิดขึ้นแก่พระสมณะปาราปริยะ ผู้เป็นภิกษุ ผู้นั่งอยู่ผู้เดียว ในที่สงัด ผู้เพ่งฌานอยู่

727.

๗๒๗.

‘‘Kimānupubbaṃ puriso, kiṃ vataṃ kiṃ samācāraṃ;

Attano kiccakārīssa, na ca kañci viheṭhaye.

บุรุษควรมีลำดับอย่างไร ควรมีวัตรอย่างไร ควรมีสมาจารอย่างไร จึงจะชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจของตน และไม่เบียดเบียนใครๆ

728.

๗๒๘.

‘‘Indriyāni [Pg.322] manussānaṃ, hitāya ahitāya ca;

Arakkhitāni ahitāya, rakkhitāni hitāya ca.

อินทรีย์ทั้งหลายของมนุษย์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ อินทรีย์ที่ไม่ได้คุ้มครอง ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ อินทรีย์ที่คุ้มครองแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์

729.

๗๒๙.

‘‘Indriyāneva sārakkhaṃ, indriyāni ca gopayaṃ;

Attano kiccakārīssa, na ca kañci viheṭhaye.

บุคคลพึงคุ้มครองอินทรีย์ พึงรักษาอินทรีย์ จึงจะชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจของตน และไม่เบียดเบียนใครๆ

730.

๗๓๐.

‘‘Cakkhundriyaṃ ce rūpesu, gacchantaṃ anivārayaṃ;

Anādīnavadassāvī, so dukkhā na hi muccati.

ภิกษุใดไม่ห้ามจักษุนทรีย์ที่แล่นไปในรูปทั้งหลาย ไม่เห็นโทษในรูปนั้น ภิกษุนั้นย่อมไม่พ้นจากทุกข์ได้เลย

731.

๗๓๑.

‘‘Sotindriyaṃ ce saddesu, gacchantaṃ anivārayaṃ;

Anādīnavadassāvī, so dukkhā na hi muccati.

ภิกษุใดไม่ห้ามโสตินทรีย์ที่แล่นไปในเสียงทั้งหลาย ไม่เห็นโทษในเสียงนั้น ภิกษุนั้นย่อมไม่พ้นจากทุกข์ได้เลย

732.

๗๓๒.

‘‘Anissaraṇadassāvī, gandhe ce paṭisevati;

Na so muccati dukkhamhā, gandhesu adhimucchito.

ภิกษุใดไม่เห็นทางออก เสพกลิ่นทั้งหลาย ภิกษุนั้นหมกมุ่นอยู่ในกลิ่น ย่อมไม่พ้นจากทุกข์

733.

๗๓๓.

‘‘Ambilaṃ madhuraggañca, tittakaggamanussaraṃ;

Rasataṇhāya gadhito, hadayaṃ nāvabujjhati.

ภิกษุระลึกถึงรสเปรี้ยว รสหวาน และรสขม เป็นผู้ละโมบด้วยรสตัณหา ย่อมไม่รู้แจ้งถึงหทัยธรรม (คืออริยมรรค)

734.

๗๓๔.

‘‘Subhānyappaṭikūlāni, phoṭṭhabbāni anussaraṃ;

Ratto rāgādhikaraṇaṃ, vividhaṃ vindate dukhaṃ.

บุคคลผู้ระลึกถึงโผฏฐัพพะอันงาม ไม่น่ารังเกียจ ย่อมกำหนัดยินดี ย่อมประสบทุกข์ต่างๆ อันมีราคะเป็นเหตุ

735.

๗๓๕.

‘‘Manaṃ cetehi dhammehi, yo na sakkoti rakkhituṃ;

Tato naṃ dukkhamanveti, sabbehetehi pañcahi.

ผู้ใดไม่สามารถเพื่อจะรักษาใจจากธรรม (อารมณ์) เหล่านี้ได้ ทุกข์ย่อมติดตามผู้นั้นไป เพราะธรรมทั้ง ๕ เหล่านั้นทั้งหมด

736.

๗๓๖.

‘‘Pubbalohitasampuṇṇaṃ, bahussa kuṇapassa ca;

Naravīrakataṃ vagguṃ, samuggamiva cittitaṃ.

ร่างกายนี้เต็มไปด้วยหนองและเลือด และซากศพมากมาย เหมือนผอบอันวิจิตรสวยงาม ที่ช่างผู้ชำนาญทำไว้

737.

๗๓๗.

‘‘Kaṭukaṃ madhurassādaṃ, piyanibandhanaṃ dukhaṃ;

Khuraṃva madhunā littaṃ, ullihaṃ nāvabujjhati.

ทุกข์นี้มีรสขม แต่มีรสหวานเป็นเครื่องล่อ เป็นที่เนื่องอยู่กับของรัก คนผู้เลียอยู่ซึ่งคมมีดที่ฉาบด้วยน้ำผึ้ง ย่อมไม่รู้สึก (ถึงทุกข์ที่จะเกิด)

738.

๗๓๘.

‘‘Itthirūpe itthisare, phoṭṭhabbepi ca itthiyā;

Itthigandhesu sāratto, vividhaṃ vindate dukhaṃ.

ผู้กำหนัดอย่างยิ่งในรูปของสตรี ในเสียงของสตรี ในสัมผัสของสตรี และในกลิ่นของสตรี ย่อมประสบทุกข์ต่างๆ นานา

739.

๗๓๙.

‘‘Itthisotāni sabbāni, sandanti pañca pañcasu;

Tesamāvaraṇaṃ kātuṃ, yo sakkoti vīriyavā.

กระแสแห่งตัณหาในอารมณ์ของสตรีทั้ง ๕ ทั้งหมด ย่อมไหลไปในทวารทั้ง ๕ ผู้ใดมีความเพียร สามารถเพื่อจะทำเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้นได้...

740.

๗๔๐.

‘‘So atthavā so dhammaṭṭho, so dakkho so vicakkhaṇo;

Kareyya ramamānopi, kiccaṃ dhammatthasaṃhitaṃ.

บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา เป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม เป็นผู้ฉลาด เป็นผู้มีวิจารณญาณ แม้จะเพลิดเพลินอยู่ ก็พึงทำกิจที่ประกอบด้วยธรรมและประโยชน์

741.

๗๔๑.

‘‘Atho [Pg.323] sīdati saññuttaṃ, vajje kiccaṃ niratthakaṃ;

‘Na taṃ kicca’nti maññitvā, appamatto vicakkhaṇo.

อนึ่ง หากกิจที่ประกอบด้วยประโยชน์ในปัจจุบันจมลง และเป็นกิจที่ไร้ประโยชน์ ผู้มีปัญญา มีวิจารณญาณ ไม่ประมาท พึงสำคัญว่า ‘นั่นไม่ใช่กิจ’ แล้วเว้นเสีย

742.

๗๔๒.

‘‘Yañca atthena saññuttaṃ, yā ca dhammagatā rati;

Taṃ samādāya vattetha, sā hi ve uttamā rati.

พึงสมาทานประพฤติกิจที่ประกอบด้วยประโยชน์ และความยินดีที่ไปในธรรม เพราะความยินดีนั้นแล เป็นความยินดีอย่างยิ่ง

743.

๗๔๓.

‘‘Uccāvacehupāyehi, paresamabhijigīsati;

Hantvā vadhitvā atha socayitvā, ālopati sāhasā yo paresaṃ.

ผู้ใดย่อมปรารถนาจะครอบงำผู้อื่นด้วยอุบายต่างๆ ทั้งสูงและต่ำ ผู้นั้นย่อมปล้นผู้อื่นโดยพลการ ด้วยการฆ่า การทุบตี และทำให้เศร้าโศก

744.

๗๔๔.

‘‘Tacchanto āṇiyā āṇiṃ, nihanti balavā yathā;

Indriyānindriyeheva, nihanti kusalo tathā.

ช่างไม้ผู้มีกำลังถากไม้ ย่อมถอนลิ่มด้วยลิ่มฉันใด ผู้ฉลาดย่อมกำจัดอินทรีย์ทั้งหลายด้วยอินทรีย์ทั้งหลายฉันนั้น

745.

๗๔๕.

‘‘Saddhaṃ vīriyaṃ samādhiñca, satipaññañca bhāvayaṃ;

Pañca pañcahi hantvāna, anīgho yāti brāhmaṇo.

พราหมณ์เจริญศรัทธา วิริยะ สมาธิ สติ และปัญญา กำจัดอินทรีย์ ๕ ด้วยอินทรีย์ ๕ แล้ว เป็นผู้ไม่มีทุกข์ ย่อมไป (สู่นิพพาน)

746.

๗๔๖.

‘‘So atthavā so dhammaṭṭho, katvā vākyānusāsaniṃ;

Sabbena sabbaṃ buddhassa, so naro sukhamedhatī’’ti.

นรชนนั้นเป็นผู้มีปัญญา เป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม ทำตามพระดำรัสและพระอนุศาสนีของพระพุทธเจ้าโดยสิ้นเชิง ย่อมเจริญสุข

…Pārāpariyo thero….

...พระปาราปริยเถระ...

3. Telakānittheragāthā

๓. คาถาของพระเตลกาณิเถระ

747.

๗๔๗.

‘‘Cirarattaṃ vatātāpī, dhammaṃ anuvicintayaṃ;

Samaṃ cittassa nālatthaṃ, pucchaṃ samaṇabrāhmaṇe.

เรามีความเพียร ใคร่ครวญถึงธรรมอยู่สิ้นกาลนาน ได้สอบถามสมณพราหมณ์ทั้งหลาย ก็มิได้บรรลุความสงบแห่งจิตเลยหนอ

748.

๗๔๘.

‘‘‘Ko so pāraṅgato loke, ko patto amatogadhaṃ;

Kassa dhammaṃ paṭicchāmi, paramatthavijānanaṃ’.

ใครหนอในโลกถึงฝั่งแล้ว ใครหนอบรรลุอมตบทแล้ว เราจะรับธรรมของใคร ซึ่งเป็นเครื่องรู้ปรมัตถประโยชน์

749.

๗๔๙.

‘‘Antovaṅkagato āsi, macchova ghasamāmisaṃ;

Baddho mahindapāsena, vepacityasuro yathā.

เรามีความคดในภายใน เหมือนปลาที่กินเหยื่อ เหมือนอสูรเวปจิตติที่ถูกบ่วงของท้าววชิรินทร์ผูกไว้

750.

๗๕๐.

‘‘Añchāmi naṃ na muñcāmi, asmā sokapariddavā;

Ko me bandhaṃ muñcaṃ loke, sambodhiṃ vedayissati.

เราดึงมันไว้ แต่ก็ไม่หลุดพ้นจากความโศกและความคร่ำครวญนี้ ใครหนอในโลกจะปลดเปลื้องเครื่องผูกของเรา แล้วบอกทางตรัสรู้ให้

751.

๗๕๑.

‘‘Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vā kaṃ, ādisantaṃ pabhaṅgunaṃ.Kassa dhammaṃ paṭicchāmi, jarāmaccupavāhanaṃ.

เราจะรับธรรมของสมณะหรือพราหมณ์ตนไหน ที่แสดงธรรมอันทำลายกิเลส เป็นเครื่องนำไปเสียซึ่งชราและมัจจุ

752.

๗๕๒.

‘‘Vicikicchākaṅkhāganthitaṃ, sārambhabalasaññutaṃ;

Kodhappattamanatthaddhaṃ, abhijappappadāraṇaṃ.

(ลูกศรคือทิฏฐิ) อันประกอบด้วยความลังเลสงสัย ประกอบด้วยกำลังคือความแข่งดี ถึงความกระด้างเพราะความโกรธ และทำลายความปรารถนา

753.

๗๕๓.

‘‘Taṇhādhanusamuṭṭhānaṃ[Pg.324], dve ca pannarasāyutaṃ ;

Passa orasikaṃ bāḷhaṃ, bhetvāna yadi tiṭṭhati.

ท่านจงดูลูกศรที่เกิดจากธนูคือตัณหา มีกำลังกล้า เสียดแทงที่อก มี ๓๐ ชนิด ซึ่งเมื่อแทงทะลุแล้วยังคงอยู่

754.

๗๕๔.

‘‘Anudiṭṭhīnaṃ appahānaṃ, saṅkappaparatejitaṃ;

Tena viddho pavedhāmi, pattaṃva māluteritaṃ.

ลูกศรนั้นเป็นเหตุให้ละอนุ-ทิฏฐิไม่ได้ อันมิจฉาสังกัปปะซัดไป เราถูกลูกศรนั้นแทงแล้ว ย่อมหวั่นไหวเหมือนใบไม้ที่ถูกลมพัด

755.

๗๕๕.

‘‘Ajjhattaṃ me samuṭṭhāya, khippaṃ paccati māmakaṃ;

Chaphassāyatanī kāyo, yattha sarati sabbadā.

กายของเราอันเป็นที่ตั้งแห่งผัสสายตนะ ๖ ซึ่งเกิดขึ้นภายใน ที่ตัณหาท่องเที่ยวไปทุกเมื่อ ย่อมเดือดร้อนโดยพลัน

756.

๗๕๖.

‘‘Taṃ na passāmi tekicchaṃ, yo metaṃ sallamuddhare;

Nānārajjena satthena, nāññena vicikicchitaṃ.

เราไม่เห็นหมอผู้จะเยียวยา ที่จะถอนลูกศรคือวิจิกิจฉานี้ของเราได้ ด้วยเชือกต่างๆ ด้วยศัสตรา หรือด้วยวิธีอื่น

757.

๗๕๗.

‘‘Ko me asattho avaṇo, sallamabbhantarapassayaṃ;

Ahiṃsaṃ sabbagattāni, sallaṃ me uddharissati.

ใครหนอจะไม่ใช้ศัสตรา ไม่ทำให้เป็นแผล ไม่เบียดเบียนกายทุกส่วน แล้วจะถอนลูกศรที่อาศัยอยู่ภายในของเราได้

758.

๗๕๘.

‘‘Dhammappati hi so seṭṭho, visadosappavāhako;

Gambhīre patitassa me, thalaṃ pāṇiñca dassaye.

ผู้ใดเป็นเจ้าแห่งธรรม เป็นผู้ประเสริฐ นำพิษคือโทษไปเสียได้ ผู้นั้นพึงแสดงที่ดอนและพระหัตถ์แก่เราผู้ตกไปในที่ลึก

759.

๗๕๙.

‘‘Rahadehamasmi ogāḷho, ahāriyarajamattike;

Māyāusūyasārambha, thinamiddhamapatthaṭe.

เราจมลงแล้วในห้วงน้ำที่เต็มไปด้วยธุลีและโคลนตมที่นำออกได้ยาก อันแผ่ไปด้วยมายา ความริษยา ความแข่งดี ถีนมิทธะ

760.

๗๖๐.

‘‘Uddhaccameghathanitaṃ, saṃyojanavalāhakaṃ;

Vāhā vahanti kuddiṭṭhiṃ, saṅkappā rāganissitā.

กระแสน้ำคือสังกัปปะที่อาศัยราคะ มีอุทธัจจะดุจเสียงฟ้าคำราม มีสังโยชน์ดุจเมฆฝน ย่อมพัดพาเราผู้มีทิฏฐิชั่วไป

761.

๗๖๑.

‘‘Savanti sabbadhi sotā, latā ubbhijja tiṭṭhati;

Te sote ko nivāreyya, taṃ lataṃ ko hi checchati.

กระแสน้ำทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง เครือเถา (ตัณหา) ก็งอกงามขึ้นตั้งอยู่ ใครจะพึงกั้นกระแสน้ำเหล่านั้นได้ ใครเล่าจะตัดเครือเถานั้นได้

762.

๗๖๒.

‘‘Velaṃ karotha bhaddante, sotānaṃ sannivāraṇaṃ;

Mā te manomayo soto, rukkhaṃva sahasā luve.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงทำฝั่งเป็นเครื่องกั้นกระแสน้ำทั้งหลาย ขออย่าให้กระแสน้ำที่เกิดแต่ใจของท่านตัดรอนท่าน เหมือนกระแสน้ำตัดต้นไม้โดยพลันเลย

763.

๗๖๓.

‘‘Evaṃ me bhayajātassa, apārā pāramesato;

Tāṇo paññāvudho satthā, isisaṅghanisevito.

เมื่อเราผู้มีความกลัวเกิดขึ้นอย่างนี้ แสวงหาฝั่งจากที่ที่ยังมิใช่ฝั่ง พระศาสดาผู้มีปัญญาเป็นอาวุธ อันหมู่พระอริยสงฆ์เข้าเฝ้า เป็นที่ต้านทานของเรา

764.

๗๖๔.

‘‘Sopāṇaṃ sugataṃ suddhaṃ, dhammasāramayaṃ daḷhaṃ;

Pādāsi vuyhamānassa, ‘mā bhāyī’ti ca mabravi.

พระองค์ได้ประทานบันไดอันมั่นคง ทำดีแล้ว บริสุทธิ์ ประกอบด้วยธรรมเป็นสาระ แก่เราผู้ถูกพัดไป และได้ตรัสกะเราว่า ‘เธออย่ากลัวเลย’

765.

๗๖๕.

‘‘Satipaṭṭhānapāsādaṃ, āruyha paccavekkhisaṃ;

Yaṃ taṃ pubbe amaññissaṃ, sakkāyābhirataṃ pajaṃ.

เราขึ้นสู่ปราสาทคือสติปัฏฐานแล้ว พิจารณาเห็นหมู่สัตว์ผู้ยินดีในสักกายะ ซึ่งเราเคยสำคัญผิดในกาลก่อน

766.

๗๖๖.

‘‘Yadā [Pg.325] ca maggamaddakkhiṃ, nāvāya abhirūhanaṃ;

Anadhiṭṭhāya attānaṃ, titthamaddakkhimuttamaṃ.

และในกาลใด เราได้เห็นมรรคเป็นเครื่องขึ้นสู่เรือแล้ว ไม่ยึดมั่นในตน ได้เห็นท่าอันสูงสุด

767.

๗๖๗.

‘‘Sallaṃ attasamuṭṭhānaṃ, bhavanettippabhāvitaṃ;

Etesaṃ appavattāya, desesi maggamuttamaṃ.

พระองค์ทรงแสดงมรรคอันสูงสุด เพื่อความไม่เป็นไปแห่งลูกศรเหล่านั้น ซึ่งมีตนเป็นสมุฏฐาน อันภวตัณหาทำให้เกิด

768.

๗๖๘.

‘‘Dīgharattānusayitaṃ, cirarattamadhiṭṭhitaṃ;

Buddho mepānudī ganthaṃ, visadosappavāhano’’ti.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงชำระโทษคือพิษได้แล้ว ทรงบรรเทากิเลสเครื่องร้อยรัดอันนอนเนื่องอยู่ในสันดานมานานแสนนาน ตั้งมั่นอยู่ตลอดกาลนานแก่เราแล้ว

…Telakāni thero….

พระเถระชื่อว่าเตลกาลิ ได้กล่าว...

4. Raṭṭhapālattheragāthā

๔. รัฏฐปาลเถรคาถา

769.

๗๖๙.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.

ท่านจงดูกายอันวิจิตร เป็นที่ประชุมแห่งแผล อันกระดูก ๓๐๐ ท่อนยกขึ้นแล้ว กระสับกระส่าย อันคนเป็นอันมากดำริแล้ว ซึ่งไม่มีความยั่งยืนมั่นคงเลย

770.

๗๗๐.

‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;

Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.

ท่านจงดูรูปอันวิจิตร ที่ตกแต่งด้วยแก้วมณีและตุ้มหู อันเป็นร่างกระดูกที่หนังหุ้มห่อไว้ ย่อมงามได้พร้อมด้วยผ้า

771.

๗๗๑.

‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

เท้าทั้งสองที่ย้อมด้วยครั่ง ใบหน้าที่ฉาบทาด้วยจุรณ พอที่จะทำให้คนพาลหลงใหลได้ แต่ไม่สามารถทำให้ผู้แสวงหาฝั่ง (คือพระนิพพาน) หลงใหลได้เลย

772.

๗๗๒.

‘‘Aṭṭhapadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

ผมที่แต่งเป็น ๘ เกลียว นัยน์ตาทั้งสองที่ทาด้วยยาหยอดตา พอที่จะทำให้คนพาลหลงใหลได้ แต่ไม่สามารถทำให้ผู้แสวงหาฝั่ง (คือพระนิพพาน) หลงใหลได้เลย

773.

๗๗๓.

‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

กายเน่าที่ประดับประดาแล้วนี้ เปรียบเหมือนผอบยาหยอดตาใหม่ที่วิจิตร พอที่จะทำให้คนพาลหลงใหลได้ แต่ไม่สามารถทำให้ผู้แสวงหาฝั่ง (คือพระนิพพาน) หลงใหลได้เลย

774.

๗๗๔.

‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kandante migabandhake.

นายพรานได้ดักบ่วงไว้ เนื้อไม่เข้าใกล้บ่วง เรากินเหยื่อแล้วจะหลีกไป ขณะที่นายพรานเนื้อกำลังร่ำไห้อยู่

775.

๗๗๕.

‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake.

บ่วงของนายพรานขาดแล้ว เนื้อไม่เข้าใกล้บ่วง เรากินเหยื่อแล้วจะหลีกไป ขณะที่นายพรานเนื้อกำลังเศร้าโศกอยู่

776.

๗๗๖.

‘‘Passāmi loke sadhane manusse, laddhāna vittaṃ na dadanti mohā;

Luddhā dhanaṃ sannicayaṃ karonti, bhiyyova kāme abhipatthayanti.

อาตมภาพเห็นคนมีทรัพย์ในโลก ได้ทรัพย์แล้วไม่ให้ เพราะความหลง เป็นคนตระหนี่ สั่งสมทรัพย์ไว้ และปรารถนากามคุณยิ่งๆ ขึ้นไป

777.

๗๗๗.

‘‘Rājā [Pg.326] pasayhappathaviṃ vijetvā, sasāgarantaṃ mahimāvasanto;

Oraṃ samuddassa atittarūpo, pāraṃ samuddassapi patthayetha.

พระราชาทรงใช้กำลังเอาชนะแผ่นดิน ทรงครอบครองปฐพีมีสมุทรสาครเป็นที่สุด ยังไม่ทรงอิ่มด้วยฝั่งสมุทรนี้ ยังทรงปรารถนาฝั่งสมุทรนอกนี้ไปอีก

778.

๗๗๘.

‘‘Rājā ca aññe ca bahū manussā, avītataṇhā maraṇaṃ upenti;

Ūnāva hutvāna jahanti dehaṃ, kāmehi lokamhi na hatthi titti.

พระราชาและคนอื่นๆ เป็นอันมาก ยังไม่สิ้นตัณหา ก็เข้าถึงความตาย ยังพร่องอยู่ ละกายไป เพราะความอิ่มด้วยกามทั้งหลายไม่มีในโลก

779.

๗๗๙.

‘‘Kandanti naṃ ñātī pakiriya kese, aho vatā no amarāti cāhu;

Vatthena naṃ pārutaṃ nīharitvā, citaṃ samodhāya tato ḍahanti.

หมู่ญาติสยายผมร้องไห้ถึงคนตายนั้นว่า โอหนอ ญาติของเราไม่ตายหนอ แล้วเอาผ้าคลุมคนตายนั้นนำออกไป ตั้งไว้บนจิตกาธาน แล้วจึงเผา

780.

๗๘๐.

‘‘So ḍayhati sūlehi tujjamāno, ekena vatthena pahāya bhoge;

Na mīyamānassa bhavanti tāṇā, ñātī ca mittā atha vā sahāyā.

คนตายนั้นถูกเผาอยู่ ถูกแทงด้วยหลาว ละโภคทรัพย์ไป มีผ้าผืนเดียว เมื่อตายไป ญาติมิตรหรือสหายก็เป็นที่ต้านทานไม่ได้

781.

๗๘๑.

‘‘Dāyādakā tassa dhanaṃ haranti, satto pana gacchati yena kammaṃ;

Na mīyamānaṃ dhanamanveti kiñci, puttā ca dārā ca dhanañca raṭṭhaṃ.

ทายาททั้งหลายย่อมขนทรัพย์ของคนตายนั้นไป ส่วนสัตว์ย่อมไปตามกรรม ทรัพย์สมบัติ บุตร ภรรยา และแว่นแคว้นอะไรๆ ก็ติดตามคนตายไปไม่ได้

782.

๗๘๒.

‘‘Na dīghamāyuṃ labhate dhanena, na cāpi vittena jaraṃ vihanti;

Appappaṃ hidaṃ jīvitamāhu dhīrā, asassataṃ vippariṇāmadhammaṃ.

สัตว์ไม่ได้อายุยืนเพราะทรัพย์ และไม่ได้กำจัดชราเพราะสมบัติ นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า ชีวิตนี้น้อยนัก ไม่ยั่งยืน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา

783.

๗๘๓.

‘‘Aḍḍhā daliddā ca phusanti phassaṃ, bālo ca dhīro ca tatheva phuṭṭho;

Bālo hi bālyā vadhitova seti, dhīro ca no vedhati phassaphuṭṭho.

ทั้งคนมั่งมีและคนขัดสนย่อมประสบผัสสะ ทั้งคนพาลและนักปราชญ์ก็ประสบผัสสะเหมือนกัน แต่คนพาลย่อมถูกเบียดเบียนเพราะความเป็นพาล ส่วนนักปราชญ์ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะผัสสะถูกต้องแล้ว

784.

๗๘๔.

‘‘Tasmā [Pg.327] hi paññāva dhanena seyyā, yāya vosānamidhādhigacchati;

Abyositattā hi bhavābhavesu, pāpāni kammāni karoti mohā.

เพราะฉะนั้นแล ปัญญาย่อมประเสริฐกว่าทรัพย์ เพราะบุคคลย่อมบรรลุที่สุด (แห่งทุกข์) ในโลกนี้ได้ด้วยปัญญา เพราะยังไม่บรรลุที่สุด คนพาลย่อมทำบาปกรรมในภพน้อยภพใหญ่เพราะความหลง

785.

๗๘๕.

‘‘Upeti gabbhañca parañca lokaṃ, saṃsāramāpajja paramparāya;

Tassappapañño abhisaddahanto, upeti gabbhañca parañca lokaṃ.

เขาย่อมเข้าถึงครรภ์และปรโลก ถึงความเวียนว่ายตายเกิดสืบๆ ไป คนมีปัญญาน้อยเชื่อถ้อยคำของคนพาลนั้น ก็ย่อมเข้าถึงครรภ์และปรโลกเหมือนกัน

786.

๗๘๖.

‘‘Coro yathā sandhimukhe gahīto, sakammunā haññati pāpadhammo;

Evaṃ pajā pecca paramhi loke, sakammunā haññati pāpadhammo.

โจรผู้มีธรรมอันเลวทราม ถูกจับได้ที่ช่องทาง ย่อมถูกเบียดเบียนเพราะกรรมของตน ฉันใด สัตว์ผู้มีธรรมอันเลวทราม ละไปแล้วในปรโลก ย่อมถูกเบียดเบียนเพราะกรรมของตน ฉันนั้น

787.

๗๘๗.

‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja.

ข้าแต่พระราชา กามทั้งหลายแล วิจิตร หวาน และน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยีจิตด้วยรูปต่างๆ อาตมภาพเห็นโทษในกามคุณทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงได้บวช

788.

๗๘๘.

‘‘Dumapphalānīva patanti māṇavā, daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā;

Etampi disvā pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo.

ข้าแต่พระราชา สัตว์ทั้งหลายทั้งเด็กและผู้ใหญ่ ย่อมตกไปเพราะกายแตก เหมือนผลไม้หล่น ฉะนั้น อาตมภาพเห็นเหตุนั่นแล้วจึงบวช สมณธรรมเท่านั้นประเสริฐกว่าอย่างแน่นอน

789.

๗๘๙.

‘‘Saddhāyāhaṃ pabbajito, upeto jinasāsane;

Avajjhā mayhaṃ pabbajjā, anaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ.

อาตมภาพมีศรัทธาจึงออกบวช เข้าถึงคำสอนของพระชินเจ้า การบวชของอาตมภาพไม่เป็นหมัน อาตมภาพฉันโภชนะโดยไม่เป็นหนี้

790.

๗๙๐.

‘‘Kāme ādittato disvā, jātarūpāni satthato;

Gabbhavokkantito dukkhaṃ, nirayesu mahabbhayaṃ.

อาตมภาพเห็นกามทั้งหลายว่าลุกเป็นไฟ เห็นทองและเงินว่าเป็นศัสตรา เห็นความทุกข์ในการก้าวลงสู่ครรภ์ และเห็นภัยใหญ่ในนรกทั้งหลาย

791.

๗๙๑.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, saṃvegaṃ alabhiṃ tadā;

Sohaṃ viddho tadā santo, sampatto āsavakkhayaṃ.

อาตมภาพรู้อยู่ซึ่งโทษนั้น ได้เกิดความสังเวชในครั้งนั้น อาตมภาพนั้นถูก (ลูกศือคือราคะ) เสียดแทงแล้วในครั้งนั้น บัดนี้ได้บรรลุความสิ้นอาสวะแล้ว

792.

๗๙๒.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

ศาสดาเราได้บำรุงแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำแล้ว ภาระอันหนักเราได้ปลงลงแล้ว ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพเราได้ถอนขึ้นแล้ว

793.

๗๙๓.

‘‘Yassatthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti.

เราออกบวชจากเรือนสู่ความไม่มีเรือน เพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นคือความสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง เราได้บรรลุแล้ว

… Raṭṭhapālo thero….

พระรัฏฐปาลเถระได้กล่าว...

5. Mālukyaputtattheragāthā

๕. มาลุงกยปุตตเถรคาถา

794.

๗๙๔.

‘‘Rūpaṃ [Pg.328] disvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

เมื่อเห็นรูปแล้วใส่ใจถึงปิยนิมิต สติย่อมหลงลืม บุคคลนั้นมีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

795.

๗๙๕.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rūpasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่รูป ย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น อภิชฌาและวิเหสาย่อมเบียดเบียนจิตของบุคคลนั้น เมื่อบุคคลนั้นสั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมเจริญ ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) ห่างไกลจากนิพพาน

796.

๗๙๖.

‘‘Saddaṃ sutvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

เมื่อได้ยินเสียงแล้วใส่ใจถึงปิยนิมิต สติย่อมหลงลืม บุคคลนั้นมีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

797.

๗๙๗.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā saddasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่เสียง ย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น อภิชฌาและวิเหสาย่อมเบียดเบียนจิตของบุคคลนั้น เมื่อบุคคลนั้นสั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมเจริญ ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) ห่างไกลจากนิพพาน

798.

๗๙๘.

‘‘Gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

เมื่อได้กลิ่นแล้วใส่ใจถึงปิยนิมิต สติย่อมหลงลืม บุคคลนั้นมีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

799.

๗๙๙.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā gandhasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่กลิ่น ย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น อภิชฌาและวิเหสาย่อมเบียดเบียนจิตของบุคคลนั้น เมื่อบุคคลนั้นสั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมเจริญ ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) ห่างไกลจากนิพพาน

800.

๘๐๐.

‘‘Rasaṃ bhotvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

เมื่อลิ้มรสแล้วใส่ใจถึงปิยนิมิต สติย่อมหลงลืม บุคคลนั้นมีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

801.

๘๐๑.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rasasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่รส ย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น อภิชฌาและวิเหสาย่อมเบียดเบียนจิตของบุคคลนั้น เมื่อบุคคลนั้นสั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมเจริญ ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) ห่างไกลจากนิพพาน

802.

๘๐๒.

‘‘Phassaṃ phussa sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

เมื่อสัมผัสโผฏฐัพพะแล้วใส่ใจถึงปิยนิมิต สติย่อมหลงลืม บุคคลนั้นมีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

803.

๘๐๓.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā phassasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่โผฏฐัพพะ ย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น อภิชฌาและวิเหสาย่อมเบียดเบียนจิตของบุคคลนั้น เมื่อบุคคลนั้นสั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมเจริญ ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) ห่างไกลจากนิพพาน

804.

๘๐๔.

‘‘Dhammaṃ ñatvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

เมื่อรู้ธรรมารมณ์แล้วใส่ใจถึงปิยนิมิต สติย่อมหลงลืม บุคคลนั้นมีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

805.

๘๐๕.

‘‘Tassa [Pg.329] vaḍḍhanti vedanā, anekā dhammasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่ธรรมารมณ์ ย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น อภิชฌาและวิเหสาย่อมเบียดเบียนจิตของบุคคลนั้น เมื่อบุคคลนั้นสั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมเจริญ ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) ห่างไกลจากนิพพาน

806.

๘๐๖.

‘‘Na so rajjati rūpesu, rūpaṃ disvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

บุคคลผู้มีสติเฉพาะหน้าเห็นรูปแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในรูปทั้งหลาย เขามีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยอารมณ์ และไม่ยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

807.

๘๐๗.

‘‘Yathāssa passato rūpaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

เมื่อบุคคลนั้นเห็นรูปอยู่ และเสวยเวทนาอยู่ กิเลสย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติ ประพฤติอยู่ดังนี้ เมื่อไม่สั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) อยู่ใกล้นิพพาน

808.

๘๐๘.

‘‘Na so rajjati saddesu, saddaṃ sutvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

บุคคลผู้มีสติเฉพาะหน้าได้ยินเสียงแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในเสียงทั้งหลาย เขามีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยอารมณ์ และไม่ยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

809.

๘๐๙.

‘‘Yathāssa suṇato saddaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

เมื่อบุคคลนั้นฟังเสียงอยู่ และเสวยเวทนาอยู่ กิเลสย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติ ประพฤติอยู่ดังนี้ เมื่อไม่สั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) อยู่ใกล้นิพพาน

810.

๘๑๐.

‘‘Na so rajjati gandhesu, gandhaṃ ghatvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

บุคคลผู้มีสติเฉพาะหน้าได้กลิ่นแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในกลิ่นทั้งหลาย เขามีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยอารมณ์ และไม่ยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

811.

๘๑๑.

‘‘Yathāssa ghāyato gandhaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

เมื่อบุคคลนั้นดมกลิ่นอยู่ และเสวยเวทนาอยู่ กิเลสย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติ ประพฤติอยู่ดังนี้ เมื่อไม่สั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) อยู่ใกล้นิพพาน

812.

๘๑๒.

‘‘Na so rajjati rasesu, rasaṃ bhotvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

บุคคลผู้มีสติเฉพาะหน้าลิ้มรสแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในรสทั้งหลาย เขามีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยอารมณ์ และไม่ยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

813.

๘๑๓.

‘‘Yathāssa sāyarato rasaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

เมื่อบุคคลนั้นลิ้มรสอยู่ และเสวยเวทนาอยู่ กิเลสย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติ ประพฤติอยู่ดังนี้ เมื่อไม่สั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) อยู่ใกล้นิพพาน

814.

๘๑๔.

‘‘Na so rajjati phassesu, phassaṃ phussa patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

บุคคลผู้มีสติเฉพาะหน้าสัมผัสโผฏฐัพพะแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในโผฏฐัพพะทั้งหลาย เขามีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยอารมณ์ และไม่ยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

815.

๘๑๕.

‘‘Yathāssa phusato phassaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

เมื่อบุคคลนั้นสัมผัสโผฏฐัพพะอยู่ และเสวยเวทนาอยู่ กิเลสย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติ ประพฤติอยู่ดังนี้ เมื่อไม่สั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) อยู่ใกล้นิพพาน

816.

๘๑๖.

‘‘Na so rajjati dhammesu, dhammaṃ ñatvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

บุคคลผู้มีสติเฉพาะหน้ารู้ธรรมารมณ์แล้ว ย่อมไม่กำหนัดในธรรมารมณ์ทั้งหลาย เขามีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยอารมณ์ และไม่ยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

817.

๘๑๗.

‘‘Yathāssa [Pg.330] vijānato dhammaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati’’.

เมื่อบุคคลนั้นรู้แจ้งธรรมารมณ์อยู่ และเสวยเวทนาอยู่ กิเลสย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติ ประพฤติอยู่ดังนี้ เมื่อไม่สั่งสมกิเลสอยู่ดังนี้ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ท่านกล่าวว่า (ผู้นั้น) อยู่ใกล้นิพพาน

… Mālukyaputto thero….

พระมาลุงกยปุตตเถระ...

6. Selattheragāthā

๖. เสลเถรคาถา

818.

๘๑๘.

‘‘Paripuṇṇakāyo suruci, sujāto cārudassano;

Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์มีพระวรกายบริบูรณ์ มีพระรัศมีงาม ทรงสมภพดี ทรงมีพระรูปน่าทัศนา มีพระฉวีวรรณดังทองคำ มีพระเขี้ยวแก้วขาวบริสุทธิ์ และทรงมีความเพียร

819.

๘๑๙.

‘‘Narassa hi sujātassa, ye bhavanti viyañjanā;

Sabbe te tava kāyasmiṃ, mahāpurisalakkhaṇā.

ลักษณะมหาบุรุษเหล่าใดมีอยู่แก่นรชนผู้เกิดมาดี ลักษณะมหาบุรุษเหล่านั้นทั้งหมดมีอยู่ในพระวรกายของพระองค์

820.

๘๒๐.

‘‘Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;

Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi.

พระองค์มีพระเนตรแจ่มใส มีพระพักตร์งาม เป็นผู้ประเสริฐ ตรง และทรงมีพระเดชานุภาพ ทรงรุ่งเรืองอยู่ในท่ามกลางหมู่สมณะ ดุจดวงอาทิตย์ฉะนั้น

821.

๘๒๑.

‘‘Kalyāṇadassano bhikkhu, kañcanasannibhattaco;

Kiṃ te samaṇabhāvena, evaṃ uttamavaṇṇino.

ข้าแต่ภิกษุ พระองค์มีพระรูปน่าทัศนา มีพระฉวีวรรณคล้ายทองคำ เมื่อพระองค์มีพระฉวีวรรณยอดเยี่ยมอย่างนี้ จะมีประโยชน์อะไรแก่พระองค์ด้วยสมณภาวะ

822.

๘๒๒.

‘‘Rājā arahasi bhavituṃ, cakkavattī rathesabho;

Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro.

พระองค์สมควรที่จะเป็นพระราชาจักรพรรดิ ผู้ประเสริฐในหมู่ผู้ขับรถ ผู้มีชัยชนะในทิศทั้งสี่ เป็นใหญ่ในชมพูทวีป

823.

๘๒๓.

‘‘Khattiyā bhogī rājāno, anuyantā bhavanti te;

Rājābhirājā manujindo, rajjaṃ kārehi gotama’’.

เหล่ากษัตริย์ผู้บริโภคโภคะ ขอจงเป็นผู้ติดตามพระองค์เถิด ข้าแต่พระโคดม พระองค์เป็นราชาธิราช เป็นใหญ่กว่านรชน ขอจงทรงครองราชย์เถิด

824.

๘๒๔.

‘‘Rājāhamasmi sela, (selāti bhagavā) dhammarājā anuttaro;

Dhammena cakkaṃ vattemi, cakkaṃ appaṭivattiyaṃ’’.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนเสละ เราเป็นราชา เป็นธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม เราย่อมให้จักรคือธรรมจักรหมุนไป เป็นจักรที่ใครๆ ให้หมุนกลับไม่ได้

825.

๘๒๕.

‘‘Sambuddho paṭijānāsi, (iti selo brāhmaṇo) dhammarājā anuttaro;

‘Dhammena cakkaṃ vattemi’, iti bhāsatha gotama.

(เสลพราหมณ์ทูลว่า) ข้าแต่พระโคดม พระองค์ทรงปฏิญญาว่าเป็นพระสัมพุทธเจ้า เป็นธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม และตรัสว่า ‘เราให้จักรหมุนไปโดยธรรม’

826.

๘๒๖.

‘‘Ko nu senāpati bhoto, sāvako satthuranvayo ;

Ko tetamanuvatteti, dhammacakkaṃ pavattitaṃ’’.

ใครหนอเป็นเสนาบดีของพระองค์ เป็นสาวกผู้คล้อยตามพระศาสดา ใครหนอหมุนธรรมจักรที่พระองค์ให้หมุนไปแล้วนั้นตามพระองค์ได้

827.

๘๒๗.

‘‘Mayā [Pg.331] pavattitaṃ cakkaṃ, (selāti bhagavā) dhammacakkaṃ anuttaraṃ;

Sāriputto anuvatteti, anujāto tathāgataṃ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนเสละ ธรรมจักรอันยอดเยี่ยมที่เราให้หมุนไปแล้วนั้น สารีบุตรผู้เกิดตามตถาคต ย่อมหมุนตามได้

828.

๘๒๘.

‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇa.

ดูก่อนพราหมณ์ ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เราก็ได้รู้ยิ่งแล้ว ธรรมที่ควรเจริญ เราก็ได้เจริญแล้ว ธรรมที่ควรละ เราก็ได้ละแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นพุทธะ

829.

๘๒๙.

‘‘Vinayassu mayi kaṅkhaṃ, adhimuñcassu brāhmaṇa;

Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, sambuddhānaṃ abhiṇhaso.

ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงกำจัดความสงสัยในเรา จงน้อมใจเชื่อเถิด การได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเนืองๆ เป็นการหาได้ยาก

830.

๘๓๐.

‘‘Yesaṃ ve dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso;

Sohaṃ brāhmaṇa buddhosmi, sallakatto anuttaro.

ดูก่อนพราหมณ์ เราคือพระพุทธเจ้าผู้ถอนลูกศร ผู้ยอดเยี่ยม ซึ่งการอุบัติขึ้นในโลกเนืองๆ เป็นการหาได้ยาก

831.

๘๓๑.

‘‘Brahmabhūto atitulo, mārasenappamaddano;

Sabbāmitte vase katvā, modāmi akutobhayo’’.

เราเป็นผู้ประเสริฐ ไม่มีใครเปรียบ เป็นผู้ย่ำยีเสนาแห่งมาร ยังหมู่ปัจจามิตรทั้งหมดให้ตกอยู่ในอำนาจแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ

832.

๘๓๒.

‘‘Idaṃ bhonto nisāmetha, yathā bhāsati cakkhumā;

Sallakatto mahāvīro, sīhova nadatī vane.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอจงฟังคำนี้ ตามที่พระผู้มีพระจักษุ ผู้ทรงถอนลูกศร ผู้มีความเพียรใหญ่ ทรงบันลืออยู่ ดุจราชสีห์บันลือในป่าฉะนั้น

833.

๘๓๓.

‘‘Brahmabhūtaṃ atitulaṃ, mārasenappamaddanaṃ;

Ko disvā nappasīdeyya, api kaṇhābhijātiko.

ใครเล่าเห็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ไม่มีใครเปรียบ ผู้ย่ำยีเสนาแห่งมารแล้ว จะไม่เลื่อมใสเล่า แม้คนผู้มีกำเนิดต่ำ

834.

๘๓๔.

‘‘Yo maṃ icchati anvetu, yo vā nicchati gacchatu;

Idhāhaṃ pabbajissāmi, varapaññassa santike’’.

ผู้ใดปรารถนา จงตามเรามา ผู้ใดไม่ปรารถนา ก็จงไปเถิด เราจักบวชในสำนักของพระผู้มีปัญญาเลิศในที่นี้

835.

๘๓๕.

‘‘Etaṃ ce ruccati bhoto, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Mayampi pabbajissāma, varapaññassa santike.

ถ้าคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นที่พอใจของท่าน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะบวชในสำนักของพระผู้มีปัญญาเลิศ

836.

๘๓๖.

‘‘Brāhmaṇā tisatā ime, yācanti pañjalīkatā;

‘Brahmacariyaṃ carissāma, bhagavā tava santike’’’.

พราหมณ์ ๓๐๐ คนเหล่านี้ ประคองอัญชลีทูลขอว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์จะประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของพระองค์’

837.

๘๓๗.

‘‘Svākhātaṃ brahmacariyaṃ, (selāti bhagavā) sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Yattha amoghā pabbajjā, appamattassa sikkhato’’.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนเสละ พรหมจรรย์อันเรากล่าวดีแล้ว อันผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ที่ซึ่งการบวชของผู้ไม่ประมาทศึกษาอยู่ ย่อมไม่เปล่าประโยชน์

838.

๘๓๘.

‘‘Yaṃ taṃ saraṇamāgamha, ito aṭṭhame cakkhuma;

Sattarattena bhagavā, dantāmha tava sāsane.

ข้าแต่พระผู้มีพระจักษุ พวกข้าพระองค์มาถึงที่พึ่งคือพระองค์ ในวันที่ ๘ แต่วันนี้ ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์เป็นผู้ที่พระองค์ทรงฝึกแล้วในศาสนาของพระองค์โดย ๗ ราตรี

839.

๘๓๙.

‘‘Tuvaṃ [Pg.332] buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni;

Tuvaṃ anusaye chetvā, tiṇṇo tāresimaṃ pajaṃ.

พระองค์เป็นพระพุทธเจ้า พระองค์เป็นพระศาสดา พระองค์เป็นมุนีผู้ครอบงำมาร พระองค์ทรงตัดอนุสัยข้ามฝั่งได้แล้ว และยังทรงช่วยหมู่สัตว์นี้ให้ข้ามฝั่งด้วย

840.

๘๔๐.

‘‘Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā;

Sīhova anupādāno, pahīnabhayabheravo.

พระองค์ทรงก้าวล่วงอุปธิทั้งหลายแล้ว อาสวะทั้งหลายของพระองค์ก็ถูกทำลายแล้ว พระองค์เป็นดุจราชสีห์ ไม่มีความถือมั่น ละภัยและความหวาดเสียวได้แล้ว

841.

๘๔๑.

‘‘Bhikkhavo tisatā ime, tiṭṭhanti pañjalīkatā;

Pāde vīra pasārehi, nāgā vandantu satthuno’’ti.

ภิกษุ ๓๐๐ รูปเหล่านี้ ประคองอัญชลียืนอยู่ ข้าแต่พระวีระ ขอพระองค์ทรงเหยียดพระบาทเถิด เหล่านาค (ผู้ประเสริฐ) จักถวายบังคมพระศาสดา

… Selo thero….

…พระเสลเถระ…

7. Kāḷigodhāputtabhaddiyattheragāthā

๗. กาฬิโคธาปุตตภัททิยเถรคาถา

842.

๘๔๒.

‘‘Yātaṃ me hatthigīvāya, sukhumā vatthā padhāritā;

Sālīnaṃ odano bhutto, sucimaṃsūpasecano.

เราเคยขึ้นขี่คอช้าง สวมใส่แต่ผ้าเนื้อละเอียด เคยบริโภคข้าวสาลีที่เจือด้วยเนื้ออันสะอาด

843.

๘๔๓.

‘‘Sojja bhaddo sātatiko, uñchāpattāgate rato;

Jhāyati anupādāno, putto godhāya bhaddiyo.

วันนี้ พระภัททิยะ โอรสของพระนางโคธา ผู้เจริญแล้ว มีความเพียรเป็นเครื่องอยู่ ยินดีแล้วในอาหารที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหาและในบาตร ไม่มีความยึดมั่นมั่น ย่อมเข้าฌานอยู่

844.

๘๔๔.

‘‘Paṃsukūlī sātatiko, uñchāpattāgate rato;

Jhāyati anupādāno, putto godhāya bhaddiyo.

พระภัททิยะ โอรสของพระนางโคธา ผู้ทรงผ้าบังสุกุล มีความเพียรเป็นเครื่องอยู่ ยินดีแล้วในอาหารที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหาและในบาตร ไม่มีความยึดมั่นมั่น ย่อมเข้าฌานอยู่

845.

๘๔๕.

‘‘Piṇḍapātī sātatiko…pe….

เป็นผู้เที่ยวบิณฑบาต มีความเพียรเป็นเครื่องอยู่...ฯลฯ...

846.

๘๔๖.

‘‘Tecīvarī sātatiko…pe….

เป็นผู้ทรงไตรจีวร มีความเพียรเป็นเครื่องอยู่...ฯลฯ...

847.

๘๔๗.

‘‘Sapadānacārī sātatiko…pe….

เป็นผู้เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับบ้าน มีความเพียรเป็นเครื่องอยู่...ฯลฯ...

848.

๘๔๘.

‘‘Ekāsanī sātatiko…pe….

เป็นผู้ฉันในอาสนะเดียว มีความเพียรเป็นเครื่องอยู่...ฯลฯ...

849.

๘๔๙.

‘‘Pattapiṇḍī sātatiko…pe….

เป็นผู้ฉันเฉพาะในบาตร มีความเพียรเป็นเครื่องอยู่...ฯลฯ...

850.

๘๕๐.

‘‘Khalupacchābhattī sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สมาทานขลุปัจฉาภัตติกธุดงค์ มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

851.

๘๕๑.

‘‘Āraññiko sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

852.

๘๕๒.

‘‘Rukkhamūliko sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สมาทานรุกขมูลิกธุดงค์ มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

853.

๘๕๓.

‘‘Abbhokāsī sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สมาทานอัพโภกาสิกธุดงค์ มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

854.

๘๕๔.

‘‘Sosāniko sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สมาทานโสสานิกธุดงค์ มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

855.

๘๕๕.

‘‘Yathāsanthatiko sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สมาทานยถาสันถติกธุดงค์ มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

856.

๘๕๖.

‘‘Nesajjiko [Pg.333] sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สมาทานเนสัชชิกธุดงค์ มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

857.

๘๕๗.

‘‘Appiccho sātatiko…pe….

เราเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

858.

๘๕๘.

‘‘Santuṭṭho sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สันโดษ มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

859.

๘๕๙.

‘‘Pavivitto sātatiko…pe….

เราเป็นผู้สงัด มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

860.

๘๖๐.

‘‘Asaṃsaṭṭho sātatiko…pe….

เราเป็นผู้ไม่คลุกคลี มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

861.

๘๖๑.

‘‘Āraddhavīriyo sātatiko…pe….

เราเป็นผู้ปรารภความเพียร มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลสอยู่เนืองนิตย์...ฯลฯ...

862.

๘๖๒.

‘‘Hitvā satapalaṃ kaṃsaṃ, sovaṇṇaṃ satarājikaṃ;

Aggahiṃ mattikāpattaṃ, idaṃ dutiyābhisecanaṃ.

เราละถาดทองคำหนัก ๑๐๐ ปละ มีขอบเป็นลาย ๑๐๐ เส้น แล้วถือเอาบาตรดิน นี้เป็นการอภิเษกครั้งที่ ๒ ของเรา

863.

๘๖๓.

‘‘Ucce maṇḍalipākāre, daḷhamaṭṭālakoṭṭhake;

Rakkhito khaggahatthehi, uttasaṃ vihariṃ pure.

ในกาลก่อน เราอยู่ในปราสาทสูง มีกำแพงกลม มีป้อมและประตูที่มั่นคง มีบุรุษถือดาบคอยอารักขา แต่เราก็ยังหวาดสะดุ้งอยู่

864.

๘๖๔.

‘‘Sojja bhaddo anutrāsī, pahīnabhayabheravo;

Jhāyati vanamogayha, putto godhāya bhaddiyo.

วันนี้ พระภัททิยะ โอรสของพระนางโคธาเถรีนั้น เป็นผู้เจริญ ไม่มีภัย ไม่หวาดสะดุ้ง ละความขลาดกลัวได้แล้ว เข้าป่าเจริญฌานอยู่

865.

๘๖๕.

‘‘Sīlakkhandhe patiṭṭhāya, satiṃ paññañca bhāvayaṃ;

Pāpuṇiṃ anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti.

เราตั้งมั่นอยู่ในกองศีล เจริญสติและปัญญา ได้บรรลุธรรมเป็นที่สิ้นสังโยชน์ทั้งปวงแล้วโดยลำดับ

… Bhaddiyo kāḷigodhāya putto thero….

...พระภัททิยเถระ โอรสของพระนางกาฬิโคธา...

8. Aṅgulimālattheragāthā

๘. อังคุลิมาลเถรคาถา

866.

๘๖๖.

‘‘Gacchaṃ vadesi samaṇa ‘ṭṭhitomhi’, mamañca brūsi ṭhitamaṭṭhitoti;

Pucchāmi taṃ samaṇa etamatthaṃ, ‘kathaṃ ṭhito tvaṃ ahamaṭṭhitomhi’’’.

ข้าแต่สมณะ ท่านกำลังเดินอยู่แท้ๆ แต่กลับพูดว่า ‘เราหยุดแล้ว’ ส่วนข้าพเจ้าหยุดอยู่ ท่านกลับพูดว่า ‘ไม่หยุด’ ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนั้นกะท่านว่า ‘ทำไมท่านจึงชื่อว่าหยุดแล้ว แต่ข้าพเจ้าชื่อว่ายังไม่หยุด’

867.

๘๖๗.

‘‘Ṭhito ahaṃ aṅgulimāla sabbadā, sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ;

Tuvañca pāṇesu asaññatosi, tasmā ṭhitohaṃ tuvamaṭṭhitosi’’.

ดูก่อนอังคุลิมาล เราวางทัณฑะในสัตว์ทั้งปวงได้แล้ว จึงชื่อว่าหยุดอยู่ทุกเมื่อ ส่วนท่านไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น เราจึงชื่อว่าหยุดแล้ว แต่ท่านชื่อว่ายังไม่หยุด

868.

๘๖๘.

‘‘Cirassaṃ vata me mahito mahesī, mahāvanaṃ samaṇo paccapādi ;

Sohaṃ cajissāmi sahassapāpaṃ, sutvāna gāthaṃ tava dhammayuttaṃ’’.

พระมหามุนีผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ อันข้าพเจ้าบูชาแล้ว เสด็จมาถึงป่าใหญ่เพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้าหนอ ช่างนานเสียนี่กระไร ข้าพเจ้านั้นได้ฟังคาถาของพระองค์ที่ประกอบด้วยธรรมแล้ว จักละบาปได้หลายพัน

869.

๘๖๙.

Icceva [Pg.334] coro asimāvudhañca, sobbhe papāte narake anvakāsi ;

Avandi coro sugatassa pāde, tattheva pabbajjamayāci buddhaṃ.

โจรกล่าวดังนี้แล้ว ก็โยนดาบและอาวุธทิ้งไปในเหว ในบ่อ ในซอกเขา โจรได้ถวายบังคมพระบาทของพระสุคต แล้วได้ทูลขอบรรพชากะพระพุทธเจ้าในที่นั้นนั่นเอง

870.

๘๗๐.

Buddho ca kho kāruṇiko mahesi, yo satthā lokassa sadevakassa;

‘Tamehi bhikkhū’ti tadā avoca, eseva tassa ahu bhikkhubhāvo.

ครั้งนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระกรุณา ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงเป็นศาสดาของโลกรวมทั้งเทวโลก ได้ตรัสกะเขาว่า ‘เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด’ พระดำรัสนั้นนั่นแล ได้เป็นภาวะแห่งภิกษุของเขา

871.

๘๗๑.

‘‘Yo ca pubbe pamajjitvā, pacchā so nappamajjati;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.

ผู้ใดเคยประมาทในกาลก่อน แต่ภายหลังไม่ประมาท ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสว เหมือนพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอกฉะนั้น

872.

๘๗๒.

‘‘Yassa pāpaṃ kataṃ kammaṃ, kusalena pidhīyati ;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.

ผู้ใดทำบาปกรรมไว้ แต่ปิดเสียได้ด้วยกุศล ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสว เหมือนพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอกฉะนั้น

873.

๘๗๓.

‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.

ภิกษุใดแลยังหนุ่ม แต่ขวนขวายในพระพุทธศาสนา ภิกษุนั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสว เหมือนพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอกฉะนั้น

874.

๘๗๔.

‘‘Disāpi me dhammakathaṃ suṇantu, disāpi me yuñjantu buddhasāsane;

Disāpi me te manuje bhajantu, ye dhammamevādapayanti santo.

ขอเหล่าชนผู้เป็นข้าศึกของเราจงฟังธรรมกถา ขอเหล่าชนผู้เป็นข้าศึกของเราจงขวนขวายในพระพุทธศาสนา ขอเหล่าชนผู้เป็นข้าศึกของเราจงคบสัตบุรุษเหล่านั้น ผู้แนะนำให้ถือเอาแต่ธรรม

875.

๘๗๕.

‘‘Disā hi me khantivādānaṃ, avirodhappasaṃsinaṃ;

Suṇantu dhammaṃ kālena, tañca anuvidhīyantu.

ขอเหล่าชนผู้เป็นข้าศึกของเราจงฟังธรรมของท่านผู้กล่าวสอนขันติ ผู้สรรเสริญความไม่เบียดเบียนกันโดยกาลอันควร และจงประพฤติตามธรรมนั้น

876.

๘๗๖.

‘‘Na hi jātu so mamaṃ hiṃse, aññaṃ vā pana kiñcanaṃ ;

Pappuyya paramaṃ santiṃ, rakkheyya tasathāvare.

ข้าศึกนั้นไม่พึงเบียดเบียนเรา หรือสัตว์อื่นคนไหนๆ เลย เขาพึงบรรลุความสงบอย่างยิ่ง และพึงรักษาสัตว์ผู้สะดุ้งและผู้มั่นคงไว้

877.

๘๗๗.

‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ;

Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā.

คนไขน้ำย่อมไขน้ำ ช่างศรย่อมดัดลูกศร ช่างไม้ย่อมถากไม้ บัณฑิตย่อมฝึกตน

878.

๘๗๘.

‘‘Daṇḍeneke [Pg.335] damayanti, aṅkusebhi kasāhi ca;

Adaṇḍena asatthena, ahaṃ dantomhi tādinā.

ชนบางพวกย่อมฝึกกันด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยขอและแส้บ้าง ส่วนเราอันพระตาทิผู้คงที่ทรงฝึกแล้ว โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา

879.

๘๗๙.

‘‘‘Ahiṃsako’ti me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato;

Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kiñcanaṃ.

เมื่อก่อน เราผู้มีปกติเบียดเบียน แต่ได้มีชื่อว่า อหิงสกะ (ผู้ไม่เบียดเบียน) แต่วันนี้ เรามีชื่อตรงความจริง เราไม่เบียดเบียนใครๆ เลย

880.

๘๘๐.

‘‘Coro ahaṃ pure āsiṃ, aṅgulimāloti vissuto;

Vuyhamāno mahoghena, buddhaṃ saraṇamāgamaṃ.

เมื่อก่อน เราเป็นโจรปรากฏชื่อว่าองคุลิมาล ถูกห้วงน้ำใหญ่พัดไปอยู่ ได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ

881.

๘๘๑.

‘‘Lohitapāṇi pure āsiṃ, aṅgulimāloti vissuto;

Saraṇagamanaṃ passa, bhavanetti samūhatā.

เมื่อก่อน เรามีมือเปื้อนเลือด ปรากฏชื่อว่าองคุลิมาล ท่านจงดูการถึงสรณะเถิด ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพ เราถอนขึ้นได้แล้ว

882.

๘๘๒.

‘‘Tādisaṃ kammaṃ katvāna, bahuṃ duggatigāminaṃ;

Phuṭṭho kammavipākena, anaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ.

เราทำกรรมเช่นนั้นอันจะนำไปสู่ทุคติไว้มาก แต่ถูกผลกรรมกระทบแล้ว จึงฉันโภชนะโดยไม่มีหนี้

883.

๘๘๓.

‘‘Pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā;

Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati.

คนพาลทั้งหลายผู้มีปัญญาทราม ย่อมประกอบเนืองๆ ซึ่งความประมาท ส่วนผู้มีปัญญาย่อมรักษาความไม่ประมาทไว้ เหมือนทรัพย์อันประเสริฐ

884.

๘๘๔.

‘‘Mā pamādamanuyuñjetha, mā kāmaratisanthavaṃ ;

Appamatto hi jhāyanto, pappoti paramaṃ sukhaṃ.

ท่านทั้งหลายอย่าประกอบความประมาท อย่าประกอบความเชยชิดด้วยความยินดีในกาม เพราะผู้ไม่ประมาท เพ่งพินิจอยู่ ย่อมบรรลุสุขอันไพบูลย์

885.

๘๘๕.

‘‘Svāgataṃ nāpagataṃ, netaṃ dummantitaṃ mama;

Savibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamaṃ.

การมาของเรานี้เป็นการมาดีแล้ว ไม่ได้เป็นการมาเปล่า การดำริของเรานี้ ก็ไม่เป็นการดำริผิด ในธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกไว้ เราได้บรรลุธรรมอันประเสริฐสุด

886.

๘๘๖.

‘‘Svāgataṃ nāpagataṃ, netaṃ dummantitaṃ mama;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

การมาของเรานี้เป็นการมาดีแล้ว ไม่ได้เป็นการมาเปล่า การดำริของเรานี้ ก็ไม่เป็นการดำริผิด เราได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

887.

๘๘๗.

‘‘Araññe rukkhamūle vā, pabbatesu guhāsu vā;

Tattha tattheva aṭṭhāsiṃ, ubbiggamanaso tadā.

เมื่อก่อน เราอยู่ในป่าบ้าง โคนไม้บ้าง ในภูเขาบ้าง ในถ้ำบ้าง เราได้ยืนอยู่ในที่นั้นๆ ด้วยใจหวาดสะดุ้ง

888.

๘๘๘.

‘‘Sukhaṃ sayāmi ṭhāyāmi, sukhaṃ kappemi jīvitaṃ;

Ahatthapāso mārassa, aho satthānukampito.

เรานอนเป็นสุข ยืนเป็นสุข มีชีวิตเป็นสุข เราพ้นแล้วจากบ่วงของมาร โอ! พระศาสดาทรงอนุเคราะห์เราแล้ว

889.

๘๘๙.

‘‘Brahmajacco pure āsiṃ, udicco ubhato ahu;

Sojja putto sugatassa, dhammarājassa satthuno.

เมื่อก่อน เราเกิดในตระกูลพราหมณ์สูงทั้งสองฝ่าย แต่วันนี้ เราเป็นบุตรของพระสุคตผู้เป็นพระศาสดา เป็นพระธรรมราชา

890.

๘๙๐.

‘‘Vītataṇho anādāno, guttadvāro susaṃvuto;

Aghamūlaṃ vadhitvāna, patto me āsavakkhayo.

เราเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีความถือมั่น มีทวารคุ้มครองแล้ว สำรวมดีแล้ว เราตัดรากเหง้าแห่งความชั่วแล้ว ได้บรรลุความสิ้นอาสวะแล้ว

891.

๘๙๑.

‘‘Pariciṇṇo [Pg.336] mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā’’ti.

เราได้เข้าไปบำรุงพระศาสดาแล้ว ได้ทำคำสอนของพระพุทธเจ้าสำเร็จแล้ว เราปลงภาระอันหนักลงแล้ว ได้ถอนตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพขึ้นแล้ว

… Aṅgulimālo thero….

…พระองคุลิมาลเถระ…

9. Anuruddhattheragāthā

๙. อนุรุทธเถรคาถา

892.

๘๙๒.

‘‘Pahāya mātāpitaro, bhaginī ñātibhātaro;

Pañca kāmaguṇe hitvā, anuruddhova jhāyatu.

พระอนุรุทธะละมารดาบิดา พี่สาวน้องสาว ญาติและพี่ชายน้องชาย ละกามคุณ ๕ แล้ว เพ่งฌานอยู่

893.

๘๙๓.

‘‘Sameto naccagītehi, sammatāḷappabodhano;

Na tena suddhimajjhagaṃ, mārassa visaye rato.

เราเพียบพร้อมด้วยการฟ้อนรำขับร้อง ถูกปลุกให้ตื่นด้วยเสียงประโคมและดีดนิ้ว เรายินดีอยู่ในอารมณ์ของมาร จึงไม่ได้บรรลุความบริสุทธิ์ด้วยอาการนั้น

894.

๘๙๔.

‘‘Etañca samatikkamma, rato buddhassa sāsane;

Sabboghaṃ samatikkamma, anuruddhova jhāyati.

พระอนุรุทธะก้าวล่วงกามคุณแม้นั้นแล้ว ยินดีในคำสอนของพระพุทธเจ้า ก้าวล่วงโอฆะทั้งปวงแล้ว เพ่งฌานอยู่

895.

๘๙๕.

‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā;

Ete ca samatikkamma, anuruddhova jhāyati.

พระอนุรุทธะก้าวล่วงรูป เสียง รส กลิ่น และโผฏฐัพพะอันน่ารื่นรมย์ใจ แม้เหล่านี้แล้ว เพ่งฌานอยู่

896.

๘๙๖.

‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, eko adutiyo muni;

Esati paṃsukūlāni, anuruddho anāsavo.

พระอนุรุทธมุนีผู้สิ้นอาสวะ กลับจากบิณฑบาตแล้ว เป็นผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง แสวงหาผ้าบังสุกุลอยู่

897.

๘๙๗.

‘‘Vicinī aggahī dhovi, rajayī dhārayī muni;

Paṃsukūlāni matimā, anuruddho anāsavo.

พระอนุรุทธมุนีผู้มีปัญญา สิ้นอาสวะแล้ว เลือกเก็บ ซัก ย้อม และนุ่งห่มผ้าบังสุกุล

898.

๘๙๘.

‘‘Mahiccho ca asantuṭṭho, saṃsaṭṭho yo ca uddhato;

Tassa dhammā ime honti, pāpakā saṃkilesikā.

ผู้ใดมีความมักใหญ่ ไม่สันโดษ คลุกคลีและฟุ้งซ่าน ผู้นั้นย่อมมีธรรมเหล่านี้อันเป็นบาปเครื่องเศร้าหมอง

899.

๘๙๙.

‘‘Sato ca hoti appiccho, santuṭṭho avighātavā;

Pavivekarato vitto, niccamāraddhavīriyo.

ส่วนผู้ใดมีสติ มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ไม่มีความคับแค้นใจ ยินดีในวิเวก มีใจเบิกบาน มีความเพียรปรารภแล้วเป็นนิตย์

900.

๙๐๐.

‘‘Tassa dhammā ime honti, kusalā bodhipakkhikā;

Anāsavo ca so hoti, iti vuttaṃ mahesinā.

ผู้นั้นย่อมมีธรรมเหล่านี้อันเป็นกุศล เป็นไปในฝักฝ่ายแห่งความตรัสรู้ และเป็นผู้ไม่มีอาสวะ ดังที่พระมหาสีเจ้าตรัสไว้ฉะนี้

901.

๙๐๑.

‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;

Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami.

พระศาสดาผู้ยอดเยี่ยมในโลก ทรงทราบความดำริของเราแล้ว ได้เสด็จมาหาเราด้วยพระฤทธิ์ โดยกายที่สำเร็จด้วยใจ

902.

๙๐๒.

‘‘Yadā me ahu saṅkappo, tato uttari desayi;

Nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayi.

เมื่อเราเกิดความดำริขึ้น พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมยิ่งกว่านั้น พระพุทธเจ้าผู้ทรงยินดีในธรรมที่ไม่เนิ่นช้า ได้ทรงแสดงธรรมที่ไม่เนิ่นช้า

903.

๙๐๓.

‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

เราได้รู้ธรรมของพระองค์แล้ว ยินดีในพระศาสนาอยู่ ได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า เราก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

904.

๙๐๔.

‘‘Pañcapaññāsavassāni[Pg.337], yato nesajjiko ahaṃ;

Pañcavīsativassāni, yato middhaṃ samūhataṃ.

นับแต่เราสมาทานเนสัชชิกธุดงค์ได้ ๕๕ ปีแล้ว นับแต่เราถอนความง่วงเหงาหาวนอนได้ ๒๕ ปีแล้ว

905.

๙๐๕.

‘‘Nāhu assāsapassāsā, ṭhitacittassa tādino;

Anejo santimārabbha, cakkhumā parinibbuto.

ลมหายใจเข้าออกไม่ได้มีแก่พระตาทิผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว พระผู้มีจักษุไม่หวั่นไหว ปรารภสันติ ปรินิพพานแล้ว

906.

๙๐๖.

‘‘Asallīnena cittena, vedanaṃ ajjhavāsayi;

Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahu.

พระองค์ทรงมีพระทัยไม่ท้อถอยอดกลั้นเวทนาไว้ได้ ความหลุดพ้นแห่งพระทัยได้เป็นเหมือนดวงประทีปดับไปฉะนั้น

907.

๙๐๗.

‘‘Ete pacchimakā dāni, munino phassapañcamā;

Nāññe dhammā bhavissanti, sambuddhe parinibbute.

บัดนี้ ธรรมเหล่านี้มีผัสสะเป็นที่ ๕ เป็นครั้งสุดท้ายของพระมุนี เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ธรรมอื่นๆ จักไม่มี

908.

๙๐๘.

‘‘Natthi dāni punāvāso, devakāyasmi jālini;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo.

ดูก่อนนางชาลินี บัดนี้ การเกิดในหมู่เทพไม่มีอีกแล้ว ชาติสงสารสิ้นแล้ว ภพใหม่ไม่มีอีกแล้ว

909.

๙๐๙.

‘‘Yassa muhuttena sahassadhā, loko saṃvidito sabrahmakappo;

Vasī iddhiguṇe cutūpapāte, kāle passati devatā sa bhikkhu.

ภิกษุใดรู้แจ้งโลกพร้อมทั้งพรหมโลกโดยพันส่วนได้ในขณะเดียว ภิกษุนั้นเป็นผู้ชำนาญในคุณคือฤทธิ์ ในจุติและอุบัติ ย่อมเห็นเทวดาได้ในเวลา (ที่เทวดามาเฝ้า)

910.

๙๑๐.

‘‘Annabhāro pure āsiṃ, daliddo ghāsahārako;

Samaṇaṃ paṭipādesiṃ, upariṭṭhaṃ yasassinaṃ.

ในกาลก่อน เราเป็นคนเข็ญใจชื่ออันนภาระ เป็นคนรับจ้างหาบหญ้า ได้ถวายอาหารแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าพระนามว่าอุปริฏฐะ ผู้มียศ

911.

๙๑๑.

‘‘Somhi sakyakule jāto, anuruddhoti maṃ vidū;

Upeto naccagītehi, sammatāḷappabodhano.

เรานั้นเกิดในศากยสกุล ชนทั้งหลายรู้จักเราว่า อนุรุทธะ เราเพียบพร้อมด้วยการฟ้อนรำขับร้อง มีคนปลุกให้ตื่นด้วยเสียงประโคมและเสียงกรับ

912.

๙๑๒.

‘‘Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, satthāraṃ akutobhayaṃ;

Tasmiṃ cittaṃ pasādetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

ครั้งนั้น เราได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นศาสดา ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ แล้วยังจิตให้เลื่อมใสในพระองค์นั้น บวชเป็นบรรพชิต

913.

๙๑๓.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, yattha me vusitaṃ pure;

Tāvatiṃsesu devesu, aṭṭhāsiṃ sakkajātiyā.

เราระลึกถึงบุพเพนิวาสที่เคยอยู่มาในกาลก่อนได้ เราเคยเป็นท้าวสักกะอยู่ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์

914.

๙๑๔.

‘‘Sattakkhattuṃ manussindo, ahaṃ rajjamakārayiṃ;

Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro;

Adaṇḍena asatthena, dhammena anusāsayiṃ.

เราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงชนะทั่วปฐพีมีสมุทร ๔ เป็นที่สุด เป็นใหญ่ในชมพูทวีป ได้ครองราชสมบัติ ๗ ครั้ง ปกครองโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา

915.

๙๑๕.

‘‘Ito satta tato satta, saṃsārāni catuddasa;

Nivāsamabhijānissaṃ, devaloke ṭhitā tadā.

เราท่องเที่ยวไป ๑๔ ครั้ง คือ จากโลกนี้ ๗ ครั้ง จากโลกนั้น ๗ ครั้ง ในกาลนั้น เมื่อเราอยู่ในเทวโลก ก็ระลึกถึงที่อยู่อาศัยได้

916.

๙๑๖.

‘‘Pañcaṅgike [Pg.338] samādhimhi, sante ekodibhāvite;

Paṭippassaddhiladdhamhi, dibbacakkhu visujjhi me.

เมื่อสมาธิอันมีองค์ ๕ สงบระงับ เป็นสมาธิที่ทำให้เกิดเอกัคคตา ได้ความสงบระงับแล้ว ทิพพจักขุของเราก็บริสุทธิ์

917.

๙๑๗.

‘‘Cutūpapātaṃ jānāmi, sattānaṃ āgatiṃ gatiṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, jhāne pañcaṅgike ṭhito.

เราตั้งอยู่ในฌานมีองค์ ๕ ย่อมรู้จุติและอุบัติ การมาและการไปของสัตว์ทั้งหลาย ทั้งความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่น

918.

๙๑๘.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.

เราได้บำรุงพระศาสดาแล้ว...ฯลฯ...ตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพ เราถอนขึ้นแล้ว

919.

๙๑๙.

‘‘Vajjīnaṃ veḷuvagāme, ahaṃ jīvitasaṅkhayā;

Heṭṭhato veḷugumbasmiṃ, nibbāyissaṃ anāsavo’’ti.

เราผู้ไม่มีอาสวะ จักปรินิพพานเพราะสิ้นชีวิต ที่โคนกอไผ่ ในหมู่บ้านเวฬุวะของชาววัชชี

… Anuruddho thero….

...พระอนุรุทธเถระ...

10. Pārāpariyattheragāthā

๑๐. คาถาของพระปาราปริยเถระ

920.

๙๒๐.

Samaṇassa ahu cintā, pupphitamhi mahāvane;

Ekaggassa nisinnassa, pavivittassa jhāyino.

ความดำริได้เกิดขึ้นแก่สมณะผู้เพ่งฌาน ผู้สงัด มีอารมณ์เป็นหนึ่ง นั่งอยู่ในป่าใหญ่อันมีดอกไม้บานสะพรั่ง

921.

๙๒๑.

‘‘Aññathā lokanāthamhi, tiṭṭhante purisuttame;

Iriyaṃ āsi bhikkhūnaṃ, aññathā dāni dissati.

เมื่อพระโลกนาถผู้บุรุษสูงสุดยังทรงพระชนม์อยู่ อิริยาบถของภิกษุทั้งหลายเป็นอย่างหนึ่ง แต่บัดนี้ปรากฏเป็นอีกอย่างหนึ่ง

922.

๙๒๒.

‘‘Sītavātaparittānaṃ, hirikopīnachādanaṃ;

Mattaṭṭhiyaṃ abhuñjiṃsu, santuṭṭhā itarītare.

(ภิกษุทั้งหลายในกาลก่อน) สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ใช้สอย (จีวร) เพียงเพื่อป้องกันลมหนาว และเพื่อปกปิดอวัยวะที่ให้เกิดความละอาย

923.

๙๒๓.

‘‘Paṇītaṃ yadi vā lūkhaṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ;

Yāpanatthaṃ abhuñjiṃsu, agiddhā nādhimucchitā.

(ภิกษุเหล่านั้น) ฉันอาหารประณีตหรือเศร้าหมอง น้อยหรือมาก ก็เพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไป ไม่โลภ ไม่มัวเมา

924.

๙๒๔.

‘‘Jīvitānaṃ parikkhāre, bhesajje atha paccaye;

Na bāḷhaṃ ussukā āsuṃ, yathā te āsavakkhaye.

ภิกษุเหล่านั้นไม่ได้ขวนขวายยิ่งในเภสัชและปัจจัยอันเป็นเครื่องบริหารชีวิต เหมือนที่ขวนขวายในความสิ้นไปแห่งอาสวะ

925.

๙๒๕.

‘‘Araññe rukkhamūlesu, kandarāsu guhāsu ca;

Vivekamanubrūhantā, vihaṃsu tapparāyanā.

ภิกษุเหล่านั้นมีวิเวกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า บำเพ็ญวิเวกอยู่ในป่า โคนไม้ ซอกเขา และถ้ำ

926.

๙๒๖.

‘‘Nīcā niviṭṭhā subharā, mudū atthaddhamānasā;

Abyāsekā amukharā, atthacintā vasānugā.

(ภิกษุเหล่านั้น) เป็นผู้ถ่อมตน มีศรัทธาตั้งมั่น เลี้ยงง่าย อ่อนโยน มีใจไม่กระด้าง ไม่คลุกคลี ไม่ปากกล้า คิดถึงประโยชน์ อนุวัตรตามประโยชน์

927.

๙๒๗.

‘‘Tato pāsādikaṃ āsi, gataṃ bhuttaṃ nisevitaṃ;

Siniddhā teladhārāva, ahosi iriyāpatho.

เพราะเหตุนั้น การไป การฉัน การใช้สอยเสนาสนะ (ของท่าน) จึงน่าเลื่อมใส อิริยาบถ (ของท่าน) ก็เรียบงามประดุจสายน้ำมัน

928.

๙๒๘.

‘‘Sabbāsavaparikkhīṇā, mahājhāyī mahāhitā;

Nibbutā dāni te therā, parittā dāni tādisā.

พระเถระเหล่านั้นผู้มีอาสวะทั้งปวงสิ้นแล้ว มีฌานมาก มีประโยชน์ใหญ่ บัดนี้ปรินิพพานแล้ว บัดนี้พระเถระเช่นนั้นมีน้อย

929.

๙๒๙.

‘‘Kusalānañca [Pg.339] dhammānaṃ, paññāya ca parikkhayā;

Sabbākāravarūpetaṃ, lujjate jinasāsanaṃ.

เพราะความสิ้นไปแห่งกุศลธรรมทั้งหลายและปัญญา พระศาสนาของพระชินเจ้าอันประกอบด้วยอาการอันประเสริฐทุกอย่างจึงเสื่อมไป

930.

๙๓๐.

‘‘Pāpakānañca dhammānaṃ, kilesānañca yo utu;

Upaṭṭhitā vivekāya, ye ca saddhammasesakā.

นี้เป็นสมัยแห่งบาปธรรมและกิเลสธรรมทั้งหลาย ส่วนผู้ใดปรารภความเพียรเพื่อวิเวก ผู้นั้นชื่อว่ายังมีสัทธรรมเหลืออยู่

931.

๙๓๑.

‘‘Te kilesā pavaḍḍhantā, āvisanti bahuṃ janaṃ;

Kīḷanti maññe bālehi, ummattehiva rakkhasā.

กิเลสเหล่านั้นเจริญขึ้นแล้ว ย่อมเข้าสิงคนเป็นอันมาก เราเข้าใจว่า (กิเลส) ย่อมเล่นหัวกับคนพาลทั้งหลาย ดุจพวกรากษสเล่นหัวกับคนบ้าฉะนั้น

932.

๙๓๒.

‘‘Kilesehābhibhūtā te, tena tena vidhāvitā;

Narā kilesavatthūsu, sasaṅgāmeva ghosite.

นรชนเหล่านั้นถูกกิเลสครอบงำแล้ว ย่อมวิ่งพล่านไปในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งกิเลสนั้นๆ เหมือนทหารวิ่งพล่านไปในสนามรบเมื่อมีเสียงประกาศศึก

933.

๙๓๓.

‘‘Pariccajitvā saddhammaṃ, aññamaññehi bhaṇḍare;

Diṭṭhigatāni anventā, idaṃ seyyoti maññare.

(พวกเขา) ละทิ้งพระสัทธรรมแล้ว ย่อมทะเลาะกันและกัน ไล่ตามทิฏฐิต่างๆ สำคัญว่า ‘ทิฏฐินี้ประเสริฐกว่า’

934.

๙๓๔.

‘‘Dhanañca puttaṃ bhariyañca, chaḍḍayitvāna niggatā;

Kaṭacchubhikkhahetūpi, akicchāni nisevare.

ภิกษุทั้งหลายสละทรัพย์ บุตร และภรรยา ออกบวชแล้ว แม้เพราะเหตุแห่งภิกษาเพียงทัพพีหนึ่ง ก็ยังประกอบกิจที่ไม่สมควร

935.

๙๓๕.

‘‘Udarāvadehakaṃ bhutvā, sayantuttānaseyyakā;

Kathaṃ vattenti paṭibuddhā, yā kathā satthugarahitā.

ภิกษุเหล่านั้นฉันจนเต็มท้องแล้ว นอนหงายอยู่ ตื่นขึ้นแล้ว ย่อมกล่าวแต่วาจาที่พระศาสดาทรงติเตียน

936.

๙๓๖.

‘‘Sabbakārukasippāni, cittiṃ katvāna sikkhare;

Avūpasantā ajjhattaṃ, sāmaññatthoti acchati.

ภิกษุเหล่านั้นมีจิตไม่สงบภายใน ทำความพอใจในศิลปะของช่างทุกอย่างแล้วเล่าเรียนอยู่ ส่วนสาระแห่งสมณธรรมย่อมมีอยู่ต่างหาก

937.

๙๓๗.

‘‘Mattikaṃ telacuṇṇañca, udakāsanabhojanaṃ;

Gihīnaṃ upanāmenti, ākaṅkhantā bahuttaraṃ.

ภิกษุเหล่านั้นหวังจะได้ให้มากยิ่งขึ้น จึงน้อมนำดินสอพอง น้ำมันและจุรณ น้ำ ที่นั่งและโภชนะเข้าไปให้แก่พวกคฤหัสถ์

938.

๙๓๘.

‘‘Dantaponaṃ kapitthañca, pupphaṃ khādaniyāni ca;

Piṇḍapāte ca sampanne, ambe āmalakāni ca.

(ภิกษุเหล่านั้นน้อมนำ) ไม้ชำระฟัน ผลมะขวิด ดอกไม้ ของควรเคี้ยว และบิณฑบาตที่สมบูรณ์ ทั้งมะม่วงและมะขามป้อม (เข้าไปให้แก่พวกคฤหัสถ์)

939.

๙๓๙.

‘‘Bhesajjesu yathā vejjā, kiccākicce yathā gihī;

Gaṇikāva vibhūsāyaṃ, issare khattiyā yathā.

ภิกษุเหล่านั้นประพฤติตนในเรื่องเภสัชเหมือนพวกหมอ ในเรื่องกิจที่ควรทำและไม่ควรทำเหมือนพวกคฤหัสถ์ ในเรื่องการประดับประดาเหมือนหญิงแพศยา ในเรื่องความเป็นใหญ่เหมือนพระราชา

940.

๙๔๐.

‘‘Nekatikā vañcanikā, kūṭasakkhī apāṭukā;

Bahūhi parikappehi, āmisaṃ paribhuñjare.

ภิกษุเหล่านั้นเป็นคนโกง เป็นคนหลอกลวง เป็นพยานเท็จ ไม่ระวังตน ย่อมบริโภคอามิสด้วยกลอุบายหลายอย่าง

941.

๙๔๑.

‘‘Lesakappe pariyāye, parikappenudhāvitā;

Jīvikatthā upāyena, saṅkaḍḍhanti bahuṃ dhanaṃ.

ภิกษุเหล่านั้นวิ่งเต้นไปตามเลศนัย ตามปริยาย และตามกลอุบาย เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ จึงรวบรวมทรัพย์ไว้เป็นอันมากด้วยอุบาย

942.

๙๔๒.

‘‘Upaṭṭhāpenti [Pg.340] parisaṃ, kammato no ca dhammato;

Dhammaṃ paresaṃ desenti, lābhato no ca atthato.

ภิกษุเหล่านั้นให้บริษัทบำรุงตนเพราะอาศัยการงาน แต่หาใช่เพราะอาศัยธรรมไม่, ย่อมแสดงธรรมแก่ผู้อื่นเพราะอาศัยลาภ แต่หาใช่เพราะอาศัยประโยชน์ไม่

943.

๙๔๓.

‘‘Saṅghalābhassa bhaṇḍanti, saṅghato paribāhirā;

Paralābhopajīvantā, ahirīkā na lajjare.

ภิกษุเหล่านั้นเป็นคนนอกสงฆ์ ย่อมทะเลาะกันเพราะเหตุแห่งลาภของสงฆ์ เป็นผู้ไม่มีความละอาย เลี้ยงชีพด้วยลาภของผู้อื่น จึงไม่รู้สึกละอาย

944.

๙๔๔.

‘‘Nānuyuttā tathā eke, muṇḍā saṅghāṭipārutā;

Sambhāvanaṃyevicchanti, lābhasakkāramucchitā.

ภิกษุบางพวกในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้น ไม่ได้ประกอบความเพียร เป็นแต่โล้น ห่มสังฆาฏิ มัวเมาในลาภและสักการะ ย่อมปรารถนาแต่การยกย่องเท่านั้น

945.

๙๔๕.

‘‘Evaṃ nānappayātamhi, na dāni sukaraṃ tathā;

Aphusitaṃ vā phusituṃ, phusitaṃ vānurakkhituṃ.

เมื่อเป็นไปต่างๆ กันอย่างนี้ บัดนี้ การที่จะบรรลุคุณที่ยังไม่บรรลุ หรือการที่จะรักษาคุณที่บรรลุแล้วไว้ ไม่ใช่ทำได้ง่ายเหมือนอย่างนั้น

946.

๙๔๖.

‘‘Yathā kaṇṭakaṭṭhānamhi, careyya anupāhano;

Satiṃ upaṭṭhapetvāna, evaṃ gāme munī care.

บุรุษผู้ไม่สวมรองเท้า พึงเที่ยวไปในที่มีหนามฉันใด มุนีก็พึงตั้งสติไว้แล้วเที่ยวไปในบ้านฉันนั้น

947.

๙๔๗.

‘‘Saritvā pubbake yogī, tesaṃ vattamanussaraṃ;

Kiñcāpi pacchimo kālo, phuseyya amataṃ padaṃ.

บุคคลพึงระลึกถึงพวกโยคีในปางก่อน ตามระลึกถึงวัตรของท่านเหล่านั้น แม้จะเป็นกาลภายหลัง ก็พึงบรรลุอมตบทได้

948.

๙๔๘.

‘‘Idaṃ vatvā sālavane, samaṇo bhāvitindriyo;

Brāhmaṇo parinibbāyī, isi khīṇapunabbhavo’’ti.

พระสมณะผู้มีอินทรีย์อบรมแล้ว เป็นพราหมณ์ เป็นฤๅษี มีภพใหม่สิ้นแล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้ปรินิพพานในป่าสาละ

… Pārāpariyo thero….

พระปาราปริยเถระ

Vīsatinipāto niṭṭhito.

วีสตินิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

หัวข้อประจำหมวดนั้น คือ

Adhimutto pārāpariyo, telakāni raṭṭhapālo;

Mālukyaselo bhaddiyo, aṅguli dibbacakkhuko.

พระอธิมุตตเถระ พระปาราปริยเถระ พระเตลกาลิเถระ พระรัฏฐปาลเถระ พระมาลุงกยบุตรเถระ พระเสลเถระ พระภัททิยเถระ พระองคุลิมาลเถระ พระอนุรุทธเถระผู้มีทิพยจักษุ

Pārāpariyo dasete, vīsamhi parikittitā;

Gāthāyo dve satā honti, pañcatālīsa uttarinti.

พระเถระ ๑๐ รูปเหล่านี้ คือ พระปาราปริยเถระ ท่านประกาศไว้ในวีสตินิบาต คาถามี ๒๐๐ คาถา และยังมีคาถาเกินอีก ๔๕ คาถา

17. Tiṃsanipāto

๑๗. ติงสนิบาต

1. Phussattheragāthā

๑. คาถาทั้งหลายของพระปุสสเถระ

949.

๙๔๙.

Pāsādike [Pg.341] bahū disvā, bhāvitatte susaṃvute;

Isi paṇḍarasagotto, apucchi phussasavhayaṃ.

ฤๅษีปัณฑรสโคตร เห็นภิกษุจำนวนมากผู้น่าเลื่อมใส มีตนอบรมแล้ว สำรวมดีแล้ว จึงได้ทูลถามท่านผู้มีชื่อว่าปุสสะ

950.

๙๕๐.

‘‘Kiṃchandā kimadhippāyā, kimākappā bhavissare;

Anāgatamhi kālamhi, taṃ me akkhāhi pucchito’’.

ในอนาคตกาล ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้มีความพอใจอย่างไร มีความมุ่งหมายอย่างไร มีกิริยาอาการอย่างไร ข้าพเจ้าทูลถามแล้ว ขอท่านจงบอกความนั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด

951.

๙๕๑.

‘‘Suṇohi vacanaṃ mayhaṃ, isipaṇḍarasavhaya;

Sakkaccaṃ upadhārehi, ācikkhissāmyanāgataṃ.

ดูก่อนฤๅษีผู้มีชื่อว่าปัณฑระ ท่านจงฟังคำของเรา จงตั้งใจฟังโดยเคารพ เราจักบอกเรื่องราวในอนาคต

952.

๙๕๒.

‘‘Kodhanā upanāhī ca, makkhī thambhī saṭhā bahū;

Ussukī nānāvādā ca, bhavissanti anāgate.

ในอนาคตกาล ภิกษุจำนวนมากจักเป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่คุณท่าน แข็งกระด้าง โอ้อวด ริษยา และมีวาทะต่างๆ กัน

953.

๙๕๓.

‘‘Aññātamānino dhamme, gambhīre tīragocarā;

Lahukā agaru dhamme, aññamaññamagāravā.

ภิกษุทั้งหลายจักสำคัญตนว่ารู้ในธรรมอันลึกซึ้ง แต่มีธรรมฝ่ายต่ำเป็นโคจร จักเป็นคนเบา ไม่เคารพในธรรม และไม่เคารพซึ่งกันและกัน

954.

๙๕๔.

‘‘Bahū ādīnavā loke, uppajjissantyanāgate;

Sudesitaṃ imaṃ dhammaṃ, kilesessanti dummatī.

ในอนาคตกาล โทษจำนวนมากจักเกิดขึ้นในโลก ภิกษุผู้มีปัญญาทรามจักทำธรรมที่เราแสดงไว้ดีแล้วนี้ให้เศร้าหมอง

955.

๙๕๕.

‘‘Guṇahīnāpi saṅghamhi, voharantā visāradā;

Balavanto bhavissanti, mukharā assutāvino.

ถึงแม้ภิกษุผู้ทรามคุณ ก็จักเป็นผู้แกล้วกล้าพูดในท่ามกลางสงฆ์ จักเป็นผู้ปากกล้า ไม่ได้สดับ แต่กลับมีกำลัง

956.

๙๕๖.

‘‘Guṇavantopi saṅghamhi, voharantā yathātthato;

Dubbalā te bhavissanti, hirīmanā anatthikā.

ส่วนภิกษุผู้มีคุณธรรม เมื่อกล่าวถ้อยคำตามความเป็นจริงในท่ามกลางสงฆ์ ก็จักเป็นผู้มีกำลังน้อย เพราะท่านมีความละอายและไม่ต้องการแก่งแย่ง

957.

๙๕๗.

‘‘Rajataṃ jātarūpañca, khettaṃ vatthumajeḷakaṃ;

Dāsidāsañca dummedhā, sādiyissantyanāgate.

ในอนาคต ภิกษุผู้มีปัญญาทรามทั้งหลาย จักยินดีรับเงินและทอง ที่นา ที่สวน แพะแกะ ทั้งทาสหญิงและทาสชาย

958.

๙๕๘.

‘‘Ujjhānasaññino bālā, sīlesu asamāhitā;

Unnaḷā vicarissanti, kalahābhiratā magā.

ภิกษุพาลทั้งหลาย มีความสำคัญในการติเตียน ไม่ตั้งมั่นในศีล มีมานะสูง ทะนงตน ยินดีในการทะเลาะวิวาท จักเที่ยวไปเหมือนพวกเนื้อ

959.

๙๕๙.

‘‘Uddhatā ca bhavissanti, nīlacīvarapārutā;

Kuhā thaddhā lapā siṅgī, carissantyariyā viya.

ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ห่มจีวรสีเขียวคล้ำ เป็นผู้หลอกลวง กระด้าง พูดเพ้อเจ้อ มีกิเลสปรากฏดุจเขาสัตว์ เที่ยวไปประหนึ่งว่าเป็นพระอริยะ

960.

๙๖๐.

‘‘Telasaṇṭhehi kesehi, capalā añjanakkhikā;

Rathiyāya gamissanti, dantavaṇṇikapārutā.

ภิกษุทั้งหลายมีผมชโลมด้วยน้ำมัน มีความคะนอง มีนัยน์ตาหยอดด้วยยา ห่มจีวรสีดังสีงาช้าง จักเดินไปตามถนน

961.

๙๖๑.

‘‘Ajegucchaṃ [Pg.342] vimuttehi, surattaṃ arahaddhajaṃ;

Jigucchissanti kāsāvaṃ, odātesu samucchitā.

ภิกษุทั้งหลายผู้หมกมุ่นในผ้าขาว จักพากันรังเกียจผ้ากาสาวะอันเป็นธงชัยของพระอรหันต์ ซึ่งท่านผู้หลุดพ้นแล้วไม่รังเกียจ อันเขาเย็บย้อมดีแล้ว

962.

๙๖๒.

‘‘Lābhakāmā bhavissanti, kusītā hīnavīriyā;

Kicchantā vanapatthāni, gāmantesu vasissare.

ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้ใคร่ลาภ เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทราม ลำบากใจอยู่ในเสนาสนะป่า จักอยู่ในที่ใกล้บ้าน

963.

๙๖๓.

‘‘Ye ye lābhaṃ labhissanti, micchājīvaratā sadā;

Te teva anusikkhantā, bhajissanti asaṃyatā.

ภิกษุเหล่าใด ยินดีในมิจฉาอาชีวะทุกเมื่อ จักได้ลาภ ภิกษุผู้ไม่สำรวมทั้งหลาย เลียนแบบภิกษุเหล่านั้น จักคบหา (เข้าใกล้ราชตระกูลเป็นต้น)

964.

๙๖๔.

‘‘Ye ye alābhino lābhaṃ, na te pujjā bhavissare;

Supesalepi te dhīre, sevissanti na te tadā.

ภิกษุเหล่าใดไม่มีลาภ ภิกษุเหล่านั้นจักไม่เป็นที่บูชาในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายจักไม่คบหาภิกษุผู้มีปรีชา มีศีลเป็นที่รักยิ่งเหล่านั้น

965.

๙๖๕.

‘‘Milakkhurajanaṃ rattaṃ, garahantā sakaṃ dhajaṃ;

Titthiyānaṃ dhajaṃ keci, dhārissantyavadātakaṃ.

ภิกษุบางพวกติเตียนธงชัยของตน คือผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด จักทรงไว้ซึ่งผ้าขาวอันเป็นธงชัยของพวกเดียรถีย์

966.

๙๖๖.

‘‘Agāravo ca kāsāve, tadā tesaṃ bhavissati;

Paṭisaṅkhā ca kāsāve, bhikkhūnaṃ na bhavissati.

ในกาลนั้น ภิกษุเหล่านั้นจักไม่มีความเคารพในผ้ากาสาวะ และภิกษุทั้งหลายจักไม่มีแม้การพิจารณาผ้ากาสาวะ

967.

๙๖๗.

‘‘Abhibhūtassa dukkhena, sallaviddhassa ruppato;

Paṭisaṅkhā mahāghorā, nāgassāsi acintiyā.

พญาช้างฉัททันต์ผู้ถูกลูกศรอาบยาพิษเสียบแทง ถูกทุกข์ครอบงำ กระสับกระส่ายอยู่ ได้เกิดความพิจารณาอันน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง ที่ใครๆ คิดไม่ได้

968.

๙๖๘.

‘‘Chaddanto hi tadā disvā, surattaṃ arahaddhajaṃ;

Tāvadeva bhaṇī gāthā, gajo atthopasaṃhitā’’.

ในกาลนั้น พญาช้างฉัททันต์เห็นผ้ากาสาวะอันเป็นธงชัยของพระอรหันต์ ซึ่งย้อมดีแล้ว จึงได้กล่าวคาถาทั้งหลายที่ประกอบด้วยประโยชน์ในขณะนั้นนั่นเอง

969.

๙๖๙.

‘‘Anikkasāvo kāsāvaṃ, yo vatthaṃ paridhassati ;

Apeto damasaccena, na so kāsāvamarahati.

ผู้ใดยังมีกิเลสเพียงดังน้ำฝาด ปราศจากทมะและสัจจะ จักนุ่งห่มผ้ากาสาวะ ผู้นั้นไม่ควรซึ่งผ้ากาสาวะ

970.

๙๗๐.

‘‘Yo ca vantakāsāvassa, sīlesu susamāhito;

Upeto damasaccena, sa ve kāsāvamarahati.

ส่วนผู้ใดมีกิเลสเพียงดังน้ำฝาดอันคายแล้ว ตั้งมั่นดีแล้วในศีลทั้งหลาย ประกอบด้วยทมะและสัจจะ ผู้นั้นแลย่อมควรซึ่งผ้ากาสาวะ

971.

๙๗๑.

‘‘Vipannasīlo dummedho, pākaṭo kāmakāriyo;

Vibbhantacitto nissukko, na so kāsāvamarahati.

ผู้ใดมีศีลวิบัติ มีปัญญาทราม ปรากฏว่าเป็นคนทุศีล ทำตามความใคร่ มีจิตฟุ้งซ่าน ปราศจากคุณธรรมขาวสะอาด ผู้นั้นไม่ควรซึ่งผ้ากาสาวะ

972.

๙๗๒.

‘‘Yo ca sīlena sampanno, vītarāgo samāhito;

Odātamanasaṅkappo, sa ve kāsāvamarahati.

ส่วนผู้ใดสมบูรณ์ด้วยศีล มีราคะไปปราศแล้ว มีจิตตั้งมั่น มีความดำริแห่งใจอันผ่องแผ้ว ผู้นั้นแลย่อมควรซึ่งผ้ากาสาวะ

973.

๙๗๓.

‘‘Uddhato unnaḷo bālo, sīlaṃ yassa na vijjati;

Odātakaṃ arahati, kāsāvaṃ kiṃ karissati.

ผู้ใดมีจิตฟุ้งซ่าน มีมานะสูง เป็นพาล ไม่มีศีลอยู่ ผู้นั้นควรแต่ผ้าขาว ผ้ากาสาวะจักทำอะไรได้

974.

๙๗๔.

‘‘Bhikkhū [Pg.343] ca bhikkhuniyo ca, duṭṭhacittā anādarā;

Tādīnaṃ mettacittānaṃ, niggaṇhissantyanāgate.

ในอนาคต ภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย มีจิตถูกประทุษร้าย ไม่มีความเอื้อเฟื้อ จักข่มขี่ท่านผู้คงที่ ผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตา

975.

๙๗๕.

‘‘Sikkhāpentāpi therehi, bālā cīvaradhāraṇaṃ;

Na suṇissanti dummedhā, pākaṭā kāmakāriyā.

ภิกษุพาลผู้มีปัญญาทราม ปรากฏว่าเป็นคนทุศีล ทำตามความใคร่ทั้งหลาย แม้เมื่อพระเถระทั้งหลายสอนเรื่องการทรงจีวร ก็จักไม่เชื่อฟัง

976.

๙๗๖.

‘‘Te tathā sikkhitā bālā, aññamaññaṃ agāravā;

Nādiyissantupajjhāye, khaḷuṅko viya sārathiṃ.

ภิกษุพาลเหล่านั้น แม้พระอุปัชฌาย์จะฝึกสอนอยู่อย่างนั้น ก็ไม่มีความเคารพในกันและกัน จักไม่เอื้อเฟื้อต่ออุปัชฌาย์ เหมือนม้าเลวที่ไม่เอื้อเฟื้อต่อนายสารถี ฉะนั้น

977.

๙๗๗.

‘‘Evaṃ anāgataddhānaṃ, paṭipatti bhavissati;

Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, patte kālamhi pacchime.

เมื่อกาลสุดท้ายในอนาคตมาถึง ปฏิปทาของภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย จักเป็นไปอย่างนี้

978.

๙๗๘.

‘‘Purā āgacchate etaṃ, anāgataṃ mahabbhayaṃ;

Subbacā hotha sakhilā, aññamaññaṃ sagāravā.

ก่อนที่ภัยใหญ่นี้ในอนาคตจะมาถึง ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ว่าง่าย มีวาจาอ่อนหวาน มีความเคารพในกันและกันเถิด

979.

๙๗๙.

‘‘Mettacittā kāruṇikā, hotha sīlesu saṃvutā;

Āraddhavīriyā pahitattā, niccaṃ daḷhaparakkamā.

ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตา มีความกรุณา สำรวมในศีลทั้งหลาย ปรารภความเพียร มีตนส่งไปแล้วในพระนิพพาน มีความบากบั่นมั่นคงเป็นนิตย์เถิด

980.

๙๘๐.

‘‘Pamādaṃ bhayato disvā, appamādañca khemato;

Bhāvethaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, phusantā amataṃ pada’’nti.

ท่านทั้งหลายจงเห็นความประมาทโดยความเป็นภัย และเห็นความไม่ประมาทโดยความเกษมแล้ว จงเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ สัมผัสอมตบทเถิด

… Phusso thero….

พระผุสสเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้...

2. Sāriputtattheragāthā

๒. คาถาทั้งหลายของพระสารีบุตรเถระ

981.

๙๘๑.

‘‘Yathācārī yathāsato satīmā, yatasaṅkappajjhāyi appamatto;

Ajjhattarato samāhitatto, eko santusito tamāhu bhikkhuṃ.

ผู้ใดมีปกติประพฤติและมีสติอยู่ มีสติ มีความดำริอันสำรวมแล้ว มีปกติเพ่งฌาน ไม่ประมาท ยินดีในธรรมภายใน มีตนตั้งมั่นแล้ว อยู่ผู้เดียว สันโดษ บัณฑิตทั้งหลายเรียกผู้นั้นว่าภิกษุ

982.

๙๘๒.

‘‘Allaṃ sukkhaṃ vā bhuñjanto, na bāḷhaṃ suhito siyā;

Ūnūdaro mitāhāro, sato bhikkhu paribbaje.

ภิกษุเมื่อฉันอาหารเปียกหรือแห้ง ไม่พึงอิ่มจนเกินไป พึงเป็นผู้มีท้องพร่อง มีอาหารพอประมาณ มีสติเที่ยวไป

983.

๙๘๓.

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.

ภิกษุไม่พึงฉันอาหาร ๔-๕ คำ แล้วพึงดื่มน้ำ นี้เป็นการเพียงพอเพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้วในพระนิพพาน

984.

๙๘๔.

‘‘Kappiyaṃ taṃ ce chādeti, cīvaraṃ idamatthikaṃ ;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.

ถ้าภิกษุพึงใช้สอยจีวรที่สมควรนี้ ซึ่งมีประโยชน์เพียงเท่านี้ (คือป้องกันความหนาวเป็นต้น) นี้เป็นการเพียงพอเพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้วในพระนิพพาน

985.

๙๘๕.

‘‘Pallaṅkena [Pg.344] nisinnassa, jaṇṇuke nābhivassati;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.

สำหรับภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว นั่งขัดสมาธิอยู่ ฝนย่อมไม่รดเข่าทั้งสองได้ (เสนาสนะเพียงเท่านี้) ก็เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก

986.

๙๘๖.

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Ubhayantarena nāhosi, kena lokasmi kiṃ siyā.

ผู้ใดเห็นสุขว่าเป็นทุกข์ เห็นทุกข์ว่าเป็นลูกศร และไม่เป็นอะไรในระหว่างสุขและทุกข์ทั้งสองนั้น ผู้นั้นจะพึงเป็นอะไรในโลกเพราะอะไรเล่า

987.

๙๘๗.

‘‘Mā me kadāci pāpiccho, kusīto hīnavīriyo;

Appassuto anādaro, kena lokasmi kiṃ siyā.

คนมีความปรารถนาลามก เกียจคร้าน มีความเพียรเลว เป็นพหูสูตน้อย ไม่เอื้อเฟื้อ อย่าได้มีแก่เราในกาลไหนๆ เลย ในโลกนี้ จะมีอะไรแก่คนเช่นนั้นได้เพราะอะไรเล่า

988.

๙๘๘.

‘‘Bahussuto ca medhāvī, sīlesu susamāhito;

Cetosamathamanuyutto, api muddhani tiṭṭhatu.

ส่วนผู้ที่เป็นพหูสูต มีปัญญา ตั้งมั่นดีในศีล ประกอบเนืองๆ ซึ่งเจโตสมถะ ผู้นั้นพึงตั้งอยู่บนศีรษะของเราก็ได้

989.

๙๘๙.

‘‘Yo papañcamanuyutto, papañcābhirato mago;

Virādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttaraṃ.

ผู้ใดประกอบเนืองๆ ซึ่งปปัญจธรรม ยินดีในปปัญจธรรม เป็นดุจสัตว์ป่า ผู้นั้นย่อมคลาดจากพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม

990.

๙๙๐.

‘‘Yo ca papañcaṃ hitvāna, nippapañcapathe rato;

Ārādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttaraṃ.

ส่วนผู้ใดละปปัญจธรรมแล้ว ยินดีในทางที่ไม่มีปปัญจธรรม ผู้นั้นย่อมบรรลุพระนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม

991.

๙๙๑.

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ.

พระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ในที่ใด คือ ในบ้านก็ตาม ในป่าก็ตาม ในที่ลุ่มก็ตาม ในที่ดอนก็ตาม ที่นั้นเป็นภูมิสถานน่ารื่นรมย์

992.

๙๙๒.

‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano;

Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino.

ป่าเป็นที่น่ารื่นรมย์ แต่ปุถุชนไม่ยินดีในป่านั้น ส่วนท่านผู้ปราศจากราคะจักยินดี (ในป่านั้น) เพราะท่านเหล่านั้นไม่ใช่ผู้แสวงหากาม

993.

๙๙๓.

‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje;

Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo.

บุคคลพึงเห็นผู้มีปัญญา ผู้กล่าวข่มขี่ ผู้ชี้โทษว่า เป็นเช่นกับผู้บอกขุมทรัพย์ พึงคบบัณฑิตเช่นนั้น เพราะเมื่อคบหาบัณฑิตเช่นนั้นอยู่ ย่อมมีแต่คุณอันประเสริฐ ไม่มีโทษอันลามกเลย

994.

๙๙๔.

‘‘Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye;

Satañhi so piyo hoti, asataṃ hoti appiyo.

บัณฑิตพึงตักเตือน พร่ำสอน และพึงห้ามจากสิ่งที่ไม่ดี เพราะเขาย่อมเป็นที่รักของสัตบุรุษ แต่ไม่เป็นที่รักของอสัตบุรุษ

995.

๙๙๕.

‘‘Aññassa bhagavā buddho, dhammaṃ desesi cakkhumā;

Dhamme desiyamānamhi, sotamodhesimatthiko;

Taṃ me amoghaṃ savanaṃ, vimuttomhi anāsavo.

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรมแก่ผู้อื่น เมื่อพระองค์ทรงแสดงธรรมอยู่ เราเป็นผู้ต้องการ ได้ตั้งใจฟังธรรมนั้น การฟังธรรมนั้นของเราไม่ไร้ผล เราเป็นผู้หลุดพ้น ไม่มีอาสวะ

996.

๙๙๖.

‘‘Neva pubbenivāsāya, napi dibbassa cakkhuno;

Cetopariyāya iddhiyā, cutiyā upapattiyā;

Sotadhātuvisuddhiyā, paṇidhī me na vijjati.

ความปรารถนาของเราไม่มีเพื่อปุพเพนิวาสานุสติญาณ ไม่มีเพื่อทิพยจักษุญาณ ไม่มีเพื่อเจโตปริยญาณ อิทธิฤทธิ์ การจุติ และการอุบัติ และไม่มีเพื่อความหมดจดแห่งโสตธาตุ

997.

๙๙๗.

‘‘Rukkhamūlaṃva [Pg.345] nissāya, muṇḍo saṅghāṭipāruto;

Paññāya uttamo thero, upatissova jhāyati.

พระเถระนามว่าอุปติสสะ ผู้มีศีรษะโล้น ครองผ้าสังฆาฏิ อาศัยโคนไม้ เป็นผู้สูงสุดด้วยปัญญา ย่อมเข้าฌานอยู่

998.

๙๙๘.

‘‘Avitakkaṃ samāpanno, sammāsambuddhasāvako;

Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade.

พระสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เข้าสมาบัติที่ไม่มีวิตกแล้ว ในขณะนั้น ย่อมเข้าถึงความเป็นผู้มีปกติเงียบอย่างพระอริยะ

999.

๙๙๙.

‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhati.

ภูเขาศิลาไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้วฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น เพราะสิ้นโมหะ ย่อมไม่หวั่นไหวเหมือนภูเขา

1000.

๑๐๐๐.

‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino;

Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhamattaṃva khāyati.

บาปแม้ประมาณเท่าปลายขนทราย ย่อมปรากฏแก่บุรุษผู้ไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง ผู้แสวงหาความหมดจดอยู่เป็นนิตย์ เหมือนปุยเมฆ

1001.

๑๐๐๑.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Nikkhipissaṃ imaṃ kāyaṃ, sampajāno patissato.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ไม่เพลิดเพลินชีวิต เรามีสติสัมปชัญญะ จักทอดทิ้งกายนี้ไป

1002.

๑๐๐๒.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.

เราไม่เพลิดเพลินความตาย ไม่เพลิดเพลินชีวิต แต่เรารอคอยเวลา (ตาย) เหมือนลูกจ้างรอคอยค่าจ้าง

1003.

๑๐๐๓.

‘‘Ubhayena midaṃ maraṇameva, nāmaraṇaṃ pacchā vā pure vā;

Paṭipajjatha mā vinassatha, khaṇo vo mā upaccagā.

ความตายนี้มีได้ทั้ง ๒ ทาง คือ จะตายทีหลังหรือก่อนก็ได้ ไม่ใช่ว่าจะไม่ตาย ท่านทั้งหลายจงปฏิบัติเถิด อย่าพินาศไปเลย ขณะอย่าได้ล่วงเลยท่านทั้งหลายไป

1004.

๑๐๐๔.

‘‘Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ santarabāhiraṃ;

Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo vo mā upaccagā;

Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.

ท่านทั้งหลายจงคุ้มครองตน เหมือนชาวเมืองชายแดนคุ้มครองนครที่รักษาไว้ดีแล้วทั้งภายในและภายนอก ฉะนั้น ขณะอย่าได้ล่วงเลยท่านทั้งหลายไป เพราะผู้ที่ขณะล่วงเลยไปแล้ว จะเศร้าโศกอยู่ในนรก

1005.

๑๐๐๕.

‘‘Upasanto uparato, mantabhāṇī anuddhato;

Dhunāti pāpake dhamme, dumapattaṃva māluto.

ภิกษุผู้สงบระงับ เว้นจากบาป พูดแต่คำที่สมควร ไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมขจัดบาปธรรมเสียได้ เหมือนลมพัดใบไม้

1006.

๑๐๐๖.

‘‘Upasanto uparato, mantabhāṇī anuddhato;

Appāsi pāpake dhamme, dumapattaṃva māluto.

ภิกษุผู้สงบระงับ เว้นจากบาป พูดแต่คำที่สมควร ไม่ฟุ้งซ่าน ได้ขจัดบาปธรรมเสียแล้ว เหมือนลมพัดใบไม้

1007.

๑๐๐๗.

‘‘Upasanto anāyāso, vippasanno anāvilo;

Kalyāṇasīlo medhāvī, dukkhassantakaro siyā.

ผู้มีปัญญา มีศีลดีงาม สงบระงับ ไม่มีความลำบาก มีใจผ่องใส ไม่ขุ่นมัว พึงทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

1008.

๑๐๐๘.

‘‘Na vissase ekatiyesu evaṃ, agārisu pabbajitesu cāpi;

Sādhūpi hutvā na asādhu honti, asādhu hutvā puna sādhu honti.

ไม่พึงไว้วางใจในคนบางพวก แม้ในคฤหัสถ์และบรรพชิตอย่างนี้ คือ บางพวกเป็นคนดีแล้วกลับเป็นคนไม่ดี บางพวกเป็นคนไม่ดีแล้วกลับเป็นคนดีก็มี

1009.

๑๐๐๙.

‘‘Kāmacchando [Pg.346] ca byāpādo, thinamiddhañca bhikkhuno;

Uddhaccaṃ vicikicchā ca, pañcete cittakelisā.

กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และวิจิกิจฉา ธรรม ๕ ประการนี้เป็นเครื่องเศร้าหมองจิตของภิกษุ

1010.

๑๐๑๐.

‘‘Yassa sakkariyamānassa, asakkārena cūbhayaṃ;

Samādhi na vikampati, appamādavihārino.

สมาธิของภิกษุผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะเหตุทั้ง ๒ ประการ คือ เพราะสักการะและอสักการะ

1011.

๑๐๑๑.

‘‘Taṃ jhāyinaṃ sātatikaṃ, sukhumadiṭṭhivipassakaṃ;

Upādānakkhayārāmaṃ, āhu sappuriso iti.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวท่านผู้เพ่งพินิจ มีความเห็นสุขุม เห็นแจ้งอยู่เนืองนิตย์ ยินดีในความสิ้นอุปาทานนั้น ว่าเป็นสัตบุรุษ

1012.

๑๐๑๒.

‘‘Mahāsamuddo pathavī, pabbato anilopi ca;

Upamāya na yujjanti, satthu varavimuttiyā.

มหาสมุทร แผ่นดิน ภูเขา และแม้ลม ก็ไม่สมควรเป็นข้ออุปมาเปรียบกับวรวิมุตติของพระศาสดา

1013.

๑๐๑๓.

‘‘Cakkānuvattako thero, mahāñāṇī samāhito;

Pathavāpaggisamāno, na rajjati na dussati.

พระเถระผู้มีญาณใหญ่ มีใจตั้งมั่น เป็นผู้หมุนตามจักร คือ พระธรรมจักร เป็นเช่นกับแผ่นดิน น้ำ และไฟ ย่อมไม่ยินดี ไม่ยินร้าย

1014.

๑๐๑๔.

‘‘Paññāpāramitaṃ patto, mahābuddhi mahāmati;

Ajaḷo jaḷasamāno, sadā carati nibbuto.

ท่านเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งปัญญา มีปัญญามาก มีความรู้มาก ไม่โง่เขลา แต่เป็นเหมือนคนโง่เขลา ดับกิเลสแล้วเที่ยวไปอยู่เป็นนิตย์

1015.

๑๐๑๕.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.

เราได้อุปัฏฐากพระศาสดาแล้ว... ตัณหาผู้นำไปในภพ เราถอนขึ้นแล้ว

1016.

๑๐๑๖.

‘‘Sampādethappamādena, esā me anusāsanī;

Handāhaṃ parinibbissaṃ, vippamuttomhi sabbadhī’’ti.

ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด นี้เป็นอนุศาสนีของเรา เอาล่ะ เราจักปรินิพพานแล้ว เราเป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากอุปธิทั้งปวง

… Sāriputto thero….

...พระสารีบุตรเถระ...

3. Ānandattheragāthā

๓. คาถาท่านพระอานนทเถระ

1017.

๑๐๑๗.

‘‘Pisuṇena ca kodhanena ca, maccharinā ca vibhūtanandinā;

Sakhitaṃ na kareyya paṇḍito, pāpo kāpurisena saṅgamo.

บัณฑิตไม่พึงทำความเป็นสหายกับคนส่อเสียด คนมักโกรธ คนตระหนี่ และคนผู้ยินดีในความฉิบหาย (ของผู้อื่น) เพราะการสมาคมกับคนชั่วเป็นสิ่งเลวทราม

1018.

๑๐๑๘.

‘‘Saddhena ca pesalena ca, paññavatā bahussutena ca;

Sakhitaṃ kareyya paṇḍito, bhaddo sappurisena saṅgamo.

บัณฑิตพึงทำความเป็นสหายกับผู้มีศรัทธา ผู้มีศีลอันน่ารัก ผู้มีปัญญา และผู้เป็นพหูสูต เพราะการสมาคมกับสัตบุรุษเป็นความดีงาม

1019.

๑๐๑๙.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ…pe… yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.

จงดูอัตภาพอันวิจิตร...เถิด ซึ่งไม่มีความตั้งมั่นที่ยั่งยืนเลย

1020.

๑๐๒๐.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ…pe… vatthehi sobhati.

จงดูอัตภาพอันวิจิตร...เถิด ร่างกายนี้จะงดงามได้ก็พร้อมด้วยเสื้อผ้าอาภรณ์

1021.

๑๐๒๑.

‘‘Alattakakatā [Pg.347] …pe… no ca pāragavesino.

เท้าที่ทาด้วยครั่ง... พอที่จะให้คนพาลลุ่มหลงได้ แต่ไม่พอสำหรับผู้แสวงหาฝั่ง (คือพระนิพพาน)

1022.

๑๐๒๒.

‘‘Aṭṭhapadakatā…pe… no ca pāragavesino.

ผมที่แต่งเป็น ๘ เปีย... พอที่จะให้คนพาลลุ่มหลงได้ แต่ไม่พอสำหรับผู้แสวงหาฝั่ง

1023.

๑๐๒๓.

‘‘Añjanīva navā…pe… no ca pāragavesino.

ร่างกายอันเปื่อยเน่าที่ประดับตกแต่ง... ดุจผอบยาหยอดตาอันใหม่ที่วิจิตร พอที่จะให้คนพาลลุ่มหลงได้ แต่ไม่พอสำหรับผู้แสวงหาฝั่ง

1024.

๑๐๒๔.

‘‘Bahussuto cittakathī, buddhassa paricārako;

Pannabhāro visaññutto, seyyaṃ kappeti gotamo.

ท่านพระอานนท์โคตมโคตร ผู้เป็นพหูสูต มีถ้อยคำวิจิตร เป็นพุทธอุปัฏฐาก ได้ปลงภาระลงแล้ว ไม่ประกอบด้วยกิเลส ย่อมสำเร็จการนอน

1025.

๑๐๒๕.

‘‘Khīṇāsavo visaññutto, saṅgātīto sunibbuto;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jātimaraṇapāragū.

ท่านเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว ไม่ประกอบด้วยกิเลส ก้าวล่วงเครื่องข้องได้แล้ว ดับสนิทดีแล้ว ถึงฝั่งแห่งชาติและมรณะ ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย

1026.

๑๐๒๖.

‘‘Yasmiṃ patiṭṭhitā dhammā, buddhassādiccabandhuno;

Nibbānagamane magge, soyaṃ tiṭṭhati gotamo.

ธรรมทั้งหลายของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ตั้งมั่นแล้วในท่านผู้ใด ท่านพระอานนท์โคตมโคตรผู้นั้น ยืนอยู่แล้วในหนทางเป็นที่ไปสู่พระนิพพาน

1027.

๑๐๒๗.

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsītisahassāni, ye me dhammā pavattino.

ข้าพเจ้าเรียนธรรมจากพระพุทธเจ้า ๘๒,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ เรียนจากภิกษุ ๒,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ธรรม ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์เหล่านั้น เป็นธรรมที่ข้าพเจ้าคล่องแคล่ว

1028.

๑๐๒๘.

‘‘Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati;

Maṃsāni tassa vaḍḍhanti, paññā tassa na vaḍḍhati.

บุรุษผู้มีสุตะน้อยนี้ ย่อมแก่ไปเหมือนโคถึก เนื้อของเขาย่อมเจริญ แต่ปัญญาของเขาย่อมไม่เจริญ

1029.

๑๐๒๙.

‘‘Bahussuto appassutaṃ, yo sutenātimaññati;

Andho padīpadhārova, tatheva paṭibhāti maṃ.

ผู้ใดเป็นพหูสูตแล้วดูหมิ่นผู้มีสุตะน้อยด้วยสุตะของตน ผู้นั้นย่อมปรากฏแก่เราเหมือนคนตาบอดถือประทีป ฉะนั้น

1030.

๑๐๓๐.

‘‘Bahussutaṃ upāseyya, sutañca na vināsaye;

Taṃ mūlaṃ brahmacariyassa, tasmā dhammadharo siyā.

บุคคลพึงเข้าไปนั่งใกล้ผู้เป็นพหูสูต และไม่พึงทำสุตะให้เสื่อมไป ข้อนั้นเป็นรากเหง้าแห่งพรหมจรรย์ เพราะเหตุนั้น บุคคลพึงเป็นผู้ทรงธรรม

1031.

๑๐๓๑.

‘‘Pubbāparaññū atthaññū, niruttipadakovido;

Suggahītañca gaṇhāti, atthañcopaparikkhati.

ผู้รู้เบื้องต้นและเบื้องปลาย รู้เนื้อความ ฉลาดในนิรุตติและบท ย่อมเรียนเอาธรรมที่ท่านเรียนดีแล้ว และย่อมพิจารณาเนื้อความ

1032.

๑๐๓๒.

‘‘Khantyā chandikato hoti, ussahitvā tuleti taṃ;

Samaye so padahati, ajjhattaṃ susamāhito.

บุคคลย่อมทำความพอใจด้วยความอดทน พากเพียรพิจารณาธรรมนั้น เขามีจิตตั้งมั่นดีในภายใน ย่อมบำเพ็ญเพียรในสมัยที่ควร

1033.

๑๐๓๓.

‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ, sappaññaṃ buddhasāvakaṃ;

Dhammaviññāṇamākaṅkhaṃ, taṃ bhajetha tathāvidhaṃ.

ผู้ที่มุ่งหวังความรู้แจ้งในธรรม พึงคบหาสาวกของพระพุทธเจ้าเช่นนั้น ผู้เป็นพหูสูต ทรงธรรม มีปัญญา

1034.

๑๐๓๔.

‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;

Cakkhu sabbassa lokassa, pūjanīyo bahussuto.

ผู้เป็นพหูสูต ทรงธรรม เป็นผู้รักษาคลังพระธรรมของพระมหาสี เป็นดุจดวงตาของโลกทั้งปวง ผู้เป็นพหูสูตจึงเป็นที่ควรบูชา

1035.

๑๐๓๕.

‘‘Dhammārāmo dhammarato, dhammaṃ anuvicintayaṃ;

Dhammaṃ anussaraṃ bhikkhu, saddhammā na parihāyati.

ภิกษุผู้มีธรรมเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในธรรม พิจารณาธรรมอยู่เนืองๆ ระลึกถึงธรรมอยู่ ย่อมไม่เสื่อมจากพระสัทธรรม

1036.

๑๐๓๖.

‘‘Kāyamaccheragaruno [Pg.348], hiyyamāne anuṭṭhahe;

Sarīrasukhagiddhassa, kuto samaṇaphāsutā.

เมื่อชีวิตเสื่อมสิ้นไปอยู่ ภิกษุผู้หนักในความตระหนี่ในร่างกาย ไม่ขวนขวาย ผู้ยินดีในความสุขทางร่างกาย จะมีความผาสุกแห่งสมณะได้อย่างไร

1037.

๑๐๓๗.

‘‘Na pakkhanti disā sabbā, dhammā na paṭibhanti maṃ;

Gate kalyāṇamittamhi, andhakāraṃva khāyati.

ทิศทั้งปวงไม่ปรากฏแก่ข้าพเจ้า ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้า เมื่อกัลยาณมิตรล่วงลับไปแล้ว โลกปรากฏดุจมืดมน

1038.

๑๐๓๘.

‘‘Abbhatītasahāyassa, atītagatasatthuno;

Natthi etādisaṃ mittaṃ, yathā kāyagatā sati.

สำหรับเราผู้มีสหายล่วงไปแล้ว มีพระศาสดาล่วงไปแล้ว ไม่มีมิตรเช่นกับกายคตาสติเลย

1039.

๑๐๓๙.

‘‘Ye purāṇā atītā te, navehi na sameti me;

Svajja ekova jhāyāmi, vassupetova pakkhimā.

สหายเก่าทั้งหลายก็ล่วงลับไปแล้ว ส่วนสหายใหม่ทั้งหลายใจของข้าพเจ้าก็ไม่เข้ากัน วันนี้ข้าพเจ้าจึงเข้าฌานอยู่แต่ผู้เดียว เหมือนนกเข้าสู่รังในฤดูฝน

1040.

๑๐๔๐.

‘‘Dassanāya abhikkante, nānāverajjake bahū;

Mā vārayittha sotāro, passantu samayo mamaṃ.

ชนจำนวนมากจากต่างแว่นแคว้นที่พากันมาเพื่อจะพบเรา เธออย่าห้ามเลย ชนเหล่านั้นเป็นผู้ฟัง ขอให้พวกเขาได้เห็นเราเถิด นี่เป็นกาลสมัยของเรา

1041.

๑๐๔๑.

‘‘Dassanāya abhikkante, nānāverajjake puthu;

Karoti satthā okāsaṃ, na nivāreti cakkhumā.

พระศาสดาย่อมทรงทำโอกาสแก่ชนจำนวนมากจากต่างแว่นแคว้นที่พากันมาเพื่อจะเฝ้า พระองค์ผู้มีพระจักษุย่อมไม่ทรงห้าม

1042.

๑๐๔๒.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, sekhabhūtassa me sato;

Na kāmasaññā uppajji, passa dhammasudhammataṃ.

ตลอด ๒๕ ปี ที่เรายังเป็นพระเสขะอยู่ กามสัญญาไม่เคยเกิดขึ้นเลย จงดูความที่ธรรมเป็นธรรมดีเถิด

1043.

๑๐๔๓.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, sekhabhūtassa me sato;

Na dosasaññā uppajji, passa dhammasudhammataṃ.

ตลอด ๒๕ ปี เมื่อเรายังเป็นพระเสขะอยู่ โทสสัญญาไม่เคยเกิดขึ้นเลย ท่านจงดูความเป็นธรรมดีแห่งธรรมเถิด

1044.

๑๐๔๔.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;

Mettena kāyakammena, chāyāva anapāyinī.

เราได้อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยกายกรรมอันประกอบด้วยเมตตา ตลอด ๒๕ ปี เหมือนเงาที่ไม่ละไป ฉะนั้น

1045.

๑๐๔๕.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;

Mettena vacīkammena, chāyāva anapāyinī.

เราได้อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยวจีกรรมอันประกอบด้วยเมตตา ตลอด ๒๕ ปี เหมือนเงาที่ไม่ละไป ฉะนั้น

1046.

๑๐๔๖.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;

Mettena manokammena, chāyāva anapāyinī.

เราได้อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยมโนกรรมอันประกอบด้วยเมตตา ตลอด ๒๕ ปี เหมือนเงาที่ไม่ละไป ฉะนั้น

1047.

๑๐๔๗.

‘‘Buddhassa caṅkamantassa, piṭṭhito anucaṅkamiṃ;

Dhamme desiyamānamhi, ñāṇaṃ me udapajjatha.

เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จจงกรม เราได้จงกรมตามเสด็จอยู่เบื้องหลัง เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอยู่ ญาณได้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว

1048.

๑๐๔๘.

‘‘Ahaṃ sakaraṇīyomhi, sekho appattamānaso;

Satthu ca parinibbānaṃ, yo amhaṃ anukampako.

เรายังเป็นผู้มีกิจที่ต้องทำ ยังเป็นพระเสขะ มีใจยังไม่บรรลุ (อรหัตผล) แต่การปรินิพพานของพระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์เราก็ใกล้เข้ามาแล้ว

1049.

๑๐๔๙.

‘‘Tadāsi [Pg.349] yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;

Sabbākāravarūpete, sambuddhe parinibbute.

เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยอาการอันประเสริฐทุกอย่างปรินิพพานแล้ว ในกาลนั้น ได้มีเหตุการณ์อันน่าสะพรึงกลัว ในกาลนั้น ได้มีความขนพองสยองเกล้า

1050.

๑๐๕๐.

‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;

Cakkhu sabbassa lokassa, ānando parinibbuto.

พระอานนท์ผู้เป็นพหูสูต ทรงไว้ซึ่งธรรม เป็นผู้รักษาคลัง (ธรรม) ของพระมหาสี เป็นดุจดวงตาของโลกทั้งปวง เป็นผู้ดับกิเลสแล้ว

1051.

๑๐๕๑.

‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;

Cakkhu sabbassa lokassa, andhakāre tamonudo.

พระอานนท์ผู้เป็นพหูสูต ทรงไว้ซึ่งธรรม เป็นผู้รักษาคลัง (ธรรม) ของพระมหาสี เป็นดุจดวงตาของโลกทั้งปวง เป็นผู้ขจัดความมืดในโลกที่มืดมิด

1052.

๑๐๕๒.

‘‘Gatimanto satimanto, dhitimanto ca yo isi;

Saddhammadhārako thero, ānando ratanākaro.

พระฤาษีนั้นเป็นผู้มีคติปัญญา มีสติ มีความเพียร พระอานนท์เถระผู้ทรงไว้ซึ่งสัทธรรม เป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ

1053.

๑๐๕๓.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

เราได้อุปัฏฐากพระศาสดาแล้ว ได้ทำตามคำสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว ภาระอันหนักเราปลงลงแล้ว บัดนี้ ภพใหม่ย่อมไม่มี

… Ānando thero….

...พระอานนทเถระ...

Tiṃsanipāto niṭṭhito.

ติงสนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานคาถาในนิบาตนั้น มีดังนี้

Phussopatisso ānando, tayotime pakittitā;

Gāthāyo tattha saṅkhātā, sataṃ pañca ca uttarīti;

ท่านประกาศไว้ว่า พระเถระ ๓ รูป คือ พระปุสสะ พระอุปติสสะ พระอานนท์ คาถาทั้งหลายในนิบาตนั้นนับได้ ๑๐๕ คาถา

18. Cattālīsanipāto

๑๘. จัตตาฬีสนิบาต

1. Mahākassapattheragāthā

๑. มหากัสสปเถรคาถา

1054.

๑๐๕๔.

‘‘Na [Pg.350] gaṇena purakkhato care, vimano hoti samādhi dullabho;

Nānājanasaṅgaho dukho, iti disvāna gaṇaṃ na rocaye.

ภิกษุไม่พึงมีหมู่คณะแวดล้อมเที่ยวไป เพราะย่อมมีใจฟุ้งซ่าน สมาธิหาได้ยาก การสงเคราะห์คนต่าง ๆ เป็นทุกข์ เพราะเห็นดังนี้ จึงไม่ชอบหมู่คณะ

1055.

๑๐๕๕.

‘‘Na kulāni upabbaje muni, vimano hoti samādhi dullabho;

So ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhāvaho.

มุนีไม่พึงเข้าไปคลุกคลีในสกุลทั้งหลาย เพราะย่อมมีใจฟุ้งซ่าน สมาธิหาได้ยาก ภิกษุใดขวนขวายเพราะกำหนัดในรส ภิกษุนั้นย่อมละเลยประโยชน์อันนำสุขมาให้

1056.

๑๐๕๖.

‘‘Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;

Sukhumaṃ salla durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวการไหว้และการบูชาในสกุลทั้งหลายนั้นว่า เป็นเปือกตม เป็นลูกศรที่ละเอียดอ่อน ถอนได้ยาก สักการะเป็นสิ่งที่บุรุษชั่วละได้ยาก

1057.

๑๐๕๗.

‘‘Senāsanamhā oruyha, nagaraṃ piṇḍāya pāvisiṃ;

Bhuñjantaṃ purisaṃ kuṭṭhiṃ, sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhahiṃ.

เราลงจากเสนาสนะแล้ว เข้าไปสู่เมืองเพื่อบิณฑบาต ได้เข้าไปยืนอยู่โดยเคารพใกล้บุรุษโรคเรื้อนคนหนึ่งผู้กำลังบริโภคอยู่

1058.

๑๐๕๘.

‘‘So me pakkena hatthena, ālopaṃ upanāmayi;

Ālopaṃ pakkhipantassa, aṅguli cettha chijjatha.

บุรุษโรคเรื้อนนั้นได้น้อมถวายคำข้าวแก่เราด้วยมืออันเน่าเปื่อย เมื่อเขาใส่คำข้าวลงไป แม้นิ้วก็ได้ขาดตกลงไปในบาตรนี้

1059.

๑๐๕๙.

‘‘Kuṭṭamūlañca nissāya, ālopaṃ taṃ abhuñjisaṃ;

Bhuñjamāne vā bhutte vā, jegucchaṃ me na vijjati.

เราอาศัยโคนฝา นั่งฉันคำข้าวนั้น เมื่อกำลังฉันอยู่ก็ดี ฉันเสร็จแล้วก็ดี ความรังเกียจมิได้มีแก่เราเลย

1060.

๑๐๖๐.

‘‘Uttiṭṭhapiṇḍo āhāro, pūtimuttañca osadhaṃ;

Senāsanaṃ rukkhamūlaṃ, paṃsukūlañca cīvaraṃ;

Yassete abhisambhutvā, sa ve cātuddiso naro.

อาหารคือบิณฑบาตที่ได้มาด้วยการยืน ยาคือยาดองด้วยน้ำมูตรเน่า เสนาสนะคือโคนไม้ จีวรคือผ้าบังสุกุล ปัจจัยเหล่านี้มีพร้อมแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นแลชื่อว่าเป็นผู้ไปได้ใน ๔ ทิศ

1061.

๑๐๖๑.

‘‘Yattha eke vihaññanti, āruhantā siluccayaṃ;

Tassa buddhassa dāyādo, sampajāno patissato;

Iddhibalenupatthaddho, kassapo abhirūhati.

ชนบางพวกย่อมลำบากเมื่อขึ้นสู่ภูเขาหินใด แต่พระกัสสปะผู้เป็นทายาทของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น มีสัมปชัญญะ มีสติ มีกำลังคือฤทธิ์ค้ำจุนไว้ ย่อมขึ้นไปได้

1062.

๑๐๖๒.

‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto[Pg.351], selamāruyha kassapo;

Jhāyati anupādāno, pahīnabhayabheravo.

พระกัสสปะกลับจากบิณฑบาตแล้ว ขึ้นสู่ภูเขา ไม่มีอุปาทาน มีภัยและความน่าสะพรึงกลัวอันละได้แล้ว ย่อมเข้าฌานอยู่

1063.

๑๐๖๓.

‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, selamāruyha kassapo;

Jhāyati anupādāno, ḍayhamānesu nibbuto.

พระกัสสปะกลับจากบิณฑบาตแล้ว ขึ้นสู่ภูเขา ไม่มีอุปาทาน เป็นผู้ดับเย็นแล้วในเมื่อสัตว์ทั้งหลายกำลังถูกเผาอยู่ ย่อมเข้าฌานอยู่

1064.

๑๐๖๔.

‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, selamāruyha kassapo;

Jhāyati anupādāno, katakicco anāsavo.

พระกัสสปะกลับจากบิณฑบาตแล้ว ขึ้นสู่ภูเขา ไม่มีอุปาทาน มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ย่อมเข้าฌานอยู่

1065.

๑๐๖๕.

‘‘Karerimālāvitatā, bhūmibhāgā manoramā;

Kuñjarābhirudā rammā, te selā ramayanti maṃ.

ภูมิภาคทั้งหลายอันน่ารื่นรมย์ใจ ปกคลุมด้วยพวงดอกกุ่ม น่ารื่นรมย์ด้วยเสียงร้องของช้าง ภูเขาเหล่านั้นย่อมทำให้เรายินดี

1066.

๑๐๖๖.

‘‘Nīlabbhavaṇṇā rucirā, vārisītā sucindharā;

Indagopakasañchannā, te selā ramayanti maṃ.

ภูเขาเหล่านั้นมีสีเหมือนเมฆสีเขียว งดงาม มีน้ำเย็น มีพื้นดินสะอาด ปกคลุมด้วยแมลงค่อมทอง ย่อมทำให้เรายินดี

1067.

๑๐๖๗.

‘‘Nīlabbhakūṭasadisā, kūṭāgāravarūpamā;

Vāraṇābhirudā rammā, te selā ramayanti maṃ.

ภูเขาเหล่านั้น มียอดคล้ายยอดเมฆดำ มีรูปเปรียบด้วยเรือนยอดอันประเสริฐ น่ารื่นรมย์ด้วยเสียงร้องของช้างทั้งหลาย ย่อมทำให้เราเพลิดเพลิน

1068.

๑๐๖๘.

‘‘Abhivuṭṭhā rammatalā, nagā isibhi sevitā;

Abbhunnaditā sikhīhi, te selā ramayanti maṃ.

ภูเขาเหล่านั้น อันฝนโปรยปรายแล้ว มีพื้นน่ารื่นรมย์ อันฤาษีทั้งหลายเสพแล้ว มีเสียงกึกก้องเพราะนกยูงทั้งหลาย ย่อมทำให้เราเพลิดเพลิน

1069.

๑๐๖๙.

‘‘Alaṃ jhāyitukāmassa, pahitattassa me sato;

Alaṃ me atthakāmassa, pahitattassa bhikkhuno.

ภูเขาเหล่านั้น พอเพียงสำหรับเราผู้มีตนส่งไปแล้ว มีสติ ใคร่จะเพ่งฌาน และพอเพียงสำหรับเราผู้เป็นภิกษุ มีตนส่งไปแล้ว ใคร่ประโยชน์

1070.

๑๐๗๐.

‘‘Alaṃ me phāsukāmassa, pahitattassa bhikkhuno;

Alaṃ me yogakāmassa, pahitattassa tādino.

ภูเขาเหล่านั้น พอเพียงสำหรับเราผู้เป็นภิกษุ มีตนส่งไปแล้ว ใคร่ความผาสุก และพอเพียงสำหรับเราผู้มีตนส่งไปแล้ว ผู้คงที่ ใคร่ความเพียร

1071.

๑๐๗๑.

‘‘Umāpupphena samānā, gaganāvabbhachāditā;

Nānādijagaṇākiṇṇā, te selā ramayanti maṃ.

ภูเขาเหล่านั้น คล้ายดอกอัญชัน ปกคลุมด้วยเมฆฝนเหมือนท้องฟ้า เกลื่อนกล่นด้วยหมู่นกนานาชนิด ย่อมทำให้เราเพลิดเพลิน

1072.

๑๐๗๒.

‘‘Anākiṇṇā gahaṭṭhehi, migasaṅghanisevitā;

Nānādijagaṇākiṇṇā, te selā ramayanti maṃ.

ภูเขาเหล่านั้น ไม่เกลื่อนกล่นด้วยคฤหัสถ์ อันฝูงเนื้อเสพแล้ว เกลื่อนกล่นด้วยหมู่นกนานาชนิด ย่อมทำให้เราเพลิดเพลิน

1073.

๑๐๗๓.

‘‘Acchodikā puthusilā, gonaṅgulamigāyutā;

Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti maṃ.

ภูเขาเหล่านั้น มีน้ำใส มีแผ่นหินกว้างใหญ่ ประกอบด้วยวัว ลิง และเนื้อ ปกคลุมด้วยสาหร่ายและจอกแหน ย่อมทำให้เราเพลิดเพลิน

1074.

๑๐๗๔.

‘‘Na pañcaṅgikena turiyena, rati me hoti tādisī;

Yathā ekaggacittassa, sammā dhammaṃ vipassato.

ความยินดีของเราผู้มีจิตเป็นหนึ่ง เห็นธรรมโดยชอบแล้วเป็นเช่นใด ความยินดีเช่นนั้นย่อมไม่มีด้วยดนตรีมีองค์ ๕

1075.

๑๐๗๕.

‘‘Kammaṃ [Pg.352] bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya janaṃ na uyyame;

Ussukko so rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhāvaho.

ภิกษุไม่พึงทำการงานมาก พึงเว้นคน ไม่พึงขวนขวาย ภิกษุใดขวนขวาย หมกมุ่นในรส นำมาซึ่งความสุข ภิกษุนั้นย่อมละทิ้งประโยชน์

1076.

๑๐๗๖.

‘‘Kammaṃ bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya anattaneyyametaṃ;

Kicchati kāyo kilamati, dukkhito so samathaṃ na vindati.

ภิกษุไม่พึงทำการงานมาก พึงเว้นการงานนั้นที่ไม่นำมาซึ่งประโยชน์ กายย่อมลำบาก ย่อมเหน็ดเหนื่อย บุคคลนั้นผู้เป็นทุกข์ ย่อมไม่ประสบสมถะ

1077.

๑๐๗๗.

‘‘Oṭṭhappahatamattena, attānampi na passati;

Patthaddhagīvo carati, ahaṃ seyyoti maññati.

บุคคลย่อมไม่เห็นตนแม้ด้วยเพียงการขมุบขมิบริมฝีปาก เขามีคอแข็งกระด้างเที่ยวไป ย่อมสำคัญว่า ‘เราประเสริฐกว่า’

1078.

๑๐๗๘.

‘‘Aseyyo seyyasamānaṃ, bālo maññati attānaṃ;

Na taṃ viññū pasaṃsanti, patthaddhamānasaṃ naraṃ.

คนพาลไม่ประเสริฐกว่า แต่สำคัญตนว่าเสมอด้วยผู้ประเสริฐกว่า วิญญูชนทั้งหลายย่อมไม่สรรเสริญคนนั้นผู้มีมานะแข็งกระด้าง

1079.

๑๐๗๙.

‘‘Yo ca seyyohamasmīti, nāhaṃ seyyoti vā pana;

Hīno taṃsadiso vāti, vidhāsu na vikampati.

ส่วนผู้ใด ไม่หวั่นไหวในมานะประเภทต่างๆ ว่า ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราไม่ประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ หรือ ‘เราเสมอเขา’

1080.

๑๐๘๐.

‘‘Paññavantaṃ tathā tādiṃ, sīlesu susamāhitaṃ;

Cetosamathamanuttaṃ, tañce viññū pasaṃsare.

วิญญูชนพึงสรรเสริญบุคคลนั้นผู้มีปัญญา ผู้คงที่เช่นนั้น ผู้ตั้งมั่นดีแล้วในศีล ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งความสงบแห่งใจ

1081.

๑๐๘๑.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Ārakā hoti saddhammā, nabhato puthavī yathā.

ความเคารพในเพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลาย อันบุคคลใดหาไม่ได้ บุคคลนั้นย่อมอยู่ห่างไกลจากสัทธรรม เหมือนแผ่นดินอยู่ห่างไกลจากท้องฟ้า

1082.

๑๐๘๒.

‘‘Yesañca hiri ottappaṃ, sadā sammā upaṭṭhitaṃ;

Virūḷhabrahmacariyā te, tesaṃ khīṇā punabbhavā.

หิริและโอตตัปปะอันบุคคลเหล่าใดตั้งมั่นไว้โดยชอบเสมอ พรหมจรรย์ของบุคคลเหล่านั้นเจริญแล้ว ภพใหม่ของพวกเขาสิ้นแล้ว

1083.

๑๐๘๓.

‘‘Uddhato capalo bhikkhu, paṃsukūlena pāruto;

Kapīva sīhacammena, na so tenupasobhati.

ภิกษุผู้ฟุ้งซ่าน กลับกลอก ห่มผ้าบังสุกุล ย่อมไม่งดงามด้วยผ้าบังสุกุลนั้น เหมือนลิงห่มหนังราชสีห์

1084.

๑๐๘๔.

‘‘Anuddhato acapalo, nipako saṃvutindriyo;

Sobhati paṃsukūlena, sīhova girigabbhare.

ภิกษุผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่กลับกลอก มีปัญญา สำรวมอินทรีย์ ย่อมงดงามด้วยผ้าบังสุกุล เหมือนราชสีห์ในซอกเขา

1085.

๑๐๘๕.

‘‘Ete sambahulā devā, iddhimanto yasassino;

Dasadevasahassāni, sabbe te brahmakāyikā.

เทวดาเหล่านี้เป็นอันมาก มีฤทธิ์ มียศ หมื่นองค์ ล้วนเป็นพวกพรหมกายิกา

1086.

๑๐๘๖.

‘‘Dhammasenāpatiṃ vīraṃ, mahājhāyiṃ samāhitaṃ;

Sāriputtaṃ namassantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.

เทวดาเหล่านั้นประนมอัญชลีนมัสการพระสารีบุตร ผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ผู้แกล้วกล้า ผู้เพ่งฌานใหญ่ ผู้มีจิตตั้งมั่น ยืนอยู่

1087.

๑๐๘๗.

‘‘‘Namo [Pg.353] te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyati.

ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด ข้าพเจ้าทั้งหลายไม่รู้ชัดถึงสภาวะที่ท่านอาศัยเพ่งฌานอยู่

1088.

๑๐๘๘.

‘‘‘Accheraṃ vata buddhānaṃ, gambhīro gocaro sako;

Ye mayaṃ nābhijānāma, vālavedhisamāgatā’.

น่าอัศจรรย์หนอ โคจรของพระพุทธเจ้าทั้งหลายลึกซึ้ง เป็นของเฉพาะตน ที่พวกเราผู้เปรียบเหมือนนายขมังธนูผู้ยิงขนทรายได้แม่นยำ ยังไม่รู้ทั่วถึง

1089.

๑๐๘๙.

‘‘Taṃ tathā devakāyehi, pūjitaṃ pūjanārahaṃ;

Sāriputtaṃ tadā disvā, kappinassa sitaṃ ahu.

ครั้งนั้น พระกัปปินะได้เห็นพระสารีบุตรผู้ควรแก่การบูชา อันหมู่เทพเจ้าบูชาแล้วเช่นนั้น จึงได้แย้มพระโอษฐ์

1090.

๑๐๙๐.

‘‘Yāvatā buddhakhettamhi, ṭhapayitvā mahāmuniṃ;

Dhutaguṇe visiṭṭhohaṃ, sadiso me na vijjati.

ในพุทธเขตทั้งสิ้น ยกเว้นพระมหามุนีแล้ว เราเป็นผู้เลิศกว่าในด้านคุณแห่งธุดงค์ ผู้ที่เสมอเราไม่มี

1091.

๑๐๙๑.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, natthi dāni punabbhavo.

เราได้บำรุงพระศาสดาแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำแล้ว ภาระอันหนักเราได้ปลงลงแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มี

1092.

๑๐๙๒.

‘‘Na cīvare na sayane, bhojane nupalimpati;

Gotamo anappameyyo, muḷālapupphaṃ vimalaṃva;

Ambunā nekkhammaninno, tibhavābhinissaṭo.

พระโคดมผู้ประมาณมิได้ ไม่ทรงติดในจีวร ในเสนาสนะ ในโภชนะ เหมือนดอกบัวขาวอันไร้มลทินไม่ติดด้วยน้ำ พระองค์ทรงน้อมไปในเนกขัมมะ เสด็จออกจากภพทั้งสามได้

1093.

๑๐๙๓.

‘‘Satipaṭṭhānagīvo so, saddhāhattho mahāmuni;

Paññāsīso mahāñāṇī, sadā carati nibbuto’’ti.

พระมหามุนีนั้น มีสติปัฏฐานเป็นคอ มีศรัทธาเป็นพระหัตถ์ มีปัญญาเป็นพระเศียร มีพระญาณใหญ่ ดับกิเลสแล้วเที่ยวไปอยู่เป็นนิตย์

… Mahākassapo thero….

พระมหากัสสปเถระ...

Cattālīsanipāto niṭṭhito.

จัตตาฬีสนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุทานในจัตตาฬีสนิบาตนั้น มีดังนี้

Cattālīsanipātamhi, mahākassapasavhayo;

Ekova thero gāthāyo, cattāsīla duvepi cāti.

ในจัตตาฬีสนิบาต มีพระเถระรูปหนึ่งนามว่ามหากัสสปะ มีคาถา ๔๒ คาถา ด้วยประการฉะนี้

19. Paññāsanipāto

๑๙. ปัญญาสนิบาต

1. Tālapuṭattheragāthā

๑. คาถาทั้งหลายของพระตาฬปุฏเถระ

1094.

๑๐๙๔.

‘‘Kadā [Pg.354] nuhaṃ pabbatakandarāsu, ekākiyo addutiyo vihassaṃ;

Aniccato sabbabhavaṃ vipassaṃ, taṃ me idaṃ taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราจักอยู่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง ในซอกเขา เห็นภพทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง ความปรารถนานั้นของเรานี้ เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1095.

๑๐๙๕.

‘‘Kadā nuhaṃ bhinnapaṭandharo muni, kāsāvavattho amamo nirāso;

Rāgañca dosañca tatheva mohaṃ, hantvā sukhī pavanagato vihassaṃ.

เมื่อไรหนอ เราจักเป็นมุนี นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ทรงผ้าที่ตัดเป็นชิ้นๆ ไม่มีความยึดถือ ไม่มีความหวัง กำจัดราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว มีความสุข เข้าไปสู่ป่าใหญ่ อยู่

1096.

๑๐๙๖.

‘‘Kadā aniccaṃ vadharoganīḷaṃ, kāyaṃ imaṃ maccujarāyupaddutaṃ;

Vipassamāno vītabhayo vihassaṃ, eko vane taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราจักเป็นผู้พิจารณาเห็นกายนี้ ซึ่งไม่เที่ยง เป็นรังแห่งความตายและโรค ถูกความตายและความแก่เบียดเบียนแล้ว ปราศจากภัย อยู่ผู้เดียวในป่า ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1097.

๑๐๙๗.

‘‘Kadā nuhaṃ bhayajananiṃ dukhāvahaṃ, taṇhālataṃ bahuvidhānuvattaniṃ;

Paññāmayaṃ tikhiṇamasiṃ gahetvā, chetvā vase tampi kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราจักถือเอาดาบคือปัญญาอันคมกล้า ตัดเถาวัลย์คือตัณหา ซึ่งก่อให้เกิดภัย นำมาซึ่งทุกข์ แล่นไปตามอารมณ์และภพต่างๆ อยู่ ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1098.

๑๐๙๘.

‘‘Kadā nu paññāmayamuggatejaṃ, satthaṃ isīnaṃ sahasādiyitvā;

Māraṃ sasenaṃ sahasā bhañjissaṃ, sīhāsane taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราจักรีบถือเอาศัสตราคือปัญญาอันมีเดชกล้าของพระฤาษีทั้งหลาย ทำลายมารพร้อมทั้งเสนาโดยพลัน (นั่ง) บนสิงหาสน์ ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1099.

๑๐๙๙.

‘‘Kadā nuhaṃ sabbhi samāgamesu, diṭṭho bhave dhammagarūhi tādibhi;

Yāthāvadassīhi jitindriyehi, padhāniyo taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราผู้มีความเพียร จะพึงเป็นที่เห็นในสมาคมของสัตบุรุษทั้งหลาย ผู้เคารพธรรม เป็นผู้คงที่ ผู้เห็นตามความเป็นจริง ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1100.

๑๑๐๐.

‘‘Kadā nu maṃ tandi khudā pipāsā, vātātapā kīṭasarīsapā vā;

Na bādhayissanti na taṃ giribbaje, atthatthiyaṃ taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ ความเกียจคร้าน ความหิว ความกระหาย ลม แดด หรือสัตว์เลื้อยคลานและแมลง จะไม่เบียดเบียนเราผู้แสวงหาประโยชน์อยู่ในซอกเขา ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1101.

๑๑๐๑.

‘‘Kadā [Pg.355] nu kho yaṃ viditaṃ mahesinā, cattāri saccāni sududdasāni;

Samāhitatto satimā agacchaṃ, paññāya taṃ taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราผู้มีจิตตั้งมั่น มีสติ จักเข้าถึงสัจจะ ๔ ที่พระมเหสีทรงรู้แล้ว อันบุคคลเห็นได้ยากยิ่ง ด้วยปัญญา ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1102.

๑๑๐๒.

‘‘Kadā nu rūpe amite ca sadde, gandhe rase phusitabbe ca dhamme;

Ādittatohaṃ samathehi yutto, paññāya dacchaṃ tadidaṃ kadā me.

เมื่อไรหนอ เราผู้ประกอบด้วยสมถะทั้งหลาย จักเห็นรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมะ อันประมาณมิได้ ด้วยปัญญาว่าเป็นของร้อนรุ่ม ความปรารถนานี้ของเรา เมื่อไรจักสำเร็จ

1103.

๑๑๐๓.

‘‘Kadā nuhaṃ dubbacanena vutto, tatonimittaṃ vimano na hessaṃ;

Atho pasatthopi tatonimittaṃ, tuṭṭho na hessaṃ tadidaṃ kadā me.

เมื่อไรหนอ เราถูกคนกล่าวว่าร้าย จักไม่เสียใจเพราะเรื่องนั้นเป็นเหตุ อนึ่ง แม้ถูกสรรเสริญ ก็จักไม่ดีใจเพราะเรื่องนั้นเป็นเหตุ ความปรารถนานี้ของเรา เมื่อไรจักสำเร็จ

1104.

๑๑๐๔.

‘‘Kadā nu kaṭṭhe ca tiṇe latā ca, khandhe imehaṃ amite ca dhamme;

Ajjhattikāneva ca bāhirāni ca, samaṃ tuleyyaṃ tadidaṃ kadā me.

เมื่อไรหนอ เราจักเทียบท่อนไม้ หญ้า และเถาวัลย์ กับขันธ์เหล่านี้ และธรรมะภายในและภายนอกอันประมาณมิได้ ให้เท่ากันได้ ความปรารถนานี้ของเรา เมื่อไรจักสำเร็จ

1105.

๑๑๐๕.

‘‘Kadā nu maṃ pāvusakālamegho, navena toyena sacīvaraṃ vane;

Isippayātamhi pathe vajantaṃ, ovassate taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เมฆในฤดูฝน จักรดเราผู้ครองจีวร กำลังเดินไปตามทางที่พระฤาษีเดินแล้วในป่า ด้วยน้ำใหม่ ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1106.

๑๑๐๖.

‘‘Kadā mayūrassa sikhaṇḍino vane, dijassa sutvā girigabbhare rutaṃ;

Paccuṭṭhahitvā amatassa pattiyā, saṃcintaye taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราได้ยินเสียงนกยูงมีหงอน ผู้เกิดสองครั้ง ร้องอยู่ในซอกเขาในป่าแล้ว ลุกขึ้นพิจารณาเพื่อบรรลุอมตธรรม ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1107.

๑๑๐๗.

‘‘Kadā nu gaṅgaṃ yamunaṃ sarassatiṃ, pātālakhittaṃ vaḷavāmukhañca ;

Asajjamāno patareyyamiddhiyā, vibhiṃsanaṃ taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราจักไม่ติดข้อง ข้ามแม่น้ำคงคา ยมุนา สรัสวดี และปากเหวทะเลที่น่าสะพรึงกลัวด้วยฤทธิ์ได้ ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1108.

๑๑๐๘.

‘‘Kadā [Pg.356] nu nāgova asaṅgacārī, padālaye kāmaguṇesu chandaṃ;

Nibbajjayaṃ sabbasubhaṃ nimittaṃ, jhāne yuto taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราผู้เที่ยวไปไม่ข้องเกี่ยวเหมือนพญาช้าง ประกอบในฌาน เว้นสละสุภนิมิตทั้งหมด จักทำลายฉันทะในกามคุณได้ ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1109.

๑๑๐๙.

‘‘Kadā iṇaṭṭova daliddako nidhiṃ, ārādhayitvā dhanikehi pīḷito;

Tuṭṭho bhavissaṃ adhigamma sāsanaṃ, mahesino taṃ nu kadā bhavissati.

เมื่อไรหนอ เราผู้เป็นคนขัดสน เป็นหนี้ ถูกเจ้าหนี้เบียดเบียน เมื่อได้ขุมทรัพย์แล้วจะพึงยินดีฉันใด เมื่อได้บรรลุคำสอนของพระมเหสีแล้ว จักเป็นผู้ยินดีฉันนั้น ความปรารถนานั้น เมื่อไรหนอจักสำเร็จ

1110.

๑๑๑๐.

‘‘Bahūni vassāni tayāmhi yācito, ‘agāravāsena alaṃ nu te idaṃ’;

Taṃ dāni maṃ pabbajitaṃ samānaṃ, kiṃkāraṇā citta tuvaṃ na yuñjasi.

ดูก่อนจิต ท่านได้อ้อนวอนเราไว้หลายปีว่า ‘การอยู่ครองเรือนนี้ พอสำหรับท่านแล้ว’ ก็บัดนี้ เราบวชแล้ว เหตุไรท่านจึงไม่ประกอบความเพียรเล่า

1111.

๑๑๑๑.

‘‘Nanu ahaṃ citta tayāmhi yācito, ‘giribbaje citrachadā vihaṅgamā’;

Mahindaghosatthanitābhigajjino, te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ.

ดูก่อนจิต เราถูกท่านอ้อนวอนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ฝูงนกมีปีกหลากสี ส่งเสียงร้องดุจเสียงของพระอินทร์และเสียงฟ้าร้อง ในซอกเขา จักทำท่านผู้เพ่งฌานอยู่ในป่าให้รื่นรมย์’

1112.

๑๑๑๒.

‘‘Kulamhi mitte ca piye ca ñātake, khiḍḍāratiṃ kāmaguṇañca loke;

Sabbaṃ pahāya imamajjhupāgato, athopi tvaṃ citta na mayha tussasi.

เราละสกุล มิตร สหายที่รัก และญาติ การเล่น ความรื่นรมย์ และกามคุณในโลกทั้งหมดแล้ว มาสู่ที่นี้ ถึงกระนั้น ดูก่อนจิต ท่านก็ยังไม่ยินดีต่อเรา

1113.

๑๑๑๓.

‘‘Mameva etaṃ na hi tvaṃ paresaṃ, sannāhakāle paridevitena kiṃ;

Sabbaṃ idaṃ calamiti pekkhamāno, abhinikkhamiṃ amatapadaṃ jigīsaṃ.

จิตนี้เป็นของเราเท่านั้น ท่านไม่ใช่ของคนอื่น ในเวลาจะสวมเกราะ ท่านจะคร่ำครวญไปทำไม เราเห็นว่าสิ่งทั้งปวงนี้ไม่ยั่งยืน จึงออกบวช เพราะปรารถนาจะบรรลุอมตบท

1114.

๑๑๑๔.

‘‘Suyuttavādī dvipadānamuttamo, mahābhisakko naradammasārathi ;

‘Cittaṃ calaṃ makkaṭasannibhaṃ iti, avītarāgena sudunnivārayaṃ’.

พระพุทธเจ้าผู้ตรัสถ้อยคำที่สมควร ผู้สูงสุดกว่าสัตว์สองเท้า ผู้เป็นนายแพทย์ใหญ่ ผู้เป็นสารถีฝึกบุรุษ ตรัสไว้ว่า ‘จิตเป็นธรรมชาติกลับกลอก เปรียบดังลิง บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ห้ามได้ยากยิ่ง’

1115.

๑๑๑๕.

‘‘Kāmā [Pg.357] hi citrā madhurā manoramā, aviddasū yattha sitā puthujjanā;

Te dukkhamicchanti punabbhavesino, cittena nītā niraye nirākatā.

กามทั้งหลายแล วิจิตร หอมหวาน น่ารื่นรมย์ใจ ปุถุชนผู้ไร้ปัญญาติดข้องอยู่ในกามใด เขาย่อมปรารถนาทุกข์ แสวงหาภพใหม่ ถูกจิตนำไปแล้ว ถูกทอดทิ้งในนรก

1116.

๑๑๑๖.

‘‘‘Mayūrakoñcābhirutamhi kānane, dīpīhi byagghehi purakkhato vasaṃ;

Kāye apekkhaṃ jaha mā virādhaya’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราไว้ในกาลก่อนว่า ‘ท่านจงอยู่ในป่าที่นกยูงและนกกระเรียนส่งเสียงร้อง มีเสือเหลืองและเสือโคร่งห้อมล้อม จงละความอาลัยในกายเสีย อย่าให้พลาด (จากคุณวิเศษ)’

1117.

๑๑๑๗.

‘‘‘Bhāvehi jhānāni ca indriyāni ca, balāni bojjhaṅgasamādhibhāvanā;

Tisso ca vijjā phusa buddhasāsane’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราไว้ในกาลก่อนว่า ‘ท่านจงเจริญฌาน อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ และสมาธิภาวนา จงบรรลุวิชชา ๓ ในพระพุทธศาสนา’

1118.

๑๑๑๘.

‘‘‘Bhāvehi maggaṃ amatassa pattiyā, niyyānikaṃ sabbadukhakkhayogadhaṃ;

Aṭṭhaṅgikaṃ sabbakilesasodhanaṃ’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราไว้ในกาลก่อนว่า ‘ท่านจงเจริญมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางนำออกจากทุกข์ เป็นที่สิ้นสุดแห่งทุกข์ทั้งปวง เป็นเครื่องชำระกิเลสทั้งปวง เพื่อบรรลุอมตธรรม’

1119.

๑๑๑๙.

‘‘‘Dukkhanti khandhe paṭipassa yoniso, yato ca dukkhaṃ samudeti taṃ jaha;

Idheva dukkhassa karohi antaṃ’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราไว้ในกาลก่อนว่า ‘ท่านจงพิจารณาเห็นขันธ์ทั้งหลายโดยแยบคายว่าเป็นทุกข์ จงละเหตุที่ทุกข์เกิดขึ้นเสีย ท่านจงทำที่สุดแห่งทุกข์ในอัตภาพนี้แหละ’

1120.

๑๑๒๐.

‘‘‘Aniccaṃ dukkhanti vipassa yoniso, suññaṃ anattāti aghaṃ vadhanti ca;

Manovicāre uparundha cetaso’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราไว้ในกาลก่อนว่า ‘ท่านจงพิจารณาเห็นโดยแยบคายว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ว่างเปล่า เป็นอนัตตา เป็นความชั่ว เป็นดุจเพชฌฆาต จงกักกั้นมโนวิจารของจิตไว้’

1121.

๑๑๒๑.

‘‘‘Muṇḍo virūpo abhisāpamāgato, kapālahatthova kulesu bhikkhasu;

Yuñjassu satthuvacane mahesino’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

‘ท่านจงเป็นคนศีรษะโล้น มีรูปร่างแปลกไป ถือบาตรเที่ยวภิกขาจารไปในตระกูลทั้งหลาย จงประกอบความเพียรในพระดำรัสของพระศาสดาผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่เถิด’ ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราอย่างนี้ในกาลก่อน

1122.

๑๑๒๒.

‘‘‘Susaṃvutatto [Pg.358] visikhantare caraṃ, kulesu kāmesu asaṅgamānaso;

Cando yathā dosinapuṇṇamāsiyā’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

‘ท่านจงเป็นผู้สำรวมตนดีแล้ว เที่ยวไปตามถนนหนทาง มีใจไม่ข้องเกี่ยวในตระกูลและในกามทั้งหลาย ดุจพระจันทร์ในคืนวันเพ็ญที่ปราศจากมลทินเถิด’ ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราอย่างนี้ในกาลก่อน

1123.

๑๑๒๓.

‘‘‘Āraññiko hohi ca piṇḍapātiko, sosāniko hohi ca paṃsukūliko;

Nesajjiko hohi sadā dhute rato’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

‘ท่านจงเป็นผู้อยู่ป่า ถือบิณฑบาตเป็นวัตร อยู่ป่าช้า ทรงผ้าบังสุกุล ถือเนสัชชิกธุดงค์ และจงเป็นผู้ยินดีในธุดงค์ทุกเมื่อเถิด’ ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราอย่างนี้ในกาลก่อน

1124.

๑๑๒๔.

‘‘Ropetva rukkhāni yathā phalesī, mūle taruṃ chettu tameva icchasi;

Tathūpamaṃ cittamidaṃ karosi, yaṃ maṃ aniccamhi cale niyuñjasi.

บุรุษผู้หวังผลปลูกต้นไม้แล้ว (เมื่อไม่มีผล) ก็ปรารถนาจะตัดต้นไม้นั้นเสียที่รากฉันใด ดูก่อนจิต ท่านก็ทำอุปมาเช่นนั้น ที่มาชักชวนเราในสิ่งที่ไม่เที่ยงและหวั่นไหว

1125.

๑๑๒๕.

‘‘Arūpa dūraṅgama ekacāri, na te karissaṃ vacanaṃ idānihaṃ;

Dukkhā hi kāmā kaṭukā mahabbhayā, nibbānamevābhimano carissaṃ.

ดูก่อนจิตผู้ไม่มีรูป ไปได้ไกล เที่ยวไปดวงเดียว บัดนี้เราจักไม่ทำตามคำของท่าน เพราะกามทั้งหลายเป็นทุกข์ มีวิบากเผ็ดร้อน มีภัยใหญ่ เราจักมีใจมุ่งตรงต่อพระนิพพานเท่านั้นเที่ยวไป

1126.

๑๑๒๖.

‘‘Nāhaṃ alakkhyā ahirikkatāya vā, na cittahetū na ca dūrakantanā;

Ājīvahetū ca ahaṃ na nikkhamiṃ, kato ca te citta paṭissavo mayā.

เราไม่ได้ออกมาบวชเพราะความอับโชค หรือเพราะความไร้ยางอาย ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งจิต ไม่ใช่เพราะหนีภัย และไม่ใช่เพราะเหตุแห่งอาชีวะ ดูก่อนจิต เราได้ให้ปฏิญญาแก่ท่านแล้วมิใช่หรือ

1127.

๑๑๒๗.

‘‘‘Appicchatā sappurisehi vaṇṇitā, makkhappahānaṃ vūpasamo dukhassa’;

Itissu maṃ citta tadā niyuñjasi, idāni tvaṃ gacchasi pubbaciṇṇaṃ.

‘สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญความมักน้อย การละความลบหลู่คุณท่าน และความสงบระงับแห่งทุกข์’ ดูก่อนจิต ท่านเคยตักเตือนเราอย่างนี้ในกาลนั้น แต่บัดนี้ท่านกลับไปสู่นิสัยเดิมที่เคยประพฤติมา

1128.

๑๑๒๘.

‘‘Taṇhā avijjā ca piyāpiyañca, subhāni rūpāni sukhā ca vedanā;

Manāpiyā kāmaguṇā ca vantā, vante ahaṃ āvamituṃ na ussahe.

ตัณหา อวิชชา ความรักความชัง รูปที่สวยงาม สุขเวทนา และกามคุณอันเป็นที่รักแห่งใจ เราสละแล้ว เราไม่สามารถจะกลืนกินสิ่งที่สละแล้วนั้นกลับเข้าไปอีก

1129.

๑๑๒๙.

‘‘Sabbattha [Pg.359] te citta vaco kataṃ mayā, bahūsu jātīsu na mesi kopito;

Ajjhattasambhavo kataññutāya te, dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kate.

ดูก่อนจิต ในที่ทั้งปวง เราได้ทำตามคำของท่านแล้ว ในหลายชาติภพ เราไม่เคยโกรธท่านเลย ท่านเกิดขึ้นภายใน แต่เพราะความอกตัญญูของท่าน เราจึงต้องท่องเที่ยวไปนานในทุกข์ที่ท่านสร้างขึ้น

1130.

๑๑๓๐.

‘‘Tvaññeva no citta karosi brāhmaṇo, tvaṃ khattiyo rājadasī karosi;

Vessā ca suddā ca bhavāma ekadā, devattanaṃ vāpi taveva vāhasā.

ดูก่อนจิต ท่านนั่นแหละทำให้เราเป็นพราหมณ์ ท่านทำให้เป็นกษัตริย์ เป็นราชบุรุษ บางคราวเราก็เป็นแพศย์และศูทร และเพราะอำนาจของท่านนั่นเทียว บางคราวเราก็ได้เป็นเทวดา

1131.

๑๑๓๑.

‘‘Taveva hetū asurā bhavāmase, tvaṃmūlakaṃ nerayikā bhavāmase;

Atho tiracchānagatāpi ekadā, petattanaṃ vāpi taveva vāhasā.

เพราะเหตุของท่านนั่นเทียว เราจึงได้เป็นอสูร เพราะท่านเป็นต้นเหตุ เราจึงได้เป็นสัตว์นรก อนึ่ง บางคราวเราไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน หรือเป็นเปรต ก็เพราะอำนาจของท่านนั่นเทียว

1132.

๑๑๓๒.

‘‘Nanu dubbhissasi maṃ punappunaṃ, muhuṃ muhuṃ cāraṇikaṃva dassayaṃ;

Ummattakeneva mayā palobhasi, kiñcāpi te citta virādhitaṃ mayā.

ท่านประทุษร้ายเราอยู่ร่ำไปมิใช่หรือ ท่านแสดงตนเหมือนนักท่องเที่ยว ล่อลวงเราผู้เป็นดุจคนบ้า ดูก่อนจิต แม้ว่าเราจะขัดขวางท่านได้แล้ว (ท่านก็ยังทำอยู่)

1133.

๑๑๓๓.

‘‘Idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukhaṃ;

Tadajjahaṃ niggahessāmi yoniso, hatthippabhinnaṃ viya aṅkusaggaho.

ในกาลก่อน จิตนี้ได้เที่ยวไปตามที่ปรารถนา ในที่ที่ใคร่ ตามความสบาย แต่ในวันนี้ เราจักข่มจิตนั้นไว้โดยแยบคาย เหมือนควาญช้างข่มช้างตกมันด้วยขอฉะนั้น

1134.

๑๑๓๔.

‘‘Satthā ca me lokamimaṃ adhiṭṭhahi, aniccato addhuvato asārato;

Pakkhanda maṃ citta jinassa sāsane, tārehi oghā mahatā suduttarā.

พระศาสดาของเราได้ทรงกำหนดโลกนี้ว่า เป็นของไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มีสาระ ดูก่อนจิต จงนำเราแล่นเข้าไปในศาสนาของพระชินเจ้าเถิด จงช่วยให้เราข้ามพ้นจากโอฆะอันใหญ่ที่ข้ามได้แสนยาก

1135.

๑๑๓๕.

‘‘Na te idaṃ citta yathā purāṇakaṃ, nāhaṃ alaṃ tuyha vase nivattituṃ ;

Mahesino pabbajitomhi sāsane, na mādisā honti vināsadhārino.

ดูก่อนจิต อัตภาพนี้ไม่เหมือนของเก่าของท่านอีกต่อไป เราไม่ควรจะกลับไปอยู่ในอำนาจของท่าน เราบวชแล้วในศาสนาของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ คนเช่นเราย่อมไม่เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งความพินาศ

1136.

๑๑๓๖.

‘‘Nagā [Pg.360] samuddā saritā vasundharā, disā catasso vidisā adho divā;

Sabbe aniccā tibhavā upaddutā, kuhiṃ gato citta sukhaṃ ramissasi.

ภูเขา สมุทร แม่น้ำ แผ่นดิน ทิศทั้ง ๔ ทิศเฉียง เบื้องต่ำ และสวรรค์ ภพทั้ง ๓ ทั้งหมดนี้ล้วนไม่เที่ยง มีอุปัทวะ ดูก่อนจิต ท่านไป ณ ที่ไหนเล่าจึงจักยินดีเป็นสุขได้

1137.

๑๑๓๗.

‘‘Dhitipparaṃ kiṃ mama citta kāhisi, na te alaṃ citta vasānuvattako;

Na jātu bhastaṃ ubhatomukhaṃ chupe, dhiratthu pūraṃ nava sotasandaniṃ.

ดูก่อนจิต ท่านจักทำอะไรเราผู้มีความเพียรเป็นอย่างยิ่งได้ ดูก่อนจิต เราไม่ควรเป็นผู้คล้อยตามอำนาจของท่าน ไม่ควรเลยที่จะแตะต้องถุงหนังมีปากสองข้าง (ที่เต็มด้วยของไม่สะอาด) ฉันใด ก็ฉันนั้น จงมีแต่ความติเตียนเถิดแก่กายนี้อันเต็มไปด้วยของไม่สะอาด ไหลออกจากทวารทั้ง ๙

1138.

๑๑๓๘.

‘‘Varāhaeṇeyyavigāḷhasevite, pabbhārakuṭṭe pakateva sundare;

Navambunā pāvusasitthakānane, tahiṃ guhāgehagato ramissasi.

ในซอกเขาและยอดเขาที่สวยงามโดยธรรมชาติ อันเป็นที่อาศัยของสุกรป่า เนื้อทราย และเสือโคร่ง ในป่าที่ถูกชะโลมด้วยน้ำฝนใหม่ในฤดูฝน ในที่นั้น ท่านไปสู่ถ้ำอันเป็นเรือนแล้วจักยินดี

1139.

๑๑๓๙.

‘‘Sunīlagīvā susikhā supekhunā, sucittapattacchadanā vihaṅgamā;

Sumañjughosatthanitābhigajjino, te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ.

นกทั้งหลายมีคอเขียวสด มีหงอนงาม มีแพนหางงาม มีปีกอันเป็นเครื่องปกปิดที่วิจิตรงดงาม มีเสียงไพเราะกึกก้องร้องอยู่ นกเหล่านั้นจักทำให้ท่านผู้เพ่งฌานอยู่ในป่าได้รื่นรมย์

1140.

๑๑๔๐.

‘‘Vuṭṭhamhi deve caturaṅgule tiṇe, saṃpupphite meghanibhamhi kānane;

Nagantare viṭapisamo sayissaṃ, taṃ me mudū hehiti tūlasannibhaṃ.

เมื่อฝนตกแล้ว หญ้างอกขึ้นสูง ๔ นิ้ว ในป่าที่เขียวชอุ่มดุจเมฆ มีดอกไม้บานสะพรั่ง ในระหว่างภูเขา เราจักนอนเหมือนต้นไม้ (ไม่กังวล) ที่นอนหญ้านั้นจักอ่อนนุ่มสำหรับเรา เปรียบด้วยปุยนุ่น

1141.

๑๑๔๑.

‘‘Tathā tu kassāmi yathāpi issaro, yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ;

Na tāhaṃ kassāmi yathā atandito, biḷārabhastaṃva yathā sumadditaṃ.

เราจักทำตนให้เป็นนายฉันนั้นเหมือนกัน สิ่งใดที่ได้มา ขอสิ่งนั้นจงเพียงพอแก่เราเถิด เราจักทำท่านให้เหมาะแก่งาน เหมือนคนไม่เกียจคร้านนวดถุงหนังแมวให้นิ่มดีแล้ว ฉันใดก็ฉันนั้น

1142.

๑๑๔๒.

‘‘Tathā tu kassāmi yathāpi issaro, yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ;

Vīriyena taṃ mayha vasānayissaṃ, gajaṃva mattaṃ kusalaṅkusaggaho.

เราจักทำตนให้เป็นนายฉันนั้นเหมือนกัน สิ่งใดที่ได้มา ขอสิ่งนั้นจงเพียงพอแก่เราเถิด เราจักนำท่านมาสู่อำนาจของเราด้วยความเพียร เหมือนควาญช้างผู้ฉลาดนำช้างตกมันมาสู่อำนาจฉะนั้น

1143.

๑๑๔๓.

‘‘Tayā [Pg.361] sudantena avaṭṭhitena hi, hayena yoggācariyova ujjunā;

Pahomi maggaṃ paṭipajjituṃ sivaṃ, cittānurakkhīhi sadā nisevitaṃ.

แน่แท้ เราย่อมสามารถดำเนินไปสู่ทางอันเกษม อันท่านผู้ตามรักษาจิตเสพแล้วทุกเมื่อ ด้วยท่าน (จิต) ที่เราฝึกดีแล้ว ตั้งมั่นแล้ว เหมือนสารถี (สามารถไปได้) ด้วยม้าที่ฝึกดีแล้ว ซื่อตรง ฉะนั้น

1144.

๑๑๔๔.

‘‘Ārammaṇe taṃ balasā nibandhisaṃ, nāgaṃva thambhamhi daḷhāya rajjuyā;

Taṃ me suguttaṃ satiyā subhāvitaṃ, anissitaṃ sabbabhavesu hehisi.

เราจักผูกท่านไว้ในอารมณ์ (กรรมฐาน) ด้วยกำลัง (แห่งภาวนา) เหมือนนายควาญผูกช้างไว้ที่เสาด้วยเชือกอันมั่นคง ฉะนั้น ท่านอันเราคุ้มครองดีแล้วด้วยสติ อบรมดีแล้ว จักเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) ในภพทั้งปวง

1145.

๑๑๔๕.

‘‘Paññāya chetvā vipathānusārinaṃ, yogena niggayha pathe nivesiya;

Disvā samudayaṃ vibhavañca sambhavaṃ, dāyādako hehisi aggavādino.

ท่านจงตัดจิตที่แล่นไปในทางผิดด้วยปัญญา ข่มไว้ด้วยความเพียร ให้ตั้งอยู่ในหนทาง (วิปัสสนา) ครั้นเห็นความเกิด ความดับ และความเป็นไปแล้ว จักเป็นทายาทของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสสอนธรรมอันเลิศ

1146.

๑๑๔๖.

‘‘Catubbipallāsavasaṃ adhiṭṭhitaṃ, gāmaṇḍalaṃva parinesi citta maṃ;

Nanu saṃyojanabandhanacchidaṃ, saṃsevase kāruṇikaṃ mahāmuniṃ.

ดูก่อนจิต ท่านย่อมนำเราผู้ตั้งอยู่ในอำนาจแห่งวิปลาส ๔ ไป เหมือนเด็กชาวบ้าน (จูงโค) ฉะนั้น ท่านควรคบหาสมาคมพระมหามุนีผู้มีพระกรุณา ผู้ทรงตัดเครื่องผูกคือสังโยชน์ได้ มิใช่หรือ

1147.

๑๑๔๗.

‘‘Migo yathā seri sucittakānane, rammaṃ giriṃ pāvusaabbhamāliniṃ ;

Anākule tattha nage ramissaṃ, asaṃsayaṃ citta parā bhavissasi.

เนื้อย่อมเที่ยวไปตามสบายในป่าอันวิจิตรฉันใด เราก็จักรื่นรมย์อยู่บนภูเขาที่ไม่วุ่นวาย อันน่ารื่นรมย์ มีเมฆเป็นพวงมาลาในฤดูฝน ฉันนั้น ดูก่อนจิต ท่านจักพินาศอย่างไม่ต้องสงสัย

1148.

๑๑๔๘.

‘‘Ye tuyha chandena vasena vattino, narā ca nārī ca anubhonti yaṃ sukhaṃ;

Aviddasū māravasānuvattino, bhavābhinandī tava citta sāvakā’’ti.

ดูก่อนจิต นรชนและนารีเหล่าใดเป็นไปตามอำนาจความพอใจของท่าน ย่อมเสวยสุขใดอยู่ ชนเหล่านั้นเป็นผู้ไร้ปัญญา คล้อยตามอำนาจของมาร ยินดีในภพ เป็นสาวกของท่าน

… Tālapuṭo thero….

พระตาฬปุฏเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้แล

Paññāsanipāto niṭṭhito.

ปัญญาสนิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

อุททานในนิบาตนั้น

Paññāsamhi nipātamhi, eko tālapuṭo suci;

Gāthāyo tattha paññāsa, puna pañca ca uttarīti.

ในปัญญาสนิบาต มีพระเถระผู้มีอาจาระหมดจดชื่อว่าตาฬปุฏะองค์หนึ่ง ในปัญญาสนิบาตนั้น มีคาถา ๕๕ คาถา

20. Saṭṭhinipāto

๒๐. สัฏฐินิบาต

1. Mahāmoggallānattheragāthā

๑. คาถาของพระมหาโมคคัลลานเถระ

1149.

๑๑๔๙.

‘‘Āraññikā [Pg.362] piṇḍapātikā, uñchāpattāgate ratā;

Dālemu maccuno senaṃ, ajjhattaṃ susamāhitā.

เราทั้งหลายเป็นผู้อยู่ป่าเป็นวัตร เป็นผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ยินดีในอาหารที่ได้มาด้วยปลีแข้ง มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในภายใน จักทำลายเสนาของมัจจุ

1150.

๑๑๕๐.

‘‘Āraññikā piṇḍapātikā, uñchāpattāgate ratā;

Dhunāma maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

เราทั้งหลายเป็นผู้อยู่ป่าเป็นวัตร เป็นผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ยินดีในอาหารที่ได้มาด้วยปลีแข้ง จักขจัดเสนาของมัจจุเสีย เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ ฉะนั้น

1151.

๑๑๕๑.

‘‘Rukkhamūlikā sātatikā, uñchāpattāgate ratā;

Dālemu maccuno senaṃ, ajjhattaṃ susamāhitā.

เราทั้งหลายเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตร มีความเพียรเป็นไปติดต่อ ยินดีในอาหารที่ได้มาด้วยปลีแข้ง มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในภายใน จักทำลายเสนาของมัจจุ

1152.

๑๑๕๒.

‘‘Rukkhamūlikā sātatikā, uñchāpattāgate ratā;

Dhunāma maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

เราทั้งหลายเป็นผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตร มีความเพียรเป็นไปติดต่อ ยินดีในอาหารที่ได้มาด้วยปลีแข้ง จักขจัดเสนาของมัจจุเสีย เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ ฉะนั้น

1153.

๑๑๕๓.

‘‘Aṭṭhikaṅkalakuṭike, maṃsanhārupasibbite;

Dhiratthu pure duggandhe, paragatte mamāyase.

ท่านจงติเตียนกายนี้อันมีกลิ่นเหม็น มีโครงกระดูกเป็นกระท่อม อันเนื้อและเอ็นเย็บไว้เถิด ท่านกลับยินดีในร่างกายของผู้อื่น

1154.

๑๑๕๔.

‘‘Gūthabhaste taconaddhe, uragaṇḍipisācini;

Nava sotāni te kāye, yāni sandanti sabbadā.

ร่างกายของท่านเปรียบดังถุงหนังใส่คูถ อันหนังหุ้มห่อไว้ มีถันสองข้างที่ทรวงอกประดุจฝี เป็นดังนางปีศาจ ทวาร ๙ ในร่างกายของท่าน ย่อมไหลอยู่เป็นนิตย์

1155.

๑๑๕๕.

‘‘Tava sarīraṃ navasotaṃ, duggandhakaraṃ paribandhaṃ;

Bhikkhu parivajjayate taṃ, mīḷhaṃ ca yathā sucikāmo.

ร่างกายของท่านมีช่อง ๙ เป็นเครื่องกระทำกลิ่นเหม็น เป็นเครื่องขัดข้อง ภิกษุพึงเว้นร่างกายนั้นเสีย เหมือนคนผู้ต้องการความสะอาดเห็นอุจจาระแล้วเว้นเสีย ฉะนั้น

1156.

๑๑๕๖.

‘‘Evañce taṃ jano jaññā, yathā jānāmi taṃ ahaṃ;

Ārakā parivajjeyya, gūthaṭṭhānaṃva pāvuse’’.

ถ้าแม้ชนพึงรู้ร่างกายนั้น เหมือนดังที่เรารู้ร่างกายนี้ไซร้ เขาพึงเว้นเสียให้ห่างไกล เหมือนคนเว้นหลุมคูถในฤดูฝน ฉะนั้น

1157.

๑๑๕๗.

‘‘Evametaṃ mahāvīra, yathā samaṇa bhāsasi;

Ettha ceke visīdanti, paṅkamhiva jaraggavo.

ข้าแต่พระผู้มีความเพียรใหญ่ คำที่ท่านสมณะกล่าวนั้นเป็นอย่างนั้น สัตว์บางพวกย่อมจมอยู่ในร่างกายนี้ เหมือนวัวแก่จมอยู่ในเปือกตม ฉะนั้น

1158.

๑๑๕๘.

‘‘Ākāsamhi haliddiyā, yo maññetha rajetave;

Aññena vāpi raṅgena, vighātudayameva taṃ.

ผู้ใดพึงสำคัญเพื่อจะย้อมอากาศด้วยขมิ้น หรือด้วยสีอย่างอื่น การย้อมนั้นเป็นไปเพื่อความลำบากใจของผู้นั้นเท่านั้น

1159.

๑๑๕๙.

‘‘Tadākāsasamaṃ cittaṃ, ajjhattaṃ susamāhitaṃ;

Mā pāpacitte āsādi, aggikhandhaṃva pakkhimā.

จิตของเรานั้นเสมอด้วยอากาศ ตั้งมั่นดีแล้วในภายใน ท่านอย่าได้กระทบเราด้วยจิตอันลามก เหมือนแมลงเม่าบินเข้ากองไฟ

1160.

๑๑๖๐.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.

ท่านจงดูอัตภาพที่กรรมทำให้วิจิตร เป็นที่ประชุมแห่งแผล อันกระดูก ๓๐๐ ท่อนยกขึ้นแล้ว ป่วยไข้อยู่เสมอ อันมหาชนดำริกันโดยอาการต่างๆ ซึ่งไม่มีความยั่งยืนมั่นคง

1161.

๑๑๖๑.

‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;

Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.

ท่านจงดูรูปที่กรรมทำให้วิจิตร ด้วยแก้วมณีและตุ้มหู เป็นร่างกระดูกที่หนังหุ้มห่อไว้ จะงามได้ก็พร้อมด้วยเสื้อผ้า

1162.

๑๑๖๒.

‘‘Alattakakatā [Pg.363] pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

เท้าทั้งสองที่ย้อมด้วยครั่ง ใบหน้าที่ผัดด้วยจุรณ พอเพื่อจะลวงคนเขลาให้หลงได้ แต่จะลวงผู้แสวงหาฝั่ง คือพระนิพพานไม่ได้

1163.

๑๑๖๓.

‘‘Aṭṭhapadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

ผมที่แต่งเป็น ๘ เกลียว นัยน์ตาที่ทาด้วยยาหยอดตา พอเพื่อจะลวงคนเขลาให้หลงได้ แต่จะลวงผู้แสวงหาฝั่ง คือพระนิพพานไม่ได้

1164.

๑๑๖๔.

‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

ร่างกายอันเน่าเปื่อยที่ตกแต่งแล้ว เปรียบดังผอบยาหยอดตาใหม่ๆ อันวิจิตร พอเพื่อจะลวงคนเขลาให้หลงได้ แต่จะลวงผู้แสวงหาฝั่ง คือพระนิพพานไม่ได้

1165.

๑๑๖๕.

‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kaddante migabandhake.

นายพรานได้ดักบ่วงไว้แล้ว เนื้อไม่เข้าไปใกล้บ่วง เรากินเหยื่อแล้วจะไป ขณะที่นายพรานเนื้อกำลังร้องไห้อยู่

1166.

๑๑๖๖.

‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake.

บ่วงของนายพรานขาดแล้ว เนื้อไม่เข้าไปใกล้บ่วง เรากินเหยื่อแล้วจะไป ขณะที่นายพรานเนื้อกำลังเศร้าโศกอยู่

1167.

๑๑๖๗.

‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;

Anekākārasampanne, sāriputtamhi nibbute.

เมื่อพระสารีบุตรผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีประการต่างๆ นิพพานแล้ว ได้มีความน่าสะพึงกลัว ได้มีความขนพองสยองเกล้าในกาลนั้น

1168.

๑๑๖๘.

‘‘Aniccā vata saṅkhārā uppādavaya dhammino.Upajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho.

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา ครั้นเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข

1169.

๑๑๖๙.

‘‘Sukhumaṃ te paṭivijjhanti, vālaggaṃ usunā yathā;

Ye pañcakkhandhe passanti, parato no ca attato.

ชนเหล่าใดเห็นเบญจขันธ์ว่าเป็นของอื่น ไม่ใช่ตน ชนเหล่านั้นย่อมแทงตลอดธรรมอันสุขุม เหมือนนายขมังธนูยิงปลายขนทรายให้ทะลุ ฉะนั้น

1170.

๑๑๗๐.

‘‘Ye ca passanti saṅkhāre, parato no ca attato;

Paccabyādhiṃsu nipuṇaṃ, vālaggaṃ usunā yathā.

ชนเหล่าใดเห็นสังขารทั้งหลายว่าเป็นของอื่น ไม่ใช่ตน ชนเหล่านั้นย่อมแทงตลอดธรรมอันละเอียดอ่อน เหมือนนายขมังธนูยิงปลายขนทรายให้ทะลุ ฉะนั้น

1171.

๑๑๗๑.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.

ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติเที่ยวไป เพื่อละกามราคะ เหมือนคนถูกหอกแทง หรือเหมือนคนมีไฟไหม้บนศีรษะ ฉะนั้น

1172.

๑๑๗๒.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Bhavarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’.

ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติเที่ยวไป เพื่อละภวราคะ เหมือนคนถูกหอกแทง หรือเหมือนคนมีไฟไหม้บนศีรษะ ฉะนั้น

1173.

๑๑๗๓.

‘‘Codito bhāvitattena, sarīrantimadhārinā;

Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayiṃ.

เราผู้อันพระพุทธเจ้าผู้มีพระองค์อันอบรมแล้ว ผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระอันมีในที่สุด ทรงตักเตือนแล้ว ได้ยังปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตาให้หวั่นไหวด้วยนิ้วแม่เท้า

1174.

๑๑๗๔.

‘‘Nayidaṃ sithilamārabbha, nayidaṃ appena thāmasā;

Nibbānamadhigantabbaṃ, sabbagantha-pamocanaṃ.

พระนิพพานเป็นที่เปลื้องกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวง อันบุคคลผู้ปรารภความเพียรย่อหย่อนจะพึงบรรลุไม่ได้เลย อันบุคคลผู้มีความเพียรน้อยจะพึงบรรลุไม่ได้

1175.

๑๑๗๕.

‘‘Ayañca daharo bhikkhu, ayamuttamaporiso;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhiniṃ.

“ภิกษุรูปนี้ยังเยาว์วัย แต่เป็นบุรุษผู้สูงสุด เธอครองอัตภาพสุดท้าย เพราะชนะมารพร้อมทั้งเสนาได้”

1176.

๑๑๗๖.

‘‘Vivaramanupabhanti [Pg.364] vijjutā, vebhārassa ca paṇḍavassa ca;

Nagavivaragato jhāyati, putto appaṭimassa tādino.

“สายฟ้าแลบแปลบปลาบอยู่ในระหว่างภูเขาเวภาระและภูเขาบัณฑวะ พระเถระผู้เป็นบุตรของพระพุทธเจ้าผู้คงที่ ไม่มีผู้เปรียบปาน เข้าไปสู่ซอกเขาแล้วเพ่งฌานอยู่”

1177.

๑๑๗๗.

‘‘Upasanto uparato, pantasenāsano muni;

Dāyādo buddhaseṭṭhassa, brahmunā abhivandito.

“พระมุนีผู้มีอินทรีย์สงบแล้ว ยินดีในฌาน มีเสนาสนะอันสงัด เป็นทายาทของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด อันท้าวมหาพรหมทรงนอบน้อมแล้ว”

1178.

๑๑๗๘.

‘‘Upasantaṃ uparataṃ, pantasenāsanaṃ muniṃ;

Dāyādaṃ buddhaseṭṭhassa, vanda brāhmaṇa kassapaṃ.

“ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงไหว้พระกัสสปเถระ ผู้เป็นมุนี มีอินทรีย์สงบแล้ว ยินดีในฌาน มีเสนาสนะอันสงัด เป็นทายาทของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด”

1179.

๑๑๗๙.

‘‘Yo ca jātisataṃ gacche, sabbā brāhmaṇajātiyo;

Sottiyo vedasampanno, manussesu punappunaṃ.

“ผู้ใดก็ตามเกิดในตระกูลพราหมณ์ล้วนถึง ๑๐๐ ชาติ เป็นผู้คงแก่เรียน ถึงความสมบูรณ์ด้วยเวทในหมู่มนุษย์บ่อยๆ”

1180.

๑๑๘๐.

‘‘Ajjhāyakopi ce assa, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;

Etassa vandanāyetaṃ, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.

“ถึงแม้ผู้นั้นจะเป็นผู้ทรงมนต์ ถึงฝั่งแห่งไตรเพท การไหว้พระกัสสปเถระนี้ ยังมีผลมากกว่าการไหว้นั้น การไหว้นั้นยังไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการไหว้พระกัสสปเถระนี้”

1181.

๑๑๘๑.

‘‘Yo so aṭṭha vimokkhāni, purebhattaṃ aphassayi ;

Anulomaṃ paṭilomaṃ, tato piṇḍāya gacchati.

“พระเถระรูปใดเข้าวิโมกข์ ๘ ประการ ทั้งอนุโลมและปฏิโลม ในเวลาเช้าก่อนภัต แล้วจึงเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต”

1182.

๑๑๘๒.

‘‘Tādisaṃ bhikkhuṃ māsādi, māttānaṃ khaṇi brāhmaṇa;

Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādine;

Khippaṃ pañjaliko vanda, mā te vijaṭi matthakaṃ.

“ดูก่อนพราหมณ์ ท่านอย่าได้ประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น อย่าขุดตัวเองเลย จงทำจิตให้เลื่อมใสในพระอรหันต์ผู้คงที่นั้น จงรีบประคองอัญชลีไหว้เถิด ศีรษะของท่านอย่าได้แตก”

1183.

๑๑๘๓.

‘‘Neso passati saddhammaṃ, saṃsārena purakkhato;

Adhogamaṃ jimhapathaṃ, kummaggamanudhāvati.

“พระโปฏฐิละนี้ไม่เห็นสัทธรรม ถูกสังสารวัฏนำหน้าไป ย่อมแล่นไปตามทางที่นำไปสู่ที่ต่ำ ทางคด และทางที่ผิด”

1184.

๑๑๘๔.

‘‘Kimīva mīḷhasallitto, saṅkhāre adhimucchito;

Pagāḷho lābhasakkāre, tuccho gacchati poṭṭhilo.

“พระโปฏฐิละเป็นผู้ว่างเปล่า หมกมุ่นอยู่ในสังขาร จมอยู่ในลาภสักการะ เหมือนหนอนที่เกลือกกลั้วอยู่ในคูถ”

1185.

๑๑๘๕.

‘‘Imañca passa āyantaṃ, sāriputtaṃ sudassanaṃ;

Vimuttaṃ ubhatobhāge, ajjhattaṃ susamāhitaṃ.

“ท่านจงดูพระสารีบุตรนี้ ผู้มีทัศนะอันงดงาม ผู้หลุดพ้นในอุภโตภาค มีจิตตั้งมั่นดีในภายใน กำลังเดินมา”

1186.

๑๑๘๖.

‘‘Visallaṃ khīṇasaṃyogaṃ, tevijjaṃ maccuhāyinaṃ;

Dakkhiṇeyyaṃ manussānaṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.

“ผู้ปราศจากลูกศร มีสังโยชน์สิ้นแล้ว เป็นผู้ทรงวิชชา ๓ ละความตายได้ เป็นทักขิไณยบุคคลของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นนาบุญชั้นเยี่ยม”

1187.

๑๑๘๗.

‘‘Ete sambahulā devā, iddhimanto yasassino;

Dasa devasahassāni, sabbe brahmapurohitā;

Moggallānaṃ namassantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.

“ทวยเทพเหล่านี้เป็นอันมาก มีฤทธิ์ มียศ ๑๐,๐๐๐ องค์ ล้วนเป็นพรหมปุโรหิต ประคองอัญชลีนมัสการพระโมคคัลลานะอยู่”

1188.

๑๑๘๘.

‘‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisa’.

“ข้าแต่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่าน ข้าแต่ท่านบุรุษสูงสุด ขอนอบน้อมแด่ท่าน ท่านผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านเป็นทักขิไณยบุคคล”

1189.

๑๑๘๙.

‘‘Pūjito [Pg.365] naradevena, uppanno maraṇābhibhū;

Puṇḍarīkaṃva toyena, saṅkhārenupalippati.

“ท่านเป็นผู้อันนรเทพบูชาแล้ว เกิดขึ้นครอบงำมัจจุได้ ไม่ติดในสังขาร เหมือนดอกบัวขาวไม่ติดน้ำ ฉะนั้น”

1190.

๑๑๙๐.

‘‘Yassa muhuttena sahassadhā loko, saṃvidito sabrahmakappo vasi;

Iddhiguṇe cutupapāte kāle, passati devatā sa bhikkhu.

“ภิกษุใดชำนาญในคุณแห่งฤทธิ์ ในจุติและอุบัติ รู้ชัดโลกธาตุ ๑,๐๐๐ พร้อมทั้งพรหมโลกได้ในขณะจิตเดียว ภิกษุนั้นย่อมเห็นเทวดาได้ตามกาล”

1191.

๑๑๙๑.

‘‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena ca;

Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā.

“ภิกษุใดถึงฝั่ง (คือนิพพาน) แล้วด้วยปัญญา ศีล และความสงบ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ยอดเยี่ยมได้เพียงเท่าพระสารีบุตรเท่านั้น”

1192.

๑๑๙๒.

‘‘Koṭisatasahassassa, attabhāvaṃ khaṇena nimmine;

Ahaṃ vikubbanāsu kusalo, vasībhūtomhi iddhiyā.

“เราเนรมิตอัตภาพได้แสนโกฏิในขณะจิตเดียว เราเป็นผู้ฉลาดในวิกุพพนาฤทธิ์ เป็นผู้ถึงความเป็นผู้ชำนาญในฤทธิ์”

1193.

๑๑๙๓.

‘‘Samādhivijjāvasipāramīgato, moggallānagotto asitassa sāsane;

Dhīro samucchindi samāhitindriyo, nāgo yathā pūtilataṃva bandhanaṃ.

“พระโมคคัลลานโคตร ผู้ถึงความสำเร็จขั้นสุดยอดแห่งวสีในสมาธิและวิชชา ในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีตัณหาเครื่องอาศัย เป็นผู้มีปรีชา มีอินทรีย์ตั้งมั่น ตัดกิเลสเครื่องผูกได้ เหมือนช้างตัดเถาวัลย์ที่เปื่อยแล้ว ฉะนั้น”

1194.

๑๑๙๔.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

“เราได้บำรุงพระศาสดาแล้ว ได้ทำตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว ปลงภาระหนักลงแล้ว ถอนตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพได้แล้ว”

1195.

๑๑๙๕.

‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

“เราออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นคือความสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง เราก็ได้บรรลุแล้ว”

1196.

๑๑๙๖.

‘‘Kīdiso nirayo āsi, yattha dussī apaccatha;

Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.

“นรกที่ทูสีมารไปเกิด เพราะประทุษร้ายพระวิธูรสาวกและพระกกุสันธพุทธเจ้าผู้เป็นพราหมณ์ เป็นเช่นไร”

1197.

๑๑๙๗.

‘‘Sataṃ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā;

Īdiso nirayo āsi, yattha dussī apaccatha;

Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.

“นรกที่ทูสีมารไปเกิด เพราะประทุษร้ายพระวิธูรสาวกและพระกกุสันธพุทธเจ้าผู้เป็นพราหมณ์นั้น มีหลาวเหล็กอยู่ ๑๐๐ เล่ม สัตว์นรกทุกตนต่างก็ได้รับเวทนาของตนๆ นรกนั้นเป็นเช่นนี้”

1198.

๑๑๙๘.

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

“ภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้าใดย่อมรู้ชัดเรื่องนี้ ดูก่อนกัณหมาร ท่านประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น จักเข้าถึงทุกข์”

1199.

๑๑๙๙.

‘‘Majjhesarasmiṃ tiṭṭhanti, vimānā kappaṭhāyino;

Veḷuriyavaṇṇā rucirā, accimanto pabhassarā;

Accharā tattha naccanti, puthu nānattavaṇṇiyo.

“วิมานทั้งหลายตั้งอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร ตั้งอยู่ตลอดกัป มีสีเหมือนแก้วไพฑูรย์ งดงาม มีเปลวไฟรุ่งเรือง เหล่านางอัปสรมีวรรณะต่างๆ กันเป็นอันมาก ย่อมฟ้อนรำอยู่ในวิมานนั้น”

1200.

๑๒๐๐.

‘‘Yo [Pg.366] etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

“ภิกษุใดย่อมรู้ชัดเรื่องนี้ ... ดูก่อนกัณหมาร ท่านจักเข้าถึงทุกข์”

1201.

๑๒๐๑.

‘‘Yo ve buddhena codito, bhikkhusaṅghassa pekkhato;

Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi.

“พระเถระใดแล อันพระพุทธเจ้าตรัสเตือนแล้ว ได้ทำปราสาทของนางมิคารมาตาให้หวั่นไหวด้วยนิ้วหัวแม่เท้า ขณะที่ภิกษุสงฆ์กำลังดูอยู่”

1202.

๑๒๐๒.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

“ภิกษุใดย่อมรู้ชัดเรื่องนี้ ... ดูก่อนกัณหมาร ท่านจักเข้าถึงทุกข์”

1203.

๑๒๐๓.

‘‘Yo vejayantapāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi;

Iddhibalenupatthaddho, saṃvejesi ca devatā.

“พระเถระใด ผู้มั่นคงด้วยกำลังฤทธิ์ ได้ทำเวชยันตปราสาทให้หวั่นไหวด้วยนิ้วหัวแม่เท้า และยังหมู่เทพให้สลดใจ”

1204.

๑๒๐๔.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

“ภิกษุใดย่อมรู้ชัดเรื่องนี้ ... ดูก่อนกัณหมาร ท่านจักเข้าถึงทุกข์”

1204.

๑๒๐๔.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ผู้ใดรู้ชัดข้อความนี้...เป... แน่ะมารผู้มีบาป ท่านจะถึงความทุกข์

1205.

๑๒๐๕.

‘‘Yo vejayantapāsāde, sakkaṃ so paripucchati;

Api āvuso jānāsi, taṇhakkhayavimuttiyo;

Tassa sakko viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ.

ภิกษุรูปใดถามท้าวสักกะในเวชยันตปราสาทว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ท่านรู้จักวิมุตติเพราะความสิ้นตัณหาบ้างไหม’ ท้าวสักกะถูกท่านถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาแก่ท่านตามความเป็นจริง

1206.

๑๒๐๖.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ผู้ใดรู้ชัดข้อความนี้...เป... แน่ะมารผู้มีบาป ท่านจะถึงความทุกข์

1207.

๑๒๐๗.

‘‘Yo brahmānaṃ paripucchati, sudhammāyaṃ ṭhito sabhaṃ;

Ajjāpi tyāvuso sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;

Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ.

ภิกษุรูปใด ยืนอยู่ในสุธรรมาสภา ถามท้าวมหาพรหมว่า ‘ดูก่อนอาวุโส แม้ในวันนี้ ท่านยังมีความเห็นเหมือนที่ท่านเคยมีความเห็นในกาลก่อนอยู่หรือ ท่านเห็นแสงสว่างที่ส่องไปทั่วในพรหมโลกหรือไม่’

1208.

๑๒๐๘.

‘‘Tassa brahmā viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;

Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu.

ท้าวมหาพรหมถูกท่านถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาแก่ท่านตามความเป็นจริงว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ข้าพเจ้าไม่มีความเห็นนั้น เหมือนที่ข้าพเจ้าเคยมีความเห็นในกาลก่อน’

1209.

๑๒๐๙.

‘‘Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ;

Sohaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato.

‘ข้าพเจ้าเห็นแสงสว่างที่ส่องไปทั่วในพรหมโลก วันนี้ข้าพเจ้าจะพึงกล่าวได้อย่างไรว่า เราเป็นผู้เที่ยง เป็นผู้ยั่งยืน’

1210.

๑๒๑๐.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ผู้ใดรู้ชัดข้อความนี้...เป... แน่ะมารผู้มีบาป ท่านจะถึงความทุกข์

1211.

๑๒๑๑.

‘‘Yo mahāneruno kūṭaṃ, vimokkhena aphassayi ;

Vanaṃ pubbavidehānaṃ, ye ca bhūmisayā narā.

ภิกษุรูปใดถูกต้องยอดมหาเนรุบรรพตด้วยวิโมกข์ได้ ทั้งป่าแห่งชนชาวปุพพวิเทหะ และนรชนเหล่าใดที่นอนบนภาคพื้นก็ได้

1212.

๑๒๑๒.

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

ภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้าผู้ใดรู้ชัดข้อความนี้ แน่ะมารผู้มีบาป ท่านกระทบกระทั่งภิกษุเช่นนั้นแล้ว จะถึงความทุกข์

1213.

๑๒๑๓.

‘‘Na ve aggi cetayati, ahaṃ bālaṃ ḍahāmīti;

Bālova jalitaṃ aggiṃ, āsajja naṃ paḍayhati.

ไฟไม่ได้คิดว่า ‘เราจะไหม้คนพาล’ ก็หาไม่ แต่คนพาลเข้าไปถูกต้องไฟที่ลุกโพลงแล้ว ย่อมถูกไฟนั้นไหม้เอง

1214.

๑๒๑๔.

‘‘Evameva tuvaṃ māra, āsajja naṃ tathāgataṃ;

Sayaṃ ḍahissasi attānaṃ, bālo aggiṃva samphusaṃ.

ดูก่อนมาร ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน กระทบกระทั่งพระตถาคตแล้ว จักไหม้ตัวเอง เหมือนคนพาลถูกต้องไฟฉะนั้น

1215.

๑๒๑๕.

‘‘Apuññaṃ [Pg.367] pasavī māro, āsajja naṃ tathāgataṃ;

Kiṃ nu maññasi pāpima, na me pāpaṃ vipaccati.

มารกระทบกระทั่งพระตถาคตแล้ว ย่อมประสบสิ่งที่ไม่ใช่บุญ ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านสำคัญว่า ‘บาปของเรายังไม่ให้ผล’ ดังนี้หรือ

1216.

๑๒๑๖.

‘‘Karato te cīyate pāpaṃ, cirarattāya antaka;

Māra nibbinda buddhamhā, āsaṃ mākāsi bhikkhusu.

ดูก่อนผู้ทำที่สุด บาปที่ท่านทำอยู่ย่อมพอกพูนขึ้นตลอดกาลนาน ดูก่อนมาร ท่านจงเบื่อหน่ายจากพระพุทธเจ้า อย่าได้ทำความหวังในภิกษุทั้งหลายเลย

1217.

๑๒๑๗.

‘‘Iti māraṃ atajjesi, bhikkhu bhesakaḷāvane;

Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā’’ti.

ภิกษุในเภสกลาวันได้คุกคามมารด้วยประการฉะนี้ ลำดับนั้น ยักษ์ตนนั้นเสียใจ ได้อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง

Itthaṃ sudaṃ āyasmā mahāmoggallāno thero gāthāyo abhāsitthāti.

ได้ยินว่า ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระได้กล่าวคาถาทั้งหลายไว้ ด้วยประการฉะนี้แล

Saṭṭhinipāto niṭṭhito.

สัฏฐินิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

หัวข้อประจำหมวดนั้น คือ

Saṭṭhikamhi nipātamhi, moggallāno mahiddhiko;

Ekova theragāthāyo, aṭṭhasaṭṭhi bhavanti tāti.

ในสัฏฐิกนิบาต มีพระโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มากเพียงรูปเดียว คาถาของท่านเหล่านั้นมี ๖๘ คาถา

21. Mahānipāto

๒๑. มหานิบาต

1. Vaṅgīsattheragāthā

๑. คาถาท่านพระวังคีสเถระ

1218.

๑๒๑๘.

‘‘Nikkhantaṃ [Pg.368] vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyaṃ;

Vitakkā upadhāvanti, pagabbhā kaṇhato ime.

วิตกทั้งหลายอันกล้าแข็ง เกิดจากมารผู้มีบาป ย่อมรุมล้อมเราผู้ออก จากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้วหนอ

1219.

๑๒๑๙.

‘‘Uggaputtā mahissāsā, sikkhitā daḷhadhammino ;

Samantā parikireyyuṃ, sahassaṃ apalāyinaṃ.

บุตรของคนกล้าหาญ เป็นนายขมังธนูผู้ยิ่งใหญ่ ฝึกหัดมาดีแล้ว มีความสามารถในการยิงธนู ไม่หนีสงคราม แม้ตั้งพันคน พึงยิงล้อมเราไว้โดยรอบ

1220.

๑๒๒๐.

‘‘Sacepi ettakā bhiyyo, āgamissanti itthiyo;

Neva maṃ byādhayissanti, dhamme samhi patiṭṭhito.

ถึงแม้สตรีจะมีจำนวนมากกว่านายขมังธนูเหล่านั้น มากันทั้งหมด ก็ไม่อาจทำให้เราหวั่นไหวได้ เพราะเราตั้งมั่นอยู่ในธรรมแล้ว

1221.

๑๒๒๑.

‘‘Sakkhī hi me sutaṃ etaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Nibbānagamanaṃ maggaṃ, tattha me nirato mano.

เราได้ฟังข้อนี้มาเฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์แล้วว่า เป็นทางดำเนินไปสู่พระนิพพาน ใจของเรายินดีในทางนั้น

1222.

๑๒๒๒.

‘‘Evaṃ ce maṃ viharantaṃ, pāpima upagacchasi;

Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasi.

ดูก่อนมารผู้มีบาป ถ้าท่านจะเข้ามาหาเราผู้เป็นอยู่อย่างนี้ เราจะทำอย่างที่ท่านจะไม่เห็นแม้ทางเดินของเราเลย

1223.

๑๒๒๓.

‘‘Aratiñca ratiñca pahāya, sabbaso gehasitañca vitakkaṃ;

Vanathaṃ na kareyya kuhiñci, nibbanatho avanatho sa bhikkhu.

ภิกษุละความไม่ยินดีและความยินดี และวิตกที่อาศัยเรือนได้โดยสิ้นเชิงแล้ว ไม่พึงทำความอยากในอารมณ์ไหนๆ เลย ภิกษุนั้นชื่อว่าไม่มีความอยาก ไม่มีความต้องการ

1224.

๑๒๒๔.

‘‘Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagataṃ jagatogadhaṃ kiñci;

Parijīyati sabbamaniccaṃ, evaṃ samecca caranti mutattā.

สิ่งใดสิ่งหนึ่งในโลกนี้ ทั้งที่เนื่องด้วยแผ่นดินและอากาศ ที่เป็นรูปธรรม อันนับเนื่องในโลก ทั้งหมดนั้นย่อมเสื่อมสิ้นไป ไม่เที่ยง ผู้มีปัญญารู้แจ้งอย่างนี้แล้ว ย่อมประพฤติตนเป็นผู้หลุดพ้น

1225.

๑๒๒๕.

‘‘Upadhīsu janā gadhitāse, diṭṭhasute paṭighe ca mute ca;

Ettha vinodaya chandamanejo, yo hettha na limpati muni tamāhu.

ชนทั้งหลายติดพันอยู่ในอุปธิทั้งหลาย คือ ในรูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน สิ่งที่กระทบ และสิ่งที่รู้แจ้ง ท่านจงบรรเทาความพอใจในอุปธิเหล่านั้นเสีย เป็นผู้ไม่หวั่นไหว ผู้ใดไม่ติดในอารมณ์เหล่านี้ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวผู้นั้นว่าเป็นมุนี

1226.

๑๒๒๖.

‘‘Atha [Pg.369] saṭṭhisitā savitakkā, puthujjanatāya adhammā niviṭṭhā;

Na ca vaggagatassa kuhiñci, no pana duṭṭhullagāhī sa bhikkhu.

อนึ่ง ปุถุชนทั้งหลายผู้ประกอบด้วยวิตก ยึดถือทิฏฐิ ๖๒ ประการ ตั้งมั่นอยู่ในอธรรม ภิกษุไม่พึงเป็นผู้เข้าถึงฝ่ายไหนๆ เลย และไม่พึงเป็นผู้ยึดถือทิฏฐิอันหยาบช้า

1227.

๑๒๒๗.

‘‘Dabbo cirarattasamāhito, akuhako nipako apihālu;

Santaṃ padaṃ ajjhagamā muni, paṭicca parinibbuto kaṅkhati kālaṃ.

มุนีผู้ฉลาด ตั้งมั่นอยู่ตลอดกาลนาน ไม่โอ้อวด มีปัญญา ไม่มีความอยาก ได้บรรลุบทอันสงบแล้ว ท่านปรินิพพานแล้วด้วยสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ ย่อมรอคอยแต่กาลเวลา

1228.

๑๒๒๘.

‘‘Mānaṃ pajahassu gotama, mānapathañca jahassu asesaṃ;

Mānapathamhi sa mucchito, vippaṭisārīhuvā cirarattaṃ.

ดูก่อนโคดม ท่านจงละมานะเสีย และจงละทางแห่งมานะโดยไม่มีส่วนเหลือ ท่านนั้นมัวเมาแล้วในทางแห่งมานะ ได้เป็นผู้เดือดร้อนใจตลอดกาลนาน

1229.

๑๒๒๙.

‘‘Makkhena makkhitā pajā, mānahatā nirayaṃ papatanti;

Socanti janā cirarattaṃ, mānahatā nirayaṃ upapannā.

หมู่สัตว์ผู้ถูกความลบหลู่คุณท่านครอบงำ ถูกมานะประหารแล้ว ย่อมตกนรก ชนทั้งหลายผู้ถูกมานะประหารแล้ว เกิดในนรก ย่อมเศร้าโศกสิ้นกาลนาน

1230.

๑๒๓๐.

‘‘Na hi socati bhikkhu kadāci, maggajino sammā paṭipanno;

Kittiñca sukhañcānubhoti, dhammadasoti tamāhu tathattaṃ.

ภิกษุผู้ชนะกิเลสด้วยมรรค ปฏิบัติดีแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกในกาลไหนๆ เลย เธอย่อมประสบเกียรติคุณและความสุข บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเรียกท่านผู้เป็นเช่นนั้นว่า เป็นผู้เห็นธรรม

1231.

๑๒๓๑.

‘‘Tasmā akhilo idha padhānavā, nīvaraṇāni pahāya visuddho;

Mānañca pahāya asesaṃ, vijjāyantakaro samitāvī.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุในศาสนานี้ ผู้หมดสิ้นกิเลสเพียงดังตะปู มีความเพียร บริสุทธิ์พิเศษ ละนิวรณ์ได้แล้ว ละมานะได้โดยไม่มีส่วนเหลือ เป็นผู้สงบระงับ ย่อมทำที่สุดทุกข์ได้ด้วยวิชชา

1232.

๑๒๓๒.

‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati;

Sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotama.

ข้าพระองค์เร่าร้อนอยู่ด้วยกามราคะ จิตของข้าพระองค์ก็ถูกเผาไหม้อยู่ ขอท่านโปรดอนุเคราะห์บอกธรรมเครื่องดับกิเลสเถิด ท่านโคดม

1233.

๑๒๓๓.

‘‘Saññāya [Pg.370] vipariyesā, cittaṃ te pariḍayhati;

Nimittaṃ parivajjehi, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ ( ).

เพราะความวิปลาสแห่งสัญญา จิตของท่านจึงถูกเผาไหม้อยู่ ท่านจงเว้นสุภนิมิตอันเป็นที่ตั้งแห่งราคะเสีย

1234.

๑๒๓๔.

‘‘Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ;

Sati kāyagatā tyatthu, nibbidābahulo bhava.

ท่านจงเจริญจิตให้เป็นอสุภะ ให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ตั้งมั่นดีแล้ว ขอให้ท่านมีกายคตาสติเถิด ท่านจงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่าย

1235.

๑๒๓๕.

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

Tato mānābhisamayā, upasanto carissasi.

ท่านจงเจริญอนิมิตตสมาบัติ จงละมานานุสัยเสีย แต่นั้น เพราะการตรัสรู้ยิ่งซึ่งมานะ ท่านจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป

1236.

๑๒๓๖.

‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye;

Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā.

บุคคลพึงกล่าววาจาที่ไม่ทำตนให้เดือดร้อน และไม่เบียดเบียนผู้อื่น วาจานั้นแลเป็นสุภาษิต

1237.

๑๒๓๗.

‘‘Piyavācameva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā;

Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ.

บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาที่น่ารัก ซึ่งเป็นวาจาที่คนอื่นชื่นชม บุคคลไม่นำพาคำชั่วของผู้อื่น พึงกล่าวแต่คำที่น่ารัก

1238.

๑๒๓๘.

‘‘Saccaṃ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano;

Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.

คำสัตย์แลเป็นวาจาไม่ตาย ธรรมนี้เป็นของเก่า สัตบุรุษทั้งหลายตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ในอรรถ และในธรรม

1239.

๑๒๓๙.

‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā.

พระพุทธเจ้าตรัสวาจาใด ซึ่งเป็นวาจาเกษม เพื่อบรรลุพระนิพพาน เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ วาจานั้นแลเป็นวาจาสูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย

1240.

๑๒๔๐.

‘‘Gambhīrapañño medhāvī, maggāmaggassa kovido;

Sāriputto mahāpañño, dhammaṃ deseti bhikkhunaṃ.

พระสารีบุตรผู้มีปัญญาลึกซึ้ง มีเมธา ฉลาดในทางและมิใช่ทาง มีปัญญามาก ย่อมแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย

1241.

๑๒๔๑.

‘‘Saṅkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sālikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udiyyati.

ท่านแสดงธรรมโดยย่อบ้าง กล่าวโดยพิสดารบ้าง เสียงของท่านไพเราะเหมือนเสียงนกสาลิกา ปฏิภาณของท่านปรากฏ

1242.

๑๒๔๒.

‘‘Tassa taṃ desayantassa, suṇanti madhuraṃ giraṃ;

Sarena rajanīyena, savanīyena vaggunā;

Udaggacittā muditā, sotaṃ odhenti bhikkhavo.

เมื่อพระสารีบุตรนั้นแสดงธรรมอยู่ ภิกษุทั้งหลายย่อมฟังวาจาอันไพเราะของท่าน ด้วยเสียงอันน่ารักใคร่ น่าฟัง และไพเราะ ภิกษุทั้งหลายมีจิตเบิกบาน บันเทิงใจ เงี่ยโสตลงฟัง

1243.

๑๒๔๓.

‘‘Ajja pannarase visuddhiyā, bhikkhū pañcasatā samāgatā;

Saṃyojanabandhanacchidā, anīghā khīṇapunabbhavā isī.

ในวัน ๑๕ ค่ำวันนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูป ผู้ตัดเครื่องผูกคือสังโยชน์ได้แล้ว ไม่มีทุกข์ มีภพใหม่สิ้นแล้ว เป็นผู้แสวงหาคุณ ได้ประชุมกันแล้วเพื่อความบริสุทธิ์

1244.

๑๒๔๔.

‘‘Cakkavattī yathā rājā, amaccaparivārito;

Samantā anupariyeti, sāgarantaṃ mahiṃ imaṃ.

พระเจ้าจักรพรรดิมีอำมาตย์แวดล้อม เสด็จเที่ยวไปโดยรอบแผ่นดินนี้ซึ่งมีสมุทรเป็นที่สุด ฉันใด

1245.

๑๒๔๕.

‘‘Evaṃ [Pg.371] vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ;

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.

สาวกทั้งหลายผู้ได้วิชชา ๓ ละความตายได้แล้ว ย่อมเข้าเฝ้าพระศาสดาผู้ทรงชนะสงครามคือกิเลส ผู้นำหมู่เกวียน ผู้ยอดเยี่ยม ฉันนั้น

1246.

๑๒๔๖.

‘‘Sabbe bhagavato puttā, palāpettha na vijjati;

Taṇhāsallassa hantāraṃ, vande ādiccabandhunaṃ.

ภิกษุทั้งหมดเป็นโอรสของพระผู้มีพระภาค ในที่ประชุมนี้ไม่มีผู้เป็นดั่งกากเลย ข้าพระองค์ขอไหว้พระองค์ผู้ทรงกำจัดลูกศรคือตัณหา ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์

1247.

๑๒๔๗.

‘‘Parosahassaṃ bhikkhūnaṃ, sugataṃ payirupāsati;

Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ akutobhayaṃ.

ภิกษุเกินกว่าพันรูปเข้าเฝ้าพระสุคต ผู้ทรงแสดงธรรมอันปราศจากธุลี คือพระนิพพาน อันไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ

1248.

๑๒๔๘.

‘‘Suṇanti dhammaṃ vimalaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;

Sobhati vata sambuddho, bhikkhusaṅghapurakkhato.

ภิกษุเหล่านั้นย่อมฟังธรรมอันปราศจากมลทิน ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอันภิกษุสงฆ์แวดล้อมแล้ว ย่อมงดงามหนอ

1249.

๑๒๔๙.

‘‘‘Nāganāmo’si bhagavā, isīnaṃ isisattamo;

Mahāmeghova hutvāna, sāvake abhivassasi.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงมีพระนามว่านาคะ เป็นฤาษีองค์ที่ ๗ แห่งฤาษีทั้งหลาย ทรงเป็นดุจมหาเมฆ ยังฝนคืออมตธรรมให้ตกลงมาแก่เหล่าสาวก

1250.

๑๒๕๐.

‘‘Divā vihārā nikkhamma, satthudassanakamyatā;

Sāvako te mahāvīra, pāde vandati vaṅgiso.

ข้าแต่พระมหาวีระ วังคีสะสาวกของพระองค์ ปรารถนาจะเฝ้าพระศาสดา จึงออกจากที่พักกลางวัน มาถวายบังคมพระบาทของพระองค์

1251.

๑๒๕๑.

‘‘Ummaggapathaṃ mārassa, abhibhuyya carati pabhijja khīlāni;

Taṃ passatha bandhapamuñcakaraṃ, asitaṃva bhāgaso pavibhajja.

พระองค์ทรงครอบงำทางผิดของมาร ทรงทำลายกิเลสดุจตะปูแล้วเสด็จไป ท่านทั้งหลายจงดูพระองค์นั้น ผู้ทรงกระทำการปลดเปลื้องจากเครื่องผูก ไม่ทรงอาศัยตัณหาและทิฏฐิ ทรงจำแนกธรรมโดยส่วนๆ

1252.

๑๒๕๒.

‘‘Oghassa hi nitaraṇatthaṃ, anekavihitaṃ maggaṃ akkhāsi;

Tasmiñca amate akkhāte, dhammadasā ṭhitā asaṃhīrā.

พระองค์ได้ตรัสบอกหนทางมีประการต่างๆ เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะ และเมื่ออมตธรรมนั้นอันพระองค์ตรัสบอกแล้ว ผู้เห็นธรรมทั้งหลายย่อมตั้งมั่นอยู่ ไม่หวั่นไหว

1253.

๑๒๕๓.

‘‘Pajjotakaro ativijjha, sabbaṭhitīnaṃ atikkamamaddasa ;

Ñatvā ca sacchikatvā ca, aggaṃ so desayi dasaddhānaṃ.

พระองค์ผู้ทรงกระทำแสงสว่าง ทรงแทงตลอดแล้ว ทรงเห็นความก้าวล่วงที่ตั้งทั้งปวง ทรงรู้ยิ่งและทรงกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมอันเลิศแล้ว ได้ทรงแสดงแก่พระปัญจวัคคีย์

1254.

๑๒๕๔.

‘‘Evaṃ sudesite dhamme, ko pamādo vijānataṃ dhammaṃ;

Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe.

เมื่อธรรมอันพระผู้มีพระภาคทรงแสดงดีแล้วอย่างนี้ ความประมาทอะไรจักมีแก่ผู้รู้ธรรมเล่า เพราะเหตุนั้นแล บุคคลพึงเป็นผู้ไม่ประมาท นอบน้อมอยู่ ศึกษาตามในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทุกเมื่อ

1255.

๑๒๕๕.

‘‘Buddhānubuddho yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo;

Lābhī sukhavihārānaṃ, vivekānaṃ abhiṇhaso.

พระเถระโกณฑัญญะใด มีความเพียรแก่กล้า เป็นผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้า เป็นผู้ได้วิเวกอันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขเนืองๆ

1256.

๑๒๕๖.

‘‘Yaṃ [Pg.372] sāvakena pattabbaṃ, satthu sāsanakārinā;

Sabbassa taṃ anuppattaṃ, appamattassa sikkhato.

ธรรมใดอันสาวกผู้กระทำตามคำสอนของพระศาสดาพึงบรรลุ ธรรมทั้งหมดนั้น ท่านผู้ไม่ประมาทศึกษาอยู่ ได้บรรลุตามลำดับแล้ว

1257.

๑๒๕๗.

‘‘Mahānubhāvo tevijjo, cetopariyakovido;

Koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno.

พระโกณฑัญญะผู้มีอานุภาพมาก ได้วิชชา ๓ ฉลาดในเจโตปริยญาณ เป็นพุทธทายาท ย่อมถวายบังคมพระบาทของพระศาสดา

1258.

๑๒๕๘.

‘‘Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.

เหล่าสาวกผู้ทรงวิชชา ๓ ผู้ละความตายได้แล้ว ย่อมเข้าไปนั่งใกล้พระมุนีผู้ประทับนั่งอยู่ ณ ข้างภูเขาอิสิคิลิ ผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์

1259.

๑๒๕๙.

‘‘Cetasā anupariyeti, moggallāno mahiddhiko;

Cittaṃ nesaṃ samanvesaṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ.

พระโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มาก ทรงค้นหาจิตของพระภิกษุเหล่านั้นด้วยพระหฤทัยแล้ว ย่อมทรงกำหนดรู้ตามซึ่งจิตที่หลุดพ้นแล้ว ไม่มีอุปธิ

1260.

๑๒๖๐.

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotamaṃ.

เหล่าสาวกย่อมเข้าไปนั่งใกล้พระโคตมมุนี ผู้ถึงพร้อมด้วยองค์คุณทั้งปวงอย่างนี้ ผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณเป็นอเนกประการ

1261.

๑๒๖๑.

‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, virocati vītamalova bhāṇumā;

Evampi aṅgīrasa tvaṃ mahāmuni, atirocasi yasasā sabbalokaṃ.

พระจันทร์ปราศจากเมฆหมอกย่อมรุ่งเรืองในท้องฟ้า ฉันใด พระอาทิตย์ปราศจากมลทินย่อมรุ่งเรือง ฉันใด ข้าแต่พระมหามุนีอังคีรส แม้พระองค์ก็ฉันนั้น ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าโลกทั้งปวงด้วยยศ

1262.

๑๒๖๒.

‘‘Kāveyyamattā vicarimha pubbe, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Athaddasāma sambuddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ.

ในกาลก่อน ข้าพระองค์ทั้งหลายมัวเมาในกวีนิพนธ์ เที่ยวไปจากบ้านสู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง ภายหลังจึงได้พบพระสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง

1263.

๑๒๖๓.

‘‘So me dhammamadesesi, muni dukkhassa pāragū;

Dhammaṃ sutvā pasīdimha, saddhā no udapajjatha.

พระมุนีผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์พระองค์นั้น ได้ทรงแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ฟังธรรมแล้วจึงเลื่อมใส ศรัทธาของข้าพระองค์ทั้งหลายได้เกิดขึ้นแล้ว

1264.

๑๒๖๔.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, khandhe āyatanāni ca;

Dhātuyo ca viditvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

ข้าพระองค์ได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว รู้แจ้งขันธ์ อายตนะ และธาตุทั้งหลายแล้ว จึงบวชเป็นอนาคาริก

1265.

๑๒๖๕.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

Itthīnaṃ purisānañca, ye te sāsanakārakā.

พระตถาคตเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ คือ เพื่อสตรีและบุรุษทั้งหลาย ผู้กระทำตามคำสั่งสอน

1266.

๑๒๖๖.

‘‘Tesaṃ kho vata atthāya, bodhimajjhagamā muni;

Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, ye nirāmagataddasā.

พระมุนีได้ตรัสรู้โพธิญาณ เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้นหนอ ผู้เห็นทางอันแน่นอน

1267.

๑๒๖๗.

‘‘Sudesitā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

Cattāri ariyasaccāni, anukampāya pāṇinaṃ.

อริยสัจ ๔ อันพระพุทธเจ้าผู้มีจักษุ ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ทรงแสดงดีแล้ว เพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสัตว์

1268.

๑๒๖๘.

‘‘Dukkhaṃ [Pg.373] dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

(คือ) ทุกข์, เหตุเกิดแห่งทุกข์, ความก้าวล่วงทุกข์, และอริยมรรคมีองค์ ๘ ซึ่งเป็นทางดำเนินไปสู่ความสงบระงับทุกข์

1269.

๑๒๖๙.

‘‘Evamete tathā vuttā, diṭṭhā me te yathā tathā;

Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

อริยสัจเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยความเป็นจริงอย่างนั้น อริยสัจเหล่านั้น ข้าพระองค์เห็นแล้วตามความเป็นจริง ประโยชน์ตนของข้าพระองค์ก็บรรลุแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพระองค์ได้ทำเสร็จแล้ว

1270.

๑๒๗๐.

‘‘Svāgataṃ vata me āsi, mama buddhassa santike;

Suvibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamiṃ.

การมาของข้าพระองค์ในสำนักของพระพุทธเจ้า เป็นการมาดีแล้วหนอ ในบรรดาธรรมทั้งหลายที่ทรงจำแนกไว้ดีแล้ว ธรรมใดประเสริฐสุด ข้าพระองค์ได้เข้าถึงธรรมนั้นแล้ว

1271.

๑๒๗๑.

‘‘Abhiññāpāramippatto, sotadhātu visodhitā;

Tevijjo iddhipattomhi, cetopariyakovido.

ข้าพระองค์ถึงที่สุดแห่งอภิญญาทั้งหลายแล้ว โสตธาตุก็หมดจดแล้ว เป็นผู้ทรงวิชชา ๓ ได้บรรลุฤทธิ์ เป็นผู้ฉลาดในเจโตปริยญาณ

1272.

๑๒๗๒.

‘‘Pucchāmi satthāramanomapaññaṃ, diṭṭheva dhamme yo vicikicchānaṃ chettā;

Aggāḷave kālamakāsi bhikkhu, ñāto yasassī abhinibbutatto.

ข้าพระองค์ขอทูลถามพระศาสดาผู้มีปัญญาไม่ทราม ภิกษุรูปใดตัดความสงสัยในทิฏฐธรรมได้แล้ว เป็นผู้มีชื่อเสียง มียศ มีตนดับสนิทแล้ว ได้ทำกาละที่อัคคาฬวเจดีย์

1273.

๑๒๗๓.

‘‘Nigrodhakappo iti tassa nāmaṃ, tayā kataṃ bhagavā brāhmaṇassa;

So taṃ namassaṃ acari mutyapekho, āraddhavīriyo daḷhadhammadassī.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ได้ทรงตั้งชื่อของพราหมณ์นั้นว่า นิโครธกัปปะ ท่านนิโครธกัปปะนั้นมุ่งหวังความหลุดพ้น มีความเพียรปรารภแล้ว เห็นธรรมอันมั่นคง นมัสการพระองค์อยู่ ได้เที่ยวไป

1274.

๑๒๗๔.

‘‘Taṃ sāvakaṃ sakka mayampi sabbe, aññātumicchāma samantacakkhu;

Samavaṭṭhitā no savanāya sotā, tuvaṃ no satthā tvamanuttarosi’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยะ ผู้มีสมันตจักษุ ข้าพระองค์ทั้งปวงปรารถนาจะทราบถึงสาวกรูปนั้น โสตประสาทของข้าพระองค์ทั้งหลายตั้งมั่นแล้วเพื่อจะฟัง พระองค์เป็นศาสดาของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระองค์ทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยม

1275.

๑๒๗๕.

Chinda no vicikicchaṃ brūhi metaṃ, parinibbutaṃ vedaya bhūripañña;

Majjheva no bhāsa samantacakkhu, sakkova devāna sahassanetto.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ขอพระองค์โปรดตัดความสงสัยของข้าพระองค์ทั้งหลาย โปรดตรัสบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพระองค์ โปรดให้ข้าพระองค์ทราบว่าท่านปรินิพพานแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้มีสมันตจักษุ ขอพระองค์โปรดตรัสในท่ามกลางข้าพระองค์ทั้งหลาย ดุจท้าวสักกะผู้มีพระเนตรพันดวงตรัสในท่ามกลางทวยเทพ

1276.

๑๒๗๖.

‘‘Ye keci ganthā idha mohamaggā, aññāṇapakkhā vicikicchaṭhānā;

Tathāgataṃ patvā na te bhavanti, cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ.

เครื่องร้อยรัดเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกนี้ ที่เป็นทางแห่งโมหะ เป็นฝักฝ่ายแห่งอวิชชา เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย เครื่องร้อยรัดเหล่านั้นย่อมไม่มีเมื่อได้เข้าเฝ้าพระตถาคต เพราะพระองค์ทรงเป็นจักษุอันสูงสุดของนรชน

1277.

๑๒๗๗.

‘‘No [Pg.374] ce hi jātu puriso kilese, vāto yathā abbhaghanaṃ vihāne;

Tamovassa nivuto sabbaloko, jotimantopi na pabhāseyyuṃ.

ถ้าบุรุษ (พระพุทธเจ้า) ไม่พึงกำจัดกิเลสได้ เหมือนลมกำจัดหมู่เมฆ ฉะนั้นไซร้ โลกทั้งปวงก็จะถูกความมืดครอบงำ แม้ผู้มีปัญญารุ่งเรืองก็จะไม่รุ่งโรจน์

1278.

๑๒๗๘.

‘‘Dhīrā ca pajjotakarā bhavanti, taṃ taṃ ahaṃ vīra tatheva maññe;

Vipassinaṃ jānamupāgamimha, parisāsu no āvikarohi kappaṃ.

ก็ปราชญ์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้ทำแสงสว่าง ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ข้าพระองค์ย่อมเข้าใจพระองค์ว่าเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ข้าพระองค์ทั้งหลายทราบว่าพระองค์เป็นผู้มีวิปัสสนา จึงพากันมาเฝ้า ขอพระองค์โปรดทำท่านกัปปะให้ปรากฏแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายในบริษัทเถิด

1279.

๑๒๗๙.

‘‘Khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ, haṃsova paggayha saṇikaṃ nikūja;

Bindussarena suvikappitena, sabbeva te ujjugatā suṇoma.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระสุรเสียงไพเราะ ขอพระองค์โปรดเปล่งพระวาจาอันไพเราะโดยเร็วพลัน เหมือนพญาหงส์ที่เหยียดคอแล้วร้องเสียงไพเราะฉะนั้น ขอพระองค์โปรดเปล่งพระสุรเสียงอันกลมกล่อมที่ทรงปรุงแต่งไว้ดีแล้ว ข้าพระองค์ทั้งปวงจักเป็นผู้มีใจตรงรับฟัง

1280.

๑๒๘๐.

‘‘Pahīnajātimaraṇaṃ asesaṃ, niggayha dhonaṃ vadessāmi dhammaṃ;

Na kāmakāro hi puthujjanānaṃ, saṅkheyyakāro ca tathāgatānaṃ.

ข้าพระองค์จะทูลถามพระพุทธเจ้าผู้ทรงละชาติและมรณะได้สิ้นเชิงแล้ว ให้ทรงแสดงธรรมอันชำระกิเลสได้ เพราะว่าการทำตามความใคร่ของปุถุชนไม่มี แต่การทำตามความพินิจพิจารณาของพระตถาคตทั้งหลายมีอยู่

1281.

๑๒๘๑.

‘‘Sampannaveyyākaraṇaṃ tavedaṃ, samujjupaññassa samuggahītaṃ;

Ayamañjali pacchimo suppaṇāmito, mā mohayī jānamanomapañña.

พยากรณ์อันสมบูรณ์นี้ของพระองค์ผู้มีปัญญาซื่อตรง ข้าพระองค์เรียนมาดีแล้ว อัญชลีครั้งสุดท้ายนี้ ข้าพระองค์ประนมห่มเป็นอย่างดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้มีปัญญาไม่ทราม เมื่อทรงทราบอยู่ ขออย่าได้ทรงให้ข้าพระองค์หลงเลย

1282.

๑๒๘๒.

‘‘Paroparaṃ ariyadhammaṃ viditvā, mā mohayī jānamanomavīriya;

Vāriṃ yathā ghammani ghammatatto, vācābhikaṅkhāmi sutaṃ pavassa.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรไม่ทราม พระองค์ทรงทราบอริยธรรมที่ยิ่งๆ ขึ้นไป เมื่อทรงทราบอยู่ ขออย่าได้ทรงให้ข้าพระองค์หลงเลย ข้าพระองค์ปรารถนาพระวาจาของพระองค์ เหมือนคนถูกความร้อนแผดเผาในฤดูร้อนปรารถนาน้ำฉะนั้น ขอพระองค์โปรดประทานฝนคือพระธรรมเทศนาเถิด

1283.

๑๒๘๓.

‘‘Yadatthikaṃ brahmacariyaṃ acarī, kappāyano kaccissataṃ amoghaṃ;

Nibbāyi so ādu saupādiseso, yathā vimutto ahu taṃ suṇoma.

ท่านกัปปายนะประพฤติพรหมจรรย์อันมีประโยชน์ใด พรหมจรรย์นั้นของท่านไม่ไร้ผลหรือ ท่านดับสนิทแล้ว หรือว่ายังเป็นผู้มีอุปาทิเหลืออยู่ ท่านหลุดพ้นแล้วอย่างไร ข้าพระองค์ทั้งหลายขอสดับเรื่องนั้น

1284.

๑๒๘๔.

‘‘‘Acchecchi [Pg.375] taṇhaṃ idha nāmarūpe,(Iti bhagavā) kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitaṃ;

Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesaṃ’, iccabravi bhagavā pañcaseṭṭho.

พระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐกว่าพระปัญจวัคคีย์ได้ตรัสว่า ท่านกัปปะตัดตัณหาในนามรูปนี้ได้แล้ว คือตัดกระแสแห่งกิเลสมารอันนอนเนื่องอยู่ในสันดานสิ้นกาลนานได้แล้ว ข้ามชาติและมรณะได้โดยสิ้นเชิง

1285.

๑๒๘๕.

‘‘Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattama;

Amoghaṃ kira me puṭṭhaṃ, na maṃ vañcesi brāhmaṇo.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นอิสีองค์ที่ ๗ ข้าพระองค์ได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้วย่อมเลื่อมใส คำที่ข้าพระองค์ทูลถามแล้วไม่ไร้ผลเลยหนอ พระองค์ผู้เป็นพราหมณ์ไม่ได้ทรงลวงข้าพระองค์

1286.

๑๒๘๖.

‘‘Yathā vādī tathā kārī, ahu buddhassa sāvako;

Acchecchi maccuno jālaṃ, tataṃ māyāvino daḷhaṃ.

สาวกของพระพุทธเจ้าเป็นผู้มีปกติกล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น ได้ตัดข่ายแห่งมัจจุผู้มีมายาอันกางไว้มั่นคงเสียแล้ว

1287.

๑๒๘๗.

‘‘Addasa bhagavā ādiṃ, upādānassa kappiyo;

Accagā vata kappāno, maccudheyyaṃ suduttaraṃ.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ท่านกัปปิยะได้เห็นต้นเหตุแห่งอุปาทานแล้ว ท่านกัปปายนะได้ล่วงแดนมฤตยูอันข้ามได้แสนยากไปได้แล้วหนอ

1288.

๑๒๘๘.

‘‘Taṃ devadevaṃ vandāmi, puttaṃ te dvipaduttama;

Anujātaṃ mahāvīraṃ, nāgaṃ nāgassa orasa’’nti.

ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่าสัตว์สองเท้า ข้าพระองค์ขอนมัสการพระองค์ผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดาทั้งหลาย และขอนมัสการพระนาคะ (พระนิโครธกัปปะ) ผู้เป็นโอรสเกิดแต่อกของพระองค์ผู้เป็นพระนาคะ (พระพุทธเจ้า) ผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้เกิดตามรอยพระบาทของพระองค์ ดังนี้

Itthaṃ sudaṃ āyasmā vaṅgīso thero gāthāyo

ได้ยินว่า พระวังคีสเถระผู้มีอายุ ได้กล่าวคาถาทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้

Abhāsitthāti.

ดังนี้แล

Mahānipāto niṭṭhito.

มหานิบาต จบ

Tatruddānaṃ –

หัวข้อเรื่องในนิบาตนั้น

Sattatimhi nipātamhi, vaṅgīso paṭibhāṇavā;

Ekova thero natthañño, gāthāyo ekasattatīti.

ในสัตตตินิบาต มีพระวังคีสเถระผู้มีปฏิภาณเพียงรูปเดียว พระเถระรูปอื่นไม่มี ส่วนคาถามี ๗๑ คาถา ดังนี้แล

Niṭṭhitā theragāthāyo.

เถรคาถาทั้งหลาย จบแล้ว

Tatruddānaṃ –

หัวข้อเรื่องในเถรคาถานั้น

Sahassaṃ honti tā gāthā, tīṇi saṭṭhisatāni ca;

Therā ca dve satā saṭṭhi, cattāro ca pakāsitā.

คาถาทั้งหลายเหล่านั้นมี ๑,๓๖๐ คาถา และพระเถระ ๒๖๔ รูป ท่านประกาศไว้

Sīhanādaṃ naditvāna, buddhaputtā anāsavā;

Khemantaṃ pāpuṇitvāna, aggikhandhāva nibbutāti.

พระพุทธบุตรทั้งหลายผู้ไม่มีอาสวะ บันลือสีหนาทแล้ว บรรลุถึงแดนเกษมแล้ว ได้ดับสนิทแล้ว ดุจกองไฟใหญ่ ฉะนั้น

Theragāthāpāḷi niṭṭhitā.

พระบาลีเถรคาถา จบ