Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Khuddakanikāye

खुद्दकनिकाय

Theragāthāpāḷi

थेरगाथापाळी

Nidānagāthā

निदानगाथा

Sīhānaṃva [Pg.19] nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare;

Suṇātha bhāvitattānaṃ, gāthā atthūpanāyikā.

पर्वताच्या गुहेत गर्जना करणाऱ्या दाढा असलेल्या सिंहांच्या गर्जनेप्रमाणे, (चार मार्गांचे) सुळके धारण करणाऱ्या आणि भावनायुक्त (विकसित) चित्त असलेल्या अर्हतांच्या, कल्याणाप्रत नेणाऱ्या गाथा ऐका.

Yathānāmā yathāgottā, yathādhammavihārino;

Yathādhimuttā sappaññā, vihariṃsu atanditā.

ज्या ज्या नावांचे, ज्या ज्या गोत्रांचे, ज्या प्रकारे धम्मामध्ये विहार करणारे, ज्या प्रकारची श्रद्धा व अधिमुक्ती असलेले, प्रज्ञावान आणि आळस नसलेले ते थेर जसे राहिले,

Tattha tattha vipassitvā, phusitvā accutaṃ padaṃ;

Katantaṃ paccavekkhantā, imamatthamabhāsisuṃ.

त्यांनी त्या त्या ठिकाणी विपश्यना करून, अच्युत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त केले आणि कृतकृत्यतेचे प्रत्यवेक्षण करत या अर्थाचे (गाथांचे) गायन केले.

1. Ekakanipāto

१. एककनिपात

1. Paṭhamavaggo

१. प्रथम वग्ग

1. Subhūtittheragāthā

१. सुभूती थेरगाथा

1.

१.

‘‘Channā me kuṭikā sukhā nivātā, vassa deva yathāsukhaṃ;

Cittaṃ me susamāhitaṃ vimuttaṃ, ātāpī viharāmi vassa devā’’ti.

“माझी कुटी शाकारलेली (छप्पर घातलेली) आहे, सुखकारक आहे आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित आहे. हे देवा (पर्जन्यदेवा), तुझ्या इच्छेनुसार सुखेनैव बरस. माझे चित्त सुसमाहित (एकाग्र) आणि विमुक्त आहे, मी उद्योगी (तपस्वी) होऊन विहार करत आहे. हे देवा, बरस!”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā subhūtitthero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान सुभूती थेरांनी ही गाथा म्हटली.

2. Mahākoṭṭhikattheragāthā

२. महाकोट्ठिक थेरगाथा

2.

२.

‘‘Upasanto [Pg.220] uparato, mantabhāṇī anuddhato;

Dhunāti pāpake dhamme, dumapattaṃva māluto’’ti.

“जो शांत आहे, उपरत (पापांपासून निवृत्त) आहे, विचारपूर्वक बोलणारा आहे आणि उद्धत (चंचल) नाही; तो पापी धर्मांना (अकुशल विचारांना) तसाच झटकून टाकतो, जसा वारा झाडाची पाने झटकून टाकतो.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā mahākoṭṭhiko thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान महाकोट्ठिक थेरांनी ही गाथा म्हटली.

3. Kaṅkhārevatattheragāthā

३. कंखारेवत थेरगाथा

3.

३.

‘‘Paññaṃ imaṃ passa tathāgatānaṃ, aggi yathā pajjalito nisīthe;

Ālokadā cakkhudadā bhavanti, ye āgatānaṃ vinayanti kaṅkha’’nti.

“तथागतांची ही प्रज्ञा पहा! मध्यरात्री पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे ते प्रकाश देणारे आणि ज्ञानचक्षू देणारे ठरतात, जे त्यांच्याकडे आलेल्यांची शंका (संदेह) दूर करतात.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā kaṅkhārevato thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान कंखारेवत थेरांनी ही गाथा म्हटली.

4. Puṇṇattheragāthā

४. पुण्ण थेरगाथा

4.

४.

‘‘Sambhireva samāsetha, paṇḍitehatthadassibhi;

Atthaṃ mahantaṃ gambhīraṃ, duddasaṃ nipuṇaṃ aṇuṃ;

Dhīrā samadhigacchanti, appamattā vicakkhaṇā’’ti.

“कल्याण पाहणाऱ्या प्रज्ञावंतांशी आणि सत्पुरुषांशीच संगत करावी. महान, गंभीर, दुर्बोध (पाहण्यास कठीण), निपुण आणि सूक्ष्म अशा अर्थाला (परम कल्याणाला) अप्रमादी व चतुर धीर पुरुष प्राप्त करतात.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā puṇṇo mantāṇiputto thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे मंताणीपुत्र आयुष्यमान पुण्ण थेरांनी ही गाथा म्हटली.

5. Dabbattheragāthā

५. दब्ब थेरगाथा

5.

५.

‘‘Yo duddamiyo damena danto, dabbo santusito vitiṇṇakaṅkho;

Vijitāvī apetabheravo hi, dabbo so parinibbuto ṭhitatto’’ti.

“जो पूर्वी दमन करण्यास कठीण होता, तो आता संयमाने दमित झाला आहे. तो दब्ब संतुष्ट आहे, शंकामुक्त झाला आहे, विजयी आहे आणि भयमुक्त झाला आहे. तो दब्ब परिनिर्वाण पावलेला आणि स्थिरचित्त आहे.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā dabbo thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान दब्ब थेरांनी ही गाथा म्हटली.

6. Sītavaniyattheragāthā

६. सीतवनिय थेरगाथा

6.

६.

‘‘Yo [Pg.221] sītavanaṃ upagā bhikkhu, eko santusito samāhitatto;

Vijitāvī apetalomahaṃso, rakkhaṃ kāyagatāsatiṃ dhitimā’’ti.

“जो भिक्खू सीतवनात (स्मशानभूमीत) गेला, तो एकाकी, संतुष्ट आणि समाहितचित्त आहे. तो विजयी आणि रोमांचरहित (भयमुक्त) असून, धैर्याने कायागतासतीचे रक्षण (साधना) करत आहे.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā sītavaniyo thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान सीतवनिय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

7. Bhalliyattheragāthā

७. भल्लिय थेरगाथा

7.

७.

‘‘Yopānudī maccurājassa senaṃ, naḷasetuṃva sudubbalaṃ mahogho;

Vijitāvī apetabheravo hi, danto so parinibbuto ṭhitatto’’ti.

“ज्या भिक्खूने मृत्यूराजाच्या (मारच्या) सेनेला नष्ट केले, जसा पाण्याचा मोठा पूर अत्यंत कमकुवत अशा लव्हाळ्याच्या पुलाला वाहून नेतो; तो विजयी, भयमुक्त, दमित, परिनिर्वाण पावलेला आणि स्थिरचित्त आहे.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā bhalliyo thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान भल्लिय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

8. Vīrattheragāthā

८. वीर थेरगाथा

8.

८.

‘‘Yo duddamiyo damena danto, vīro santusito vitiṇṇakaṅkho;

Vijitāvī apetalomahaṃso, vīro so parinibbuto ṭhitatto’’ti.

“जो पूर्वी दमन करण्यास कठीण होता, तो आता संयमाने दमित झाला आहे. तो वीर संतुष्ट आहे, शंकामुक्त झाला आहे, विजयी आहे आणि रोमांचरहित (भयमुक्त) झाला आहे. तो वीर परिनिर्वाण पावलेला आणि स्थिरचित्त आहे.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā vīro thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान वीर थेरांनी ही गाथा म्हटली.

9. Pilindavacchattheragāthā

९. पिलिंदवच्छ थेरगाथा

9.

९.

‘‘Svāgataṃ na durāgataṃ, nayidaṃ dumantitaṃ mama;

Saṃvibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgami’’nti.

“माझे (बुद्धांच्या चरणी) येणे हे सुस्वागत (चांगले आगमन) आहे, दुरागत (वाईट आगमन) नाही. माझा हा विचार चुकीचा नव्हता. विभागलेल्या (विश्लेषण केलेल्या) धर्मांमध्ये जे सर्वश्रेष्ठ (चार आर्यसत्य) आहे, त्याप्रत मी पोहोचलो आहे.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā pilindavaccho thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान पिलिंदवच्छ थेरांनी ही गाथा म्हटली.

10. Puṇṇamāsattheragāthā

१०. पुण्णमास थेरगाथा

10.

१०.

‘‘Vihari [Pg.222] apekkhaṃ idha vā huraṃ vā, yo vedagū samito yatatto;

Sabbesu dhammesu anūpalitto, lokassa jaññā udayabbayañcā’’ti.

“ज्याने या लोकात किंवा परलोकात कोणतीही अपेक्षा (तृष्णा) सोडली आहे, जो वेदगू (सत्य जाणणारा), शांत आणि संयमित आहे; जो सर्व धर्मांमध्ये अलिप्त (अनासक्त) आहे आणि जो जगाचा उदय व व्यय (उत्पत्ती व विनाश) जाणतो.”

Itthaṃ sudaṃ āyasmā puṇṇamāso thero gāthaṃ abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान पुण्णमास थेरांनी ही गाथा म्हटली.

Vaggo paṭhamo niṭṭhito.

पहिला वग्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्या (पहिल्या) वर्गाचा सारांश (उदान) -

Subhūti koṭṭhiko thero, kaṅkhārevatasammato;

Mantāṇiputto dabbo ca, sītavaniyo ca bhalliyo;

Vīro pilindavaccho ca, puṇṇamāso tamonudoti.

थेर सुभूती, थेर कोट्ठिक, मान्यवर कङ्खारेवत, मन्ताणीपुत्त (पुण्ण), दब्ब, सीतवनिय, भल्लिय, वीर, पिलिन्दवच्छ आणि अज्ञानाचा अंधकार दूर करणारे पुण्णमास (हे दहा थेर पहिल्या वर्गात आहेत).

2. Dutiyavaggo

२. दुसरा वर्ग

1. Cūḷavacchattheragāthā

१. चूळवच्छ थेरगाथा

11.

११.

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, dhamme buddhappavedite;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti.

बुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये अत्यंत प्रफुल्लित (प्रसन्न) राहणारा भिक्खू, संस्कारांच्या उपशमनाने मिळणारे अत्यंत शांत व सुखद असे (निर्वाण) पद प्राप्त करू शकतो.

… Cūḷavaccho thero….

...असे चूळवच्छ थेर म्हणाले...

2. Mahāvacchattheragāthā

२. महावच्छ थेरगाथा

12.

१२.

‘‘Paññābalī sīlavatūpapanno, samāhito jhānarato satīmā;

Yadatthiyaṃ bhojanaṃ bhuñjamāno, kaṅkhetha kālaṃ idha vītarāgo’’ti.

जो प्रज्ञावान, शीलवान, समाधीत लीन असलेला, ध्यानात रमणारा, स्मृतिमान (जागरूक) आणि वीतरागी (रागरहित) आहे, तो भिक्खू या जगात केवळ शरीराच्या निर्वाहासाठी आवश्यक तेवढेच भोजन ग्रहण करत आपल्या परिनिर्वाणाच्या काळाची प्रतीक्षा करतो.

… Mahāvaccho thero….

...असे महावच्छ थेर म्हणाले...

3. Vanavacchattheragāthā

३. वनवच्छ थेरगाथा

13.

१३.

‘‘Nīlabbhavaṇṇā [Pg.223] rucirā, sītavārī sucindharā;

Indagopakasañchannā, te selā ramayanti ma’’nti.

ते पर्वत, जे निळ्या ढगांच्या रंगाचे आहेत, अत्यंत सुंदर आहेत, ज्यांच्यावर थंडगार व स्वच्छ पाणी वाहते, ज्यांची भूमी अत्यंत पावन आहे आणि जे इंद्रगोप कीटकांनी (लाल रंगाच्या कीटकांनी) आच्छादलेले आहेत, ते पर्वत माझे मन रमवून टाकतात.

… Vanavaccho thero….

...असे वनवच्छ थेर म्हणाले...

4. Sivakasāmaṇeragāthā

४. सीवक सामणेरगाथा

14.

१४.

‘‘Upajjhāyo maṃ avaca, ito gacchāma sīvaka;

Gāme me vasati kāyo, araññaṃ me gato mano;

Semānakopi gacchāmi, natthi saṅgo vijānata’’nti.

माझे उपाध्याय मला म्हणाले, 'सीवक, आपण येथून (अरण्यात) जाऊ या.' माझे शरीर जरी गावात राहत असले, तरी माझे मन अरण्यात गेले आहे. मी झोपलेल्या अवस्थेत असलो तरी (मनाने) तिकडेच जातो. सत्य जाणणाऱ्याला कशाचीही आसक्ती नसते.

… Sivako sāmaṇero….

...असे सीवक सामणेर म्हणाले...

5. Kuṇḍadhānattheragāthā

५. कुण्डधान थेरगाथा

15.

१५.

‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;

Pañcasaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccatī’’ti.

पाच (खालची बंधने/संयोजने) तोडून टाकावीत, पाच (वरची बंधने) सोडून द्यावीत आणि पाच (इंद्रिये - श्रद्धा इत्यादी) अधिक विकसित करावीत. अशा प्रकारे पाच प्रकारच्या आसक्तींवर मात करणाऱ्या भिक्खूला 'ओघ-तीर्ण' (संसाररूपी महापूर पार केलेला) असे म्हटले जाते.

… Kuṇḍadhāno thero….

...असे कुण्डधान थेर म्हणाले...

6. Belaṭṭhasīsattheragāthā

६. बेलट्ठसीस थेरगाथा

16.

१६.

‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, naṅgalāvattanī sikhī;

Gacchati appakasirena, evaṃ rattindivā mama;

Gacchanti appakasirena, sukhe laddhe nirāmise’’ti.

ज्याप्रमाणे एक उत्तम आणि बलवान बैल नांगराच्या मार्गावर विनासायास चालतो, त्याचप्रमाणे आमिषरहित (लौकिक सुखांच्या पलीकडचे) आध्यात्मिक सुख प्राप्त झाल्यामुळे माझे दिवस आणि रात्री विनासायास (सहजतेने) व्यतीत होतात.

… Belaṭṭhasīso thero….

...असे बेलट्ठसीस थेर म्हणाले...

7. Dāsakattheragāthā

७. दासक थेरगाथा

17.

१७.

‘‘Middhī yadā hoti mahagghaso ca, niddāyitā samparivattasāyī;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho, punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti.

जेव्हा एखादा मंदबुद्धी मनुष्य खादाड बनतो, आळसाने ग्रासतो, आणि कोंडलेल्या डुकरासारखा सतत लोळत पडून राहतो, तेव्हा तो वारंवार गर्भात (पुनर्जन्मात) प्रवेश करतो.

… Dāsako thero….

...असे दासक थेर म्हणाले...

8. Siṅgālapituttheragāthā

८. सिंगालपिता थेरगाथा

18.

१८.

‘‘Ahu [Pg.224] buddhassa dāyādo, bhikkhu bhesakaḷāvane;

Kevalaṃ aṭṭhisaññāya, apharī pathaviṃ imaṃ;

Maññehaṃ kāmarāgaṃ so, khippameva pahissatī’’ti.

भेषकळावनात राहणारा हा भिक्खू बुद्धांचा खरा वारसदार झाला आहे. त्याने केवळ अस्थिसंज्ञेच्या (अस्थींच्या ध्यानाच्या) अभ्यासाने या संपूर्ण शरीराला व्यापून टाकले आहे. मला वाटते की तो लवकरच कामरागाचा (वासनेचा) त्याग करेल.

… Siṅgālapitā thero….

...असे सिंगालपिता थेर म्हणाले...

9. Kulattheragāthā

९. कुल थेरगाथा

19.

१९.

‘‘Udakaṃ hi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ;

Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti subbatā’’ti.

कालवे काढणारे पाण्याचा प्रवाह आपल्या इच्छेनुसार नेतात, बाण बनवणारे बाण सरळ करतात, सुतार लाकडाला हवा तसा आकार देतात; त्याचप्रमाणे सदाचारी लोक स्वतःच्या मनावर नियंत्रण ठेवतात (स्वतःला सुसंस्कृत करतात).

… Kulo thero….

...असे कुल थेर म्हणाले...

10. Ajitattheragāthā

१०. अजित थेरगाथा

20.

२०.

‘‘Maraṇe me bhayaṃ natthi, nikanti natthi jīvite;

Sandehaṃ nikkhipissāmi, sampajāno paṭissato’’ti.

मला मृत्यूची भीती नाही आणि जगण्याची लालसाही नाही. मी पूर्ण सजगतेने आणि जागरूकतेने या शरीराचा त्याग करीन.

… Ajito thero ….

...असे अजित थेर म्हणाले...

Vaggo dutiyo niṭṭhito.

दुसरा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्या (दुसऱ्या) वर्गाचा सारांश (उदान) -

Cūḷavaccho mahāvaccho, vanavaccho ca sīvako;

Kuṇḍadhāno ca belaṭṭhi, dāsako ca tatopari;

Siṅgālapitiko thero, kulo ca ajito dasāti.

चूळवच्छ, महावच्छ, vanavaccho ca sīvako; वनवच्छ, सीवक, कुण्डधान, बेलट्ठि, दासक आणि त्यानंतर सिंगालपिता थेर, कुल आणि अजित हे दहा (थेर या दुसऱ्या वर्गात आहेत).

3. Tatiyavaggo

३. तिसरा वर्ग

1. Nigrodhattheragāthā

१. निग्रोध थेरगाथा

21.

२१.

‘‘Nāhaṃ bhayassa bhāyāmi, satthā no amatassa kovido;

Yattha bhayaṃ nāvatiṭṭhati, tena maggena vajanti bhikkhavo’’ti.

मी (जन्म-मरणाच्या) भीतीला भीत नाही. आमचे शास्ता (बुद्ध) हे अमृतपदाचे (निर्वाणाचे) मार्गदाते आहेत. ज्या निर्वाणपदात कोणतीही भीती उरत नाही, त्याच मार्गाने सर्व भिक्खू मार्गक्रमण करतात.

… Nigrodho thero….

...असे निग्रोध थेर म्हणाले...

2. Cittakattheragāthā

२. चित्तक थेरगाथा

22.

२२.

‘‘Nīlā [Pg.225] sugīvā sikhino, morā kārambhiyaṃ abhinadanti;

Te sītavātakīḷitā, suttaṃ jhāyaṃ nibodhentī’’ti.

“ज्यांचे कंठ निळे व सुंदर आहेत आणि ज्यांच्या डोक्यावर तुरा आहे, असे ते मोर कारम्भी नावाच्या अरण्यात मधुर टाहो फोडत आहेत. थंड वाऱ्याच्या झुळुकीने प्रफुल्लित होऊन खेळणारे ते मोर, निद्रा घेत असलेल्या ध्यानमग्न (योग्याला) जागे करत आहेत.”

… Cittako thero….

…अशा प्रकारे चित्तक थेरांनी ही गाथा म्हटली.

3. Gosālattheragāthā

३. गोसाल थेरगाथा

23.

२३.

‘‘Ahaṃ kho veḷugumbasmiṃ, bhutvāna madhupāyasaṃ;

Padakkhiṇaṃ sammasanto, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Sānuṃ paṭigamissāmi, vivekamanubrūhaya’’nti.

“मी बांबूच्या वनात गोड खीर (मधुपायस) ग्रहण करून, (बुद्धांच्या उपदेशाचे) योग्य प्रकारे पालन करत, पंचस्कंधांच्या उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) यांचे चिंतन करत, एकांताची (विवेक) जोपासना करण्यासाठी त्या पर्वताच्या दरीकडे परत जाईन.”

… Gosālo thero….

…अशा प्रकारे गोसाल थेरांनी ही गाथा म्हटली.

4. Sugandhattheragāthā

४. सुगंध थेरगाथा

24.

२४.

‘‘Anuvassiko pabbajito, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“प्रव्रजित होऊन केवळ एकच वर्ष (किंवा एक वर्षापेक्षा कमी काळ) झालेल्या माझ्याकडे पहा, धम्माचे उत्तमत्व पहा! मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.”

… Sugandho thero….

…अशा प्रकारे सुगंध थेरांनी ही गाथा म्हटली.

5. Nandiyattheragāthā

५. नंदिय थेरगाथा

25.

२५.

‘‘Obhāsajātaṃ phalagaṃ, cittaṃ yassa abhiṇhaso;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasī’’ti.

“हे कन्हा (मार)! ज्या भिक्खूचे चित्त नेहमी (अर्हत्वफलाच्या) प्रकाशाने युक्त आणि फलप्राप्त असते, अशा भिक्खूला त्रास देऊन तू केवळ दुःखालाच प्राप्त होशील.”

… Nandiyo thero….

…अशा प्रकारे नंदिय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

6. Abhayattheragāthā

६. अभय थेरगाथा

26.

२६.

‘‘Sutvā subhāsitaṃ vācaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Paccabyadhiṃ hi nipuṇaṃ, vālaggaṃ usunā yathā’’ti.

“सूर्याचे बांधव असलेल्या बुद्धांचे सुभाषित वचन ऐकून, मी त्या सूक्ष्म (सत्याला) अशा प्रकारे भेदून जाणले आहे, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल धनुर्धारी बाणाने केसाच्या टोकाचा अचूक वेध घेतो.”

… Abhayo thero….

…अशा प्रकारे अभय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

7. Lomasakaṅgiyattheragāthā

७. लोमसकंगिय थेरगाथा

27.

२७.

‘‘Dabbaṃ [Pg.226] kusaṃ poṭakilaṃ, usīraṃ muñjapabbajaṃ;

Urasā panudissāmi, vivekamanubrūhaya’’nti.

“मी एकांताची (विवेक) जोपासना करू इच्छितो, म्हणून दब्ब गवत, कुस गवत, काटेरी झुडपे, उशीर गवत, मुंज गवत आणि पब्बज गवत यांना आपल्या छातीने बाजूला सारत पुढे जाईन.”

… Lomasakaṅgiyo thero….

…अशा प्रकारे लोमसकंगिय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

8. Jambugāmikaputtattheragāthā

८. जम्बुगामिकपुत्त थेरगाथा

28.

२८.

‘‘Kacci no vatthapasuto, kacci no bhūsanārato;

Kacci sīlamayaṃ gandhaṃ, kiṃ tvaṃ vāyasi netarā pajā’’ti.

“काय तू वस्त्रालंकारांच्या मोहात पडलेला नाहीस ना? काय तू शरीर सजवण्यात मग्न नाहीस ना? मग तुझ्याकडून हा शीलमय सुगंध का दरवळत आहे, जो इतर सामान्य लोकांकडून कधीही दरवळत नाही?”

… Jambugāmikaputto thero….

…अशा प्रकारे जम्बुगामिकपुत्त थेरांनी ही गाथा म्हटली.

9. Hāritattheragāthā

९. हारित थेरगाथा

29.

२९.

‘‘Samunnamayamattānaṃ, usukārova tejanaṃ;

Cittaṃ ujuṃ karitvāna, avijjaṃ bhinda hāritā’’ti.

“हे हारित! ज्याप्रमाणे बाण बनवणारा बाणाला सरळ करतो, त्याप्रमाणे स्वतःला (वीर्य आणि समाधीने) उन्नत करून, चित्ताला सरळ करून, अविद्यारूपी अंधकाराचा नाश कर.”

… Hārito thero….

…अशा प्रकारे हारित थेरांनी ही गाथा म्हटली.

10. Uttiyattheragāthā

१०. उत्तिय थेरगाथा

30.

३०.

‘‘Ābādhe me samuppanne, sati me udapajjatha;

Ābādho me samuppanno, kālo me nappamajjitu’’nti.

“जेव्हा मला आजारपण आले, तेव्हा माझ्यामध्ये स्मृती (जागरूकता) उत्पन्न झाली की, ‘मला आजारपण आले आहे, आता मला आळस किंवा प्रमाद करण्याची ही वेळ नाही (साधनेत तत्पर राहण्याची वेळ आहे).’”

… Uttiyo thero….

…अशा प्रकारे उत्तिय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

Vaggo tatiyo niṭṭhito.

तिसरा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Nigrodho cittako thero, gosālathero sugandho;

Nandiyo abhayo thero, thero lomasakaṅgiyo;

Jambugāmikaputto ca, hārito uttiyo isīti.

निग्रोध थेर, चित्तक थेर, गोसाल थेर, सुगंध थेर, नंदिय थेर, अभय थेर, लोमसकंगिय थेर, जम्बुगामिकपुत्त थेर, हारित थेर आणि ऋषी उत्तिय थेर.

4. Catutthavaggo

४. चौथा वर्ग

1. Gahvaratīriyattheragāthā

१. गहवरतीरिय थेरगाथा

31.

३१.

‘‘Phuṭṭho [Pg.227] ḍaṃsehi makasehi, araññasmiṃ brahāvane;

Nāgo saṃgāmasīseva, sato tatrādhivāsaye’’ti.

“मोठ्या घनदाट अरण्यात डास आणि माश्यांनी दंश केला असता, युद्धभूमीवर शत्रूचा सामना करणाऱ्या हत्तीप्रमाणे, भिक्खूने तिथे जागरूक (स्मृतिमान) राहून ते दुःख सहन केले पाहिजे.”

… Gahvaratīriyo thero….

…अशा प्रकारे गहवरतीरिय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

2. Suppiyattheragāthā

२. सुप्पिय थेरगाथा

32.

३२.

‘‘Ajaraṃ jīramānena, tappamānena nibbutiṃ;

Nimiyaṃ paramaṃ santiṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti.

“मी या जराजर्जर (वृद्ध होणाऱ्या) शरीराच्या बदल्यात जराविरहित (अजर) निर्वाण प्राप्त करेन; या (अकरा प्रकारच्या अग्नीने) जळणाऱ्या शरीराच्या बदल्यात परम शांती मिळवेन. मी त्या सर्वश्रेष्ठ, अनुत्तर आणि योगक्षेम (सर्व बंधनांतून मुक्त करणाऱ्या) निर्वाणधाताला प्राप्त करेन.”

… Suppiyo thero….

…अशा प्रकारे सुप्पिय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

3. Sopākattheragāthā

३. सोपाक थेरगाथा

33.

३३.

‘‘Yathāpi ekaputtasmiṃ, piyasmiṃ kusalī siyā;

Evaṃ sabbesu pāṇesu, sabbattha kusalo siyā’’ti.

“ज्याप्रमाणे माता-पिता आपल्या एकुलत्या एक प्रिय पुत्राच्या कल्याणाची इच्छा करतात, त्याचप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांच्या बाबतीत सर्व ठिकाणी कल्याणाचीच (मैत्रीची) भावना ठेवावी.”

… Sopāko thero….

…अशा प्रकारे सोपाक थेरांनी ही गाथा म्हटली.

4. Posiyattheragāthā

४. पोसिय थेरगाथा

34.

३४.

‘‘Anāsannavarā etā, niccameva vijānatā;

Gāmā araññamāgamma, tato gehaṃ upāvisi ;

Tato uṭṭhāya pakkāmi, anāmantetvā posiyo’’ti.

“या स्त्रिया नेहमी जवळ न राहणेच (पुरुषासाठी) श्रेष्ठ आहे, असे जाणून अरण्यातून गावात येऊन पोसिय घरामध्ये शिरला. त्यानंतर कोणाशीही न बोलता, तो त्या घरातून उठून निघून गेला.”

… Posiyo thero….

...असे पोसिय थेर म्हणाले.

5. Sāmaññakānittheragāthā

५. सामञ्ञकानि थेरगाथा

35.

३५.

‘‘Sukhaṃ sukhattho labhate tadācaraṃ, kittiñca pappoti yasassa vaḍḍhati;

Yo ariyamaṭṭhaṅgikamañjasaṃ ujuṃ, bhāveti maggaṃ amatassa pattiyā’’ti.

“जो मनुष्य अमृत (निर्वाण) प्राप्तीसाठी सरळ आणि श्रेष्ठ अशा अष्टांगिक मार्गाची भावना (साधना) करतो, सुखाची इच्छा करणारा तो मनुष्य त्याप्रमाणे आचरण करून सुख प्राप्त करतो, कीर्ती मिळवतो आणि त्याचा यश वाढतो.”

… Sāmaññakānitthero….

...असे सामञ्ञकानि थेर म्हणाले.

6. Kumāputtattheragāthā

६. कुमापुत्त थेरगाथा

36.

३६.

‘‘Sādhu [Pg.228] sutaṃ sādhu caritakaṃ, sādhu sadā aniketavihāro;

Atthapucchanaṃ padakkhiṇakammaṃ, etaṃ sāmaññamakiñcanassā’’ti.

“हे आवुसो (मित्रांनो), (धम्म) ऐकणे कल्याणकारक आहे, सदाचार कल्याणकारक आहे, नेहमी अनिकेत (घर नसलेले) होऊन विहार करणे कल्याणकारक आहे. अर्थाविषयी विचारणे आणि योग्य कर्म करणे कल्याणकारक आहे; हेच अकिंचन (संगरहित) भिक्खूचे श्रमणत्व आहे.”

… Kumāputto thero….

...असे कुमापुत्त थेर म्हणाले.

7. Kumāputtasahāyakattheragāthā

७. कुमापुत्तसहायक थेरगाथा

37.

३७.

‘‘Nānājanapadaṃ yanti, vicarantā asaññatā;

Samādhiñca virādhenti, kiṃsu raṭṭhacariyā karissati;

Tasmā vineyya sārambhaṃ, jhāyeyya apurakkhato’’ti.

“जे भिक्खू असंयत होऊन वेगवेगळ्या जनपदांमध्ये फिरत राहतात, ते आपल्या समाधीला नष्ट करतात. अशा प्रकारे देशाटन केल्याने काय लाभ होणार? म्हणून मनातील चंचलता (किंवा आसक्ती) दूर करून, तृष्णेच्या मागे न धावता ध्यान करावे.”

… Kumāputtattherassa sahāyako thero….

...असे कुमापुत्त थेरांचे सोबती (सुदन्त) थेर म्हणाले.

8. Gavampatittheragāthā

८. गवम्पति थेरगाथा

38.

३८.

‘‘Yo iddhiyā sarabhuṃ aṭṭhapesi, so gavampati asito anejo;

Taṃ sabbasaṅgātigataṃ mahāmuniṃ, devā namassanti bhavassa pāragu’’nti.

“ज्या गवम्पति थेरांनी आपल्या ऋद्धीने (अलौकिक शक्तीने) सरभू नदीचा प्रवाह थांबवला, ते गवम्पति आसक्तीरहित आणि तृष्णारहित आहेत. सर्व बंधनांच्या पलीकडे गेलेल्या आणि भवसागराच्या पार पोहोचलेल्या त्या महामुनींना देवसुद्धा नमस्कार करतात.”

… Gavampatitthero….

...असे गवम्पति थेर म्हणाले.

9. Tissattheragāthā

९. तिस्स थेरगाथा

39.

३९.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“भाला खुपसलेल्या माणसाप्रमाणे किंवा डोक्याला आग लागलेल्या माणसाप्रमाणे, भिक्खूने कामरागाचा त्याग करण्यासाठी जागरूक (स्मृतिमान) राहून विहार करावा.”

… Tisso thero….

...असे तिस्स थेर म्हणाले.

10. Vaḍḍhamānattheragāthā

१०. वड्ढमान थेरगाथा

40.

४०.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Bhavarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“भाला खुपसलेल्या माणसाप्रमाणे किंवा डोक्याला आग लागलेल्या माणसाप्रमाणे, भिक्खूने भवरागाचा (अस्तित्वाची आसक्ती) त्याग करण्यासाठी जागरूक (स्मृतिमान) राहून विहार करावा.”

… Vaḍḍhamāno thero….

...असे वड्ढमान थेर म्हणाले.

Vaggo catuttho niṭṭhito.

चौथा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Gahvaratīriyo [Pg.229] suppiyo, sopāko ceva posiyo;

Sāmaññakāni kumāputto, kumāputtasahāyako;

Gavampati tissatthero, vaḍḍhamāno mahāyasoti.

गहवरतीरिय, सुप्पिय, सोपाक आणि पोसिय; सामञ्ञकानि, कुमापुत्त आणि कुमापुत्तसहायक; गवम्पति, तिस्स थेर आणि महायशस्वी वड्ढमान.

5. Pañcamavaggo

५. पाचवा वर्ग (पंचम वग्ग)

1. Sirivaḍḍhattheragāthā

१. सिरिवड्ढ थेरगाथा

41.

४१.

‘‘Vivaramanupatanti vijjutā, vebhārassa ca paṇḍavassa ca;

Nagavivaragato ca jhāyati, putto appaṭimassa tādino’’ti.

“ज्याप्रमाणे वेभार आणि पाण्डव पर्वतांच्या दरीमध्ये विजा चमकतात, त्याचप्रमाणे त्या अतुलनीय आणि तादी (समतावान) बुद्धांचे पुत्र पर्वताच्या गुहेत बसून ध्यान करत आहेत.”

… Sirivaḍḍho thero….

...असे सिरिवड्ढ थेर म्हणाले.

2. Khadiravaniyattheragāthā

२. खदिरवनिय थेरगाथा

42.

४२.

‘‘Cāle upacāle sīsūpacāle ( ) patissatā nu kho viharatha;

Āgato vo vālaṃ viya vedhī’’ti.

“हे चाला, उपचाला आणि सीसूपचाला! तुम्ही जागरूक (स्मृतिमान) होऊन विहार करत आहात ना? केसाचा वेध घेणाऱ्या निष्णात धनुर्धराप्रमाणे (तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेले तुमचे मामा) आयुष्मान सारिपुत्त आले आहेत.”

… Khadiravaniyo thero….

...असे खदिरवनिय थेर म्हणाले.

3. Sumaṅgalattheragāthā

३. सुमंगल थेरगाथा

43.

४३.

‘‘Sumuttiko sumuttiko sāhu, sumuttikomhi tīhi khujjakehi;

Asitāsu mayā naṅgalāsu, mayā khuddakuddālāsu mayā.

“मी मुक्त झालो आहे! मी चांगल्या प्रकारे मुक्त झालो आहे! मी तीन वाकवणाऱ्या (कष्टाच्या) गोष्टींपासून पूर्णपणे मुक्त झालो आहे - विळा (कापणी करताना वाकावे लागणे), नांगर (नांगरताना वाकावे लागणे) आणि कुदळ (खणताना वाकावे लागणे) यांपासून मी मुक्त झालो आहे.”

Yadipi idhameva idhameva, atha vāpi alameva alameva;

Jhāya sumaṅgala jhāya sumaṅgala, appamatto vihara sumaṅgalā’’ti.

“जरी त्या गोष्टी (विळा, नांगर, कुदळ) येथेच माझ्या जवळ असल्या, तरी आता मला त्यांची काहीच गरज नाही (मी त्यांना सोडण्यास पूर्ण समर्थ आहे). हे सुमंगला, ध्यान कर! हे सुमंगला, ध्यान कर! हे सुमंगला, अप्रमादी (जागरूक) होऊन विहार कर.”

… Sumaṅgalo thero….

...असे सुमंगल थेर म्हणाले.

4. Sānuttheragāthā

४. सानु थेरगाथा

44.

४४.

‘‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;

Jīvantaṃ maṃ amma passantī, kasmā maṃ amma rodasī’’ti.

“हे आई! लोक एकतर मृत व्यक्तीसाठी रडतात किंवा जो जिवंत असूनही दिसत नाही (दूर गेला आहे) त्याच्यासाठी रडतात. पण मी तर जिवंत असून तुझ्यासमोर उभा आहे, मला पाहत असतानाही तू माझ्यासाठी का रडत आहेस?”

… Sānutthero….

...असे सानु थेर म्हणाले.

5. Ramaṇīyavihārittheragāthā

५. रमणीयविहारी थेरगाथा

45.

४५.

‘‘Yathāpi [Pg.230] bhaddo ājañño, khalitvā patitiṭṭhati;

Evaṃ dassanasampannaṃ, sammāsambuddhasāvaka’’nti.

“ज्याप्रमाणे एखादा उत्तम आझानीय (कुलीन) बैल घसरल्यानंतरही पुन्हा स्वतःला सावरून उभा राहतो, त्याचप्रमाणे सम्यक्संबुद्धांचा प्रज्ञावान (दर्शनसंपन्न) श्रावक घसरला तरी पुन्हा स्वतःला सावरून धम्मात स्थिर होतो.”

… Ramaṇīyavihāritthero….

… अशा प्रकारे रमणीयविहारी थेरांनी ही गाथा म्हटली.

6. Samiddhittheragāthā

६. समिद्धि थेर गाथा

46.

४६.

‘‘Saddhāyāhaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

Sati paññā ca me vuḍḍhā, cittañca susamāhitaṃ;

Kāmaṃ karassu rūpāni, neva maṃ byādhayissasī’’ti.

“मी श्रद्धेने गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालो आहे. माझी स्मृती (सती) आणि प्रज्ञा विकसित झाली आहे आणि माझे चित्त चांगल्या प्रकारे समाहित झाले आहे. हे मारा! तू तुझ्या इच्छेनुसार रूपे निर्माण कर, परंतु तू मला मुळीच विचलित करू शकणार नाहीस.”

… Samiddhitthero….

… अशा प्रकारे कमिद्धि थेरांनी ही गाथा म्हटली.

7. Ujjayattheragāthā

७. उज्जय थेर गाथा

47.

४७.

‘‘Namo te buddha vīratthu, vippamuttosi sabbadhi;

Tuyhāpadāne viharaṃ, viharāmi anāsavo’’ti.

“हे वीर बुद्ध! आपल्याला नमस्कार असो, आपण सर्व बंधनांतून पूर्णपणे मुक्त आहात. आपल्या मार्गदर्शनाखाली (विहारात) राहून मी आसवमुक्त (अनास्रव) होऊन विहरत आहे.”

… Ujjayo thero….

… अशा प्रकारे उज्जय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

8. Sañjayattheragāthā

८. संजय थेर गाथा

48.

४८.

‘‘Yato ahaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

Nābhijānāmi saṅkappaṃ, anariyaṃ dosasaṃhita’’nti.

“जेव्हापासून मी घराबाहेर पडून अनगारिक (प्रव्रजित) झालो आहे, तेव्हापासून मी कोणत्याही अनार्य आणि दोषांनी युक्त (द्वेषयुक्त) संकल्पाचा विचार केल्याचे मला आठवत नाही.”

… Sañjayo thero….

… अशा प्रकारे संजय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

9. Rāmaṇeyyakattheragāthā

९. रामणेय्यक थेर गाथा

49.

४९.

‘‘Cihacihābhinadite, sippikābhirutehi ca;

Na me taṃ phandati cittaṃ, ekattanirataṃ hi me’’ti.

“पक्षांच्या 'चिह-चिह' अशा आवाजांनी आणि वानरांच्या ओरडण्याने माझे हे चित्त विचलित होत नाही, कारण माझे चित्त एकाग्रतेमध्ये (एकाच आरंभावर) रममाण झाले आहे.”

… Rāmaṇeyyako thero….

… अशा प्रकारे रामणेय्यक थेरांनी ही गाथा म्हटली.

10. Vimalattheragāthā

१०. विमल थेर गाथा

50.

५०.

‘‘Dharaṇī [Pg.231] ca siñcati vāti, māluto vijjutā carati nabhe;

Upasamanti vitakkā, cittaṃ susamāhitaṃ mamā’’ti.

“धरती पावसाने भिजत आहे, थंड वारा वाहत आहे आणि आकाशात विजा चमकत आहेत. माझे सर्व (अकुशल) वितर्क शांत झाले आहेत आणि माझे चित्त चांगल्या प्रकारे समाहित झाले आहे.”

… Vimalo thero….

… अशा प्रकारे विमल थेरांनी ही गाथा म्हटली.

Vaggo pañcamo niṭṭhito.

पाचवा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्या वर्गाची अनुक्रमणिका (उदान) -

Sirīvaḍḍho revato thero, sumaṅgalo sānusavhayo;

Ramaṇīyavihārī ca, samiddhiujjayasañjayā;

Rāmaṇeyyo ca so thero, vimalo ca raṇañjahoti.

सिरीवड्ढ थेर, रेवत थेर, सुमंगल थेर, सानू नावाचे थेर, रमणीयविहारी थेर, कमिद्धि, उज्जय, संजय, रामणेय्य थेर आणि क्लेशांचा नाश करणारे विमल थेर.

6. Chaṭṭhavaggo

६. सहावा वर्ग

1. Godhikattheragāthā

१. गोधिका थेर गाथा

51.

५१.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Cittaṃ susamāhitañca mayhaṃ, atha ce patthayasi pavassa devā’’ti.

“सुंदर सुरावटीप्रमाणे मेघ गर्जना करत वर्षत आहे. माझी कुटी शाकारलेली आहे, सुखकारक आहे आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित आहे. माझे चित्तही चांगल्या प्रकारे समाहित आहे. हे पर्जन्यदेवा! तुला हवे असल्यास तू खुशाल वर्षून घे.”

… Godhiko thero….

… अशा प्रकारे गोधिका थेरांनी ही गाथा म्हटली.

2. Subāhuttheragāthā

२. सुबाहु थेर गाथा

52.

५२.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Cittaṃ susamāhitañca kāye, atha ce patthayasi pavassa devā’’ti.

“सुंदर सुरावटीप्रमाणे मेघ गर्जना करत वर्षत आहे. माझी कुटी शाकारलेली आहे, सुखकारक आहे आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित आहे. माझे चित्त शरीरावर (कायानुपश्यनेमध्ये) चांगल्या प्रकारे समाहित आहे. हे पर्जन्यदेवा! तुला हवे असल्यास तू खुशाल वर्षून घे.”

… Subāhutthero….

… अशा प्रकारे सुबाहु थेरांनी ही गाथा म्हटली.

3. Valliyattheragāthā

३. वल्लीय थेर गाथा

53.

५३.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Tassaṃ viharāmi appamatto, atha ce patthayasi pavassa devā’’ti.

“सुंदर सुरावटीप्रमाणे मेघ गर्जना करत वर्षत आहे. माझी कुटी शाकारलेली आहे, सुखकारक आहे आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित आहे. मी या कुटीमध्ये अप्रमत्त (जागरूक) राहून विहरत आहे. हे पर्जन्यदेवा! तुला हवे असल्यास तू खुशाल वर्षून घे.”

… Valliyo thero….

… अशा प्रकारे वल्लीय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

4. Uttiyattheragāthā

४. उत्तीय थेर गाथा

54.

५४.

‘‘Vassati [Pg.232] devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Tassaṃ viharāmi adutiyo, atha ce patthayasi pavassa devā’’ti.

“सुंदर सुरावटीप्रमाणे मेघ गर्जना करत वर्षत आहे. माझी कुटी शाकारलेली आहे, सुखकारक आहे आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित आहे. मी या कुटीमध्ये एकाकी (अद्वितीय, क्लेशांच्या साथीदाराशिवाय) विहरत आहे. हे पर्जन्यदेवा! तुला हवे असल्यास तू खुशाल वर्षून घे.”

… Uttiyo thero….

… अशा प्रकारे उत्तीय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

5. Añjanavaniyattheragāthā

५. अंजनवनीय थेर गाथा

55.

५५.

‘‘Āsandiṃ kuṭikaṃ katvā, ogayha añjanaṃ vanaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“अंजन नावाच्या वनात प्रवेश करून, एका उंच आसंदीलाच (चार पायांच्या पाटासारख्या आसनाला) आपली कुटी बनवून राहणाऱ्या मी तीन विद्या (त्रिविद्या) प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (अनुशासन) पूर्ण केले आहे.”

… Añjanavaniyo thero….

… अशा प्रकारे अंजनवनीय थेरांनी ही गाथा म्हटली.

6. Kuṭivihārittheragāthā

६. कुटिविहारी थेर गाथा

56.

५६.

‘‘Ko kuṭikāyaṃ bhikkhu kuṭikāyaṃ, vītarāgo susamāhitacitto;

Evaṃ jānāhi āvuso, amoghā te kuṭikā katā’’ti.

“'या कुटीमध्ये कोण आहे?' (असे शेतराख्याने विचारले असता उत्तर दिले:) 'या कुटीमध्ये एक वीतरागी आणि सुसमाहित चित्त असलेला भिक्खू बसला आहे. हे मित्रा! हे तू लक्षात ठेव की, तू बांधलेली ही कुटी निष्फळ ठरलेली नाही (ती अत्यंत फलदायी झाली आहे).'”

… Kuṭivihāritthero….

… अशा प्रकारे कुटिविहारी थेरांनी ही गाथा म्हटली.

7. Dutiyakuṭivihārittheragāthā

७. दुतीय कुटिविहारी थेर गाथा

57.

५७.

‘‘Ayamāhu purāṇiyā kuṭi, aññaṃ patthayase navaṃ kuṭiṃ;

Āsaṃ kuṭiyā virājaya, dukkhā bhikkhu puna navā kuṭī’’ti.

“'ही तुझी कुटी जुनी झाली आहे' असे म्हणून तू दुसऱ्या नवीन कुटीची इच्छा करत आहेस. हे भिक्खू! नवीन कुटीच्या इच्छेचा त्याग कर, कारण नवीन कुटी पुन्हा दुःखालाच कारणीभूत ठरते.”

… Dutiyakuṭivihāritthero….

...असे दुसरे कुटिविहारी थेर म्हणाले.

8. Ramaṇīyakuṭikattheragāthā

८. रमणीयकुटिक थेरगाथा

58.

५८.

‘‘Ramaṇīyā me kuṭikā, saddhādeyyā manoramā;

Na me attho kumārīhi, yesaṃ attho tahiṃ gacchatha nāriyo’’ti.

माझी कुटी रमणीय आहे, श्रद्धेने दान केल्यामुळे ती मनमोहक आहे. मला कुमारिकांची काही गरज नाही. हे स्त्रियांनो! ज्यांना तुमची गरज आहे, त्यांच्याकडेच तुम्ही जा.

… Ramaṇīyakuṭiko thero….

...असे रमणीयकुटिक थेर म्हणाले.

9. Kosalavihārittheragāthā

९. कोसलविहारी थेरगाथा

59.

५९.

‘‘Saddhāyāhaṃ [Pg.233] pabbajito, araññe me kuṭikā katā;

Appamatto ca ātāpī, sampajāno patissato’’ti.

मी श्रद्धेने प्रव्रजित झालो आहे, अरण्यात मी माझी कुटी बांधली आहे. मी अप्रमत्त, उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन विहरत आहे.

… Kosalavihāritthero….

...असे कोसलविहारी थेर म्हणाले.

10. Sīvalittheragāthā

१०. सीवली थेरगाथा

60.

६०.

‘‘Te me ijjhiṃsu saṅkappā, yadattho pāvisiṃ kuṭiṃ;

Vijjāvimuttiṃ paccesaṃ, mānānusayamujjaha’’nti.

ज्या हेतूने मी कुटीत प्रवेश केला होता, माझे ते सर्व संकल्प पूर्ण झाले आहेत. मी विद्या आणि विमुक्ती प्राप्त केली आहे आणि मानानुशयाचा त्याग केला आहे.

… Sīvalitthero….

...असे सीवली थेर म्हणाले.

Vaggo chaṭṭho niṭṭhito.

सहावा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान (अनुक्रमणिका) -

Godhiko ca subāhu ca, valliyo uttiyo isi;

Añjanavaniyo thero, duve kuṭivihārino;

Ramaṇīyakuṭiko ca, kosalavhayasīvalīti.

गोधिका, सुबाहू, वल्लीय, ऋषी उत्तिय, अंजनवनिय थेर, दोन कुटिविहारी, रमणीयकुटिक, कोसल आणि सीवली.

7. Sattamavaggo

७. सातवा वर्ग

1. Vappattheragāthā

१. वप्प थेरगाथा

61.

६१.

‘‘Passati passo passantaṃ, apassantañca passati;

Apassanto apassantaṃ, passantañca na passatī’’ti.

जो स्वतः पाहणारा आहे, तो पाहणाऱ्याला ओळखतो आणि न पाहणाऱ्यालाही ओळखतो. परंतु जो स्वतः न पाहणारा आहे, तो न पाहणाऱ्याला ओळखू शकत नाही आणि पाहणाऱ्यालाही ओळखू शकत नाही.

… Vappo thero….

...असे वप्प थेर म्हणाले.

2. Vajjiputtattheragāthā

२. वज्जीपुत्त थेरगाथा

62.

६२.

‘‘Ekakā mayaṃ araññe viharāma, apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ;

Tassa me bahukā pihayanti, nerayikā viya saggagāmina’’nti.

आम्ही अरण्यात टाकून दिलेल्या लाकडासारखे एकटेच विहरत आहोत. जसे नरकातील प्राणी स्वर्गात जाणाऱ्यांची इच्छा करतात, तसेच अनेक लोक माझ्या या एकांतवासाची इच्छा करतात.

… Vajjiputto thero….

...असे वज्जीपुत्त थेर म्हणाले.

3. Pakkhattheragāthā

३. पक्ख थेरगाथा

63.

६३.

‘‘Cutā [Pg.234] patanti patitā, giddhā ca punarāgatā;

Kataṃ kiccaṃ rataṃ rammaṃ, sukhenanvāgataṃ sukha’’nti.

ज्याप्रमाणे घारीच्या चोचीतून सुटलेला मांसाचा तुकडा जमिनीवर पडतो आणि हावरे पक्षी पुन्हा येऊन त्यावर झडप घालतात, त्याचप्रमाणे संसारात प्राणी पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणात पडतात. परंतु मी माझे कर्तव्य पूर्ण केले आहे, रमणीय अशा निर्वाणात मी रममाण झालो आहे आणि सुखानेच सुख प्राप्त केले आहे.

… Pakkho thero….

...असे पक्ख थेर म्हणाले.

4. Vimalakoṇḍaññattheragāthā

४. विमलकोण्डञ्ञ थेरगाथा

64.

६४.

‘‘Dumavhayāya uppanno, jāto paṇḍaraketunā;

Ketuhā ketunāyeva, mahāketuṃ padhaṃsayī’’ti.

वृक्षाचे नाव असलेल्या आम्रपालीच्या पोटी, पांढरा ध्वज धारण करणाऱ्या बिंबिसार राजापासून जन्मलेल्या मी, प्रज्ञा-ध्वजानेच अहंकाराचा ध्वज नष्ट केला आहे आणि महाध्वजाला उद्ध्वस्त केले आहे.

… Vimalakoṇḍañño thero….

...असे विमलकोण्डञ्ञ थेर म्हणाले.

5. Ukkhepakatavacchattheragāthā

५. उक्खेपकतवच्छ थेरगाथा

65.

६५.

‘‘Ukkhepakatavacchassa, saṅkalitaṃ bahūhi vassehi;

Taṃ bhāsati gahaṭṭhānaṃ, sunisinno uḷārapāmojjo’’ti.

उक्खेपकतवच्छ यांनी अनेक वर्षांच्या परिश्रमाने जे ज्ञान संकलित केले आहे, तेच ते अत्यंत प्रसन्न चित्ताने, सुखासनात बसून गृहस्थांना उपदेशितात.

… Ukkhepakatavaccho thero….

...असे उक्खेपकतवच्छ थेर म्हणाले.

6. Meghiyattheragāthā

६. मेघिय थेरगाथा

66.

६६.

‘‘Anusāsi mahāvīro, sabbadhammāna pāragū;

Tassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, vihāsiṃ santike sato;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

सर्व धर्मांच्या पार गेलेल्या महावीरांनी मला उपदेश केला. त्यांचा तो धम्म ऐकून मी स्मृतिमान राहून त्यांच्या समीप राहिलो. मी तिन्ही विद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

… Meghiyo thero….

...असे मेघिय थेर म्हणाले.

7. Ekadhammasavanīyattheragāthā

७. एकधम्मसवनीय थेरगाथा

67.

६७.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

माझे सर्व क्लेश जळून खाक झाले आहेत, सर्व भव समूळ नष्ट झाले आहेत. जन्म-मरणाचा संसार संपला आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.

… Ekadhammasavanīyo thero….

...असे एकधम्मसवनीय थेर म्हणाले.

8. Ekudāniyattheragāthā

८. एकुदानिय थेरगाथा

68.

६८.

‘‘Adhicetaso appamajjato, munino monapathesu sikkhato;

Sokā na bhavanti tādino, upasantassa sadā satīmato’’ti.

उच्च चित्त असलेल्या, अप्रमत्त राहणाऱ्या, मौनपथात प्रशिक्षित होणाऱ्या, शांत, सदैव स्मृतिमान आणि स्थिरबुद्धी मुनीला कधीही शोक होत नाही.

… Ekudāniyo thero….

...असे एकुदानिय थेर म्हणाले.

9. Channattheragāthā

९. छन्न थेरगाथा

69.

६९.

‘‘Sutvāna [Pg.235] dhammaṃ mahato mahārasaṃ, sabbaññutaññāṇavarena desitaṃ;

Maggaṃ papajjiṃ amatassa pattiyā, so yogakkhemassa pathassa kovido’’ti.

सर्वज्ञता-ज्ञानाने उपदेशिलेल्या, महान विमुक्तीचा रस देणाऱ्या महात्म्यांच्या धम्माचे श्रवण करून, मी अमृत प्राप्तीसाठी अष्टांगिक मार्गाचे आचरण केले. ते भगवान योगक्षेम मार्गात अत्यंत कुशल आहेत.

… Channo thero….

...असे थेर छन्न म्हणाले.

10. Puṇṇattheragāthā

१०. पुण्ण थेरगाथा

70.

७०.

‘‘Sīlameva idha aggaṃ, paññavā pana uttamo;

Manussesu ca devesu, sīlapaññāṇato jaya’’nti.

या जगात शीलच सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि प्रज्ञावान मनुष्य उत्तम आहे. मनुष्य आणि देवांमध्ये शील व प्रज्ञेमुळेच विजय प्राप्त होतो.

… Puṇṇo thero….

...असे थेर पुण्ण म्हणाले.

Vaggo sattamo niṭṭhito.

सातवा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश -

Vappo ca vajjiputto ca, pakkho vimalakoṇḍañño;

Ukkhepakatavaccho ca, meghiyo ekadhammiko;

Ekudāniyachannā ca, puṇṇatthero mahabbaloti.

वप्प, वज्जिपुत्त, पक्ख, विमलकोण्डञ्ञ, उक्खेपकतवच्छ, मेघिय, एकधम्मिक, एकुदानिय, छन्न आणि महाबली पुण्ण थेर.

8. Aṭṭhamavaggo

८. आठवा वर्ग

1. Vacchapālattheragāthā

१. वच्छपाल थेरगाथा

71.

७१.

‘‘Susukhumanipuṇatthadassinā, matikusalena nivātavuttinā;

Saṃsevitavuddhasīlinā, nibbānaṃ na hi tena dullabha’’nti.

अत्यंत सूक्ष्म व निपुण अर्थ पाहणाऱ्या, प्रज्ञेमध्ये कुशल असलेल्या, नम्र वर्तन करणाऱ्या आणि वृद्ध शीलवंतांची सेवा करणाऱ्या व्यक्तीला निर्वाण मिळवणे कठीण नाही.

… Vacchapālo thero….

...असे थेर वच्छपाल म्हणाले.

2. Ātumattheragāthā

२. आतुम थेरगाथा

72.

७२.

‘‘Yathā [Pg.236] kaḷīro susu vaḍḍhitaggo, dunnikkhamo hoti pasākhajāto;

Evaṃ ahaṃ bhariyāyānitāya, anumaññaṃ maṃ pabbajitomhi dānī’’ti.

ज्याप्रमाणे कोवळा बांबू वाढून फांद्या फुटल्यावर (बांबूच्या झाडीतून) बाहेर काढणे कठीण होते, त्याचप्रमाणे पत्नी आणल्यावर (संसारात अडकल्यावर) मला बाहेर पडणे कठीण झाले असते. म्हणूनच, आता मी परवानगी मिळवून प्रव्रजित झालो आहे.

… Ātumo thero….

...असे थेर आतुम म्हणाले.

3. Māṇavattheragāthā

३. माणव थेरगाथा

73.

७३.

‘‘Jiṇṇañca disvā dukhitañca byādhitaṃ, matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṃ;

Tato ahaṃ nikkhamitūna pabbajiṃ, pahāya kāmāni manoramānī’’ti.

वृद्ध, दुःखी व आजारी माणसाला पाहून आणि आयुष्य संपून मृत झालेल्या व्यक्तीला पाहून, मी घरातून बाहेर पडलो आणि मनमोहक कामभोगांचा त्याग करून प्रव्रजित झालो.

… Māṇavo thero….

...असे थेर माणव म्हणाले.

4. Suyāmanattheragāthā

४. सुयामन थेरगाथा

74.

७४.

‘‘Kāmacchando ca byāpādo, thinamiddhañca bhikkhuno;

Uddhaccaṃ vicikicchā ca, sabbasova na vijjatī’’ti.

ज्या भिक्खूमध्ये कामच्छंद, व्यापाद, थिनमिद्ध, उद्धच्च आणि विचिकिच्छा हे पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, त्याच्यात हे मुळीच उरत नाहीत.

… Suyāmano thero….

...असे थेर सुयामन म्हणाले.

5. Susāradattheragāthā

५. सुसारद थेरगाथा

75.

७५.

‘‘Sādhu suvihitāna dassanaṃ, kaṅkhā chijjati buddhi vaḍḍhati;

Bālampi karonti paṇḍitaṃ, tasmā sādhu sataṃ samāgamo’’ti.

सदाचारी व्यक्तींचे दर्शन कल्याणकारी असते; त्यांच्यामुळे शंका दूर होतात आणि प्रज्ञा वाढते. ते मूर्खालाही पंडित बनवतात, म्हणूनच सत्पुरुषांची संगत नेहमीच कल्याणकारी असते.

… Susārado thero….

...असे थेर सुसारद म्हणाले.

6. Piyañjahattheragāthā

६. पियञ्जह थेरगाथा

76.

७६.

‘‘Uppatantesu nipate, nipatantesu uppate;

Vase avasamānesu, ramamānesu no rame’’ti.

जेव्हा इतर लोक (अभिमानाने) वर उडतात, तेव्हा स्वतःला नम्र ठेवावे; जेव्हा ते खाली पडतात, तेव्हा स्वतःला वर उचलावे. जे संयमाने राहत नाहीत त्यांच्यातही संयमाने राहावे, आणि जे कामभोगात रमतात त्यांच्यात रमू नये.

… Piyañjaho thero….

...असे थेर पियञ्जह म्हणाले.

7. Hatthārohaputtattheragāthā

७. हत्थारोहपुत्त थेरगाथा

77.

७७.

‘‘Idaṃ [Pg.237] pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukhaṃ;

Tadajjahaṃ niggahessāmi yoniso, hatthippabhinnaṃ viya aṅkusaggaho’’ti.

पूर्वी हे मन आपल्या इच्छेनुसार, आवडीनुसार आणि सुखाप्रमाणे वाटेल तिथे भटकत असे. आज मी या मनाला योग्य प्रकारे नियंत्रित करीन, ज्याप्रमाणे अंकुश हातात असलेला हत्तीचा माहुत पिसाळलेल्या हत्तीला नियंत्रित करतो.

… Hatthārohaputto thero….

...असे थेर हत्थारोहपुत्त म्हणाले.

8. Meṇḍasirattheragāthā

८. मेण्डसिर थेरगाथा

78.

७८.

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Tassa me dukkhajātassa, dukkhakkhandho aparaddho’’ti.

अनेक जन्मांच्या संसारात मी (मगाचे ज्ञान) न मिळवता भटकत राहिलो. दुःखात जन्मलेल्या माझ्या या दुःखाचा समूह आता नष्ट झाला आहे.

… Meṇḍasiro thero….

...असे थेर मेण्डसिर म्हणाले.

9. Rakkhitattheragāthā

९. रक्खित थेरगाथा

79.

७९.

‘‘Sabbo rāgo pahīno me, sabbo doso samūhato;

Sabbo me vigato moho, sītibhūtosmi nibbuto’’ti.

माझा सर्व राग नष्ट झाला आहे, सर्व द्वेष मुळासकट उपटून टाकला आहे, माझा सर्व मोह नाहीसा झाला आहे; मी शांत झालो आहे आणि निवांत झालो आहे.

… Rakkhito thero….

...असे थेर रक्खित म्हणाले.

10. Uggattheragāthā

१०. उग्ग थेरगाथा

80.

८०.

‘‘Yaṃ [Pg.238] mayā pakataṃ kammaṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ;

Sabbametaṃ parikkhīṇaṃ, natthi dāni punabbhavo’’ti.

माझ्याकडून जे काही कर्म केले गेले होते, थोडे असो वा जास्त, ते सर्व आता पूर्णपणे क्षीण झाले आहे. आता पुनर्जन्म नाही.

… Uggo thero….

...असे थेर उग्ग म्हणाले.

Vaggo aṭṭhamo niṭṭhito.

आठवा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश -

Vacchapālo ca yo thero, ātumo māṇavo isi;

Suyāmano susārado, thero yo ca piyañjaho;

Ārohaputto meṇḍasiro, rakkhito uggasavhayoti.

वच्छपाल थेर, आतुम थेर, माणव ऋषी, सुयामन थेर, सुसारद थेर, पियञ्जह थेर, आरोहपुत्त थेर, मेण्डसिर थेर, रक्खित थेर आणि उग्ग नावाचे थेर.

9. Navamavaggo

९. नववा वग्ग

1. Samitiguttattheragāthā

१. समितिगुत्त थेरगाथा

81.

८१.

‘‘Yaṃ mayā pakataṃ pāpaṃ, pubbe aññāsu jātisu;

Idheva taṃ vedanīyaṃ, vatthu aññaṃ na vijjatī’’ti.

मी या जन्मापूर्वी इतर पूर्वजन्मांमध्ये जे काही पाप केले आहे, ते याच जन्मात भोगायचे आहे; (पुन्हा जन्म घेण्यासाठी) इतर कोणताही आधार उरलेला नाही.

… Samitigutto thero….

…असे समितिगुत्त थेर म्हणाले.

2. Kassapattheragāthā

२. कस्सप थेरगाथा

82.

८२.

‘‘Yena yena subhikkhāni, sivāni abhayāni ca;

Tena puttaka gacchassu, mā sokāpahato bhavā’’ti.

हे पुत्रा! ज्या ज्या ठिकाणी भिक्षा सहज मिळते, जेथे कल्याण (आरोग्य) आहे आणि भय नाही, त्या त्या ठिकाणी तू जा. शोकाने ग्रस्त होऊ नकोस.

… Kassapo thero….

…असे कस्सप थेर म्हणाले.

3. Sīhattheragāthā

३. सीह थेरगाथा

83.

८३.

‘‘Sīhappamatto vihara, rattindivamatandito;

Bhāvehi kusalaṃ dhammaṃ, jaha sīghaṃ samussaya’’nti.

हे सीह! तू रात्रंदिवस आळस न करता अप्रमत्त (जागरूक) होऊन राहा. कुशल धर्माची (सद्गुणांची) भावना कर आणि या शरीराचा (शरीरावरील आसक्तीचा) वेगाने त्याग कर.

… Sīho thero….

…असे सीह थेर म्हणाले.

4. Nītattheragāthā

४. नीत थेरगाथा

84.

८४.

‘‘Sabbarattiṃ supitvāna, divā saṅgaṇike rato;

Kudāssu nāma dummedho, dukkhassantaṃ karissatī’’ti.

जो रात्रभर झोपतो आणि दिवसा लोकांच्या संगतीत रममाण होतो, तो मतिमंद मनुष्य दुःखाचा अंत कधी बरे करू शकेल?

… Nīto thero….

…असे नीत थेर म्हणाले.

5. Sunāgattheragāthā

५. सुनाग थेरगाथा

85.

८५.

‘‘Cittanimittassa kovido, pavivekarasaṃ vijāniya;

Jhāyaṃ nipako patissato, adhigaccheyya sukhaṃ nirāmisa’’nti.

चित्ताच्या एकाग्रतेच्या लक्षणांमध्ये (चित्तनिमित्त) कुशल असलेला, एकांताचा (विवेक) रस जाणणारा, प्रज्ञावान, स्मृतिमान आणि ध्यानमग्न भिक्खू आमिषरहित (लौकिक सुखापलीकडचे) सुख प्राप्त करू शकतो.

… Sunāgo thero….

…असे सुनाग थेर म्हणाले.

6. Nāgitattheragāthā

६. नागित थेरगाथा

86.

८६.

‘‘Ito bahiddhā puthu aññavādinaṃ, maggo na nibbānagamo yathā ayaṃ;

Itissu saṅghaṃ bhagavānusāsati, satthā sayaṃ pāṇitaleva dassaya’’nti.

या (शासनाच्या) बाहेर इतर विविध मतप्रणालींमध्ये निर्वाणाकडे नेणारा असा कोणताही मार्ग नाही, जसा हा (अष्टांगिक) मार्ग आहे. स्वतः शास्ता भगवंतांनी स्वयंभू ज्ञानाने हे जाणून, हातावर ठेवलेल्या आवळ्याप्रमाणे स्पष्ट दाखवून देत भिक्खू संघाला असा उपदेश केला.

… Nāgito thero….

…असे नागित थेर म्हणाले.

7. Paviṭṭhattheragāthā

७. पविट्ठ थेरगाथा

87.

८७.

‘‘Khandhā [Pg.239] diṭṭhā yathābhūtaṃ, bhavā sabbe padālitā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

मी पंचस्कंधांना यथार्थपणे (आहे तसे) पाहिले आहे, सर्व अस्तित्वांचे (भवांचे) विदारण केले आहे, जन्म-संसार नष्ट झाला आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.

… Paviṭṭho thero….

…असे पविट्ठ थेर म्हणाले.

8. Ajjunattheragāthā

८. अज्जुन थेरगाथा

88.

८८.

‘‘Asakkhiṃ vata attānaṃ, uddhātuṃ udakā thalaṃ;

Vuyhamāno mahogheva, saccāni paṭivijjhaha’’nti.

संसाराच्या महापुरात वाहून जात असताना, मी स्वतःला पाण्यातून कोरड्या जमिनीवर (थळ) काढण्यास खरोखरच समर्थ झालो आहे; कारण मी चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार केला आहे.

… Ajjuno thero….

…असे अज्जुन थेर म्हणाले.

9. (Paṭhama)-devasabhattheragāthā

९. प्रथम देवसभ थेरगाथा

89.

८९.

‘‘Uttiṇṇā paṅkapalipā, pātālā parivajjitā;

Mutto oghā ca ganthā ca, sabbe mānā visaṃhatā’’ti.

मी चिखल आणि दलदलीतून पार झालो आहे, पाताळ (खोल दऱ्या) टाळले आहे. मी ओघ (प्रवाह) आणि ग्रंथींपासून (बंधनांपासून) मुक्त झालो आहे, आणि माझे सर्व मान (अहंकार) नष्ट झाले आहेत.

… Devasabho thero….

…असे देवसभ थेर म्हणाले.

10. Sāmidattattheragāthā

१०. सामिदत्त थेरगाथा

90.

९०.

‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

मी पंचस्कंधांना पूर्णपणे जाणले आहे, ते आता मुळासकट उपटून टाकलेले आहेत. जन्म-संसार नष्ट झाला आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.

… Sāmidatto thero….

…असे सामिदत्त थेर म्हणाले.

Vaggo navamo niṭṭhito.

नववा वग्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) -

Thero samitigutto ca, kassapo sīhasavhayo;

Nīto sunāgo nāgito, paviṭṭho ajjuno isi;

Devasabho ca yo thero, sāmidatto mahabbaloti.

समितिगुत्त थेर, कस्सप थेर, सीह नावाचे थेर, नीत थेर, सुनाग थेर, नागित थेर, पविट्ठ थेर, अज्जुन ऋषी (थेर), देवसभ थेर आणि महाबली सामिदत्त थेर.

10. Dasamavaggo

१०. दहावा वग्ग

1. Paripuṇṇakattheragāthā

१. परिपुण्णक थेरगाथा

91.

९१.

‘‘Na tathā mataṃ satarasaṃ, sudhannaṃ yaṃ mayajja paribhuttaṃ;

Aparimitadassinā gotamena, buddhena desito dhammo’’ti.

आज मी जे (निर्वाणसुख) उपभोगले आहे, ते राजघराण्यात उपभोगलेल्या शेकडो चवींच्या भोजनासारखे किंवा देवलोकात उपभोगलेल्या दिव्य अमृतासारखे नाही. असीम दृष्टी असणाऱ्या, गौतम वंशातील बुद्ध भगवंतांनी ज्या धर्माचा उपदेश केला आहे, तो (निर्वाणरूपी) धर्म आज मी उपभोगला आहे.

… Paripuṇṇako thero….

…असे परिपुण्णक थेर म्हणाले.

2. Vijayattheragāthā

२. विजय थेरगाथा

92.

९२.

‘‘Yassāsavā [Pg.240] parikkhīṇā, āhāre ca anissito;

Suññatā animitto ca, vimokkho yassa gocaro;

Ākāseva sakuntānaṃ, padaṃ tassa durannaya’’nti.

“ज्यांचे आसव (चित्तमल) पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, जे आहारावर अवलंबून नाहीत (आसक्त नाहीत), आणि शून्यता, अनिमित्त व अप्रणिहित विमोक्ष (निर्वाण) हे ज्यांचे गोचर (विहारक्षेत्र) आहे; आकाशात उडणाऱ्या पक्ष्यांच्या मार्गाचा शोध घेणे जसे कठीण असते, त्याचप्रमाणे अशा (मुक्त) व्यक्तीच्या गतीचा (मार्गाचा) शोध घेणे कठीण असते.”

… Vijayo thero….

...असे थेर विजय म्हणाले.

3. Erakattheragāthā

३. एरक थेर गाथा

93.

९३.

‘‘Dukkhā kāmā eraka, na sukhā kāmā eraka;

Yo kāme kāmayati, dukkhaṃ so kāmayati eraka;

Yo kāme na kāmayati, dukkhaṃ so na kāmayati erakā’’ti.

“हे एरका! कामभोग हे दुःखदायक आहेत, हे एरका! कामभोग सुखदायक नाहीत. हे एरका! जो कामभोगांची इच्छा करतो, तो दुःखाचीच इच्छा करतो. हे एरका! जो कामभोगांची इच्छा करत नाही, तो दुःखाची इच्छा करत नाही.”

… Erako thero….

...असे थेर एरक म्हणाले.

4. Mettajittheragāthā

४. मेत्तजी थेर गाथा

94.

९४.

‘‘Namo hi tassa bhagavato, sakyaputtassa sirīmato;

Tenāyaṃ aggappattena, aggadhammo sudesito’’ti.

“त्या शाक्यपुत्र, श्रीमान भगवंतांना माझा नमस्कार असो. सर्वश्रेष्ठ पदाला (सर्वज्ञतेला) प्राप्त झालेल्या त्या भगवंतांनी या उत्तम धर्माचा (लोकोत्तर धर्माचा) सुंदर उपदेश केला आहे.”

… Mettaji thero….

...असे थेर मेत्तजी म्हणाले.

5. Cakkhupālattheragāthā

५. चक्खुपाल थेर गाथा

95.

९५.

‘‘Andhohaṃ hatanettosmi, kantāraddhānapakkhando ;

Sayamānopi gacchissaṃ, na sahāyena pāpenā’’ti.

“मी आंधळा आहे, माझी दृष्टी नष्ट झाली आहे, आणि मी या दुर्गम अरण्याच्या मार्गावर प्रवास करत आहे. जमिनीवर रांगत का होईना मी पुढे जाईन, पण पापी (दुर्जन) सोबत्यासोबत जाणार नाही.”

… Cakkhupālo thero….

...असे थेर चक्खुपाल म्हणाले.

6. Khaṇḍasumanattheragāthā

६. खंडसुमन थेर गाथा

96.

९६.

‘‘Ekapupphaṃ cajitvāna, asīti vassakoṭiyo;

Saggesu paricāretvā, sesakenamhi nibbuto’’ti.

“केवळ एक फूल (बुद्धांच्या चैत्याला) अर्पण केल्यामुळे, मी ऐंशी कोटी वर्षे देवलोकात सुखाचा उपभोग घेतला; आणि आता त्या कर्माच्या उर्वरित फलाने मी पूर्णपणे मुक्त (निर्वाण प्राप्त) झालो आहे.”

… Khaṇḍasumano thero….

...असे थेर खंडसुमन म्हणाले.

7. Tissattheragāthā

७. तिस्स थेर गाथा

97.

९७.

‘‘Hitvā satapalaṃ kaṃsaṃ, sovaṇṇaṃ satarājikaṃ;

Aggahiṃ mattikāpattaṃ, idaṃ dutiyābhisecana’’nti.

“शंभर पल वजनाचे, अनेक नक्षीकाम असलेले सोन्याचे पात्र सोडून मी मातीचे भिक्षापात्र स्वीकारले. हे माझे दुसरे राज्याभिषेक (दीक्षा) होय.”

… Tisso thero….

...असे थेर तिस्स म्हणाले.

8. Abhayattheragāthā

८. अभय थेर गाथा

98.

९८.

‘‘Rūpaṃ [Pg.241] disvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasikaroto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati;

Tassa vaḍḍhanti āsavā, bhavamūlopagāmino’’ti.

“रूप पाहून, प्रिय वाटणाऱ्या लक्षणावर मन एकाग्र करणाऱ्या माणसाची स्मृती (सती) नष्ट होते. तो आसक्त चित्ताने त्याचा उपभोग घेतो आणि त्यातच गुंतून राहतो. अशा प्रकारे, संसाराच्या मुळाशी नेणारे त्याचे आसव (चित्तमल) वाढत जातात.”

… Abhayo thero….

...असे थेर अभय म्हणाले.

9. Uttiyattheragāthā

९. उत्तीय थेर गाथा

99.

९९.

‘‘Saddaṃ sutvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasikaroto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati;

Tassa vaḍḍhanti āsavā, saṃsāraṃ upagāmino’’ti.

“शब्द ऐकून, प्रिय वाटणाऱ्या लक्षणावर मन एकाग्र करणाऱ्या माणसाची स्मृती (सती) नष्ट होते. तो आसक्त चित्ताने त्याचा उपभोग घेतो आणि त्यातच गुंतून राहतो. अशा प्रकारे, संसारात ढकलणारे त्याचे आसव (चित्तमल) वाढत जातात.”

… Uttiyo thero….

...असे थेर उत्तीय म्हणाले.

10. (Dutiya)-devasabhattheragāthā

१०. (दुसरे) देवसभ थेर गाथा

100.

१००.

‘‘Sammappadhānasampanno, satipaṭṭhānagocaro;

Vimuttikusumasañchanno, parinibbissatyanāsavo’’ti.

“चार सम्यक् प्रधानाने (प्रयत्नाने) संपन्न असलेला, सतीपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान) हेच ज्याचे गोचर (विहारक्षेत्र) आहे, आणि जो विमुक्तीच्या फुलांनी सुशोभित आहे, असा भिक्खू लवकरच आसवमुक्त होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करेल.”

… Devasabho thero….

...असे थेर देवसभ म्हणाले.

Vaggo dasamo niṭṭhito.

दहावा वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Paripuṇṇako ca vijayo, erako mettajī muni;

Cakkhupālo khaṇḍasumano, tisso ca abhayo tathā;

Uttiyo ca mahāpañño, thero devasabhopi cāti.

परिपुण्णक, विजय, एरक, मुनी मेत्तजी, चक्खुपाल, खंडसुमन, तिस्स, तसेच अभय, उत्तीय आणि महाज्ञानी थेर देवसभ.

11. Ekādasamavaggo

११. अकरावा वर्ग

1. Belaṭṭhānikattheragāthā

१. बेलट्ठानिक थेर गाथा

101.

१०१.

‘‘Hitvā gihittaṃ anavositatto, mukhanaṅgalī odariko kusīto;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho, punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti.

“गृहस्थाश्रम सोडूनही ज्याचे ध्येय साध्य झाले नाही, जो कठोर बोलणारा (मुख-नांगर असलेला), केवळ पोटाची काळजी करणारा, आळशी आणि अन्नाने पुष्ट झालेल्या मोठ्या डुकरासारखा लोळणारा आहे, असा मंदबुद्धी माणूस वारंवार गर्भात (पुनर्जन्मात) प्रवेश करतो.”

… Belaṭṭhāniko thero….

...असे थेर बेलट्ठानिक म्हणाले.

2. Setucchattheragāthā

२. सेतुच्छ थेर गाथा

102.

१०२.

‘‘Mānena [Pg.242] vañcitāse, saṅkhāresu saṃkilissamānāse;

Lābhālābhena mathitā, samādhiṃ nādhigacchantī’’ti.

“अभिमानाने फसवले गेलेले, संस्कारांमध्ये (संखारांमध्ये) क्लेश पावणारे, आणि लाभ-अलाभाने (मिळणे व न मिळणे याने) पीडित झालेले लोक समाधी (चित्ताची एकाग्रता) प्राप्त करू शकत नाहीत.”

… Setuccho thero….

...असे थेर सेतुच्छ म्हणाले.

3. Bandhurattheragāthā

३. बंधुर थेर गाथा

103.

१०३.

‘‘Nāhaṃ etena atthiko, sukhito dhammarasena tappito;

Pitvā rasaggamuttamaṃ, na ca kāhāmi visena santhava’’nti.

“मला या भौतिक लाभांची इच्छा नाही. मी धर्मरसाने तृप्त आणि सुखी आहे. सर्वोत्तम अशा धर्मरसाचे प्राशन करून मी स्थित आहे; विषासमान असणाऱ्या कामभोगांशी मी आता कोणताही संबंध ठेवणार नाही.”

… Bandhuro thero….

...असे थेर बंधुर म्हणाले.

4. Khitakattheragāthā

४. खितक थेर गाथा

104.

१०४.

‘‘Lahuko vata me kāyo, phuṭṭho ca pītisukhena vipulena;

Tūlamiva eritaṃ mālutena, pilavatīva me kāyo’’ti.

माझे शरीर खरोखरच हलके झाले आहे, ते विपुल प्रीती आणि सुखाने स्पर्शित झाले आहे; वाऱ्याने उडवलेल्या कापसाप्रमाणे माझे शरीर जणू तरंगत आहे.

… Khitako thero….

...असे खितक थेरांनी म्हटले.

5. Malitavambhattheragāthā

५. मलितवम्भ थेरगाथा

105.

१०५.

‘‘Ukkaṇṭhitopi na vase, ramamānopi pakkame;

Na tvevānatthasaṃhitaṃ, vase vāsaṃ vicakkhaṇo’’ti.

असमाधानी असतानाही (जर ते आध्यात्मिकदृष्ट्या हितकारक नसेल तर) तिथे राहू नये, आणि समाधानी असतानाही (जर ते हितकारक नसेल तर) तिथून निघून जावे. सुज्ञ माणसाने अनर्थकारक (आध्यात्मिक कल्याणास बाधक) असलेल्या ठिकाणी कधीही राहू नये.

… Malitavambho thero….

...असे मलितवम्भ थेरांनी म्हटले.

6. Suhemantattheragāthā

६. सुहेमन्त थेरगाथा

106.

१०६.

‘‘Sataliṅgassa atthassa, satalakkhaṇadhārino;

Ekaṅgadassī dummedho, satadassī ca paṇḍito’’ti.

शंभर चिन्हे आणि शंभर लक्षणे असलेल्या अर्थाचा केवळ एकच पैलू मूर्ख माणूस पाहतो, तर सुज्ञ माणूस त्याचे शंभर पैलू (विविध पैलू) पाहतो.

… Suhemanto thero….

...असे सुहेमन्त थेरांनी म्हटले.

7. Dhammasavattheragāthā

७. धम्मसव थेरगाथा

107.

१०७.

‘‘Pabbajiṃ [Pg.243] tulayitvāna, agārasmānagāriyaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

योग्य विचार करून मी गृहस्थाश्रम सोडून बेघर होऊन प्रवज्जित झालो; मी तीन विद्या (त्रिविद्या) प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (शिकवण) पूर्ण केले आहे.

… Dhammasavo thero….

...असे धम्मसव थेरांनी म्हटले.

8. Dhammasavapituttheragāthā

८. धम्मसवपितु थेरगाथा

108.

१०८.

‘‘Sa vīsavassasatiko, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

वयाच्या एकशे वीस वर्षे पूर्ण झाल्यावर मी बेघर होऊन प्रवज्जित झालो; मी तीन विद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

… Dhammasavapitu thero….

...असे धम्मसवपितु थेरांनी म्हटले.

9. Saṅgharakkhitattheragāthā

९. संघरक्खित थेरगाथा

109.

१०९.

‘‘Na nūnāyaṃ paramahitānukampino, rahogato anuvigaṇeti sāsanaṃ;

Tathāhayaṃ viharati pākatindriyo, migī yathā taruṇajātikā vane’’ti.

नक्कीच हा भिक्खू एकांतात जाऊन, प्राण्यांच्या कल्याणासाठी परम अनुकंपा बाळगणाऱ्या बुद्धांच्या शासनाचे चिंतन करत नाही. म्हणूनच तो आपल्या इंद्रियांवर ताबा न ठेवता तसाच वावरतो, जणू जंगलातील एखादी तरुण हरिणी!

… Saṅgharakkhito thero….

...असे संघरक्खित थेरांनी म्हटले.

10. Usabhattheragāthā

१०. उसभ थेरगाथा

110.

११०.

‘‘Nagā nagaggesu susaṃvirūḷhā, udaggameghena navena sittā;

Vivekakāmassa araññasaññino, janeti bhiyyo usabhassa kalyata’’nti.

ज्याप्रमाणे पर्वताच्या शिखरांवरील वृक्ष नवीन आणि उंच ढगांच्या पावसाने सिंचन केल्यावर उत्तम प्रकारे वाढतात, त्याचप्रमाणे एकांताची इच्छा बाळगणाऱ्या आणि अरण्यात राहणाऱ्या मज 'उसभ'ला ध्यानसाधनेसाठी अधिक अनुकूलता प्राप्त होते.

… Usabho thero….

...असे उसभ थेरांनी म्हटले.

Vaggo ekādasamo niṭṭhito.

अकरावा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) -

Belaṭṭhāniko setuccho, bandhuro khitako isi;

Malitavambho suhemanto, dhammasavo dhammasavapitā;

Saṅgharakkhitatthero ca, usabho ca mahāmunīti.

बेलठ्ठानिक, सेतुच्छ, बन्धुर, खितक ऋषी, मलितवम्भ, सुहेमन्त, धम्मसव, धम्मसवाचे पिता, संघरक्खित थेर आणि महामुनी उसभ.

12. Dvādasamavaggo

१२. बारावा वर्ग

1. Jentattheragāthā

१. जेन्त थेरगाथा

111.

१११.

‘‘Duppabbajjaṃ [Pg.244] ve duradhivāsā gehā, dhammo gambhīro duradhigamā bhogā;

Kicchā vutti no itarītareneva, yuttaṃ cintetuṃ satatamaniccata’’nti.

प्रवज्जा (भिक्खू होणे) खरोखरच कठीण आहे, गृहस्थाश्रम जगणे कठीण आहे; धम्म अतिशय सखोल आहे, संपत्ती मिळवणे कठीण आहे. जे काही मिळेल त्यावर उपजीविका करणे आमच्यासाठी कठीण आहे; म्हणून सर्व गोष्टींच्या अनित्यतेचे सतत चिंतन करणेच योग्य आहे.

… Jento thero….

...असे जेन्त थेरांनी म्हटले.

2. Vacchagottattheragāthā

२. वच्छगोत्त थेरगाथा

112.

११२.

‘‘Tevijjohaṃ mahājhāyī, cetosamathakovido;

Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

मी त्रिविद्य (तीन विद्या प्राप्त केलेला), महान ध्यानी आणि चित्त शांत करण्यात कुशल आहे. मी माझे स्वतःचे ध्येय (अर्हतपद) प्राप्त केले आहे आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

… Vacchagotto thero….

...असे वच्छगोत्त थेरांनी म्हटले.

3. Vanavacchattheragāthā

३. वनवच्छ थेरगाथा

113.

११३.

‘‘Acchodikā puthusilā,gonaṅgulamigāyutā;

Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti ma’’nti.

स्वच्छ पाणी असलेले, विस्तीर्ण खडक असलेले, वानर आणि हरणांनी युक्त असलेले आणि शेवाळाने झाकलेले ते पर्वत मला आनंदित करतात.

… Vanavaccho thero….

...असे वनवच्छ थेरांनी म्हटले.

4. Adhimuttattheragāthā

४. अधिमुत्त थेरगाथा

114.

११४.

‘‘Kāyaduṭṭhullagaruno, hiyyamānamhi jīvite;

Sarīrasukhagiddhassa, kuto samaṇasādhutā’’ti.

जो केवळ शरीराचे पोषण करण्यात मग्न आहे, ज्याचे आयुष्य क्षीण होत चालले आहे आणि जो शारीरिक सुखाचा लोभी आहे, त्याला उत्तम श्रमणत्व (भिक्खूचे गुण) कसे प्राप्त होणार?

… Adhimutto thero….

...असे अधिमुत्त थेरांनी म्हटले.

5. Mahānāmattheragāthā

५. महानाम थेरगाथा

115.

११५.

‘‘Esāvahiyyase pabbatena, bahukuṭajasallakikena ;

Nesādakena girinā, yasassinā paricchadenā’’ti.

हे महानाम! तू कुटज आणि सल्लकी वृक्षांनी समृद्ध असलेल्या, विविध वनस्पतींनी वेढलेल्या आणि प्रसिद्ध अशा या 'नेसादक' नावाच्या पर्वतावरून (साधनेपासून) भ्रष्ट होत आहेस.

… Mahānāmo thero….

...असे महानाम थेरांनी म्हटले.

6. Pārāpariyattheragāthā

६. पारापरिय थेरगाथा

116.

११६.

‘‘Chaphassāyatane [Pg.245] hitvā, guttadvāro susaṃvuto;

Aghamūlaṃ vamitvāna, patto me āsavakkhayo’’ti.

सहा स्पर्शायतनांचा (इंद्रियांचा) त्याग करून, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवून आणि स्वतःला चांगल्या प्रकारे संयमित करून, मी संसार-दुःखाचे मूळ असलेल्या अविद्या व तृष्णेला ओकून टाकले (नष्ट केले) आहे; म्हणून मला आसवांचा क्षय (अर्हतपद) प्राप्त झाला आहे.

… Pārāpariyo thero ….

...असे थेर पारापरिय म्हणाले.

7. Yasattheragāthā

७. यस थेरांच्या गाथा

117.

११७.

‘‘Suvilitto suvasano,sabbābharaṇabhūsito;

Tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

उत्कृष्ट चंदनाने सुवासित होऊन, सुंदर वस्त्रे परिधान करून आणि सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊनही मी त्रिविद्या प्राप्त केली आहे; मी बुद्धांच्या शासनाचे (उपदेशाचे) पालन केले आहे.

… Yaso thero….

...असे थेर यस म्हणाले.

8. Kimilattheragāthā

८. किमिल थेरांच्या गाथा

118.

११८.

‘‘Abhisattova nipatati, vayo rūpaṃ aññamiva tatheva santaṃ;

Tasseva sato avippavasato, aññasseva sarāmi attāna’’nti.

जणू काही शापित असल्यासारखे हे वय आणि रूप वेगाने नष्ट होत चालले आहे. हे शरीर जसे आहे तसेच अस्तित्वात असतानाही मला ते दुसऱ्याचेच असल्यासारखे भासते. मी स्वतःपासून दूर न जाताही, स्वतःच्याच अस्तित्वाला जणू काही दुसऱ्याच कोणाचे तरी अस्तित्व असल्यासारखे जाणत आहे.

… Kimilo thero….

...असे थेर किमिल म्हणाले.

9. Vajjiputtattheragāthā

९. वज्जीपुत्त थेरांच्या गाथा

119.

११९.

‘‘Rukkhamūlagahanaṃ pasakkiya, nibbānaṃ hadayasmiṃ opiya;

Jhāya gotama mā ca pamādo, kiṃ te biḷibiḷikā karissatī’’ti.

हे गोतमा (आनंद)! वृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या घनदाट अरण्यात जाऊन, निर्वाणाला हृदयात धारण करून ध्यान कर, आळस करू नकोस. हा लोकांचा निरर्थक कोलाहल तुला काय लाभ मिळवून देणार आहे?

… Vajjiputto thero….

...असे थेर वज्जीपुत्त म्हणाले.

10. Isidattattheragāthā

१०. इसिदत्त थेरांच्या गाथा

120.

१२०.

‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā;

Dukkhakkhayo anuppatto,patto me āsavakkhayo’’ti.

मी पाच स्कंधांना पूर्णपणे जाणून घेतले आहे, त्यांचे मूळ आता नष्ट झाले आहे. मी दुःखाच्या क्षयाला (निर्वाणाला) प्राप्त झालो आहे आणि मला आसवांचा क्षय (अर्हतपद) लाभला आहे.

… Isidatto thero….

...असे थेर इसिदत्त म्हणाले.

Vaggo dvādasamo niṭṭhito.

बारावा वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका -

Jento [Pg.246] ca vacchagotto ca, vaccho ca vanasavhayo;

Adhimutto mahānāmo, pārāpariyo yasopi ca;

Kimilo vajjiputto ca, isidatto mahāyasoti.

जेन्त, वच्छगोत्त, वनवच्छ, अधिमुत्त, महानाम, पारापरिय, यस, किमिल, वज्जीपुत्त आणि महान कीर्तीचे इसिदत्त.

Ekakanipāto niṭṭhito.

एककनिपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका -

Vīsuttarasataṃ therā, katakiccā anāsavā;

Ekakeva nipātamhi, susaṅgītā mahesibhīti.

एककनिपातामध्ये, आपले कर्तव्य पूर्ण केलेले आणि आसवमुक्त झालेले एकशे वीस (१२०) थेर महान ऋषींद्वारे (संगीतीमध्ये) चांगल्या प्रकारे संगायन केले गेले आहेत.

2. Dukanipāto

२. दुकनिपात

1. Paṭhamavaggo

१. पहिला वर्ग

1. Uttarattheragāthā

१. उत्तर थेरांच्या गाथा

121.

१२१.

‘‘Natthi [Pg.247] koci bhavo nicco, saṅkhārā vāpi sassatā;

Uppajjanti ca te khandhā, cavanti aparāparaṃ.

कोणताही भव नित्य नाही आणि कोणतेही संस्कार (संस्कृत धर्म) शाश्वत नाहीत. ते स्कंध वारंवार उत्पन्न होतात आणि नष्ट होतात.

122.

१२२.

‘‘Etamādīnaṃ ñatvā, bhavenamhi anatthiko;

Nissaṭo sabbakāmehi, patto me āsavakkhayo’’ti.

हा दोष (आदीनव) जाणून घेऊन, मला भवाची (अस्तित्वाची) कोणतीही इच्छा राहिलेली नाही. मी सर्व कामांमधून (इंद्रियभोगांतून) मुक्तलो आहे आणि मला आसवांचा क्षय प्राप्त झाला आहे.

Itthaṃ sudaṃ āyasmā uttaro thero gāthāyo abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान उत्तर थेरांनी या गाथा म्हटल्या.

2. Piṇḍolabhāradvājattheragāthā

२. पिंडोलभारद्वाज थेरांच्या गाथा

123.

१२३.

‘‘Nayidaṃ anayena jīvitaṃ, nāhāro hadayassa santiko;

Āhāraṭṭhitiko samussayo, iti disvāna carāmi esanaṃ.

हे माझे जगणे चुकीच्या मार्गाने (अयोग्य उपजीविकेने) नाही, आणि अन्न हे मनाला शांती देणारे नाही. हे शरीर केवळ अन्नावर अवलंबून आहे, हे जाणून मी भिक्षेसाठी (पिंडपातासाठी) फिरतो.

124.

१२४.

‘‘Paṅkoti hi naṃ pavedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;

Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho’’ti.

कुटुंबांमध्ये मिळणारे वंदन आणि पूजा ही चिखलासारखी आहे, असे ज्ञानी सांगतात. हा एक सूक्ष्म आणि उपटण्यास कठीण असा शल्य (काटा) आहे. दुर्जन माणसाला हा सत्कार (सन्मान) सोडणे अत्यंत कठीण असते.

Itthaṃ sudaṃ āyasmā piṇḍolabhāradvājo thero gāthāyo abhāsitthāti.

अशा प्रकारे आयुष्यमान पिंडोलभारद्वाज थेरांनी या गाथा म्हटल्या.

3. Valliyattheragāthā

३. वल्लीय थेरांच्या गाथा

125.

१२५.

‘‘Makkaṭo pañcadvārāyaṃ, kuṭikāyaṃ pasakkiya;

Dvārena anupariyeti, ghaṭṭayanto muhuṃ muhuṃ.

पाच द्वारे (इंद्रिये) असलेल्या या शरीरुपी कुटीमध्ये शिरून, माकडासारखे हे मन एकामागून एक दारातून बाहेर पडत वारंवार तिला हलवत फिरत राहते.

126.

१२६.

‘‘Tiṭṭha makkaṭa mā dhāvi, na hi te taṃ yathā pure;

Niggahītosi paññāya, neva dūraṃ gamissatī’’ti.

थांब, हे माकडा (मना)! धावू नकोस. आता पूर्वीसारखी परिस्थिती राहिलेली नाही. प्रज्ञेने तुला नियंत्रित केले आहे, आता तू दूर (पुढील जन्मात) जाऊ शकणार नाहीस.

… Valliyo thero….

...असे थेर वल्लीय म्हणाले.

4. Gaṅgātīriyattheragāthā

४. गंगातीरिय थेरांच्या गाथा

127.

१२७.

‘‘Tiṇṇaṃ [Pg.248] me tālapattānaṃ, gaṅgātīre kuṭī katā;

Chavasittova me patto, paṃsukūlañca cīvaraṃ.

मी गंगेच्या तीरावर ताडाच्या तीन पानांची एक कुटी बनवली होती. माझे भिक्षापात्र प्रेताच्या कवटीसारखे होते आणि माझे चीवर पांसुकूल (फेकून दिलेल्या चिंध्यांचे) होते.

128.

१२८.

‘‘Dvinnaṃ antaravassānaṃ, ekā vācā me bhāsitā;

Tatiye antaravassamhi, tamokhandho padālito’’ti.

प्रव्रज्या घेतल्यापासून पहिल्या दोन वर्षांच्या काळात मी केवळ एकच शब्द बोललो होतो. आणि तिसऱ्या वर्षाच्या काळात मी अविद्यारुपी अंधकाराचा समूह नष्ट केला.

… Gaṅgātīriyo thero….

...असे थेर गंगातीरिय म्हणाले.

5. Ajinattheragāthā

५. अजिन थेरांच्या गाथा

129.

१२९.

‘‘Api ce hoti tevijjo, maccuhāyī anāsavo;

Appaññātoti naṃ bālā, avajānanti ajānatā.

जरी एखादा भिक्खू त्रिविद्या प्राप्त, मृत्यूवर विजय मिळवलेला आणि आसवमुक्त (अर्हत) असला, तरीही त्याचे गुण न जाणणारे अज्ञानी लोक त्याला 'अपरिचित' किंवा 'सामान्य' समजून त्याचा अनादर करतात.

130.

१३०.

‘‘Yo ca kho annapānassa, lābhī hotīdha puggalo;

Pāpadhammopi ce hoti, so nesaṃ hoti sakkato’’ti.

या जगात जो मनुष्य केवळ अन्न आणि पेय मिळवणारा आहे, तो जरी पापी स्वभावाचा असला, तरी मूर्ख लोकांकडून त्याचा आदर-सत्कार केला जातो.

… Ajino thero….

...असे अजित थेर म्हणाले...

6. Meḷajinattheragāthā

६. मेळजिन थेरगाथा

131.

१३१.

‘‘Yadāhaṃ dhammamassosiṃ, bhāsamānassa satthuno;

Na kaṅkhamabhijānāmi, sabbaññūaparājite.

जेव्हा मी उपदेश करणाऱ्या शास्त्यांचे धम्म प्रवचन ऐकले, तेव्हापासून त्या अपराजित, सर्वज्ञ बुद्धांविषयी माझ्या मनात कधीही शंका निर्माण झाल्याचे मला आठवत नाही.

132.

१३२.

‘‘Satthavāhe mahāvīre, sārathīnaṃ varuttame;

Magge paṭipadāyaṃ vā, kaṅkhā mayhaṃ na vijjatī’’ti.

त्या सार्थवाह, महावीरांवर आणि सारथींमध्ये सर्वश्रेष्ठ असणाऱ्या बुद्धांवर, तसेच त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर किंवा प्रतिपदेवर माझ्या मनात कोणतीही शंका अस्तित्वात नाही.

… Meḷajino thero….

...असे मेळजिन थेर म्हणाले...

7. Rādhattheragāthā

७. राध थेरगाथा

133.

१३३.

‘‘Yathā agāraṃ ducchannaṃ, vuṭṭhī samativijjhati;

Evaṃ abhāvitaṃ cittaṃ, rāgo samativijjhati.

ज्याप्रमाणे नीट न शाकारलेल्या घरात पावसाचे पाणी आत शिरते, त्याचप्रमाणे भावना न केलेल्या चित्तात राग सहज प्रवेश करतो.

134.

१३४.

‘‘Yathā agāraṃ succhannaṃ, vuḍḍhī na samativijjhati;

Evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ, rāgo na samativijjhatī’’ti.

ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे शाकारलेल्या घरात पावसाचे पाणी आत शिरू शकत नाही, त्याचप्रमाणे चांगल्या प्रकारे भावना केलेल्या चित्तात राग प्रवेश करू शकत नाही.

… Rādho thero….

...असे राध थेर म्हणाले...

8. Surādhattheragāthā

८. सुराध थेरगाथा

135.

१३५.

‘‘Khīṇā [Pg.249] hi mayhaṃ jāti, vusitaṃ jinasāsanaṃ;

Pahīno jālasaṅkhāto, bhavanetti samūhatā.

माझा जन्म आता नष्ट झाला आहे, जिनांचे शासन मी पूर्णपणे आचरले आहे. जाळ्याप्रमाणे असणारी अविद्या व दृष्टी मी नष्ट केली आहे आणि भव-तृष्णेचे बंधन समूळ उपटून टाकले आहे.

136.

१३६.

‘‘Yassatthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti.

ज्या ध्येयासाठी मी गृहत्याग करून अनगारिक झालो होतो, ते सर्व संयोजनांचा क्षय करणारे ध्येय मी प्राप्त केले आहे.

… Surādho thero….

...असे सुराध थेर म्हणाले...

9. Gotamattheragāthā

९. गोतम थेरगाथा

137.

१३७.

‘‘Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare;

Sadā ve rakkhitabbāsu, yāsu saccaṃ sudullabhaṃ.

ते मुनी सुखाने झोपतात, जे स्त्रियांच्या मोहात अडकत नाहीत; ज्यांच्यामध्ये सत्य मिळणे अत्यंत कठीण असते आणि ज्यांचे नेहमी रक्षण करावे लागते, अशा स्त्रियांपासून दूर राहणारे मुनी नेहमी सुखाने राहतात.

138.

१३८.

‘‘Vadhaṃ carimha te kāma, anaṇā dāni te mayaṃ;

Gacchāma dāni nibbānaṃ, yattha gantvā na socatī’’ti.

हे कामा! आम्ही तुझा नाश केला आहे, आता आम्ही तुझ्या ऋणातून मुक्त झालो आहोत. आता आम्ही त्या निर्वाणाप्रत जात आहोत, जिथे गेल्यावर कोणीही शोक करत नाही.

… Gotamo thero….

...असे गोतम थेर म्हणाले...

10. Vasabhattheragāthā

१०. वसभ थेरगाथा

139.

१३९.

‘‘Pubbe hanati attānaṃ, pacchā hanati so pare;

Suhataṃ hanti attānaṃ, vītaṃseneva pakkhimā.

तो आधी स्वतःचाच घात करतो आणि नंतर इतरांचा घात करतो. ज्याप्रमाणे शिकारी पाळीव पक्ष्याचा वापर करून इतर पक्ष्यांची शिकार करतो, त्याचप्रमाणे तो ढोंगी मनुष्य स्वतःचा पूर्णपणे नाश करतो.

140.

१४०.

‘‘Na brāhmaṇo bahivaṇṇo, anto vaṇṇo hi brāhmaṇo;

Yasmiṃ pāpāni kammāni, sa ve kaṇho sujampatī’’ti.

केवळ बाह्य रूपाने कोणी ब्राह्मण होत नाही, तर जो अंतःकरणाने शुद्ध असतो तोच खरा ब्राह्मण होय. ज्याच्यामध्ये पापकर्मे असतात, तो खरोखरच कृष्ण मनुष्य आहे, असे तू समज.

… Vasabho thero….

...असे वसभ थेर म्हणाले...

Vaggo paṭhamo niṭṭhito.

पहिला वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचे उद्दान खालीलप्रमाणे आहे –

Uttaro ceva piṇḍolo, valliyo tīriyo isi;

Ajino ca meḷajino, rādho surādho gotamo;

Vasabhena ime honti, dasa therā mahiddhikāti.

उत्तर, पिण्डोल, वल्लीय, तीरिय ऋषी, अजित, मेळजिन, राध, सुराध, गोतम आणि वसभ – हे दहा महान ऋद्धीमान थेर आहेत.

2. Dutiyavaggo

२. दुसरा वर्ग

1. Mahācundattheragāthā

१. महाचुन्द थेरगाथा

141.

१४१.

‘‘Sussūsā [Pg.250] sutavaddhanī, sutaṃ paññāya vaddhanaṃ;

Paññāya atthaṃ jānāti, ñāto attho sukhāvaho.

ऐकण्याची इच्छा ज्ञानाला वाढवते, ज्ञान हे प्रज्ञेला वाढवते, प्रज्ञेमुळे मनुष्याला अर्थ समजतो आणि समजलेला अर्थ सुख देणारा ठरतो.

142.

१४२.

‘‘Sevetha pantāni senāsanāni, careyya saṃyojanavippamokkhaṃ;

Sace ratiṃ nādhigaccheyya tattha, saṅghe vase rakkhitatto satimā’’ti.

मनुष्याने एकांत आणि शांत अशा सेनासनांचे सेवन करावे, संयोजनांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी साधना करावी. जर तिथे मन रमले नाही, तर स्वतःच्या चित्ताचे रक्षण करत आणि जागरूक राहून संघात निवास करावा.

… Mahācundo thero….

...असे महाचुन्द थेर म्हणाले...

2. Jotidāsattheragāthā

२. जोतिदास थेरगाथा

143.

१४३.

‘‘Ye kho te veṭhamissena, nānattena ca kammunā;

Manusse uparundhanti, pharusūpakkamā janā;

Tepi tattheva kīranti, na hi kammaṃ panassati.

जे क्रूर कृत्य करणारे लोक दोरीने बांधून किंवा विविध प्रकारच्या हिंसक कृत्यांनी मानवांना छळतात आणि पीडा देतात, ते स्वतः देखील त्याच छळाला बळी पडतात; कारण केलेले कर्म कधीही नष्ट होत नाही.

144.

१४४.

‘‘Yaṃ karoti naro kammaṃ, kalyāṇaṃ yadi pāpakaṃ;

Tassa tasseva dāyādo, yaṃ yaṃ kammaṃ pakubbatī’’ti.

मनुष्य जे काही कर्म करतो, मग ते कल्याणकारी असो वा पापी, तो त्या त्या कर्माचाच वारसदार बनतो, जे जे कर्म तो करतो.

… Jotidāso thero….

...असे जोतिदास थेर म्हणाले...

3. Heraññakānittheragāthā

३. हेरण्यकानि थेरगाथा

145.

१४५.

‘‘Accayanti ahorattā, jīvitaṃ uparujjhati;

Āyu khīyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odakaṃ.

दिवस आणि रात्र वेगाने निघून जातात, जीवन संपुष्टात येते. डोंगरावरून वाहणाऱ्या लहान नद्यांचे पाणी ज्याप्रमाणे फार काळ टिकत नाही, त्याचप्रमाणे मर्त्य मानवांचे आयुष्य क्षीण होत जाते.

146.

१४६.

‘‘Atha pāpāni kammāni, karaṃ bālo na bujjhati;

Pacchāssa kaṭukaṃ hoti, vipāko hissa pāpako’’ti.

परंतु मूर्ख मनुष्य पापकर्मे करताना त्याच्या परिणामांची जाणीव ठेवत नाही. नंतर त्याला त्याचे कडू फळ भोगावे लागते, कारण पापकर्माचा विपाक नेहमी दुःखद असतो.

… Heraññakānitthero….

...असे हेरण्यकानि थेर म्हणाले...

4. Somamittattheragāthā

४. सोममित्त थेरगाथा

147.

१४७.

‘‘Parittaṃ dārumāruyha, yathā sīde mahaṇṇave;

Evaṃ kusītamāgamma, sādhujīvīpi sīdati;

Tasmā taṃ parivajjeyya, kusītaṃ hīnavīriyaṃ.

ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य महासागरात लाकडाच्या लहान तुकड्याचा आधार घेऊन प्रवास करताना बुडतो, त्याचप्रमाणे आळशी माणसाच्या संगतीमुळे चांगला जीवन जगणारा मनुष्यही संसारात बुडतो. म्हणून आळशी आणि हीन वीर्य व्यक्तीचा त्याग करावा.

148.

१४८.

‘‘Pavivittehi [Pg.251] ariyehi, pahitattehi jhāyibhi;

Niccaṃ āraddhavīriyehi, paṇḍitehi sahāvase’’ti.

काय-विवेक इत्यादींनी युक्त असलेल्या एकांतात राहणाऱ्या, निर्वाणाकडे चित्त लावलेल्या, ध्यानमग्न, सदैव दृढ वीर्य (प्रयत्न) करणाऱ्या आणि प्रज्ञावान अशा आर्य पंडितांसोबतच नेहमी राहावे.

… Somamitto thero….

...असे थेर सोममित्त म्हणाले...

5. Sabbamittattheragāthā

५. सब्बमित्त थेरगाथा

149.

१४९.

‘‘Jano janamhi sambaddho, janamevassito jano;

Jano janena heṭhīyati, heṭheti ca jano janaṃ.

मनुष्य दुसऱ्या मनुष्याशी (तृष्णेने) बांधलेला असतो, मनुष्य दुसऱ्या मनुष्यावरच आश्रित असतो. मनुष्य दुसऱ्या मनुष्याद्वारे पीडित केला जातो आणि मनुष्य दुसऱ्या मनुष्याला पीडा देतो.

150.

१५०.

‘‘Ko hi tassa janenattho, janena janitena vā;

Janaṃ ohāya gacchaṃ taṃ, heṭhayitvā bahuṃ jana’’nti.

त्या मनुष्याला दुसऱ्या लोकांशी काय कर्तव्य, किंवा त्यांच्यापासून जन्मलेल्या संततीशी काय प्रयोजन? म्हणून, अनेक लोकांना पीडा देणाऱ्या तृष्णा-द्वेषाला आणि त्या लोकसमुदायाला सोडून मी (मुक्त अवस्थेकडे) जाऊ इच्छितो.

… Sabbamitto thero….

...असे थेर सब्बमित्त म्हणाले...

6. Mahākāḷattheragāthā

६. महाकाळ थेरगाथा

151.

१५१.

‘‘Kāḷī itthī brahatī dhaṅkarūpā, satthiñca bhetvā aparañca satthiṃ;

Bāhañca bhetvā aparañca bāhaṃ, sīsañca bhetvā dadhithālakaṃva;

Esā nisinnā abhisandahitvā.

ही काळी नावाची (स्मशान राखणारी) धिप्पाड आणि कावळ्यासारख्या काळ्या रंगाची स्त्री, मृत शरीराची दोन्ही मांड्यांची हाडे मोडून, दोन्ही हात मोडून आणि दह्याच्या भांड्यासारखे डोके फोडून, त्यातून मेंदू वाहत असताना, त्या अवयवांना एकत्र करून (मांसाचे दुकान मांडल्यासारखी) बसली आहे.

152.

१५२.

‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, māhaṃ puna bhinnasiro sayissa’’nti.

जो अज्ञानी मनुष्य (अयोग्य मनसिकारामुळे) क्लेशांची उपाधी (आसक्ती) निर्माण करतो, तो मंदबुद्धी मनुष्य पुन्हा पुन्हा दुःखाला प्राप्त होतो. म्हणून, हे दुःख आहे असे जाणून सुज्ञ माणसाने उपाधी निर्माण करू नये, जेणेकरून मला पुन्हा या मृत शरीराप्रमाणे छिन्नभिन्न डोके घेऊन झोपावे लागणार नाही.

… Mahākāḷo thero….

...असे थेर महाकाळ म्हणाले...

7. Tissattheragāthā

७. तिस्स थेरगाथा

153.

१५३.

‘‘Bahū sapatte labhati, muṇḍo saṅghāṭipāruto;

Lābhī annassa pānassa, vatthassa sayanassa ca.

दुघाटी (संघाटी) वस्त्र पांघरलेला, मुंडण केलेला भिक्खू जेव्हा अन्न, पेय, वस्त्र आणि शय्या-आसनाचा मोठा लाभ मिळवतो, तेव्हा त्याला अनेक शत्रू (मत्सर करणारे लोक) देखील मिळतात.

154.

१५४.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, sakkāresu mahabbhayaṃ;

Appalābho anavassuto, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

सत्कार आणि लाभांमधील हा मोठा धोका आणि भय जाणून, भिक्खूने अल्पलाभाने संतुष्ट राहून, तृष्णेने विरहित (अनासक्त) आणि स्मृतिमान (जागरूक) होऊन जीवन व्यतीत करावे.

… Tisso thero….

...असे थेर तिस्स म्हणाले...

8. Kimilattheragāthā

८. किमिल थेरगाथा

155.

१५५.

‘‘Pācīnavaṃsadāyamhi[Pg.252], sakyaputtā sahāyakā;

Pahāyānappake bhoge, uñchāpattāgate ratā.

पाचीनवंस वनामध्ये, विपुल संपत्तीचा त्याग करून भिक्षापात्रात मिळालेल्या अन्नात संतुष्ट राहणारे शाक्यपुत्र मित्र एकत्र राहत आहेत.

156.

१५६.

‘‘Āraddhavīriyā pahitattā, niccaṃ daḷhaparakkamā;

Ramanti dhammaratiyā, hitvāna lokiyaṃ rati’’nti.

ते दृढ वीर्यवान, निर्वाणाकडे चित्त लावलेले, सदैव पराक्रमी (प्रयत्नशील) असून, लौकिक सुखांचा त्याग करून धम्माच्या आनंदात रममाण होतात.

… Kimilo thero….

...असे थेर किमिल म्हणाले...

9. Nandattheragāthā

९. नंद थेरगाथा

157.

१५७.

‘‘Ayoniso manasikārā, maṇḍanaṃ anuyuñjisaṃ;

Uddhato capalo cāsiṃ, kāmarāgena aṭṭito.

अयोग्य मनसिकारामुळे (अविचाराने) मी शरीर सजवण्यात मग्न होतो; मी चंचल, उथळ आणि कामरागाने (वासनेने) अत्यंत पीडित होतो.

158.

१५८.

‘‘Upāyakusalenāhaṃ, buddhenādiccabandhunā;

Yoniso paṭipajjitvā, bhave cittaṃ udabbahi’’nti.

उपायकुशल आणि सूर्यवंशी असलेल्या बुद्ध भगवंतांच्या कृपेने, मी योग्य मार्गाने (योनीसो मनसिकाराने) आचरण करून, संसाररूपी चिखलात रुतलेले माझे चित्त बाहेर काढले (मुक्त केले) आहे.

… Nando thero….

...असे थेर नंद म्हणाले...

10. Sirimattheragāthā

१०. सिरिम थेरगाथा

159.

१५९.

‘‘Pare ca naṃ pasaṃsanti, attā ce asamāhito;

Moghaṃ pare pasaṃsanti, attā hi asamāhito.

जर स्वतःचे चित्त समाहित (एकाग्र) नसेल, आणि इतर लोक त्याची प्रशंसा करत असतील, तर ती प्रशंसा व्यर्थ आहे; कारण त्याचे चित्त खरोखरच समाहित नाही.

160.

१६०.

‘‘Pare ca naṃ garahanti, attā ce susamāhito;

Moghaṃ pare garahanti, attā hi susamāhito’’ti.

जर स्वतःचे चित्त चांगल्या प्रकारे समाहित असेल, आणि इतर लोक त्याची निंदा करत असतील, तर ती निंदा व्यर्थ आहे; कारण त्याचे चित्त खरोखरच सुसमाहित आहे.

… Sirimā thero….

...असे थेर सिरिम म्हणाले...

Vaggo dutiyo niṭṭhito.

दुसरा वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Cundo ca jotidāso ca, thero heraññakāni ca;

Somamitto sabbamitto, kālo tisso ca kimilo ;

Nando ca sirimā ceva, dasa therā mahiddhikāti.

चुंद, जोतिदास, हेरञ्ञकानि थेर, सोममित्त, सब्बमित्त, काळ, तिस्स, किमिल, नंद आणि सिरिम — हे दहा महा-ऋद्धीवान थेर आहेत.

3. Tatiyavaggo

३. तिसरा वर्ग

1. Uttarattheragāthā

१. उत्तर थेरगाथा

161.

१६१.

‘‘Khandhā [Pg.253] mayā pariññātā, taṇhā me susamūhatā;

Bhāvitā mama bojjhaṅgā, patto me āsavakkhayo.

मी पंचस्कंधांचे पूर्ण ज्ञान (परिज्ञा) प्राप्त केले आहे, माझी तृष्णा समूळ नष्ट झाली आहे, मी बोज्झंगांची (बोध्यांगांची) भावना केली आहे आणि मी आसवांच्या क्षयाला (निर्वाणाला) प्राप्त झालो आहे.

162.

१६२.

‘‘Sohaṃ khandhe pariññāya, abbahitvāna jāliniṃ;

Bhāvayitvāna bojjhaṅge, nibbāyissaṃ anāsavo’’ti.

अशा प्रकारे स्कंधांचे पूर्ण ज्ञान मिळवून, जाळ्याप्रमाणे पसरलेल्या तृष्णेला उपटून टाकून आणि बोज्झंगांची भावना करून, मी आसवरहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करीन.

… Uttaro thero….

...असे थेर उत्तर म्हणाले...

2. Bhaddajittheragāthā

२. भद्दजी थेरगाथा

163.

१६३.

‘‘Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo;

Tiriyaṃ soḷasubbedho, ubbhamāhu sahassadhā.

पनाद नावाचा तो राजा होता, ज्याचा प्रासाद (यूप) सुवर्णमयी होता. त्याची रुंदी सोळा धनुष्ये (किंवा मापे) आणि उंची हजार पटीने (अडीच योजने रुंद आणि पंचवीस योजने उंच) असल्याचे सांगितले जाते.

164.

१६४.

‘‘Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo;

Anaccuṃ tattha gandhabbā, chasahassāni sattadhā’’ti.

त्या प्रासादाला हजार मजले, शेकडो कळस होते, तो ध्वजांनी सुशोभित आणि शुद्ध सोन्याचा बनलेला होता. तिथे राजाचे मनोरंजन करण्यासाठी सहा हजार गंधर्व सात गटांमध्ये नृत्य करत असत.

… Bhaddajitthero….

...असे थेर भद्दजी म्हणाले...

3. Sobhitattheragāthā

३. सोभित थेरगाथा

165.

१६५.

‘‘Satimā paññavā bhikkhu, āraddhabalavīriyo;

Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussariṃ.

स्मृतिमान, प्रज्ञावान आणि दृढ वीर्यवान भिक्खू असलेल्या मी, पाचशे कल्प (युगे) एका रात्रीप्रमाणे एकाच चित्तप्रवाहात आठवले.

166.

१६६.

‘‘Cattāro satipaṭṭhāne, satta aṭṭha ca bhāvayaṃ;

Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussari’’nti.

चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), सात बोध्यंग आणि आठ अष्टांगिक मार्ग यांचे संवर्धन (भावना) केल्यामुळे, मी पाचशे कल्प एका रात्रीप्रमाणे आठवू शकतो.

… Sobhito thero….

...असे स्थवीर सोभित म्हणाले.

4. Valliyattheragāthā

४. वल्लिय स्थवीर गाथा

167.

१६७.

‘‘Yaṃ kiccaṃ daḷhavīriyena, yaṃ kiccaṃ boddhumicchatā;

Karissaṃ nāvarajjhissaṃ, passa vīriyaṃ parakkama.

दृढ वीर्याने (प्रयत्नाने) जे कर्तव्य केले पाहिजे, आणि (चार आर्यसत्य) जाणण्याची इच्छा असणाऱ्याने जे कर्तव्य केले पाहिजे, ते मी आता करीन, त्यात कोणतीही चूक करणार नाही. माझे वीर्य आणि पराक्रम (प्रयत्न) पहा.

168.

१६८.

‘‘Tvañca me maggamakkhāhi, añjasaṃ amatogadhaṃ;

Ahaṃ monena monissaṃ, gaṅgāsotova sāgara’’nti.

तुम्ही मला तो सरळ मार्ग सांगा जो अमृतामध्ये (निर्वाणात) विलीन होतो. ज्याप्रमाणे गंगेचा प्रवाह समुद्रात जाऊन मिळतो, त्याचप्रमाणे मी मौनाने (विपश्यना ध्यानाने) निर्वाण प्राप्त करीन.

… Valliyo thero….

...असे स्थवीर वल्लिय म्हणाले.

5. Vītasokattheragāthā

५. वीतसोक स्थवीर गाथा

169.

१६९.

‘‘Kese [Pg.254] me olikhissanti, kappako upasaṅkami;

Tato ādāsamādāya, sarīraṃ paccavekkhisaṃ.

माझे केस कापण्यासाठी न्हावी माझ्याकडे आला. तेव्हा मी त्याच्याकडून आरसा घेतला आणि माझ्या शरीराचे (वृद्धत्वाचे) निरीक्षण केले.

170.

१७०.

‘‘Tuccho kāyo adissittha, andhakāro tamo byagā;

Sabbe coḷā samucchinnā, natthi dāni punabbhavo’’ti.

हे शरीर निरर्थक (असार) असल्याचे मला दिसून आले, आणि अज्ञानाचा अंधकार नाहीसा झाला. सर्व क्लेश (कचऱ्यात टाकलेल्या चिंध्यांप्रमाणे) समूळ नष्ट झाले आहेत, आता पुन्हा जन्म नाही.

… Vītasoko thero….

...असे स्थवीर वीतसोक म्हणाले.

6. Puṇṇamāsattheragāthā

६. पुण्णमास स्थवीर गाथा

171.

१७१.

‘‘Pañca nīvaraṇe hitvā, yogakkhemassa pattiyā;

Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanamattano.

पाच नीवरण (अडथळे) सोडून देऊन, योगक्षेम (निर्वाण) प्राप्त करण्यासाठी, स्वतःच्या ज्ञानदर्शनाचा 'धम्म-आरसा' हाती घेऊन,

172.

१७२.

‘‘Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, sabbaṃ santarabāhiraṃ;

Ajjhattañca bahiddhā ca, tuccho kāyo adissathā’’ti.

मी या संपूर्ण शरीराचे आतून व बाहेरून निरीक्षण केले. तेव्हा मला समजले की, अध्यात्म (स्वतःच्या आत) आणि बाह्य जगातही हे शरीर निरर्थक (असार) आहे.

… Puṇṇamāso thero….

...असे स्थवीर पुण्णमास म्हणाले.

7. Nandakattheragāthā

७. नंदक स्थवीर गाथा

173.

१७३.

‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, khalitvā patitiṭṭhati;

Bhiyyo laddāna saṃvegaṃ, adīno vahate dhuraṃ.

ज्याप्रमाणे एखादा उत्तम आझानीय (कुलीन/प्रशिक्षित) बैल अडखळल्यानंतर पुन्हा स्वतःला सावरतो, आणि संवेग (तीव्र जाणीव) प्राप्त करून न डगमगता आपले ओझे वाहून नेतो,

174.

१७४.

‘‘Evaṃ dassanasampannaṃ, sammāsambuddhasāvakaṃ;

Ājānīyaṃ maṃ dhāretha, puttaṃ buddhassa orasa’’nti.

त्याचप्रमाणे, सम्यक्संबुद्धांचे श्रावक आणि त्यांचे औरस पुत्र असलेल्या, दर्शनसंपन्न (सम्यक दृष्टीने युक्त) अशा मला तुम्ही आझानीय (उत्कृष्ट बैल) समजावे.

… Nandako thero….

...असे स्थवीर नंदक म्हणाले.

8. Bharatattheragāthā

८. भरत स्थवीर गाथा

175.

१७५.

‘‘Ehi nandaka gacchāma, upajjhāyassa santikaṃ;

Sīhanādaṃ nadissāma, buddhaseṭṭhassa sammukhā.

ये नंदक, आपण उपाध्यायांच्या (बुद्धांच्या) जवळ जाऊ या आणि सर्वश्रेष्ठ बुद्धांच्या समोर सिंहगर्जना करू या.

176.

१७६.

‘‘Yāya no anukampāya, amhe pabbājayī muni;

So no attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti.

ज्या अनुकंपेने मुनींनी (बुद्धांनी) आम्हा दोघांना प्रव्रज्या दिली, तो आमचा उद्देश सफल झाला आहे; सर्व संयोजनांचा (बंधनांचा) क्षय झाला आहे.

… Bharato thero….

...असे स्थवीर भरत म्हणाले.

9. Bhāradvājattheragāthā

९. भारद्वाज स्थवीर गाथा

177.

१७७.

‘‘Nadanti [Pg.255] evaṃ sappaññā, sīhāva girigabbhare;

Vīrā vijitasaṅgāmā, jetvā māraṃ savāhaniṃ.

सैन्यासह मारचा पराभव करून युद्ध जिंकणारे, वीर आणि प्रज्ञावान पुरुष पर्वताच्या गुहेतील सिंहाप्रमाणे अशी गर्जना करतात.

178.

१७८.

‘‘Satthā ca pariciṇṇo me, dhammo saṅgho ca pūjito;

Ahañca vitto sumano, puttaṃ disvā anāsava’’nti.

मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे, धम्म आणि संघाची पूजा केली आहे. माझ्या अनासव (आस्रवमुक्त) पुत्राला पाहून मी अत्यंत प्रसन्न आणि आनंदी झालो आहे.

… Bhāradvājo thero….

...असे स्थवीर भारद्वाज म्हणाले.

10. Kaṇhadinnattheragāthā

१०. कण्हदिन्न स्थवीर गाथा

179.

१७९.

‘‘Upāsitā sappurisā, sutā dhammā abhiṇhaso;

Sutvāna paṭipajjissaṃ, añjasaṃ amatogadhaṃ.

मी सत्पुरुषांची (सज्जनांची) निरंतर सेवा केली आहे आणि धम्माचे वारंवार श्रवण केले आहे. ते ऐकून मी त्या मार्गावर चाललो आहे जो अमृतामध्ये (निर्वाणात) विलीन होतो.

180.

१८०.

‘‘Bhavarāgahatassa me sato, bhavarāgo puna me na vijjati;

Na cāhu na ca me bhavissati, na ca me etarahi vijjatī’’ti.

पूर्वी मी भवरागाने (अस्तित्वाच्या तृष्णेने) ग्रस्त होतो, परंतु आता माझ्यामध्ये पुन्हा भवराग उत्पन्न होणार नाही. तो भूतकाळात नव्हता (अर्हत्त्व प्राप्त झाल्यापासून), भविष्यात कधी होणार नाही आणि आता वर्तमानातही तो अस्तित्वात नाही.

… Kaṇhadinno thero….

...असे स्थवीर कण्हदिन्न म्हणाले.

Vaggo tatiyo niṭṭhito.

तिसरा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

या वर्गाची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Uttaro bhaddajitthero, sobhito valliyo isi;

Vītasoko ca yo thero, puṇṇamāso ca nandako;

Bharato bhāradvājo ca, kaṇhadinno mahāmunīti.

उत्तर, स्थवीर भद्दजि, सोभित, ऋषी वल्लिय, स्थवीर वीतसोक, पुण्णमास, नंदक, भरत, भारद्वाज आणि महामुनी कण्हदिन्न.

4. Catutthavaggo

४. चौथा वर्ग (चतुर्थ वग्ग)

1. Migasirattheragāthā

१. मिगसिर स्थवीर गाथा

181.

१८१.

‘‘Yato ahaṃ pabbajito, sammāsambuddhasāsane;

Vimuccamāno uggacchiṃ, kāmadhātuṃ upaccagaṃ.

ज्या काळापासून मी सम्यक्संबुद्धांच्या शासनात (धम्मात) प्रव्रजित झालो, तेव्हापासून मी (क्लेशांपासून) मुक्त होत वर उठलो आणि कामधातूच्या पलीकडे गेलो.

182.

१८२.

‘‘Brahmuno pekkhamānassa, tato cittaṃ vimucci me;

Akuppā me vimuttīti, sabbasaṃyojanakkhayā’’ti.

परम पावन बुद्धांच्या निरीक्षणाखाली माझे चित्त सर्व क्लेशांपासून मुक्त झाले. सर्व संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे माझी ही विमुक्ती अकुप्पा (अविनाशी) आहे.

… Migasiro thero….

...असे स्थवीर मिगसिर म्हणाले.

2. Sivakattheragāthā

२. सिवक स्थवीर गाथा

183.

१८३.

‘‘Aniccāni [Pg.256] gahakāni, tattha tattha punappunaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

विविध अस्तित्वांमध्ये वारंवार निर्माण होणारी ही शरीरे (घरे) अनित्य आहेत. या घराचा निर्माता (तृष्णा रूपी सुतार) शोधत मी इतका काळ भटकलो; वारंवार जन्म घेणे अत्यंत दुःखद आहे.

184.

१८४.

‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, thūṇikā ca vidālitā ;

Vimariyādikataṃ cittaṃ, idheva vidhamissatī’’ti.

“हे गृहकारका (घर बांधणाऱ्या तृष्णे)! तू आता दिसला आहेस. पुन्हा तू हे घर (शरीर) बांधणार नाहीस. तुझ्या सर्व बरगड्या (क्लेश) मोडल्या आहेत आणि घराचा मुख्य खांब (अविद्या) नष्ट झाला आहे. माझे चित्त संस्कारमुक्त (मर्यादातीत) झाले आहे, आणि याच जन्मात ते सर्व तृष्णांचा नाश करील.”

… Sivako thero….

…असे शिवक थेर म्हणाले.

3. Upavāṇattheragāthā

३. उपवाण थेर गाथा

185.

१८५.

‘‘Arahaṃ sugato loke, vātehābādhito muni;

Sace uṇhodakaṃ atthi, munino dehi brāhmaṇa.

“हे ब्राह्मणा! जगात पूजनीय असलेले, अर्हत, सुगत आणि मुनी (बुद्ध) हे वातविकाराने (वायूच्या आजाराने) पीडित आहेत. जर तुझ्याकडे गरम पाणी असेल, तर ते या मुनींना दान कर.”

186.

१८६.

‘‘Pūjito pūjaneyyānaṃ, sakkareyyāna sakkato;

Apacitopaceyyānaṃ, tassa icchāmi hātave’’ti.

“जे पूजनीयांचे पूजनीय आहेत, आदरणीयांचे आदरणीय आहेत आणि वंदनीयांचे वंदनीय आहेत, त्यांच्या वातविकाराच्या शमनासाठी मी हे गरम पाणी घेऊन जाऊ इच्छितो.”

… Upavāṇo thero….

…असे उपवाण थेर म्हणाले.

4. Isidinnattheragāthā

४. इसिदिन्न थेर गाथा

187.

१८७.

‘‘Diṭṭhā mayā dhammadharā upāsakā, kāmā aniccā iti bhāsamānā;

Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca te apekkhā.

“मी या शासनात काही धम्मधर (धम्माचे ज्ञान असणारे) उपासक पाहिले आहेत, जे ‘कामभोग अनित्य आहेत’ असे बोलतात; परंतु स्वतः मात्र मणिकुंडलांमध्ये (दागिन्यांमध्ये), पुत्रांमध्ये आणि पत्नीमध्ये अत्यंत आसक्त व त्यांच्याविषयी अपेक्षा बाळगणारे असतात.”

188.

१८८.

‘‘Addhā na jānanti yatodha dhammaṃ, kāmā aniccā iti cāpi āhu;

Rāgañca tesaṃ na balatthi chettuṃ, tasmā sitā puttadāraṃ dhanañcā’’ti.

“निश्चितच, ते धम्माला खरोखर जाणत नाहीत, जरी ते ‘कामभोग अनित्य आहेत’ असे म्हणतात. त्यांच्यामध्ये रागाचा (आसक्तीचा) छेद करण्याचे सामर्थ्य नाही, म्हणूनच ते पत्नी, मुले आणि संपत्तीला चिकटून राहतात आणि त्यांचा त्याग करू शकत नाहीत.”

… Isidinno thero….

…असे इसिदिन्न थेर म्हणाले.

5. Sambulakaccānattheragāthā

५. सम्बुलकच्चान थेर गाथा

189.

१८९.

‘‘Devo [Pg.257] ca vassati devo ca gaḷagaḷāyati,Ekako cāhaṃ bherave bile viharāmi;

Tassa mayhaṃ ekakassa bherave bile viharato,Natthi bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā.

“मेघ वर्षत आहे आणि गडगडाट करत आहे, आणि मी या भयानक गुहेत एकटाच राहत आहे. अशा भयानक गुहेत एकट्याने राहणाऱ्या मला ना भीती वाटते, ना थरकाप सुटतो, ना अंगावर काटा येतो.”

190.

१९०.

‘‘Dhammatā mamasā yassa me, ekakassa bherave bile;

Viharato natthi bhayaṃ vā, chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā’’ti.

“भयानक गुहेत एकट्याने राहणाऱ्या मला भीती, थरकाप किंवा अंगावर काटा न येणे, हा माझा स्वभावच (धम्मता) आहे.”

… Sambulakaccāno thero….

…असे सम्बुलकच्चान थेर म्हणाले.

6. Nitakattheragāthā

६. नितक थेर गाथा

191.

१९१.

‘‘Kassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kuppanīye na kuppati;

Yassevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto taṃ dukkhamessati.

“कोणाचे चित्त खडकासारखे स्थिर आहे आणि डळमळीत होत नाही? जे राग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये अनासक्त राहते आणि क्रोध उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये क्रोधीत होत नाही? ज्याचे चित्त अशा प्रकारे विकसित झाले आहे, त्याला दुःख कोठून होणार?”

192.

१९२.

‘‘Mama selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampati;

Virattaṃ rajanīyesu, kuppanīye na kuppati;

Mamevaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, kuto maṃ dukkhamessatī’’ti.

“माझे चित्त खडकासारखे स्थिर आहे आणि डळमळीत होत नाही. ते राग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये अनासक्त राहते आणि क्रोध उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये क्रोधीत होत नाही. माझे चित्त अशा प्रकारे विकसित झाले आहे, मग मला दुःख कोठून होणार?”

… Nitako thero….

…असे नितक थेर म्हणाले.

7. Soṇapoṭiriyattheragāthā

७. सोणपोठिरिय थेर गाथा

193.

१९३.

‘‘Na tāva supituṃ hoti, ratti nakkhattamālinī;

Paṭijaggitumevesā, ratti hoti vijānatā.

“जोपर्यंत अर्हतपद प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत नक्षत्रांची माळ लेलेली ही रात्र झोपण्यासाठी नाही. जाणकार (ज्ञानी) व्यक्तीसाठी ही रात्र केवळ जागृत राहून साधना करण्यासाठीच असते.”

194.

१९४.

‘‘Hatthikkhandhāvapatitaṃ, kuñjaro ce anukkame;

Saṅgāme me mataṃ seyyo, yañce jīve parājito’’ti.

“हत्तीच्या पाठीवरून खाली पडल्यावर जर हत्तीने मला तुडवले, तर युद्धात तसे मरणे मला अधिक श्रेयस्कर आहे; परंतु क्लेशांकडून पराभूत होऊन जिवंत राहणे मला मुळीच मान्य नाही.”

… Soṇo poṭiriyo thero ….

…असे सोण पोठिरिय थेर म्हणाले.

8. Nisabhattheragāthā

८. निसभ थेर गाथा

195.

१९५.

‘‘Pañca [Pg.258] kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame;

Saddhāya gharā nikkhamma, dukkhassantakaro bhave.

“प्रिय आणि मनवेधक अशा पाच कामगुणांचा त्याग करून, श्रद्धेने गृहत्याग करून प्रव्रजित व्हावे आणि दुःखाचा अंत करावा.”

196.

१९६.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti.

“मी मरणाचीही आकांक्षा करत नाही आणि जगण्याचीही अभिलाषा धरत नाही. मी सजग आणि स्मृतिमान राहून केवळ योग्य काळाची (परिनिर्वाणाची) वाट पाहत आहे.”

… Nisabho thero….

…असे निसभ थेर म्हणाले.

9. Usabhattheragāthā

९. उसभ थेर गाथा

197.

१९७.

‘‘Ambapallavasaṅkāsaṃ, aṃse katvāna cīvaraṃ;

Nisinno hatthigīvāyaṃ, gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ.

“आंब्याच्या कोवळ्या पालवीसारख्या रंगाचे चीवर खांद्यावर टाकून, हत्तीच्या मानेवर बसून मी भिक्षेसाठी गावात प्रवेश केला (असे मी स्वप्नात पाहिले).”

198.

१९८.

‘‘Hatthikkhandhato oruyha, saṃvegaṃ alabhiṃ tadā;

Sohaṃ ditto tadā santo, patto me āsavakkhayo’’ti.

“तेव्हा हत्तीच्या पाठीवरून खाली उतरल्यावर मला संवेग (वैराग्य) प्राप्त झाला. मी जो पूर्वी गर्वाने माजलो होतो, तो शांत झालो आणि आता मी आसवांचा (विकारांचा) क्षय प्राप्त केला आहे.”

… Usabho thero….

…असे उसभ थेर म्हणाले.

10. Kappaṭakurattheragāthā

१०. कप्पटकुर थेर गाथा

199.

१९९.

‘‘Ayamiti kappaṭo kappaṭakuro, acchāya atibharitāya ;

Amataghaṭikāyaṃ dhammakaṭamatto, katapadaṃ jhānāni ocetuṃ.

“हा कप्पट (चिंध्या गोळा करणारा) कप्पटकुर आहे. अमृतघटाने (निर्वाणाने) परिपूर्ण अशा धम्माचा मार्ग सोडून, तो चिंध्यांच्या मोहात पडून ध्यानाचा अभ्यास करण्यापासून परावृत्त होत आहे.”

200.

२००.

‘‘Mā kho tvaṃ kappaṭa pacālesi, mā tvaṃ upakaṇṇamhi tāḷessaṃ;

Na hi tvaṃ kappaṭa mattamaññāsi, saṅghamajjhamhi pacalāyamānoti.

“हे कप्पटा! झोके घेऊ नकोस (झोपू नकोस), नाहीतर मी तुझ्या कानावर मारीन (तुला ताकीद देईन). हे कप्पटा, संघाच्या मध्यभागी बसून डुलक्या घेताना तुला योग्य मर्यादेचे भान राहत नाही.”

… Kappaṭakuro thero….

…असे कप्पटकुर थेर म्हणाले.

Vaggo catuttho niṭṭhito.

चौथा वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Migasiro [Pg.259] sivako ca, upavāno ca paṇḍito;

Isidinno ca kaccāno, nitako ca mahāvasī;

Poṭiriyaputto nisabho, usabho kappaṭakuroti.

मिगसिर, शिवक, पंडित उपवाण, इसिदिन्न, कच्चान, महावशी नितक, पोठिरियपुत्त, निसभ, उसभ आणि कप्पटकुर.

5. Pañcamavaggo

५. पाचवा वर्ग

1. Kumārakassapattheragāthā

१. कुमारकस्सप थेर गाथा

201.

२०१.

‘‘Aho buddhā aho dhammā, aho no satthu sampadā;

Yattha etādisaṃ dhammaṃ, sāvako sacchikāhi’’ti.

“अहा! बुद्ध किती आश्चर्यकारक आहेत! अहा! धम्म किती आश्चर्यकारक आहे! अहा! आमच्या शास्त्यांची (गुरूंची) संपदा (पूर्णत्व) किती आश्चर्यकारक आहे! जेथे अशा धम्माचा एखादा श्रावकही प्रत्यक्ष साक्षात्कार करू शकतो.”

202.

२०२.

‘‘Asaṅkheyyesu kappesu, sakkāyādhigatā ahū;

Tesamayaṃ pacchimako, carimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

"असंख्यात कल्पामध्ये (मी) 'सक्काय' (सत्काय - पाच उपादानस्कंध) प्राप्त केले होते. त्या सर्व शरीरांमध्ये हे शरीर अंतिम आहे, हा देह शेवटचा आहे. आता जन्म-मरणाचा हा संसार संपला आहे, आता पुनर्जन्म नाही."

… Kumārakassapo thero….

...असे थेर कुमारकस्सप म्हणाले.

2. Dhammapālattheragāthā

२. धम्मपाल थेरगाथा

203.

२०३.

‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;

Jāgaro sa hi suttesu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.

"जो भिक्खू तरुण असूनही बुद्धशासनात (साधनेत) युक्त राहतो, तो झोपलेल्यांमध्ये जागा असतो; त्याचे जीवन खरोखरच सफळ (अमोघ) आहे."

204.

२०४.

‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;

Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti.

"म्हणूनच, बुद्धशासनाचे स्मरण ठेवून, बुद्धिमान मनुष्याने श्रद्धा, शील, प्रसन्नता (प्रसाद) आणि धम्मदर्शन (सत्याचे दर्शन) यामध्ये स्वतःला प्रवृत्त करावे."

… Dhammapālo thero….

...असे थेर धम्मपाल म्हणाले.

3. Brahmālittheragāthā

३. ब्रह्मालि थेरगाथा

205.

२०५.

‘‘Kassindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā;

Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi kassa pihayanti tādino’’ti.

"सारथ्याने चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या घोड्यांप्रमाणे, कोणाची इंद्रिये शांत झाली आहेत? ज्याचा मान (अहंकार) नष्ट झाला आहे, जो अनासव (आसवरहित) आहे आणि जो तादिगुणाने (समतेने) युक्त आहे, अशा कोणत्या भिक्खूची देवसुद्धा आकांक्षा करतात?"

206.

२०६.

‘‘Mayhindriyāni [Pg.260] samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā;

Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi mayhaṃ pihayanti tādino’’ti.

"माझी इंद्रिये, सारथ्याने चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या घोड्यांप्रमाणे, शांत झाली आहेत. ज्याचा मान नष्ट झाला आहे, जो अनासव आहे आणि जो तादिगुणाने युक्त आहे, अशा माझी देवसुद्धा आकांक्षा करतात."

… Brahmāli thero….

...असे थेर ब्रह्मालि म्हणाले.

4. Mogharājattheragāthā

४. मोघराज थेरगाथा

207.

२०७.

‘‘Chavipāpaka cittabhaddaka, mogharāja satataṃ samāhito;

Hemantikasītakālarattiyo, bhikkhu tvaṃsi kathaṃ karissasi’’.

"हे मोघराज! तुझी त्वचा जरी खराब असली, तरी तुझे चित्त कल्याणकारी आहे. तू नेहमी समाधीत लीन असतोस. हे भिक्खू! हिवाळ्याच्या अत्यंत थंड रात्रींमध्ये तू काय करशील (कसा राहशील)?"

208.

२०८.

‘‘Sampannasassā magadhā, kevalā iti me sutaṃ;

Palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvino’’ti.

"संपूर्ण मगध देश धान्याने समृद्ध आहे, असे मी ऐकले आहे. इतर सुखी जीवन जगणाऱ्या लोकांप्रमाणे, मीसुद्धा पेंढ्याने (कडब्याने) झाकलेल्या बिछान्यावर सुखाने झोपू शकेन."

… Mogharājā thero….

...असे थेर मोघराज म्हणाले.

5. Visākhapañcālaputtattheragāthā

५. विशाख पांचालपुत्त थेरगाथा

209.

२०९.

‘‘Na ukkhipe no ca parikkhipe pare, okkhipe pāragataṃ na eraye;

Na cattavaṇṇaṃ parisāsu byāhare, anuddhato sammitabhāṇi subbato.

"स्वतःची प्रशंसा करू नये, इतरांना तुच्छ लेखू नये, पारंगत झालेल्या (अर्हंतांना) दुखावू नये. सभांमध्ये स्वतःच्या गुणांचे प्रदर्शन करू नये. चंचलतेपासून मुक्त, मोजके व हितकारक बोलणारा आणि उत्तम शील पाळणारा असावे."

210.

२१०.

‘‘Susukhumanipuṇatthadassinā, matikusalena nivātavuttinā;

Saṃsevitavuddhasīlinā, nibbānaṃ na hi tena dullabha’’nti.

"अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन अर्थांचे (सत्याचे) दर्शन घेणाऱ्या, प्रज्ञेने कुशल असलेल्या, नम्र वर्तन ठेवणाऱ्या आणि बुद्धांनी आचरलेल्या शीलाचे पालन करणाऱ्या व्यक्तीला निर्वाण मिळवणे कठीण नाही."

… Visākho pañcālaputto thero ….

...असे थेर विशाख पांचालपुत्त म्हणाले.

6. Cūḷakattheragāthā

६. चूलक थेरगाथा

211.

२११.

‘‘Nadanti morā susikhā supekhuṇā, sunīlagīvā sumukhā sugajjino;

Susaddalā cāpi mahāmahī ayaṃ, subyāpitambu suvalāhakaṃ nabhaṃ.

"सुंदर तुरा असलेले, देखणे पंख असलेले, सुंदर निळी मान असलेले, सुंदर मुख असलेले आणि मधुर आवाजात ओरडणारे मोर ओरडत आहेत. ही विशाल पृथ्वी हिरव्यागार गवताने नटली आहे, पाणी सर्वत्र पसरले आहे आणि आकाश सुंदर ढगांनी व्यापले आहे."

212.

२१२.

‘‘Sukallarūpo [Pg.261] sumanassa jhāyataṃ, sunikkamo sādhu subuddhasāsane;

Susukkasukkaṃ nipuṇaṃ sududdasaṃ, phusāhi taṃ uttamamaccutaṃ pada’’nti.

"प्रसन्न चित्ताने ध्यान करणाऱ्या साधकासाठी हे अनुकूल वातावरण आहे. बुद्धशासनात उत्तम प्रकारे केलेला पुरुषार्थ कल्याणकारी आहे. जे अत्यंत शुद्ध, सूक्ष्म, अतिशय कठीणतेने दिसणारे, सर्वश्रेष्ठ आणि अविनाशी (अच्युत) पद (निर्वाण) आहे, त्याचा तू (साधनेने) स्पर्श कर (ते प्राप्त कर)."

… Cūḷako thero….

...असे थेर चूलक म्हणाले.

7. Anūpamattheragāthā

७. अनूपम थेरगाथा

213.

२१३.

‘‘Nandamānāgataṃ cittaṃ, sūlamāropamānakaṃ;

Tena teneva vajasi, yena sūlaṃ kaliṅgaraṃ.

"शूलावर चढवल्यासारखे, (विषयांमध्ये) आनंद घेणारे हे चित्त आहे. हे चित्त! ज्या ज्या ठिकाणी शूलासारखे दुःख आणि कचऱ्यासारखे कामभोग आहेत, त्या त्या ठिकाणीच तू धाव घेतेस."

214.

२१४.

‘‘Tāhaṃ cittakaliṃ brūmi, taṃ brūmi cittadubbhakaṃ;

Satthā te dullabho laddho, mānatthe maṃ niyojayī’’ti.

"म्हणूनच मी या चित्ताला 'कली' (दुष्ट) म्हणतो, या चित्ताला मी 'द्रोही' (विश्वासघातकी) म्हणतो. तुला अत्यंत दुर्मिळ असे शास्ता (बुद्ध) लाभले आहेत, मला अनर्थात (अकल्याणात) प्रवृत्त करू नकोस."

… Anūpamo thero….

...असे थेर अनूपम आपल्या चित्ताला उपदेश करताना म्हणाले.

8. Vajjitattheragāthā

८. वज्जित थेरगाथा

215.

२१५.

‘‘Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, gatīsu parivattisaṃ;

Apassaṃ ariyasaccāni, andhabhūto puthujjano.

"आंधळा झालेला पृथग्जन (अज्ञानी मनुष्य) आर्यसत्यांना न पाहिल्यामुळे, दीर्घकाळापर्यंत वेगवेगळ्या गतींमध्ये (संसारात) भटकत राहिला आणि जन्म घेत राहिला."

216.

२१६.

‘‘Tassa me appamattassa, saṃsārā vinaḷīkatā;

Sabbā gatī samucchinnā, natthi dāni punabbhavo’’ti.

"अप्रमत्त (जागरूक) राहिलेल्या माझ्याद्वारे संसाराचे मूळ नष्ट केले गेले आहे. सर्व गती पूर्णपणे छिन्न झाल्या आहेत, आता पुनर्जन्म नाही."

… Vajjito thero….

...असे थेर वज्जित म्हणाले.

9. Sandhitattheragāthā

९. संधित थेरगाथा

217.

२१७.

‘‘Assatthe haritobhāse, saṃvirūḷhamhi pādape;

Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhitthaṃ patissato.

"हिरव्यागार पानांनी बहरलेल्या पिंपळाच्या (बोधिवृक्षाच्या) झाडाखाली, मी जागरूक राहून बुद्धांविषयीची एकच संज्ञा (स्मरण) प्राप्त केली होती."

218.

२१८.

‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā;

Tassā saññāya vāhasā, patto me āsavakkhayo’’ti.

"या कल्पापासून एकतीसाव्या कल्पामध्ये मी जी संज्ञा प्राप्त केली होती, त्या संज्ञेच्या प्रभावानेच मला आसवांचा क्षय (अर्हंत पद) प्राप्त झाला आहे."

… Sandhito thero….

...असे थेर संधित म्हणाले.

Vaggo pañcamo niṭṭhito.

पाचवा वर्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Kumārakassapo [Pg.262] thero, dhammapālo ca brahmāli;

Mogharājā visākho ca, cūḷako ca anūpamo;

Vajjito sandhito thero, kilesarajavāhanoti.

थेर कुमारकस्सप, धम्मपाल आणि ब्रह्मालि, मोघराज आणि विशाख, चूलक आणि अनूपम, वज्जित आणि क्लेशरूपी धूळ धुवून टाकणारे थेर संधित.

Dukanipāto niṭṭhito.

दुकनिपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्यातील अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Gāthādukanipātamhi, navuti ceva aṭṭha ca;

Therā ekūnapaññāsaṃ, bhāsitā nayakovidāti.

दुकनिपातामध्ये एकूण अठ्ठ्याण्णव (९८) गाथा आहेत, ज्या नयकुशल (मार्ग जाणणाऱ्या) एकोणपन्नास (४९) थेरांनी गायिल्या आहेत.

3. Tikanipāto

३. तिकनिपात

1. Aṅgaṇikabhāradvājattheragāthā

१. अङ्गणिकभारद्वाज थेरगाथा

219.

२१९.

‘‘Ayoni [Pg.263] suddhimanvesaṃ, aggiṃ paricariṃ vane;

Suddhimaggaṃ ajānanto, akāsiṃ amaraṃ tapaṃ.

“अयोग्य मार्गाने (संसारातून) शुद्धी शोधत मी अरण्यात अग्नीची पूजा केली. शुद्धीचा मार्ग (मुक्तीचा मार्ग) न जाणता मी अत्यंत कठीण (आत्मक्लेशकारक) तप केले.”

220.

२२०.

‘‘Taṃ sukhena sukhaṃ laddhaṃ, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

“ते (निर्वाणाचे) सुख मी सुखानेच (सुखकारक मार्गाने) प्राप्त केले आहे, धम्माची ही सुंदर सुधम्मता पहा! मी तीन विद्या (त्रिविद्या) प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (शिकवण) पूर्ण केले आहे.”

221.

२२१.

‘‘Brahmabandhu pure āsiṃ, idāni khomhi brāhmaṇo;

Tevijjo nhātako camhi, sottiyo camhi vedagū’’ti.

“पूर्वी मी केवळ जन्माने ब्राह्मण (ब्रह्मबंधू) होतो, परंतु आता मी खरोखरच (पापांचा त्याग केलेला) खरा ब्राह्मण आहे. मी त्रिविद्य (तीन विद्यांनी युक्त), स्नातक (क्लेश धुवून टाकलेला), श्रोत्रिय (कल्याणकारी) आणि वेदगू (सत्याचा पारगामी) झालो आहे.”

… Aṅgaṇikabhāradvājo thero….

… अङ्गणिकभारद्वाज थेर….

2. Paccayattheragāthā

२. पच्चय थेरगाथा

222.

२२२.

‘‘Pañcāhāhaṃ pabbajito, sekho appattamānaso,Vihāraṃ me paviṭṭhassa, cetaso paṇidhī ahu.

“प्रव्रजित झाल्यापासून पाच दिवसांच्या आत, अजून अर्हत्त्व न मिळालेला आणि शिकणारा (शैक्ष) असताना, मी विहारात प्रवेश केला तेव्हा माझ्या मनात एक दृढ संकल्प निर्माण झाला.”

223.

२२३.

‘‘Nāsissaṃ na pivissāmi, vihārato na nikkhame;

Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate.

“जोपर्यंत तृष्णारूपी शल्य उपटून काढले जात नाही, तोपर्यंत मी अन्न ग्रहण करणार नाही, पाणी पिणार नाही, विहाराबाहेर पडणार नाही आणि अंग टेकून झोपणारही नाही.”

224.

२२४.

‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या माझ्या वीर्य आणि पराक्रमाकडे पहा! मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (शिकवण) पूर्ण केले आहे.”

… Paccayo thero….

… पच्चय थेर….

3. Bākulattheragāthā

३. बाकुल थेरगाथा

225.

२२५.

‘‘Yo pubbe karaṇīyāni, pacchā so kātumicchati;

Sukhā so dhaṃsate ṭhānā, pacchā ca manutappati.

“जो मनुष्य आधी (तरुणपणी किंवा योग्य वेळी) करावयाची कर्तव्ये नंतर (वृद्धपणी) करू इच्छितो, तो सुखाच्या स्थानापासून वंचित होतो आणि नंतर पश्चात्ताप करतो.”

226.

२२६.

‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

“जे आपण करू शकतो तेच बोलावे, जे आपण करू शकत नाही ते बोलू नये. न करता केवळ बोलणाऱ्या माणसाला सुज्ञ लोक ओळखून घेतात.”

227.

२२७.

‘‘Susukhaṃ [Pg.264] vata nibbānaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;

Asokaṃ virajaṃ khemaṃ, yattha dukkhaṃ nirujjhatī’’ti.

“सम्यक्संबुद्धांनी उपदेशिलेले निर्वाण खरोखरच अत्यंत सुखकारक आहे! ते शोकरहित, रागरहित (धूलिरहित) आणि सुरक्षित आहे, जेथे सर्व दुःखांचा निरोध होतो.”

… Bākulo thero….

… बाकुल थेर….

4. Dhaniyattheragāthā

४. धनिय थेरगाथा

228.

२२८.

‘‘Sukhaṃ ce jīvituṃ icche, sāmaññasmiṃ apekkhavā;

Saṅghikaṃ nātimaññeyya, cīvaraṃ pānabhojanaṃ.

“जर कोणाला सुखाने जगायचे असेल आणि श्रमणत्वाचा (भिक्खू भावाचा) आदर करायचा असेल, तर त्याने संघाच्या मालकीचे चिवर, पेय आणि भोजन यांचा कधीही अवमान करू नये.”

229.

२२९.

‘‘Sukhaṃ ce jīvituṃ icche, sāmaññasmiṃ apekkhavā;

Ahi mūsikasobbhaṃva, sevetha sayanāsanaṃ.

“जर कोणाला सुखाने जगायचे असेल आणि श्रमणत्वाचा आदर करायचा असेल, तर त्याने उंदराच्या बिळात राहणाऱ्या सापाप्रमाणे आपल्या शयनासनाचा (राहण्याच्या जागेचा) स्वीकार करावा.”

230.

२३०.

‘‘Sukhaṃ ce jīvituṃ icche, sāmaññasmiṃ apekkhavā;

Itarītarena tusseyya, ekadhammañca bhāvaye’’ti.

“जर कोणाला सुखाने जगायचे असेल आणि श्रमणत्वाचा आदर करायचा असेल, तर त्याने जे काही मिळेल त्यात समाधानी राहावे आणि एकाच धम्माची (अप्रमादाची) भावना करावी.”

… Dhaniyo thero….

… धनिय थेर….

5. Mātaṅgaputtattheragāthā

५. मातंगपुत्त थेरगाथा

231.

२३१.

‘‘Atisītaṃ atiuṇhaṃ, atisāyamidaṃ ahu;

Iti vissaṭṭhakammante, khaṇā accenti māṇave.

“'खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, खूप उशीर झाला आहे' असे म्हणून जे आपले काम सोडून देतात, अशा माणसांचे (साधनेचे) सुवर्णक्षण निघून जातात.”

232.

२३२.

‘‘Yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;

Karaṃ purisakiccāni, so sukhā na vihāyati.

“परंतु जो मनुष्य थंडी आणि उष्णता यांना गवताच्या काडीपेक्षा अधिक मानत नाही आणि आपले पुरुषार्थ (कर्तव्य) करत राहतो, तो सुखापासून (निर्वाणापासून) कधीही वंचित होत नाही.”

233.

२३३.

‘‘Dabbaṃ kusaṃ poṭakilaṃ, usīraṃ muñjapabbajaṃ;

Urasā panudissāmi, vivekamanubrūhaya’’nti.

“विवेक (एकांतता) वाढवण्याच्या इच्छेने मी दूर्वा, कुश, काटेरी झुडपे, उशीर, मुंज आणि बब्बज गवत यांना छातीने बाजूला सारत पुढे जाईन.”

… Mātaṅgaputto thero….

… मातंगपुत्त थेर….

6. Khujjasobhitattheragāthā

६. खुज्जसोभित थेरगाथा

234.

२३४.

‘‘Ye cittakathī bahussutā, samaṇā pāṭaliputtavāsino;

Tesaññataroyamāyuvā, dvāre tiṭṭhati khujjasobhito.

“पाटलीपुत्र येथे राहणारे जे बहुश्रुत आणि सुंदर धर्मकथा सांगणारे श्रमण आहेत, त्यांच्यापैकीच एक दीर्घायुषी खुज्जसोभित हे दारापाशी उभे आहेत.”

235.

२३५.

‘‘Ye [Pg.265] cittakathī bahussutā, samaṇā pāṭaliputtavāsino;

Tesaññataroyamāyuvā, dvāre tiṭṭhati māluterito.

“पाटलीपुत्र येथे राहणारे जे बहुश्रुत आणि सुंदर धर्मकथा सांगणारे श्रमण आहेत, त्यांच्यापैकीच एक दीर्घायुषी (खुज्जसोभित), जे वाऱ्याच्या वेगाने (ऋद्धीने) आले आहेत, ते दारापाशी उभे आहेत.”

236.

२३६.

‘‘Suyuddhena suyiṭṭhena, saṅgāmavijayena ca;

Brahmacariyānuciṇṇena, evāyaṃ sukhamedhatī’’ti.

“उत्कृष्ट युद्धाने (क्लेशांवर विजय मिळवून), योग्य त्या दानाने, संग्रामातील विजयाने आणि ब्रह्मचर्याच्या पालनाने हे (खुज्जसोभित) अशा प्रकारे सुखाचा उपभोग घेत आहेत.”

… Khujjasobhito thero….

… खुज्जसोभित थेर….

7. Vāraṇattheragāthā

७. वारण थेरगाथा

237.

२३७.

‘‘Yodha koci manussesu, parapāṇāni hiṃsati;

Asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro.

“या जगात मानवांमध्ये जो कोणी इतर प्राण्यांची हिंसा करतो, तो मनुष्य या लोकातील आणि परलोकातील अशा दोन्ही सुखांपासून वंचित होतो.”

238.

२३८.

‘‘Yo ca mettena cittena, sabbapāṇānukampati;

Bahuñhi so pasavati, puññaṃ tādisako naro.

“परंतु जो मनुष्य मैत्रीपूर्ण चित्ताने सर्व प्राण्यांवर अनुकंपा (दया) करतो, असा मनुष्य विपुल पुण्याची प्राप्ती करतो.”

239.

२३९.

‘‘Subhāsitassa sikkhetha, samaṇūpāsanassa ca;

Ekāsanassa ca raho, cittavūpasamassa cā’’ti.

“सुभाषित (उत्कृष्ट उपदेश) शिकून घ्यावा, श्रमणांची सेवा करावी, एकांतात एकटे बसावे आणि चित्ताच्या शांततेचा अभ्यास करावा.”

… Vāraṇo thero….

… वारण थेर….

8. Vassikattheragāthā

८. वस्सिक थेरगाथा

240.

२४०.

‘‘Ekopi saddho medhāvī, assaddhānīdha ñātinaṃ;

Dhammaṭṭho sīlasampanno, hoti atthāya bandhunaṃ.

“या जगात श्रद्धा नसलेल्या नातेवाईकांमध्ये जर एक जरी मनुष्य श्रद्धावान, बुद्धिमान, धम्मावर निष्ठा ठेवणारा आणि शीलसंपन्न असेल, तर तो आपल्या नातेवाईकांच्या आणि मित्रांच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरतो.”

241.

२४१.

‘‘Niggayha anukampāya, coditā ñātayo mayā;

Ñātibandhavapemena, kāraṃ katvāna bhikkhusu.

“मी अनुकंपेने प्रेरित होऊन माझ्या नातेवाईकांना (धम्माचे आचरण करण्यासाठी) उपदेश केला आणि त्यांना प्रेरित केले. नातेवाईक आणि मित्रांच्या प्रेमापोटी त्यांनी भिक्खूंचा आदर-सत्कार केला.”

242.

२४२.

‘‘Te abbhatītā kālaṅkatā, pattā te tidivaṃ sukhaṃ;

Bhātaro mayhaṃ mātā ca, modanti kāmakāmino’’ti.

“ते मृत्यूनंतर या जगातून निघून गेले आणि त्यांनी स्वर्गातील (तावतींस देवलोकातील) सुख प्राप्त केले. माझे भाऊ आणि माझी माता तेथे आपल्या इच्छेनुसार दिव्य सुखांचा उपभोग घेत आनंदात आहेत.”

… Vassiko thero….

...अशा प्रकारे थेर वस्सिका यांनी या गाथा म्हटल्या.

9. Yasojattheragāthā

९. यसोज थेरगाथा

243.

२४३.

‘‘Kālapabbaṅgasaṅkāso, kiso dhamanisanthato;

Mattaññū annapānamhi, adīnamanaso naro’’.

जो मनुष्य काळा आणि वाकलेला, कृश आणि शिरा दिसणारे शरीर असलेला आहे, परंतु त्याचे मन खचलेले नाही, तो अन्न आणि पाण्यामध्ये योग्य प्रमाण जाणणारा असतो.

244.

२४४.

‘‘Phuṭṭho [Pg.266] ḍaṃsehi makasehi, araññasmiṃ brahāvane;

Nāgo saṅgāmasīseva, sato tatrādhivāsaye.

ज्याप्रमाणे एखादा हत्ती युद्धाच्या आघाडीवर प्रहार सहन करून शत्रूच्या सैन्याचा नाश करतो, त्याचप्रमाणे भिक्खूने मोठ्या अरण्यात डास आणि माश्यांच्या दंशाने पीडित असतानाही, तिथे स्मृतिमान राहून ते सहन करावे.

245.

२४५.

‘‘Yathā brahmā tathā eko, yathā devo tathā duve;

Yathā gāmo tathā tayo, kolāhalaṃ tatuttari’’nti.

ज्याप्रमाणे ब्रह्मा एकटाच राहतो, त्याप्रमाणे एकटा भिक्खू राहू शकतो; ज्याप्रमाणे दोन देव एकत्र राहतात, त्याप्रमाणे दोघे जण; ज्याप्रमाणे गाव गजबजलेले असते, त्याप्रमाणे तिघे जण; आणि त्याहून अधिक लोक एकत्र आल्यास केवळ कोलाहल होतो.

… Yasojo thero….

...अशा प्रकारे थेर यसोज यांनी या गाथा म्हटल्या.

10. Sāṭimattiyattheragāthā

१०. साटिमत्तिय थेरगाथा

246.

२४६.

‘‘Ahu tuyhaṃ pure saddhā, sā te ajja na vijjati;

Yaṃ tuyhaṃ tuyhamevetaṃ, natthi duccaritaṃ mama.

पूर्वी तुझ्या मनात माझ्याविषयी श्रद्धा होती, ती आज राहिलेली नाही. जे तुझे दान आहे ते तुझ्यापाशीच राहू दे, माझ्या ठायी कोणतेही दुराचरण नाही.

247.

२४७.

‘‘Aniccā hi calā saddā, evaṃ diṭṭhā hi sā mayā;

Rajjantipi virajjanti, tattha kiṃ jiyyate muni.

कारण श्रद्धा ही अनित्य आणि चंचल असते, हे मी स्वतः पाहिले आहे. लोक कधी आसक्त होतात तर कधी विरक्त होतात, यात मुनीचे काय नुकसान आहे?

248.

२४८.

‘‘Paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ kule kule;

Piṇḍikāya carissāmi, atthi jaṅghabalaṃ mamā’’ti.

मुनीसाठी प्रत्येक कुळामध्ये थोडे-थोडे अन्न शिजवले जातेच. मी पिंडपातासाठी जाईन, माझ्या पायांमध्ये अजूनही चालण्याचे बळ आहे.

… Sāṭimattiyo thero….

...अशा प्रकारे थेर साटिमत्तिय यांनी या गाथा म्हटल्या.

11. Upālittheragāthā

११. उपालि थेरगाथा

249.

२४९.

‘‘Saddhāya abhinikkhamma, navapabbajito navo;

Mitte bhajeyya kalyāṇe, suddhājīve atandite.

श्रद्धेने गृहत्याग करून नुकतीच प्रव्रज्या घेतलेल्या नवदीक्षित भिक्खूने, शुद्ध आजीविका असणाऱ्या आणि आळस नसलेल्या कल्याणमित्रांची संगत करावी.

250.

२५०.

‘‘Saddhāya abhinikkhamma, navapabbajito navo;

Saṅghasmiṃ viharaṃ bhikkhu, sikkhetha vinayaṃ budho.

श्रद्धेने गृहत्याग करून नुकतीच प्रव्रज्या घेतलेल्या नवदीक्षित भिक्खूने, संघामध्ये राहत असताना, बुद्धिमान होऊन विनय शिकून घ्यावा.

251.

२५१.

‘‘Saddhāya abhinikkhamma, navapabbajito navo;

Kappākappesu kusalo, careyya apurakkhato’’ti.

श्रद्धेने गृहत्याग करून नुकतीच प्रव्रज्या घेतलेल्या नवदीक्षित भिक्खूने, काय कल्प्य आहे आणि काय अकल्प्य आहे यात कुशल असावे, आणि कोणत्याही अपेक्षेविना आचरण करावे.

… Upālitthero….

...अशा प्रकारे थेर उपालि यांनी या गाथा म्हटल्या.

12. Uttarapālattheragāthā

१२. उत्तरपाल थेरगाथा

252.

२५२.

‘‘Paṇḍitaṃ vata maṃ santaṃ, alamatthavicintakaṃ;

Pañca kāmaguṇā loke, sammohā pātayiṃsu maṃ.

मी स्वतःला बुद्धिमान आणि हित-अहिताचा विचार करण्यास समर्थ समजत होतो, तरीही जगातील पाच कामगुणांनी मला मोहामध्ये पाडले.

253.

२५३.

‘‘Pakkhando māravisaye, daḷhasallasamappito;

Asakkhiṃ maccurājassa, ahaṃ pāsā pamuccituṃ.

मारच्या साम्राज्यात प्रवेश करून, तीव्र क्लेशांच्या बाणाने विद्ध झालेलो असतानाही, मी मृत्यूराजाच्या पाशातून मुक्त होण्यास समर्थ झालो.

254.

२५४.

‘‘Sabbe [Pg.267] kāmā pahīnā me, bhavā sabbe padālitā ;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

माझ्या सर्व वासना नष्ट झाल्या आहेत, सर्व भव छिन्नभिन्न झाले आहेत. जन्म-मरणाचा संसार संपला आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.

… Uttarapālo thero….

...अशा प्रकारे थेर उत्तरपाल यांनी या गाथा म्हटल्या.

13. Abhibhūtattheragāthā

१३. अभिभूत थेरगाथा

255.

२५५.

‘‘Suṇātha ñātayo sabbe, yāvantettha samāgatā;

Dhammaṃ vo desayissāmi, dukkhā jāti punappunaṃ.

येथे जमलेल्या माझ्या सर्व नातेवाईकांनो, ऐका! मी तुम्हांला धम्माचा उपदेश करतो; वारंवार जन्म घेणे अत्यंत दुःखद आहे.

256.

२५६.

‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

उठा, प्रयत्न करा, बुद्धांच्या शासनात स्वतःला जोडून घ्या. ज्याप्रमाणे एखादा मोठा हत्ती गवताची झोपडी चिरडून टाकतो, त्याप्रमाणे मृत्यूच्या सैन्याचा नाश करा.

257.

२५७.

‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati ;

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti.

जो कोणी या धम्म आणि विनयामध्ये अप्रमादी राहून आचरण करेल, तो जन्म-मरणाचा संसार सोडून दुःखाचा अंत करेल.

… Abhibhūto thero….

...अशा प्रकारे थेर अभिभूत यांनी या गाथा म्हटल्या.

14. Gotamattheragāthā

१४. गोतम थेरगाथा

258.

२५८.

‘‘Saṃsaraṃ hi nirayaṃ agacchissaṃ, petalokamagamaṃ punappunaṃ;

Dukkhamamhipi tiracchānayoniyaṃ, nekadhā hi vusitaṃ ciraṃ mayā.

संसारात भटकत असताना मी वारंवार नरकात गेलो, पुन्हा पुन्हा प्रेतलोकात गेलो. अत्यंत दुःखद अशा प्राण्यांच्या योनीतही मी दीर्घकाळ विविध रूपांत राहिलो आहे.

259.

२५९.

‘‘Mānusopi ca bhavobhirādhito, saggakāyamagamaṃ sakiṃ sakiṃ;

Rūpadhātusu arūpadhātusu, nevasaññisu asaññisuṭṭhitaṃ.

कधी कधी मला मनुष्यजन्मही मिळाला, आणि वेळोवेळी मी स्वर्गलोकातही गेलो. मी रूपधातू, अरूपधातू, नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन आणि असंज्ञी लोकांमध्येही राहिलो आहे.

260.

२६०.

‘‘Sambhavā suviditā asārakā, saṅkhatā pacalitā saderitā;

Taṃ viditvā mahamattasambhavaṃ, santimeva satimā samajjhaga’’nti.

सर्व उत्पत्ती हे निस्सार, संस्कृत, चंचल आणि अस्थिर आहेत, हे मी चांगल्या प्रकारे जाणले आहे. स्वतःच्या अस्तित्वाचे हे स्वरूप ओळखून, स्मृतिमान राहून मी परम शांतीला प्राप्त झालो आहे.

… Gotamo thero….

...अशा प्रकारे थेर गोतम यांनी या गाथा म्हटल्या.

15. Hāritattheragāthā

१५. हारित थेरगाथा

261.

२६१.

‘‘Yo pubbe karaṇīyāni, pacchā so kātumicchati;

Sukhā so dhaṃsate ṭhānā, pacchā ca manutappati.

जो मनुष्य आधी करायची कामे नंतर करू इच्छितो, तो सुखाच्या स्थानापासून वंचित होतो आणि नंतर पश्चात्ताप करतो.

262.

२६२.

‘‘Yañhi [Pg.268] kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

जे आपण करू शकतो तेच बोलावे, जे आपण करू शकत नाही ते बोलू नये. कृती न करता केवळ बोलणाऱ्या माणसाला सुज्ञ लोक ओळखून घेतात.

263.

२६३.

‘‘Susukhaṃ vata nibbānaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;

Asokaṃ virajaṃ khemaṃ, yattha dukkhaṃ nirujjhatī’’ti.

सम्यक्संबुद्धांनी उपदेशिलेले निर्वाण खरोखरच अत्यंत सुखकारक आहे! ते शोकरहित, रागादी मलरहित आणि सुरक्षित आहे, जिथे सर्व दुःखाचा निरोध होतो.

… Hārito thero….

...अशा प्रकारे थेर हारित यांनी या गाथा म्हटल्या.

16. Vimalattheragāthā

१६. विमल थेरगाथा

264.

२६४.

‘‘Pāpamitte vivajjetvā, bhajeyyuttamapuggalaṃ;

Ovāde cassa tiṭṭheyya, patthento acalaṃ sukhaṃ.

अढळ सुखाची इच्छा करणाऱ्याने पापी मित्रांचा त्याग करावा आणि उत्तम पुरुषांची संगत करावी, तसेच त्यांच्या उपदेशानुसार वागावे.

265.

२६५.

‘‘Parittaṃ dārumāruyha, yathā sīde mahaṇṇave;

Evaṃ kusītamāgamma, sādhujīvīpi sīdati;

Tasmā taṃ parivajjeyya, kusītaṃ hīnavīriyaṃ.

ज्याप्रमाणे लहान लाकडाच्या फळीचा आधार घेऊन महासागरात प्रवास करणारा माणूस बुडतो, त्याचप्रमाणे आळशी माणसाच्या संगतीमुळे चांगला जीवन जगणारा माणूसही बुडतो. म्हणून, आळशी आणि वीर्यहीन माणसाचा त्याग करावा.

266.

२६६.

‘‘Pavivittehi ariyehi, pahitattehi jhāyibhi;

Niccaṃ āraddhavīriyehi, paṇḍitehi sahāvase’’ti.

एकांतात राहणाऱ्या, दृढनिश्चयी, ध्यानमग्न, सदैव प्रयत्नशील, बुद्धिमान आणि आर्य पुरुषांच्या संगतीत नेहमी राहावे.

… Vimalo thero….

...अशा प्रकारे थेर विमल यांनी या गाथा म्हटल्या.

Tikanipāto niṭṭhito.

तिकनिपात (तीन गाथांचा विभाग) समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

येथे अनुक्रमणिका (उद्दान) आहे –

Aṅgaṇiko bhāradvājo, paccayo bākulo isi;

Dhaniyo mātaṅgaputto, sobhito vāraṇo isi.

अंगणिक भारद्वाज, पच्चाय, ऋषी बाकुल, धनिय, मातंगपुत्त, सोभित आणि ऋषी वारण.

Vassiko ca yasojo ca, sāṭimattiyupāli ca;

Uttarapālo abhibhūto, gotamo hāritopi ca.

वस्सिक आणि यसोझ, साटिमत्तिय आणि उपाली, उत्तरपाल, अभिभूत, गोतम आणि हारित.

Thero tikanipātamhi, nibbāne vimalo kato;

Aṭṭhatālīsa gāthāyo, therā soḷasa kittitāti.

तिकनिपातामध्ये निर्वाण प्राप्त झालेले थेर विमल यांच्यासह एकूण सोळा थेर आणि अठ्ठेचाळीस गाथा गायल्या गेल्या आहेत.

4. Catukanipāto

४. चतुक्कनिपात

1. Nāgasamālattheragāthā

१. थेर नागसमाल यांच्या गाथा

267.

२६७.

‘‘Alaṅkatā [Pg.269] suvasanā, mālinī candanussadā;

Majjhe mahāpathe nārī, turiye naccati naṭṭakī.

"अलंकारांनी नटलेली, सुंदर वस्त्रे परिधान केलेली, फुलांचे हार घातलेली आणि चंदनाचा सुवास लावलेली एक नर्तकी मुख्य रस्त्याच्या मध्यभागी वाद्यांच्या तालावर नाचत होती."

268.

२६८.

‘‘Piṇḍikāya paviṭṭhohaṃ, gacchanto naṃ udikkhisaṃ;

Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.

"भिक्षेसाठी (पिंडपातासाठी) गावात प्रवेश करत असताना, मी वाटेने जाताना तिला पाहिले. ती नटलेली आणि सुंदर वस्त्रे परिधान केलेली नर्तकी मला मृत्यूने पसरवलेल्या पाशासारखी (फासासारखी) दिसली."

269.

२६९.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

"त्यामुळे माझ्या मनात योग्य विचार (योनिसो मनसिकार) उत्पन्न झाला. शरीराचा दोष (आदीनव) स्पष्टपणे प्रकट झाला आणि वैराग्य (निब्बिदा) माझ्या मनात दृढ झाले."

270.

२७०.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

"त्यानंतर माझे चित्त (आसवांपासून) मुक्त झाले. बुद्धांच्या धर्माची ही उत्तमता पहा! मी तिन्ही विद्या (तिस्सो विज्जा) प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (उपदेश) पूर्ण केले आहे."

… Nāgasamālo thero….

...अशा प्रकारे थेर नागसमाल यांनी या गाथा म्हटल्या.

2. Bhaguttheragāthā

२. थेर भगु यांच्या गाथा

271.

२७१.

‘‘Ahaṃ middhena pakato, vihārā upanikkhamiṃ;

Caṅkamaṃ abhiruhanto, tattheva papatiṃ chamā.

"मी आळसाने (मिद्ध) ग्रासलेला असल्याने विहारातून बाहेर पडलो. चंक्रमण मार्गावर चढत असताना, मी तिथेच जमिनीवर कोसळलो."

272.

२७२.

‘‘Gattāni parimajjitvā, punapāruyha caṅkamaṃ;

Caṅkame caṅkamiṃ sohaṃ, ajjhattaṃ susamāhito.

"माझे अवयव पुसून (धूळ झटकून) मी पुन्हा चंक्रमण मार्गावर चढलो आणि मनामध्ये पूर्णपणे समाहित (एकाग्र) होऊन मी चंक्रमण करू लागलो."

273.

२७३.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

"त्यामुळे माझ्या मनात योग्य विचार (योनिसो मनसिकार) उत्पन्न झाला. शरीराचा दोष (आदीनव) स्पष्टपणे प्रकट झाला आणि वैराग्य (निब्बिदा) माझ्या मनात दृढ झाले."

274.

२७४.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

"त्यानंतर माझे चित्त (आसवांपासून) मुक्त झाले. बुद्धांच्या धर्माची ही उत्तमता पहा! मी तिन्ही विद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (उपदेश) पूर्ण केले आहे."

… Bhagutthero….

...अशा प्रकारे थेर भगु यांनी या गाथा म्हटल्या.

3. Sabhiyattheragāthā

३. थेर सभिय यांच्या गाथा

275.

२७५.

‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;

Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.

"इतर लोक (जे अज्ञानी आहेत) हे जाणत नाहीत की आपण येथे मृत्यूच्या स्वाधीन होणार आहोत. परंतु जे हे जाणतात, त्यांचे भांडण-तंटे शांत होतात."

276.

२७६.

‘‘Yadā ca avijānantā, iriyantyamarā viya;

Vijānanti ca ye dhammaṃ, āturesu anāturā.

"जेव्हा अज्ञानी लोक आपण अमर असल्यासारखे वागतात, तेव्हा त्यांचे वाद मिटत नाहीत. परंतु जे सद्धर्माला जाणतात, ते क्लेशांनी पीडित असलेल्या लोकांमध्ये क्लेशरहित (निरोगी) होऊन जगतात."

277.

२७७.

‘‘Yaṃ [Pg.270] kiñci sithilaṃ kammaṃ, saṃkiliṭṭhañca yaṃ vataṃ;

Saṅkassaraṃ brahmacariyaṃ, na taṃ hoti mahapphalaṃ.

"शिथिलतेने केलेले कोणतेही कर्म, मलिन झालेले व्रत आणि संशयास्पद ब्रह्मचर्य हे महान फळ देणारे ठरत नाही."

278.

२७८.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Ārakā hoti saddhammā, nabhaṃ puthaviyā yathā’’ti.

"ज्या व्यक्तीच्या मनात आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांबद्दल आदर नसतो, ती व्यक्ती सद्धर्मापासून तशीच दूर असते, जसे आकाश पृथ्वीपासून दूर आहे."

… Sabhiyo thero….

...अशा प्रकारे थेर सभिय यांनी या गाथा म्हटल्या.

4. Nandakattheragāthā

४. थेर नंदक यांच्या गाथा

279.

२७९.

‘‘Dhiratthu pūre duggandhe, mārapakkhe avassute;

Navasotāni te kāye, yāni sandanti sabbadā.

"अशुद्धतेने भरलेल्या, दुर्गंधीयुक्त, मारपक्षाच्या (वासनांच्या) प्रभावाखाली असलेल्या आणि ओल्या शरीराला धिक्कार असो! तुझ्या शरीरात नऊ द्वारे आहेत, ज्यांमधून नेहमी घाण वाहत असते."

280.

२८०.

‘‘Mā purāṇaṃ amaññittho, māsādesi tathāgate;

Saggepi te na rajjanti, kimaṅgaṃ pana mānuse.

"मागील जुन्या गोष्टींचे स्मरण करू नकोस आणि तथागतांच्या (किंवा त्यांच्या श्रावकांच्या) बाबतीत कोणताही अनादर करू नकोस. ते स्वर्गातील सुखांमध्येही आसक्त होत नाहीत, मग मानवी सुखांची काय कथा!"

281.

२८१.

‘‘Ye ca kho bālā dummedhā, dummantī mohapārutā;

Tādisā tattha rajjanti, mārakhittamhi bandhane.

"परंतु जे अज्ञानी, दुर्बुद्धी, वाईट विचार करणारे आणि मोहाने वेढलेले लोक आहेत, तेच माराने टाकलेल्या या बंधनात (पाशात) अडकतात."

282.

२८२.

‘‘Yesaṃ rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā;

Tādī tattha na rajjanti, chinnasuttā abandhanā’’ti.

"ज्यांचा राग, द्वेष आणि अविद्या नष्ट झाली आहे, असे बंधनरहित आणि तृष्णेचे दोर तोडलेले महापुरुष त्या बंधनात आसक्त होत नाहीत."

… Nandako thero….

...अशा प्रकारे थेर नंदक यांनी या गाथा म्हटल्या.

5. Jambukattheragāthā

५. थेर जम्बुक यांच्या गाथा

283.

२८३.

‘‘Pañcapaññāsavassāni, rajojallamadhārayiṃ;

Bhuñjanto māsikaṃ bhattaṃ, kesamassuṃ alocayiṃ.

"मी पंचावन्न वर्षे अंगावर धूळ आणि मळ धारण केला (स्नान न करता). महिन्यातून एकदाच भोजन करत मी माझे केस आणि दाढी (हाताने) उपटून काढली."

284.

२८४.

‘‘Ekapādena aṭṭhāsiṃ, āsanaṃ parivajjayiṃ;

Sukkhagūthāni ca khādiṃ, uddesañca na sādiyiṃ.

"मी एका पायावर उभा राहिलो, बसणे पूर्णपणे वर्ज्य केले, सुकलेले मलमूत्र खाल्ले आणि निमंत्रण देऊन दिलेले अन्न स्वीकारले नाही."

285.

२८५.

‘‘Etādisaṃ karitvāna, bahuṃ duggatigāminaṃ;

Vuyhamāno mahoghena, buddhaṃ saraṇamāgamaṃ.

"अशा प्रकारे दुर्गतीला नेणारे अनेक दुष्कर्म करून आणि (संसाराच्या) महापुरात वाहून जात असताना, मी बुद्धांना शरण आलो."

286.

२८६.

‘‘Saraṇagamanaṃ passa, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

"माझे हे शरण जाणे पहा! बुद्धांच्या धर्माची ही उत्तमता पहा! मी तिन्ही विद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (उपदेश) पूर्ण केले आहे."

… Jambuko thero….

...अशा प्रकारे थेर जम्बुक यांनी या गाथा म्हटल्या.

6. Senakattheragāthā

६. थेर सेनक यांच्या गाथा

287.

२८७.

‘‘Svāgataṃ [Pg.271] vata me āsi, gayāyaṃ gayaphagguyā;

Yaṃ addasāsiṃ sambuddhaṃ, desentaṃ dhammamuttamaṃ.

"गया येथे 'गयाफग्गु' उत्सवाच्या वेळी, उत्तम धर्माचा उपदेश करणाऱ्या सम्यक संबुद्धांचे जे मला दर्शन झाले, ते खरोखरच माझे सुदैव होते."

288.

२८८.

‘‘Mahappabhaṃ gaṇācariyaṃ, aggapattaṃ vināyakaṃ;

Sadevakassa lokassa, jinaṃ atuladassanaṃ.

"जे महातेजस्वी, गणांचे आचार्य (संघाचे मार्गदर्शक), सर्वोच्च पदाला पोहोचलेले, विनायक (उत्तम मार्गदर्शक), देवलोकासह संपूर्ण जगाचे जेता (जीन) आणि अतुलनीय दर्शन असणारे आहेत."

289.

२८९.

‘‘Mahānāgaṃ mahāvīraṃ, mahājutimanāsavaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇaṃ, satthāramakutobhayaṃ.

महान नाग (श्रेष्ठ अर्हत), महावीर, महातेजस्वी, अनासव (आसवरहित), सर्व आसवांचा क्षय केलेले, आणि कोठूनही भय नसलेले शास्ता (बुद्ध) यांचे दर्शन झाल्यामुळे माझे येणे खरोखरच कल्याणकारी झाले आहे.

290.

२९०.

‘‘Cirasaṃkiliṭṭhaṃ vata maṃ, diṭṭhisandānabandhitaṃ ;

Vimocayi so bhagavā, sabbaganthehi senaka’’nti.

दीर्घकाळापासून संक्लिष्ट (मलीन) झालेल्या आणि दृष्टीच्या (मिथ्या धारणांच्या) बंधनाने बांधल्या गेलेल्या मज सेनकाला त्या भगवंतांनी सर्व ग्रंथींपासून (बंधनांपासून) मुक्त केले आहे.

… Senako thero….

... सेनक थेर ...

7. Sambhūtattheragāthā

७. संभूत थेर गाथा

291.

२९१.

‘‘Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhaye;

Ayoni saṃvidhānena, bālo dukkhaṃ nigacchati.

जो मनुष्य सावकाश (विचारपूर्वक) करण्याच्या वेळी घाई करतो आणि घाईने (त्वरेने) करण्याच्या वेळी दिरंगाई करतो, तो मूर्ख मनुष्य अयोग्य नियोजनामुळे दुःखाला प्राप्त होतो.

292.

२९२.

‘‘Tassatthā parihāyanti, kāḷapakkheva candimā;

Āyasakyañca pappoti, mittehi ca virujjhati.

कृष्णपक्षातील चंद्राप्रमाणे त्याचे हित (कल्याण) दिवसेंदिवस क्षीण होत जाते, तो अपकीर्तीला प्राप्त होतो आणि आपल्या मित्रांशी त्याचे वैर निर्माण होते.

293.

२९३.

‘‘Yo dandhakāle dandheti, taraṇīye ca tāraye;

Yoniso saṃvidhānena, sukhaṃ pappoti paṇḍito.

जो मनुष्य सावकाश करण्याच्या वेळी सावकाश करतो आणि त्वरेने करण्याच्या वेळी त्वरेने पार पाडतो, तो बुद्धिमान मनुष्य योग्य नियोजनामुळे सुखाला प्राप्त होतो.

294.

२९४.

‘‘Tassatthā paripūrenti, sukkapakkheva candimā;

Yaso kittiñca pappoti, mittehi na virujjhatī’’ti.

शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे त्याचे हित दिवसेंदिवस वाढत जाते, तो यश व कीर्ती प्राप्त करतो आणि मित्रांशी त्याचे वैर होत नाही.

… Sambhūto thero….

... संभूत थेर ...

8. Rāhulattheragāthā

८. राहुल थेर गाथा

295.

२९५.

‘‘Ubhayeneva sampanno, rāhulabhaddoti maṃ vidū;

Yañcamhi putto buddhassa, yañca dhammesu cakkhumā.

दोन्हींनी (उत्कृष्ट जन्म आणि आचरण) संपन्न असल्यामुळे मला 'राहुल भद्र' म्हणून ओळखतात; कारण मी बुद्धांचा (औरस) पुत्र आहे आणि धम्मामध्ये प्रज्ञाचक्षू (ज्ञानदृष्टी) असलेला आहे.

296.

२९६.

‘‘Yañca me āsavā khīṇā, yañca natthi punabbhavo;

Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso.

माझे सर्व आसव क्षीण झाले आहेत आणि आता पुनर्जन्म उरलेला नाही. मी अर्हत, दक्षिणेय (दानास पात्र), त्रिविद्य (तीन विद्यांनी युक्त) आणि अमृत (निर्वाण) पाहणारा आहे.

297.

२९७.

‘‘Kāmandhā [Pg.272] jālapacchannā, taṇhāchādanachāditā;

Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe.

हे प्राणी कामांध झाले आहेत, तृष्णेच्या जाळ्याने वेढलेले आहेत, तृष्णेच्या छताने झाकलेले आहेत आणि प्रमादाच्या (माराच्या) बंधनात तसे बांधले गेले आहेत, जसे माशांच्या जाळ्यात (किंवा पाशात) अडकलेले मासे असतात.

298.

२९८.

‘‘Taṃ kāmaṃ ahamujjhitvā, chetvā mārassa bandhanaṃ;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtosmi nibbuto’’ti.

मी त्या कामभोगांचा त्याग करून, माराचे बंधन तोडून आणि मुळासकट तृष्णेचा उपटून नाश करून, शांत व परिनिर्वाण प्राप्त झालो आहे.

… Rāhulo thero….

... राहुल थेर ...

9. Candanattheragāthā

९. चंदन थेर गाथा

299.

२९९.

‘‘Jātarūpena sañchannā, dāsīgaṇapurakkhatā;

Aṅkena puttamādāya, bhariyā maṃ upāgami.

सुवर्णालंकारांनी नटलेली, दासींच्या समुदायाने वेढलेली आणि मुलाला कडेवर घेतलेली माझी (पूर्वाश्रमीची) पत्नी माझ्याकडे आली.

300.

३००.

‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, sakaputtassa mātaraṃ;

Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.

सुशोभित आणि सुंदर वस्त्रे परिधान करून येत असलेल्या माझ्या पुत्राच्या त्या मातेला पाहून, मला ती मृत्यूने पसरवलेल्या पाशासारखी (फासासारखी) वाटली.

301.

३०१.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

त्यानंतर माझ्या मनात योनिशो मनसिकार (योग्य विचार) उत्पन्न झाला, (संसारातील) दोष प्रकट झाले आणि माझ्या मनात निर्वेद (वैराग्य) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झाले.

302.

३०२.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

त्यानंतर माझे चित्त विमुक्त झाले. धम्माची ही सुधम्मता (उत्कृष्टता) पहा! मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (उपदेश) पूर्ण केले आहे.

… Candano thero….

... चंदन थेर ...

10. Dhammikattheragāthā

१०. धम्मिक थेर गाथा

303.

३०३.

‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahati;

Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī.

धम्म खरोखरच धम्माचे आचरण करणाऱ्याचे रक्षण करतो. चांगल्या प्रकारे आचरलेला धम्म सुख वाहून आणतो. चांगल्या प्रकारे आचरलेल्या धम्माचा हाच फायदा आहे की धम्माचे आचरण करणारा दुर्गतीला जात नाही.

304.

३०४.

‘‘Nahi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggatiṃ.

धम्म आणि अधम्म या दोन्ही गोष्टींचे फळ कधीही समान नसते. अधम्म नरकाकडे नेतो, तर धम्म सुगतीला (उत्तम गतीला) पोहोचवतो.

305.

३०५.

‘‘Tasmā hi dhammesu kareyya chandaṃ, iti modamāno sugatena tādinā;

Dhamme ṭhitā sugatavarassa sāvakā, nīyanti dhīrā saraṇavaraggagāmino.

म्हणूनच माणसाने धम्मामध्ये रस (इच्छा) निर्माण केला पाहिजे. अशा प्रकारे त्या तादी (समतायुक्त) सुगतांच्या उपदेशाने आनंदित होऊन, धम्मामध्ये स्थित असलेले, श्रेष्ठ शरणाकडे जाणारे सुगतांचे धीर (बुद्धिमान) श्रावक संसारातून मुक्त होतात.

306.

३०६.

‘‘Vipphoṭito [Pg.273] gaṇḍamūlo, taṇhājālo samūhato;

So khīṇasaṃsāro na catthi kiñcanaṃ,Cando yathā dosinā puṇṇamāsiya’’nti.

मी गंडाचे (जखमेचे) मूळ उपटून टाकले आहे, तृष्णेचे जाळे नष्ट केले आहे. तो मी संसाराचा अंत केलेला आहे, माझ्याकडे आता कोणतेही किंचन (आसक्ती/दोष) उरलेले नाही; पौर्णिमेच्या रात्री निष्कलंक चमकणाऱ्या चंद्राप्रमाणे मी brilliand (तेजस्वी) झालो आहे.

… Dhammiko thero….

... धम्मिक थेर ...

11. Sappakattheragāthā

११. सप्पक थेर गाथा

307.

३०७.

‘‘Yadā balākā sucipaṇḍaracchadā, kāḷassa meghassa bhayena tajjitā;

Palehiti ālayamālayesinī, tadā nadī ajakaraṇī rameti maṃ.

जेव्हा स्वच्छ पांढऱ्या पंखांचे बगळे काळ्या ढगांच्या भीतीने घाबरून, आपल्या घरट्यांचा शोध घेत घरट्यांकडे उडून जातात, तेव्हा ती अजकरणी नदी मला आनंदित करते.

308.

३०८.

‘‘Yadā balākā suvisuddhapaṇḍarā, kāḷassa meghassa bhayena tajjitā;

Pariyesati leṇamaleṇadassinī, tadā nadī ajakaraṇī rameti maṃ.

जेव्हा अत्यंत पांढरे शुभ्र बगळे काळ्या ढगांच्या भीतीने घाबरून, निवारा न दिसल्यामुळे निवाऱ्याचा शोध घेतात, तेव्हा ती अजकरणी नदी मला आनंदित करते.

309.

३०९.

‘‘Kaṃ nu tattha na ramenti, jambuyo ubhato tahiṃ;

Sobhenti āpagākūlaṃ, mama leṇassa pacchato.

माझ्या गुहेच्या मागे दोन्ही बाजूंनी नदीच्या किनाऱ्याला सुशोभित करणाऱ्या जांभळीच्या झाडांमुळे तेथे कोणाचे मन रमणार नाही?

310.

३१०.

‘‘Tā matamadasaṅghasuppahīnā,Bhekā mandavatī panādayanti;

‘Nājja girinadīhi vippavāsasamayo,Khemā ajakaraṇī sivā surammā’’’ti.

सर्पांच्या समूहापासून पूर्णपणे मुक्त असलेले आणि मधुर आवाज करणारे बेडूक डराव-डराव करत आहेत: 'आज डोंगराळ नद्यांपासून दूर राहण्याची वेळ नाही; ही अजकरणी नदी सुरक्षित, कल्याणकारी आणि अत्यंत रमणीय आहे.'

… Sappako thero….

... सप्पक थेर ...

12. Muditattheragāthā

१२. मुदित थेर गाथा

311.

३११.

‘‘Pabbajiṃ jīvikatthohaṃ, laddhāna upasampadaṃ;

Tato saddhaṃ paṭilabhiṃ, daḷhavīriyo parakkamiṃ.

मी उपजीविकेसाठी प्रव्रज्या घेतली होती, परंतु उपसंपदा प्राप्त केल्यानंतर मला श्रद्धा प्राप्त झाली आणि मी दृढ पराक्रमाने (वीर्याने) प्रयत्न करू लागलो.

312.

३१२.

‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, maṃsapesī visīyaruṃ ;

Ubho jaṇṇukasandhīhi, jaṅghāyo papatantu me.

माझे हे शरीर हवे तर नष्ट होवो, मांसाचे तुकडे विखुरले जावोत आणि माझ्या दोन्ही गुडघ्यांच्या सांध्यांतून माझ्या जंघा (पाय) गळून पडोत.

313.

३१३.

‘‘Nāsissaṃ [Pg.274] na pivissāmi, vihārā ca na nikkhame;

Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate.

जोपर्यंत तृष्णेचा हा बाण उपटून टाकला जात नाही, तोपर्यंत मी अन्न ग्रहण करणार नाही, पाणी पिणार नाही, विहारातून बाहेर पडणार नाही आणि अंग टेकवून झोपणारही नाही.

314.

३१४.

‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या माझ्या या वीर्य-पराक्रमाला पहा! मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

… Mudito thero….

... मुदित थेर ...

Catukkanipāto niṭṭhito.

चतुक्कनिपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्या (चतुक्कनिपातातील) सारांश (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Nāgasamālo bhagu ca, sabhiyo nandakopi ca;

Jambuko senako thero, sambhūto rāhulopi ca.

नागसमाल थेर आणि भगु थेर, सभिय थेर आणि नन्दक थेर; जम्बुक थेर, सेनको (सेनक) थेर, सम्भूत थेर आणि राहुल थेर.

Bhavati candano thero, dasete buddhasāvakā;

Dhammiko sappako thero, mudito cāpi te tayo;

Gāthāyo dve ca paññāsa, therā sabbepi terasāti.

चन्दन थेर हे देखील आहेत, हे दहा बुद्धांचे श्रावक (शिष्य) आहेत. धम्मिक थेर, सप्पक थेर आणि मुदित थेर हे तिघेही आहेत. एकूण बावन्न (५२) गाथा आहेत आणि सर्व मिळून तेरा (१३) थेर आहेत.

5. Pañcakanipāto

५. पंचकनिपात

1. Rājadattattheragāthā

१. राजदत्त थेरगाथा

315.

३१५.

‘‘Bhikkhu [Pg.275] sivathikaṃ gantvā, addasa itthimujjhitaṃ;

Apaviddhaṃ susānasmiṃ, khajjantiṃ kimihī phuṭaṃ.

एक भिक्खू स्मशानात गेला आणि त्याने तिथे टाकून दिलेले, कीटक-किड्यांनी खाल्लेले आणि कीटकांनी व्यापलेले एका स्त्रीचे प्रेत पाहिले.

316.

३१६.

‘‘Yañhi eke jigucchanti, mataṃ disvāna pāpakaṃ;

Kāmarāgo pāturahu, andhova savatī ahuṃ.

ज्या मृत व अमंगल शरीराला पाहून काही लोक तिरस्कार करतात, ते पाहून माझ्या मनात कामराग (वासना) उत्पन्न झाला. (नऊ द्वारांतून अशुद्ध वाहणाऱ्या) त्या शरीराचे अशुद्धत्व न दिसल्यामुळे मी अंधळ्यासारखा झालो होतो.

317.

३१७.

‘‘Oraṃ odanapākamhā, tamhā ṭhānā apakkamiṃ;

Satimā sampajānohaṃ, ekamantaṃ upāvisiṃ.

भात शिजण्याच्या वेळेपेक्षाही कमी वेळात मी त्या ठिकाणाहून दूर निघून गेलो. मी स्मृतिमान (जागरूक) आणि संप्रजन्ययुक्त (सज्ञान) होऊन एका बाजूला जाऊन बसलो.

318.

३१८.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

त्यानंतर माझ्या मनात योनिशो मनसिकार (योग्य विचार) उत्पन्न झाला. शरीराचे दोष (आदीनव) माझ्यासमोर स्पष्ट झाले आणि माझ्या मनात वैराग्य (निब्बिदा) दृढ झाले.

319.

३१९.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

त्यानंतर माझे चित्त (सर्व क्लेशांपासून) विमुक्त झाले. धम्माची ही सुंदर सुधम्मता पहा! मी तिन्ही विद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (उपदेश) पूर्ण केले आहे.

… Rājadatto thero….

...असे राजदत्त थेर म्हणाले...

2. Subhūtattheragāthā

२. सुभूत थेरगाथा

320.

३२०.

‘‘Ayoge yuñjamattānaṃ, puriso kiccamicchako ;

Caraṃ ce nādhigaccheyya, ‘taṃ me dubbhagalakkhaṇaṃ’.

जो मनुष्य अयोग्य गोष्टींमध्ये (कामसुख आणि आत्मक्लेश यांसारख्या अयोग्य मार्गांवर) स्वतःला गुंतवतो, तो आपले कल्याण इच्छिणारा असला तरी, जर तो अयोग्य मार्गाने चालला तर त्याला इष्ट लाभ होणार नाही. मी देखील अशाच अभाग्याचे लक्षण असणाऱ्या अयोग्य मार्गावर स्वतःला गुंतवले होते.

321.

३२१.

‘‘Abbūḷhaṃ aghagataṃ vijitaṃ, ekañce ossajeyya kalīva siyā;

Sabbānipi ce ossajeyya andhova siyā, samavisamassa adassanato.

जर एखाद्याने दुःख देणाऱ्या आणि न उपटून टाकलेल्या क्लेशांना जिंकले नाही आणि केवळ एका (अप्रमाद) धर्माचा त्याग केला, तर तो दुर्जनासारखा होईल. आणि जर त्याने (श्रद्धा, वीर्य इत्यादी) सर्व इंद्रियांचा त्याग केला, तर योग्य आणि अयोग्य न दिसल्यामुळे तो अंधळ्यासारखा होईल.

322.

३२२.

‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

माणसाने जे करावे तेच बोलावे; जे करू नये ते बोलू नये. न करता केवळ बोलणाऱ्या माणसाला सुज्ञ लोक ओळखून घेतात.

323.

३२३.

‘‘Yathāpi ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ agandhakaṃ;

Evaṃ subhāsitā vācā, aphalā hoti akubbato.

ज्याप्रमाणे एखादे सुंदर, रंगीबेरंगी पण सुवास नसलेले फूल निरुपयोगी असते, त्याचप्रमाणे आचरण न करणाऱ्या माणसासाठी सुंदर उपदेश (सुभाषित वचन) निष्फळ ठरतो.

324.

३२४.

‘‘Yathāpi [Pg.276] ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ sugandhakaṃ ;

Evaṃ subhāsitā vācā, saphalā hoti kubbato’’ti.

परंतु, ज्याप्रमाणे एखादे सुंदर, रंगीबेरंगी आणि सुवासिक फूल उपयुक्त असते, त्याचप्रमाणे योग्य आचरण करणाऱ्या माणसासाठी सुंदर उपदेश (सुभाषित वचन) सफळ ठरतो.

… Subhūto thero….

...असे सुभूत थेर म्हणाले...

3. Girimānandattheragāthā

३. गिरिमानन्द थेरगाथा

325.

३२५.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Tassaṃ viharāmi vūpasanto, atha ce patthayasī pavassa deva.

हे पर्जन्यदेवा! सुंदर गाण्याप्रमाणे गर्जना करत तू खुशाल बरस. माझी कुटी (झोपडी) शाकारलेली आहे, सुखद आहे आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित आहे. मी तिच्यात शांत चित्ताने निवास करतो. म्हणून हे देवा, तुला हवे असल्यास तू सुखेनैव बरस!

326.

३२६.

‘‘Vassati devo yathā sugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;

Tassaṃ viharāmi santacitto, atha ce patthayasī pavassa deva.

हे पर्जन्यदेवा! सुंदर गाण्याप्रमाणे गर्जना करत तू खुशाल बरस. माझी कुटी शाकारलेली आहे, सुखद आहे आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित आहे. मी तिच्यात शांत चित्ताने निवास करतो. म्हणून हे देवा, तुला हवे असल्यास तू सुखेनैव बरस!

327.

३२७.

‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītarāgo…pe….

हे पर्जन्यदेवा! सुंदर गाण्याप्रमाणे गर्जना करत तू खुशाल बरस... मी तिच्यात वीतराग (रागरहित) होऊन निवास करतो...

328.

३२८.

‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītadoso…pe….

हे पर्जन्यदेवा! सुंदर गाण्याप्रमाणे गर्जना करत तू खुशाल बरस... मी तिच्यात वीतदोष (द्वेषरहित) होऊन निवास करतो...

329.

३२९.

‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītamoho;

Atha ce patthayasī pavassa devā’’ti.

हे पर्जन्यदेवा! सुंदर गाण्याप्रमाणे गर्जना करत तू खुशाल बरस... मी तिच्यात वीतमोह (मोहरहित) होऊन निवास करतो. म्हणून हे देवा, तुला हवे असल्यास तू सुखेनैव बरस!

… Girimānando thero….

...असे गिरिमानन्द थेर म्हणाले...

4. Sumanattheragāthā

४. सुमन थेरगाथा

330.

३३०.

‘‘Yaṃ patthayāno dhammesu, upajjhāyo anuggahi;

Amataṃ abhikaṅkhantaṃ, kataṃ kattabbakaṃ mayā.

ज्या अमृत (निर्वाण) तत्त्वाची आकांक्षा धरून मी धम्माचा अभ्यास करत होतो, त्यासाठी माझ्या उपाध्यायांनी (गुरूने) मला उपदेश देऊन अनुग्रहित केले. जे काही कर्तव्य करायचे होते, ते मी पूर्ण केले आहे.

331.

३३१.

‘‘Anuppatto sacchikato, sayaṃ dhammo anītiho;

Visuddhiñāṇo nikkaṅkho, byākaromi tavantike.

मी स्वतः त्या धम्माची प्राप्ती केली आहे, त्याचा साक्षात्कार किया आहे, जो ऐकीव माहितीवर आधारित नाही. विशुद्ध ज्ञान प्राप्त केलेला आणि शंकारहित झालेला मी आपल्या सन्मुख हे घोषित करत आहे.

332.

३३२.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

मी माझ्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करू शकतो (पूर्वेनिवासज्ञान), माझे दिव्यचक्षू विशुद्ध झाले आहेत. मी माझे परम कल्याण (अर्हत्त्व) प्राप्त केले आहे आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

333.

३३३.

‘‘Appamattassa me sikkhā, sussutā tava sāsane;

Sabbe me āsavā khīṇā, natthi dāni punabbhavo.

आपल्या शासनात अप्रमादी राहून मी त्रिविध शिक्षांचे (शील, समाधी, प्रज्ञा) उत्तम प्रकारे अध्ययन केले आहे. माझे सर्व आसव (विकार) नष्ट झाले आहेत, आता पुनर्जन्म नाही.

334.

३३४.

‘‘Anusāsi [Pg.277] maṃ ariyavatā, anukampi anuggahi;

Amogho tuyhamovādo, antevāsimhi sikkhito’’ti.

आपण मला आर्यांच्या आचरणाचा उपदेश केला, माझ्यावर अनुकंपा केली आणि मला अनुग्रहित केले. आपला उपदेश अमोघ (सफळ) ठरला आहे. मी आपला जवळ राहणारा सुशिक्षित शिष्य आहे.

… Sumano thero….

...असे सुमन थेर म्हणाले...

5. Vaḍḍhattheragāthā

५. वड्ढ थेरगाथा

335.

३३५.

‘‘Sādhū hi kira me mātā, patodaṃ upadaṃsayi;

Yassāhaṃ vacanaṃ sutvā, anusiṭṭho janettiyā;

Āraddhavīriyo pahitatto, patto sambodhimuttamaṃ.

माझ्या आईने मला (उपदेशरूपी) अंकुश दाखवला, हे खरोखरच खूप चांगले झाले! माझ्या जन्मदात्रीचे ते शब्द ऐकून आणि तिच्या उपदेशानुसार आचरण करून, मी दृढ वीर्य (प्रयत्नशील) आणि दृढनिश्चयी झालो आणि मी उत्तम संबोधी (अर्हत्त्व) प्राप्त केली.

336.

३३६.

‘‘Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso;

Jetvā namucino senaṃ, viharāmi anāsavo.

मी अर्हत आणि दक्षिणेय (दान देण्यास योग्य) झालो आहे, त्रिविद्येने युक्त आणि अमृत (निर्वाण) पाहणारा झालो आहे. मार (नमुची) च्या सेनेचा पराभव करून मी आता अनासव (आसवरहित) होऊन विहरत आहे.

337.

३३७.

‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā;

Sabbe asesā ucchinnā, na ca uppajjare puna.

माझ्या आत (अध्यात्म) आणि बाहेर (बहिर्धा) जे काही आसव होते, ते सर्व पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत. ते आता पुन्हा कधीही उत्पन्न होणार नाहीत.

338.

३३८.

‘‘Visāradā kho bhaginī, etamatthaṃ abhāsayi;

‘Apihā nūna mayipi, vanatho te na vijjati’.

माझ्या भगिनीने (मातेने) मला निर्भयपणे हा उपदेश केला: 'माझ्या मुला, तुझ्या मनात देखील आता (तृष्णारूपी) जंगल उरलेले नाही ना?' (टीप: आई आणि मुलगा दोघांनीही अर्हत्त्व प्राप्त केल्यामुळे त्यांनी एकमेकांना आध्यात्मिक अर्थाने भाऊ-बहीण मानले आहे.)

339.

३३९.

‘‘Pariyantakataṃ dukkhaṃ, antimoyaṃ samussayo;

Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

मी दुःखाचा अंत केला आहे. हे माझे अंतिम शरीर आहे. जन्म-मरणाचा हा संसार संपला आहे, आता पुनर्जन्म नाही.

… Vaḍḍho thero….

...असे वड्ढ थेर म्हणाले...

6. Nadīkassapattheragāthā

६. नदीकस्सप थेरगाथा

340.

३४०.

‘‘Atthāya vata me buddho, nadiṃ nerañjaraṃ agā;

Yassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, micchādiṭṭhiṃ vivajjayiṃ.

भगवान बुद्ध माझ्या कल्याणासाठीच खरोखर निरंजरा नदीच्या तीरावर आले. ज्यांचे धम्मवचन ऐकून मी माझी मिथ्या दृष्टी (चुकीचा दृष्टिकोन) सोडून दिली.

341.

३४१.

‘‘Yajiṃ uccāvace yaññe, aggihuttaṃ juhiṃ ahaṃ;

‘Esā suddhī’ti maññanto, andhabhūto puthujjano.

मी विविध प्रकारचे यज्ञ केले आणि 'यातच शुद्धी आहे' असे मानून मी अग्निहोत्र (अग्नीची पूजा) केले. अज्ञानाने आंधळा झालेला पृथग्जन (सामान्य माणूस) किती मूर्ख असतो!

342.

३४२.

‘‘Diṭṭhigahanapakkhando, parāmāsena mohito;

Asuddhiṃ maññisaṃ suddhiṃ, andhabhūto aviddasu.

मिथ्या दृष्टीच्या घनदाट अरण्यात शिरून, चुकीच्या विचारांनी मोहित होऊन, अज्ञानाने आंधळा व विवेकहीन झालेला मी अशुद्धीलाच शुद्धी मानत होतो.

343.

३४३.

‘‘Micchādiṭṭhi pahīnā me, bhavā sabbe padālitā ;

Juhāmi dakkhiṇeyyaggiṃ, namassāmi tathāgataṃ.

माझी मिथ्या दृष्टी आता नष्ट झाली आहे, सर्व भव (अस्तित्वाचे फेरे) मी छिन्नभिन्न केले आहेत. मी दक्षिणेय अग्नीची (दान स्वीकारण्यास योग्य अशा बुद्धांची) पूजा करतो आणि त्या तथागतांना वंदन करतो.

344.

३४४.

‘‘Mohā [Pg.278] sabbe pahīnā me, bhavataṇhā padālitā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

माझे सर्व मोह नष्ट झाले आहेत, माझी भवतण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) छिन्नभिन्न झाली आहे. माझा जन्म-संसार संपला आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.

… Nadīkassapo thero….

...असे थेर नदीकस्सप म्हणाले...

7. Gayākassapattheragāthā

७. गयाकस्सप थेरगाथा

345.

३४५.

‘‘Pāto majjhanhikaṃ sāyaṃ, tikkhattuṃ divasassahaṃ;

Otariṃ udakaṃ sohaṃ, gayāya gayaphagguyā.

मी सकाळी, दुपारी आणि संध्याकाळी अशा प्रकारे दिवसातून तीन वेळा पाण्यात उतरत असे. मी गया येथील 'गयाफग्गु' (फाल्गुन नक्षत्राच्या उत्सवाच्या वेळी) गया घाटावर पाण्यात उतरत असे.

346.

३४६.

‘‘‘Yaṃ mayā pakataṃ pāpaṃ, pubbe aññāsu jātisu;

Taṃ dānīdha pavāhemi’, evaṃdiṭṭhi pure ahuṃ.

'मी पूर्वीच्या इतर जन्मांमध्ये जे काही पाप केले आहे, ते मी आता येथे (गया घाटावर पाण्यात उतरून) वाहून टाकीन', अशी माझी पूर्वी धारणा होती.

347.

३४७.

‘‘Sutvā subhāsitaṃ vācaṃ, dhammatthasahitaṃ padaṃ;

Tathaṃ yāthāvakaṃ atthaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ;

धम्म आणि अर्थाने युक्त असलेले, सुभाषित (उत्तम प्रकारे सांगितले गेलेले) बुद्धवचन ऐकून, मी सत्य आणि यथार्थ अर्थाचे योग्य प्रकारे (योनीसो मनसिकार करून) चिंतन केले.

348.

३४८.

‘‘Ninhātasabbapāpomhi, nimmalo payato suci;

Suddho suddhassa dāyādo, putto buddhassa oraso.

आता मी सर्व पापांचे प्रक्षालन केलेला, मलरहित, संयमी आणि पवित्र झालो आहे. मी त्या शुद्ध (बुद्धांचा) शुद्ध वारसदार आहे, बुद्धांचा औरस (हृदयापासून जन्मलेला) पुत्र आहे.

349.

३४९.

‘‘Ogayhaṭṭhaṅgikaṃ sotaṃ, sabbapāpaṃ pavāhayiṃ;

Tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

अष्टांगिक मार्गाच्या प्रवाहात उतरून मी सर्व पापांचे प्रक्षालन केले आहे. मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (शिकवण) पूर्ण केले आहे.

… Gayākassapo thero….

...असे थेर गयाकस्सप म्हणाले...

8. Vakkalittheragāthā

८. वक्कलि थेरगाथा

350.

३५०.

‘‘Vātarogābhinīto tvaṃ, viharaṃ kānane vane;

Paviṭṭhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasi.

हे भिक्खू, वातरोगाने ग्रस्त असताना, मानवी वस्तीपासून दूर आणि अन्न मिळण्यास कठीण अशा या घनदाट अरण्यात तू कसा राहशील?

351.

३५१.

‘‘Pītisukhena vipulena, pharamāno samussayaṃ;

Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.

मी विपुल प्रीती आणि सुखाने माझे शरीर व्यापून टाकीन आणि खडतर परिस्थिती सहन करत या अरण्यात आनंदाने राहीन.

352.

३५२.

‘‘Bhāvento satipaṭṭhāne, indriyāni balāni ca;

Bojjhaṅgāni ca bhāvento, viharissāmi kānane.

चार सतीपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान), पंच इंद्रिये, पंच बले आणि सप्त बोज्झंग (बोध्यंग) यांची भावना (अभ्यास) करत मी या अरण्यात राहीन.

353.

३५३.

‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame ;

Samagge sahite disvā, viharissāmi kānane.

आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील), दृढनिश्चयी, सदैव पराक्रमी, एकजूट आणि संघटित असलेल्या सहधर्मी भिक्खूंना पाहून मी या अरण्यात आनंदाने राहीन.

354.

३५४.

‘‘Anussaranto sambuddhaṃ, aggaṃ dantaṃ samāhitaṃ;

Atandito rattindivaṃ, viharissāmi kānane’’ti.

सर्वश्रेष्ठ, दमित (इंद्रियांवर ताबा मिळवलेले) आणि समाधीस्थ असलेल्या सम्यक्संबुद्धांचे रात्रंदिवस आळस न करता स्मरण करत मी या अरण्यात राहीन.

… Vakkalitthero….

...असे थेर वक्कलि म्हणाले...

9. Vijitasenattheragāthā

९. विजितसेन थेरगाथा

355.

३५५.

‘‘Olaggessāmi [Pg.279] te citta, āṇidvāreva hatthinaṃ;

Na taṃ pāpe niyojessaṃ, kāmajāla sarīraja.

हे माझ्या मना! वेशीच्या दारापाशी हत्तीला अडवून ठेवावे, त्याप्रमाणे मी तुला रोखून धरीन. शरीरात उत्पन्न होणाऱ्या कामजालात (वासनांच्या जाळ्यात) अडकलेल्या तुला मी पापात प्रवृत्त होऊ देणार नाही.

356.

३५६.

‘‘Tvaṃ olaggo na gacchasi, dvāravivaraṃ gajova alabhanto;

Na ca cittakali punappunaṃ, pasakka pāparato carissasi.

बाहेर पडण्याचा मार्ग न मिळालेल्या हत्तीप्रमाणे, आता तू रोखला गेला आहेस आणि आपल्या इच्छेनुसार भटकू शकत नाहीस. हे दुष्ट मना! पापात रममाण होऊन तू वारंवार इकडेतिकडे फिरू शकणार नाहीस.

357.

३५७.

‘‘Yathā kuñjaraṃ adantaṃ, navaggahamaṅkusaggaho;

Balavā āvatteti akāmaṃ, evaṃ āvattayissaṃ taṃ.

ज्याप्रमाणे अंकुश हातात घेतलेला बलवान हत्ती-चालक नुकत्याच पकडलेल्या, न शिकवलेल्या रानटी हत्तीला त्याच्या इच्छेविरुद्ध वळवतो, त्याचप्रमाणे मी तुला (माझ्या मनाला) वळवीन.

358.

३५८.

‘‘Yathā varahayadamakusalo, sārathi pavaro dameti ājaññaṃ;

Evaṃ damayissaṃ taṃ, patiṭṭhito pañcasu balesu.

ज्याप्रमाणे उत्तम घोड्यांना वश करण्यात कुशल असलेला श्रेष्ठ सारथी जातिवंत घोड्याला वश करतो, त्याचप्रमाणे मी पंचबलांवर (पाच बलांवर) अधिष्ठित होऊन तुला वश करीन.

359.

३५९.

‘‘Satiyā taṃ nibandhissaṃ, payutto te damessāmi ;

Vīriyadhuraniggahito, na yito dūraṃ gamissase cittā’’ti.

मी तुला स्मृतीच्या (सतीच्या) दोरीने बांधून ठेवीन. प्रयत्नशील राहून मी तुला वश करीन. वीर्याच्या (प्रयत्नांच्या) जूने नियंत्रित केलेले हे मना, तू आता या (ध्यानविषयापासून) दूर जाऊ शकणार नाहीस.

… Vijitaseno thero….

...असे थेर विजितसेन म्हणाले...

10. Yasadattattheragāthā

१०. यसदत्त थेरगाथा

360.

३६०.

‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;

Ārakā hoti saddhammā, nabhaso pathavī yathā.

दोष शोधण्याच्या बुद्धीने युक्त असलेला मूर्ख माणूस जेव्हा जिनांचे (बुद्धांचे) शासन ऐकतो, तेव्हा तो सद्धम्मापासून तसाच दूर राहतो, जशी पृथ्वी आकाशापासून दूर आहे.

361.

३६१.

‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;

Parihāyati saddhammā, kāḷapakkheva candimā.

दोष शोधण्याच्या बुद्धीने युक्त असलेला मूर्ख माणूस जेव्हा जिनांचे शासन ऐकतो, तेव्हा तो कृष्णपक्षातील चंद्राप्रमाणे सद्धम्मापासून क्षीण होत जातो.

362.

३६२.

‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;

Parisussati saddhamme, maccho appodake yathā.

दोष शोधण्याच्या बुद्धीने युक्त असलेला मूर्ख माणूस जेव्हा जिनांचे शासन ऐकतो, तेव्हा तो कमी पाण्यात असलेल्या माशाप्रमाणे सद्धम्मामध्ये सुकत जातो.

363.

३६३.

‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;

Na virūhati saddhamme, khette bījaṃva pūtikaṃ.

दोष शोधण्याच्या बुद्धीने युक्त असलेला मूर्ख माणूस जेव्हा जिनांचे शासन ऐकतो, तेव्हा तो शेतात पेरलेल्या सडलेल्या बीजाप्रमाणे सद्धम्मामध्ये अंकुरित (विकसित) होऊ शकत नाही.

364.

३६४.

‘‘Yo ca tuṭṭhena cittena, suṇāti jinasāsanaṃ;

Khepetvā āsave sabbe, sacchikatvā akuppataṃ;

Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbātināsavo’’ti.

परंतु जो प्रसन्न चित्ताने जिनांचे शासन ऐकतो, तो सर्व आसवांचा (विकारांचा) क्षय करून, अकुप्य (अचल अर्हतपद) साक्षात करतो आणि परम शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त होऊन आसवरहित होत परिनिर्वाण पावतो.

… Yasadatto thero….

...असे थेर यसदत्त म्हणाले...

11. Soṇakuṭikaṇṇattheragāthā

११. सोण कुटिकण्ण थेरगाथा

365.

३६५.

‘‘Upasampadā [Pg.280] ca me laddhā, vimutto camhi anāsavo;

So ca me bhagavā diṭṭho, vihāre ca sahāvasiṃ.

मी उपसंपदा प्राप्त केली आहे, मी विमुक्त आणि आसवरहित झालो आहे. मी त्या भगवंतांचे दर्शन घेतले आहे आणि त्यांच्यासोबत विहारात एकत्र राहिलो आहे.

366.

३६६.

‘‘Bahudeva rattiṃ bhagavā, abbhokāsetināmayi;

Vihārakusalo satthā, vihāraṃ pāvisī tadā.

भगवंतांनी रात्रीचा बराचसा वेळ उघड्या मैदानावर घालवला. विहारात राहण्यात कुशल असलेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) नंतर विहारात प्रवेश केला.

367.

३६७.

‘‘Santharitvāna saṅghāṭiṃ, seyyaṃ kappesi gotamo;

Sīho selaguhāyaṃva, pahīnabhayabheravo.

ज्याप्रमाणे सिंह पर्वताच्या गुहेत कोणत्याही भीतीशिवाय किंवा दहशतीशिवाय झोपतो, त्याचप्रमाणे भय आणि भीती नष्ट झालेले गौतम (बुद्ध) आपली संघात (दुप्पट वस्त्र) पसरवून शयन करतात.

368.

३६८.

‘‘Tato kalyāṇavākkaraṇo, sammāsambuddhasāvako;

Soṇo abhāsi saddhammaṃ, buddhaseṭṭhassa sammukhā.

त्यानंतर, मधुर वाणी असलेले सम्यक्संबुद्धांचे श्रावक सोण यांनी श्रेष्ठ बुद्धांच्या समक्ष सद्धम्माचे (अठ्ठकवग्गिकातील सूत्रांचे) पठण केले.

369.

३६९.

‘‘Pañcakkhandhe pariññāya, bhāvayitvāna añjasaṃ;

Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbissatyanāsavo’’ti.

पंचस्कंधांचे पूर्ण ज्ञान मिळवून आणि (निर्वाणाचा) मार्ग विकसित करून, परम शांतीला प्राप्त होऊन, तो आसवरहित भिक्खू परिनिर्वाण पावेल.

… Soṇo kuṭikaṇṇathero….

...अशा प्रकारे स्थवीर सोण कुटिकण्ण यांनी या गाथा म्हटल्या.

12. Kosiyattheragāthā

१२. कोसीय थेरगाथा (स्थवीर कोसीय यांच्या गाथा)

370.

३७०.

‘‘Yo ve garūnaṃ vacanaññu dhīro, vase ca tamhi janayetha pemaṃ;

So bhattimā nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.

जो धीर पुरुष गुरूंचे उपदेश ऐकणारा व जाणणारा असतो, त्याने त्यांच्या उपदेशानुसार वागावे आणि त्यांच्याविषयी प्रेम बाळगावे. असा मनुष्य खरोखरच श्रद्धावान आणि पंडित म्हटला जातो. तो धर्मांचे ज्ञान प्राप्त करून विशिष्ट गुणांनी युक्त होतो.

371.

३७१.

‘‘Yaṃ āpadā uppatitā uḷārā, nakkhambhayante paṭisaṅkhayantaṃ;

So thāmavā nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.

ज्या विचारशील व्यक्तीला उद्भवलेली मोठी संकटे देखील विचलित करू शकत नाहीत, ती व्यक्ती खरोखरच दृढनिश्चयी आणि पंडित म्हटली जाते. ती धर्मांचे ज्ञान प्राप्त करून विशिष्ट गुणांनी युक्त होते.

372.

३७२.

‘‘Yo ve samuddova ṭhito anejo, gambhīrapañño nipuṇatthadassī;

Asaṃhāriyo nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.

जो मनुष्य महासागराप्रमाणे अचल आणि तृष्णारहित राहतो, जो गंभीर प्रज्ञायुक्त आणि सूक्ष्म अर्थ पाहणारा असतो, त्याला कोणीही विचलित करू शकत नाही; तोच खरा पंडित होय. तो धर्मांचे ज्ञान प्राप्त करून विशिष्ट गुणांनी युक्त होतो.

373.

३७३.

‘‘Bahussuto dhammadharo ca hoti, dhammassa hoti anudhammacārī;

So tādiso nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.

जो बहुश्रुत आणि धम्म धारण करणारा असतो, आणि जो धम्मानुसार आचरण करणारा असतो, असा मनुष्य आपल्या गुरूंसारखाच पंडित म्हटला जातो. तो धर्मांचे ज्ञान प्राप्त करून विशिष्ट गुणांनी युक्त होतो.

374.

३७४.

‘‘Atthañca [Pg.281] yo jānāti bhāsitassa, atthañca ñatvāna tathā karoti;

Atthantaro nāma sa hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assā’’ti.

जो उपदेशिलेल्या वचनाचा अर्थ जाणतो आणि अर्थ जाणून त्यानुसार आचरण करतो, तो अर्थ जाणणारा पंडित म्हटला जातो. तो धर्मांचे ज्ञान प्राप्त करून विशिष्ट गुणांनी युक्त होतो.

… Kosiyo thero….

...अशा प्रकारे स्थवीर कोसीय यांनी या गाथा म्हटल्या.

Pañcakanipāto niṭṭhito.

पंचकनिपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्यातील अनुक्रमणिका खालीलप्रमाणे आहे –

Rājadatto subhūto ca, girimānandasumanā;

Vaḍḍho ca kassapo thero, gayākassapavakkalī.

राजदत्त, सुभूत, गिरिमानंद, सुमन, वड्ढ, स्थवीर कस्सप, गयाकस्सप आणि वक्कली.

Vijito yasadatto ca, soṇo kosiyasavhayo;

Saṭṭhi ca pañca gāthāyo, therā ca ettha dvādasāti.

विजित, यसदत्त, सोण आणि कोसीय नावाचे स्थवीर. या पंचकनिपातात एकूण पासष्ट (६५) गाथा आणि बारा (१२) स्थवीर आहेत.

6. Chakkanipāto

६. छक्कनिपात (सहा गाथांचा विभाग)

1. Uruveḷakassapattheragāthā

१. उरुवेलकस्सप थेरगाथा (स्थवीर उरुवेल कस्सप यांच्या गाथा)

375.

३७५.

‘‘Disvāna [Pg.282] pāṭihīrāni, gotamassa yasassino;

Na tāvāhaṃ paṇipatiṃ, issāmānena vañcito.

यशस्वी गौतम बुद्धांचे प्रातिहार्य पाहूनही, मत्सर आणि मानाने फसविला गेल्यामुळे, मी तोपर्यंत त्यांना वंदन केले नाही.

376.

३७६.

‘‘Mama saṅkappamaññāya, codesi narasārathi;

Tato me āsi saṃvego, abbhuto lomahaṃsano.

माझा चुकीचा संकल्प जाणून, मानवांचे सारथी असणाऱ्या भगवंतांनी मला जागृत केले. त्यानंतर माझ्या मनात अपूर्व संवेग आणि रोमांच उभे राहिले.

377.

३७७.

‘‘Pubbe jaṭilabhūtassa, yā me siddhi parittikā;

Tāhaṃ tadā nirākatvā, pabbajiṃ jinasāsane.

पूर्वी जटाधारी तपस्वी असताना मला जी अल्प सिद्धी प्राप्त झाली होती, तिचा मी त्याग केला आणि जिनशासनात प्रव्रज्या घेतली.

378.

३७८.

‘‘Pubbe yaññena santuṭṭho, kāmadhātupurakkhato;

Pacchā rāgañca dosañca, mohañcāpi samūhaniṃ.

पूर्वी मी कामधातूमध्ये मग्न राहून यज्ञानेच संतुष्ट होतो; परंतु नंतर मी राग, द्वेष आणि मोह यांचे समूळ उच्चाटन केले.

379.

३७९.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Iddhimā paracittaññū, dibbasotañca pāpuṇiṃ.

मी पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, माझे दिव्यचक्षू विशुद्ध झाले आहेत, मी ऋद्धीमान व परचित्तज्ञानी झालो आहे आणि मी दिव्यश्रोत्र प्राप्त केले आहे.

380.

३८०.

‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti.

ज्या ध्येयासाठी मी गृहत्याग करून अनगारिक प्रव्रजित झालो होतो, ते माझे ध्येय साध्य झाले आहे आणि सर्व संयोजनांचा क्षय झाला आहे.

… Uruveḷakassapo thero….

...अशा प्रकारे स्थवीर उरुवेल कस्सप यांनी या गाथा म्हटल्या.

2. Tekicchakārittheragāthā

२. तेकिच्छकारि थेरगाथा (स्थवीर तेकिच्छकारि यांच्या गाथा)

381.

३८१.

‘‘Atihitā vīhi, khalagatā sālī;

Na ca labhe piṇḍaṃ, kathamahaṃ kassaṃ.

धान्य कोठारात साठवले गेले आहे, तांदूळ खळ्यात पडला आहे; तरीही मला भिक्षा मिळत नाही, आता मी काय करू? (असे मार उपहासाने म्हणाला).

382.

३८२.

‘‘Buddhamappameyyaṃ anussara pasanno;

Pītiyā phuṭasarīro hohisi satatamudaggo.

अप्रमेय बुद्ध भगवंतांचे प्रसन्न चित्ताने स्मरण कर; प्रीतीने तुझे शरीर पुलकित होईल आणि तू नेहमी प्रफुल्लित राहशील.

383.

३८३.

‘‘Dhammamappameyyaṃ anussara pasanno;

Pītiyā phuṭasarīro hohisi satatamudaggo.

अप्रमेय धम्माचे प्रसन्न चित्ताने स्मरण कर; प्रीतीने तुझे शरीर पुलकित होईल आणि तू नेहमी प्रफुल्लित राहशील.

384.

३८४.

‘‘Saṅghamappameyyaṃ anussara pasanno;

Pītiyā phuṭasarīro hohisi satatamudaggo.

अप्रमेय संघाचे प्रसन्न चित्ताने स्मरण कर; प्रीतीने तुझे शरीर पुलकित होईल आणि तू नेहमी प्रफुल्लित राहशील.

385.

३८५.

‘‘Abbhokāse [Pg.283] viharasi, sītā hemantikā imā ratyo;

Mā sītena pareto vihaññittho, pavisa tvaṃ vihāraṃ phusitaggaḷaṃ.

तू उघड्या मैदानावर राहत आहेस, आणि या हिवाळ्यातील रात्री अत्यंत थंड आहेत. थंडीने पीडित होऊन त्रास सहन करू नकोस; कवाड बंद असलेल्या विहारात प्रवेश कर.

386.

३८६.

‘‘Phusissaṃ catasso appamaññāyo, tāhi ca sukhito viharissaṃ;

Nāhaṃ sītena vihaññissaṃ, aniñjito viharanto’’ti.

मी चार अप्पमञ्ञा (ब्रह्मविहार) प्राप्त करीन आणि त्यांच्याद्वारे सुखी होऊन राहीन. अचल राहून ध्यान करत असताना मला थंडीचा काहीही त्रास होणार नाही.

… Tekicchakārī thero….

...अशा प्रकारे स्थवीर तेकिच्छकारि यांनी या गाथा म्हटल्या.

3. Mahānāgattheragāthā

३. महानाग थेरगाथा (स्थवीर महानाग यांच्या गाथा)

387.

३८७.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Parihāyati saddhammā, maccho appodake yathā.

ज्या भिक्खूच्या मनात आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदर नसतो, तो सद्धम्मापासून तसाच दूर जातो, जसा कमी पाण्यात असलेला मासा.

388.

३८८.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Na virūhati saddhamme, khette bījaṃva pūtikaṃ.

ज्या भिक्खूच्या मनात आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदर नसतो, तो सद्धम्मामध्ये तसाच वाढत नाही, जसे शेतात पेरलेले कुजलेले बी.

389.

३८९.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Ārakā hoti nibbānā, dhammarājassa sāsane.

ज्या भिक्खूच्या मनात आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदर नसतो, तो धम्मराजाच्या शासनात निर्वाणापासून खूप दूर असतो.

390.

३९०.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;

Na vihāyati saddhammā, maccho bavhodake yathā.

ज्या भिक्खूच्या मनात आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदर असतो, तो सद्धम्मापासून कधीही दूर जात नाही, जसा भरपूर पाण्यात असलेला मासा.

391.

३९१.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;

So virūhati saddhamme, khette bījaṃva bhaddakaṃ.

ज्या भिक्खूच्या मनात आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदर असतो, तो सद्धम्मामध्ये तसाच वाढतो, जसे शेतात पेरलेले उत्तम दर्जाचे बी.

392.

३९२.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;

Santike hoti nibbānaṃ, dhammarājassa sāsane’’ti.

ज्या भिक्खूच्या मनात आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदर असतो, तो धम्मराजाच्या शासनात निर्वाणाच्या अगदी जवळ असतो.

… Mahānāgo thero….

...अशा प्रकारे स्थवीर महानाग यांनी या गाथा म्हटल्या.

4. Kullattheragāthā

४. कुल्ल थेरगाथा (स्थवीर कुल्ल यांच्या गाथा)

393.

३९३.

‘‘Kullo sivathikaṃ gantvā, addasa itthimujjhitaṃ;

Apaviddhaṃ susānasmiṃ, khajjantiṃ kimihī phuṭaṃ.

कुल्ल भिक्खूने स्मशानात जाऊन तिथे टाकून दिलेले, किड्यांनी भरलेले आणि प्राण्यांनी खाल्लेले एका स्त्रीचे प्रेत पाहिले.

394.

३९४.

‘‘Āturaṃ [Pg.284] asuciṃ pūtiṃ, passa kulla samussayaṃ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhinanditaṃ.

हे कुल्ल! रोगांनी ग्रस्त, अशुद्ध, दुर्गंधीयुक्त, वरून आणि खालून घाण वाहणारे आणि मूर्ख लोकांद्वारे प्रिय मानले गेलेले हे शरीर पाहा.

395.

३९५.

‘‘Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanapattiyā;

Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, tucchaṃ santarabāhiraṃ.

मी ज्ञानदर्शनाची (विपश्यना व मार्गज्ञानाची) प्राप्ती करण्यासाठी 'धम्मरूपी आरसा' (धम्मादासं) हाती घेऊन, आतून व बाहेरून अत्यंत तुच्छ (असार) असलेल्या या शरीराचे वारंवार निरीक्षण केले.

396.

३९६.

‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;

Yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho.

जसे हे (माझे शरीर) आहे, तसेच ते (मृत शरीर) आहे; जसे ते आहे, तसेच हे आहे. जसा खालचा भाग आहे, तसाच वरचा भाग आहे; जसा वरचा भाग आहे, तसाच खालचा भाग आहे.

397.

३९७.

‘‘Yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā;

Yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure.

जसे दिवसा, तसेच रात्री; जसे रात्री, तसेच दिवसा. जसे पूर्वी (तारुण्यात), तसेच नंतर (वृद्धत्वामध्ये); जसे नंतर, तसेच पूर्वी.

398.

३९८.

‘‘Pañcaṅgikena turiyena, na ratī hoti tādisī;

Yathā ekaggacittassa, sammā dhammaṃ vipassato’’ti.

पाच अंगांनी युक्त असलेल्या वाद्यांच्या संगीतापासून मिळणारा आनंदही तसा असू शकत नाही, जसा एकाग्र चित्ताने धम्माचे योग्य प्रकारे विपश्यना (निरीक्षण) करणाऱ्या साधकाला मिळणारा धम्मानंद असतो.

… Kullo thero….

...असे कुल्ल थेर म्हणाले.

5. Mālukyaputtattheragāthā

५. मालुक्यपुत्त थेरगाथा

399.

३९९.

‘‘Manujassa pamattacārino, taṇhā vaḍḍhati māluvā viya;

So plavatī hurā huraṃ, phalamicchaṃva vanasmi vānaro.

प्रमादामध्ये (अविचारात) जगणाऱ्या मनुष्याची तृष्णा (तण्हा) माळुवा वेलीप्रमाणे वाढत जाते. जंगलात फळांच्या इच्छेने एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर उड्या मारणाऱ्या माकडाप्रमाणे तो एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात धावत राहतो.

400.

४००.

‘‘Yaṃ esā sahate jammī, taṇhā loke visattikā;

Sokā tassa pavaḍḍhanti, abhivaṭṭhaṃva bīraṇaṃ.

या जगात जी अत्यंत चिकटून राहणारी ही नीच तृष्णा ज्या मनुष्याला आपल्या ताब्यात घेते (पराजित करते), त्याचे शोक वारंवार पडणाऱ्या पावसाने वाढणाऱ्या 'बीरणा' गवतासारखे वाढत जातात.

401.

४०१.

‘‘Yo cetaṃ sahate jammiṃ, taṇhaṃ loke duraccayaṃ;

Sokā tamhā papatanti, udabindūva pokkharā.

परंतु जो मनुष्य या जगात पार करण्यास कठीण असलेल्या या नीच तृष्णेवर विजय मिळवतो, त्याचे शोक त्याच्यापासून तसेच गळून पडतात, जसे कमळाच्या पानावरून पाण्याचे थेंब गळून पडतात.

402.

४०२.

‘‘Taṃ vo vadāmi bhaddaṃ vo, yāvantettha samāgatā;

Taṇhāya mūlaṃ khaṇatha, usīratthova bīraṇaṃ;

Mā vo naḷaṃva sotova, māro bhañji punappunaṃ.

म्हणूनच मी तुम्हा सर्वांना सांगतो, येथे जमलेल्या तुम्हा सर्वांचे कल्याण असो! सुगंधी मुळासाठी जसे बीरणा गवत खणून काढतात, तसेच तुम्ही तृष्णेचे मूळ (अविद्या इत्यादी क्लेश) खणून काढा. नदीचा वेगवान प्रवाह जसा काठावरील लव्हाळ्याला (नळाला) मोडून टाकतो, तसे मार तुम्हाला वारंवार नष्ट न करो.

403.

४०३.

‘‘Karotha buddhavacanaṃ, khaṇo vo mā upaccagā;

Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.

बुद्धांच्या उपदेशाचे पालन करा, हा सुवर्णक्षण (बुद्धोत्पाद काळ) वाया जाऊ देऊ नका. कारण ज्यांचा हा क्षण निघून गेला आहे, ते नरकात पडून दीर्घकाळ शोक करतात.

404.

४०४.

‘‘Pamādo rajo pamādo, pamādānupatito rajo;

Appamādena vijjāya, abbahe sallamattano’’ti.

प्रमाद (बेसावधपणा) हा धूळ (मळ) आहे, आणि प्रमादाच्या मागे येणारे क्लेशही धूळच आहेत. अप्रमादाने (जागरूकतेने) आणि विद्येने (अर्हतमार्गाच्या ज्ञानाने) मनुष्याने आपल्या हृदयातील (राग इत्यादींचा) शल्य उपटून टाकावा.

… Mālukyaputto thero….

...असे मालुक्यपुत्त थेर म्हणाले.

6. Sappadāsattheragāthā

६. सप्पदास थेरगाथा

405.

४०५.

‘‘Paṇṇavīsativassāni[Pg.285], yato pabbajito ahaṃ;

Accharāsaṅghātamattampi, cetosantimanajjhagaṃ.

मी प्रव्रजित झाल्यापासून पंचवीस वर्षे झाली, पण मला चुटकी वाजवण्याइतक्या काळासाठीही चित्ताची शांतता (एकाग्रता) लाभली नाही.

406.

४०६.

‘‘Aladdhā cittassekaggaṃ, kāmarāgena aṭṭito ;

Bāhā paggayha kandanto, vihārā upanikkhamiṃ.

चित्ताची एकाग्रता न लाभल्यामुळे आणि कामरागाने पीडित झाल्यामुळे, मी दोन्ही हात वर करून रडत-रडत विहारातून बाहेर पडलो.

407.

४०७.

‘‘Satthaṃ vā āharissāmi, ko attho jīvitena me;

Kathaṃ hi sikkhaṃ paccakkhaṃ, kālaṃ kubbetha mādiso.

मी शस्त्र घेऊन स्वतःचा अंत करीन, माझ्या या जगण्याचा काय उपयोग? माझ्यासारखा भिक्खू शील-शिक्षेचा त्याग करून (गृहस्थ होऊन) कसा काय मरण पत्करू शकेल?

408.

४०८.

‘‘Tadāhaṃ khuramādāya, mañcakamhi upāvisiṃ;

Parinīto khuro āsi, dhamaniṃ chettumattano.

तेव्हा मी वस्तरा घेऊन एका लहान खाटेवर बसलो. स्वतःची गळ्याची नस कापण्यासाठी मी तो वस्तरा गळ्यापाशी आणला.

409.

४०९.

‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;

Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.

त्यानंतर माझ्या मनात योग्य प्रकारे मनन (योनिसो मनसिकार) उत्पन्न झाले. कामभोगांचे दुष्परिणाम (आदीनव) स्पष्टपणे समोर आले आणि माझ्या मनात वैराग्य (निब्बिदा) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झाले.

410.

४१०.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

त्यानंतर माझे चित्त (क्लेशांपासून) मुक्त झाले. धम्माची ही सुंदर सुधम्मता पहा! मी तीन विद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांच्या शासनाचे (उपदेशाचे) पालन केले आहे.

… Sappadāso thero….

...असे सप्पदास थेर म्हणाले.

7.Kātiyānattheragāthā

७. कातियान थेरगाथा

411.

४११.

‘‘Uṭṭhehi nisīda kātiyāna, mā niddābahulo ahu jāgarassu;

Mā taṃ alasaṃ pamattabandhu, kūṭeneva jinātu maccurājā.

उठ, कातियान! बस. जास्त झोपू नकोस, जागृत राहा! आळशी असलेल्या तुला, प्रमादाचा (बेसावधपणाचा) मित्र असलेल्या मृत्यूराजाने (मार) आपल्या कपटाने (वृद्धत्व व व्याधींच्या जाळ्याने) पराजित करू नये.

412.

४१२.

‘‘Seyyathāpi mahāsamuddavego, evaṃ jātijarātivattate taṃ;

So karohi sudīpamattano tvaṃ, na hi tāṇaṃ tava vijjateva aññaṃ.

ज्याप्रमाणे महासागराच्या लाटांचा वेग एखाद्या दुर्बळ माणसाला वाहून नेतो, त्याचप्रमाणे जन्म आणि जरा (वृद्धत्व) तुला ग्रासून टाकत आहेत. म्हणून तू स्वतःसाठी अर्हतत्त्वरूपी एक सुरक्षित बेट तयार कर, कारण याशिवाय तुला दुसरा कोणताही आश्रय नाही.

413.

४१३.

‘‘Satthā hi vijesi maggametaṃ, saṅgā jātijarābhayā atītaṃ;

Pubbāpararattamappamatto, anuyuñjassu daḷhaṃ karohi yogaṃ.

शास्त्यांनी (बुद्धांनी) जन्म आणि जरेच्या भयापासून मुक्त करणारा व आसक्तीच्या पलीकडे नेणारा हा मार्ग शोधून काढला आहे. म्हणून रात्रीच्या पूर्व व उत्तर भागात अप्रमादी (जागृत) राहून ध्यान कर आणि आपला प्रयत्न दृढ कर.

414.

४१४.

‘‘Purimāni [Pg.286] pamuñca bandhanāni, saṅghāṭikhuramuṇḍabhikkhabhojī;

Mā khiḍḍāratiñca mā niddaṃ, anuyuñjittha jhāya kātiyāna.

कातियान! तू संघात (दुगुट) परिधान केलेला, वस्तऱ्याने मुंडण केलेला आणि भिक्षेवर जगणारा भिक्खू आहेस; म्हणून पूर्व आयुष्यातील कामभोगांची बंधने तोडून टाक. खेळ, करमणूक आणि झोप यात वेळ घालवू नकोस, तर ध्यानामध्ये मग्न राहा.

415.

४१५.

‘‘Jhāyāhi jināhi kātiyāna, yogakkhemapathesu kovidosi;

Pappuyya anuttaraṃ visuddhiṃ, parinibbāhisi vārināva joti.

कातियान! ध्यान कर आणि क्लेशांवर विजय मिळव. तू चार योगांपासून (बंधनांपासून) मुक्त करणाऱ्या निर्वाणमार्गात कुशल आहेस. सर्वोत्तम अशा शुद्धीला (अर्हतत्त्वाला) प्राप्त करून, पाण्याने जसा अग्नी शांत होतो, तसा तू परिनिर्वाण प्राप्त करशील.

416.

४१६.

‘‘Pajjotakaro parittaraṃso, vātena vinamyate latāva;

Evampi tuvaṃ anādiyāno, māraṃ indasagotta niddhunāhi;

So vedayitāsu vītarāgo, kālaṃ kaṅkha idheva sītibhūto’’ti.

ज्याप्रमाणे मंद प्रकाश देणारा दिवा वाऱ्याने विझून जातो किंवा एखादी वेल नष्ट होते, त्याचप्रमाणे हे इंद्रगोत्रातील कातियना! तू माराच्या आहारी न जाता त्याला नष्ट कर. सर्व वेदनांविषयी वीतरागी (आसक्तीरहित) होऊन, याच जन्मात शांत (शीतीभूत) होऊन आपल्या परिनिर्वाणाच्या काळाची प्रतीक्षा कर.

… Kātiyāno thero….

...असे कातियान थेर म्हणाले.

8. Migajālattheragāthā

८. मिगजाल थेरगाथा

417.

४१७.

‘‘Sudesito cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

Sabbasaṃyojanātīto, sabbavaṭṭavināsano.

पाच चक्षूंनी युक्त आणि सूर्यवंशज असलेल्या बुद्ध भगवंतांनी ज्या धम्माचा सुंदर उपदेश केला आहे, तो सर्व संयोजनांच्या (बंधनांच्या) पलीकडे नेणारा आणि सर्व संसारचक्राचा (वट्टाचा) नाश करणारा आहे.

418.

४१८.

‘‘Niyyāniko uttaraṇo, taṇhāmūlavisosano;

Visamūlaṃ āghātanaṃ, chetvā pāpeti nibbutiṃ.

तो संसारातून मुक्त करणारा, भवसागरातून तारून नेणारा आणि तृष्णेच्या मुळाला सुकवून टाकणारा आहे. दुःख देणाऱ्या कर्मांचे व क्लेशांचे विषारी मूळ कापून टाकून तो निर्वाणाची प्राप्ती करून देतो.

419.

४१९.

‘‘Aññāṇamūlabhedāya, kammayantavighāṭano;

Viññāṇānaṃ pariggahe, ñāṇavajiranipātano.

अज्ञानाचे (अविद्येचे) मूळ नष्ट करण्यासाठी, कर्मरूपी यंत्राचा विध्वंस करण्यासाठी आणि विज्ञानांच्या ग्रहणावर ज्ञानरूपी वज्राचा प्रहार करण्यासाठी तो समर्थ आहे.

420.

४२०.

‘‘Vedanānaṃ viññāpano, upādānappamocano;

Bhavaṃ aṅgārakāsuṃva, ñāṇena anupassano.

तो तिन्ही वेदनांचे यथार्थ ज्ञान करून देणारा, उपादानांपासून (आसक्तीपासून) मुक्त करणारा आणि नऊ प्रकारच्या भवांना धगधगत्या कोळशाच्या खाणीप्रमाणे ज्ञानचक्षूने पाहण्यास शिकवणारा आहे.

421.

४२१.

‘‘Mahāraso sugambhīro, jarāmaccunivāraṇo;

Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, dukkhūpasamano sivo.

तो अत्यंत मधुर रस असलेला, अतिशय खोल (गहन), जरा आणि मृत्यूला रोखणारा आहे. हा आर्य अष्टांगिक मार्ग सर्व दुःखांचे शमन करणारा आणि कल्याणकारी (शांत) आहे.

422.

४२२.

‘‘Kammaṃ kammanti ñatvāna, vipākañca vipākato;

Paṭiccuppannadhammānaṃ, yathāvālokadassano;

Mahākhemaṅgamo santo, pariyosānabhaddako’’ti.

कर्माला कर्म म्हणून आणि त्याच्या विपाकाला (फळाला) विपाक म्हणून जाणून, प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांचे यथार्थ दर्शन घडवणारा हा मार्ग आहे. तो परम शांती व सुरक्षितता देणाऱ्या निर्वाणाकडे नेणारा, शांत आणि शेवटी अत्यंत कल्याणकारी आहे.

… Migajālo thero….

...असे मिगजाल थेर म्हणाले.

9. Purohitaputtajentattheragāthā

९. पुरोहितपुत्त जेंत थेरगाथा

423.

४२३.

‘‘Jātimadena [Pg.287] mattohaṃ, bhogaissariyena ca;

Saṇṭhānavaṇṇarūpena, madamatto acārihaṃ.

मी उच्च कुळाच्या अभिमानाने (जातीमदाने), संपत्ती व सत्तेच्या गर्वाने आणि आपल्या सुंदर रूप व शरीरयष्टीच्या अहंकारात चूर होऊन वावरत असे.

424.

४२४.

‘‘Nāttano samakaṃ kañci, atirekaṃ ca maññisaṃ;

Atimānahato bālo, patthaddho ussitaddhajo.

मी कोणालाही स्वतःच्या बरोबरीचा मानत नसे, मग श्रेष्ठ मानण्याचा तर प्रश्नच नव्हता. अत्यंत गर्वाने ग्रासलेला, मूर्ख, उद्धट आणि अहंकाराचा ध्वज उंच फडकवणारा असा मी होतो.

425.

४२५.

‘‘Mātaraṃ pitarañcāpi, aññepi garusammate;

Na kañci abhivādesiṃ, mānatthaddho anādaro.

मी अभिमानाने ताठरलेला आणि आदररहित असल्यामुळे, आईला, वडिलांना किंवा आदरणीय मानल्या गेलेल्या इतर कोणत्याही व्यक्तीला कधीही वंदन केले नाही.

426.

४२६.

‘‘Disvā vināyakaṃ aggaṃ, sārathīnaṃ varuttamaṃ;

Tapantamiva ādiccaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ.

(अशा प्रकारे गर्वाने फिरत असताना) भिक्खू संघाच्या परिवारासह सूर्यासारखे तळपणारे, मानवांचे उत्तम सारथी आणि सर्वश्रेष्ठ मार्गदर्शक असणाऱ्या भगवंतांना पाहून,

427.

४२७.

‘‘Mānaṃ madañca chaḍḍetvā, vippasannena cetasā;

Sirasā abhivādesiṃ, sabbasattānamuttamaṃ.

मी आपला मान आणि मद (अहंकार) सोडून देऊन, अत्यंत प्रसन्न चित्ताने, सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या भगवंतांच्या चरणी डोके टेकवून वंदन केले.

428.

४२८.

‘‘Atimāno ca omāno, pahīnā susamūhatā;

Asmimāno samucchinno, sabbe mānavidhā hatā’’ti.

माझा अतिमान (अति-अभिमान) आणि अवमान (हीन-अभिमान) नष्ट झाले आहेत, ते मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत. 'मी आहे' हा अस्मिमान पूर्णपणे छिन्नभिन्न झाला आहे आणि सर्व प्रकारचे अभिमान नष्ट झाले आहेत.

… Jento purohitaputto thero….

...असे पुरोहितपुत्र जेन्त थेरांनी म्हटले....

10. Sumanattheragāthā

१०. सुमन थेरगाथा

429.

४२९.

‘‘Yadā navo pabbajito, jātiyā sattavassiko;

Iddhiyā abhibhotvāna, pannagindaṃ mahiddhikaṃ.

जेव्हा मी वयाने केवळ सात वर्षांचा होतो, नवीनच प्रव्रजित झालेलो असताना, मी आपल्या ऋद्धीबलाने महाप्रतापी नागराजाला पराभूत केले होते.

430.

४३०.

‘‘Upajjhāyassa udakaṃ, anotattā mahāsarā;

Āharāmi tato disvā, maṃ satthā etadabravi’’.

मी माझ्या उपाध्यायांसाठी (अनुरुद्धांसाठी) अनोतत्त महासरोवरातून पाणी घेऊन आलो. तेव्हा मला पाहून शास्त्यांनी (बुद्धांनी) हे वचन म्हटले:

431.

४३१.

‘‘Sāriputta imaṃ passa, āgacchantaṃ kumārakaṃ;

Udakakumbhamādāya, ajjhattaṃ susamāhitaṃ.

हे सारिपुत्ता! पाण्याचा घडा घेऊन येणाऱ्या, अंतर्मनात पूर्णपणे समाहित (एकाग्र) झालेल्या या लहान बालकाकडे (सामणेराकडे) पाहा.

432.

४३२.

‘‘Pāsādikena vattena, kalyāṇairiyāpatho;

Sāmaṇeronuruddhassa, iddhiyā ca visārado.

हा सामणेर अनुरुद्धांचा शिष्य आहे; त्याचे आचरण प्रसन्न करणारे आहे, त्याची चर्या (इरियापथ) कल्याणकारी आहे आणि तो ऋद्धीबलामध्ये अत्यंत कुशल व निपुण आहे.

433.

४३३.

‘‘Ājānīyena ājañño, sādhunā sādhukārito;

Vinīto anuruddhena, katakiccena sikkhito.

ज्याला श्रेष्ठ पुरुषांप्रमाणे श्रेष्ठ बनवले गेले आहे, सज्जनाद्वारे सुशिक्षित केले गेले आहे, अशा या सामणेराला कृतकृत्य (ज्यांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे अशा) अनुरुद्धांनी विनीत व शिक्षित केले आहे.

434.

४३४.

‘‘So patvā paramaṃ santiṃ, sacchikatvā akuppataṃ;

Sāmaṇero sa sumano, mā maṃ jaññāti icchatī’’ti.

परम शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त करून आणि अढळ अशा अर्हतपदाचा साक्षात्कार करूनही, तो सुमन सामणेर 'कोणीही मला ओळखू नये' अशीच इच्छा बाळगतो.

… Sumano thero….

...असे सुमन थेरांनी म्हटले....

11. Nhātakamunittheragāthā

११. न्हातकमुनी थेरगाथा

435.

४३५.

‘‘Vātarogābhinīto [Pg.288] tvaṃ, viharaṃ kānane vane;

Paviddhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasi’’.

हे भिक्खू! वातरोगाने ग्रस्त असताना, जेथे भिक्षा मिळणे कठीण व रूक्ष आहे अशा या घनदाट अरण्यात राहून तू आपले जीवन कसे व्यतीत करशील?

436.

४३६.

‘‘Pītisukhena vipulena, pharitvāna samussayaṃ;

Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.

भगवंत! मी विपुल प्रीती आणि सुखाने आपल्या शरीराला व्यापून टाकीन, आणि रूक्ष अन्नाचा स्वीकार करत या घनदाट अरण्यात आनंदाने राहीन.

437.

४३७.

‘‘Bhāvento satta bojjhaṅge, indriyāni balāni ca;

Jhānasokhummasampanno, viharissaṃ anāsavo.

सात बोज्झंग (ज्ञान-अंगे), पाच इंद्रिये आणि पाच बले यांची भावना (विकास) करत, सूक्ष्म ध्यानाने संपन्न होऊन, मी आसवमुक्त (निष्पाप) अवस्थेत राहीन.

438.

४३८.

‘‘Vippamuttaṃ kilesehi, suddhacittaṃ anāvilaṃ;

Abhiṇhaṃ paccavekkhanto, viharissaṃ anāsavo.

क्लेशांपासून मुक्त, शुद्ध आणि निर्मळ अशा चित्ताचे सतत निरीक्षण करत, मी आसवमुक्त होऊन राहीन.

439.

४३९.

‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā;

Sabbe asesā ucchinnā, na ca uppajjare puna.

माझ्या आत आणि बाहेर जे काही आसव (चित्तमल) अस्तित्वात होते, ते सर्व पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत; ते पुन्हा कधीही उत्पन्न होणार नाहीत.

440.

४४०.

‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā;

Dukkhakkhayo anuppatto, natthi dāni punabbhavo’’ti.

पाचही स्कंध मी पूर्णपणे जाणून घेतले आहेत, त्यांचे मूळ नष्ट झाले आहे. मी दुःखाच्या क्षयाला (निर्वाणाला) प्राप्त झालो आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.

… Nhātakamunitthero….

...असे न्हातकमुनी थेरांनी म्हटले....

12. Brahmadattattheragāthā

१२. ब्रह्मदत्त थेरगाथा

441.

४४१.

‘‘Akkodhassa kuto kodho, dantassa samajīvino;

Sammadaññā vimuttassa, upasantassa tādino.

जो क्रोधापासून मुक्त आहे, संयमित आहे, समतेने जगणारा आहे, सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झालेला आहे, शांत आणि तादी (अचल) गुणांनी युक्त आहे, अशा अर्हताला क्रोध कोठून येणार?

442.

४४२.

‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;

Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.

जो क्रोधी माणसाला उलटून क्रोध करतो, तो स्वतःच अधिक वाईट बनतो. जो क्रोधाला क्रोधाने उत्तर देत नाही, तो जिंकण्यास कठीण असलेले युद्ध जिंकतो.

443.

४४३.

‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca;

Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati.

दुसऱ्याला क्रोधाविष्ट झालेले पाहून जो स्वतः जागरूक राहून शांत होतो, तो स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे अशा दोघांचेही कल्याण साधत असतो.

444.

४४४.

‘‘Ubhinnaṃ tikicchantaṃ taṃ, attano ca parassa ca;

Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā.

स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या क्रोधाच्या आजारावर उपचार करणाऱ्या अशा व्यक्तीला, जे धम्मामध्ये अकुशल (अज्ञानी) आहेत, ते लोक मूर्ख समजतात.

445.

४४५.

‘‘Uppajje te sace kodho, āvajja kakacūpamaṃ;

Uppajje ce rase taṇhā, puttamaṃsūpamaṃ sara.

जर तुझ्या मनात क्रोध उत्पन्न झाला, तर 'करवतीच्या उपमेचे' (ककचूपम सुत्ताचे) स्मरण कर. जर चवीविषयी तृष्णा उत्पन्न झाली, तर 'पुत्राच्या मांसाच्या उपमेचे' स्मरण कर.

446.

४४६.

‘‘Sace dhāvati cittaṃ te, kāmesu ca bhavesu ca;

Khippaṃ niggaṇha satiyā, kiṭṭhādaṃ viya duppasu’’nti;

जर तुझे मन कामभोगांकडे आणि अस्तित्वाकडे (भवाकडे) धावत असेल, तर पिकांचे नुकसान करणाऱ्या दुष्ट बैलाला दोरीने खांबाला बांधून जसे आवरले जाते, तसेच तू आपल्या मनाला सतीच्या (स्मृतीच्या) साहाय्याने त्वरित आवर घाल.

… Brahmadatto thero….

...असे ब्रह्मदत्त थेरांनी म्हटले....

13. Sirimaṇḍattheragāthā

१३. सिरिमंड थेरगाथा

447.

४४७.

‘‘Channamativassati[Pg.289], vivaṭaṃ nātivassati;

Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassati.

जे झाकलेले असते, त्यावर पाऊस (क्लेशांचा पाऊस) जास्त पडतो; जे उघडे असते, त्यावर पाऊस पडत नाही. म्हणून जे झाकलेले (दोष) आहे ते उघडे करा, म्हणजे त्यावर पाऊस पडणार नाही.

448.

४४८.

‘‘Maccunābbhahato loko, jarāya parivārito;

Taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūpāyito sadā.

हा संसार मृत्यूने ग्रस्त आहे, जरेने (वृद्धत्वाने) वेढलेला आहे. तृष्णेच्या शल्याने (बाणाने) तो विंधला गेला आहे आणि इच्छांच्या धुराने तो सतत जळत आहे.

449.

४४९.

‘‘Maccunābbhahato loko, parikkhitto jarāya ca;

Haññati niccamattāṇo, pattadaṇḍova takkaro.

हा संसार मृत्यूने ग्रस्त आहे आणि जरेने वेढलेला आहे. ज्याप्रमाणे शिक्षा सुनावलेला चोर असहाय्य होऊन मार खातो, त्याचप्रमाणे हा संसार कोणताही त्राता (रक्षक) नसताना सतत मार खात आहे.

450.

४५०.

‘‘Āgacchantaggikhandhāva, maccu byādhi jarā tayo;

Paccuggantuṃ balaṃ natthi, javo natthi palāyituṃ.

मृत्यू, व्याधी (आजारपण) आणि जरा (वृद्धत्व) हे तिन्ही धगधगत्या अग्नीसारखे चालून येत आहेत. त्यांचा प्रतिकार करण्याचे बळ कोणाकडेही नाही, आणि पळून जाण्यासाठी वेगही नाही.

451.

४५१.

‘‘Amoghaṃ divasaṃ kayirā, appena bahukena vā;

Yaṃ yaṃ vijahate rattiṃ, tadūnaṃ tassa jīvitaṃ.

प्रत्येक दिवस सार्थ (सफळ) करावा, मग तो काळ थोडा असो वा जास्त. कारण जशी जशी रात्र निघून जाते, तसे तसे माणसाचे आयुष्य कमी होत जाते.

452.

४५२.

‘‘Carato tiṭṭhato vāpi, āsīnasayanassa vā;

Upeti carimā ratti, na te kālo pamajjitu’’nti.

चालताना, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असतानाही अंतिम रात्र (मृत्यू) जवळ येत असते. त्यामुळे तुला प्रमाद (आळस/मूर्च्छितपणा) करण्याची ही वेळ नाही.

… Sirimaṇḍo thero….

...असे सिरिमंड थेरांनी म्हटले....

14. Sabbakāmittheragāthā

१४. सब्बकामी थेरगाथा

453.

४५३.

‘‘Dvipādakoyaṃ asuci, duggandho parihīrati ;

Nānākuṇapaparipūro, vissavanto tato tato.

हा दोन पायांचा देह अशुद्ध आणि दुर्गंधीयुक्त आहे, विविध प्रकारच्या घाणीने भरलेला आहे आणि जागोजागी (नऊ द्वारांमधून) पाझरत आहे; तरीही लोक सुगंधी द्रव्यांनी सजवून तो मिरवत असतात.

454.

४५४.

‘‘Migaṃ nilīnaṃ kūṭena, baḷiseneva ambujaṃ;

Vānaraṃ viya lepena, bādhayanti puthujjanaṃ.

ज्याप्रमाणे सापळ्याने हरणाला, गळाने माशाला आणि चिकट डिंकाने माकडाला पकडले जाते, त्याचप्रमाणे (कामभोग) अज्ञानी पृथग्जनाला (सामान्य माणसाला) जाळ्यात ओढून पीडित करतात.

455.

४५५.

‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā;

Pañca kāmaguṇā ete, itthirūpasmi dissare.

मनोरम रूप, शब्द, रस, गंध आणि स्पर्श हे पाच कामगुण स्त्रीच्या रूपात दिसून येतात.

456.

४५६.

‘‘Ye etā upasevanti, rattacittā puthujjanā;

Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ācinanti punabbhavaṃ.

जे अज्ञानी पृथग्जन रागासक्त चित्ताने या स्त्रियांचे सेवन करतात, ते भयानक संसार वाढवतात आणि पुनर्जन्म संचित करतात.

457.

४५७.

‘‘Yo cetā parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.

जो मनुष्य पायाने सापाचे डोके टाळावे त्याप्रमाणे या स्त्रियांना वर्ज्य करतो, तो जागरूक राहून या जगातील विषारी अशा तृष्णेला पार करतो.

458.

४५८.

‘‘Kāmesvādīnavaṃ [Pg.290] disvā, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;

Nissaṭo sabbakāmehi, patto me āsavakkhayo’’ti.

कामांचे दुष्परिणाम पाहून आणि नैष्क्रम्याला क्षेमकारक मानून, सर्व कामांमधून मुक्त होऊन मी आसवांचा क्षय प्राप्त केला आहे.

… Sabbakāmitthero….

...असे स्थवीर सब्बकामी म्हणाले...

Chakkanipāto niṭṭhito.

छक्कनिपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान -

Uruveḷakassapo ca, thero tekicchakāri ca;

Mahānāgo ca kullo ca, mālukyo sappadāsako.

स्थवीर उरुवेलकस्सप, तेकिच्छकारी, महानाग, कुल्ल, मालुक्य आणि सप्पदासक,

Kātiyāno migajālo, jento sumanasavhayo;

Nhātamuni brahmadatto, sirimaṇḍo sabbakāmī ca;

Gāthāyo caturāsīti, therā cettha catuddasāti.

कातियान, मिगजाल, जेन्त, सुमन नावाचे स्थवीर, न्हातमुनी, ब्रह्मदत्त, सिरिमंड आणि सब्बकामी; या निपातात एकूण चौदा स्थवीर असून चौऱ्याऐंशी गाथा आहेत.

7. Sattakanipāto

७. सत्तकनिपात

1. Sundarasamuddattheragāthā

१. स्थवीर सुन्दरासमुद्द यांच्या गाथा

459.

४५९.

‘‘Alaṅkatā [Pg.291] suvasanā, māladhārī vibhūsitā;

Alattakakatāpādā, pādukāruyha vesikā.

अलंकारांनी नटलेली, सुंदर वस्त्रे परिधान केलेली, फुलांचे हार घातलेली, सुशोभित झालेली आणि पायांना लाक्षा रस लावलेली एक वेश्या पादत्राणे घालून उभी होती.

460.

४६०.

‘‘Pādukā oruhitvāna, purato pañjalīkatā;

Sā maṃ saṇhena mudunā, mhitapubbaṃ abhāsatha’’.

पादत्राणे काढून, माझ्यासमोर हात जोडून उभी राहून, ती वेश्या स्मितहास्य करत मला मधुर आणि कोमल शब्दांत म्हणाली -

461.

४६१.

‘‘Yuvāsi tvaṃ pabbajito, tiṭṭhāhi mama sāsane;

Bhuñja mānusake kāme, ahaṃ vittaṃ dadāmi te;

Saccaṃ te paṭijānāmi, aggiṃ vā te harāmahaṃ.

‘तुम्ही तरुण वयातच प्रव्रजित झाला आहात, माझ्या सांगण्यानुसार वागा. मानवी कामभोगांचा उपभोग घ्या, मी तुम्हाला धनसंपत्ती देईन. मी तुम्हाला सत्य वचन देते, (विश्वास नसेल तर) मी तुमच्यासाठी अग्नी हातात धरून शपथ घेण्यास तयार आहे.’

462.

४६२.

‘‘Yadā jiṇṇā bhavissāma, ubho daṇḍaparāyanā;

Ubhopi pabbajissāma, ubhayattha kaṭaggaho’’.

‘जेव्हा आपण दोघे वृद्ध होऊ आणि काठीचा आधार घ्यावा लागेल, तेव्हा आपण दोघेही प्रव्रजित होऊ. अशा प्रकारे आपल्याला दोन्ही लोकांत विजय प्राप्त होईल.’

463.

४६३.

‘‘Tañca disvāna yācantiṃ, vesikaṃ pañjalīkataṃ;

Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.

अलंकारांनी नटलेल्या, सुंदर वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि हात जोडून याचना करणाऱ्या त्या वेश्येला पाहून मला ती मृत्यूने पसरवलेल्या पाशासारखी भासली.

464.

४६४.

‘‘Tato me manasīkāro…pe… nibbidā samatiṭṭhatha.

त्यानंतर माझ्या मनात योनिशो मनसिकार उत्पन्न झाला, शरीराचे दोष स्पष्ट दिसू लागले आणि माझ्या मनात तीव्र निर्वेद दृढ झाले.

465.

४६५.

‘‘Tato cittaṃ vimucci me…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

त्यानंतर माझे चित्त मुक्त झाले. पहा, धर्माची ही उत्तम धर्मता! मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

… Sundarasamuddo thero….

...असे स्थवीर सुन्दरासमुद्द म्हणाले...

2. Lakuṇḍakabhaddiyattheragāthā

२. स्थवीर लकुण्डक भद्दिय यांच्या गाथा

466.

४६६.

Pare ambāṭakārāme, vanasaṇḍamhi bhaddiyo;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, tattha bhaddova jhāyati.

उत्कृष्ट अशा आंबाटका रामातील वनखंडात, तृष्णेला मुळासकट उपटून टाकून, कल्याणकारी भद्दिय ध्यानमग्न बसले आहेत.

467.

४६७.

‘‘Ramanteke mudiṅgehi, vīṇāhi paṇavehi ca;

Ahañca rukkhamūlasmiṃ, rato buddhassa sāsane.

काही लोक मृदंग, वीणा आणि ढोल यांच्या तालावर रमतात; परंतु मी बुद्धांच्या शासनात वृक्षाच्या मुळाशी रममाण होतो.

468.

४६८.

‘‘Buddho ce me varaṃ dajjā, so ca labbhetha me varo;

Gaṇhehaṃ sabbalokassa, niccaṃ kāyagataṃ satiṃ.

जर बुद्धांनी मला वर दिला आणि तो वर मला माझ्या इच्छेनुसार मिळाला, तर मी संपूर्ण जगासाठी निरंतर कायगतासती हाच वर निवडेन.

469.

४६९.

‘‘Ye [Pg.292] maṃ rūpena pāmiṃsu, ye ca ghosena anvagū;

Chandarāgavasūpetā, na maṃ jānanti te janā.

जे लोक माझ्या रूपावरून माझे मूल्यमापन करतात आणि जे माझ्या आवाजाच्या मागे धावतात, ते तीव्र इच्छेने व रागाने ग्रासलेले लोक मला खरोखर ओळखत नाहीत.

470.

४७०.

‘‘Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca na passati;

Samantāvaraṇo bālo, sa ve ghosena vuyhati.

जो स्वतःच्या अंतर्मनाला जाणत नाही आणि बाह्य रूपालाही पाहत नाही, असा चहूबाजूंनी अज्ञानाने वेढलेला मूर्ख मनुष्य केवळ बाह्य आवाजाने वाहून जातो.

471.

४७१.

‘‘Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca vipassati;

Bahiddhā phaladassāvī, sopi ghosena vuyhati.

जो स्वतःच्या अंतर्मनाला जाणत नाही, परंतु बाह्य गोष्टींचे निरीक्षण करतो, केवळ बाह्य फळांवर लक्ष ठेवणारा तो मनुष्यसुद्धा बाह्य आवाजाने वाहून जातो.

472.

४७२.

‘‘Ajjhattañca pajānāti, bahiddhā ca vipassati;

Anāvaraṇadassāvī, na so ghosena vuyhatī’’ti.

जो स्वतःच्या अंतर्मनालाही जाणतो आणि बाह्य गोष्टींचेही योग्य निरीक्षण करतो, असा अनावरण दृष्टी असलेला मनुष्य बाह्य आवाजाने वाहून जात नाही.

… Lakuṇḍakabhaddiyo thero….

...असे स्थवीर लकुण्डक भद्दिय म्हणाले...

3. Bhaddattheragāthā

३. स्थवीर भद्द यांच्या गाथा

473.

४७३.

‘‘Ekaputto ahaṃ āsiṃ, piyo mātu piyo pitu;

Bahūhi vatacariyāhi, laddho āyācanāhi ca.

मी माझ्या आई-वडिलांचा एकुलता एक लाडका मुलगा होतो. अनेक व्रत-वैकल्ये आणि प्रार्थना करून मी त्यांना प्राप्त झालो होतो.

474.

४७४.

‘‘Te ca maṃ anukampāya, atthakāmā hitesino;

Ubho pitā ca mātā ca, buddhassa upanāmayuṃ’’.

माझ्यावर अनुकंपा करणारे, माझे कल्याण आणि हित इच्छिणारे माझे आई आणि वडील या दोघांनी मला बुद्धांच्या चरणी समर्पित केले.

475.

४७५.

‘‘Kicchā laddho ayaṃ putto, sukhumālo sukhedhito;

Imaṃ dadāma te nātha, jinassa paricārakaṃ’’.

‘हे नाथ! हा मुलगा आम्हाला मोठ्या कष्टाने मिळाला आहे, तो अत्यंत सुकुमार आहे आणि सुखात वाढला आहे. हे जिन! आम्ही हा आमचा लहान मुलगा आपल्या सेवेसाठी आपल्याला अर्पण करत आहोत.’

476.

४७६.

‘‘Satthā ca maṃ paṭiggayha, ānandaṃ etadabravi;

‘Pabbājehi imaṃ khippaṃ, hessatyājāniyo ayaṃ.

शास्त्यांनी माझा स्वीकार केला आणि आनंदला म्हणाले, ‘आनंद, या बालकाला त्वरित प्रव्रजित कर. हा माझ्या शासनात एक श्रेष्ठ पुरुष होईल.’

477.

४७७.

‘‘Pabbājetvāna maṃ satthā, vihāraṃ pāvisī jino;

Anoggatasmiṃ sūriyasmiṃ, tato cittaṃ vimucci me.

मला प्रव्रजित केल्यानंतर, जिन शास्ते विहारात निघून गेले. सूर्य मावळण्यापूर्वीच माझे चित्त सर्व आसवांपासून मुक्त झाले.

478.

४७८.

‘‘Tato satthā nirākatvā, paṭisallānavuṭṭhito;

‘Ehi bhaddā’ti maṃ āha, sā me āsūpasampadā.

त्यानंतर शास्ते एकांतातून बाहेर आले आणि मला म्हणाले, ‘ये, भद्द!’ तीच माझी उपसंपदा ठरली.

479.

४७९.

‘‘Jātiyā sattavassena, laddhā me upasampadā;

Tisso vijjā anuppattā, aho dhammasudhammatā’’ti.

जन्मापासून अवघ्या सातव्या वर्षी मला उपसंपदा मिळाली. मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत. अहाहा! धर्माची ही केवढी सुंदर धर्मता!

… Bhaddo thero….

...असे स्थवीर भद्द म्हणाले...

4. Sopākattheragāthā

४. स्थवीर सोपाक यांच्या गाथा

480.

४८०.

‘‘Disvā [Pg.293] pāsādachāyāyaṃ, caṅkamantaṃ naruttamaṃ;

Tattha naṃ upasaṅkamma, vandissaṃ purisuttamaṃ.

विहाराच्या छायेत चंक्रमण करत असलेल्या नरश्रेष्ठ बुद्धांना पाहून, मी त्या पुरुषोत्तमांजवळ गेलो आणि त्यांना वंदन केले.

481.

४८१.

‘‘Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā, saṃharitvāna pāṇayo;

Anucaṅkamissaṃ virajaṃ, sabbasattānamuttamaṃ.

एक खांद्यावर चीवर परिधान करून, हात जोडून, मी त्या निष्पाप आणि सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या बुद्धांच्या मागे मागे चंक्रमण करू लागलो.

482.

४८२.

‘‘Tato pañhe apucchi maṃ, pañhānaṃ kovido vidū;

Acchambhī ca abhīto ca, byākāsiṃ satthuno ahaṃ.

त्यानंतर, प्रश्नांमध्ये कुशल आणि ज्ञानी असणाऱ्या शास्त्यांनी मला प्रश्न विचारले. मी न डगमगता आणि भयमुक्त होऊन शास्त्यांच्या त्या प्रश्नांची उत्तरे दिली.

483.

४८३.

‘‘Vissajjitesu pañhesu, anumodi tathāgato;

Bhikkhusaṅghaṃ viloketvā, imamatthaṃ abhāsatha’’.

प्रश्नांची उत्तरे दिली असता, तथागतांनी आनंद व्यक्त केला. त्यांनी भिक्षुसंघाकडे पाहिले आणि हा अर्थ व्यक्त केला.

484.

४८४.

‘‘Lābhā aṅgānaṃ magadhānaṃ, yesāyaṃ paribhuñjati;

Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Paccuṭṭhānañca sāmīciṃ, tesaṃ lābhā’’ti cābravi.

अंग आणि मगध देशातील लोकांचे मोठे भाग्य आहे, ज्यांच्या चीवर, पिंडपात, औषधोपचार आणि शयनासन यांचा हा उपभोग घेतो. तसेच त्यांच्या आदरातिथ्याचा आणि आदराचा स्वीकार करतो; त्या अंग आणि मगध देशातील लोकांचे खरोखरच मोठे भाग्य आहे, असे भगवान म्हणाले.

485.

४८५.

‘‘Ajjatagge maṃ sopāka, dassanāyopasaṅkama;

Esā ceva te sopāka, bhavatu upasampadā’’.

हे सोपाक! आजपासून माझ्या दर्शनासाठी तू माझ्याकडे येत जा. हे सोपाक! हीच तुझी उपसंपदा असो.

486.

४८६.

‘‘Jātiyā sattavassohaṃ, laddhāna upasampadaṃ;

Dhāremi antimaṃ dehaṃ, aho dhammasudhammatā’’ti.

जन्मापासून केवळ सात वर्षांचा असतानाच मी उपसंपदा प्राप्त केली आणि आता मी हा अंतिम देह धारण करत आहे. अहो! धर्माची काय ही उत्तम धर्मता आहे!

… Sopāko thero….

...असे थेर सोपाक म्हणाले...

5. Sarabhaṅgattheragāthā

५. सरभंग थेरगाथा

487.

४८७.

‘‘Sare hatthehi bhañjitvā, katvāna kuṭimacchisaṃ;

Tena me sarabhaṅgoti, nāmaṃ sammutiyā ahu.

तलावातील लव्हाळे हाताने तोडून आणि त्याची झोपडी बनवून मी राहत असे. त्यामुळेच लोक मला 'सरभंग' या नावाने ओळखू लागले.

488.

४८८.

‘‘Na mayhaṃ kappate ajja, sare hatthehi bhañjituṃ;

Sikkhāpadā no paññattā, gotamena yasassinā.

आता मला हाताने लव्हाळे तोडणे योग्य नाही; कारण यशस्वी गौतम बुद्धांनी आमच्यासाठी शिक्षापदे प्रस्थापित केली आहेत.

489.

४८९.

‘‘Sakalaṃ samattaṃ rogaṃ, sarabhaṅgo nāddasaṃ pubbe;

Soyaṃ rogo diṭṭho, vacanakarenātidevassa.

मी सरभंग, पूर्वी या संपूर्ण रोगाला पूर्णपणे पाहू शकलो नव्हतो. परंतु देवांचेही देव असणाऱ्या बुद्धांच्या उपदेशाचे पालन केल्यामुळे, आता मी हा रोग पाहिला आहे.

490.

४९०.

‘‘Yeneva maggena gato vipassī, yeneva maggena sikhī ca vessabhū;

Kakusandhakoṇāgamano ca kassapo, tenañjasena agamāsi gotamo.

ज्या मार्गाने विपस्सी बुद्ध गेले, ज्या मार्गाने शिखी आणि वेस्सभू गेले, आणि ककुसंध, कोणागमन व कस्सप गेले; त्याच सरळ मार्गाने गौतम बुद्ध सुद्धा गेले आहेत.

491.

४९१.

‘‘Vītataṇhā [Pg.294] anādānā, satta buddhā khayogadhā;

Yehāyaṃ desito dhammo, dhammabhūtehi tādibhi.

तृष्णा विरहित, उपादान नसलेले, आसक्ती नष्ट झालेल्या निर्वाणात विलीन झालेले हे सात बुद्ध आहेत. धर्मस्वरूप आणि समतोल बुद्धी असणाऱ्या त्या बुद्धांनी या सद्धर्माचा उपदेश केला आहे.

492.

४९२.

‘‘Cattāri ariyasaccāni, anukampāya pāṇinaṃ;

Dukkhaṃ samudayo maggo, nirodho dukkhasaṅkhayo.

प्राण्यांवरील अनुकंपेने त्यांनी चार आर्यसत्यांचा उपदेश केला: दुःख, दुःखसमुदय, दुःख निरोध आणि दुःख निरोधाचा मार्ग.

493.

४९३.

‘‘Yasmiṃ nivattate dukkhaṃ, saṃsārasmiṃ anantakaṃ;

Bhedā imassa kāyassa, jīvitassa ca saṅkhayā;

Añño punabbhavo natthi, suvimuttomhi sabbadhī’’ti.

ज्या निर्वाणामध्ये संसारातील अनंत दुःख नाहीसे होते; या शरीराच्या भेदानंतर आणि आयुष्याचा क्षय झाल्यावर, आता दुसरा कोणताही पुनर्जन्म नाही. मी सर्व प्रकारे पूर्णपणे मुक्त झालो आहे.

… Sarabhaṅgo thero….

...असे थेर सरभंग म्हणाले...

Sattakanipāto niṭṭhito.

सप्तक निपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान –

Sundarasamuddo thero, thero lakuṇḍabhaddiyo;

Bhaddo thero ca sopāko, sarabhaṅgo mahāisi;

Sattake pañcakā therā, gāthāyo pañcatiṃsatīti.

थेर सुंदरसमुद्र, थेर लकुंटकभद्दिज, थेर भद्द, थेर सोपाक आणि महान ऋषी थेर सरभंग; या सप्तक निपातामध्ये हे पाच थेर आहेत आणि एकूण पस्तीस गाथा आहेत.

8. Aṭṭhakanipāto

८. अष्टक निपात

1. Mahākaccāyanattheragāthā

१. महाकच्चायन थेरगाथा

494.

४९४.

‘‘Kammaṃ [Pg.295] bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya janaṃ na uyyame;

So ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhādhivāho.

भिक्षूने अनेक नवीन कामे करू नयेत, जनसमुदायाची संगत टाळावी आणि प्रयत्न करू नये. जो भिक्षू चवीचा लोभी होऊन गृहस्थांना अनुकूल करण्यात व्यस्त राहतो, तो स्वतःच्या कल्याणाचा त्याग करतो.

495.

४९५.

‘‘Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;

Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho.

कुलांमध्ये मिळणारे वंदन आणि पूजा ही चिखलासारखी आहे, असे बुद्धादी महापुरुषांनी सांगितले आहे. हा एक सूक्ष्म आणि उपटण्यास कठीण असा शल्य आहे. नीच माणसाला हा सत्कार सोडणे कठीण असते.

496.

४९६.

‘‘Na parassupanidhāya, kammaṃ maccassa pāpakaṃ;

Attanā taṃ na seveyya, kammabandhūhi mātiyā.

दुसऱ्या कोणावर अवलंबून राहून माणसाने पापकर्म करू नये, आणि स्वतःही ते पापकर्म करू नये; कारण सर्व प्राणी हे केवळ आपल्या कर्माचेच बांधव आहेत.

497.

४९७.

‘‘Na pare vacanā coro, na pare vacanā muni;

Attā ca naṃ yathāvedi, devāpi naṃ tathā vidū.

दुसऱ्यांच्या बोलण्याने कोणी चोर ठरत नाही, आणि दुसऱ्यांच्या बोलण्याने कोणी मुनी होत नाही. स्वतःचे मन जसे स्वतःला ओळखते, तसेच देवही त्याला तशाच प्रकारे ओळखतात.

498.

४९८.

‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;

Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.

इतर लोक हे जाणत नाहीत की आपण या जगात मृत्यूच्या स्वाधीन होणार आहोत. परंतु जे सुज्ञ हे जाणतात, त्यांचे आपसातील कलह शांत होतात.

499.

४९९.

‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;

Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.

बुद्धिमान मनुष्य संपत्ती नष्ट झाली तरी जगतो; परंतु प्रज्ञा नसलेला मनुष्य संपत्ती असूनही खऱ्या अर्थाने जगू शकत नाही.

500.

५००.

‘‘Sabbaṃ suṇāti sotena, sabbaṃ passati cakkhunā;

Na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro, sabbaṃ ujjhitumarahati.

मनुष्य कानाने सर्व काही ऐकतो आणि डोळ्यांनी सर्व काही पाहतो. परंतु सुज्ञ माणसाने पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या सर्वच गोष्टींचा स्वीकार करणे किंवा त्या सर्वच टाकून देणे योग्य नाही.

501.

५०१.

‘‘Cakkhumāssa yathā andho, sotavā badhiro yathā;

Paññavāssa yathā mūgo, balavā dubbaloriva;

Atha atthe samuppanne, sayetha matasāyika’’nti.

डोळे असूनही आंधळ्यासारखे असावे, कान असूनही बहिऱ्यासारखे असावे, प्रज्ञावान असूनही मुक्यासारखे असावे आणि बलवान असूनही दुर्बलासारखे असावे. आणि जेव्हा प्रसंग उद्भवेल, तेव्हा मृतदेहासारखे पडून राहावे.

… Mahākaccāyano thero….

...असे थेर महाकच्चायन म्हणाले...

2. Sirimittattheragāthā

२. सिरिमित्त थेरगाथा

502.

५०२.

‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;

Sa ve tādisako bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

जो भिक्षू क्रोधी नाही, वैर न बाळगणारा आहे, कपट नसलेला आणि चहाडी न करणारा आहे; असा भिक्षू या जन्मानंतर कधीही शोक करत नाही.

503.

५०३.

‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;

Guttadvāro sadā bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

जो भिक्षू क्रोधी नाही, वैर न बाळगणारा आहे, कपट नसलेला, चहाडी न करणारा आणि नेहमी आपल्या इंद्रियांचे रक्षण करणारा आहे; तो भिक्षू या जन्मानंतर कधीही शोक करत नाही.

504.

५०४.

‘‘Akkodhanonupanāhī[Pg.296], amāyo rittapesuṇo;

Kalyāṇasīlo so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

जो भिक्षू क्रोधी नाही, वैर न बाळगणारा आहे, कपट नसलेला, चहाडी न करणारा आणि कल्याणकारी शील असणारा आहे; तो भिक्षू या जन्मानंतर कधीही शोक करत नाही.

505.

५०५.

‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;

Kalyāṇamitto so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

जो भिक्षू क्रोधी नाही, वैर न बाळगणारा आहे, कपट नसलेला, चहाडी न करणारा आणि कल्याणकारी मित्र असणारा आहे; तो भिक्षू या जन्मानंतर कधीही शोक करत नाही.

506.

५०६.

‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;

Kalyāṇapañño so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.

जो भिक्षू क्रोधी नाही, वैर न बाळगणारा आहे, कपट नसलेला, चहाडी न करणारा आणि कल्याणकारी प्रज्ञा असणारा आहे; तो भिक्षू या जन्मानंतर कधीही शोक करत नाही.

507.

५०७.

‘‘Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā;

Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ.

ज्या व्यक्तीची तथागतांवर अचल आणि सुप्रतिष्ठित अशी श्रद्धा आहे, आणि ज्याचे शील कल्याणकारी, आर्यांना प्रिय व प्रशंसनीय आहे;

508.

५०८.

‘‘Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ;

‘Adaliddo’ti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.

ज्याची संघावर प्रसन्नता आहे आणि ज्याची दृष्टी सरळ आहे; त्याला ज्ञानी लोक 'दरिद्री नव्हे' असे म्हणतात, त्याचे जीवन खरोखरच सफल आहे.

509.

५०९.

‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;

Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti.

म्हणूनच, बुद्ध शासनाचे स्मरण करून, बुद्धिमान मनुष्याने श्रद्धा, शील, प्रसन्नता आणि धर्मदर्शन यांचा अभ्यास करावा.

… Sirimitto thero….

...असे थेर सिरिमित्त म्हणाले...

3. Mahāpanthakattheragāthā

३. महापंथक थेरगाथा

510.

५१०.

‘‘Yadā paṭhamamaddakkhiṃ, satthāramakutobhayaṃ;

Tato me ahu saṃvego, passitvā purisuttamaṃ.

जेव्हा मी पहिल्यांदा त्या निर्भय शास्त्यांचे (बुद्धांचे) दर्शन घेतले, तेव्हा त्या पुरुषोत्तमाला पाहून माझ्या मनात संवेग (धार्मिक संवेग/वैराग्य) उत्पन्न झाला.

511.

५११.

‘‘Siriṃ hatthehi pādehi, yo paṇāmeyya āgataṃ;

Etādisaṃ so satthāraṃ, ārādhetvā virādhaye.

जो मनुष्य स्वतःकडे चालून आलेल्या भाग्याला हातापायांनी दूर लोटतो, तो अभागी मनुष्य अशा शास्त्यांना प्रसन्न करूनही (त्यांच्या उपदेशाचे पालन न केल्यामुळे) त्या सुवर्णसंधीला मुकतो.

512.

५१२.

‘‘Tadāhaṃ puttadārañca, dhanadhaññañca chaḍḍayiṃ;

Kesamassūni chedetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

त्यावेळी मी पत्नी-मुले आणि धनधान्य यांचा त्याग केला, केस व दाढी कापून (मुंडण करून) अनगारिक (गृहहीन) प्रव्रज्या ग्रहण केली.

513.

५१३.

‘‘Sikkhāsājīvasampanno, indriyesu susaṃvuto;

Namassamāno sambuddhaṃ, vihāsiṃ aparājito.

मी शील आणि आजीविका (सिक्खा-साजीव) यांनी संपन्न होऊन, इंद्रियांवर उत्तम संयम ठेवून, सम्यक्संबुद्धांना वंदन करत, अपराजित (क्लेशांवर विजय मिळवून) विहरत राहिलो.

514.

५१४.

‘‘Tato me paṇidhī āsi, cetaso abhipatthito;

Na nisīde muhuttampi, taṇhāsalle anūhate.

त्यानंतर माझ्या मनात असा दृढ संकल्प (प्रणिधी) निर्माण झाला की, जोपर्यंत तृष्णारूपी शल्य उपटून काढले जात नाही, तोपर्यंत मी क्षणभरही स्वस्थ बसणार नाही.

515.

५१५.

‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

अशा प्रकारे विहरत असलेल्या माझे वीर्य आणि पराक्रम पहा! मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (उपदेश) पूर्ण केले आहे.

516.

५१६.

‘‘Pubbenivāsaṃ [Pg.297] jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Arahā dakkhiṇeyyomhi, vippamutto nirūpadhi.

मी पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो (पुब्बेनिवास जाणतो), दिव्यचक्षू विशुद्ध केले आहेत. मी अर्हत आणि दक्षिणेय (दानास पात्र) झालो आहे, सर्व उपाधींपासून मुक्त झालो आहे.

517.

५१७.

‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;

Sabbaṃ taṇhaṃ visosetvā, pallaṅkena upāvisi’’nti.

त्यानंतर, रात्रीच्या शेवटी सूर्योदयाच्या वेळी, सर्व तृष्णा पूर्णपणे नष्ट करून मी पद्मासन घालून बसलो.

… Mahāpanthako thero….

...असे महापंंथक थेर म्हणाले...

Aṭṭhakanipāto niṭṭhito.

अठ्ठकनिपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान (अनुक्रमणिका) -

Mahākaccāyano thero, sirimitto mahāpanthako;

महाकच्चायन थेर, सिरिमित्त थेर आणि महापंंथक थेर;

Ete aṭṭhanipātamhi, gāthāyo catuvīsatīti.

अठ्ठकनिपातामध्ये हे (तीन थेर) आहेत आणि एकूण चोवीस गाथा आहेत.

9. Navakanipāto

९. नवकनिपात

1. Bhūtattheragāthā

१. भूत थेरगाथा

518.

५१८.

‘‘Yadā [Pg.298] dukkhaṃ jarāmaraṇanti paṇḍito, aviddasū yattha sitā puthujjanā;

Dukkhaṃ pariññāya satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

ज्या उपादानस्कंधांवर अज्ञानी पृथग्जन (सामान्य लोक) आसक्त असतात, ती जरामरण ही दुःखरूपच आहेत, हे जाणून जेव्हा एखादा पंडित (ज्ञानी) सजग राहून ध्यान करतो, तेव्हा त्याला त्या ध्यानापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद (रती) मिळत नाही.

519.

५१९.

‘‘Yadā dukkhassāvahaniṃ visattikaṃ, papañcasaṅghātadukhādhivāhiniṃ;

Taṇhaṃ pahantvāna satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

जेव्हा एखादा भिक्खू दुःख निर्माण करणारी, प्रपंच वाढवणारी आणि सर्व दुःखांना वाहून आणणारी तृष्णा नष्ट करून सजगतेने ध्यान करतो, तेव्हा त्याला त्या ध्यानापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद मिळत नाही.

520.

५२०.

‘‘Yadā sivaṃ dvecaturaṅgagāminaṃ, magguttamaṃ sabbakilesasodhanaṃ;

Paññāya passitva satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

जेव्हा एखादा भिक्खू कल्याणकारी, अष्टांगिक (दोन गुणिले चार अंगांनी युक्त) मार्गाकडे नेणाऱ्या, सर्व क्लेशांचे शोधन करणाऱ्या श्रेष्ठ मार्गाला प्रज्ञेने पाहून सजगतेने ध्यान करतो, तेव्हा त्याला त्या ध्यानापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद मिळत नाही.

521.

५२१.

‘‘Yadā asokaṃ virajaṃ asaṅkhataṃ, santaṃ padaṃ sabbakilesasodhanaṃ;

Bhāveti saññojanabandhanacchidaṃ, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

जेव्हा एखादा भिक्खू अशोक (शोकविरहित), विरज (मळरहित), असंस्कृत, शांत पद, सर्व क्लेशांचे शोधन करणाऱ्या आणि संयोजनांचे (बंधनांचे) उच्छेदन करणाऱ्या निर्वाणाची भावना करतो, तेव्हा त्याला त्या आनंदापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद मिळत नाही.

522.

५२२.

‘‘Yadā nabhe gajjati meghadundubhi, dhārākulā vihagapathe samantato;

Bhikkhū ca pabbhāragatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

जेव्हा आकाशात ढगांचा गडगडाट होतो, पक्ष्यांच्या मार्गावर (आकाशात) चहूबाजूंनी पावसाच्या धारा कोसळतात, आणि भिक्खू पर्वताच्या गुहेत बसून ध्यान करतो, तेव्हा त्याला त्या ध्यानापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद मिळत नाही.

523.

५२३.

‘‘Yadā nadīnaṃ kusumākulānaṃ, vicitta-vāneyya-vaṭaṃsakānaṃ;

Tīre nisinno sumanova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

जेव्हा फुलांनी डवरलेल्या आणि विविध वनपुष्पांनी सुशोभित झालेल्या नद्यांच्या काठावर बसून प्रसन्न चित्ताने भिक्खू ध्यान करतो, तेव्हा त्याला त्या ध्यानापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद मिळत नाही.

524.

५२४.

‘‘Yadā [Pg.299] nisīthe rahitamhi kānane, deve gaḷantamhi nadanti dāṭhino;

Bhikkhū ca pabbhāragatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

जेव्हा मध्यरात्री निर्जन अरण्यात पाऊस पडत असतो आणि सुळे असलेले हिंस्र प्राणी (सिंह, वाघ इ.) गर्जना करत असतात, तेव्हा पर्वताच्या गुहेत आश्रय घेतलेला भिक्खू ध्यान करतो, त्याला त्या ध्यानापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद मिळत नाही.

525.

५२५.

‘‘Yadā vitakke uparundhiyattano, nagantare nagavivaraṃ samassito;

Vītaddaro vītakhilova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.

जेव्हा भिक्खू स्वतःच्या मनात येणारे कुविचार (वितर्क) रोखून, पर्वतांच्या दरीतील गुहेचा आश्रय घेतो आणि संतापरहित व संशयरहित (वीतखिल) होऊन ध्यान करतो, तेव्हा त्याला त्या ध्यानापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद मिळत नाही.

526.

५२६.

‘‘Yadā sukhī malakhilasokanāsano, niraggaḷo nibbanatho visallo;

Sabbāsave byantikatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindatī’’ti.

जेव्हा सुखी, मळ आणि संशयरहित, शोकनाशक, अज्ञानाच्या अडथळ्यापासून मुक्त, तृष्णारहित, शल्यविरहित झालेला भिक्खू सर्व आसवांचा क्षय करून ध्यान करतो, तेव्हा त्याला त्या ध्यानापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आनंद मिळत नाही.

… Bhūto thero….

...असे भूत थेर म्हणाले...

Navakanipāto niṭṭhito.

नवकनिपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान (अनुक्रमणिका) -

Bhūto tathaddaso thero, eko khaggavisāṇavā;

Navakamhi nipātamhi, gāthāyopi imā navāti.

परम सत्याचे दर्शन घेणारे, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकाकी विहरणारे भूत थेर आहेत; या नवकनिपातामध्ये एकूण नऊ गाथा आहेत.

10. Dasakanipāto

१०. दसकनिपात

1. Kāḷudāyittheragāthā

१. काळुदायी थेरगाथा

527.

५२७.

‘‘Aṅgārino [Pg.300] dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;

Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgī rasānaṃ.

हे भदंत! आता वृक्ष जुनी पाने गाळून फळ धरण्याच्या इच्छेने लाल कोवळ्या पालवीने नटले आहेत. ते जणू निखाऱ्यांसारखे चमकत आहेत. हे महावीरा! प्रवासासाठी हाच योग्य काळ आहे.

528.

५२८.

‘‘Dumāni phullāni manoramāni, samantato sabbadisā pavanti;

Pattaṃ pahāya phalamāsasānā, kālo ito pakkamanāya vīra.

वृक्ष फुलांनी बहरले असून अतिशय मनमोहक दिसत आहेत, चहूबाजूंनी त्यांचा सुवास दरवळत आहे. जुनी पाने गाळून ते फळांची आशा करत आहेत. हे महावीरा! आता येथून (राजगृहाहून) निघण्याची हीच योग्य वेळ आहे.

529.

५२९.

‘‘Nevātisītaṃ na panātiuṇhaṃ, sukhā utu addhaniyā bhadante;

Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantaṃ.

हे भदंत! आता फार थंडीही नाही आणि फार उष्णताही नाही. हा ऋतू सुखकर असून प्रवासासाठी अत्यंत अनुकूल आहे. रोहिणी नदी ओलांडून पश्चिमेकडे जाणाऱ्या आपले शाक्य आणि कोलिय लोक दर्शन घेऊ देत.

530.

५३०.

‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;

Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;

Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu.

शेतकरी आशेने शेत नांगरतो, आशेनेच बियाणे पेरतो. व्यापारी धनाच्या आशेने समुद्र पार करून जातात. ज्या आशेने मी येथे उभा आहे, माझी ती आशा पूर्ण होवो (आपण कपिलवस्तूला प्रस्थान करावे).

531.

५३१.

‘‘Punappunaṃ ceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā;

Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ.

शेतकरी पुन्हा पुन्हा बियाणे पेरतात, पर्जन्यदेव (इंद्र) पुन्हा पुन्हा पाऊस पाडतात. शेतकरी पुन्हा पुन्हा शेत नांगरतात आणि पुन्हा पुन्हा धान्य देशाच्या कोठारात येते.

532.

५३२.

‘‘Punappunaṃ yācanakā caranti, punappunaṃ dānapatī dadanti;

Punappunaṃ dānapatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ.

याचक पुन्हा पुन्हा याचना करतात, दानशूर पुन्हा पुन्हा दान देतात. दानशूर पुन्हा पुन्हा दान देऊन पुन्हा पुन्हा स्वर्गात स्थान मिळवतात.

533.

५३३.

‘‘Vīro have sattayugaṃ puneti, yasmiṃ kule jāyati bhūripañño;

Maññāmahaṃ sakkati devadevo, tayā hi jāto muni saccanāmo.

ज्या कुळात महाप्रज्ञावान वीर पुरुष जन्म घेतो, तो आपल्या कुळातील सात पिढ्यांना पावन करतो. मला खात्री आहे की देवांचे देव केलेले आपण याहूनही अधिक पावन करण्यास समर्थ आहात. आपल्यापासून जन्मलेले (धर्माने उत्पन्न झालेले) आपण खरोखरच 'मुनी' या सार्थ नावाचे आहात.

534.

५३४.

‘‘Suddhodano [Pg.301] nāma pitā mahesino, buddhassa mātā pana māyanāmā;

Yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā, kāyassa bhedā tidivamhi modati.

महान सत्याचा शोध घेणाऱ्या बुद्धांचे पिता 'शुद्धोधन' नावाचे आहेत आणि माता 'माया' नावाच्या आहेत. ज्यांनी बोधिसत्त्वाला आपल्या उदरात धारण केले, त्या देहत्यागानंतर स्वर्गात (तुषित स्वर्गात) आनंद उपभोगत आहेत.

535.

५३५.

‘‘Sā gotamī kālakatā ito cutā, dibbehi kāmehi samaṅgibhūtā;

Sā modati kāmaguṇehi pañcahi, parivāritā devagaṇehi tehi.

त्या गौतमी (मायादेवी) या लोकाचा त्याग करून जेव्हा देवलोकात गेल्या, त्या दिव्य सुखांनी संपन्न झाल्या. त्या पाच प्रकारच्या कामगुणांनी युक्त होऊन देवगणांनी वेढलेल्या अशा आनंदात विहरत आहेत.

536.

५३६.

‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;

Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti.

मी इतरांना असह्य असणाऱ्या गोष्टी सहन करणाऱ्या, अंगीरस, अनुपम आणि तादिगुणांनी संपन्न अशा बुद्धांचा औरस (धम्म) पुत्र आहे. हे शाक्यराज! आपण माझ्या पित्याचे (बुद्धांचे) पिता आहात. हे गौतम! धर्माच्या दृष्टीने आपण माझे आजोबा आहात.

… Kāḷudāyī thero….

... काळुदायी थेर...

2. Ekavihāriyattheragāthā

२. एकविहारिय थेरगाथा

537.

५३७.

‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati;

Atīva phāsu bhavati, ekassa vasato vane.

जर माझ्या पुढे किंवा मागे दुसरा कोणीही नसेल, तर जंगलात एकट्याने राहणाऱ्या माझ्यासाठी ते अत्यंत सुखकारक असते.

538.

५३८.

‘‘Handa eko gamissāmi, araññaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Phāsu ekavihārissa, pahitattassa bhikkhuno.

चला, आता मी एकटाच बुद्धांनी प्रशंसिलेल्या अरण्यात जाईन. एकांतात राहणाऱ्या आणि निर्वाणासाठी दृढनिश्चयी असलेल्या भिक्षूला अरण्य सुखकारक असते.

539.

५३९.

‘‘Yogī-pītikaraṃ rammaṃ, mattakuñjarasevitaṃ;

Eko attavasī khippaṃ, pavisissāmi kānanaṃ.

योग्यांना आनंद देणाऱ्या, मत्त हत्तींनी युक्त अशा रमणीय अरण्यात, स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा मी एकटाच त्वरित प्रवेश करीन.

540.

५४०.

‘‘Supupphite sītavane, sītale girikandare;

Gattāni parisiñcitvā, caṅkamissāmi ekako.

उत्कृष्टपणे बहरलेल्या थंडगार जंगलात, शीतल पर्वताच्या दरीत, शरीरावर पाणी शिंपडून मी एकटाच चंक्रमण करीन.

541.

५४१.

‘‘Ekākiyo adutiyo, ramaṇīye mahāvane;

Kadāhaṃ viharissāmi, katakicco anāsavo.

या रमणीय महावनात, कोणताही सोबती नसताना एकटाच, आपले कर्तव्य पूर्ण करून आणि आसवमुक्त होऊन मी कधी बरं विहरेन?

542.

५४२.

‘‘Evaṃ me kattukāmassa, adhippāyo samijjhatu;

Sādhiyissāmahaṃyeva, nāñño aññassa kārako.

अशी इच्छा करणाऱ्या माझा हा संकल्प पूर्ण होवो. मी स्वतःच माझे कल्याण साधीन, कारण कोणीही दुसऱ्याचे कल्याण करू शकत नाही.

543.

५४३.

‘‘Esa [Pg.302] bandhāmi sannāhaṃ, pavisissāmi kānanaṃ;

Na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhayaṃ.

हा मी आता वीर्याचे चिलखत परिधान करतो आणि अरण्यात प्रवेश करतो. जोपर्यंत मी आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत मी या अरण्यातून बाहेर पडणार नाही.

544.

५४४.

‘‘Mālute upavāyante, sīte surabhigandhike ;

Avijjaṃ dālayissāmi, nisinno nagamuddhani.

सुगंधी आणि शीतल मंद वारा वाहत असताना, पर्वतशिखरावर बसून मी अविद्या छिन्नभिन्न करून टाकीन.

545.

५४५.

‘‘Vane kusumasañchanne, pabbhāre nūna sītale;

Vimuttisukhena sukhito, ramissāmi giribbaje.

फुलांनी बहरलेल्या जंगलात, शीतल गुहेत बसून, विमुक्तीच्या सुखाने सुखी होऊन मी गिरिब्रजात रममाण होईन.

546.

५४६.

‘‘Sohaṃ paripuṇṇasaṅkappo, cando pannaraso yathā;

Sabbāsavaparikkhīṇo, natthi dāni punabbhavo’’ti.

पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे माझा संकल्प पूर्ण झाला आहे. माझे सर्व आसव क्षीण झाले आहेत, आता मला पुनर्जन्म नाही.

… Ekavihāriyo thero….

... एकविहारिय थेर...

3. Mahākappinattheragāthā

३. महाकप्पिन थेरगाथा

547.

५४७.

‘‘Anāgataṃ yo paṭikacca passati, hitañca atthaṃ ahitañca taṃ dvayaṃ;

Viddesino tassa hitesino vā, randhaṃ na passanti samekkhamānā.

जो मनुष्य भविष्यात येणारे हित आणि अहित या दोन्ही गोष्टी आधीच विचाराने पाहतो, त्याचे शत्रू किंवा हितचिंतकही त्याच्यात कोणतीही त्रुटी शोधू शकत नाहीत.

548.

५४८.

‘‘Ānāpānasatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā;

Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.

ज्याची आनापानसती बुद्धांनी उपदेशिलेल्या पद्धतीनुसार अनुक्रमाने पूर्णपणे विकसित आणि अभ्यासलेली आहे, तो ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे या जगाला प्रकाशित करतो.

549.

५४९.

‘‘Odātaṃ vata me cittaṃ, appamāṇaṃ subhāvitaṃ;

Nibbiddhaṃ paggahītañca, sabbā obhāsate disā.

माझे चित्त खरोखरच अत्यंत शुद्ध, अमर्याद आणि सुविकसित झाले आहे. ते भेदक आणि दृढ झाले असून सर्व दिशांना प्रकाशित करत आहे.

550.

५५०.

‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;

Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.

संपत्ती नष्ट झाली तरी प्रज्ञावान मनुष्य जगतो; परंतु प्रज्ञेच्या अभावामुळे श्रीमंत मनुष्य देखील खऱ्या अर्थाने जगू शकत नाही.

551.

५५१.

‘‘Paññā sutavinicchinī, paññā kittisilokavaddhanī;

Paññāsahito naro idha, api dukkhesu sukhāni vindati.

प्रज्ञा ही ऐकलेल्या गोष्टींचा योग्य निर्णय लावणारी आहे, प्रज्ञा ही कीर्ती आणि यश वाढवणारी आहे. या जगात प्रज्ञावान मनुष्य दुःखातही सुख प्राप्त करतो.

552.

५५२.

‘‘Nāyaṃ ajjatano dhammo, nacchero napi abbhuto;

Yattha jāyetha mīyetha, tattha kiṃ viya abbhutaṃ.

हा नियम केवळ आजचाच नाही, यात काही आश्चर्य नाही की अपूर्व गोष्ट नाही. जिथे जन्म होतो तिथे मृत्यूही होतो, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काय आहे?

553.

५५३.

‘‘Anantaraṃ hi jātassa, jīvitā maraṇaṃ dhuvaṃ;

Jātā jātā marantīdha, evaṃdhammā hi pāṇino.

कारण जन्मलेल्या प्राण्याचा मृत्यू निश्चित आहे. जे जे जन्माला येतात ते सर्व येथे मरतात, कारण सर्व प्राण्यांचा हाच स्वभाव आहे.

554.

५५४.

‘‘Na [Pg.303] hetadatthāya matassa hoti, yaṃ jīvitatthaṃ paraporisānaṃ;

Matamhi ruṇṇaṃ na yaso na lokyaṃ, na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehi.

मृत व्यक्तीसाठी इतरांनी रडणे हे त्याच्या पुन्हा जिवंत होण्यास कारणीभूत ठरत नाही. मृत व्यक्तीसाठी शोक करणे हे कीर्ती देणारे नाही, स्वर्ग देणारे नाही आणि श्रमण-ब्राह्मणांनी त्याची प्रशंसाही केलेली नाही.

555.

५५५.

‘‘Cakkhuṃ sarīraṃ upahanti tena, nihīyati vaṇṇabalaṃ matī ca;

Ānandino tassa disā bhavanti, hitesino nāssa sukhī bhavanti.

शोक केल्याने डोळे आणि शरीर यांना त्रास होतो, कांती, बल आणि बुद्धी नष्ट होते. त्याचे शत्रू आनंदी होतात आणि त्याचे हितचिंतक सुखी होत नाहीत.

556.

५५६.

‘‘Tasmā hi iccheyya kule vasante, medhāvino ceva bahussute ca;

Yesaṃ hi paññāvibhavena kiccaṃ, taranti nāvāya nadiṃva puṇṇa’’nti.

म्हणूनच आपल्या कुळात प्रज्ञावान आणि बहुश्रुत लोक असावेत अशी इच्छा करावी. कारण त्यांच्या प्रज्ञेच्या बळावर लोक आपली कार्ये यशस्वीपणे पार पाडतात, जसे नावेने पाण्याने भरलेली नदी पार केली जाते.

… Mahākappino thero….

... महाकप्पिन थेर...

4. Cūḷapanthakattheragāthā

४. चुळ्ळपंथक थेरगाथा

557.

५५७.

‘‘Dandhā mayhaṃ gatī āsi, paribhūto pure ahaṃ;

Bhātā ca maṃ paṇāmesi, ‘gaccha dāni tuvaṃ gharaṃ’.

पूर्वी माझी बुद्धी मंद होती आणि माझा अपमान केला जात असे. माझ्या भावानेही मला हाकलून दिले आणि म्हणाला, 'आता तू घरी जा'.

558.

५५८.

‘‘Sohaṃ paṇāmito santo, saṅghārāmassa koṭṭhake;

Dummano tattha aṭṭhāsiṃ, sāsanasmiṃ apekkhavā.

अशा प्रकारे हाकलून दिल्यावर, मी दुःखी मनाने विहाराच्या प्रवेशद्वाराजवळ उभा राहिलो, परंतु बुद्धांच्या शासनाबद्दल माझ्या मनात अजूनही श्रद्धा होती.

559.

५५९.

‘‘Bhagavā tattha āgacchi, sīsaṃ mayhaṃ parāmasi;

Bāhāya maṃ gahetvāna, saṅghārāmaṃ pavesayi.

तेव्हा भगवान तिथे आले आणि त्यांनी माझ्या डोक्यावरून हात फिरवला. त्यांनी माझा हात धरून मला विहारात प्रवेश दिला.

560.

५६०.

‘‘Anukampāya me satthā, pādāsi pādapuñchaniṃ;

‘Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhitaṃ’.

शास्त्यांनी माझ्यावर अनुकंपा करून मला पाय पुसण्याचे एक स्वच्छ कापड दिले आणि म्हणाले, 'एका बाजूला बसून या स्वच्छ कापडावर मन एकाग्र कर'.

561.

५६१.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihāsiṃ sāsane rato;

Samādhiṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā.

त्यांचे वचन ऐकून मी शासनात रममाण होऊन राहिलो. परम अर्थाच्या प्राप्तीसाठी मी समाधी साध्य केली.

562.

५६२.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

मी पूर्वजन्मांचे स्मरण करू शकतो, माझे दिव्यचक्षू विशुद्ध झाले आहेत. मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

563.

५६३.

‘‘Sahassakkhattumattānaṃ[Pg.304], nimminitvāna panthako;

Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā.

मी पंथकने स्वतःची हजारो रूपे निर्माण केली आणि भोजनाची वेळ होईपर्यंत मी रमणीय आम्रवनात बसून राहिलो.

564.

५६४.

‘‘Tato me satthā pāhesi, dūtaṃ kālappavedakaṃ;

Paveditamhi kālamhi, vehāsādupasaṅkamiṃ.

त्यानंतर शास्त्यांनी माझ्याकडे भोजनाची वेळ झाल्याचा निरोप देण्यासाठी दूत पाठवला. वेळ झाल्याचे समजताच मी आकाशातून तिथे पोहोचलो.

565.

५६५.

‘‘Vanditvā satthuno pāde, ekamantaṃ nisīdahaṃ;

Nisinnaṃ maṃ viditvāna, atha satthā paṭiggahi.

शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करून मी एका बाजूला बसलो. मी बसल्याचे पाहून शास्त्यांनी माझे दान स्वीकारले.

566.

५६६.

‘‘Āyāgo sabbalokassa, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Puññakkhettaṃ manussānaṃ, paṭigaṇhittha dakkhiṇa’’nti.

सर्व जगाचे पूजनीय, दानाचे योग्य स्वीकारकर्ते आणि मानवांसाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असलेल्या भगवंतांनी ती दक्षिणा स्वीकारली.

… Cūḷapanthako thero….

... चुळ्ळपंथक थेर...

5. Kappattheragāthā

५. कप्प थेरगाथा

567.

५६७.

‘‘Nānākulamalasampuṇṇo, mahāukkārasambhavo;

Candanikaṃva paripakkaṃ, mahāgaṇḍo mahāvaṇo.

हा देह विविध प्रकारच्या अशुद्धींनी भरलेला आहे, विष्ठेच्या मोठ्या ढिगाऱ्यातून उत्पन्न झालेला आहे, सांडपाण्याच्या जुन्या खड्ड्यासारखा कुजलेला आहे, आणि एका मोठ्या गळवासारखा किंवा मोठ्या जखमेसारखा आहे.

568.

५६८.

‘‘Pubbaruhirasampuṇṇo, gūthakūpena gāḷhito ;

Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikaṃ.

हा देह पू आणि रक्ताने भरलेला आहे, विष्ठेच्या विहिरीसारखा दुर्गंधीयुक्त आहे. यातून नेहमी पाणी पाझरत असते आणि सतत दुर्गंधीयुक्त स्राव वाहत असतो.

569.

५६९.

‘‘Saṭṭhikaṇḍarasambandho, maṃsalepanalepito;

Cammakañcukasannaddho, pūtikāyo niratthako.

हा सडणारा देह साठ शिरांनी बांधलेला आहे, मांसाच्या लेपाने लिप्त आहे, त्वचेच्या कवचाने वेढलेला आहे; हा दुर्गंधीयुक्त देह निरर्थक आहे.

570.

५७०.

‘‘Aṭṭhisaṅghātaghaṭito, nhārusuttanibandhano;

Nekesaṃ saṃgatībhāvā, kappeti iriyāpathaṃ.

हा हाडांच्या सांगाड्याने जोडलेला आहे, शिरांच्या दोऱ्यांनी बांधलेला आहे; अनेक घटकांच्या एकत्र येण्याने हा यंत्राप्रमाणे हालचाली करतो.

571.

५७१.

‘‘Dhuvappayāto maraṇāya, maccurājassa santike;

Idheva chaḍḍayitvāna, yenakāmaṅgamo naro.

हा मनुष्य मृत्यूकडे निरंतर वाटचाल करत आहे आणि मृत्यूराजाच्या समीप उभा आहे; या लोकातच या शरीराला सोडून तो आपल्या कर्मांनुसार इच्छित गतीला प्राप्त होतो.

572.

५७२.

‘‘Avijjāya nivuto kāyo, catuganthena ganthito;

Oghasaṃsīdano kāyo, anusayajālamotthato.

हा देह अविद्येने झाकलेला आहे, चार ग्रंथींनी बांधलेला आहे; हा देह चार ओघांमध्ये बुडणारा आहे आणि अनुसयाच्या जाळ्याने वेढलेला आहे.

573.

५७३.

‘‘Pañcanīvaraṇe yutto, vitakkena samappito;

Taṇhāmūlenānugato, mohacchādanachādito.

हा पाच नीवरणांनी युक्त आहे, कुतर्काने पीडित आहे; तृष्णारूपी मुळाने वेढलेला आहे आणि मोहरूपी छताने आच्छादलेला आहे.

574.

५७४.

‘‘Evāyaṃ vattate kāyo, kammayantena yantito;

Sampatti ca vipatyantā, nānābhāvo vipajjati.

अशा प्रकारे हा देह कर्मरूपी यंत्राने चालवला जात फिरत राहतो; सर्व संपत्तीचा अंत विनाशात होतो आणि सर्व प्रिय गोष्टींचा वियोग ठरलेला आहे.

575.

५७५.

‘‘Yemaṃ [Pg.305] kāyaṃ mamāyanti, andhabālā puthujjanā;

Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ādiyanti punabbhavaṃ.

जे अज्ञानी आणि मूर्ख पृथग्जन या शरीराला 'माझे' मानून आसक्त होतात; ते भयानक स्मशानभूमी वाढवतात आणि पुन्हा पुन्हा नवीन जन्म घेतात.

576.

५७६.

‘‘Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannagaṃ;

Bhavamūlaṃ vamitvāna, parinibbissantināsavā’’ti.

जे सुज्ञ लोक विष्ठेने माखलेल्या सापाप्रमाणे या शरीराचा त्याग करतात; ते भवाचे मूळ नष्ट करून आसवरहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतात.

… Kappo thero….

...कप्प थेर...

6. Vaṅgantaputtaupasenattheragāthā

६. वंगंतपुत्त उपसेन थेरांच्या गाथा

577.

५७७.

‘‘Vivittaṃ appanigghosaṃ, vāḷamiganisevitaṃ;

Seve senāsanaṃ bhikkhu, paṭisallānakāraṇā.

भिक्खूने एकांतात ध्यान करण्यासाठी, मानवी कोलाहलापासून दूर असलेल्या आणि हिंस्र श्वापदांचे वास्तव्य असलेल्या अरण्यातील निवासस्थानाचा आश्रय घ्यावा.

578.

५७८.

‘‘Saṅkārapuñjā āhatvā, susānā rathiyāhi ca;

Tato saṅghāṭikaṃ katvā, lūkhaṃ dhāreyya cīvaraṃ.

कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यातून, स्मशानातून किंवा रस्त्यावरून चिंध्या गोळा करून, त्या जोडून संघात (दुप्पट वस्त्र) तयार करावे आणि असे खडबडीत चीवर परिधान करावे.

579.

५७९.

‘‘Nīcaṃ manaṃ karitvāna, sapadānaṃ kulā kulaṃ;

Piṇḍikāya care bhikkhu, guttadvāro susaṃvuto.

भिक्खूने आपले मन नम्र करून, इंद्रियांचे दरवाजे सुरक्षित ठेवून आणि स्वतःवर पूर्ण संयम ठेवून, एका घराकडून दुसऱ्या घराकडे क्रमाने भिक्षेसाठी जावे.

580.

५८०.

‘‘Lūkhenapi vā santusse, nāññaṃ patthe rasaṃ bahuṃ;

Rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano.

मिळेल त्या साध्या अन्नाने संतुष्ट व्हावे, इतर चवदार किंवा भरपूर अन्नाची इच्छा करू नये; कारण चवीमध्ये आसक्त असलेल्या व्यक्तीचे मन ध्यानात रमत नाही.

581.

५८१.

‘‘Appiccho ceva santuṭṭho, pavivitto vase muni;

Asaṃsaṭṭho gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ.

मुनीने अल्पेच्छ, संतुष्ट आणि एकांतात राहणारा असावे; त्याने गृहस्थ आणि गृहत्यागी या दोघांशीही फारसा संपर्क न ठेवता अलिप्त राहावे.

582.

५८२.

‘‘Yathā jaḷo va mūgo va, attānaṃ dassaye tathā;

Nātivelaṃ sambhāseyya, saṅghamajjhamhi paṇḍito.

पंडित भिक्खूने स्वतःला जणू काही जड किंवा मुका असल्यासारखे दाखवावे; आणि संघामध्ये फार वेळ बोलत बसू नये.

583.

५८३.

‘‘Na so upavade kañci, upaghātaṃ vivajjaye;

Saṃvuto pātimokkhasmiṃ, mattaññū cassa bhojane.

त्याने कोणाचीही निंदा करू नये, कोणालाही इजा पोहचवणे टाळावे; पातिमोक्ख संवरामध्ये सुसंयत असावे आणि भोजनाच्या बाबतीत प्रमाण जाणणारे असावे.

584.

५८४.

‘‘Suggahītanimittassa, cittassuppādakovido;

Samaṃ anuyuñjeyya, kālena ca vipassanaṃ.

त्याने समाधीचे निमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण करावे, मनाच्या उत्पत्तीच्या आणि स्थितीच्या बाबतीत कुशल असावे; त्याने शमथ आणि योग्य वेळी विपश्यनेचा अभ्यास करावा.

585.

५८५.

‘‘Vīriyasātaccasampanno, yuttayogo sadā siyā;

Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito.

पंडित भिक्खूने नेहमी वीर्य आणि सातत्य यांनी युक्त असावे, सदैव ध्यानात मग्न असावे; आणि जोपर्यंत दुःखाचा अंत प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत गाफील राहू नये.

586.

५८६.

‘‘Evaṃ viharamānassa, suddhikāmassa bhikkhuno;

Khīyanti āsavā sabbe, nibbutiñcādhigacchatī’’ti.

अशा प्रकारे राहणाऱ्या आणि शुद्धीची इच्छा धरणाऱ्या भिक्खूचे सर्व आसव नष्ट होतात आणि तो निर्वाण प्राप्त करतो.

… Upaseno vaṅgantaputto thero….

...वंगंतपुत्त उपसेन थेर...

7. (Apara)-gotamattheragāthā

७. (अपरा)-गोतम थेरांच्या गाथा

587.

५८७.

‘‘Vijāneyya [Pg.306] sakaṃ atthaṃ, avalokeyyātha pāvacanaṃ;

Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhupagatassa.

मनुष्याने स्वतःचे हित जाणावे आणि बुद्धवचनांचे अवलोकन करावे; प्रव्रज्या घेतलेल्या भिक्खूसाठी या शासनात जे काही योग्य व अनुरूप आहे, त्याचा विचार करावा.

588.

५८८.

‘‘Mittaṃ idha ca kalyāṇaṃ, sikkhā vipulaṃ samādānaṃ;

Sussūsā ca garūnaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

या शासनात कल्याणमित्रांची संगत करणे, उच्च शील-शिक्षणाचे पूर्णपणे ग्रहण करणे आणि गुरूंचे आदराने ऐकणे; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

589.

५८९.

‘‘Buddhesu sagāravatā, dhamme apaciti yathābhūtaṃ;

Saṅghe ca cittikāro, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

बुद्धांविषयी आदर बाळगणे, धम्माचा यथायोग्य सन्मान करणे आणि संघाचा आदर करणे; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

590.

५९०.

‘‘Ācāragocare yutto, ājīvo sodhito agārayho;

Cittassa ca saṇṭhapanaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

सदाचार आणि गोचर यांनी युक्त असणे, शुद्ध व अनिंदनीय उपजीविका करणे आणि मनाला एकाग्र करणे; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

591.

५९१.

‘‘Cārittaṃ atha vārittaṃ, iriyāpathiyaṃ pasādaniyaṃ;

Adhicitte ca āyogo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

चारित्र्य आणि वारित्र्य पाळणे, प्रसन्न करणारी शारीरिक हालचाल ठेवणे आणि उच्च चित्ताच्या अभ्यासात मग्न असणे; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

592.

५९२.

‘‘Āraññakāni senāsanāni, pantāni appasaddāni;

Bhajitabbāni muninā, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

मुनीने अरण्यातील, शांत आणि कोलाहल नसलेल्या निवासस्थानांचा आश्रय घ्यावा; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

593.

५९३.

‘‘Sīlañca bāhusaccañca, dhammānaṃ pavicayo yathābhūtaṃ;

Saccānaṃ abhisamayo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

शील राखणे, बहुश्रुत असणे, धम्मांचे यथायोग्य विश्लेषण करणे आणि चार आर्य सत्यांचा साक्षात्कार करणे; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

594.

५९४.

‘‘Bhāveyya ca aniccanti, anattasaññaṃ asubhasaññañca;

Lokamhi ca anabhiratiṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

अनित्यतेची भावना, अनात्मतेची भावना, अशुचितेची भावना आणि संसारात अनासक्तीची भावना विकसित करणे; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

595.

५९५.

‘‘Bhāveyya ca bojjhaṅge, iddhipādāni indriyāni balāni;

Aṭṭhaṅgamaggamariyaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.

बोध्यंग, ऋद्धिपाद, इंद्रिये, बले आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग यांची भावना करणे; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

596.

५९६.

‘‘Taṇhaṃ pajaheyya muni, samūlake āsave padāleyya;

Vihareyya vippamutto, etaṃ samaṇassa patirūpa’’nti.

मुनीने तृष्णेचा त्याग करावा, मुळासकट सर्व आसवांचा नाश करावा आणि सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन विहरावे; हे सर्व भिक्खूसाठी अनुरूप आहे.

… Gotamo thero….

...गोतम थेर...

Dasakanipāto niṭṭhito.

दशकनिपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान -

Kāḷudāyī ca so thero, ekavihārī ca kappino;

Cūḷapanthako kappo ca, upaseno ca gotamo;

Sattime dasake therā, gāthāyo cettha sattatīti.

काळुदायी थेर, एकविहारी थेर, कप्पिन थेर, चुल्लपंथक थेर, कप्प थेर, उपसेन थेर आणि सातवे गोतम थेर; हे सात थेर या दशकनिपातात आहेत आणि यात एकूण सत्तर गाथा आहेत.

11. Ekādasanipāto

११. एकादशनिपात

1. Saṃkiccattheragāthā

१. संकिच्च थेरांच्या गाथा

597.

५९७.

‘‘Kiṃ [Pg.307] tavattho vane tāta, ujjuhānova pāvuse;

Verambhā ramaṇīyā te, paviveko hi jhāyinaṃ.

हे प्रिय बाळा, पावसाळ्यात अरण्यात राहून तुला काय लाभ होणार? उज्जुहान पर्वतावर राहून तुला काय मिळणार? आणि वेरंभ नावाचे वादळी वारे तुला कसे काय आनंद देऊ शकतील? ध्यान करणाऱ्यांसाठी तर एकांतच इष्ट असतो.

598.

५९८.

‘‘Yathā abbhāni verambho, vāto nudati pāvuse;

Saññā me abhikiranti, vivekapaṭisaññutā.

हे उपासका, ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात वेरंभ नावाचा वारा ढगांना दूर उडवून लावतो, त्याचप्रमाणे एकांताशी संबंधित असलेल्या माझ्या संज्ञा मला एकांताकडेच खेचून नेतात.

599.

५९९.

‘‘Apaṇḍaro aṇḍasambhavo, sīvathikāya niketacāriko;

Uppādayateva me satiṃ, sandehasmiṃ virāganissitaṃ.

काळा आणि अंड्यातून जन्मलेला कावळा स्मशानभूमीत आपले घर करून वावरतो; तो माझ्या शरीरात वैराग्यावर आधारित कायगतासती (शरीराविषयीची स्मृती) जागृत करतो.

600.

६००.

‘‘Yañca aññe na rakkhanti, yo ca aññe na rakkhati;

Sa ve bhikkhu sukhaṃ seti, kāmesu anapekkhavā.

ज्या भिक्खूचे इतर लोक रक्षण करत नाहीत आणि जो स्वतः इतरांचे रक्षण करत नाही (म्हणजेच कोणावरही भार नसलेला), तो भिक्खू कामभोगांविषयी निरपेक्ष (आसक्तीरहित) होऊन खरोखरच सुखाने राहतो.

601.

६०१.

‘‘Acchodikā puthusilā, gonaṅgulamigāyutā;

Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti maṃ.

स्वच्छ पाणी असलेले, विस्तीर्ण शिळांनी युक्त, वानर आणि हरिण इत्यादी प्राण्यांनी समृद्ध आणि शेवाळाने वेढलेले ते पर्वत मला आनंदित करतात.

602.

६०२.

‘‘Vasitaṃ me araññesu, kandarāsu guhāsu ca;

Senāsanesu pantesu, vāḷamiganisevite.

मी अरण्यांमध्ये, दऱ्यांमध्ये, गुहांमध्ये आणि हिंस्र श्वापदांनी वावरलेल्या दुर्गम सेनासनांमध्ये (निवासस्थानांमध्ये) वास्तव्य केले आहे.

603.

६०३.

‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’;

Saṅkappaṃ nābhijānāmi, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.

'हे प्राणी मारले जावोत, त्यांना त्रास दिला जावो, ते दुःखी होवोत' असा द्वेषाने युक्त असलेला कोणताही अनार्य (अधम) संकल्प मी कधीही केल्याचे मला आठवत नाही.

604.

६०४.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे, बुद्धांच्या शासनाचे (उपदेशाचे) पालन केले आहे; (पंचस्कंधांचा) जड भार उतरवून ठेवला आहे आणि भवचक्रात फिरवणारी तृष्णा समूळ नष्ट केली आहे.

605.

६०५.

‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

ज्या ध्येयासाठी मी गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालो होतो, ते सर्व संयोजनांचा क्षय करणारे ध्येय (अर्हत्त्व) मी प्राप्त केले आहे.

606.

६०६.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.

मी मरणाचीही आकांक्षा करत नाही आणि जगण्याचीही अभिलाषा धरत नाही; जसा एखादा मजूर आपल्या मजुरीसाठी दिवसाच्या समाप्तीची वाट पाहतो, तशीच मी केवळ वेळेची (परिनिर्वाणाची) वाट पाहत आहे.

607.

६०७.

‘‘Nābhinandāmi [Pg.308] maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti.

मी मरणाचीही आकांक्षा करत नाही आणि जगण्याचीही अभिलाषा धरत नाही; मी सजग आणि स्मृतिमान राहून केवळ वेळेची (परिनिर्वाणाची) वाट पाहत आहे.

… Saṃkicco thero….

...असे थेर संकिच्च म्हणाले...

Ekādasanipāto niṭṭhito.

एकादश निपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान (अनुक्रमणिका) –

Saṃkiccathero ekova, katakicco anāsavo;

Ekādasanipātamhi, gāthā ekādaseva cāti.

एकादश निपातामध्ये कृतकृत्य आणि अनास्रव (आसवरहित) असे केवळ एकच थेर संकिच्च आहेत आणि त्यांच्या गाथा अकराच आहेत.

12. Dvādasakanipāto

१२. द्वादश निपात

1. Sīlavattheragāthā

१. सीलव थेर गाथा

608.

६०८.

‘‘Sīlamevidha [Pg.309] sikkhetha, asmiṃ loke susikkhitaṃ;

Sīlaṃ hi sabbasampattiṃ, upanāmeti sevitaṃ.

या जगात मनुष्याने शीलच चांगल्या प्रकारे शिकावे (आचरावे); कारण आचरलेले शील सर्व प्रकारची संपत्ती (कल्याण) प्राप्त करून देते.

609.

६०९.

‘‘Sīlaṃ rakkheyya medhāvī, patthayāno tayo sukhe;

Pasaṃsaṃ vittilābhañca, pecca sagge pamodanaṃ.

तीन प्रकारच्या सुखांची (प्रशंसा, धनलाभ आणि मृत्यूनंतर स्वर्गातील आनंद) इच्छा करणाऱ्या बुद्धिमान मनुष्याने शीलाचे रक्षण करावे.

610.

६१०.

‘‘Sīlavā hi bahū mitte, saññamenādhigacchati;

Dussīlo pana mittehi, dhaṃsate pāpamācaraṃ.

शीलवान मनुष्य संयमाद्वारे अनेक मित्र मिळवतो; परंतु दुःशील (शील नसलेला) मनुष्य पापकृत्ये करत मित्रांपासून दुरावतो.

611.

६११.

‘‘Avaṇṇañca akittiñca, dussīlo labhate naro;

Vaṇṇaṃ kittiṃ pasaṃsañca, sadā labhati sīlavā.

दुःशील मनुष्याला अपकीर्ती आणि अपेश मिळते; तर शीलवान मनुष्याला नेहमी कीर्ती, यश आणि प्रशंसा मिळते.

612.

६१२.

‘‘Ādi sīlaṃ patiṭṭhā ca, kalyāṇānañca mātukaṃ;

Pamukhaṃ sabbadhammānaṃ, tasmā sīlaṃ visodhaye.

शील हे सर्व कल्याणकारी धर्मांचे मूळ आणि आधार आहे, ते सर्व चांगल्या गुणांची माता आहे आणि सर्व धर्मांमध्ये प्रमुख आहे; म्हणून मनुष्याने आपले शील शुद्ध करावे.

613.

६१३.

‘‘Velā ca saṃvaraṃ sīlaṃ, cittassa abhihāsanaṃ;

Titthañca sabbabuddhānaṃ, tasmā sīlaṃ visodhaye.

शील ही मर्यादा आणि संवर (संयम) आहे, ते चित्ताला प्रफुल्लित करणारे आहे आणि सर्व बुद्धांचे (तसेच प्रत्येकबुद्ध व श्रावकांचे) घाट (तीर्थ) आहे; म्हणून मनुष्याने आपले शील शुद्ध करावे.

614.

६१४.

‘‘Sīlaṃ balaṃ appaṭimaṃ, sīlaṃ āvudhamuttamaṃ;

Sīlamābharaṇaṃ seṭṭhaṃ, sīlaṃ kavacamabbhutaṃ.

शील हे अतुलनीय बल आहे, शील हे सर्वश्रेष्ठ शस्त्र आहे, शील हा सर्वोत्तम अलंकार आहे आणि शील हे एक अद्भुत चिलखत आहे.

615.

६१५.

‘‘Sīlaṃ setu mahesakkho, sīlaṃ gandho anuttaro;

Sīlaṃ vilepanaṃ seṭṭhaṃ, yena vāti disodisaṃ.

शील हा एक महान पूल आहे, शील हा सर्वोत्तम सुगंध आहे, शील हा सर्वश्रेष्ठ विलेपन (लेप) आहे, ज्याचा सुगंध सर्व दिशांना पसरतो.

616.

६१६.

‘‘Sīlaṃ sambalamevaggaṃ, sīlaṃ pātheyyamuttamaṃ;

Sīlaṃ seṭṭho ativāho, yena yāti disodisaṃ.

शील हीच सर्वोत्तम शिदोरी आहे, शील हाच सर्वश्रेष्ठ पाथेय (प्रवासातील अन्न) आहे, शील हाच सर्वश्रेष्ठ वाहक आहे, ज्याच्या साहाय्याने मनुष्य सर्व दिशांना (सुखाने) प्रवास करतो.

617.

६१७.

‘‘Idheva nindaṃ labhati, peccāpāye ca dummano;

Sabbattha dummano bālo, sīlesu asamāhito.

शीलामध्ये असंयत असलेला दुर्बुद्धी मूर्ख मनुष्य याच लोकात निंदेला पात्र ठरतो आणि मृत्यूनंतर अपाय (दुर्गती) मध्येही दुःखी होतो; तो सर्व ठिकाणी दुःखीच राहतो.

618.

६१८.

‘‘Idheva kittiṃ labhati, pecca sagge ca summano;

Sabbattha sumano dhīro, sīlesu susamāhito.

शीलामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित असलेला धीर (बुद्धिमान) मनुष्य याच लोकात कीर्ती मिळवतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गातही सुखी होतो; तो सर्व ठिकाणी सुखीच राहतो.

619.

६१९.

‘‘Sīlameva idha aggaṃ, paññavā pana uttamo;

Manussesu ca devesu, sīlapaññāṇato jaya’’nti.

या जगात शीलच श्रेष्ठ आहे, परंतु प्रज्ञावान मनुष्य सर्वात उत्तम आहे; मनुष्य आणि देवांमध्ये शील व प्रज्ञेच्या बळावरच विजय मिळवला जातो.

… Sīlavo thero….

...असे थेर सीलव म्हणाले...

2. Sunītattheragāthā

२. सुनीत थेर गाथा

620.

६२०.

‘‘Nīce [Pg.310] kulamhi jātohaṃ, daliddo appabhojano;

Hīnakammaṃ mamaṃ āsi, ahosiṃ pupphachaḍḍako.

माझा जन्म एका नीच (कनिष्ठ) कुळात झाला होता, मी गरीब आणि अल्पभोजन करणारा होतो; माझे काम कनिष्ठ दर्जाचे होते, मी सुकलेली फुले व कचरा टाकणारा (सफाई कामगार) होतो.

621.

६२१.

‘‘Jigucchito manussānaṃ, paribhūto ca vambhito;

Nīcaṃ manaṃ karitvāna, vandissaṃ bahukaṃ janaṃ.

लोकांकडून माझा तिरस्कार केला जात असे, मला तुच्छ मानले जात असे आणि माझा अपमान केला जात असे; मी माझे मन नम्र करून अनेक लोकांना वंदन करत असे.

622.

६२२.

‘‘Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ;

Pavisantaṃ mahāvīraṃ, magadhānaṃ puruttamaṃ.

त्यानंतर, भिक्खू संघासह मगध देशाच्या राजगृह या श्रेष्ठ नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करणाऱ्या, महापराक्रमी सम्यक संबुद्धांना मी पाहिले.

623.

६२३.

‘‘Nikkhipitvāna byābhaṅgiṃ, vandituṃ upasaṅkamiṃ;

Mameva anukampāya, aṭṭhāsi purisuttamo.

मी माझी कावड (कचरा वाहून नेण्याचे साधन) खाली ठेवून त्यांना वंदन करण्यासाठी जवळ गेलो; पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांनी केवळ माझ्यावरील अनुकंपेपोटी तिथेच थांबणे पसंत केले.

624.

६२४.

‘‘Vanditvā satthuno pāde, ekamantaṃ ṭhito tadā;

Pabbajjaṃ ahamāyāciṃ, sabbasattānamuttamaṃ.

शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चरणांना वंदन करून मी एका बाजूला उभा राहिलो आणि सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांकडे प्रव्रज्येची (दीक्षेची) याचना केली.

625.

६२५.

‘‘Tato kāruṇiko satthā, sabbalokānukampako;

‘Ehi bhikkhū’ti maṃ āha, sā me āsūpasampadā.

त्यानंतर, कारुणिक आणि सर्व जगावर अनुकंपा करणाऱ्या शास्त्यांनी मला 'एही भिक्खू' (ये भिक्खू) असे म्हटले; तीच माझी उपसंपदा (दीक्षा) ठरली.

626.

६२६.

‘‘Sohaṃ eko araññasmiṃ, viharanto atandito;

Akāsiṃ satthuvacanaṃ, yathā maṃ ovadī jino.

तो मी अरण्यात एकटाच, आळस न करता राहत असताना, जिनांनी (बुद्धांनी) मला जसा उपदेश केला होता, तसे शास्त्यांच्या वचनांचे मी तंतोतंत पालन केले.

627.

६२७.

‘‘Rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ, pubbajātimanussariṃ;

Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ, dibbacakkhuṃ visodhayiṃ ;

Rattiyā pacchime yāme, tamokhandhaṃ padālayiṃ.

रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात मी माझ्या पूर्वजन्मांचे स्मरण केले; रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहरात मी दिव्य चक्षू विशुद्ध केले; आणि रात्रीच्या तिसऱ्या प्रहरात मी अज्ञानाचा (मोहाचा) अंधकार नष्ट केला.

628.

६२८.

‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;

Indo brahmā ca āgantvā, maṃ namassiṃsu pañjalī.

त्यानंतर रात्रीच्या शेवटी, सूर्योदयाच्या वेळी, इंद्र आणि ब्रह्मा माझ्याकडे आले आणि त्यांनी हात जोडून मला वंदन केले.

629.

६२९.

‘‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisa’.

'हे पुरुषश्रेष्ठा! आपल्याला वंदन असो. हे पुरुषोत्तमा! आपल्याला वंदन असो. आपले सर्व आस्रव (क्लेश) क्षीण झाले आहेत; हे पूज्य, आपण सर्वश्रेष्ठ दानास पात्र आहात.'

630.

६३०.

‘‘Tato disvāna maṃ satthā, devasaṅghapurakkhataṃ;

Sitaṃ pātukaritvāna, imamatthaṃ abhāsatha.

त्यानंतर, देवगणांनी वेढलेल्या मला पाहून शास्त्यांनी (बुद्धांनी) स्मितहास्य केले आणि हा अर्थ (पुढील गाथा) व्यक्त केला.

631.

६३१.

‘‘‘Tapena [Pg.311] brahmacariyena, saṃyamena damena ca;

Etena brāhmaṇo hoti, etaṃ brāhmaṇamuttama’’’nti.

“तपाने, ब्रह्मचर्याने, संयमाने आणि दमाने; यानेच मनुष्य 'ब्राह्मण' होतो. हेच ब्राह्मणांमध्ये उत्तम (श्रेष्ठत्व) आहे.”

… Sunīto thero….

...स्थवीर सुनीत...

Dvādasakanipāto niṭṭhito.

द्वादसक निपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान (अनुक्रमणिका) –

Sīlavā ca sunīto ca, therā dve te mahiddhikā;

Dvādasamhi nipātamhi, gāthāyo catuvīsatīti.

शीलवान आणि सुनीत, हे दोन महान ऋद्धीमान स्थवीर आहेत; या बाराव्या निपातामध्ये चोवीस गाथा आहेत.

13. Terasanipāto

१३. तेरसक निपात

1. Soṇakoḷivisattheragāthā

१. स्थवीर सोण कोळिविस यांच्या गाथा

632.

६३२.

‘‘Yāhu [Pg.312] raṭṭhe samukkaṭṭho, rañño aṅgassa paddhagū ;

Svājja dhammesu ukkaṭṭho, soṇo dukkhassa pāragū.

जो पूर्वी अंग देशात, अंगचा राजा बिंबिसार याचा अत्यंत श्रेष्ठ अनुयायी होता; तोच सोण आज धर्मामध्ये श्रेष्ठ होऊन दुःखाच्या पलीकडे गेला आहे.

633.

६३३.

‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;

Pañcasaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati.

पाच (खालची बंधने) तोडून टाकावीत, पाच (वरची बंधने) सोडून द्यावीत आणि पाच (इंद्रिये) अधिक विकसित करावीत. पाच आसक्तींना पार केलेला भिक्खू 'ओघ पार केलेला' असे म्हटले जाते.

634.

६३४.

‘‘Unnaḷassa pamattassa, bāhirāsassa bhikkhuno;

Sīlaṃ samādhi paññā ca, pāripūriṃ na gacchati.

गर्विष्ठ, गाफील आणि बाह्य विषयांमध्ये आसक्त असलेल्या भिक्खूचे शील, समाधी आणि प्रज्ञा परिपूर्णतेला पोहोचू शकत नाही.

635.

६३५.

‘‘Yañhi kiccaṃ apaviddhaṃ, akiccaṃ pana karīyati;

Unnaḷānaṃ pamattānaṃ, tesaṃ vaḍḍhanti āsavā.

कारण जे कर्तव्य आहे ते सोडून दिले जाते आणि जे अकर्तव्य आहे ते केले जाते; अशा गर्विष्ठ आणि गाफील भिक्खूंचे आसव वाढत जातात.

636.

६३६.

‘‘Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatā sati;

Akiccaṃ te na sevanti, kicce sātaccakārino;

Satānaṃ sampajānānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavā.

परंतु ज्यांनी नेहमी 'कायगतासती' चांगल्या प्रकारे आरंभली आहे, ते अकर्तव्य करत नाहीत, तर कर्तव्यामध्ये सतत तत्पर असतात. अशा जागरूक आणि प्रज्ञावान भिक्खूंचे आसव नष्ट होतात.

637.

६३७.

‘‘Ujumaggamhi akkhāte, gacchatha mā nivattatha;

Attanā codayattānaṃ, nibbānamabhihāraye.

सरळ मार्ग सांगितला असता, त्यावर चाला, मागे फिरू नका. स्वतःच स्वतःला प्रेरित करून निर्वाणाकडे घेऊन जावे.

638.

६३८.

‘‘Accāraddhamhi vīriyamhi, satthā loke anuttaro;

Vīṇopamaṃ karitvā me, dhammaṃ desesi cakkhumā;

Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihāsiṃ sāsane rato.

जेव्हा माझे वीर्य अतिशय तीव्र झाले होते, तेव्हा जगातील अनुपम, दिव्यदृष्टी असलेल्या शास्त्यांनी मला विणेची उपमा देऊन धम्म उपदेश केला. त्यांचे ते वचन ऐकून मी शासनात रममाण होऊन राहिलो.

639.

६३९.

‘‘Samathaṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

परम अर्थाच्या प्राप्तीसाठी मी शमथ (चित्ताची शांतता) साधली. मी तिन्ही विद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

640.

६४०.

‘‘Nekkhamme adhimuttassa, pavivekañca cetaso;

Abyāpajjhādhimuttassa, upādānakkhayassa ca.

जो नैष्क्रम्यात प्रवृत्त आहे, ज्याचे चित्त विवेकशील आहे, जो अद्वेषात रममाण आहे आणि उपादानाच्या क्षयामध्ये मग्न आहे,

641.

६४१.

‘‘Taṇhakkhayādhimuttassa, asammohañca cetaso;

Disvā āyatanuppādaṃ, sammā cittaṃ vimuccati.

जो तृष्णेच्या क्षयामध्ये प्रवृत्त आहे आणि ज्याचे चित्त संमोहरहित आहे, आयतनांची उत्पत्ती पाहून त्याचे चित्त पूर्णपणे विमुक्त होते.

642.

६४२.

‘‘Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno;

Katassa paṭicayo natthi, karaṇīyaṃ na vijjati.

अशा प्रकारे सम्यक विमुक्त झालेल्या, शांत चित्त असलेल्या भिक्खूच्या कर्माचा संचय होत नाही आणि त्याला आता काहीही करणे उरलेले नसते.

643.

६४३.

‘‘Selo [Pg.313] yathā ekaghano, vātena na samīrati;

Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.

ज्याप्रमाणे एकसंध खडक वाऱ्याने हलत नाही, त्याचप्रमाणे सर्व रूप, रस, शब्द, गंध आणि स्पर्श,

644.

६४४.

‘‘Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca, nappavedhenti tādino;

Ṭhitaṃ cittaṃ visaññuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti.

इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टी अशा तादी (स्थिरबुद्धी) पुरुषाला विचलित करू शकत नाहीत. त्याचे चित्त स्थिर आणि आसक्तीरहित असते, आणि तो त्यांच्या व्ययाकडे पाहत असतो.

… Soṇo koḷiviso thero….

...स्थवीर सोण कोळिविस...

Terasanipāto niṭṭhito.

तेरसक निपात समाप्त.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान (अनुक्रमणिका) –

Soṇo koḷiviso thero, ekoyeva mahiddhiko;

Terasamhi nipātamhi, gāthāyo cettha terasāti.

या तेराव्या निपातात केवळ एकच महाऋद्धीमान स्थवीर सोण कोळिविस आहेत आणि यात एकूण तेरा गाथा आहेत.

14. Cuddasakanipāto

१४. चुद्दसक निपात

1. Khadiravaniyarevatattheragāthā

१. स्थवीर खदिरवनिय रेवत यांच्या गाथा

645.

६४५.

‘‘Yadā [Pg.314] ahaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

Nābhijānāmi saṅkappaṃ, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.

जेव्हा मी घराचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेतली, तेव्हापासून मला कोणताही अनार्य आणि द्वेषाने युक्त विचार आल्याचे आठवत नाही.

646.

६४६.

‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’;

Saṅkappaṃ nābhijānāmi, imasmiṃ dīghamantare.

'हे प्राणी मारले जावोत, नष्ट होवोत किंवा दुःखाला प्राप्त होवोत' असा विचार या प्रदीर्घ काळात मला कधीही आल्याचे आठवत नाही.

647.

६४७.

‘‘Mettañca abhijānāmi, appamāṇaṃ subhāvitaṃ;

Anupubbaṃ paricitaṃ, yathā buddhena desitaṃ.

परंतु बुद्धांनी उपदेशिल्याप्रमाणे, मी अपरिमित आणि चांगल्या प्रकारे विकसित केलेल्या, आणि अनुक्रमे अभ्यासलेल्या मैत्री भावनेलाच जाणतो.

648.

६४८.

‘‘Sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako;

Mettacittañca bhāvemi, abyāpajjarato sadā.

मी सर्वांचा मित्र, सर्वांचा सखा आणि सर्व प्राणिमात्रांविषयी अनुकंपा बाळगणारा आहे; मी नेहमी अद्वेषात रममाण होऊन मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो.

649.

६४९.

‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, cittaṃ āmodayāmahaṃ;

Brahmavihāraṃ bhāvemi, akāpurisasevitaṃ.

अविचल आणि अकोपिष्ट चित्ताने मी आनंदित होतो; आणि दुर्जनांनी न आचरलेल्या ब्रह्मविहाराची मी भावना करतो.

650.

६५०.

‘‘Avitakkaṃ samāpanno, sammāsambuddhasāvako;

Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade.

अवितर्क समाधीमध्ये लीन असलेला सम्यक्संबुद्धांचा श्रावक, त्या क्षणी आर्य मौनाने युक्त असतो.

651.

६५१.

‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhati.

ज्याप्रमाणे पाषाणमय पर्वत अचल आणि सुप्रतिष्ठित असतो, त्याचप्रमाणे मोहाचा क्षय झाल्यामुळे भिक्खू पर्वताप्रमाणे कंप पावत नाही.

652.

६५२.

‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino;

Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhamattaṃva khāyati.

निष्पाप आणि नेहमी शुद्धतेचा शोध घेणाऱ्या माणसाला केसाच्या टोकाएवढेही पाप ढगाएवढे मोठे वाटते.

653.

६५३.

‘‘Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ santarabāhiraṃ;

Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo vo mā upaccagā.

ज्याप्रमाणे सीमेवरील नगराचे आतून व बाहेरून रक्षण केले जाते, त्याचप्रमाणे स्वतःचे रक्षण करा. हा क्षण तुमच्या हातून निसटू देऊ नका.

654.

६५४.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.

मी मरणाचे अभिनंदन करत नाही आणि जगण्याचेही अभिनंदन करत नाही. ज्याप्रमाणे मजूर आपल्या मजुरीसाठी वेळेची वाट पाहतो, त्याप्रमाणे मी काळाची वाट पाहत आहे.

655.

६५५.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ…pe… sampajāno patissato.

मी मरणाचे अभिनंदन करत नाही... जागरूक आणि स्मृतिमान राहून काळाची वाट पाहत आहे.

656.

६५६.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

मी शास्त्यांची सेवा केली आहे, बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे. हा जड भार उतरवून ठेवला आहे आणि भव-तृष्णा समूळ नष्ट केली आहे.

657.

६५७.

‘‘Yassa [Pg.315] catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

ज्या हेतूसाठी मी घराचा त्याग करून अनगारिक प्रवज्जा घेतली होती, तो माझा हेतू साध्य झाला आहे आणि सर्व संयोजनांचा क्षय झाला आहे.

658.

६५८.

‘‘Sampādethappamādena, esā me anusāsanī;

Handāhaṃ parinibbissaṃ, vippamuttomhi sabbadhī’’ti.

अप्रमादाने आपले ध्येय साध्य करा, हाच माझा उपदेश आहे. आता मी सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करत आहे.

… Khadiravaniyarevato thero….

... खदिरवनिय रेवत थेर...

2. Godattattheragāthā

२. गोदत्त थेरगाथा

659.

६५९.

‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, dhure yutto dhurassaho ;

Mathito atibhārena, saṃyugaṃ nātivattati.

ज्याप्रमाणे जूवाला जुंपलेला, भार सहन करण्यास समर्थ असलेला आणि उत्तम शक्तीने संपन्न असलेला श्रेष्ठ बैल अतिशय जड भाराने दबला गेला तरी आपल्या जूचा (खांद्यावरील जूचा) त्याग करत नाही—

660.

६६०.

‘‘Evaṃ paññāya ye tittā, samuddo vārinā yathā;

Na pare atimaññanti, ariyadhammova pāṇinaṃ.

त्याचप्रमाणे, पाण्याने भरलेल्या महासागराप्रमाणे जे प्रज्ञेने तृप्त (पूर्ण) आहेत, ते इतरांना तुच्छ मानत नाहीत. प्राण्यांविषयी असा भाव ठेवणे हाच आर्यांचा धर्म आहे.

661.

६६१.

‘‘Kāle kālavasaṃ pattā, bhavābhavavasaṃ gatā;

Narā dukkhaṃ nigacchanti, tedha socanti māṇavā.

योग्य वेळी अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थितीच्या (लोकधर्माच्या) अधीन झालेले आणि चढ-उतारांच्या (अस्तित्व-अनस्तित्वाच्या) चक्रात अडकलेले लोक दुःखाला प्राप्त होतात. ते मानव या जगात शोक करतात (आणि परलोकातही दुःखाला प्राप्त होतात).

662.

६६२.

‘‘Unnatā sukhadhammena, dukkhadhammena conatā;

Dvayena bālā haññanti, yathābhūtaṃ adassino.

सुखाच्या प्रसंगाने हर्षोन्मत्त (उन्नत) होणारे आणि दुःखाच्या प्रसंगाने खचून जाणारे (अवनत), सत्य परिस्थितीला यथार्थपणे न पाहणारे मूर्ख लोक या दोन्ही अवस्थांमुळे पीडित होतात.

663.

६६३.

‘‘Ye ca dukkhe sukhasmiñca, majjhe sibbinimaccagū;

Ṭhitā te indakhīlova, na te unnataonatā.

परंतु जे आर्यजन दुःख, सुख आणि मध्यस्थ (उपेक्षा) वेदनेमध्ये शिवणकाम करणाऱ्या (संसार विणणाऱ्या) तृष्णेला ओलांडून गेले आहेत, ते इंद्रखिलाप्रमाणे (नगरद्वाराच्या खांबाप्रमाणे) अचल राहतात; ते कधीही हर्षोन्मत्त किंवा खचून जात नाहीत.

664.

६६४.

‘‘Na heva lābhe nālābhe, na yase na ca kittiyā;

Na nindāyaṃ pasaṃsāya, na te dukkhe sukhamhi.

ते लाभ किंवा अलाभामध्ये, कीर्ती किंवा अपकीर्तीमध्ये, निंदा किंवा स्तुतीमध्ये आणि दुःख किंवा सुखामध्ये कधीही विचलित होत नाहीत.

665.

६६५.

‘‘Sabbattha te na limpanti, udabinduva pokkhare;

Sabbattha sukhitā dhīrā, sabbattha aparājitā.

कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे ते कशातही लिप्त होत नाहीत. ते धीर पुरुष सर्वत्र सुखी असतात आणि सर्वत्र अपराजित राहतात.

666.

६६६.

‘‘Dhammena ca alābho yo, yo ca lābho adhammiko;

Alābho dhammiko seyyo, yaṃ ce lābho adhammiko.

धर्माने (न्यायाने) लाभ न होणे आणि अधर्माने लाभ होणे, या दोन्हीमध्ये धर्माने लाभ न होणे अधिक श्रेयस्कर आहे; अधर्माने मिळणारा लाभ कधीही श्रेष्ठ नसतो.

667.

६६७.

‘‘Yaso ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo;

Ayasova seyyo viññūnaṃ, na yaso appabuddhinaṃ.

अल्पबुद्धी लोकांची कीर्ती आणि विद्वानांची (प्राज्ञांची) अपकीर्ती (कीर्ती नसणे), या दोन्हीमध्ये विद्वानांची अपकीर्तीच श्रेष्ठ आहे; अल्पबुद्धी लोकांची कीर्ती श्रेष्ठ नाही.

668.

६६८.

‘‘Dummedhehi [Pg.316] pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā;

Garahāva seyyo viññūhi, yaṃ ce bālappasaṃsanā.

दुर्बुद्धी (मूर्ख) लोकांकडून झालेली स्तुती आणि विद्वानांकडून झालेली निंदा, या दोन्हीमध्ये विद्वानांकडून झालेली निंदाच श्रेष्ठ आहे; मूर्खांनी केलेली स्तुती श्रेष्ठ नाही.

669.

६६९.

‘‘Sukhañca kāmamayikaṃ, dukkhañca pavivekiyaṃ;

Pavivekadukkhaṃ seyyo, yaṃ ce kāmamayaṃ sukhaṃ.

कामवासनेवर आधारित सुख आणि एकांतामुळे (विवेक/प्रविवेक) उद्भवणारे दुःख, या दोन्हीमध्ये एकांतातील दुःखच श्रेष्ठ आहे; कामवासनेवर आधारित सुख श्रेष्ठ नाही.

670.

६७०.

‘‘Jīvitañca adhammena, dhammena maraṇañca yaṃ;

Maraṇaṃ dhammikaṃ seyyo, yaṃ ce jīve adhammikaṃ.

अधर्माने जगणे आणि धर्माने मरणे, या दोन्हीमध्ये धर्माने मरणेच श्रेष्ठ आहे; अधर्माने जगणे श्रेष्ठ नाही.

671.

६७१.

‘‘Kāmakopappahīnā ye, santacittā bhavābhave;

Caranti loke asitā, natthi tesaṃ piyāpiyaṃ.

ज्यांनी कामवासना आणि क्रोध नष्ट केला आहे, जे विविध जन्मांमध्ये (भव-अभवामध्ये) शांतचित्त आहेत, जे या जगात अनासक्त (अनाश्रित) होऊन वावरतात, त्यांच्यासाठी काहीही प्रिय किंवा अप्रिय नसते.

672.

६७२.

‘‘Bhāvayitvāna bojjhaṅge, indriyāni balāni ca;

Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbantināsavā’’ti.

बोध्यंग (सप्त बोध्यंग), इंद्रिये (पंचेंद्रिय) आणि बले (पंचबल) यांची भावना (विकास) करून, परम शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त होऊन, ते अनास्रव (आसवरहित) होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतात.

… Godatto thero….

... गोदत्त थेरांनी या गाथा म्हटल्या.

Cuddasakanipāto niṭṭhito.

चौदावा निपात (चुद्दसकनिपात) समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्यातील गाथांची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Revato ceva godatto, therā dve te mahiddhikā;

Cuddasamhi nipātamhi, gāthāyo aṭṭhavīsatīti.

रेवत आणि गोदत्त हे दोन महान ऋद्धियुक्त (महासामर्थ्यशाली) थेर आहेत. या चौदाव्या निपातामध्ये एकूण अठ्ठावीस गाथा आहेत.

15. Soḷasakanipāto

१५. सोळावा निपात (सोळसकनिपात)

1. Aññāsikoṇḍaññattheragāthā

१. अज्ञाकोण्डञ्ञ थेरगाथा

673.

६७३.

‘‘Esa [Pg.317] bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasaṃ;

Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbaso.

सर्व प्रकारे कशाचेही उपादान न करता (आसक्ती न ठेवता) वैराग्य प्राप्त करून देणारा जो धर्म आपण उपदेशिला आहे, तो अतिशय रसाळ (मधुर) धर्म ऐकून मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे.

674.

६७४.

‘‘Bahūni loke citrāni, asmiṃ pathavimaṇḍale;

Mathenti maññe saṅkappaṃ, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ.

या पृथ्वीतलावर जगात अनेक प्रकारची सुंदर व विविधांगी आलंबने (विषय) आहेत. ती सुंदर वाटणारी आणि रागाने युक्त असणारी आलंबने माणसाच्या मनाला (विचारांना) विचलित करतात असे मला वाटते.

675.

६७५.

‘‘Rajamuhatañca vātena, yathā meghopasammaye;

Evaṃ sammanti saṅkappā, yadā paññāya passati.

ज्याप्रमाणे वाऱ्यामुळे उडालेली धूळ मोठा पाऊस शांत करतो, त्याचप्रमाणे जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने (यथार्थपणे) पाहतो, तेव्हा त्याचे सर्व संकल्प (कामवितर्क) शांत होतात.

676.

६७६.

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.

जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार (संस्कृत गोष्टी) अनित्य आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विन्मुख होतो (वैराग्य प्राप्त करतो). हाच विशुद्धीचा (शुद्धीचा) मार्ग आहे.

677 .

‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhāti, yadā paññāya passatiAtha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.

जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विन्मुख होतो. हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे.

678.

६७८.

‘‘Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.

जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व धर्म (सर्व गोष्टी) अनात्म आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विन्मुख होतो. हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे.

679.

६७९.

‘‘Buddhānubuddho yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo;

Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī.

बुद्धांच्या मागोमाग सत्य जाणणारे (बुद्धानुबुद्ध), तीव्र पराक्रम करणारे, जन्म आणि मृत्यू नष्ट केलेले कोण्डञ्ञ थेर ब्रह्मचर्याचे परिपूर्ण पालन करणारे आहेत.

680.

६८०.

‘‘Oghapāso daḷhakhilo, pabbato duppadālayo;

Chetvā khilañca pāsañca, selaṃ bhetvāna dubbhidaṃ;

Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, mutto so mārabandhanā.

चार ओघ (पूर) आणि रागरूपी पाश, तसेच अत्यंत मजबूत असलेले पाच चित्तखील (मनाचे खिळे) आणि भेदण्यास कठीण असलेला अविद्यारूपी पर्वत; या सर्व खिळ्यांना व पाशांना तोडून आणि भेदण्यास कठीण अशा अविद्यारूपी पर्वताला फोडून, ओघ पार करून पलीकडच्या तीराला (निर्वाणाला) पोहोचलेले ते ध्यानमग्न थेर मारबंधनातून मुक्त झाले आहेत.

681.

६८१.

‘‘Uddhato capalo bhikkhu, mitte āgamma pāpake;

Saṃsīdati mahoghasmiṃ, ūmiyā paṭikujjito.

उद्धत (चंचल) आणि चपल असलेला भिक्खू, पापी मित्रांच्या संगतीमुळे, संसाराच्या महापुरात क्रोधादी लाटांनी वेढला जाऊन बुडून जातो.

682.

६८२.

‘‘Anuddhato acapalo, nipako saṃvutindriyo;

Kalyāṇamitto medhāvī, dukkhassantakaro siyā.

जो भिक्खू चंचल नसलेला, गंभीर, चतुर, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, कल्याणमित्र असलेला आणि प्रज्ञावान आहे, तो दुःखाचा अंत करू शकतो.

683.

६८३.

‘‘Kālapabbaṅgasaṅkāso, kiso dhamanisanthato;

Mattaññū annapānasmiṃ, adīnamanaso naro.

काळ्या सांध्यांसारखा (किंवा वाळलेल्या काड्यांसारखा) दिसणारा, कृश, शरीरावर शिरा स्पष्ट दिसणारा, परंतु अन्नपाण्यात मात्रा जाणणारा (मर्यादा जाणणारा) आणि खचून न जाणारे मन असलेला तो पुरुष (भिक्खू) आहे.

684.

६८४.

‘‘Phuṭṭho ḍaṃsehi makasehi, araññasmiṃ brahāvane;

Nāgo saṅgāmasīseva, sato tatrādhivāsaye.

ज्याप्रमाणे युद्धभूमीवर हत्ती शस्त्रांचे प्रहार सहन करतो, त्याचप्रमाणे भिक्खूने मोठ्या अरण्यात डास आणि माश्यांच्या दंशाने पीडित झाल्यावरही स्मृतिमान राहून ते सहन करावे.

685.

६८५.

‘‘Nābhinandāmi [Pg.318] maraṇaṃ…pe… nibbisaṃ bhatako yathā.

मी मरणाची इच्छा करत नाही आणि जगण्याचीही इच्छा करत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा मजूर आपल्या मजुरीच्या वेळेची (दिवस संपण्याची) वाट पाहतो, त्याप्रमाणे मी केवळ परिनिर्वाणाच्या काळाची वाट पाहत आहे.

686.

६८६.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ…pe… sampajāno patissato.

मी मरणाची इच्छा करत नाही आणि जगण्याचीही इच्छा करत नाही. मी सजग आणि स्मृतिमान राहून केवळ परिनिर्वाणाच्या काळाची वाट पाहत आहे.

687.

६८७.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.

मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे, बुद्धांच्या शासनाचे (उपदेशाचे) पालन केले आहे, जड भार (स्कंधांचा भार) उतरवून ठेवला आहे आणि भव-तृष्णा समूळ नष्ट केली आहे.

688.

६८८.

‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, kiṃ me saddhivihārinā’’ti.

ज्या अरहत्त्वफलाच्या प्राप्तीसाठी मी गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालो होतो, तो माझा हेतू साध्य झाला आहे. आता मला या (हट्टी) शिष्याशी काय कर्तव्य?

… Aññāsikoṇḍañño thero….

... अज्ञाकोण्डञ्ञ थेरांनी या गाथा म्हटल्या.

2. Udāyittheragāthā

२. उदायि थेरगाथा

689.

६८९.

‘‘Manussabhūtaṃ sambuddhaṃ, attadantaṃ samāhitaṃ;

Iriyamānaṃ brahmapathe, cittassūpasame rataṃ.

मनुष्यरूपात जन्म घेतलेल्या, स्वतःवर नियंत्रण मिळवलेल्या, समाधीत लीन असलेल्या, ब्रह्मविहाराच्या मार्गावर चालणाऱ्या आणि चित्ताच्या शांततेत (निर्वाणात) रममाण असणाऱ्या...

690.

६९०.

‘‘Yaṃ manussā namassanti, sabbadhammāna pāraguṃ;

Devāpi taṃ namassanti, iti me arahato sutaṃ.

ज्या सर्व धर्मांच्या पारंगत असलेल्या सम्यक संबुद्धांना मनुष्य नमस्कार करतात आणि देवही नमस्कार करतात, असे मी अर्हतांकडून ऐकले आहे.

691.

६९१.

‘‘Sabbasaṃyojanātītaṃ, vanā nibbanamāgataṃ;

Kāmehi nekkhammarataṃ, muttaṃ selāva kañcanaṃ.

सर्व संयोजनांच्या पलीकडे गेलेल्या, क्लेशांच्या अरण्यातून बाहेर पडून निर्वाण प्राप्त झालेल्या, कामभोगांतून निष्क्रमण करण्यात रमणाऱ्या आणि पाषाणातून मुक्त झालेल्या शुद्ध सुवर्णासारख्या असणाऱ्या...

692.

६९२.

‘‘Sa ve accaruci nāgo, himavāvaññe siluccaye;

Sabbesaṃ nāganāmānaṃ, saccanāmo anuttaro.

ज्याप्रमाणे हिमालयाचा पर्वतराज इतर पर्वतांपेक्षा अधिक शोभून दिसतो, त्याचप्रमाणे ते श्रेष्ठ 'नाग' (बुद्ध) खरोखरच अत्यंत देदीप्यमान दिसतात. 'नाग' हे नाव धारण करणाऱ्या सर्वांमध्ये तेच खरे 'नाग' (पापरहित) आणि अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहेत.

693.

६९३.

‘‘Nāgaṃ vo kittayissāmi, na hi āguṃ karoti so;

Soraccaṃ avihiṃsā ca, pādā nāgassa te duve.

मी तुम्हांला त्या 'नागा'चे (बुद्धाचे) वर्णन सांगतो; ते कधीही कोणतेही पाप (आगू) करत नाहीत. सौजन्य (सोरच्च) आणि अहिंसा हे त्या नागाचे दोन (पुढचे) पाय आहेत.

694.

६९४.

‘‘Sati ca sampajaññañca, caraṇā nāgassa tepare;

Saddhāhattho mahānāgo, upekkhāsetadantavā.

स्मृती (सती) आणि संप्रजन्य (संपजञ्ञ) हे त्या नागाचे इतर दोन (मागचे) पाय आहेत. श्रद्धा ही त्या महानागाची सोंड आहे आणि उपेक्षा हे त्यांचे शुभ्र सुळे आहेत.

695.

६९५.

‘‘Sati gīvā siro paññā, vīmaṃsā dhammacintanā;

Dhammakucchisamāvāso, viveko tassa vāladhi.

स्मृती ही त्यांची मान आहे, प्रज्ञा हे डोके आहे, आणि धम्माचे चिंतन व मीमांसा ही त्यांची बुद्धी आहे. धम्म हा त्यांचा उदर (पोट) आहे आणि विवेक (एकांतवास) ही त्यांची शेपटी आहे.

696.

६९६.

‘‘So jhāyī assāsarato, ajjhattaṃ susamāhito;

Gacchaṃ samāhito nāgo, ṭhito nāgo samāhito.

ते ध्यानमग्न असतात, निर्वाणाच्या शांतीत रमतात आणि अध्यात्मात पूर्णपणे समाहित (स्थिरचित्त) असतात. तो नाग चालतानाही समाहित असतो आणि उभा असतानाही समाहित असतो.

697.

६९७.

‘‘Sayaṃ samāhito nāgo, nisinnopi samāhito;

Sabbattha saṃvuto nāgo, esā nāgassa sampadā.

तो नाग झोपतानाही समाहित असतो आणि बसलेला असतानाही समाहित असतो. तो नाग सर्व इंद्रियांच्या बाबतीत संयमित (संवृत) असतो; हीच त्या नागाची संपदा (वैशिष्ट्य) आहे.

698.

६९८.

‘‘Bhuñjati [Pg.319] anavajjāni, sāvajjāni na bhuñjati;

Ghāsamacchādanaṃ laddhā, sannidhiṃ parivajjayaṃ.

ते केवळ अनवद्य (दोषरहित) अन्नाचेच ग्रहण करतात, सावद्य (दोषयुक्त) अन्नाचे ग्रहण करत नाहीत. अन्न आणि वस्त्र प्राप्त झाल्यावर ते त्यांचा संग्रह (सन्निधि) करण्याचे टाळतात.

699.

६९९.

‘‘Saṃyojanaṃ aṇuṃ thūlaṃ, sabbaṃ chetvāna bandhanaṃ;

Yena yeneva gacchati, anapakkhova gacchati.

सूक्ष्म असो वा स्थूल, सर्व प्रकारची संयोजने आणि बंधने पूर्णपणे तोडून टाकून, ते कोणत्याही आसक्तीशिवाय (अनपेक्षितपणे) ज्या ज्या दिशेला जाऊ इच्छितात, तिकडे मार्गक्रमण करतात.

700.

७००.

‘‘Yathāpi udake jātaṃ, puṇḍarīkaṃ pavaḍḍhati;

Nopalippati toyena, sucigandhaṃ manoramaṃ.

ज्याप्रमाणे पाण्यात जन्मलेले, सुगंधी आणि मनमोहक असे पांढरे कमळ (पुंडरीक) पाण्यातच वाढते, परंतु पाण्याने लिप्त होत नाही;

701.

७०१.

‘‘Tatheva ca loke jāto, buddho loke viharati;

Nopalippati lokena, toyena padumaṃ yathā.

त्याचप्रमाणे, या जगात जन्म घेऊनही बुद्ध या जगात वावरतात, परंतु जगातील विकारांनी लिप्त होत नाहीत; ज्याप्रमाणे कमळ पाण्याने लिप्त होत नाही.

702.

७०२.

‘‘Mahāgini pajjalito, anāhāropasammati;

Aṅgāresu ca santesu, nibbutoti pavuccati.

ज्याप्रमाणे प्रज्वलित झालेला मोठा अग्नी इंधन संपल्यावर शांत होतो, आणि कोळसे शांत झाल्यावर त्याला 'विझलेला' (निब्बुतो) म्हटले जाते;

703.

७०३.

‘‘Atthassāyaṃ viññāpanī, upamā viññūhi desitā;

Viññissanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitaṃ.

हा अर्थ समजावून सांगण्यासाठी विद्वानांनी ही उपमा दिली आहे. एका नागाने (मी अर्हताने) दुसऱ्या नागाविषयी (बुद्धाविषयी) सांगितलेले हे वर्णन इतर महानाग (अर्हत) नक्कीच समजून घेतील.

704.

७०४.

‘‘Vītarāgo vītadoso, vītamoho anāsavo;

Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissatyanāsavo’’ti.

रागमुक्त, द्वेषमुक्त, मोहमुक्त आणि अनास्रव (अनासओ) असलेले ते नाग (बुद्ध) या शरीराचा त्याग करून, पूर्णपणे अनास्रव होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतील.

… Udāyī thero….

...असे थेर उदायी म्हणाले...

Soḷasakanipāto niṭṭhito.

सोळसक निपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान (अनुक्रमणिका) खालीलप्रमाणे आहे –

Koṇḍañño ca udāyī ca, therā dve te mahiddhikā;

Soḷasamhi nipātamhi, gāthāyo dve ca tiṃsa cāti.

कोंडण्य आणि उदायी हे दोन महा-ऋद्धीवान थेर आहेत. या सोळाव्या निपातात एकूण बत्तीस (३२) गाथा आहेत.

16. Vīsatinipāto

१६. वीसतिनिपात (वीस गाथांचा संग्रह)

1. Adhimuttattheragāthā

१. थेर अधिमुत्त यांच्या गाथा

705.

७०५.

‘‘Yaññatthaṃ [Pg.320] vā dhanatthaṃ vā, ye hanāma mayaṃ pure;

Avasesaṃ bhayaṃ hoti, vedhanti vilapanti ca.

पूर्वी आम्ही यज्ञासाठी किंवा धनाच्या लोभासाठी ज्या ज्या प्राण्यांना मारत असू, त्या सर्व प्राण्यांना (मरणाची) भीती वाटत असे; ते थरथर कापत असत आणि रडत-आक्रोश करत असत.

706.

७०६.

‘‘Tassa te natthi bhītattaṃ, bhiyyo vaṇṇo pasīdati;

Kasmā na paridevesi, evarūpe mahabbhaye.

परंतु तुझ्या मनात मात्र भीतीचा लवलेशही नाही, उलट तुझ्या चेहऱ्यावरील तेज अधिकच प्रसन्न दिसत आहे. अशा या महाभयाच्या प्रसंगी तू का रडत नाहीस? (असे दरोडेखोरांच्या प्रमुखाने विचारले).

707.

७०७.

‘‘Natthi cetasikaṃ dukkhaṃ, anapekkhassa gāmaṇi;

Atikkantā bhayā sabbe, khīṇasaṃyojanassa ve.

हे टोळीप्रमुखा (गामणी), ज्याच्या मनात कोणतीही आसक्ती उरलेली नाही, त्याला मानसिक दुःख होत नाही. ज्याची सर्व संयोजने नष्ट झाली आहेत, त्याने सर्व भयांवर खरोखरच मात केली आहे.

708.

७०८.

‘‘Khīṇāya bhavanettiyā, diṭṭhe dhamme yathātathe;

Na bhayaṃ maraṇe hoti, bhāranikkhepane yathā.

याच जन्मात (दिट्ठे धम्मे) सत्य परिस्थिती जशी आहे तशी जाणल्यामुळे आणि भव-तृष्णा (भवनित्ती) नष्ट झाल्यामुळे, डोक्यावरील जड ओझे खाली उतरवून ठेवताना जशी भीती वाटत नाही, तसेच मला मरणाची भीती वाटत नाही.

709.

७०९.

‘‘Suciṇṇaṃ brahmacariyaṃ me, maggo cāpi subhāvito;

Maraṇe me bhayaṃ natthi, rogānamiva saṅkhaye.

मी ब्रह्मचर्याचे उत्तम पालन केले आहे आणि आष्टांगिक मार्गाचीही चांगली भावना (अभ्यास) केली आहे. त्यामुळे, आजारातून बरे झाल्यावर जसा आनंद होतो, तसेच मला मरणाची कोणतीही भीती वाटत नाही.

710.

७१०.

‘‘Suciṇṇaṃ brahmacariyaṃ me, maggo cāpi subhāvito;

Nirassādā bhavā diṭṭhā, visaṃ pitvāva chaḍḍitaṃ.

मी ब्रह्मचर्याचे उत्तम पालन केले आहे आणि आष्टांगिक मार्गाचीही चांगली भावना केली आहे. सर्व अस्तित्त्व (भव) हे निरर्थक आणि नीरस आहेत हे मी पाहिले आहे, जणू काही पिलेले विष ओकून टाकून दिले आहे.

711.

७११.

‘‘Pāragū anupādāno, katakicco anāsavo;

Tuṭṭho āyukkhayā hoti, mutto āghātanā yathā.

पारंगत झालेले, उपादानरहित (आसक्ती नसलेला), आपले कर्तव्य पूर्ण केलेले (कृतकृत्य) आणि अनास्रव असलेला पुरुष, वधस्तंभावरून सुटका झालेल्या माणसाप्रमाणे, आयुष्य संपत आले तरी आनंदीच असतो.

712.

७१२.

‘‘Uttamaṃ dhammataṃ patto, sabbaloke anatthiko;

Ādittāva gharā mutto, maraṇasmiṃ na socati.

सर्वोच्च धम्म-स्थितीला प्राप्त झालेला आणि संपूर्ण जगाविषयी कोणतीही तृष्णा न बाळगणारा पुरुष, पेटलेल्या घरातून सुखरूप बाहेर पडलेल्या माणसाप्रमाणे, मृत्यूच्या वेळी शोक करत नाही.

713.

७१३.

‘‘Yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhati;

Sabbaṃ anissaraṃ etaṃ, iti vuttaṃ mahesinā.

या जगात जे काही संयुक्त (संस्कृत) आहे किंवा जिथे कुठे पुनर्जन्म प्राप्त होतो, ते सर्व अनित्य आणि अनात्म (अस्वाधीन) आहे, असे महर्षींनी (बुद्धांनी) सांगितले आहे.

714.

७१४.

‘‘Yo taṃ tathā pajānāti, yathā buddhena desitaṃ;

Na gaṇhāti bhavaṃ kiñci, sutattaṃva ayoguḷaṃ.

जो मनुष्य बुद्धांनी उपदेशिल्याप्रमाणे हे सत्य जाणतो, तो कोणत्याही भवाचे (अस्तित्वाचे) ग्रहण करत नाही, ज्याप्रमाणे कोणीही तापलेला लोखंडाचा गोळा हातात धरत नाही.

715.

७१५.

‘‘Na me hoti ‘ahosi’nti, ‘bhavissa’nti na hoti me;

Saṅkhārā vigamissanti, tattha kā paridevanā.

'मी भूतकाळात होतो' असा विचार माझ्या मनात येत नाही, आणि 'मी भविष्यात असेन' असाही विचार येत नाही. केवळ संस्कारच नष्ट होणार आहेत, मग त्यात रडण्यासारखे काय आहे?

716.

७१६.

‘‘Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhaṃ saṅkhārasantatiṃ;

Passantassa yathābhūtaṃ, na bhayaṃ hoti gāmaṇi.

हे टोळीप्रमुखा, केवळ धम्माची उत्पत्ती आणि केवळ संस्कारांची संतती (प्रवाह) यांना जसे आहे तसे (यथाभूत) पाहणाऱ्या व्यक्तीला कोणतीही भीती वाटत नाही.

717.

७१७.

‘‘Tiṇakaṭṭhasamaṃ [Pg.321] lokaṃ, yadā paññāya passati;

Mamattaṃ so asaṃvindaṃ, ‘natthi me’ti na socati.

जेव्हा एखादा मनुष्य या जगाला गवत आणि लाकडासारखे (निःसार) प्रज्ञेने पाहतो, तेव्हा तो 'माझे' अशी कोणतीही आसक्ती न बाळगता, 'माझे काहीच नाही' असे समजून शोक करत नाही.

718.

७१८.

‘‘Ukkaṇṭhāmi sarīrena, bhavenamhi anatthiko;

Soyaṃ bhijjissati kāyo, añño ca na bhavissati.

मी या शरीराला कंटाळलो आहे आणि मला कोणत्याही भवाची (पुनर्जन्माची) इच्छा नाही. हे शरीर आता नष्ट होईल आणि दुसरे कोणतेही शरीर पुन्हा निर्माण होणार नाही.

719.

७१९.

‘‘Yaṃ vo kiccaṃ sarīrena, taṃ karotha yadicchatha;

Na me tappaccayā tattha, doso pemañca hehiti’’.

तुम्हांला या शरीराचे जे काही करायचे असेल, ते तुम्ही तुमच्या इच्छेनुसार करू शकता. त्यावरून माझ्या मनात तुमच्याबद्दल द्वेष किंवा प्रेम निर्माण होणार नाही.

720.

७२०.

Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;

Satthāni nikkhipitvāna, māṇavā etadabravuṃ.

त्यांचे ते आश्चर्यकारक आणि अंगावर काटा आणणारे बोलणे ऐकून, त्या दरोडेखोरांनी आपली शस्त्रे खाली टाकली आणि ते म्हणाले –

721.

७२१.

‘‘Kiṃ bhadante karitvāna, ko vā ācariyo tava;

Kassa sāsanamāgamma, labbhate taṃ asokatā’’.

हे भदंत! आपण काय केले आहे? आपले आचार्य कोण आहेत? आणि आपण कोणाच्या उपदेशाचे अनुसरण करून ही शोकविरहित अवस्था प्राप्त केली आहे?

722.

७२२.

‘‘Sabbaññū sabbadassāvī, jino ācariyo mama;

Mahākāruṇiko satthā, sabbalokatikicchako.

सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, मारविजेते (जिन), महाकारुणिक शास्ता आणि संपूर्ण जगाचे वैद्य असणारे सम्यक संबुद्ध हेच माझे आचार्य आहेत.

723.

७२३.

‘‘Tenāyaṃ desito dhammo, khayagāmī anuttaro;

Tassa sāsanamāgamma, labbhate taṃ asokatā’’.

त्या भगवंतांनी क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या निर्वाणाप्रत नेणारा हा अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) धम्म उपदेशिला आहे. त्या भगवंतांच्या शासनाचा (शिक्षणाचा) आश्रय घेऊन ही शोकरहित अवस्था (अशोकता) प्राप्त होते.

724.

७२४.

Sutvāna corā isino subhāsitaṃ, nikkhippa satthāni ca āvudhāni ca;

Tamhā ca kammā viramiṃsu eke, eke ca pabbajjamarocayiṃsu.

त्या ऋषींचे (अधिमुत्त अरहंत थेरांचे) सुभाषित ऐकून चोरांनी आपली शस्त्रे आणि आयुधे खाली टाकली. काही चोर त्या दुष्कर्मापासून निवृत्त झाले, तर काहींनी प्रव्रज्या (दीक्षा) घेण्याची इच्छा व्यक्त केली.

725.

७२५.

Te pabbajitvā sugatassa sāsane, bhāvetva bojjhaṅgabalāni paṇḍitā;

Udaggacittā sumanā katindriyā, phusiṃsu nibbānapadaṃ asaṅkhatanti.

सुगतांच्या (बुद्धांच्या) शासनात प्रव्रजित होऊन, बोध्यंग आणि बल विकसित करून ते पंडित (ज्ञानी) बनले. प्रसन्न चित्त, आनंदी आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवलेले होऊन त्यांनी असंस्कृत अशा निर्वाणपदाचा स्पर्श केला (निर्वाण प्राप्त केले).

…Adhimutto thero….

...अधिमुत्त थेर...

2. Pārāpariyattheragāthā

२. पारापरिय थेर गाथा

726.

७२६.

‘‘Samaṇassa ahu cintā, pārāpariyassa bhikkhuno;

Ekakassa nisinnassa, pavivittassa jhāyino.

एकांतात बसलेल्या, विवेकशील (एकांतप्रिय) आणि ध्यानमग्न असलेल्या पारापरिय नावाच्या श्रमण भिक्खूच्या मनात असा विचार आला:

727.

७२७.

‘‘Kimānupubbaṃ puriso, kiṃ vataṃ kiṃ samācāraṃ;

Attano kiccakārīssa, na ca kañci viheṭhaye.

मनुष्याने कोणत्या क्रमाने, कोणते व्रत आणि कोणते आचरण पाळले पाहिजे, जेणेकरून तो आपले कर्तव्य (भिक्खूचे कर्तव्य) पूर्ण करू शकेल आणि कोणालाही त्रास किंवा पीडा देणार नाही?

728.

७२८.

‘‘Indriyāni [Pg.322] manussānaṃ, hitāya ahitāya ca;

Arakkhitāni ahitāya, rakkhitāni hitāya ca.

मनुष्यांची इंद्रिये त्यांच्या हितासाठी आणि अहितासाठीही कारणीभूत ठरतात. असंयत (असुरक्षित) इंद्रिये अहिताकडे नेतात, तर संयत (सुरक्षित) इंद्रिये हिताकडे नेतात.

729.

७२९.

‘‘Indriyāneva sārakkhaṃ, indriyāni ca gopayaṃ;

Attano kiccakārīssa, na ca kañci viheṭhaye.

इंद्रियांचेच रक्षण करत आणि इंद्रियांना सुरक्षित ठेवत श्रमणाने आपले कर्तव्य पूर्ण करावे आणि कोणालाही पीडा देऊ नये.

730.

७३०.

‘‘Cakkhundriyaṃ ce rūpesu, gacchantaṃ anivārayaṃ;

Anādīnavadassāvī, so dukkhā na hi muccati.

जर कोणी रूपांकडे धावणाऱ्या चक्षुरिंद्रियाला (डोळ्यांना) रोखत नाही आणि त्यातील दोषांकडे दुर्लक्ष करतो, तर तो दुःखातून मुक्त होऊ शकत नाही.

731.

७३१.

‘‘Sotindriyaṃ ce saddesu, gacchantaṃ anivārayaṃ;

Anādīnavadassāvī, so dukkhā na hi muccati.

जर कोणी शब्दांकडे धावणाऱ्या श्रोत्रेंद्रियाला (कानांना) रोखत नाही आणि त्यातील दोषांकडे दुर्लक्ष करतो, तर तो दुःखातून मुक्त होऊ शकत नाही.

732.

७३२.

‘‘Anissaraṇadassāvī, gandhe ce paṭisevati;

Na so muccati dukkhamhā, gandhesu adhimucchito.

मुक्तीचा मार्ग न पाहता जर कोणी गंधांचे (सुवासांचे) सेवन करतो, तर गंधांमध्ये आसक्त झालेला तो मनुष्य दुःखातून मुक्त होत नाही.

733.

७३३.

‘‘Ambilaṃ madhuraggañca, tittakaggamanussaraṃ;

Rasataṇhāya gadhito, hadayaṃ nāvabujjhati.

आंबट, गोड आणि कडू चवींचे वारंवार स्मरण करत, रसाच्या (चवीच्या) तृष्णेत अडकलेला भिक्खू आपल्या चित्ताला (किंवा दुःखाचा अंत करणाऱ्या धम्माला) जाणू शकत नाही.

734.

७३४.

‘‘Subhānyappaṭikūlāni, phoṭṭhabbāni anussaraṃ;

Ratto rāgādhikaraṇaṃ, vividhaṃ vindate dukhaṃ.

सुंदर आणि अनुकूल वाटणाऱ्या स्पर्शांचे वारंवार स्मरण करत, रागाने (आसक्तीने) ग्रस्त झालेला मनुष्य रागाच्या कारणाने विविध प्रकारची दुःखे भोगतो.

735.

७३५.

‘‘Manaṃ cetehi dhammehi, yo na sakkoti rakkhituṃ;

Tato naṃ dukkhamanveti, sabbehetehi pañcahi.

जो मनुष्य या सर्व विषयांपासून आपल्या मनाचे रक्षण करू शकत नाही, त्याला या पाचही इंद्रिय-विषयांमुळे दुःख सतत मागे लागते.

736.

७३६.

‘‘Pubbalohitasampuṇṇaṃ, bahussa kuṇapassa ca;

Naravīrakataṃ vagguṃ, samuggamiva cittitaṃ.

हा देह पू आणि रक्ताने भरलेला आहे, तसेच अनेक प्रकारच्या अशुद्धींनी (कुजलेल्या गोष्टींनी) युक्त आहे. एखाद्या कुशल कारागिराने बनवलेल्या सुंदर, नक्षीदार पेटीप्रमाणे (हा देह केवळ वरवरच्या त्वचेमुळे) मनमोहक वाटतो आणि अज्ञानी लोकांना मोहात पाडतो.

737.

७३७.

‘‘Kaṭukaṃ madhurassādaṃ, piyanibandhanaṃ dukhaṃ;

Khuraṃva madhunā littaṃ, ullihaṃ nāvabujjhati.

हा देह कटू (दुःखद) असूनही गोड वाटणारा, प्रिय वाटणाऱ्या बंधनांनी युक्त आणि दुःखमय आहे. मधाने माखलेल्या तीक्ष्ण वस्तऱ्याला चाटणाऱ्या माणसाप्रमाणे, लोक या देहाच्या मोहामुळे होणाऱ्या महादुःखाला जाणू शकत नाहीत.

738.

७३८.

‘‘Itthirūpe itthisare, phoṭṭhabbepi ca itthiyā;

Itthigandhesu sāratto, vividhaṃ vindate dukhaṃ.

स्त्रीचे रूप, स्त्रीचा आवाज, स्त्रीचा स्पर्श आणि स्त्रीचा गंध यांमध्ये अत्यंत आसक्त झालेला मनुष्य विविध प्रकारची दुःखे भोगतो.

739.

७३९.

‘‘Itthisotāni sabbāni, sandanti pañca pañcasu;

Tesamāvaraṇaṃ kātuṃ, yo sakkoti vīriyavā.

स्त्रीविषयक सर्व पाचही प्रवाहांचे (तृष्णेचे प्रवाह) पुरुषाच्या पाचही इंद्रियद्वारांमध्ये सतत वहन होत असते. जो वीर्यवान (प्रयत्नशील) मनुष्य या प्रवाहांचे नियंत्रण (अवरोध) करण्यास समर्थ होतो,

740.

७४०.

‘‘So atthavā so dhammaṭṭho, so dakkho so vicakkhaṇo;

Kareyya ramamānopi, kiccaṃ dhammatthasaṃhitaṃ.

तोच मनुष्य या जगात अर्थवान (बुद्धिमान), धम्मनिष्ठ, कुशल आणि चतुर मानला जातो. तो संसारात रममाण असला तरी धम्म आणि अर्थाने युक्त असलेलेच कार्य करतो.

741.

७४१.

‘‘Atho [Pg.323] sīdati saññuttaṃ, vajje kiccaṃ niratthakaṃ;

‘Na taṃ kicca’nti maññitvā, appamatto vicakkhaṇo.

तसेच, जर हितकारक कार्य मागे पडत असेल आणि निरर्थक कार्य समोर येत असेल, तर अप्रमत्त (जागरूक) आणि चतुर मनुष्याने 'हे माझे कर्तव्य नाही' असे मानून त्या निरर्थक कार्याचा त्याग करावा.

742.

७४२.

‘‘Yañca atthena saññuttaṃ, yā ca dhammagatā rati;

Taṃ samādāya vattetha, sā hi ve uttamā rati.

जे कार्य अर्थाशी (हिताशी) जोडलेले आहे आणि जी धम्मातील प्रीती (समथ-विपश्यनेतील आनंद) आहे, तीच स्वीकारून आचरण करावे; कारण तीच खरी सर्वश्रेष्ठ प्रीती आहे.

743.

७४३.

‘‘Uccāvacehupāyehi, paresamabhijigīsati;

Hantvā vadhitvā atha socayitvā, ālopati sāhasā yo paresaṃ.

जो मनुष्य विविध उपायांनी इतरांचे धन हिरावून घेण्याची इच्छा करतो, इतरांना मारून, पीडा देऊन किंवा त्यांना शोकाकुल करून बळजबरीने लुटतो (त्याचे ते कृत्य अत्यंत हीन आणि अनर्थकारी असते).

744.

७४४.

‘‘Tacchanto āṇiyā āṇiṃ, nihanti balavā yathā;

Indriyānindriyeheva, nihanti kusalo tathā.

ज्याप्रमाणे एखादा बलवान सुतार पाचर ठोकून जुनी पाचर बाहेर काढतो, त्याचप्रमाणे कुशल भिक्खू (विपश्यनेच्या बळाने युक्त अशा) इंद्रियांच्या साहाय्यानेच (अकुशल) इंद्रियांवर विजय मिळवतो.

745.

७४५.

‘‘Saddhaṃ vīriyaṃ samādhiñca, satipaññañca bhāvayaṃ;

Pañca pañcahi hantvāna, anīgho yāti brāhmaṇo.

श्रद्धा, वीर्य, समाधी, सती आणि प्रज्ञा या (पाच इंद्रियांचा) विकास करत, या पाच इंद्रियांच्या साहाय्याने (राग-द्वेषादी) पाच क्लेशांचा नाश करून, दुःखरहित झालेला तो ब्राह्मण (अरहंत) निर्वाणाला प्राप्त होतो.

746.

७४६.

‘‘So atthavā so dhammaṭṭho, katvā vākyānusāsaniṃ;

Sabbena sabbaṃ buddhassa, so naro sukhamedhatī’’ti.

तोच मनुष्य अर्थवान (बुद्धिमान) आणि धम्मनिष्ठ आहे, जो बुद्धांच्या उपदेशाचे व शासनाचे पूर्णपणे पालन करतो. तो मनुष्य निर्वाणसुख प्राप्त करतो.

…Pārāpariyo thero….

...पारापरिय थेर...

3. Telakānittheragāthā

३. तेलकानि थेर गाथा

747.

७४७.

‘‘Cirarattaṃ vatātāpī, dhammaṃ anuvicintayaṃ;

Samaṃ cittassa nālatthaṃ, pucchaṃ samaṇabrāhmaṇe.

मी दीर्घकाळापासून अत्यंत प्रयत्नपूर्वक विमुक्तीच्या धम्माचा शोध घेत होतो आणि विविध श्रमण-ब्राह्मणांना विचारत होतो, तरीही मला चित्ताला शांत करणारा तो आर्य धम्म प्राप्त झाला नाही.

748.

७४८.

‘‘‘Ko so pāraṅgato loke, ko patto amatogadhaṃ;

Kassa dhammaṃ paṭicchāmi, paramatthavijānanaṃ’.

'या जगात पलीकडच्या तीराला (निर्वाणाला) पोहोचलेला कोण आहे? अमृतपदाला (निर्वाणमार्गाला) प्राप्त झालेला कोण आहे? मी कोणत्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाच्या सत्य धम्माचा स्वीकार करू, जो मला परम सत्याचे ज्ञान करून देईल?'

749.

७४९.

‘‘Antovaṅkagato āsi, macchova ghasamāmisaṃ;

Baddho mahindapāsena, vepacityasuro yathā.

मधाने माखलेला गळ गिळणाऱ्या माशाप्रमाणे किंवा इंद्राच्या पाशात अडकलेल्या वेपचित्ती असुराप्रमाणे, मी अंतःकरणात क्लेशांच्या पाशात जखडला गेलो होतो आणि अत्यंत दुःख भोगत होतो.

750.

७५०.

‘‘Añchāmi naṃ na muñcāmi, asmā sokapariddavā;

Ko me bandhaṃ muñcaṃ loke, sambodhiṃ vedayissati.

मी या शोक आणि क्रंदनाने भरलेल्या संसारातून स्वतःला ओढत आहे, पण मुक्त होऊ शकत नाही. या जगात कोण माझे हे क्लेशांचे बंधन तोडून मला संबोधीचा (विमुक्तीचा) मार्ग दाखवेल?

751.

७५१.

‘‘Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vā kaṃ, ādisantaṃ pabhaṅgunaṃ.Kassa dhammaṃ paṭicchāmi, jarāmaccupavāhanaṃ.

मी कोणत्या अशा श्रमण किंवा ब्राह्मणाला विचारू, जो क्लेशांचा नाश करणाऱ्या धम्माचा उपदेश करतो? मी कोणाच्या धम्माचा स्वीकार करू, जो जरा (वृद्धत्व) आणि मृत्यूचा नाश करणारा आहे?

752.

७५२.

‘‘Vicikicchākaṅkhāganthitaṃ, sārambhabalasaññutaṃ;

Kodhappattamanatthaddhaṃ, abhijappappadāraṇaṃ.

विचिकित्सा (संशय) आणि शंकेने बांधलेले, क्रोधाने आणि हट्टाने कठीण झालेले, आणि तृष्णेने प्राण्यांच्या चित्ताला विदीर्ण करणारे,

753.

७५३.

‘‘Taṇhādhanusamuṭṭhānaṃ[Pg.324], dve ca pannarasāyutaṃ ;

Passa orasikaṃ bāḷhaṃ, bhetvāna yadi tiṭṭhati.

तृष्णारूपी धनुष्यातून सुटलेले, तीस प्रकारच्या मिथ्या दृष्टींनी युक्त असलेले आणि छातीत खोलवर रुतलेले हे अत्यंत तीव्र शल्य (बाण) पहा, जे माझ्या हृदयात रुतून बसले आहे.

754.

७५४.

‘‘Anudiṭṭhīnaṃ appahānaṃ, saṅkappaparatejitaṃ;

Tena viddho pavedhāmi, pattaṃva māluteritaṃ.

इतर मिथ्या दृष्टींचा त्याग न झाल्यामुळे आणि मिथ्या संकल्पांनी धारदार झालेल्या त्या मिथ्या दृष्टीच्या शल्याने मी विद्ध झालो आहे. वाऱ्याने हलणाऱ्या झाडाच्या पानावरील थेंबाप्रमाणे किंवा गळून पडणाऱ्या पानाप्रमाणे मी थरथर कापत आहे.

755.

७५५.

‘‘Ajjhattaṃ me samuṭṭhāya, khippaṃ paccati māmakaṃ;

Chaphassāyatanī kāyo, yattha sarati sabbadā.

माझ्या अंतःकरणात उत्पन्न झालेला, सहा स्पर्शायतनांनी (इंद्रियांनी) युक्त असलेला हा माझा देह तृष्णेच्या अग्नीने वेगाने जळत आहे. ज्याप्रमाणे अग्नी आपल्या आश्रयालाच जाळून खातो, त्याचप्रमाणे ही तृष्णा ज्या देहात उत्पन्न झाली आहे, त्यालाच सतत जाळत आहे.

756.

७५६.

‘‘Taṃ na passāmi tekicchaṃ, yo metaṃ sallamuddhare;

Nānārajjena satthena, nāññena vicikicchitaṃ.

मला असा कोणताही वैद्य दिसत नाही, जो माझ्या या संशयरूपी शल्याला बाहेर काढू शकेल. विविध दोऱ्यांनी किंवा शस्त्राने (किंवा इतर कोणत्याही मंत्र-तंत्राने) या संशयरूपी शल्याला उपचाराने बरे करणे शक्य नाही.

757.

७५७.

‘‘Ko me asattho avaṇo, sallamabbhantarapassayaṃ;

Ahiṃsaṃ sabbagattāni, sallaṃ me uddharissati.

कोणता असा वैद्य असेल, जो शस्त्राचा वापर न करता, जखम न करता आणि माझ्या शरीराला कोणतीही पीडा न देता, माझ्या अंतःकरणात रुतलेले हे क्लेशांचे शल्य बाहेर काढू शकेल?

758.

७५८.

‘‘Dhammappati hi so seṭṭho, visadosappavāhako;

Gambhīre patitassa me, thalaṃ pāṇiñca dassaye.

तोच धम्माचा स्वामी सर्वश्रेष्ठ असेल, जो माझ्या विषरूप क्लेशांचा नाश करेल. या अथांग संसारात बुडणाऱ्या मला जो कोरडी जमीन (निर्वाण) दाखवेल आणि आपला (आर्यमार्गरूपी) हात पुढे करेल.

759.

७५९.

‘‘Rahadehamasmi ogāḷho, ahāriyarajamattike;

Māyāusūyasārambha, thinamiddhamapatthaṭe.

मी (संसाररूपी) मोठ्या जलाशयात बुडून गेलो होतो, ज्यामध्ये दूर करणे कठीण असलेला (रागादी) मळ आणि चिखल होता; आणि जो माया (लबाडी), ईर्ष्या (मत्सर), सारंभ (उद्धटपणा), आणि थिन-मिद्ध (आळस व सुस्ती) यांनी व्यापलेला होता.

760.

७६०.

‘‘Uddhaccameghathanitaṃ, saṃyojanavalāhakaṃ;

Vāhā vahanti kuddiṭṭhiṃ, saṅkappā rāganissitā.

उद्धच्च (अस्वस्थता) रूपी गर्जना करणारे मेघ आणि दहा संयोजनरूपी ढग असलेल्या, रागावर (आसक्तीवर) आधारित असलेल्या मिथ्या संकल्पांचे प्रवाह मला, जो चुकीच्या दृष्टीचा (कुदृष्टीचा) आहे, (अपायरूपी समुद्राकडे) वाहून नेतात.

761.

७६१.

‘‘Savanti sabbadhi sotā, latā ubbhijja tiṭṭhati;

Te sote ko nivāreyya, taṃ lataṃ ko hi checchati.

(तृष्णेचे) प्रवाह सर्व दिशांना वाहतात, (तृष्णेची) वेल (सहा इंद्रियांच्या द्वारांमधून) फुटून बाहेर उभी ठाकते. त्या प्रवाहांचे निवारण कोण करू शकेल? आणि त्या वेलीला कोण बरं कापून टाकेल?

762.

७६२.

‘‘Velaṃ karotha bhaddante, sotānaṃ sannivāraṇaṃ;

Mā te manomayo soto, rukkhaṃva sahasā luve.

हे भदंत! (तृष्णेच्या) प्रवाहांचे पूर्णपणे निवारण करण्यासाठी बांध घाला. तुमच्या मनातील (तृष्णेचा) प्रवाह तुम्हाला अचानक नष्ट न करो, जसा पाण्याचा वेगवान प्रवाह काठावरील झाडाला उपटून नष्ट करतो.

763.

७६३.

‘‘Evaṃ me bhayajātassa, apārā pāramesato;

Tāṇo paññāvudho satthā, isisaṅghanisevito.

अशा प्रकारे भयभीत झालेल्या आणि या (संसाररूपी) तीरावरून पलीकडच्या (निर्वाणरूपी) तीराचा शोध घेणाऱ्या माझ्यासाठी, प्रज्ञारूपी शस्त्र धारण करणारे, ऋषींच्या (अरिहंतांच्या) संघाने सेविलेले शास्ता (बुद्ध) हेच रक्षक (आश्रय) झाले.

764.

७६४.

‘‘Sopāṇaṃ sugataṃ suddhaṃ, dhammasāramayaṃ daḷhaṃ;

Pādāsi vuyhamānassa, ‘mā bhāyī’ti ca mabravi.

(चार ओघांच्या प्रवाहात) वाहून जाणाऱ्या मला त्यांनी सुनिर्मित, शुद्ध, धम्माच्या साराने बनलेली आणि मजबूत अशी (विपस्सनाची) शिडी दिली आणि 'भिऊ नकोस' असे अभयवचनही दिले.

765.

७६५.

‘‘Satipaṭṭhānapāsādaṃ, āruyha paccavekkhisaṃ;

Yaṃ taṃ pubbe amaññissaṃ, sakkāyābhirataṃ pajaṃ.

सतीपट्ठानरूपी प्रासादावर चढून मी (सत्य जाणले आणि) पूर्वी ज्यांना मी (सारयुक्त) मानत होतो, त्या सक्काय (देहात्मभावात) रममाण असणाऱ्या प्रजेचे (लोकांचे) निरीक्षण केले.

766.

७६६.

‘‘Yadā [Pg.325] ca maggamaddakkhiṃ, nāvāya abhirūhanaṃ;

Anadhiṭṭhāya attānaṃ, titthamaddakkhimuttamaṃ.

आणि जेव्हा मी (आर्य अष्टांगिक मार्गरूपी) नौकेवर चढण्याचा मार्ग (विपस्सना मार्ग) पाहिला, तेव्हा स्वतःला (आणि इतरांना) आत्मभावाने न स्वीकारता, मी निर्वाणरूपी उत्तम घाटाचा (तीराचा) साक्षात्कार केला.

767.

७६७.

‘‘Sallaṃ attasamuṭṭhānaṃ, bhavanettippabhāvitaṃ;

Etesaṃ appavattāya, desesi maggamuttamaṃ.

स्वतःपासूनच उत्पन्न होणारे आणि भव-तृष्णेमुळे वाढणारे (तृष्णेचे) शल्य (काटा) नष्ट करण्यासाठी आणि हे अकुशल धर्म पुन्हा उत्पन्न न होण्यासाठी त्यांनी (बुद्धांनी) उत्तम मार्गाचा उपदेश केला.

768.

७६८.

‘‘Dīgharattānusayitaṃ, cirarattamadhiṭṭhitaṃ;

Buddho mepānudī ganthaṃ, visadosappavāhano’’ti.

दीर्घकाळापासून सुप्त असलेल्या आणि प्रदीर्घ काळापासून मनात घट्ट रुजलेल्या ग्रंथीला (अभिध्या इत्यादी बंधनांना) आणि विषारी दोषांसारख्या क्लेशांना धुवून टाकणाऱ्या बुद्धांनी माझ्या मनातून दूर केले आहे.

…Telakāni thero….

... तेलकानि थेर...

4. Raṭṭhapālattheragāthā

४. रट्ठपाल थेर गाथा

769.

७६९.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.

वस्त्राभूषणांनी नटविलेले हे शरीर पहा, जे जखमांचा यादी (समूह) आहे, (हाडांच्या सांगाड्यावर) उभे केलेले आहे, नेहमी आजारी असणारे आणि (मूर्खांद्वारे) अनेक प्रकारे कल्पिलेले आहे; ज्याला कोणतीही स्थिरता किंवा शाश्वतता नाही.

770.

७७०.

‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;

Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.

रत्न आणि कुंडल यांनी सुशोभित केलेले हे रूप पहा, जे केवळ ओल्या त्वचेने वेढलेला हाडांचा सांगाडा आहे; हे शरीर केवळ वस्त्रांसहच शोभून दिसते.

771.

७७१.

‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

अळत्याने रंगविलेले पाय आणि पावडर लावलेला चेहरा; हे केवळ अज्ञानी (मूर्ख) माणसाला मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु निर्वाणरूपी पलीकडचा तीर शोधणाऱ्यासाठी नाही.

772.

७७२.

‘‘Aṭṭhapadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

आठ प्रकारे विणलेले केस आणि काजळ घातलेले डोळे; हे केवळ अज्ञानी माणसाला मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु निर्वाणरूपी पलीकडचा तीर शोधणाऱ्यासाठी नाही.

773.

७७३.

‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

काजळाच्या नव्या नक्षीदार डबीप्रमाणे सजविलेले हे सडणारे शरीर केवळ अज्ञानी माणसाला मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु निर्वाणरूपी पलीकडचा तीर शोधणाऱ्यासाठी नाही.

774.

७७४.

‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kandante migabandhake.

पारध्याने जाळे पसरवले, पण हरणाने त्या जाळ्याला स्पर्श केला नाही. पारध्याने टाकलेले अन्न खाऊन, तो पारधी रडत-ओरडत असतानाच आपण निघून जाऊ या.

775.

७७५.

‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake.

पारध्याचे जाळे तोडून, त्या जाळ्याला स्पर्श न करता, टाकलेले अन्न खाऊन, तो पारधी शोक करत असतानाच आपण निघून जाऊ या.

776.

७७६.

‘‘Passāmi loke sadhane manusse, laddhāna vittaṃ na dadanti mohā;

Luddhā dhanaṃ sannicayaṃ karonti, bhiyyova kāme abhipatthayanti.

मी या जगात श्रीमंत लोकांना पाहतो, जे संपत्ती मिळवूनही मोहामुळे दान करत नाहीत; ते लोभी होऊन संपत्तीचा साठा करतात आणि कामभोगांची आणखी जास्त इच्छा धरतात.

777.

७७७.

‘‘Rājā [Pg.326] pasayhappathaviṃ vijetvā, sasāgarantaṃ mahimāvasanto;

Oraṃ samuddassa atittarūpo, pāraṃ samuddassapi patthayetha.

एखादा राजा बळाने पृथ्वी जिंकून, समुद्रापर्यंत पसरलेल्या भूमीवर राज्य करत असतानाही, समुद्राच्या या बाजूने अतृप्त राहून समुद्राच्या पलीकडच्या भागाचीही इच्छा करू लागतो.

778.

७७८.

‘‘Rājā ca aññe ca bahū manussā, avītataṇhā maraṇaṃ upenti;

Ūnāva hutvāna jahanti dehaṃ, kāmehi lokamhi na hatthi titti.

राजे आणि इतर अनेक लोक तृष्णा न संपल्यामुळेच मृत्यूला प्राप्त होतात. ते अपूर्ण (अतृप्त) राहूनच देहाचा त्याग करतात; या जगात कामभोगांनी कधीही तृप्ती मिळत नाही.

779.

७७९.

‘‘Kandanti naṃ ñātī pakiriya kese, aho vatā no amarāti cāhu;

Vatthena naṃ pārutaṃ nīharitvā, citaṃ samodhāya tato ḍahanti.

नातेवाईक आपले केस मोकळे सोडून 'अरेरे! आमचे नातेवाईक अमर राहिले नाहीत' असे म्हणत विलाप करतात आणि रडतात. त्याला कपड्यात गुंडाळून बाहेर काढतात, चितेवर ठेवतात आणि नंतर जाळून टाकतात.

780.

७८०.

‘‘So ḍayhati sūlehi tujjamāno, ekena vatthena pahāya bhoge;

Na mīyamānassa bhavanti tāṇā, ñātī ca mittā atha vā sahāyā.

त्या मृतदेहावर लाकडांनी टोचत टोचत जाळले जाते; तो आपली सर्व संपत्ती सोडून केवळ एका वस्त्रासह निघून जातो. मरणाऱ्या व्यक्तीसाठी नातेवाईक, मित्र किंवा सोबती हे रक्षक (आश्रय) होऊ शकत नाहीत.

781.

७८१.

‘‘Dāyādakā tassa dhanaṃ haranti, satto pana gacchati yena kammaṃ;

Na mīyamānaṃ dhanamanveti kiñci, puttā ca dārā ca dhanañca raṭṭhaṃ.

वारसदार त्याची संपत्ती वाटून घेतात, परंतु तो प्राणी मात्र आपल्या कर्मानुसार (परलोकात) जातो. मरणाऱ्या व्यक्तीच्या मागे कोणतीही संपत्ती जात नाही—ना मुले, ना पत्नी, ना धन, ना राज्य.

782.

७८२.

‘‘Na dīghamāyuṃ labhate dhanena, na cāpi vittena jaraṃ vihanti;

Appappaṃ hidaṃ jīvitamāhu dhīrā, asassataṃ vippariṇāmadhammaṃ.

संपत्तीने दीर्घ आयुष्य मिळत नाही आणि धनाने वृद्धत्वही दूर करता येत नाही. ज्ञानी लोक म्हणतात की हे आयुष्य अत्यंत अल्प आहे, अशाश्वत आहे आणि बदलणाऱ्या स्वभावाचे आहे.

783.

७८३.

‘‘Aḍḍhā daliddā ca phusanti phassaṃ, bālo ca dhīro ca tatheva phuṭṭho;

Bālo hi bālyā vadhitova seti, dhīro ca no vedhati phassaphuṭṭho.

श्रीमंत आणि गरीब दोघांनाही (सुख-दुःखाचा) स्पर्श होतो; त्याचप्रमाणे मूर्ख आणि ज्ञानी व्यक्तीलाही तो स्पर्श जाणवतो. परंतु मूर्ख माणूस आपल्या मूर्खपणामुळे पीडित होऊन विलाप करत पडतो, तर ज्ञानी माणूस स्पर्शाने प्रभावित होऊनही डगमगत नाही.

784.

७८४.

‘‘Tasmā [Pg.327] hi paññāva dhanena seyyā, yāya vosānamidhādhigacchati;

Abyositattā hi bhavābhavesu, pāpāni kammāni karoti mohā.

म्हणूनच संपत्तीपेक्षा प्रज्ञा (ज्ञान) श्रेष्ठ आहे, जिच्याद्वारे या जगात (भवचक्राचा) अंत (निर्वाण) प्राप्त होतो. निर्वाण प्राप्त न झाल्यामुळेच, अज्ञानी माणूस मोहापोटी वेगवेगळ्या जन्मांमध्ये पापकृत्ये करत राहतो.

785.

७८५.

‘‘Upeti gabbhañca parañca lokaṃ, saṃsāramāpajja paramparāya;

Tassappapañño abhisaddahanto, upeti gabbhañca parañca lokaṃ.

तो (पापकृत्ये करणारा) एकामागून एक संसारचक्रात फिरत गर्भात आणि परलोकात प्रवेश करतो. त्याच्यावर विश्वास ठेवणारा (त्याच्यासारखेच वागणारा) अल्पबुद्धी माणूसही गर्भात आणि परलोकात प्रवेश करतो.

786.

७८६.

‘‘Coro yathā sandhimukhe gahīto, sakammunā haññati pāpadhammo;

Evaṃ pajā pecca paramhi loke, sakammunā haññati pāpadhammo.

ज्याप्रमाणे घरफोडी करताना पकडलेला पापी चोर स्वतःच्याच कर्मामुळे (रक्षकांकडून) मार खातो; त्याचप्रमाणे पापी स्वभावाचे लोक मृत्यूनंतर परलोकात स्वतःच्याच दुष्कर्मामुळे (नरक इत्यादींमध्ये) पीडित होतात.

787.

७८७.

‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja.

हे राजा! कामभोग खरोखरच विविध, मधुर आणि मनमोहक असतात; ते वेगवेगळ्या रूपांनी मनाला विचलित करतात. कामभोगांमधील हा दोष (धोका) पाहूनच मी प्रव्रज्या (संन्यास) घेतली आहे.

788.

७८८.

‘‘Dumapphalānīva patanti māṇavā, daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā;

Etampi disvā pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo.

ज्याप्रमाणे झाडाची फळे गळून पडतात, त्याचप्रमाणे तरुण असो वा वृद्ध, शरीर नष्ट झाल्यावर मानवाचा मृत्यू होतो. हे अनित्यत्व पाहूनच, हे राजा! मी प्रव्रज्या घेतली आहे; संन्यासी (श्रमण) जीवनच खरोखर श्रेष्ठ आहे.

789.

७८९.

‘‘Saddhāyāhaṃ pabbajito, upeto jinasāsane;

Avajjhā mayhaṃ pabbajjā, anaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ.

मी श्रद्धेने प्रव्रजित झालो आणि जिनांच्या (बुद्धांच्या) शासनात (धम्मात) प्रविष्ट झालो. माझी प्रव्रज्या निष्फळ ठरली नाही (कारण मी अर्हतपद मिळवले); आता मी कर्जमुक्त होऊन अन्नाचे सेवन करतो.

790.

७९०.

‘‘Kāme ādittato disvā, jātarūpāni satthato;

Gabbhavokkantito dukkhaṃ, nirayesu mahabbhayaṃ.

कामभोगांना (अकरा प्रकारच्या अग्नीने) जळणारे पाहून, सोन्या-चांदीला शस्त्राप्रमाणे घातक मानून, गर्भात जन्म घेणे हे दुःखद समजून आणि नरकातील मोठ्या भयाचे दर्शन घेऊन...

791.

७९१.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, saṃvegaṃ alabhiṃ tadā;

Sohaṃ viddho tadā santo, sampatto āsavakkhayaṃ.

हा दोष जाणून मला तेव्हा संवेग (वैराग्य) प्राप्त झाला. पूर्वी (रागादी) शल्याने विंधला गेलेला मी आता आसवांच्या क्षयाला (अर्हतपदाला) प्राप्त झालो आहे.

792.

७९२.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे, बुद्धांच्या शासनाचे (धम्माचे) आचरण केले आहे. (पंचस्कंधांचे) जड ओझे उतरवून ठेवले आहे आणि भव-तृष्णेला मुळासकट उपटून टाकले आहे.

793.

७९३.

‘‘Yassatthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti.

ज्या हेतूने मी घराचा त्याग करून बेघर (संन्यासी) झालो होतो, तो माझा हेतू साध्य झाला आहे—सर्व संयोजनांचा (बंधनांचा) क्षय झाला आहे.

… Raṭṭhapālo thero….

... रट्ठपाल थेर...

5. Mālukyaputtattheragāthā

५. मालुक्यपुत्त थेर गाथा

794.

७९४.

‘‘Rūpaṃ [Pg.328] disvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

एखादे रूप पाहून, त्यातील प्रिय (सुंदर) लक्षणावर मन केंद्रित करणाऱ्या माणसाची स्मृती (सती) नष्ट होते. तो आसक्त चित्ताने त्याचा उपभोग घेतो आणि त्यातच अडकून पडतो.

795.

७९५.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rūpasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

त्या व्यक्तीच्या रूप-उत्पन्न अनेक (सुखद इत्यादी) वेदना वाढतात. अभिज्झा (लोभ) आणि विहेसा (द्वेष/हिंसा) त्याच्या चित्ताला पीडित करतात. अशा प्रकारे (भवसंस्कार) साठवणाऱ्या व्यक्तीला दुःख प्राप्त होते आणि तो निर्वाणापासून दूर आहे असे म्हटले जाते.

796.

७९६.

‘‘Saddaṃ sutvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

शब्द ऐकून, प्रिय निमित्ताचे (सुंदर लक्षणाचे) मनन करणाऱ्या व्यक्तीची स्मृती (सती) नष्ट होते. आसक्त चित्ताने तो त्याचा अनुभव घेतो आणि त्या शब्दातच गुंतून राहतो.

797.

७९७.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā saddasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

त्या व्यक्तीच्या शब्द-उत्पन्न अनेक वेदना वाढतात. अभिज्झा आणि विहेसा त्याच्या चित्ताला पीडित करतात. अशा प्रकारे साठवणाऱ्या व्यक्तीला दुःख प्राप्त होते आणि तो निर्वाणापासून दूर आहे असे म्हटले जाते.

798.

७९८.

‘‘Gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

गंध घेऊन, प्रिय निमित्ताचे मनन करणाऱ्या व्यक्तीची स्मृती नष्ट होते. आसक्त चित्ताने तो त्याचा अनुभव घेतो आणि त्या गंधातच गुंतून राहतो.

799.

७९९.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā gandhasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

त्या व्यक्तीच्या गंध-उत्पन्न अनेक वेदना वाढतात. अभिज्झा आणि विहेसा त्याच्या चित्ताला पीडित करतात. अशा प्रकारे साठवणाऱ्या व्यक्तीला दुःख प्राप्त होते आणि तो निर्वाणापासून दूर आहे असे म्हटले जाते.

800.

८००.

‘‘Rasaṃ bhotvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

रस (चव) चाखून, प्रिय निमित्ताचे मनन करणाऱ्या व्यक्तीची स्मृती नष्ट होते. आसक्त चित्ताने तो त्याचा अनुभव घेतो आणि त्या रसातच गुंतून राहतो.

801.

८०१.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rasasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

त्या व्यक्तीच्या रस-उत्पन्न अनेक वेदना वाढतात. अभिज्झा आणि विहेसा त्याच्या चित्ताला पीडित करतात. अशा प्रकारे साठवणाऱ्या व्यक्तीला दुःख प्राप्त होते आणि तो निर्वाणापासून दूर आहे असे म्हटले जाते.

802.

८०२.

‘‘Phassaṃ phussa sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

स्पर्शाचा स्पर्श करून, प्रिय निमित्ताचे मनन करणाऱ्या व्यक्तीची स्मृती नष्ट होते. आसक्त चित्ताने तो त्याचा अनुभव घेतो आणि त्या स्पर्शातच गुंतून राहतो.

803.

८०३.

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā phassasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

त्या व्यक्तीच्या स्पर्श-उत्पन्न अनेक वेदना वाढतात. अभिज्झा आणि विहेसा त्याच्या चित्ताला पीडित करतात. अशा प्रकारे साठवणाऱ्या व्यक्तीला दुःख प्राप्त होते आणि तो निर्वाणापासून दूर आहे असे म्हटले जाते.

804.

८०४.

‘‘Dhammaṃ ñatvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhossa tiṭṭhati.

धम्माला (मानसिक विषयाला) जाणून, प्रिय निमित्ताचे मनन करणाऱ्या व्यक्तीची स्मृती नष्ट होते. आसक्त चित्ताने तो त्याचा अनुभव घेतो आणि त्या धम्मातच गुंतून राहतो.

805.

८०५.

‘‘Tassa [Pg.329] vaḍḍhanti vedanā, anekā dhammasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.

त्या व्यक्तीच्या धम्म-उत्पन्न अनेक वेदना वाढतात. अभिज्झा आणि विहेसा त्याच्या चित्ताला पीडित करतात. अशा प्रकारे साठवणाऱ्या व्यक्तीला दुःख प्राप्त होते आणि तो निर्वाणापासून दूर आहे असे म्हटले जाते.

806.

८०६.

‘‘Na so rajjati rūpesu, rūpaṃ disvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

रूप पाहून जो जागरूक (स्मृतिमान) राहतो, तो रूपांमध्ये आसक्त होत नाही. विरक्त चित्ताने तो वेदना अनुभवतो आणि त्यात गुंतून राहत नाही.

807.

८०७.

‘‘Yathāssa passato rūpaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

ज्याप्रमाणे रूपाकडे पाहताना आणि वेदनेचा अनुभव घेताना (क्लेश) नष्ट होतात, वाढत नाहीत; अशा प्रकारे तो जागरूक राहून आचरण करतो. अशा प्रकारे क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या व्यक्तीचे दुःख नष्ट होते आणि निर्वाण त्याच्या जवळ आहे असे म्हटले जाते.

808.

८०८.

‘‘Na so rajjati saddesu, saddaṃ sutvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

शब्द ऐकून जो जागरूक राहतो, तो शब्दांमध्ये आसक्त होत नाही. विरक्त चित्ताने तो वेदना अनुभवतो आणि त्यात गुंतून राहत नाही.

809.

८०९.

‘‘Yathāssa suṇato saddaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

ज्याप्रमाणे शब्द ऐकताना आणि वेदनेचा अनुभव घेताना (क्लेश) नष्ट होतात, वाढत नाहीत; अशा प्रकारे तो जागरूक राहून आचरण करतो. अशा प्रकारे क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या व्यक्तीचे दुःख नष्ट होते आणि निर्वाण त्याच्या जवळ आहे असे म्हटले जाते.

810.

८१०.

‘‘Na so rajjati gandhesu, gandhaṃ ghatvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

गंध घेऊन जो जागरूक राहतो, तो गंधांमध्ये आसक्त होत नाही. विरक्त चित्ताने तो वेदना अनुभवतो आणि त्यात गुंतून राहत नाही.

811.

८११.

‘‘Yathāssa ghāyato gandhaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

ज्याप्रमाणे गंध घेताना आणि वेदनेचा अनुभव घेताना (क्लेश) नष्ट होतात, वाढत नाहीत; अशा प्रकारे तो जागरूक राहून आचरण करतो. अशा प्रकारे क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या व्यक्तीचे दुःख नष्ट होते आणि निर्वाण त्याच्या जवळ आहे असे म्हटले जाते.

812.

८१२.

‘‘Na so rajjati rasesu, rasaṃ bhotvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

रस (चव) चाखून जो जागरूक राहतो, तो रसांमध्ये आसक्त होत नाही. विरक्त चित्ताने तो वेदना अनुभवतो आणि त्यात गुंतून राहत नाही.

813.

८१३.

‘‘Yathāssa sāyarato rasaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

ज्याप्रमाणे रस चाखताना आणि वेदनेचा अनुभव घेताना (क्लेश) नष्ट होतात, वाढत नाहीत; अशा प्रकारे तो जागरूक राहून आचरण करतो. अशा प्रकारे क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या व्यक्तीचे दुःख नष्ट होते आणि निर्वाण त्याच्या जवळ आहे असे म्हटले जाते.

814.

८१४.

‘‘Na so rajjati phassesu, phassaṃ phussa patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

स्पर्शाचा स्पर्श करून जो जागरूक राहतो, तो स्पर्शांमध्ये आसक्त होत नाही. विरक्त चित्ताने तो वेदना अनुभवतो आणि त्यात गुंतून राहत नाही.

815.

८१५.

‘‘Yathāssa phusato phassaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.

ज्याप्रमाणे स्पर्श करताना आणि वेदनेचा अनुभव घेताना (क्लेश) नष्ट होतात, वाढत नाहीत; अशा प्रकारे तो जागरूक राहून आचरण करतो. अशा प्रकारे क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या व्यक्तीचे दुःख नष्ट होते आणि निर्वाण त्याच्या जवळ आहे असे म्हटले जाते.

816.

८१६.

‘‘Na so rajjati dhammesu, dhammaṃ ñatvā patissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhossa tiṭṭhati.

धम्माला जाणून जो जागरूक राहतो, तो धम्मांमध्ये आसक्त होत नाही. विरक्त चित्ताने तो वेदना अनुभवतो आणि त्यात गुंतून राहत नाही.

817.

८१७.

‘‘Yathāssa [Pg.330] vijānato dhammaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati’’.

ज्याप्रमाणे धम्माला जाणताना आणि वेदनेचा अनुभव घेताना (क्लेश) नष्ट होतात, वाढत नाहीत; अशा प्रकारे तो जागरूक राहून आचरण करतो. अशा प्रकारे क्लेशांचा क्षय करणाऱ्या व्यक्तीचे दुःख नष्ट होते आणि निर्वाण त्याच्या जवळ आहे असे म्हटले जाते.

… Mālukyaputto thero….

...असे थेर मालुक्यपुत्त म्हणाले...

6. Selattheragāthā

६. सेल थेर गाथा

818.

८१८.

‘‘Paripuṇṇakāyo suruci, sujāto cārudassano;

Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā.

हे भगवान! आपले शरीर परिपूर्ण आहे, आपण तेजस्वी, सुजात आणि प्रियदर्शन आहात. आपण सुवर्णवर्णीय आहात, आपले सुळे अत्यंत शुभ्र आहेत आणि आपण महान वीर्यवान आहात.

819.

८१९.

‘‘Narassa hi sujātassa, ye bhavanti viyañjanā;

Sabbe te tava kāyasmiṃ, mahāpurisalakkhaṇā.

एका सुजात महापुरुषाच्या शरीरावर जी लक्षणे असतात, ती सर्व महापुरुष लक्षणे आपल्या शरीरावर विद्यमान आहेत.

820.

८२०.

‘‘Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;

Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi.

प्रसन्न नेत्र, सुंदर मुख, विशाल व सरळ शरीर आणि प्रतापी व्यक्तिमत्त्व असलेले आपण, श्रमणसंघाच्या मध्यभागी सूर्याप्रमाणे तळपत आहात.

821.

८२१.

‘‘Kalyāṇadassano bhikkhu, kañcanasannibhattaco;

Kiṃ te samaṇabhāvena, evaṃ uttamavaṇṇino.

कल्याणकारी दर्शन असलेले, सुवर्णासारखी त्वचा लाभलेले आणि अशा उत्तम वर्णाचे आपण भिक्खू आहात; या श्रमणभावाने (प्रव्रज्येने) आपले काय प्रयोजन?

822.

८२२.

‘‘Rājā arahasi bhavituṃ, cakkavattī rathesabho;

Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro.

आपण राजा, चक्रवर्ती, रथींमध्ये श्रेष्ठ, चारही दिशांवर विजय मिळवणारे आणि जम्बुद्वीपाचे स्वामी होण्यास योग्य आहात.

823.

८२३.

‘‘Khattiyā bhogī rājāno, anuyantā bhavanti te;

Rājābhirājā manujindo, rajjaṃ kārehi gotama’’.

क्षत्रिय आणि भोगी राजे आपले अनुयायी होतील. हे गोतम! आपण राजाधिराज, मनुष्यांचे स्वामी व्हा आणि राज्य करा!

824.

८२४.

‘‘Rājāhamasmi sela, (selāti bhagavā) dhammarājā anuttaro;

Dhammena cakkaṃ vattemi, cakkaṃ appaṭivattiyaṃ’’.

भगवान म्हणाले, 'हे सेल! मी राजा आहे, अनुपम धम्मराजा आहे. मी धम्माने चक्र (धम्मचक्र) प्रवर्तित करतो, जे चक्र मागे फिरवता येत नाही.'

825.

८२५.

‘‘Sambuddho paṭijānāsi, (iti selo brāhmaṇo) dhammarājā anuttaro;

‘Dhammena cakkaṃ vattemi’, iti bhāsatha gotama.

सेल ब्राह्मण म्हणाला, 'हे गोतम! आपण स्वतःला सम्यक्‌संबुद्ध मानता, अनुपम धम्मराजा मानता आणि 'मी धम्माने चक्र प्रवर्तित करतो' असे आपण म्हणता.'

826.

८२६.

‘‘Ko nu senāpati bhoto, sāvako satthuranvayo ;

Ko tetamanuvatteti, dhammacakkaṃ pavattitaṃ’’.

आपले सेनापती कोण आहेत, जे शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) मार्गाचे अनुसरण करणारे श्रावक आहेत? आपल्याद्वारे प्रवर्तित केलेल्या या धम्मचक्राला पुढे कोण चालवतो?

827.

८२७.

‘‘Mayā [Pg.331] pavattitaṃ cakkaṃ, (selāti bhagavā) dhammacakkaṃ anuttaraṃ;

Sāriputto anuvatteti, anujāto tathāgataṃ.

भगवान म्हणाले, 'हे सेल! माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले हे अनुपम धम्मचक्र, तथागतांच्या पावलावर पाऊल ठेवून जन्मलेला सारिपुत्त पुढे चालवतो.'

828.

८२८.

‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇa.

हे ब्राह्मणा! जे जाणण्यासारखे (चार आर्यसत्य) होते ते मी जाणले आहे, ज्याची भावना (विकास) करायची होती ती मी केली आहे, आणि जे त्यागण्यासारखे होते त्याचा मी त्याग केला आहे; म्हणूनच मी बुद्ध आहे.

829.

८२९.

‘‘Vinayassu mayi kaṅkhaṃ, adhimuñcassu brāhmaṇa;

Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, sambuddhānaṃ abhiṇhaso.

हे ब्राह्मणा! माझ्याविषयीची तुझी शंका दूर कर, श्रद्धा ठेव. सम्यक्‌संबुद्धांचे दर्शन वारंवार मिळणे अत्यंत दुर्मिळ असते.

830.

८३०.

‘‘Yesaṃ ve dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso;

Sohaṃ brāhmaṇa buddhosmi, sallakatto anuttaro.

ज्यांचे या जगात प्रकट होणे खरोखरच अत्यंत दुर्मिळ असते, तोच मी बुद्ध आहे, हे ब्राह्मणा! मी अनुपम शल्यचिकित्सक (रागादी बाण उपटून काढणारा) आहे.

831.

८३१.

‘‘Brahmabhūto atitulo, mārasenappamaddano;

Sabbāmitte vase katvā, modāmi akutobhayo’’.

मी ब्रह्मभूत (श्रेष्ठ), अतुलनीय आणि मारसेनेचा मर्दन करणारा आहे. सर्व शत्रूंना (क्लेशांना) वश करून, मी निर्भयपणे आनंदात विहरतो.

832.

८३२.

‘‘Idaṃ bhonto nisāmetha, yathā bhāsati cakkhumā;

Sallakatto mahāvīro, sīhova nadatī vane.

हे गृहस्थांनो! हे चक्षुमान (ज्ञानचक्षू असलेले भगवान) जसे बोलत आहेत ते ऐका; हे शल्यचिकित्सक, महावीर, वनात सिंहासारखी गर्जना करत आहेत.

833.

८३३.

‘‘Brahmabhūtaṃ atitulaṃ, mārasenappamaddanaṃ;

Ko disvā nappasīdeyya, api kaṇhābhijātiko.

ब्रह्मभूत (श्रेष्ठ), अतुलनीय आणि मारसेनेचे मर्दन करणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांना पाहून, अगदी कनिष्ठ कुळात जन्मलेला मनुष्य असला तरी, कोणाला बरं त्यांच्याबद्दल आदर व श्रद्धा वाटणार नाही?

834.

८३४.

‘‘Yo maṃ icchati anvetu, yo vā nicchati gacchatu;

Idhāhaṃ pabbajissāmi, varapaññassa santike’’.

ज्याला माझ्या मागे यायचे असेल त्याने यावे, आणि ज्याची इच्छा नसेल तो जाऊ शकतो. मी तर येथेच, त्या श्रेष्ठ प्रज्ञावंतांच्या (बुद्धांच्या) सान्निध्यात प्रव्रज्या ग्रहण करणार आहे.

835.

८३५.

‘‘Etaṃ ce ruccati bhoto, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Mayampi pabbajissāma, varapaññassa santike.

जर आपणांस हे सम्यक्संबुद्धांचे शासन आवडले असेल, तर आम्हीसुद्धा त्या श्रेष्ठ प्रज्ञावंतांच्या सान्निध्यात प्रव्रज्या ग्रहण करू.

836.

८३६.

‘‘Brāhmaṇā tisatā ime, yācanti pañjalīkatā;

‘Brahmacariyaṃ carissāma, bhagavā tava santike’’’.

हे तीनशे ब्राह्मण हात जोडून प्रार्थना करत आहेत: 'हे भगवंत! आम्ही आपल्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्याचे पालन करू.'

837.

८३७.

‘‘Svākhātaṃ brahmacariyaṃ, (selāti bhagavā) sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Yattha amoghā pabbajjā, appamattassa sikkhato’’.

हे सेल! ब्रह्मचर्य हे सुविख्यात (उत्तम प्रकारे उपदेशिलेले), संदृष्टिक (याच जन्मात फळ देणारे) आणि अकालिक (तात्काळ फळ देणारे) आहे; जेथे अप्रमादी (जागरूक) राहून शिकणाऱ्याची प्रव्रज्या कधीही निष्फळ ठरत नाही.

838.

८३८.

‘‘Yaṃ taṃ saraṇamāgamha, ito aṭṭhame cakkhuma;

Sattarattena bhagavā, dantāmha tava sāsane.

हे चक्षुमान (दिव्य दृष्टी असलेले बुद्ध)! आजपासून आठ दिवसांपूर्वी आम्ही आपल्या चरणी शरण आलो होतो. हे भगवंत! केवळ सात रात्रींमध्येच आम्ही आपल्या शासनात पूर्णपणे विनीत (दंत) झालो आहोत.

839.

८३९.

‘‘Tuvaṃ [Pg.332] buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni;

Tuvaṃ anusaye chetvā, tiṇṇo tāresimaṃ pajaṃ.

आपण बुद्ध आहात, आपण शास्ता (गुरू) आहात, आपण मारावर विजय मिळवणारे मुनी आहात. आपण सर्व अनुशायांचा (सुप्त क्लेशांचा) छेद करून स्वतः तरून गेला आहात आणि या प्रजेलाही (संसारसागरातून) तारत आहात.

840.

८४०.

‘‘Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā;

Sīhova anupādāno, pahīnabhayabheravo.

आपण सर्व उपाधींचे पूर्णपणे उल्लंघन केले आहे, आपले सर्व आसव (चित्तमल) नष्ट झाले आहेत. आपण कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय), भय आणि भीती नष्ट केलेले, सिंहासारखे आहात.

841.

८४१.

‘‘Bhikkhavo tisatā ime, tiṭṭhanti pañjalīkatā;

Pāde vīra pasārehi, nāgā vandantu satthuno’’ti.

हे तीनशे भिक्षू हात जोडून उभे आहेत. हे वीर! आपले पाय पुढे करा, जेणेकरून हे निष्पाप (नाग) भिक्षू आपल्या शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करू शकतील.

… Selo thero….

...सेल थेर...

7. Kāḷigodhāputtabhaddiyattheragāthā

७. काळीगोधापुत्र भद्दिय थेरांच्या गाथा

842.

८४२.

‘‘Yātaṃ me hatthigīvāya, sukhumā vatthā padhāritā;

Sālīnaṃ odano bhutto, sucimaṃsūpasecano.

पूर्वी मी हत्तीच्या पाठीवर बसून प्रवास करत असे, अत्यंत मऊ व सुती वस्त्रे परिधान करत असे आणि सुवासिक तांदळाचा भात व शुद्ध मांसाचे सार (आमटी) जेवत असे.

843.

८४३.

‘‘Sojja bhaddo sātatiko, uñchāpattāgate rato;

Jhāyati anupādāno, putto godhāya bhaddiyo.

तोच मी आज कल्याणकारी, निरंतर ध्यानमग्न आणि भिक्षापात्रात मिळालेल्या अन्नात समाधानी आहे. गोधेचा पुत्र भद्दिय कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) ध्यान करत आहे.

844.

८४४.

‘‘Paṃsukūlī sātatiko, uñchāpattāgate rato;

Jhāyati anupādāno, putto godhāya bhaddiyo.

पांसुकुलिक (चिंध्यांपासून बनवलेले वस्त्र परिधान करणारा), निरंतर ध्यानमग्न आणि भिक्षापात्रात मिळालेल्या अन्नात समाधानी असलेला, गोधेचा पुत्र भद्दिय कोणत्याही उपादानाशिवाय ध्यान करत आहे.

845.

८४५.

‘‘Piṇḍapātī sātatiko…pe….

पिंडपातिक (केवळ भिक्षेवर जगणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

846.

८४६.

‘‘Tecīvarī sātatiko…pe….

तेचीवरिक (केवळ तीन वस्त्रे बाळगणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

847.

८४७.

‘‘Sapadānacārī sātatiko…pe….

सपदानचारी (घरोघरी न चुकता भिक्षा मागणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

848.

८४८.

‘‘Ekāsanī sātatiko…pe….

एकासनिक (दिवसातून एकदाच आसन ग्रहण करून जेवणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

849.

८४९.

‘‘Pattapiṇḍī sātatiko…pe….

पत्तपिंडिक (केवळ भिक्षापात्रातच जेवणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

850.

८५०.

‘‘Khalupacchābhattī sātatiko…pe….

खलुपच्छाभत्तिक (एकदा जेवण झाल्यावर पुन्हा न जेवणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

851.

८५१.

‘‘Āraññiko sātatiko…pe….

आरण्यक (अरण्यात राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

852.

८५२.

‘‘Rukkhamūliko sātatiko…pe….

वृक्षमूलिक (झाडाच्या मुळाशी राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

853.

८५३.

‘‘Abbhokāsī sātatiko…pe….

अब्भोकासिक (उघड्या आकाशाखाली राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

854.

८५४.

‘‘Sosāniko sātatiko…pe….

सोसानिक (स्मशानात राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

855.

८५५.

‘‘Yathāsanthatiko sātatiko…pe….

यथासंथतिक (मिळेल त्या आसनावर समाधानी राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

856.

८५६.

‘‘Nesajjiko [Pg.333] sātatiko…pe….

नेसज्जिक (कधीही न झोपता केवळ बसून राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

857.

८५७.

‘‘Appiccho sātatiko…pe….

अल्पेच्छ (कमी गरजा असणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

858.

८५८.

‘‘Santuṭṭho sātatiko…pe….

संतुष्ट (नेहमी समाधानी राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

859.

८५९.

‘‘Pavivitto sātatiko…pe….

प्रविविक्त (एकांतात राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

860.

८६०.

‘‘Asaṃsaṭṭho sātatiko…pe….

असंगठ्ठ (लोकांपासून अलिप्त राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

861.

८६१.

‘‘Āraddhavīriyo sātatiko…pe….

आरद्धवीर्य (सतत प्रयत्नशील राहणारा), निरंतर ध्यानमग्न...

862.

८६२.

‘‘Hitvā satapalaṃ kaṃsaṃ, sovaṇṇaṃ satarājikaṃ;

Aggahiṃ mattikāpattaṃ, idaṃ dutiyābhisecanaṃ.

शंभर पल वजनाचे, शंभर रेषांनी सुशोभित सोन्याचे ताट सोडून मी मातीचे भिक्षापात्र स्वीकारले; हा माझा दुसरा राज्याभिषेकच (दीक्षा) आहे.

863.

८६३.

‘‘Ucce maṇḍalipākāre, daḷhamaṭṭālakoṭṭhake;

Rakkhito khaggahatthehi, uttasaṃ vihariṃ pure.

पूर्वी मी उंच तटबंदी, मजबूत बुरूज आणि वेशींनी वेढलेल्या नगरात, हातात तलवारी घेतलेल्या रक्षकांकडून सुरक्षित असूनही, नेहमी भीतीच्या छायेत जगत असे.

864.

८६४.

‘‘Sojja bhaddo anutrāsī, pahīnabhayabheravo;

Jhāyati vanamogayha, putto godhāya bhaddiyo.

परंतु आज तोच मी कल्याणकारी, निर्भय आणि सर्व भीती नष्ट झालेला झालो आहे. गोधेचा पुत्र भद्दिय अरण्यात जाऊन ध्यानमग्न झाला आहे.

865.

८६५.

‘‘Sīlakkhandhe patiṭṭhāya, satiṃ paññañca bhāvayaṃ;

Pāpuṇiṃ anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti.

शीलस्कंधात (नैतिक आचरणात) प्रतिष्ठित होऊन, स्मृती आणि प्रज्ञेची भावना करत, मी अनुक्रमे सर्व संयोजनांच्या (बंधनांच्या) क्षयाप्रत (मुक्तीप्रत) पोहोचलो आहे.

… Bhaddiyo kāḷigodhāya putto thero….

...काळीगोधापुत्र भद्दिय थेर...

8. Aṅgulimālattheragāthā

८. अंगुलिमाल थेरांच्या गाथा

866.

८६६.

‘‘Gacchaṃ vadesi samaṇa ‘ṭṭhitomhi’, mamañca brūsi ṭhitamaṭṭhitoti;

Pucchāmi taṃ samaṇa etamatthaṃ, ‘kathaṃ ṭhito tvaṃ ahamaṭṭhitomhi’’’.

हे श्रमणा! आपण चालत असूनही म्हणता की 'मी स्थिर (थांबलो) आहे', आणि मी धावत असताना मला म्हणता की 'तू स्थिर नाहीस'. हे श्रमणा! मी आपल्याला याचा अर्थ विचारतो: आपण कसे स्थिर आहात आणि मी कसा स्थिर नाही?

867.

८६७.

‘‘Ṭhito ahaṃ aṅgulimāla sabbadā, sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ;

Tuvañca pāṇesu asaññatosi, tasmā ṭhitohaṃ tuvamaṭṭhitosi’’.

हे अंगुलिमाल! मी सर्व प्राणिमात्रांविषयी हिंसा व दंडाचा त्याग करून नेहमीसाठी स्थिर (शांत) axioms वर प्रतिष्ठित झालो आहे. परंतु तू प्राण्यांच्या बाबतीत असंयत (हिंसक) आहेस. म्हणूनच मी स्थिर आहे आणि तू अस्थिर आहेस.

868.

८६८.

‘‘Cirassaṃ vata me mahito mahesī, mahāvanaṃ samaṇo paccapādi ;

Sohaṃ cajissāmi sahassapāpaṃ, sutvāna gāthaṃ tava dhammayuttaṃ’’.

खरोखर, दीर्घकाळानंतर पूजनीय महर्षी (बुद्ध) माझ्या कल्याणासाठी या महावनात आले आहेत. आपली ही धर्मयुक्त गाथा ऐकून, मी माझ्या हजारो पापांचा त्याग करत आहे.

869.

८६९.

Icceva [Pg.334] coro asimāvudhañca, sobbhe papāte narake anvakāsi ;

Avandi coro sugatassa pāde, tattheva pabbajjamayāci buddhaṃ.

असे बोलून त्या चोराने (अंगुलिमालाने) आपली तलवार आणि इतर शस्त्रे डोंगराच्या एका खोल दरीत फेकून दिली. ती शस्त्रे टाकून दिल्यानंतर त्या चोराने सुगतांच्या (बुद्धांच्या) चरणांवर वंदन केले आणि त्याच ठिकाणी भगवंतांकडे प्रव्रज्येची (दीक्षेची) याचना केली.

870.

८७०.

Buddho ca kho kāruṇiko mahesi, yo satthā lokassa sadevakassa;

‘Tamehi bhikkhū’ti tadā avoca, eseva tassa ahu bhikkhubhāvo.

त्या वेळी, देवलोकासह संपूर्ण जगाचे शास्ते असलेले, परम कारुणिक आणि महर्षी (महेसी) बुद्ध त्याला म्हणाले, 'हे भिक्खू, ये!' (एही भिक्खू). हेच त्याचे भिक्खूत्व (दीक्षा) ठरले.

871.

८७१.

‘‘Yo ca pubbe pamajjitvā, pacchā so nappamajjati;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.

जो मनुष्य पूर्वी प्रमादी (असावध) होता, परंतु नंतर अप्रमादी (सावध) बनतो, तो ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे या जगाला प्रकाशित करतो.

872.

८७२.

‘‘Yassa pāpaṃ kataṃ kammaṃ, kusalena pidhīyati ;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.

ज्याने केलेले पापकृत्य कुशल कर्माने झाकले (नष्ट केले) जाते, तो ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे या जगाला प्रकाशित करतो.

873.

८७३.

‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.

जो तरुण भिक्खू बुद्धशासनात (बुद्धांच्या शिकवणीत) मनापासून प्रयत्न करतो, तो ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे या जगाला प्रकाशित करतो.

874.

८७४.

‘‘Disāpi me dhammakathaṃ suṇantu, disāpi me yuñjantu buddhasāsane;

Disāpi me te manuje bhajantu, ye dhammamevādapayanti santo.

माझे शत्रूही धम्मप्रवचन ऐकोत, माझे शत्रूही बुद्धशासनात युक्त होवोत (धम्माचे आचरण करोत); माझे शत्रू अशा सत्पुरुषांची संगत करोत जे केवळ धम्माचाच स्वीकार करायला लावतात.

875.

८७५.

‘‘Disā hi me khantivādānaṃ, avirodhappasaṃsinaṃ;

Suṇantu dhammaṃ kālena, tañca anuvidhīyantu.

माझे शत्रू क्षमाशीलतेचा उपदेश करणाऱ्या आणि अविरोधाची (मैत्रीची) प्रशंसा करणाऱ्या सत्पुरुषांकडून योग्य वेळी धम्म ऐकोत आणि त्यानुसार आचरण करोत.

876.

८७६.

‘‘Na hi jātu so mamaṃ hiṃse, aññaṃ vā pana kiñcanaṃ ;

Pappuyya paramaṃ santiṃ, rakkheyya tasathāvare.

ते माझी कधीही हिंसा न करोत आणि इतर कोणत्याही प्राण्याचीही हिंसा न करोत. परम शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त करून ते सर्व स्थावर व जंगम (सर्व प्रकारच्या) प्राण्यांचे रक्षण करोत.

877.

८७७.

‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā namayanti tejanaṃ;

Dāruṃ namayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā.

पाणी वाहून नेणारे (पाटाने) पाणी आपल्या इच्छित स्थळी नेतात, बाण बनवणारे बाण सरळ करतात, सुतार लाकडाला हवा तसा आकार देतात; त्याचप्रमाणे ज्ञानी लोक स्वतःचे दमन (मन संयमित) करतात.

878.

८७८.

‘‘Daṇḍeneke [Pg.335] damayanti, aṅkusebhi kasāhi ca;

Adaṇḍena asatthena, ahaṃ dantomhi tādinā.

काही जण काठीने, अंकुशाने किंवा चाबकाने दमन करतात; परंतु मला कोणत्याही काठीशिवाय आणि शस्त्राशिवाय, तादी-गुणसंपन्न (अविचल) भगवंतांनी संयमित केले आहे.

879.

८७९.

‘‘‘Ahiṃsako’ti me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato;

Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kiñcanaṃ.

पूर्वी हिंसक असतानाही माझे नाव 'अहिंसक' होते; आज मी खऱ्या अर्थाने आपल्या नावाचा झालो आहे, कारण मी आता कोणाचीही हिंसा करत नाही.

880.

८८०.

‘‘Coro ahaṃ pure āsiṃ, aṅgulimāloti vissuto;

Vuyhamāno mahoghena, buddhaṃ saraṇamāgamaṃ.

पूर्वी मी 'अंगुलिमाल' या नावाने प्रसिद्ध असलेला चोर होतो. (संसाराच्या) महापुरात वाहून जात असताना, मी बुद्धांना शरण आलो.

881.

८८१.

‘‘Lohitapāṇi pure āsiṃ, aṅgulimāloti vissuto;

Saraṇagamanaṃ passa, bhavanetti samūhatā.

पूर्वी माझे हात रक्ताने माखलेले होते आणि मी 'अंगुलिमाल' म्हणून कुप्रसिद्ध होतो. माझ्या शरणागमनाचा प्रभाव पहा! माझी भव-तृष्णा (पुनर्जन्म देणारी तृष्णा) मुळासकट नष्ट झाली आहे.

882.

८८२.

‘‘Tādisaṃ kammaṃ katvāna, bahuṃ duggatigāminaṃ;

Phuṭṭho kammavipākena, anaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ.

दुर्गतीला नेणारी अनेक दुष्कर्मे करूनही, कर्माच्या विपाकाचा (फळाचा) अनुभव घेत असताना, मी आता सर्व ऋणांतून (क्लेशांपासून) मुक्त होऊन भोजन ग्रहण करत आहे.

883.

८८३.

‘‘Pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā;

Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati.

मूर्ख आणि अज्ञानी लोक प्रमादात (असावधतेत) मग्न राहतात; परंतु बुद्धिमान मनुष्य अप्रमादाचे (सावधतेचे) एखाद्या श्रेष्ठ धनाप्रमाणे रक्षण करतो.

884.

८८४.

‘‘Mā pamādamanuyuñjetha, mā kāmaratisanthavaṃ ;

Appamatto hi jhāyanto, pappoti paramaṃ sukhaṃ.

प्रमादात मग्न होऊ नका, कामभोगांच्या आसक्तीत पडू नका; कारण अप्रमादी राहून ध्यान करणारा मनुष्य परम सुखाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतो.

885.

८८५.

‘‘Svāgataṃ nāpagataṃ, netaṃ dummantitaṃ mama;

Savibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamaṃ.

माझे (बुद्धांकडे) येणे सुस्वागत होते, ते चुकीचे नव्हते; माझा तो निर्णय वाईट नव्हता. विभागलेल्या सर्व धम्मांमध्ये जो सर्वश्रेष्ठ धम्म (निर्वाण) आहे, त्यालाच मी प्राप्त झालो आहे.

886.

८८६.

‘‘Svāgataṃ nāpagataṃ, netaṃ dummantitaṃ mama;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

माझे येणे सुस्वागत होते, ते चुकीचे नव्हते; माझा तो निर्णय वाईट नव्हता. मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (शिकवण) पूर्ण केले आहे.

887.

८८७.

‘‘Araññe rukkhamūle vā, pabbatesu guhāsu vā;

Tattha tattheva aṭṭhāsiṃ, ubbiggamanaso tadā.

पूर्वी जंगलात, झाडाच्या मुळाशी, पर्वतांवर किंवा गुहांमध्ये, मी जिथे कुठे उभा राहत असे, तिथे माझे मन नेहमी भयभीत असायचे.

888.

८८८.

‘‘Sukhaṃ sayāmi ṭhāyāmi, sukhaṃ kappemi jīvitaṃ;

Ahatthapāso mārassa, aho satthānukampito.

आता मी सुखाने झोपतो, सुखाने उभा राहतो आणि सुखाने जीवन जगतो. मी आता माराच्या जाळ्याबाहेर आहे. अहाहा! शास्त्यांची (बुद्धांची) माझ्यावर केवढी ही अनुकंपा!

889.

८८९.

‘‘Brahmajacco pure āsiṃ, udicco ubhato ahu;

Sojja putto sugatassa, dhammarājassa satthuno.

पूर्वी मी दोन्ही बाजूंनी (माता आणि पिता) उच्च कुळातील ब्राह्मण जन्माचा होतो; परंतु आज मी सुगतांचा, धम्मराजाचा आणि शास्त्यांचा (बुद्धांचा) औरस पुत्र झालो आहे.

890.

८९०.

‘‘Vītataṇho anādāno, guttadvāro susaṃvuto;

Aghamūlaṃ vadhitvāna, patto me āsavakkhayo.

मी तृष्णारहित, उपादानरहित (आसक्ती नसलेला), इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवलेला आणि पूर्णपणे संयमित झालो आहे. दुःखाचे मूळ (अविद्या) नष्ट करून मी आसवांच्या क्षयाला (अर्हतपदाला) प्राप्त झालो आहे.

891.

८९१.

‘‘Pariciṇṇo [Pg.336] mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā’’ti.

मी शास्त्यांची सेवा केली आहे, बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे. (स्कंधांचा) जड भार उतरवून ठेवला आहे आणि भव-तृष्णा मुळासकट उपटून टाकली आहे.

… Aṅgulimālo thero….

...अंगुलिमाल थेर...

9. Anuruddhattheragāthā

९. अनुरुद्ध थेरगाथा

892.

८९२.

‘‘Pahāya mātāpitaro, bhaginī ñātibhātaro;

Pañca kāmaguṇe hitvā, anuruddhova jhāyatu.

माता-पिता, बहीण, नातेवाईक आणि भाऊ यांचा त्याग करून, पाच कामगुणांचा त्याग करून, अनुरुद्ध ध्यानात मग्न आहेत.

893.

८९३.

‘‘Sameto naccagītehi, sammatāḷappabodhano;

Na tena suddhimajjhagaṃ, mārassa visaye rato.

नृत्य आणि संगीताने वेढलेला, वाद्यांच्या आवाजाने सकाळी जागा केला जाणारा मी, माराच्या क्षेत्रात (कामभोगात) रममाण होतो; परंतु त्याद्वारे मला शुद्धी (संसारातून मुक्ती) मिळाली नाही.

894.

८९४.

‘‘Etañca samatikkamma, rato buddhassa sāsane;

Sabboghaṃ samatikkamma, anuruddhova jhāyati.

या कामभोगांचे उल्लंघन करून, बुद्धशासनात रममाण होऊन आणि सर्व ओघांना (संसार-प्रवाहांना) पार करून, अनुरुद्ध ध्यानात मग्न आहेत.

895.

८९५.

‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā;

Ete ca samatikkamma, anuruddhova jhāyati.

मनोरम रूप, शब्द, रस, गंध आणि स्पर्श या सर्वांचे उल्लंघन करून, अनुरुद्ध ध्यानात मग्न आहेत.

896.

८९६.

‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, eko adutiyo muni;

Esati paṃsukūlāni, anuruddho anāsavo.

पिंडपातावरून (भिक्षेवरून) परतलेले, सोबती नसलेले, आसवरहित मुनी अनुरुद्ध एकटेच पांसुकूल (फेकून दिलेली वस्त्रे) शोधत आहेत.

897.

८९७.

‘‘Vicinī aggahī dhovi, rajayī dhārayī muni;

Paṃsukūlāni matimā, anuruddho anāsavo.

त्या बुद्धिमान, आसवरहित मुनी अनुरुद्धांनी ती पांसुकूल वस्त्रे निवडली, घेतली, धुवून व रंगवून परिधान केली.

898.

८९८.

‘‘Mahiccho ca asantuṭṭho, saṃsaṭṭho yo ca uddhato;

Tassa dhammā ime honti, pāpakā saṃkilesikā.

जो मनुष्य अति-इच्छा बाळगणारा, असंतुष्ट, लोकांमध्ये मिसळणारा आणि चंचल मनाचा असतो; त्याच्यामध्ये हे क्लेशकारक, पापमय अकुशल धर्म उत्पन्न होतात.

899.

८९९.

‘‘Sato ca hoti appiccho, santuṭṭho avighātavā;

Pavivekarato vitto, niccamāraddhavīriyo.

परंतु जो मनुष्य स्मृतिमान (सावध), अल्पेच्छ (कमी इच्छा असलेला), संतुष्ट, व्याकुळता नसलेला, एकांतात रमणारा, आनंदी आणि नेहमी उद्योगी (प्रयत्नशील) असतो...

900.

९००.

‘‘Tassa dhammā ime honti, kusalā bodhipakkhikā;

Anāsavo ca so hoti, iti vuttaṃ mahesinā.

त्याच्यामध्ये हे कुशल आणि बोधिपक्षीय धर्म उत्पन्न होतात आणि तो आसवरहित (मुक्त) होतो; असे महर्षींनी (बुद्धांनी) सांगितले आहे.

901.

९०१.

‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;

Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami.

माझा संकल्प (विचार) जाणून, जगातील अनुपम शास्ते (बुद्ध) मनोमय शरीराने आपल्या ऋद्धी-सामर्थ्याने माझ्यापाशी आले.

902.

९०२.

‘‘Yadā me ahu saṅkappo, tato uttari desayi;

Nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayi.

जेव्हा माझ्या मनात तो विचार आला, तेव्हा त्यांनी मला त्याहून अधिक उपदेश केला. प्रपंचरहित (निष्प्रपंच) धम्मात रमणारे बुद्ध मला निष्प्रपंच धम्माचाच उपदेश करते झाले.

903.

९०३.

‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

त्यांचा धम्म समजून घेऊन, मी शासनात रममाण होऊन राहिलो. मी त्रिविद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे.

904.

९०४.

‘‘Pañcapaññāsavassāni[Pg.337], yato nesajjiko ahaṃ;

Pañcavīsativassāni, yato middhaṃ samūhataṃ.

मला 'नेसज्जिक' (न झोपता बसून राहण्याचे) व्रत पाळताना पंचावन्न वर्षे झाली आहेत; आणि माझी झोप (तंद्रा) मुळासकट नष्ट होऊन पंचवीस वर्षे झाली आहेत.

905.

९०५.

‘‘Nāhu assāsapassāsā, ṭhitacittassa tādino;

Anejo santimārabbha, cakkhumā parinibbuto.

स्थिर चित्त असलेल्या, तादी-गुणसंपन्न भगवंतांचे श्वासोच्छ्वास थांबले होते. तृष्णारहित आणि पंचचक्षू असलेल्या भगवंतांनी परम शांतीला (निर्वाणाला) उद्देशून परिनिर्वाण प्राप्त केले.

906.

९०६.

‘‘Asallīnena cittena, vedanaṃ ajjhavāsayi;

Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahu.

अविचल चित्ताने त्यांनी वेदना सहन केली. दिव्याची ज्योत विझून जावी, त्याप्रमाणे त्यांच्या चित्ताचा विमोक्ष (परिनिर्वाण) झाला.

907.

९०७.

‘‘Ete pacchimakā dāni, munino phassapañcamā;

Nāññe dhammā bhavissanti, sambuddhe parinibbute.

आता मुनींचे (बुद्धांचे) स्पर्श-पंचम (स्पर्श, वेदना, संज्ञा, चेतना आणि मनस्कार) हे धर्म अंतिम आहेत. सम्यकसंबुद्ध परिनिर्वाण पावल्यानंतर इतर कोणतेही धर्म उत्पन्न होणार नाहीत.

908.

९०८.

‘‘Natthi dāni punāvāso, devakāyasmi jālini;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo.

हे जालिनी देवपुत्री! आता देवलोकात पुन्हा निवास करणे माझ्यासाठी उरलेले नाही. जन्माचा संसार (पुनर्जन्म चक्र) पूर्णपणे क्षीण झाला आहे, आता पुन्हा जन्म (पुनर्भव) नाही.

909.

९०९.

‘‘Yassa muhuttena sahassadhā, loko saṃvidito sabrahmakappo;

Vasī iddhiguṇe cutūpapāte, kāle passati devatā sa bhikkhu.

ज्या भिक्खूला एका क्षणात ब्रह्मलोकासह हजारो पटीने विस्तृत असलेल्या जगाचे प्रत्यक्ष ज्ञान होते, जो ऋद्धीच्या गुणांमध्ये आणि प्राण्यांच्या च्युती-उत्पत्तीच्या (दिव्यचक्षूच्या) ज्ञानात वशित्व प्राप्त आहे, तो भिक्खू योग्य वेळी देवतांना पाहू शकतो.

910.

९१०.

‘‘Annabhāro pure āsiṃ, daliddo ghāsahārako;

Samaṇaṃ paṭipādesiṃ, upariṭṭhaṃ yasassinaṃ.

पूर्वीच्या जन्मात मी 'अन्नभार' नावाचा एक गरीब मजूर होतो, जो केवळ अन्नासाठी मजुरी करून उपजीविका करत असे. मी यशस्वी अशा 'उपरिट्ठ' नावाच्या प्रत्येकबुद्धांना भोजनाचे दान दिले होते.

911.

९११.

‘‘Somhi sakyakule jāto, anuruddhoti maṃ vidū;

Upeto naccagītehi, sammatāḷappabodhano.

तो मी शाक्य कुळात जन्मलो, लोक मला 'अनुरुद्ध' म्हणून ओळखतात. नृत्य आणि संगीताने युक्त अशा विलासात राहणारा, आणि वाद्यांच्या गजराने (सकाळी) जागा केला जाणारा असा मी होतो.

912.

९१२.

‘‘Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, satthāraṃ akutobhayaṃ;

Tasmiṃ cittaṃ pasādetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

त्यानंतर मी भयमुक्त असणाऱ्या, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता असलेल्या सम्यकसंबुद्धांना पाहिले. त्यांच्यावर चित्त प्रसन्न करून मी गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालो.

913.

९१३.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, yattha me vusitaṃ pure;

Tāvatiṃsesu devesu, aṭṭhāsiṃ sakkajātiyā.

मी माझ्या पूर्वजन्मांना जाणतो, जिथे मी पूर्वी निवास केला होता. मी तावतिंस देवलोकात शक्र (इंद्र) म्हणून जन्माला येऊन राहिलो होतो.

914.

९१४.

‘‘Sattakkhattuṃ manussindo, ahaṃ rajjamakārayiṃ;

Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro;

Adaṇḍena asatthena, dhammena anusāsayiṃ.

मी सात वेळा मनुष्यांचा राजा (चक्रवर्ती राजा) म्हणून राज्य केले. चारही समुद्रांपर्यंतच्या भूमीचा विजेता आणि जम्बुद्वीपाचा स्वामी होऊन, मी दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय, केवळ धम्माने प्रजेचे शासन केले.

915.

९१५.

‘‘Ito satta tato satta, saṃsārāni catuddasa;

Nivāsamabhijānissaṃ, devaloke ṭhitā tadā.

इथून (मनुष्यलोकातून) सात वेळा आणि तिथून (देवलोकातून) सात वेळा, अशा प्रकारे चौदा संसारांमध्ये (जन्मांमध्ये) मी फिरलो. तेव्हा देवलोकात असतानाही मी माझ्या पूर्व निवासाला जाणत होतो.

916.

९१६.

‘‘Pañcaṅgike [Pg.338] samādhimhi, sante ekodibhāvite;

Paṭippassaddhiladdhamhi, dibbacakkhu visujjhi me.

पाच अंगे असलेल्या (चतुर्थ ध्यान रूपी) समाधीमध्ये, जी शांत आणि एकाग्र झाली होती, क्लेशांच्या शांततेचा लाभ झाल्यावर माझे दिव्यचक्षू अत्यंत शुद्ध झाले.

917.

९१७.

‘‘Cutūpapātaṃ jānāmi, sattānaṃ āgatiṃ gatiṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, jhāne pañcaṅgike ṭhito.

पाच अंगे असलेल्या ध्यानात स्थित होऊन, मी प्राण्यांची च्युती आणि उत्पत्ती (मृत्यू आणि जन्म), त्यांचे या लोकात येणे आणि परलोकात जाणे, तसेच मनुष्यभाव आणि इतर भाव (तिर्यंच इत्यादी) जाणतो.

918.

९१८.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.

मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे... (पे)... भवलोकात घेऊन जाणारी तृष्णा समूळ नष्ट केली आहे.

919.

९१९.

‘‘Vajjīnaṃ veḷuvagāme, ahaṃ jīvitasaṅkhayā;

Heṭṭhato veḷugumbasmiṃ, nibbāyissaṃ anāsavo’’ti.

वज्जींच्या वेळुवगाम (वेळुग्राम) नावाच्या गावात, आयुष्याचा अंत झाल्यावर, वेळूच्या झाडाखाली मी आसवमुक्त (अनास्रव) होऊन परिनिर्वाण पावेन.

… Anuruddho thero….

...अशा प्रकारे थेर अनुरुद्ध यांनी हे म्हटले...

10. Pārāpariyattheragāthā

१०. पारापरिय थेरगाथा

920.

९२०.

Samaṇassa ahu cintā, pupphitamhi mahāvane;

Ekaggassa nisinnassa, pavivittassa jhāyino.

फुलेल्या महावनात एकाग्र चित्ताने, एकांतात ध्यानमग्न बसलेल्या श्रमणाच्या मनात असा विचार आला:

921.

९२१.

‘‘Aññathā lokanāthamhi, tiṭṭhante purisuttame;

Iriyaṃ āsi bhikkhūnaṃ, aññathā dāni dissati.

पुरुषोत्तमांमध्ये श्रेष्ठ, लोकनाथ (बुद्ध) जिवंत असताना भिक्खूंचे आचरण वेगळे होते, आणि आता ते वेगळेच दिसत आहे.

922.

९२२.

‘‘Sītavātaparittānaṃ, hirikopīnachādanaṃ;

Mattaṭṭhiyaṃ abhuñjiṃsu, santuṭṭhā itarītare.

थंड वाऱ्यापासून रक्षण करणारे आणि लज्जा झाकणारे, केवळ गरजेपुरतेच असणारे चीवर जे काही मिळेल त्यात समाधानी राहून ते वापरत असत.

923.

९२३.

‘‘Paṇītaṃ yadi vā lūkhaṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ;

Yāpanatthaṃ abhuñjiṃsu, agiddhā nādhimucchitā.

उत्कृष्ट असो वा निकृष्ट, थोडे असो वा जास्त, ते अन्नाविषयी आसक्त न होता आणि तृष्णेने मोहित न होता केवळ शरीर टिकवण्यासाठीच भोजन करत असत.

924.

९२४.

‘‘Jīvitānaṃ parikkhāre, bhesajje atha paccaye;

Na bāḷhaṃ ussukā āsuṃ, yathā te āsavakkhaye.

जीवनाच्या उपकरणांमध्ये, औषधांमध्ये किंवा इतर प्रत्ययांमध्ये (गरजांमध्ये) ते तितके उत्सुक नसत, जितके ते आसवांच्या क्षय (नष्ट) करण्यामध्ये उत्सुक असत.

925.

९२५.

‘‘Araññe rukkhamūlesu, kandarāsu guhāsu ca;

Vivekamanubrūhantā, vihaṃsu tapparāyanā.

अरण्यात, वृक्षांच्या मुळाशी, दऱ्यांमध्ये and गुहांमध्ये एकांताचा (विवेक) अभ्यास करत, ते त्यातच मग्न होऊन राहत असत.

926.

९२६.

‘‘Nīcā niviṭṭhā subharā, mudū atthaddhamānasā;

Abyāsekā amukharā, atthacintā vasānugā.

ते नम्र, धम्मात स्थिर, सहज पोसता येणारे (अल्पसंतुष्ट), मृदू, अहंकाररहित, क्लेशांनी अलिप्त, बडबड न करणारे, आणि कल्याणाचा विचार करणारे व संयमी होते.

927.

९२७.

‘‘Tato pāsādikaṃ āsi, gataṃ bhuttaṃ nisevitaṃ;

Siniddhā teladhārāva, ahosi iriyāpatho.

त्यामुळे त्यांचे चालणे, भोजन करणे आणि वावरणे प्रसन्नता देणारे होते. त्यांची चर्या (इरियापथ) तेलाच्या धारेसारखी अखंड आणि शांत (प्रसन्न) होती.

928.

९२८.

‘‘Sabbāsavaparikkhīṇā, mahājhāyī mahāhitā;

Nibbutā dāni te therā, parittā dāni tādisā.

सर्व आसव क्षीण झालेले, महान ध्यानी आणि बहुजनांचे कल्याण करणारे ते थेर आता परिनिर्वाण पावले आहेत. आता तशा स्वभावाचे थेर फार थोडे उरले आहेत.

929.

९२९.

‘‘Kusalānañca [Pg.339] dhammānaṃ, paññāya ca parikkhayā;

Sabbākāravarūpetaṃ, lujjate jinasāsanaṃ.

कुशल धर्मांच्या आणि प्रज्ञेच्या ऱ्हासामुळे, सर्व प्रकारे श्रेष्ठ असलेले जिन-शासन (बुद्धांचे शासन) नष्ट होत चालले आहे.

930.

९३०.

‘‘Pāpakānañca dhammānaṃ, kilesānañca yo utu;

Upaṭṭhitā vivekāya, ye ca saddhammasesakā.

हा काळ पापी धर्मांचा आणि क्लेशांचा काळ आहे. जे या काळात एकांतासाठी (विवेक) प्रयत्नशील आहेत, त्यांच्यामध्येच सद्धम्माचा अंश उरला आहे.

931.

९३१.

‘‘Te kilesā pavaḍḍhantā, āvisanti bahuṃ janaṃ;

Kīḷanti maññe bālehi, ummattehiva rakkhasā.

ते क्लेश वाढत जाऊन अनेक लोकांमध्ये प्रवेश करत आहेत. जसे राक्षस वेड्या माणसांशी खेळतात, तसेच हे क्लेश मूर्ख लोकांशी खेळत आहेत असे वाटते.

932.

९३२.

‘‘Kilesehābhibhūtā te, tena tena vidhāvitā;

Narā kilesavatthūsu, sasaṅgāmeva ghosite.

क्लेशांनी पराभूत झालेले ते लोक इकडेतिकडे धावत आहेत. जसे युद्ध पुकारल्यावर सैनिक धावतात, तसेच हे लोक क्लेशांच्या वस्तूंमध्ये धावत आहेत.

933.

९३३.

‘‘Pariccajitvā saddhammaṃ, aññamaññehi bhaṇḍare;

Diṭṭhigatāni anventā, idaṃ seyyoti maññare.

सद्धम्माचा त्याग करून ते आपापसात भांडत आहेत. चुकीच्या मतांचे (दृष्टींचे) अनुकरण करत, 'हेच श्रेष्ठ आहे' असे ते मानतात.

934.

९३४.

‘‘Dhanañca puttaṃ bhariyañca, chaḍḍayitvāna niggatā;

Kaṭacchubhikkhahetūpi, akicchāni nisevare.

धन, पुत्र आणि पत्नीचा त्याग करून गृहत्याग केलेले लोक, केवळ एका पळीभर भिक्षेसाठी देखील अकरणीय (न करण्याजोगी) कामे करतात.

935.

९३५.

‘‘Udarāvadehakaṃ bhutvā, sayantuttānaseyyakā;

Kathaṃ vattenti paṭibuddhā, yā kathā satthugarahitā.

पोटभर जेवून ते उताणे पडून झोपतात, आणि जागे झाल्यावर शास्त्यांनी (बुद्धांनी) निंदिलेल्या निरर्थक गोष्टींमध्ये वेळ घालवतात.

936.

९३६.

‘‘Sabbakārukasippāni, cittiṃ katvāna sikkhare;

Avūpasantā ajjhattaṃ, sāmaññatthoti acchati.

अंतर्मनात शांतता नसतानाही, ते विविध प्रकारच्या कला आणि कौशल्ये आदरपूर्वक शिकतात. 'मी श्रमण आहे' असे म्हणत ते केवळ नावापुरते राहतात.

937.

९३७.

‘‘Mattikaṃ telacuṇṇañca, udakāsanabhojanaṃ;

Gihīnaṃ upanāmenti, ākaṅkhantā bahuttaraṃ.

अधिक मिळवण्याच्या आशेने ते गृहस्थांना माती, तेल, सुगंधी चूर्ण, पाणी, आसन आणि भोजन आणून देतात.

938.

९३८.

‘‘Dantaponaṃ kapitthañca, pupphaṃ khādaniyāni ca;

Piṇḍapāte ca sampanne, ambe āmalakāni ca.

ते दातवण, कवट, फुले, खाण्याचे पदार्थ, उत्तम पिंडपात (भोजन), आंबे आणि आवळे गृहस्थांना आणून देतात.

939.

९३९.

‘‘Bhesajjesu yathā vejjā, kiccākicce yathā gihī;

Gaṇikāva vibhūsāyaṃ, issare khattiyā yathā.

औषधोपचारात ते वैद्यांसारखे, कामांमध्ये गृहस्थांसारखे, शृंगारात गणिकेसारखे आणि अधिकारात क्षत्रिय राजांसारखे वागतात.

940.

९४०.

‘‘Nekatikā vañcanikā, kūṭasakkhī apāṭukā;

Bahūhi parikappehi, āmisaṃ paribhuñjare.

ते कपटी, फसवणूक करणारे, खोटे साक्षीदार आणि असंयमी होऊन, अनेक प्रकारच्या चुकीच्या मार्गांनी (मिथ्या आजीविकेने) आमिषाचा (भोगांचा) उपभोग घेतात.

941.

९४१.

‘‘Lesakappe pariyāye, parikappenudhāvitā;

Jīvikatthā upāyena, saṅkaḍḍhanti bahuṃ dhanaṃ.

निमित्त शोधण्यात, कपटपूर्ण बोलण्यात आणि युक्त्या रचण्यात मग्न राहून, उपजीविकेसाठी ते विविध उपायांनी पुष्कळ धन गोळा करतात.

942.

९४२.

‘‘Upaṭṭhāpenti [Pg.340] parisaṃ, kammato no ca dhammato;

Dhammaṃ paresaṃ desenti, lābhato no ca atthato.

ते स्वतःच्या कामासाठी लोकांना सेवेला लावतात, धम्मासाठी नाही. ते लाभाच्या आशेने इतरांना धम्म उपदेश करतात, कल्याणासाठी नाही.

943.

९४३.

‘‘Saṅghalābhassa bhaṇḍanti, saṅghato paribāhirā;

Paralābhopajīvantā, ahirīkā na lajjare.

संघाबाहेर असलेले ते भिक्खू संघाच्या लाभासाठी भांडतात. इतरांच्या लाभावर जगणारे, निर्लज्ज होऊन ते लाज बाळगत नाहीत.

944.

९४४.

‘‘Nānuyuttā tathā eke, muṇḍā saṅghāṭipārutā;

Sambhāvanaṃyevicchanti, lābhasakkāramucchitā.

तसेच काही जण धम्माचे आचरण न करता, केवळ डोके मुंडवून आणि संघात चीवर परिधान करून, लाभ आणि सत्काराने मोहित होऊन केवळ आदराचीच इच्छा करतात.

945.

९४५.

‘‘Evaṃ nānappayātamhi, na dāni sukaraṃ tathā;

Aphusitaṃ vā phusituṃ, phusitaṃ vānurakkhituṃ.

अशा प्रकारे विविध मार्गांनी क्लेशांच्या उत्पत्तीसाठी प्रयत्न केले असता, आताच्या काळात (बुद्धांच्या हयातीत असल्यासारखे) संयम राखणे, न मिळालेले (ध्यान किंवा विपश्यना) प्राप्त करणे आणि प्राप्त झालेल्याचे रक्षण करणे सोपे राहिलेले नाही.

946.

९४६.

‘‘Yathā kaṇṭakaṭṭhānamhi, careyya anupāhano;

Satiṃ upaṭṭhapetvāna, evaṃ gāme munī care.

ज्याप्रमाणे काट्यांनी भरलेल्या ठिकाणी पादत्राणे न घालता चालणारा माणूस अत्यंत सावधगिरीने (स्मृती जागृत ठेवून) चालतो, त्याचप्रमाणे मुनीने (क्लेशांचे काटे असलेल्या) गावात स्मृती जागृत ठेवून विहारावे.

947.

९४७.

‘‘Saritvā pubbake yogī, tesaṃ vattamanussaraṃ;

Kiñcāpi pacchimo kālo, phuseyya amataṃ padaṃ.

पूर्वीच्या (विपश्यना करणाऱ्या) योगींचे स्मरण करून आणि त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करून, जरी हा अंतिम काळ (बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतरचा काळ) असला, तरीही मनुष्य अमृत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त करू शकतो.

948.

९४८.

‘‘Idaṃ vatvā sālavane, samaṇo bhāvitindriyo;

Brāhmaṇo parinibbāyī, isi khīṇapunabbhavo’’ti.

शालवनात हे बोलून, ज्यांनी आपल्या इंद्रियांना विकसित केले होते, जे पापविरहित (ब्राह्मण) झाले होते, ज्यांचा पुनर्जन्म नष्ट झाला होता, अशा त्या ऋषितुल्य श्रमणांनी (पारापरिय थेरांनी) परिनिर्वाण प्राप्त केले.

… Pārāpariyo thero….

...असे पारापरिय थेरांनी म्हटले...

Vīsatinipāto niṭṭhito.

वीसतिनिपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान (अनुक्रमणिका) खालीलप्रमाणे आहे –

Adhimutto pārāpariyo, telakāni raṭṭhapālo;

Mālukyaselo bhaddiyo, aṅguli dibbacakkhuko.

अधिमुत्त, पारापरिय, तेलकानि, रट्ठपाल, मालुक्यपुत्त, सेल, bhaddiy, अंगुलिमाल, दिव्यचक्षु असलेले अनुरुद्ध,

Pārāpariyo dasete, vīsamhi parikittitā;

Gāthāyo dve satā honti, pañcatālīsa uttarinti.

आणि पारापरिय – हे दहा थेर या वीसतिनिपातात सांगितले आहेत. यात एकूण दोनशे पंचेचाळीस (२४५) गाथा आहेत.

17. Tiṃsanipāto

१७. तिंसनिपात

1. Phussattheragāthā

१. फुस्स थेर गाथा

949.

९४९.

Pāsādike [Pg.341] bahū disvā, bhāvitatte susaṃvute;

Isi paṇḍarasagotto, apucchi phussasavhayaṃ.

अनेक प्रसन्न करणाऱ्या, भावनायुक्त चित्त असलेल्या आणि इंद्रियांवर उत्तम संयम ठेवणाऱ्या भिक्खूंना पाहून, पंडरस गोत्रातील ऋषींनी फुस्स नावाच्या भिक्खूंना विचारले:

950.

९५०.

‘‘Kiṃchandā kimadhippāyā, kimākappā bhavissare;

Anāgatamhi kālamhi, taṃ me akkhāhi pucchito’’.

भविष्यात (या शासनात) भिक्खूंची इच्छा काय असेल? त्यांचे हेतू काय असतील? त्यांचे वर्तन कसे असेल? माझ्या या प्रश्नाचे उत्तर आपण मला सांगावे.

951.

९५१.

‘‘Suṇohi vacanaṃ mayhaṃ, isipaṇḍarasavhaya;

Sakkaccaṃ upadhārehi, ācikkhissāmyanāgataṃ.

हे पंडरस गोत्राच्या ऋषी, माझे बोलणे ऐका. ते आदराने मनात धारण करा. मी तुम्हाला भविष्यातील गोष्टी सांगतो.

952.

९५२.

‘‘Kodhanā upanāhī ca, makkhī thambhī saṭhā bahū;

Ussukī nānāvādā ca, bhavissanti anāgate.

भविष्यात अनेक भिक्खू क्रोधी, वैर बाळगणारे, इतरांचे गुण खोडून काढणारे (मक्खी), उद्धट, कपटी, मत्सरी आणि विविध मतप्रवाह (वाद) असणारे होतील.

953.

९५३.

‘‘Aññātamānino dhamme, gambhīre tīragocarā;

Lahukā agaru dhamme, aññamaññamagāravā.

गंभीर धर्माविषयी स्वतःला सर्व काही समजणारे (अभिमान बाळगणारे), परंतु प्रत्यक्षात उथळ बुद्धीचे (किनाऱ्यावरच विहरणारे), चंचल, धर्माविषयी आदर नसलेले आणि परस्परांबद्दल आदरभाव नसलेले ते होतील.

954.

९५४.

‘‘Bahū ādīnavā loke, uppajjissantyanāgate;

Sudesitaṃ imaṃ dhammaṃ, kilesessanti dummatī.

भविष्यात जगात अनेक संकटे (दोष) निर्माण होतील. दुर्बुद्धीचे लोक भगवंतांनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेल्या या सद्धर्माला कलंकित (मलीन) करतील.

955.

९५५.

‘‘Guṇahīnāpi saṅghamhi, voharantā visāradā;

Balavanto bhavissanti, mukharā assutāvino.

गुणहीन, वाचाळ आणि अल्पश्रुत (अज्ञानी) असलेले भिक्खू संघामध्ये निर्भयपणे बोलणारे आणि शक्तिशाली (प्रभावी) होतील.

956.

९५६.

‘‘Guṇavantopi saṅghamhi, voharantā yathātthato;

Dubbalā te bhavissanti, hirīmanā anatthikā.

परंतु गुणवान भिक्खू संघामध्ये सत्य बोलणारे असूनही, लज्जाशील आणि निरपेक्ष असल्यामुळे दुर्बळ (अल्पसंख्याक) होतील.

957.

९५७.

‘‘Rajataṃ jātarūpañca, khettaṃ vatthumajeḷakaṃ;

Dāsidāsañca dummedhā, sādiyissantyanāgate.

भविष्यात मतिमंद (दुर्बुद्धी) भिक्खू सोने, चांदी, शेतजमीन, घरे, शेळ्या-मेंढ्या आणि दासी-दास यांचा स्वीकार करतील व त्यात आनंद मानतील.

958.

९५८.

‘‘Ujjhānasaññino bālā, sīlesu asamāhitā;

Unnaḷā vicarissanti, kalahābhiratā magā.

इतरांचे दोष शोधणारे, मूर्ख, शीलामध्ये सुप्रतिष्ठित नसलेले, गर्विष्ठ आणि भांडणप्रिय असलेले ते भिक्खू जंगलातील श्वापदांप्रमाणे भटकतील.

959.

९५९.

‘‘Uddhatā ca bhavissanti, nīlacīvarapārutā;

Kuhā thaddhā lapā siṅgī, carissantyariyā viya.

ते चंचल मनाचे होतील, निळसर (अयोग्य रंगाची) चीवरे परिधान करतील. ते ढोंगी, उद्धट, बडबडे, कपटी असूनही स्वतःला अर्हतांसारखे (आर्यांसारखे) भासवून वावरतील.

960.

९६०.

‘‘Telasaṇṭhehi kesehi, capalā añjanakkhikā;

Rathiyāya gamissanti, dantavaṇṇikapārutā.

केसांना सुगंधी तेल लावून, डोळ्यांत काजळ घालून, चंचल वृत्तीने आणि हस्तिदंताच्या रंगाची (पांढरट) वस्त्रे पांघरून ते रस्त्यांवरून फिरतील.

961.

९६१.

‘‘Ajegucchaṃ [Pg.342] vimuttehi, surattaṃ arahaddhajaṃ;

Jigucchissanti kāsāvaṃ, odātesu samucchitā.

पांढऱ्या वस्त्रांकडे आकर्षित झालेले ते भिक्खू, मुक्त पुरुषांनी न तिरस्कारलेले, उत्तम प्रकारे रंगवलेले आणि अर्हतांचे प्रतीक (ध्वज) असलेल्या काषाय वस्त्राचा तिरस्कार करतील.

962.

९६२.

‘‘Lābhakāmā bhavissanti, kusītā hīnavīriyā;

Kicchantā vanapatthāni, gāmantesu vasissare.

ते लाभाची इच्छा धरणारे, आळशी आणि वीर्यहीन (उत्साह नसलेले) होतील. अरण्यातील एकांतवासाचा कंटाळा करून ते गावांच्या सीमेवर राहणे पसंत करतील.

963.

९६३.

‘‘Ye ye lābhaṃ labhissanti, micchājīvaratā sadā;

Te teva anusikkhantā, bhajissanti asaṃyatā.

जे जे भिक्खू नेहमी मिथ्या आजीविकेत मग्न राहणे पसंत करून लाभ मिळवतील, त्यांचेच अनुकरण करून असंयमी भिक्खू त्यांच्याशी मैत्री करतील आणि राजांच्या घरांचा आश्रय घेतील.

964.

९६४.

‘‘Ye ye alābhino lābhaṃ, na te pujjā bhavissare;

Supesalepi te dhīre, sevissanti na te tadā.

ज्यांना लाभ मिळणार नाही, ते पूजनीय मानले जाणार नाहीत. अत्यंत शीलवान आणि धीर गंभीर असलेल्या भिक्खूंचीही त्या काळी कोणी सेवा करणार नाही.

965.

९६५.

‘‘Milakkhurajanaṃ rattaṃ, garahantā sakaṃ dhajaṃ;

Titthiyānaṃ dhajaṃ keci, dhārissantyavadātakaṃ.

आपल्या स्वतःच्या (काषाय) ध्वजाची निंदा करून, काही जण परधर्मीयांचे (तीर्थिकांचे) प्रतीक असलेली पांढरी वस्त्रे परिधान करतील.

966.

९६६.

‘‘Agāravo ca kāsāve, tadā tesaṃ bhavissati;

Paṭisaṅkhā ca kāsāve, bhikkhūnaṃ na bhavissati.

त्या काळी त्या भिक्खूंच्या मनात काषाय वस्त्राबद्दल आदर राहणार नाही आणि काषाय वस्त्र परिधान करताना ते (प्रत्यवेक्षण) चिंतनही करणार नाहीत.

967.

९६७.

‘‘Abhibhūtassa dukkhena, sallaviddhassa ruppato;

Paṭisaṅkhā mahāghorā, nāgassāsi acintiyā.

विषारी बाणाने विद्ध झाल्यामुळे तीव्र वेदनेने व्याकुळ झालेल्या आणि मरणासन्न अवस्थेत असलेल्या छद्दंत हत्तीला (बोधिसत्त्वाला) अत्यंत गंभीर आणि अकल्पनीय असा विचार सुचला.

968.

९६८.

‘‘Chaddanto hi tadā disvā, surattaṃ arahaddhajaṃ;

Tāvadeva bhaṇī gāthā, gajo atthopasaṃhitā’’.

त्या छद्दंत हत्तीने जेव्हा अर्हतांचे प्रतीक असलेले ते सुंदर काषाय वस्त्र पाहिले, तेव्हा त्याने तात्काळ कल्याणाने युक्त असलेल्या गाथा म्हटल्या:

969.

९६९.

‘‘Anikkasāvo kāsāvaṃ, yo vatthaṃ paridhassati ;

Apeto damasaccena, na so kāsāvamarahati.

जो मनुष्य स्वतः क्लेषांच्या मळाने (काषाय) युक्त आहे, ज्याच्याकडे इंद्रियसंयम आणि सत्य नाही, तो काषाय वस्त्र परिधान करण्यास पात्र नाही.

970.

९७०.

‘‘Yo ca vantakāsāvassa, sīlesu susamāhito;

Upeto damasaccena, sa ve kāsāvamarahati.

परंतु ज्याने क्लेषांचा मळ ओकून टाकला आहे (नष्ट केला आहे), जो शीलामध्ये सुप्रतिष्ठित आहे, आणि ज्याच्याकडे इंद्रियसंयम व सत्य आहे, तोच खरोखर काषाय वस्त्र परिधान करण्यास पात्र आहे.

971.

९७१.

‘‘Vipannasīlo dummedho, pākaṭo kāmakāriyo;

Vibbhantacitto nissukko, na so kāsāvamarahati.

ज्याचे शील भ्रष्ट झाले आहे, जो दुर्बुद्धी आहे, जो स्वैराचारी आहे, ज्याचे चित्त विचलित आहे आणि जो सत्कर्मापासून दूर आहे, तो काषाय वस्त्र परिधान करण्यास पात्र नाही.

972.

९७२.

‘‘Yo ca sīlena sampanno, vītarāgo samāhito;

Odātamanasaṅkappo, sa ve kāsāvamarahati.

परंतु जो शीलाने संपन्न आहे, वीतरागी आहे, समाहित (एकाग्र) चित्त असलेला आहे आणि ज्याचे संकल्प शुद्ध आहेत, तोच खरोखर काषाय वस्त्र परिधान करण्यास पात्र आहे.

973.

९७३.

‘‘Uddhato unnaḷo bālo, sīlaṃ yassa na vijjati;

Odātakaṃ arahati, kāsāvaṃ kiṃ karissati.

जो चंचल, गर्विष्ठ, मूर्ख आणि शीलरहित आहे, तो केवळ पांढऱ्या वस्त्रासच पात्र आहे. काषाय वस्त्र घेऊन तो काय करणार?

974.

९७४.

‘‘Bhikkhū [Pg.343] ca bhikkhuniyo ca, duṭṭhacittā anādarā;

Tādīnaṃ mettacittānaṃ, niggaṇhissantyanāgate.

भविष्यात दुष्ट चित्त असलेले आणि आदर नसलेले भिक्खू आणि भिक्खुनी, मैत्रीपूर्ण चित्त असलेल्या आणि तादी (समता बाळगणाऱ्या) गुणसंपन्न सत्पुरुषांचा छळ करतील.

975.

९७५.

‘‘Sikkhāpentāpi therehi, bālā cīvaradhāraṇaṃ;

Na suṇissanti dummedhā, pākaṭā kāmakāriyā.

ज्येष्ठ थेरांनी चीवर कसे परिधान करावे हे शिकवले तरीही, ते मूर्ख, दुर्बुद्धी, स्वैराचारी आणि उघडपणे पाप करणारे भिक्खू त्यांचे ऐकणार नाहीत.

976.

९७६.

‘‘Te tathā sikkhitā bālā, aññamaññaṃ agāravā;

Nādiyissantupajjhāye, khaḷuṅko viya sārathiṃ.

अशा प्रकारे वागणारे ते मूर्ख भिक्खू परस्परांबद्दल आदर बाळगणार नाहीत. ज्याप्रमाणे एखादा दुष्ट घोडा आपल्या सारथ्याचे ऐकत नाही, त्याप्रमाणे ते आपल्या उपाध्यायांचे (शिक्षकांचे) ऐकणार नाहीत.

977.

९७७.

‘‘Evaṃ anāgataddhānaṃ, paṭipatti bhavissati;

Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, patte kālamhi pacchime.

अशा प्रकारे, भविष्यात अंतिम काळ आल्यावर भिक्खू आणि भिक्खुनींचे आचरण भ्रष्ट होईल.

978.

९७८.

‘‘Purā āgacchate etaṃ, anāgataṃ mahabbhayaṃ;

Subbacā hotha sakhilā, aññamaññaṃ sagāravā.

भविष्यातील हे मोठे संकट येण्यापूर्वीच, तुम्ही सुवच (सहजपणे उपदेश ऐकणारे), प्रिय बोलणारे आणि परस्परांबद्दल आदर बाळगणारे व्हा.

979.

९७९.

‘‘Mettacittā kāruṇikā, hotha sīlesu saṃvutā;

Āraddhavīriyā pahitattā, niccaṃ daḷhaparakkamā.

मैत्रीपूर्ण चित्त असलेले, कारुणिक, शीलांचे रक्षण करणारे, प्रयत्नशील, निर्वाणाभिमुख चित्त असलेले आणि नेहमी दृढ पराक्रम करणारे व्हा.

980.

९८०.

‘‘Pamādaṃ bhayato disvā, appamādañca khemato;

Bhāvethaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, phusantā amataṃ pada’’nti.

प्रमादाला (असावधपणाला) भय मानून आणि अप्रमादाला (सावधपणाला) क्षेम (सुरक्षितता) मानून, अमृत पदाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करत अष्टांगिक मार्गाची भावना करा.

… Phusso thero….

...फुस्स थेर...

2. Sāriputtattheragāthā

२. सारिपुत्त थेर गाथा

981.

९८१.

‘‘Yathācārī yathāsato satīmā, yatasaṅkappajjhāyi appamatto;

Ajjhattarato samāhitatto, eko santusito tamāhu bhikkhuṃ.

जो योग्य आचरण करणारा, योग्य प्रकारे स्मृती बाळगणारा, जागरूक, नियंत्रित संकल्प असलेला, ध्यानमग्न, अप्रमादी, अंतर्मुख (अध्यात्मरत), समाहित चित्त असलेला, एकाकी आणि संतुष्ट असतो, त्यालाच ज्ञानी लोक 'भिक्खू' म्हणतात.

982.

९८२.

‘‘Allaṃ sukkhaṃ vā bhuñjanto, na bāḷhaṃ suhito siyā;

Ūnūdaro mitāhāro, sato bhikkhu paribbaje.

ओले (उत्कृष्ट) किंवा सुके (साधे) अन्न खाताना भिक्खूने अतिशय तृप्त (अतिभोजन) होऊ नये. त्याने थोडे रिकामे पोट ठेवून (ऊनूदर), मिताहारी आणि जागरूक राहून विहार करावा.

983.

९८३.

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.

चार-पाच घास शिल्लक असतानाच (जेवण थांबवून) पाणी प्यावे. निर्वाणाभिमुख चित्त असलेल्या भिक्खूच्या सुखावह विहारासाठी हे पुरेसे आहे.

984.

९८४.

‘‘Kappiyaṃ taṃ ce chādeti, cīvaraṃ idamatthikaṃ ;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.

जर तो कल्पिय (योग्य) आणि केवळ गरजेपुरतेच चीवर परिधान करत असेल, तर निर्वाणाभिमुख चित्त असलेल्या भिक्खूच्या सुखावह विहारासाठी हे पुरेसे आहे.

985.

९८५.

‘‘Pallaṅkena [Pg.344] nisinnassa, jaṇṇuke nābhivassati;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.

पद्मासन घालून बसलेल्या भिक्खूच्या गुडघ्यांवर जर पावसाचे पाणी पडत नसेल, तर निर्वाणाभिमुख चित्त असलेल्या भिक्खूच्या सुखावह विहारासाठी हे पुरेसे आहे.

986.

९८६.

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Ubhayantarena nāhosi, kena lokasmi kiṃ siyā.

ज्याने सुखाला दुःख म्हणून पाहिले आणि दुःखाला शल्य (काटा) म्हणून पाहिले, आणि ज्याला या दोन्हीच्या मध्यभागी असलेल्या (अदुःख-असुख वेदनेत) 'मी' किंवा 'माझे' असा भ्रम झाला नाही, तो या जगात कशाने बद्ध होईल?

987.

९८७.

‘‘Mā me kadāci pāpiccho, kusīto hīnavīriyo;

Appassuto anādaro, kena lokasmi kiṃ siyā.

दुर्वासना बाळगणारा, आळशी, हीन वीर्य असलेला, अल्पश्रुत आणि अनादर करणारा मनुष्य कधीही माझ्या संपर्कात न येवो. अशा व्यक्तीला या जगात कोणत्या उपदेशाने काय लाभ होणार?

988.

९८८.

‘‘Bahussuto ca medhāvī, sīlesu susamāhito;

Cetosamathamanuyutto, api muddhani tiṭṭhatu.

जो बहुश्रुत आणि बुद्धिमान आहे, शीलांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित आहे आणि चित्ताच्या शमनामध्ये (समाधीमध्ये) मग्न आहे, असा पुरुष माझ्या मस्तकावरही विराजमान होवो.

989.

९८९.

‘‘Yo papañcamanuyutto, papañcābhirato mago;

Virādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttaraṃ.

जो प्रपंचाला (संसार वाढवणाऱ्या तृष्णा, मान, दृष्टी यांना) चिकटून राहतो, प्रपंचात रममाण होतो, तो पशूसमान मनुष्य चारही योगांपासून मुक्त करणाऱ्या अनुत्तर निर्वाणाला मुकतो.

990.

९९०.

‘‘Yo ca papañcaṃ hitvāna, nippapañcapathe rato;

Ārādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttaraṃ.

परंतु जो प्रपंचाचा त्याग करून, निष्प्रपंच मार्गात रममाण होतो, तो चारही योगांपासून मुक्त करणाऱ्या अनुत्तर निर्वाणाला प्राप्त करतो.

991.

९९१.

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ.

गावात असो वा अरण्यात, सखल भागात असो वा उंच पठारावर, जेथे अर्हत निवास करतात, ती भूमी अत्यंत रमणीय असते.

992.

९९२.

‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano;

Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino.

अरण्ये रमणीय आहेत, जेथे सामान्य लोक रमत नाहीत. तेथे वीतरागी (रागमुक्त अर्हत) रममाण होतील, कारण ते कामभोगांचे शोधक नसतात.

993.

९९३.

‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje;

Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo.

जो चुका दाखवून देतो आणि निग्रहपूर्वक (योग्य प्रकारे) उपदेश करतो, अशा बुद्धिमान पंडिताचा सहवास गुप्त धनाचा साठा दाखवणाऱ्या मार्गदर्शकासारखा मानून करावा. अशा पंडिताची संगत करणे नेहमी कल्याणकारी ठरते, अकल्याणकारी नाही.

994.

९९४.

‘‘Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye;

Satañhi so piyo hoti, asataṃ hoti appiyo.

त्याने उपदेश करावा, मार्गदर्शन करावे आणि अकुशलापासून (वाईट गोष्टींपासून) परावृत्त करावे. असा पुरुष सज्जनांना प्रिय असतो आणि दुर्जनांना अप्रिय असतो.

995.

९९५.

‘‘Aññassa bhagavā buddho, dhammaṃ desesi cakkhumā;

Dhamme desiyamānamhi, sotamodhesimatthiko;

Taṃ me amoghaṃ savanaṃ, vimuttomhi anāsavo.

चक्षुमान भगवान बुद्ध जेव्हा दुसऱ्या कोणाला तरी धम्म उपदेश करत होते, तेव्हा मी उत्सुकतेने तो उपदेश ऐकला. माझे ते धम्मश्रवण सफल झाले, मी आसवमुक्त (अनास्रव) होऊन क्लेशांपासून मुक्त झालो.

996.

९९६.

‘‘Neva pubbenivāsāya, napi dibbassa cakkhuno;

Cetopariyāya iddhiyā, cutiyā upapattiyā;

Sotadhātuvisuddhiyā, paṇidhī me na vijjati.

माझ्या मनात पूर्वजन्मांचे स्मरण (पुब्बेनिवास), दिव्य चक्षू, परचित्तज्ञान (चेतोपरिय), च्युती आणि उत्पत्ती पाहण्याची शक्ती किंवा दिव्य श्रोत्रधातू मिळवण्याची कोणतीही आकांक्षा नाही.

997.

९९७.

‘‘Rukkhamūlaṃva [Pg.345] nissāya, muṇḍo saṅghāṭipāruto;

Paññāya uttamo thero, upatissova jhāyati.

एका वृक्षाच्या मुळाशी आश्रय घेऊन, मुंडित मस्तक असलेला आणि संघात (दुप्पट चीवर) परिधान केलेला, प्रज्ञेने श्रेष्ठ असलेला उपतिस्स थेर (सारिपुत्त) ध्यानमग्न आहे.

998.

९९८.

‘‘Avitakkaṃ samāpanno, sammāsambuddhasāvako;

Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade.

अवितर्क (विचाररहित) समाधीमध्ये लीन असलेला, सम्यक्संबुद्धांचा तो श्रावक उपतिस्स थेर, त्या क्षणी आर्य मौनाने युक्त होता.

999.

९९९.

‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhati.

ज्याप्रमाणे पाषाणाचा पर्वत वाऱ्याने कंपित होत नाही आणि दृढ उभा राहतो, त्याचप्रमाणे मोहाचा क्षय झाल्यामुळे तो भिक्खू पर्वतासारखा अविचल राहतो, तो डगमगत नाही.

1000.

१०००.

‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino;

Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhamattaṃva khāyati.

निष्पाप (कलेशांशिवाय), नेहमी शुद्धतेचा शोध घेणाऱ्या पुरुषाला केसाच्या टोकाएवढे लहान पापही ढगासारखे मोठे भासते.

1001.

१००१.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Nikkhipissaṃ imaṃ kāyaṃ, sampajāno patissato.

मी मृत्यूचे अभिनंदन करत नाही आणि जीवनाचेही अभिनंदन करत नाही. मी सजग आणि जागरूक राहून या शरीराचा त्याग करण्याची वाट पाहत आहे.

1002.

१००२.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.

मी मृत्यूचे अभिनंदन करत नाही आणि जीवनाचेही अभिनंदन करत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा मजूर आपल्या मजुरीसाठी दिवसाचा शेवट होण्याची वाट पाहतो, त्याप्रमाणे मी केवळ काळाची (परिनिर्वाणाची) वाट पाहत आहे.

1003.

१००३.

‘‘Ubhayena midaṃ maraṇameva, nāmaraṇaṃ pacchā vā pure vā;

Paṭipajjatha mā vinassatha, khaṇo vo mā upaccagā.

मृत्यू हा आधी किंवा नंतर दोन्ही प्रकारे अटळ आहे. म्हणून साधना करा, स्वतःचा नाश होऊ देऊ नका. बुद्ध उत्पत्तीचा हा सुवर्णक्षण तुमच्या हातून निसटू देऊ नका.

1004.

१००४.

‘‘Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ santarabāhiraṃ;

Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo vo mā upaccagā;

Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.

ज्याप्रमाणे सीमेवरील नगराचे आतून आणि बाहेरून रक्षण केले जाते, त्याचप्रमाणे स्वतःचे रक्षण करा. हा सुवर्णक्षण तुमच्या हातून निसटू देऊ नका, कारण हा क्षण गमावणारे लोक नरकात पडून शोक करतात.

1005.

१००५.

‘‘Upasanto uparato, mantabhāṇī anuddhato;

Dhunāti pāpake dhamme, dumapattaṃva māluto.

जो शांत, संयमी, विचारपूर्वक बोलणारा आणि चंचल नसलेला भिक्खू आहे, तो पापी विचारांना (अकुशल धर्मांना) तसाच झटकून टाकतो, ज्याप्रमाणे वारा झाडाची पाने झटकून टाकतो.

1006.

१००६.

‘‘Upasanto uparato, mantabhāṇī anuddhato;

Appāsi pāpake dhamme, dumapattaṃva māluto.

जो शांत, संयमी, विचारपूर्वक बोलणारा आणि चंचल नसलेला भिक्खू आहे, त्याने पापी विचारांचा (अकुशल धर्मांचा) नाश केला आहे, ज्याप्रमाणे वारा झाडाची पाने नष्ट करतो.

1007.

१००७.

‘‘Upasanto anāyāso, vippasanno anāvilo;

Kalyāṇasīlo medhāvī, dukkhassantakaro siyā.

जो शांत, क्लेशरहित, प्रसन्नचित्त, निर्मळ, कल्याणकारी शील असलेला आणि बुद्धिमान आहे, तो दुःखाचा अंत करतो.

1008.

१००८.

‘‘Na vissase ekatiyesu evaṃ, agārisu pabbajitesu cāpi;

Sādhūpi hutvā na asādhu honti, asādhu hutvā puna sādhu honti.

काही चंचल स्वभावाच्या गृहस्थांवर किंवा प्रव्रजितांवर (भिक्खूंवर) अतिविश्वास ठेवू नये. कारण ते आधी सज्जन असूनही नंतर दुर्जन बनू शकतात, आणि आधी दुर्जन असूनही पुन्हा सज्जन बनू शकतात.

1009.

१००९.

‘‘Kāmacchando [Pg.346] ca byāpādo, thinamiddhañca bhikkhuno;

Uddhaccaṃ vicikicchā ca, pañcete cittakelisā.

कामच्छंद (इंद्रियसुखाची लालसा), व्यापाद (द्वेष), थिनमिद्ध (आळस आणि ग्लानी), उद्धच्च (चंचलता) आणि विचिकित्सा (शंका) - हे पाच धर्म भिक्खूच्या चित्ताला कलुषित करणारे (चित्तक्लेश) आहेत.

1010.

१०१०.

‘‘Yassa sakkariyamānassa, asakkārena cūbhayaṃ;

Samādhi na vikampati, appamādavihārino.

सत्कार केला असता किंवा अनादर केला असता, ज्या अप्रमादी भिक्खूची समाधी या दोन्ही परिस्थितींमध्ये डगमगत नाही,

1011.

१०११.

‘‘Taṃ jhāyinaṃ sātatikaṃ, sukhumadiṭṭhivipassakaṃ;

Upādānakkhayārāmaṃ, āhu sappuriso iti.

नेहमी ध्यान करणाऱ्या, सूक्ष्म दृष्टीने विपश्यना करणाऱ्या आणि उपादानाच्या क्षयामध्ये (निर्वाणामध्ये) रममाण होणाऱ्या त्या भिक्खूला ज्ञानी लोक 'सत्पुरुष' म्हणतात.

1012.

१०१२.

‘‘Mahāsamuddo pathavī, pabbato anilopi ca;

Upamāya na yujjanti, satthu varavimuttiyā.

महासागर, पृथ्वी, पर्वत आणि वारा हे देखील शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) श्रेष्ठ विमुक्तीशी (अर्हतफलाशी) तुलना करण्यासाठी पुरेसे नाहीत.

1013.

१०१३.

‘‘Cakkānuvattako thero, mahāñāṇī samāhito;

Pathavāpaggisamāno, na rajjati na dussati.

धम्मचक्राचे अनुवर्तन करणारे (धम्मचक्र फिरवणारे), महाज्ञानी, समाहित चित्त असलेले आणि पृथ्वी, पाणी, अग्नीप्रमाणे समभाव बाळगणारे ते उपतिस्स थेर (सारिपुत्त) कशावरही आसक्त होत नाहीत आणि कोणाचा द्वेष करत नाहीत.

1014.

१०१४.

‘‘Paññāpāramitaṃ patto, mahābuddhi mahāmati;

Ajaḷo jaḷasamāno, sadā carati nibbuto.

प्रज्ञापारमितेला प्राप्त झालेले, महाबुद्धी आणि महामती असलेले, अज्ञानी नसतानाही अज्ञान्यासारखे वागणारे ते थेर नेहमी शांत (मुक्त) होऊन वावरतात.

1015.

१०१५.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.

मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे... (पे)... भवनेत्ती (पुनर्जन्म देणारी तृष्णा) समूळ नष्ट केली आहे.

1016.

१०१६.

‘‘Sampādethappamādena, esā me anusāsanī;

Handāhaṃ parinibbissaṃ, vippamuttomhi sabbadhī’’ti.

"अप्रमादाने (जागरूकतेने) युक्त व्हा, हाच माझा उपदेश आहे. आता मी सर्व उपाधींमधून (बंधनांतून) मुक्त झालो आहे आणि परिनिर्वाण प्राप्त करणार आहे."

… Sāriputto thero….

... स्थवीर सारिपुत्र...

3. Ānandattheragāthā

३. स्थवीर आनंदांच्या गाथा

1017.

१०१७.

‘‘Pisuṇena ca kodhanena ca, maccharinā ca vibhūtanandinā;

Sakhitaṃ na kareyya paṇḍito, pāpo kāpurisena saṅgamo.

"बुद्धिमान माणसाने चहाडी करणाऱ्या, क्रोधी, मत्सरी आणि इतरांच्या विनाशात आनंद मानणाऱ्या व्यक्तीशी मैत्री करू नये; कारण दुर्जन माणसाची संगत वाईट (पापी) असते."

1018.

१०१८.

‘‘Saddhena ca pesalena ca, paññavatā bahussutena ca;

Sakhitaṃ kareyya paṇḍito, bhaddo sappurisena saṅgamo.

"बुद्धिमान माणसाने श्रद्धावान, शीलवान, प्रज्ञावान आणि बहुश्रुत (विद्वान) व्यक्तीशी मैत्री करावी; कारण सत्पुरुषाची संगत कल्याणकारी असते."

1019.

१०१९.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ…pe… yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.

"या विचित्र सजवलेल्या शरीराकडे पहा, जे हाडांचा सांगाडा आहे, रोगांचे घर आहे, ज्याच्याविषयी मूर्ख लोक अनेक कल्पना करतात; या शरीराला कोणतीही स्थिरता किंवा शाश्वतता नाही."

1020.

१०२०.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ…pe… vatthehi sobhati.

"या मणिकुंडलांनी सजवलेल्या, कातडीने वेढलेल्या हाडांच्या सांगाड्याच्या रूपाकडे पहा. हे शरीर केवळ कपड्यांनी झाकल्यावरच सुंदर दिसते."

1021.

१०२१.

‘‘Alattakakatā [Pg.347] …pe… no ca pāragavesino.

"लाखेच्या रंगाने रंगवलेले पाय आणि पावडरने माखलेला चेहरा केवळ अज्ञानी (मूर्ख) माणसालाच मोहित करू शकतो, परंतु निर्वाणरूपी पैलतीर शोधणाऱ्याला तो मोहित करू शकत नाही."

1022.

१०२२.

‘‘Aṭṭhapadakatā…pe… no ca pāragavesino.

"आठ अंबाड्यांमध्ये विंचरलेले केस आणि काजळ घातलेले डोळे केवळ अज्ञानी माणसालाच मोहित करू शकतात, परंतु पैलतीर शोधणाऱ्याला ते मोहित करू शकत नाहीत."

1023.

१०२३.

‘‘Añjanīva navā…pe… no ca pāragavesino.

"नव्या काजळपेटीप्रमाणे सजवलेले हे कुजणारे शरीर केवळ अज्ञानी माणसालाच मोहित करू शकते, परंतु पैलतीर शोधणाऱ्याला ते मोहित करू शकत नाही."

1024.

१०२४.

‘‘Bahussuto cittakathī, buddhassa paricārako;

Pannabhāro visaññutto, seyyaṃ kappeti gotamo.

"बहुश्रुत, मधुर भाषक आणि बुद्धांचे सेवक असलेले, भार उतरवून ठेवलेले आणि आसक्तीपासून मुक्त झालेले गोतम (आनंद) आता शांतपणे निद्रा घेत आहेत."

1025.

१०२५.

‘‘Khīṇāsavo visaññutto, saṅgātīto sunibbuto;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jātimaraṇapāragū.

"आस्रव नष्ट झालेले, बंधनांतून मुक्त झालेले, आसक्ती पार केलेले आणि पूर्णपणे शांत झालेले ते जन्म-मरणाच्या पैलतीराला पोहोचले असून आपले हे अंतिम शरीर धारण करत आहेत."

1026.

१०२६.

‘‘Yasmiṃ patiṭṭhitā dhammā, buddhassādiccabandhuno;

Nibbānagamane magge, soyaṃ tiṭṭhati gotamo.

"ज्या थोर पुरुषाच्या ठिकाणी आदित्यबंधू बुद्धांचे धर्म प्रस्थापित झाले आहेत, ते गोतम (आनंद) निर्वाणाकडे जाणाऱ्या मार्गावर स्थित आहेत."

1027.

१०२७.

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsītisahassāni, ye me dhammā pavattino.

"मी बुद्धांकडून ब्याऐंशी हजार (८२,०००) आणि भिक्खूंकडून दोन हजार (२,०००) धर्मस्कंध ग्रहण केले आहेत. अशा प्रकारे एकूण चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) धर्म माझ्या मुखात खेळत आहेत (मला मुखोद्गत आहेत)."

1028.

१०२८.

‘‘Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati;

Maṃsāni tassa vaḍḍhanti, paññā tassa na vaḍḍhati.

"अल्पश्रुत (कमी ज्ञान असलेला) माणूस बैलासारखा म्हातारा होतो; त्याचे केवळ मांस वाढते, पण त्याची प्रज्ञा वाढत नाही."

1029.

१०२९.

‘‘Bahussuto appassutaṃ, yo sutenātimaññati;

Andho padīpadhārova, tatheva paṭibhāti maṃ.

"जो बहुश्रुत माणूस आपल्या ज्ञानाच्या गर्वामुळे अल्पश्रुत माणसाचा तिरस्कार करतो, तो मला हातात दिवा घेतलेल्या अंधळ्यासारखा वाटतो, जो इतरांना मार्ग दाखवतो पण स्वतः पाहू शकत नाही."

1030.

१०३०.

‘‘Bahussutaṃ upāseyya, sutañca na vināsaye;

Taṃ mūlaṃ brahmacariyassa, tasmā dhammadharo siyā.

"बहुश्रुत माणसाची सेवा करावी आणि ऐकलेले ज्ञान नष्ट होऊ देऊ नये. तेच ब्रह्मचर्याचे मूळ आहे, म्हणून माणसाने धर्म धारण करणारा (धम्मधर) व्हावे."

1031.

१०३१.

‘‘Pubbāparaññū atthaññū, niruttipadakovido;

Suggahītañca gaṇhāti, atthañcopaparikkhati.

"जो पूर्वापार संबंध जाणणारा, अर्थ जाणणारा आणि भाषेच्या शब्दांमध्ये कुशल असतो, तो योग्य प्रकारे ग्रहण करतो आणि अर्थाचे वारंवार परीक्षण करतो."

1032.

१०३२.

‘‘Khantyā chandikato hoti, ussahitvā tuleti taṃ;

Samaye so padahati, ajjhattaṃ susamāhito.

"तो सहनशीलतेने धम्माची आवड निर्माण करतो, उत्साहाने त्याचे परीक्षण करतो, योग्य वेळी प्रयत्न करतो आणि स्वतःच्या अंतर्मनात चांगल्या प्रकारे समाधीस्त होतो."

1033.

१०३३.

‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ, sappaññaṃ buddhasāvakaṃ;

Dhammaviññāṇamākaṅkhaṃ, taṃ bhajetha tathāvidhaṃ.

"ज्याला धम्माचे विशेष ज्ञान हवे आहे, त्याने अशा बहुश्रुत, धम्मधर, प्रज्ञावान बुद्धश्रावकाची संगत करावी."

1034.

१०३४.

‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;

Cakkhu sabbassa lokassa, pūjanīyo bahussuto.

"जो बहुश्रुत आणि धम्मधर आहे, जो महामुनींच्या (बुद्धांच्या) धम्मकोषाचा रक्षक आहे, तो संपूर्ण जगाचा डोळा (मार्गदर्शक) आहे; असा बहुश्रुत पूजनीय आहे."

1035.

१०३५.

‘‘Dhammārāmo dhammarato, dhammaṃ anuvicintayaṃ;

Dhammaṃ anussaraṃ bhikkhu, saddhammā na parihāyati.

"जो भिक्खू धम्मामध्ये रममाण होतो, धम्मात लीन असतो, धम्माचे चिंतन करतो आणि धम्माचे स्मरण करतो, तो सद्धम्मापासून कधीही ढळत नाही."

1036.

१०३६.

‘‘Kāyamaccheragaruno [Pg.348], hiyyamāne anuṭṭhahe;

Sarīrasukhagiddhassa, kuto samaṇaphāsutā.

"जो भिक्खू शरीराच्या सुखाला महत्त्व देतो आणि आयुष्य कमी होत असतानाही प्रयत्न करत नाही, अशा शारीरिक सुखात मग्न असलेल्या भिक्खूला श्रमणत्वाचे सुख कसे लाभणार?"

1037.

१०३७.

‘‘Na pakkhanti disā sabbā, dhammā na paṭibhanti maṃ;

Gate kalyāṇamittamhi, andhakāraṃva khāyati.

"माझे कल्याणमित्र (स्थवीर सारिपुत्र) निघून गेल्यावर मला सर्व दिशा अंधुक वाटत आहेत, मला धम्म आठवत नाही आणि हे संपूर्ण जग अंधकारमय वाटत आहे."

1038.

१०३८.

‘‘Abbhatītasahāyassa, atītagatasatthuno;

Natthi etādisaṃ mittaṃ, yathā kāyagatā sati.

"ज्यांचे मित्र निघून गेले आहेत आणि ज्यांचे शास्ता (बुद्ध) परिनिर्वाण पावले आहेत, त्यांच्यासाठी 'कायागतस्मृती' (शरीराविषयीची जागरूकता) सारखा दुसरा कोणताही मित्र नाही."

1039.

१०३९.

‘‘Ye purāṇā atītā te, navehi na sameti me;

Svajja ekova jhāyāmi, vassupetova pakkhimā.

"माझे जुने मित्र निघून गेले आहेत, आणि नवीन भिक्खूंसोबत माझे मन जुळत नाही. आज मी पावसाळ्यात घरट्यात राहणाऱ्या पक्षाप्रमाणे एकटाच ध्यान करत आहे."

1040.

१०४०.

‘‘Dassanāya abhikkante, nānāverajjake bahū;

Mā vārayittha sotāro, passantu samayo mamaṃ.

"दर्शनासाठी आलेल्या विविध देशांतील अनेक लोकांना अडवू नका. ते धम्म ऐकण्यास उत्सुक आहेत, त्यांना माझे दर्शन घेऊ द्या. हीच माझी वेळ आहे."

1041.

१०४१.

‘‘Dassanāya abhikkante, nānāverajjake puthu;

Karoti satthā okāsaṃ, na nivāreti cakkhumā.

"दर्शनासाठी आलेल्या विविध देशांतील अनेक लोकांना शास्ता (बुद्ध) संधी देतात; ते दिव्य चक्षू असलेले बुद्ध कोणालाही अडवत नाहीत."

1042.

१०४२.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, sekhabhūtassa me sato;

Na kāmasaññā uppajji, passa dhammasudhammataṃ.

"पंचवीस वर्षांपर्यंत शैक्ष (साधक) अवस्थेत असतानाही माझ्या मनात कधीही कामवासनेचा विचार आला नाही. धम्माची ही उत्तमता पहा!"

1043.

१०४३.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, sekhabhūtassa me sato;

Na dosasaññā uppajji, passa dhammasudhammataṃ.

"पंचवीस वर्षांपर्यंत शैक्ष अवस्थेत असतानाही माझ्या मनात कधीही द्वेषाचा विचार आला नाही. धम्माची ही उत्तमता पहा!"

1044.

१०४४.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;

Mettena kāyakammena, chāyāva anapāyinī.

"पंचवीस वर्षांपर्यंत मी मैत्रीपूर्ण कायकर्माद्वारे (शारीरिक सेवेने) भगवंतांची सेवा केली, जशी सावली कधीही सोबत सोडत नाही."

1045.

१०४५.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;

Mettena vacīkammena, chāyāva anapāyinī.

"पंचवीस वर्षांपर्यंत मी मैत्रीपूर्ण वचीकर्माद्वारे (वाणीच्या सेवेने) भगवंतांची सेवा केली, जशी सावली कधीही सोबत सोडत नाही."

1046.

१०४६.

‘‘Paṇṇavīsativassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;

Mettena manokammena, chāyāva anapāyinī.

"पंचवीस वर्षांपर्यंत मी मैत्रीपूर्ण मनोकर्माद्वारे (मानसिक सेवेने) भगवंतांची सेवा केली, जशी सावली कधीही सोबत सोडत नाही."

1047.

१०४७.

‘‘Buddhassa caṅkamantassa, piṭṭhito anucaṅkamiṃ;

Dhamme desiyamānamhi, ñāṇaṃ me udapajjatha.

"बुद्ध जेव्हा चंक्रमण (चालत ध्यान) करत असत, तेव्हा मी त्यांच्या मागे मागे चंक्रमण करत असे. जेव्हा भगवंतांनी धम्मदेशना दिली, तेव्हा माझ्यामध्ये ज्ञान उत्पन्न झाले."

1048.

१०४८.

‘‘Ahaṃ sakaraṇīyomhi, sekho appattamānaso;

Satthu ca parinibbānaṃ, yo amhaṃ anukampako.

"मी अजूनही कर्तव्ये शिल्लक असलेला शैक्ष (साधक) आहे, ज्याने अद्याप अंतिम ध्येय (अर्हत्त्व) प्राप्त केले नाही; आणि माझ्यावर अनुकंपा करणाऱ्या शास्त्यांचे (बुद्धांचे) परिनिर्वाण जवळ आले आहे."

1049.

१०४९.

‘‘Tadāsi [Pg.349] yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;

Sabbākāravarūpete, sambuddhe parinibbute.

"जेव्हा सर्व गुणांनी संपन्न असलेले सम्यक्संबुद्ध परिनिर्वाण पावले, तेव्हा तो क्षण अत्यंत भयानक होता आणि अंगावर काटा आणणारा (रोमहर्षक) होता."

1050.

१०५०.

‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;

Cakkhu sabbassa lokassa, ānando parinibbuto.

"महामुनींचे (बुद्धांचे) बहुश्रुत श्रावक, धम्मधर आणि धम्मकोषाचे रक्षक, जे संपूर्ण जगाचे डोळे (मार्गदर्शक) होते, ते स्थवीर आनंद परिनिर्वाण पावले आहेत."

1051.

१०५१.

‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;

Cakkhu sabbassa lokassa, andhakāre tamonudo.

"महामुनींचे बहुश्रुत श्रावक, धम्मधर and धम्मकोषाचे रक्षक, जे संपूर्ण जगाचे डोळे होते, त्या आनंदांनी अज्ञानाचा अंधकार दूर केला आहे."

1052.

१०५२.

‘‘Gatimanto satimanto, dhitimanto ca yo isi;

Saddhammadhārako thero, ānando ratanākaro.

"जे ऋषी (आनंद) गतीमान (बुद्धीमान), स्मृतीमान आणि धैर्यवान होते, ते सद्धम्माचे धारक स्थवीर आनंद गुणांचे आणि रत्नांचे भांडार होते."

1053.

१०५३.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, natthi dāni punabbhavo’’ti.

"मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे, बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे. हा जड भार (पंचस्कंध) उतरवून ठेवला आहे, आता पुनर्जन्म नाही."

… Ānando thero….

...आनंद थेरांनी (या गाथा म्हटल्या)...

Tiṃsanipāto niṭṭhito.

तिंसनिपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्यातील उद्दान (अनुक्रमणिका) –

Phussopatisso ānando, tayotime pakittitā;

Gāthāyo tattha saṅkhātā, sataṃ pañca ca uttarīti;

फुस्स, उपतिस्स आणि आनंद, हे तिघे (थेर) येथे कीर्तित केले आहेत; त्यांच्या एकूण गाथांची संख्या एकशे पाच आहे.

18. Cattālīsanipāto

१८. चत्तालीसनिपात

1. Mahākassapattheragāthā

१. महाकस्सप थेरगाथा

1054.

१०५४.

‘‘Na [Pg.350] gaṇena purakkhato care, vimano hoti samādhi dullabho;

Nānājanasaṅgaho dukho, iti disvāna gaṇaṃ na rocaye.

समुदायाने वेढलेले राहू नये, कारण त्यामुळे चित्त विचलित होते आणि समाधी मिळणे कठीण होते. विविध प्रकारच्या लोकांचा संग्रह करणे दुःखदायक आहे, असा दोष पाहून समूहामध्ये राहण्याची इच्छा करू नये.

1055.

१०५५.

‘‘Na kulāni upabbaje muni, vimano hoti samādhi dullabho;

So ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhāvaho.

मुनीने कुळांच्या फार जवळ जाऊ नये, कारण त्यामुळे चित्त विचलित होते आणि समाधी मिळणे कठीण होते. जो चवींच्या मागे लागून उत्सुक होतो, तो स्वतःच्या कल्याणाचा मार्ग गमावून बसतो.

1056.

१०५६.

‘‘Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;

Sukhumaṃ salla durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho.

कुळांमध्ये मिळणारे वंदन आणि पूजा ही चिखलासारखी आहे, असे ज्ञानी लोक म्हणतात. हा एक सूक्ष्म आणि उपटण्यास कठीण असा काटा आहे. दुर्जन माणसाला हा सत्कार सोडणे अत्यंत कठीण असते.

1057.

१०५७.

‘‘Senāsanamhā oruyha, nagaraṃ piṇḍāya pāvisiṃ;

Bhuñjantaṃ purisaṃ kuṭṭhiṃ, sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhahiṃ.

मी माझ्या डोंगरावरील निवासस्थानावरून खाली उतरून शहरात भिक्षेसाठी प्रवेश केला. तेथे जेवत असलेल्या एका कुष्ठरोगी माणसाजवळ मी आदराने भिक्षेसाठी उभा राहिलो.

1058.

१०५८.

‘‘So me pakkena hatthena, ālopaṃ upanāmayi;

Ālopaṃ pakkhipantassa, aṅguli cettha chijjatha.

त्याने आपल्या सडलेल्या हाताने मला अन्नाचा घास देऊ केला. माझ्या पात्रात घास टाकत असताना त्याची एक बोटही तुटून पात्रात पडली.

1059.

१०५९.

‘‘Kuṭṭamūlañca nissāya, ālopaṃ taṃ abhuñjisaṃ;

Bhuñjamāne vā bhutte vā, jegucchaṃ me na vijjati.

मी एका भिंतीचा आश्रय घेऊन तो घास खाल्ला. तो घास खाताना किंवा खाल्ल्यानंतरही माझ्या मनात कोणतीही घृणा निर्माण झाली नाही.

1060.

१०६०.

‘‘Uttiṭṭhapiṇḍo āhāro, pūtimuttañca osadhaṃ;

Senāsanaṃ rukkhamūlaṃ, paṃsukūlañca cīvaraṃ;

Yassete abhisambhutvā, sa ve cātuddiso naro.

दारोदारी मागून मिळालेले अन्न हाच आहार, गोमूत्र हेच औषध, झाडाचे मूळ हेच निवासस्थान आणि पांसुकूल हेच चीवर; ज्याला या गोष्टी पुरेशा वाटतात, तोच खरोखर चारी दिशांना मुक्तपणे वावरणारा पुरुष होय.

1061.

१०६१.

‘‘Yattha eke vihaññanti, āruhantā siluccayaṃ;

Tassa buddhassa dāyādo, sampajāno patissato;

Iddhibalenupatthaddho, kassapo abhirūhati.

ज्या पर्वतावर चढताना इतर लोक थकतात आणि त्रासून जातात, त्याच पर्वतावर त्या बुद्धांचे वारसदार, जागरूक आणि स्मृतिमान असलेले कस्सप आपल्या ऋद्धीबलाच्या साहाय्याने सहज चढून जातात.

1062.

१०६२.

‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto[Pg.351], selamāruyha kassapo;

Jhāyati anupādāno, pahīnabhayabheravo.

भिक्षेवरून परत आल्यावर, पर्वतावर चढून कस्सप कोणत्याही उपादानाशिवाय, सर्व भय आणि भीती नष्ट करून ध्यानमग्न होतात.

1063.

१०६३.

‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, selamāruyha kassapo;

Jhāyati anupādāno, ḍayhamānesu nibbuto.

भिक्षेवरून परत आल्यावर, पर्वतावर चढून कस्सप कोणत्याही उपादानाशिवाय, इतर सर्व जळत असताना स्वतः शांत होऊन ध्यानमग्न होतात.

1064.

१०६४.

‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, selamāruyha kassapo;

Jhāyati anupādāno, katakicco anāsavo.

भिक्षेवरून परत आल्यावर, पर्वतावर चढून कस्सप कोणत्याही उपादानाशिवाय, आपले कर्तव्य पूर्ण करून आणि अनास्रव होऊन ध्यानमग्न होतात.

1065.

१०६५.

‘‘Karerimālāvitatā, bhūmibhāgā manoramā;

Kuñjarābhirudā rammā, te selā ramayanti maṃ.

करेडूच्या वेलींनी वेढलेले, मनमोहक भूभाग असलेले आणि हत्तींच्या आवाजाने रमणीय वाटणारे ते पर्वत मला आनंदित करतात.

1066.

१०६६.

‘‘Nīlabbhavaṇṇā rucirā, vārisītā sucindharā;

Indagopakasañchannā, te selā ramayanti maṃ.

नीळसर ढगांच्या रंगासारखे, सुंदर, शीतल जल असलेले, स्वच्छ पाषाण असलेले आणि इंद्रगोप कीटकांनी व्यापलेले ते पर्वत मला आनंदित करतात.

1067.

१०६७.

‘‘Nīlabbhakūṭasadisā, kūṭāgāravarūpamā;

Vāraṇābhirudā rammā, te selā ramayanti maṃ.

नीळसर ढगांच्या शिखरांसारखे, उत्कृष्ट महालांसारखे सुंदर आणि हत्तींच्या आवाजाने रमणीय वाटणारे ते पर्वत मला आनंदित करतात.

1068.

१०६८.

‘‘Abhivuṭṭhā rammatalā, nagā isibhi sevitā;

Abbhunnaditā sikhīhi, te selā ramayanti maṃ.

पावसाने धुतलेले रमणीय पठार असलेले, ऋषीमुनींनी सेवन केलेले आणि मोरांच्या केकारवाने दुमदुमणारे ते पर्वत मला आनंदित करतात.

1069.

१०६९.

‘‘Alaṃ jhāyitukāmassa, pahitattassa me sato;

Alaṃ me atthakāmassa, pahitattassa bhikkhuno.

ध्यान करण्याची इच्छा असणाऱ्या आणि दृढनिश्चयी असलेल्या माझ्यासाठी हे पर्वत पुरेसे आहेत. स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या आणि दृढनिश्चयी भिक्खूसाठी हे पर्वत योग्य आहेत.

1070.

१०७०.

‘‘Alaṃ me phāsukāmassa, pahitattassa bhikkhuno;

Alaṃ me yogakāmassa, pahitattassa tādino.

सुखाची इच्छा असणाऱ्या आणि दृढनिश्चयी भिक्खूसाठी हे पर्वत योग्य आहेत. योगाची इच्छा असणाऱ्या, दृढनिश्चयी आणि तादी पुरुषासाठी हे पर्वत योग्य आहेत.

1071.

१०७१.

‘‘Umāpupphena samānā, gaganāvabbhachāditā;

Nānādijagaṇākiṇṇā, te selā ramayanti maṃ.

अळशीच्या फुलांसारखे निळे, आकाशातील ढगांनी आच्छादलेले आणि विविध पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले ते पर्वत मला आनंदित करतात.

1072.

१०७२.

‘‘Anākiṇṇā gahaṭṭhehi, migasaṅghanisevitā;

Nānādijagaṇākiṇṇā, te selā ramayanti maṃ.

गृहस्थांच्या गर्दीपासून दूर असलेले, वन्य प्राण्यांच्या झुंडींनी वास्तव्य केलेले आणि विविध पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले ते पर्वत मला आनंदित करतात.

1073.

१०७३.

‘‘Acchodikā puthusilā, gonaṅgulamigāyutā;

Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti maṃ.

स्वच्छ पाणी असलेले, विस्तीर्ण पाषाण असलेले, वानर आणि हरिण इत्यादी प्राण्यांनी युक्त असलेले आणि शेवाळाने झाकलेले जलाशय असलेले ते पर्वत मला आनंदित करतात.

1074.

१०७४.

‘‘Na pañcaṅgikena turiyena, rati me hoti tādisī;

Yathā ekaggacittassa, sammā dhammaṃ vipassato.

एकाग्र चित्ताने धर्माचे योग्य प्रकारे विपश्यना करणाऱ्याला जो आनंद मिळतो, तसा आनंद पाच वाद्यांच्या संगीतानेही मिळत नाही.

1075.

१०७५.

‘‘Kammaṃ [Pg.352] bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya janaṃ na uyyame;

Ussukko so rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhāvaho.

अनेक प्रकारची कामे करू नयेत, जनसमुदायाला टाळावे आणि भौतिक गोष्टींसाठी प्रयत्न करू नये. जो चवींच्या मागे लागून उत्सुक होतो, तो स्वतःच्या सुखाचा मार्ग गमावून बसतो.

1076.

१०७६.

‘‘Kammaṃ bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya anattaneyyametaṃ;

Kicchati kāyo kilamati, dukkhito so samathaṃ na vindati.

अनेक प्रकारची कामे करू नयेत, जे निरर्थक आहे ते टाळावे. कारण त्यामुळे शरीर थकते आणि क्लेश पावते; आणि जो दुःखी असतो, त्याला शमथ लाभत नाही.

1077.

१०७७.

‘‘Oṭṭhappahatamattena, attānampi na passati;

Patthaddhagīvo carati, ahaṃ seyyoti maññati.

केवळ ओठ हलवून तो स्वतःला ओळखू शकत नाही. तो ताठ मानेने वावरतो आणि 'मीच श्रेष्ठ आहे' असे मानतो.

1078.

१०७८.

‘‘Aseyyo seyyasamānaṃ, bālo maññati attānaṃ;

Na taṃ viññū pasaṃsanti, patthaddhamānasaṃ naraṃ.

स्वतः श्रेष्ठ नसतानाही तो मूर्ख स्वतःला श्रेष्ठांच्या बरोबरीचा मानतो. अशा ताठर मनाच्या माणसाची सुज्ञ लोक प्रशंसा करत नाहीत.

1079.

१०७९.

‘‘Yo ca seyyohamasmīti, nāhaṃ seyyoti vā pana;

Hīno taṃsadiso vāti, vidhāsu na vikampati.

परंतु जो 'मी श्रेष्ठ आहे', 'मी श्रेष्ठ नाही', 'मी कनिष्ठ आहे' किंवा 'मी त्याच्यासारखाच आहे' अशा प्रकारच्या अभिमानाने विचलित होत नाही.

1080.

१०८०.

‘‘Paññavantaṃ tathā tādiṃ, sīlesu susamāhitaṃ;

Cetosamathamanuttaṃ, tañce viññū pasaṃsare.

अशा प्रज्ञावान, तादी, शीलामध्ये सुप्रतिष्ठित आणि चित्ताच्या उत्तम शांततेने युक्त असलेल्या पुरुषाची सुज्ञ लोक प्रशंसा करतात.

1081.

१०८१.

‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;

Ārakā hoti saddhammā, nabhato puthavī yathā.

ज्याला आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांबद्दल आदर नसतो, तो सद्धम्मापासून तसाच दूर असतो जशी पृथ्वी आकाशापासून दूर आहे.

1082.

१०८२.

‘‘Yesañca hiri ottappaṃ, sadā sammā upaṭṭhitaṃ;

Virūḷhabrahmacariyā te, tesaṃ khīṇā punabbhavā.

परंतु ज्यांच्यामध्ये ह्री आणि ओत्तप्प नेहमी चांगल्या प्रकारे जागृत असते, त्यांचे ब्रह्मचर्य वृद्धिंगत होते आणि त्यांचा पुनर्जन्म नष्ट होतो.

1083.

१०८३.

‘‘Uddhato capalo bhikkhu, paṃsukūlena pāruto;

Kapīva sīhacammena, na so tenupasobhati.

जो भिक्खू चंचल आणि उथळ मनाचा आहे, त्याने पांसुकूल परिधान केले तरी तो सिंहाचे चामडे पांघरलेल्या माकडासारखा दिसतो; तो त्या चीवराने शोभून दिसत नाही.

1084.

१०८४.

‘‘Anuddhato acapalo, nipako saṃvutindriyo;

Sobhati paṃsukūlena, sīhova girigabbhare.

परंतु जो अचंचल, गंभीर, प्रज्ञावान आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवणारा आहे, तो पांसुकूल चीवरामध्ये तसाच शोभून दिसतो जसा पर्वताच्या गुहेत सिंह शोभतो.

1085.

१०८५.

‘‘Ete sambahulā devā, iddhimanto yasassino;

Dasadevasahassāni, sabbe te brahmakāyikā.

हे अनेक ऋद्धीवान आणि यशस्वी देव, जे संख्येने दहा हजार आहेत, ते सर्व ब्रह्मलोकातील देव आहेत.

1086.

१०८६.

‘‘Dhammasenāpatiṃ vīraṃ, mahājhāyiṃ samāhitaṃ;

Sāriputtaṃ namassantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.

ते सर्व हात जोडून, धर्मसेनापती, वीर, महान ध्यानी आणि समाधीस्थ असलेल्या सारिपुत्तांना नमस्कार करत उभे आहेत.

1087.

१०८७.

‘‘‘Namo [Pg.353] te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyati.

हे पुरुषश्रेष्ठ! आपल्याला नमस्कार असो. हे पुरुषोत्तम! आपल्याला नमस्कार असो. आपण कोणत्या आलंबनाचा आश्रय घेऊन ध्यान करत आहात, हे आम्हाला समजत नाही.

1088.

१०८८.

‘‘‘Accheraṃ vata buddhānaṃ, gambhīro gocaro sako;

Ye mayaṃ nābhijānāma, vālavedhisamāgatā’.

“बुद्धांचे स्वतःचे अत्यंत गंभीर असे गोचर (ज्ञानक्षेत्र) खरोखरच आश्चर्यकारक आहे! आम्ही केसाच्या टोकाचा वेध घेणाऱ्या धनुर्धरांसारखे (सूक्ष्म बुद्धीचे) असूनही आम्हाला ते समजू शकत नाही.”

1089.

१०८९.

‘‘Taṃ tathā devakāyehi, pūjitaṃ pūjanārahaṃ;

Sāriputtaṃ tadā disvā, kappinassa sitaṃ ahu.

“त्या वेळी, पूजेस पात्र असलेल्या त्या आयुष्मान सारिपुत्तांची देवगणांकडून अशा प्रकारे पूजा केली जात असलेली पाहून, महाकप्पिनांच्या मुखावर स्मितहास्य उमटले.”

1090.

१०९०.

‘‘Yāvatā buddhakhettamhi, ṭhapayitvā mahāmuniṃ;

Dhutaguṇe visiṭṭhohaṃ, sadiso me na vijjati.

“संपूर्ण बुद्धक्षेत्रात महामुनींना (बुद्धांना) वगळता, धुतगुणांमध्ये (कठोर तपश्चर्येत) माझ्यासारखा श्रेष्ठ दुसरा कोणीही नाही.”

1091.

१०९१.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, natthi dāni punabbhavo.

“मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे, बुद्धांचे शासन (शिक्षण) पूर्ण केले आहे. हा जड भार (पंचस्कंध) मी खाली उतरवून ठेवला आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.”

1092.

१०९२.

‘‘Na cīvare na sayane, bhojane nupalimpati;

Gotamo anappameyyo, muḷālapupphaṃ vimalaṃva;

Ambunā nekkhammaninno, tibhavābhinissaṭo.

“चीवरात, शयनात किंवा भोजनात जे लिप्त होत नाहीत; ते अमेय असे गौतम बुद्ध, चिखलातून उगवलेल्या निर्मळ कमळाप्रमाणे पाण्याने लिप्त न होता, नैष्क्रम्याकडे (प्रव्रज्येकडे) झुकलेले आणि तिन्ही भवांमधून (अस्तित्वाच्या तीन पातळ्यांमधून) मुक्त झालेले आहेत.”

1093.

१०९३.

‘‘Satipaṭṭhānagīvo so, saddhāhattho mahāmuni;

Paññāsīso mahāñāṇī, sadā carati nibbuto’’ti.

“ते महामुनी (बुद्ध) हे सतीपट्ठानरूपी (स्मृतिप्रस्थानरूपी) मान असलेले, श्रद्धारूपी हात असलेले, प्रज्ञारूपी मस्तक असलेले आणि महान ज्ञानी आहेत; ते सदैव शांत (निर्वाण प्राप्त) होऊन विहरतात.”

… Mahākassapo thero….

…महाकस्सप थेर…

Cattālīsanipāto niṭṭhito.

चाळिसावा निपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्यातील गाथांची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Cattālīsanipātamhi, mahākassapasavhayo;

Ekova thero gāthāyo, cattāsīla duvepi cāti.

“चाळिसाव्या निपातामध्ये महाकस्सप नावाचे एकच थेर आहेत आणि त्यांच्या एकूण बेचाळीस गाथा आहेत.”

19. Paññāsanipāto

१९. पन्नासावा निपात (पञ्ञासनिपातो)

1. Tālapuṭattheragāthā

१. तालपुट थेरगाथा

1094.

१०९४.

‘‘Kadā [Pg.354] nuhaṃ pabbatakandarāsu, ekākiyo addutiyo vihassaṃ;

Aniccato sabbabhavaṃ vipassaṃ, taṃ me idaṃ taṃ nu kadā bhavissati.

“मी कधी बरं पर्वतांच्या गुहांमध्ये एकटा, सोबतीशिवाय (तृष्णारहित) राहीन? सर्व अस्तित्वाला (भवाला) अनित्य म्हणून पाहत (विपश्यना करत) विहरेन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1095.

१०९५.

‘‘Kadā nuhaṃ bhinnapaṭandharo muni, kāsāvavattho amamo nirāso;

Rāgañca dosañca tatheva mohaṃ, hantvā sukhī pavanagato vihassaṃ.

“मी कधी बरं ठिगळ लावलेले काषाय वस्त्र परिधान केलेला, ममत्वरहित आणि आशेपासून मुक्त असलेला मुनी होऊन, राग, द्वेष आणि मोह नष्ट करून सुखी मनाने घनदाट अरण्यात विहरेन?”

1096.

१०९६.

‘‘Kadā aniccaṃ vadharoganīḷaṃ, kāyaṃ imaṃ maccujarāyupaddutaṃ;

Vipassamāno vītabhayo vihassaṃ, eko vane taṃ nu kadā bhavissati.

“मृत्यू आणि जरेने ग्रस्त असलेल्या, रोगांचे घर आणि नाशिवंत असलेल्या या शरीराला अनित्य म्हणून पाहत, मी कधी बरं निर्भयपणे अरण्यात एकटा विहरेन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1097.

१०९७.

‘‘Kadā nuhaṃ bhayajananiṃ dukhāvahaṃ, taṇhālataṃ bahuvidhānuvattaniṃ;

Paññāmayaṃ tikhiṇamasiṃ gahetvā, chetvā vase tampi kadā bhavissati.

“भय निर्माण करणाऱ्या, दुःख देणाऱ्या आणि अनेक विषयांकडे ओढणाऱ्या या तृष्णारूपी वेलीला, प्रज्ञारूपी तीक्ष्ण तलवार हाती घेऊन कापून मी कधी बरं मुक्त होईन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1098.

१०९८.

‘‘Kadā nu paññāmayamuggatejaṃ, satthaṃ isīnaṃ sahasādiyitvā;

Māraṃ sasenaṃ sahasā bhañjissaṃ, sīhāsane taṃ nu kadā bhavissati.

“ऋषींचे (बुद्धांचे) प्रज्ञारूपी अत्यंत तेजस्वी शस्त्र हाती घेऊन, मी कधी बरं त्याच्या सैन्यासह माराचा (क्लेशांचा) पराभव करून सिंहासनावर (स्थिर पदावर) आरूढ होईन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1099.

१०९९.

‘‘Kadā nuhaṃ sabbhi samāgamesu, diṭṭho bhave dhammagarūhi tādibhi;

Yāthāvadassīhi jitindriyehi, padhāniyo taṃ nu kadā bhavissati.

“धर्माला पूजणारे, तादिगुणांनी युक्त (अविचल), यथार्थ पाहणारे आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे अशा सत्पुरुषांच्या संगतीत मी कधी बरं एक दृढनिश्चयी साधक म्हणून पाहिला जाईन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1100.

११००.

‘‘Kadā nu maṃ tandi khudā pipāsā, vātātapā kīṭasarīsapā vā;

Na bādhayissanti na taṃ giribbaje, atthatthiyaṃ taṃ nu kadā bhavissati.

“आळस, भूक, तहान, वारा, ऊन, कीटक किंवा सरपटणारे प्राणी, या पर्वतांच्या दऱ्यांमध्ये स्वतःच्या कल्याणासाठी (परम अर्थासाठी) साधना करणाऱ्या मला कधी बरं त्रास देणार नाहीत? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1101.

११०१.

‘‘Kadā [Pg.355] nu kho yaṃ viditaṃ mahesinā, cattāri saccāni sududdasāni;

Samāhitatto satimā agacchaṃ, paññāya taṃ taṃ nu kadā bhavissati.

“महान ऋषींनी (बुद्धांनी) जाणलेली आणि अत्यंत कठीण असलेली चार आर्यसत्ये, मी कधी बरं एकाग्रचित्त व स्मृतिमान होऊन प्रज्ञेने साक्षात करेन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1102.

११०२.

‘‘Kadā nu rūpe amite ca sadde, gandhe rase phusitabbe ca dhamme;

Ādittatohaṃ samathehi yutto, paññāya dacchaṃ tadidaṃ kadā me.

“मी कधी बरं शमथ (चित्तशांती) आणि विपश्यनेने युक्त होऊन, अमर्याद रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श आणि धर्म (मानसिक विषय) हे सर्व (अकरा प्रकारच्या अग्नीने) पेटलेले आहेत, असे प्रज्ञेने पाहीन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1103.

११०३.

‘‘Kadā nuhaṃ dubbacanena vutto, tatonimittaṃ vimano na hessaṃ;

Atho pasatthopi tatonimittaṃ, tuṭṭho na hessaṃ tadidaṃ kadā me.

“कठोर शब्दांनी अपमानित केले गेले तरी त्यामुळे माझे मन कधी बरं विचलित होणार नाही? आणि स्तुती केली गेली तरी त्यामुळे मी कधी बरं हर्षित होणार नाही? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1104.

११०४.

‘‘Kadā nu kaṭṭhe ca tiṇe latā ca, khandhe imehaṃ amite ca dhamme;

Ajjhattikāneva ca bāhirāni ca, samaṃ tuleyyaṃ tadidaṃ kadā me.

“लाकूड, गवत, वेली आणि माझे हे पंचस्कंध, तसेच बाह्य व आंतरिक असलेले सर्व अमर्याद धर्म (गोष्टी), या सर्वांना मी कधी बरं (अनित्यतेच्या दृष्टीने) समान लेखेन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1105.

११०५.

‘‘Kadā nu maṃ pāvusakālamegho, navena toyena sacīvaraṃ vane;

Isippayātamhi pathe vajantaṃ, ovassate taṃ nu kadā bhavissati.

“ऋषींनी (बुद्धांनी) आचरलेल्या मार्गावरून चालणाऱ्या मला, अरण्यामध्ये पावसाळ्यातील ढग नवीन पाण्याने चीवरासहित कधी बरं चिंब भिजवतील? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1106.

११०६.

‘‘Kadā mayūrassa sikhaṇḍino vane, dijassa sutvā girigabbhare rutaṃ;

Paccuṭṭhahitvā amatassa pattiyā, saṃcintaye taṃ nu kadā bhavissati.

“अरण्यातील पर्वतांच्या गुहेत सुंदर पिसाऱ्याच्या मोराचा टाहो ऐकून, मी कधी बरं अमृतपदाच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसाठी उठून ध्यानमग्न होईन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1107.

११०७.

‘‘Kadā nu gaṅgaṃ yamunaṃ sarassatiṃ, pātālakhittaṃ vaḷavāmukhañca ;

Asajjamāno patareyyamiddhiyā, vibhiṃsanaṃ taṃ nu kadā bhavissati.

“गंगा, यमुना, सरस्वती आणि पाताळात कोसळणाऱ्या भयानक वडवामुखासारख्या (समुद्रातील आवर्तासारख्या) प्रवाहांना, मी कधी बरं ऋद्धीच्या (आत्मिक शक्तीच्या) बळावर आसक्तीशिवाय पार करेन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1108.

११०८.

‘‘Kadā [Pg.356] nu nāgova asaṅgacārī, padālaye kāmaguṇesu chandaṃ;

Nibbajjayaṃ sabbasubhaṃ nimittaṃ, jhāne yuto taṃ nu kadā bhavissati.

“एकाद्या हत्तीप्रमाणे आसक्तीशिवाय एकटा विहरत, सर्व शुभ (आकर्षक) निमित्तांचा त्याग करून, ध्यानात मग्न होऊन मी कधी बरं पंचकामगुणांमधील तृष्णा नष्ट करेन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1109.

११०९.

‘‘Kadā iṇaṭṭova daliddako nidhiṃ, ārādhayitvā dhanikehi pīḷito;

Tuṭṭho bhavissaṃ adhigamma sāsanaṃ, mahesino taṃ nu kadā bhavissati.

“ऋणकोकडून छळला गेलेला एखादा गरीब माणूस गुप्तधन मिळाल्यावर जसा कर्जमुक्त होऊन आनंदी होतो, तसाच मी कधी बरं महान ऋषींच्या (बुद्धांच्या) शासनाला (धर्माला) प्राप्त करून आनंदी होईन? माझी ही इच्छा कधी बरं पूर्ण होईल?”

1110.

१११०.

‘‘Bahūni vassāni tayāmhi yācito, ‘agāravāsena alaṃ nu te idaṃ’;

Taṃ dāni maṃ pabbajitaṃ samānaṃ, kiṃkāraṇā citta tuvaṃ na yuñjasi.

“हे मना! 'तुला गृहस्थाश्रमात राहणे पुरे झाले' असे म्हणून तूच मला अनेक वर्षे विनवणी करत होतास. आता मी प्रव्रजित (दीक्षित) झालो असताना, तू मला ध्यानामध्ये का बरं प्रवृत्त करत नाहीस?”

1111.

११११.

‘‘Nanu ahaṃ citta tayāmhi yācito, ‘giribbaje citrachadā vihaṅgamā’;

Mahindaghosatthanitābhigajjino, te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ.

“हे मना! तूच मला अशी विनवणी केली नव्हतीस का की, 'पर्वतांच्या दऱ्यांमध्ये रंगीबेरंगी पंखांचे पक्षी आणि ढगांच्या गडगडाटाने आनंदित झालेले मोर, अरण्यात ध्यान करणाऱ्या तुला आनंदित करतील'?”

1112.

१११२.

‘‘Kulamhi mitte ca piye ca ñātake, khiḍḍāratiṃ kāmaguṇañca loke;

Sabbaṃ pahāya imamajjhupāgato, athopi tvaṃ citta na mayha tussasi.

“कुटुंब, मित्र, प्रियजन, नातेवाईक आणि जगातील खेळ, करमणूक व कामभोग या सर्वांचा त्याग करून मी या अरण्यात आलो आहे. तरीही, हे मना! तू माझ्यावर प्रसन्न का होत नाहीस?”

1113.

१११३.

‘‘Mameva etaṃ na hi tvaṃ paresaṃ, sannāhakāle paridevitena kiṃ;

Sabbaṃ idaṃ calamiti pekkhamāno, abhinikkhamiṃ amatapadaṃ jigīsaṃ.

“हे माझेच मन आहे, दुसऱ्या कोणाचे नाही. मग युद्धाच्या वेळी (साधनेच्या वेळी) या रडण्या-ओरडण्याचा काय उपयोग? हे सर्व जग चंचल (अनित्य) आहे, असे पाहूनच मी अमृतपदाच्या (निर्वाणाच्या) शोधात गृहत्याग केला आहे.”

1114.

१११४.

‘‘Suyuttavādī dvipadānamuttamo, mahābhisakko naradammasārathi ;

‘Cittaṃ calaṃ makkaṭasannibhaṃ iti, avītarāgena sudunnivārayaṃ’.

“दोन पायांच्या प्राण्यांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) श्रेष्ठ, महान वैद्य आणि मानवांचे दमण करणारे सारथी (बुद्ध) योग्यच म्हणाले होते की: 'रागमुक्त न झालेल्या व्यक्तीचे चंचल मन माकडासारखे असते, ज्याचे नियंत्रण करणे अत्यंत कठीण असते.'”

1115.

१११५.

‘‘Kāmā [Pg.357] hi citrā madhurā manoramā, aviddasū yattha sitā puthujjanā;

Te dukkhamicchanti punabbhavesino, cittena nītā niraye nirākatā.

“कामभोग हे खरोखरच विविधरंगी, मधुर आणि मनमोहक असतात, ज्यामध्ये अज्ञानी पृथग्जन (सामान्य लोक) अडकतात. पुन्हा पुन्हा जन्माची इच्छा करणारे ते लोक स्वतःच्याच मनाने नरकाकडे नेले जातात आणि दुःखाला प्राप्त होतात.”

1116.

१११६.

‘‘‘Mayūrakoñcābhirutamhi kānane, dīpīhi byagghehi purakkhato vasaṃ;

Kāye apekkhaṃ jaha mā virādhaya’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

“'मोर आणि क्रौंच पक्ष्यांच्या आवाजाने दुमदुमलेल्या अरण्यात, बिबट्या आणि वाघांच्या सानिध्यात राहताना, शरीराची आसक्ती सोडून दे आणि संधी वाया घालवू नकोस,' असे हे मना! तू मला पूर्वी प्रवृत्त करत होतास.”

1117.

१११७.

‘‘‘Bhāvehi jhānāni ca indriyāni ca, balāni bojjhaṅgasamādhibhāvanā;

Tisso ca vijjā phusa buddhasāsane’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

“'ध्यानांची, इंद्रियांची, बलांची आणि बोज्झंगांची (बोध्यंगांची) तसेच समाधीची भावना कर; बुद्धांच्या शासनात त्रिविद्या प्राप्त कर,' असे हे मना! तू मला पूर्वी प्रवृत्त करत होतास.”

1118.

१११८.

‘‘‘Bhāvehi maggaṃ amatassa pattiyā, niyyānikaṃ sabbadukhakkhayogadhaṃ;

Aṭṭhaṅgikaṃ sabbakilesasodhanaṃ’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

“'अमृतपदाच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसाठी, संसारातून मुक्त करणाऱ्या, सर्व दुःखांचा अंत करणाऱ्या आणि सर्व क्लेशांचे शुद्धीकरण करणाऱ्या अष्टांगिक मार्गाची भावना कर,' असे हे मना! तू मला पूर्वी प्रवृत्त करत होतास.”

1119.

१११९.

‘‘‘Dukkhanti khandhe paṭipassa yoniso, yato ca dukkhaṃ samudeti taṃ jaha;

Idheva dukkhassa karohi antaṃ’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

“'पंचस्कंधांकडे योनिशो मनसिकाराने (योग्य प्रकारे) दुःख म्हणून पाहा, ज्या कारणाने (तृष्णेने) दुःख उत्पन्न होते त्याचा त्याग कर आणि याच जन्मात दुःखाचा अंत कर,' असे हे मना! तू मला पूर्वी प्रवृत्त करत होतास.”

1120.

११२०.

‘‘‘Aniccaṃ dukkhanti vipassa yoniso, suññaṃ anattāti aghaṃ vadhanti ca;

Manovicāre uparundha cetaso’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

“'(पंचस्कंधांना) योनिशो मनसिकाराने अनित्य, दुःख, शून्य, अनात्मा, रोग आणि घातक म्हणून पाहा; मनाच्या चंचल विचारांना आवर घाल,' असे हे मना! तू मला पूर्वी प्रवृत्त करत होतास.”

1121.

११२१.

‘‘‘Muṇḍo virūpo abhisāpamāgato, kapālahatthova kulesu bhikkhasu;

Yuñjassu satthuvacane mahesino’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

“'मुंडित (केस कापलेला), विरूप झालेला, शापित असल्यासारखा हातात भिक्षापात्र घेऊन घराघरांमध्ये भिक्षा मागत फिर आणि महान ऋषींच्या (बुद्धांच्या) शासनात स्वतःला झोकून दे,' असे हे मना! तू मला पूर्वी प्रवृत्त करत होतास.”

1122.

११२२.

‘‘‘Susaṃvutatto [Pg.358] visikhantare caraṃ, kulesu kāmesu asaṅgamānaso;

Cando yathā dosinapuṇṇamāsiyā’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

हे चित्ता! 'स्वतःवर उत्तम संयम ठेवून, गल्लीबोळातून भिक्षेसाठी फिरताना, कुळांमध्ये आणि कामभोगांमध्ये आसक्ती न बाळगता, ढगविरहित पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे निष्कलंकपणे विहार कर,' असे तू मला पूर्वी प्रवृत्त करत होतास.

1123.

११२३.

‘‘‘Āraññiko hohi ca piṇḍapātiko, sosāniko hohi ca paṃsukūliko;

Nesajjiko hohi sadā dhute rato’, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.

हे चित्ता! 'तू आरण्यक हो, पिंडपातिक हो, स्मशानवासी हो, पांसुकुलिक हो, नैषधिक हो आणि नेहमी धुतंगांमध्ये रममाण हो,' असे तू मला पूर्वी प्रवृत्त करत होतास.

1124.

११२४.

‘‘Ropetva rukkhāni yathā phalesī, mūle taruṃ chettu tameva icchasi;

Tathūpamaṃ cittamidaṃ karosi, yaṃ maṃ aniccamhi cale niyuñjasi.

ज्याप्रमाणे फळांची इच्छा करणारा माणूस झाडे लावून, नंतर त्याच झाडाला मुळापासून तोडून टाकण्याची इच्छा करतो; हे चित्ता, तू देखील तसेच करत आहेस, जे तू मला या अनित्य आणि चंचल संसारामध्ये प्रवृत्त करत आहेस.

1125.

११२५.

‘‘Arūpa dūraṅgama ekacāri, na te karissaṃ vacanaṃ idānihaṃ;

Dukkhā hi kāmā kaṭukā mahabbhayā, nibbānamevābhimano carissaṃ.

हे अरूप, दूरवर भटकणाऱ्या आणि एकटेच विहार करणाऱ्या चित्ता! आता मी तुझे ऐकणार नाही. कारण कामभोग हे दुःखदायक, कटू आणि अत्यंत भयकारक आहेत. आता मी केवळ निर्वाणाकडेच लक्ष केंद्रित करून विहार करेन.

1126.

११२६.

‘‘Nāhaṃ alakkhyā ahirikkatāya vā, na cittahetū na ca dūrakantanā;

Ājīvahetū ca ahaṃ na nikkhamiṃ, kato ca te citta paṭissavo mayā.

मी काही दुर्दैवामुळे किंवा निर्लज्जपणामुळे गृहत्याग केला नाही, ना केवळ तुझ्या इच्छेखातर, ना राजाच्या भयामुळे, ना उपजीविकेसाठी मी गृहत्याग केला आहे. हे चित्ता, मी तुला कधीही तुझ्या अधीन राहण्याचे वचन दिले नव्हते.

1127.

११२७.

‘‘‘Appicchatā sappurisehi vaṇṇitā, makkhappahānaṃ vūpasamo dukhassa’;

Itissu maṃ citta tadā niyuñjasi, idāni tvaṃ gacchasi pubbaciṇṇaṃ.

'सत्पुरुषांनी अल्पेच्छतेची, गुणद्वेष सोडण्याची आणि दुःखाच्या शमनाची प्रशंसा केली आहे'; हे चित्ता, तेव्हा तू मला यात प्रवृत्त करत होतास, आणि आता मात्र तू स्वतःच तुझ्या जुन्या सवयींकडे परत जात आहेस.

1128.

११२८.

‘‘Taṇhā avijjā ca piyāpiyañca, subhāni rūpāni sukhā ca vedanā;

Manāpiyā kāmaguṇā ca vantā, vante ahaṃ āvamituṃ na ussahe.

तृष्णा, अविद्या, प्रिय-अप्रिय गोष्टी, सुंदर रूपे, सुखद वेदना आणि मनपसंत कामगुण मी ओकून दिले आहेत. आता त्या ओकलेल्या गोष्टींचे पुन्हा सेवन करण्याची माझी मुळीच इच्छा नाही.

1129.

११२९.

‘‘Sabbattha [Pg.359] te citta vaco kataṃ mayā, bahūsu jātīsu na mesi kopito;

Ajjhattasambhavo kataññutāya te, dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kate.

हे चित्ता, मी अनेक जन्मांमध्ये सर्व ठिकाणी तुझे ऐकले आहे, तरीही मी तुझ्यावर कधी रागवलो नाही. तू माझ्याच आत निर्माण झालास, पण कृतघ्नपणे तू मला या दीर्घकालीन संसारदुःखात भटकत ठेवलेस.

1130.

११३०.

‘‘Tvaññeva no citta karosi brāhmaṇo, tvaṃ khattiyo rājadasī karosi;

Vessā ca suddā ca bhavāma ekadā, devattanaṃ vāpi taveva vāhasā.

हे चित्ता, तूच आम्हाला कधी ब्राह्मण बनवतोस, तर कधी क्षत्रिय आणि राजांचे दास बनवतोस. तुझ्याच प्रभावामुळे आम्ही कधी वैश्य तर कधी शूद्र होतो, आणि कधी देवत्व देखील प्राप्त करतो.

1131.

११३१.

‘‘Taveva hetū asurā bhavāmase, tvaṃmūlakaṃ nerayikā bhavāmase;

Atho tiracchānagatāpi ekadā, petattanaṃ vāpi taveva vāhasā.

तुझ्याच मुळे आम्ही असुर होतो, तुझ्याच मुळे नरकवासी होतो. तसेच तुझ्याच प्रभावामुळे आम्ही कधी तिर्यंच तर कधी प्रेतयोनीमध्ये जन्माला येतो.

1132.

११३२.

‘‘Nanu dubbhissasi maṃ punappunaṃ, muhuṃ muhuṃ cāraṇikaṃva dassayaṃ;

Ummattakeneva mayā palobhasi, kiñcāpi te citta virādhitaṃ mayā.

तू मला वारंवार फसवले नाहीस का? एखाद्या बहुरूप्याप्रमाणे रूपे बदलून तू मला वेड्यासारखे भुलवत आहेस. हे चित्ता, जरी मी पूर्वी तुझ्या तालावर नाचलो असलो, तरी आता मी तसे करणार नाही.

1133.

११३३.

‘‘Idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukhaṃ;

Tadajjahaṃ niggahessāmi yoniso, hatthippabhinnaṃ viya aṅkusaggaho.

हे चित्त पूर्वी आपल्या इच्छेनुसार, आवडीनुसार आणि सुखाप्रमाणे भटकत असे. पण आज मी याला योग्य प्रकारे नियंत्रित करेन, ज्याप्रमाणे अंकुशधारी हत्तीचा माहुत पिसाळलेल्या हत्तीला नियंत्रणात आणतो.

1134.

११३४.

‘‘Satthā ca me lokamimaṃ adhiṭṭhahi, aniccato addhuvato asārato;

Pakkhanda maṃ citta jinassa sāsane, tārehi oghā mahatā suduttarā.

माझ्या शास्त्यांनी या जगाला अनित्य, अध्रुव आणि असार म्हणून जाणले आहे. हे चित्ता, तू मला जिनांच्या शासनात प्रवृत्त कर आणि या पार करण्यास अत्यंत कठीण अशा महा-ओघापासून माझे रक्षण कर.

1135.

११३५.

‘‘Na te idaṃ citta yathā purāṇakaṃ, nāhaṃ alaṃ tuyha vase nivattituṃ ;

Mahesino pabbajitomhi sāsane, na mādisā honti vināsadhārino.

हे चित्ता, आता ही परिस्थिती पूर्वीसारखी राहिलेली नाही. मी आता तुझ्या अधीन होण्यास तयार नाही. मी त्या महर्षींच्या शासनात प्रव्रजित झालो आहे, आणि माझ्यासारखे लोग विनाशाचे धनी होत नाहीत.

1136.

११३६.

‘‘Nagā [Pg.360] samuddā saritā vasundharā, disā catasso vidisā adho divā;

Sabbe aniccā tibhavā upaddutā, kuhiṃ gato citta sukhaṃ ramissasi.

पर्वत, समुद्र, नद्या, पृथ्वी, चारही दिशा, उपदिशा, अधोलोक आणि स्वर्गलोक, हे तिन्ही लोक अनित्य आणि उपद्रवांनी ग्रस्त आहेत. हे चित्ता, तू कुठे जाऊन सुखाने रममाण होणार आहेस?

1137.

११३७.

‘‘Dhitipparaṃ kiṃ mama citta kāhisi, na te alaṃ citta vasānuvattako;

Na jātu bhastaṃ ubhatomukhaṃ chupe, dhiratthu pūraṃ nava sotasandaniṃ.

हे चित्ता, माझ्या दृढ संकल्पाचे तू काय करू शकशील? आता मी तुझ्या अधीन होणार नाही. दोन्ही बाजूंनी तोंड असलेल्या घाणीच्या पिशवीला कोणी स्पर्शही करत नाही, त्याप्रमाणे नऊ छिद्रांतून सतत घाण वाहणाऱ्या या शरीराचा धिक्कार असो!

1138.

११३८.

‘‘Varāhaeṇeyyavigāḷhasevite, pabbhārakuṭṭe pakateva sundare;

Navambunā pāvusasitthakānane, tahiṃ guhāgehagato ramissasi.

रानडुकरे आणि हरिण यांनी युक्त असलेल्या, निसर्गरम्य दऱ्याखोऱ्यांमध्ये आणि पर्वतांच्या शिखरांवर, पावसाच्या नवीन पाण्याने सिंचित झालेल्या जंगलात, गुहेमध्ये राहून तू रममाण होशील.

1139.

११३९.

‘‘Sunīlagīvā susikhā supekhunā, sucittapattacchadanā vihaṅgamā;

Sumañjughosatthanitābhigajjino, te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ.

सुंदर निळी मान असलेले, सुंदर तुरा आणि पंख असलेले, अत्यंत आकर्षक पिसे असलेले आणि मधुर आवाजात गाणारे पक्षी जंगलात ध्यान करणाऱ्या तुला आनंदित करतील.

1140.

११४०.

‘‘Vuṭṭhamhi deve caturaṅgule tiṇe, saṃpupphite meghanibhamhi kānane;

Nagantare viṭapisamo sayissaṃ, taṃ me mudū hehiti tūlasannibhaṃ.

पावसाच्या आगमनानंतर जेव्हा चार बोटे उंच गवत उगवेल, आणि काळ्या ढगांसारखे सुंदर जंगल बहरेल, तेव्हा मी पर्वतांच्या दऱ्यांमध्ये एखाद्या झाडासारखा निवांत झोपेन. ते गवत माझ्यासाठी कापसासारखा मऊ बिछाना बनेल.

1141.

११४१.

‘‘Tathā tu kassāmi yathāpi issaro, yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ;

Na tāhaṃ kassāmi yathā atandito, biḷārabhastaṃva yathā sumadditaṃ.

ज्याप्रमाणे एखादा मालक आपल्या सेवकाला आपल्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचप्रमाणे मी तुला माझ्या नियंत्रणात ठेवेन. जे काही मिळेल त्यात मी समाधानी राहीन. आळस सोडून मी तुला चांगल्या प्रकारे मळलेल्या मांजराच्या कातड्याच्या पिशवीसारखे मऊ आणि आज्ञाधारक बनवेन.

1142.

११४२.

‘‘Tathā tu kassāmi yathāpi issaro, yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ;

Vīriyena taṃ mayha vasānayissaṃ, gajaṃva mattaṃ kusalaṅkusaggaho.

ज्याप्रमाणे एखादा मालक आपल्या सेवकाला आपल्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचप्रमाणे मी तुला माझ्या नियंत्रणात ठेवेन. जे काही मिळेल त्यात मी समाधानी राहीन. ज्याप्रमाणे एक कुशल माहुत पिसाळलेल्या हत्तीला नियंत्रणात आणतो, त्याप्रमाणे मी माझ्या वीर्याने तुला माझ्या स्वाधीन करेन.

1143.

११४३.

‘‘Tayā [Pg.361] sudantena avaṭṭhitena hi, hayena yoggācariyova ujjunā;

Pahomi maggaṃ paṭipajjituṃ sivaṃ, cittānurakkhīhi sadā nisevitaṃ.

ज्याप्रमाणे एक कुशल सारथी चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या घोड्याद्वारे सरळ मार्गाने सुरक्षित स्थळी पोहोचू शकतो, त्याचप्रमाणे उत्तम प्रकारे दमन केलेल्या आणि स्थिर झालेल्या तुझ्याद्वारे मी त्या कल्याणकारी मार्गावर चालण्यास समर्थ होईन, ज्या मार्गाचे चित्ताचे रक्षण करणाऱ्या सत्पुरुषांनी नेहमी सेवन केले आहे.

1144.

११४४.

‘‘Ārammaṇe taṃ balasā nibandhisaṃ, nāgaṃva thambhamhi daḷhāya rajjuyā;

Taṃ me suguttaṃ satiyā subhāvitaṃ, anissitaṃ sabbabhavesu hehisi.

ज्याप्रमाणे माहुत बलाढ्य हत्तीला खांबाला मजबूत दोरीने बांधून ठेवतो, त्याचप्रमाणे मी तुला ध्यानाच्या आलंबनावर बळपूर्वक बांधून ठेवेन. स्मृतीद्वारे उत्तम प्रकारे रक्षिलेले आणि भावित केलेले तू सर्व भवांमध्ये कशावरही आश्रित राहणार नाहीस.

1145.

११४५.

‘‘Paññāya chetvā vipathānusārinaṃ, yogena niggayha pathe nivesiya;

Disvā samudayaṃ vibhavañca sambhavaṃ, dāyādako hehisi aggavādino.

चुकीच्या मार्गाने जाणाऱ्या चित्ताला प्रज्ञेने कापून, योगाने नियंत्रित करून आणि सन्मार्गावर स्थापित करून; उत्पत्ती, विनाश आणि अस्तित्वाचे मूळ जाणून घेऊन, तू त्या सर्वश्रेष्ठ सत्य सांगणाऱ्या बुद्धांचा खरा वारसदार बनशील.

1146.

११४६.

‘‘Catubbipallāsavasaṃ adhiṭṭhitaṃ, gāmaṇḍalaṃva parinesi citta maṃ;

Nanu saṃyojanabandhanacchidaṃ, saṃsevase kāruṇikaṃ mahāmuniṃ.

हे चित्ता, चार प्रकारच्या विपर्यासांच्या अधीन असलेल्या मला तू एखाद्या लहान मुलाप्रमाणे इकडेतिकडे ओढत आहेस. संयोजनांची बंधने तोडणाऱ्या त्या परम कारुणिक महामुनींची तू सेवा करायला नको का?

1147.

११४७.

‘‘Migo yathā seri sucittakānane, rammaṃ giriṃ pāvusaabbhamāliniṃ ;

Anākule tattha nage ramissaṃ, asaṃsayaṃ citta parā bhavissasi.

ज्याप्रमाणे एखादा हरिण सुंदर जंगलात मुक्तपणे विहार करतो, त्याचप्रमाणे पावसाळ्यातील ढगांनी वेढलेल्या त्या रमणीय पर्वतावर, कोणत्याही अडथळ्याशिवाय मी ध्यान करेन. हे चित्ता, तू नक्कीच माझ्या अधीन होशील.

1148.

११४८.

‘‘Ye tuyha chandena vasena vattino, narā ca nārī ca anubhonti yaṃ sukhaṃ;

Aviddasū māravasānuvattino, bhavābhinandī tava citta sāvakā’’ti.

हे चित्ता, जे स्त्री-पुरुष तुझ्या इच्छेनुसार आणि अधीन राहून वागतात, ते ज्या सुखाचा उपभोग घेतात, ते अज्ञानी, माराच्या अधीन असणारे आणि अस्तित्वाची लालसा बाळगणारे लोक तुझेच शिष्य आहेत.

… Tālapuṭo thero….

...असे थेर तालपुट म्हणाले...

Paññāsanipāto niṭṭhito.

पन्नासक निपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

येथे अनुक्रमणिका आहे –

Paññāsamhi nipātamhi, eko tālapuṭo suci;

Gāthāyo tattha paññāsa, puna pañca ca uttarīti.

या पन्नासक निपातामध्ये केवळ एकच पवित्र थेर तालपुट आहेत. यामध्ये एकूण पंचावन्न गाथा आहेत.

20. Saṭṭhinipāto

२०. साठक निपात

1. Mahāmoggallānattheragāthā

१. महामोग्गल्लान थेर गाथा

1149.

११४९.

‘‘Āraññikā [Pg.362] piṇḍapātikā, uñchāpattāgate ratā;

Dālemu maccuno senaṃ, ajjhattaṃ susamāhitā.

आरण्यक, पिंडपातिक आणि भिक्षेमध्ये जे काही मिळेल त्यात समाधानी राहणारे, अंतर्मनात उत्तम प्रकारे समाधीस्थ होऊन आम्ही मृत्यूच्या सेनेचा नाश करू.

1150.

११५०.

‘‘Āraññikā piṇḍapātikā, uñchāpattāgate ratā;

Dhunāma maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

आरण्यक, पिंडपातिक आणि भिक्षेमध्ये जे काही मिळेल त्यात समाधानी राहणारे आम्ही, ज्याप्रमाणे एखादा बलाढ्य हत्ती लव्हाळ्यांचे घर उद्ध्वस्त करतो, त्याप्रमाणे मृत्यूच्या सेनेचा नाश करू.

1151.

११५१.

‘‘Rukkhamūlikā sātatikā, uñchāpattāgate ratā;

Dālemu maccuno senaṃ, ajjhattaṃ susamāhitā.

वृक्षमूलिक, निरंतर प्रयत्नशील असणारे आणि भिक्षेमध्ये जे काही मिळेल त्यात समाधानी राहणारे, अंतर्मनात उत्तम प्रकारे समाधीस्थ होऊन आम्ही मृत्यूच्या सेनेचा नाश करू.

1152.

११५२.

‘‘Rukkhamūlikā sātatikā, uñchāpattāgate ratā;

Dhunāma maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

वृक्षमूलिक, निरंतर प्रयत्नशील असणारे आणि भिक्षेमध्ये जे काही मिळेल त्यात समाधानी राहणारे आम्ही, ज्याप्रमाणे एखादा बलाढ्य हत्ती लव्हाळ्यांचे घर उद्ध्वस्त करतो, त्याप्रमाणे मृत्यूच्या सेनेचा नाश करू.

1153.

११५३.

‘‘Aṭṭhikaṅkalakuṭike, maṃsanhārupasibbite;

Dhiratthu pure duggandhe, paragatte mamāyase.

हाडांच्या सांगाड्याची कुटी असलेल्या, मांस आणि शिरांनी शिवलेल्या, दुर्गंधीने भरलेल्या या शरीराचा धिक्कार असो! आणि तू मात्र दुसऱ्यांच्या शरीराची आसक्ती बाळगत आहेस.

1154.

११५४.

‘‘Gūthabhaste taconaddhe, uragaṇḍipisācini;

Nava sotāni te kāye, yāni sandanti sabbadā.

विष्ठेने भरलेल्या चामड्याच्या पिशवीसारख्या, त्वचेने वेढलेल्या, छातीवर गाठीसारखे स्तन असलेल्या पिशाचिणीसारख्या या शरीरात नऊ छिद्रे आहेत, ज्यांमधून नेहमी घाण वाहत असते.

1155.

११५५.

‘‘Tava sarīraṃ navasotaṃ, duggandhakaraṃ paribandhaṃ;

Bhikkhu parivajjayate taṃ, mīḷhaṃ ca yathā sucikāmo.

तुझे हे नऊ छिद्रे असलेले शरीर दुर्गंधी पसरवणारे आणि ध्यानात अडथळा आणणारे आहे. ज्याप्रमाणे स्वच्छतेची इच्छा करणारा माणूस विष्ठेचा त्याग करतो, त्याप्रमाणे भिक्खूने या शरीराचा त्याग केला पाहिजे.

1156.

११५६.

‘‘Evañce taṃ jano jaññā, yathā jānāmi taṃ ahaṃ;

Ārakā parivajjeyya, gūthaṭṭhānaṃva pāvuse’’.

ज्याप्रमाणे मी या शरीराला (अशुद्धतेचा समूह) जाणतो, त्याप्रमाणे जर इतर लोकांनीही याला जाणले असते, तर पावसाळ्यात विष्ठेच्या जागेपासून दूर राहिल्याप्रमाणे त्यांनी या शरीरापासून दूरच राहिले असते.

1157.

११५७.

‘‘Evametaṃ mahāvīra, yathā samaṇa bhāsasi;

Ettha ceke visīdanti, paṅkamhiva jaraggavo.

हे महावीरा! हे श्रमणा! आपण जसे सांगत आहात, हे अगदी तसेच आहे. परंतु, चिखलात रुतलेल्या म्हाताऱ्या बैलाप्रमाणे काही लोक या (शरीरा)मध्ये बुडून जातात.

1158.

११५८.

‘‘Ākāsamhi haliddiyā, yo maññetha rajetave;

Aññena vāpi raṅgena, vighātudayameva taṃ.

जो कोणी हळदीने किंवा इतर कोणत्याही रंगाने आकाशाला रंगवण्याचा विचार करेल, त्याला केवळ थकवा आणि मनस्तापच पदरी पडेल.

1159.

११५९.

‘‘Tadākāsasamaṃ cittaṃ, ajjhattaṃ susamāhitaṃ;

Mā pāpacitte āsādi, aggikhandhaṃva pakkhimā.

माझे हे चित्त आकाशासारखे (अनासक्त) आणि आतून पूर्णपणे समाहित (एकाग्र) आहे. हे पापी चित्त असणाऱ्या स्त्री! पतंगाने अग्नीच्या ज्वाळांवर झेप घेऊन स्वतःचा नाश करून घेण्याप्रमाणे तू माझ्याशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न करू नकोस.

1160.

११६०.

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.

या शृंगारलेल्या प्रतिमेकडे (शरीराकडे) पहा, जे जखमांचा समूह आहे, (हाडांवर) उभे राहिलेले आहे, व्याधीग्रस्त आहे आणि ज्यामध्ये अनेक संकल्प-विकल्प चालतात; याला कोणतीही स्थिरता किंवा नित्यता नाही.

1161.

११६१.

‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;

Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.

मणी आणि कुंडल यांनी सुशोभित केलेल्या या रूपाकडे पहा, जे केवळ त्वचेने वेढलेले हाडांचे सापळे आहे, आणि जे केवळ वस्त्र परिधान केल्यावरच सुंदर दिसते.

1162.

११६२.

‘‘Alattakakatā [Pg.363] pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

लाखेने रंगवलेले पाय आणि पावडर लावलेला चेहरा—हे केवळ मूर्खांना मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु निर्वाणरूपी पैलतीराचा शोध घेणाऱ्याला मोहित करू शकत नाही.

1163.

११६३.

‘‘Aṭṭhapadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

आठ अंबाड्यांमध्ये गुंफलेले केस आणि काजळ घातलेले डोळे—हे केवळ मूर्खांना मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु पैलतीराचा शोध घेणाऱ्याला नाही.

1164.

११६४.

‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

नव्याने सजवलेल्या काजळाच्या डबीप्रमाणे सजवलेले हे दुर्गंधीयुक्त शरीर केवळ मूर्खांना मोहित करण्यासाठी पुरेसे आहे, परंतु पैलतीराचा शोध घेणाऱ्याला नाही.

1165.

११६५.

‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kaddante migabandhake.

पारध्याने फास टाकला, पण हरीण त्या जाळ्यात अडकले नाही. चारा खाऊन आम्ही निघून जात आहोत, आणि तो शिकारी (पारधी) रडत बसला आहे.

1166.

११६६.

‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake.

हरणाचा फास तुटला आहे, हरीण जाळ्यात अडकले नाही. चारा खाऊन आम्ही निघून जात आहोत, आणि तो शिकारी शोक करत बसला आहे.

1167.

११६७.

‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;

Anekākārasampanne, sāriputtamhi nibbute.

जेव्हा अनेक गुणांनी संपन्न असलेले आयुष्मान सारिपुत्त परिनिर्वाण पावले, तेव्हा अत्यंत भयानक आणि अंगावर काटा आणणारा (कंप निर्माण करणारा) प्रसंग ओढवला होता.

1168.

११६८.

‘‘Aniccā vata saṅkhārā uppādavaya dhammino.Upajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho.

नक्कीच, सर्व संस्कार (संस्कारित गोष्टी) अनित्य आहेत, उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे हा त्यांचा स्वभाव आहे. उत्पन्न होऊन ते निरुद्ध होतात (नष्ट होतात); त्यांचा उपशम (शांत होणे) हाच खरा आनंद (सुख) आहे.

1169.

११६९.

‘‘Sukhumaṃ te paṭivijjhanti, vālaggaṃ usunā yathā;

Ye pañcakkhandhe passanti, parato no ca attato.

ज्याप्रमाणे एखादा कुशल धनुर्धारी बाणाने केसाच्या टोकाचा वेध घेतो, त्याप्रमाणे जे पाच स्कंधांना परके (अनात्म) म्हणून पाहतात आणि स्वतःचे (आत्म) मानत नाहीत, ते अत्यंत सूक्ष्म सत्याचा वेध घेतात (ते सत्य जाणतात).

1170.

११७०.

‘‘Ye ca passanti saṅkhāre, parato no ca attato;

Paccabyādhiṃsu nipuṇaṃ, vālaggaṃ usunā yathā.

आणि जे संस्कारांना परके (अनात्म) म्हणून पाहतात आणि स्वतःचे मानत नाहीत, त्यांनी सूक्ष्म सत्याचा वेध घेतला आहे, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल धनुर्धारी बाणाने केसाच्या टोकाचा वेध येतो.

1171.

११७१.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.

भाला खुपसल्याप्रमाणे किंवा डोक्याला आग लागल्याप्रमाणे, भिक्खूने जागरूक (स्मृतिमान) राहून कामरागाचा (वासनेचा) त्याग करण्यासाठी साधना करावी.

1172.

११७२.

‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;

Bhavarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’.

भाला खुपसल्याप्रमाणे किंवा डोक्याला आग लागल्याप्रमाणे, भिक्खूने जागरूक (स्मृतिमान) राहून भवरगाचा (अस्तित्वाच्या तृष्णेचा) त्याग करण्यासाठी साधना करावी.

1173.

११७३.

‘‘Codito bhāvitattena, sarīrantimadhārinā;

Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayiṃ.

ज्यांचे चित्त पूर्णपणे विकसित झाले आहे आणि जे अंतिम शरीर धारण करणारे आहेत, अशा भगवंतांनी प्रेरित केल्यावर मी (महामोग्गल्लानांनी) मिगारमातेचा (विशाखेचा) प्रासाद आपल्या पायाच्या अंगठ्याने हलवून सोडला.

1174.

११७४.

‘‘Nayidaṃ sithilamārabbha, nayidaṃ appena thāmasā;

Nibbānamadhigantabbaṃ, sabbagantha-pamocanaṃ.

सर्व बंधनांतून मुक्त करणारे हे निर्वाण शिथिल प्रयत्नांनी किंवा अल्प वीर्याने (शक्तीने) प्राप्त केले जाऊ शकत नाही.

1175.

११७५.

‘‘Ayañca daharo bhikkhu, ayamuttamaporiso;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhiniṃ.

हा तरुण भिक्खू खरोखरच एक उत्तम पुरुष (श्रेष्ठ मनुष्य) आहे; त्याने आपल्या सैन्यासह मारचा पराभव करून हे अंतिम शरीर धारण केले आहे.

1176.

११७६.

‘‘Vivaramanupabhanti [Pg.364] vijjutā, vebhārassa ca paṇḍavassa ca;

Nagavivaragato jhāyati, putto appaṭimassa tādino.

वेभार आणि पाण्डव पर्वतांच्या दरीमध्ये विजा चमकत आहेत; पर्वताच्या दरीमध्ये जाऊन ध्यानमग्न असलेले हे भिक्खू त्या अतुलनीय आणि तादिगुणांनी युक्त भगवंतांचे पुत्र (शिष्य) आहेत.

1177.

११७७.

‘‘Upasanto uparato, pantasenāsano muni;

Dāyādo buddhaseṭṭhassa, brahmunā abhivandito.

शांत, उपरत (आसक्तीरहित), अरण्यातील एकांतवासात राहणारे मुनी, जे श्रेष्ठ बुद्धांचे धम्मदायद (वारसदार) आहेत, त्यांना महाब्रह्मदेवाकडूनही वंदन केले जाते.

1178.

११७८.

‘‘Upasantaṃ uparataṃ, pantasenāsanaṃ muniṃ;

Dāyādaṃ buddhaseṭṭhassa, vanda brāhmaṇa kassapaṃ.

हे ब्राह्मणा! शांत, उपरत, अरण्यातील एकांतवासात राहणारे मुनी आणि श्रेष्ठ बुद्धांचे धम्मदायद असलेल्या आयुष्मान महाकस्सपांना तू वंदन कर.

1179.

११७९.

‘‘Yo ca jātisataṃ gacche, sabbā brāhmaṇajātiyo;

Sottiyo vedasampanno, manussesu punappunaṃ.

जो मनुष्य मानवांमध्ये वारंवार शंभर जन्मांपर्यंत केवळ ब्राह्मण कुळातच जन्माला येईल, आणि जो वेदांचा अभ्यासक व वेदपारंगत असेल...

1180.

११८०.

‘‘Ajjhāyakopi ce assa, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;

Etassa vandanāyetaṃ, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.

जरी तो तिन्ही वेदांचा पारंगत शिक्षक असला, तरी त्याचे ते पुण्य आयुष्मान महाकस्सपांना वंदन करण्याच्या पुण्याच्या सोळाव्या भागाच्या बरोबरीचेही ठरणार नाही.

1181.

११८१.

‘‘Yo so aṭṭha vimokkhāni, purebhattaṃ aphassayi ;

Anulomaṃ paṭilomaṃ, tato piṇḍāya gacchati.

जे भिक्खू जेवणापूर्वी अनुलोम आणि प्रतिलोम क्रमाने आठ विमोक्षांचा (ध्यानाचा) अनुभव घेतात, आणि त्यानंतर भिक्षेसाठी जातात...

1182.

११८२.

‘‘Tādisaṃ bhikkhuṃ māsādi, māttānaṃ khaṇi brāhmaṇa;

Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādine;

Khippaṃ pañjaliko vanda, mā te vijaṭi matthakaṃ.

हे ब्राह्मणा! अशा भिक्खूंना त्रास देऊ नकोस, स्वतःचा विनाश ओढवून घेऊ नकोस. अशा तादिगुणांनी युक्त अरहंतांविषयी आपले चित्त प्रसन्न कर; त्वरित हात जोडून त्यांना वंदन कर, जेणेकरून तुझे मस्तक फुटणार नाही.

1183.

११८३.

‘‘Neso passati saddhammaṃ, saṃsārena purakkhato;

Adhogamaṃ jimhapathaṃ, kummaggamanudhāvati.

संसाराने वेढलेला हा मनुष्य सद्धम्माला पाहत नाही; तो अधोगतीकडे नेणाऱ्या, वक्र आणि चुकीच्या मार्गावर धावत आहे.

1184.

११८४.

‘‘Kimīva mīḷhasallitto, saṅkhāre adhimucchito;

Pagāḷho lābhasakkāre, tuccho gacchati poṭṭhilo.

विष्ठेने माखलेल्या किड्याप्रमाणे संस्कारांमध्ये बुडलेला, लाभ आणि सत्काराच्या मोहात आकंठ बुडालेला हा पोठ्ठिल भिक्खू (ज्ञानाशिवाय) रिकामाच भटकत आहे.

1185.

११८५.

‘‘Imañca passa āyantaṃ, sāriputtaṃ sudassanaṃ;

Vimuttaṃ ubhatobhāge, ajjhattaṃ susamāhitaṃ.

आणि इकडे येणाऱ्या आयुष्मान सारिपुत्तांकडे पहा, जे दर्शनीय आहेत, दोन्ही भागांनी (प्रज्ञा आणि समाधीने) मुक्त आहेत आणि ज्यांचे चित्त आतून पूर्णपणे समाहित आहे.

1186.

११८६.

‘‘Visallaṃ khīṇasaṃyogaṃ, tevijjaṃ maccuhāyinaṃ;

Dakkhiṇeyyaṃ manussānaṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.

जे (रागादी) शल्यांपासून मुक्त आहेत, ज्यांचे सर्व बंध नष्ट झाले आहेत, जे त्रिविद्येने युक्त आहेत, ज्यांनी मृत्यूवर विजय मिळवला आहे, जे मानवांच्या दानास पात्र आहेत आणि जे सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहेत.

1187.

११८७.

‘‘Ete sambahulā devā, iddhimanto yasassino;

Dasa devasahassāni, sabbe brahmapurohitā;

Moggallānaṃ namassantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.

हे अनेक ऋद्धीमान आणि यशस्वी देव, दहा हजार देव आणि सर्व ब्रह्मदेव हात जोडून आयुष्मान महामोग्गल्लानांना वंदन करत उभे आहेत.

1188.

११८८.

‘‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisa’.

'हे पुरुषश्रेष्ठ! आपल्याला वंदन असो. हे पुरुषोत्तम! आपल्याला वंदन असो. आपले सर्व आसव (क्लेश) नष्ट झाले आहेत, आपण खरोखरच दानास पात्र आहात.'

1189.

११८९.

‘‘Pūjito [Pg.365] naradevena, uppanno maraṇābhibhū;

Puṇḍarīkaṃva toyena, saṅkhārenupalippati.

देव आणि मानवांकडून पूजनीय असलेले, मृत्यूवर विजय मिळवणारे आयुष्मान महामोग्गल्लान संसारातील संस्कारांनी लिप्त होत नाहीत, ज्याप्रमाणे कमळ पाण्याने लिप्त होत नाही.

1190.

११९०.

‘‘Yassa muhuttena sahassadhā loko, saṃvidito sabrahmakappo vasi;

Iddhiguṇe cutupapāte kāle, passati devatā sa bhikkhu.

जे एका क्षणात ब्रह्मलोकासह हजारो लोकधातू प्रत्यक्ष जाणतात, जे ऋद्धीगुणांमध्ये आणि प्राण्यांच्या च्युती-उत्पत्तीच्या (मृत्यू व पुनर्जन्म) ज्ञानामध्ये पारंगत आहेत, ते भिक्खू योग्य वेळी देवतांना पाहतात.

1191.

११९१.

‘‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena ca;

Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā.

प्रज्ञा, शील आणि उपशम (शांती) यामध्ये आयुष्मान सारिपुत्तच श्रेष्ठ आहेत; जो कोणी भिक्खू पैलतीराला पोहोचला असेल, तो जास्तीत जास्त त्यांच्या समान असू शकतो.

1192.

११९२.

‘‘Koṭisatasahassassa, attabhāvaṃ khaṇena nimmine;

Ahaṃ vikubbanāsu kusalo, vasībhūtomhi iddhiyā.

मी एका क्षणात लाखो कोटी शरीरे निर्माण करू शकतो. मी विविध ऋद्धींच्या चमत्कारांमध्ये कुशल आहे आणि ऋद्धींवर माझे पूर्ण नियंत्रण आहे.

1193.

११९३.

‘‘Samādhivijjāvasipāramīgato, moggallānagotto asitassa sāsane;

Dhīro samucchindi samāhitindriyo, nāgo yathā pūtilataṃva bandhanaṃ.

समाधी आणि विद्या यांच्या वशित्वात पारमितेप्रत पोहोचलेले, तृष्णारहित भगवंतांच्या शासनातील मोग्गल्लान गोत्राचे, धीर आणि समाहित इंद्रिये असणारे आयुष्मान महामोग्गल्लान यांनी सर्व क्लेशांचे बंधन पूर्णपणे तोडून टाकले आहे, ज्याप्रमाणे एखादा हत्ती कुजलेल्या वेलीचे बंधन सहज तोडून टाकतो.

1194.

११९४.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

मी शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे, बुद्धांचे शासन (धम्म) आचरणात आणले आहे. हा जड भार (स्कंधांचा भार) खाली उतरवून ठेवला आहे आणि भव-तृष्णा मुळासकट उपटून टाकली आहे.

1195.

११९५.

‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

ज्या ध्येयासाठी मी गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालो होतो, ते ध्येय मी प्राप्त केले आहे; माझे सर्व संयोजन (बंधने) नष्ट झाले आहेत.

1196.

११९६.

‘‘Kīdiso nirayo āsi, yattha dussī apaccatha;

Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.

ककुसन्ध बुद्धांचे मुख्य श्रावक विधुर आणि स्वतः ककुसन्ध बुद्ध यांच्यावर प्रहार करून (त्यांचा छळ करून) दुस्सी मार ज्या नरकात जळत होता, तो नरक कसा होता?

1197.

११९७.

‘‘Sataṃ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā;

Īdiso nirayo āsi, yattha dussī apaccatha;

Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.

त्या नरकात शंभर लोखंडी खिळे होते, जिथे सर्व प्राणी आपापल्या कर्माची तीव्र वेदना भोगत होते. असा तो नरक होता, जिथे ककुसन्ध बुद्धांचे श्रावक विधुर आणि स्वतः ककुसन्ध बुद्ध यांच्यावर प्रहार करून दुस्सी मार जळत होता.

1198.

११९८.

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

बुद्धांचा जो श्रावक भिक्खू हे प्रत्यक्ष जाणतो, हे कण्हा! अशा भिक्खूवर प्रहार करून तू दुःख प्राप्त करशील.

1199.

११९९.

‘‘Majjhesarasmiṃ tiṭṭhanti, vimānā kappaṭhāyino;

Veḷuriyavaṇṇā rucirā, accimanto pabhassarā;

Accharā tattha naccanti, puthu nānattavaṇṇiyo.

महासागराच्या मध्यभागी कल्पभर टिकणारे विमान (दिव्य प्रासाद) आहेत; ते वैडूर्यमण्यासारख्या रंगाचे, अत्यंत सुंदर, देदीप्यमान आणि तेजस्वी आहेत. तिथे विविध रूपांच्या अनेक अप्सरा नृत्य करतात.

1200.

१२००.

‘‘Yo [Pg.366] etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

जो भिक्खू हे प्रत्यक्ष जाणतो... हे कण्हा! तू दुःख प्राप्त करशील.

1201.

१२०१.

‘‘Yo ve buddhena codito, bhikkhusaṅghassa pekkhato;

Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi.

ज्यांनी बुद्धांद्वारे प्रेरित होऊन, भिक्खू संघाच्या देखत, मिगारमाता यांच्या प्रासादाला आपल्या पायाच्या अंगठ्याने हलवले.

1202.

१२०२.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

जो भिक्खू हे प्रत्यक्ष जाणतो... हे कण्हा! तू दुःख प्राप्त करशील.

1203.

१२०३.

‘‘Yo vejayantapāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi;

Iddhibalenupatthaddho, saṃvejesi ca devatā.

ज्यांनी आपल्या ऋद्धीबलाच्या जोरावर वैजयंत प्रासादाला पायाच्या अंगठ्याने हलवले आणि देवांना भयभीत केले.

1204.

१२०४.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

जो भिक्खू हे प्रत्यक्ष जाणतो... हे कण्हा! तू दुःख प्राप्त करशील.

1204.

१२०४.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

जो भिक्खू हे प्रत्यक्ष जाणतो... हे कण्हा! तू दुःख प्राप्त करशील.

1205.

१२०५.

‘‘Yo vejayantapāsāde, sakkaṃ so paripucchati;

Api āvuso jānāsi, taṇhakkhayavimuttiyo;

Tassa sakko viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ.

ज्यांनी वैजयंत प्रासादात शक्राला विचारले की, 'हे मित्रा! तू तृष्णाक्षय विमुक्तीला जाणतोस काय?' तेव्हा विचारले असता शक्राने त्यांना यथायोग्य उत्तर दिले.

1206.

१२०६.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

जो भिक्खू हे प्रत्यक्ष जाणतो... हे कण्हा! तू दुःख प्राप्त करशील.

1207.

१२०७.

‘‘Yo brahmānaṃ paripucchati, sudhammāyaṃ ṭhito sabhaṃ;

Ajjāpi tyāvuso sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;

Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ.

ज्यांनी सुधम्मा सभेत उभे राहून ब्रह्माला विचारले, 'हे मित्रा! तुझी जी दृष्टी पूर्वी होती, तीच आजही आहे काय? ब्रह्मलोकातून पलीकडे जाणाऱ्या बुद्धांच्या त्या तेजस्वी प्रकाशाला तू पाहत आहेस काय?'

1208.

१२०८.

‘‘Tassa brahmā viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;

Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu.

तेव्हा विचारले असता ब्रह्माने त्यांना यथायोग्य उत्तर दिले, 'हे पूजनीय महोदया! माझी जी दृष्टी पूर्वी होती, ती आता राहिलेली नाही.'

1209.

१२०९.

‘‘Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ;

Sohaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato.

'ब्रह्मलोकातून पलीकडे जाणाऱ्या बुद्धांच्या त्या तेजस्वी प्रकाशाला मी पाहत आहे. मग मी आज असे कसे म्हणू शकेन की, मी नित्य आहे, मी शाश्वत आहे?'

1210.

१२१०.

‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

जो भिक्खू हे प्रत्यक्ष जाणतो... हे कण्हा! तू दुःख प्राप्त करशील.

1211.

१२११.

‘‘Yo mahāneruno kūṭaṃ, vimokkhena aphassayi ;

Vanaṃ pubbavidehānaṃ, ye ca bhūmisayā narā.

ज्यांनी विमोक्षाच्या बळाने महामेरू पर्वताचे शिखर, पूर्वविदेह द्वीप आणि भूमीवर झोपणाऱ्या इतर द्वीपांतील मानवांना प्रत्यक्ष पाहिले.

1212.

१२१२.

‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;

Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.

बुद्धांचा जो श्रावक भिक्खू हे प्रत्यक्ष जाणतो, अशा भिक्खूवर प्रहार करून, हे कण्हा! तू दुःख प्राप्त करशील.

1213.

१२१३.

‘‘Na ve aggi cetayati, ahaṃ bālaṃ ḍahāmīti;

Bālova jalitaṃ aggiṃ, āsajja naṃ paḍayhati.

अग्नी कधीही असा विचार करत नाही की 'मी या मूर्खाला जाळतो'; तर तो मूर्ख स्वतःच पेटलेल्या अग्नीला स्पर्श करून स्वतःला जाळून घेतो.

1214.

१२१४.

‘‘Evameva tuvaṃ māra, āsajja naṃ tathāgataṃ;

Sayaṃ ḍahissasi attānaṃ, bālo aggiṃva samphusaṃ.

त्याचप्रमाणे, हे मारा! तथागतांच्या कार्यात अडथळा आणून तू स्वतःलाच जाळून घेशील, जसा एखादा मूर्ख अग्नीला स्पर्श करून स्वतःला जाळतो.

1215.

१२१५.

‘‘Apuññaṃ [Pg.367] pasavī māro, āsajja naṃ tathāgataṃ;

Kiṃ nu maññasi pāpima, na me pāpaṃ vipaccati.

तथागतांचा छळ करून माराने पापाची प्राप्ती केली आहे. हे पापी मारा! तू असे समजतोस काय की तुझ्या पापाचे फळ तुला मिळणार नाही?

1216.

१२१६.

‘‘Karato te cīyate pāpaṃ, cirarattāya antaka;

Māra nibbinda buddhamhā, āsaṃ mākāsi bhikkhusu.

हे अंतक! असे पाप केल्याने दीर्घकाळापर्यंत तुझ्या पापाचा संचय होत राहील. हे मारा! बुद्धांच्या विरोधापासून परावृत्त हो आणि भिक्खूंचा छळ करण्याची इच्छा सोडून दे.

1217.

१२१७.

‘‘Iti māraṃ atajjesi, bhikkhu bhesakaḷāvane;

Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā’’ti.

अशा प्रकारे, भेषकळा वनात त्या भिक्खूंनी माराला ताकीद दिली. त्यानंतर तो खिन्न झालेला यक्ष तिथेच अंतर्धान पावला.

Itthaṃ sudaṃ āyasmā mahāmoggallāno thero gāthāyo abhāsitthāti.

अशा प्रकारे, आयुष्यमान महामोग्गल्लान थेरांनी या गाथा म्हटल्या.

Saṭṭhinipāto niṭṭhito.

सठ्ठिनिपात समाप्त झाला.

Tatruddānaṃ –

त्याचा सारांश पुढीलप्रमाणे आहे –

Saṭṭhikamhi nipātamhi, moggallāno mahiddhiko;

Ekova theragāthāyo, aṭṭhasaṭṭhi bhavanti tāti.

या सठ्ठिनिपातात महाऋद्धीवान मोग्गल्लान हे एकच थेर आहेत; त्यांच्या गाथांची संख्या अडुसष्ट (६८) आहे.

21. Mahānipāto

२१. महानिपात

1. Vaṅgīsattheragāthā

१. वंगीस थेरगाथा

1218.

१२१८.

‘‘Nikkhantaṃ [Pg.368] vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyaṃ;

Vitakkā upadhāvanti, pagabbhā kaṇhato ime.

मी घरादाराचा त्याग करून अनगारिक झालो असलो, तरी काळ्या माराचे हे उद्धट विचार माझ्या मनात वारंवार येत आहेत.

1219.

१२१९.

‘‘Uggaputtā mahissāsā, sikkhitā daḷhadhammino ;

Samantā parikireyyuṃ, sahassaṃ apalāyinaṃ.

जरी उत्कृष्ट धनुर्विद्या शिकलेले, मजबूत धनुष्य धारण करणारे आणि रणांगणातून न पळणारे हजारो योद्धे मला सर्व बाजूंनी वेढून बाणांचा वर्षाव करतील...

1220.

१२२०.

‘‘Sacepi ettakā bhiyyo, āgamissanti itthiyo;

Neva maṃ byādhayissanti, dhamme samhi patiṭṭhito.

जरी याहूनही अधिक स्त्रिया मला भुरळ घालण्यासाठी आल्या, तरी त्या मला विचलित करू शकणार नाहीत; कारण मी माझ्या स्वतःच्या धम्मात दृढपणे प्रतिष्ठित आहे.

1221.

१२२१.

‘‘Sakkhī hi me sutaṃ etaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Nibbānagamanaṃ maggaṃ, tattha me nirato mano.

कारण मी स्वतः सूर्यबंधू बुद्धांच्या मुखातून निर्वाणाकडे नेणारा हा मार्ग ऐकला आहे; आणि त्याच मार्गात माझे मन रममाण झाले आहे.

1222.

१२२२.

‘‘Evaṃ ce maṃ viharantaṃ, pāpima upagacchasi;

Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasi.

हे पापी मारा! जर तू अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या माझ्याकडे येशील, तर मी मृत्यूचा असा अंत करीन की तुला माझा मार्गही दिसणार नाही.

1223.

१२२३.

‘‘Aratiñca ratiñca pahāya, sabbaso gehasitañca vitakkaṃ;

Vanathaṃ na kareyya kuhiñci, nibbanatho avanatho sa bhikkhu.

अरती आणि रती यांचा त्याग करून, घरगुती विचारांचा पूर्णपणे त्याग करून, कोणत्याही विषयात तृष्णा निर्माण करू नये. जो तृष्णारहित आणि आसक्तीरहित आहे, तोच खरा भिक्खू होय.

1224.

१२२४.

‘‘Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagataṃ jagatogadhaṃ kiñci;

Parijīyati sabbamaniccaṃ, evaṃ samecca caranti mutattā.

या जगात पृथ्वीवर किंवा आकाशात जे काही रूपवान आहे आणि जे काही या संसारात समाविष्ट आहे, ते सर्व क्षय पावणारे आणि अनित्य आहे. हे यथायोग्य जाणून विमुक्त मनाचे ज्ञानी पुरुष विहार करतात.

1225.

१२२५.

‘‘Upadhīsu janā gadhitāse, diṭṭhasute paṭighe ca mute ca;

Ettha vinodaya chandamanejo, yo hettha na limpati muni tamāhu.

लोक उपाधींमध्ये – जे पाहिले, ऐकले, स्पर्श केले आणि अनुभवले आहे त्यात गुंतलेले असतात. तू यातील वासनेचा त्याग करून तृष्णारहित हो. जो या पंचकामगुणांमध्ये लिप्त होत नाही, त्यालाच ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणतात.

1226.

१२२६.

‘‘Atha [Pg.369] saṭṭhisitā savitakkā, puthujjanatāya adhammā niviṭṭhā;

Na ca vaggagatassa kuhiñci, no pana duṭṭhullagāhī sa bhikkhu.

अनेक सामान्य लोक विचारांसह बासष्ट प्रकारच्या मिथ्या दृष्टींचा आश्रय घेऊन अधम्मामध्ये रमतात. परंतु जो कोणत्याही पंथात सामील होत नाही आणि चुकीच्या सिद्धांतांचे ग्रहण करत नाही, तोच खरा भिक्खू होय.

1227.

१२२७.

‘‘Dabbo cirarattasamāhito, akuhako nipako apihālu;

Santaṃ padaṃ ajjhagamā muni, paṭicca parinibbuto kaṅkhati kālaṃ.

दीर्घकाळापासून समाधीत असलेला, कपटरहित, चतुर आणि लोभरहित असा ज्ञानी मुनी शांत पदाला प्राप्त झाला आहे. त्या निर्वाणाचा आश्रय घेऊन तो क्लेशांपासून मुक्त झाला असून आता केवळ काळाची प्रतीक्षा करत आहे.

1228.

१२२८.

‘‘Mānaṃ pajahassu gotama, mānapathañca jahassu asesaṃ;

Mānapathamhi sa mucchito, vippaṭisārīhuvā cirarattaṃ.

हे गोतमा! अभिमानाचा त्याग कर आणि अभिमानाच्या मार्गाला पूर्णपणे सोडून दे. अभिमानाच्या मार्गात मोहित होऊन तू दीर्घकाळापर्यंत पश्चात्ताप करत राहिला आहेस.

1229.

१२२९.

‘‘Makkhena makkhitā pajā, mānahatā nirayaṃ papatanti;

Socanti janā cirarattaṃ, mānahatā nirayaṃ upapannā.

इतरांचे उपकार विसरून कृतघ्नतेने माखलेले आणि मान-मदाने (अहंकाराने) नष्ट झालेले प्राणी नरकात पडतात. अहंकाराने ग्रासलेले आणि नरकात पडलेले लोक दीर्घकाळापर्यंत शोक करतात.

1230.

१२३०.

‘‘Na hi socati bhikkhu kadāci, maggajino sammā paṭipanno;

Kittiñca sukhañcānubhoti, dhammadasoti tamāhu tathattaṃ.

मार्गाने (अष्टांगिक मार्गाने) क्लेशांवर विजय मिळवणारे आणि योग्य आचरण करणारे भिक्खू कधीही शोक करत नाहीत. ते कीर्ती आणि सुखाचा अनुभव घेतात. अशा सत्यनिष्ठ पुरुषाला ज्ञानी लोक 'धम्म पाहणारा' (धम्मदर्शी) म्हणतात.

1231.

१२३१.

‘‘Tasmā akhilo idha padhānavā, nīvaraṇāni pahāya visuddho;

Mānañca pahāya asesaṃ, vijjāyantakaro samitāvī.

म्हणूनच, या लोकात (चित्तातील) पाच खिळांपासून (दोषांपासून) मुक्त, सम्यक प्रधान (प्रयत्न) करणारे आणि नीवरणांचा त्याग करून अत्यंत शुद्ध झालेले भिक्खू, अहंकाराचा पूर्णपणे त्याग करून आणि शांत होऊन, त्रिविद्यांद्वारे दुःखाचा अंत करतात.

1232.

१२३२.

‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati;

Sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotama.

मी कामरागाने (वासनेने) जळत आहे, माझे चित्त चहूबाजूंनी होरपळत आहे. हे गोतम (आनंद)! माझ्यावर अनुकंपा करून मला ही आग शांत करण्याचा (निर्वाणाचा) मार्ग सांगा.

1233.

१२३३.

‘‘Saññāya [Pg.370] vipariyesā, cittaṃ te pariḍayhati;

Nimittaṃ parivajjehi, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ ( ).

विपरीत संज्ञेमुळे (अशुभाला शुभ मानल्यामुळे) तुमचे चित्त जळत आहे. कामराग वाढवणाऱ्या या शुभ निमित्ताचा (आकर्षणाचा) त्याग करा.

1234.

१२३४.

‘‘Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ;

Sati kāyagatā tyatthu, nibbidābahulo bhava.

चित्ताला अशुभाच्या भावनेने एकाग्र आणि सुसमाहित करा. तुमच्यामध्ये कायगतासती (शरीराविषयीची स्मृती) असू द्या आणि संसाराविषयी वैराग्य बहुल व्हा.

1235.

१२३५.

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

Tato mānābhisamayā, upasanto carissasi.

अनिमित्त भावनेचा (अनित्यतेचा) अभ्यास करा आणि मान-अनुशयाचा (अहंकाराच्या सुप्त प्रवृत्तीचा) त्याग करा. त्यानंतर अहंकाराचा पूर्णपणे नाश केल्यामुळे तुम्ही शांत होऊन विहरेल (जीवन जगाल).

1236.

१२३६.

‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye;

Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā.

मनुष्याने तीच वाणी बोलावी जिच्यामुळे स्वतःला त्रास होणार नाही आणि इतरांनाही इजा (पीडा) होणार नाही; तीच वाणी खरोखर सुभाषित (चांगली बोललेली) आहे.

1237.

१२३७.

‘‘Piyavācameva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā;

Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ.

मनुष्याने प्रिय वाणीच बोलावी, जी ऐकून आनंद होतो. इतरांचे अप्रिय व कठोर शब्द न स्वीकारता त्यांच्याशी प्रिय असेच बोलावे.

1238.

१२३८.

‘‘Saccaṃ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano;

Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.

सत्य हीच खरोखर अमृतवाणी आहे, हा सनातन धम्म आहे. सत्पुरुष नेहमी सत्य, कल्याण (अर्थ) आणि धम्मामध्ये प्रतिष्ठित असतात, असे म्हणतात.

1239.

१२३९.

‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā.

भगवान बुद्ध जे वचन बोलतात, जे निर्वाण प्राप्तीसाठी आणि दुःखाचा अंत करण्यासाठी सुरक्षित आहे, तेच वचन सर्व वाण्यांमध्ये सर्वोत्तम आहे.

1240.

१२४०.

‘‘Gambhīrapañño medhāvī, maggāmaggassa kovido;

Sāriputto mahāpañño, dhammaṃ deseti bhikkhunaṃ.

गंभीर प्रज्ञा असलेले, बुद्धिमान, मार्ग आणि अमार्गाचे ज्ञाते, महाप्रज्ञावान आयुष्यमान सारिपुत्त भिक्खूंना धम्मदेशना देत आहेत.

1241.

१२४१.

‘‘Saṅkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sālikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udiyyati.

ते संक्षेपानेही देशना देतात आणि विस्तारानेही सांगतात. त्यांचा आवाज साळुंकी पक्षाच्या मंजूळ आवाजासारखा आहे आणि त्यांची प्रतिभा (ज्ञान) अखंड वाहत राहते.

1242.

१२४२.

‘‘Tassa taṃ desayantassa, suṇanti madhuraṃ giraṃ;

Sarena rajanīyena, savanīyena vaggunā;

Udaggacittā muditā, sotaṃ odhenti bhikkhavo.

ते देशना देत असताना, भिक्खू त्यांची ती मधुर वाणी ऐकतात. त्यांच्या त्या आनंददायी, श्रवणीय आणि सुंदर आवाजामुळे भिक्खू प्रफुल्लित चित्ताने व आनंदाने कान देऊन ऐकतात.

1243.

१२४३.

‘‘Ajja pannarase visuddhiyā, bhikkhū pañcasatā samāgatā;

Saṃyojanabandhanacchidā, anīghā khīṇapunabbhavā isī.

आज पंधराव्या दिवशी (उपोसथाला) परिशुद्धीसाठी पाचशे भिक्खू एकत्र आले आहेत. ते संयोजनांचे बंधन तोडणारे, दुःखमुक्त, पुनर्जन्म नष्ट केलेले अर्हत (ऋषी) आहेत.

1244.

१२४४.

‘‘Cakkavattī yathā rājā, amaccaparivārito;

Samantā anupariyeti, sāgarantaṃ mahiṃ imaṃ.

ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजा आपल्या मंत्र्यांनी वेढलेला असून, समुद्रापर्यंत पसरलेल्या या संपूर्ण पृथ्वीवर फिरतो.

1245.

१२४५.

‘‘Evaṃ [Pg.371] vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ;

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.

त्याचप्रमाणे, क्लेशांचे युद्ध जिंकलेल्या, अद्वितीय मार्गदर्शक अशा शास्त्यांची (बुद्धांची), मृत्यूचा त्याग केलेले आणि त्रिविद्या प्राप्त केलेले श्रावक सेवा करतात.

1246.

१२४६.

‘‘Sabbe bhagavato puttā, palāpettha na vijjati;

Taṇhāsallassa hantāraṃ, vande ādiccabandhunaṃ.

हे सर्व भगवंतांचे (धम्म) पुत्र आहेत, यांच्यात कोणीही निरर्थक (गुणहीन) नाही. तृष्णारूपी शल्य उपटून टाकणाऱ्या, आदित्यबंधू (सूर्याचे वंशज) बुद्धांना मी वंदन करतो.

1247.

१२४७.

‘‘Parosahassaṃ bhikkhūnaṃ, sugataṃ payirupāsati;

Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ akutobhayaṃ.

एक हजाराहून अधिक भिक्खू सुगतांची सेवा करत आहेत, जे निष्पाप (विमल) धम्माची आणि सर्व भयांनी मुक्त अशा निर्वाणाची देशना देत आहेत.

1248.

१२४८.

‘‘Suṇanti dhammaṃ vimalaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;

Sobhati vata sambuddho, bhikkhusaṅghapurakkhato.

ते सम्यक संबुद्धांनी उपदेशिलेला निर्मळ धम्म ऐकतात. भिक्खू संघाच्या मध्यभागी सुशोभित असणारे संबुद्ध खरोखरच अत्यंत शोभून दिसतात.

1249.

१२४९.

‘‘‘Nāganāmo’si bhagavā, isīnaṃ isisattamo;

Mahāmeghova hutvāna, sāvake abhivassasi.

हे भगवंत! आपण 'नाग' (पापरहित) आहात, आपण ऋषींमधील सातवे ऋषी आहात. महामेघाप्रमाणे होऊन आपण आपल्या श्रावकांवर (धम्मरूपी अमृताचा) वर्षाव करता.

1250.

१२५०.

‘‘Divā vihārā nikkhamma, satthudassanakamyatā;

Sāvako te mahāvīra, pāde vandati vaṅgiso.

हे महावीरा! दिवसाच्या विहारातून बाहेर पडून, शास्त्यांच्या (आपल्या) दर्शनाच्या इच्छेने, आपला श्रावक वंगीस आपल्या चरणांना वंदन करत आहे.

1251.

१२५१.

‘‘Ummaggapathaṃ mārassa, abhibhuyya carati pabhijja khīlāni;

Taṃ passatha bandhapamuñcakaraṃ, asitaṃva bhāgaso pavibhajja.

माराच्या कुमार्गावर विजय मिळवून, (राग-द्वेषादी) खिळे नष्ट करून ते चालतात. बंधनांतून मुक्त करणाऱ्या, अनासक्त आणि धम्माचे विविध भागांत (सतिपट्ठनादी) विभाजन करून देशना देणाऱ्या त्या तथागतांना पहा.

1252.

१२५२.

‘‘Oghassa hi nitaraṇatthaṃ, anekavihitaṃ maggaṃ akkhāsi;

Tasmiñca amate akkhāte, dhammadasā ṭhitā asaṃhīrā.

चार ओघांमधून (भवसागरातून) पार होण्यासाठी त्यांनी अनेक प्रकारचा मार्ग सांगितले आहे. त्या अमृतपदाचा (निर्वाणाचा) उपदेश केला असता, धम्म पाहणारे (धम्मदर्शी) लोक विचलित न होता दृढ राहतात.

1253.

१२५३.

‘‘Pajjotakaro ativijjha, sabbaṭhitīnaṃ atikkamamaddasa ;

Ñatvā ca sacchikatvā ca, aggaṃ so desayi dasaddhānaṃ.

ज्ञानरूपी प्रकाश पसरवणाऱ्या भगवंतांनी (सत्याचा) वेध घेऊन, सर्व प्रकारच्या दृष्टींच्या पलीकडचे निर्वाण पाहिले. ते जाणून आणि प्रत्यक्ष अनुभवून त्यांनी पंचवर्गीय भिक्खूंना त्या श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला.

1254.

१२५४.

‘‘Evaṃ sudesite dhamme, ko pamādo vijānataṃ dhammaṃ;

Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe.

अशा प्रकारे धम्माचा उत्तम उपदेश केला गेला असताना, धम्म जाणणाऱ्यांना कसा बरं आळस (प्रमाद) असू शकेल? म्हणूनच, त्या भगवंतांच्या शासनात (धम्मात) वंदन करत नेहमी अप्रमत्तपणे (सावधगिरीने) आचरण करावे.

1255.

१२५५.

‘‘Buddhānubuddho yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo;

Lābhī sukhavihārānaṃ, vivekānaṃ abhiṇhaso.

बुद्धांनंतर सर्वप्रथम धम्म जाणणारे, दृढ पराक्रमी स्थवीर कोंडण्य हे सुखावह अशा तिन्ही प्रकारच्या विवेकांचे (एकांतात राहण्याचे) निरंतर लाभ घेणारे आहेत.

1256.

१२५६.

‘‘Yaṃ [Pg.372] sāvakena pattabbaṃ, satthu sāsanakārinā;

Sabbassa taṃ anuppattaṃ, appamattassa sikkhato.

शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचे पालन करणाऱ्या श्रावकाने जे काही प्राप्त करायचे असते, ते सर्व या अप्रमत्तपणे आचरण करणाऱ्या कोंडण्यांनी प्राप्त केले आहे.

1257.

१२५७.

‘‘Mahānubhāvo tevijjo, cetopariyakovido;

Koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno.

महानुभाव, त्रिविद्या संपन्न, चेतोपरिय ज्ञानामध्ये निपुण आणि बुद्धांचे धम्म-वारसदार केलेले स्थवीर कोंडण्य शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करत आहेत.

1258.

१२५८.

‘‘Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.

पर्वताच्या (इसिगिलीच्या) कुशीत बसलेल्या, दुःखाचा अंत करणाऱ्या मुनींची (बुद्धांची), मृत्यूवर विजय मिळवलेले आणि त्रिविद्या संपन्न केलेले श्रावक सेवा करत आहेत.

1259.

१२५९.

‘‘Cetasā anupariyeti, moggallāno mahiddhiko;

Cittaṃ nesaṃ samanvesaṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ.

महान ऋद्धीमान मोग्गल्लान आपल्या मनाने त्या अर्हत भिक्खूंच्या चित्ताचा शोध घेतात आणि ते सर्व उपाधींपासून मुक्त व विमुक्त असल्याचे जाणतात.

1260.

१२६०.

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;

Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotamaṃ.

अशा प्रकारे, सर्व गुणांनी संपन्न, दुःखाचा अंत करणाऱ्या आणि अनेकविध कल्याणकारी गुणांनी युक्त अशा गोतम बुद्धांची श्रावक सेवा करत आहेत.

1261.

१२६१.

‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, virocati vītamalova bhāṇumā;

Evampi aṅgīrasa tvaṃ mahāmuni, atirocasi yasasā sabbalokaṃ.

ज्याप्रमाणे ढगमुक्त आकाशात चंद्र शोभून दिसतो किंवा मलरहित सूर्य प्रकाशतो, त्याचप्रमाणे हे अंगीरस महामुनी! आपण आपल्या यशाने संपूर्ण जगात अत्यंत शोभून दिसत आहात.

1262.

१२६२.

‘‘Kāveyyamattā vicarimha pubbe, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Athaddasāma sambuddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ.

पूर्वी आम्ही काव्याच्या गर्वात चूर होऊन एका गावातून दुसऱ्या गावात, एका शहरातून दुसऱ्या शहरात फिरत होतो. त्यानंतर आम्ही सर्व धम्मांचे पारगामी असणाऱ्या सम्यक संबुद्धांचे दर्शन घेतले.

1263.

१२६३.

‘‘So me dhammamadesesi, muni dukkhassa pāragū;

Dhammaṃ sutvā pasīdimha, saddhā no udapajjatha.

दुःखाचा अंत करणाऱ्या त्या मुनींनी मला धम्माचा उपदेश केला. तो धम्म ऐकून आमचे मन प्रसन्न झाले आणि आमच्यात श्रद्धा निर्माण झाली.

1264.

१२६४.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, khandhe āyatanāni ca;

Dhātuyo ca viditvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

त्यांचे ते वचन ऐकून आणि पंचस्कंध, बारा आयतने व अठरा धातू यांचे ज्ञान प्राप्त करून मी गृहत्याग करून प्रवज्जा घेतली.

1265.

१२६५.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

Itthīnaṃ purisānañca, ye te sāsanakārakā.

खरोखरच, अनेक स्त्री-पुरुषांच्या कल्याणासाठी तथागत जन्माला येतात, जे त्यांच्या शासनाचे (उपदेशाचे) पालन करतात.

1266.

१२६६.

‘‘Tesaṃ kho vata atthāya, bodhimajjhagamā muni;

Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, ye nirāmagataddasā.

खरोखरच, त्या भिक्खू आणि भिक्खुणींच्या कल्याणासाठी मुनींनी (बुद्धांनी) संबोधी प्राप्त केली, ज्यांनी दोषरहित असा सन्मार्ग पाहिला आहे.

1267.

१२६७.

‘‘Sudesitā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

Cattāri ariyasaccāni, anukampāya pāṇinaṃ.

दिव्य चक्षू असलेल्या, आदित्यबंधू बुद्ध भगवंतांनी प्राण्यांवर अनुकंपा करून चार आर्यसत्यांचा उत्तम उपदेश केला आहे.

1268.

१२६८.

‘‘Dukkhaṃ [Pg.373] dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

दुःख, दुःखाची उत्पत्ती (समुदय), दुःखाचा निरोध (अतिक्रमण) आणि दुःखाच्या शमनाकडे नेणारा श्रेष्ठ अष्टांगिक मार्ग (ही ती चार आर्यसत्ये होत).

1269.

१२६९.

‘‘Evamete tathā vuttā, diṭṭhā me te yathā tathā;

Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

"हे (दुःखसत्यादी) आर्यसत्य जसे भगवंतांनी सांगितले आहेत, तसेच ते मी जसेच्या तसे पाहिले आहेत. मी माझे परम कल्याण (अर्हत्त्व) प्राप्त केले आहे आणि बुद्धांचे शासन (शिक्षण) पूर्ण केले आहे."

1270.

१२७०.

‘‘Svāgataṃ vata me āsi, mama buddhassa santike;

Suvibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamiṃ.

"बुद्धांच्या सानिध्यात माझे येणे खरोखरच सुस्वागत (कल्याणकारी) ठरले आहे. उत्तम प्रकारे विभागलेल्या धर्मांमध्ये जे सर्वश्रेष्ठ (मार्ग व फल) आहे, ते मी प्राप्त केले आहे."

1271.

१२७१.

‘‘Abhiññāpāramippatto, sotadhātu visodhitā;

Tevijjo iddhipattomhi, cetopariyakovido.

"मी अभिज्ञांच्या पारमितेला (शिखराला) पोहोचलो आहे, माझी दिव्य श्रोतधातू (दिव्य कान) विशुद्ध झाली आहे. मी त्रिविद्येने संपन्न आहे, ऋद्धी प्राप्त केली आहे आणि परचित्तज्ञानात (चेतोपरियज्ञानात) कुशल झालो आहे."

1272.

१२७२.

‘‘Pucchāmi satthāramanomapaññaṃ, diṭṭheva dhamme yo vicikicchānaṃ chettā;

Aggāḷave kālamakāsi bhikkhu, ñāto yasassī abhinibbutatto.

"मी त्या अनुपम प्रज्ञावंत शास्त्यांना (बुद्धांना) विचारतो, जे याच जन्मात शंकांचे (विचिकित्सेचे) छेदन करणारे आहेत. अग्गाळव विहारात ज्या प्रसिद्ध, यशस्वी आणि शांत चित्त असलेल्या भिक्खूने देहत्याग केला (काळ केला), त्यांच्याविषयी मी विचारतो."

1273.

१२७३.

‘‘Nigrodhakappo iti tassa nāmaṃ, tayā kataṃ bhagavā brāhmaṇassa;

So taṃ namassaṃ acari mutyapekho, āraddhavīriyo daḷhadhammadassī.

"हे भगवंत! त्या ब्राह्मण भिक्खूचे नाव आपण 'निग्रोधकप्प' असे ठेवले होते. मुक्तीची आकांक्षा बाळगणारा, दृढ वीर्यवान आणि स्थिर सत्याचा (धम्माचा) साक्षात्कार करणारा तो निग्रोधकप्प आपल्याला वंदन करत विहरत असे."

1274.

१२७४.

‘‘Taṃ sāvakaṃ sakka mayampi sabbe, aññātumicchāma samantacakkhu;

Samavaṭṭhitā no savanāya sotā, tuvaṃ no satthā tvamanuttarosi’’.

"हे शाक्यमुनी! हे समंतचक्षू (सर्वज्ञ)! आम्ही सर्वजण त्या श्रावकाविषयी जाणून घेऊ इच्छितो. आमचे कान ऐकण्यासाठी सज्ज झाले आहेत. आपण आमचे शास्ते आहात, आपण अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहात."

1275.

१२७५.

Chinda no vicikicchaṃ brūhi metaṃ, parinibbutaṃ vedaya bhūripañña;

Majjheva no bhāsa samantacakkhu, sakkova devāna sahassanetto.

"हे महाप्रज्ञावंत! आमची शंका दूर करा आणि आम्हाला हे सांगा. तो परिनिर्वाण पावला आहे की नाही, हे आम्हाला सांगा. हे समंतचक्षू! जसा हजार डोळ्यांचा इंद्र देवांच्या मध्ये बोलतो, तसे आपण आमच्यामध्ये बसून आम्हाला सांगा."

1276.

१२७६.

‘‘Ye keci ganthā idha mohamaggā, aññāṇapakkhā vicikicchaṭhānā;

Tathāgataṃ patvā na te bhavanti, cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ.

"या जगात मोहाचे मार्ग, अज्ञानाचे पक्ष आणि संशयाची स्थाने असणारे जे काही ग्रंथ (बंधने) आहेत, ते तथागतांच्या जवळ आल्यावर नष्ट होतात. कारण तथागत हे मानवांसाठी परम चक्षू (नेत्र) आहेत."

1277.

१२७७.

‘‘No [Pg.374] ce hi jātu puriso kilese, vāto yathā abbhaghanaṃ vihāne;

Tamovassa nivuto sabbaloko, jotimantopi na pabhāseyyuṃ.

"जर महापुरुषांनी (बुद्धांनी) क्लेशांचा नाश केला नसता, जसा वारा ढगांच्या दाट समूहाला विखरून टाकतो, तर हा संपूर्ण लोक अंधकाराने व्यापलेला राहिला असता आणि प्रज्ञावंत लोक असूनही ते प्रकाशू शकले नसते."

1278.

१२७८.

‘‘Dhīrā ca pajjotakarā bhavanti, taṃ taṃ ahaṃ vīra tatheva maññe;

Vipassinaṃ jānamupāgamimha, parisāsu no āvikarohi kappaṃ.

"धीर पुरुष हे प्रकाश देणारे (ज्ञानदीप प्रज्वलित करणारे) असतात. हे वीर! मी आपल्याला तसेच मानतो. आम्ही सर्वज्ञ अशा आपल्याला जाणून शरण आलो आहोत. या परिषदेमध्ये आमच्यासाठी कप्पाचा (निग्रोधकप्पाचा) वृत्तांत स्पष्ट करा."

1279.

१२७९.

‘‘Khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ, haṃsova paggayha saṇikaṃ nikūja;

Bindussarena suvikappitena, sabbeva te ujjugatā suṇoma.

"आपली मधुर वाणी त्वरित प्रकट करा. जसा हंस आपली मान उंचावून हळूच मधुर कूजन करतो, तसे आपल्या सुस्पष्ट आणि मधुर स्वराने आम्हाला सांगा. आम्ही सर्वजण एकाग्र चित्ताने ते ऐकू."

1280.

१२८०.

‘‘Pahīnajātimaraṇaṃ asesaṃ, niggayha dhonaṃ vadessāmi dhammaṃ;

Na kāmakāro hi puthujjanānaṃ, saṅkheyyakāro ca tathāgatānaṃ.

"ज्यांनी जन्म आणि मृत्यू पूर्णपणे नष्ट केले आहेत, त्या क्लेश धुवून टाकणाऱ्या भगवंतांना विनंती करून मी धम्म ऐकण्यास उत्सुक आहे. सामान्य माणसांना (पृथग्जनांना) आपल्या इच्छेनुसार सर्व काही करता येत नाही, परंतु तथागत हे प्रज्ञेने विचार करून सर्व काही करण्यास समर्थ असतात."

1281.

१२८१.

‘‘Sampannaveyyākaraṇaṃ tavedaṃ, samujjupaññassa samuggahītaṃ;

Ayamañjali pacchimo suppaṇāmito, mā mohayī jānamanomapañña.

"हे अनुपम प्रज्ञावंत! सरळ प्रज्ञा असलेल्या आपले हे परिपूर्ण उत्तर आम्ही ग्रहण केले आहे. हा आमचा शेवटचा नमस्कार आहे, जो आम्ही हात जोडून अत्यंत आदराने करत आहोत. हे सर्व जाणणारे भगवंत! आम्हाला संभ्रमात ठेवू नका."

1282.

१२८२.

‘‘Paroparaṃ ariyadhammaṃ viditvā, mā mohayī jānamanomavīriya;

Vāriṃ yathā ghammani ghammatatto, vācābhikaṅkhāmi sutaṃ pavassa.

"हे अनुपम वीर्यवान! लौकिक आणि लोकोत्तर अशा श्रेष्ठ आर्यधम्माला जाणून, सर्व काही जाणणारे आपण आम्हाला संभ्रमात ठेवू नका. उन्हाळ्यात उन्हाने व्याकुळ झालेला माणूस जशी पाण्याची इच्छा करतो, तशीच मी आपल्या वाणीची इच्छा करत आहे. आपल्या उपदेशरूपी अमृताचा वर्षाव करा."

1283.

१२८३.

‘‘Yadatthikaṃ brahmacariyaṃ acarī, kappāyano kaccissataṃ amoghaṃ;

Nibbāyi so ādu saupādiseso, yathā vimutto ahu taṃ suṇoma.

"ज्या ध्येयासाठी कप्पायनाने (निग्रोधकप्पाने) ब्रह्मचर्य पाळले, ते त्याचे ब्रह्मचर्य सफल झाले ना? तो उपाधिशेष (स-उपादिशेष) निर्वाण पावला की सर्व उपाधींमधून मुक्त होऊन (अनुपादिशेष) परिनिर्वाण पावला? तो जसा मुक्त झाला, ते आम्हाला ऐकायचे आहे."

1284.

१२८४.

‘‘‘Acchecchi [Pg.375] taṇhaṃ idha nāmarūpe,(Iti bhagavā) kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitaṃ;

Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesaṃ’, iccabravi bhagavā pañcaseṭṭho.

"भगवान म्हणाले— 'त्याने या नामरूपातील तृष्णेचा छेद केला आहे, जी काळ्या मारची (कण्हाची) नदी असून दीर्घकाळापासून मनात सुप्त होती. त्याने जन्म आणि मृत्यू पूर्णपणे पार केले आहेत.' पाच इंद्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांनी असे उत्तर दिले."

1285.

१२८५.

‘‘Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattama;

Amoghaṃ kira me puṭṭhaṃ, na maṃ vañcesi brāhmaṇo.

"हे सातवे ऋषी (इसिसत्तम)! आपले हे वचन ऐकून मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे. खरोखरच माझा प्रश्न विचारणे सफल झाले. त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने (बुद्धांनी) मला निराश केले नाही."

1286.

१२८६.

‘‘Yathā vādī tathā kārī, ahu buddhassa sāvako;

Acchecchi maccuno jālaṃ, tataṃ māyāvino daḷhaṃ.

"बुद्धांचा तो श्रावक जसे बोलत असे तसेच वागत असे. त्याने मायावी मृत्यूचे पसरलेले अत्यंत मजबूत जाळे (तृष्णेचे जाळे) तोडून टाकले."

1287.

१२८७.

‘‘Addasa bhagavā ādiṃ, upādānassa kappiyo;

Accagā vata kappāno, maccudheyyaṃ suduttaraṃ.

"हे भगवंत! कप्पियाने (निग्रोधकप्पाने) उपादानाचा (आसक्तीचा) उगम पाहिला होता. तो कप्पायन खरोखरच पार करणे अत्यंत कठीण अशा मृत्यूच्या साम्राज्याला पार करून गेला."

1288.

१२८८.

‘‘Taṃ devadevaṃ vandāmi, puttaṃ te dvipaduttama;

Anujātaṃ mahāvīraṃ, nāgaṃ nāgassa orasa’’nti.

"हे देवाधिदेवा! हे द्विपदोत्तमा (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ)! मी आपल्याला वंदन करतो. आपल्या पावलांवर पाऊल ठेवून चालणाऱ्या, महावीर्यवान आणि आपल्या औरस पुत्रासारख्या असलेल्या त्या नाग (श्रेष्ठ) निग्रोधकप्पाला मी वंदन करतो."

Itthaṃ sudaṃ āyasmā vaṅgīso thero gāthāyo

"अशा प्रकारे आयुष्मान वंगीस थेरांनी या गाथा..."

Abhāsitthāti.

"...म्हटल्या."

Mahānipāto niṭṭhito.

"महानिपात समाप्त झाला."

Tatruddānaṃ –

"त्याचा सारांश (उद्दान) पुढीलप्रमाणे आहे –"

Sattatimhi nipātamhi, vaṅgīso paṭibhāṇavā;

Ekova thero natthañño, gāthāyo ekasattatīti.

"या सत्तरीच्या निपातात (महानिपातात) प्रतिभावान वंगीस हे एकच थेर आहेत, दुसरे कोणी नाही. यात एकूण एकाहत्तर (७१) गाथा आहेत."

Niṭṭhitā theragāthāyo.

"थेरगाथा समाप्त झाल्या."

Tatruddānaṃ –

"त्याचा एकूण सारांश (उद्दान) –"

Sahassaṃ honti tā gāthā, tīṇi saṭṭhisatāni ca;

Therā ca dve satā saṭṭhi, cattāro ca pakāsitā.

"या गाथा एकूण एक हजार तीनशे साठ (१३६०) आहेत. आणि थेर दोनशे चौसष्ट (२६४) सांगितले आहेत."

Sīhanādaṃ naditvāna, buddhaputtā anāsavā;

Khemantaṃ pāpuṇitvāna, aggikhandhāva nibbutāti.

"बुद्धांचे ते अनास्रव (आसवरहित) पुत्र सिंहगर्जना करून, परम शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले आणि या जगात अग्नीच्या ज्वालांप्रमाणे प्रज्वलित होऊन शांत (परिनिर्वृत) झाले."

Theragāthāpāḷi niṭṭhitā.

"थेरगाथापाळी समाप्त झाली."