Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Khuddakanikāye

खुद्दकनिकाय

Suttanipātapāḷi

सुत्तनिपात पाळी

1. Uragavaggo

१. उरगवग्ग (सर्प वर्ग)

1. Uragasuttaṃ

१. उरगसुत्त (सर्प सुत्त)

1.

१.

Yo [Pg.279] uppatitaṃ vineti kodhaṃ, visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi ;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याप्रमाणे पसरलेल्या सर्पविषाला औषधांनी नष्ट केले जाते, त्याप्रमाणे जो उत्पन्न झालेल्या क्रोधाला नष्ट करतो; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

2.

२.

Yo rāgamudacchidā asesaṃ, bhisapupphaṃva saroruhaṃ vigayha;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ, purāṇaṃ.

ज्याप्रमाणे मुले सरोवरात उतरून तेथे उगवलेले कमळाचे फूल तोडून टाकतात, त्याप्रमाणे जो रागाला पूर्णपणे मुळासकट नष्ट करतो; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

3.

३.

Yo taṇhamudacchidā asesaṃ, saritaṃ sīghasaraṃ visosayitvā;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

जो वेगाने वाहणाऱ्या तृष्णेच्या प्रवाहाला सुकवून तिला पूर्णपणे नष्ट करतो; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

4.

४.

Yo [Pg.280] mānamudabbadhī asesaṃ, naḷasetuṃva sudubbalaṃ mahogho;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याप्रमाणे मोठा पूर अत्यंत कमकुवत अशा लव्हाळ्याच्या पुलाला वाहून नेतो, त्याप्रमाणे जो भिक्खू मानाला (अहंकाराला) पूर्णपणे नष्ट करतो; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

5.

५.

Yo nājjhagamā bhavesu sāraṃ, vicinaṃ pupphamiva udumbaresu;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याप्रमाणे उंबराच्या झाडांमध्ये फूल शोधणाऱ्याला फूल सापडत नाही, त्याप्रमाणे जो भिक्खू विविध भवांमध्ये (अस्तित्वाच्या रूपांमध्ये) शोध घेऊनही काहीही सार शोधू शकत नाही; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

6.

६.

Yassantarato na santi kopā, itibhavābhavatañca vītivatto;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याच्या अंतरात क्रोध नाही आणि ज्याने या किंवा त्या भवाचे (अस्तित्वाचे) चक्र ओलांडले आहे; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

7.

७.

Yassa vitakkā vidhūpitā, ajjhattaṃ suvikappitā asesā;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याचे सर्व वितर्क (कुविचार) जळून खाक झाले आहेत आणि अंतरातून पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

8.

८.

Yo nāccasārī na paccasārī, sabbaṃ accagamā imaṃ papañcaṃ;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

जो पुढे धावत नाही आणि मागेही हटत नाही, ज्याने या सर्व प्रपंचाचा (तृष्णा, मान, दृष्टी यांच्या विस्ताराचा) पूर्णपणे त्याग केला आहे; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

9.

९.

Yo nāccasārī na paccasārī, sabbaṃ vitathamidanti ñatvā loke;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

जो पुढे धावत नाही आणि मागेही हटत नाही, ज्याने या जगात 'हे सर्व असत्य आहे' असे जाणले आहे; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

10.

१०.

Yo nāccasārī na paccasārī, sabbaṃ vitathamidanti vītalobho;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

जो पुढे धावत नाही आणि मागेही हटत नाही, 'हे सर्व असत्य आहे' असे जाणून जो लोभरहित झाला आहे; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

11.

११.

Yo [Pg.281] nāccasārī na paccasārī, sabbaṃ vitathamidanti vītarāgo;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

जो पुढे धावत नाही आणि मागेही हटत नाही, 'हे सर्व असत्य आहे' असे जाणून जो रागरहित झाला आहे; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

12.

१२.

Yo nāccasārī na paccasārī, sabbaṃ vitathamidanti vītadoso;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

जो पुढे धावत नाही आणि मागेही हटत नाही, 'हे सर्व असत्य आहे' असे जाणून जो द्वेषरहित झाला आहे; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

13.

१३.

Yo nāccasārī na paccasārī, sabbaṃ vitathamidanti vītamoho;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

जो पुढे धावत नाही आणि मागेही हटत नाही, 'हे सर्व असत्य आहे' असे जाणून जो मोहरहित झाला आहे; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

14.

१४.

Yassānusayā na santi keci, mūlā ca akusalā samūhatāse;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याच्यामध्ये कोणतेही अनुशय (सुप्त क्लेश) उरलेले नाहीत आणि ज्याची अकुशल मुळे पूर्णपणे उपटून टाकली गेली आहेत; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

15.

१५.

Yassa darathajā na santi keci, oraṃ āgamanāya paccayāse;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याच्यामध्ये या काठावर (पुन्हा जन्माला) येण्यास कारणीभूत ठरणारे कोणतेही क्लेश उरलेले नाहीत; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

16.

१६.

Yassa vanathajā na santi keci, vinibandhāya bhavāya hetukappā;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याच्यामध्ये भवाच्या बंधनाला कारणीभूत ठरणारी कोणतीही तृष्णा उरलेली नाही; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

17.

१७.

Yo nīvaraṇe pahāya pañca, anigho tiṇṇakathaṃkatho visallo;

So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇaṃ.

ज्याने पाच नीवरणांचा त्याग केला आहे, जो दुःखरहित आहे, ज्याने शंका-कुशंका पार केल्या आहेत आणि जो शल्यमुक्त झाला आहे; तो भिक्खू या काठाला आणि पलीकडच्या काठाला सोडून देतो, ज्याप्रमाणे सर्प आपली जुनी, जीर्ण कात टाकून देतो.

Uragasuttaṃ paṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.

पहिले उरगसुत्त समाप्त झाले.

2. Dhaniyasuttaṃ

२. धनियसुत्त

18.

१८.

‘‘Pakkodano [Pg.282] duddhakhīrohamasmi, (iti dhaniyo gopo)Anutīre mahiyā samānavāso;

Channā kuṭi āhito gini, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(धनिय गोपाळ म्हणाला:) 'माझे अन्न शिजले आहे, गाईंचे दूध काढले आहे, मी मही नदीच्या काठावर माझ्या कुटुंबीयांसह राहतो. माझी झोपडी शाकारलेली आहे, अग्नी प्रज्वलित आहे; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

19.

१९.

‘‘Akkodhano vigatakhilohamasmi, (iti bhagavā)Anutīre mahiyekarattivāso;

Vivaṭā kuṭi nibbuto gini, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(भगवान म्हणाले:) 'मी क्रोधापासून मुक्त आहे, माझ्या मनातील सर्व खिळे (क्लेश) नष्ट झाले आहेत. मही नदीच्या काठावर मी केवळ एका रात्रीसाठी मुक्कामाला आहे. माझी झोपडी उघडी आहे, अग्नी शांत झाला आहे; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

20.

२०.

‘‘Andhakamakasā na vijjare, (iti dhaniyo gopo)Kacche rūḷhatiṇe caranti gāvo;

Vuṭṭhimpi saheyyumāgataṃ, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(धनिय गोपाळ म्हणाला:) 'येथे डास आणि माश्या नाहीत, गाई हिरव्यागार गवताच्या कुरणात चरत आहेत. त्या येणाऱ्या पावसालाही सहन करू शकतील; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

21.

२१.

‘‘Baddhāsi bhisī susaṅkhatā, (iti bhagavā)Tiṇṇo pāragato vineyya oghaṃ;

Attho bhisiyā na vijjati, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(भगवान म्हणाले:) 'मी तराफा चांगल्या प्रकारे तयार केला आहे. मी ओघांना पार करून पलीकडच्या काठाला गेलो आहे. आता मला तराफ्याची काहीही गरज नाही; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

22.

२२.

‘‘Gopī mama assavā alolā, (iti dhaniyo gopo)Dīgharattaṃ saṃvāsiyā manāpā;

Tassā na suṇāmi kiñci pāpaṃ, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(धनिय गोपाळ म्हणाला:) 'माझी पत्नी आज्ञाधारक आहे, ती चंचल नाही. दीर्घकाळापासून ती माझ्यासोबत राहत असून ती मला प्रिय आहे. तिच्याबद्दल मी कधीही कोणतेही वाईट कृत्य ऐकले नाही; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

23.

२३.

‘‘Cittaṃ mama assavaṃ vimuttaṃ, (iti bhagavā)Dīgharattaṃ paribhāvitaṃ sudantaṃ;

Pāpaṃ pana me na vijjati, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(भगवान म्हणाले:) 'माझे चित्त आज्ञाधारक आणि विमुक्त आहे. ते दीर्घकाळापासून सुसंस्कृत आणि चांगल्या प्रकारे दमित केलेले आहे. माझ्यामध्ये आता कोणतेही पाप उरलेले नाही; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

24.

२४.

‘‘Attavetanabhatohamasmi[Pg.283], (iti dhaniyo gopo)Puttā ca me samāniyā arogā;

Tesaṃ na suṇāmi kiñci pāpaṃ, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(धनिय गोपाळ म्हणाला:) 'मी स्वतःच्या कष्टाने उपजीविका करतो. माझी मुले माझ्यासोबत राहतात आणि ती निरोगी आहेत. त्यांच्याबद्दल मी कधीही कोणतेही वाईट कृत्य ऐकले नाही; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

25.

२५.

‘‘Nāhaṃ bhatakosmi kassaci, (iti bhagavā)Nibbiṭṭhena carāmi sabbaloke;

Attho bhatiyā na vijjati, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(भगवान म्हणाले:) 'मी कोणाचाही नोकर नाही. मी स्वतः मिळवलेल्या बळावर संपूर्ण जगात विहरतो. मला मजुरीची काहीही गरज नाही; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

26.

२६.

‘‘Atthi vasā atthi dhenupā, (iti dhaniyo gopo)Godharaṇiyo paveṇiyopi atthi;

Usabhopi gavampatīdha atthi, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(धनिय गोपाळ म्हणाला:) 'माझ्याकडे तरुण गाई आहेत, दूध पिणारी वासरे आहेत, गाभण गाई आहेत आणि वयात आलेल्या कालवडी आहेत. तसेच गाईंचा प्रमुख असलेला वळू देखील येथे आहे; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

27.

२७.

‘‘Natthi vasā natthi dhenupā, (iti bhagavā)Godharaṇiyo paveṇiyopi natthi;

Usabhopi gavampatīdha natthi, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(भगवान म्हणाले:) 'माझ्याकडे तरुण गाई नाहीत, दूध पिणारी वासरे नाहीत, गाभण गाई नाहीत आणि वयात आलेल्या कालवडी देखील नाहीत. तसेच गाईंचा प्रमुख असलेला वळू देखील येथे नाही; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

28.

२८.

‘‘Khilā nikhātā asampavedhī, (iti dhaniyo gopo)Dāmā muñjamayā navā susaṇṭhānā;

Na hi sakkhinti dhenupāpi chettuṃ, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(धनिय गोपाळ म्हणाला:) 'गाई बांधण्याचे खांब जमिनीत घट्ट रोवले आहेत, ते हलत नाहीत. मुंज गवताचे दोर नवीन आणि मजबूत आहेत. वासरे देखील ते तोडू शकणार नाहीत; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

29.

२९.

‘‘Usabhoriva chetva bandhanāni, (iti bhagavā)Nāgo pūtilataṃva dālayitvā ;

Nāhaṃ punupessaṃ gabbhaseyyaṃ, atha ce patthayasī pavassa deva’’.

(भगवान म्हणाले:) 'वळूने जशी आपली बंधने तोडून टाकावीत, किंवा हत्तीने जशी कुजलेली वेल तोडून टाकावी, त्याप्रमाणे मी सर्व बंधने तोडून टाकली आहेत. मी पुन्हा कधीही मातेच्या गर्भात प्रवेश करणार नाही; म्हणून हे देवा (मेघा), तुला हवे असल्यास खुशाल बरस!'

30.

३०.

‘‘Ninnañca thalañca pūrayanto, mahāmegho pavassi tāvadeva;

Sutvā devassa vassato, imamatthaṃ dhaniyo abhāsatha.

त्याच क्षणी सखल आणि उंच जमीन पाण्याने भरून काढत मोठा मेघ बरसला. पावसाचा आवाज ऐकून धनिय गोपाळाने पुढीलप्रमाणे म्हटले:

31.

३१.

‘‘Lābhā [Pg.284] vata no anappakā, ye mayaṃ bhagavantaṃ addasāma;

Saraṇaṃ taṃ upema cakkhuma, satthā no hohi tuvaṃ mahāmuni.

'आम्हाला खरोखरच मोठा लाभ झाला आहे, की आम्ही भगवंतांचे दर्शन घेतले. हे दिव्य चक्षू असलेल्या भगवंत, आम्ही आपल्याला शरण आलो आहोत. हे महामुनी, आपण आमचे शास्ता व्हा.'

32.

३२.

‘‘Gopī ca ahañca assavā, brahmacariyaṃ sugate carāmase;

Jātimaraṇassa pāragū, dukkhassantakarā bhavāmase’’.

'माझी पत्नी आणि मी, दोघेही आज्ञाधारक होऊन सुगतांच्या शासनात ब्रह्मचर्य पाळू. जन्म-मरणाच्या पलीकडे जाऊन आम्ही दुःखाचा अंत करू.'

33.

३३.

‘‘Nandati puttehi puttimā, (iti māro pāpimā)Gomā gohi tatheva nandati;

Upadhī hi narassa nandanā, na hi so nandati yo nirūpadhi’’.

(तेव्हा पापी मार म्हणाला:) 'पुत्र असलेला पुत्रांमुळे आनंदित होतो, गाई असलेला गाईंमुळे आनंदित होतो. कारण उपाधीच माणसाला आनंद देतात; ज्याच्याकडे कोणतीही उपाधी नाही, तो कधीही आनंदित होऊ शकत नाही.'

34.

३४.

‘‘Socati puttehi puttimā, (iti bhagavā)Gopiyo gohi tatheva socati;

Upadhī hi narassa socanā, na hi so socati yo nirūpadhī’’ti.

"पुत्रवान मनुष्य पुत्रांमुळे शोक करतो," (असे भगवान म्हणाले), "त्याचप्रमाणे गोधन असलेला मनुष्य गाईंमुळे शोक करतो. कारण उपाधी (आसक्ती) हेच मनुष्याच्या शोकाचे कारण आहे; ज्याच्याकडे कोणतीही उपाधी नाही, तो शोक करत नाही."

Dhaniyasuttaṃ dutiyaṃ niṭṭhitaṃ.

दुसरे धनीय सुत्त समाप्त झाले.

3. Khaggavisāṇasuttaṃ

३. खग्गविसाण सुत्त (गेंड्याचे शिंग)

35.

३५.

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ;

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

सर्व प्राणिमात्रांविषयी हिंसाचार (दंड) त्यागून, त्यांच्यापैकी एकालाही पीडा न देता, पुत्राचीही इच्छा करू नये, मग मित्राची कुठून करणार? गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

36.

३६.

Saṃsaggajātassa [Pg.285] bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti;

Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

जो संसर्गात राहतो, त्याच्यामध्ये स्नेह (आसक्ती) निर्माण होतो. स्नेहाच्या पाठीमागे हे दुःख निर्माण होते. स्नेहापासून उत्पन्न होणारा हा दोष पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

37.

३७.

Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto;

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

मित्र आणि सुहृदांवर अनुकंपा करताना, त्यांच्यात मन अडकल्यामुळे मनुष्य स्वतःचे कल्याण गमावून बसतो. परिचयातील हे भय पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

38.

३८.

Vaṃso visālova yathā visatto, puttesu dāresu ca yā apekkhā;

Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे विस्तीर्ण बांबूचे बेट एकमेकांत गुंतलेले असते, त्याचप्रमाणे पत्नी आणि पुत्रांविषयीची आसक्ती असते. बांबूच्या कोवळ्या कोंबाप्रमाणे कशातही न अडकता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

39.

३९.

Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya;

Viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे जंगलात बंधनरहित असलेले हरीण चारा शोधण्यासाठी आपल्या इच्छेनुसार कुठेही जाते, त्याचप्रमाणे शहाण्या मनुष्याने स्वतःच्या स्वातंत्र्याचा विचार करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

40.

४०.

Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya;

Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

मित्रांच्या मध्यभागी राहताना, विश्रांती घेताना, उभे राहताना, चालताना किंवा प्रवासात असताना बोलावणे किंवा याचना होते. इतरांना न हवी असणारी स्वाधीनता पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

41.

४१.

Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe, puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ;

Piyavippayogaṃ vijigucchamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

मित्रांच्या मध्यभागी क्रीडा आणि रती प्राप्त होते, आणि पुत्रांवर अथांग प्रेम जडते. प्रियजनांच्या वियोगाचा तिरस्कार करत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

42.

४२.

Cātuddiso [Pg.286] appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo.

चारही दिशांना मुक्तपणे वावरणारा, कोणाविषयीही द्वेष नसलेला, जे काही मिळेल त्यात संतुष्ट राहणारा, संकटांना सहन करणारा आणि निर्भय असलेला, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

43.

४३.

Dussaṅgahā pabbajitāpi eke, atho gahaṭṭhā gharamāvasantā;

Appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo.

काही प्रव्रजित आणि घरात राहणारे गृहस्थ देखील संतुष्ट करण्यास कठीण असतात. म्हणून इतरांच्या पुत्रांविषयी उदासीन राहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

44.

४४.

Oropayitvā gihibyañjanāni, sañchinnapatto yathā koviḷāro;

Chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे कांचन वृक्षाची पाने गळून पडतात, त्याप्रमाणे गृहस्थाची चिन्हे त्यागून आणि गृहस्थाची बंधने तोडून त्या वीर पुरुषाने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

45.

४५.

Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāridhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā.

जर एखाद्याला सुज्ञ, सदाचारी, धीर आणि सोबत चालणारा योग्य मित्र मिळाला, तर सर्व संकटांवर मात करून, त्याच्यासोबत प्रसन्न चित्ताने आणि जागरूक राहून विहरावे.

46.

४६.

No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāridhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care mātaṅgaraññeva nāgo.

जर सुज्ञ, सदाचारी, धीर आणि सोबत चालणारा योग्य मित्र मिळाला नाही, तर ज्याप्रमाणे राजा जिंकलेले राज्य सोडून एकटाच निघून जातो, किंवा जंगलात मातंग नावाचा हत्ती एकटाच विहरतो, त्याप्रमाणे एकटेच विहरावे.

47.

४७.

Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ, seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;

Ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo.

आम्ही निश्चितच चांगल्या मित्रांच्या संगतीची प्रशंसा करतो. आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा समान असलेल्या मित्रांची संगत करावी. जर असे मित्र मिळाले नाहीत, तर निर्दोष अन्नाचे सेवन करत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

48.

४८.

Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni, kammāraputtena suniṭṭhitāni;

Saṅghaṭṭamānāni duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

सुवर्णकाराने बनवलेली, हातामध्ये घातलेली आणि एकमेकांवर आपटून आवाज करणारी सोन्याची दोन चकचकीत कंकणे पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

49.

४९.

Evaṃ [Pg.287] dutiyena sahā mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā;

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

"दुसऱ्या सोबत्यासोबत राहिल्याने माझे संभाषण किंवा आसक्ती निर्माण होईल," भविष्यातील हे भय ओळखून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

50.

५०.

Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.

कामभोग हे विविधरंगी, मधुर आणि मनमोहक असतात; ते वेगवेगळ्या रूपांनी मनाला विचलित करतात. कामभोगांमधील हा दोष पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

51.

५१.

Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ;

Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.

"हे कामभोग म्हणजे संकट, गळू, उपद्रव, रोग, शल्य आणि भय आहेत," कामभोगांमधील हे भय पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

52.

५२.

Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ, vātātape ḍaṃsasarīsape ca;

Sabbānipetāni abhisambhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

थंडी, उष्णता, भूक, तहान, वारा, ऊन, डास आणि सरपटणारे प्राणी या सर्वांवर मात करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

53.

५३.

Nāgova yūthāni vivajjayitvā, sañjātakhandho padumī uḷāro;

Yathābhirantaṃ viharaṃ araññe, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे कळप सोडून दिलेला, विशाल शरीराचा, कमळासारखा भव्य हत्ती जंगलात आपल्या इच्छेनुसार विहरतो, त्याप्रमाणे गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

54.

५४.

Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ;

Ādiccabandhussa vaco nisamma, eko care khaggavisāṇakappo.

समूहात रमणाऱ्या मनुष्याला तात्कालिक मुक्ती मिळणे अशक्य आहे. 'आदित्यबंधू' यांचे हे वचन ऐकून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

55.

५५.

Diṭṭhīvisūkāni upātivatto, patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo;

Uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo.

"मी चुकीच्या मतांच्या जाळ्यातून पार झालो आहे, निश्चित अशा सन्मार्गाला प्राप्त झालो आहे आणि मला मार्ग सापडला आहे. माझ्यामध्ये ज्ञान उत्पन्न झाले आहे, आता मला इतरांच्या मार्गदर्शनाची गरज नाही," असे जाणून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

56.

५६.

Nillolupo [Pg.288] nikkuho nippipāso, nimmakkho niddhantakasāvamoho;

Nirāsayo sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

निर्लोभी, कपटरहित, तृष्णारहित, मत्सररहित, ज्याचा मोह आणि कषाय नष्ट झाले आहेत असा, आणि संपूर्ण जगात कोणत्याही आश्रयाची अपेक्षा न ठेवणारा होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

57.

५७.

Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ;

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

जो अनर्थ दाखवणारा आणि चुकीच्या मार्गावर चालणारा आहे, अशा पापी मित्राचा त्याग करावा. विषयासक्त आणि गाफील असलेल्या अशा व्यक्तीची स्वतः संगत करू नये; गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

58.

५८.

Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ;

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

बहुश्रुत, धम्म धारण करणाऱ्या, उदात्त आणि प्रज्ञावान मित्राची संगत करावी. कल्याणाचे मार्ग जाणून आणि शंकांचे निरसन करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

59.

५९.

Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke, analaṅkaritvā anapekkhamāno;

Vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo.

जगातील क्रीडा, रती आणि कामसुखात न रमता, त्यांची अपेक्षा न ठेवता, शृंगाराच्या साधनांपासून दूर राहून आणि सत्य बोलणारा होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

60.

६०.

Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ, dhanāni dhaññāni ca bandhavāni ;

Hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo.

पुत्र, पत्नी, पिता, माता, धन, धान्य आणि नातेवाईक यांचा त्याग करून, आणि सर्व प्रकारच्या कामभोगांचा त्याग करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

61.

६१.

Saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ, appassādo dukkhamettha bhiyyo;

Gaḷo eso iti ñatvā mutīmā, eko care khaggavisāṇakappo.

"हा एक अडथळा आहे, यात सुख थोडे आहे, आस्वाद अल्प आहे आणि दुःखच जास्त आहे; हा गळाला अडकवण्यासारखा आहे," असे जाणून बुद्धिमान मनुष्याने गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

62.

६२.

Sandālayitvāna saṃyojanāni, jālaṃva bhetvā salilambucārī;

Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे पाण्यातील मासा जाळे तोडून अडकल्याशिवाय निघून जातो, किंवा ज्याप्रमाणे अग्नी जळालेल्या जागेकडे परत फिरत नाही, त्याप्रमाणे सर्व संयोजनांना तोडून टाकून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

63.

६३.

Okkhittacakkhū [Pg.289] na ca pādalolo, guttindriyo rakkhitamānasāno;

Anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

नजर खाली ठेवणारा, पायाने चंचल नसलेला, इंद्रियांवर ताबा ठेवणारा, मनाचे रक्षण करणारा, आसक्तीने ओला न झालेला आणि द्वेषाने न जळणारा होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

64.

६४.

Ohārayitvā gihibyañjanāni, sañchannapatto yathā pārichatto;

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे पारिजातकाचा वृक्ष आपली पाने गाळून टाकतो, त्याप्रमाणे गृहस्थाची चिन्हे त्यागून, काषाय वस्त्रे परिधान करून आणि गृहत्याग करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

65.

६५.

Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo, anaññaposī sapadānacārī;

Kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo.

चवींची हाव न धरणारा, चंचल नसलेला, इतरांवर पोषणासाठी अवलंबून न राहणारा, घराघरांतून क्रमाने भिक्षा मागणारा आणि कोणत्याही कुळात मन न अडकवणारा होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

66.

६६.

Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso, upakkilese byapanujja sabbe;

Anissito chetva sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

मनाची पाच नीवरण त्यागून, सर्व उपक्लेशांचे निर्मूलन करून, कशावरही अवलंबून न राहता आणि स्नेह व द्वेष तोडून टाकून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

67.

६७.

Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhañca, pubbeva ca somanassadomanassaṃ;

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

सुख आणि दुःख मागे टाकून, आणि आधीच सोमनस्य व दोमनस्य यांचा त्याग करून, अत्यंत शुद्ध अशी उपेक्षा आणि शमथ प्राप्त करून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

68.

६८.

Āraddhavīriyo paramatthapattiyā, alīnacitto akusītavutti;

Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo.

परम अर्थ प्राप्त करण्यासाठी वीर्य आरंभलेला, अनुत्साही मन नसलेला, आळशी नसलेला, दृढ निश्चयी आणि शारीरिक व मानसिक बलाने युक्त असलेला होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

69.

६९.

Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno, dhammesu niccaṃ anudhammacārī;

Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo.

एकांतवास आणि ध्यान न सोडता, धम्माच्या शिकवणुकीनुसार नेहमी आचरण करणारा, आणि अस्तित्वाच्या विविध रूपांमधील दोष ओळखून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

70.

७०.

Taṇhakkhayaṃ [Pg.290] patthayamappamatto, aneḷamūgo sutavā satīmā;

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo.

तृष्णेचा क्षय इच्छिणारा, अप्रमत्त, स्पष्ट बोलणारा, बहुश्रुत, स्मृतिमान, धम्माचे आकलन झालेला, निश्चित मार्गावर असलेला आणि प्रयत्नशील होऊन, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

71.

७१.

Sīhova saddesu asantasanto, vātova jālamhi asajjamāno;

Padumaṃva toyena alippamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे सिंह आवाजांनी घाबरत नाही, ज्याप्रमाणे वारा जाळ्यात अडकत नाही, आणि ज्याप्रमाणे कमळ पाण्याने माखत नाही, त्याप्रमाणे कशातही न अडकता गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

72.

७२.

Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī;

Sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo.

ज्याप्रमाणे सुळ्यांचे (दाढांचे) बळ असलेला, श्वापदांचा राजा सिंह इतर प्राण्यांवर हल्ला करून व त्यांना पराभूत करून संचार करतो, त्याचप्रमाणे दूरवरच्या निर्जन शयनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घ्यावा आणि गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

73.

७३.

Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle;

Sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

योग्य वेळी मैत्री (मेत्ता), उपेक्षा, करुणा आणि मुदिता या चित्तविमुक्तींचा अभ्यास करत, संपूर्ण जगाशी कोणताही विरोध न ठेवता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

74.

७४.

Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, sandālayitvāna saṃyojanāni;

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo.

राग (आसक्ती), द्वेष आणि मोह यांचा त्याग करून, सर्व संयोजनांची (बंधनांची) बंधने तोडून टाकून, आयुष्याच्या अंताची (मरणाची) भीती न बाळगता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

75.

७५.

Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā, nikkāraṇā dullabhā ajja mittā;

Attaṭṭhapaññā asucī manussā, eko care khaggavisāṇakappo.

आजकाल मित्र स्वार्थासाठी किंवा विशिष्ट कारणासाठीच मैत्री करतात व जवळ येतात; नि:स्वार्थी मित्र आजकाल दुर्मिळ आहेत. अशुद्ध (अपवित्र) बुद्धीचे लोक केवळ स्वतःच्याच फायद्याचा विचार करतात. अशा लोकांपासून अलिप्त राहून गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

Khaggavisāṇasuttaṃ tatiyaṃ niṭṭhitaṃ.

तिसरे खग्गविसाण सुत्त समाप्त झाले.

4. Kasibhāradvājasuttaṃ

४. कसिभारद्वाज सुत्त

Evaṃ [Pg.291] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati dakkhiṇāgirismiṃ ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāme. Tena kho pana samayena kasibhāradvājassa brāhmaṇassa pañcamattāni naṅgalasatāni payuttāni honti vappakāle. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena kasibhāradvājassa brāhmaṇassa kammanto tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena kasibhāradvājassa brāhmaṇassa parivesanā vattati. Atha kho bhagavā yena parivesanā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान मगध देशातील दक्खिणागिरी येथील 'एकनाळा' नावाच्या ब्राह्मण गावात विहार करत होते. त्या वेळी पेरणीच्या हंगामात कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने सुमारे पाचशे नांगर (बैलजोड्यांसह) कामाला लावले होते. तेव्हा भगवान सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन कसिभारद्वाज ब्राह्मणाच्या शेतातील कामाच्या ठिकाणी गेले. त्या वेळी कसिभारद्वाज ब्राह्मणाकडून अन्न वाटप (भोजनदान) सुरू होते. तेव्हा भगवान जेथे अन्न वाटप सुरू होते तेथे गेले आणि एका बाजूला उभे राहिले.

Addasā kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ piṇḍāya ṭhitaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, samaṇa, kasāmi ca vapāmi ca; kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmi. Tvampi, samaṇa, kasassu ca vapassu ca; kasitvā ca vapitvā ca bhuñjassū’’ti.

कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना भिक्षेसाठी उभे राहिलेले पाहिले. भगवंतांना पाहून तो म्हणाला, "हे श्रमणा, मी नांगरतो आणि पेरणी करतो; आणि नांगरणी व पेरणी करूनच मी खातो. हे श्रमणा, तू देखील नांगरणी व पेरणी कर; आणि नांगरणी व पेरणी करूनच खा."

‘‘Ahampi kho, brāhmaṇa, kasāmi ca vapāmi ca; kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmī’’ti. ‘‘Na kho pana mayaṃ passāma bhoto gotamassa yugaṃ vā naṅgalaṃ vā phālaṃ vā pācanaṃ vā balibadde vā. Atha ca pana bhavaṃ gotamo evamāha – ‘ahampi kho, brāhmaṇa, kasāmi ca vapāmi ca; kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmī’’’ti.

"हे ब्राह्मणा, मी सुद्धा नांगरतो आणि पेरणी करतो; आणि नांगरणी व पेरणी करूनच खातो." "परंतु आम्ही तर आदरणीय गोतमांचे जू, नांगर, फाळ, पराणी (चाबूक) किंवा बैल पाहत नाही. तरीही आदरणीय गोतम असे म्हणतात की – 'हे ब्राह्मणा, मी सुद्धा नांगरतो आणि पेरणी करतो; आणि नांगरणी व पेरणी करूनच खातो.'"

Atha kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

तव्हा कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना गाथेने विचारले –

76.

७६.

‘‘Kassako paṭijānāsi, na ca passāma te kasiṃ;

Kasiṃ no pucchito brūhi, yathā jānemu te kasiṃ’’.

"तुम्ही स्वतःला शेतकरी (नांगरणारे) म्हणवता, परंतु आम्हाला तुमची शेती दिसत नाही. विचारले असता आम्हाला तुमच्या शेतीविषयी सांगा, जेणेकरून आम्ही तुमची शेती समजू शकू."

77.

७७.

‘‘Saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhi, paññā me yuganaṅgalaṃ;

Hirī īsā mano yottaṃ, sati me phālapācanaṃ.

"श्रद्धा (सद्धा) हे माझे बी आहे, तप (इंद्रियसंयम) हा पाऊस आहे; प्रज्ञा (पञ्ञा) हे माझे जू आणि नांगर आहे. ह्री (पापाची लाज वाटणे) हा नांगराचा दांडा आहे, मन हे नांगराची दोरी आहे, आणि स्मृती (सती) हे माझे फाळ व पराणी आहे."

78.

७८.

‘‘Kāyagutto vacīgutto, āhāre udare yato;

Saccaṃ karomi niddānaṃ, soraccaṃ me pamocanaṃ.

"काया आणि वाणीने सुरक्षित राहून, आहारात व उदरात संयमित राहून, मी सत्याने (तण) उपटून टाकतो; आणि माझे सौजन्य (शील व नम्रता) हीच माझी मुक्ती आहे."

79.

७९.

‘‘Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ, yogakkhemādhivāhanaṃ;

Gacchati anivattantaṃ, yattha gantvā na socati.

"माझे वीर्य (प्रयत्न/ऊर्जा) हा ओझे वाहणारा बैल आहे, जो मला योगक्षेमाकडे (बंधनांपासून मुक्तीकडे) घेऊन जातो; तो मागे न फिरता सतत पुढे जातो, जेथे गेल्यावर मनुष्य कधीही शोक करत नाही."

80.

८०.

‘‘Evamesā [Pg.292] kasī kaṭṭhā, sā hoti amatapphalā;

Etaṃ kasiṃ kasitvāna, sabbadukkhā pamuccatī’’ti.

"अशा प्रकारे ही शेती केली जाते, जिचे फळ अमृत (निर्वाण) आहे. अशी शेती केल्यावर मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो."

Atha kho kasibhāradvājo brāhmaṇo mahatiyā kaṃsapātiyā pāyasaṃ vaḍḍhetvā bhagavato upanāmesi – ‘‘bhuñjatu bhavaṃ gotamo pāyasaṃ. Kassako bhavaṃ; yaṃ hi bhavaṃ gotamo amatapphalaṃ kasiṃ kasatī’’ti.

तेव्हा कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने एका मोठ्या कांस्यपात्रात (काशाच्या भांड्यात) खीर (पायस) वाढून ती भगवंतांना अर्पण केली आणि म्हणाला, "आदरणीय गोतमांनी या पायसाचे ग्रहण करावे. आपण खरोखरच शेतकरी आहात; कारण आदरणीय गोतम अशी शेती करतात जिचे फळ अमृत आहे."

81.

८१.

‘‘Gāthābhigītaṃ me abhojaneyyaṃ, sampassataṃ brāhmaṇa nesa dhammo;

Gāthābhigītaṃ panudanti buddhā, dhamme satī brāhmaṇa vuttiresā.

"गाथा गायन करून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभोज्य (न खाण्याजोगे) आहे. हे ब्राह्मणा, सम्यक दृष्टी असणाऱ्यांचा हा धर्म (नियम) नाही. बुद्ध गाथा गायन करून मिळवलेल्या अन्नाचा त्याग करतात. जोपर्यंत सद्धम्म अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत हीच बुद्धांची उपजीविका (जीवनपद्धती) आहे."

82.

८२.

‘‘Aññena ca kevalinaṃ mahesiṃ, khīṇāsavaṃ kukkuccavūpasantaṃ;

Annena pānena upaṭṭhahassu, khettaṃ hi taṃ puññapekkhassa hotī’’ti.

"ज्यांचे आसव (दोष) नष्ट झाले आहेत, ज्यांची पश्चात्तापयुक्त शंका शांत झाली आहे, अशा सर्वगुणसंपन्न महर्षींची इतर अन्न व पानाने सेवा कर; कारण पुण्य मिळवू इच्छिणाऱ्यासाठी तेच उत्तम क्षेत्र (शेती) आहे."

‘‘Atha kassa cāhaṃ, bho gotama, imaṃ pāyasaṃ dammī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ taṃ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yassa so pāyaso bhutto sammā pariṇāmaṃ gaccheyya, aññatra tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā. Tena hi tvaṃ, brāhmaṇa, taṃ pāyasaṃ appaharite vā chaḍḍehi appāṇake vā udake opilāpehī’’ti.

"तर मग, हे गोतम, मी हा पायस कोणाला देऊ?" "हे ब्राह्मणा, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या संपूर्ण जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेमध्ये, तथागत किंवा तथागतांच्या श्रावकाशिवाय मला असा कोणीही दिसत नाही, जो या पायसाचे भक्षण करून त्याचे योग्य प्रकारे पचन करू शकेल. म्हणून, हे ब्राह्मणा, तू हा पायस जेथे हिरवे गवत नसेल अशा ठिकाणी टाकून दे किंवा जीवजंतू नसलेल्या पाण्यात विसर्जित कर."

Atha kho kasibhāradvājo brāhmaṇo taṃ pāyasaṃ appāṇake udake opilāpesi. Atha kho so pāyaso udake pakkhitto cicciṭāyati ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati. Seyyathāpi nāma phālo divasaṃ santatto udake pakkhitto cicciṭāyati ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati; evameva so pāyaso udake pakkhitto cicciṭāyati ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati.

तेव्हा कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने तो पायस जीवजंतू नसलेल्या पाण्यात विसर्जित केला. पाण्यात टाकल्याबरोबर तो पायस सुस्कारे टाकू लागला, त्यातून 'चिट-चिट' असा आवाज येऊ लागला आणि चहूबाजूंनी वाफ व धूर निघू लागला. ज्याप्रमाणे दिवसभर तापलेला लोखंडाचा फाळ पाण्यात टाकला असता 'चिट-चिट' असा आवाज करतो आणि चहूबाजूंनी वाफ व धूर सोडतो; त्याचप्रमाणे तो पायस पाण्यात टाकला असता 'चिट-चिट' असा आवाज करू लागला आणि चहूबाजूंनी वाफ व धूर सोडू लागला.

Atha kho kasibhāradvājo brāhmaṇo saṃviggo lomahaṭṭhajāto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā [Pg.293] bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, cakkhumanto rūpāni dakkhantīti ; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca, labheyyāhaṃ bhoto gotamassa santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti.

तेव्हा कसिभारद्वाज ब्राह्मण अत्यंत भयभीत व रोमांचित झाला. तो भगवंतांकडे गेला आणि भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून म्हणाला, "अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ज्याप्रमाणे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गोतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गोतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. मला आदरणीय गोतमांच्या सानिध्यात प्रवज्जा (दीक्षा) मिळावी आणि उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) मिळावी."

Alattha kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā bhāradvājo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosīti.

कसिभारद्वाज ब्राह्मणाला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा मिळाली आणि उपसंपदा मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच, आयुष्यमान भारद्वाज एकटे, एकांतात, अप्रमादी (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रवज्जा स्वीकारतात, ते सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय त्यांनी याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून प्राप्त केले. "जन्म संपुष्टात आला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या संसाराशी कोणताही संबंध उरलेला नाही," असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान भारद्वाज अरहंतांपैकी एक झाले.

Kasibhāradvājasuttaṃ catutthaṃ niṭṭhitaṃ.

चौथे कसिभारद्वाज सुत्त समाप्त झाले.

5. Cundasuttaṃ

५. चुन्द सुत्त

83.

८३.

‘‘Pucchāmi muniṃ pahūtapaññaṃ, (iti cundo kammāraputto)Buddhaṃ dhammassāmiṃ vītataṇhaṃ;

Dvipaduttamaṃ sārathīnaṃ pavaraṃ, kati loke samaṇā tadiṅgha brūhi’’.

"मी विपुल प्रज्ञा असलेल्या मुनींना विचारतो," (सोनारपुत्र चुन्द म्हणाला), "जे बुद्ध आहेत, धम्माचे स्वामी आहेत, तृष्णारहित आहेत, द्विपदांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) सर्वश्रेष्ठ आहेत आणि मानवांचे उत्तम सारथी आहेत: या जगात किती प्रकारचे श्रमण आहेत? कृपया मला हे सांगा."

84.

८४.

‘‘Caturo samaṇā na pañcamatthi, (cundāti bhagavā)Te te āvikaromi sakkhipuṭṭho;

Maggajino maggadesako ca, magge jīvati yo ca maggadūsī’’.

“हे चुन्द! (जगात) चार प्रकारचे श्रमण आहेत, पाचवा नाही. तू मला प्रत्यक्ष विचारले आहेस, म्हणून मी ते तुझ्यासमोर प्रकट करतो: मार्ग-विजेता, मार्ग-उपदेशक, मार्गावर जगणारा आणि मार्ग-दूषक.” (भगवान म्हणाले)

85.

८५.

‘‘Kaṃ [Pg.294] maggajinaṃ vadanti buddhā, (iti cundo kammāraputto)Maggakkhāyī kathaṃ atulyo hoti;

Magge jīvati me brūhi puṭṭho, atha me āvikarohi maggadūsiṃ’’.

“बुद्ध कोणाला 'मार्ग-विजेता' म्हणतात? (लोहारपुत्र चुन्द म्हणाला) अतुलनीय असा 'मार्ग-उपदेशक' कसा असतो? मी विचारतो आहे, मला 'मार्गावर जगणाऱ्या' बद्दल सांगा आणि 'मार्ग-दूषका' बद्दलही माझ्यासमोर प्रकट करा.”

86.

८६.

‘‘Yo tiṇṇakathaṃkatho visallo, nibbānābhirato anānugiddho;

Lokassa sadevakassa netā, tādiṃ maggajinaṃ vadanti buddhā.

“जो शंका-कुशंकांच्या पलीकडे गेला आहे, ज्याचे (राग-द्वेषादी) शल्य निघून गेले आहे, जो निर्वाणात रममाण आहे आणि कशाचीही तृष्णा बाळगत नाही; देवलोकासह संपूर्ण जगाचा जो मार्गदर्शक आहे, अशा स्थिरप्रज्ञ पुरुषाला बुद्ध 'मार्ग-विजेता' म्हणतात.”

87.

८७.

‘‘Paramaṃ paramanti yodha ñatvā, akkhāti vibhajate idheva dhammaṃ;

Taṃ kaṅkhachidaṃ muniṃ anejaṃ, dutiyaṃ bhikkhunamāhu maggadesiṃ.

“या शासनात जो निर्वाणाला सर्वश्रेष्ठ मानून ते जाणतो आणि येथेच त्या धम्माचा उपदेश करतो व त्याचे विश्लेषण करतो; शंकांचे निरसन करणाऱ्या, तृष्णारहित अशा त्या मुनीला भिक्खूंमध्ये दुसरा 'मार्ग-उपदेशक' म्हणतात.”

88.

८८.

‘‘Yo dhammapade sudesite, magge jīvati saññato satīmā;

Anavajjapadāni sevamāno, tatiyaṃ bhikkhunamāhu maggajīviṃ.

“जो चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेल्या धम्मपदाच्या मार्गावर संयमित आणि स्मृतिमान (जागरूक) राहून जगतो; निर्दोष अशा बोधिपक्षीय धम्मांचे सेवन करतो, त्याला भिक्खूंमध्ये तिसरा 'मार्गावर जगणारा' म्हणतात.”

89.

८९.

‘‘Chadanaṃ katvāna subbatānaṃ, pakkhandī kuladūsako pagabbho;

Māyāvī asaññato palāpo, patirūpena caraṃ sa maggadūsī.

“जो सदाचारी भिक्खूंचे सोंग घेऊन (संघात) घुसतो, कुळांना दूषित करणारा, उद्धट, कपटी, असंयमी, निरर्थक बडबड करणारा आणि केवळ वरवरचे रूप घेऊन वावरणारा आहे, त्याला 'मार्ग-दूषक' समजावे.”

90.

९०.

‘‘Ete ca paṭivijjhi yo gahaṭṭho, sutavā ariyasāvako sapañño;

Sabbe netādisāti ñatvā, iti disvā na hāpeti tassa saddhā;

Kathaṃ hi duṭṭhena asampaduṭṭhaṃ, suddhaṃ asuddhena samaṃ kareyyā’’ti.

“जो बहुश्रुत, प्रज्ञावान आर्यश्रावक गृहस्थ या चारही प्रकारच्या श्रमणांना चांगल्या प्रकारे ओळखतो; 'सर्वच श्रमण सारखे नसतात' हे जाणून आणि असे पाहून त्याची श्रद्धा डळमळीत होत नाही. कारण, तो दूषित भिक्खूची तुलना अदूषित भिक्खूशी आणि शुद्ध भिक्खूची तुलना अशुद्ध भिक्खूशी कशी बरे करू शकेल?”

Cundasuttaṃ pañcamaṃ niṭṭhitaṃ.

पाचवे चुन्दसुत्त समाप्त झाले।

6. Parābhavasuttaṃ

६. पराभवसुत्त

Evaṃ [Pg.295] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा रात्रीचा पूर्वप्रहर उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेल्या एका देवतेने संपूर्ण जेतवन प्रकाशित केले आणि ती भगवंतांकडे आली. जवळ येऊन भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला उभी राहिली. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांना गाथेने म्हणाली –

91.

९१.

‘‘Parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotama ;

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे गौतम, आम्ही अधोगती (पराभव) पावणाऱ्या मनुष्याविषयी विचारत आहोत. आम्ही भगवंतांना विचारण्यासाठी आलो आहोत की, पराभवाचे (अधोगतीचे) कारण काय आहे?”

92.

९२.

‘‘Suvijāno bhavaṃ hoti, suvijāno parābhavo;

Dhammakāmo bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’.

“उन्नती करणारा सहज ओळखता येतो आणि पराभव (अधोगती) पावणाराही सहज ओळखता येतो. जो धम्माची आवड धरतो त्याची उन्नती होते, आणि जो धम्माचा द्वेष करतो त्याचा पराभव होतो.”

93.

९३.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, paṭhamo so parābhavo;

Dutiyaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा पहिला मार्ग आहे. हे भगवंता, आता दुसरे कारण सांगा, पराभवाचे दुसरे कारण काय आहे?”

94.

९४.

‘‘Asantassa piyā honti, sante na kurute piyaṃ;

Asataṃ dhammaṃ roceti, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो दुर्जनांना प्रिय मानतो, सज्जनांवर प्रेम करत नाही आणि असज्जनांच्या धम्माला (शिकवणीला) पसंत करतो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

95.

९५.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, dutiyo so parābhavo;

Tatiyaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा दुसरा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता तिसरे कारण सांगा, पराभवाचे तिसरे कारण काय आहे?”

96.

९६.

‘‘Niddāsīlī sabhāsīlī, anuṭṭhātā ca yo naro;

Alaso kodhapaññāṇo, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो मनुष्य अति झोपाळू, गप्पागोष्टींमध्ये रमणारा, निरुत्साही, आळशी आणि अत्यंत क्रोधी स्वभावाचा असतो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

97.

९७.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, tatiyo so parābhavo;

Catutthaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा तिसरा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता चौथे कारण सांगा, पराभवाचे चौथे कारण काय आहे?”

98.

९८.

‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ;

Pahu santo na bharati, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो मनुष्य समर्थ असूनही, वृद्ध झालेल्या आणि तारुण्य निघून गेलेल्या आपल्या आई-वडिलांचे पोषण करत नाही; हे पराभवाचे कारण आहे.”

99.

९९.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, catuttho so parābhavo;

Pañcamaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा चौथा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता पाचवे कारण सांगा, पराभवाचे पाचवे कारण काय आहे?”

100.

१००.

‘‘Yo brāhmaṇaṃ samaṇaṃ vā, aññaṃ vāpi vanibbakaṃ;

Musāvādena vañceti, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो मनुष्य एखाद्या ब्राह्मणाला, श्रमणाला किंवा इतर कोणत्याही याचक-भिक्षुकाला असत्य बोलून फसवितो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

101.

१०१.

‘‘Iti [Pg.296] hetaṃ vijānāma, pañcamo so parābhavo;

Chaṭṭhamaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा पाचवा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता सहावे कारण सांगा, पराभवाचे सहावे कारण काय आहे?”

102.

१०२.

‘‘Pahūtavitto puriso, sahirañño sabhojano;

Eko bhuñjati sādūni, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“ज्या मनुष्याकडे भरपूर संपत्ती, सोने-नाणे आणि अन्नधान्य असूनही, तो एकटाच स्वादिष्ट भोजन करतो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

103.

१०३.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, chaṭṭhamo so parābhavo;

Sattamaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा सहावा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता सातवे कारण सांगा, पराभवाचे सातवे कारण काय आहे?”

104.

१०४.

‘‘Jātitthaddho dhanatthaddho, gottatthaddho ca yo naro;

Saññātiṃ atimaññeti, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो मनुष्य आपल्या जातीचा, संपत्तीचा आणि गोत्राचा अभिमान बाळगतो आणि आपल्याच नातेवाईकांचा अवमान करतो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

105.

१०५.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, sattamo so parābhavo;

Aṭṭhamaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा सातवा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता आठवे कारण सांगा, पराभवाचे आठवे कारण काय आहे?”

106.

१०६.

‘‘Itthidhutto surādhutto, akkhadhutto ca yo naro;

Laddhaṃ laddhaṃ vināseti, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो मनुष्य स्त्रीलंपट, मद्यपी आणि जुगारी असतो आणि मिळालेली सर्व संपत्ती नष्ट करतो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

107.

१०७.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, aṭṭhamo so parābhavo;

Navamaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा आठवा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता नववे कारण सांगा, पराभवाचे नववे कारण काय आहे?”

108.

१०८.

‘‘Sehi dārehi asantuṭṭho, vesiyāsu padussati ;

Dussati paradāresu, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो आपल्या पत्नीने संतुष्ट न राहता वेश्यांकडे जातो आणि परस्त्रियांशी व्यभिचार करतो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

109.

१०९.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, navamo so parābhavo;

Dasamaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा नववा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता दहावे कारण सांगा, पराभवाचे दहावे कारण काय आहे?”

110.

११०.

‘‘Atītayobbano poso, āneti timbarutthaniṃ;

Tassā issā na supati, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“वय निघून गेलेला वृद्ध मनुष्य जेव्हा तरुण मुलीशी विवाह करतो, आणि तिच्याबद्दलच्या संशयामुळे व मत्सरामुळे त्याला झोप येत नाही; हे पराभवाचे कारण आहे.”

111.

१११.

‘‘Iti hetaṃ vijānāma, dasamo so parābhavo;

Ekādasamaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा दहावा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता अकरावे कारण सांगा, पराभवाचे अकरावे कारण काय आहे?”

112.

११२.

‘‘Itthiṃ soṇḍiṃ vikiraṇiṃ, purisaṃ vāpi tādisaṃ;

Issariyasmiṃ ṭhapeti, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो मनुष्य उधळपट्टी करणाऱ्या, व्यसनी स्त्रीला किंवा तशाच स्वभावाच्या पुरुषाला घराचा कारभार सोपवतो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

113.

११३.

‘‘Iti [Pg.297] hetaṃ vijānāma, ekādasamo so parābhavo;

Dvādasamaṃ bhagavā brūhi, kiṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“हे आम्ही समजलो, हा पराभवाचा अकरावा मार्ग आहे. हे भगवंता, आता बारावे कारण सांगा, पराभवाचे बारावे कारण काय आहे?”

114.

११४.

‘‘Appabhogo mahātaṇho, khattiye jāyate kule;

So ca rajjaṃ patthayati, taṃ parābhavato mukhaṃ’’.

“जो मनुष्य अल्प संपत्ती असलेला पण मोठी तृष्णा बाळगणारा असतो, क्षत्रिय कुळात जन्म घेऊनही जो राज्याची आकांक्षा धरतो; हे पराभवाचे कारण आहे.”

115.

११५.

‘‘Ete parābhave loke, paṇḍito samavekkhiya;

Ariyo dassanasampanno, sa lokaṃ bhajate siva’’nti.

“जगातील या पराभवाच्या (अधोगतीच्या) कारणांचे प्रज्ञेने नीट निरीक्षण करून, सम्यक दृष्टीने संपन्न असलेला तो आर्य पंडित कल्याणकारी व सुखद देवलोकात प्रवेश करतो.”

Parābhavasuttaṃ chaṭṭhaṃ niṭṭhitaṃ.

सहावे पराभवसुत्त समाप्त झाले।

7. Vasalasuttaṃ

७. वसलसुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Tena kho pana samayena aggikabhāradvājassa brāhmaṇassa nivesane aggi pajjalito hoti āhuti paggahitā. Atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ sapadānaṃ piṇḍāya caramāno yena aggikabhāradvājassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami.

असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान करून, पात्र आणि चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) शिरले. त्या वेळी अग्निकभारद्वाज ब्राह्मणाच्या घरी यज्ञीय अग्नी प्रज्वलित केला होता आणि आहुती तयार ठेवली होती. तेव्हा भगवान श्रावस्तीमध्ये घरोघरी पिंडपातासाठी फिरत असताना अग्निकभारद्वाज ब्राह्मणाच्या घराकडे आले.

Addasā kho aggikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tatreva, muṇḍaka; tatreva, samaṇaka; tatreva, vasalaka tiṭṭhāhī’’ti.

अग्निकभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. भगवंतांना पाहून तो म्हणाला – “तिथेच थांब, ए मुंडका (बोडक्या)! तिथेच थांब, ए श्रमणका (श्रमणाभासा)! तिथेच थांब, ए वसलका (चांडाळा/हीन कुळातील माणसा)!”

Evaṃ vutte, bhagavā aggikabhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘jānāsi pana tvaṃ, brāhmaṇa, vasalaṃ vā vasalakaraṇe vā dhamme’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bho gotama, jānāmi vasalaṃ vā vasalakaraṇe vā dhamme; sādhu me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu, yathāhaṃ jāneyyaṃ vasalaṃ vā vasalakaraṇe vā dhamme’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho aggikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

असे म्हटले असता, भगवान अग्गिकभारद्वाज ब्राह्मणाला म्हणाले – 'पण ब्राह्मणा, तू वसल किंवा माणसाला वसल बनवणारे धर्म (गुणधर्म) जाणतोस काय?' 'हे गौतम, मी वसल किंवा माणसाला वसल बनवणारे धर्म खरोखरच जाणत नाही. आदरणीय गौतमांनी मला अशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करावा, जेणेकरून मी वसल आणि माणसाला वसल बनवणारे धर्म जाणून घेईन.' 'तर मग ब्राह्मणा, ऐक, नीट मनन कर; मी सांगेन.' 'तसेच असो, आदरणीय,' असे म्हणून अग्गिकभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांचे म्हणणे मान्य केले. भगवान पुढे म्हणाले –

116.

११६.

‘‘Kodhano [Pg.298] upanāhī ca, pāpamakkhī ca yo naro;

Vipannadiṭṭhi māyāvī, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो मनुष्य क्रोधी आणि वैर बाळगणारा आहे, जो पापी व दुसऱ्यांचे गुण खोडून काढणारा आहे, ज्याची दृष्टी विपन्न (मिथ्यादृष्टी) आहे आणि जो कपटी आहे, त्याला वसल समजावे. (१)'

117.

११७.

‘‘Ekajaṃ vā dvijaṃ vāpi, yodha pāṇaṃ vihiṃsati;

Yassa pāṇe dayā natthi, taṃ jaññā vasalo iti.

'या जगात जो मनुष्य एकदा जन्मलेल्या किंवा दोनदा जन्मलेल्या प्राण्याची हिंसा करतो, ज्याच्या मनात प्राण्यांविषयी दया नाही, त्याला वसल समजावे. (२)'

118.

११८.

‘‘Yo hanti parirundhati, gāmāni nigamāni ca;

Niggāhako samaññāto, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो गावांचा आणि नगरांचा नाश करतो किंवा त्यांना वेढा घालतो, आणि जो जाचवणारा म्हणून ओळखला जातो, त्याला वसल समजावे. (३)'

119.

११९.

‘‘Gāme vā yadi vā raññe, yaṃ paresaṃ mamāyitaṃ;

Theyyā adinnamādeti, taṃ jaññā vasalo iti.

'गावात किंवा अरण्यात, दुसऱ्यांच्या मालकीची जी काही प्रिय वस्तू असेल, ती जो चोरीच्या उद्देशाने न दिलेली असताना बळकावतो, त्याला वसल समजावे. (४)'

120.

१२०.

‘‘Yo have iṇamādāya, cujjamāno palāyati;

Na hi te iṇamatthīti, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो खरोखरच कर्ज घेऊन, ते परत मागितले असता पळून जातो आणि म्हणतो, माझ्यावर तुझे काही कर्ज नाही, त्याला वसल समजावे. (५)'

121.

१२१.

‘‘Yo ve kiñcikkhakamyatā, panthasmiṃ vajantaṃ janaṃ;

Hantvā kiñcikkhamādeti, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो केवळ काही क्षुल्लक वस्तूच्या लोभाने, मार्गाने जाणाऱ्या प्रवाशाला मारून त्याची ती क्षुल्लक वस्तू लुटतो, त्याला वसल समजावे. (६)'

122.

१२२.

‘‘Attahetu parahetu, dhanahetu ca yo naro;

Sakkhipuṭṭho musā brūti, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो मनुष्य स्वतःच्या फायद्यासाठी, दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी किंवा धनाच्या लोभाने, साक्षीदार म्हणून विचारले असता खोटे बोलतो, त्याला वसल समजावे. (७)'

123.

१२३.

‘‘Yo ñātīnaṃ sakhīnaṃ vā, dāresu paṭidissati;

Sāhasā sampiyena vā, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो आपल्या नातेवाईकांच्या किंवा मित्रांच्या पत्नींशी बळजबरीने किंवा संमतीने व्यभिचार करताना आढळतो, त्याला वसल समजावे. (८)'

124.

१२४.

‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ;

Pahu santo na bharati, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो स्वतः समर्थ असूनही, वृद्ध झालेल्या आणि तारुण्य निघून गेलेल्या आपल्या आई किंवा वडिलांचे पालनपोषण करत नाही, त्याला वसल समजावे. (९)'

125.

१२५.

‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, bhātaraṃ bhaginiṃ sasuṃ;

Hanti roseti vācāya, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो आपल्या आईला, वडिलांना, भावाला, बहिणीला किंवा सासूला मारहाण करतो किंवा शब्दांनी त्यांचा अपमान करतो, त्याला वसल समजावे. (१०)'

126.

१२६.

‘‘Yo atthaṃ pucchito santo, anatthamanusāsati;

Paṭicchannena manteti, taṃ jaññā vasalo iti.

'ज्याला हिताविषयी विचारले असता जो अहिताचा उपदेश करतो आणि कपटाने सल्ला देतो, त्याला वसल समजावे. (११)'

127.

१२७.

‘‘Yo katvā pāpakaṃ kammaṃ, mā maṃ jaññāti icchati ;

Yo paṭicchannakammanto, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो पापकृत्य करून माझे हे कृत्य कोणाला समजू नये अशी इच्छा बाळगतो आणि जो आपली कृत्ये लपवून ठेवतो, त्याला वसल समजावे. (१२)'

128.

१२८.

‘‘Yo [Pg.299] ve parakulaṃ gantvā, bhutvāna sucibhojanaṃ;

Āgataṃ nappaṭipūjeti, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो दुसऱ्याच्या घरी जाऊन तेथील उत्तम भोजनाचा आस्वाद घेतो, परंतु आपल्या घरी आलेल्या त्या मित्राचा योग्य आदरसत्कार करत नाही, त्याला वसल समजावे. (१३)'

129.

१२९.

‘‘Yo brāhmaṇaṃ samaṇaṃ vā, aññaṃ vāpi vanibbakaṃ;

Musāvādena vañceti, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो एखाद्या ब्राह्मणाला, श्रमणाला किंवा इतर कोणत्याही भिक्षुकाला खोटे बोलून फसवितो, त्याला वसल समजावे. (१४)'

130.

१३०.

‘‘Yo brāhmaṇaṃ samaṇaṃ vā, bhattakāle upaṭṭhite;

Roseti vācā na ca deti, taṃ jaññā vasalo iti.

'भोजनाची वेळ झाली असता, घरी आलेल्या ब्राह्मणाला किंवा श्रमणाला जो शब्दांनी अपमानित करतो आणि त्याला काहीही देत नाही, त्याला वसल समजावे. (१५)'

131.

१३१.

‘‘Asataṃ yodha pabrūti, mohena paliguṇṭhito;

Kiñcikkhaṃ nijigīsāno, taṃ jaññā vasalo iti.

'या जगात जो मोहाने ग्रासलेला असून, स्वतःच्या स्वार्थासाठी काहीतरी मिळवण्याच्या इच्छेने असत्य बोलतो, त्याला वसल समजावे. (१६)'

132.

१३२.

‘‘Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca mavajānāti ;

Nihīno sena mānena, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो स्वतःची प्रशंसा करतो आणि इतरांना तुच्छ लेखतो, आणि जो स्वतःच्या अहंकारामुळे अधोगतीला जातो, त्याला वसल समजावे. (१७)'

133.

१३३.

‘‘Rosako kadariyo ca, pāpiccho maccharī saṭho;

Ahiriko anottappī, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो क्रोधी, कंजूष, वाईट इच्छा बाळगणारा, मत्सरी, कपटी, निर्लज्ज आणि पापभिरू नसलेला आहे, त्याला वसल समजावे. (१८)'

134.

१३४.

‘‘Yo buddhaṃ paribhāsati, atha vā tassa sāvakaṃ;

Paribbājaṃ gahaṭṭhaṃ vā, taṃ jaññā vasalo iti.

'जो बुद्धांची किंवा त्यांच्या श्रावकांची, मग तो परिव्राजक असो वा गृहस्थ, निंदा करतो, त्याला वसल समजावे. (१९)'

135.

१३५.

‘‘Yo ve anarahaṃ santo, arahaṃ paṭijānāti ;

Coro sabrahmake loke, eso kho vasalādhamo.

'जो स्वतः अर्हत नसतानाही मी अर्हत आहे असा दावा करतो, तो ब्रह्मलोकासह या संपूर्ण विश्वात सर्वात मोठा चोर आहे; तोच खरोखर सर्वात नीच वसल आहे.'

136.

१३६.

‘‘Ete kho vasalā vuttā, mayā yete pakāsitā;

Na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo;

Kammunā vasalo hoti, kammunā hoti brāhmaṇo.

'हे जे वसल मी तुला सांगितले आहेत, ते मी सविस्तर स्पष्ट केले आहेत. जन्माने कोणी वसल होत नाही आणि जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही. कर्मानेच माणूस वसल होतो आणि कर्मानेच माणूस ब्राह्मण होतो. (२१)'

137.

१३७.

‘‘Tadamināpi jānātha, yathāmedaṃ nidassanaṃ;

Caṇḍālaputto sopāko, mātaṅgo iti vissuto.

'हे तुम्ही या उदाहरणावरूनही समजून घ्या. चांडाळाचा मुलगा सोपाक, जो मातंग या नावाने प्रसिद्ध होता. (२२)'

138.

१३८.

‘‘So [Pg.300] yasaṃ paramaṃ patto, mātaṅgo yaṃ sudullabhaṃ;

Āgacchuṃ tassupaṭṭhānaṃ, khattiyā brāhmaṇā bahū.

'त्या मातंगाने अत्यंत दुर्मिळ असे परम यश प्राप्त केले. अनेक क्षत्रिय आणि ब्राह्मण त्याची सेवा करण्यासाठी त्याच्याकडे आले. (२३)'

139.

१३९.

‘‘Devayānaṃ abhiruyha, virajaṃ so mahāpathaṃ;

Kāmarāgaṃ virājetvā, brahmalokūpago ahu;

Na naṃ jāti nivāresi, brahmalokūpapattiyā.

'तो निष्पाप अशा देवयान महामार्गावर आरूढ झाला आणि कामरागाचा त्याग करून ब्रह्मलोकात पोहोचला. त्याच्या जन्माने त्याला ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्यापासून रोखले नाही. (२४)'

140.

१४०.

‘‘Ajjhāyakakule jātā, brāhmaṇā mantabandhavā;

Te ca pāpesu kammesu, abhiṇhamupadissare.

'मंत्रांचे पठण करणाऱ्यांच्या कुळात जन्मलेले आणि वेदांचे ज्ञाते असलेले ब्राह्मणही अनेकदा पापकृत्यांमध्ये गुंतलेले आढळतात. (२५)'

141.

१४१.

‘‘Diṭṭheva dhamme gārayhā, samparāye ca duggati;

Na ne jāti nivāreti, duggatyā garahāya vā.

'ते या जन्मात निंदनीय ठरतात आणि परलोकात दुर्गतीला जातात. त्यांचा जन्म त्यांना दुर्गतीपासून किंवा निंदेपासून वाचवू शकत नाही. (२६)'

142.

१४२.

‘‘Na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo;

Kammunā vasalo hoti, kammunā hoti brāhmaṇo’’ti.

'जन्माने कोणी वसल होत नाही आणि जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही. कर्मानेच माणूस वसल होतो आणि कर्मानेच माणूस ब्राह्मण होतो. (२७)'

Evaṃ vutte, aggikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

असे म्हटले असता, अग्गिकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – 'अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून आयुष्यभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.'

Vasalasuttaṃ sattamaṃ niṭṭhitaṃ.

सातवे वसलसुत्त समाप्त झाले.

8. Mettasuttaṃ

८. मेत्तसुत्त (मैत्री सूत्र)

143.

१४३.

Karaṇīyamatthakusalena, yanta santaṃ padaṃ abhisamecca;

Sakko ujū ca suhujū ca, sūvaco cassa mudu anatimānī.

ज्याला शांत पदाची (निर्वाणाची) प्राप्ती करून घ्यायची आहे, अशा कल्याण इच्छिणाऱ्या कुशल मनुष्याने हे केले पाहिजे: तो समर्थ, सरळ, अत्यंत प्रामाणिक, आज्ञाधारक, मृदू आणि निरहंकारी असावा. (१)

144.

१४४.

Santussako ca subharo ca, appakicco ca sallahukavutti;

Santindriyo ca nipako ca, appagabbho kulesvananugiddho.

तो समाधानी, सहज पोषण करता येण्याजोगा, अल्प कर्तव्ये असलेला, साधे जीवन जगणारा, शांत इंद्रिये असलेला, प्रज्ञावान, विनयशील आणि कुळांमध्ये आसक्ती न ठेवणारा असावा. (२)

145.

१४५.

Na [Pg.301] ca khuddamācare kiñci, yena viññū pare upavadeyyuṃ;

Sukhino va khemino hontu, sabbasattā bhavantu sukhitattā.

त्याने असे कोणतेही क्षुल्लक कृत्य करू नये, ज्यासाठी इतर सुज्ञ लोक त्याच्यावर टीका करतील. सर्व प्राणी सुखी आणि सुरक्षित असोत, सर्व प्राणी अंतःकरणातून सुखी होवोत! (३)

146.

१४६.

Ye keci pāṇabhūtatthi, tasā vā thāvarā vanavasesā;

Dīghā vā ye va mahantā, majjhimā rassakā aṇukathūlā.

जे काही जीव आहेत – मग ते भित्रे (दुर्बल) असोत वा धीर (बलवान), दीर्घ असोत वा विशाल, मध्यम असोत वा लहान, सूक्ष्म असोत वा स्थूल, (४)

147.

१४७.

Diṭṭhā vā ye va adiṭṭhā, ye va dūre vasanti avidūre;

Bhūtā va sambhavesī va, sabbasattā bhavantu sukhitattā.

जे पाहिलेले आहेत किंवा न पाहिलेले आहेत, जे दूर राहतात किंवा जवळ राहतात, जे जन्माला आलेले आहेत किंवा जन्माच्या शोधात आहेत – ते सर्व प्राणी अंतःकरणातून सुखी होवोत! (५)

148.

१४८.

Na paro paraṃ nikubbetha, nātimaññetha katthaci na kañci ;

Byārosanā paṭighasaññā, nāññamaññassa dukkhamiccheyya.

कोणीही दुसऱ्याला फसवू नये, किंवा कुठेही कोणाचाही अवमान करू नये. क्रोधाने किंवा द्वेषबुद्धीने कोणीही दुसऱ्याच्या दुःखाची इच्छा करू नये. (६)

149.

१४९.

Mātā yathā niyaṃ puttamāyusā ekaputtamanurakkhe;

Evampi sabbabhūtesu, mānasaṃ bhāvaye aparimāṇaṃ.

ज्याप्रमाणे माता आपल्या एकुलत्या एका पुत्राचे स्वतःच्या प्राणाने रक्षण करते, त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांविषयी अमर्याद मैत्रीभाव विकसित करावा. (७)

150.

१५०.

Mettañca sabbalokasmi, mānasaṃ bhāvaye aparimāṇaṃ;

Uddhaṃ adho ca tiriyañca, asambādhaṃ averamasapattaṃ.

आणि संपूर्ण जगाविषयी – वर, खाली आणि सभोवताली – अडथळामुक्त, वैररहित आणि शत्रू नसलेला असा अमर्याद मैत्रीभाव मनात वाढवावा. (८)

151.

१५१.

Tiṭṭhaṃ [Pg.302] caraṃ nisinno va, sayāno yāvatāssa vitamiddho ;

Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyya, brahmametaṃ vihāramidhamāhu.

उभे असताना, चालताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना, जोपर्यंत जागृत असेल, तोपर्यंत या स्मृतीचे (मैत्रीचे) दृढपणे पालन करावे. यालाच या जगात 'ब्रह्मविहार' असे म्हणतात. (९)

152.

१५२.

Diṭṭhiñca anupaggamma, sīlavā dassanena sampanno;

Kāmesu vinaya gedhaṃ, na hi jātuggabbhaseyya punaretīti.

कोणत्याही (मिथ्या) दृष्टीचा स्वीकार न करता, शीलवान होऊन, (स्रोतापत्ती मग्ग) दर्शनाने संपन्न होऊन, कामभोगांविषयीची आसक्ती नष्ट करून, तो मनुष्य पुन्हा कधीही मातेच्या गर्भात जन्म घेत नाही.

Mettasuttaṃ aṭṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.

आठवे मेत्तसुत्त समाप्त झाले.

9. Hemavatasuttaṃ

९. हेमवतसुत्त

153.

१५३.

‘‘Ajja pannaraso uposatho, (iti sātāgiro yakkho)Dibbā ratti upaṭṭhitā;

Anomanāmaṃ satthāraṃ, handa passāma gotamaṃ’’.

"आज पंधरावा उपोसथ (पौर्णिमेचा दिवस) आहे," (सातागिर यक्ष म्हणाला), "दिव्य रात्र उपस्थित झाली आहे. चला, आपण त्या उत्तम नावाच्या शास्ता (गुरू) गोतमांचे दर्शन घेऊया."

154.

१५४.

‘‘Kacci mano supaṇihito, (iti hemavato yakkho)Sabbabhūtesu tādino;

Kacci iṭṭhe aniṭṭhe ca, saṅkappassa vasīkatā’’.

"त्या सर्व प्राण्यांविषयी समभाव बाळगणाऱ्यांचे (तादिंचे) मन सुप्रतिष्ठित (शांत) आहे का?" (हेमवत यक्षाने विचारले), "इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींविषयी त्यांचे विचार त्यांच्या नियंत्रणात आहेत का?"

155.

१५५.

‘‘Mano cassa supaṇihito, (iti sātāgiro yakkho)Sabbabhūtesu tādino;

Atho iṭṭhe aniṭṭhe ca, saṅkappassa vasīkatā’’.

"त्या सर्व प्राण्यांविषयी समभाव बाळगणाऱ्यांचे मन सुप्रतिष्ठित आहे," (सातागिर यक्ष म्हणाला), "तसेच इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींविषयी त्यांचे विचार त्यांच्या पूर्ण नियंत्रणात आहेत."

156.

१५६.

‘‘Kacci adinnaṃ nādiyati, (iti hemavato yakkho)Kacci pāṇesu saññato;

Kacci ārā pamādamhā, kacci jhānaṃ na riñcati’’.

"ते न दिलेली वस्तू (अदत्त) घेत नाहीत ना?" (हेमवत यक्षाने विचारले), "ते प्राण्यांच्या बाबतीत संयमी आहेत का? ते प्रमादापासून (अविचारापासून) दूर राहतात का? ते ध्यानाचा त्याग करत नाहीत ना?"

157.

१५७.

‘‘Na [Pg.303] so adinnaṃ ādiyati, (iti sātāgiro yakkho)Atho pāṇesu saññato;

Atho ārā pamādamhā, buddho jhānaṃ na riñcati’’.

"ते न दिलेली वस्तू घेत नाहीत," (सातागिर यक्ष म्हणाला), "आणि प्राण्यांच्या बाबतीत ते पूर्णपणे संयमी आहेत. तसेच ते प्रमादापासून दूर राहतात. बुद्ध ध्यानाचा कधीही त्याग करत नाहीत."

158.

१५८.

‘‘Kacci musā na bhaṇati, (iti hemavato yakkho)Kacci na khīṇabyappatho;

Kacci vebhūtiyaṃ nāha, kacci samphaṃ na bhāsati’’.

"ते असत्य (खोटे) बोलत नाहीत ना?" (हेमवत यक्षाने विचारले), "त्यांचे बोलणे कठोर तर नाही ना? ते चहाडी (भेद निर्माण करणारे शब्द) करत नाहीत ना? ते निरर्थक बडबड करत नाहीत ना?"

159.

१५९.

‘‘Musā ca so na bhaṇati, (iti sātāgiro yakkho)Atho na khīṇabyappatho;

Atho vebhūtiyaṃ nāha, mantā atthaṃ ca bhāsati’’.

"ते असत्य बोलत नाहीत," (सातागिर यक्ष म्हणाला), "आणि त्यांचे बोलणे कठोर नसते. ते चहाडी करत नाहीत. ते विचारपूर्वक आणि अर्थपूर्ण (कल्याणकारी) भाषण करतात."

160.

१६०.

‘‘Kacci na rajjati kāmesu, (iti hemavato yakkho)Kacci cittaṃ anāvilaṃ;

Kacci mohaṃ atikkanto, kacci dhammesu cakkhumā’’.

"ते कामभोगांमध्ये आसक्त होत नाहीत ना?" (हेमवत यक्षाने विचारले), "त्यांचे चित्त निर्मळ (अनाविल) आहे का? त्यांनी मोहावर मात केली आहे का? सर्व धर्मांमध्ये (सत्यामध्ये) त्यांना प्रज्ञाचक्षू प्राप्त झाले आहेत का?"

161.

१६१.

‘‘Na so rajjati kāmesu, (iti sātāgiro yakkho)Atho cittaṃ anāvilaṃ;

Sabbamohaṃ atikkanto, buddho dhammesu cakkhumā’’.

"ते कामभोगांमध्ये आसक्त होत नाहीत," (सातागिर यक्ष म्हणाला), "आणि त्यांचे चित्त निर्मळ आहे. त्यांनी सर्व मोहावर मात केली आहे. बुद्ध सर्व धर्मांमध्ये प्रज्ञाचक्षू आहेत."

162.

१६२.

‘‘Kacci vijjāya sampanno, (iti hemavato yakkho )Kacci saṃsuddhacāraṇo;

Kaccissa āsavā khīṇā, kacci natthi punabbhavo’’.

"ते विद्येने (विज्जेने) संपन्न आहेत का?" (हेमवत यक्षाने विचारले), "त्यांचे आचरण अत्यंत शुद्ध (चरण संपन्न) आहे का? त्यांचे सर्व आसव नष्ट झाले आहेत का? त्यांना पुन्हा जन्म (पुनर्भव) नाही ना?"

163.

१६३.

‘‘Vijjāya ceva sampanno, (iti sātāgiro yakkho)Atho saṃsuddhacāraṇo;

Sabbassa āsavā khīṇā, natthi tassa punabbhavo’’.

"ते विद्येने संपन्न आहेत," (सातागिर यक्ष म्हणाला), "तसेच त्यांचे आचरण अत्यंत शुद्ध आहे. त्यांचे सर्व आसव नष्ट झाले आहेत, त्यांना पुन्हा जन्म नाही."

164.

१६४.

‘‘Sampannaṃ [Pg.304] munino cittaṃ, kammunā byappathena ca;

Vijjācaraṇasampannaṃ, dhammato naṃ pasaṃsati’’.

"त्या मुनींचे चित्त कर्म आणि वाणीने परिपूर्ण आहे. विद्या आणि आचरणाने संपन्न असलेल्या त्यांची तू धर्माच्या दृष्टीने योग्य अशीच प्रशंसा करत आहेस."

165.

१६५.

‘‘Sampannaṃ munino cittaṃ, kammunā byappathena ca;

Vijjācaraṇasampannaṃ, dhammato anumodasi’’.

"त्या मुनींचे चित्त कर्म आणि वाणीने परिपूर्ण आहे. विद्या आणि आचरणाने संपन्न असलेल्या त्यांच्याविषयी तू धर्माच्या दृष्टीने आनंद व्यक्त करत आहेस."

166.

१६६.

‘‘Sampannaṃ munino cittaṃ, kammunā byappathena ca;

Vijjācaraṇasampannaṃ, handa passāma gotamaṃ.

"त्या मुनींचे चित्त कर्म आणि वाणीने परिपूर्ण आहे. विद्या आणि आचरणाने संपन्न असलेल्या त्या गोतमांचे चला, आपण दर्शन घेऊया."

167.

१६७.

‘‘Eṇijaṅghaṃ kisaṃ vīraṃ, appāhāraṃ alolupaṃ;

Muniṃ vanasmiṃ jhāyantaṃ, ehi passāma gotamaṃ.

"हरणासारख्या जंघा (पाय) असलेल्या, कृश, वीर, अल्पाहारी, निर्लोभी आणि अरण्यात ध्यानमग्न असलेल्या त्या मुनी गोतमांचे चला, आपण दर्शन घेऊया."

168.

१६८.

‘‘Sīhaṃvekacaraṃ nāgaṃ, kāmesu anapekkhinaṃ;

Upasaṅkamma pucchāma, maccupāsappamocanaṃ.

"सिंहाप्रमाणे एकाकी विहार करणाऱ्या, श्रेष्ठ हत्तीप्रमाणे (नागाप्रमाणे) असलेल्या, कामभोगांविषयी अनासक्त अशा त्या महापुरुषाजवळ जाऊन आपण मृत्यूच्या पाशातून मुक्त होण्याविषयी विचारूया."

169.

१६९.

‘‘Akkhātāraṃ pavattāraṃ, sabbadhammāna pāraguṃ;

Buddhaṃ verabhayātītaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ’’.

"सत्याचे प्रकटीकरण करणाऱ्या, प्रवचन करणाऱ्या, सर्व धर्मांच्या पार गेलेल्या, वैर आणि भयाचा त्याग केलेल्या त्या बुद्ध गोतमांना आपण प्रश्न विचारूया."

170.

१७०.

‘‘Kismiṃ loko samuppanno, (iti hemavato yakkho)Kismiṃ kubbati santhavaṃ ;

Kissa loko upādāya, kismiṃ loko vihaññati’’.

"हा लोक कशामध्ये उत्पन्न होतो?" (हेमवत यक्षाने विचारले), "हा लोक कशाशी जवळीक (आसक्ती) साधतो? कशाचा उपादान (आश्रय) घेऊन हा लोक अस्तित्वात येतो आणि कशामुळे हा लोक पीडित होतो?"

171.

१७१.

‘‘Chasu loko samuppanno, (hemavatāti bhagavā)Chasu kubbati santhavaṃ;

Channameva upādāya, chasu loko vihaññati’’.

"हे हेमवत," भगवान म्हणाले, "सहा (आयतनांमध्ये) हा लोक उत्पन्न होतो, सहामध्येच तो जवळीक साधतो. सहाचाच उपादान घेऊन हा लोक अस्तित्वात येतो आणि सहामुळेच हा लोक पीडित होतो."

172.

१७२.

‘‘Katamaṃ taṃ upādānaṃ, yattha loko vihaññati;

Niyyānaṃ pucchito brūhi, kathaṃ dukkhā pamuccati’’.

"ते उपादान (आसक्ती) कोणते आहे, ज्याच्यामुळे हा लोक पीडित होतो? यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग (निर्याण) आम्हाला सांगा, दुःखातून कशी मुक्ती मिळते?"

173.

१७३.

‘‘Pañca kāmaguṇā loke, manochaṭṭhā paveditā;

Ettha chandaṃ virājetvā, evaṃ dukkhā pamuccati.

"जगात पाच कामगुण आणि सहावे मन सांगितले गेले आहे. या सर्वांविषयीची तृष्णा (छंद) नष्ट करून मनुष्य दुःखातून मुक्त होतो."

174.

१७४.

‘‘Etaṃ lokassa niyyānaṃ, akkhātaṃ vo yathātathaṃ;

Etaṃ vo ahamakkhāmi, evaṃ dukkhā pamuccati’’.

"हा जगातून बाहेर पडण्याचा मार्ग (निर्याण) मी तुम्हाला जसा आहे तसा सांगितला आहे. मी तुम्हाला हेच सांगतो की, या मार्गानेच दुःखातून मुक्ती मिळते."

175.

१७५.

‘‘Ko [Pg.305] sūdha tarati oghaṃ, kodha tarati aṇṇavaṃ;

Appatiṭṭhe anālambe, ko gambhīre na sīdati’’.

"या जगात ओघ (संसार पूर) कोण पार करतो? महासागर कोण पार करतो? जिथे कोणताही आधार नाही आणि धरून ठेवण्यासाठी काहीही नाही, अशा खोल समुद्रात कोण बुडत नाही?"

176.

१७६.

‘‘Sabbadā sīlasampanno, paññavā susamāhito;

Ajjhattacintī satimā, oghaṃ tarati duttaraṃ.

"जो नेहमी शीलसंपन्न, प्रज्ञावान, सुसमाहित (एकाग्रचित्त), अंतर्मुख होऊन विचार करणारा आणि स्मृतिमान (जागरूक) असतो, तो पार करण्यास कठीण असलेला ओघ पार करतो."

177.

१७७.

‘‘Virato kāmasaññāya, sabbasaṃyojanātigo;

Nandībhavaparikkhīṇo, so gambhīre na sīdati’’.

"जो कामसंज्ञेपासून अलिप्त राहतो, सर्व संयोजनांच्या (बंधनांच्या) पार गेला आहे, ज्याची नंदी (आसक्ती) आणि भव नष्ट झाले आहेत, तो त्या खोल समुद्रात बुडत नाही."

178.

१७८.

‘‘Gabbhīrapaññaṃ nipuṇatthadassiṃ, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;

Taṃ passatha sabbadhi vippamuttaṃ, dibbe pathe kamamānaṃ mahesiṃ.

"गंभीर प्रज्ञा असलेल्या, सूक्ष्म अर्थ पाहणाऱ्या, अकिंचन (काहीही मालकी नसलेल्या), काम आणि भवामध्ये अनासक्त असलेल्या, सर्व बाजूंनी विमुक्त झालेल्या आणि दिव्य मार्गावर चालणाऱ्या त्या महर्षींचे दर्शन घ्या."

179.

१७९.

‘‘Anomanāmaṃ nipuṇatthadassiṃ, paññādadaṃ kāmālaye asattaṃ;

Taṃ passatha sabbaviduṃ sumedhaṃ, ariye pathe kamamānaṃ mahesiṃ.

"उत्तम नावाच्या, सूक्ष्म अर्थ पाहणाऱ्या, प्रज्ञा देणाऱ्या, कामभोगांच्या आळयात अनासक्त असलेल्या, सर्वज्ञ, सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञावान) आणि आर्य मार्गावर चालणाऱ्या त्या महर्षींचे दर्शन घ्या."

180.

१८०.

‘‘Sudiṭṭhaṃ vata no ajja, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ;

Yaṃ addasāma sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ.

"आज खरोखर आमचे दर्शन सुफळ झाले, आमची सकाळ मंगलमयी झाली आणि आमचे उठणे सार्थ झाले, कारण आम्ही ओघ पार केलेल्या आणि अनासव (आसवरहित) अशा सम्यक संबुद्धांचे दर्शन घेतले."

181.

१८१.

‘‘Ime dasasatā yakkhā, iddhimanto yasassino;

Sabbe taṃ saraṇaṃ yanti, tvaṃ no satthā anuttaro.

"हे ऋद्धिवान आणि यशस्वी एक हजार यक्ष सर्व आपल्या चरणी शरण येत आहेत. आपण आमचे अनुपम शास्ता (गुरू) आहात."

182.

१८२.

‘‘Te mayaṃ vicarissāma, gāmā gāmaṃ nagā nagaṃ;

Namassamānā sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti.

"आम्ही सम्यक संबुद्धांना आणि सद्धर्माच्या उत्तमतेला वंदन करत एका गावाकडून दुसऱ्या गावाकडे, एका पर्वताकडून दुसऱ्या पर्वताकडे विहार करू."

Hemavatasuttaṃ navamaṃ niṭṭhitaṃ.

नववे हेमवतसुत्त समाप्त झाले.

10. Āḷavakasuttaṃ

१०. आळवकसुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane. Atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti [Pg.306] bhagavā nikkhami. ‘‘Pavisa, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā pāvisi.

"मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान आळवी नगरीत आळवक यक्षाच्या भवनात विहार करत होते. तेव्हा आळवक यक्ष जेथे भगवान होते तेथे आला आणि भगवंतांना म्हणाला – 'श्रमणा, बाहेर निघ!' भगवंतांनी 'ठीक आहे, मित्रा' असे म्हणून बाहेर प्रस्थान केले. पुन्हा तो म्हणाला – 'श्रमणा, आत येत!' भगवंतांनी 'ठीक आहे, मित्रा' असे म्हणून आत प्रवेश केला."

Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā nikkhami. ‘‘Pavisa, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā pāvisi.

"दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही आळवक यक्षाने भगवंतांना म्हटले – 'श्रमणा, बाहेर निघ!' भगवंतांनी 'ठीक आहे, मित्रा' असे म्हणून बाहेर प्रस्थान केले. पुन्हा तो म्हणाला – 'श्रमणा, आत ये!' भगवंतांनी 'ठीक आहे, मित्रा' असे म्हणून आत प्रवेश केला."

Catutthampi kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti. ‘‘Na khvāhaṃ taṃ, āvuso, nikkhamissāmi. Yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohī’’ti.

"चौथ्यांदाही आळवक यक्षाने भगवंतांना म्हटले – 'श्रमणा, बाहेर निघ!' भगवान म्हणाले – 'मित्रा, मी आता बाहेर जाणार नाही. तुला जे काही करायचे आहे, ते तू कर.'"

‘‘Pañhaṃ taṃ, samaṇa, pucchissāmi. Sace me na byākarissasi, cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmi, pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipissāmī’’ti.

"'श्रमणा, मी तुला एक प्रश्न विचारणार आहे. जर तू मला उत्तर दिले नाहीस, तर मी तुझे चित्त विचलित करीन (तुला वेडा करीन), किंवा तुझे हृदय फाडून टाकीन, किंवा तुझे पाय धरून तुला गंगेच्या पलीकडे फेकून देईन.'"

‘‘Na khvāhaṃ taṃ, āvuso, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yo me cittaṃ vā khipeyya hadayaṃ vā phāleyya pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipeyya. Api ca tvaṃ, āvuso, puccha yadākaṅkhasī’’ti. Atha kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

"भगवान म्हणाले – 'मित्रा आळवक, देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये मला असा कोणीही दिसत नाही जो माझे चित्त विचलित करू शकेल, किंवा माझे हृदय फाडू शकेल, किंवा माझे पाय धरून मला गंगेच्या पलीकडे फेकू शकेल. तरीही, मित्रा, तुला जे विचारायचे आहे ते तू विचार.' त्यानंतर आळवक यक्षाने भगवंतांना गाथेने विचारले –"

183.

१८३.

‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti;

Kiṃ su have sādutaraṃ rasānaṃ, kathaṃ jīviṃ jīvitamāhu seṭṭhaṃ’’.

या जगात मनुष्याची सर्वश्रेष्ठ संपत्ती कोणती आहे? कोणत्या गोष्टीचे चांगल्या प्रकारे आचरण केल्यास सुख मिळते? सर्व रसांमध्ये कोणता रस सर्वात गोड (मधुर) आहे? आणि कशा प्रकारे जगणाऱ्याचे जीवन सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते?

184.

१८४.

‘‘Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;

Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ, paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhaṃ’’.

या जगात श्रद्धा हीच मनुष्याची सर्वश्रेष्ठ संपत्ती आहे; धम्माचे चांगल्या प्रकारे आचरण केल्यास सुख मिळते; सत्य हाच सर्व रसांमध्ये सर्वात मधुर रस आहे; आणि प्रज्ञेने जगणाऱ्याचे जीवन सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.

185.

१८५.

‘‘Kathaṃ su tarati oghaṃ, kathaṃ su tarati aṇṇavaṃ;

Kathaṃ su dukkhamacceti, kathaṃ su parisujjhati’’.

मनुष्य ओघ (संसार-प्रवाह) कसा पार करतो? तो महासागर कसा पार करतो? तो दुःखातून कसा मुक्त होतो? आणि तो पूर्णपणे कसा शुद्ध होतो?

186.

१८६.

‘‘Saddhā tarati oghaṃ, appamādena aṇṇavaṃ;

Vīriyena dukkhamacceti, paññāya parisujjhati’’.

श्रद्धेने मनुष्य ओघ पार करतो, अप्रमादाने (जागरूकतेने) महासागर पार करतो. वीर्याने (प्रयत्नाने) तो दुःखातून मुक्त होतो आणि प्रज्ञेने तो पूर्णपणे शुद्ध होतो.

187.

१८७.

‘‘Kathaṃ [Pg.307] su labhate paññaṃ, kathaṃ su vindate dhanaṃ;

Kathaṃ su kittiṃ pappoti, kathaṃ mittāni ganthati;

Asmā lokā paraṃ lokaṃ, kathaṃ pecca na socati’’.

मनुष्याला प्रज्ञा कशी प्राप्त होते? त्याला संपत्ती कशी मिळते? त्याला कीर्ती कशी प्राप्त होते? तो मित्रांना कसा जोडतो? आणि या लोकातून परलोकात गेल्यावर त्याला शोक का करावा लागत नाही?

188.

१८८.

‘‘Saddahāno arahataṃ, dhammaṃ nibbānapattiyā;

Sussūsaṃ labhate paññaṃ, appamatto vicakkhaṇo.

निर्वाण प्राप्तीसाठी अर्हतांच्या धम्मावर श्रद्धा ठेवून, जो ऐकण्याची इच्छा धरतो, अप्रमत्त (जागरूक) आणि चतुर (विवेकशील) असतो, त्याला प्रज्ञा प्राप्त होते.

189.

१८९.

‘‘Patirūpakārī dhuravā, uṭṭhātā vindate dhanaṃ;

Saccena kittiṃ pappoti, dadaṃ mittāni ganthati.

योग्य कर्म करणारा, धैर्यवान आणि उद्योगी मनुष्य संपत्ती मिळवतो. सत्याने त्याला कीर्ती प्राप्त होते आणि दानाने तो मित्रांना जोडतो.

190.

१९०.

‘‘Yassete caturo dhammā, saddhassa gharamesino;

Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socati.

श्रद्धाळू गृहस्थाकडे जर हे चार धर्म असतील—सत्य, धम्म (प्रज्ञा/आत्मसंयम), धृती (धैर्य) आणि त्याग (दान)—तर तो परलोकात गेल्यावर शोक करत नाही.

191.

१९१.

‘‘Iṅgha aññepi pucchassu, puthū samaṇabrāhmaṇe;

Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjati’’.

आता तू इतरही अनेक श्रमण आणि ब्राह्मणांना विचारून बघ, की या जगात सत्य, दम (आत्मसंयम), त्याग आणि क्षमेपेक्षा श्रेष्ठ काही आहे का.

192.

१९२.

‘‘Kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ, puthū samaṇabrāhmaṇe;

Yohaṃ ajja pajānāmi, yo attho samparāyiko.

आता मी इतर अनेक श्रमण आणि ब्राह्मणांना कशासाठी विचारू? कारण आज मला परलोकातील कल्याणाचा मार्ग समजला आहे.

193.

१९३.

‘‘Atthāya vata me buddho, vāsāyāḷavimāgamā;

Yohaṃ ajja pajānāmi, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

नक्कीच, माझ्या कल्याणासाठीच बुद्ध आळवी येथे राहण्यास आले. आज मला समजले आहे की कोणाला दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते.

194.

१९४.

‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti.

आता मी सम्यक्‌संबुद्धांना आणि धम्माच्या उत्तमतेला वंदन करत एका गावाकडून दुसऱ्या गावाकडे, एका शहराकडून दुसऱ्या शहराकडे प्रवास करीन.

Āḷavakasuttaṃ dasamaṃ niṭṭhitaṃ.

दहावे आळवकसुत्त समाप्त झाले.

11. Vijayasuttaṃ

११. विजयसुत्त

195.

१९५.

Caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ, nisinno uda vā sayaṃ;

Samiñjeti pasāreti, esā kāyassa iñjanā.

चालताना किंवा उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना, जेव्हा मनुष्य अवयव आकुंचन पावतो किंवा पसरवतो, ही केवळ शरीराची हालचाल आहे.

196.

१९६.

Aṭṭhinahārusaṃyutto, tacamaṃsāvalepano;

Chaviyā kāyo paṭicchanno, yathābhūtaṃ na dissati.

हाडे आणि शिरांनी बांधलेले, त्वचा आणि मांसाने लिंपलेले आणि बाह्य त्वचेने झाकलेले हे शरीर जसे आहे तसे (यथाभूत) दिसत नाही.

197.

१९७.

Antapūro [Pg.308] udarapūro, yakanapeḷassa vatthino;

Hadayassa papphāsassa, vakkassa pihakassa ca.

हे शरीर आतड्यांनी भरलेले आहे, जठराने (अन्नाने) भरलेले आहे, यकृत, मूत्राशय, हृदय, फुफ्फुस, वृक्क (किडनी) आणि प्लीहा (पानथरी) यांनी भरलेले आहे;

198.

१९८.

Siṅghāṇikāya kheḷassa, sedassa ca medassa ca;

Lohitassa lasikāya, pittassa ca vasāya ca.

नाकतील शेंबूड, लाळ, घाम, चरबी, रक्त, सांध्यांमधील तेल (लसिका), पित्त आणि वसा (मेद) यांनी ते भरलेले आहे.

199.

१९९.

Athassa navahi sotehi, asucī savati sabbadā;

Akkhimhā akkhigūthako, kaṇṇamhā kaṇṇagūthako.

तसेच, या शरीराच्या नऊ छिद्रांमधून नेहमी अशुद्धता वाहत असते; डोळ्यांतून डोळ्यांची घाण (चिपडे) आणि कानातून कानाचा मळ वाहतो.

200.

२००.

Siṅghāṇikā ca nāsato, mukhena vamatekadā;

Pittaṃ semhañca vamati, kāyamhā sedajallikā.

नाकातून शेंबूड वाहतो, मुखातून कधी पित्त तर कधी कफ बाहेर पडतो आणि शरीरातून घाम व मळ बाहेर पडतो.

201.

२०१.

Athassa susiraṃ sīsaṃ, matthaluṅgassa pūritaṃ;

Subhato naṃ maññati, bālo avijjāya purakkhato.

तसेच याचे पोकळ डोके मेंदूने भरलेले असते. अविद्येने ग्रासलेला मूर्ख मनुष्य या शरीराला सुंदर मानतो.

202.

२०२.

Yadā ca so mato seti, uddhumāto vinīlako;

Apaviddho susānasmiṃ, anapekkhā honti ñātayo.

आणि जेव्हा हे शरीर मृत होऊन पडते, फुगते, निळे पडते आणि स्मशानात टाकून दिले जाते, तेव्हा नातेवाईकही त्याची पर्वा करत नाहीत.

203.

२०३.

Khādanti naṃ suvānā ca, siṅgālā vakā kimī;

Kākā gijjhā ca khādanti, ye caññe santi pāṇino.

कुत्रे, कोल्हे, लांडगे, किडे, कावळे, गिधाडे आणि इतर जे काही प्राणी आहेत, ते त्याला खाऊन टाकतात.

204.

२०४.

Sutvāna buddhavacanaṃ, bhikkhu paññāṇavā idha;

So kho naṃ parijānāti, yathābhūtañhi passati.

बुद्धांचे वचन ऐकून, या शासनातील प्रज्ञावान भिक्खू या शरीराला पूर्णपणे जाणतो, कारण तो त्याला जसे आहे तसे (यथाभूत) पाहतो.

205.

२०५.

Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;

Ajjhattañca bahiddhā ca, kāye chandaṃ virājaye.

'जसे हे जिवंत शरीर आहे, तसेच ते मृत शरीर आहे; आणि जसे ते मृत शरीर आहे, तसेच हे जिवंत शरीर आहे'—असे जाणून मनुष्याने स्वतःच्या आणि इतरांच्या शरीराविषयीची आसक्ती (छंद-राग) नष्ट करावी.

206.

२०६.

Chandarāgaviratto so, bhikkhu paññāṇavā idha;

Ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccutaṃ.

आसक्ती आणि रागापासून मुक्त झालेला तो प्रज्ञावान भिक्खू या जगात अमृत, शांत आणि अविनाशी अशा निर्वाण पदाला प्राप्त करतो.

207.

२०७.

Dvipādakoyaṃ asuci, duggandho parihārati ;

Nānākuṇapaparipūro, vissavanto tato tato.

हा दोन पायांचा देह अशुद्ध आणि दुर्गंधीयुक्त आहे, तरीही त्याचे संगोपन केले जाते; तो विविध प्रकारच्या घाणीने भरलेला आहे आणि जागोजागी पाझरत असतो.

208.

२०८.

Etādisena kāyena, yo maññe uṇṇametave ;

Paraṃ vā avajāneyya, kimaññatra adassanāti.

अशा शरीरामुळे जो स्वतःला श्रेष्ठ समजतो किंवा इतरांना तुच्छ मानतो, हे केवळ सत्य न पाहिल्यामुळे (अदर्शनामुळे) नाही तर कशामुळे आहे?

Vijayasuttaṃ ekādasamaṃ niṭṭhitaṃ.

अकरावे विजयसुत्त समाप्त झाले.

12. Munisuttaṃ

१२. मुनिसुत्त

209.

२०९.

Santhavāto [Pg.309] bhayaṃ jātaṃ, niketā jāyate rajo;

Aniketamasanthavaṃ, etaṃ ve munidassanaṃ.

आसक्ती व संबंधातून भय निर्माण होते; घरामुळे (आश्रयामुळे) क्लेशांची धूळ निर्माण होते. घर नसणे आणि आसक्ती नसणे, हेच मुनींचे दर्शन आहे.

210.

२१०.

Yo jātamucchijja na ropayeyya, jāyantamassa nānuppavecche;

Tamāhu ekaṃ muninaṃ carantaṃ, addakkhi so santipadaṃ mahesi.

ज्याने उत्पन्न झालेल्या क्लेशांना मुळासकट उपटून टाकले आहे, जो नवीन क्लेशांना वाढू देत नाही आणि त्यांना खतपाणी घालत नाही; त्यालाच एकाकी विहरण करणारा मुनी म्हणतात. त्या महर्षींनी शांत पदाचे (निर्वाणाचे) दर्शन घेतले आहे.

211.

२११.

Saṅkhāya vatthūni pamāya bījaṃ, sinehamassa nānuppavecche;

Sa ve munī jātikhayantadassī, takkaṃ pahāya na upeti saṅkhaṃ.

सर्व वस्तूंचे (स्कंधांचे) स्वरूप जाणून, ज्याने (पुनर्जन्माचे) बीज नष्ट केले आहे आणि जो त्याला तृष्णेचे पाणी घालत नाही; तोच जन्माचा अंत पाहणारा मुनी आहे. तो वितर्कांचा त्याग करून कोणत्याही संज्ञेला (नावाला) प्राप्त होत नाही.

212.

२१२.

Aññāya sabbāni nivesanāni, anikāmayaṃ aññatarampi tesaṃ;

Sa ve munī vītagedho agiddho, nāyūhatī pāragato hi hoti.

सर्व प्रकारच्या निवासस्थानांना (अस्तित्वाच्या अवस्थांना) जाणून, त्यातील कशाचीही इच्छा न बाळगणारा, लोभमुक्त आणि आसक्तीरहित असलेला तोच खरा मुनी आहे. तो कोणतेही नवीन कर्म करत नाही, कारण तो पलीकडच्या तीरावर (पारंगत) पोहोचला आहे.

213.

२१३.

Sabbābhibhuṃ sabbaviduṃ sumedhaṃ, sabbesu dhammesu anūpalittaṃ;

Sabbañjahaṃ taṇhakkhaye vimuttaṃ, taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

जो सर्वांवर विजय मिळवणारा, सर्वज्ञ, महाप्रज्ञावान, सर्व गोष्टींमध्ये अलिप्त राहणारा, सर्वस्वाचा त्याग करणारा आणि तृष्णेच्या क्षयाने विमुक्त झालेला आहे; त्यालाच ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणून ओळखतात.

214.

२१४.

Paññābalaṃ sīlavatūpapannaṃ, samāhitaṃ jhānarataṃ satīmaṃ;

Saṅgā pamuttaṃ akhilaṃ anāsavaṃ, taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

जो प्रज्ञाबलाने युक्त, शील आणि व्रतांनी संपन्न, समाधीत लीन, ध्यानात रमणारा, स्मृतिमान, सर्व बंधनांतून मुक्त, दोषरहित आणि अनास्रव (आस्रवमुक्त) आहे; त्यालाही ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणून ओळखतात.

215.

२१५.

Ekaṃ [Pg.310] carantaṃ munimappamattaṃ, nindāpasaṃsāsu avedhamānaṃ;

Sīhaṃva saddesu asantasantaṃ, vātaṃva jālamhi asajjamānaṃ;

Padmaṃva toyena alippamānaṃ, netāramaññesamanaññaneyyaṃ;

Taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

एकाकी विहरण करणारा, अप्रमत्त, निंदा आणि स्तुतीने विचलित न होणारा; आवाजाने भयभीत न होणाऱ्या सिंहासारखा, जाळ्यात न अडकणाऱ्या वाऱ्यासारखा, पाण्याने न माखणाऱ्या कमळासारखा अलिप्त राहणारा, इतरांना मार्ग दाखवणारा पण स्वतः इतरांच्या प्रभावाखाली न येणारा; त्यालाही ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणून ओळखतात.

216.

२१६.

Yo ogahaṇe thambhorivābhijāyati, yasmiṃ pare vācāpariyantaṃ vadanti;

Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ, taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

जेव्हा इतर लोक कटू किंवा आक्षेपार्ह शब्द बोलतात, तेव्हा जो घाटावरील खांबासारखा अचल राहतो; जो रागरहित आणि संयमित इंद्रिये असलेला आहे, त्यालाही ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणून ओळखतात.

217.

२१७.

Yo ve ṭhitatto tasaraṃva ujju, jigucchati kammehi pāpakehi;

Vīmaṃsamāno visamaṃ samañca, taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

जो अंतःकरणाने स्थिर, विणकराच्या धोट्यासारखा सरळ आहे, जो पापकर्मांचा तिरस्कार करतो आणि योग्य-अयोग्य गोष्टींचा विचार करतो; त्यालाही ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणून ओळखतात.

218.

२१८.

Yo saññatatto na karoti pāpaṃ, daharo majjhimo ca muni yatatto;

Arosaneyyo na so roseti kañci, taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

जो संयमित राहून कोणतेही पाप करत नाही; तरुणपणात किंवा मध्यम वयातही जो संयमी असतो; जो कोणावरही रागवत नाही आणि कोणालाही त्रास देत नाही, त्यालाही ज्ञानी लोक 'मुनी' म्हणून ओळखतात.

219.

२१९.

Yadaggato majjhato sesato vā, piṇḍaṃ labhetha paradattūpajīvī;

Nālaṃ thutuṃ nopi nipaccavādī, taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

इतरांनी दिलेल्या दानावर जगणाऱ्या भिक्खूला सुरुवातीचे (उत्कृष्ट), मधले किंवा उरलेले अन्न मिळाले, तरी तो त्याची स्तुती करत नाही आणि (उरलेले अन्न मिळाले तरी) तो निंदात्मक किंवा प्रतिकूल बोलत नाही; ज्ञानी लोक त्यालाच 'मुनी' म्हणून ओळखतात।

220.

२२०.

Muniṃ carantaṃ virataṃ methunasmā, yo yobbane nopanibajjhate kvaci;

Madappamādā virataṃ vippamuttaṃ, taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

जो तरुण वयातही कोणत्याही स्त्रीरूपाशी मैथुनरागाने बांधला जात नाही, जो मैथुनापासून अलिप्त राहून मुनीप्रमाणे आचरण करतो, जो मद आणि प्रमादापासून (अति-अभिमान व गाफीलपणा) मुक्त व विमुक्त आहे; ज्ञानी लोक त्यालाच 'मुनी' म्हणून ओळखतात।

221.

२२१.

Aññāya [Pg.311] lokaṃ paramatthadassiṃ, oghaṃ samuddaṃ atitariya tādiṃ;

Taṃ chinnaganthaṃ asitaṃ anāsavaṃ, taṃ vāpi dhīrā muni vedayanti.

ज्याने जगाला (पंचस्कंधादी) पूर्णपणे जाणून घेतले आहे, जो परम सत्याचा (निर्वाणाचा) द्रष्टा आहे, ज्याने चार ओघ (पूर) आणि (इंद्रियरूपी) समुद्र पार केला आहे, जो अचल (तादि) झाला आहे, ज्याचे सर्व ग्रंथ (बंधने) तुटले आहेत, जो कशावरही आश्रित नाही आणि जो अनास्रव (आस्रवमुक्त) आहे; ज्ञानी लोक त्यालाच 'मुनी' म्हणून ओळखतात।

222.

२२२.

Asamā ubho dūravihāravuttino, gihī dāraposī amamo ca subbato;

Parapāṇarodhāya gihī asaññato, niccaṃ munī rakkhati pāṇine yato.

गृहस्थ आणि मुनी हे दोघे असमान आहेत, त्यांचे निवासस्थान आणि जीवन जगण्याची पद्धत अत्यंत भिन्न आहे. गृहस्थ हा पत्नी व मुलांचे संगोपन करणारा असतो, तर मुनी हा ममत्वरहित आणि उत्तम व्रत पाळणारा असतो. गृहस्थ इतर प्राण्यांच्या हिंसेबाबत असंयत असतो, तर मुनी नेहमी स्वतःवर संयम ठेवून प्राण्यांचे रक्षण करतो।

223.

२२३.

Sikhī yathā nīlagīvo vihaṅgamo, haṃsassa nopeti javaṃ kudācanaṃ;

Evaṃ gihī nānukaroti bhikkhuno, munino vivittassa vanamhi jhāyatoti.

ज्याप्रमाणे निळ्या रंगाचा कंठ असलेला आणि तुरा असलेला मोर आकाशात उडताना राजहंसाच्या वेगाची कधीही बरोबरी करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे गृहस्थ हा अरण्यात एकांतात ध्यान करणाऱ्या आणि आसक्तीपासून मुक्त असलेल्या मुनी भिक्खूच्या वेगाचे (विपश्यनेच्या गतीचे) अनुकरण करू शकत नाही।

Munisuttaṃ dvādasamaṃ niṭṭhitaṃ.

बारावे मुनीसुत्त समाप्त झाले।

Uragavaggo paṭhamo niṭṭhito.

पहिला उरगवग्ग समाप्त झाला।

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Urago dhaniyo ceva, visāṇañca tathā kasi;

Cundo parābhavo ceva, vasalo mettabhāvanā.

उरगसुत्त, धनियसुत्त, खग्गविसाणसुत्त, कसिभारद्वाजसुत्त, चुन्दसुत्त, पराभवसुत्त, वसलसुत्त आणि मेत्तसुत्त।

Sātāgiro āḷavako, vijayo ca tathā muni;

Dvādasetāni suttāni, uragavaggoti vuccatīti.

हेमवतसुत्त (सातागिर), आळवकसुत्त, विजयसुत्त आणि मुनीसुत्त; या बारा सुत्तांना 'उरगवग्ग' असे म्हटले जाते।

2. Cūḷavaggo

२. चुळळवग्ग (लहान विभाग)

1. Ratanasuttaṃ

१. रतनसुत्त (रत्न सुत्त)

224.

२२४.

Yānīdha [Pg.312] bhūtāni samāgatāni, bhummāni vā yāni va antalikkhe;

Sabbeva bhūtā sumanā bhavantu, athopi sakkacca suṇantu bhāsitaṃ.

येथे एकत्र आलेले जे काही प्राणी (देव) आहेत, मग ते पृथ्वीवरील असोत किंवा अंतराळातील (आकाशातील) असोत, ते सर्व प्राणी आनंदी होवोत! आणि त्यांनी (मी सांगितलेले) हे उपदेश काळजीपूर्वक ऐकावेत।

225.

२२५.

Tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe, mettaṃ karotha mānusiyā pajāya;

Divā ca ratto ca haranti ye baliṃ, tasmā hi ne rakkhatha appamattā.

म्हणूनच, हे सर्व प्राण्यांनो (देवांनो), तुम्ही लक्षपूर्वक ऐका; मानवी प्रजेवर मैत्रीभाव (मेत्ता) ठेवा. जे मनुष्य दिवस-रात्र तुम्हाला आदरपूर्वक पूजा-साहित्य (बळी) अर्पण करतात, म्हणून तुम्ही जागरूक राहून त्यांचे रक्षण करा।

226.

२२६.

Yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā, saggesu vā yaṃ ratanaṃ paṇītaṃ;

Na no samaṃ atthi tathāgatena, idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ;

Etena saccena suvatthi hotu.

या जगात किंवा परलोकात जे काही धन आहे, किंवा स्वर्गात जे काही श्रेष्ठ रत्न आहे, त्यांपैकी कोणतेही रत्न तथागतांच्या समान नाही. बुद्धरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

227.

२२७.

Khayaṃ virāgaṃ amataṃ paṇītaṃ, yadajjhagā sakyamunī samāhito;

Na tena dhammena samatthi kiñci, idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ;

Etena saccena suvatthi hotu.

राग-द्वेषादी क्लेशांचा क्षय करणारे, विराग, अमरण (अमृत) आणि अत्यंत श्रेष्ठ असे जे निर्वाण समाधीयुक्त शाक्यमुनी बुद्धांनी प्राप्त केले, त्या धम्माच्या समान काहीही नाही. धम्मरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

228.

२२८.

Yaṃ buddhaseṭṭho parivaṇṇayī suciṃ, samādhimānantarikaññamāhu;

Samādhinā tena samo na vijjati, idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ;

Etena saccena suvatthi hotu.

सर्वश्रेष्ठ बुद्धांनी ज्या अत्यंत शुद्ध समाधीची (अरिहंत मार्गाची) प्रशंसा केली आहे, ज्याला तात्काळ फळ देणारी 'आनंतरीक समाधी' म्हटले आहे, त्या समाधीच्या तोडीची दुसरी कोणतीही समाधी नाही. धम्मरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

229.

२२९.

Ye [Pg.313] puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā, cattāri etāni yugāni honti;

Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā, etesu dinnāni mahapphalāni;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

सत्पुरुषांनी ज्या आठ पुद्गलांची (व्यक्तींची) प्रशंसा केली आहे, ज्यांच्या चार जोड्या बनतात, सुगतांचे (बुद्धांचे) ते श्रावक दान स्वीकारण्यास योग्य (दक्खिणेय्य) आहेत. त्यांना दिलेले दान महाफलदायी ठरते. संघरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

230.

२३०.

Ye suppayuttā manasā daḷhena, nikkāmino gotamasāsanamhi;

Te pattipattā amataṃ vigayha, laddhā mudhā nibbutiṃ bhuñjamānā;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

जे दृढ मनाने गौतम बुद्धांच्या शासनात (धम्मात) चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त झाले आहेत आणि जे निष्काम (कामवासनामुक्त) झाले आहेत, त्यांनी अमृत निर्वाणाचा लाभ घेतला आहे. ते विनामूल्य मिळालेल्या फळसमापत्तीच्या (शांतीच्या) सुखाचा उपभोग घेत आहेत. संघरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

231.

२३१.

Yathindakhīlo pathavissito siyā, catubbhi vātehi asampakampiyo;

Tathūpamaṃ sappurisaṃ vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

ज्याप्रमाणे जमिनीमध्ये खोलवर पुरलेला इंद्रखील (नगरद्वाराचा खांब) चारही दिशांनी येणाऱ्या वाऱ्यांनी हलत नाही, त्याचप्रमाणे मी त्या सत्पुरुषाला (सोतापन्नाला) मानतो, जो आर्यसत्यांना प्रज्ञेने स्पष्टपणे पाहतो. संघरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

232.

२३२.

Ye ariyasaccāni vibhāvayanti, gambhīrapaññena sudesitāni;

Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā, na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyanti;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

गंभीर प्रज्ञा असलेल्या बुद्धांनी चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेल्या आर्यसत्यांना जे (सोतापन्न) स्पष्टपणे जाणतात, ते कितीही गाफील (प्रमत्त) राहिले, तरी आठवा जन्म घेत नाहीत. संघरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

233.

२३३.

Sahāvassa dassanasampadāya, tayassu dhammā jahitā bhavanti;

Sakkāyadiṭṭhi vicikicchitañca, sīlabbataṃ vāpi yadatthi kiñci.

सम्यक दृष्टी प्राप्त होताच (सोतापत्ती मार्ग मिळताच) त्याचे तीन धर्म (संयोजने) नष्ट होतात: सत्कायदृष्टी (देहात्मभाव), विचिकित्सा (शंका) आणि जे काही शीलव्रत-परामर्श (चुकीचे आचार-विचार) आहेत ते सर्व।

234.

२३४.

Catūhapāyehi [Pg.314] ca vippamutto, chaccābhiṭhānāni bhabba kātuṃ ;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

तो चार अपायांपासून (नरक, तिर्यंच, पेत, असुर योनी) मुक्त होतो आणि सहा महापापे (अभिठाने - जसे की मातृवध, पितृवध इत्यादी) करण्यास असमर्थ असतो. संघरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

235.

२३५.

Kiñcāpi so kamma karoti pāpakaṃ, kāyena vācā uda cetasā vā;

Abhabba so tassa paṭicchadāya, abhabbatā diṭṭhapadassa vuttā;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

जरी त्याच्याकडून कायिक, वाचिक किंवा मानसिक स्वरूपाचे काही पापकृत्य घडले, तरी तो ते लपवून ठेवण्यास असमर्थ असतो; कारण निर्वाणपद पाहिलेल्या व्यक्तीची ही असमर्थता (प्रामाणिकपणा) भगवंतांनी सांगितली आहे. संघरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

236.

२३६.

Vanappagumbe yatha phussitagge, gimhānamāse paṭhamasmiṃ gimhe;

Tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi, nibbānagāmiṃ paramaṃ hitāya;

Idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

उन्हाळ्याच्या पहिल्या महिन्यात (चैत्र महिन्यात) ज्याप्रमाणे फुलांनी बहरलेले जंगल अत्यंत सुंदर दिसते, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी प्राण्यांच्या परम कल्याणासाठी निर्वाणाकडे नेणाऱ्या अत्यंत श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला. बुद्धरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

237.

२३७.

Varo varaññū varado varāharo, anuttaro dhammavaraṃ adesayi;

Idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

जे स्वतः श्रेष्ठ आहेत, श्रेष्ठ निर्वाणाला जाणणारे आहेत, श्रेष्ठ फळ देणारे आहेत आणि श्रेष्ठ मार्ग दाखवणारे आहेत, अशा त्या अनुत्तर भगवंतांनी श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला. बुद्धरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

238.

२३८.

Khīṇaṃ purāṇaṃ nava natthi sambhavaṃ, virattacittāyatike bhavasmiṃ;

Te khīṇabījā avirūḷhichandā, nibbanti dhīrā yathāyaṃ padīpo;

Idampi saṅghe ratanaṃ paṇītaṃ, etena saccena suvatthi hotu.

ज्यांचे जुने कर्म क्षीण झाले आहे, नवीन कर्माची उत्पत्ती होत नाही, ज्यांचे चित्त भविष्यातील जन्माविषयी विरक्त झाले आहे, ज्यांचे पुनर्जन्माचे बीज नष्ट झाले आहे आणि ज्यांना वाढीची (भवतृष्णेची) इच्छा उरलेली नाही, ते ज्ञानी अरिहंत या दिव्याप्रमाणे शांत (निर्वाण प्राप्त) होतात. संघरूपी हे रत्न अत्यंत श्रेष्ठ आहे. या सत्याच्या बळावर सर्वांचे कल्याण (स्वस्ती) होवो!

239.

२३९.

Yānīdha [Pg.315] bhūtāni samāgatāni, bhummāni vā yāni va antalikkhe;

Tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, buddhaṃ namassāma suvatthi hotu.

येथे एकत्र आलेले जे काही प्राणी (देव) आहेत, मग ते पृथ्वीवरील असोत किंवा अंतराळातील असोत, आम्ही देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय असलेल्या तथागत बुद्धांना वंदन करतो. सर्वांचे कल्याण होवो!

240.

२४०.

Yānīdha bhūtāni samāgatāni, bhummāni vā yāni va antalikkhe;

Tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, dhammaṃ namassāma suvatthi hotu.

येथे एकत्र आलेले जे काही प्राणी (देव) आहेत, मग ते पृथ्वीवरील असोत किंवा अंतराळातील असोत, आम्ही देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय असलेल्या तथागत धम्माला वंदन करतो. सर्वांचे कल्याण होवो!

241.

२४१.

Yānīdha bhūtāni samāgatāni, bhummāni vā yāni va antalikkhe;

Tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ, saṅghaṃ namassāma suvatthi hotūti.

येथे एकत्र आलेले जे काही प्राणी (देव) आहेत, मग ते पृथ्वीवरील असोत किंवा अंतराळातील असोत, आम्ही देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय असलेल्या तथागत संघाला वंदन करतो. सर्वांचे कल्याण होवो!

Ratanasuttaṃ paṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.

पहिले रतनसुत्त समाप्त झाले।

2. Āmagandhasuttaṃ

२. आमगंधसुत्त

242.

२४२.

‘‘Sāmākaciṅgūlakacīnakāni ca, pattapphalaṃ mūlaphalaṃ gavipphalaṃ;

Dhammena laddhaṃ satamasnamānā, na kāmakāmā alikaṃ bhaṇanti.

सामाक (रानटी बाजरी), चिंंगूलक, chiनाक (तृणधान्ये), पाने, कंदमुळे आणि वेलींची फळे; हे सर्व धर्मपूर्वक (न्याय्य मार्गाने) मिळवून खाणारे सत्पुरुष कामभोगांच्या इच्छेने कधीही असत्य बोलत नाहीत।

243.

२४३.

‘‘Yadasnamāno sukataṃ suniṭṭhitaṃ, parehi dinnaṃ payataṃ paṇītaṃ;

Sālīnamannaṃ paribhuñjamāno, so bhuñjasī kassapa āmagandhaṃ.

परंतु इतरांनी दिलेले, चांगल्या प्रकारे तयार केलेले, सुगंधी, शुद्ध आणि उत्कृष्ट असे मांसयुक्त अन्न आणि सुवासिक तांदळाचा भात खाणारे आपण, हे कस्सप! 'आमगंध' (अशुद्ध/कुजलेले अन्न किंवा दुर्गंधी) खात आहात।

244.

२४४.

‘‘Na [Pg.316] āmagandho mama kappatīti, icceva tvaṃ bhāsasi brahmabandhu;

Sālīnamannaṃ paribhuñjamāno, sakuntamaṃsehi susaṅkhatehi;

Pucchāmi taṃ kassapa etamatthaṃ, kathaṃ pakāro tava āmagandho’’.

हे ब्रह्मबंधू! आपण तर असे म्हणता की, 'आमगंध माझ्यासाठी अयोग्य आहे', तरीही आपण पक्ष्यांच्या मांसाने उत्तम प्रकारे शिजवलेला सुवासिक भात खात आहात. हे कस्सप! मी आपल्याला याचा अर्थ विचारतो, आपल्या मते 'आमगंध' म्हणजे नेमके काय?

245.

२४५.

‘‘Pāṇātipāto vadhachedabandhanaṃ, theyyaṃ musāvādo nikativañcanāni ca;

Ajjhenakuttaṃ paradārasevanā, esāmagandho na hi maṃsabhojanaṃ.

प्राणिहिंसा (प्राणातिपात), मारहाण करणे, अवयव तोडणे, बांधून ठेवणे, चोरी करणे, असत्य बोलणे, कपट व फसवणूक करणे, निरुपयोगी ग्रंथांचा अभ्यास करणे आणि परस्त्रीगमन करणे; हाच खरा 'आमगंध' (दुर्गंधी) आहे, मांस भक्षण करणे हा आमगंध नाही।

246.

२४६.

‘‘Ye idha kāmesu asaññatā janā, rasesu giddhā asucibhāvamassitā ;

Natthikadiṭṭhī visamā durannayā, esāmagandho na hi maṃsabhojanaṃ.

जे लोक या जगात कामभोगांमध्ये असंयत आहेत, चवींचे (रसांचे) लालसी आहेत, अशुद्ध उपजीविकेचा आश्रय घेतात, नास्तिक दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) बाळगतात, विषम (अयोग्य) आचरण करतात आणि ज्यांना सन्मार्गावर आणणे कठीण आहे; हाच खरा 'आमगंध' आहे, मांस भक्षण करणे हा आमगंध नाही।

247.

२४७.

‘‘Ye lūkhasā dāruṇā piṭṭhimaṃsikā, mittadduno nikkaruṇātimānino;

Adānasīlā na ca denti kassaci, esāmagandho na hi maṃsabhojanaṃ.

जे लोक क्रूर, कठोर, पाठीमागे निंदा करणारे (चुगल्या करणारे), मित्रांचा द्रोह करणारे, निर्दयी, अत्यंत अभिमानी, कंजूष आहेत आणि कोणालाही काही देत नाहीत; हाच खरा 'आमगंध' आहे, मांस भक्षण करणे हा आमगंध नाही।

248.

२४८.

‘‘Kodho mado thambho paccupaṭṭhāpanā, māyā usūyā bhassasamussayo ca;

Mānātimāno ca asabbhi santhavo, esāmagandho na hi maṃsabhojanaṃ.

क्रोध, मद (अभिमान), ताठरपणा (हट्टीपणा), विरोध करणे, माया (कपट), मत्सर, बढाया मारणे, अतिमान (अहंकार) आणि दुर्जनांची संगत; हाच खरा दुर्गंध (अशुद्धता) आहे, मांसभक्षण हा दुर्गंध नव्हे.

249.

२४९.

‘‘Ye pāpasīlā iṇaghātasūcakā, vohārakūṭā idha pāṭirūpikā ;

Narādhamā yedha karonti kibbisaṃ, esāmagandho na hi maṃsabhojanaṃ.

जे दुराचारी आहेत, कर्ज बुडवणारे, चहाडी करणारे, व्यवहारात कपट करणारे, ढोंगी आहेत; जे नराधम या जगात पापकृत्ये करतात, हाच खरा दुर्गंध आहे, मांसभक्षण हा दुर्गंध नव्हे.

250.

२५०.

‘‘Ye [Pg.317] idha pāṇesu asaññatā janā, paresamādāya vihesamuyyutā;

Dussīlaluddā pharusā anādarā, esāmagandho na hi maṃsabhojanaṃ.

जे लोक या जगात प्राण्यांच्या बाबतीत असंयमी आहेत, इतरांचे धन हिरावून घेऊन त्यांना छळण्यात मग्न असतात, दुराचारी, क्रूर, कठोर आणि अनादर करणारे आहेत; हाच खरा दुर्गंध आहे, मांसभक्षण हा दुर्गंध नव्हे.

251.

२५१.

‘‘Etesu giddhā viruddhātipātino, niccuyyutā pecca tamaṃ vajanti ye;

Patanti sattā nirayaṃ avaṃsirā, esāmagandho na hi maṃsabhojanaṃ.

जे या विषयांमध्ये आसक्त आहेत, विरोधी आहेत, प्राणातिपात (हिंसा) करणारे आहेत, सतत पापात मग्न राहून मृत्यूनंतर अंधकारात जातात आणि जे प्राणी नरकात डोके खाली करून पडतात; हाच खरा दुर्गंध आहे, मांसभक्षण हा दुर्गंध नव्हे.

252.

२५२.

‘‘Na macchamaṃsānamanāsakattaṃ, na naggiyaṃ na muṇḍiyaṃ jaṭājallaṃ;

Kharājināni nāggihuttassupasevanā, ye vāpi loke amarā bahū tapā;

Mantāhutī yaññamutūpasevanā, sodhenti maccaṃ avitiṇṇakaṅkhaṃ.

मासे आणि मांस न खाणे, नग्न राहणे, मुंडण करणे, जटा व धूळ धारण करणे, खडबडीत अजिन (हरणाचे कातडे) पांघरून राहणे, अग्नीची उपासना करणे, किंवा अमरत्वाच्या आशेने जगात केलेले अनेक प्रकारचे कठोर तप, मंत्र, आहुती, यज्ञ आणि ऋतूंचे सेवन (थंडी-उन्हात राहणे); हे सर्व त्या मनुष्याला शुद्ध करू शकत नाही ज्याने आपल्या शंकांचे निरसन केलेले नाही.

253.

२५३.

‘‘Yo tesu gutto viditindriyo care, dhamme ṭhito ajjavamaddave rato;

Saṅgātigo sabbadukkhappahīno, na lippati diṭṭhasutesu dhīro’’.

जो आपल्या इंद्रियांवर ताबा ठेवतो, इंद्रियांचे स्वरूप जाणून संयमाने वागतो, धम्मामध्ये स्थिर राहतो, सरळपणात आणि मृदुपणात रममाण होतो; सर्व आसक्तींच्या पलीकडे गेलेला, सर्व दुःखांतून मुक्त झालेला तो धीर पुरुष पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या गोष्टींनी लिप्त होत नाही.

254.

२५४.

Iccetamatthaṃ bhagavā punappunaṃ, akkhāsi naṃ vedayi mantapāragū;

Citrāhi gāthāhi munī pakāsayi, nirāmagandho asito durannayo.

अशा प्रकारे भगवंतांनी या अर्थाचा वारंवार उपदेश केला आणि वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या त्या तिस्स ब्राह्मणाने तो समजून घेतला. दुर्गंधमुक्त (क्लेशमुक्त), अनासक्त आणि इतरांच्या मतांनी न वाहून जाणाऱ्या मुनींनी (कश्यप बुद्धांनी) विविध गाथांद्वारे हा धम्म स्पष्ट केला.

255.

२५५.

Sutvāna buddhassa subhāsitaṃ padaṃ, nirāmagandhaṃ sabbadukkhappanūdanaṃ;

Nīcamano vandi tathāgatassa, tattheva pabbajjamarocayitthāti.

बुद्धांचे हे सुभाषित वचन ऐकून, जे दुर्गंधमुक्त आणि सर्व दुःखांचे निवारण करणारे होते, त्या तिस्सने अत्यंत नम्र भावाने तथागतांच्या चरणी वंदन केले आणि तेथेच प्रव्रज्या (दीक्षा) घेण्याची इच्छा व्यक्त केली.

Āmagandhasuttaṃ dutiyaṃ niṭṭhitaṃ.

आमगंधसुत्त समाप्त झाले.

3. Hirisuttaṃ

३. हिरिसुत्त (लज्जा सुत्त)

256.

२५६.

Hiriṃ [Pg.318] tarantaṃ vijigucchamānaṃ, tavāhamasmi iti bhāsamānaṃ;

Sayhāni kammāni anādiyantaṃ, neso mamanti iti naṃ vijaññā.

जो नैतिक लज्जेचे उल्लंघन करतो, तिचा तिरस्कार करतो आणि केवळ 'मी तुझा मित्र आहे' असे म्हणतो, परंतु स्वतः करू शकण्याजोगी कामे करत नाही; सुज्ञ माणसाने त्याला ओळखावे की, 'हा माझा मित्र नाही'.

257.

२५७.

Ananvayaṃ piyaṃ vācaṃ, yo mittesu pakubbati;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.

जो मित्रांशी केवळ गोड बोलतो, पण त्याप्रमाणे कृती करत नाही; केवळ बोलणाऱ्या आणि न करणाऱ्या अशा माणसाला सुज्ञ लोक 'केवळ बोलणारा' (मित्र नव्हे) म्हणून ओळखतात.

258.

२५८.

Na so mitto yo sadā appamatto, bhedāsaṅkī randhamevānupassī;

Yasmiñca seti urasīva putto, sa ve mitto yo parehi abhejjo.

जो नेहमी संशय घेतो, मतभेदाची भीती बाळगतो आणि केवळ चुकाच शोधत राहतो, तो खरा मित्र नव्हे. परंतु, ज्याच्यावर एखादा माणूस वडिलांच्या छातीवर झोपणाऱ्या पुत्राप्रमाणे निःशंकपणे विश्वास ठेवतो आणि ज्याला इतर कोणीही फोडू शकत नाही, तोच खरा मित्र होय.

259.

२५९.

Pāmujjakaraṇaṃ ṭhānaṃ, pasaṃsāvahanaṃ sukhaṃ;

Phalānisaṃso bhāveti, vahanto porisaṃ dhuraṃ.

जो मनुष्य आपले कर्तव्य पार पाडत, चांगल्या फळाची आणि लाभाची अपेक्षा ठेवून, आनंद निर्माण करणाऱ्या, प्रशंसा मिळवून देणाऱ्या आणि सुख देणाऱ्या वीर्याची (प्रयत्नांची) जोпасना करतो.

260.

२६०.

Pavivekarasaṃ pitvā, rasaṃ upasamassa ca;

Niddaro hoti nippāpo, dhammapītirasaṃ pivanti.

एकांतात मिळणाऱ्या रसाचे (सुखाचे) आणि उपशमाच्या (शांतीच्या) रसाचे प्राशन करून, धम्मातील प्रीतीचा रस पिणारा मनुष्य क्लेशरहित आणि पापरहित होतो.

Hirisuttaṃ tatiyaṃ niṭṭhitaṃ.

हिरिसुत्त समाप्त झाले.

4. Maṅgalasuttaṃ

४. मंगलसुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेल्या एका देवपुत्राने संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकले आणि तो भगवंतांच्या समीप आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांना आदरपूर्वक वंदन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेल्या त्या देवपुत्राने भगवंतांना गाथेने विचारले –

261.

२६१.

‘‘Bahū devā manussā ca, maṅgalāni acintayuṃ;

Ākaṅkhamānā sotthānaṃ, brūhi maṅgalamuttamaṃ’’.

अनेक देव आणि मनुष्य आपले कल्याण इच्छिणारे असून मङ्गलाचा (कल्याणाचा) विचार करत असतात. आपण आम्हाला उत्तम मङ्गल काय आहे ते सांगावे.

262.

२६२.

‘‘Asevanā [Pg.319] ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā;

Pūjā ca pūjaneyyānaṃ, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

मूर्खांची संगत न करणे, विद्वानांची (प्राज्ञांची) संगत करणे आणि पूजनीय व्यक्तींचा आदर-सत्कार करणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

263.

२६३.

‘‘Patirūpadesavāso ca, pubbe ca katapuññatā;

Attasammāpaṇidhi ca, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

योग्य देशात (अनुकूल ठिकाणी) निवास करणे, पूर्वजन्मी केलेले पुण्य असणे आणि स्वतःच्या मनाला योग्य मार्गावर ठेवणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

264.

२६४.

‘‘Bāhusaccañca sippañca, vinayo ca susikkhito;

Subhāsitā ca yā vācā, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

बहुश्रुत असणे (ज्ञान संपादन करणे), एखादी कला किंवा कौशल्य शिकणे, विनयशीलतेचे उत्तम शिक्षण घेणे आणि सुभाषित (मधुर व सत्य) वाणी बोलणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

265.

२६५.

‘‘Mātāpitu upaṭṭhānaṃ, puttadārassa saṅgaho;

Anākulā ca kammantā, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

माता-पित्यांची सेवा करणे, पत्नी आणि मुलांचे संगोपन करणे आणि व्याकुळता नसलेले (अनाकुल) म्हणजेच प्रामाणिक व शांततापूर्ण व्यवसाय करणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

266.

२६६.

‘‘Dānañca dhammacariyā ca, ñātakānañca saṅgaho;

Anavajjāni kammāni, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

दान देणे, धम्माचे आचरण करणे, नातेवाईकांना साहाय्य करणे आणि निष्पाप (दोषरहित) कृत्ये करणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

267.

२६७.

‘‘Āratī viratī pāpā, majjapānā ca saṃyamo;

Appamādo ca dhammesu, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

पापापासून दूर राहणे व त्याचा त्याग करणे, मद्यपानापासून अलिप्त राहणे आणि चांगल्या गुणांच्या (धम्माच्या) बाबतीत जागरूक (अप्रमत्त) राहणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

268.

२६८.

‘‘Gāravo ca nivāto ca, santuṭṭhi ca kataññutā;

Kālena dhammassavanaṃ, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

आदर राखणे, नम्रता बाळगणे, समाधानी असणे, कृतज्ञता बाळगणे आणि योग्य वेळी धम्म ऐकणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

269.

२६९.

‘‘Khantī ca sovacassatā, samaṇānañca dassanaṃ;

Kālena dhammasākacchā, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

सहनशीलता (क्षमा) बाळगणे, आज्ञाधारक असणे (सल्ल्याचा आदर करणे), श्रमणांचे दर्शन घेणे आणि योग्य वेळी धम्मावर चर्चा करणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

270.

२७०.

‘‘Tapo ca brahmacariyañca, ariyasaccāna dassanaṃ;

Nibbānasacchikiriyā ca, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

तप करणे, ब्रह्मचर्याचे पालन करणे, आर्य सत्यांचे दर्शन घेणे आणि निर्वाणाचा साक्षात्कार करणे; हे उत्तम मङ्गल आहे.

271.

२७१.

‘‘Phuṭṭhassa lokadhammehi, cittaṃ yassa na kampati;

Asokaṃ virajaṃ khemaṃ, etaṃ maṅgalamuttamaṃ.

लोकधम्मांनी (सुख-दुःख, लाभ-हानी इत्यादींनी) प्रभावित झाले तरी ज्याचे चित्त विचलित होत नाही, जे शोकरहित, रागादी मलरहित आणि सुरक्षित असते; हे उत्तम मङ्गल आहे.

272.

२७२.

‘‘Etādisāni katvāna, sabbatthamaparājitā;

Sabbattha sotthiṃ gacchanti, taṃ tesaṃ maṅgalamuttama’’nti.

अशा प्रकारच्या गोष्टींचे आचरण करून मनुष्य सर्वत्र अजिंक्य राहतो आणि सर्व ठिकाणी सुरक्षित राहतो. हेच त्यांचे उत्तम मङ्गल आहे.

Maṅgalasuttaṃ catutthaṃ niṭṭhitaṃ.

मंगलसुत्त समाप्त झाले.

5. Sūcilomasuttaṃ

५. सूचिलोमसुत्त

Evaṃ [Pg.320] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā gayāyaṃ viharati ṭaṅkitamañce sūcilomassa yakkhassa bhavane. Tena kho pana samayena kharo ca yakkho sūcilomo ca yakkho bhagavato avidūre atikkamanti. Atha kho kharo yakkho sūcilomaṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘eso samaṇo’’ti. ‘‘Neso samaṇo, samaṇako eso. Yāvāhaṃ jānāmi yadi vā so samaṇo, yadi vā so samaṇako’’ti.

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान गया येथे 'टंकितमंच' (दगडी मंच) वर सूचिलोम यक्षाच्या भवनात विहार करत होते. त्या वेळी खर यक्ष आणि सूचिलोम यक्ष भगवंतांच्या जवळून जात होते. तेव्हा खर यक्षाने सूचिलोम यक्षाला म्हटले – 'हा श्रमण आहे.' सूचिलोम म्हणाला – 'हा श्रमण नाही, हा तर ढोंगी श्रमण आहे. हा खरा श्रमण आहे की ढोंगी श्रमण आहे, हे मी आताच तपासून पाहतो.'

Atha kho sūcilomo yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato kāyaṃ upanāmesi. Atha kho bhagavā kāyaṃ apanāmesi. Atha kho sūcilomo yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhāyasi maṃ, samaṇā’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ taṃ, āvuso, bhāyāmi; api ca te sapphasso pāpako’’ti.

त्यानंतर सूचिलोम यक्ष भगवंतांच्या जवळ गेला आणि त्याने आपले शरीर भगवंतांच्या शरीराजवळ नेले (त्यांना स्पर्श करण्याचा प्रयत्न केला). तेव्हा भगवंतांनी आपले शरीर थोडे दूर केले. मग सूचिलोम यक्षाने भगवंतांना विचारले – 'श्रमणा, तू मला घाबरतोस का?' भगवंत म्हणाले – 'मित्रा, मी तुला घाबरत नाही; परंतु तुझा स्पर्श अत्यंत अपवित्र (कठोर) आहे.'

‘‘Pañhaṃ taṃ, samaṇa, pucchissāmi. Sace me na byākarissasi, cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmi, pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipissāmī’’ti.

यक्ष म्हणाला – 'श्रमणा, मी तुला एक प्रश्न विचारणार आहे. जर तू माझ्या प्रश्नाचे उत्तर दिले नाहीस, तर मी तुझे चित्त विचलित करीन (तुला वेडा करीन), किंवा तुझे हृदय फाडून टाकीन, किंवा तुझे पाय पकडून तुला गंगेच्या पलीकडे फेकून देईन.'

‘‘Na khvāhaṃ taṃ, āvuso, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yo me cittaṃ vā khipeyya hadayaṃ vā phāleyya pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipeyya. Api ca tvaṃ, āvuso, puccha yadākaṅkhasī’’ti. Atha kho sūcilomo yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

भगवंत म्हणाले – 'मित्रा, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या संपूर्ण जगात, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजातीमध्ये मला असा कोणीही दिसत नाही जो माझे चित्त विचलित करू शकेल, माझे हृदय फाडू शकेल किंवा माझे पाय पकडून मला गंगेच्या पलीकडे फेकू शकेल. तरीही, मित्रा, तुला जे विचारायचे असेल ते तू विचारू शकतोस.' त्यानंतर सूचिलोम यक्षाने भगवंतांना गाथेने विचारले –

273.

२७३.

‘‘Rāgo ca doso ca kutonidānā, aratī ratī lomahaṃso kutojā;

Kuto samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajanti’’.

यक्ष म्हणाला – 'राग (आसक्ती) आणि द्वेष यांचे मूळ काय आहे? अरती (असमाधान), रती (आसक्ती) आणि अंगावर काटा येणे (भय) हे कुठून उत्पन्न होतात? मनातील विचार कुठून निर्माण होऊन माणसाला तसे भिरकावून देतात, जसे लहान मुले कावळ्याला (पाय बांधून) हवेत भिरकावून देतात?'

274.

२७४.

‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā, aratī ratī lomahaṃso itojā;

Ito samuṭṭhāya manovitakkā, kumārakā dhaṅkamivossajanti.

भगवंत म्हणाले – 'राग आणि द्वेष यांचे मूळ याच शरीरात (अत्तभावात) आहे. अरती, रती आणि अंगावर काटा येणे हे येथूनच उत्पन्न होतात. मनातील विचार येथूनच निर्माण होऊन माणसाला तसे भिरकावून देतात, जसे लहान मुले कावळ्याला हवेत भिरकावून देतात.

274.

२७४.

‘‘Snehajā [Pg.321] attasambhūtā, nigrodhasseva khandhajā;

Puthū visattā kāmesu, māluvāva vitatāvane.

हे सर्व तृष्णेच्या स्नेहापासून उत्पन्न होतात आणि स्वतःच्या शरीरातूनच निर्माण होतात, जसे वडाच्या झाडाच्या फांद्यांतून पारंब्या फुटतात. हे विविध प्रकारचे क्लेश कामभोगांमध्ये तसे गुंतलेले असतात, जसे जंगलात पसरलेली मालुवा वेल झाडांना वेढून राहते.'

275.

२७५.

‘‘Ye naṃ pajānanti yatonidānaṃ, te naṃ vinodenti suṇohi yakkha;

Te duttaraṃ oghamimaṃ taranti, atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyā’’ti.

हे यक्षा, ऐक! जे लोक या उगमाला जाणतात, ते तिचा त्याग करतात. ते पुन्हा जन्म न घेण्यासाठी, पूर्वी कधीही पार न केलेला आणि पार करण्यास अत्यंत कठीण असलेला हा संसाराचा पूर पार करतात.

Sūcilomasuttaṃ pañcamaṃ niṭṭhitaṃ.

सुचिलोम सुत्त पाचवे समाप्त झाले.

6. Dhammacariyasuttaṃ

६. धम्मचरिय सुत्त

276.

२७६.

Dhammacariyaṃ brahmacariyaṃ, etadāhu vasuttamaṃ;

Pabbajitopi ce hoti, agārā anagāriyaṃ.

धम्माचे आचरण आणि ब्रह्मचर्य, या दोन्हीला श्रेष्ठ धन म्हटले आहे; जरी एखादा गृहत्याग करून अनगारिक बनला असला,

277.

२७७.

So ce mukharajātiko, vihesābhirato mago;

Jīvitaṃ tassa pāpiyo, rajaṃ vaḍḍheti attano.

तरी जर तो वाचाळ, इतरांना त्रास देण्यात रमणारा आणि पशूसमान असेल, तर त्याचे जीवन अत्यंत निकृष्ट दर्जाचे आहे आणि तो स्वतःचेच क्लेश वाढवतो.

278.

२७८.

Kalahābhirato bhikkhu, mohadhammena āvuto;

Akkhātampi na jānāti, dhammaṃ buddhena desitaṃ.

भांडण-तंट्यात रमणारा भिक्खू, जो मोहाने वेढलेला असतो, त्याला सज्जनांनी सांगितलेले समजत नाही आणि बुद्धांनी उपदेशिलेला धम्मही समजत नाही.

279.

२७९.

Vihesaṃ bhāvitattānaṃ, avijjāya purakkhato;

Saṃkilesaṃ na jānāti, maggaṃ nirayagāminaṃ.

अविद्येने ग्रासलेला जो मनुष्य स्वतःचा विकास केलेल्या अरहंतांना त्रास देतो, त्याला क्लेशांची आणि नरकात जाणाऱ्या मार्गाची जाणीव नसते.

280.

२८०.

Vinipātaṃ samāpanno, gabbhā gabbhaṃ tamā tamaṃ;

Sa ve tādisako bhikkhu, pecca dukkhaṃ nigacchati.

अधोगतीला प्राप्त होऊन, एका गर्भातून दुसऱ्या गर्भात आणि अंधाराकडून अंधाराकडे जात, असा भिक्खू मृत्यूनंतर केवळ दुःखालाच प्राप्त होतो.

281.

२८१.

Gūthakūpo yathā assa, sampuṇṇo gaṇavassiko;

Yo ca evarūpo assa, dubbisodho hi sāṅgaṇo.

ज्याप्रमाणे अनेक वर्षांचा विष्ठेने काठोकाठ भरलेला खड्डा स्वच्छ करणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे असा मळलेला भिक्खू असतो; क्लेशांनी युक्त असलेल्या अशा व्यक्तीला शुद्ध करणे अत्यंत कठीण असते.

282.

२८२.

Yaṃ evarūpaṃ jānātha, bhikkhavo gehanissitaṃ;

Pāpicchaṃ pāpasaṅkappaṃ, pāpaācāragocaraṃ.

हे भिक्खूंनो, जेव्हा तुम्हाला असा एखादा भिक्खू आढळेल जो घरगुती जीवनाशी जोडलेला आहे, ज्याच्या इच्छा वाईट आहेत, ज्याचे संकल्प पापी आहेत आणि ज्याचे आचरण व विहार निंद्य आहे,

283.

२८३.

Sabbe [Pg.322] samaggā hutvāna, abhinibbajjiyātha naṃ;

Kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuṃ apakassatha.

तेव्हा तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन एकमताने त्याचा त्याग करावा. त्या कचऱ्याला बाहेर फेकून द्या! त्या दुष्ट माणसाला हाकलून द्या!

284.

२८४.

Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine;

Niddhamitvāna pāpicche, pāpaācāragocare.

स्वतःला श्रमण समजणाऱ्या पण प्रत्यक्षात श्रमण नसलेल्या अशा पोकळ माणसांना संघातून बाहेर फेकून द्या. वाईट इच्छा, वाईट आचरण आणि निंद्य विहार करणाऱ्यांना हाकलून दिल्यानंतर,

285.

२८५.

Suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā;

Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathāti.

शुद्ध आणि जागरूक असलेल्या भिक्खूंनी शुद्ध भिक्खूंसोबतच एकत्र राहावे. त्यानंतर, एकसंध आणि प्रज्ञावान होऊन तुम्ही दुःखाचा अंत कराल.

Dhammacariyasuttaṃ chaṭṭhaṃ niṭṭhitaṃ.

धम्मचरिय सुत्त सहावे समाप्त झाले.

7. Brāhmaṇadhammikasuttaṃ

७. ब्राह्मणधम्मिक सुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulā kosalakā brāhmaṇamahāsālā jiṇṇā vuḍḍhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te brāhmaṇamahāsālā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sandissanti nu kho, bho gotama, etarahi brāhmaṇā porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ brāhmaṇadhamme’’ti? ‘‘Na kho, brāhmaṇā, sandissanti etarahi brāhmaṇā porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ brāhmaṇadhamme’’ti. ‘‘Sādhu no bhavaṃ gotamo porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ brāhmaṇadhammaṃ bhāsatu, sace bhoto gotamassa agarū’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇā, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho te brāhmaṇamahāsālā bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा कोसल देशातील अनेक वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले श्रीमंत ब्राह्मण भगवंतांकडे आले. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर त्या श्रीमंत ब्राह्मणांनी भगवंतांना विचारले – 'हे गौतम, आजकालचे ब्राह्मण प्राचीन ब्राह्मणांच्या ब्राह्मणधर्माचे पालन करताना दिसतात का?' भगवंतांनी उत्तर दिले, 'नाही ब्राह्मणांनो, आजकालचे ब्राह्मण प्राचीन ब्राह्मणांच्या ब्राह्मणधर्माचे पालन करताना दिसत नाहीत.' 'जर पूज्य गौतमांना काही अडचण नसेल, तर त्यांनी आम्हाला प्राचीन ब्राह्मणांचा ब्राह्मणधम्म सांगावा, अशी आम्ही विनंती करतो.' 'तसे असेल तर ब्राह्मणांनो, ऐका, नीट लक्ष द्या, मी सांगतो.' 'होय, महाराज,' असे म्हणून त्या श्रीमंत ब्राह्मणांनी भगवंतांचे म्हणणे मान्य केले. भगवान म्हणाले –

286.

२८६.

‘‘Isayo pubbakā āsuṃ, saññatattā tapassino;

Pañca kāmaguṇe hitvā, attadatthamacārisuṃ.

प्राचीन काळातील ऋषी संयमी आणि तपस्वी होते. पाच प्रकारच्या कामभोगांचा त्याग करून ते स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करत असत.

287.

२८७.

‘‘Na pasū brāhmaṇānāsuṃ, na hiraññaṃ na dhāniyaṃ;

Sajjhāyadhanadhaññāsuṃ, brahmaṃ nidhimapālayuṃ.

त्या ब्राह्मणांकडे ना पशू होते, ना सोने-चांदी, ना धान्य होते. स्वाध्याय हेच त्यांचे धन आणि धान्य होते; ते या आध्यात्मिक खजिन्याचे रक्षण करत असत.

288.

२८८.

‘‘Yaṃ [Pg.323] nesaṃ pakataṃ āsi, dvārabhattaṃ upaṭṭhitaṃ;

Saddhāpakatamesānaṃ, dātave tadamaññisuṃ.

त्यांच्यासाठी जे अन्न तयार केले जाई, ते त्यांच्या दाराशी आणून ठेवले जाई. श्रद्धेने तयार केलेले हे अन्न या याचक ब्राह्मणांना दिले पाहिजे, असे लोक मानत असत.

289.

२८९.

‘‘Nānārattehi vatthehi, sayanehāvasathehi ca;

Phītā janapadā raṭṭhā, te namassiṃsu brāhmaṇe.

विविध रंगांनी रंगवलेली वस्त्रे, बिछाने आणि निवासस्थाने देऊन, समृद्ध जनपदांतील आणि राज्यांतील लोक त्या ब्राह्मणांना वंदन करत असत.

290.

२९०.

‘‘Avajjhā brāhmaṇā āsuṃ, ajeyyā dhammarakkhitā;

Na ne koci nivāresi, kuladvāresu sabbaso.

ते ब्राह्मण अवध्य आणि अजिंक्य होते, कारण धम्माद्वारे त्यांचे रक्षण होत असे. कोणत्याही घराच्या दारावर त्यांना कोणीही कधीही अडवत नसे.

291.

२९१.

‘‘Aṭṭhacattālīsaṃ vassāni, (komāra) brahmacariyaṃ cariṃsu te;

Vijjācaraṇapariyeṭṭhiṃ, acaruṃ brāhmaṇā pure.

त्यांनी अठ्ठेचाळीस वर्षे कौमार्य ब्रह्मचर्याचे पालन केले. प्राचीन काळातील ते ब्राह्मण विद्या आणि सदाचाराच्या शोधात जीवन व्यतीत करत असत.

292.

२९२.

‘‘Na brāhmaṇā aññamagamuṃ, napi bhariyaṃ kiṇiṃsu te;

Sampiyeneva saṃvāsaṃ, saṅgantvā samarocayuṃ.

ते ब्राह्मण इतर जातीत विवाह करत नसत, तसेच ते पत्नी विकत घेत नसत. केवळ परस्परांवरील प्रेमापोटी एकत्र येऊन ते गृहस्थाश्रम चालवण्यास संमती देत असत.

293.

२९३.

‘‘Aññatra tamhā samayā, utuveramaṇiṃ pati;

Antarā methunaṃ dhammaṃ, nāssu gacchanti brāhmaṇā.

ऋतुकानंतरच्या योग्य काळाव्यतिरिक्त, इतर वेळी ते ब्राह्मण मैथुनासाठी आपल्या पत्नीकडे जात नसत.

294.

२९४.

‘‘Brahmacariyañca sīlañca, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ;

Soraccaṃ avihiṃsañca, khantiñcāpi avaṇṇayuṃ.

ते ब्रह्मचर्य, शील, सरळपणा, सौम्यता, तप, संयम, अहिंसा आणि क्षमा या गुणांची प्रशंसा करत असत.

295.

२९५.

‘‘Yo nesaṃ paramo āsi, brahmā daḷhaparakkamo;

Sa vāpi methunaṃ dhammaṃ, supinantepi nāgamā.

त्यांच्यामध्ये जो सर्वश्रेष्ठ आणि दृढ पराक्रमी ब्राह्मण असे, तो स्वप्नातही कधी मैथुन करत नसे.

296.

२९६.

‘‘Tassa vattamanusikkhantā, idheke viññujātikā;

Brahmacariyañca sīlañca, khantiñcāpi avaṇṇayuṃ.

त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करून, या जगातील इतर सुज्ञ लोकही ब्रह्मचर्य, शील आणि क्षमेची प्रशंसा करत असत.

297.

२९७.

‘‘Taṇḍulaṃ sayanaṃ vatthaṃ, sappitelañca yāciya;

Dhammena samodhānetvā, tato yaññamakappayuṃ.

तांदूळ, बिछाने, वस्त्रे, तूप आणि तेल यांची न्याय्य मार्गाने याचना करून, ते सर्व एकत्र करून ते यज्ञ करत असत.

298.

२९८.

‘‘Upaṭṭhitasmiṃ yaññasmiṃ, nāssu gāvo haniṃsu te;

Yathā mātā pitā bhātā, aññe vāpi ca ñātakā;

Gāvo no paramā mittā, yāsu jāyanti osadhā.

परंतु आयोजित केलेल्या यज्ञात ते गाईंची हत्या करत नसत. आई, वडील, भाऊ किंवा इतर नातेवाईकांप्रमाणेच गाई या आपल्या परम मित्र आहेत, कारण त्यांच्यापासून औषधी उत्पन्न होतात.

299.

२९९.

‘‘Annadā baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā tathā ;

Etamatthavasaṃ ñatvā, nāssu gāvo haniṃsu te.

त्या अन्न देतात, शक्ती देतात, तसेच सौंदर्य आणि सुखही देतात. हा फायदा ओळखून ते गाईंची हत्या करत नसत.

300.

३००.

‘‘Sukhumālā [Pg.324] mahākāyā, vaṇṇavanto yasassino;

Brāhmaṇā sehi dhammehi, kiccākiccesu ussukā;

Yāva loke avattiṃsu, sukhamedhitthayaṃ pajā.

ते ब्राह्मण सुकुमार, धिप्पाड शरीराचे, देखणे आणि यशस्वी होते. ते स्वतःच्या परंपरेनुसार काय करावे आणि काय करू नये याविषयी तत्पर असत. जोपर्यंत ते जगात या आचरणाने राहिले, तोपर्यंत ही प्रजा सुखाने नांदत होती.

301.

३०१.

‘‘Tesaṃ āsi vipallāso, disvāna aṇuto aṇuṃ;

Rājino ca viyākāraṃ, nāriyo samalaṅkatā.

परंतु त्यांच्यामध्ये एक विक्षेप झाला. राजाचे वैभव आणि सुशोभित केलेल्या स्त्रिया पाहून त्यांच्या मनात लोभ निर्माण झाला.

302.

३०२.

‘‘Rathe cājaññasaṃyutte, sukate cittasibbane;

Nivesane nivese ca, vibhatte bhāgaso mite.

उत्कृष्ट घोड्यांनी जोडलेले, सुंदर बनवलेले आणि नक्षीदार आच्छादन असलेले रथ, तसेच योग्य प्रमाणात बांधलेली सुंदर घरे पाहून त्यांच्या बुद्धीत पालट झाला.

303.

३०३.

‘‘Gomaṇḍalaparibyūḷhaṃ, nārīvaragaṇāyutaṃ;

Uḷāraṃ mānusaṃ bhogaṃ, abhijjhāyiṃsu brāhmaṇā.

तेव्हा ते ब्राह्मण गाईंचे कळप, सुंदर स्त्रियांचे समूह आणि मानवी भोगांच्या विपुल संपत्तीची हाव धरू लागले.

304.

३०४.

‘‘Te tattha mante ganthetvā, okkākaṃ tadupāgamuṃ;

Pahūtadhanadhaññosi, yajassu bahu te vittaṃ;

Yajassu bahu te dhanaṃ.

त्यासाठी त्यांनी मंत्रांची रचना केली आणि ते राजा ओक्काककडे गेले अन् म्हणाले, 'तुमच्याकडे भरपूर धनधान्य आहे. यज्ञ करा, तुमच्याकडे अफाट संपत्ती आहे; यज्ञ करा, तुमच्याकडे अफाट धन आहे.'

305.

३०५.

‘‘Tato ca rājā saññatto, brāhmaṇehi rathesabho;

Assamedhaṃ purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ;

Ete yāge yajitvāna, brāhmaṇānamadā dhanaṃ.

त्यानंतर ब्राह्मणांनी पटवून दिल्यावर, रथांचा स्वामी असलेल्या त्या राजाने अश्वमेध, पुरुषमेध, सम्मापास, वाजपेय आणि निरग्गळ हे यज्ञ केले आणि ब्राह्मणांना भरपूर धन दिले.

306.

३०६.

‘‘Gāvo sayanañca vatthañca, nāriyo samalaṅkatā;

Rathe cājaññasaṃyutte, sukate cittasibbane.

गाई, बिछाने, वस्त्रे, सुशोभित केलेल्या स्त्रिया, तसेच उत्कृष्ट घोड्यांनी जोडलेले, सुंदर बनवलेले आणि नक्षीदार आच्छादन असलेले रथ त्याने दिले.

307.

३०७.

‘‘Nivesanāni rammāni, suvibhattāni bhāgaso;

Nānādhaññassa pūretvā, brāhmaṇānamadā dhanaṃ.

योग्य प्रमाणात बांधलेली सुंदर घरे विविध प्रकारच्या धान्यांनी भरून त्याने ते धन ब्राह्मणांना दिले.

308.

३०८.

‘‘Te ca tattha dhanaṃ laddhā, sannidhiṃ samarocayuṃ;

Tesaṃ icchāvatiṇṇānaṃ, bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatha;

Te tattha mante ganthetvā, okkākaṃ punamupāgamuṃ.

तिथे धन मिळाल्यावर ते ब्राह्मण ते साठवून ठेवू लागले. इच्छेच्या आहारी गेल्यामुळे त्यांची तृष्णा आणखीनच वाढली. या हेतूने पुन्हा मंत्रांची रचना करून ते पुन्हा राजा ओक्काककडे गेले आणि म्हणाले:

309.

३०९.

‘‘Yathā āpo ca pathavī ca, hiraññaṃ dhanadhāniyaṃ;

Evaṃ gāvo manussānaṃ, parikkhāro so hi pāṇinaṃ;

Yajassu bahu te vittaṃ, yajassu bahu te dhanaṃ.

'ज्याप्रमाणे पाणी, पृथ्वी, सोने, धन आणि धान्य हे मानवासाठी उपयुक्त आहेत, त्याचप्रमाणे गाई देखील मानवासाठी उपयुक्त आहेत, कारण त्या प्राण्यांच्या जगण्याची साधने आहेत. यज्ञ करा, तुमच्याकडे अफाट संपत्ती आहे; यज्ञ करा, तुमच्याकडे अफाट धन आहे.'

310.

३१०.

‘‘Tato ca rājā saññatto, brāhmaṇehi rathesabho;

Nekā satasahassiyo, gāvo yaññe aghātayi.

त्यानंतर, ब्राह्मणांच्या सांगण्यावरून, रथांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या राजाने यज्ञात लाखो गायींचा बळी दिला.

311.

३११.

‘‘Na [Pg.325] pādā na visāṇena, nāssu hiṃsanti kenaci;

Gāvo eḷakasamānā, soratā kumbhadūhanā;

Tā visāṇe gahetvāna, rājā satthena ghātayi.

त्या गायी पायाने किंवा शिंगाने कोणालाही इजा करत नव्हत्या; त्या मेंढ्यांसारख्या शांत आणि घागरी भरून दूध देणाऱ्या होत्या. अशा त्या गायींची शिंगे पकडून राजाने त्यांना शस्त्राने मारले.

312.

३१२.

‘‘Tato devā pitaro ca, indo asurarakkhasā;

Adhammo iti pakkanduṃ, yaṃ satthaṃ nipatī gave.

त्यानंतर, जेव्हा गायीवर शस्त्र चालवले गेले, तेव्हा देव, पितर, इंद्र, असुर आणि राक्षस 'हा अधर्म आहे!' असे ओरडून आक्रोश करू लागले.

313.

३१३.

‘‘Tayo rogā pure āsuṃ, icchā anasanaṃ jarā;

Pasūnañca samārambhā, aṭṭhānavutimāgamuṃ.

पूर्वी केवळ तीनच रोग होते: इच्छा (तृष्णा), भूक आणि वृद्धत्व. परंतु, पशूंच्या हत्येमुळे रोगांची संख्या अठ्याण्णव झाली.

314.

३१४.

‘‘Eso adhammo daṇḍānaṃ, okkanto purāṇo ahu;

Adūsikāyo haññanti, dhammā dhaṃsanti yājakā.

हा हिंसेचा अधर्म प्राचीन काळापासून चालत आलेला आहे. निरपराध प्राण्यांची हत्या केली जाते आणि यज्ञ करणारे धम्मापासून भ्रष्ट होतात.

315.

३१५.

‘‘Evameso aṇudhammo, porāṇo viññugarahito;

Yattha edisakaṃ passati, yājakaṃ garahatī jano.

अशा प्रकारे ही प्राचीन असली तरी हीन प्रथा सुज्ञांकडून निंदित आहे. लोक जिथे कुठे अशा यज्ञ करणाऱ्याला पाहतात, तिथे त्याची निंदा करतात.

316.

३१६.

‘‘Evaṃ dhamme viyāpanne, vibhinnā suddavessikā;

Puthū vibhinnā khattiyā, patiṃ bhariyāvamaññatha.

अशा प्रकारे धम्माचा ऱ्हास झाल्यावर, शूद्र आणि वैश्य यांच्यात फूट पडली. अनेक क्षत्रियही आपापसात विभागले गेले आणि पत्नी पतीचा अवमान करू लागली.

317.

३१७.

‘‘Khattiyā brahmabandhū ca, ye caññe gottarakkhitā;

Jātivādaṃ niraṃkatvā, kāmānaṃ vasamanvagu’’nti.

क्षत्रिय, ब्राह्मण आणि कुळाचे रक्षण करणारे इतर लोकही, जातीचा अभिमान सोडून कामभोगांच्या आहारी गेले.

Evaṃ vutte, te brāhmaṇamahāsālā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe. … upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti.

असे म्हटले असता, ते श्रीमंत ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाले, "अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून आम्ही जोपर्यंत जिवंत आहोत तोपर्यंत शरण आलेले उपासक म्हणून आदरणीय गौतमांनी आमचा स्वीकार करावा."

Brāhmaṇadhammikasuttaṃ sattamaṃ niṭṭhitaṃ.

सातवे ब्राह्मणधम्मिक सुत्त समाप्त झाले.

8. Nāvāsuttaṃ

८. नावा सुत्त

318.

३१८.

Yasmā hi dhammaṃ puriso vijaññā, indaṃva naṃ devatā pūjayeyya;

So pūjito tasmi pasannacitto, bahussuto pātukaroti dhammaṃ.

ज्या व्यक्तीकडून माणसाला धम्माचे ज्ञान मिळते, त्याची त्याने देवांनी इंद्राची पूजा करावी त्याप्रमाणे पूजा करावी. असा आदर मिळालेला तो बहुश्रुत आचार्य प्रसन्न चित्ताने धम्म प्रकट करतो.

319.

३१९.

Tadaṭṭhikatvāna [Pg.326] nisamma dhīro, dhammānudhammaṃ paṭipajjamāno;

Viññū vibhāvī nipuṇo ca hoti, yo tādisaṃ bhajati appamatto.

जो अप्रमत्त राहून अशा आचार्यांची सेवा करतो, तो धम्माचा अर्थ नीट समजून घेऊन आणि धम्मानुसार आचरण करून ज्ञानी, विवेकी आणि निपुण बनतो.

320.

३२०.

Khuddañca bālaṃ upasevamāno, anāgatatthañca usūyakañca;

Idheva dhammaṃ avibhāvayitvā, avitiṇṇakaṅkho maraṇaṃ upeti.

परंतु, जो क्षुद्र, अज्ञानी, धम्माचा अर्थ न समजणाऱ्या आणि मत्सरी अशा गुरूची सेवा करतो, तो या जगात धम्माचे आकलन न झाल्यामुळे संशयातच बुडून मृत्यूला प्राप्त होतो.

321.

३२१.

Yathā naro āpagamotaritvā, mahodakaṃ salilaṃ sīghasotaṃ;

So vuyhamāno anusotagāmī, kiṃ so pare sakkhati tārayetuṃ.

ज्याप्रमाणे एखादा माणूस वेगाने वाहणाऱ्या आणि अथांग पाणी असलेल्या नदीत उतरतो आणि स्वतःच प्रवाहाबरोबर वाहून जातो, तो इतरांना नदी पार करण्यास कशी मदत करू शकेल?

322.

३२२.

Tatheva dhammaṃ avibhāvayitvā, bahussutānaṃ anisāmayatthaṃ;

Sayaṃ ajānaṃ avitiṇṇakaṅkho, kiṃ so pare sakkhati nijjhapetuṃ.

त्याचप्रमाणे, ज्याने स्वतः धम्माचे आकलन केले नाही, बहुश्रुतांकडून त्याचा अर्थ समजून घेतला नाही, जो स्वतः अज्ञानी आणि संशयाने वेढलेला आहे, तो इतरांना धम्माचे ज्ञान कसे करून देऊ शकेल?

323.

३२३.

Yathāpi nāvaṃ daḷhamāruhitvā, phiyena rittena samaṅgibhūto;

So tāraye tattha bahūpi aññe, tatrūpayaññū kusalo mutīmā.

परंतु, वल्हे आणि सुकाणू यांनी युक्त अशा मजबूत नावेत बसलेला, नावेचे तंत्र जाणणारा, कुशल आणि बुद्धिमान नावाडी जसा त्या नावेतील इतर अनेक लोकांना पैलतीराला पोहोचवतो,

324.

३२४.

Evampi yo vedagu bhāvitatto, bahussuto hoti avedhadhammo;

So kho pare nijjhapaye pajānaṃ, sotāvadhānūpanisūpapanne.

त्याचप्रमाणे, जो वेदगू, आत्मसंयमी, बहुश्रुत आणि अचल स्वभावाचा आचार्य आहे, तो स्वतः धम्म जाणून, ऐकण्याची इच्छा आणि पात्रता असलेल्या इतरांना धम्माचे ज्ञान करून देतो.

325.

३२५.

Tasmā have sappurisaṃ bhajetha, medhāvinañceva bahussutañca;

Aññāya atthaṃ paṭipajjamāno, viññātadhammo sa sukhaṃ labhethāti.

म्हणून माणसाने बुद्धिमान आणि बहुश्रुत अशा सत्पुरुषाचीच संगत करावी. धम्माचा अर्थ जाणून त्यानुसार आचरण करणारा आणि धम्माचे आकलन झालेला तो मनुष्य सुख प्राप्त करतो.

Nāvāsuttaṃ aṭṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.

आठवे नावा सुत्त समाप्त झाले.

9. Kiṃsīlasuttaṃ

९. किंसील सुत्त

326.

३२६.

‘‘Kiṃsīlo [Pg.327] kiṃsamācāro, kāni kammāni brūhayaṃ;

Naro sammā niviṭṭhassa, uttamatthañca pāpuṇe’’.

कोणते शील पाळल्याने, कसले आचरण केल्याने आणि कोणत्या कर्मांचा अभ्यास केल्याने मनुष्य धम्मात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होतो आणि परम ध्येय प्राप्त करतो?

327.

३२७.

‘‘Vuḍḍhāpacāyī anusūyako siyā, kālaññū cassa garūnaṃ dassanāya;

Dhammiṃ kathaṃ erayitaṃ khaṇaññū, suṇeyya sakkacca subhāsitāni.

माणसाने वृद्धांचा आदर करणारा आणि मत्सररहित असावे. आदरणीय गुरूंच्या दर्शनाची योग्य वेळ त्याला माहीत असावी. धम्मचर्चा ऐकण्याची संधी ओळखून त्याने सुभाषित वचने आदराने व लक्षपूर्वक ऐकावीत.

328.

३२८.

‘‘Kālena gacche garūnaṃ sakāsaṃ, thambhaṃ niraṃkatvā nivātavutti;

Atthaṃ dhammaṃ saṃyamaṃ brahmacariyaṃ, anussare ceva samācare ca.

योग्य वेळी गर्व सोडून आणि नम्र भावाने गुरूंच्या जवळ जावे. धम्माचा अर्थ, धम्म, आत्मसंयम आणि ब्रह्मचर्य यांचे स्मरण करावे आणि त्यानुसार आचरण करावे.

329.

३२९.

‘‘Dhammārāmo dhammarato, dhamme ṭhito dhammavinicchayaññū;

Nevācare dhammasandosavādaṃ, tacchehi nīyetha subhāsitehi.

धम्मात रममाण होणारा, धम्माची आवड असणारा, धम्मावर दृढ असणारा आणि धम्माचा निर्णय जाणणारा असावे. धम्माला दूषित करणाऱ्या निरर्थक गप्पा मारू नयेत, तर सत्य आणि सुभाषित वचनांनी स्वतःचे मार्गदर्शन करावे.

330.

३३०.

‘‘Hassaṃ jappaṃ paridevaṃ padosaṃ, māyākataṃ kuhanaṃ giddhi mānaṃ;

Sārambhaṃ kakkasaṃ kasāvañca mucchaṃ, hitvā care vītamado ṭhitatto.

थट्टा-मस्करी, निरर्थक बडबड, रडणे-आक्रोश करणे, द्वेष, कपट, ढोंगीपणा, लोभ, मान, उद्धटपणा, कठोर बोलणे, राग-द्वेषादी दोष आणि आसक्ती यांचा त्याग करून, गर्वरहित आणि स्थिरचित्त होऊन आचरण करावे.

331.

३३१.

‘‘Viññātasārāni subhāsitāni, sutañca viññātasamādhisāraṃ;

Na tassa paññā ca sutañca vaḍḍhati, yo sāhaso hoti naro pamatto.

सुभाषितांचे सार हे त्यांच्या आकलनात असते आणि श्रुत ज्ञानाचे सार समाधीत असते. परंतु, जो मनुष्य उतावीळ आणि प्रमत्त असतो, त्याची प्रज्ञा आणि ज्ञान वाढत नाही.

332.

३३२.

‘‘Dhamme [Pg.328] ca ye ariyapavedite ratā,Anuttarā te vacasā manasā kammunā ca;

Te santisoraccasamādhisaṇṭhitā,Sutassa paññāya ca sāramajjhagū’’ti.

आणि जे आर्यांनी उपदेशिलेल्या धम्मात रममाण असतात, ते वाणीने, मनाने आणि कर्माने सर्वश्रेष्ठ असतात. शांती, सौम्यता आणि समाधीमध्ये प्रतिष्ठित होऊन ते श्रुत आणि प्रज्ञेचे सार प्राप्त करतात.

Kiṃsīlasuttaṃ navamaṃ niṭṭhitaṃ.

नववे किंसील सुत्त समाप्त झाले.

10. Uṭṭhānasuttaṃ

१०. उट्ठाण सुत्त

333.

३३३.

Uṭṭhahatha nisīdatha, ko attho supitena vo;

Āturānañhi kā niddā, sallaviddhāna ruppataṃ.

उठा! जागे व्हा! आळस सोडून बसा! झोपण्याने तुमचे काय कल्याण होणार? जे क्लेशांनी पीडित आहेत आणि ज्यांच्या हृदयात बाण रुतलेला आहे, अशा व्याकुळ लोकांना झोप कशी येऊ शकते?

334.

३३४.

Uṭṭhahatha nisīdatha, daḷhaṃ sikkhatha santiyā;

Mā vo pamatte viññāya, maccurājā amohayittha vasānuge.

उठा! जागे व्हा! शांती प्राप्त करण्यासाठी दृढतेने साधना करा. तुम्ही गाफील आहात हे जाणून मृत्यूराजाने तुम्हाला आपल्या ताब्यात घेऊन मोहित करू नये.

335.

३३५.

Yāya devā manussā ca, sitā tiṭṭhanti atthikā;

Tarathetaṃ visattikaṃ, khaṇo vo mā upaccagā;

Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.

ज्या तृष्णेमुळे देव आणि मनुष्य आसक्त होऊन गरजू बनून राहिले आहेत, त्या विषारी तृष्णेला पार करा. हा सुवर्णक्षण वाया जाऊ देऊ नका; कारण ज्यांची ही संधी निघून जाते, ते नरकात पडून शोक करतात.

336.

३३६.

Pamādo rajo pamādo, pamādānupatito rajo;

Appamādena vijjāya, abbahe sallamattanoti.

प्रमाद हा मळ आहे, आणि प्रमादाच्या मागे जाणारे वर्तन हा मोठा मळ आहे. अप्रमादाने आणि विद्येने माणसाने स्वतःच्या मनातील बाण उपटून टाकावा.

Uṭṭhānasuttaṃ dasamaṃ niṭṭhitaṃ.

दहावे उट्ठाण सुत्त समाप्त झाले.

11. Rāhulasuttaṃ

११. राहुल सुत्त

337.

३३७.

‘‘Kacci abhiṇhasaṃvāsā, nāvajānāsi paṇḍitaṃ;

Ukkādhāro manussānaṃ, kacci apacito tayā’’.

सतत एकत्र राहिल्यामुळे तू त्या पंडिताचा अवमान तर करत नाहीस ना? मनुष्यांसाठी ज्ञानाची मशाल धरणारे ते आचार्य तुझ्याकडून नेहमी पूजिले जातात ना?

338.

३३८.

‘‘Nāhaṃ abhiṇhasaṃvāsā, avajānāmi paṇḍitaṃ;

Ukkādhāro manussānaṃ, niccaṃ apacito mayā’’.

सतत एकत्र राहिल्यामुळे मी त्या पंडिताचा अवमान करत नाही. मनुष्यांसाठी ज्ञानाची मशाल धरणारे ते आचार्य माझ्याकडून नेहमीच पूजिले जातात.

339.

३३९.

‘‘Pañca [Pg.329] kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame;

Saddhāya gharā nikkhamma, dukkhassantakaro bhava.

मनाला आनंद देणाऱ्या आणि प्रिय वाटणाऱ्या पाच कामभोगांचा त्याग करून, श्रद्धेने गृहत्याग करून तू दुःखाचा अंत करणारा हो.

340.

३४०.

‘‘Mitte bhajassu kalyāṇe, pantañca sayanāsanaṃ;

Vivittaṃ appanigghosaṃ, mattaññū hohi bhojane.

कल्याणमित्रांची संगत कर, आणि एकांत, शांत व कोलाहल नसलेल्या दूरच्या निवासस्थानाचा आश्रय घे. तसेच भोजनाच्या बाबतीत मिताहारी हो.

341.

३४१.

‘‘Cīvare piṇḍapāte ca, paccaye sayanāsane;

Etesu taṇhaṃ mākāsi, mā lokaṃ punarāgami.

हे राहुला! तू चीवर (वस्त्र), पिंडपात (भिक्षा), औषध आणि शयनासन (निवासस्थान) या चार गोष्टींविषयी तृष्णा (आसक्ती) बाळगू नकोस; या जगात पुन्हा जन्म घेऊ नकोस.

342.

३४२.

‘‘Saṃvuto pātimokkhasmiṃ, indriyesu ca pañcasu;

Sati kāyagatātyatthu, nibbidābahulo bhava.

तू प्रातिमोक्ष शील आणि पाच इंद्रियांमध्ये संयमित हो. तुझी स्मृती शरीरावर केंद्रित असू दे (कायगतासती) आणि संसाराविषयी तीव्र वैराग्य बाळगणारा हो.

343.

३४३.

‘‘Nimittaṃ parivajjehi, subhaṃ rāgūpasañhitaṃ;

Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ.

राग (आसक्ती) निर्माण करणाऱ्या सुंदर आणि मोहक अशा शुभ निमित्तांचा त्याग कर. अशुभाच्या भावनेने आपले चित्त एकाग्र आणि सुसमाहित करून ध्यान कर.

344.

३४४.

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

Tato mānābhisamayā, upasanto carissatī’’ti.

आणि अनिमित्त (निमित्तरहित) विपश्यनेची भावना कर, मानानुशयाचा (अहंकाराच्या सुप्त प्रवृत्तीचा) त्याग कर. त्या अहंकाराचा पूर्णपणे नाश केल्याने तू शांत होऊन जीवन जगशील.

Itthaṃ sudaṃ bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ imāhi gāthāhi abhiṇhaṃ ovadatīti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी आयुष्मान राहुलांना या गाथांद्वारे वारंवार उपदेश केला.

Rāhulasuttaṃ ekādasamaṃ niṭṭhitaṃ.

अकरावे 'राहुल सुत्त' समाप्त झाले.

12. Nigrodhakappasuttaṃ

१२. निग्रोधकप्प सुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye. Tena kho pana samayena āyasmato vaṅgīsassa upajjhāyo nigrodhakappo nāma thero aggāḷave cetiye aciraparinibbuto hoti. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘parinibbuto nu kho me upajjhāyo udāhu no parinibbuto’’ti? Atha kho āyasmā vaṅgīso sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘parinibbuto [Pg.330] nu kho me upajjhāyo, udāhu no parinabbuto’’’ti. Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान आळवी येथील अग्गाळव चेतियामध्ये (विहारात) राहत होते. त्या वेळी आयुष्मान वंगीसांचे उपाध्याय निग्रोधकप्प नावाचे थेर अग्गाळव चेतियामध्ये नुकतेच परिनिर्वाण पावले होते. तेव्हा एकांतात ध्यान करत बसलेल्या आयुष्मान वंगीसांच्या मनात असा विचार आला – 'माझे उपाध्याय परिनिर्वाण पावले आहेत की नाही?' नंतर आयुष्मान वंगीस संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून भगवंतांकडे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्मान वंगीसांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, येथे एकांतात ध्यान करत असताना माझ्या मनात असा विचार आला – माझे उपाध्याय परिनिर्वाण पावले आहेत की नाही?' त्यानंतर आयुष्मान वंगीस आपल्या आसनावरून उठले, आपले चीवर एका खांद्यावर केले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून गाथेने भगवंतांना विचारू लागले –

345.

३४५.

‘‘Pucchāma satthāramanomapaññaṃ, diṭṭheva dhamme yo vicikicchānaṃ chettā;

Aggāḷave kālamakāsi bhikkhu, ñāto yasassī abhinibbutatto.

आम्ही परिपूर्ण प्रज्ञा असलेल्या शास्त्यांना (गुरूूंना) विचारतो, जे याच जन्मात शंकांचे निरसन करणारे आहेत. अग्गाळव येथे एक भिक्खू काळाच्या पडद्याआड गेले (मृत्यू पावले), जे अत्यंत प्रसिद्ध, यशस्वी आणि अंतःकरणाने शांत (परिनिर्वाण पावलेले) होते.

346.

३४६.

‘‘Nigrodhakappo iti tassa nāmaṃ, tayā kataṃ bhagavā brāhmaṇassa;

So taṃ namassaṃ acari mutyapekkho, āraddhavīriyo daḷhadhammadassī.

हे भगवंत! आपण त्या ब्राह्मण भिक्खूला 'निग्रोधकप्प' हे नाव दिले होते. ते दृढ धर्माचे दर्शन घेणारे (निश्चयी), मुक्तीची आकांक्षा बाळगणारे आणि अत्यंत उद्योगी (वीर्यवान) होते, जे आपल्याला वंदन करत जीवन जगत होते.

347.

३४७.

‘‘Taṃ sāvakaṃ sakya mayampi sabbe, aññātumicchāma samantacakkhu;

Samavaṭṭhitā no savanāya sotā, tuvaṃ no satthā tvamanuttarosi.

हे शाक्यपुत्रा! हे समंतचक्षू (सर्वदर्शी)! आम्ही सर्वजण त्या श्रावकाविषयी जाणून घेण्यास उत्सुक आहोत. आमचे कान ऐकण्यासाठी सज्ज झाले आहेत; आपण आमचे शास्ते आहात, आपण अनुपम (सर्वश्रेष्ठ) आहात.

348.

३४८.

‘‘Chindeva no vicikicchaṃ brūhi metaṃ, parinibbutaṃ vedaya bhūripañña;

Majjheva no bhāsa samantacakkhu, sakkova devāna sahassanetto.

आमची शंका दूर करा! हे विशाल प्रज्ञावंता! आम्हाला सांगा की ते परिनिर्वाण पावले आहेत. हे समंतचक्षू! जसा हजार डोळे असलेला इंद्र देवांच्या मध्ये बोलतो, तसे आपण आमच्यामध्ये सांगा.

349.

३४९.

‘‘Ye keci ganthā idha mohamaggā, aññāṇapakkhā vicikicchaṭhānā;

Tathāgataṃ patvā na te bhavanti, cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ.

या जगात जे काही ग्रंथ (बंधने), मोहाचे मार्ग, अज्ञानाचे पक्ष आणि शंकेची स्थाने आहेत, ती तथागतांकडे पोहोचल्यावर नष्ट होतात; कारण तथागत हे मानवांसाठी सर्वश्रेष्ठ चक्षू (नेत्र) आहेत.

350.

३५०.

‘‘No ce hi jātu puriso kilese, vāto yathā abbhadhanaṃ vihāne;

Tamovassa nivuto sabbaloko, na jotimantopi narā tapeyyuṃ.

ज्याप्रमाणे वारा ढगांच्या समूहाला विखरून टाकतो, त्याप्रमाणे जर महापुरुषाने (बुद्धाने) क्लेशांचा नाश केला नसता, तर संपूर्ण जग मोहाने झाकले जाऊन अंधकारमय झाले असते आणि प्रज्ञावंत लोकही चमकू शकले नसते.

351.

३५१.

‘‘Dhīrā [Pg.331] ca pajjotakarā bhavanti, taṃ taṃ ahaṃ vīra tatheva maññe;

Vipassinaṃ jānamupāgamumhā, parisāsu no āvikarohi kappaṃ.

परंतु प्रज्ञावंत पुरुष हे प्रकाशाचे निर्माते असतात. हे वीर! मी आपल्याला तसेच मानतो. आम्ही आपल्याला विपश्यना करणारे (सत्य पाहणारे) जाणून आपल्याजवळ आलो आहोत; या परिषदेमध्ये आमच्यासमोर कप्पा (निग्रोधकप्प) यांच्याविषयी स्पष्ट करा.

352.

३५२.

‘‘Khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ, haṃsova paggayha saṇikaṃ nikūja;

Bindussarena suvikappitena, sabbeva te ujjugatā suṇoma.

हे मधुर भाषक! आपली मधुर वाणी त्वरित प्रकट करा. ज्याप्रमाणे हंस आपली मान उंचावून हळूच मधुर कूजन करतो, तसे आपल्या सुसंस्कृत आणि स्पष्ट स्वराने बोला. आम्ही सर्वजण एकाग्र चित्ताने आपले ऐकण्यास तयार आहोत.

353.

३५३.

‘‘Pahīnajātimaraṇaṃ asesaṃ, niggayha dhonaṃ vadessāmi dhammaṃ;

Na kāmakāro hi puthujjanānaṃ, saṅkheyyakāro ca tathāgatānaṃ.

ज्यांनी जन्म आणि मृत्यूचा पूर्णपणे त्याग केला आहे, अशा त्या पावन भगवंतांना मी विनंती करून धर्म सांगण्यास प्रवृत्त करीन. कारण सामान्य माणसांना (पृथग्जनांना) आपल्या इच्छेनुसार वागण्याचे स्वातंत्र्य नसते, परंतु तथागतांचे कार्य प्रज्ञेवर आधारित असते.

354.

३५४.

‘‘Sampannaveyyākaraṇaṃ tavedaṃ, samujjupaññassa samuggahītaṃ;

Ayamañjalī pacchimo suppaṇāmito, mā mohayī jānamanomapañña.

हे उज्ज्वल प्रज्ञावंता! आपले हे परिपूर्ण उत्तर आम्ही स्वीकारले आहे. हा आमचा शेवटचा नमस्कार आपल्याला सादर आहे. हे परिपूर्ण प्रज्ञावंता! आपण सर्व जाणता, आम्हाला संभ्रमात ठेवू नका.

355.

३५५.

‘‘Parovaraṃ ariyadhammaṃ viditvā, mā mohayī jānamanomavīra;

Vāriṃ yathā ghammani ghammatatto, vācābhikaṅkhāmi sutaṃ pavassa.

हे श्रेष्ठ वीर्यवान! आपण उच्च आणि नीच अशा सर्व आर्यधर्माला जाणले आहे. सर्व काही जाणणारे आपण आम्हाला संभ्रमात ठेवू नका. ज्याप्रमाणे उन्हाळ्यात उन्हाने व्याकुळ झालेला माणूस पाण्याची इच्छा करतो, त्याप्रमाणे मी आपल्या शब्दांची वाट पाहत आहे; आपल्या उपदेशाचा वर्षाव करा.

356.

३५६.

‘‘Yadatthikaṃ brahmacariyaṃ acarī, kappāyano kaccissa taṃ amoghaṃ;

Nibbāyi so ādu saupādiseso, yathā vimutto ahu taṃ suṇoma’’.

कप्पायन (निग्रोधकप्प) यांनी ज्या ध्येयासाठी ब्रह्मचर्य पाळले, ते व्यर्थ तर गेले नाही ना? ते स-उपादिसेस (काही अवशेष ठेवून) परिनिर्वाण पावले की पूर्णपणे मुक्त होऊन परिनिर्वाण पावले? ते आम्हाला ऐकायचे आहे.

357.

३५७.

‘‘Acchecchi [Pg.332] taṇhaṃ idha nāmarūpe, (iti bhagavā)Kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitaṃ;

Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesaṃ,’’Iccabravī bhagavā pañcaseṭṭho.

त्याने या नाम-रूपावरील तृष्णेचा पूर्णपणे छेद केला आहे, (भगवान म्हणाले), जी काळ्या मारची (अंधकाराची) दीर्घकाळापासून सुप्त असलेली नदी होती. त्याने जन्म आणि मृत्यू पूर्णपणे पार केले आहेत. असे पाच शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांनी सांगितले.

358.

३५८.

‘‘Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattama;

Amoghaṃ kira me puṭṭhaṃ, na maṃ vañcesi brāhmaṇo.

हे सातवे ऋषी (बुद्ध)! आपले हे वचन ऐकून मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे. खरोखरच माझा प्रश्न व्यर्थ गेला नाही; त्या ब्राह्मण कप्पाने मला फसवले नाही (त्याचे ब्रह्मचर्य यशस्वी झाले).

359.

३५९.

‘‘Yathāvādī tathākārī, ahu buddhassa sāvako;

Acchidā maccuno jālaṃ, tataṃ māyāvino daḷhaṃ.

बुद्धांचे ते श्रावक जसे बोलत असत तसेच वागत असत. त्यांनी कपटी मृत्यूचे (माराचे) अत्यंत घट्ट आणि पसरलेले जाळे तोडून टाकले.

360.

३६०.

‘‘Addasā bhagavā ādiṃ, upādānassa kappiyo;

Accagā vata kappāyano, maccudheyyaṃ suduttara’’nti.

हे भगवंत! कप्पिय (निग्रोधकप्प) यांनी उपादानाचा (आसक्तीचा) उगम पाहिला होता. कप्पायन यांनी खरोखरच मृत्यूच्या अत्यंत कठीण अशा क्षेत्राला पार केले आहे.

Nigrodhakappasuttaṃ dvādasamaṃ niṭṭhitaṃ.

बारावे 'निग्रोधकप्प सुत्त' समाप्त झाले.

13. Sammāparibbājanīyasuttaṃ

१३. सम्मापरिब्बाजनीय सुत्त (सम्यक् परिव्राजक सुत्त)

361.

३६१.

‘‘Pucchāmi muniṃ pahūtapaññaṃ,Tiṇṇaṃ pāraṅgataṃ parinibbutaṃ ṭhitattaṃ;

Nikkhamma gharā panujja kāme, kathaṃ bhikkhuSammā so loke paribbajeyya’’.

मी विपुल प्रज्ञा असलेल्या मुनींना विचारतो, ज्यांनी (संसारसागर) पार केला आहे, जे पलीकडच्या तीराला (निर्वाणाला) पोहोचले आहेत, जे परिनिर्वाण पावले आहेत आणि ज्यांचे चित्त स्थिर आहे. घराचा त्याग करून आणि कामभोगांना दूर सारून, एखादा भिक्खू या जगात कशा प्रकारे सम्यक् आचरण (परिव्राजक म्हणून) करू शकेल?

362.

३६२.

‘‘Yassa maṅgalā samūhatā, (iti bhagavā)Uppātā supinā ca lakkhaṇā ca;

So maṅgaladosavippahīno,Sammā so loke paribbajeyya.

ज्याने (अंधश्रद्धायुक्त) मंगळ विधी, (भगवान म्हणाले), उत्पात (अपशकुन), स्वप्ने आणि लक्षणांचे शास्त्र (भविष्य) यांचे समूळ उच्चाटन केले आहे, तो मंगळाच्या दोषांपासून मुक्त झालेला भिक्खू या जगात सम्यक् आचरण करू शकेल.

363.

३६३.

‘‘Rāgaṃ vinayetha mānusesu, dibbesu kāmesu cāpi bhikkhu;

Atikkamma bhavaṃ samecca dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyya.

भिक्खूने मानवी आणि दिव्य अशा दोन्ही प्रकारच्या कामभोगांविषयीचा राग (आसक्ती) नष्ट केला पाहिजे. अस्तित्वाच्या (भवाच्या) पलीकडे जाऊन आणि सद्धर्माचे आकलन करून, तो या जगात सम्यक् आचरण करू शकेल.

364.

३६४.

‘‘Vipiṭṭhikatvāna [Pg.333] pesuṇāni, kodhaṃ kadariyaṃ jaheyya bhikkhu;

Anurodhavirodhavippahīno, sammā so loke paribbajeyya.

चहाडी (चुगल्या) करण्याला पाठीमागे सारून, भिक्खूने क्रोध आणि कंजूषपणाचा त्याग केला पाहिजे. अनुकूलता आणि प्रतिकूलता (आकर्षण आणि द्वेष) यांपासून मुक्त होऊन, तो या जगात सम्यक् आचरण करू शकेल.

365.

३६५.

‘‘Hitvāna piyañca appiyañca, anupādāya anissito kuhiñci;

Saṃyojaniyehi vippamutto, sammā so loke paribbajeyya.

प्रिय आणि अप्रिय गोष्टींचा त्याग करून, कशाचीही आसक्ती न बाळगता आणि कशावरही अवलंबून न राहता, संयोजनांपासून (बंधनांपासून) पूर्णपणे मुक्त झालेला भिक्खू या जगात सम्यक् आचरण करू शकेल.

366.

३६६.

‘‘Na so upadhīsu sārameti, ādānesu vineyya chandarāgaṃ;

So anissito anaññaneyyo, sammā so loke paribbajeyya.

तो उपाधींमध्ये (पंचस्कंधांमध्ये) कोणतेही सार पाहत नाही, ग्रहण केलेल्या गोष्टींमधील छंद-राग (इच्छा आणि आसक्ती) नष्ट करून, तो कोणावरही अवलंबून राहत नाही आणि इतरांद्वारे भरकटवला जात नाही; असा भिक्खू या जगात सम्यक् आचरण करू शकेल.

367.

३६७.

‘‘Vacasā manasā ca kammunā ca, aviruddho sammā viditvā dhammaṃ;

Nibbānapadābhipatthayāno, sammā so loke paribbajeyya.

वाणीने, मनाने आणि शरीराने कोणाशीही विरोध न करता, सद्धर्माला योग्य प्रकारे जाणून, निर्वाण पदाची आकांक्षा बाळगणारा भिक्खू या जगात सम्यक् आचरण करू शकेल.

368.

३६८.

‘‘Yo vandati manti nuṇṇameyya, akkuṭṭhopi na sandhiyetha bhikkhu;

Laddhā parabhojanaṃ na majje, sammā so loke paribbajeyya.

हा मला वंदन करतो म्हणून भिक्खूने गर्वाने फुगून जाऊ नये, आणि निंदा केली तरी मनात राग धरू नये. इतरांनी दिलेले अन्न मिळवूनही त्याने उन्मत्त होऊ नये; असा भिक्खू या जगात सम्यक् आचरण करू शकेल.

369.

३६९.

‘‘Lobhañca bhavañca vippahāya, virato chedanabandhanā ca bhikkhu;

So tiṇṇakathaṃkatho visallo, sammā so loke paribbajeyya.

लोभ आणि भव (पुनर्जन्म) यांचा त्याग करून, प्राण्यांना मारण्यापासून आणि बांधण्यापासून दूर राहणारा भिक्खू, ज्याने शंका पार केल्या आहेत आणि जो शल्यविरहित (राग-द्वेषाच्या बाणांशिवाय) झाला आहे, तो या जगात सम्यक् आचरण करू शकेल.

370.

३७०.

‘‘Sāruppaṃ attano viditvā, no ca bhikkhu hiṃseyya kañci loke;

Yathā tathiyaṃ viditvā dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyya.

स्वतःसाठी काय योग्य (अनुकूल) आहे हे जाणून, भिक्खूने या जगात कोणालाही त्रास देऊ नये. धर्माला यथार्थपणे (जसा आहे तसा) जाणून, त्याने या जगात सम्यक् आचरण करावे.

371.

३७१.

‘‘Yassānusayā [Pg.334] na santi keci, mūlā ca akusalā samūhatāse;

So nirāso anāsisāno, sammā so loke paribbajeyya.

ज्या भिक्खूचे कोणतेही अनुशय (सुप्त क्लेश) उरलेले नाहीत, आणि ज्याची अकुशल मुळे पूर्णपणे उपटून टाकली गेली आहेत; तो तृष्णारहित आणि आकांक्षामुक्त भिक्खू लोकात योग्य प्रकारे विहार करेल.

372.

३७२.

‘‘Āsavakhīṇo pahīnamāno, sabbaṃ rāgapathaṃ upātivatto;

Danto parinibbuto ṭhitatto, sammā so loke paribbajeyya.

ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत, ज्याचा मान (अहंकार) गळून पडला आहे, ज्याने रागाचे सर्व मार्ग पार केले आहेत; असा संयमी, परिनिवृत (शांत) आणि स्थिरचित्त भिक्खू लोकात योग्य प्रकारे विहार करेल.

373.

३७३.

‘‘Saddho sutavā niyāmadassī, vaggagatesu na vaggasāri dhīro;

Lobhaṃ dosaṃ vineyya paṭighaṃ, sammā so loke paribbajeyya.

जो श्रद्धावान, बहुश्रुत आणि (आर्य) नियमाचा (मार्गाचा) दर्शन घेणारा आहे; जो मतभेद असणाऱ्यांमध्ये कोणत्याही पक्षाचा पाठीराखा होत नाही असा धीर पुरुष; लोभ, द्वेष आणि प्रतिघाचे (क्रोधाचे) निवारण करून लोकात योग्य प्रकारे विहार करेल.

374.

३७४.

‘‘Saṃsuddhajino vivaṭṭacchado, dhammesu vasī pāragū anejo;

Saṅkhāranirodhañāṇakusalo, sammā so loke paribbajeyya.

जो पूर्णपणे शुद्ध विजेता आहे, ज्याने (क्लेशांचे) आवरण दूर केले आहे, जो धम्मावर प्रभुत्व मिळवून पार गेलेला आणि तृष्णारहित आहे; जो संस्कारांच्या निरोधाच्या ज्ञानात कुशल आहे, तो लोकात योग्य प्रकारे विहार करेल.

375.

३७५.

‘‘Atītesu anāgatesu cāpi, kappātīto aticcasuddhipañño;

Sabbāyatanehi vippamutto, sammā so loke paribbajeyya.

जो भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील संस्कारांच्या कल्पनेपलीकडे गेला आहे, ज्याची प्रज्ञा अत्यंत शुद्ध आहे; जो सर्व आयतनांमधून (इंद्रिय व विषयांच्या क्षेत्रांतून) पूर्णपणे मुक्त झाला आहे, तो लोकात योग्य प्रकारे विहार करेल.

376.

३७६.

‘‘Aññāya padaṃ samecca dhammaṃ, vivaṭaṃ disvāna pahānamāsavānaṃ;

Sabbupadhīnaṃ parikkhayāno, sammā so loke paribbajeyya’’.

परम पद जाणून घेऊन, धम्माचा साक्षात्कार करून आणि आसवांचा प्रहाण (नाश) स्पष्टपणे पाहून; सर्व उपाधींचा (आसक्तीच्या साधनांचा) पूर्ण क्षय झालेला तो भिक्खू लोकात योग्य प्रकारे विहार करेल.

377.

३७७.

‘‘Addhā [Pg.335] hi bhagavā tatheva etaṃ, yo so evaṃvihārī danto bhikkhu;

Sabbasaṃyojanayogavītivatto, sammā so loke paribbajeyyā’’ti.

हे भगवंता, हे खरोखर अगदी तसेच आहे! जो भिक्खू अशा प्रकारे विहार करणारा आणि संयमी आहे, ज्याने सर्व संयोजने (बंधने) आणि योग (आसक्ती) पार केले आहेत; तो लोकात योग्य प्रकारे विहार करेल.

Sammāparibbājanīyasuttaṃ terasamaṃ niṭṭhitaṃ.

तेरावे सम्मापरिव्वाजनीय सुत्त समाप्त झाले.

14. Dhammikasuttaṃ

१४. धम्मिक सुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho dhammiko upāsako pañcahi upāsakasatehi saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho dhammiko upāsako bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi –

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान बुद्ध श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा धम्मिक नावाचा उपासक पाचशे उपासकांसह जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या धम्मिक उपासकाने भगवंतांना गाथांनी असे विचारले –

378.

३७८.

‘‘Pucchāmi taṃ gotama bhūripañña, kathaṃkaro sāvako sādhu hoti;

Yo vā agārā anagārameti, agārino vā panupāsakāse.

हे विशाल प्रज्ञावंत गौतम! मी आपल्याला विचारतो: गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झालेला भिक्खू असो, किंवा घरात राहणारे गृहस्थ उपासक असोत; या दोन्ही प्रकारच्या श्रावकांपैकी कशा प्रकारे आचरण करणारा श्रावक श्रेष्ठ ठरतो?

379.

३७९.

‘‘Tuvañhi lokassa sadevakassa, gatiṃ pajānāsi parāyaṇañca;

Na catthi tulyo nipuṇatthadassī, tuvañhi buddhaṃ pavaraṃ vadanti.

कारण आपण देवलोकांसह संपूर्ण जगाची गती आणि मुक्तीचा मार्ग जाणता. सूक्ष्म अर्थ पाहणाऱ्या आपल्यासारखा दुसरा कोणीही नाही; म्हणूनच लोक आपल्याला सर्वश्रेष्ठ बुद्ध म्हणतात.

380.

३८०.

‘‘Sabbaṃ tuvaṃ ñāṇamavecca dhammaṃ, pakāsesi satte anukampamāno;

Vivaṭṭacchadosi samantacakkhu, virocasi vimalo sabbaloke.

सर्व ज्ञान आणि धम्माचा साक्षात्कार करून, प्राण्यांवर अनुकंपा करत आपण तो धम्म प्रकट केला आहे. आपण (क्लेशांचे) आवरण दूर केलेले समंतचक्षू (सर्वदर्शी) आहात; आपण निर्मळ होऊन संपूर्ण लोकात प्रकाशत आहात.

381.

३८१.

‘‘Āgañchi te santike nāgarājā, erāvaṇo nāma jinoti sutvā;

Sopi tayā mantayitvājjhagamā, sādhūti sutvāna patītarūpo.

आपण 'विजेते (जीन)' आहात हे ऐकून ऐरावत नावाचा नागराज आपल्या सन्निध आला. आपल्याशी चर्चा करून आणि आपले उत्तर ऐकून तो अत्यंत प्रसन्न व समाधानी होऊन परत गेला.

382.

३८२.

‘‘Rājāpi [Pg.336] taṃ vessavaṇo kuvero, upeti dhammaṃ paripucchamāno;

Tassāpi tvaṃ pucchito brūsi dhīra, so cāpi sutvāna patītarūpo.

तसेच कुवेर वैश्रवण राजा देखील धम्माविषयी विचारण्यासाठी आपल्याकडे आला था. हे धीर पुरुषा! त्याने विचारलेल्या प्रश्नांचे आपण निरसन केले आणि ते ऐकून तोही अत्यंत आनंदित झाला.

383.

३८३.

‘‘Ye kecime titthiyā vādasīlā, ājīvakā vā yadi vā nigaṇṭhā;

Paññāya taṃ nātitaranti sabbe, ṭhito vajantaṃ viya sīghagāmiṃ.

वादविवाद करणारे जे कोणी इतर पंथांचे लोक आहेत, मग ते आजीवक असोत वा निग्रंथ; ते सर्वजण प्रज्ञेच्या बाबतीत आपल्या पुढे जाऊ शकत नाहीत; जसे उभा असलेला माणूस वेगाने धावणाऱ्या माणसाला मागे टाकू शकत नाही.

384.

३८४.

‘‘Ye kecime brāhmaṇā vādasīlā, vuddhā cāpi brāhmaṇā santi keci;

Sabbe tayi atthabaddhā bhavanti, ye cāpi aññe vādino maññamānā.

वादविवाद करणारे जे कोणी ब्राह्मण आहेत, किंवा जे वयोवृद्ध ब्राह्मण आहेत; आणि इतर जे स्वतःला मोठे वादविवादी समजतात, ते सर्वजण अर्थ समजून घेण्यासाठी आपल्यावरच अवलंबून असतात.

385.

३८५.

‘‘Ayañhi dhammo nipuṇo sukho ca, yoyaṃ tayā bhagavā suppavutto;

Tameva sabbepi sussūsamānā, taṃ no vada pucchito buddhaseṭṭha.

हे भगवंता! आपण उपदेशिलेला हा धम्म अत्यंत सूक्ष्म आणि सुख देणारा आहे. आम्ही सर्वजण तोच ऐकण्यास उत्सुक आहोत; हे सर्वश्रेष्ठ बुद्ध! विचारले असता आम्हाला तो धम्म सांगावा.

386.

३८६.

‘‘Sabbepi me bhikkhavo sannisinnā, upāsakā cāpi tatheva sotuṃ;

Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ, subhāsitaṃ vāsavasseva devā’’.

हे सर्व भिक्खू आणि उपासक देखील येथे धम्म ऐकण्यासाठी एकत्र जमले आहेत. ज्याप्रमाणे देवराज इंद्राचे सुभाषित देव ऐकतात, त्याप्रमाणे निर्मळ बुद्धांनी जाणलेला हा धम्म सर्वजण ऐकोत.

387.

३८७.

‘‘Suṇātha me bhikkhavo sāvayāmi vo, dhammaṃ dhutaṃ tañca carātha sabbe;

Iriyāpathaṃ pabbajitānulomikaṃ, sevetha naṃ atthadaso mutīmā.

भगवंतांनी सांगितले: 'हे भिक्खूंनो! माझे ऐका, मी तुम्हाला क्लेशांचे निर्मूलन करणारा धम्म सांगतो, तुम्ही सर्वांनी त्याचे आचरण करावे. कल्याण पाहणाऱ्या बुद्धिमान भिक्खूने प्रव्रजितांना अनुकूल अशाच ईर्यापथाचे (आचरणाचे) पालन करावे.'

388.

३८८.

‘‘No ve vikāle vicareyya bhikkhu, gāme ca piṇḍāya careyya kāle;

Akālacāriñhi sajanti saṅgā, tasmā vikāle na caranti buddhā.

भिक्खूने अवेळी (दुपारनंतर) फिरू नये, तर योग्य वेळीच (सकाळी) गावात भिक्षेसाठी जावे. कारण अवेळी फिरणाऱ्याला अनेक आसक्ती चिकटतात; म्हणूनच बुद्ध अवेळी फिरत नाहीत.

389.

३८९.

‘‘Rūpā [Pg.337] ca saddā ca rasā ca gandhā, phassā ca ye sammadayanti satte;

Etesu dhammesu vineyya chandaṃ, kālena so pavise pātarāsaṃ.

रूप, शब्द, रस, गंध आणि स्पर्श जे प्राण्यांना मोहित करतात; या विषयांवरील आपली आसक्ती दूर करून भिक्खूने योग्य वेळी भिक्षेसाठी प्रवेश करावा.

390.

३९०.

‘‘Piṇḍañca bhikkhu samayena laddhā, eko paṭikkamma raho nisīde;

Ajjhattacintī na mano bahiddhā, nicchāraye saṅgahitattabhāvo.

योग्य वेळी भिक्षा मिळवून, भिक्खूने एकट्याने परत यावे आणि एकांतात बसावे. अंतर्मनात चिंतन करत, आपले मन बाहेर भटकू न देता, स्वतःला पूर्णपणे संयमित ठेवावे.

391.

३९१.

‘‘Sacepi so sallape sāvakena, aññena vā kenaci bhikkhunā vā;

Dhammaṃ paṇītaṃ tamudāhareyya, na pesuṇaṃ nopi parūpavādaṃ.

जर तो एखाद्या श्रावकाशी, इतर कोणाशी किंवा भिक्खूशी संभाषण करत असेल, तर त्याने केवळ श्रेष्ठ धम्माविषयीच बोलावे; चहाडी किंवा दुसऱ्याची निंदा करू नये.

392.

३९२.

‘‘Vādañhi eke paṭiseniyanti, na te pasaṃsāma parittapaññe;

Tato tato ne pasajanti saṅgā, cittañhi te tattha gamenti dūre.

काही लोक केवळ वादविवादासाठीच बोलतात; अशा अल्पबुद्धी लोकांची आम्ही प्रशंसा करत नाही. कारण त्या वादांमुळे त्यांना आसक्ती जडते आणि त्यांचे मन ध्यानापासून दूर भरकटते.

393.

३९३.

‘‘Piṇḍaṃ vihāraṃ sayanāsanañca, āpañca saṅghāṭirajūpavāhanaṃ;

Sutvāna dhammaṃ sugatena desitaṃ, saṅkhāya seve varapaññasāvako.

सुगतांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेला धम्म ऐकून, श्रेष्ठ प्रज्ञावंत श्रावकाने भिक्षा, विहार, शय्यासन आणि चिवर धुण्यासाठी लागणारे पाणी यांचा विचारपूर्वक (संयमाने) उपयोग करावा.

394.

३९४.

‘‘Tasmā hi piṇḍe sayanāsane ca, āpe ca saṅghāṭirajūpavāhane;

Etesu dhammesu anūpalitto, bhikkhu yathā pokkhare vāribindu.

म्हणूनच, ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानावर पाण्याचा थेंब लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणे भिक्खूने भिक्षा, शय्यासन, पाणी आणि चिवर या भौतिक गोष्टींमध्ये अलिप्त राहावे.

395.

३९५.

‘‘Gahaṭṭhavattaṃ pana vo vadāmi, yathākaro sāvako sādhu hoti;

Na hesa labbhā sapariggahena, phassetuṃ yo kevalo bhikkhudhammo.

आता मी तुम्हाला गृहस्थांचे कर्तव्य सांगतो, ज्याचे पालन करून उपासक श्रेष्ठ श्रावक बनतो. कारण घरदार आणि संपत्ती असलेल्या गृहस्थाला भिक्खूच्या संपूर्ण धम्माचे आचरण करणे शक्य नाही.

396.

३९६.

‘‘Pāṇaṃ [Pg.338] na hane na ca ghātayeyya, na cānujaññā hanataṃ paresaṃ;

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, ye thāvarā ye ca tasā santi loke.

या जगात असणाऱ्या सर्व स्थावर आणि जंगम (भित्रे व धीट) प्राण्यांविषयी हिंसेचा त्याग करून, गृहस्थाने स्वतः प्राण्यांची हत्या करू नये, इतरांकडून करवून घेऊ नये आणि हत्या करणाऱ्यांना संमती देऊ नये.

397.

३९७.

‘‘Tato adinnaṃ parivajjayeyya, kiñci kvaci sāvako bujjhamāno;

Na hāraye harataṃ nānujaññā, sabbaṃ adinnaṃ parivajjayeyya.

तसेच, श्रावकाने कोठेही न दिलेली कोणतीही वस्तू चोरीच्या उद्देशाने घेऊ नये. त्याने स्वतः चोरी करू नये, इतरांना चोरी करण्यास प्रवृत्त करू नये आणि चोरी करणाऱ्यांना संमती देऊ नये. न दिलेल्या सर्व वस्तूंचा त्याने त्याग करावा.

398.

३९८.

‘‘Abrahmacariyaṃ parivajjayeyya, aṅgārakāsuṃ jalitaṃva viññū;

Asambhuṇanto pana brahmacariyaṃ, parassa dāraṃ na atikkameyya.

बुद्धिमान माणसाने अब्रह्मचर्याचा (व्यभिचाराचा) धगधगत्या कोळशाच्या विहिरीप्रमाणे त्याग करावा. परंतु जर तो पूर्ण ब्रह्मचर्य पाळण्यास असमर्थ असेल, तर त्याने परस्त्रीगमन करू नये.

399.

३९९.

‘‘Sabhaggato vā parisaggato vā, ekassa veko na musā bhaṇeyya;

Na bhāṇaye bhaṇataṃ nānujaññā, sabbaṃ abhūtaṃ parivajjayeyya.

सभेत किंवा लोकांच्या समूहात असताना, त्याने कोणाशीही खोटे बोलू नये. त्याने इतरांना खोटे बोलण्यास लावू नये आणि खोटे बोलणाऱ्यांना संमती देऊ नये. सर्व प्रकारच्या असत्याचा त्याने त्याग करावा.

400.

४००.

‘‘Majjañca pānaṃ na samācareyya, dhammaṃ imaṃ rocaye yo gahaṭṭho;

Na pāyaye pivataṃ nānujaññā, ummādanantaṃ iti naṃ viditvā.

जो गृहस्थ या धम्माचे पालन करू इच्छितो, त्याने मद्यपान करू नये. मद्यपानाचा शेवट उन्मादात (वेडेपणात) होतो हे जाणून, त्याने इतरांना पाजू नये आणि पिणाऱ्यांना संमती देऊ नये.

401.

४०१.

‘‘Madā hi pāpāni karonti bālā, kārenti caññepi jane pamatte;

Etaṃ apuññāyatanaṃ vivajjaye, ummādanaṃ mohanaṃ bālakantaṃ.

कारण मद्याच्या नशेत मूर्ख लोक पापे करतात आणि इतर गाफील लोकांनाही पापे करण्यास प्रवृत्त करतात. मूर्खांना प्रिय असणाऱ्या, उन्माद आणि मोह निर्माण करणाऱ्या या अपुण्याच्या कारणाचा (मद्याचा) त्याग करावा.

402.

४०२.

‘‘Pāṇaṃ na hane na cādinnamādiye, musā na bhāse na ca majjapo siyā;

Abrahmacariyā virameyya methunā, rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ.

प्राण्यांची हत्या करू नये, न दिलेले घेऊ नये, खोटे बोलू नये, मद्यपी होऊ नये; अब्रह्मचर्य आणि मैथुनापासून अलिप्त राहावे, आणि रात्री अवेळी भोजन करू नये.

403.

४०३.

‘‘Mālaṃ [Pg.339] na dhāre na ca gandhamācare, mañce chamāyaṃ va sayetha santhate;

Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ, buddhena dukkhantagunā pakāsitaṃ.

फुलांचे हार घालू नयेत, सुगंधी द्रव्ये लावू नयेत; जमिनीवर किंवा साध्या चटईवर झोपावे. दुःखाचा अंत करणाऱ्या बुद्धांनी यालाच आठ अंगांचे 'अष्टांगिक उपोसथ' म्हटले आहे.

404.

४०४.

‘‘Tato ca pakkhassupavassuposathaṃ, cātuddasiṃ pañcadasiñca aṭṭhamiṃ;

Pāṭihāriyapakkhañca pasannamānaso, aṭṭhaṅgupetaṃ susamattarūpaṃ.

म्हणूनच, प्रसन्न चित्ताने पंधरवड्यातील चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी, तसेच विशेष प्रतिहार्य पक्षात, या आठ अंगांनी युक्त असलेल्या उपोसथाचे पूर्णपणे पालन करावे.

405.

४०५.

‘‘Tato ca pāto upavutthuposatho, annena pānena ca bhikkhusaṅghaṃ;

Pasannacitto anumodamāno, yathārahaṃ saṃvibhajetha viññū.

त्यानंतर, उपोसथ व्रत पूर्ण केल्यावर, सुज्ञ गृहस्थाने दुसऱ्या दिवशी सकाळी प्रसन्न चित्ताने आणि आनंदाने भिक्षुसंघाला आपल्या क्षमतेनुसार अन्न व पेयांचे दान करून संतुष्ट करावे.

406.

४०६.

‘‘Dhammena mātāpitaro bhareyya, payojaye dhammikaṃ so vaṇijjaṃ;

Etaṃ gihī vattayamappamatto, sayampabhe nāma upeti deve’’ti.

मनुष्याने आपल्या माता-पित्यांचे धर्मानुसार (न्याय्य मार्गाने) पालनपोषण करावे आणि प्रामाणिक व धार्मिक व्यापार करावा. या कर्तव्यांचे अप्रमादपणे (सतर्कतेने) पालन करणारा गृहस्थ 'स्वयंप्रभ' नावाच्या देवलोकात उत्पन्न होतो.

Dhammikasuttaṃ cuddasamaṃ niṭṭhitaṃ.

चौदावे धम्मिक सुत्त समाप्त झाले.

Cūḷavaggo dutiyo niṭṭhito.

दुसरा चुळ्ळवग्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Ratanāmagandho hiri ca, maṅgalaṃ sūcilomena;

Dhammacariyañca brāhmaṇo, nāvā kiṃsīlamuṭṭhānaṃ.

रतन सुत्त, आमगन्ध सुत्त, हिरी सुत्त, मङ्गल सुत्त, सूचिलोम सुत्त, धम्मचरिय सुत्त, ब्राह्मण सुत्त, नावा सुत्त, किंसील सुत्त, उट्ठाण सुत्त,

Rāhulo puna kappo ca, paribbājaniyaṃ tathā;

Dhammikañca viduno āhu, cūḷavagganti cuddasāti.

राहुल सुत्त, कप्प सुत्त (निग्रोधकप्प), परिब्बाजनीय सुत्त आणि धम्मिक सुत्त; विद्वानांनी या चौदा सुत्तांच्या संग्रहायला 'चुळ्ळवग्ग' असे म्हटले आहे.

3. Mahāvaggo

३. महावग्ग (तिसरा विभाग)

1. Pabbajjāsuttaṃ

१. पब्बज्जा सुत्त (प्रव्रज्या सूत्र)

407.

४०७.

Pabbajjaṃ [Pg.340] kittayissāmi, yathā pabbaji cakkhumā;

Yathā vīmaṃsamāno so, pabbajjaṃ samarocayi.

ज्या प्रकारे त्या दिव्य चक्षुधारी (बुद्धांनी) प्रव्रज्या ग्रहण केली, आणि ज्या प्रकारे विचारपूर्वक त्यांनी प्रव्रज्येचा मार्ग पसंत केला, त्या त्यांच्या प्रव्रज्येचे (गृहत्यागाचे) मी वर्णन करतो.

408.

४०८.

Sambādhoyaṃ gharāvāso, rajassāyatanaṃ iti;

Abbhokāsova pabbajjā, iti disvāna pabbaji.

'हा गृहस्थाश्रम संकुचित आणि धुळीचे (विकारांचे) स्थान आहे, तर प्रव्रज्या ही खुल्या आकाशासारखी (मुक्त) आहे,' असे पाहून त्यांनी गृहत्याग केला.

409.

४०९.

Pabbajitvāna kāyena, pāpakammaṃ vivajjayi;

Vacīduccaritaṃ hitvā, ājīvaṃ parisodhayi.

प्रव्रज्या घेतल्यावर त्यांनी कायिक दुष्कर्मांचा त्याग केला. वाचिक दुष्कर्मे सोडून त्यांनी आपली उपजीविका पूर्णपणे शुद्ध केली.

410.

४१०.

Agamā rājagahaṃ buddho, magadhānaṃ giribbajaṃ;

Piṇḍāya abhihāresi, ākiṇṇavaralakkhaṇo.

उत्कृष्ट महापुरुष लक्षणांनी युक्त असलेले बुद्ध मगध देशातील पर्वतांनी वेढलेल्या राजगृह (गिरिव्रज) नगरात आले आणि तेथे भिक्षेसाठी फिरू लागले.

411.

४११.

Tamaddasā bimbisāro, pāsādasmiṃ patiṭṭhito;

Disvā lakkhaṇasampannaṃ, imamatthaṃ abhāsatha.

आपल्या महालात उभे असताना राजा बिंबिसारांनी त्यांना पाहिले. उत्तम लक्षणांनी युक्त असलेल्या त्या महापुरुषाला पाहून ते आपल्या मंत्र्यांना म्हणाले:

412.

४१२.

‘‘Imaṃ bhonto nisāmetha, abhirūpo brahā suci;

Caraṇena ca sampanno, yugamattañca pekkhati.

'हे पहा, या व्यक्तीकडे लक्ष द्या! हे किती रूपवान, भव्य आणि शुद्ध आहेत. त्यांचे आचरण अत्यंत संयमित आहे आणि ते जमिनीवर केवळ एका जू (चार हात) अंतरावरच पाहत चालत आहेत.'

413.

४१३.

‘‘Okkhittacakkhu satimā, nāyaṃ nīcakulāmiva;

Rājadūtābhidhāvantu, kuhiṃ bhikkhu gamissati’’.

'खाली झुकलेले डोळे आणि पूर्ण जागरूक (स्मृतिमान) असलेले हे भिक्खू कोणत्याही कनिष्ठ कुळातील वाटत नाहीत. राजदूतांनो, त्वरित जा आणि हे भिक्खू कुठे जात आहेत ते पहा.'

414.

४१४.

Te pesitā rājadūtā, piṭṭhito anubandhisuṃ;

Kuhiṃ gamissati bhikkhu, kattha vāso bhavissati.

राजाने पाठवलेले ते दूत त्यांच्या मागे मागे गेले, 'हे भिक्खू कुठे जातील? त्यांचे निवासस्थान कुठे असेल?' असा विचार करत ते त्यांच्या मागावर राहिले.

415.

४१५.

Sapadānaṃ caramāno, guttadvāro susaṃvuto;

Khippaṃ pattaṃ apūresi, sampajāno paṭissato.

इंद्रियांवर पूर्ण ताबा ठेवून, अत्यंत संयमितपणे, एकामागून एक घरांतून भिक्षा मागत, सजग आणि स्मृतिमान राहून त्यांनी आपले भिक्षापात्र लवकरच भरून घेतले.

416.

४१६.

Piṇḍacāraṃ caritvāna, nikkhamma nagarā muni;

Paṇḍavaṃ abhihāresi, ettha vāso bhavissati.

भिक्षाटन पूर्ण करून ते मुनी नगराबाहेर पडले आणि 'येथेच माझे निवासस्थान असेल' असा विचार करून पांडव पर्वताकडे चालू लागले.

417.

४१७.

Disvāna vāsūpagataṃ, tayo dūtā upāvisuṃ;

Tesu ekova āgantvā, rājino paṭivedayi.

ते आपल्या निवासस्थानी पोहोचल्याचे पाहून तीन दूत त्यांच्याजवळ गेले; त्यांपैकी एका दूताने परत येऊन राजाला माहिती दिली:

418.

४१८.

‘‘Esa [Pg.341] bhikkhu mahārāja, paṇḍavassa puratthato ;

Nisinno byagghusabhova, sīhova girigabbhare’’.

'महाराज! ते भिक्खू पांडव पर्वताच्या पूर्व बाजूला असलेल्या एका गुहेत वाघ, बैल किंवा सिंहासारखे निर्भयपणे बसले आहेत.'

419.

४१९.

Sutvāna dūtavacanaṃ, bhaddayānena khattiyo;

Taramānarūpo niyyāsi, yena paṇḍavapabbato.

दूताचे बोलणे ऐकून तो क्षत्रिय (राजा बिंबिसार) एका उत्तम रथात बसून घाईघाईने पांडव पर्वताच्या दिशेने निघाला.

420.

४२०.

Sa yānabhūmiṃ yāyitvā, yānā oruyha khattiyo;

Pattiko upasaṅkamma, āsajja naṃ upāvisi.

जिथपर्यंत रथ जाऊ शकत होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, तो क्षत्रिय राजा खाली उतरला आणि पायी चालत त्यांच्याजवळ जाऊन बसला.

421.

४२१.

Nisajja rājā sammodi, kathaṃ sāraṇīyaṃ tato;

Kathaṃ so vītisāretvā, imamatthaṃ abhāsatha.

बसल्यानंतर राजाने त्यांचे कुशलक्षेम विचारले आणि आदरपूर्वक संभाषण केले. औपचारिक संभाषण संपल्यावर तो म्हणाला:

422.

४२२.

‘‘Yuvā ca daharo cāsi, paṭhamuppattiko susu;

Vaṇṇārohena sampanno, jātimā viya khattiyo.

'आपण तरुण आहात, वयाने लहान आहात, आपल्या आयुष्याच्या पहिल्या टप्प्यात आहात. आपले रूप आणि शरीरयष्टी अत्यंत देखणी आहे, आपण एखाद्या उच्च कुळातील क्षत्रियासारखे दिसता.'

423.

४२३.

‘‘Sobhayanto anīkaggaṃ, nāgasaṅghapurakkhato;

Dadāmi bhoge bhuñjassu, jātiṃ akkhāhi pucchito’’.

'मी आपल्याला अफाट संपत्ती देतो, हत्तींच्या सैन्याचे नेतृत्व करत आपण तिचा उपभोग घ्यावा. मी विचारतो आहे, कृपया आपले कुळ मला सांगावे.'

424.

४२४.

‘‘Ujuṃ janapado rāja, himavantassa passato;

Dhanavīriyena sampanno, kosalesu niketino.

'हे राजा! हिमालयाच्या कुशीत थेट समोर एक समृद्ध आणि पराक्रमी लोकांचा देश आहे, जो कोसल राज्याचा भाग आहे.'

425.

४२५.

‘‘Ādiccā nāma gottena, sākiyā nāma jātiyā;

Tamhā kulā pabbajitomhi, na kāme abhipatthayaṃ.

'गोत्राने मी आदित्य (सूर्यवंशी) आहे आणि जन्माने शाक्य आहे. हे राजा, मी त्याच कुळातून प्रव्रजित आलो आहे, मला ऐहिक सुखांची (कामांची) कोणतीही लालसा नाही.'

426.

४२६.

‘‘Kāmesvādīnavaṃ disvā, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;

Padhānāya gamissāmi, ettha me rañjatī mano’’ti.

'ऐहिक भोगांमधील धोके ओळखून आणि निष्क्रमणात (त्यागात) खरी सुरक्षा पाहून, मी आत्मसंयमाच्या व साधनेच्या मार्गावर चालत आहे. यातच माझ्या मनाला खरा आनंद मिळतो.'

Pabbajjāsuttaṃ paṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.

पहिले पब्बज्जा सुत्त समाप्त झाले.

2. Padhānasuttaṃ

२. पधान सुत्त (प्रधान सूत्र - सम्यक प्रयत्न)

427.

४२७.

‘‘Taṃ maṃ padhānapahitattaṃ, nadiṃ nerañjaraṃ pati;

Viparakkamma jhāyantaṃ, yogakkhemassa pattiyā.

जेव्हा मी बंधनांतून मुक्ती (योगक्षेम) मिळवण्यासाठी दृढनिश्चयाने नेरंजरा नदीच्या काठी अत्यंत कठोर ध्यानसाधना करत होतो,

428.

४२८.

‘‘Namucī karuṇaṃ vācaṃ, bhāsamāno upāgami;

‘Kiso tvamasi dubbaṇṇo, santike maraṇaṃ tava.

तेव्हा नमुची (मार) माझ्याकडे आला आणि सहानुभूतीचे ढोंग करत म्हणाला: 'तुम्ही किती कृश आणि फिकट पडला आहात! तुमचा मृत्यू अगदी जवळ आला आहे.

429.

४२९.

‘‘‘Sahassabhāgo [Pg.342] maraṇassa, ekaṃso tava jīvitaṃ;

Jīva bho jīvitaṃ seyyo, jīvaṃ puññāni kāhasi.

'तुमच्या आयुष्यातील हजार भागांपैकी केवळ एकच भाग शिल्लक उरला आहे, बाकी सर्व मृत्यूच्या स्वाधीन आहे. हे महाशया, जगा! जगणे हेच श्रेष्ठ आहे. जिवंत राहूनच तुम्ही पुण्यकर्मे करू शकाल.

430.

४३०.

‘‘‘Carato ca te brahmacariyaṃ, aggihuttañca jūhato;

Pahūtaṃ cīyate puññaṃ, kiṃ padhānena kāhasi.

'ब्रह्मचर्याचे पालन करत आणि अग्निहोत्र यज्ञ करत असताना तुम्हाला भरपूर पुण्य प्राप्त होईल. या कठोर साधनेने (प्रयत्नाने) तुम्हाला काय साध्य होणार?

431.

४३१.

‘‘‘Duggo maggo padhānāya, dukkaro durabhisambhavo’’’;

Imā gāthā bhaṇaṃ māro, aṭṭhā buddhassa santike.

'साधनेचा हा मार्ग अत्यंत कठीण आहे, त्यावर चालणे आणि तो साध्य करणे अतिशय अवघड आहे.' अशा गाथा म्हणत मार बुद्धांच्या समोर उभा राहिला.

432.

४३२.

Taṃ tathāvādinaṃ māraṃ, bhagavā etadabravi;

‘‘Pamattabandhu pāpima, yenatthena idhāgato.

असे बोलणाऱ्या त्या माराला भगवान म्हणाले: 'हे प्रमत्तांच्या (बेसावध लोकांच्या) मित्रा, पापी मारा! तू विशिष्ट हेतूने येथे आला आहेस.

433.

४३३.

‘‘Aṇumattopi puññena, attho mayhaṃ na vijjati;

Yesañca attho puññena, te māro vattumarahati.

'मला कशाच्याही बदल्यात पुण्याची यत्किंचितही गरज नाही. ज्यांना पुण्याची आवश्यकता आहे, त्यांच्याशीच माराने असे बोलणे योग्य ठरेल.

434.

४३४.

‘‘Atthi saddhā tathā vīriyaṃ, paññā ca mama vijjati;

Evaṃ maṃ pahitattampi, kiṃ jīvamanupucchasi.

'माझ्यामध्ये श्रद्धा, वीर्य (उत्साह/प्रयत्न) आणि प्रज्ञा विद्यमान आहे. अशा प्रकारे दृढनिश्चयी असलेल्या मला तू जगण्याविषयी का विचारत आहेस?

435.

४३५.

‘‘Nadīnamapi sotāni, ayaṃ vāto visosaye;

Kiñca me pahitattassa, lohitaṃ nupasussaye.

'हा वारा नद्यांचे प्रवाह देखील सुकवून टाकू शकतो, तर मग दृढनिश्चयी असलेल्या माझे रक्त का सुकणार नाही?'

436.

४३६.

‘‘Lohite sussamānamhi, pittaṃ semhañca sussati;

Maṃsesu khīyamānesu, bhiyyo cittaṃ pasīdati;

Bhiyyo sati ca paññā ca, samādhi mama tiṭṭhati.

जेव्हा (माझे) रक्त आटत चालले आहे, तेव्हा पित्त आणि कफ देखील सुकत आहेत. जेव्हा मांस क्षीण होत चालले आहे, तेव्हा माझे चित्त अधिकच प्रसन्न होत आहे; आणि माझी स्मृती (सती), प्रज्ञा आणि समाधी अधिक दृढ होत आहेत.

437.

४३७.

‘‘Tassa mevaṃ viharato, pattassuttamavedanaṃ;

Kāmesu nāpekkhate cittaṃ, passa sattassa suddhataṃ.

अशा प्रकारे विहार करत असताना, अत्यंत तीव्र वेदना प्राप्त झाल्या तरीही माझे चित्त कामभोगांची अपेक्षा करत नाही. या सत्त्वाची (जीवाची) शुद्धता पहा!

438.

४३८.

‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.

कामभोग ही तुझी पहिली सेना आहे, दुसरी 'अरती' (असमाधान) म्हटली जाते. भूक आणि तहान ही तुझी तिसरी सेना आहे, आणि चौथी 'तण्हा' (तृष्णा) म्हटली जाते.

439.

४३९.

‘‘Pañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.

तुझी पाचवी सेना 'थीन-मिद्ध' (आळस आणि डुलकी) आहे, सहावी 'भीरू' (भय) म्हटली जाते. तुझी सातवी सेना 'विचिकिच्छा' (संशय) आहे, आणि आठवी 'मक्ख' (कृतघ्नता) व 'थंभ' (ताठरपणा) आहे.

440.

४४०.

‘‘Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso;

Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati.

लाभ, कीर्ती, सत्कार आणि चुकीच्या मार्गाने मिळवलेली प्रसिद्धी (ही तुझी नववी सेना आहे); आणि जो स्वतःची प्रशंसा करतो आणि इतरांना तुच्छ लेखतो (ती दहावी सेना आहे).

441.

४४१.

‘‘Esā [Pg.343] namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;

Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukhaṃ.

हे नमुची (मार)! ही तुझी काळ्या (पापी) शक्तीची प्रहार करणारी सेना आहे. जो शूर नाही तो हिच्यावर विजय मिळवू शकत नाही, परंतु हिच्यावर विजय मिळवून मनुष्य सुख प्राप्त करतो.

442.

४४२.

‘‘Esa muñjaṃ parihare, dhiratthu mama jīvitaṃ;

Saṅgāme me mataṃ seyyo, yaṃ ce jīve parājito.

मी मुंज गवत धारण करतो (माघार न घेण्याचा निश्चय करतो). माझ्या अशा पराभूत जिण्याला धिक्कार असो! युद्धात पराभूत होऊन जगण्यापेक्षा माझा मृत्यू झालेला अधिक श्रेयस्कर आहे.

443.

४४३.

‘‘Pagāḷhettha na dissanti, eke samaṇabrāhmaṇā;

Tañca maggaṃ na jānanti, yena gacchanti subbatā.

या (तुझ्या सेनेमध्ये) बुडून गेलेले काही श्रमण आणि ब्राह्मण दिसतही नाहीत. ज्या मार्गाने सुव्रत (सदाचारी महापुरुष) जातात, तो मार्ग देखील त्यांना माहीत नाही.

444.

४४४.

‘‘Samantā dhajiniṃ disvā, yuttaṃ māraṃ savāhanaṃ;

Yuddhāya paccuggacchāmi, mā maṃ ṭhānā acāvayi.

सर्व बाजूंनी सज्ज झालेली सेना आणि वाहनासह युद्धासाठी तयार असलेल्या माराला पाहून, मी त्याच्याशी लढण्यासाठी सामोरा जात आहे, जेणेकरून तो मला माझ्या स्थानावरून विचलित करू शकणार नाही.

445.

४४५.

‘‘Yaṃ te taṃ nappasahati, senaṃ loko sadevako;

Taṃ te paññāya bhecchāmi, āmaṃ pattaṃva asmanā.

तुझ्या ज्या सेनेचा देवलोकासहित हा संपूर्ण संसार पराभव करू शकत नाही, त्या तुझ्या सेनेला मी प्रज्ञेने तसाच नष्ट करीन, जसा दगडाने न भाजलेला मातीचा घडा फोडला जातो.

446.

४४६.

‘‘Vasīkaritvā saṅkappaṃ, satiñca sūpatiṭṭhitaṃ;

Raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarissaṃ, sāvake vinayaṃ puthū.

संकल्पावर नियंत्रण ठेवून आणि स्मृती (सती) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून, मी अनेक श्रावकांना (शिष्यांना) विनीत (शिक्षित) करत एका राष्ट्रातून दुसऱ्या राष्ट्रात विहार करीन.

447.

४४७.

‘‘Te appamattā pahitattā, mama sāsanakārakā;

Akāmassa te gamissanti, yattha gantvā na socare’’.

माझ्या उपदेशाचे पालन करणारे, अप्रमादी (जागरूक) आणि दृढनिश्चयी असलेले ते श्रावक, तुझ्या इच्छेविरुद्ध (कामभोगांचा त्याग करून) अशा ठिकाणी जातील जिथे गेल्यावर कोणीही शोक करत नाही (अर्थात निर्वाण प्राप्त करतील).

448.

४४८.

‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato.

मी सात वर्षांपर्यंत भगवंतांच्या पाठीमागे पाऊल टाकत त्यांच्या मागावर राहिलो, परंतु त्या स्मृतिमान सम्यक्संबुद्धांमध्ये मला कोणतीही त्रुटी (संधी) सापडली नाही.

449.

४४९.

‘‘Medavaṇṇaṃva pāsāṇaṃ, vāyaso anupariyagā;

Apettha muduṃ vindema, api assādanā siyā.

चर्बीच्या तुकड्यासारख्या दिसणाऱ्या एका दगडाभोवती एक कावळा घिरट्या घालत होता, 'कदाचित येथे काहीतरी मऊ मिळेल, किंवा काहीतरी चवदार खायला मिळेल' या आशेने.

450.

४५०.

‘‘Aladdhā tattha assādaṃ, vāyasetto apakkami;

Kākova selamāsajja, nibbijjāpema gotamaṃ’’.

परंतु तिथे कोणतीही चव न मिळाल्यामुळे तो कावळा तिथून निघून गेला. दगडावर चोच मारून निराश झालेल्या त्या कावळ्याप्रमाणेच, आम्हीही गौतम बुद्धांना सोडून निराश होऊन परत जात आहोत.

451.

४५१.

Tassa sokaparetassa, vīṇā kacchā abhassatha;

Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathāti.

शोकाने व्याकुळ झालेल्या त्या माराच्या काखेतून त्याची वीणा खाली गळून पडली. त्यानंतर तो खिन्न मनाचा यक्ष (मार) तिथेच अंतर्धान पावला.

Padhānasuttaṃ dutiyaṃ niṭṭhitaṃ.

दुसरे प्रधानसुत्त समाप्त झाले.

3. Subhāsitasuttaṃ

३. सुभाषितसुत्त

Evaṃ [Pg.344] me sutaṃ – eka samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो!' त्या भिक्खूंनी भगवंतांना उत्तर दिले – 'भंते!' भगवंतांनी पुढीलप्रमाणे सांगितले –

‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, na dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu subhāsitaṃyeva bhāsati no dubbhāsitaṃ, dhammaṃyeva bhāsati no adhammaṃ, piyaṃyeva bhāsati no appiyaṃ, saccaṃyeva bhāsati no alikaṃ. Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūna’’nti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

भिक्खूंनो, चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी ही सुभाषित (चांगली बोललेली) असते, दुभाषित (वाईट बोललेली) नसते; ती निर्दोष असते आणि विद्वानांकडून निंदेला पात्र ठरत नाही. कोणत्या चार अंगांनी? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू केवळ सुभाषितच बोलतो, दुभाषित बोलत नाही; केवळ धम्माला धरूनच बोलतो, अधम्माला धरून बोलत नाही; केवळ प्रियच बोलतो, अप्रिय बोलत नाही; केवळ सत्यच बोलतो, असत्य बोलत नाही. भिक्खूंनो, या चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी सुभाषित असते, दुभाषित नसते; ती निर्दोष असते आणि विद्वानांकडून निंदेला पात्र ठरत नाही. भगवंतांनी असे सांगितले. हे बोलून सुगत शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले –

452.

४५२.

‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;

Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ, saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti.

सत्पुरुष म्हणतात की सुभाषित वाणी हीच सर्वोत्तम आहे; धम्माला धरून बोलावे, अधम्माला धरून नाही – हे दुसरे अंग आहे; प्रिय बोलावे, अप्रिय नाही – हे तिसरे अंग आहे; आणि सत्य बोलावे, असत्य नाही – हे येथे चौथे अंग आहे.

Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā, paṭibhāti maṃ sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi –

त्यानंतर आयुष्यमान वंगीस आपल्या आसनावरून उठले, त्यांनी आपले चीवर एका खांद्यावर केले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना म्हणाले – 'हे भगवंत, मला काही सुचत आहे! हे सुगत, मला काही सुचत आहे!' भगवंत म्हणाले – 'हे वंगीस, तुला जे सुचत आहे ते व्यक्त कर.' त्यानंतर आयुष्यमान वंगीस यांनी भगवंतांच्या समोर योग्य अशा गाथांनी त्यांची स्तुती केली –

453.

४५३.

‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye;

Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā.

मनुष्याने अशीच वाणी बोलावी, जिच्यामुळे स्वतःला संताप (दुःख) होणार नाही आणि इतरांनाही इजा पोहोचणार नाही; तीच वाणी खरोखर सुभाषित आहे.

454.

४५४.

‘‘Piyavācameva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā;

Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ.

मनुष्याने केवळ प्रिय वाणीच बोलावी, जी ऐकून आनंद होतो. इतरांचे दोष न काढता, त्यांच्याशी केवळ प्रिय वाटणारे शब्दच बोलावेत.

455.

४५५.

‘‘Saccaṃ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano;

Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.

सत्य वाणी हीच खरोखर अमृतवाणी आहे, हा सनातन धम्म (नियम) आहे. सत्पुरुष म्हणतात की सत्य, कल्याण (अर्थ) आणि धम्म यांवरच सत्पुरुष प्रतिष्ठित असतात.

456.

४५६.

‘‘Yaṃ [Pg.345] buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti.

बुद्ध जी वाणी बोलतात, जी क्षेमकारक (सुरक्षित) आहे, निर्वाण प्राप्तीसाठी आणि दुःखाचा अंत करण्यासाठी आहे, तीच वाणी खरोखर सर्व वाणींमध्ये सर्वोत्तम आहे.

Subhāsitasuttaṃ tatiyaṃ niṭṭhitaṃ.

तिसरे सुभाषितसुत्त समाप्त झाले.

4. Sundarikabhāradvājasuttaṃ

४. सुन्दरिकभारद्वाजसुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati sundarikāya nadiyā tīre. Tena kho pana samayena sundarikabhāradvājo brāhmaṇo sundarikāya nadiyā tīre aggiṃ juhati, aggihuttaṃ paricarati. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo aggiṃ juhitvā aggihuttaṃ paricaritvā uṭṭhāyāsanā samantā catuddisā anuvilokesi – ‘‘ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyā’’ti? Addasā kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle sasīsaṃ pārutaṃ nisinnaṃ; disvāna vāmena hatthena habyasesaṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena kamaṇḍaluṃ gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान कोसल देशामध्ये सुन्दरिका नदीच्या तीरावर विहार करत होते. त्या वेळी सुन्दरिकभारद्वाज नावाचा ब्राह्मण सुन्दरिका नदीच्या तीरावर अग्नीमध्ये आहुती देत होता आणि अग्निहोत्राची पूजा करत होता. त्यानंतर तो सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मण अग्नीमध्ये आहुती देऊन आणि अग्निहोत्राची पूजा आटोपून आपल्या आसनावरून उठला आणि त्याने चारी बाजूंना पाहिले – 'या यज्ञातील उरलेला हविर्भाग (प्रसाद) कोण खाऊ शकेल?' तेव्हा सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाने जवळच एका झाडाच्या मुळाशी डोक्यासह पांघरून घेऊन बसलेल्या भगवंतांना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने डाव्या हातात उरलेला हविर्भाग घेतला आणि उजव्या हातात कमंडलू घेऊन तो भगवंतांच्या जवळ गेला.

Atha kho bhagavā sundarikabhāradvājassa brāhmaṇassa padasaddena sīsaṃ vivari. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo – ‘‘muṇḍo ayaṃ bhavaṃ, muṇḍako ayaṃ bhava’’nti tatova puna nivattitukāmo ahosi. Atha kho sundarikabhāradvājassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘muṇḍāpi hi idhekacce brāhmaṇā bhavanti, yaṃnūnāhaṃ upasaṅkamitvā jātiṃ puccheyya’’nti. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃjacco bhava’’nti?

त्यानंतर भगवंतांनी सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाच्या पावलांच्या आवाजाने आपले डोके उघडे केले. तेव्हा सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाने विचार केला – 'हे तर मुंडित (डोके कोरलेले) आहेत, हे तर मुंडक आहेत!' असे म्हणून तो तिथूनच परत फिरू लागला. परंतु त्याच्या मनात विचार आला – 'या जगात काही ब्राह्मण देखील मुंडित असतात. मी जवळ जाऊन त्यांची जात का विचारू नये?' मग सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांच्या जवळ गेला आणि जवळ जाऊन भगवंतांना म्हणाला – 'आपण कोणत्या जातीचे आहात?'

Atha kho bhagavā sundarikabhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ gāthāhi ajjhabhāsi –

त्यानंतर भगवंतांनी सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाला गाथांमध्ये उत्तर दिले –

457.

४५७.

‘‘Na brāhmaṇo nomhi na rājaputto, na vessāyano uda koci nomhi;

Gottaṃ pariññāya puthujjanānaṃ, akiñcano manta carāmi loke.

मी ब्राह्मण नाही, राजपुत्र नाही, वैश्य नाही आणि इतर काहीही नाही. सामान्य लोकांचे कूळ (गोत्र) पूर्णपणे जाणून घेऊन, मी अकिंचन (काहीही संग्रह न करणारा) होऊन प्रज्ञेने या जगात विहार करतो.

458.

४५८.

‘‘Saṅghāṭivāsī [Pg.346] agaho carāmi, nivuttakeso abhinibbutatto;

Alippamāno idha māṇavehi, akallaṃ maṃ brāhmaṇa pucchasi gottapañhaṃ’’.

संघाटी (चीवर) परिधान करून, गृहहीन होऊन मी विहार करतो. माझे केस कापलेले आहेत आणि माझे चित्त पूर्णपणे शांत (निर्वाण प्राप्त) आहे. या जगातील लोकांशी अलिप्त राहून मी जगत आहे; त्यामुळे हे ब्राह्मणा, तू मला कुळाविषयी (गोत्राविषयी) अयोग्य प्रश्न विचारत आहेस.

459.

४५९.

‘‘Pucchanti ve bho brāhmaṇā, brāhmaṇebhi saha brāhmaṇo no bhava’’nti.

(ब्राह्मण म्हणाला) – 'परंतु महाराज, ब्राह्मण लोक इतर ब्राह्मणांना विचारतात की, आपण ब्राह्मण आहात काय?'

460.

४६०.

‘‘Brāhmaṇo hi ce tvaṃ brūsi, mañca brūsi abrāhmaṇaṃ;

Taṃ taṃ sāvittiṃ pucchāmi, tipadaṃ catuvīsatakkharaṃ.

जर तुम्ही स्वतःला ब्राह्मण म्हणत असाल आणि मला अब्राह्मण म्हणत असाल, तर मी तुम्हाला तीन चरणांची आणि चोवीस अक्षरांची 'सावित्ती' (सावित्री छंद) विचारतो.

461.

४६१.

‘‘Kiṃ nissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthū idha loke.

या जगात ऋषी, इतर मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण यांनी कशाचा आश्रय घेऊन देवतांसाठी विविध प्रकारचे यज्ञ केले आहेत?

462.

४६२.

‘‘Yadantagū vedagū yaññakāle, yassāhutiṃ labhe tassijjheti brūmi’’.

मी असे सांगतो की, यज्ञाच्या वेळी जो संसाराच्या पार गेलेला आणि वेदांतगू (ज्ञानसंपन्न) आहे, त्याला जर एखाद्याने दिलेली आहुती (दान) प्राप्त झाली, तर त्या यज्ञ करणाऱ्याचे पूजन यशस्वी होते.

463.

४६३.

‘‘Addhā hi tassa hutamijjhe, (iti brāhmaṇo)Yaṃ tādisaṃ vedagumaddasāma;

Tumhādisānañhi adassanena, añño jano bhuñjati pūraḷāsaṃ’’.

ब्राह्मण म्हणाला: 'नक्कीच माझ्या यज्ञाचे फळ यशस्वी होईल, कारण आम्ही आपल्यासारख्या वेदगू (ज्ञानसंपन्न) महापुरुषाचे दर्शन घेतले आहे. आपल्यासारख्यांचे दर्शन न झाल्यामुळेच इतर लोक हा यज्ञीय पुरोडाश खात असत.'

464.

४६४.

‘‘Tasmātiha tvaṃ brāhmaṇa atthena, atthiko upasaṅkamma puccha;

Santaṃ vidhūmaṃ anīghaṃ nirāsaṃ, appevidha abhivinde sumedhaṃ’’.

भगवान म्हणाले: 'म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, जर तुम्ही कल्याणाचे इच्छूक असाल, तर माझ्याकडे येऊन प्रश्न विचारा. कदाचित तुम्हाला येथेच शांत, क्रोधरहित (धूर नसलेला), दुःखमुक्त, तृष्णारहित आणि परम बुद्धिमान महापुरुष आढळेल.'

465.

४६५.

‘‘Yaññe ratohaṃ bho gotama, yaññaṃ yiṭṭhukāmo nāhaṃ pajānāmi;

Anusāsatu maṃ bhavaṃ, yattha hutaṃ ijjhate brūhi me taṃ’’.

ब्राह्मण म्हणाला: 'हे गोतम, मी यज्ञात रमणारा आहे आणि यज्ञ करण्याची माझी इच्छा आहे, परंतु मला त्याचे योग्य ज्ञान नाही. आपण मला उपदेश करावा. ज्याच्या ठिकाणी दिलेले दान यशस्वी होते, ते मला सांगावे.'

‘‘Tena hi tvaṃ, brāhmaṇa, odahassu sotaṃ; dhammaṃ te desessāmi –

भगवान म्हणाले: 'तर मग, हे ब्राह्मणा, एकाग्रतेने ऐका; मी तुम्हाला धम्माचा उपदेश करतो –'

466.

४६६.

‘‘Mā [Pg.347] jātiṃ pucchī caraṇañca puccha, kaṭṭhā have jāyati jātavedo;

Nīcākulīnopi munī dhitīmā, ājāniyo hoti hirīnisedho.

जात विचारू नका, तर आचरण विचारा. लाकडापासूनच अग्नी उत्पन्न होतो. त्याचप्रमाणे, नीच कुळात जन्मलेला असला तरीही, जो मुनी धैर्यवान, लज्जेने (ह्रीने) पाप कर्मांना रोखणारा आणि सुसंस्कृत (आजानेय) असतो, तोच श्रेष्ठ ठरतो.

467.

४६७.

‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vūsitabrahmacariyo;

Kālena tamhi habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

जो सत्याने दमन केलेला आहे, इंद्रिय संयमाने युक्त आहे, वेदांतगू (ज्ञानाच्या पार गेलेला) आहे आणि ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे; पुण्याची इच्छा करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी अशा व्यक्तीला दान अर्पण करावे.

468.

४६८.

‘‘Ye kāme hitvā agahā caranti, susaññatattā tasaraṃva ujjuṃ;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

जे कामवासनांचा त्याग करून अनिकेत (घर नसलेले) होऊन विचरतात, जे विणकराच्या सुईसारखे सरळ आणि पूर्णपणे संयमित आहेत; पुण्याची इच्छा करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी अशा व्यक्तींना दान अर्पण करावे.

469.

४६९.

‘‘Ye vītarāgā susamāhitindriyā, candova rāhuggahaṇā pamuttā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

जे वीतरागी (रागरहित) आहेत, ज्यांची इंद्रिये सुसमाहित (एकाग्र) आहेत आणि जे राहूच्या ग्रहणातून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे क्लेशांपासून मुक्त आहेत; पुण्याची इच्छा करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी अशा व्यक्तींना दान अर्पण करावे.

470.

४७०.

‘‘Asajjamānā vicaranti loke, sadā satā hitvā mamāyitāni;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

जे 'माझेपणा' (ममत्व) सोडून, नेहमी जागरूक राहून, जगात कशातही आसक्त न होता विचरतात; पुण्याची इच्छा करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी अशा व्यक्तींना दान अर्पण करावे.

471.

४७१.

‘‘Yo kāme hitvā abhibhuyyacārī, yo vedi jātīmaraṇassa antaṃ;

Parinibbuto udakarahadova sīto, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

जे कामवासनांचा त्याग करून, त्यांच्यावर विजय मिळवून विचरतात, ज्यांनी जन्म आणि मृत्यूचा अंत (निर्वाण) जाणला आहे, जे जलाशयाप्रमाणे शांत आणि परिनिर्वृत (शीतल) झाले आहेत, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

472.

४७२.

‘‘Samo samehi visamehi dūre, tathāgato hoti anantapañño;

Anūpalitto idha vā huraṃ vā, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

जे समता बाळगणाऱ्यांमध्ये समान आहेत आणि विषमता बाळगणाऱ्यांपासून दूर आहेत, जे अनंत प्रज्ञेने युक्त आहेत आणि या लोकात किंवा परलोकात कशानेही लिप्त होत नाहीत, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

473.

४७३.

‘‘Yamhi [Pg.348] na māyā vasati na māno, yo vītalobho amamo nirāso;

Panuṇṇakodho abhinibbutatto, yo brāhmaṇo sokamalaṃ ahāsi;

Tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

ज्यांच्यामध्ये माया (कपट) आणि मान (अहंकार) वास करत नाही, जे लोभरहित, ममत्वरहित आणि तृष्णारहित आहेत, ज्यांचा क्रोध नष्ट झाला आहे आणि ज्यांचे चित्त शांत झाले आहे, ज्या खऱ्या ब्राह्मणाने शोकरूपी मळ दूर केला आहे, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

474 .

‘‘Nivesanaṃ yo manaso ahāsi, pariggahā yassa na santi keci;

Anupādiyāno idha vā huraṃ vā, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

ज्यांनी मनाचे निवासस्थान (तृष्णा व दृष्टी) सोडून दिले आहे, ज्यांच्याकडे कोणताही परिग्रह (मालमत्ता) उरलेला नाही, जे या लोकात किंवा परलोकात कशाचेही उपादान (आसक्ती) करत नाहीत, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

475.

४७५.

‘‘Samāhito yo udatāri oghaṃ, dhammaṃ caññāsi paramāya diṭṭhiyā;

Khīṇāsavo antimadehadhārī, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

जे समाहित (एकाग्र) होऊन ओघ (संसार-प्रवाह) पार करून गेले आहेत, ज्यांनी परम दृष्टीने धम्माला जाणले आहे, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत आणि जे अंतिम शरीर धारण करत आहेत, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

476.

४७६.

‘‘Bhavāsavā yassa vacī kharā ca, vidhūpitā atthagatā na santi;

Sa vedagū sabbadhi vippamutto, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

ज्यांचे भवासव (अस्तित्वाचे आसव) आणि कठोर वाणी पूर्णपणे नष्ट झाली आहे, अस्तंगत झाली आहे आणि आता अस्तित्वात नाही; ते सर्व प्रकारे विमुक्त झालेले वेदगू तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

477.

४७७.

‘‘Saṅgātigo yassa na santi saṅgā, yo mānasattesu amānasatto;

Dukkhaṃ pariññāya sakhettavatthuṃ, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

जे सर्व आसक्तींच्या पार गेले आहेत, ज्यांच्यामध्ये कोणतीही आसक्ती उरलेली नाही, जे अभिमानात अडकलेल्या लोकांमध्येही निरभिमानी राहतात, ज्यांनी दुःख आणि त्याच्या उत्पत्तीच्या क्षेत्राला पूर्णपणे जाणले आहे, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

478.

४७८.

‘‘Āsaṃ anissāya vivekadassī, paravediyaṃ diṭṭhimupātivatto;

Ārammaṇā yassa na santi keci, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

जे तृष्णेचा आश्रय न घेता विवेकाचे (निर्वाणाचे) दर्शन घेतात, जे इतरांनी प्रतिपादन केलेल्या मिथ्या दृष्टीच्या पार गेले आहेत, ज्यांच्यासाठी पुनर्जन्माचे कोणतेही आलंबन (कारण) उरलेले नाही, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

479.

४७९.

‘‘Paroparā yassa samecca dhammā, vidhūpitā atthagatā na santi;

Santo upādānakhaye vimutto, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

ज्यांनी सर्व अंतर्गत व बाह्य धम्मांना प्रज्ञेने पूर्णपणे जाणले आहे, ज्यांचे सर्व क्लेश नष्ट होऊन अस्तंगत झाले आहेत, जे शांत आहेत आणि उपादानाच्या क्षयामुळे (आसक्ती नष्ट झाल्यामुळे) विमुक्त झाले आहेत, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

480.

४८०.

‘‘Saṃyojanaṃ [Pg.349] jātikhayantadassī, yopānudi rāgapathaṃ asesaṃ;

Suddho nidoso vimalo akāco, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

ज्यांनी संयोजनांचा क्षय आणि जन्माचा अंत पाहिला आहे, ज्यांनी रागाचा मार्ग पूर्णपणे नष्ट केला आहे, जे शुद्ध, दोषरहित, निष्कलंक आणि उपक्लेशांपासून मुक्त आहेत, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

481.

४८१.

‘‘Yo attano attānaṃ nānupassati, samāhito ujjugato ṭhitatto;

Sa ve anejo akhilo akaṅkho, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.

जे स्वतःमध्ये कोणत्याही 'अत्त' (आत्म्याचे) दर्शन घेत नाहीत, जे समाहित, सरळमार्गी आणि स्थिरचित्त आहेत, जे खरोखरच तृष्णारहित, दोषांशिवाय आणि संशयरहित आहेत, ते तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

482.

४८२.

‘‘Mohantarā yassa na santi keci, sabbesu dhammesu ca ñāṇadassī;

Sarīrañca antimaṃ dhāreti, patto ca sambodhimanuttaraṃ sivaṃ;

Ettāvatā yakkhassa suddhi, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ’’.

ज्यांच्यामध्ये मोहामुळे उत्पन्न होणारे कोणतेही क्लेश उरलेले नाहीत, जे सर्व धम्मांमध्ये ज्ञानदर्शन (सर्वज्ञता) बाळगतात, जे आपले अंतिम शरीर धारण करत आहेत आणि ज्यांनी अनुत्तर व कल्याणकारी संबोधी प्राप्त केली आहे; या मर्यादेपर्यंतच पुरुषाची शुद्धी होते. असे तथागत पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत.

483.

४८३.

‘‘Hutañca mayhaṃ hutamatthu saccaṃ, yaṃ tādisaṃ vedagunaṃ alatthaṃ;

Brahmā hi sakkhi paṭigaṇhātu me bhagavā, bhuñjatu me bhagavā pūraḷāsaṃ’’.

ब्राह्मण म्हणाला: 'माझा हा यज्ञ खरोखरच यशस्वी यज्ञ ठरो, कारण मला आपल्यासारखे वेदगू (ज्ञानसंपन्न) महापुरुष लाभले आहेत. आपण प्रत्यक्ष ब्रह्माच आहात. भगवान माझ्या पुरोडाशाचा स्वीकार करोत, भगवान माझ्या पुरोडाशाचे ग्रहण करोत.'

484.

४८४.

‘‘Gāthābhigītaṃ me abhojaneyyaṃ, sampassataṃ brāhmaṇa nesa dhammo;

Gāthābhigītaṃ panudanti buddhā, dhamme satī brāhmaṇa vuttiresā.

भगवान म्हणाले: 'हे ब्राह्मणा, गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभोज्य (न खाण्याजोगे) आहे. सम्यक आजीविका पाहणाऱ्या बुद्धांचा हा धम्म (नियम) नाही. बुद्ध गाथा म्हणून मिळवलेल्या अन्नाचा त्याग करतात. धम्म अस्तित्वात असताना, हे ब्राह्मणा, हीच बुद्धांची आजीविका असते.'

485.

४८५.

‘‘Aññena ca kevalinaṃ mahesiṃ, khīṇāsavaṃ kukkuccavūpasantaṃ;

Annena pānena upaṭṭhahassu, khettañhi taṃ puññapekkhassa hoti’’.

इतर अन्न आणि पेयाने त्या परिपूर्ण, महर्षी, क्षीणासव (आसव नष्ट झालेल्या) आणि पश्चात्ताप शांत झालेल्या महापुरुषाची सेवा करा; कारण पुण्याची इच्छा करणाऱ्यासाठी तेच उत्तम पुण्यक्षेत्र आहे.

486.

४८६.

‘‘Sādhāhaṃ [Pg.350] bhagavā tathā vijaññaṃ, yo dakkhiṇaṃ bhuñjeyya mādisassa;

Yaṃ yaññakāle pariyesamāno, pappuyya tava sāsanaṃ’’.

ब्राह्मण म्हणाला: 'हे भगवंत, मी आपल्या उपदेशाचे ग्रहण करून हे चांगल्या प्रकारे जाणून घेऊ इच्छितो की, माझ्यासारख्या व्यक्तीने दिलेले दान कोणी ग्रहण करावे, ज्याचा मी यज्ञाच्या वेळी शोध घेऊन सेवा करू शकेन?'

487.

४८७.

‘‘Sārambhā yassa vigatā, cittaṃ yassa anāvilaṃ;

Vippamutto ca kāmehi, thinaṃ yassa panūditaṃ.

भगवान म्हणाले: 'ज्याच्यातील आक्रमकता (क्रोध) नाहीशी झाली आहे, ज्याचे चित्त निर्मळ आहे, जो कामवासनांपासून विमुक्त झाला आहे आणि ज्याने आळस (थीन-मिद्ध) दूर केला आहे;'

488.

४८८.

‘‘Sīmantānaṃ vinetāraṃ, jātimaraṇakovidaṃ;

Muniṃ moneyyasampannaṃ, tādisaṃ yaññamāgataṃ.

ज्याने सीमांचे (क्लेशांचे) निर्मूलन केले आहे, जो जन्म आणि मृत्यूच्या रहस्यात कुशल आहे, जो मौनगुणाने (प्रज्ञेने) संपन्न आहे; अशा यज्ञाच्या ठिकाणी आलेल्या मुनीला –

489.

४८९.

‘‘Bhakuṭiṃ vinayitvāna, pañjalikā namassatha;

Pūjetha annapānena, evaṃ ijjhanti dakkhiṇā.

कपाळावरील आठी (क्रोध) दूर करून, हात जोडून नमस्कार करा. अन्न आणि पेयाने त्यांची पूजा करा; अशा प्रकारे दिलेले दान यशस्वी होते.

490.

४९०.

‘‘Buddho bhavaṃ arahati pūraḷāsaṃ, puññakhettamanuttaraṃ;

Āyāgo sabbalokassa, bhoto dinnaṃ mahapphala’’nti.

ब्राह्मण म्हणाला: 'भगवान बुद्ध पुरोडाश स्वीकारण्यास पात्र आहेत, ते अनुत्तर पुण्यक्षेत्र आहेत. ते संपूर्ण जगाचे पूजनीय स्थान आहेत. आपणास दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते.'

Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ bhoto gotamassa santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. Alattha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo…pe… arahataṃ ahosīti.

त्यानंतर सुन्दरीकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला: "अतिशय सुंदर, हे गोतम! अतिशय सुंदर, हे गोतम! जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गोतमांनी अनेक प्रकारे धम्माचा प्रकाश केला आहे. मी आदरणीय गोतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. मला आदरणीय गोतमांच्या सानिध्यात प्रवज्जा (दीक्षा) मिळावी आणि उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) मिळावी." सुन्दरीकभारद्वाज ब्राह्मणाला प्रवज्जा मिळाली... आणि ते अर्हंतांपैकी एक झाले.

Sundarikabhāradvājasuttaṃ catutthaṃ niṭṭhitaṃ.

चौथे सुन्दरीकभारद्वाज सुत्त समाप्त झाले.

5. Māghasuttaṃ

५. माघ सुत्त

Evaṃ me sutaṃ – eka samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho māgho māṇavo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā [Pg.351] bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho māgho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca –

मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे गिज्झकूट पर्वतावर विहार करत होते. तेव्हा माघ नावाचा तरुण जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर त्याने भगवंतांसोबत कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या माघ तरुणाने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Ahañhi, bho gotama, dāyako dānapati vadaññū yācayogo; dhammena bhoge pariyesāmi; dhammena bhoge pariyesitvā dhammaladdhehi bhogehi dhammādhigatehi ekassapi dadāmi dvinnampi tiṇṇampi catunnampi pañcannampi channampi sattannampi aṭṭhannampi navannampi dasannampi dadāmi, vīsāyapi tiṃsāyapi cattālīsāyapi paññāsāyapi dadāmi, satassapi dadāmi, bhiyyopi dadāmi. Kaccāhaṃ, bho gotama, evaṃ dadanto evaṃ yajanto bahuṃ puññaṃ pasavāmī’’ti?

“हे गोतम, मी दाता आहे, दानशूर आहे, याचकांच्या याचना समजणारा आणि दान देण्यास तत्पर आहे. मी धर्मपूर्वक संपत्ती मिळवतो; धर्मपूर्वक संपत्ती मिळवून, धर्माने प्राप्त केलेल्या आणि न्याय्य मार्गाने मिळवलेल्या संपत्तीतून मी एकाला देतो, दोघांना, तिघांना, चौघांना, पाचांना, सहा जणांना, सात जणांना, आठ जणांना, नऊ जणांना, दहा जणांना देतो; मी वीस, तीस, चाळीस, पन्नास जणांना देतो; मी शंभर जणांना देतो आणि त्याहूनही अधिक जणांना देतो. हे गोतम, अशा प्रकारे दान देणारा आणि यज्ञ करणारा मी भरपूर पुण्य मिळवतो का?”

‘‘Taggha tvaṃ, māṇava, evaṃ dadanto evaṃ yajanto bahuṃ puññaṃ pasavasi. Yo kho, māṇava, dāyako dānapati vadaññū yācayogo; dhammena bhoge pariyesati; dhammena bhoge pariyesitvā dhammaladdhehi bhogehi dhammādhigatehi ekassapi dadāti…pe… satassapi dadāti, bhiyyopi dadāti, bahuṃ so puññaṃ pasavatī’’ti. Atha kho māgho māṇavo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

“नक्कीच, हे तरुणा, अशा प्रकारे दान देणारा आणि यज्ञ करणारा तू भरपूर पुण्य मिळवतोस. हे तरुणा, जो कोणी दाता, दानशूर, याचकांच्या याचना समजणारा, दान देण्यास तत्पर असतो; धर्मपूर्वक संपत्ती मिळवतो; धर्मपूर्वक संपत्ती मिळवून, धर्माने प्राप्त केलेल्या आणि न्याय्य मार्गाने मिळवलेल्या संपत्तीतून एकाला देतो... पे... शंभर जणांना देतो आणि त्याहूनही अधिक जणांना देतो, तो भरपूर पुण्य मिळवतो.” तेव्हा माघ तरुणाने भगवंतांना गाथेने विचारले –

491.

४९१.

‘‘Pucchāmahaṃ gotamaṃ vadaññuṃ, (iti māgho māṇavo)Kāsāyavāsiṃ agahaṃ carantaṃ;

Yo yācayogo dānapati gahaṭṭho, puññatthiko yajati puññapekkho;

Dadaṃ paresaṃ idha annapānaṃ, kathaṃ hutaṃ yajamānassa sujjhe’’.

“मी याचकांच्या याचना समजणाऱ्या, काषायवस्त्र परिधान करणाऱ्या आणि गृहहीन होऊन वावरणाऱ्या गोतमांना विचारतो (असे माघ तरुण म्हणाला): जो गृहस्थ दान देण्यास तत्पर, दानशूर, पुण्याची इच्छा ठेवणारा आणि पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करतो; येथे इतरांना अन्न व पाणी देतो, अशा यज्ञ करणाऱ्याचे दान कसे शुद्ध होते?” (१)

492.

४९२.

‘‘Yo yācayogo dānapati gahaṭṭho, (māghāti bhagavā)Puññatthiko yajati puññapekkho;

Dadaṃ paresaṃ idha annapānaṃ, ārādhaye dakkhiṇeyyebhi tādi’’.

“जो गृहस्थ दान देण्यास तत्पर, दानशूर, पुण्याची इच्छा ठेवणारा आणि पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करतो (हे माघा, भगवान म्हणाले); येथे इतरांना अन्न व पाणी देतो, अशा दात्याने दान स्वीकारण्यास योग्य (दक्षिणेय) व्यक्तींच्या द्वारे आपले दान सफल करावे.” (२)

493.

४९३.

‘‘Yo [Pg.352] yācayogo dānapati gahaṭṭho, (iti māgho māṇavo)Puññatthiko yajati puññapekkho;

Dadaṃ paresaṃ idha annapānaṃ, akkhāhi me bhagavā dakkhiṇeyye’’.

“जो गृहस्थ दान देण्यास तत्पर, दानशूर, पुण्याची इच्छा ठेवणारा आणि पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करतो (असे माघ तरुण म्हणाला); येथे इतरांना अन्न व पाणी देतो, हे भगवंत, मला दान स्वीकारण्यास योग्य (दक्षिणेय) व्यक्तींविषयी सांगा.” (३)

494.

४९४.

‘‘Ye ve asattā vicaranti loke, akiñcanā kevalino yatattā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे या जगात खरोखरच अनासक्त होऊन वावरतात, ज्यांच्याकडे काहीही मालकीचे नाही (अकिंचन), जे परिपूर्ण (केवली) आणि संयत मनाचे आहेत; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (४)

495.

४९५.

‘‘Ye sabbasaṃyojanabandhanacchidā, dantā vimuttā anīghā nirāsā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“ज्यांनी सर्व संयोजनांची (बंधनांची) बंधने तोडून टाकली आहेत, जे दमित (इंद्रियसंयम केलेले), मुक्त, दुःखमुक्त आणि तृष्णाविरहित आहेत; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (५)

496.

४९६.

‘‘Ye sabbasaṃyojanavippamuttā, dantā vimuttā anīghā nirāsā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे सर्व संयोजनांतून पूर्णपणे मुक्त झाले आहेत, जे दमित, मुक्त, दुःखमुक्त आणि तृष्णाविरहित आहेत; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (६)

497.

४९७.

‘‘Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, khīṇāsavā vūsitabrahmacariyā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“ज्यांनी राग, द्वेष आणि मोह यांचा त्याग केला आहे, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत आणि ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (७)

498.

४९८.

‘‘Yesu na māyā vasati na māno, khīṇāsavā vūsitabrahmacariyā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“ज्यांच्यामध्ये कपट (माया) आणि मान (अहंकार) वास करत नाही, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत आणि ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (८)

499.

४९९.

‘‘Ye [Pg.353] vītalobhā amamā nirāsā, khīṇāsavā vūsitabrahmacariyā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे लोभरहित आहेत, ज्यांच्यात 'माझेपण' (ममत्व) नाही, जे तृष्णाविरहित आहेत, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत आणि ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (९)

500.

५००.

‘‘Ye ve na taṇhāsu upātipannā, vitareyya oghaṃ amamā caranti;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे खरोखरच तृष्णेच्या आहारी गेलेले नाहीत, ज्यांनी (संसाररूपी) पूर पार केला आहे आणि जे ममत्वरहित होऊन वावरतात; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (१०)

501.

५०१.

‘‘Yesaṃ taṇhā natthi kuhiñci loke, bhavābhavāya idha vā huraṃ vā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“ज्यांची या जगात कुठेही, या जन्मात किंवा परलोकात, कोणत्याही अस्तित्वासाठी तृष्णा उरलेली नाही; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (११)

502.

५०२.

‘‘Ye kāme hitvā agahā caranti, susaññatattā tasaraṃva ujjuṃ;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे कामभोगांचा त्याग करून गृहहीन होऊन वावरतात, जे अत्यंत संयत मनाचे आणि विणकराच्या सुईसारखे सरळ आहेत; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (१२)

503.

५०३.

‘‘Ye vītarāgā susamāhitindriyā, candova rāhuggahaṇā pamuttā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे वीतरागी (रागरहित) आहेत, ज्यांची इंद्रिये पूर्णपणे समाहित (शांत) आहेत, जे राहूच्या ग्रहणातून मुक्त झालेल्या चंद्रासारखे मुक्त आहेत; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (१३)

504.

५०४.

‘‘Samitāvino vītarāgā akopā, yesaṃ gatī natthidha vippahāya;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे शांत झालेले, वीतरागी आणि क्रोधरहित आहेत, ज्यांचा या जगात (पंचस्कंधांचा) त्याग केल्यानंतर पुढे कोणताही पुनर्जन्म (गती) नाही; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (१४)

505.

५०५.

‘‘Jahitvā jātimaraṇaṃ asesaṃ, kathaṃkathiṃ sabbamupātivattā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“ज्यांनी जन्म आणि मृत्यू पूर्णपणे सोडून दिले आहेत, जे सर्व प्रकारच्या शंका-कुशंकांच्या (कथंकथी) पलीकडे गेले आहेत; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (१५)

506.

५०६.

‘‘Ye [Pg.354] attadīpā vicaranti loke, akiñcanā sabbadhi vippamuttā;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे स्वतःच स्वतःचे दीप (आत्मदीप) बनून या जगात वावरतात, जे अकिंचन (काहीही मालकीचे नसलेले) आणि सर्व प्रकारे मुक्त आहेत; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (१६)

507.

५०७.

‘‘Ye hettha jānanti yathā tathā idaṃ, ayamantimā natthi punabbhavoti;

Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.

“जे येथे या गोष्टीला जशी आहे तशी जाणतात की, 'हा शेवटचा जन्म आहे, आता पुनर्जन्म नाही'; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्यांना दान अर्पण करावे. (१७)

508.

५०८.

‘‘Yo vedagū jhānarato satīmā, sambodhipatto saraṇaṃ bahūnaṃ;

Kālena tamhi habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha’’.

“जो वेदगू (परम ज्ञानी), ध्यानात रमणारा, स्मृतिमान, संबोधी प्राप्त केलेला आणि बहुतांचा आश्रय (शरण) आहे; पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करणाऱ्या ब्राह्मणाने योग्य वेळी त्याला दान अर्पण करावे.” (१८)

509.

५०९.

‘‘Addhā amoghā mama pucchanā ahu, akkhāsi me bhagavā dakkhiṇeyye;

Tvañhettha jānāsi yathā tathā idaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo.

“नक्कीच माझा प्रश्न विचारणे व्यर्थ गेले नाही, भगवंतांनी मला दान स्वीकारण्यास योग्य (दक्षिणेय) व्यक्तींविषयी सांगितले. आपण या गोष्टीला जशी आहे तशी जाणता, कारण आपल्याला हा धर्म पूर्णपणे ज्ञात आहे.” (१९)

510.

५१०.

‘‘Yo yācayogo dānapati gahaṭṭho, (iti māgho māṇavo)Puññatthiko yajati puññapekkho;

Dadaṃ paresaṃ idha annapānaṃ,Akkhāhi me bhagavā yaññasampadaṃ’’.

“जो गृहस्थ दान देण्यास तत्पर, दानशूर, पुण्याची इच्छा ठेवणारा आणि पुण्याची अपेक्षा करून यज्ञ करतो (असे माघ तरुण म्हणाला); येथे इतरांना अन्न व पाणी देतो, हे भगवंत, मला यज्ञाच्या (दानाच्या) परिपूर्णतेविषयी सांगा.” (२०)

511.

५११.

‘‘Yajassu yajamāno māghāti bhagavā, sabbattha ca vippasādehi cittaṃ;

Ārammaṇaṃ yajamānassa yañño, etthappatiṭṭhāya jahāti dosaṃ.

“हे माघा, तू यज्ञ (दान) कर आणि यज्ञ करताना सर्व प्रकारे मन प्रसन्न ठेव (असे भगवान म्हणाले). यज्ञ करणाऱ्यासाठी यज्ञ (दानवस्तू) हेच आलंबन असते; यावर प्रतिष्ठित होऊन तो दोषांचा त्याग करतो.” (२१)

512.

५१२.

‘‘So vītarāgo pavineyya dosaṃ, mettaṃ cittaṃ bhāvayamappamāṇaṃ;

Rattindivaṃ satatamappamatto, sabbā disā pharati appamaññaṃ’’.

“तो वीतरागी होऊन, द्वेषाचे निवारण करून, अमर्याद मैत्रीभावाची भावना करतो; रात्रंदिवस सतत जागरूक राहून तो सर्व दिशांना अमर्याद मैत्रीने व्यापून टाकतो.” (२२)

513.

५१३.

‘‘Ko [Pg.355] sujjhati muccati bajjhatī ca, kenattanā gacchati brahmalokaṃ;

Ajānato me muni brūhi puṭṭho, bhagavā hi me sakkhi brahmajjadiṭṭho;

Tuvañhi no brahmasamosi saccaṃ, kathaṃ upapajjati brahmalokaṃ jutima’’.

“कोण शुद्ध होतो, मुक्त होतो आणि कोण बद्ध होतो? कोणत्या मार्गाने मनुष्य ब्रह्मलोकात जातो? हे मुनी, मी विचारत आहे, अज्ञानी असलेल्या मला सांगा. कारण आज मी प्रत्यक्ष ब्रह्मासारख्या भगवंतांना पाहिले आहे. आपण खरोखरच आमच्यासाठी ब्रह्मासमान आहात. हे प्रकाशमान भगवंत, ब्रह्मलोकात कशा प्रकारे जन्म मिळतो?” (२३)

514.

५१४.

‘‘Yo yajati tividhaṃ yaññasampadaṃ, (māghāti bhagavā)Ārādhaye dakkhiṇeyyebhi tādi;

Evaṃ yajitvā sammā yācayogo,Upapajjati brahmalokanti brūmī’’ti.

“जो त्रिविध यज्ञसंपदेने यज्ञ करतो (हे माघा, भगवान म्हणाले), त्याने दान स्वीकारण्यास योग्य (दक्षिणेय) व्यक्तींच्या द्वारे ते पूर्ण करावे. अशा प्रकारे योग्य रीतीने यज्ञ करून, दान देण्यास तत्पर असलेला मनुष्य ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो, असे मी सांगतो.” (२४)

Evaṃ vutte, māgho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

असे म्हटले असता, माघ तरुणाने भगवंतांना असे म्हटले – “अतिशय सुंदर, हे गोतम! ...पे... आजपासून मला प्राण असेपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

Māghasuttaṃ pañcamaṃ niṭṭhitaṃ.

पाचवे माघसुत्त समाप्त झालें।

6. Sabhiyasuttaṃ

६. सभियसुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena sabhiyassa paribbājakassa purāṇasālohitāya devatāya pañhā uddiṭṭhā honti – ‘‘yo te, sabhiya, samaṇo vā brāhmaṇo vā ime pañhe puṭṭho byākaroti tassa santike brahmacariyaṃ careyyāsī’’ti.

असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी सभिय परिव्राजकाच्या पूर्वजन्मीच्या नातेवाईक असलेल्या एका देवतेने त्याला काही प्रश्न शिकवले आणि म्हटले – “हे सभिय, जो कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण तुझ्या या विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देईल, त्याच्याच सन्निध तू ब्रह्मचर्य आचरण कर.”

Atha kho sabhiyo paribbājako tassā devatāya santike te pañhe uggahetvā ye te samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, seyyathidaṃ – pūraṇo kassapo makkhaligosālo ajito kesakambalo pakudho kaccāno sañcayo belaṭṭhaputto nigaṇṭho nāṭaputto, te upasaṅkamitvā te pañhe pucchati. Te sabhiyena [Pg.356] paribbājakena pañhe puṭṭhā na sampāyanti; asampāyantā kopañca dosañca appaccayañca pātukaronti. Api ca sabhiyaṃ yeva paribbājakaṃ paṭipucchanti.

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाने त्या देवतेकडून ते प्रश्न शिकून घेतले आणि जे श्रमण-ब्राह्मण संघपती, गणपती, गणाचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, तीर्थंकर आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले होते; जसे की – पूरण कस्सप, मक्खलि गोसाल, अजित केसकम्बल, पकुध कच्चायन, संजय बेलट्ठिपुत्त आणि निगण्ठ नातपुत्त, त्यांच्याकडे जाऊन त्याने ते प्रश्न विचारले. सभिय परिव्राजकाने विचारलेल्या त्या प्रश्नांची उत्तरे ते देऊ शकले नाहीत; उत्तरे न देता आल्यामुळे त्यांनी आपला क्रोध, द्वेष आणि नापसंती प्रकट केली. इतकेच नव्हे, तर त्यांनी सभिय परिव्राजकालाच उलट प्रश्न विचारले.

Atha kho sabhiyassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘ye kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, seyyathidaṃ – pūraṇo kassapo…pe… nigaṇṭho nāṭaputto, te mayā pañhe puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā kopañca dosañca appaccayañca pātukaronti; api ca maññevettha paṭipucchanti. Yannūnnāhaṃ hīnāyāvattitvā kāme paribhuñjeyya’’nti.

तेव्हा सभिय परिव्राजकाच्या मनात असा विचार आला – “जे हे पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण संघपती, गणपती, गणाचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, तीर्थंकर आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत; जसे की – पूरण कस्सप... पे... निगण्ठ नातपुत्त, त्यांनी माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दिली नाहीत. उत्तरे न देता आल्यामुळे त्यांनी क्रोध, द्वेष आणि नापसंती प्रकट केली; आणि उलट मलाच या प्रश्नांविषयी विचारू लागले. मग मी गृहस्थाश्रमात परत जाऊन कामभोगांचा उपभोग का घेऊ नये?”

Atha kho sabhiyassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘ayampi kho samaṇo gotamo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa; yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā ime pañhe puccheyya’’nti.

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाच्या मनात असा विचार आला – “हे श्रमण गोतम सुद्धा संघपती, गणपती, गणाचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, तीर्थंकर आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत. मग मी श्रमण गोतमांकडे जाऊन त्यांना हे प्रश्न का विचारू नये?”

Atha kho sabhiyassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘yepi kho te bhonto samaṇabrāhmaṇā jiṇṇā vuḍḍhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā therā rattaññū cirapabbajitā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, seyyathidaṃ – pūraṇo kassapo…pe. … nigaṇṭho nāṭaputto, tepi mayā pañhe puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā kopañca dosañca appaccayañca pātukaronti, api ca maññevettha paṭipucchanti; kiṃ pana me samaṇo gotamo ime pañhe puṭṭho byākarissati! Samaṇo hi gotamo daharo ceva jātiyā, navo ca pabbajjāyā’’ti.

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाच्या मनात असा विचार आला – “जे हे पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, दीर्घायुषी, वयाच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले, स्थवीर, बहुश्रुत, दीर्घकाळापासून प्रव्रजित झालेले, संघपती, गणपती, गणाचार्य, प्रसिद्ध, कीर्तिमान, तीर्थंकर आणि बहुसंख्य लोकांद्वारे सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत; जसे की – पूरण कस्सप... पे... निगण्ठ नातपुत्त, त्यांनी देखील माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दिली नाहीत. उत्तरे न देता आल्यामुळे त्यांनी क्रोध, द्वेष आणि नापसंती प्रकट केली, आणि उलट मलाच या प्रश्नांविषयी विचारू लागले; मग श्रमण गोतम माझ्या या प्रश्नांची उत्तरे कशी काय देऊ शकतील? कारण श्रमण गोतम तर वयाने तरुण आहेत आणि प्रव्रज्येच्या दृष्टीने नवीनच आहेत.”

Atha kho sabhiyassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘samaṇo kho daharoti na uññātabbo na paribhotabbo. Daharopi cesa samaṇo gotamo mahiddhiko hoti mahānubhāvo, yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā ime pañhe puccheyya’’nti.

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाच्या मनात असा विचार आला – “श्रमण तरुण आहेत म्हणून त्यांचा अनादर किंवा उपहास करू नये. तरुण असले तरी हे श्रमण गोतम महाऋद्धियुक्त आणि महानुभाव आहेत. मग मी श्रमण गोतमांकडे जाऊन त्यांना हे प्रश्न का विचारू नये?”

Atha kho sabhiyo paribbājako yena rājagahaṃ tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena rājagahaṃ veḷuvanaṃ kalandakanivāpo, yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ [Pg.357] sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sabhiyo paribbājako bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

त्यानंतर सभिय परिव्राजक राजगृहाच्या देशाने चारिकेसाठी निघाला. अनुक्रमे चारिका करत तो राजगृहातील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे, जेथे भगवान होते, तेथे पोहोचला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सभिय परिव्राजकाने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले –

515.

५१५.

‘‘Kaṅkhī vecikicchī āgamaṃ, (iti sabhiyo)Pañhe pucchituṃ abhikaṅkhamāno;

Tesantakaro bhavāhi pañhe me puṭṭho,Anupubbaṃ anudhammaṃ byākarohi me’’.

“शंका आणि संभ्रमाने व्याकुळ होऊन,” (सभिय म्हणाला), “मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे. माझ्या विचारलेल्या प्रश्नांचे आपण निरसन करावे. अनुक्रमे आणि धम्मानुसार माझ्या प्रश्नांची उत्तरे मला द्यावीत.”

516.

५१६.

‘‘Dūrato āgatosi sabhiya, (iti bhagavā)Pañhe pucchituṃ abhikaṅkhamāno;

Tesantakaro bhavāmi pañhe te puṭṭho,Anupubbaṃ anudhammaṃ byākaromi te.

“हे सभिय, तू दूरवरून आला आहेस,” (भगवान म्हणाले), “प्रश्न विचारण्याच्या तीव्र इच्छेने. मी तुझ्या विचारलेल्या प्रश्नांचे निरसन करीन. अनुक्रमे आणि धम्मानुसार मी तुझ्या प्रश्नांची उत्तरे तुला देईन.”

517.

५१७.

‘‘Puccha maṃ sabhiya pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti.

“हे सभिय, तुझ्या मनात जे काही असेल, ते प्रश्न तू मला विचार; तुझ्या त्या प्रत्येक प्रश्नाचे मी पूर्ण निरसन करीन.”

Atha kho sabhiyassa paribbājakassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Yaṃ vatāhaṃ aññesu samaṇabrāhmaṇesu okāsakammamattampi nālatthaṃ taṃ me idaṃ samaṇena gotamena okāsakammaṃ kata’’nti. Attamano pamudito udaggo pītisomanassajāto bhagavantaṃ pañhaṃ apucchi –

तेव्हा सभिय परिव्राजकाच्या मनात असा विचार आला – “किती आश्चर्यकारक! किती अद्भुत! इतर श्रमण-ब्राह्मणांकडून मला प्रश्न विचारण्याची साधी परवानगीही मिळाली नव्हती, ती परवानगी मला श्रमण गोतमांनी दिली आहे.” मग तो अत्यंत प्रसन्न, हर्षित, प्रफुल्लित आणि प्रीती-प्रमोदाने युक्त होऊन भगवंतांना प्रश्न विचारू लागला –

518.

५१८.

‘‘Kiṃ pattinamāhu bhikkhunaṃ, (iti sabhiyo)Sorataṃ kena kathañca dantamāhu;

Buddhoti kathaṃ pavuccati,Puṭṭho me bhagavā byākarohi’’.

“कोणती प्राप्ती झालेल्याला भिक्खू म्हणतात?” (सभिय म्हणाला). “कोणत्या कारणाने एखाद्याला शांत म्हणतात आणि कशा प्रकारे त्याला दमित म्हणतात? बुद्ध कोणाला म्हटले जाते? हे भगवंत, माझ्या या प्रश्नांची उत्तरे द्यावीत.”

519.

५१९.

‘‘Pajjena katena attanā, (sabhiyāti bhagavā)Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;

Vibhavañca bhavañca vippahāya,Vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhu.

“स्वतः आचरण केलेल्या मार्गाने,” (भगवान म्हणाले), “जो परिनिर्वाणाला प्राप्त झाला आहे, ज्याने शंका ओलांडल्या आहेत, विभव आणि भव यांचा त्याग केला आहे, ज्याचे ब्रह्मचर्य आचरण पूर्ण झाले आहे आणि ज्याचा पुनर्जन्म नष्ट झाला आहे, तोच ‘भिक्खू’ होय.”

520.

५२०.

‘‘Sabbattha [Pg.358] upekkhako satimā, na so hiṃsati kañci sabbaloke;

Tiṇṇo samaṇo anāvilo, ussadā yassa na santi sorato so.

“जो सर्वत्र उपेक्षक आणि स्मृतिमान आहे, जो या संपूर्ण जगात कोणाचीही हिंसा करत नाही; जो भवसागर पार केलेला, शांत, निर्मळ श्रमण आहे, आणि ज्याच्यामध्ये कोणतेही क्लेश उरलेले नाहीत, तोच ‘शांत’ होय.”

521.

५२१.

‘‘Yassindriyāni bhāvitāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

Nibbijjha imaṃ parañca lokaṃ, kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa danto.

“ज्याची इंद्रिये या संपूर्ण जगात अध्यात्मिक आणि बाह्य रीतीने विकसित झाली आहेत, जो हा लोक आणि परलोक भेदून मृत्यूच्या काळाची प्रतीक्षा करतो, असा इंद्रिय-विकसित पुरुषच ‘दमित’ होय.”

522.

५२२.

‘‘Kappāni viceyya kevalāni, saṃsāraṃ dubhayaṃ cutūpapātaṃ;

Vigatarajamanaṅgaṇaṃ visuddhaṃ, pattaṃ jātikhayaṃ tamāhu buddha’’nti.

“ज्याने सर्व कल्प, संसार, मृत्यू आणि जन्म या दोन्ही अवस्थांचे पूर्णपणे परीक्षण केले आहे; जो रागरहित, निष्कलंक आणि अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जो जन्मक्षयाला प्राप्त झाला आहे, त्यालाच ‘बुद्ध’ म्हणतात.”

Atha kho sabhiyo paribbājako bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā attamano pamudito udaggo pītisomanassajāto bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन करून व त्याचे कौतुक करून, अत्यंत प्रसन्न, हर्षित, प्रफुल्लित आणि प्रीती-प्रमोदाने युक्त होऊन भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारला –

523.

५२३.

‘‘Kiṃ pattinamāhu brāhmaṇaṃ, (iti sabhiyo)Samaṇaṃ kena kathañca nhātakoti;

Nāgoti kathaṃ pavuccati,Puṭṭho me bhagavā byākarohi’’.

“कोणती प्राप्ती झालेल्याला ‘ब्राह्मण’ म्हणतात?” (सभिय म्हणाला). “कोणत्या कारणाने एखाद्याला ‘श्रमण’ म्हणतात आणि कशा प्रकारे त्याला ‘न्हातक’ म्हणतात? ‘नाग’ कोणाला म्हटले जाते? हे भगवंत, माझ्या या प्रश्नांची उत्तरे द्यावीत.”

524.

५२४.

‘‘Bāhitvā sabbapāpakāni, (sabhiyāti bhagavā)Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto;

Saṃsāramaticca kevalī so,Asito tādi pavuccate sa brahmā.

“ज्याने सर्व पापांना बाहेर काढून टाकले आहे,” (भगवान म्हणाले), “जो निर्मळ आहे, समाधीमध्ये चांगल्या प्रकारे स्थित आहे आणि स्थिरचित्त आहे; जो संसार पार करून कृतकृत्य झाला आहे, जो कशावरही आश्रित नाही आणि तादिगुणाने युक्त आहे, त्यालाच ‘ब्राह्मण’ म्हटले जाते.”

525.

५२५.

‘‘Samitāvi pahāya puññapāpaṃ, virajo ñatvā imaṃ parañca lokaṃ;

Jātimaraṇaṃ upātivatto, samaṇo tādi pavuccate tathattā.

“ज्याने पुण्य आणि पाप दोन्ही सोडून दिले असून जो शांत झाला आहे, जो रागरहित आहे, ज्याने हा लोक आणि परलोक जाणला आहे; जो जन्म आणि मृत्यूच्या पलीकडे गेला आहे, अशा यथार्थ स्वरूपात स्थित असलेल्या तादिगुणी पुरुषालाच ‘श्रमण’ म्हटले जाते.”

526.

५२६.

‘‘Ninhāya [Pg.359] sabbapāpakāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

Devamanussesu kappiyesu, kappaṃ neti tamāhu nhātako’’ti.

“ज्याने या संपूर्ण जगात अंतर्गत आणि बाह्य रीतीने सर्व पापांचे प्रक्षालन केले आहे; जो कल्पनेमध्ये रमणाऱ्या देव आणि मनुष्यांमध्ये कोणत्याही कल्पनेला प्राप्त होत नाही, त्यालाच ‘न्हातक’ म्हणतात.”

527.

५२७.

‘‘Āguṃ na karoti kiñci loke, sabbasaṃyoge visajja bandhanāni;

Sabbattha na sajjatī vimutto, nāgo tādi pavuccate tathattā’’ti.

"जो व्यक्ती या जगात कोणतेही पाप करत नाही, ज्याने सर्व बंधने आणि आसक्ती सोडून दिली आहे, जो कुठेही आसक्त होत नाही आणि मुक्त झाला आहे, अशा स्थिरबुद्धी व्यक्तीला खरोखरच 'नाग' म्हटले जाते."

Atha kho sabhiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाने... भगवंतांना आणखी एक प्रश्न विचारला –

528.

५२८.

‘‘Kaṃ khettajinaṃ vadanti buddhā, (iti sabhiyo)Kusalaṃ kena kathañca paṇḍitoti;

Muni nāma kathaṃ pavuccati,Puṭṭho me bhagavā byākarohi’’.

(सभिय म्हणाला) "बुद्ध कोणाला 'क्षेत्रज्ञ' (क्षेत्र जिंकणारा) म्हणतात? कोणत्या कारणाने व्यक्तीला 'कुशल' आणि कशा प्रकारे 'पंडित' म्हटले जाते? 'मुनी' कोणाला म्हणतात? हे भगवंता, माझ्या या प्रश्नांचे उत्तर द्यावे."

529.

५२९.

‘‘Khettāni viceyya kevalāni, (sabhiyāti bhagavā)Dibbaṃ mānusakañca brahmakhettaṃ;

Sabbakhettamūlabandhanā pamutto,Khettajino tādi pavuccate tathattā.

(भगवान म्हणाले) "हे सभिय, दिव्य, मानवी आणि ब्रह्मलोकातील अशा सर्व क्षेत्रांचे (आयतनांचे) परीक्षण करून, जो सर्व क्षेत्रांच्या मूळ बंधनातून मुक्त झाला आहे, अशा स्थिरबुद्धी व्यक्तीला खरोखरच 'क्षेत्रज्ञ' म्हटले जाते.

530.

५३०.

‘‘Kosāni viceyya kevalāni, dibbaṃ mānusakañca brahmakosaṃ;

Sabbakosamūlabandhanā pamutto, kusalo tādi pavuccate tathattā.

"दिव्य, मानवी आणि ब्रह्मलोकातील अशा सर्व कोशांचे (कर्मरुपी कोठारांचे) परीक्षण करून, जो सर्व कोशांच्या मूळ बंधनातून मुक्त झाला आहे, अशा स्थिरबुद्धी व्यक्तीला खरोखरच 'कुशल' म्हटले जाते.

531.

५३१.

‘‘Dubhayāni viceyya paṇḍarāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca suddhipañño;

Kaṇhaṃ sukkaṃ upātivatto, paṇḍito tādi pavuccate tathattā.

"ज्याने अंतर्गत आणि बाह्य अशा दोन्ही प्रकारच्या शुद्ध आयतनांचे परीक्षण केले आहे, ज्याची प्रज्ञा अत्यंत शुद्ध आहे आणि ज्याने काळे (अकुशल) व पांढरे (कुशल) हे दोन्ही ओलांडले आहे, अशा स्थिरबुद्धी व्यक्तीला खरोखरच 'पंडित' म्हटले जाते.

532.

५३२.

‘‘Asatañca [Pg.360] satañca ñatvā dhammaṃ, ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;

Devamanussehi pūjanīyo, saṅgaṃ jālamaticca so munī’’ti.

"संपूर्ण जगात अंतर्गत आणि बाह्य रूपाने असत (वाईट) आणि सत (चांगले) धर्म जाणून, जो आसक्तीच्या जाळ्याला ओलांडून स्थित झाला आहे, तो देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय असलेला 'मुनी' आहे."

Atha kho sabhiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाने... भगवंतांना आणखी एक प्रश्न विचारला –

533.

५३३.

‘‘Kiṃ pattinamāhu vedaguṃ, (iti sabhiyo)Anuviditaṃ kena kathañca vīriyavāti;

Ājāniyo kinti nāma hoti,Puṭṭho me bhagavā byākarohi’’.

(सभिय म्हणाला) "काय प्राप्त केल्यावर व्यक्तीला 'वेदगू' म्हणतात? कोणत्या कारणाने व्यक्तीला 'अनुविदित' म्हटले जाते? कशा प्रकारे व्यक्ती 'वीर्यवान' ठरते? आणि 'आजानेय' कोणाला म्हटले जाते? हे भगवंता, माझ्या या प्रश्नांचे उत्तर द्यावे."

534.

५३४.

‘‘Vedāni viceyya kevalāni, (sabhiyāti bhagavā)Samaṇānaṃ yānidhatthi brāhmaṇānaṃ;

Sabbavedanāsu vītarāgo,Sabbaṃ vedamaticca vedagū so.

(भगवान म्हणाले) "हे सभिय, या जगात श्रमण आणि ब्राह्मणांचे जे काही वेद आहेत, त्या सर्व वेदांचे परीक्षण करून, जो सर्व वेदनांविषयी वीतरागी झाला आहे आणि सर्व वेदांना ओलांडून गेला आहे, तोच 'वेदगू' होय.

535.

५३५.

‘‘Anuvicca papañcanāmarūpaṃ, ajjhattaṃ bahiddhā ca rogamūlaṃ;

Sabbarogamūlabandhanā pamutto, anuvidito tādi pavuccate tathattā.

"ज्याने अंतर्गत आणि बाह्य रूपाने प्रपंच, नाम-रूप आणि रोगाचे मूळ योग्य प्रकारे जाणून घेतले आहे, जो सर्व रोगांच्या मूळ बंधनातून मुक्त झाला आहे, अशा स्थिरबुद्धी व्यक्तीला खरोखरच 'अनुविदित' म्हटले जाते.

536.

५३६.

‘‘Virato idha sabbapāpakehi, nirayadukkhaṃ aticca vīriyavā so;

So vīriyavā padhānavā, dhīro tādi pavuccate tathattā.

"जो या जगात सर्व पापांपासून अलिप्त राहिला आहे, नरकयातनांच्या दुःखाला ओलांडून जो स्थित झाला आहे, जो अत्यंत वीर्यवान, दृढनिश्चयी आणि धीर आहे, अशा स्थिरबुद्धी व्यक्तीला खरोखरच 'वीर्यवान' म्हटले जाते.

537.

५३७.

‘‘Yassassu lunāni bandhanāni, ajjhattaṃ bahiddhā ca saṅgamūlaṃ;

Sabbasaṅgamūlabandhanā pamutto, ājāniyo tādi pavuccate tathattā’’ti.

"ज्याची अंतर्गत आणि बाह्य सर्व बंधने कापली गेली आहेत, ज्याने आसक्तीचे मूळ उपटून टाकले आहे, जो सर्व आसक्तीच्या मूळ बंधनातून मुक्त झाला आहे, अशा स्थिरबुद्धी व्यक्तीला खरोखरच 'आजानेय' म्हटले जाते."

Atha [Pg.361] kho sabhiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाने... भगवंतांना आणखी एक प्रश्न विचारला –

538.

५३८.

‘‘Kiṃ pattinamāhu sottiyaṃ, (iti sabhiyo)Ariyaṃ kena kathañca caraṇavāti;

Paribbājako kinti nāma hoti,Puṭṭho me bhagavā byākarohi’’.

(सभिय म्हणाला) "काय प्राप्त केल्यावर व्यक्तीला 'सोत्थिय' म्हणतात? कोणत्या कारणाने व्यक्तीला 'अरिह' (आर्य) म्हटले जाते? कशा प्रकारे व्यक्ती 'चरणवान' ठरते? आणि 'परिव्राजक' कोणाला म्हटले जाते? हे भगवंता, माझ्या या प्रश्नांचे उत्तर द्यावे."

539.

५३९.

‘‘Sutvā sabbadhammaṃ abhiññāya loke, (sabhiyāti bhagavā)Sāvajjānavajjaṃ yadatthi kiñci;

Abhibhuṃ akathaṃkathiṃ vimuttaṃ,Anighaṃ sabbadhimāhu sottiyoti.

(भगवान म्हणाले) "हे सभिय, या जगात सर्व धर्म ऐकून आणि विशेष ज्ञानाने जाणून, जे काही सदोष किंवा निर्दोष आहे, त्या सर्वांवर विजय मिळवून, जो संशयरहित, मुक्त आणि सर्व प्रकारे दुःखमुक्त झाला आहे, त्याला 'सोत्थिय' म्हणतात.

540.

५४०.

‘‘Chetvā āsavāni ālayāni, vidvā so na upeti gabbhaseyyaṃ;

Saññaṃ tividhaṃ panujja paṅkaṃ, kappaṃ neti tamāhu ariyoti.

"ज्याने सर्व आसव आणि आलय नष्ट केले आहेत, तो ज्ञानी पुन्हा गर्भात प्रवेश करत नाही. तीन प्रकारच्या संज्ञा आणि कामभोगाचा चिखल दूर करून, जो कोणत्याही कल्पनेला प्राप्त होत नाही, त्याला 'अरिह' (आर्य) म्हणतात.

541.

५४१.

‘‘Yo idha caraṇesu pattipatto, kusalo sabbadā ājānāti dhammaṃ;

Sabbattha na sajjati vimuttacitto, paṭighā yassa na santi caraṇavā so.

"जो या शासनात सदाचाराने प्राप्त करण्यायोग्य अशा अर्हतफलाला प्राप्त झाला आहे, जो नेहमी कुशल आहे आणि धम्माला जाणतो; जो कुठेही आसक्त होत नाही, ज्याचे चित्त मुक्त आहे आणि ज्याच्या मनात कोणताही द्वेष नाही, तोच 'चरणवान' होय.

542.

५४२.

‘‘Dukkhavepakkaṃ yadatthi kammaṃ, uddhamadho tiriyaṃ vāpi majjhe;

Paribbājayitvā pariññacārī, māyaṃ mānamathopi lobhakodhaṃ;

Pariyantamakāsi nāmarūpaṃ, taṃ paribbājakamāhu pattipatta’’nti.

"वर, खाली, मध्यभागी किंवा आजूबाजूला जे काही दुःखदायक फळ देणारे कर्म आहे, त्याचा त्याग करून, जो पूर्ण आकलनाने वागतो; ज्याने माया, मान, लोभ आणि क्रोध नष्ट केला आहे आणि नाम-रूपाचा अंत केला आहे, अशा अर्हतफलाला प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला 'परिव्राजक' म्हणतात."

Atha kho sabhiyo paribbājako bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā attamano pamudito udaggo pītisomanassajāto uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi –

त्यानंतर सभिय परिव्राजक भगवंतांच्या उपदेशाने अत्यंत आनंदित व प्रसन्न झाला. त्याचे मन प्रफुल्लित झाले आणि त्याला अत्यंत प्रीती व आनंद झाला. तो आपल्या आसनावरून उठला, आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत, भगवंतांच्या समोर योग्य गाथांनी त्यांची स्तुती करू लागला –

543.

५४३.

‘‘Yāni [Pg.362] ca tīṇi yāni ca saṭṭhi, samaṇappavādasitāni bhūripañña;

Saññakkharasaññanissitāni, osaraṇāni vineyya oghatamagā.

"श्रमणांच्या वादांवर आधारित जे तीन आणि साठ (एकूण ६३) गैरसमज आहेत, हे अगाध प्रज्ञावंत भगवंता! जे केवळ संज्ञा आणि शब्दांवर अवलंबून आहेत, त्या सर्वांना दूर करून आपण या अज्ञानाच्या अंधकारमय प्रवाहाच्या पलीकडे गेला आहात.

544.

५४४.

‘‘Antagūsi pāragū dukkhassa, arahāsi sammāsambuddho khīṇāsavaṃ taṃ maññe;

Jutimā mutimā pahūtapañño, dukkhassantakaraṃ atāresi maṃ.

"आपण दुःखाचा अंत करणारे आणि दुःखाच्या पलीकडे गेलेले आहात. आपण अर्हत gems आणि सम्यक्संबुद्ध आहात; आपण क्षीणासव आहात, असे मी मानतो. आपण तेजस्वी, प्रज्ञावान आणि अगाध बुद्धिमत्ता असलेले आहात. दुःखाचा अंत करणाऱ्या आपण मला तारले आहे.

545.

५४५.

‘‘Yaṃ me kaṅkhitamaññāsi, vicikicchā maṃ tārayi namo te;

Muni monapathesu pattipatta, akhila ādiccabandhu soratosi.

"माझा जो संशय होता तो आपण जाणून घेतला आणि मला संशयातून तारले; आपल्याला नमस्कार असो! हे मुनी, आपण मौनपथात पारंगत आहात, निष्पाप आहात, आदित्यबंधू आहात आणि अत्यंत शांत आहात.

546.

५४६.

‘‘Yā me kaṅkhā pure āsi, taṃ me byākāsi cakkhumā;

Addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tava.

"पूर्वी माझ्या मनात जो संशय होता, तो आपण, हे चक्षुमान भगवंता, दूर केला आहे. आपण खरोखरच मुनी आणि बुद्ध आहात; आपल्यामध्ये कोणतीही नीवरण शिल्लक नाहीत.

547.

५४७.

‘‘Upāyāsā ca te sabbe, viddhastā vinaḷīkatā;

Sītibhūto damappatto, dhitimā saccanikkamo.

"आपले सर्व क्लेश नष्ट झाले आहेत आणि समूळ उपटून टाकले गेले आहेत. आपण शांत झाला आहात, इंद्रियांवर ताबा मिळवला आहे, आपण दृढनिश्चयी आणि सत्याचे आचरण करणारे आहात.

548.

५४८.

‘‘Tassa te nāganāgassa, mahāvīrassa bhāsato;

Sabbe devānumodanti, ubho nāradapabbatā.

"हे महावीरा, हे श्रेष्ठ नागा! आपण उपदेश करत असताना, नारद आणि पर्वत या दोन्ही देवपुत्रांसह सर्व देव आनंदित होऊन आपले अभिनंदन करतात.

549.

५४९.

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi te paṭipuggalo.

"हे पुरुषश्रेष्ठ! आपल्याला नमस्कार असो. हे पुरुषोत्तम! आपल्याला नमस्कार असो. देवलोकासह या संपूर्ण जगात आपल्या तोडीचा दुसरा कोणीही नाही.

550.

५५०.

‘‘Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni;

Tuvaṃ anusaye chetvā, tiṇṇo tāresi maṃ pajaṃ.

"आपण बुद्ध आहात, आपण शास्ता आहात, आपण मारावर विजय मिळवणारे मुनी आहात. आपण सर्व अनुसय नष्ट करून स्वतः संसारातून पार गेला आहात आणि या प्रजेलाही पार करत आहात.

551.

५५१.

‘‘Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā;

Sīhosi anupādāno, pahīnabhayabheravo.

"आपण सर्व उपधी ओलांडून गेला आहात, आपण सर्व आसव नष्ट केले आहेत. आपण आसक्तीरहित आणि भय-भीती नष्ट केलेले सिंहासारखे आहात.

552.

५५२.

‘‘Puṇḍarīkaṃ [Pg.363] yathā vaggu, toye na upalimpati ;

Evaṃ puññe ca pāpe ca, ubhaye tvaṃ na limpasi;

Pāde vīra pasārehi, sabhiyo vandati satthuno’’ti.

"ज्याप्रमाणे सुंदर पांढरे कमळ पाण्याने लिप्त होत नाही, त्याचप्रमाणे आपण पुण्य आणि पाप या दोन्ही गोष्टींनी लिप्त होत नाही. हे वीरा, आपले पाय पसरवा; सभिय आपल्या शास्त्यांच्या चरणी वंदन करत आहे."

Atha kho sabhiyo paribbājako bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante…pe… esāhaṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca; labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti.

त्यानंतर सभिय परिव्राजकाने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून लोटांगण घातले आणि भगवंतांना असे म्हटले – "अतिशय सुंदर, भंते! ... मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. भंते, मला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा आणि उपसंपदा मिळावी."

‘‘Yo kho, sabhiya, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro māse parivasati; catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti.

"हे सभिय, जो कोणी इतर पंथाचा असलेला व्यक्ती या धम्म आणि विनयामध्ये प्रवज्जा व उपसंपदा मिळवू इच्छितो, त्याला चार महिने परिवस घालवावा लागतो. चार महिन्यांनंतर, जर भिक्खू त्याच्यावर प्रसन्न झाले, तर ते त्याला प्रवज्जा आणि भिक्खूत्वासाठी उपसंपदा देतात. परंतु, या बाबतीत माझ्याद्वारे व्यक्ती-व्यक्तीमधील पात्रता ओळखली जाते."

‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṃ, ākaṅkhantā upasampadaṃ cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya, ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi; catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti. Alattha kho sabhiyo paribbājako bhagavato santike pabbajjaṃ alattha upasampadaṃ…pe… aññataro kho panāyasmā sabhiyo arahataṃ ahosīti.

"भन्ते, जर इतर पंथातील कोणी व्यक्ती या धम्म आणि विनयामध्ये प्रवज्जा आणि उपसंपदा मिळवू इच्छित असेल, तर ते चार महिने परिवस घालवतात. चार महिन्यांच्या समाप्तीनंतर, जर भिक्खू त्यांच्यावर प्रसन्न झाले, तर ते त्यांना भिक्खू बनवण्यासाठी प्रवज्जा आणि उपसंपदा देतात. मी तर चार वर्षे परिवस घालवीन. चार वर्षांच्या समाप्तीनंतर, जर भिक्खू प्रसन्न झाले, तर त्यांनी मला भिक्खू बनवण्यासाठी प्रवज्जा आणि उपसंपदा द्यावी." अशा प्रकारे सभिय परिव्राजकाने भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळवली, उपसंपदा मिळवली... आणि आयुष्यमान सभिय अर्हतांपैकी एक झाले.

Sabhiyasuttaṃ chaṭṭhaṃ niṭṭhitaṃ.

सभिय सुत्त (सहावे) समाप्त झाले.

7. Selasuttaṃ

७. सेल सुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅguttarāpesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi yena āpaṇaṃ nāma aṅguttarāpānaṃ nigamo tadavasari. Assosi kho keṇiyo jaṭilo ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅguttarāpesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi āpaṇaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ [Pg.364] evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ desati ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान अंगुत्तराप देशात साडेबाराशे (१२५०) भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह चारिका करत असताना, अंगुत्तराप देशातील 'आपण' नावाच्या नगरात पोहोचले. केणिय जटिलाने ऐकले, "अहो, शाक्यकुळातून प्रवज्जित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम अंगुत्तराप देशात साडेबाराशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह चारिका करत 'आपण' नगरात आले आहेत. त्या पूजनीय गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून आणि साक्षात करून इतरांना उपदेशितात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी धम्माचा उपदेश करतात, जो अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त आहे; ते पूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी आहे."

Atha kho keṇiyo jaṭilo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho keṇiyaṃ jaṭilaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho keṇiyo jaṭilo bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā keṇiyaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘mahā kho, keṇiya, bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni; tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’’ti.

त्यानंतर केणिय जटिल जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या केणिय जटिलाला भगवंतांनी धम्मचर्चेद्वारे उपदेश केला, धम्माप्रती प्रेरित केले, उत्साहित केले आणि हर्षित केले. भगवंतांच्या धम्मचर्चेने उपदेशित, प्रेरित, उत्साहित आणि हर्षित झालेल्या केणिय जटिलाने भगवंतांना असे म्हटले – "पूजनीय गोतमांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी माझे आमंत्रण यावे." असे म्हटले असता, भगवान केणिय जटिलाला म्हणाले – "केणिय, भिक्खू संघ खूप मोठा आहे, त्यात साडेबाराशे भिक्खू आहेत; आणि तुझी ब्राह्मणांवर अत्यंत श्रद्धा आहे."

Dutiyampi kho keṇiyo jaṭilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiñcāpi, bho gotama, mahā bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni, ahañca brāhmaṇesu abhippasanno; adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Dutiyampi kho bhagavā keṇiyaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘mahā kho, keṇiya, bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni; tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’’ti.

दुसऱ्यांदाही केणिय जटिलाने भगवंतांना म्हटले – "हे गोतमा, जरी भिक्खू संघ मोठा असला आणि त्यात साडेबाराशे भिक्खू असले, आणि जरी माझी ब्राह्मणांवर अत्यंत श्रद्धा असली, तरीही पूजनीय गोतमांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी माझे आमंत्रण स्वीकारावे." दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी केणिय जटिलाला म्हटले – "केणिय, भिक्खू संघ खूप मोठा आहे, त्यात साडेबाराशे भिक्खू आहेत; आणि तुझी ब्राह्मणांवर अत्यंत श्रद्धा आहे."

Tatiyampi kho keṇiyo jaṭilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiñcāpi, bho gotama, mahā bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni, ahañca brāhmaṇesu abhippasanno, adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho keṇiyo jaṭilo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā [Pg.365] uṭṭhāyāsanā yena sako assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mittāmacce ñātisālohite āmantesi – ‘‘suṇantu me bhavanto mittāmaccā ñātisālohitā, samaṇo me gotamo nimantito svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena, yena me kāyaveyyāvaṭikaṃ kareyyāthā’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho keṇiyassa jaṭilassa mittāmaccā ñātisālohitā keṇiyassa jaṭilassa paṭissutvā appekacce uddhanāni khaṇanti, appekacce kaṭṭhāni phālenti, appekacce bhājanāni dhovanti, appekacce udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpenti, appekacce āsanāni paññāpenti. Keṇiyo pana jaṭilo sāmaṃyeva maṇḍalamāḷaṃ paṭiyādeti.

तिसऱ्यांदाही केणिय जटिलाने भगवंतांना म्हटले – "हे गोतमा, जरी भिक्खू संघ मोठा असला आणि त्यात साडेबाराशे भिक्खू असले, आणि जरी माझी ब्राह्मणांवर अत्यंत श्रद्धा असली, तरीही पूजनीय गोतमांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी माझे आमंत्रण स्वीकारावे." भगवंतांनी मौन राहून आमंत्रण स्वीकारले. त्यानंतर भगवंतांनी आमंत्रण स्वीकारल्याचे जाणून केणिय जटिल आपल्या आसनावरून उठला आणि आपल्या आश्रमाकडे गेला. तिथे जाऊन त्याने आपले मित्र, अमात्य आणि नातेवाईक-बांधवांना बोलावून म्हटले – "माझे प्रिय मित्र, अमात्य आणि नातेवाईक-बांधवांनो, माझे ऐका. मी श्रमण गोतमांना भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले आहे. त्यामुळे तुम्ही माझ्यासाठी शारीरिक सेवा-कार्य करावे." "तसेच असो, महोदय," असे म्हणून केणिय जटिलाच्या मित्रांनी आणि नातेवाईक-बांधवांनी त्याचे म्हणणे मान्य केले. काही जण चुली खणू लागले, काही जण लाकडे फोडू लागले, काही जण भांडी धुवू लागले, काही जण पाण्याचे मोठे रांजण ठेवू लागले, तर काही जण आसने मांडू लागले. केणिय जटिलाने स्वतः मंडप (मंडळमाळ) तयार केला.

Tena kho pana samayena selo brāhmaṇo āpaṇe paṭivasati, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo, tīṇi ca māṇavakasatāni mante vāceti.

त्या वेळी सेल नावाचा ब्राह्मण 'आपण' नगरात राहत होता. तो तीन वेदांचा पारंगत होता; निघंटु (कोश), केटुभ (काव्यशास्त्र), अक्षराप्रभेद (उच्चारशास्त्र) आणि पाचवा इतिहास या शास्त्रांचा ज्ञाता होता. तो पदांचा पाठ करणारा, व्याकरणतज्ज्ञ, लोकायत (भौतिकशास्त्र) आणि महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण होता. तो तीनशे तरुण ब्राह्मण विद्यार्थ्यांना वेदांचे अध्यापन करत असे.

Tena kho pana samayena keṇiyo jaṭilo sele brāhmaṇe abhippasanno hoti. Atha kho selo brāhmaṇo tīhi māṇavakasatehi parivuto jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno yena keṇiyassa jaṭilassa assamo tenupasaṅkami. Addasā kho selo brāhmaṇo keṇiyassa jaṭilassa assame appekacce uddhanāni khaṇante…pe… appekacce āsanāni paññapente, keṇiyaṃ pana jaṭilaṃ sāmaṃyeva maṇḍalamāḷaṃ paṭiyādentaṃ. Disvāna keṇiyaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho bhoto keṇiyassa āvāho vā bhavissati, vivāho vā bhavissati, mahāyañño vā paccupaṭṭhito, rājā vā māgadho seniyo bimbisāro nimantito svātanāya saddhiṃ balakāyenā’’ti?

त्या वेळी केणिय जटिलाची सेल ब्राह्मणावर अत्यंत श्रद्धा होती. त्यानंतर सेल ब्राह्मण आपल्या तीनशे तरुण विद्यार्थ्यांसह पायी फिरत आणि फेरफटका मारत केणिय जटिलाच्या आश्रमाकडे आला. सेल ब्राह्मणाने केणिय जटिलाच्या आश्रमात पाहिले की, काही जण चुली खणत आहेत... काही जण आसने मांडत आहेत, आणि केणिय जटिल स्वतः मंडप तयार करत आहे. हे पाहून त्याने केणिय जटिलाला विचारले – "काय पूजनीय केणियांच्या घरी मुलाचे लग्न (आवाह) आहे की मुलीचे लग्न (विवाह) आहे? की कोणत्या मोठ्या यज्ञाची तयारी सुरू आहे? की मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याला सैन्यासह उद्याच्या भोजनासाठी आमंत्रित केले आहे?"

‘‘Na me, bho sela, āvāho vā bhavissati vivāho vā, nāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro nimantito svātanāya saddhiṃ balakāyena; api ca kho me mahāyañño paccupaṭṭhito. Atthi samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅguttarāpesu cārikaṃ [Pg.366] caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi āpaṇaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ…pe… buddho bhagavāti. So me nimantito svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. ‘‘Buddhoti, bho keṇiya, vadesi’’? ‘‘Buddhoti, bho sela, vadāmi’’. ‘‘Buddhoti, bho keṇiya, vadesi’’? ‘‘Buddhoti, bho sela, vadāmī’’ti.

“हे सेल, माझ्याकडे (मुलीला आणण्याचा) 'आवाह' किंवा (मुलीला देण्याचा) 'विवाह' होणार नाही, तसेच मगधचा राजा सैनिय बिंबिसार यालाही त्याच्या सैन्यासह उद्याच्या भोजनासाठी आमंत्रित केलेले नाही. तर माझ्याकडे एका महायज्ञाची तयारी सुरू आहे. शाक्यकुळातून गृहत्याग केलेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम हे अंगुत्तराप देशात चारिका करत बाराशे पन्नास भिक्खूंच्या महासंघासह आपण नावाच्या नगरात आले आहेत. त्या पूजनीय गौतमांविषयी अशी कीर्ती पसरली आहे की... ते 'बुद्ध' आणि 'भगवंत' आहेत. मी त्यांना उद्या भोजनासाठी भिक्खू संघासह आमंत्रित केले आहे.” “हे केणिय, तुम्ही 'बुद्ध' असे म्हणालात का?” “होय सेल, मी 'बुद्ध' असेच म्हणालो.” “हे केणिय, तुम्ही 'बुद्ध' असे म्हणालात का?” “होय सेल, मी 'बुद्ध' असेच म्हणालो.”

Atha kho selassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmiṃ yadidaṃ buddhoti. Āgatāni kho panamhākaṃ mantesu dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati rājā hoti cakkavatti dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti, seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ, hatthiratanaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Kahaṃ pana, bho keṇiya, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati arahaṃ sammāsambuddho’’ti?

त्यानंतर सेल ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – “जगात हा 'बुद्ध' असा शब्द ऐकायला मिळणेही अत्यंत दुर्मिळ आहे. आमच्या वेदांमध्ये महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे सांगितलेली आहेत. या लक्षणांनी युक्त असलेल्या महापुरुषाच्या केवळ दोनच गती (भविष्य) असू शकतात, तिसरी नाही. जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो चक्रवर्ती राजा होतो – जो धार्मिक, धर्मराज, चारही दिशांवर विजय मिळवणारा, आपल्या देशात स्थिरता प्रस्थापित करणारा आणि सप्त रत्नांनी युक्त असतो. त्याच्याकडे ही सात रत्ने असतात, जसे की – चक्ररत्न, हत्तीरत्न, अश्वरत्न, मणिरत्न, स्त्रीरत्न, गृहपतीरत्न आणि सातवे परिणायकरत्न (सेनापतीरत्न). त्याला एक हजाराहून अधिक शूर, वीर आणि शत्रूच्या सैन्याचा पराभव करणारे पुत्र असतात. तो या समुद्रापर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीवर दंडाशिवाय, शस्त्राशिवाय, केवळ धर्माने विजय मिळवून राज्य करतो. परंतु, जर त्याने घराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) अवस्था स्वीकारली, तर तो जगात अज्ञानरूपी पडदा दूर करणारा अर्हत, सम्यक संबुद्ध होतो.” “हे केणिय, ते पूजनीय गौतम, जे अर्हत आणि सम्यक संबुद्ध आहेत, ते सध्या कोठे विहार करत आहेत?”

Evaṃ vutte, keṇiyo jaṭilo dakkhiṇaṃ bāhuṃ paggahetvā selaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘yenesā, bho sela, nīlavanarājī’’ti. Atha kho selo brāhmaṇo tīhi māṇavakasatehi saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami. Atha kho selo brāhmaṇo te māṇavake āmantesi – ‘‘appasaddā bhonto āgacchantu, pade padaṃ nikkhipantā. Durāsadā hi te bhagavanto sīhāva ekacarā. Yadā cāhaṃ, bho, samaṇena gotamena saddhiṃ manteyyuṃ, mā me bhonto antarantarā kathaṃ opātetha; kathāpariyosānaṃ me bhavanto āgamentū’’ti.

असे विचारले असता, केणिय जटिलाने आपला उजवा हात वर करून सेल ब्राह्मणाला म्हटले – “हे सेल, ती जी हिरवी वनराई दिसत आहे, तिथे ते विहार करत आहेत.” त्यानंतर सेल ब्राह्मण आपल्या तीनशे तरुण शिष्यांसह भगवान जेथे होते, तेथे गेला. तेथे जाताना सेल ब्राह्मणाने आपल्या शिष्यांना संबोधित केले – “मित्रांनो, शांतपणे, पाऊल टाकत टाकत या. कारण ते भगवंत सिंहाप्रमाणे एकाकी विहार करणारे असून त्यांच्याजवळ जाणे कठीण असते. आणि जेव्हा मी श्रमण गौतमांशी चर्चा करत असेन, तेव्हा तुम्ही मध्येच बोलून व्यत्यय आणू नका. माझे बोलणे पूर्ण होईपर्यंत तुम्ही सर्वांनी शांतपणे वाट पाहावी.”

Atha kho selo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho selo brāhmaṇo bhagavato [Pg.367] kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho selo brāhmaṇo bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya cāti.

त्यानंतर सेल ब्राह्मण भगवंतांच्या जवळ गेला. जवळ जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सेल ब्राह्मणाने भगवंतांच्या शरीरावर महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे शोधू लागला. सेल ब्राह्मणाला भगवंतांच्या शरीरावर महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे बहुतांशी दिसली, फक्त दोन लक्षणे सोडून. दोन महापुरुष लक्षणांबाबत त्याच्या मनात शंका व संभ्रम निर्माण झाला, तो निर्णय घेऊ शकला नाही आणि त्याचे मन शांत झाले नाही – ती दोन लक्षणे म्हणजे: कोशात झाकलेले जननेंद्रिय (कोसोहित वत्थगुय्ह) आणि लांब व विस्तीर्ण जीभ (पहूतजिव्हता).

Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ selo brāhmaṇo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi, yathā addasa selo brāhmaṇo bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi.

तेव्हा भगवंतांच्या मनात विचार आला – “हा सेल ब्राह्मण माझ्या शरीरावरील बत्तीस महापुरुष लक्षणांपैकी बहुतांश लक्षणे पाहत आहे, फक्त दोन सोडून. दोन महापुरुष लक्षणांबाबत तो साशंक आहे, संभ्रमात आहे, निर्णय घेऊ शकत नाही आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नाही – ती म्हणजे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय आणि लांब जीभ.” त्यानंतर भगवंतांनी तशा प्रकारची ऋद्धी (प्रातिहार्य) प्रकट केली, ज्यामुळे सेल ब्राह्मणाला भगवंतांचे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय दिसले. त्यानंतर भगवंतांनी आपली जीभ बाहेर काढून दोन्ही कानांच्या छिद्रांना स्पर्श केला व कुरवाळले, दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श केला व कुरवाळले, आणि आपल्या जिभेने संपूर्ण कपाळ झाकून टाकले.

Atha kho selassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi, no apuripuṇṇehi. No ca kho naṃ jānāmi buddho vā no vā. Sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā, te sake vaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’ti. Yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyya’’nti. Atha kho selo brāhmaṇo bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi –

तेव्हा सेल ब्राह्मणाच्या मनात विचार आला – “श्रमण गौतम हे महापुरुषाच्या बत्तीस लक्षणांनी पूर्णपणे युक्त आहेत, अपूर्ण नाहीत. परंतु ते बुद्ध आहेत की नाही, हे मला माहीत नाही. मी वृद्ध, ज्येष्ठ आणि आचार्यांच्या परंपरेतील ब्राह्मणांकडून असे ऐकले आहे की – ‘जे अर्हत आणि सम्यक संबुद्ध असतात, ते स्वतःच्या गुणांची स्तुती केली असता स्वतःचे प्रकटीकरण करतात.’ मग मी श्रमण गौतमांची त्यांच्यासमोरच योग्य गाथांनी स्तुती का करू नये?” त्यानंतर सेल ब्राह्मणाने भगवंतांच्या समोरच योग्य गाथांनी त्यांची स्तुती केली –

553.

५५३.

‘‘Paripuṇṇakāyo suruci, sujāto cārudassano;

Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā.

“आपले शरीर परिपूर्ण आहे, कांती सुंदर आहे, आपण सुजात आणि दर्शनीय आहात. हे भगवंता, आपला वर्ण सुवर्णासारखा आहे, आपले दात अत्यंत शुभ्र आहेत आणि आपण अत्यंत वीर्यवान आहात.

554.

५५४.

‘‘Narassa hi sujātassa, ye bhavanti viyañjanā;

Sabbe te tava kāyasmiṃ, mahāpurisalakkhaṇā.

“एका सुजात महापुरुषाच्या शरीरावर जी लक्षणे असतात, ती सर्व महापुरुष लक्षणे आपल्या शरीरावर स्पष्टपणे दिसत आहेत.

555.

५५५.

‘‘Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;

Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi.

“आपले नेत्र प्रसन्न आहेत, मुख सुंदर आहे, शरीर विशाल, सरळ आणि तेजस्वी आहे. श्रमण संघाच्या मध्यभागी आपण सूर्यासारखे तळपत आहात.

556.

५५६.

‘‘Kalyāṇadassano [Pg.368] bhikkhu, kañcanasannibhattaco;

Kiṃ te samaṇabhāvena, evaṃ uttamavaṇṇino.

“हे भिक्खू, आपले दर्शन अत्यंत कल्याणकारी आहे, आपली त्वचा सुवर्णासारखी चकाकणारी आहे. अशा उत्तम वर्णाने युक्त असूनही आपण श्रमणत्व का स्वीकारले आहे?

557.

५५७.

‘‘Rājā arahasi bhavituṃ, cakkavattī rathesabho;

Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro.

“आपण चक्रवर्ती राजा होण्यास योग्य आहात, रथांमध्ये श्रेष्ठ, चारही दिशांचे विजेते आणि जंबूद्वीपाचे स्वामी होण्यास पात्र आहात.

558.

५५८.

‘‘Khattiyā bhogirājāno, anuyantā bhavantu te;

Rājābhirājā manujindo, rajjaṃ kārehi gotama’’.

“क्षत्रिय आणि मांडलिक राजे आपले अनुयायी व्हावेत. हे गौतम, आपण राजांचे राजे आणि मानवांचे स्वामी बनून राज्य करावे.”

559.

५५९.

‘‘Rājāhamasmi selāti, (bhagavā) dhammarājā anuttaro;

Dhammena cakkaṃ vattemi, cakkaṃ appaṭivattiyaṃ’’.

“भगवंत म्हणाले – ‘हे सेल, मी राजा आहे, पण मी अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) धर्मराज आहे. मी धर्माने चक्र प्रवर्तित करतो, असे चक्र जे कोणाकडूनही मागे फिरवले जाऊ शकत नाही.’”

560.

५६०.

‘‘Sambuddho paṭijānāsi, (iti selo brāhmaṇo) dhammarājā anuttaro;

‘Dhammena cakkaṃ vattemi’, iti bhāsasi gotama.

“सेल ब्राह्मण म्हणाला – ‘हे गौतम, आपण स्वतःला संबुद्ध आणि अनुत्तर धर्मराज म्हणवून घेता आणि “मी धर्माने चक्र प्रवर्तित करतो” असे सांगता.’”

561.

५६१.

‘‘Ko nu senāpati bhoto, sāvako satthuranvayo;

Ko te tamanuvatteti, dhammacakkaṃ pavattitaṃ’’.

“आपले सेनापती कोण आहेत? शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) मार्गावर चालणारे आपले ते श्रावक कोण आहेत, जे आपल्याद्वारे प्रवर्तित केलेल्या या धम्मचक्राला पुढे चालवत आहेत?’”

562.

५६२.

‘‘Mayā pavattitaṃ cakkaṃ, (selāti bhagavā) dhammacakkaṃ anuttaraṃ;

Sāriputto anuvatteti, anujāto tathāgataṃ.

“भगवंत म्हणाले – ‘हे सेल, माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले हे अनुत्तर धम्मचक्र, तथागतांच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालणारे सारिपुत्त पुढे चालवत आहेत.’”

563.

५६३.

‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇa.

“हे ब्राह्मणा, जे जाणण्यासारखे होते ते मी जाणले आहे, ज्याची भावना (विकास) करायची होती ती मी केली आहे, आणि जे त्यागण्यासारखे होते त्याचा मी त्याग केला आहे; म्हणूनच मी बुद्ध आहे.’”

564.

५६४.

‘‘Vinayassu mayi kaṅkhaṃ, adhimuccassu brāhmaṇa;

Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, sambuddhānaṃ abhiṇhaso.

“हे ब्राह्मणा, माझ्याविषयीची तुझी शंका दूर कर, मनाचा निश्चय कर. कारण सम्यक संबुद्धांचे वारंवार दर्शन होणे अत्यंत दुर्मिळ असते.’”

565.

५६५.

‘‘Yesaṃ [Pg.369] ve dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso;

Sohaṃ brāhmaṇa sambuddho, sallakatto anuttaro.

“हे ब्राह्मणा, ज्यांचे या लोकात वारंवार प्रगट होणे खरोखरच दुर्मिळ आहे, तो मी सर्वश्रेष्ठ शल्यचिकित्सक (क्लेशरूपी बाण उपटून टाकणारा) सम्यक्संबुद्ध आहे.”

566.

५६६.

‘‘Brahmabhūto atitulo, mārasenappamaddano;

Sabbāmitte vasīkatvā, modāmi akutobhayo’’.

“मी ब्रह्मभूत (परम श्रेष्ठ), अतुलनीय आणि मारसेनेचा मर्दन करणारा आहे. सर्व शत्रूंना (क्लेशांना) वश करून, मी कोणत्याही भयाशिवाय आनंदित होतो.”

567.

५६७.

‘‘Imaṃ bhavanto nisāmetha, yathā bhāsati cakkhumā;

Sallakatto mahāvīro, sīhova nadatī vane.

“हे गृहस्थांनो, वनात गर्जना करणाऱ्या सिंहाप्रमाणे हे चक्षुमान (ज्ञानचक्षू असलेले), शल्यचिकित्सक, महावीर बुद्ध जसे बोलत आहेत, ते तुम्ही लक्षपूर्वक ऐका.”

568.

५६८.

‘‘Brahmabhūtaṃ atitulaṃ, mārasenappamaddanaṃ;

Ko disvā nappasīdeyya, api kaṇhābhijātiko.

“त्या ब्रह्मभूत, अतुलनीय आणि मारसेनेचा मर्दन करणाऱ्या बुद्धांना पाहून, अगदी कनिष्ठ कुळात जन्मलेला मनुष्य असला तरी कोण बरं त्यांच्यावर श्रद्धा ठेवणार नाही (प्रसन्न होणार नाही)?”

569.

५६९.

‘‘Yo maṃ icchati anvetu, yo vā nicchati gacchatu;

Idhāhaṃ pabbajissāmi, varapaññassa santike’’.

“ज्याची इच्छा असेल त्याने माझ्या मागे यावे, आणि ज्याची इच्छा नसेल तो जाऊ शकतो. मी तर येथे या श्रेष्ठ प्रज्ञावंताच्या (बुद्धाच्या) सन्निध प्रव्रज्या ग्रहण करणार आहे.”

570.

५७०.

‘‘Evañce ruccati bhoto, sammāsambuddhasāsane ;

Mayampi pabbajissāma, varapaññassa santike’’.

“जर आपणास सम्यक्संबुद्धांच्या शासनात (प्रव्रज्या घेणे) असे आवडत असेल, तर आम्हीसुद्धा या श्रेष्ठ प्रज्ञावंताच्या सन्निध प्रव्रज्या ग्रहण करू.”

571.

५७१.

‘‘Brāhmaṇā tisatā ime, yācanti pañjalīkatā;

Brahmacariyaṃ carissāma, bhagavā tava santike’’.

“हे तीनशे ब्राह्मण हात जोडून प्रार्थना करत आहेत की, 'हे भगवंत, आम्ही आपल्या सन्निध ब्रह्मचर्याचे आचरण करू.'”

572.

५७२.

‘‘Svākkhātaṃ brahmacariyaṃ, (selāti bhagavā) sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Yattha amoghā pabbajjā, appamattassa sikkhato’’ti.

“भगवंत म्हणाले, “हे सेल, हे ब्रह्मचर्य उत्तम प्रकारे घोषित (सुविख्यात) केले आहे, जे प्रत्यक्ष अनुभवण्याजोगे (संदिष्ट) आणि तात्काळ फळ देणारे (अकालिक) आहे. जेथे जागरूकतेने (अप्रमादाने) साधना करणाऱ्याची प्रव्रज्या कधीही निष्फळ होत नाही.””

Alattha kho selo brāhmaṇo sapariso bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Atha kho keṇiyo jaṭilo tassā rattiyā accayena sake assame paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena keṇiyassa jaṭilassa assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena.

त्यानंतर सेल ब्राह्मणाला त्याच्या परिवारासह भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या मिळाली आणि उपसंपदाही प्राप्त झाली. मग ती रात्र संपल्यावर केणिय जटिलाने आपल्या आश्रमात उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – “हे गौतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.” तेव्हा भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र आणि चिवर घेऊन जेथे केणिय जटिलाचा आश्रम होता तेथे गमन केले; आणि तेथे जाऊन मांडलेल्या आसनावर भिक्खू संघासह ते विराजमान झाले.

Atha [Pg.370] kho keṇiyo jaṭilo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho keṇiyo jaṭilo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho keṇiyaṃ jaṭilaṃ bhagavā imāhi gāthāhi anumodi –

त्यानंतर केणिय जटिलाने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. जेव्हा भगवंतांनी भोजन करून पात्रातून आपला हात बाजूला केला, तेव्हा केणिय जटिलाने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या केणिय जटिलाला भगवंतांनी या गाथांद्वारे अनुमोदना दिली –

573.

५७३.

‘‘Aggihuttamukhā yaññā, sāvittī chandaso mukhaṃ;

Rājā mukhaṃ manussānaṃ, nadīnaṃ sāgaro mukhaṃ.

““यज्ञांमध्ये अग्निहोत्र हे मुख्य आहे, छंदांमध्ये (काव्यांमध्ये) सावित्री हा मंत्र मुख्य आहे, मनुष्यांमध्ये राजा मुख्य आहे आणि नद्यांमध्ये महासागर मुख्य आहे.

574.

५७४.

‘‘Nakkhattānaṃ mukhaṃ cando, ādicco tapataṃ mukhaṃ;

Puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukha’’nti.

नक्षत्रांमध्ये चंद्र मुख्य आहे, प्रकाशणाऱ्यांमध्ये सूर्य मुख्य आहे; आणि पुण्याची इच्छा करणाऱ्या व दान देणाऱ्यांसाठी संघ हाच खरोखर मुख्य (सर्वश्रेष्ठ) आहे.””

Atha kho bhagavā keṇiyaṃ jaṭilaṃ imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho āyasmā selo sapariso eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasse …pe… aññataro kho panāpasmā selo sapariso arahataṃ ahosi.

त्यानंतर भगवंत केणिय जटिलाला या गाथांद्वारे अनुमोदना देऊन आसनावरून उठून निघून गेले. मग आयुष्यमान सेल आपल्या परिवारासह एकांतात, जागरूक (अप्रमत्त), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन साधना करत राहिले. काही काळातच... आयुष्यमान सेल आपल्या परिवारासह अर्हतांपैकी एक (अर्हत पदाला प्राप्त) झाले.

Atha kho āyasmā selo sapariso yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

त्यानंतर आयुष्यमान सेल आपल्या परिवारासह जेथे भगवंत होते तेथे गेले. तेथे पोहोचून त्यांनी एका खांद्यावर चिवर परिधान केले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत गाथेने असे म्हटले –

575.

५७५.

‘‘Yaṃ taṃ saraṇamāgamha, ito aṭṭhami cakkhuma;

Sattarattena bhagavā, dantamha tava sāsane.

““हे चक्षुमान (ज्ञानचक्षू असलेले), आज आम्ही आपल्या शरणी आलो त्याला आठवा दिवस आहे. हे भगवंत, केवळ सात रात्रींमध्ये आम्ही आपल्या शासनात पूर्णपणे दमित (विनीत) झालो आहोत.

576.

५७६.

‘‘Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni;

Tuvaṃ anusaye chetvā, tiṇṇo tāresimaṃ pajaṃ.

आपण बुद्ध आहात, आपण शास्ता (गुरू) आहात, आपण माराचा पराभव करणारे मुनी आहात. आपण सुप्त क्लेशांना (अनुशयांना) नष्ट करून स्वतः संसारसागर पार केला आहे आणि या प्रजेलाही तारत आहात.

577.

५७७.

‘‘Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā;

Sīhosi anupādāno, pahīnabhayabheravo.

आपण सर्व उपाधींचे पूर्णपणे उल्लंघन केले आहे, आपले सर्व आसव (आस्रव) नष्ट झाले आहेत. आपण कोणत्याही आसक्तीशिवाय (उपादानरहित) आणि भय-भीती नष्ट केलेले सिंहासारखे आहात.

578.

५७८.

‘‘Bhikkhavo tisatā ime, tiṭṭhanti pañjalīkatā;

Pāde vīra pasārehi, nāgā vandantu satthuno’’ti.

हे तीनशे भिक्खू हात जोडून उभे आहेत. हे वीर, आपले चरण पुढे करा, हे निष्पाप अर्हत आपल्या शास्त्यांच्या चरणी वंदन करोत.””

Selasuttaṃ sattamaṃ niṭṭhitaṃ.

सातवे सेलसुत्त समाप्त झाले।

8. Sallasuttaṃ

८. शल्यसुत्त (सल्लसुत्त)

579.

५७९.

Animittamanaññātaṃ[Pg.371], maccānaṃ idha jīvitaṃ;

Kasirañca parittañca, tañca dukkhena saṃyutaṃ.

“या जगात मर्त्य मानवांचे जीवन अनिश्चित (चिन्हरहित) आणि अज्ञात आहे; ते अत्यंत कठीण, अल्प आणि दुःखाने वेढलेले आहे.

580.

५८०.

Na hi so upakkamo atthi, yena jātā na miyyare;

Jarampi patvā maraṇaṃ, evaṃdhammā hi pāṇino.

असा कोणताही उपाय किंवा प्रयत्न नाही, ज्याने जन्मलेले प्राणी मरणार नाहीत. वृद्धत्वाप्रत पोहोचल्यावरही मृत्यू अटळ आहे, कारण सर्व प्राण्यांचा स्वभावच असा (मरणधर्मी) आहे.

581.

५८१.

Phalānamiva pakkānaṃ, pāto patanato bhayaṃ;

Evaṃ jātāna maccānaṃ, niccaṃ maraṇato bhayaṃ.

ज्याप्रमाणे पिकलेल्या फळांना नेहमी गळून पडण्याची भीती असते, त्याचप्रमाणे जन्मलेल्या मर्त्य मानवांना सतत मृत्यूचे भय असते.

582.

५८२.

Yathāpi kumbhakārassa, katā mattikabhājanā;

Sabbe bhedanapariyantā, evaṃ maccāna jīvitaṃ.

ज्याप्रमाणे कुंभाराने बनवलेली मातीची सर्व भांडी शेवटी फुटून नष्ट होणारी असतात, तसेच मर्त्य मानवांचे जीवनही विनाशाने समाप्त होणारे आहे.

583.

५८३.

Daharā ca mahantā ca, ye bālā ye ca paṇḍitā;

Sabbe maccuvasaṃ yanti, sabbe maccuparāyaṇā.

तरुण असो वा वृद्ध, मूर्ख असो वा पंडित, सर्व जण मृत्यूच्या स्वाधीन होतात आणि सर्वांचा शेवट मृत्यूमध्येच होतो.

584.

५८४.

Tesaṃ maccuparetānaṃ, gacchataṃ paralokato;

Na pitā tāyate puttaṃ, ñātī vā pana ñātake.

मृत्यूने ग्रासलेल्या आणि परलोकात जाणाऱ्या त्या प्राण्यांचे रक्षण पिता आपल्या पुत्राचे करू शकत नाही, आणि नातेवाईक आपल्या नातेवाईकांचे रक्षण करू शकत नाहीत.

585.

५८५.

Pekkhataṃ yeva ñātīnaṃ, passa lālapataṃ puthu;

Ekamekova maccānaṃ, govajjho viya nīyati.

नातेवाईक डोळ्यांनी पाहत असताना आणि आक्रोश करत असतानाही, कत्तलखान्याकडे नेल्या जाणाऱ्या बैलाप्रमाणे मर्त्य मानवांपैकी एकेकाला मृत्यू ओढून नेतो, हे पहा.

586.

५८६.

Evamabbhāhato loko, maccunā ca jarāya ca;

Tasmā dhīrā na socanti, viditvā lokapariyāyaṃ.

अशा प्रकारे हा संसार मृत्यू आणि वृद्धत्वाने (जरेने) ग्रस्त आहे; म्हणून ज्ञानी लोक जगाचा हा नियम (स्वभाव) जाणून शोक करत नाहीत.

587.

५८७.

Yassa maggaṃ na jānāsi, āgatassa gatassa vā;

Ubho ante asampassaṃ, niratthaṃ paridevasi.

ज्याच्या या जगातील येण्याचा किंवा जाण्याचा मार्ग तुला माहीत नाही, त्याचे दोन्ही अंत न पाहता तू निरर्थकपणे शोक करतोस.

588.

५८८.

Paridevayamāno ce, kiñcidatthaṃ udabbahe;

Sammūḷho hiṃsamattānaṃ, kayirā ce naṃ vicakkhaṇo.

जर शोक केल्याने काही लाभ झाला असता, तर स्वतःला पीडा देणाऱ्या मोहाने ग्रासलेल्या माणसानेही तसे केले असते, आणि बुद्धिमान माणसानेही त्याचेच अनुकरण केले असते.

589.

५८९.

Na hi ruṇṇena sokena, santiṃ pappoti cetaso;

Bhiyyassuppajjate dukkhaṃ, sarīraṃ cupahaññati.

रडण्याने किंवा शोक केल्याने मनाला कधीही शांती मिळत नाही; उलट दुःख अधिकच वाढते आणि शरीरालाही क्लेश पोहोचतात.

590.

५९०.

Kiso vivaṇṇo bhavati, hiṃsamattānamattanā;

Na tena petā pālenti, niratthā paridevanā.

स्वतःला क्लेश देऊन माणूस कृश आणि निस्तेज होतो; त्याने मृत व्यक्तींचे काहीही कल्याण होत नाही, म्हणून हा शोक निरर्थक आहे.

591.

५९१.

Sokamappajahaṃ [Pg.372] jantu, bhiyyo dukkhaṃ nigacchati;

Anutthunanto kālaṅkataṃ, sokassa vasamanvagū.

शोक न सोडणारा मनुष्य अधिकच दुःखात पडतो. मृत व्यक्तीबद्दल वारंवार विलाप करणारा मनुष्य शोकाच्याच आहारी जातो.

592.

५९२.

Aññepi passa gamine, yathākammūpage nare;

Maccuno vasamāgamma, phandantevidha pāṇino.

आपल्या कर्मानुसार परलोकात जाणाऱ्या इतर लोकांनाही पहा; मृत्यूच्या स्वाधीन होऊन प्राणी या जगात कसे तडफडतात, हे पहा.

593.

५९३.

Yena yena hi maññanti, tato taṃ hoti aññathā;

Etādiso vinābhāvo, passa lokassa pariyāyaṃ.

माणूस ज्या ज्या प्रकारे विचार करतो, परिस्थिती त्यापेक्षा वेगळीच होते. असा हा वियोग आहे, जगाचा हा नियम पहा.

594.

५९४.

Api vassasataṃ jīve, bhiyyo vā pana māṇavo;

Ñātisaṅghā vinā hoti, jahāti idha jīvitaṃ.

माणूस शंभर वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ जगला तरी, शेवटी त्याला आपल्या नातेवाईकांपासून वेगळे व्हावेच लागते आणि आपले जीवन सोडावे लागते.

595.

५९५.

Tasmā arahato sutvā, vineyya paridevitaṃ;

Petaṃ kālaṅkataṃ disvā, neso labbhā mayā iti.

म्हणून अर्हतांचे (बुद्धांचे) उपदेश ऐकून शोक दूर करावा. मृत व्यक्तीला पाहून 'तो आता माझ्याकडून परत मिळणे शक्य नाही' असे जाणून शोक थांबवावा.

596.

५९६.

Yathā saraṇamādittaṃ, vārinā parinibbaye ;

Evampi dhīro sapañño, paṇḍito kusalo naro;

Khippamuppatitaṃ sokaṃ, vāto tūlaṃva dhaṃsaye.

ज्याप्रमाणे पेटलेले घर पाण्याने विझवले जाते, त्याचप्रमाणे धीर, प्रज्ञावान, पंडित आणि कुशल मनुष्य आपल्या मनात निर्माण झालेला शोक, वाऱ्याने कापूस उडवून द्यावा तसा त्वरित नष्ट करतो.

597.

५९७.

Paridevaṃ pajappañca, domanassañca attano;

Attano sukhamesāno, abbahe sallamattano.

स्वतःचे सुख इच्छिणाऱ्याने आपला विलाप, तृष्णा आणि मनाची खिन्नता या आपल्यातील शल्याला (बाणाला) उपटून टाकले पाहिजे.

598.

५९८.

Abbuḷhasallo asito, santiṃ pappuyya cetaso;

Sabbasokaṃ atikkanto, asoko hoti nibbutoti.

ज्याने शल्य उपटून टाकले आहे आणि जो कशावरही आश्रित नाही, तो मनाची शांती प्राप्त करतो; सर्व शोकांचे उल्लंघन करून तो शोकरहित आणि शांत (निर्वृत) होतो.”

Sallasuttaṃ aṭṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.

आठवे शल्यसुत्त समाप्त झाले.

9. Vāseṭṭhasuttaṃ

९. वासेट्ठसुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā icchānaṅgale paṭivasanti, seyyathidaṃ – caṅkī brāhmaṇo, tārukkho brāhmaṇo, pokkharasāti brāhmaṇo, jāṇussoṇi brāhmaṇo, todeyyo brāhmaṇo, aññe ca abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājānaṃ māṇavānaṃ [Pg.373] jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘kathaṃ, bho, brāhmaṇo hotī’’ti?

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान इच्छानंगल येथील इच्छानंगल वनखंडात विहार करत होते. त्या वेळी चंकी ब्राह्मण, तारुक्ख ब्राह्मण, पोक्खरसाती ब्राह्मण, जाणुस्सोणि ब्राह्मण, तोदेय्य ब्राह्मण आणि इतर अनेक प्रसिद्ध व श्रीमंत ब्राह्मण इच्छानंगल येथे राहत होते. तेव्हा वासेट्ठ आणि भारद्वाज या तरुण ब्राह्मणांमध्ये फेरफटका मारत असताना असा संवाद सुरू झाला: "हे महाशया, माणूस ब्राह्मण कसा होतो?"

Bhāradvājo māṇavo evamāha – ‘‘yato kho, bho, ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, ettāvatā kho bho brāhmaṇo hotī’’ti.

भारद्वाज तरुण म्हणाला – "हे वासेट्ठ, जेव्हा एखादा मनुष्य माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उच्च कुळात जन्माला आलेला असतो, सातव्या पिढीपर्यंत ज्याची वंशपरंपरा शुद्ध असते, ज्याच्या जन्मावर आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा दोष ठेवला जाऊ शकत नाही, तेवढ्यानेच तो ब्राह्मण होतो."

Vāseṭṭho māṇavo evamāha – ‘‘yato kho, bho, sīlavā ca hoti vatasampanno ca, ettāvatā kho, bho, brāhmaṇo hotī’’ti. Neva kho asakkhi bhāradvājo māṇavo vāseṭṭhaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ, na pana asakkhi vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ.

वासेट्ठ तरुण म्हणाला – "हे भारद्वाज, जेव्हा एखादा मनुष्य शीलवान आणि सदाचारी असतो, तेवढ्यानेच तो ब्राह्मण होतो." परंतु भारद्वाज तरुण वासेट्ठ तरुणाला पटवून देऊ शकला नाही, आणि वासेट्ठ तरुणही भारद्वाज तरुणाला पटवून देऊ शकला नाही.

Atha kho vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ kho, bho bhāradvāja, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe; taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi…pe… buddho bhagavā’ti. Āyāma, bho bhāradvāja, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ etamatthaṃ pucchissāma. Yathā no samaṇo gotamo byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho bhāradvājo māṇavo vāseṭṭhassa māṇavassa paccassosi.

तेव्हा वासेट्ठ तरुणाने भारद्वाज तरुणाला म्हटले – "हे भारद्वाज, शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम सध्या इच्छानंगल येथील इच्छानंगल वनखंडात विहार करत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की – «ते भगवान... बुद्ध आहेत.» चला, हे भारद्वाज, आपण श्रमण गौतमांकडे जाऊ या आणि त्यांना हा प्रश्न विचारू या. श्रमण गौतम आपल्याला जसे उत्तर देतील, तसे आपण ते लक्षात ठेवू या." भारद्वाज तरुणाने वासेट्ठ तरुणाला संमती दिली – "ठीक आहे, मित्रा."

Atha kho vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi –

त्यानंतर वासेट्ठ आणि भारद्वाज हे तरुण जेथे भगवान होते तेथे गेले. तेथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या वासेट्ठ तरुणाने भगवंतांना गाथांनी संबोधित केले –

599.

५९९.

‘‘Anuññātapaṭiññātā, tevijjā mayamasmubho;

Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavo.

“आम्ही दोघेही तीन वेदांचे ज्ञाते म्हणून आमच्या आचार्यांनी मान्यता दिलेले आणि स्वतः तशी प्रतिज्ञा केलेले आहोत. मी पोक्खरसातीचा मुख्य शिष्य आहे आणि हा तरुण तारुक्खाचा मुख्य शिष्य आहे. (१)”

600.

६००.

‘‘Tevijjānaṃ yadakkhātaṃ, tatra kevalinosmase;

Padakasma veyyākaraṇā, jappe ācariyasādisā.

“तीन वेदांच्या ज्ञात्यांनी जे काही सांगितले आहे, त्या सर्व शास्त्रांत आम्ही पारंगत आहोत. पदपाठ आणि व्याकरणात आम्ही निपुण असून, मंत्रोच्चारात आम्ही आमच्या आचार्यांसारखेच आहोत. (२)”

601.

६०१.

‘‘Tesaṃ [Pg.374] no jātivādasmiṃ, vivādo atthi gotama;

Jātiyā brāhmaṇo hoti, bhāradvājo iti bhāsati;

Ahañca kammunā brūmi, evaṃ jānāhi cakkhuma.

“हे गौतम, आमच्यामध्ये जन्माच्या सिद्धांतावरून वाद निर्माण झाला आहे. भारद्वाज म्हणतात की, ‘माणूस जन्माने ब्राह्मण होतो,’ तर मी म्हणतो की, ‘तो कर्माने ब्राह्मण होतो.’ हे ज्ञानचक्षु (भगवंता), आपण यावर काय ते सांगावे. (३)”

602.

६०२.

‘‘Te na sakkoma saññāpetuṃ, aññamaññaṃ mayaṃ ubho;

Bhavantaṃ puṭṭhumāgamhā, sambuddhaṃ iti vissutaṃ.

“आम्ही दोघे एकमेकांना पटवून देण्यास असमर्थ ठरलो आहोत. म्हणून आम्ही ‘सम्यक् संबुद्ध’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या आपल्याकडे हा प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहोत. (४)”

603.

६०३.

‘‘Candaṃ yathā khayātītaṃ, pecca pañjalikā janā;

Vandamānā namassanti, evaṃ lokasmi gotamaṃ.

“ज्याप्रमाणे लोक पौर्णिमेच्या पूर्ण चंद्राला हात जोडून नमस्कार करतात, त्याचप्रमाणे या लोकात लोक गौतमांना हात जोडून वंदन करतात. (५)”

604.

६०४.

‘‘Cakkhuṃ loke samuppannaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ;

Jātiyā brāhmaṇo hoti, udāhu bhavati kammunā;

Ajānataṃ no pabrūhi, yathā jānesu brāhmaṇaṃ’’.

“जगात ज्ञानचक्षू म्हणून प्रकट झालेल्या गौतमांना आम्ही विचारतो: माणूस जन्माने ब्राह्मण होतो की कर्माने ब्राह्मण होतो? आम्हाला हे ठाऊक नाही, तरी आपण आम्हाला सांगावे जेणेकरून आम्ही ब्राह्मणाला ओळखू शकू. (६)”

605.

६०५.

‘‘Tesaṃ vo ahaṃ byakkhissaṃ, (vāseṭṭhāti bhagavā) anupubbaṃ yathātathaṃ;

Jātivibhaṅgaṃ pāṇānaṃ, aññamaññā hi jātiyo.

“(भगवान म्हणाले –) हे वासेट्ठ, मी तुम्हा दोघांना प्राण्यांच्या जातींचे वर्गीकरण क्रमाने आणि यथार्थपणे स्पष्ट करून सांगतो; कारण प्राण्यांच्या जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत. (७)”

606.

६०६.

‘‘Tiṇarukkhepi jānātha, na cāpi paṭijānare;

Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo.

“तृण आणि वृक्षांनाही जाणा, जरी ते स्वतः काही सांगत नसले, तरी त्यांचे वैशिष्ट्य जन्मावरूनच ठरते; कारण त्यांच्या जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत. (८)”

607.

६०७.

‘‘Tato kīṭe paṭaṅge ca, yāva kunthakipillike;

Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo.

“त्यानंतर कीटक, पतंग आणि मुंग्यांपर्यंतचे जीव जाणा; त्यांचे वैशिष्ट्य जन्मावरूनच ठरते, कारण त्यांच्या जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत. (९)”

608.

६०८.

‘‘Catuppadepi jānātha, khuddake ca mahallake;

Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo.

“लहान आणि मोठे चार पायांचे प्राणीही जाणा; त्यांचे वैशिष्ट्य जन्मावरूनच ठरते, कारण त्यांच्या जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत. (१०)”

609.

६०९.

‘‘Pādūdarepi jānātha, urage dīghapiṭṭhike;

Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo.

“पोटाने चालणारे, लांब पाठीचे सर्प इत्यादी प्राणी जाणा; त्यांचे वैशिष्ट्य जन्मावरूनच ठरते, कारण त्यांच्या जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत. (११)”

610.

६१०.

‘‘Tato macchepi jānātha, odake vārigocare;

Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo.

“त्यानंतर पाण्यात राहणारे आणि पाण्यातच संचार करणारे मासे जाणा; त्यांचे वैशिष्ट्य जन्मावरूनच ठरते, कारण त्यांच्या जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत. (१२)”

611.

६११.

‘‘Tato pakkhīpi jānātha, pattayāne vihaṅgame;

Liṅgaṃ jātimayaṃ tesaṃ, aññamaññā hi jātiyo.

“त्यानंतर पंखांच्या साहाय्याने आकाशात उडणारे पक्षी जाणा; त्यांचे वैशिष्ट्य जन्मावरूनच ठरते, कारण त्यांच्या जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत. (१३)”

612.

६१२.

‘‘Yathā [Pg.375] etāsu jātīsu, liṅgaṃ jātimayaṃ puthu;

Evaṃ natthi manussesu, liṅgaṃ jātimayaṃ puthu.

“ज्याप्रमाणे या विविध जातींमध्ये जन्मावर आधारित शारीरिक भिन्नता स्पष्ट दिसते, तशी मानवांमध्ये जन्मावर आधारित शारीरिक भिन्नता आढळत नाही. (१४)”

613.

६१३.

‘‘Na kesehi na sīsena, na kaṇṇehi na akkhibhi;

Na mukhena na nāsāya, na oṭṭhehi bhamūhi vā.

“केसांनी नाही, डोक्याने नाही, कानांनी नाही, डोळ्यांनी नाही, मुखाने नाही, नाकाने नाही, ओठांनी किंवा भुवयांनी नाही; (१५)”

614.

६१४.

‘‘Na gīvāya na aṃsehi, na udarena na piṭṭhiyā;

Na soṇiyā na urasā, na sambādhe na methune.

“गळ्याने नाही, खांद्यांनी नाही, पोटाने नाही, पाठीने नाही, कंबरेने नाही, छातीने नाही, गुप्तांगाने किंवा मैथुनांगाने नाही; (१६)”

615.

६१५.

‘‘Na hatthehi na pādehi, nāṅgulīhi nakhehi vā;

Na jaṅghāhi na ūrūhi, na vaṇṇena sarena vā;

Liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisu.

“हातांनी नाही, पायांनी नाही, बोटांनी किंवा नखांनी नाही, पोटऱ्यांनी नाही, मांड्यांनी नाही, रंगाने किंवा आवाजाने नाही; इतर प्राण्यांच्या जातींमध्ये जशी जन्मावर आधारित शारीरिक भिन्नता असते, तशी मानवांमध्ये मुळीच नसते. (१७)”

616.

६१६.

‘‘Paccattañca sarīresu, manussesvetaṃ na vijjati;

Vokārañca manussesu, samaññāya pavuccati.

“मानवांच्या शरीरांमध्ये अशी कोणतीही जन्मजात भिन्नता आढळत नाही. मानवांमध्ये जे भेद केले जातात, ते केवळ व्यवहारासाठी मानलेल्या संज्ञा आहेत. (१८)”

617.

६१७.

‘‘Yo hi koci manussesu, gorakkhaṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, kassako so na brāhmaṇo.

“हे वासेट्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी शेती करून आपली उपजीविका करतो, तो शेतकरी (कस्सक) आहे, ब्राह्मण नाही. (१९)”

618.

६१८.

‘‘Yo hi koci manussesu, puthusippena jīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, sippiko so na brāhmaṇo.

“हे वासेट्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी विविध कला-कौशल्यांवर आपली उपजीविका करतो, तो कारागीर (सिप्पिक) आहे, ब्राह्मण नाही. (२०)”

619.

६१९.

‘‘Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo.

“हे वासेट्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी व्यापारावर आपली उपजीविका करतो, तो व्यापारी (वाणिज) आहे, ब्राह्मण नाही. (२१)”

620.

६२०.

‘‘Yo hi koci manussesu, parapessena jīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, pessiko so na brāhmaṇo.

“हे वासेट्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी इतरांची सेवा करून आपली उपजीविका करतो, तो सेवक (पेस्सिक) आहे, ब्राह्मण नाही. (२२)”

621.

६२१.

‘‘Yo hi koci manussesu, adinnaṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, coro eso na brāhmaṇo.

“हे वासेट्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी चोरी करून आपली उपजीविका करतो, तो चोर (चोर) आहे, ब्राह्मण नाही. (२३)”

622.

६२२.

‘‘Yo hi koci manussesu, issatthaṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, yodhājīvo na brāhmaṇo.

“हे वासेट्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी धनुर्विद्या किंवा शस्त्रास्त्रांवर आपली उपजीविका करतो, तो सैनिक (योधाजीव) आहे, ब्राह्मण नाही. (२४)”

623.

६२३.

‘‘Yo hi koci manussesu, porohiccena jīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, yājako eso na brāhmaṇo.

“हे वासेट्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी पौरोहित्य करून आपली उपजीविका करतो, तो याजक (याजक) आहे, ब्राह्मण नाही. (२५)”

624.

६२४.

‘‘Yo [Pg.376] hi koci manussesu, gāmaṃ raṭṭhañca bhuñjati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, rājā eso na brāhmaṇo.

“हे वासेट्ठ, हे लक्षात ठेव की, मानवांमध्ये जो कोणी गाव किंवा राज्याचा उपभोग घेतो, तो राजा आहे, ब्राह्मण नाही. (२६)”

625.

६२५.

‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhavaṃ;

Bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano;

Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“केवळ ब्राह्मण मातेच्या गर्भातून जन्मला म्हणून मी त्याला ब्राह्मण म्हणत नाही. जर तो आसक्तीयुक्त (सकिंचन) असेल, तर तो केवळ ‘भोवादी’ (अहंकारी वक्ता) ठरतो. जो निष्कांचन (अकिंचन) आणि अनासक्त (अनादान) आहे, त्यालाच मी ब्राह्मण म्हणतो. (२७)”

626.

६२६.

‘‘Sabbasaṃyojanaṃ chetvā, so ve na paritassati;

Saṅgātigaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याने सर्व संयोजने (बंधने) तोडून टाकली आहेत, जो कधीही भयभीत किंवा व्याकुळ होत नाही, जो सर्व आसक्तींच्या पलीकडे गेला आहे आणि जो पूर्णपणे मुक्त (विसंयुक्त) झाला आहे, त्यालाच मी ब्राह्मण म्हणतो. (२८)”

627.

६२७.

‘‘Chetvā naddhiṃ varattañca, sandānaṃ sahanukkamaṃ;

Ukkhittapalighaṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याने (द्वेषाचा) दोर आणि (तृष्णेचा) पट्टा, तसेच अनुषंगाने येणाऱ्या (६२ मिथ्या दृष्टींच्या) साखळीला तोडून टाकले आहे, ज्याने अविद्येचा अडसर दूर केला आहे आणि जो बुद्ध (सत्य जाणणारा) आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

628.

६२८.

‘‘Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati;

Khantībalaṃ balānīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो राग न बाळगता शिवीगाळ, मारहाण आणि बंधन सहन करतो; क्षमा हेच ज्याचे बल आणि सैन्य आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

629.

६२९.

‘‘Akkodhanaṃ vatavantaṃ, sīlavantaṃ anussadaṃ;

Dantaṃ antimasārīraṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो क्रोधरहित आहे, व्रत पाळणारा, शीलवान आहे, ज्याच्यात तृष्णेचा लवलेश नाही, जो संयमित आहे आणि ज्याने अंतिम शरीर धारण केले आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

630.

६३०.

‘‘Vāri pokkharapatteva, āraggeriva sāsapo;

Yo na limpati kāmesu, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानावर पाणी टिकत नाही किंवा सुईच्या टोकावर मोहरीचा दाणा थांबत नाही, त्याप्रमाणे जो कामभोगांमध्ये लिप्त होत नाही, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

631.

६३१.

‘‘Yo dukkhassa pajānāti, idheva khayamattano;

Pannabhāraṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो याच जन्मात स्वतःच्या दुःखाचा क्षय जाणतो, ज्याने (स्कंधांचा) भार उतरवून ठेवला आहे आणि जो सर्व क्लेशांपासून मुक्त झाला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

632.

६३२.

‘‘Gambhīrapaññaṃ medhāviṃ, maggāmaggassa kovidaṃ;

Uttamatthamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो गंभीर प्रज्ञेचा, बुद्धिमान आहे, जो मार्ग आणि अमार्ग जाणण्यात कुशल आहे, आणि ज्याने परम अर्थ (अर्हत्व फल) प्राप्त केले आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

633.

६३३.

‘‘Asaṃsaṭṭhaṃ gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ;

Anokasārimappicchaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो गृहस्थ आणि गृहहीन (प्रव्रजित) या दोघांमध्येही मिसळत नाही, जो अनासक्त होऊन विहरतो आणि जो अल्पेच्छ आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

634.

६३४.

‘‘Nidhāya daṇḍaṃ bhūtesu, tasesu thāvaresu ca;

Yo na hanti na ghāteti, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याने चराचर (भ्यालेले आणि स्थिर) सर्व प्राण्यांवरील हिंसाचार (दंड) सोडून दिला आहे, जो स्वतः कोणाची हत्या करत नाही आणि इतरांनाही हत्येस प्रवृत्त करत नाही, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

635.

६३५.

‘‘Aviruddhaṃ viruddhesu, attadaṇḍesu nibbutaṃ;

Sādānesu anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो विरोध करणाऱ्यांमध्ये अविरोधक राहतो, हातात दंड घेतलेल्यांमध्ये शांत राहतो आणि आसक्ती बाळगणाऱ्यांमध्ये अनासक्त राहतो, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

636.

६३६.

‘‘Yassa [Pg.377] rāgo ca doso ca, māno makkho ca pātito;

Sāsaporiva āraggā, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याप्रमाणे सुईच्या टोकावरून मोहरीचा दाणा गळून पडतो, त्याप्रमाणे ज्याचे राग, द्वेष, मान (अभिमान) आणि मख (परगुणनिंदा) गळून पडले आहेत, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

637.

६३७.

‘‘Akakkasaṃ viññāpaniṃ, giraṃ saccamudīraye;

Yāya nābhisaje kañci, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो कोणालाही दुखावणारी नसलेली, मृदू, अर्थपूर्ण आणि सत्य वाणी बोलतो, ज्या वाणीने कोणाचाही अपमान होत नाही, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

638.

६३८.

‘‘Yodha dīghaṃ va rassaṃ vā, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;

Loke adinnaṃ nādiyati, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो या जगात न दिलेली कोणतीही वस्तू—लांब असो वा आखूड, लहान असो वा मोठी, चांगली असो वा वाईट—चोरीने घेत नाही, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

639.

६३९.

‘‘Āsā yassa na vijjanti, asmiṃ loke paramhi ca;

Nirāsāsaṃ visaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याला या लोकात किंवा परलोकात कोणतीही आकांक्षा नाही, जो आकांक्षारहित आणि क्लेशमुक्त आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

640.

६४०.

‘‘Yassālayā na vijjanti, aññāya akathaṃkathī;

Amatogadhamanuppattaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याला कोणतीही आसक्ती नाही, जो सत्य जाणून संशयरहित झाला आहे आणि ज्याने अमृतमय निर्वाणात प्रवेश मिळवला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

641.

६४१.

‘‘Yodha puññañca pāpañca, ubho saṅgamupaccagā;

Asokaṃ virajaṃ suddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो या जगात पुण्य आणि पाप या दोन्ही बंधनांच्या पलीकडे गेला आहे, जो शोकरहित, रागरहित आणि शुद्ध आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

642.

६४२.

‘‘Candaṃva vimalaṃ suddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Nandībhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो निष्कलंक चंद्राप्रमाणे निर्मळ, शुद्ध, अत्यंत प्रसन्न आणि शांत आहे, आणि ज्याची अस्तित्वाची (भव) तृष्णा नष्ट झाली आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

643.

६४३.

‘‘Yomaṃ palipathaṃ duggaṃ, saṃsāraṃ mohamaccagā;

Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, anejo akathaṃkathī;

Anupādāya nibbuto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो या कठीण मार्गाला, क्लेशांच्या दुर्गम प्रवासाला, संसाराला आणि मोहाला पार करून गेला आहे; जो चारही ओघांना पार करून पलीकडच्या तीराला पोहोचला आहे, जो ध्यानी आहे, तृष्णारहित आहे, संशयरहित आहे आणि उपादानरहित शांत झाला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

644.

६४४.

‘‘Yodha kāme pahantvāna, anāgāro paribbaje;

Kāmabhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो या जगात कामभोगांचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) होऊन प्रव्रजित होतो, ज्याचे काम आणि भव नष्ट झाले आहेत, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

645.

६४५.

‘‘Yodha taṇhaṃ pahantvāna, anāgāro paribbaje;

Taṇhābhavaparikkhīṇaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो या जगात तृष्णेचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) होऊन प्रव्रजित होतो, ज्याची तृष्णा आणि भव नष्ट झाले आहेत, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

646.

६४६.

‘‘Hitvā mānusakaṃ yogaṃ, dibbaṃ yogaṃ upaccagā;

Sabbayogavisaṃyuttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याने मानवी बंधनांचा त्याग केला आहे आणि जो दिव्य बंधनांच्याही पलीकडे गेला आहे, जो सर्व बंधनांमधून मुक्त झाला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

647.

६४७.

‘‘Hitvā ratiñca aratiṃ, sītibhūtaṃ nirūpadhiṃ;

Sabbalokābhibhuṃ vīraṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याने आसक्ती आणि अनासक्ती या दोन्ही गोष्टींचा त्याग केला आहे, जो शांत झाला आहे, ज्याच्याकडे कोणतीही उपाधी उरलेली नाही, आणि जो संपूर्ण जगावर विजय मिळवणारा वीर आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

648.

६४८.

‘‘Cutiṃ [Pg.378] yo vedi ttānaṃ, upapattiñca sabbaso;

Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो प्राण्यांचे मरण आणि जन्म पूर्णपणे जाणतो, जो अनासक्त आहे, सुगत आहे आणि बुद्ध आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

649.

६४९.

‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā;

Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याची गती देव, गंधर्व किंवा मनुष्य जाणू शकत नाहीत, ज्याचे आस्रव नष्ट झाले आहेत आणि जो अर्हत आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

650.

६५०.

‘‘Yassa pure ca pacchā ca, majjhe ca natthi kiñcanaṃ;

Akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“ज्याला भूतकाळात, भविष्यकाळात आणि वर्तमानकाळात कोणतीही आसक्ती नाही, जो अकिंचन आणि अनासक्त आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

651.

६५१.

‘‘Usabhaṃ pavaraṃ vīraṃ, mahesiṃ vijitāvinaṃ;

Anejaṃ nhātakaṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो श्रेष्ठ वृषभाप्रमाणे निर्भय, वीर, महान ऋषी, विजयी, तृष्णारहित, क्लेशांचे क्षालन केलेला आणि बुद्ध आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

652.

६५२.

‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedi, saggāpāyañca passati;

Atho jātikkhayaṃ patto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“जो आपले पूर्वजन्म जाणतो, जो स्वर्ग आणि नरक पाहतो, आणि जो जन्माच्या क्षयाला पोहोचला आहे, त्याला मी 'ब्राह्मण' म्हणतो.”

653.

६५३.

‘‘Samaññā hesā lokasmiṃ, nāmagottaṃ pakappitaṃ;

Sammuccā samudāgataṃ, tattha tattha pakappitaṃ.

“या जगात नाव आणि गोत्र हे केवळ कल्पिलेले संकेत आहेत. ते केवळ व्यवहारासाठी रूढ झाले आहेत आणि वेगवेगळ्या वेळी नातेवाईकांकडून कल्पिले गेले आहेत.”

654.

६५४.

‘‘Dīgharattamanusayitaṃ, diṭṭhigatamajānataṃ;

Ajānantā no pabruvanti, jātiyā hoti brāhmaṇo.

“या गोष्टी न जाणणाऱ्या अज्ञानी लोकांच्या मनात हा चुकीचा दृष्टिकोन दीर्घकाळापासून रुजलेला आहे. ते न जाणता असे म्हणतात की, 'माणूस जन्माने ब्राह्मण होतो'.”

655.

६५५.

‘‘Na jaccā brāhmaṇo hoti, na jaccā hoti abrāhmaṇo;

Kammunā brāhmaṇo hoti, kammunā hoti abrāhmaṇo.

“कोणीही जन्माने ब्राह्मण होत नाही आणि जन्माने अब्राह्मणही होत नाही. कर्मानेच माणूस ब्राह्मण होतो आणि कर्मानेच अब्राह्मण होतो.”

656.

६५६.

‘‘Kassako kammunā hoti, sippiko hoti kammunā;

Vāṇijo kammunā hoti, pessiko hoti kammunā.

“आपल्या कर्मानेच माणूस शेतकरी होतो, कर्मानेच तो कारागीर होतो, कर्मानेच तो व्यापारी होतो आणि कर्मानेच तो सेवक होतो.”

657.

६५७.

‘‘Coropi kammunā hoti, yodhājīvopi kammunā;

Yājako kammunā hoti, rājāpi hoti kammunā.

“कर्मानेच माणूस चोर होतो, कर्मानेच तो सैनिक होतो, कर्मानेच तो याजक होतो आणि कर्मानेच तो राजा होतो.”

658.

६५८.

‘‘Evametaṃ [Pg.379] yathābhūtaṃ, kammaṃ passanti paṇḍitā;

Paṭiccasamuppādadassā, kammavipākakovidā.

“अशा प्रकारे, प्रतीत्यसमुत्पाद पाहणारे आणि कर्म व कर्माच्या विपाकात कुशल असलेले ज्ञानी लोक कर्माला जसे आहे तसे पाहतात.”

659.

६५९.

‘‘Kammunā vattati loko, kammunā vattati pajā;

Kammanibandhanā sattā, rathassāṇīva yāyato.

“कर्मामुळेच हे जग चालते, कर्मामुळेच प्रजा चालते. ज्याप्रमाणे धावत्या रथाच्या चाकाला कणा बांधून ठेवतो, त्याप्रमाणे सर्व प्राणी कर्माने बांधलेले आहेत.”

660.

६६०.

‘‘Tapena brahmacariyena, saṃyamena damena ca;

Etena brāhmaṇo hoti, etaṃ brāhmaṇamuttamaṃ.

“तप, ब्रह्मचर्य, संयम आणि इंद्रियदमन यांमुळेच माणूस ब्राह्मण होतो; हेच सर्वश्रेष्ठ ब्राह्मणत्व आहे.”

661.

६६१.

‘‘Tīhi vijjāhi sampanno, santo khīṇapunabbhavo;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, brahmā sakko vijānata’’nti.

“जो तीन विद्यांनी संपन्न आहे, शांत आहे आणि ज्याचा पुनर्जन्म नष्ट झाला आहे; हे वासेठ्ठ, तू त्यालाच जाणणाऱ्यांसाठी ब्रह्मा आणि शक्र समज.”

Evaṃ vutte, vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti.

असे बोलले असता, वासेठ्ठ आणि भारद्वाज या तरुण ब्राह्मणांनी भगवंतांना म्हटले—'अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ... आजपासून आम्ही आमचे संपूर्ण आयुष्य शरण गेलेले उपासक आहोत, असे आदरणीय गोतमांनी आम्हाला मानावे.'

Vāseṭṭhasuttaṃ navamaṃ niṭṭhitaṃ.

नववे वासेठ्ठसुत्त समाप्त झाले.

10. Kokālikasuttaṃ

१०. कोकालिकसुत्त

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho kokāliko bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pāpicchā, bhante, sāriputtamoggallānā, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā’’ti.

मी असे ऐकले आहे—एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहरत होते. तेव्हा कोकालिक भिक्खू भगवंतांकडे आले; त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या कोकालिक भिक्खूंनी भगवंतांना म्हटले—'भंते, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे पापी इच्छा बाळगणारे आहेत, ते वाईट इच्छांच्या आहारी गेले आहेत.'

Evaṃ vutte, bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘mā hevaṃ, kokālika, mā hevaṃ, kokālika! Pasādehi, kokālika, sāriputtamoggallānesu cittaṃ. Pesalā sāriputtamoggallānā’’ti.

असे म्हटले असता, भगवान कोकालिक भिक्खूला म्हणाले—'असे बोलू नकोस, कोकालिका! असे बोलू नकोस, कोकालिका! कोकालिका, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्याविषयी मनात श्रद्धा ठेव. सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे शीलवान आहेत.'

Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho kokāliko bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiñcāpi me, bhante, bhagavā saddhāyiko paccayiko, atha kho pāpicchāva sāriputtamoggallānā, pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā’’ti. Tatiyampi kho bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘mā hevaṃ, kokālika[Pg.380], mā hevaṃ, kokālika! Pasādehi, kokālika, sāriputtamoggallānesu cittaṃ. Pesalā sāriputtamoggallānā’’ti.

दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही कोकालिक भिक्खू भगवंतांना असे म्हणाला – “भंते, जरी भगवंतांवर माझी पूर्ण श्रद्धा आणि विश्वास असला, तरीही सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे पापी इच्छेचे (वाईट वासनांचे) आहेत, ते वाईट वासनांच्या आहारी गेले आहेत.” तिसऱ्यांदाही भगवंत कोकालिक भिक्खूला असे म्हणाले – “असे बोलू नकोस, कोकालिका! असे बोलू नकोस, कोकालिका! कोकालिका, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लानांविषयी मनात श्रद्धा (प्रसन्नता) ठेव. सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे शीलवान (सदाचारी) आहेत.”

Atha kho kokāliko bhikkhu uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Acirappakkantassa ca kokālikassa bhikkhuno sāsapamattīhi piḷakāhi sabbo kāyo phuṭo ahosi; sāsapamattiyo hutvā muggamattiyo ahesuṃ; muggamattiyo hutvā kaḷāyamattiyo ahesuṃ; kaḷāyamattiyo hutvā kolaṭṭhimattiyo ahesuṃ; kolaṭṭhimattiyo hutvā kolamattiyo ahesuṃ; kolamattiyo hutvā āmalakamattiyo ahesuṃ; āmalakamattiyo hutvā beḷuvasalāṭukamattiyo ahesuṃ; beḷuvasalāṭukamattiyo hutvā billamattiyo ahesuṃ; billamattiyo hutvā pabhijjiṃsu; pubbañca lohitañca pagghariṃsu. Atha kho kokāliko bhikkhu tenevābādhena kālamakāsi. Kālaṅkato ca kokāliko bhikkhu padumaṃ nirayaṃ upapajji sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā.

त्यानंतर कोकालिक भिक्खू आपल्या आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले आणि प्रदक्षिणा घालून निघून गेला. कोकालिक भिक्खू निघून गेल्यावर काही वेळातच त्याच्या संपूर्ण शरीरावर मोहरीच्या दाण्यांच्या आकाराचे फोड आले. मोहरीच्या दाण्यांच्या आकाराचे असलेले ते फोड नंतर मुगाच्या दाण्यांच्या आकाराचे झाले; मुगाच्या दाण्यांच्या आकाराचे असलेले ते फोड वाटाण्याच्या आकाराचे झाले; वाटाण्याच्या आकाराचे असलेले ते फोड बोराच्या बियांच्या आकाराचे झाले; बोराच्या बियांच्या आकाराचे असलेले ते फोड बोराच्या आकाराचे झाले; बोराच्या आकाराचे असलेले ते फोड आवळ्याच्या आकाराचे झाले; आवळ्याच्या आकाराचे असलेले ते फोड कच्च्या बेलाच्या फळाच्या आकाराचे झाले; कच्च्या बेलाच्या फळाच्या आकाराचे असलेले ते फोड पिकलेल्या बेलाच्या फळाच्या आकाराचे झाले. पिकलेल्या बेलाच्या फळाच्या आकाराचे झाल्यावर ते फुटले आणि त्यातून पू व रक्त वाहू लागले. त्यानंतर कोकालिक भिक्खूचा त्याच आजाराने मृत्यू झाला. मृत्यू पावल्यावर, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लानांविषयी मनात द्वेष धरल्यामुळे कोकालिक भिक्खू 'पदुम' (पद्म) निरयात (नरकात) उत्पन्न झाला.

Atha kho brahmā sahampati abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ, ṭhito kho brahmā sahampati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kokāliko, bhante, bhikkhu kālaṅkato; kālaṅkato ca, bhante, kokāliko bhikkhu padumaṃ nirayaṃ upapanno sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā’’ti. Idamavoca brahmā sahampati; idaṃ vatvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

त्यानंतर, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेल्या सहम्पती ब्रह्माने संपूर्ण जेतवन प्रकाशित करून, जेथे भगवंत होते तेथे तो आला. आल्यानंतर त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला सहम्पती ब्रह्मा भगवंतांना म्हणाला – “भंते, कोकालिक भिक्खूचा मृत्यू झाला आहे; आणि भंते, मृत्यू पावलेला कोकालिक भिक्खू सारिपुत्त व मोग्गल्लानांविषयी मनात द्वेष धरल्यामुळे पदुम निरयात उत्पन्न झाला आहे.” सहम्पती ब्रह्माने हे सांगितले. हे बोलून त्याने भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तो तेथेच अंतर्धान पावला.

Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ brahmā sahampati abhikkantāya rattiyā…pe… idamavoca, bhikkhave, brahmā sahampati, idaṃ vatvā maṃ padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti.

त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, आज रात्री, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर सहम्पती ब्रह्मा... (पूर्ववत)... भिक्खूंनो, सहम्पती ब्रह्माने हे सांगितले. हे बोलून, मला प्रदक्षिणा घालून तो तेथेच अंतर्धान पावला.”

Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kīvadīghaṃ nu kho, bhante, padume niraye āyuppamāṇa’’nti? ‘‘Dīghaṃ kho, bhikkhu, padume niraye āyuppamāṇaṃ; taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ ettakāni vassāni iti vā ettakāni vassasatāni iti vā ettakāni vassasahassāni [Pg.381] iti vā ettakāni vassasatasahassāni iti vā’’ti. ‘‘Sakkā pana, bhante, upamā kātu’’nti? ‘‘Sakkā, bhikkhū’’ti bhagavā avoca –

असे विचारले असता, एका भिक्खूने भगवंतांना विचारले – “भंते, पदुम निरयातील आयुष्याचे प्रमाण किती मोठे आहे?” भगवंत म्हणाले, “भिक्खू, पदुम निरयातील आयुष्याचे प्रमाण खूप मोठे आहे. त्याचे मोजमाप करून ते इतकी वर्षे, किंवा इतकी शेकडो वर्षे, किंवा इतकी हजारो वर्षे, किंवा इतकी लाखो वर्षे आहे, असे सांगणे सोपे नाही.” “भंते, काही उपमा देता येईल का?” भगवंत म्हणाले, “भिक्खू, देता येईल.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhu, vīsatikhāriko kosalako tilavāho; tato puriso vassasatassa vassasatassa accayena ekamekaṃ tilaṃ uddhareyya. Khippataraṃ kho so bhikkhu vīsatikhāriko kosalako tilavāho iminā upakkamena parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya, natveva eko abbudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati abbudā nirayā evameko nirabbudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati nirabbudā nirayā evameko ababo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati ababā nirayā evameko ahaho nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati ahahā nirayā evameko aṭaṭo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati aṭaṭā nirayā evameko kumudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati kumudā nirayā evameko sogandhiko nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati sogandhikā nirayā evameko uppalako nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati uppalakā nirayā evameko puṇḍarīko nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati puṇḍarīkā nirayā evameko padumo nirayo. Padumaṃ kho pana bhikkhu nirayaṃ kokāliko bhikkhu upapanno sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

“भिक्खू, समजा कोसल देशातील वीस खारी (एक माप) क्षमतेची तिळाची एक गाडी भरलेली आहे. त्यातून एखाद्या माणसाने दर शंभर वर्षांनी एक-एक तिळाचा दाणा बाहेर काढला. भिक्खू, या पद्धतीने ती वीस खारी तिळाची गाडी अधिक वेगाने रिकामी होऊन संपून जाईल, पण एका 'अब्बुद' निरयाचा काळ संपणार नाही. भिक्खू, वीस अब्बुद निरय म्हणजे एक 'निरब्बुद' निरय होय. वीस निरब्बुद निरय म्हणजे एक 'अबब' निरय होय. वीस अबब निरय म्हणजे एक 'अहह' निरय होय. वीस अहह निरय म्हणजे एक 'अटट' निरय होय. वीस अटट निरय म्हणजे एक 'कुमुद' निरय होय. वीस कुमुद निरय म्हणजे एक 'सोगंधिक' निरय होय. वीस सोगंधिक निरय म्हणजे एक 'उप्पलक' निरय होय. वीस उप्पलक निरय म्हणजे एक 'पुंडरीक' निरय होय. आणि वीस पुंडरीक निरय म्हणजे एक 'पदुम' निरय होय. भिक्खू, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लानांविषयी मनात द्वेष धरल्यामुळे कोकालिक भिक्खू या पदुम निरयात उत्पन्न झाला आहे.” भगवंतांनी हे सांगितले. हे बोलून सुगत शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले –

662.

६६२.

‘‘Purisassa hi jātassa, kuṭhārī jāyate mukhe;

Yāya chindati attānaṃ, bālo dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ.

“जन्म घेणाऱ्या प्रत्येक माणसाच्या मुखात एक कुऱ्हाड जन्माला येते; जिच्याद्वारे मूर्ख माणूस वाईट (दुर्भाषिले) बोलून स्वतःलाच कापून काढतो.

663.

६६३.

‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati, taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;

Vicināti mukhena so kaliṃ, kalinā tena sukhaṃ na vindati.

जो निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करतो, किंवा जो प्रशंसनीय व्यक्तीची निंदा करतो, तो आपल्या मुखाने पाप (कलंक) गोळा करतो; आणि त्या पापामुळे त्याला कधीही सुख मिळत नाही.

664.

६६४.

‘‘Appamatto [Pg.382] ayaṃ kali, yo akkhesu dhanaparājayo;

Sabbassāpi sahāpi attanā, ayameva mahattaro kali;

Yo sugatesu manaṃ padosaye.

द्यूतात (जुगारात) सर्व संपत्ती आणि स्वतःलाही गमावून बसणे हा पराभव म्हणजे अगदी लहान पाप (कलंक) आहे; परंतु जो सुगतांवर (बुद्ध व त्यांच्या श्रावकांवर) मनात द्वेष धरतो, हे त्याहूनही अत्यंत मोठे पाप आहे.

665.

६६५.

‘‘Sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ, chattiṃsati pañca ca abbudāni ;

Yamariyagarahī nirayaṃ upeti, vācaṃ manañca paṇidhāya pāpakaṃ.

एक लाख छत्तीस हजार निरब्बुद आणि पाच अब्बुद इतक्या प्रदीर्घ काळापर्यंत, आर्यांची (सत्पुरुषांची) निंदा करणारा मनुष्य आपल्या मनात आणि वाणीत पाप धारण करून नरकात पडतो.

666.

६६६.

‘‘Abhūtavādī nirayaṃ upeti, yo vāpi katvā na karomicāha;

Ubhopi te pecca samā bhavanti, nihīnakammā manujā parattha.

असत्य बोलणारा नरकात जातो, आणि जो एखादे कर्म करून 'मी ते केले नाही' असे म्हणतो तोही नरकात जातो; हे दोन्ही नीच कृत्य करणारे मनुष्य मृत्यूनंतर परलोकात समान गती प्राप्त करतात.

667.

६६७.

‘‘Yo appaduṭṭhassa narassa dussati, suddhassa posassa anaṅgaṇassa;

Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ, sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto.

जो मनुष्य निष्पाप, शुद्ध आणि दोषरहित व्यक्तीचा द्वेष करतो, ते पाप त्या मूर्खावरच उलटते; जसे वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फेकलेली बारीक धूळ फेकणाऱ्यावरच परत येते.

668.

६६८.

‘‘Yo lobhaguṇe anuyutto, so vacasā paribhāsati aññe;

Asaddho kadariyo avadaññū, macchari pesuṇiyaṃ anuyutto.

जो लोभाच्या आहारी गेलेला आहे, तो आपल्या वाणीने इतरांचा अपमान करतो; जो अश्रद्ध, कुटिल, उपदेश न मानणारा, कंजूष आणि चहाडी करण्यात मग्न असतो.

669.

६६९.

‘‘Mukhadugga vibhūta anariya, bhūnahu pāpaka dukkaṭakāri;

Purisanta kalī avajāta, mā bahubhāṇidha nerayikosi.

हे वाचाळ, असत्यवादी, अनार्य, कल्याणाचा नाश करणाऱ्या, पापी, दुष्कर्मी, नराधम, अमंगळ आणि कुलकलंक माणसा! येथे फार बडबड करू नकोस, तू नरकात जाण्यास पात्र आहेस.

670.

६७०.

‘‘Rajamākirasī [Pg.383] ahitāya, sante garahasi kibbisakārī;

Bahūni duccaritāni caritvā, gacchasi kho papataṃ cirarattaṃ.

तू स्वतःच्या अहितासाठी क्लेशांची धूळ उडवत आहेस, सत्पुरुषांची निंदा करत आहेस आणि पापकर्मे करत आहेस; अनेक दुष्कृत्ये करून तू दीर्घकाळासाठी नरक रूपी महाखड्ड्यात पडशील.

671.

६७१.

‘‘Na hi nassati kassaci kammaṃ, eti hataṃ labhateva suvāmi;

Dukkhaṃ mando paraloke, attani passati kibbisakārī.

कोणाचेही कर्म कधीही नष्ट होत नाही; ते परत येते आणि कर्माचा कर्ता ते प्राप्त करतो. पापकर्म करणारा मंदबुद्धी मनुष्य परलोकात स्वतःलाच दुःख भोगताना पाहतो.

672.

६७२.

‘‘Ayosaṅkusamāhataṭṭhānaṃ, tiṇhadhāramayasūlamupeti;

Atha tattaayoguḷasannibhaṃ, bhojanamatthi tathā patirūpaṃ.

तो लोखंडी खिळे ठोकलेल्या ठिकाणी जातो, आणि तीक्ष्ण धार असलेल्या लोखंडी सुळावर चढवला जातो. त्यानंतर, त्याच्या कर्माला साजेसे असे तापलेल्या लोखंडी गोळ्यासारखे अन्न त्याला खावे लागते.

673.

६७३.

‘‘Na hi vaggu vadanti vadantā, nābhijavanti na tāṇamupenti;

Aṅgāre santhate sayanti, ginisampajjalitaṃ pavisanti.

ते (नरकपाल) बोलताना कधीही गोड बोलत नाहीत, ते जवळ येत नाहीत की आश्रय देत नाहीत. ते (नरकवासी) पसरलेल्या धगधगत्या कोळशांवर झोपतात आणि चहूबाजूंनी पेटलेल्या अग्नीत प्रवेश करतात.

674.

६७४.

‘‘Jālena ca onahiyāna, tattha hananti ayomayakuṭebhi ;

Andhaṃva timisamāyanti, taṃ vitatañhi yathā mahikāyo.

लोखंडी जाळ्याने बांधून, तिथे ते (नरकपाल) त्यांना लोखंडी हातोड्यांनी मारतात. ते अत्यंत दाट आणि आंधळे करणाऱ्या अंधकारात जातात, जो पृथ्वीसारखा विस्तीर्ण पसरलेला आहे.

675.

६७५.

‘‘Atha lohamayaṃ pana kumbhiṃ, ginisampajjalitaṃ pavisanti;

Paccanti hi tāsu cirarattaṃ, agginisamāsu samuppilavāte.

त्यानंतर ते चहूबाजूंनी धगधगणाऱ्या लोखंडी कढईत प्रवेश करतात. अग्नीसारख्या तापलेल्या त्या कढयांमध्ये ते वर-खाली तरंगत दीर्घकाळपर्यंत शिजत राहतात.

676.

६७६.

‘‘Atha pubbalohitamisse, tattha kiṃ paccati kibbisakārī;

Yaṃ yaṃ disakaṃ adhiseti, tattha kilissati samphusamāno.

त्यानंतर, पू आणि रक्ताने मिश्रित असलेल्या कढईत तो पापी मनुष्य शिजतो. तो ज्या ज्या दिशेला जातो, तिथे तिथे त्या पू-रक्ताच्या स्पर्शाने तो अत्यंत पीडित आणि दुःखी होतो.

677.

६७७.

‘‘Puḷavāvasathe [Pg.384] salilasmiṃ, tattha kiṃ paccati kibbisakārī;

Gantuṃ na hi tīramapatthi, sabbasamā hi samantakapallā.

किड्यांनी भरलेल्या घाणेरड्या पाण्यात तो पापी मनुष्य शिजतो. तिथून बाहेर पडण्यासाठी कोणताही किनारा नाही, कारण चहूबाजूंनी त्या कढईच्या कडा सारख्याच आहेत.

678.

६७८.

‘‘Asipattavanaṃ pana tiṇhaṃ, taṃ pavisanti samucchidagattā;

Jivhaṃ balisena gahetvā, ārajayārajayā vihananti.

त्यानंतर ते धारदार तलवारींसारखी पाने असलेल्या जंगलात प्रवेश करतात, जिथे secrete शरीर छिन्नविच्छिन्न होते. यमदूत त्यांच्या जिभेला लोखंडी गळाने पकडून, ती वारंवार टोचून त्यांना छिन्नविच्छिन्न करतात.

679.

६७९.

‘‘Atha vetaraṇiṃ pana duggaṃ, tiṇhadhārakhuradhāramupenti;

Tattha mandā papatanti, pāpakarā pāpāni karitvā.

त्यानंतर ते वस्तऱ्यासारखी तीक्ष्ण धार असलेल्या, पार करण्यास कठीण अशा वैतरणी नदीत पोहोचतात. तिथे ते मूर्ख पापी लोक स्वतःच्या पापांमुळे कोसळतात.

680.

६८०.

‘‘Khādanti hi tattha rudante, sāmā sabalā kākolagaṇā ca;

Soṇā siṅgālā paṭigiddhā, kulalā vāyasā ca vitudanti.

तिथे रडणाऱ्या त्या नरकवासीयांना काळे व ठिपके असलेले कुत्रे आणि कोल्हे अत्यंत हावरटपणे खातात; तसेच गिधाडे, कावळे आणि सशाण्यांचे थवे त्यांना टोचून घायाळ करतात.

681.

६८१.

‘‘Kicchā vatayaṃ idha vutti, yaṃ jano phusati kibbisakārī;

Tasmā idha jīvitasese, kiccakaro siyā naro na cappamajje.

पापी मनुष्याला भोगावे लागणारे हे नरकातील जीवन खरोखरच अत्यंत कष्टदायक आहे. म्हणून, या जगात जोपर्यंत आयुष्य शिल्लक आहे, तोपर्यंत मनुष्याने कल्याणकारी कर्मे करावीत आणि कधीही प्रमाद करू नये.

682.

६८२.

‘‘Te gaṇitā vidūhi tilavāhā, ye padume niraye upanītā;

Nahutāni hi koṭiyo pañca bhavanti, dvādasa koṭisatāni punaññā.

विद्वानांनी तिळाच्या गाड्यांच्या संख्येवरून 'पदुम' नरकातील आयुष्याची गणना केली आहे. हे आयुष्य पाच हजार कोटी नहुत आणि आणखी बाराशे कोटी वर्षांचे होते.

683.

६८३.

‘‘Yāva [Pg.385] dukhā nirayā idha vuttā, tatthapi tāva ciraṃ vasitabbaṃ;

Tasmā sucipesalasādhuguṇesu, vācaṃ manaṃ satataṃ parirakkhe’’ti.

या जगात नरकाचे दुःख जितके भयंकर सांगितले आहे, तितका दीर्घकाळ तिथे राहावे लागते. म्हणून, पवित्र, शीलवान आणि सद्गुणी पुरुषांच्या प्रति मनुष्याने आपली वाणी आणि मन नेहमी सुरक्षित ठेवावे.

Kokālikasuttaṃ dasamaṃ niṭṭhitaṃ.

दहावे कोकालिक सुत्त समाप्त झाले.

11. Nālakasuttaṃ

११. नालक सुत्त

684.

६८४.

Ānandajāte tidasagaṇe patīte, sakkañca indaṃ sucivasane ca deve;

Dussaṃ gahetvā atiriva thomayante, asito isi addasa divāvihāre.

असित ऋषींनी दुपारच्या विश्रांतीच्या वेळी, अत्यंत आनंदी आणि प्रसन्न झालेल्या तावतिंस स्वर्गातील देवगणांना पाहिले, जे स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून, देवराज इंद्राचा आदर करत, हातात वस्त्रे घेऊन नाचत होते आणि अतिशय आनंदोत्सव साजरा करत होते.

685.

६८५.

Disvāna deve muditamane udagge, cittiṃ karitvāna idamavoca tattha;

‘‘Kiṃ devasaṅgho atiriva kalyarūpo, dussaṃ gahetvā ramayatha kiṃ paṭicca.

त्या देवांना अत्यंत आनंदी आणि प्रफुल्लित पाहून, असित ऋषींनी त्यांचा आदर करत विचारले, 'हा देवगण एवढा प्रसन्न का दिसत आहे? तुम्ही हातात वस्त्रे घेऊन कशाच्या आनंदात उत्सव साजरा करत आहात?'

686.

६८६.

‘‘Yadāpi āsī asurehi saṅgamo, jayo surānaṃ asurā parājitā.Tadāpi netādiso lomahaṃsano, kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditā.

जेव्हा असुरांसोबत युद्ध झाले होते, देवांचा विजय झाला होता आणि असुर पराभूत झाले होते, तेव्हाही असा अंगावर रोमांच उभा करणारा आनंद झाला नव्हता. देवांनी असे कोणते आश्चर्यकारक दृश्य पाहिले आहे, ज्यामुळे ते एवढे हर्षोल्हासित झाले आहेत?

687.

६८७.

‘‘Seḷenti gāyanti ca vādayanti ca, bhujāni phoṭenti ca naccayanti ca;

Pucchāmi vohaṃ merumuddhavāsine, dhunātha me saṃsayaṃ khippa mārisā’’.

तुम्ही शिट्ट्या वाजवत आहात, गाणी गात आहात, वाद्ये वाजवत आहात, दंड थोपटत आहात आणि नाचत आहात. हे मेरू पर्वताच्या शिखरावर राहणाऱ्या देवहो! मी तुम्हाला विचारतो, कृपया माझ्या शंकेचे त्वरित निरसन करा.'

688.

६८८.

‘‘So [Pg.386] bodhisatto ratanavaro atulyo, manussaloke hitasukhatthāya jāto;

Sakyāna gāme janapade lumbineyye, tenamha tuṭṭhā atiriva kalyarūpā.

ते अतुलनीय आणि श्रेष्ठ रत्न असलेले बोधिसत्व, मानवांच्या कल्याणासाठी आणि सुखासाठी, शाक्यांच्या लुंबिनी नावाच्या उद्यानात जन्मले आहेत. म्हणूनच आम्ही अत्यंत आनंदी आणि प्रफुल्लित झालो आहोत.

689.

६८९.

‘‘So sabbasattuttamo aggapuggalo, narāsabho sabbapajānamuttamo;

Vattessati cakkamisivhaye vane, nadaṃva sīho balavā migābhibhū’’.

ते सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ, अग्रगण्य पुरुष, मानवांमध्ये सिंहासारखे आणि सर्व प्रजेमध्ये उत्तम आहेत. ते ऋषिपतन नावाच्या वनात, प्राण्यांवर राज्य करणाऱ्या बलवान सिंहाप्रमाणे गर्जना करत धम्मचक्र प्रवर्तन करतील.

690.

६९०.

Taṃ saddaṃ sutvā turitamavasarī so, suddhodanassa tada bhavanaṃ upāvisi ;

Nisajja tattha idamavocāsi sakye, ‘‘kuhiṃ kumāro ahamapi daṭṭhukāmo’’.

ते शब्द ऐकून असित ऋषी त्वरित देवलोकातून खाली उतरले आणि राजा शुद्धोधनाच्या राजवाड्यात गेले. तिथे बसून त्यांनी शाक्यांना विचारले, 'तो राजकुमार कुठे आहे? मलाही त्यांना पाहण्याची इच्छा आहे.'

691.

६९१.

Tato kumāraṃ jalitamiva suvaṇṇaṃ, ukkāmukheva sukusalasampahaṭṭhaṃ ;

Daddallamānaṃ siriyā anomavaṇṇaṃ, dassesu puttaṃ asitavhayassa sakyā.

त्यानंतर शाक्यांनी, एखाद्या कुशल सोनाराने भट्टीत तापवून शुद्ध केलेल्या लकाकणाऱ्या सोन्याप्रमाणे तेजस्वी, अत्यंत सुंदर आणि कांतीमान असलेल्या त्या बालकाला असित ऋषींना दाखवले.

692.

६९२.

Disvā kumāraṃ sikhimiva pajjalantaṃ, tārāsabhaṃva nabhasigamaṃ visuddhaṃ;

Sūriyaṃ tapantaṃ saradarivabbhamuttaṃ, ānandajāto vipulamalattha pītiṃ.

धगधगत्या अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, आकाशात चमकणाऱ्या नक्षत्रांचा राजा चंद्राप्रमाणे निर्मळ आणि शरद ऋतूत ढगांतून मुक्त होऊन तळपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान असलेल्या त्या राजकुमाराला पाहून असित ऋषींना अत्यंत आनंद झाला आणि त्यांनी असीम प्रीतीचा अनुभव घेतला.

693.

६९३.

Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ, chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā, na dissare cāmarachattagāhakā.

देवांनी आकाशात हजार आऱ्यांचे आणि अनेक शाखांचे पांढरे छत्र धरले होते. सोन्याचे दांडे असलेले चामर हवेत हलत होते, परंतु ते छत्र आणि चामर धारण करणारे देव मात्र दिसत नव्हते.

694.

६९४.

Disvā [Pg.387] jaṭī kaṇhasirivhayo isi, suvaṇṇanikkhaṃ viya paṇḍukambale;

Setañca chattaṃ dhariyanta muddhani, udaggacitto sumano paṭiggahe.

लाल घोंगडीवर ठेवलेल्या सोन्याच्या तुकड्याप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या त्या बालकाला आणि त्यांच्या डोक्यावर धरलेले पांढरे छत्र पाहून, 'कण्हसिरी' नावाच्या जटाधारी ऋषींनी अत्यंत प्रसन्न आणि आनंदी मनाने त्यांना आपल्या हातात घेतले.

695.

६९५.

Paṭiggahetvā pana sakyapuṅgavaṃ, jigīsato lakkhaṇamantapāragū;

Pasannacitto giramabbhudīrayi, ‘‘anuttarāyaṃ dvipadānamuttamo’’.

त्या शाक्यश्रेष्ठाला हातात घेऊन, शारीरिक लक्षणांचे आणि वेदांचे पारंगत असलेल्या त्या ऋषींनी बालकाचे निरीक्षण केले आणि प्रसन्न चित्ताने उद्गार काढले, 'हा बालक सर्वश्रेष्ठ आणि मानवांमध्ये सर्वोत्तम आहे.'

696.

६९६.

Athattano gamanamanussaranto, akalyarūpo gaḷayati assukāni;

Disvāna sakyā isimavocuṃ rudantaṃ,‘‘No ce kumāre bhavissati antarāyo’’.

त्यानंतर, स्वतःच्या मृत्यूची आठवण होऊन ते दुःखी झाले आणि त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. ऋषींना रडताना पाहून शाक्यांनी विचारले, 'राजकुमाराच्या आयुष्यात काही संकट तर येणार नाही ना?'

697.

६९७.

Disvāna sakye isimavoca akalye, ‘‘nāhaṃ kumāre ahitamanussarāmi;

Na cāpimassa bhavissati antarāyo, na orakāyaṃ adhimānasā bhavātha.

शाक्यांना चिंताक्रांत पाहून ऋषी म्हणाले, 'मी राजकुमाराचे कोणतेही अहित पाहत नाही, तसेच त्यांच्या मार्गात कोणताही अडथळा येणार नाही. हा राजकुमार सामान्य नाही, म्हणून तुम्ही निश्चिंत व्हा.'

698.

६९८.

‘‘Sambodhiyaggaṃ phusissatāyaṃ kumāro, so dhammacakkaṃ paramavisuddhadassī;

Vattessatāyaṃ bahujanahitānukampī, vitthārikassa bhavissati brahmacariyaṃ.

हा राजकुमार सर्वोच्च संबोधी प्राप्त करेल. अत्यंत शुद्ध दृष्टी असलेले आणि बहुजनांच्या कल्याणासाठी कारुण्य बाळगणारे हे धम्मचक्र प्रवर्तन करतील. त्यांचे हे ब्रह्मचर्य सर्वत्र विस्तृत होईल.

699.

६९९.

‘‘Mamañca āyu na ciramidhāvaseso, athantarā me bhavissati kālakiriyā;

Sohaṃ na sossaṃ asamadhurassa dhammaṃ, tenamhi aṭṭo byasanaṃgato aghāvī’’.

माझे आयुष्य आता फार थोडे उरले आहे. राजकुमार बुद्ध होण्यापूर्वीच माझा मृत्यू होईल. अतुलनीय पराक्रम असलेल्या या बुद्धांचा धम्म ऐकण्याचे भाग्य मला लाभणार नाही. याच विचाराने मी अत्यंत दुःखी, कष्टी आणि शोकाकुल झालो आहे.'

700.

७००.

So [Pg.388] sākiyānaṃ vipulaṃ janetvā pītiṃ, antepuramhā niggamā brahmacārī;

So bhāgineyyaṃ sayaṃ anukampamāno, samādapesi asamadhurassa dhamme.

अशा प्रकारे शाक्यांना असीम आनंद देऊन ते ब्रह्मचारी ऋषी राजवाड्यातून बाहेर पडले. त्यांनी आपल्या भाच्यावर दया करून, त्याला त्या अतुलनीय बुद्धांच्या धम्माचे आचरण करण्यासाठी प्रेरित केले.

701.

७०१.

‘‘Buddhoti ghosaṃ yada parato suṇāsi, sambodhipatto vivarati dhammamaggaṃ;

Gantvāna tattha samayaṃ paripucchamāno, carassu tasmiṃ bhagavati brahmacariyaṃ’’.

जेव्हा तुला इतरांकडून 'बुद्ध' हा शब्द ऐकायला मिळेल, की संबोधी प्राप्त झालेले बुद्ध धम्ममार्गाचा उपदेश करत आहेत, तेव्हा तू तिथे जा, त्यांना धम्माविषयी प्रश्न विचार आणि त्या भगवंतांच्या चरणी ब्रह्मचर्याचे आचरण कर.'

702.

७०२.

Tenānusiṭṭho hitamanena tādinā, anāgate paramavisuddhadassinā;

So nālako upacitapuññasañcayo, jinaṃ patikkhaṃ parivasi rakkhitindriyo.

भविष्यात अत्यंत शुद्ध दृष्टीने पाहणाऱ्या आणि कल्याणकारी मन असलेल्या त्या ऋषींनी दिलेल्या उपदेशानुसार, पुण्यसंचय केलेल्या त्या नालकाने आपली इंद्रिये संयमित ठेवून, त्या जिन बुद्धांची प्रतीक्षा करत प्रव्रजित जीवन जगण्यास सुरुवात केली.

703.

७०३.

Sutvāna ghosaṃ jinavaracakkavattane, gantvāna disvā isinisabhaṃ pasanno;

Moneyyaseṭṭhaṃ munipavaraṃ apucchi, samāgate asitāvhayassa sāsaneti.

जेव्हा त्याने श्रेष्ठ जिनांनी धम्मचक्र प्रवर्तन केल्याची घोषणा ऐकली, तेव्हा तो तिथे गेला आणि ऋषिश्रेष्ठ बुद्धांना पाहून अत्यंत प्रसन्न झाला. असित ऋषींच्या उपदेशाची वेळ आल्यामुळे, त्याने त्या मुनिश्रेष्ठ बुद्धांना सर्वश्रेष्ठ 'मोनेय्य' बद्दल विचारले.

Vatthugāthā niṭṭhitā.

वत्थुगाथा समाप्त झाली.

704.

७०४.

‘‘Aññātametaṃ vacanaṃ, asitassa yathātathaṃ;

Taṃ taṃ gotama pucchāmi, sabbadhammāna pāraguṃ.

असित ऋषींचे ते वचन तंतोतंत खरे आहे, हे मला समजले आहे. म्हणूनच, हे गौतम बुद्ध! सर्व धम्मांच्या पार गेलेल्या आपल्याला मी विचारत आहे.

705.

७०५.

‘‘Anagāriyupetassa, bhikkhācariyaṃ jigīsato;

Muni pabrūhi me puṭṭho, moneyyaṃ uttamaṃ padaṃ’’.

गृहत्याग करून भिक्षेवर जीवन जगणाऱ्या मला, हे मुनी! मी विचारत असलेल्या सर्वश्रेष्ठ 'मोनेय्य' धम्म सांगावा.

706.

७०६.

‘‘Moneyyaṃ te upaññissaṃ, (iti bhagavā) dukkaraṃ durabhisambhavaṃ;

Handa te naṃ pavakkhāmi, santhambhassu daḷho bhava.

भगवंत म्हणाले, 'मी तुला मोनेय्य समजावून सांगतो, जे आचरण्यास कठीण आणि प्राप्त करण्यास अत्यंत अवघड आहे. चल, मी तुला ते सांगतो; तू स्वतःला धीर दे आणि दृढ हो.'

707.

७०७.

‘‘Samānabhāgaṃ [Pg.389] kubbetha, gāme akkuṭṭhavanditaṃ;

Manopadosaṃ rakkheyya, santo anuṇṇato care.

गावात निंदा किंवा वंदना मिळाल्यास दोन्ही परिस्थितींमध्ये समान भाव ठेवावा. मनातील क्रोधापासून स्वतःचे रक्षण करावे आणि शांत राहून, गर्वरहित होऊन आचरण करावे.

708.

७०८.

‘‘Uccāvacā niccharanti, dāye aggisikhūpamā;

Nāriyo muniṃ palobhenti, tāsu taṃ mā palobhayuṃ.

जंगलात लागलेल्या वणव्याच्या ज्वाळांप्रमाणे विविध प्रकारचे बरे-वाईट विषय समोर येतात. स्त्रिया मुनींना भुरळ घालण्याचा प्रयत्न करतात; पण त्यांनी तुला भुरळ पाडू नये.'

709.

७०९.

‘‘Virato methunā dhammā, hitvā kāme paropare ;

Aviruddho asāratto, pāṇesu tasathāvare.

मैथुन धर्मापासून अलिप्त राहून, उच्च व नीच (सर्व प्रकारच्या) कामभोगांचा त्याग करून, चंचल (तस) आणि स्थिर (थावर) प्राण्यांच्या प्रति विरोध न बाळगणारा व अनासक्त असावे.

710.

७१०.

‘‘Yathā ahaṃ tathā ete, yathā ete tathā ahaṃ;

Attānaṃ upamaṃ katvā, na haneyya na ghātaye.

जसा मी आहे, तसेच हे (इतर प्राणी) आहेत; जसे हे आहेत, तसाच मी आहे. स्वतःचीच उपमा देऊन (स्वतःला त्यांच्या जागी ठेवून), कोणाची हत्या करू नये आणि इतरांनाही हत्येस प्रवृत्त करू नये.

711.

७११.

‘‘Hitvā icchañca lobhañca, yattha satto puthujjano;

Cakkhumā paṭipajjeyya, tareyya narakaṃ imaṃ.

ज्या गोष्टींमध्ये सामान्य मनुष्य (पुथुज्जन) आसक्त असतो, त्या गोष्टींविषयीची इच्छा आणि लोभ सोडून देऊन, प्रज्ञाचक्षू असलेल्याने (धम्ममार्गाचे) आचरण करावे आणि या नरकसदृश (संसारसागराला/तृष्णेला) पार करावे.

712.

७१२.

‘‘Ūnūdaro mitāhāro, appicchassa alolupo;

Sadā icchāya nicchāto, aniccho hoti nibbuto.

कमी खाणारा (उणुदर), मोजकाच आहार घेणारा, अल्पेच्छ आणि अलोलुप असावे. नेहमी तृष्णेपासून मुक्त राहून, इच्छारहित झालेला मनुष्य शांत (निर्वाण प्राप्त) होतो.

713.

७१३.

‘‘Sa piṇḍacāraṃ caritvā, vanantamabhihāraye;

Upaṭṭhito rukkhamūlasmiṃ, āsanūpagato muni.

तो मुनी भिक्षाटन करून अरण्याकडे निघून जावा. वृक्षाच्या मुळाशी (झाडाखाली) जाऊन त्याने आसनावर बसावे.

714.

७१४.

‘‘Sa jhānapasuto dhīro, vanante ramito siyā;

Jhāyetha rukkhamūlasmiṃ, attānamabhitosayaṃ.

तो ध्यानमग्न, धीर मुनी अरण्यात रममाण व्हावा. वृक्षाच्या मुळाशी स्वतःला पूर्णपणे संतुष्ट करत त्याने ध्यान करावे.

715.

७१५.

‘‘Tato ratyā vivasāne, gāmantamabhihāraye;

Avhānaṃ nābhinandeyya, abhihārañca gāmato.

त्यानंतर, रात्र संपल्यावर त्याने गावाकडे जावे. त्याने (घरी येण्याचे) आमंत्रण स्वीकारू नये आणि गावातून आणलेल्या भिक्षेचे (विशेष आदराने) स्वागत करू नये.

716.

७१६.

‘‘Na munī gāmamāgamma, kulesu sahasā care;

Ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe.

मुनीने गावात आल्यावर कुटुंबांमध्ये घाईघाईने किंवा अविचाराने वागू नये. भोजनाच्या उद्देशाने बोलणे टाळून, त्याने कोणतेही संकेत देणारे किंवा याचना करणारे शब्द बोलू नयेत.

717.

७१७.

‘‘Alatthaṃ yadidaṃ sādhu, nālatthaṃ kusalaṃ iti;

Ubhayeneva so tādī, rukkhaṃvupanivattati.

'मला काही मिळाले तर ते चांगले आहे, आणि काही मिळाले नाही तरीही ते ठीक आहे.' या दोन्ही परिस्थितींमध्ये तटस्थ (तादी) राहून, तो वृक्षाकडेच परत येतो.

718.

७१८.

‘‘Sa pattapāṇi vicaranto, amūgo mūgasammato;

Appaṃ dānaṃ na hīḷeyya, dātāraṃ nāvajāniyā.

हातात भिक्षापात्र घेऊन फिरताना, मुका नसतानाही मुक्यासारखा मानला गेलेला तो मुनी, मिळालेल्या थोड्या भिक्षेचीही निंदा करणार नाही आणि देणाऱ्याला तुच्छ मानणार नाही.

719.

७१९.

‘‘Uccāvacā [Pg.390] hi paṭipadā, samaṇena pakāsitā;

Na pāraṃ diguṇaṃ yanti, nayidaṃ ekaguṇaṃ mutaṃ.

शमणाने (बुद्धांनी) विविध प्रकारची (उच्च व नीच) प्रतिपदा (साधना मार्ग) प्रकाशित केली आहे. ते पैलतीराला (निर्वाणाला) दोनदा जात नाहीत, आणि हे केवळ एकाच मार्गाने अनुभवले जात नाही.

720.

७२०.

‘‘Yassa ca visatā natthi, chinnasotassa bhikkhuno;

Kiccākiccappahīnassa, pariḷāho na vijjati.

ज्या भिक्खूची (तृष्णेची) पसरलेली जाळी नष्ट झाली आहे, ज्याने तृष्णेचा प्रवाह तोडला आहे, आणि ज्याने कर्तव्य व अकर्तव्य (सर्व कर्मे) त्यागले आहे, त्याला कोणताही संताप (क्लेश) उरत नाही.

721.

७२१.

‘‘Moneyyaṃ te upaññissaṃ, khuradhārūpamo bhave;

Jivhāya tālumāhacca, udare saññato siyā.

(भगवान म्हणाले -) 'मी तुला मौन साधना (मोनेय्य) सांगेन. ती वस्तऱ्याच्या धारेसारखी तीक्ष्ण असावी. जिभेने टाळूला स्पर्श करून, उदरावर (खाण्यापिण्यावर) संयम ठेवावा.'

722.

७२२.

‘‘Alīnacitto ca siyā, na cāpi bahu cintaye;

Nirāmagandho asito, brahmacariyaparāyaṇo.

चित्त आळशी किंवा शिथिल नसावे, आणि फार विचार करू नये. दुर्गंधमुक्त (क्लेशरहित), अनासक्त आणि ब्रह्मचर्यपरायण असावे.

723.

७२३.

‘‘Ekāsanassa sikkhetha, samaṇūpāsanassa ca;

Ekattaṃ monamakkhātaṃ, eko ce abhiramissasi;

Atha bhāhisi dasadisā.

एकांतात बसण्याचा आणि श्रमणांच्या सेवेचा अभ्यास करावा. एकाकी राहण्यालाच 'मौन' (मुनीभाव) म्हटले गेले आहे. जर तू एकटाच रममाण होशील, तर तू दहा दिशा उजळून टाकशील.

724.

७२४.

‘‘Sutvā dhīrānaṃ nigghosaṃ, jhāyīnaṃ kāmacāginaṃ;

Tato hiriñca saddhañca, bhiyyo kubbetha māmako.

कामभोगांचा त्याग करणाऱ्या ध्यानमग्न धीर पुरुषांचा घोष (उपदेश) ऐकून, माझ्या अनुयायाने लज्जा (ह्री) आणि श्रद्धा अधिक दृढ करावी.

725.

७२५.

‘‘Taṃ nadīhi vijānātha, sobbhesu padaresu ca;

Saṇantā yanti kusobbhā, tuṇhīyanti mahodadhī.

नद्या, ओढे आणि दऱ्यांच्या उदाहरणावरून हे समजून घ्या. लहान ओढे आवाज करत वाहतात, तर महासागर (किंवा मोठ्या नद्या) शांतपणे वाहतात.

726.

७२६.

‘‘Yadūnakaṃ taṃ saṇati, yaṃ pūraṃ santameva taṃ;

Aḍḍhakumbhūpamo bālo, rahado pūrova paṇḍito.

जे अपूर्ण (अर्धे भरलेले) असते ते आवाज करते, जे पूर्ण भरलेले असते ते शांत असते. मूर्ख मनुष्य हा अर्ध्या भरलेल्या घागरीसारखा असतो, तर पंडित (ज्ञानी) हा पूर्ण भरलेल्या जलाशयासारखा असतो.

727.

७२७.

‘‘Yaṃ samaṇo bahuṃ bhāsati, upetaṃ atthasañhitaṃ;

Jānaṃ so dhammaṃ deseti, jānaṃ so bahu bhāsati.

शमण (बुद्ध) जेव्हा पुष्कळ बोलतात, तेव्हा ते अर्थपूर्ण आणि हितकारकच असते. ते जाणून घेऊनच धम्माचा उपदेश करतात, आणि जाणून घेऊनच पुष्कळ बोलतात.

728.

७२८.

‘‘Yo ca jānaṃ saṃyatatto, jānaṃ na bahu bhāsati;

Sa munī monamarahati, sa munī monamajjhagā’’ti.

परंतु जो जाणून घेऊनही संयमित राहतो, आणि जाणून घेऊनही फार बोलत नाही, तो मुनी मौनास (मुनीभावास) पात्र आहे, आणि त्यानेच मौन (मुनीभाव) प्राप्त केले आहे.

Nālakasuttaṃ ekādasamaṃ niṭṭhitaṃ.

अकरावे नालकसुत्त समाप्त झाले.

12. Dvayatānupassanāsuttaṃ

१२. द्वयतानुपस्सनासुत्त (द्वैत-अनुपश्यना सुत्त)

Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase [Pg.391] puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi –

असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील पूर्वाराम विहारामध्ये, मृगारमातेच्या (विशाखेच्या) प्रासादात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान पंधराव्या (पौर्णिमेच्या) उपोसथ दिवशी, पूर्ण चंद्राच्या रात्री, भिक्खू संघासह उघड्या मैदानावर बसले होते. तेव्हा भगवंतांनी अत्यंत शांत असलेल्या भिक्खू संघाकडे निरखून पाहिले आणि भिक्खूंना संबोधित केले –

‘‘‘Ye te, bhikkhave, kusalā dhammā ariyā niyyānikā sambodhagāmino, tesaṃ vo, bhikkhave, kusalānaṃ dhammānaṃ ariyānaṃ niyyānikānaṃ sambodhagāmīnaṃ kā upanisā savanāyā’ti iti ce, bhikkhave, pucchitāro assu, te evamassu vacanīyā – ‘yāvadeva dvayatānaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇāyā’ti. Kiñca dvayataṃ vadetha?

'भिक्खूंनो, जे कुशल, आर्य, नैर्याणिक (संसारातून मुक्त करणारे) आणि संबोधीकडे (पूर्ण ज्ञानाकडे) नेणारे धम्म आहेत, त्या कुशल, आर्य, नैर्याणिक आणि संबोधीकडे नेणाऱ्या धम्मांच्या श्रवणाचा तुमचा उद्देश काय आहे?' असे जर विचारले गेले, तर त्यांना असे उत्तर दिले पाहिजे – 'केवळ दोन भागांमध्ये विभागलेल्या धम्मांचे यथाभूत (जसे आहे तसे) ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी.' आणि तुम्ही कोणत्या दोन भागांना 'द्वय' (जोडी) म्हणता?

(1) ‘‘Idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ dukkhasamudayoti ayamekānupassanā. Ayaṃ dukkhanirodho, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā dvayatānupassino kho, bhikkhave, bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā’’ti.

(१) 'हे दुःख आहे, हा दुःखाचा उदय (समुदय) आहे' – ही पहिली अनुपश्यना (अनुपस्सना) होय. 'हा दुःखनिरोध आहे, हा दुःखनिरोधाकडे नेणारा मार्ग (प्रतिपदा) आहे' – ही दुसरी अनुपश्यना होय. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे योग्य रीतीने द्वयाची अनुपश्यना करणाऱ्या, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूला दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा असते – याच जन्मात अर्हतपद (अञ्ञा) मिळणे, किंवा उपाधी (आसक्ती) शिल्लक राहिल्यास अनागामी पद प्राप्त होणे.

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

भगवान असे म्हणाले. हे बोलून सुगतांनी, म्हणजेच शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले –

729.

७२९.

‘‘Ye dukkhaṃ nappajānanti, atho dukkhassa sambhavaṃ;

Yattha ca sabbaso dukkhaṃ, asesaṃ uparujjhati;

Tañca maggaṃ na jānanti, dukkhūpasamagāminaṃ.

जे दुःखाला जाणत नाहीत, तसेच दुःखाच्या उत्पत्तीलाही जाणत नाहीत; आणि जेथे दुःख सर्वतोपरी पूर्णपणे नष्ट होते (त्या निर्वाणाला) जाणत नाहीत, आणि दुःखाच्या शमनाकडे नेणाऱ्या मार्गालाही जाणत नाहीत; (१)

730.

७३०.

‘‘Cetovimuttihīnā te, atho paññāvimuttiyā;

Abhabbā te antakiriyāya, te ve jātijarūpagā.

ते चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीपासून वंचित आहेत. ते दुःखाचा अंत करण्यास असमर्थ आहेत, आणि ते निश्चितच जन्म व जरेच्या चक्रात अडकतात. (२)

731.

७३१.

‘‘Ye ca dukkhaṃ pajānanti, atho dukkhassa sambhavaṃ;

Yattha ca sabbaso dukkhaṃ, asesaṃ uparujjhati;

Tañca maggaṃ pajānanti, dukkhūpasamagāminaṃ.

परंतु जे दुःखाला जाणतात, तसेच दुःखाच्या उत्पत्तीलाही जाणत आहेत; आणि जेथे दुःख सर्वतोपरी पूर्णपणे नष्ट होते (त्या निर्वाणाला) जाणतात, आणि दुःखाच्या शमनाकडे नेणाऱ्या मार्गालाही जाणतात; (३)

732.

७३२.

‘‘Cetovimuttisampannā, atho paññāvimuttiyā;

Bhabbā te antakiriyāya, na te jātijarūpagā’’ti.

ते चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीने संपन्न आहेत. ते दुःखाचा अंत करण्यास समर्थ आहेत, आणि ते जन्म व जरेच्या चक्रात पुन्हा पडत नाहीत. (४)

(2) ‘‘‘Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā’ti, iti ce, bhikkhave, pucchitāro assu; ‘siyā’tissu vacanīyā. Kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ upadhipaccayāti, ayamekānupassanā. Upadhīnaṃ [Pg.392] tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(२) 'भिक्खूंनो, दुसऱ्या एखाद्या पर्यायाने (पद्धतीने) देखील योग्य प्रकारे द्वयाची अनुपश्यना होऊ शकते का?' असे जर विचारले गेले, तर 'होय, होऊ शकते' असे उत्तर दिले पाहिजे. आणि ती कशी होऊ शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व उपाधीच्या (आसक्ती/कर्मसंस्कारांच्या) प्रत्ययाने (कारणाने) होते' – ही पहिली अनुपश्यना होय. 'उपाधीच्या पूर्ण निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' – ही दुसरी अनुपश्यना होय. अशा प्रकारे योग्य रीतीने... (पूर्वीप्रमाणेच)... पुढे शास्त्यांनी हे म्हटले –

733.

७३३.

‘‘Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā;

Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī’’ti.

जगामध्ये जे काही अनेक प्रकारचे दुःख आहे, ते सर्व उपाधीमुळेच (आसक्तीमुळे) उत्पन्न होते. जो अज्ञानी मूर्ख मनुष्य उपाधी निर्माण करतो, तो वारंवार दुःखाला प्राप्त होतो. म्हणून, दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण जाणून घेऊन, सुज्ञ माणसाने उपाधी निर्माण करू नये. (५)

(3) ‘‘‘Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā’ti, iti ce, bhikkhave, pucchitāro assu; ‘siyā’tissu vacanīyā. Kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ avijjāpaccayāti, ayamekānupassanā. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(३) 'भिक्खूंनो, दुसऱ्या एखाद्या पर्यायाने देखील योग्य प्रकारे द्वयाची अनुपश्यना होऊ शकते का?' असे जर विचारले गेले, तर 'होय, होऊ शकते' असे उत्तर दिले पाहिजे. आणि ती कशी होऊ शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व अविद्येच्या (अज्ञानाच्या) प्रत्ययाने (कारणाने) होते' – ही पहिली अनुपश्यना होय. 'अविद्येच्या पूर्ण निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' – ही दुसरी अनुपश्यना होय. अशा प्रकारे योग्य रीतीने... (पूर्वीप्रमाणेच)... पुढे शास्त्यांनी हे म्हटले –

734.

७३४.

‘‘Jātimaraṇasaṃsāraṃ, ye vajanti punappunaṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, avijjāyeva sā gati.

जे जन्म आणि मृत्यूच्या संसारात वारंवार फिरत राहतात, कधी या रूपात तर कधी त्या रूपात, त्यांची ती गती केवळ अविद्येमुळेच (अज्ञानामुळेच) होते. (६)

735.

७३५.

‘‘Avijjā hāyaṃ mahāmoho, yenidaṃ saṃsitaṃ ciraṃ;

Vijjāgatā ca ye sattā, na te gacchanti punabbhava’’nti.

अविद्या हाच तो मोठा महामोह आहे, ज्यामुळे हा संसार दीर्घकाळ चालत आला आहे. परंतु जे प्राणी विद्या (ज्ञान) प्राप्त करतात, ते पुन्हा नवीन जन्माला प्राप्त होत नाहीत. (७)

(4) ‘‘Siyā aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ saṅkhārapaccayāti, ayamekānupassanā. Saṅkhārānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(४) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने (द्वैताचे योग्य अनुदर्शन) असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व संस्कारांच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'संस्कारांच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

736.

७३६.

‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ saṅkhārapaccayā;

Saṅkhārānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.

“जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व संस्कारांच्या प्रत्ययामुळे होते. संस्कारांच्या निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही.”

737.

७३७.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, dukkhaṃ saṅkhārapaccayā;

Sabbasaṅkhārasamathā, saññānaṃ uparodhanā;

Evaṃ dukkhakkhayo hoti, etaṃ ñatvā yathātathaṃ.

“'दुःख हे संस्कारांच्या प्रत्ययामुळे होते' हा दोष जाणून, सर्व संस्कारांच्या शमनाने आणि संज्ञांच्या निरोधाने अशा प्रकारे दुःखाचा क्षय होतो, हे यथातथ्य जाणून,”

738.

७३८.

‘‘Sammaddasā vedaguno, sammadaññāya paṇḍitā;

Abhibhuyya mārasaṃyogaṃ, na gacchanti punabbhava’’nti.

“सम्यक दर्शन असणारे, वेदगू (ज्ञानसंपन्न) आणि प्रज्ञावंत लोक हे योग्य प्रकारे जाणून, मार-संयोगावर विजय मिळवून, पुन्हा पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत.”

(5) ‘‘Siyā [Pg.393] aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ viññāṇapaccayāti, ayamekānupassanā. Viññāṇassa tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(५) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व विज्ञानाच्या प्रत्ययामुळे होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'विज्ञानाच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

739.

७३९.

‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ viññāṇapaccayā;

Viññāṇassa nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.

“जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व विज्ञानाच्या प्रत्ययामुळे होते. विज्ञानाच्या निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही.”

740.

७४०.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, dukkhaṃ viññāṇapaccayā;

Viññāṇūpasamā bhikkhu, nicchāto parinibbuto’’ti.

“'दुःख हे विज्ञानाच्या प्रत्ययामुळे होते' हा दोष जाणून, विज्ञानाच्या उपशमनाने भिक्खू तृष्णारहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो.”

(6) ‘‘Siyā aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ phassapaccayāti, ayamekānupassanā. Phassassa tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(६) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'स्पर्शाच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

741.

७४१.

‘‘Tesaṃ phassaparetānaṃ, bhavasotānusārinaṃ;

Kummaggapaṭipannānaṃ, ārā saṃyojanakkhayo.

“स्पर्शाने पीडित झालेल्या, भव-प्रवाहाच्या मागे वाहणाऱ्या आणि कुमार्गाला लागलेल्या त्या प्राण्यांसाठी संयोजनांचा क्षय फार दूर असतो.”

742.

७४२.

‘‘Ye ca phassaṃ pariññāya, aññāyupasame ratā;

Te ve phassābhisamayā, nicchātā parinibbutā’’ti.

“परंतु जे स्पर्शाला पूर्णपणे जाणून, प्रज्ञेने शांततेत रममाण होतात, ते स्पर्शाच्या निरोधाने खरोखरच तृष्णारहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतात.”

(7) ‘‘Siyā aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ vedanāpaccayāti, ayamekānupassanā. Vedanānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(७) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व वेदनेच्या प्रत्ययामुळे होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'वेदनांच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

743.

७४३.

‘‘Sukhaṃ vā yadi vā dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ saha;

Ajjhattañca bahiddhā ca, yaṃ kiñci atthi veditaṃ.

“सुख असो वा दुःख असो, किंवा सुख-दुःखरहित (उपेक्षा) असो, अध्यात्म (अंतर्गत) असो वा बाह्य असो, जे काही अनुभवले जाते,”

744.

७४४.

‘‘Etaṃ dukkhanti ñatvāna, mosadhammaṃ palokinaṃ ;

Phussa phussa vayaṃ passaṃ, evaṃ tattha vijānati ;

Vedanānaṃ khayā bhikkhu, nicchāto parinibbuto’’ti.

“'हे दुःख आहे, नाशवंत आणि मिथ्या स्वरूपाचे आहे' असे जाणून, त्याचा वारंवार स्पर्श करून आणि त्याचा व्यय (नाश) पाहून, जो या प्रकारे वेदनेला जाणतो, तो भिक्खू वेदनांच्या क्षयामुळे तृष्णारहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो.”

(8) ‘‘Siyā [Pg.394] aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ taṇhāpaccayāti, ayamekānupassanā. Taṇhāya tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(८) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व तृष्णेच्या प्रत्ययामुळे होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'तृष्णेच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

745.

७४५.

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

“तृष्णेला सोबती बनवून मनुष्य दीर्घकाळापर्यंत संसारामध्ये भटकत राहतो, तो या जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जात संसाराला पार करू शकत नाही.”

746.

७४६.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“'तृष्णा ही दुःखाची उत्पत्ती आहे' हा दोष जाणून, तृष्णारहित, उपादानरहित आणि स्मृतिमान होऊन भिक्खूने विहार करावा.”

(9) ‘‘Siyā aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ upādānapaccayāti, ayamekānupassanā. Upādānānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(९) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व उपादानाच्या प्रत्ययामुळे होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'उपादानाच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

747.

७४७.

‘‘Upādānapaccayā bhavo, bhūto dukkhaṃ nigacchati;

Jātassa maraṇaṃ hoti, eso dukkhassa sambhavo.

“उपादानाच्या प्रत्ययामुळे भव (अस्तित्व) होतो; उत्पन्न झालेला प्राणी दुःखाला प्राप्त होतो. जन्मलेल्याला मृत्यू येतो; हीच दुःखाची उत्पत्ती आहे.”

748.

७४८.

‘‘Tasmā upādānakkhayā, sammadaññāya paṇḍitā;

Jātikkhayaṃ abhiññāya, na gacchanti punabbhava’’nti.

“म्हणूनच, उपादानाच्या क्षयामुळे, योग्य प्रकारे जाणून प्रज्ञावंत लोक जन्माच्या क्षयाला अभिज्ञेने जाणून पुन्हा पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत.”

(10) ‘‘Siyā aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ ārambhapaccayāti, ayamekānupassanā. Ārambhānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(१०) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व आरंभाच्या प्रत्ययामुळे होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'आरंभाच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

749.

७४९.

‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā;

Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.

“जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व आरंभाच्या प्रत्ययामुळे होते. आरंभाच्या निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही.”

750.

७५०.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, dukkhaṃ ārambhapaccayā;

Sabbārambhaṃ paṭinissajja, anārambhe vimuttino.

“'दुःख हे आरंभाच्या प्रत्ययामुळे होते' हा दोष जाणून, सर्व आरंभांचा त्याग करून, आरंभ नसलेल्या (निर्वाणात) मुक्त चित्त असणारे,”

751.

७५१.

‘‘Ucchinnabhavataṇhassa, santacittassa bhikkhuno;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi tassa punabbhavo’’ti.

“ज्याची भव-तृष्णा छिन्न झाली आहे, अशा शांत चित्त असलेल्या भिक्खूचा जन्म-संसार समाप्त झाला आहे, त्याला पुन्हा पुनर्जन्म नाही.”

(11) ‘‘Siyā [Pg.395] aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ āhārapaccayāti, ayamekānupassanā. Āhārānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(११) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व आहाराच्या प्रत्ययामुळे होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'आहाराच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

752.

७५२.

‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ āhārapaccayā;

Āhārānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.

“जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व आहाराच्या प्रत्ययामुळे होते. आहाराच्या निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही.”

753.

७५३.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, dukkhaṃ āhārapaccayā;

Sabbāhāraṃ pariññāya, sabbāhāramanissito.

“'दुःख हे आहाराच्या प्रत्ययामुळे होते' हा दोष जाणून, सर्व आहाराला पूर्णपणे जाणून, सर्व आहारावर अनाश्रित होऊन,”

754.

७५४.

‘‘Ārogyaṃ sammadaññāya, āsavānaṃ parikkhayā;

Saṅkhāya sevī dhammaṭṭho, saṅkhyaṃ nopeti vedagū’’ti.

“आरोग्य (क्लेशरहित निर्वाण) योग्य प्रकारे जाणून, आसवांच्या परिक्षयामुळे, विचारपूर्वक सेवन करणारा, धम्मात स्थित असलेला वेदगू (अर्हत) कोणत्याही संज्ञेला (मोजणीला) प्राप्त होत नाही.”

(12) ‘‘Siyā aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ iñjitapaccayāti, ayamekānupassanā. Iñjitānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(१२) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व कंपनाच्या प्रत्ययामुळे होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'कंपनांच्याच संपूर्ण विराग-निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

755.

७५५.

‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ iñjitapaccayā;

Iñjitānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo.

“जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व कंपनाच्या प्रत्ययामुळे होते. कंपनांच्या निरोधाने दुःखाची उत्पत्ती होत नाही.”

756.

७५६.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, dukkhaṃ iñjitapaccayā;

Tasmā hi ejaṃ vossajja, saṅkhāre uparundhiya;

Anejo anupādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“'दुःख हे कंपनाच्या प्रत्ययामुळे होते' हा दोष जाणून, म्हणून तृष्णेचा त्याग करून, संस्कारांचा निरोध करून, तृष्णारहित, उपादानरहित आणि स्मृतिमान होऊन भिक्खूने विहार करावा.”

(13) ‘‘Siyā aññenapi…pe… kathañca siyā? Nissitassa calitaṃ hotīti, ayamekānupassanā. Anissito na calatīti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(१३) “भिक्खूहो, इतरही काही मार्गाने असू शकते का? ... आणि ते कसे असू शकते? 'आश्रित असलेल्याला कंपन होते' - हे पहिले अनुदर्शन आहे. 'अनाश्रित असलेला कंपित होत नाही' - हे दुसरे अनुदर्शन आहे. अशा प्रकारे सम्यक... शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले -”

757.

७५७.

‘‘Anissito na calati, nissito ca upādiyaṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

“अनाश्रित असलेला कंपित होत नाही, परंतु आश्रित असलेला उपादान ग्रहण करत, या जन्मातून दुसऱ्या जन्मात जात संसाराला पार करू शकत नाही.”

758.

७५८.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, nissayesu mahabbhayaṃ;

Anissito anupādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

“आश्रयांमध्ये (तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांमध्ये) मोठे भय आहे, हा दोष ओळखून, अनाश्रित (कोणत्याही गोष्टीवर अवलंबून न राहणारा), उपादानरहित (आसक्ती नसलेला) आणि स्मृतिमान (जागरूक) भिक्खूने जीवन व्यतीत करावे (प्रव्रज्या करावी).”

(14) ‘‘Siyā [Pg.396] aññenapi…pe… kathañca siyā? Rūpehi, bhikkhave, arūpā santatarāti, ayamekānupassanā. Arūpehi nirodho santataroti, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(१४) “भिक्खूंनो, इतरही कोणत्या प्रकारे (द्वयानुपश्यना) होऊ शकते का? ... आणि ती कशी होऊ शकते? 'भिक्खूंनो, रूप-अवस्थांपेक्षा अरूप-अवस्था अधिक शांत आहेत' – ही पहिली अनुपश्यना आहे. 'अरूप-अवस्थांपेक्षा निरोध (निर्वाण) अधिक शांत आहे' – ही दुसरी अनुपश्यना आहे. अशा प्रकारे योग्य रीतीने... यानंतर शास्त्यांनी हे म्हटले –”

759.

७५९.

‘‘Ye ca rūpūpagā sattā, ye ca arūpaṭṭhāyino ;

Nirodhaṃ appajānantā, āgantāro punabbhavaṃ.

“जे प्राणी रूप-अवस्थेत जातात आणि जे अरूप-अवस्थेत राहतात, ते निरोधाला (निर्वाणाला) न जाणल्यामुळे पुन्हा पुनर्जन्माला प्राप्त होतात.”

760.

७६०.

‘‘Ye ca rūpe pariññāya, arūpesu asaṇṭhitā ;

Nirodhe ye vimuccanti, te janā maccuhāyino’’ti.

“परंतु जे रूपाला पूर्णपणे जाणून, अरूप-अवस्थांमध्ये न अडकता, निरोधामध्ये (निर्वाणात) विमुक्त होतात, ते लोक मृत्यूचा त्याग करतात (मृत्यूच्या पलीकडे जातात).”

(15) ‘‘Siyā aññenapi…pe… kathañca siyā? Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya idaṃ saccanti upanijjhāyitaṃ tadamariyānaṃ etaṃ musāti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ, ayamekānupassanā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa…pe… sadevamanussāya idaṃ musāti upanijjhāyitaṃ, tadamariyānaṃ etaṃ saccanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ, ayaṃ dutiyānupassanā. Evaṃ sammā…pe… athāparaṃ etadavoca satthā –

(१५) “भिक्खूंनो, इतरही कोणत्या प्रकारे... आणि ती कशी होऊ शकते? भिक्खूंनो, देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये ज्याला 'हे सत्य आहे' असे मानले गेले आहे, त्याला आर्यांनी आपल्या सम्यक प्रज्ञेने 'हे असत्य (मिथ्या) आहे' असे यथाभूत (जसे आहे तसे) पाहिले आहे – ही पहिली अनुपश्यना आहे. भिक्खूंनो, देव, मार... देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये ज्याला 'हे असत्य आहे' असे मानले गेले आहे, त्याला आर्यांनी आपल्या सम्यक प्रज्ञेने 'हे सत्य आहे' असे यथाभूत पाहिले आहे – ही दुसरी अनुपश्यना आहे. अशा प्रकारे योग्य रीतीने... यानंतर शास्त्यांनी हे म्हटले –”

761.

७६१.

‘‘Anattani attamāniṃ, passa lokaṃ sadevakaṃ;

Niviṭṭhaṃ nāmarūpasmiṃ, idaṃ saccanti maññati.

“अनात्म्यामध्ये आत्म्याची कल्पना करणाऱ्या, नाम-रूपात अडकलेल्या आणि 'हेच सत्य आहे' असे मानणाऱ्या देवलोकासहित या जगाकडे पहा.”

762.

७६२.

‘‘Yena yena hi maññanti, tato taṃ hoti aññathā;

Tañhi tassa musā hoti, mosadhammañhi ittaraṃ.

“ते ज्या ज्या प्रकारे कल्पना करतात, ते त्यापेक्षा वेगळेच निघते. कारण त्यांची ती कल्पना असत्य ठरते; कारण जे अनित्य (क्षणभंगुर) आहे, ते असत्य स्वभावाचेच असते.”

763.

७६३.

‘‘Amosadhammaṃ nibbānaṃ, tadariyā saccato vidū;

Te ve saccābhisamayā, nicchātā parinibbutā’’ti.

“निर्वाण हे असत्य स्वभावाचे नाही (ते सत्य स्वभावाचे आहे), आर्यांना ते सत्य म्हणून ठाऊक आहे. सत्याचा साक्षात्कार झाल्यामुळे, ते तृष्णारहित होऊन पूर्णपणे परिनिर्वाण प्राप्त करतात.”

(16) ‘‘‘Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā’ti, iti ce, bhikkhave, pucchitāro assu; ‘siyā’tissu vacanīyā. Kathañca siyā? Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya idaṃ sukhanti upanijjhāyitaṃ, tadamariyānaṃ etaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ, ayamekānupassanā. Yaṃ, bhikkhave, sadevakassa…pe… sadevamanussāya idaṃ dukkhanti upanijjhāyitaṃ tadamariyānaṃ etaṃ sukhanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ, ayaṃ [Pg.397] dutiyānupassanā. Evaṃ sammā dvayatānupassino kho, bhikkhave, bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitāti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

(१६) “‘इतरही कोणत्या प्रकारे सम्यक द्वयानुपश्यना होऊ शकते का?’ भिक्खूंनो, जर असे विचारणारे असतील, तर त्यांना ‘होय, होऊ शकते’ असे सांगावे. आणि ती कशी होऊ शकते? भिक्खूंनो, देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये ज्याला 'हे सुख आहे' असे मानले गेले आहे, त्याला आर्यांनी आपल्या सम्यक प्रज्ञेने 'हे दुःख आहे' असे यथाभूत पाहिले आहे – ही पहिली अनुपश्यना आहे. भिक्खूंनो, देव, मार... देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये ज्याला 'हे दुःख आहे' असे मानले गेले आहे, त्याला आर्यांनी आपल्या सम्यक प्रज्ञेने 'हे सुख आहे' असे यथाभूत पाहिले आहे – ही दुसरी अनुपश्यना आहे. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे सम्यक द्वयानुपश्यना करणाऱ्या, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूला दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा असते – याच जन्मात अर्हतपद (अज्ञा) किंवा उपाधी (आसक्ती) शिल्लक असल्यास अनागामी पद. भगवान असे म्हणाले. हे बोलून सुगतांनी, शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले –”

764.

७६४.

‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phassā dhammā ca kevalā;

Iṭṭhā kantā manāpā ca, yāvatatthīti vuccati.

“रूप, शब्द, रस, गंध, स्पर्श आणि सर्व विचार (धम्म) – हे सर्व जोपर्यंत अस्तित्वात आहेत असे म्हटले जाते, तोपर्यंत ते इष्ट, प्रिय आणि मनपसंत वाटतात.”

765.

७६५.

‘‘Sadevakassa lokassa, ete vo sukhasammatā;

Yattha cete nirujjhanti, taṃ nesaṃ dukkhasammataṃ.

“देवलोकासहित या जगासाठी हेच सुखाचे साधन मानले गेले आहे; परंतु जिथे यांचा निरोध होतो (हे नष्ट होतात), त्याला ते दुःख मानतात.”

766.

७६६.

‘‘Sukhanti diṭṭhamariyehi, sakkāyassuparodhanaṃ;

Paccanīkamidaṃ hoti, sabbalokena passataṃ.

“आर्यांनी पंचस्कंधांच्या (सक्काय) निरोधालाच सुख म्हणून पाहिले आहे. हे पाहणाऱ्यांचे (आर्यांचे) हे दर्शन संपूर्ण जगाच्या अगदी विरुद्ध आहे.”

767.

७६७.

‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato;

Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū.

“ज्याला इतर लोक सुख म्हणतात, त्याला आर्य दुःख म्हणतात. ज्याला इतर लोक दुःख म्हणतात, त्याला आर्यांनी सुख म्हणून जाणले आहे.”

768.

७६८.

‘‘Passa dhammaṃ durājānaṃ, sampamūḷhetthaviddasu ;

Nivutānaṃ tamo hoti, andhakāro apassataṃ.

“हा समजण्यास कठीण असलेला धम्म पहा; अज्ञानी लोक यात अत्यंत मोहित (भ्रमित) होतात. जे अज्ञानाने झाकलेले आहेत त्यांच्यासाठी हा अंधकार आहे, न पाहणाऱ्यांसाठी हा काळोख आहे.”

769.

७६९.

‘‘Satañca vivaṭaṃ hoti, āloko passatāmiva;

Santike na vijānanti, maggā dhammassa kovidā.

“परंतु सत्पुरुषांसाठी हा धम्म उघडा (स्पष्ट) आहे, जणू पाहणाऱ्यांसाठी प्रकाशच. जे धम्माच्या मार्गात कुशल नाहीत, ते जवळ असूनही त्याला जाणू शकत नाहीत.”

770.

७७०.

‘‘Bhavarāgaparetehi, bhavasotānusāribhi;

Māradheyyānupannehi, nāyaṃ dhammo susambudho.

“जे अस्तित्वाच्या तृष्णेने (भवराग) ग्रस्त आहेत, जे अस्तित्वाच्या प्रवाहात वाहून जात आहेत आणि जे माराच्या क्षेत्रात अडकलेले आहेत, त्यांच्यासाठी हा धम्म सहज समजण्यासारखा नाही.”

771.

७७१.

‘‘Ko nu aññatramariyehi, padaṃ sambuddhumarahati;

Yaṃ padaṃ sammadaññāya, parinibbanti anāsavā’’ti.

“आर्यांशिवाय इतर कोण या पदाला (निर्वाणाला) जाणण्यास पात्र आहे? ज्या पदाला योग्य प्रकारे जाणून आसवरहित झालेले लोक परिनिर्वाण प्राप्त करतात.”

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiṃ ca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti.

“भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट होऊन त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन केले (आनंदाने स्वीकार केला). आणि हे प्रवचन दिले जात असताना, सुमारे साठ भिक्खूंची चित्ते उपादानरहित (आसक्तीरहित) होऊन आसवांपासून मुक्त झाली.”

Dvayatānupassanāsuttaṃ dvādasamaṃ niṭṭhitaṃ.

“बारावे द्वयानुपश्यना सुत्त समाप्त झाले।”

Tassuddānaṃ –

“त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –”

Saccaṃ [Pg.398] upadhi avijjā ca, saṅkhāre viññāṇapañcamaṃ;

Phassavedaniyā taṇhā, upādānārambhaāhārā;

Iñjitaṃ calitaṃ rūpaṃ, saccaṃ dukkhena soḷasāti.

“सत्य, उपधी (आसक्तीचे मूळ), अविद्या, संस्कार, पाचवे विज्ञान, स्पर्श, वेदना, तृष्णा, उपादान, आरंभ (वीर्य), आहार, कंपन (इंजित), चंचलता (चलित), रूप, सत्य आणि दुःख – हे सोळा विषय आहेत.”

Mahāvaggo tatiyo niṭṭhito.

“तिसरा महावग्ग समाप्त झाला।”

Tassuddānaṃ –

“त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –”

Pabbajjā ca padhānañca, subhāsitañca sundari;

Māghasuttaṃ sabhiyo ca, selo sallañca vuccati.

“पब्बज्जा (प्रव्रज्या), पधान (प्रयत्न), सुभाषित, सुन्दरी (सुन्दरिकभारद्वाज), माघसुत्त, सभिय, सेल आणि सल्ल सुत्त म्हटले गेले आहे।”

Vāseṭṭho cāpi kokāli, nālako dvayatānupassanā;

Dvādasetāni suttāni, mahāvaggoti vuccatīti.

“तसेच वासेठ्ठ, कोकालि, नालक आणि द्वयानुपश्यना; या बारा सुत्तांना 'महावग्ग' असे म्हटले जाते।”

4. Aṭṭhakavaggo

४. “अट्ठकवग्ग (अष्टकवर्ग)”

1. Kāmasuttaṃ

१. “कामसुत्त”

772.

७७२.

Kāmaṃ [Pg.399] kāmayamānassa, tassa ce taṃ samijjhati;

Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchati.

“कामभोगांची इच्छा करणाऱ्या मनुष्याची जर ती इच्छा पूर्ण झाली, तर त्याला जे हवे होते ते मिळाल्यामुळे तो निश्चितच मनातून अत्यंत आनंदित होतो।”

773.

७७३.

Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati.

“कामभोगांची तीव्र इच्छा असणाऱ्या त्या मनुष्याचे जर ते कामभोग नष्ट झाले (किंवा कमी झाले), तर तो बाणाने विंधल्या गेलेल्या माणसासारखा अत्यंत व्याकुळ होतो।”

774.

७७४.

Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.

“जो मनुष्य एखाद्या सापाच्या डोक्याला पायाने टाळावे त्याप्रमाणे कामभोगांचा त्याग करतो, तो स्मृतिमान (जागरूक) राहून जगातील या विषारी आसक्तीला (तृष्णेला) पार करतो।”

775.

७७५.

Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā, gavassaṃ dāsaporisaṃ;

Thiyo bandhū puthu kāme, yo naro anugijjhati.

“शेती, जमीन, सोने-चांदी, गायी-घोडे, दास-दासी, स्त्रिया, नातेवाईक किंवा इतर विविध कामभोगांची जो मनुष्य हाव धरतो,”

776.

७७६.

Abalā naṃ balīyanti, maddantenaṃ parissayā;

Tato naṃ dukkhamanveti, nāvaṃ bhinnamivodakaṃ.

“त्याला दुर्बल क्लेशही पराभूत करतात आणि संकटे त्याला चिरडून टाकतात. त्यामुळे त्याच्यात दुःख असे प्रवेश करते, जसे फुटलेल्या नौकेत पाणी शिरते.”

777.

७७७.

Tasmā jantu sadā sato, kāmāni parivajjaye;

Te pahāya tare oghaṃ, nāvaṃ sitvāva pāragūti.

“म्हणून मनुष्याने नेहमी जागरूक राहून कामभोगांचा त्याग करावा. त्यांचा त्याग करून त्याने (संसाराचा) पूर पार करावा, ज्याप्रमाणे नौकेतील पाणी उपसून माणूस पलीकडच्या किनाऱ्याला पोहोचतो.”

Kāmasuttaṃ paṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.

“पहिले कामसुत्त समाप्त झाले।”

2. Guhaṭṭhakasuttaṃ

२. “गुहट्ठकसुत्त”

778.

७७८.

Satto guhāyaṃ bahunābhichanno, tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho;

Dūre vivekā hi tathāvidho so, kāmā hi loke na hi suppahāyā.

“शरीररूपी गुहेत अडकलेला, अनेक क्लेशांनी वेढलेला आणि मोहात बुडून राहिलेला मनुष्य विवेक (एकांत/शांती) पासून खूप दूर असतो; कारण या जगात कामभोगांचा त्याग करणे सोपे नाही.”

779.

७७९.

Icchānidānā [Pg.400] bhavasātabaddhā, te duppamuñcā na hi aññamokkhā;

Pacchā pure vāpi apekkhamānā, imeva kāme purimeva jappaṃ.

“तृष्णेवर आधारित असलेले आणि अस्तित्वाच्या सुखात बांधलेले लोक स्वतःला कष्टानेच मुक्त करू शकतात, कारण दुसऱ्या कोणाकडून त्यांची सुटका होऊ शकत नाही. भविष्यातील किंवा भूतकाळातील कामभोगांची अपेक्षा ठेवणारे ते लोक, सध्याच्या किंवा पूर्वीच्या कामभोगांचीच तीव्र इच्छा धरतात.”

780.

७८०.

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā;

Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṃsū bhavissāma ito cutāse.

“कामभोगांमध्ये हावरी, त्यातच मग्न आणि मोहित झालेली, अनुदार (कृपण) आणि अधर्मात गुंतलेली ती माणसे जेव्हा दुःखाच्या जवळ पोहोचतात, तेव्हा रडत-कढत म्हणतात: 'इथून मृत्यूनंतर आमचे काय होईल?'”

781.

७८१.

Tasmā hi sikkhetha idheva jantu, yaṃ kiñci jaññā visamanti loke;

Na tassa hetū visamaṃ careyya, appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrā.

“म्हणून मनुष्याने याच जन्मात (धम्माचे) शिक्षण घ्यावे. जगात जे काही अधार्मिक (अयोग्य) आहे असे त्याला समजेल, त्या कारणाने त्याने अधर्माचे आचरण करू नये; कारण ज्ञानी लोक म्हणतात की हे आयुष्य फार थोडे आहे.”

782.

७८२.

Passāmi loke pariphandamānaṃ, pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesu;

Hīnā narā maccumukhe lapanti, avītataṇhāse bhavābhavesu.

“मी या जगात विविध अस्तित्वांच्या (भवांच्या) तृष्णेने ग्रस्त होऊन तडफडणाऱ्या या प्रजेला पाहत आहे. विविध भवांविषयीची तृष्णा नष्ट न झालेले हे हीन लोक मृत्यूच्या दारात उभे राहून रडत-कढत आक्रोश करतात।”

783.

७८३.

Mamāyite passatha phandamāne, maccheva appodake khīṇasote;

Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno.

ज्याप्रमाणे प्रवाह आटल्यामुळे कमी पाणी असलेल्या ओढ्यात तडफडणाऱ्या माशांना आपण पाहतो, त्याप्रमाणे 'माझे' मानलेल्या वस्तूंसाठी तडफडणाऱ्या लोकांना पहा. हा दोष पाहून माणसाने कशावरही 'माझेपण' (ममत्व) न ठेवता आणि अस्तित्वाच्या विविध रूपांमध्ये (भवांमध्ये) आसक्ती न बाळगता जीवन जगावे.

784.

७८४.

Ubhosu antesu vineyya chandaṃ, phassaṃ pariññāya anānugiddho;

Yadattagarahī tadakubbamāno, na lippatī diṭṭhasutesu dhīro.

दोन्ही टोकांवरील (अतिरेकांवरील) आसक्ती नष्ट करून, स्पर्शाचे (फस्साचे) पूर्ण आकलन करून आणि लोभापासून मुक्त होऊन, ज्या कृत्याबद्दल स्वतःला दोष द्यावा लागेल असे काहीही न करणारा ज्ञानी पुरुष, पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या गोष्टींनी लिप्त होत नाही.

785.

७८५.

Saññaṃ pariññā vitareyya oghaṃ, pariggahesu muni nopalitto;

Abbūḷhasallo caramappamatto, nāsīsatī lokamimaṃ parañcāti.

संज्ञेचे (आकलनाचे) पूर्ण ज्ञान प्राप्त करून माणसाने (संसाराचा) पूर पार करावा. मालकीच्या किंवा आसक्तीच्या वस्तूंमध्ये न अडकलेले, (क्लेशांचे) शल्य उपटून टाकलेले आणि जागरूकतेने जगणारे ते मुनी या लोकाची किंवा परलोकाची इच्छा धरत नाहीत.

Guhaṭṭhakasuttaṃ dutiyaṃ niṭṭhitaṃ.

दुसरे गुहठ्ठक सुत्त समाप्त झाले.

3. Duṭṭhaṭṭhakasuttaṃ

३. दुट्ठट्ठक सुत्त

786.

७८६.

Vadanti [Pg.401] ve duṭṭhamanāpi eke, athopi ve saccamanā vadanti;

Vādañca jātaṃ muni no upeti, tasmā munī natthi khilo kuhiñci.

काही लोक दुष्ट बुद्धीने बोलतात, तर काही लोक सत्याचा आग्रह धरून बोलतात. परंतु उद्भवलेल्या वादात मुनी कधीही अडकत नाहीत; म्हणूनच मुनींच्या मनात कुठेही (राग-द्वेषाचा) अडथळा किंवा कडकपणा नसतो.

787.

७८७.

Sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya, chandānunīto ruciyā niviṭṭho;

Sayaṃ samattāni pakubbamāno, yathā hi jāneyya tathā vadeyya.

जो स्वतःच्या इच्छेने ओढला गेला आहे आणि स्वतःच्याच आवडीनिवडींमध्ये (मतांमध्ये) स्थिर झाला आहे, तो स्वतःच्या दृष्टीकोनाचा (मताचा) कसा बरं त्याग करू शकेल? स्वतःचेच मत परिपूर्ण मानून, तो जसे समजतो तसेच बोलतो.

788.

७८८.

Yo attano sīlavatāni jantu, anānupuṭṭhova paresa pāva ;

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu, yo ātumānaṃ sayameva pāva.

जो मनुष्य न विचारताही स्वतःच्या शील आणि व्रतांची इतरांसमोर प्रशंसा करतो, स्वतःबद्दल स्वतःच बढाई मारतो, त्याला ज्ञानी लोक 'अनार्य धर्माचा' (अकुलीन स्वभावाचा) म्हणतात.

789.

७८९.

Santo ca bhikkhu abhinibbutatto, itihanti sīlesu akatthamāno;

Tamariyadhammaṃ kusalā vadanti, yassussadā natthi kuhiñci loke.

परंतु जो शांत आणि अंतःकरणातून शांत झालेला भिक्खू 'मी असा शीलवान आहे' अशी स्वतःची बढाई मारत नाही, आणि ज्याच्या मनात जगात कुठेही अहंकाराची सूज (क्लेश) उरलेली नाही, त्याला ज्ञानी लोक 'आर्य धर्माचा' (सज्जन स्वभावाचा) म्हणतात.

790.

७९०.

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā, purakkhatā santi avīvadātā;

Yadattani passati ānisaṃsaṃ, taṃ nissito kuppapaṭicca santiṃ.

ज्याने अशुद्ध सिद्धांतांची कल्पना केली आहे, ते एकत्र करून पुढे मांडले आहेत, तो स्वतःला दिसणाऱ्या फायद्याला आणि अस्थिरतेवर अवलंबून असलेल्या तथाकथित शांततेला चिकटून राहतो.

791.

७९१.

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā, dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Tasmā naro tesu nivesanesu, nirassatī ādiyatī ca dhammaṃ.

मतांवरील (दृष्टींवरील) आसक्ती सहजपणे ओलांडता येत नाही; विविध सिद्धांतांमध्ये निर्णय घेऊन माणूस एका मताला घट्ट धरून ठेवतो. म्हणूनच, अशा आसक्तीच्या आधारांवरून तो कधी एखाद्या सिद्धांताचा त्याग करतो तर कधी दुसरा स्वीकारतो.

792.

७९२.

Dhonassa [Pg.402] hi natthi kuhiñci loke, pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu;

Māyañca mānañca pahāya dhono, sa kena gaccheyya anūpayo so.

ज्याने सर्व चुकीची मते झटकून टाकली आहेत (धोन), त्याला जगात कुठेही अस्तित्वाच्या विविध रूपांबद्दल (भवांबद्दल) कोणतीही कल्पित दृष्टी नसते. ढोंगीपणा आणि अहंकार सोडून दिलेला तो निष्पाप अरहंत कशाच्या आधारे चुकीच्या मार्गाने जाईल, जेव्हा तो कशातच गुंतलेला नाही?

793.

७९३.

Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ, anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya;

Attā nirattā na hi tassa atthi, adhosi so diṭṭhimidheva sabbanti.

जो गुंतलेला (आसक्त) आहे तो सिद्धांतांच्या वादात पडतो; परंतु जो अलिप्त आहे, त्याच्याशी कोणी आणि कसा वाद घालणार? त्याने कशाचाही स्वीकार किंवा अस्वीकार केलेला नाही; त्याने याच जन्मात सर्व मते झटकून टाकली आहेत.

Duṭṭhaṭṭhakasuttaṃ tatiyaṃ niṭṭhitaṃ.

तिसरे दुट्ठट्ठक सुत्त समाप्त झाले.

4. Suddhaṭṭhakasuttaṃ

४. सुद्धठ्ठक सुत्त

794.

७९४.

Passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ, diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti;

Evābhijānaṃ paramanti ñatvā, suddhānupassīti pacceti ñāṇaṃ.

'मी शुद्ध, परम निरोगी रूप पाहतो; केवळ पाहण्यानेच माणसाची पूर्ण शुद्धी होते.' असे मानणारा अज्ञानी माणूस त्या दर्शनालाच श्रेष्ठ समजून, शुद्धतेचे वारंवार चिंतन करत त्या दर्शनालाच खरे ज्ञान (मार्गज्ञान) मानतो.

795.

७९५.

Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti, ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ;

Aññena so sujjhati sopadhīko, diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ.

जर केवळ पाहण्यानेच माणसाची शुद्धी होत असती, किंवा केवळ बाह्य ज्ञानानेच तो दुःखाचा त्याग करू शकत असता, तर क्लेशांच्या उपाधींनी युक्त असलेला तो माणूस आर्यमार्गाव्यतिरिक्त इतर मार्गानेच शुद्ध होतो असे म्हणावे लागेल; त्याचे हे मत त्याला केवळ मिथ्यादृष्टी सिद्ध करते.

796.

७९६.

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha, diṭṭhe sute sīlavate mute vā;

Puññe ca pāpe ca anūpalitto, attañjaho nayidha pakubbamāno.

खरा ब्राह्मण (अरहंत) पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या किंवा शील आणि व्रतांच्या आचरणेने मिळणाऱ्या इतर कोणत्याही मार्गाने शुद्धी होत असल्याचे सांगत नाही. तो पुण्य आणि पाप या दोन्हीत लिप्त होत नाही, त्याने अहंकाराचा (आत्मदृष्टीचा) त्याग केला आहे आणि तो येथे नवीन कर्मे निर्माण करत नाही.

797.

७९७.

Purimaṃ pahāya aparaṃ sitāse, ejānugā te na taranti saṅgaṃ;

Te uggahāyanti nirassajanti, kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāyaṃ.

ज्याप्रमाणे माकड झाडाची एक फांदी सोडून दुसरी फांदी पकडते, त्याचप्रमाणे तृष्णेच्या मागे धावणारे लोक आसक्तीचा बंध ओलांडू शकत नाहीत; ते आधीच्या गुरूला सोडून दुसऱ्याचा आश्रय घेतात, आणि त्यांचे सिद्धांत कधी स्वीकारतात तर कधी सोडून देतात.

798.

७९८.

Sayaṃ [Pg.403] samādāya vatāni jantu, uccāvacaṃ gacchati saññasatto;

Vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ, na uccāvacaṃ gacchati bhūripañño.

संज्ञेमध्ये (आसक्तीमध्ये) अडकलेला माणूस स्वतःच विविध व्रते स्वीकारून एका गुरूकडून दुसऱ्या गुरूकडे भटकत राहतो. परंतु ज्याने चार मार्गज्ञानांद्वारे सत्य जाणले आहे, तो अथांग बुद्धीचा ज्ञानी पुरुष अशा प्रकारे भटकत नाही.

799.

७९९.

Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ, kenīdha lokasmi vikappayeyya.

जो पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा स्पर्श केलेल्या सर्व गोष्टींपासून अलिप्त झाला आहे आणि ज्याने क्लेशांच्या सैन्याचा पराभव केला आहे, अशा उघडपणे वावरणाऱ्या आणि सत्य पाहणाऱ्या अरहंताचे या जगात कोणी कोणत्या तृष्णा किंवा मतांच्या आधारे वर्गीकरण करू शकेल?

800.

८००.

Na kappayanti na purekkharonti, accantasuddhīti na te vadanti;

Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja, āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke.

ते कोणत्याही मतांची कल्पना करत नाहीत, कशालाही प्राधान्य देत नाहीत आणि 'हीच अंतिम शुद्धी आहे' असे म्हणत नाहीत. पकडून ठेवणाऱ्या आसक्तीची गाठ सोडवून, ते जगातील कोणत्याही गोष्टीची इच्छा धरत नाहीत.

801.

८०१.

Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi, ñatvā va disvā va samuggahītaṃ;

Na rāgarāgī na virāgaratto, tassīdha natthī paramuggahītanti.

सीमा ओलांडून गेलेल्या त्या अरहंत ब्राह्मणाने सत्य जाणले आणि पाहिले असल्यामुळे तो कशालाही घट्ट धरून ठेवत नाही. तो कामरागाने प्रभावित होत नाही आणि रूप-अरूप रागानेही लिप्त होत नाही; या जगात 'हेच श्रेष्ठ आहे' असे तो कशालाही मानत नाही.

Suddhaṭṭhakasuttaṃ catutthaṃ niṭṭhitaṃ.

चौथे सुद्धठ्ठक सुत्त समाप्त झाले.

5. Paramaṭṭhakasuttaṃ

५. परमट्ठक सुत्त

802.

८०२.

Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno, yaduttari kurute jantu loke;

Hīnāti aññe tato sabbamāha, tasmā vivādāni avītivatto.

स्वतःच्याच मताला श्रेष्ठ मानून जगात जे काही तो सर्वोत्तम समजतो, त्या तुलनेत तो इतरांच्या सर्व मतांना 'कनिष्ठ' म्हणतो; म्हणूनच तो वादांमधून मुक्त होऊ शकत नाही.

803.

८०३.

Yadattanī passati ānisaṃsaṃ, diṭṭhe sute sīlavate mute vā;

Tadeva so tattha samuggahāya, nihīnato passati sabbamaññaṃ.

पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या किंवा शील आणि व्रतांच्या आचरणात माणसाला स्वतःसाठी जो काही फायदा दिसतो, केवळ त्यालाच घट्ट धरून ठेवून तो इतर सर्व गोष्टींना कनिष्ठ लेखतो.

804.

८०४.

Taṃ [Pg.404] vāpi ganthaṃ kusalā vadanti, yaṃ nissito passati hīnamaññaṃ;

Tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya.

एका मताचा आश्रय घेऊन इतरांना कनिष्ठ लेखणे, यालाच ज्ञानी लोक 'गाठ' (ग्रंथ - बंधन) म्हणतात. म्हणूनच भिक्खूने पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, स्पर्श केलेल्या किंवा शील आणि व्रतांच्या आचरणावर अवलंबून राहू नये.

805.

८०५.

Diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya, ñāṇena vā sīlavatena vāpi;

Samoti attānamanūpaneyya, hīno na maññetha visesi vāpi.

जगात ज्ञानाच्या किंवा शील आणि व्रतांच्या बळावर कोणतेही कल्पित मत बनवू नये. स्वतःला इतरांच्या 'समान' मानू नये, तसेच स्वतःला 'कनिष्ठ' किंवा 'श्रेष्ठ' देखील समजू नये.

806.

८०६.

Attaṃ pahāya anupādiyāno, ñāṇepi so nissayaṃ no karoti;

Sa ve viyattesu na vaggasārī, diṭṭhimpi so na pacceti kiñci.

स्वीकारलेल्या मतांचा त्याग करून, कशाचीही आसक्ती न बाळगता, तो ज्ञानाचाही (तण्हा-दिट्ठिरूपी) आश्रय घेत नाही. मतभेद असणाऱ्यांमध्ये तो कोणत्याही पक्षाची बाजू घेत नाही आणि कोणत्याही मिथ्या दृष्टीवर विश्वास ठेवत नाही.

807.

८०७.

Yassūbhayante paṇidhīdha natthi, bhavābhavāya idha vā huraṃ vā;

Nivesanā tassa na santi keci, dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

ज्याला या जगात किंवा परलोकात, अस्तित्वाच्या विविध रूपांसाठी (भवाभावासाठी) कोणतीही इच्छा उरलेली नाही, त्याच्या मनात सिद्धांतांच्या आधारे ठरवलेले कोणतेही चुकीचे विचार किंवा आसक्तीचे स्थान उरलेले नसते.

808.

८०८.

Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā, pakappitā natthi aṇūpi saññā;

Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānaṃ, kenīdha lokasmiṃ vikappayeyya.

या जगात पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा स्पर्श केलेल्या गोष्टींबद्दल त्याच्या मनात सूक्ष्म कल्पित संज्ञा (मिथ्या दृष्टी) देखील नसते. कोणत्याही मताला न चिकटणाऱ्या त्या अरहंत ब्राह्मणाचे या जगात कोणी कोणत्या आधारे वर्गीकरण करू शकेल?

809.

८०९.

Na kappayanti na purekkharonti, dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse;

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo, pāraṅgato na pacceti tādīti.

ते कोणत्याही मतांची कल्पना करत नाहीत, कशालाही प्राधान्य देत नाहीत आणि कोणत्याही सिद्धांतांचा स्वीकार करत नाहीत. त्या ब्राह्मणाला शील आणि व्रतांचे आचरण खेचून नेऊ शकत नाही; तो तटस्थ (तादि) भाव असलेला अरहंत पलीकडच्या काठाला (निर्वाणाला) पोहोचला असून पुन्हा मागे फिरत नाही.

Paramaṭṭhakasuttaṃ pañcamaṃ niṭṭhitaṃ.

पाचवे परमट्ठक सुत्त समाप्त झाले.

6. Jarāsuttaṃ

६. जरा सुत्त

810.

८१०.

Appaṃ [Pg.405] vata jīvitaṃ idaṃ, oraṃ vassasatāpi miyyati ;

Yo cepi aticca jīvati, atha kho so jarasāpi miyyati.

अरेरे! हे मानवी जीवन खरोखरच खूप अल्प आहे; माणूस शंभर वर्षांच्या आतच मरण पावतो. जरी कोणी शंभर वर्षांपेक्षा जास्त जगला, तरी शेवटी वृद्धत्वामुळे त्याचा मृत्यू होतोच.

811.

८११.

Socanti janā mamāyite, na hi santi niccā pariggahā;

Vinābhāvasantamevidaṃ, iti disvā nāgāramāvase.

लोक 'माझे' मानलेल्या वस्तूंसाठी शोक करतात, कारण कोणतीही मालकीची वस्तू कायम टिकणारी नसते. हा वियोग आणि विनाश अटळ आहे हे पाहून माणसाने गृहस्थाश्रमात (संसारात) राहू नये.

812.

८१२.

Maraṇenapi taṃ pahīyati, yaṃ puriso mamidanti maññati;

Etampi viditvā paṇḍito, na mamattāya nametha māmako.

माणूस ज्या वस्तूला 'हे माझे आहे' असे मानतो, ती वस्तू मृत्यूच्या वेळी त्याला सोडून द्यावी लागते. हे जाणून घेऊन, माझ्या शिकवणुकीचे अनुसरण करणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाने कशावरही ममत्व (माझेपणा) ठेवू नये.

813.

८१३.

Supinena yathāpi saṅgataṃ, paṭibuddho puriso na passati;

Evampi piyāyitaṃ janaṃ, petaṃ kālakataṃ na passati.

ज्याप्रमाणे स्वप्नात भेटलेल्या व्यक्तीला माणूस जागा झाल्यावर पाहू शकत नाही, त्याचप्रमाणे मृत्यूनंतर परलोकात गेलेल्या आपल्या प्रिय व्यक्तीला माणूस पुन्हा पाहू शकत नाही.

814.

८१४.

Diṭṭhāpi sutāpi te janā, yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati ;

Nāmaṃyevāvasissati, akkheyyaṃ petassa jantuno.

ज्या लोकांना आपण पाहिले, ज्यांच्याबद्दल ऐकले आणि ज्यांना विशिष्ट नावाने ओळखले जात होते, ते लोक मरण पावल्यावर केवळ त्यांचे नावच मागे उरते, जे फक्त उच्चारले जाऊ शकते.

815.

८१५.

Sokapparidevamaccharaṃ, na jahanti giddhā mamāyite;

Tasmā munayo pariggahaṃ, hitvā acariṃsu khemadassino.

माझेपणाच्या भावनेने प्रिय वस्तूंमध्ये आसक्त असलेले लोक शोक, विलाप आणि मत्सर (कंजूषपणा) सोडत नाहीत. म्हणूनच, सुरक्षिततेचे (निर्वाणाचे) दर्शन घेणारे मुनी परिग्रह (मालकीची भावना) सोडून विहरतात.

816.

८१६.

Patilīnacarassa [Pg.406] bhikkhuno, bhajamānassa vivittamāsanaṃ;

Sāmaggiyamāhu tassa taṃ, yo attānaṃ bhavane na dassaye.

जो भिक्खू (विषयांपासून) अलिप्त राहून एकांत आसनाचा आश्रय घेतो, त्याच्या त्या आचरणाला संतजन 'सामग्गिय' (योग्य आचरण) म्हणतात. असा भिक्खू स्वतःला कोणत्याही भवामध्ये (पुनर्जन्मात) प्रकट होऊ देत नाही.

817.

८१७.

Sabbattha munī anissito, na piyaṃ kubbati nopi appiyaṃ;

Tasmiṃ paridevamaccharaṃ, paṇṇe vāri yathā na limpati.

सर्व ठिकाणी अनासक्त असलेला मुनी कशावरही प्रेम करत नाही आणि कशाचा द्वेषही करत नाही. ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानावर पाणी लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणे त्याच्या ठिकाणी विलाप आणि मत्सर लिप्त होत नाहीत.

818.

८१८.

Udabindu yathāpi pokkhare, padume vāri yathā na limpati;

Evaṃ muni nopalimpati, yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vā.

ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानावर पाण्याचा थेंब किंवा कमळाच्या फुलावर पाणी लिप्त होत नाही, त्याचप्रमाणे मुनी पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा अनुभवलेल्या गोष्टींमध्ये लिप्त होत नाहीत.

819.

८१९.

Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vā;

Nāññena visuddhimicchati, na hi so rajjati no virajjatīti.

पापांचे प्रक्षालन केलेले (धोन) मुनी पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा अनुभवलेल्या गोष्टींमुळे स्वतःला श्रेष्ठ मानत नाहीत. ते इतर कोणत्याही मार्गाने शुद्धीची इच्छा करत नाहीत; कारण ते ना आसक्त होतात, ना विरक्त होण्याच्या प्रक्रियेत असतात.

Jarāsuttaṃ chaṭṭhaṃ niṭṭhitaṃ.

सहावे जरासुत्त समाप्त झाले.

7. Tissametteyyasuttaṃ

७. तिस्समेत्तेय्यसुत्त

820.

८२०.

‘‘Methunamanuyuttassa, (iccāyasmā tisso metteyyo) vighātaṃ brūhi mārisa;

Sutvāna tava sāsanaṃ, viveke sikkhissāmase.

आयुष्यमान तिस्स मेत्तेय्य म्हणाले— 'हे पूजनीय! मैथुनात लिप्त असलेल्या व्यक्तीच्या विनाशाविषयी (दुःखाविषयी) मला सांगा. आपले शासन (उपदेश) ऐकून आम्ही एकांतात (विवेक) आचरण करू.'

821.

८२१.

‘‘Methunamanuyuttassa, (metteyyāti bhagavā) mussate vāpi sāsanaṃ;

Micchā ca paṭipajjati, etaṃ tasmiṃ anāriyaṃ.

भगवान म्हणाले— 'हे मेत्तेय्य! मैथुनात लिप्त असलेल्या व्यक्तीचे शासन (धम्म-शिक्षण) नष्ट होते आणि तो चुकीच्या मार्गाने वागू लागतो. त्याचे हे वर्तन अनार्य (अयोग्य) आहे.'

822.

८२२.

‘‘Eko [Pg.407] pubbe caritvāna, methunaṃ yo nisevati;

Yānaṃ bhantaṃ va taṃ loke, hīnamāhu puthujjanaṃ.

जो पूर्वी एकटा (ब्रह्मचारी म्हणून) विहरत होता, पण नंतर मैथुनाचा सेवन करतो, त्याला या जगात मार्ग भरकटलेल्या रथाप्रमाणे हीन पृथग्जन (सामान्य अज्ञानी माणूस) म्हटले जाते.

823.

८२३.

‘‘Yaso kitti ca yā pubbe, hāyate vāpi tassa sā;

Etampi disvā sikkhetha, methunaṃ vippahātave.

त्याची पूर्वी जी काही कीर्ती आणि यश होते, ते सर्व नष्ट होते. हे पाहून माणसाने मैथुनाचा त्याग करण्याचे शिक्षण घेतले पाहिजे.

824.

८२४.

‘‘Saṅkappehi pareto so, kapaṇo viya jhāyati;

Sutvā paresaṃ nigghosaṃ, maṅku hoti tathāvidho.

कामवासनेच्या विचारांनी ग्रस्त होऊन तो एखाद्या दीन माणसासारखा चिंताक्रांत होतो. इतरांचे निंदात्मक शब्द ऐकून असा माणूस लज्जित होतो.

825.

८२५.

‘‘Atha satthāni kurute, paravādehi codito;

Esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhati.

इतरांच्या टीकेने प्रेरित होऊन तो स्वतःच्या बचावासाठी शस्त्रे (वादविवाद किंवा चुकीची कृत्ये) तयार करतो. हा त्याचा मोठा अडथळा ठरतो आणि तो असत्य भाषणात बुडून जातो.

826.

८२६.

‘‘Paṇḍitoti samaññāto, ekacariyaṃ adhiṭṭhito;

Athāpi methune yutto, mandova parikissati.

जो पूर्वी 'पंडित' म्हणून ओळखला जात असे आणि एकाकी विहरत असे, तोच जर पुन्हा मैथुनात लिप्त झाला, तर तो एखाद्या मूर्खासारखा पीडित होतो.

827.

८२७.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, muni pubbāpare idha;

Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā, na nisevetha methunaṃ.

या संसारात पूर्वीच्या आणि नंतरच्या या दोषांना ओळखून, मुनीने एकाकी विहरण्याचा दृढ निश्चय केला पाहिजे आणि मैथुनाचे सेवन करू नये.

828.

८२८.

‘‘Vivekaññeva sikkhetha, etadariyānamuttamaṃ;

Na tena seṭṭho maññetha, sa ve nibbānasantike.

केवळ एकांताचेच (विवेक) शिक्षण घेतले पाहिजे, हे आर्यांचे उत्तम आचरण आहे. त्यामुळे स्वतःला श्रेष्ठ मानू नये; असा मनुष्य खरोखरच निर्वाणाच्या जवळ असतो.

829.

८२९.

‘‘Rittassa munino carato, kāmesu anapekkhino;

Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajā’’ti.

कामभोगांपासून मुक्त होऊन, त्यांच्याविषयी कोणतीही आसक्ती न ठेवता विहरणाऱ्या आणि ओघ (संसार-प्रवाह) पार केलेल्या मुनीची, कामभोगात अडकलेले लोकही प्रशंसा करतात.

Tissametteyyasuttaṃ sattamaṃ niṭṭhitaṃ.

सातवे तिस्समेत्तेय्यसुत्त समाप्त झाले.

8. Pasūrasuttaṃ

८. पसूरसुत्त

830.

८३०.

Idheva suddhi iti vādayanti, nāññesu dhammesu visuddhimāhu;

Yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānā, paccekasaccesu puthū niviṭṭhā.

ते म्हणतात, 'येथेच (आमच्याच धम्मात) शुद्धी आहे,' इतर धम्मांमध्ये ते शुद्धी मानत नाहीत. ज्या मताचा ते आश्रय घेतात, त्यालाच ते कल्याणकारी म्हणतात; अशा प्रकारे अनेक लोक आपापल्या वैयक्तिक सत्यांवर ठाम असतात.

831.

८३१.

Te [Pg.408] vādakāmā parisaṃ vigayha, bālaṃ dahantī mithu aññamaññaṃ;

Vadanti te aññasitā kathojjaṃ, pasaṃsakāmā kusalā vadānā.

वादविवादाची इच्छा ठेवणारे ते लोक सभेत प्रवेश करून एकमेकांना 'मूर्ख' ठरवतात. दुसऱ्या मतांचा आश्रय घेणारे, केवळ स्तुतीची इच्छा बाळगणारे आणि स्वतःला कुशल मानणारे ते लोक वादविवाद करतात.

832.

८३२.

Yutto kathāyaṃ parisāya majjhe, pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti;

Apāhatasmiṃ pana maṅku hoti, nindāya so kuppati randhamesī.

सभेच्या मध्यभागी वादविवादात गुंतलेला आणि स्तुतीची इच्छा बाळगणारा मनुष्य (पराभवाच्या भीतीने) चिंतेत असतो. त्याचे मत खोडून काढले की तो खिन्न होतो; निंदेमुळे तो संतापून जातो आणि दुसऱ्यांचे दोष शोधू लागतो.

833.

८३३.

Yamassa vādaṃ parihīnamāhu, apāhataṃ pañhavimaṃsakāse;

Paridevati socati hīnavādo, upaccagā manti anutthunāti.

जेव्हा प्रश्न विचारणारे परीक्षक त्याचे मत हीन आणि खोडून काढलेले ठरवतात, तेव्हा तो पराभूत झालेला वादक शोक करतो, रडतो आणि 'त्याने माझ्यावर मात केली' असे म्हणून विलाप करतो.

834.

८३४.

Ete vivādā samaṇesu jātā, etesu ugghāti nighāti hoti;

Etampi disvā virame kathojjaṃ, na haññadatthatthipasaṃsalābhā.

श्रमणांमध्ये हे वादविवाद निर्माण होतात; यामुळे हर्ष आणि विषाद निर्माण होतात. हा दोष पाहून वादविवादापासून दूर राहावे; कारण स्तुती आणि लाभ याशिवाय यात दुसरा कोणताही फायदा नाही.

835.

८३५.

Pasaṃsito vā pana tattha hoti, akkhāya vādaṃ parisāya majjhe;

So hassatī uṇṇamatī ca tena, pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahu.

जर सभेच्या मध्यभागी स्वतःचे मत मांडून त्याची स्तुती झाली, तर तो त्यामुळे हसतो आणि गर्वाने फुगतो; कारण त्याच्या इच्छेनुसार त्याला यश मिळालेले असते.

836.

८३६.

Yā uṇṇatī sāssa vighātabhūmi, mānātimānaṃ vadate paneso;

Etampi disvā na vivādayetha, na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti.

ती गर्वाची भावनाच त्याच्या विनाशाचे कारण ठरते, तरीही तो मान आणि अतिमानेने (अहंकाराने) बोलतो. हे पाहून वादविवाद करू नये; कारण कुशल (ज्ञानी) लोक वादविवादाने शुद्धी होते असे मानत नाहीत.

837.

८३७.

Sūro yathā rājakhādāya puṭṭho, abhigajjameti paṭisūramicchaṃ;

Yeneva so tena palehi sūra, pubbeva natthi yadidaṃ yudhāya.

ज्याप्रमाणे राजाच्या अन्नावर पोसलेला शूर योद्धा प्रतिस्पर्ध्याच्या शोधात गर्जना करत जातो, त्याचप्रमाणे (हे पसूर!) तूही तुझ्या प्रतिस्पर्ध्याकडे जा. आमच्याकडे मात्र पूर्वीपासूनच युद्धासाठी (वादविवादासाठी) कोणतीही जागा (क्लेश) उरलेली नाही.

838.

८३८.

Ye [Pg.409] diṭṭhimuggayha vivādayanti, idameva saccanti ca vādayanti;

Te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi, vādamhi jāte paṭisenikattā.

जे लोक एखाद्या मताचा आग्रह धरून वाद घालतात आणि 'हेच सत्य आहे' असे म्हणतात, त्यांना तू सांग की, 'येथे वाद निर्माण झाल्यावर तुझ्याशी लढणारा कोणताही प्रतिस्पर्धी नाही.'

839.

८३९.

Visenikatvā pana ye caranti, diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā;

Tesu tvaṃ kiṃ labhetho pasūra, yesīdha natthī paramuggahītaṃ.

परंतु जे (क्लेशरूपी) सैन्याचा पराभव करून विहरतात आणि कोणत्याही मताशी विरोध करत नाहीत, अशा लोकांकडून तुला काय मिळणार, हे पसूर! ज्यांनी येथे कशालाही सर्वश्रेष्ठ मानून पकडून ठेवलेले नाही?

840.

८४०.

Atha tvaṃ pavitakkamāgamā, manasā diṭṭhigatāni cintayanto;

Dhonena yugaṃ samāgamā, na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti.

परंतु तू मनात चुकीच्या मतांचा विचार करत, तर्क करत येथे आला आहेस. तू पापांचे प्रक्षालन केलेल्या (बुद्धांशी) बरोबरी करण्यासाठी आला आहेस, पण तू त्यांच्याशी स्पर्धा करू शकणार नाहीस.

Pasūrasuttaṃ aṭṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.

आठवे पसूरसुत्त समाप्त झाले.

9. Māgaṇḍiyasuttaṃ

९. मागंडियसुत्त

841.

८४१.

‘‘Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca, nāhosi chando api methunasmiṃ;

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ, pādāpi naṃ samphusituṃ na icche’’.

तण्हा (तृष्णा), अरती (असंतोष) आणि रागा (राग) यांना पाहूनही माझ्या मनात मैथुनाची इच्छा झाली नाही; मग मूत्र आणि विष्ठेने भरलेल्या या शरीराविषयी काय सांगावे? मी याला पायाने स्पर्श करण्याचीही इच्छा करत नाही.

842.

८४२.

‘‘Etādisaṃ ce ratanaṃ na icchasi, nāriṃ narindehi bahūhi patthitaṃ;

Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitaṃ, bhavūpapattiñca vadesi kīdisaṃ’’.

मागंडिय म्हणाला— 'अनेक राजा-महाराजांनी जिची इच्छा केली आहे, अशा या स्त्रीरत्नाची जर आपण इच्छा करत नसाल, तर आपले मत (दृष्टी), शील-व्रत, जीवन जगण्याची पद्धत आणि पुनर्जन्माविषयीचे आपले काय मत आहे, ते सांगा.'

843.

८४३.

‘‘Idaṃ vadāmīti na tassa hoti, (māgaṇḍiyāti bhagavā)Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Passañca diṭṭhīsu anuggahāya,Ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassaṃ’’.

भगवान म्हणाले— 'हे मागंडिय! विविध मतांमध्ये (दृष्टींमध्ये) निर्णय करून, 'मी हेच मानतो' असे घट्ट पकडून ठेवणे माझ्या बाबतीत घडत नाही. परंतु विविध मतांमधील दोष पाहून, त्यांपैकी कशाचाही स्वीकार न करता, शोध घेत मी आंतरिक शांती (निर्वाण) पाहिली आहे.'

844.

८४४.

‘‘Vinicchayā [Pg.410] yāni pakappitāni, (iti māgaṇḍiyo )Te ve munī brūsi anuggahāya;

Ajjhattasantīti yametamatthaṃ,Kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ taṃ’’.

मागंडिय म्हणाला— 'हे मुनी! लोकांनी ठरवलेल्या आणि कल्पिलेल्या मतांचा स्वीकार न करता आपण बोलत आहात. मग ज्याला आपण 'आंतरिक शांती' म्हणता, ती विद्वानांनी कशा प्रकारे स्पष्ट केली आहे?'

845.

८४५.

‘‘Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, (māgaṇḍiyāti bhagavā)Sīlabbatenāpi na suddhimāha;

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā,Asīlatā abbatā nopi tena;

Ete ca nissajja anuggahāya,Santo anissāya bhavaṃ na jappe’’.

भगवान म्हणाले— 'हे मागंडिय! केवळ मताने (दृष्टीने), ऐकण्याने (श्रुतीने), ज्ञानाने किंवा शील आणि व्रताने शुद्धी होते असे मी म्हणत नाही; आणि त्यांच्याशिवाय (दृष्टीशिवाय, श्रुतीशिवाय, ज्ञानाशिवाय, शील-व्रताशिवाय) शुद्धी होते असेही नाही. या सर्वांचा त्याग करून, कशाचाही स्वीकार न करता, शांत आणि अनासक्त राहून माणसाने भवाची (पुनर्जन्माची) इच्छा करू नये.'

846.

८४६.

‘‘No ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, (iti māgaṇḍiyo)Sīlabbatenāpi na suddhimāha;

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā,Asīlatā abbatā nopi tena;

Maññāmahaṃ momuhameva dhammaṃ,Diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ’’.

मागंडिय म्हणाला— 'जर केवळ मताने, श्रुतीने, ज्ञानाने किंवा शील-व्रताने शुद्धी होत नाही; आणि त्यांच्याशिवायही शुद्धी होत नाही, तर मला हा धम्म अत्यंत गोंधळात टाकणारा (मोह निर्माण करणारा) वाटतो. कारण काही लोक केवळ मतानेच (दृष्टीनेच) शुद्धी मानतात.'

847.

८४७.

‘‘Diṭṭhañca nissāya anupucchamāno, (māgaṇḍiyāti bhagavā)Samuggahītesu pamohamāgā ;

Ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ,Tasmā tuvaṃ momuhato dahāsi.

भगवान म्हणाले— 'हे मागंडिय! तू स्वतःच्या मताचा आश्रय घेऊन वारंवार विचारत असल्यामुळे, तू पकडून ठेवलेल्या मतांमध्येच गोंधळून गेला आहेस. तुला या धम्माचा थोडासाही अर्थ समजलेला नाही, म्हणूनच तुला हा धम्म अत्यंत गोंधळात टाकणारा वाटत आहे.'

848.

८४८.

‘‘Samo visesī uda vā nihīno, yo maññatī so vivadetha tena;

Tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hoti.

जो स्वतःला (इतरांच्या) 'समान', 'श्रेष्ठ' किंवा 'हीन' मानतो, तोच त्यामुळे वादविवाद करतो. परंतु जो या तिन्ही प्रकारच्या मान-अपमानात (अहंकारात) डगमगत नाही, त्याच्या मनात 'समान' किंवा 'श्रेष्ठ' अशी कोणतीही भावना नसते.

849.

८४९.

‘‘Saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyya, musāti vā so vivadetha kena;

Yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi natthi, sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya.

ते ब्राह्मण (अर्हत) 'हेच सत्य आहे' असे का बरे म्हणतील? किंवा 'हे असत्य आहे' असे म्हणून ते कोणाशी वाद घालतील? ज्यांच्यासाठी 'समान' किंवा 'असमान' असे काहीच उरलेले नाही, ते कोणाशी वादविवाद करणार?

850.

८५०.

‘‘Okaṃ [Pg.411] pahāya aniketasārī, gāme akubbaṃ muni santhavāni ;

Kāmehi ritto apurekkharāno, kathaṃ na viggayha janena kayirā.

घरदार (आलय) सोडून अनिकेत (आश्रयहीन) होऊन फिरणारे, गावात कोणाशीही जवळीक न साधणारे, कामभोगांपासून मुक्त असलेले आणि भविष्याची कोणतीही आकांक्षा न बाळगणारे ते मुनी लोकांसोबत वादविवाद का बरे करतील?

851.

८५१.

‘‘Yehi vivitto vicareyya loke, na tāni uggayha vadeyya nāgo;

Jalambujaṃ kaṇḍakaṃ vārijaṃ yathā, jalena paṅkena canūpalittaṃ;

Evaṃ munī santivādo agiddho, kāme ca loke ca anūpalitto.

ज्या (दृष्टीं)पासून अलिप्त राहून ते जगात वावरतात, त्या दृष्टींचे ग्रहण करून ते नाग (श्रेष्ठ अर्हत) बोलत नाहीत. ज्याप्रमाणे पाण्यात उगवलेले, काट्यांचे देठ असलेले कमळ पाणी आणि चिखलाने माखत नाही; त्याचप्रमाणे शांतीचा उपदेश करणारे, लोभरहित मुनी कामभोगांनी आणि जगाने अलिप्त राहतात.

852.

८५२.

‘‘Na vedagū diṭṭhiyāyako na mutiyā, sa mānameti na hi tammayo so;

Na kammunā nopi sutena neyyo, anūpanīto sa nivesanesu.

ते वेदगू (परम सत्याला जाणणारे अर्हत) कोणत्याही दृष्टीने (मताने) किंवा विचाराने गर्विष्ठ होत नाहीत, कारण ते त्यांच्याशी तादात्म्य पावत नाहीत. ते कर्माने किंवा श्रुतीने (ऐकीव ज्ञानाने) दोरले जात नाहीत आणि कोणत्याही आश्रयांकडे (तृष्णा-दृष्टींकडे) ओढला जात नाहीत.

853.

८५३.

‘‘Saññāvirattassa na santi ganthā, paññāvimuttassa na santi mohā;

Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭayantā vicaranti loke’’ti.

संज्ञेपासून (कल्पनांपासून) विरक्त झालेल्या व्यक्तीला कोणतीही बंधने (ग्रंथ) नसतात; प्रज्ञेने विमुक्त झालेल्या व्यक्तीला कोणतेही मोह (भ्रम) नसतात. परंतु ज्यांनी संज्ञा आणि दृष्टी यांना घट्ट पकडून ठेवले आहे, ते जगात एकमेकांशी संघर्ष करत वावरतात.

Māgaṇḍiyasuttaṃ navamaṃ niṭṭhitaṃ.

नववे मागंडिय सुत्त समाप्त झाले.

10. Purābhedasuttaṃ

१०. पुराभेद सुत्त

854.

८५४.

‘‘Kathaṃdassī kathaṃsīlo, upasantoti vuccati;

Taṃ me gotama pabrūhi, pucchito uttamaṃ naraṃ’’.

कशा प्रकारची दृष्टी असलेला आणि कशा प्रकारचे शील असलेला मनुष्य 'उपशांत' (शांत झालेला) म्हटला जातो? हे गोतमा, मी विचारत आहे, आपण मला त्या उत्तम पुरुषाविषयी सांगावे.

855.

८५५.

‘‘Vītataṇho purā bhedā, (iti bhagavā) pubbamantamanissito;

Vemajjhe nupasaṅkheyyo, tassa natthi purakkhataṃ.

भगवान म्हणाले— 'शरीराचा भेद होण्यापूर्वी (मृत्यूआधी) जे तृष्णारहित झाले आहेत, जो भूतकाळावर अवलंबून नाहीत, ज्यांची वर्तमानकाळात गणना (तृष्णेने) केली जाऊ शकत नाही, आणि ज्यांना भविष्याची कोणतीही आसक्ती नाही (तेच उपशांत होत).'

856.

८५६.

‘‘Akkodhano [Pg.412] asantāsī, avikatthī akukkuco;

Mantabhāṇī anuddhato, sa ve vācāyato muni.

जे क्रोधरहित आहेत, भयमुक्त आहेत, बढाई न मारणारे आहेत, पश्चात्ताप न करणारे आहेत, विचारपूर्वक बोलणारे आहेत आणि चंचल नसलेले आहेत; ते मुनी खरोखरच आपल्या वाणीवर नियंत्रण ठेवणारे असतात.

857.

८५७.

‘‘Nirāsatti anāgate, atītaṃ nānusocati;

Vivekadassī phassesu, diṭṭhīsu ca na nīyati.

ज्यांना भविष्याची कोणतीही आसक्ती नाही, जो भूतकाळाबद्दल शोक करत नाहीत, जे स्पर्शांमध्ये (इंद्रिय संपर्कांमध्ये) अलिप्तता पाहतात, आणि जे कोणत्याही दृष्टींच्या आहारी जात नाहीत.

858.

८५८.

‘‘Patilīno akuhako, apihālu amaccharī;

Appagabbho ajeguccho, pesuṇeyye ca no yuto.

जे अलिप्त राहणारे आहेत, ढोंगी नाहीत, तृष्णारहित आहेत, मत्सर न करणारे (उदार) आहेत, उद्धट नसलेले आहेत, निंदनीय कृत्य न करणारे आहेत आणि चहाडी (चुगली) करण्यामध्ये गुंतत नाहीत.

859.

८५९.

‘‘Sātiyesu anassāvī, atimāne ca no yuto;

Saṇho ca paṭibhānavā, na saddho na virajjati.

जे प्रिय वाटणाऱ्या कामभोगांमध्ये वाहत जात नाहीत, अति-अभिमानामध्ये गुंतत नाहीत, जे मृदू आणि प्रतिभावान (बुद्धिमान) आहेत, जे आंधळा विश्वास ठेवत नाहीत आणि विरक्त होत नाहीत (कारण ते आधीच विमुक्त आहेत).

860.

८६०.

‘‘Lābhakamyā na sikkhati, alābhe ca na kuppati;

Aviruddho ca taṇhāya, rasesu nānugijjhati.

जे लाभाच्या आशेने (धर्माचे) आचरण करत नाहीत आणि लाभ न मिळाल्यास क्रोधित होत नाहीत. कोणाशीही विरोध न ठेवणारे आणि तृष्णेपोटी रसांच्या (चवींच्या) मागे न धावणारे.

861.

८६१.

‘‘Upekkhako sadā sato, na loke maññate samaṃ;

Na visesī na nīceyyo, tassa no santi ussadā.

जे नेहमी उपेक्षक (तटस्थ) आणि स्मृतिमान (जागरूक) असतात; ते जगात स्वतःला कोणाच्या 'समान' मानत नाहीत, 'श्रेष्ठ' मानत नाहीत आणि 'कनिष्ठ'ही मानत नाहीत. त्यांच्यामध्ये रागादी क्लेशांची कोणतीही वाढ (सूज) नसते.

862.

८६२.

‘‘Yassa nissayanā natthi, ñatvā dhammaṃ anissito;

Bhavāya vibhavāya vā, taṇhā yassa na vijjati.

ज्यांना कोणतेही अवलंबन (आश्रय) नाही, जे धम्माला जाणून अनाश्रित (स्वतंत्र) झाले आहेत; ज्यांच्यामध्ये अस्तित्वासाठी (भव) किंवा अनस्तित्वासाठी (विभव) कोणतीही तृष्णा उरलेली नाही.

863.

८६३.

‘‘Taṃ brūmi upasantoti, kāmesu anapekkhinaṃ;

Ganthā tassa na vijjanti, atarī so visattikaṃ.

कामभोगांविषयी निरपेक्ष असलेल्या अशा महापुरुषांना मी 'उपशांत' म्हणतो. त्यांच्यामध्ये कोणतीही बंधने (ग्रंथ) नसतात; त्यांनी या जगतातील चिकटून राहणाऱ्या तृष्णेला पार केले आहे.

864.

८६४.

‘‘Na tassa puttā pasavo, khettaṃ vatthuñca vijjati;

Attā vāpi nirattā vā, na tasmiṃ upalabbhati.

त्यांच्याकडे ना पुत्र असतात, ना पशू; ना शेत असते, ना जमीन. त्यांच्यामध्ये 'आत्मा' (स्वीकारणे) किंवा 'अनात्मा' (त्यागणे) असे काहीही आढळत नाही.

865.

८६५.

‘‘Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇā;

Taṃ tassa apurakkhataṃ, tasmā vādesu nejati.

ज्या (दोषांमुळे) सामान्य लोक किंवा श्रमण-ब्राह्मण त्यांच्याबद्दल बोलू शकतील, असा कोणताही दोष त्यांनी स्वतःमध्ये ठेवलेला नसतो; म्हणूनच ते लोकांच्या बोलण्याने (निंदेने) विचलित होत नाहीत.

866.

८६६.

‘‘Vītagedho amaccharī, na ussesu vadate muni;

Na samesu na omesu, kappaṃ neti akappiyo.

लोभरहित आणि मत्सररहित असलेले ते मुनी स्वतःला श्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ, समानांमध्ये समान किंवा कनिष्ठांमध्ये कनिष्ठ म्हणवून घेत नाहीत. ते कोणत्याही कल्पनेला (तृष्णा-दृष्टीला) थारा देत नसल्याने कल्पनांकडे वळत नाहीत.

867.

८६७.

‘‘Yassa loke sakaṃ natthi, asatā ca na socati;

Dhammesu ca na gacchati, sa ve santoti vuccatī’’ti.

ज्यांना या जगात 'माझे' असे काहीच वाटत नाही, जे अस्तित्वात नाही त्याबद्दल जे शोक करत नाहीत, आणि जे धम्मांमध्ये (राग-द्वेषाने) वाहत जात नाहीत; त्यांनाच खरोखर 'शांत' (उपशांत) म्हटले जाते.

Purābhedasuttaṃ dasamaṃ niṭṭhitaṃ.

दहावे पुराभेद सुत्त समाप्त झाले.

11. Kalahavivādasuttaṃ

११. कलहविवाद सुत्त

868.

८६८.

‘‘Kutopahūtā [Pg.413] kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharā ca;

Mānātimānā sahapesuṇā ca, kutopahūtā te tadiṅgha brūhi’’.

भांडणे (कलह) आणि वादविवाद, रडणे-ओरडणे (क्रंदन), शोक आणि मत्सर कुठून निर्माण होतात? तसेच अभिमान, अति-अभिमान आणि चहाडी कुठून निर्माण होतात? कृपया मला हे सांगा.

869.

८६९.

‘‘Piyappahūtā kalahā vivādā,Paridevasokā sahamaccharā ca;

Mānātimānā sahapesuṇā ca,Maccherayuttā kalahā vivādā;

Vivādajātesu ca pesuṇāni’’.

भांडणे आणि वादविवाद प्रिय गोष्टींमधून (आसक्तीमधून) निर्माण होतात; तसेच क्रंदन, शोक, मत्सर, अभिमान, अति-अभिमान आणि चहाडी देखील प्रिय गोष्टींमधूनच निर्माण होतात. भांडणे आणि वादविवाद मत्सराने युक्त असतात, आणि वादविवाद सुरू झाल्यावर चहाडी (चुगली) देखील सुरू होते.

870.

८७०.

‘‘Piyā su lokasmiṃ kutonidānā, ye cāpi lobhā vicaranti loke;

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā, ye samparāyāya narassa honti’’.

या जगातील प्रिय गोष्टींचे मूळ काय आहे? आणि जगात पसरणाऱ्या लोभाचे मूळ काय आहे? माणसाच्या भविष्यासाठी असणाऱ्या आशा आणि त्यांची पूर्तता यांचे मूळ काय आहे?

871.

८७१.

‘‘Chandānidānāni piyāni loke, ye cāpi lobhā vicaranti loke;

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā, ye samparāyāya narassa honti’’.

जगातील प्रिय गोष्टींचे मूळ 'छंद' (इच्छा/कामना) हे आहे; आणि जगात पसरणाऱ्या लोभाचे मूळही छंदच आहे. माणसाच्या भविष्यासाठी असणाऱ्या आशा आणि त्यांची पूर्तता यांचे मूळ देखील याच (छंदा)मध्ये आहे.

872.

८७२.

‘‘Chando nu lokasmiṃ kutonidāno, vinicchayā cāpi kutopahūtā;

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca, ye vāpi dhammā samaṇena vuttā’’.

या जगात छंदाचे (इच्छेचे) मूळ काय आहे? आणि (तृष्णा-दृष्टीने होणारे) निर्णय कुठून निर्माण होतात? क्रोध, असत्य बोलणे, शंका-कुशंका आणि श्रमणांनी (बुद्धांनी) सांगितलेले इतर अकुशल धर्म कुठून निर्माण होतात?

873.

८७३.

‘‘Sātaṃ asātanti yamāhu loke, tamūpanissāya pahoti chando;

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca, vinicchayaṃ kubbati jantu loke.

ज्याला जगात 'प्रिय' (सुखद) आणि 'अप्रिय' (दुःखद) म्हटले जाते, त्याचा आश्रय घेऊन छंद (इच्छा) निर्माण होतो. रूपांचे उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे पाहून मनुष्य जगात निर्णय (दृष्टी-निश्चय) करतो.

874.

८७४.

‘‘Kodho [Pg.414] mosavajjañca kathaṃkathā ca, etepi dhammā dvayameva sante;

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe, ñatvā pavuttā samaṇena dhammā’’.

क्रोध, असत्य बोलणे आणि शंका-कुशंका—हे धर्म देखील प्रिय आणि अप्रिय या द्वंद्वाच्या अस्तित्वामुळेच निर्माण होतात. शंका असणाऱ्या व्यक्तीने ज्ञानाच्या मार्गासाठी (त्रिशीलाचे) आचरण करावे; श्रमणांनी (बुद्धांनी) हे जाणूनच या धर्मांचा उपदेश केला आहे.

875.

८७५.

‘‘Sātaṃ asātañca kutonidānā, kismiṃ asante na bhavanti hete;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ, etaṃ me pabrūhi yatonidānaṃ’’.

प्रिय आणि अप्रिय यांचे मूळ काय आहे? काय अस्तित्वात नसताना हे निर्माण होत नाहीत? उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे या गोष्टींचे मूळ काय आहे, ते मला सांगा.

876.

८७६.

‘‘Phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ, phasse asante na bhavanti hete;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ, etaṃ te pabrūmi itonidānaṃ’’.

प्रिय आणि अप्रिय यांचे मूळ 'स्पर्श' (इंद्रिय संपर्क) हे आहे; स्पर्श नसताना हे निर्माण होत नाहीत. उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे यांचे मूळ देखील स्पर्शच आहे, असे मी तुला सांगतो.

877.

८७७.

‘‘Phasso nu lokasmi kutonidāno, pariggahā cāpi kutopahūtā;

Kismiṃ asante na mamattamatthi, kismiṃ vibhūte na phusanti phassā’’.

या जगात स्पर्शाचे मूळ काय आहे? आणि परिग्रह (मालकी हक्क) कुठून निर्माण होतात? काय अस्तित्वात नसताना 'माझेपण' उरत नाही? काय नष्ट झाल्यावर स्पर्श स्पर्श करत नाहीत?

878.

८७८.

‘‘Nāmañca rūpañca paṭicca phasso, icchānidānāni pariggahāni;

Icchāyasantyā na mamattamatthi, rūpe vibhūte na phusanti phassā’’.

नाम आणि रूप यांच्यावर अवलंबून स्पर्श निर्माण होतो. परिग्रह हे 'इच्छा' (तृष्णा) या मुळावर आधारित असतात. इच्छा नसताना 'माझेपण' उरत नाही; रूप नष्ट झाल्यावर स्पर्श स्पर्श करत नाहीत.

879.

८७९.

‘‘Kathaṃsametassa vibhoti rūpaṃ, sukhaṃ dukhañcāpi kathaṃ vibhoti;

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti, taṃ jāniyāmāti me mano ahu’’.

कशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याचे रूप नष्ट (विलीन) होते? आणि सुख-दुःख कसे नाहीसे होते? हे ज्या प्रकारे नाहीसे होते, ते मला सांगावे; ते जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.

880.

८८०.

‘‘Na saññasaññī na visaññasaññī, nopi asaññī na vibhūtasaññī;

Evaṃsametassa vibhoti rūpaṃ, saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’.

जो सामान्य संज्ञायुक्त नाही, जो विकृत संज्ञायुक्त (वेडा) नाही, जो संज्ञारहित (असंज्ञी) नाही, आणि ज्याची संज्ञा पूर्णपणे नष्ट झालेली नाही; अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याचे रूप विलीन होते. कारण प्रपंच-संज्ञा (तृष्णा-मान-दृष्टीचे विस्तार) हे संज्ञेवरच आधारित असतात.

881.

८८१.

‘‘Yaṃ [Pg.415] taṃ apucchimha akittayī no,Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;

Ettāvataggaṃ nu vadanti heke,Yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse;

Udāhu aññampi vadanti etto.

आम्ही जे विचारले होते, ते आपण आम्हाला सांगितले. आता आम्ही दुसरी गोष्ट विचारतो, कृपया सांगा— या जगात काही पंडित याच अवस्थेला (अरूप समापत्तीला) जीवाचा (यक्षाचा) परम शुद्धीचा मार्ग मानतात का? की यापेक्षा वेगळा दुसरा एखादा मार्ग सांगतात?

882.

८८२.

‘‘Ettāvataggampi vadanti heke, yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse;

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti, anupādisese kusalā vadānā.

या जगात काही पंडित याच अवस्थेला जीवाचा (यक्षाचा) परम शुद्धीचा मार्ग मानतात. परंतु त्यांच्यापैकी काही स्वतःला कुशल (ज्ञानी) मानणारे उच्छेदवादाचा उपदेश करतात (की मृत्यूनंतर काही उरत नाही).

883.

८८३.

‘‘Ete ca ñatvā upanissitāti, ñatvā munī nissaye so vimaṃsī;

Ñatvā vimutto na vivādameti, bhavābhavāya na sameti dhīro’’ti.

हे सर्व 'अवलंबून' (सापेक्ष) आहे असे जाणून, आणि त्यांचे आश्रय ओळखून, ते विचारशील मुनी (बुद्ध) सत्य जाणून विमुक्त होतात आणि कोणत्याही वादात पडत नाहीत. ते धीर पुरुष पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात (भवाभव) पडत नाहीत.

Kalahavivādasuttaṃ ekādasamaṃ niṭṭhitaṃ.

अकरावे कलहविवाद सुत्त समाप्त झाले.

12. Cūḷabyūhasuttaṃ

१२. चूळब्यूह सुत्त

884.

८८४.

Sakaṃsakaṃdiṭṭhiparibbasānā, viggayha nānā kusalā vadanti;

Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ, idaṃ paṭikkosamakevalī so.

आपआपल्याच दृष्टीमध्ये (मतामध्ये) ठाम राहिलेले, स्वतःला कुशल (ज्ञानी) म्हणवणारे लोक आपापसात वाद घालून वेगवेगळे दावे करतात: 'जो हे जाणतो, त्यानेच धम्म जाणला आहे; आणि जो याचा निषेध करतो, तो अपूर्ण (अज्ञानी) आहे.'

885.

८८५.

Evampi viggayha vivādayanti, bālo paro akkusaloti cāhu;

Sacco nu vādo katamo imesaṃ, sabbeva hīme kusalā vadānā.

अशा प्रकारे वाद घालून ते भांडतात आणि म्हणतात: 'दुसरा (विरोधी) मूर्ख आणि अकुशल आहे.' यापैकी कोणाचे म्हणणे सत्य आहे? कारण हे सर्वच स्वतःला कुशल (ज्ञानी) म्हणवून घेत आहेत.

886.

८८६.

Parassa [Pg.416] ce dhammamanānujānaṃ, bālomako hoti nihīnapañño;

Sabbeva bālā sunihīnapaññā, sabbevime diṭṭhiparibbasānā.

जर दुसऱ्याच्या धम्माचा (मताचा) स्वीकार न केल्याने माणूस मूर्ख, अज्ञानी आणि प्रज्ञाहीन ठरत असेल, तर मग हे सर्वच मूर्ख आणि अत्यंत प्रज्ञाहीन आहेत; कारण हे सर्वच आपापल्या दृष्टीमध्ये (मतामध्ये) ठाम राहिलेले आहेत.

887.

८८७.

Sandiṭṭhiyā ceva na vīvadātā, saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā;

Na tesaṃ koci parihīnapañño, diṭṭhī hi tesampi tathā samattā.

परंतु, जर ते आपापल्याच दृष्टीने शुद्ध, निर्मळ प्रज्ञेचे, कुशल आणि बुद्धिमान असतील, तर त्यांच्यापैकी कोणीही प्रज्ञाहीन नाही; कारण त्यांची मतेही त्याच प्रकारे दृढपणे स्वीकारलेली आहेत.

888.

८८८.

Na vāhametaṃ tathiyanti brūmi, yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ;

Sakaṃsakaṃdiṭṭhimakaṃsu saccaṃ, tasmā hi bāloti paraṃ dahanti.

परस्पर एकमेकांना 'मूर्ख' म्हणणाऱ्या या मूर्खांच्या जोड्यांचे म्हणणे 'सत्य आहे' असे मी म्हणत नाही. ते सर्व आपापल्याच दृष्टीला सत्य मानतात, म्हणूनच ते दुसऱ्याला मूर्ख ठरवतात.

889.

८८९.

Yamāhu saccaṃ tathiyanti eke, tamāhu aññe tucchaṃ musāti;

Evampi vigayha vivādayanti, kasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

ज्या मताला काही जण 'सत्य आणि यथार्थ' म्हणतात, त्यालाच दुसरे 'तुच्छ आणि असत्य' म्हणतात. अशा प्रकारे वाद घालून ते भांडतात. श्रमण (साधू) एकच गोष्ट का बोलत नाहीत?

890.

८९०.

Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ;

Nānā te saccāni sayaṃ thunanti, tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

सत्य हे एकच आहे, दुसरे नाही; ज्याला हे सत्य समजते, तो कधीही वाद घालत नाही. परंतु हे लोक स्वतःच वेगवेगळ्या सत्यांची घोषणा करतात, म्हणूनच श्रमण एकच गोष्ट बोलत नाहीत.

891.

८९१.

Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalā vadānā;

Saccāni sutāni bahūni nānā, udāhu te takkamanussaranti.

परंतु स्वतःला कुशल म्हणवणारे हे वादविवाद करणारे लोक वेगवेगळ्या सत्यांचे प्रतिपादन का करतात? सत्ये खरोखरच अनेक आणि वेगवेगळी आहेत की ते केवळ आपापल्या तर्काचेच अनुकरण करतात?

892.

८९२.

Na heva saccāni bahūni nānā, aññatra saññāya niccāni loke;

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhu.

जगामध्ये (नित्यतेच्या) चुकीच्या कल्पनेशिवाय सत्ये अनेक आणि वेगवेगळी नसतातच. परंतु आपापल्या दृष्टींवर (मतांवर) तर्क रचून, ते 'सत्य' आणि 'असत्य' अशा दोन गोष्टींचे प्रतिपादन करतात.

893.

८९३.

Diṭṭhe [Pg.417] sute sīlavate mute vā, ete ca nissāya vimānadassī;

Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, bālo paro akkusaloti cāha.

पाहिलेले, ऐकलेले, शील-व्रत किंवा अनुभवलेले यांवर अवलंबून राहून तो इतरांना तुच्छ लेखतो. स्वतःच्याच मताच्या निर्णयावर ठाम राहून, उपहासाने तो म्हणतो: 'दुसरा मूर्ख आणि अकुशल आहे.'

894.

८९४.

Yeneva bāloti paraṃ dahāti, tenātumānaṃ kusaloti cāha;

Sayamattanā so kusalo vadāno, aññaṃ vimāneti tadeva pāva.

ज्या आधारावर तो दुसऱ्याला मूर्ख ठरवतो, त्याच आधारावर तो स्वतःला 'कुशल' म्हणवतो. स्वतःला कुशल मानून तो दुसऱ्याची निंदा करतो आणि स्वतः मात्र तसेच बोलत राहतो.

895.

८९५.

Atisāradiṭṭhiyāva so samatto, mānena matto paripuṇṇamānī;

Sayameva sāmaṃ manasābhisitto, diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā.

त्या अतिरेकी दृष्टीने (मताने) फुगलेला, मानाने (अहंकाराने) मत्त झालेला आणि स्वतःला परिपूर्ण मानणारा तो स्वतःच स्वतःला मनातल्या मनात 'पंडित' म्हणून अभिषिक्त करतो; कारण त्याची ती दृष्टी त्याने अशाच प्रकारे स्वीकारलेली असते.

896.

८९६.

Parassa ce hi vacasā nihīno, tumo sahā hoti nihīnapañño;

Atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro, na koci bālo samaṇesu atthi.

जर दुसऱ्याच्या बोलण्याने कोणी प्रज्ञाहीन ठरत असेल, तर तो बोलणारा स्वतःही तसाच प्रज्ञाहीन ठरेल. परंतु जर प्रत्येक जण स्वतःलाच ज्ञानी आणि धीर (बुद्धिमान) समजत असेल, तर मग श्रमणांमध्ये कोणीही मूर्ख उरणार नाही.

897.

८९७.

Aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ, aparaddhā suddhimakevalī te ;

Evampi titthyā puthuso vadanti, sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā.

जे लोक या (आपल्या) धम्माव्यतिरिक्त इतर धम्माला अपूर्ण म्हणतात, ते स्वतःच शुद्धीच्या मार्गापासून चुकले आहेत आणि अपूर्ण आहेत. असे हे इतर पंथांचे लोक वेगवेगळ्या प्रकारे बोलतात, कारण ते आपापल्या दृष्टीच्या (मताच्या) रागाने (आसक्तीने) ग्रासलेले असतात.

898.

८९८.

Idheva suddhi iti vādayanti, nāññesu dhammesu visuddhimāhu;

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā, sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā.

'येथेच (आमच्याच मतात) शुद्धी आहे' असे ते प्रतिपादन करतात, इतर धम्मांमध्ये ते शुद्धी मानत नाहीत. अशा प्रकारे विविध पंथांचे लोक आपापल्या मार्गावर ठाम राहून, तेथेच दृढपणे दावा करतात.

899.

८९९.

Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno, kamettha bāloti paraṃ daheyya;

Sayameva so medhagamāvaheyya, paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ.

आपल्याच मार्गाचे दृढपणे प्रतिपादन करताना, तो येथे कोणत्या दुसऱ्याला मूर्ख ठरवू शकेल? दुसऱ्याला मूर्ख आणि अशुद्ध आचरणाचा म्हणणारा तो स्वतःच केवळ वादाला (कलहाला) आमंत्रण देईल.

900.

९००.

Vinicchaye [Pg.418] ṭhatvā sayaṃ pamāya, uddhaṃ sa lokasmiṃ vivādameti;

Hitvāna sabbāni vinicchayāni, na medhagaṃ kubbati jantu loketi.

स्वतःच्याच मताच्या निर्णयावर ठाम राहून आणि स्वतःलाच प्रमाण मानून, तो जगात आणखी वादात पडतो. परंतु सर्व प्रकारच्या मतांचे निर्णय सोडून दिलेला मनुष्य जगात कधीही कलह (वाद) निर्माण करत नाही.

Cūḷabyūhasuttaṃ dvādasamaṃ niṭṭhitaṃ.

बारावे चूळब्यूह सुत्त समाप्त झाले।

13. Mahābyūhasuttaṃ

१३. महाब्यूह सुत्त

901.

९०१.

Ye kecime diṭṭhiparibbasānā, idameva saccanti vivādayanti ;

Sabbeva te nindamanvānayanti, atho pasaṃsampi labhanti tattha.

जे कोणी आपापल्या दृष्टीमध्ये (मतामध्ये) ठाम राहून, 'हेच केवळ सत्य आहे' असे म्हणून वाद घालतात, त्या सर्वांना केवळ निंदाच प्राप्त होते की तेथे त्यांना काही प्रशंसाही मिळते?

902.

९०२.

Appañhi etaṃ na alaṃ samāya, duve vivādassa phalāni brūmi;

Etampi disvā na vivādayetha, khemābhipassaṃ avivādabhūmiṃ.

ही (प्रशंसा) फार अल्प आहे, जी मनाच्या शांतीसाठी पुरेशी नाही. मी वादाचे दोनच परिणाम (फळे) सांगतो (निंदा आणि प्रशंसा). हे पाहून आणि वादातीत असलेली 'निर्वाणभूमी' हीच सुरक्षित आहे हे ओळखून, माणसाने वाद घालू नये.

903.

९०३.

Yā kācimā sammutiyo puthujjā, sabbāva etā na upeti vidvā;

Anūpayo so upayaṃ kimeyya, diṭṭhe sute khantimakubbamāno.

ज्या काही सामान्य लोकांच्या धारणा (मते) आहेत, त्या सर्वांमध्ये ज्ञानी मनुष्य गुंतत नाही. जो पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या गोष्टींमध्ये आसक्ती ठेवत नाही, तो अलिप्त राहणारा मनुष्य कशात गुंतून पडेल?

904.

९०४.

Sīluttamā saññamenāhu suddhiṃ, vataṃ samādāya upaṭṭhitāse;

Idheva sikkhema athassa suddhiṃ, bhavūpanītā kusalā vadānā.

जे शील (सदाचार) हेच सर्वश्रेष्ठ मानतात, ते केवळ संयमानेच शुद्धी होते असे म्हणतात. एखादे व्रत स्वीकारून ते त्यावरच ठाम राहतात आणि विचार करतात: 'आपण येथेच सराव करू या, म्हणजे शुद्धी होईल.' स्वतःला कुशल म्हणवणारे हे लोक पुन्हा संसारात (अस्तित्वात) खेचले जातात.

905.

९०५.

Sace cuto sīlavatato hoti, pavedhatī kamma virādhayitvā;

Pajappatī patthayatī ca suddhiṃ, satthāva hīno pavasaṃ gharamhā.

जर तो आपल्या शील आणि व्रतापासून ढळला, तर आपले कर्म बिघडल्यामुळे तो थरथर कापतो. तो येथे शुद्धीसाठी तळमळतो आणि तिचीच इच्छा करतो; जणू काही प्रवासात आपल्या तांड्यापासून (सार्थापासून) भटकलेला आणि घरापासून दूर गेलेला प्रवासी त्या घराची किंवा तांड्याची इच्छा करतो.

906.

९०६.

Sīlabbataṃ [Pg.419] vāpi pahāya sabbaṃ, kammañca sāvajjanavajjametaṃ;

Suddhiṃ asuddhinti apatthayāno, virato care santimanuggahāya.

परंतु सर्व शील आणि व्रतांचा त्याग करून, तसेच सदोष व निर्दोष कर्मांचाही त्याग करून, शुद्धी किंवा अशुद्धीची कोणतीही इच्छा न बाळगता, माणसाने कोणत्याही मताचा आग्रह न धरता, अलिप्तपणे आणि शांतपणे जीवन जगावे.

907.

९०७.

Tamūpanissāya jigucchitaṃ vā, athavāpi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Uddhaṃsarā suddhimanutthunanti, avītataṇhāse bhavābhavesu.

तपश्चर्या किंवा कठोर व्रतांवर, अथवा पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा अनुभवलेल्या गोष्टींवर अवलंबून राहून, ते संसारात पुढे धावत राहतात आणि शुद्धीची घोषणा करतात; कारण विविध अस्तित्वांबद्दलची (भवांबद्दलची) त्यांची तृष्णा अजून नष्ट झालेली नसते.

908.

९०८.

Patthayamānassa hi jappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesu;

Cutūpapāto idha yassa natthi, sa kena vedheyya kuhiṃva jappe.

कारण जो इच्छा बाळगतो, त्याच्या मनात तृष्णा निर्माण होते आणि कल्पिलेल्या गोष्टींबद्दल तो थरथर कापतो. परंतु ज्याला या जगात जन्म आणि मृत्यू (च्युती आणि उपपत्ती) उरलेला नाही, तो कशाने थरथरेल आणि कशाची इच्छा करेल?

909.

९०९.

Yamāhu dhammaṃ paramanti eke, tameva hīnanti panāhu aññe;

ज्या धम्माला (मताला) काही जण येथे 'सर्वश्रेष्ठ' म्हणतात, त्यालाच दुसरे 'हीन' (कनिष्ठ) म्हणतात.

Sacco nu vādo katamo imesaṃ, sabbeva hīme kusalā vadānā.

यांच्यापैकी कोणाचे म्हणणे सत्य आहे? कारण हे सर्वच स्वतःला कुशल (ज्ञानी) म्हणवून घेत आहेत.

910.

९१०.

Sakañhi dhammaṃ paripuṇṇamāhu, aññassa dhammaṃ pana hīnamāhu;

Evampi viggayha vivādayanti, sakaṃ sakaṃ sammutimāhu saccaṃ.

ते आपापल्याच धम्माला परिपूर्ण म्हणतात, आणि दुसऱ्याच्या धम्माला हीन म्हणतात. अशा प्रकारे वाद घालून ते भांडत राहतात, कारण प्रत्येक जण आपापल्याच मताला सत्य मानतो.

911.

९११.

Parassa ce vambhayitena hīno, na koci dhammesu visesi assa;

Puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ, nihīnato samhi daḷhaṃ vadānā.

जर दुसऱ्याच्या निंदेमुळे कोणी हीन ठरत असेल, तर कोणत्याही धम्मामध्ये काहीही वैशिष्ट्य उरणार नाही. कारण बहुतांश लोक दुसऱ्याच्या धम्माला हीन म्हणतात आणि स्वतःच्याच धम्माचे दृढपणे समर्थन करतात.

912.

९१२.

Saddhammapūjāpi nesaṃ tatheva, yathā pasaṃsanti sakāyanāni;

Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ, suddhī hi nesaṃ paccattameva.

आणि आपापल्या मार्गाची प्रशंसा करण्याप्रमाणेच ते आपापल्या धम्माची पूजा (आदर) करतात. जर त्यांचे हे दावे प्रमाण मानले, तर सर्वच वाद सत्य ठरतील; कारण त्यांच्या मते शुद्धी ही केवळ आपापल्याच मतात असते.

913.

९१३.

Na [Pg.420] brāhmaṇassa paraneyyamatthi, dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;

Tasmā vivādāni upātivatto, na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ.

खऱ्या ब्राह्मणाला (अर्हंताला) दुसऱ्या कोणाकडून मार्गदर्शित होण्याची गरज नसते, आणि विविध मतांमध्ये निवडून तो कशालाही घट्ट धरून ठेवत नाही. म्हणूनच त्याने सर्व वाद ओलांडले आहेत, कारण तो इतर कोणत्याही मताला सर्वश्रेष्ठ मानत नाही.

914.

९१४.

Jānāmi passāmi tatheva etaṃ, diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ;

Addakkhi ce kiñhi tumassa tena, atisitvā aññena vadanti suddhiṃ.

'मी जाणतो, मी पाहतो, हे अगदी असेच आहे,' असे म्हणून काही जण केवळ दृष्टीनेच (मतानेच) शुद्धी मानतात. जरी एखाद्याने पाहिले, तरी त्याने स्वतःचे काय कल्याण होणार? कारण ते मर्यादेपलीकडे जाऊन, इतर मार्गानेच शुद्धीचे प्रतिपादन करतात.

915.

९१५.

Passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ, disvāna vā ñassati tānimeva;

Kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā, na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti.

पाहणारा मनुष्य केवळ नाम आणि रूपच पाहू शकेल; आणि पाहिल्यानंतर तो केवळ त्यांनाच जाणू शकेल. त्याने पुष्कळ पाहिले किंवा थोडे पाहिले, तरी कुशल (ज्ञानी) लोक म्हणतात की त्या दर्शनाने शुद्धी प्राप्त होत नाही.

916.

९१६.

Nivissavādī na hi subbināyo, pakappitaṃ diṭṭhi purekkharāno;

Yaṃ nissito tattha subhaṃ vadāno, suddhiṃvado tattha tathaddasā so.

आपल्याच मताचा आग्रह धरणारा (दुराग्रही) मनुष्य सहजपणे सुधारायचा नाही, कारण तो स्वतः कल्पिलेल्या दृष्टीलाच (मतालाच) पुढे करतो. तो ज्या मताचा आश्रय घेतो, त्यालाच तो कल्याणकारी म्हणतो; आणि स्वतःला शुद्धीचा पुरस्कर्ता मानून, तो तेथेच सर्व काही सत्य पाहतो.

917.

९१७.

Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā, na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu;

Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā, upekkhatī uggahaṇanti maññe.

सत्य जाणून घेतलेला ब्राह्मण (अर्हंत) कोणत्याही मानसिक कल्पनांचा (मतांचा) स्वीकार करत नाही; तो मतांच्या मागे धावणारा नाही आणि केवळ कोरड्या ज्ञानाचा बंधू नाही. सामान्य लोकांच्या धारणा जाणून घेऊन, इतर लोक जेव्हा त्या पकडून ठेवतात, तेव्हा तो मात्र उपेक्षा (तटस्थता) बाळगतो.

918.

९१८.

Vissajja ganthāni munīdha loke, vivādajātesu na vaggasārī;

Santo asantesu upekkhako so, anuggaho uggahaṇanti maññe.

या जगात सर्व ग्रंथी (बंधने) सोडून दिलेला मुनी उद्भवलेल्या वादांमध्ये कोणत्याही गटाची बाजू घेत नाही. अशांत लोकांमध्ये तो शांत आणि उपेक्षक (तटस्थ) राहतो; इतर लोक जेव्हा मते पकडून ठेवतात, तेव्हा तो कशाचाही संग्रह करत नाही.

919.

९१९.

Pubbāsave hitvā nave akubbaṃ, na chandagū nopi nivissavādī;

Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro, na limpati loke anattagarahī.

पूर्वीचे आसव (आसक्ती) सोडून दिलेला आणि नवीन आसव निर्माण न करणारा तो मुनी इच्छेच्या आहारी जात नाही आणि कोणत्याही मताचा दुराग्रह धरत नाही. सर्व प्रकारच्या दृष्टींमधून (मतांमधून) मुक्त झालेला तो धीर (बुद्धिमान) पुरुष जगात कशानेही लिप्त होत नाही आणि स्वतःची निंदा करत नाही.

920.

९२०.

Sa [Pg.421] sabbadhammesu visenibhūto, yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā;

Sa pannabhāro muni vippamutto, na kappiyo nūparato na patthiyoti.

ते सर्व धर्मांमध्ये (सर्व घटनांमध्ये) आसक्तीरहित (विसेनिभूत) आहेत, जे काही पाहिलेले, ऐकलेले किंवा अनुभवलेले आहे; ते भार उतरवून ठेवलेले (पन्नभार), विमुक्त मुनी आहेत, ते कल्पनाविरहित आहेत, ते आसक्त होत नाहीत आणि कोणतीही आकांक्षा बाळगत नाहीत.

Mahābyūhasuttaṃ terasamaṃ niṭṭhitaṃ.

तेरावे महाब्यूहसुत्त समाप्त झाले.

14. Tuvaṭakasuttaṃ

१४. तुवट्टकसुत्त

921.

९२१.

‘‘Pucchāmi taṃ ādiccabandhu, vivekaṃ santipadañca mahesi;

Kathaṃ disvā nibbāti bhikkhu, anupādiyāno lokasmiṃ kiñci’’.

मी आपल्याला विचारतो, हे आदित्याचे नातेवाईक (आदिच्चबंधू), महान ऋषी (महेसी)! मला विवेक (एकांतता) आणि शांतीचे पद (संतिपद) याविषयी सांगा. जगात कशाचेही उपादान (आसक्ती) न करता, भिक्खू काय पाहून परिनिर्वाण (निब्बाति) प्राप्त करतो?

922.

९२२.

‘‘Mūlaṃ papañcasaṅkhāya, (iti bhagavā)Mantā asmīti sabbamuparundhe ;

Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ,Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe.

भगवान म्हणाले: 'प्रपंचाच्या (मानसिक प्रपंचाच्या) मुळाचा विचार करून, 'मी आहे' (अस्मि) या अहंकाराला प्रज्ञेने पूर्णपणे नष्ट करावे. अंतर्मनात जी काही तृष्णा निर्माण होईल, तिच्या विनाशासाठी नेहमी जागरूक (सतो) राहून अभ्यास (सिक्खे) करावा.'

923.

९२३.

‘‘Yaṃ kiñci dhammamabhijaññā, ajjhattaṃ athavāpi bahiddhā;

Na tena thāmaṃ kubbetha, na hi sā nibbuti sataṃ vuttā.

अंतर्गत किंवा बाह्य रूपाने जे काही ज्ञान किंवा गुण प्राप्त होतील, त्याद्वारे माणसाने अहंकार (मान) करू नये; कारण सत्पुरुषांनी त्याला खरी शांती (निब्बुती) म्हटले नाही.

924.

९२४.

‘‘Seyyo na tena maññeyya, nīceyyo athavāpi sarikkho;

Phuṭṭho anekarūpehi, nātumānaṃ vikappayaṃ tiṭṭhe.

त्यामुळे स्वतःला श्रेष्ठ मानू नये, तसेच स्वतःला कनिष्ठ किंवा समानही समजू नये. विविध प्रकारच्या परिस्थितींनी प्रभावित झाले तरी, स्वतःबद्दलचे विकल्प मनात ठेवून राहू नये.

925.

९२५.

‘‘Ajjhattamevupasame, na aññato bhikkhu santimeseyya;

Ajjhattaṃ upasantassa, natthi attā kuto nirattā vā.

भिक्खूने स्वतःच्या अंतर्मनातच शांती मिळवावी, इतर कोणत्याही बाह्य मार्गाने शांती शोधू नये. ज्याचे अंतर्मन शांत झाले आहे, त्याच्यासाठी 'स्वतः' (अत्ता - आत्मा) असे काही उरत नाही, मग 'अनात्मा' (निरत्ता) कोठून असणार?

926.

९२६.

‘‘Majjhe [Pg.422] yathā samuddassa, ūmi no jāyatī ṭhito hoti;

Evaṃ ṭhito anejassa, ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci’’.

ज्याप्रमाणे समुद्राच्या मध्यभागी कोणतीही लाट निर्माण होत नाही आणि समुद्र स्थिर राहतो, त्याचप्रमाणे भिक्खूने तृष्णारहित (अनेज) होऊन स्थिर राहावे; त्याने कुठेही अहंकाराची किंवा क्लेशांची वाढ (उस्सद) करू नये.

927.

९२७.

‘‘Akittayī vivaṭacakkhu, sakkhidhammaṃ parissayavinayaṃ;

Paṭipadaṃ vadehi bhaddante, pātimokkhaṃ athavāpi samādhiṃ’’.

मुक्त दृष्टी असलेल्या (विवटचक्खू) भगवंतांनी स्वतः अनुभवलेला आणि संकटांचे निवारण करणारा धर्म उपदेशिला आहे. हे भदंत! आता आम्हाला आचरणाचा मार्ग (पटीपद), पातिमोक्ख आणि समाधी याविषयी सांगा.

928.

९२८.

‘‘Cakkhūhi neva lolassa, gāmakathāya āvaraye sotaṃ;

Rase ca nānugijjheyya, na ca mamāyetha kiñci lokasmiṃ.

डोळ्यांनी चंचल होऊ नये, निरर्थक गप्पागोष्टींपासून (गामकथा) आपले कान दूर ठेवावेत. चवींच्या मागे धावू नये आणि जगातील कोणत्याही गोष्टीला 'माझी' (ममायेथ) मानू नये.

929.

९२९.

‘‘Phassena yadā phuṭṭhassa, paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci;

Bhavañca nābhijappeyya, bheravesu ca na sampavedheyya.

जेव्हा वेदनादायी स्पर्शाने (फास) बाधित होईल, तेव्हा भिक्खूने कुठेही रडत बसू नये. कोणत्याही अस्तित्वाची (भव) आकांक्षा करू नये आणि भयानक परिस्थितींमध्ये थरथरू नये.

930.

९३०.

‘‘Annānamatho pānānaṃ, khādanīyānaṃ athopi vatthānaṃ;

Laddhā na sannidhiṃ kayirā, na ca parittase tāni alabhamāno.

अन्न, पेय, खाद्यपदार्थ किंवा वस्त्रे मिळाल्यास त्यांचा साठा करू नये; आणि ते न मिळाल्यास चिंताग्रस्त किंवा भयभीत होऊ नये.

931.

९३१.

‘‘Jhāyī na pādalolassa, virame kukkuccā nappamajjeyya;

Athāsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya.

भिक्खू ध्यानमग्न असावा, विनाकारण फिरणारा नसावा; त्याने पश्चात्ताप व अस्वस्थतेपासून (कुक्कुच्च) दूर राहावे आणि गाफील राहू नये. त्याने शांत व कमी आवाज असलेल्या आसनांवर आणि शय्यांवर राहावे.

932.

९३२.

‘‘Niddaṃ na bahulīkareyya, jāgariyaṃ bhajeyya ātāpī;

Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍaṃ, methunaṃ vippajahe savibhūsaṃ.

त्याने जास्त झोपू नये, उत्साही राहून जागृततेचा (जागरिय) अभ्यास करावा. आळस, कपट (माया), हास्य, खेळ, मैथुन आणि शरीराची सजावट या गोष्टींचा त्याग करावा.

933.

९३३.

‘‘Āthabbaṇaṃ [Pg.423] supinaṃ lakkhaṇaṃ, no vidahe athopi nakkhattaṃ;

Virutañca gabbhakaraṇaṃ, tikicchaṃ māmako na seveyya.

माझ्या अनुयायाने अथर्वण विद्या (जादू-टोणा), स्वप्नशास्त्र, लक्षणशास्त्र किंवा नक्षत्रशास्त्राचा वापर करू नये. प्राण्यांचे ओरडणे समजून घेणे, गर्भधारणा करणे किंवा वैद्यकीय उपचार करणे या गोष्टींमध्ये पडू नये.

934.

९३४.

‘‘Nindāya nappavedheyya, na uṇṇameyya pasaṃsito bhikkhu;

Lobhaṃ saha macchariyena, kodhaṃ pesuṇiyañca panudeyya.

भिक्खूने निंदेने विचलित होऊ नये आणि स्तुती केल्यावर गर्वाने फुगून जाऊ नये. त्याने लोभ, मत्सर (मच्छरिय), क्रोध आणि चहाडी (पेसुणिय) नष्ट करावी.

935.

९३५.

‘‘Kayavikkaye na tiṭṭheyya, upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci;

Gāme ca nābhisajjeyya, lābhakamyā janaṃ na lapayeyya.

भिक्खूने खरेदी-विक्रीच्या व्यवहारात पडू नये, निंदेला पात्र ठरेल असे काही करू नये. गावात कोणाशीही अति-जवळकी करू नये आणि लाभाच्या आशेने लोकांशी गोड बोलू नये.

936.

९३६.

‘‘Na ca katthitā siyā bhikkhu, na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyya;

Pāgabbhiyaṃ na sikkheyya, kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyya.

भिक्खूने बढाई मारणारा (कत्थिता) असू नये, स्वार्थासाठी बोलू नये. उद्धटपणाचे आचरण करू नये आणि वादविवादाचे संभाषण करू नये.

937.

९३७.

‘‘Mosavajje na nīyetha, sampajāno saṭhāni na kayirā;

Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññe.

त्याने असत्य बोलू नये, सजग राहून कपट करू नये. आपल्या उपजीविकेमुळे, प्रज्ञेमुळे किंवा शील आणि व्रतांमुळे इतरांना तुच्छ लेखू नये.

938.

९३८.

‘‘Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānaṃ ;

Pharusena ne na paṭivajjā, na hi santo paṭisenikaronti.

इतर श्रमणांचे किंवा सामान्य लोकांचे कठोर शब्द ऐकूनही भिक्खूने त्यांना कठोर शब्दांनी उत्तर देऊ नये; कारण संत पुरुष कधीही सूडबुद्धीने वागत नाहीत.

939.

९३९.

‘‘Etañca dhammamaññāya, vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkhe;

Santīti nibbutiṃ ñatvā, sāsane gotamassa na pamajjeyya.

या धर्माला जाणून, सतत विचार करत भिक्खूने नेहमी जागरूक राहून अभ्यास करावा. निर्वाण हीच खरी शांती (संती) आहे हे ओळखून, गोतमांच्या शासनात कधीही गाफील राहू नये.

940.

९४०.

‘‘Abhibhū [Pg.424] hi so anabhibhūto, sakkhidhammamanītihamadassī;

Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe’’ti.

कारण ते (बुद्ध) सर्वांवर विजय मिळवणारे आहेत, स्वतः अजिंक्य आहेत; त्यांनी हा धर्म स्वतः प्रत्यक्ष पाहिला आहे, केवळ ऐकीव माहितीवर नाही. म्हणून त्या भगवंतांच्या शासनात नेहमी अप्रमत्त (जागरूक) राहून, आदरपूर्वक त्यांचे अनुकरण करावे.

Tuvaṭakasuttaṃ cuddasamaṃ niṭṭhitaṃ.

चौदावे तुवट्टकसुत्त समाप्त झाले.

15. Attadaṇḍasuttaṃ

१५. अत्तदंडसुत्त

941.

९४१.

‘‘Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā.

स्वतः हातात घेतलेल्या दंडाने (हिंसेने) भय निर्माण होते; आपापसात भांडणाऱ्या लोकांना पहा. मला जसा संवेग (तीव्र वैराग्य/भय) प्राप्त झाला, तो संवेग मी तुम्हाला सांगतो.

942.

९४२.

‘‘Phandamānaṃ pajaṃ disvā, macche appodake yathā;

Aññamaññehi byāruddhe, disvā maṃ bhayamāvisi.

कमी पाण्यात असलेल्या माशांप्रमाणे तडफडणाऱ्या लोकांना पाहून आणि त्यांना आपापसात भांडताना पाहून माझ्या मनात भय निर्माण झाले.

943.

९४३.

‘‘Samantamasāro loko, disā sabbā sameritā;

Icchaṃ bhavanamattano, nāddasāsiṃ anositaṃ.

हा सर्व संसार निस्सार (असार) वाटला, सर्व दिशा कंपित झाल्या होत्या. स्वतःसाठी आश्रय शोधत असताना, मला अशी कोणतीही जागा दिसली नाही जी जरेने (वृद्धत्वाने) व्यापलेली नाही.

944.

९४४.

‘‘Osānetveva byāruddhe, disvā me aratī ahu;

Athettha sallamaddakkhiṃ, duddasaṃ hadayanissitaṃ.

शेवटी विनाशाकडे जाणाऱ्या आणि क्लेशांनी ग्रासलेल्या लोकांना पाहून माझ्या मनात विरक्ती (अरती) निर्माण झाली. मला लोकांच्या हृदयात रुतलेला, सहज न दिसणारा (राग-द्वेषाचा) बाण (सल्ल) दिसला.

945.

९४५.

‘‘Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvati;

Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdati.

ज्या बाणाने विंधलेला माणूस सर्व दिशांना धावत सुटतो, तोच बाण उपटून काढल्यास माणूस धावत नाही आणि संसारात बुडत नाही.

946.

९४६.

‘‘Tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni;

Na tesu pasuto siyā, nibbijjha sabbaso kāme;

Sikkhe nibbānamattano.

जगात ज्या काही आसक्तीच्या गोष्टी आहेत, त्यांच्या मागे लागू नये. कामभोगांना पूर्णपणे ओळखून (त्यांच्यापासून विरक्त होऊन) स्वतःच्या निर्वाणासाठी अभ्यास करावा.

947.

९४७.

‘‘Sacco siyā appagabbho, amāyo rittapesuṇo;

Akkodhano lobhapāpaṃ, vevicchaṃ vitare muni.

मुनीने सत्यवादी, नम्र, कपटरहित आणि चहाडी न करणारा असावे. त्याने अक्रोधित राहून लोभ आणि मत्सराच्या पापाला पार करावे.

948.

९४८.

‘‘Niddaṃ tandiṃ sahe thīnaṃ, pamādena na saṃvase;

Atimāne na tiṭṭheyya, nibbānamanaso naro.

निर्वाणावर मन केंद्रित केलेल्या माणसाने आळस, सुस्ती आणि तंद्रा यावर मात करावी; गाफील लोकांच्या संगतीत राहू नये आणि अति-अहंकार करू नये.

949.

९४९.

‘‘Mosavajje [Pg.425] na nīyetha, rūpe snehaṃ na kubbaye;

Mānañca parijāneyya, sāhasā virato care.

त्याने असत्य बोलू नये, रूपावर (शरीरावर) आसक्ती ठेवू नये. अहंकाराला पूर्णपणे ओळखावे आणि घाईघाईने किंवा हिंसेने वागण्यापासून दूर राहावे.

950.

९५०.

‘‘Purāṇaṃ nābhinandeyya, nave khantiṃ na kubbaye;

Hiyyamāne na soceyya, ākāsaṃ na sito siyā.

त्याने भूतकाळातील गोष्टींचे कौतुक करू नये, नवीन गोष्टींची आवड धरू नये. काही नष्ट होत असल्यास शोक करू नये आणि तृष्णेच्या आहारी जाऊ नये.

951.

९५१.

‘‘Gedhaṃ brūmi mahoghoti, ājavaṃ brūmi jappanaṃ;

Ārammaṇaṃ pakappanaṃ, kāmapaṅko duraccayo.

मी लोभाला (गेध) मोठा पूर (महोघ) म्हणतो, तृष्णेला वेगवान प्रवाह म्हणतो. आसक्ती आणि कल्पना हा कामभोगाचा चिखल आहे, जो पार करणे अत्यंत कठीण आहे.

952.

९५२.

‘‘Saccā avokkamma muni, thale tiṭṭhati brāhmaṇo;

Sabbaṃ so paṭinissajja, sa ve santoti vuccati.

सत्यापासून विचलित न होता मुनी (ब्राह्मण) कोरड्या जमिनीवर (निर्वाणावर) स्थिर राहतो. सर्व काही सोडून दिल्यावर त्याला खरोखरच 'शांत' (संतो) म्हटले जाते.

953.

९५३.

‘‘Sa ve vidvā sa vedagū, ñatvā dhammaṃ anissito;

Sammā so loke iriyāno, na pihetīdha kassaci.

तोच खरा ज्ञानी आणि वेदपारंगत (वेदगू) आहे, जो धर्म जाणून कोणावरही अवलंबून राहत नाही. जगात योग्य प्रकारे वागणारा तो इथे कोणाचीही आकांक्षा बाळगत नाही.

954.

९५४.

‘‘Yodha kāme accatari, saṅgaṃ loke duraccayaṃ;

Na so socati nājjheti, chinnasoto abandhano.

ज्याने या जगातील कामभोगांना आणि पार करण्यास कठीण असलेल्या आसक्तीला पार केले आहे; ज्याने तृष्णेचा प्रवाह तोडला आहे आणि जो बंधनांमधून मुक्त झाला आहे, तो शोक करत नाही आणि चिंता करत नाही.

955.

९५५.

‘‘Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasi.

जे भूतकाळात घडले ते सुकवून टाक (नष्ट कर), भविष्यात काहीही उरू देऊ नकोस. जर तू वर्तमानात (मध्यभागी) कशालाही पकडून ठेवले नाहीस, तर तू शांत होऊन जीवन जगशील.

956.

९५६.

‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitaṃ;

Asatā ca na socati, sa ve loke na jīyati.

ज्याला नाम-रूपाच्या ठिकाणी कोणत्याही प्रकारे 'माझे' अशी आसक्ती (ममत्व) नसते, आणि जे अस्तित्वात नाही त्याबद्दल जो शोक करत नाही, तो खरोखरच या जगात कधीही क्षीण होत नाही.

957.

९५७.

‘‘Yassa natthi idaṃ meti, paresaṃ vāpi kiñcanaṃ;

Mamattaṃ so asaṃvindaṃ, natthi meti na socati.

ज्याला 'हे माझे आहे' किंवा 'हे इतरांचे आहे' असे काहीही वाटत नाही, आणि 'माझे' असे मानण्यासारखे काहीही न मिळाल्यामुळे जो 'माझ्याकडे काही नाही' असा शोक करत नाही.

958.

९५८.

‘‘Aniṭṭhurī ananugiddho, anejo sabbadhī samo;

Tamānisaṃsaṃ pabrūmi, pucchito avikampinaṃ.

जो कठोर नाही, जो लोभी नाही, जो तृष्णारहित (अनेज) आहे आणि सर्वत्र समभाव बाळगतो—अशा अकंपित (अविचल) पुरुषाविषयी विचारले असता, मी त्यालाच त्याचे कल्याण (किंवा लाभ) असे म्हणतो.

959.

९५९.

‘‘Anejassa vijānato, natthi kāci nisaṅkhati.Virato so viyārabbhā, khemaṃ passati sabbadhi.

जो तृष्णारहित आहे आणि सत्य जाणणारा आहे, त्याच्यासाठी कोणतेही संस्कार (किंवा कर्म-अभिसंस्कार) उरत नाहीत. कर्माच्या आरंभापासून निवृत्त झालेला तो सर्वत्र सुरक्षितता (क्षेम) पाहतो.

960.

९६०.

‘‘Na samesu na omesu, na ussesu vadate muni;

Santo so vītamaccharo, nādeti na nirassatī’’ti.

तो मुनी स्वतःला इतरांच्या समान, कनिष्ठ किंवा श्रेष्ठ मानत नाही. शांत आणि मत्सररहित असलेला तो कशाचेही ग्रहण करत नाही आणि कशाचाही त्याग करत नाही, असे भगवान म्हणाले.

Attadaṇḍasuttaṃ pannarasamaṃ niṭṭhitaṃ.

पंधरावे अत्तदंडसुत्त समाप्त झाले.

16. Sāriputtasuttaṃ

१६. सारिपुत्तसुत्त

961.

९६१.

‘‘Na [Pg.426] me diṭṭho ito pubbe, (iccāyasmā sāriputto)Na suto uda kassaci;

Evaṃ vagguvado satthā,Tusitā gaṇimāgato.

'यापूर्वी मी कधीही पाहिले नाही,' (आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले), 'किंवा कोणाकडून ऐकलेही नाही—असे मधुर भाष्य करणारे शास्ता (गुरू), जे एका समूहाचे (संघाचे) नायक आहेत आणि जे तुषित लोकांतून आले आहेत,'

962.

९६२.

‘‘Sadevakassa lokassa, yathā dissati cakkhumā;

Sabbaṃ tamaṃ vinodetvā, ekova ratimajjhagā.

ज्याप्रमाणे दिव्य दृष्टी असलेले (चक्षुमान) भगवान देवलोकासह या जगात सर्वांना दिसतात. सर्व अंधकार दूर करून, त्यांनी एकट्यानेच परम आनंद (रती) प्राप्त केला आहे.

963.

९६३.

‘‘Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ, akuhaṃ gaṇimāgataṃ;

Bahūnamidha baddhānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ.

त्या अनासक्त, समतावादी, निष्कपट आणि संघाचे नायक म्हणून आलेल्या बुद्धांकडे, मी येथे बंधनात असलेल्या अनेक जीवांच्या वतीने प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे.

964.

९६४.

‘‘Bhikkhuno vijigucchato, bhajato rittamāsanaṃ;

Rukkhamūlaṃ susānaṃ vā, pabbatānaṃ guhāsu vā.

संसाराविषयी विरक्ती बाळगणाऱ्या आणि निर्जन आसनाचा, वृक्षाच्या मुळाचा, स्मशानाचा किंवा पर्वतांच्या गुहांचा आश्रय घेणाऱ्या भिक्खूसाठी,

965.

९६५.

‘‘Uccāvacesu sayanesu, kīvanto tattha bheravā;

Yehi bhikkhu na vedheyya, nigghose sayanāsane.

विविध प्रकारच्या उच्च-नीच शयनासनांवर (राहताना) तेथे कितीतरी भयानक गोष्टी असतात, ज्यांच्यामुळे भिक्खूने त्या शांत शयनासनावर विचलित होऊ नये?

966.

९६६.

‘‘Katī parissayā loke, gacchato agataṃ disaṃ;

Ye bhikkhu abhisambhave, pantamhi sayanāsane.

अपरिचित अशा निर्वाण-मार्गाकडे जाणाऱ्या आणि दुर्गम शयनासनावर राहणाऱ्या भिक्खूला या जगात किती संकटांचा सामना करावा लागतो, ज्यांच्यावर त्याने मात केली पाहिजे?

967.

९६७.

‘‘Kyāssa byappathayo assu, kyāssassu idha gocarā;

Kāni sīlabbatānāssu, pahitattassa bhikkhuno.

दृढनिश्चयी (प्रहित-आत्मन्) भिक्खूचे बोलणे कसे असावे? त्याने येथे कोणत्या गोचरांवर (आचरणावर) अवलंबून राहावे? त्याचे शील आणि व्रत कसे असावे?

968.

९६८.

‘‘Kaṃ so sikkhaṃ samādāya, ekodi nipako sato;

Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano’’.

कोणत्या शिक्षेचे (शिक्षणाचे) ग्रहण करून, एकाग्र, प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन त्याने स्वतःचा मळ (दोष) दूर करावा, ज्याप्रमाणे सोनार चांदीचा मळ दूर करतो?

969.

९६९.

‘‘Vijigucchamānassa yadidaṃ phāsu, (sāriputtāti bhagavā)Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ce;

Sambodhikāmassa yathānudhammaṃ,Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

'हे सारिपुत्त!' भगवान म्हणाले, 'संसाराविषयी विरक्त असलेल्या आणि संबोधीची (ज्ञानाची) इच्छा धरून निर्जन शयनासनाचा आश्रय घेणाऱ्या भिक्खूसाठी जे अनुकूल (सुखकर) आहे, ते धर्मानुसार मी तुला नीट समजावून सांगतो.'

970.

९७०.

‘‘Pañcannaṃ dhīro bhayānaṃ na bhāye, bhikkhu sato sapariyantacārī;

Ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapānaṃ, manussaphassānaṃ catuppadānaṃ.

स्मृतिमान आणि मर्यादित आचरण (शील) असलेला धीर भिक्खू पाच प्रकारच्या भयांना घाबरत नाही: डास व माश्या, सरपटणारे प्राणी (साप इत्यादी), माणसांचा संपर्क (किंवा उपद्रव) आणि चार पायांचे प्राणी (हिंस्र श्वापद).

971.

९७१.

‘‘Paradhammikānampi [Pg.427] na santaseyya, disvāpi tesaṃ bahubheravāni;

Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesī.

इतर पंथांच्या अनुयायांना पाहूनही त्याने घाबरू नये, जरी त्यांच्याकडून अनेक भीतीदायक प्रसंग निर्माण झाले तरी. कल्याणाचा शोध घेणाऱ्या भिक्खूने इतर सर्व संकटांवर मात करावी.

972.

९७२.

‘‘Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho, sītaṃ atuṇhaṃ adhivāsayeyya;

So tehi phuṭṭho bahudhā anoko, vīriyaṃ parakkammadaḷhaṃ kareyya.

आजारपण आणि भूक यांनी ग्रस्त असतानाही त्याने थंडी आणि अति उष्णता सहन करावी. विविध प्रकारे या संकटांनी वेढलेला असतानाही, त्या गृहहीन भिक्खूने दृढ राहून पराक्रम व वीर्य (उत्साह) प्रकट करावा.

973.

९७३.

‘‘Theyyaṃ na kāre na musā bhaṇeyya, mettāya phasse tasathāvarāni;

Yadāvilattaṃ manaso vijaññā, kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

त्याने चोरी करू नये, असत्य बोलू नये; चराचर (भ्यालेले आणि स्थिर) सर्व प्राण्यांवर मैत्रीभावाचा वर्षाव करावा. जेव्हा त्याला आपल्या मनात मळ (कलुषितता) जाणवेल, तेव्हा तो 'मारपक्षाचा' (अंधकाराचा भाग) आहे असे समजून त्याचा त्याग करावा.

974.

९७४.

‘‘Kodhātimānassa vasaṃ na gacche, mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe;

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyya.

त्याने क्रोध आणि अभिमानाच्या आहारी जाऊ नये, तर त्यांचे मूळच उपटून टाकावे. तसेच, प्रिय आणि अप्रिय गोष्टींना सहन करत, त्याने त्यांच्यावर निश्चितच विजय मिळवावा.

975.

९७५.

‘‘Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti, vikkhambhaye tāni parissayāni;

Aratiṃ sahetha sayanamhi pante, caturo sahetha paridevadhamme.

प्रज्ञेला अग्रभागी ठेवून आणि कल्याणकारी प्रीतीने युक्त होऊन त्याने त्या संकटांना दूर करावे. दुर्गम शयनासनावरील अरतीवर (नाखुशीवर) मात करावी आणि विलापाच्या चार कारणांना सहन करावे.

976.

९७६.

‘‘Kiṃsū asissāmi kuvaṃ vā asissaṃ, dukkhaṃ vata settha kvajja sessaṃ;

Ete vitakke paridevaneyye, vinayetha sekho aniketacārī.

'मी काय खाणार? कुठे खाणार? अरेरे, मी वाईट प्रकारे झोपलो! आज रात्री मी कुठे झोपणार?'—अशा विलापयुक्त विचारांना गृहहीन होऊन विहरण करणाऱ्या शैक्ष (साधकाने) दूर करावे.

977.

९७७.

‘‘Annañca laddhā vasanañca kāle, mattaṃ so jaññā idha tosanatthaṃ;

So tesu gutto yatacāri gāme, rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā.

वेळेवर अन्न आणि वस्त्र मिळाल्यावर, त्याने येथे समाधानासाठी योग्य प्रमाण (मर्यादा) जाणावे. या गोष्टींमध्ये स्वतःचे रक्षण करत, गावात संयमाने विहरण करताना, इतरांनी अपमानित केले तरी त्याने कठोर शब्द बोलू नयेत.

978.

९७८.

‘‘Okkhittacakkhu [Pg.428] na ca pādalolo, jhānānuyutto bahujāgarassa;

Upekkhamārabbha samāhitatto, takkāsayaṃ kukkucciyūpachinde.

त्याची दृष्टी खाली झुकलेली असावी, पाय चंचल नसावेत; ध्यानात मग्न राहून त्याने जागृत राहावे. उपेक्षेचा (समभावाचा) आश्रय घेऊन समाहितचित्त व्हावे आणि तर्क-वितर्क तसेच पश्चात्ताप (कुक्कुच्च) नष्ट करावा.

979.

९७९.

‘‘Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde;

Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ, janavādadhammāya na cetayeyya.

शब्दांनी दोष दाखवला असता, स्मृतिमान भिक्खूने त्याचा आनंद घ्यावा; सह-ब्रह्मचाऱ्यांविषयीचा मनातील कोरडेपणा (खील) नष्ट करावा. त्याने हितकारक भाषण करावे, पण अति प्रमाणात बोलू नये; आणि लोकांच्या निंदेला कारणीभूत ठरेल असे बोलू नये.

980.

९८०.

‘‘Athāparaṃ pañca rajāni loke, yesaṃ satīmā vinayāya sikkhe;

Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgaṃ.

शिवाय, या जगात पाच प्रकारचे मळ (धुळीचे कण) आहेत, ज्यांच्या निवारणासाठी स्मृतिमान भिक्खूने स्वतःला प्रशिक्षित करावे. त्याने रूप, शब्द, रस, gंध आणि स्पर्श या विषयांवरील आसक्तीवर (रागावर) विजय मिळवावा.

981.

९८१.

‘‘Etesu dhammesu vineyya chandaṃ, bhikkhu satimā suvimuttacitto;

Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno,Ekodibhūto vihane tamaṃ so’’ti.

या विषयांवरील आपली इच्छा (छंद) दूर करून, स्मृतिमान आणि विमुक्तचित्त झालेल्या भिक्खूने योग्य वेळी धर्माचे सम्यक चिंतन करावे. एकाग्रचित्त होऊन त्याने अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करावा, असे भगवान म्हणाले.

Sāriputtasuttaṃ soḷasamaṃ niṭṭhitaṃ.

सोळावे सारिपुत्तसुत्त समाप्त झाले.

Aṭṭhakavaggo catuttho

चौथा अट्ठकवग्ग (अष्टकवर्ग)

Niṭṭhito.

समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Kāmaṃ guhañca duṭṭhā ca, suddhañca paramā jarā;

Metteyyo ca pasūro ca, māgaṇḍi purābhedanaṃ.

कामसुत्त, गुहट्ठकसुत्त, दुट्ठट्ठकसुत्त, सुद्धट्ठकसुत्त, परमट्ठकसुत्त, जरासुत्त, मेत्तय्यसुत्त, पसूरसुत्त, मागण्डियसुत्त, पुराभेदनसुत्त,

Kalahaṃ dve ca byūhāni, punadeva tuvaṭṭakaṃ;

Attadaṇḍavaraṃ suttaṃ, therapuṭṭhena soḷasa;

Iti etāni suttāni, sabbānaṭṭhakavaggikāti.

कलहविवादसुत्त, दोन व्यूहसुत्ते (चूळव्यूह आणि महाव्यूह), तुवट्टकसुत्त, श्रेष्ठ अत्तदंडसुत्त आणि थेर सारिपुत्तांच्या प्रश्नांसह सोळा सुत्ते आहेत. अशा प्रकारे ही सर्व सुत्ते अट्ठकवग्गातील आहेत.

5. Pārāyanavaggo

५. पारायणवग्ग

Vatthugāthā

वत्थुगाथा (प्रस्तावना गाथा)

982.

९८२.

Kosalānaṃ [Pg.429] purā rammā, agamā dakkhiṇāpathaṃ;

Ākiñcaññaṃ patthayāno, brāhmaṇo mantapāragū.

मंत्रांमध्ये (वेदांमध्ये) पारंगत असलेला एक ब्राह्मण (बावरी), अकिंचनतेची (काहीही नसण्याची अवस्था) इच्छा धरून, कोसल देशाच्या रमणीय अशा श्रावस्ती नगरीतून दक्षिणपथाकडे (दक्षिण दिशेकडे) गेला.

983.

९८३.

So assakassa visaye, aḷakassa samāsane;

Vasi godhāvarīkūle, uñchena ca phalena ca.

तो अस्सक देशाच्या हद्दीत, अळकाच्या जवळ, गोदावरी नदीच्या तीरावर उंछवृत्तीने (धान्य गोळा करून) आणि फळांवर उपजीविका करत राहिला.

984.

९८४.

Tasseva upanissāya, gāmo ca vipulo ahu;

Tato jātena āyena, mahāyaññamakappayi.

त्याच्याच आश्रयाने तेथे एक मोठे गाव वसले होते. त्या गावापासून मिळालेल्या उत्पन्नाने त्याने एका मोठ्या यज्ञाचे आयोजन केले.

985.

९८५.

Mahāyaññaṃ yajitvāna, puna pāvisi assamaṃ;

Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo.

तो मोठा यज्ञ संपन्न करून तो पुन्हा आपल्या आश्रमात परतला. तो आश्रमात परतल्यावर, तेथे दुसरा एक ब्राह्मण आला.

986.

९८६.

Ugghaṭṭapādo tasito, paṅkadanto rajassiro;

So ca naṃ upasaṅkamma, satāni pañca yācati.

तो (ब्राह्मण) चालण्यामुळे जखमी झालेल्या पायांचा, तृष्णाक्रांत (लोभी), घाणेरडे दात असलेला आणि धुळीने माखलेले डोके असलेला होता. त्याने बावरी ब्राह्मणाजवळ येऊन पाचशे (नाण्यांची) याचना केली.

987.

९८७.

Tamenaṃ bāvarī disvā, āsanena nimantayi;

Sukhañca kusalaṃ pucchi, idaṃ vacanamabravi.

त्याला पाहून बावरीने त्याला आसनावर बसण्यास आमंत्रित केले. त्याचे सुख आणि कुशल विचारून तो हे वचन म्हणाला:

988.

९८८.

‘‘Yaṃ kho mama deyyadhammaṃ, sabbaṃ visajjitaṃ mayā;

Anujānāhi me brahme, natthi pañcasatāni me’’.

"माझ्याकडे जे काही दान देण्यासारखे धन होते, ते सर्व मी दान केले आहे. हे ब्राह्मणा, मला क्षमा कर, माझ्याकडे पाचशे (नाणी) नाहीत."

989.

९८९.

‘‘Sace me yācamānassa, bhavaṃ nānupadassati;

Sattame divase tuyhaṃ, muddhā phalatu sattadhā’’.

"मी याचना करत असतानाही जर आपण मला ते दिले नाही, तर आजपासून सातव्या दिवशी आपल्या डोक्याचे सात तुकडे होतील."

990.

९९०.

Abhisaṅkharitvā kuhako, bheravaṃ so akittayi;

Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, bāvarī dukkhito ahu.

त्या ढोंगी ब्राह्मणाने खोटा आव आणून अशी भयानक शापवाणी उच्चारली. त्याचे ते बोलणे ऐकून बावरी अत्यंत दुःखी झाला.

991.

९९१.

Ussussati anāhāro, sokasallasamappito;

Athopi evaṃ cittassa, jhāne na ramatī mano.

शोकरूपी शल्याने (बाणाने) विद्ध झाल्यामुळे, अन्न न घेता तो सुकू लागला. अशा मनःस्थितीत त्याचे मन ध्यानात रमेनासे झाले.

992.

९९२.

Utrastaṃ dukkhitaṃ disvā, devatā atthakāminī;

Bāvariṃ upasaṅkamma, idaṃ vacanamabravi.

त्याला भयभीत आणि दुःखी पाहून, त्याचे कल्याण इच्छिणाऱ्या एका देवतेने बावरीजवळ येऊन हे वचन म्हटले:

993.

९९३.

‘‘Na [Pg.430] so muddhaṃ pajānāti, kuhako so dhanatthiko;

Muddhani muddhapāte vā, ñāṇaṃ tassa na vijjati’’.

"तो ढोंगी आणि धनाचा लोभी ब्राह्मण 'मस्तक' (डोके) काय आहे हे जाणत नाही. त्याला मस्तक किंवा मस्तकाचे तुकडे होणे (मूर्धपात) याविषयी काहीही ज्ञान नाही."

994.

९९४.

‘‘Bhotī carahi jānāsi, taṃ me akkhāhi pucchitā;

Muddhaṃ muddhādhipātañca, taṃ suṇoma vaco tava’’.

"हे देवते, जर तुला हे माहीत असेल, तर माझ्या विचारण्यावरून मला मस्तक आणि मूर्धपाताविषयी सांग. आम्ही तुझे ते वचन ऐकू इच्छितो."

995.

९९५.

‘‘Ahampetaṃ na jānāmi, ñāṇamettha na vijjati;

Muddhani muddhādhipāte ca, jinānaṃ hettha dassanaṃ’’.

"हे मलाही माहीत नाही, याविषयी मला काही ज्ञान नाही. मस्तक आणि मूर्धपाताविषयीचे ज्ञान केवळ जिनांनाच (बुद्धांनाच) असते."

996.

९९६.

‘‘Atha ko carahi jānāti, asmiṃ pathavimaṇḍale ;

Muddhaṃ muddhādhipātañca, taṃ me akkhāhi devate’’.

"तर मग, हे देवते, या पृथ्वीतलावर मस्तक आणि मूर्धपाताविषयी कोणाला ज्ञान आहे? ते मला सांग."

997.

९९७.

‘‘Purā kapilavatthumhā, nikkhanto lokanāyako;

Apacco okkākarājassa, sakyaputto pabhaṅkaro.

"कपिलवस्तूमधून पूर्वी गृहत्याग केलेले, राजा ओक्काक (इक्ष्वाकु) यांचे वंशज, शाक्यपुत्र, प्रकाश निर्माण करणारे (प्रभंकर) असे लोकनायक आहेत."

998.

९९८.

‘‘So hi brāhmaṇa sambuddho, sabbadhammāna pāragū;

Sabbābhiññābalappatto, sabbadhammesu cakkhumā;

Sabbakammakkhayaṃ patto, vimutto upadhikkhaye.

"हे ब्राह्मणा, ते सम्यक्‌संबुद्ध सर्व धर्मांचे पारगामी आहेत. ते सर्व अभिज्ञा आणि बलांनी युक्त असून सर्व धर्मांचे दर्शन घेणारे (चक्षुमान) आहेत. ते सर्व कर्मांच्या क्षयाप्रत पोहोचलेले असून उपाधींच्या क्षयामध्ये (निर्वाणात) विमुक्त झाले आहेत."

999.

९९९.

‘‘Buddho so bhagavā loke, dhammaṃ deseti cakkhumā;

Taṃ tvaṃ gantvāna pucchassu, so te taṃ byākarissati’’.

"ते चक्षुमान बुद्ध भगवान या जगात धम्माचा उपदेश करतात. तू त्यांच्याकडे जाऊन विचार, ते तुला याचे स्पष्टीकरण देतील."

1000.

१०००.

Sambuddhoti vaco sutvā, udaggo bāvarī ahu;

Sokassa tanuko āsi, pītiñca vipulaṃ labhi.

'संबुद्ध' हा शब्द ऐकून बावरी अत्यंत हर्षित झाला. त्याचा शोक नाहीसा झाला आणि त्याला अतीव आनंद (प्रीती) प्राप्त झाला.

1001.

१००१.

So bāvarī attamano udaggo, taṃ devataṃ pucchati vedajāto;

‘‘Katamamhi gāme nigamamhi vā pana, katamamhi vā janapade lokanātho;

Yattha gantvāna passemu, sambuddhaṃ dvipaduttamaṃ’’,.

तो बावरी प्रसन्नचित्त, हर्षित आणि रोमांचित होऊन त्या देवतेला विचारू लागला: "ते लोकनाथ कोणत्या गावात, नगरात किंवा जनपदात राहतात? जेथे जाऊन आम्ही त्या द्विपदोत्तमाचे (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा) सम्यक्‌संबुद्धांचे दर्शन घेऊ शकू?"

1002.

१००२.

‘‘Sāvatthiyaṃ kosalamandire jino, pahūtapañño varabhūrimedhaso;

So sakyaputto vidhuro anāsavo, muddhādhipātassa vidū narāsabho’’.

"ते महाज्ञानी, पृथ्वीसारखी विशाल प्रज्ञा असलेले, निष्पाप, अनास्रव, नरश्रेष्ठ आणि मूर्धपाताचे ज्ञाते असलेले शाक्यपुत्र जिन कोसल देशाची राजधानी श्रावस्ती येथे निवास करतात."

1003.

१००३.

Tato [Pg.431] āmantayī sisse, brāhmaṇe mantapārage;

‘‘Etha māṇavā akkhissaṃ, suṇātha vacanaṃ mama.

त्यानंतर त्याने वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या आपल्या ब्राह्मण शिष्यांना बोलावले: "या, तरुणहो! मी तुम्हाला काही सांगतो, माझे बोलणे ऐका."

1004.

१००४.

‘‘Yasseso dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso;

Svājja lokamhi uppanno, sambuddho iti vissuto;

Khippaṃ gantvāna sāvatthiṃ, passavho dvipaduttamaṃ’’.

"ज्यांचे या जगात वारंवार प्रकट होणे अत्यंत दुर्मिळ आहे, ते 'संबुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध असलेले आज या जगात उत्पन्न झाले आहेत. तुम्ही त्वरित श्रावस्तीला जा आणि त्या द्विपदोत्तमाचे दर्शन घ्या."

1005.

१००५.

‘‘Kathaṃ carahi jānemu, disvā buddhoti brāhmaṇa;

Ajānataṃ no pabrūhi, yathā jānemu taṃ mayaṃ’’.

"हे ब्राह्मणा (गुरुवर्य), त्यांना पाहिल्यावर ते 'बुद्ध' आहेत हे आम्ही कसे ओळखावे? आम्हाला ते माहीत नाही, म्हणून आम्ही त्यांना कसे ओळखावे ते आम्हाला सांगा."

1006.

१००६.

‘‘Āgatāni hi mantesu, mahāpurisalakkhaṇā;

Dvattiṃsāni ca byākkhātā, samattā anupubbaso.

"वेदांमध्ये महापुरुषांच्या बत्तीस लक्षणांचे वर्णन आलेले आहे. ती सर्व लक्षणे मी तुम्हाला अनुक्रमाने सविस्तर शिकवली आहेत."

1007.

१००७.

‘‘Yassete honti gattesu, mahāpurisalakkhaṇā;

Dveyeva tassa gatiyo, tatiyā hi na vijjati.

"ज्याच्या शरीरावर ही महापुरुषाची लक्षणे असतात, त्याच्यासाठी केवळ दोनच गती (मार्ग) असतात, तिसरी कोणतीही गती नसते."

1008.

१००८.

‘‘Sace agāraṃ āvasati, vijeyya pathaviṃ imaṃ;

Adaṇḍena asatthena, dhammenamanusāsati.

"जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो दंडाशिवाय आणि शस्त्राशिवाय या पृथ्वीवर विजय मिळवून धम्माने राज्य करतो."

1009.

१००९.

‘‘Sace ca so pabbajati, agārā anagāriyaṃ;

Vivaṭṭacchado sambuddho, arahā bhavati anuttaro.

"आणि जर त्याने घराचा त्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) अवस्था स्वीकारली, तर तो अज्ञानाचा पडदा दूर केलेला, अनुत्तर अर्हत सम्यक्‌संबुद्ध होतो."

1010.

१०१०.

‘‘Jātiṃ gottañca lakkhaṇaṃ, mante sisse punāpare;

Muddhaṃ muddhādhipātañca, manasāyeva pucchatha.

"माझे वय, गोत्र, लक्षणे, वेद आणि माझ्या इतर शिष्यांविषयी, तसेच मस्तक आणि मूर्धपाताविषयी तुम्ही केवळ मनातल्या मनातच प्रश्न विचारा."

1011.

१०११.

‘‘Anāvaraṇadassāvī, yadi buddho bhavissati;

Manasā pucchite pañhe, vācāya vissajessati’’.

"जर ते अनावरणदर्शी (सर्वज्ञ) बुद्ध असतील, तर मनातल्या मनात विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे ते वाणीने (तोंडाने) देतील."

1012.

१०१२.

Bāvarissa vaco sutvā, sissā soḷasa brāhmaṇā;

Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū.

बावरीचे बोलणे ऐकून त्याचे सोळा ब्राह्मण शिष्य—अजित, तिस्समेत्तेय्य, पुण्णक आणि मेत्तगू,

1013.

१०१३.

Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako;

Todeyyakappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito.

धोतक आणि उपसीव, नंद आणि हेमक, तोदेय्य आणि कप्प हे दोघे, आणि विद्वान जतुकण्णी,

1014.

१०१४.

Bhadrāvudho [Pg.432] udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;

Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.

भद्रावुध आणि उदय, पोसाल ब्राह्मण, बुद्धिमान मोघराज आणि महर्षी पिंगीय—

1015.

१०१५.

Paccekagaṇino sabbe, sabbalokassa vissutā;

Jhāyī jhānaratā dhīrā, pubbavāsanavāsitā.

हे सर्व आपापल्या गणांचे प्रमुख, सर्व जगात प्रसिद्ध, ध्यानी, ध्यानरत, प्रज्ञावान आणि पूर्वपुण्याने सुसंस्कृत असलेले होते.

1016.

१०१६.

Bāvariṃ abhivādetvā, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ;

Jaṭājinadharā sabbe, pakkāmuṃ uttarāmukhā.

त्या जटाधारी आणि मृगचर्म परिधान केलेल्या सर्व शिष्यांनी बावरीला अभिवादन केले, त्याला प्रदक्षिणा घातली आणि ते उत्तरेकडे निघाले.

1017.

१०१७.

Aḷakassa patiṭṭhānaṃ, purimāhissatiṃ tadā;

Ujjeniñcāpi gonaddhaṃ, vedisaṃ vanasavhayaṃ.

ते प्रथम अळकाच्या पतिट्ठाना (प्रतिष्ठान) येथे गेले, नंतर माहिस्सती (माहिष्मती), उज्जेनी (उज्जयिनी), गोनद्धा, वेदिसा (विदिशा) आणि वनस नावाच्या नगरात गेले.

1018.

१०१८.

Kosambiñcāpi sāketaṃ, sāvatthiñca puruttamaṃ;

Setabyaṃ kapilavatthuṃ, kusinārañca mandiraṃ.

तेथून कोसंबी (कौशाम्बी), साकेत आणि नगरांमध्ये श्रेष्ठ अशा श्रावस्तीला गेले; नंतर सेतव्या, कपिलवस्तू आणि कुसिनारा (कुशीनगर) या नगरांमध्ये गेले.

1019.

१०१९.

Pāvañca bhoganagaraṃ, vesāliṃ māgadhaṃ puraṃ;

Pāsāṇakaṃ cetiyañca, ramaṇīyaṃ manoramaṃ.

तेथून पावा, भोगनगर, वेसाली (वैशाली) आणि मगध देशाची राजधानी (राजगृह) येथे गेले; आणि शेवटी रमणीय व मनमोहक अशा पासाणक चैत्यापाशी (पर्वतावर) पोहोचले.

1020.

१०२०.

Tasitovudakaṃ sītaṃ, mahālābhaṃva vāṇijo;

Chāyaṃ ghammābhitattova, turitā pabbatamāruhuṃ.

तहानलेला माणूस जसा थंड पाण्यासाठी, व्यापारी जसा मोठ्या नफ्यासाठी किंवा उन्हाने व्याकुळ झालेला माणूस जसा सावलीसाठी घाई करतो, तसेच ते घाईघाईने त्या पर्वतावर चढले.

1021.

१०२१.

Bhagavā tamhi samaye, bhikkhusaṅghapurakkhato;

Bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti, sīhova nadatī vane.

त्या वेळी भगवान भिक्खू संघाच्या समोर बसून, अरण्यात गर्जना करणाऱ्या सिंहाप्रमाणे भिक्खूंना धम्माचा उपदेश करत होते.

1022.

१०२२.

Ajito addasa buddhaṃ, sataraṃsiṃ va bhāṇumaṃ;

Candaṃ yathā pannarase, pāripūriṃ upāgataṃ.

अजितने बुद्धांना पाहिले, जे हजारो किरण असलेल्या सूर्यासारखे आणि पंधरवड्याच्या (पौर्णिमेच्या) पूर्ण चंद्रासारखे तेजस्वी दिसत होते.

1023.

१०२३.

Athassa gatte disvāna, paripūrañca byañjanaṃ;

Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho, manopañhe apucchatha.

त्यानंतर त्यांच्या शरीरावरील सर्व लक्षणे आणि अनुव्यंजने पूर्ण असल्याचे पाहून, तो एका बाजूला आनंदाने उभा राहिला आणि मनातल्या मनात प्रश्न विचारू लागला:

1024.

१०२४.

‘‘Ādissa jammanaṃ brūhi, gottaṃ brūhi salakkhaṇaṃ ;

Mantesu pāramiṃ brūhi, kati vāceti brāhmaṇo’’.

"(माझ्या गुरूंच्या) वयाचा उल्लेख करून सांगा, त्यांचे गोत्र आणि लक्षणे सांगा, वेदांमधील त्यांच्या पारंगततेविषयी सांगा आणि ते ब्राह्मण किती शिष्यांना शिकवतात ते सांगा."

1025.

१०२५.

‘‘Vīsaṃ vassasataṃ āyu, so ca gottena bāvarī;

Tīṇissa lakkhaṇā gatte, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.

"त्यांचे वय एकशे वीस वर्षे आहे, गोत्राने ते बावरी आहेत, त्यांच्या शरीरावर (महापुरुषांची) तीन लक्षणे आहेत आणि ते तीन वेदांमध्ये पारंगत आहेत."

1026.

१०२६.

‘‘Lakkhaṇe [Pg.433] itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe;

Pañcasatāni vāceti, sadhamme pāramiṃ gato’’.

ते (बावरी) लक्षणशास्त्र, इतिहास, निघंटु (शब्दकोश) आणि केटुभ (काव्यशास्त्र) यांसह पाचशे विद्यार्थ्यांना शिकवतात; आणि स्वतःच्या (वैदिक) धर्मात पारंगत झाले आहेत.

1027.

१०२७.

‘‘Lakkhaṇānaṃ pavicayaṃ, bāvarissa naruttama;

Kaṅkhacchida pakāsehi, mā no kaṅkhāyitaṃ ahu’’.

हे नरोत्तमा (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या बुद्ध), बावरीच्या लक्षणांचे सविस्तर विश्लेषण करून ते प्रकट करा. हे संशयाचे निवारण करणाऱ्या, आमच्या मनात कोणतीही शंका उरू देऊ नका.

1028.

१०२८.

‘‘Mukhaṃ jivhāya chādeti, uṇṇassa bhamukantare;

Kosohitaṃ vatthaguyhaṃ, evaṃ jānāhi māṇava’’.

हे माणवका (तरुण ब्राह्मणा), असे जाणून घे की, तो (बावरी) आपल्या जिभेने स्वतःचा चेहरा झाकू शकतो, त्याच्या भुवयांच्या मध्ये उर्ण (केसांचा पुंजका) आहे आणि त्याचे जननेंद्रिय कोशात (त्वचेच्या आवरणात) झाकलेले आहे.

1029.

१०२९.

Pucchañhi kiñci asuṇanto, sutvā pañhe viyākate;

Vicinteti jano sabbo, vedajāto katañjalī.

कोणताही प्रश्न विचारला गेलेला न ऐकताच, भगवंतांनी दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे ऐकून, सर्व लोक अत्यंत आनंदित झाले आणि हात जोडून विचार करू लागले:

1030.

१०३०.

‘‘Ko nu devo vā brahmā vā, indo vāpi sujampati;

Manasā pucchite pañhe, kametaṃ paṭibhāsati.

मनातल्या मनात विचारलेले हे प्रश्न विचारणारा कोण देव, ब्रह्मा किंवा सुजेचा पती इंद्र आहे काय? आणि भगवान हे उत्तर कोणाला देत आहेत?

1031.

१०३१.

‘‘Muddhaṃ muddhādhipātañca, bāvarī paripucchati;

Taṃ byākarohi bhagavā, kaṅkhaṃ vinaya no ise’’.

बावरी ऋषी डोके आणि डोके फुटणे (मूर्ध-पात) याबद्दल विचारत आहेत. हे भगवंता, याचे स्पष्टीकरण करा आणि आमची शंका दूर करा, हे ऋषी!

1032.

१०३२.

‘‘Avijjā muddhāti jānāhi, vijjā muddhādhipātinī;

Saddhāsatisamādhīhi, chandavīriyena saṃyutā’’.

असे जाणून घे की, 'अविद्या' (अज्ञान) हेच डोके आहे, आणि श्रद्धा, सती (स्मृती), समाधी, छंद (इच्छा) आणि वीर्य (ऊर्जा) यांनी युक्त असलेली 'विद्या' (ज्ञान) ही डोके फोडणारी (अविद्येचा नाश करणारी) आहे.

1033.

१०३३.

Tato vedena mahatā, santhambhitvāna māṇavo;

Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, pādesu sirasā pati.

त्यानंतर, अत्यंत आनंदाने आणि उत्साहाने भरून जाऊन, त्या तरुण ब्राह्मणाने (अजिताने) आपले काळवीटाचे कातडे एका खांद्यावर घेतले आणि भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून तो लीन झाला.

1034.

१०३४.

‘‘Bāvarī brāhmaṇo bhoto, saha sissehi mārisa;

Udaggacitto sumano, pāde vandati cakkhuma’’.

हे प्रज्ञाचक्षू भगवंता, ब्राह्मण बावरी आपल्या शिष्यांसह अत्यंत प्रसन्न आणि आनंदी मनाने आपल्या चरणांना वंदन करत आहेत.

1035.

१०३५.

‘‘Sukhito bāvarī hotu, saha sissehi brāhmaṇo;

Tvañcāpi sukhito hohi, ciraṃ jīvāhi māṇava.

ब्राह्मण बावरी आपल्या शिष्यांसह सुखी होवोत! हे तरुण ब्राह्मणा, तू देखील सुखी हो आणि दीर्घायुषी हो!

1036.

१०३६.

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchatha’’.

बावरीच्या मनात, तुझ्या मनात किंवा इतर सर्वांच्या मनात जे काही संशय असतील, ते विचारण्याची मी तुम्हाला परवानगी देतो. तुमच्या मनात जे काही प्रश्न असतील, ते सर्व तुम्ही विचारू शकता.

1037.

१०३७.

Sambuddhena katokāso, nisīditvāna pañjalī;

Ajito paṭhamaṃ pañhaṃ, tattha pucchi tathāgataṃ.

सम्यक्‌संबुद्धांनी परवानगी दिल्यावर, अजित हात जोडून बसला आणि त्याने पाषाणक चैत्यामध्ये तथागतांना पहिला प्रश्न विचारला.

Vatthugāthā niṭṭhitā.

प्रस्तावना गाथा (वत्थुगाथा) समाप्त.

1. Ajitamāṇavapucchā

१. अजित माणवकाचे प्रश्न (अजितमाणवपुच्छा)

1038.

१०३८.

‘‘Kenassu [Pg.434] nivuto loko, (iccāyasmā ajito)Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhayaṃ’’.

आयुष्यमान अजित यांनी विचारले: 'हा लोक (जग) कशाने झाकलेला आहे? तो कशामुळे प्रकाशत नाही? आपण त्याचे लेपन (चिकटवणारी गोष्ट) कशाला म्हणता? आणि या जगाचे मोठे भय कोणते आहे?'

1039.

१०३९.

‘‘Avijjāya nivuto loko, (ajitāti bhagavā)Vevicchā pamādā nappakāsati;

Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhayaṃ’’.

भगवान म्हणाले: 'हे अजिता, हा लोक अविद्येने (अज्ञानाने) झाकलेला आहे. मत्सर (लोभ) आणि प्रमाद (बेसावधपणा) यामुळे तो प्रकाशत नाही. मी तृष्णेला (लालसेला) त्याचे लेपन म्हणतो, आणि दुःख हेच या जगाचे मोठे भय आहे.'

1040.

१०४०.

‘‘Savanti sabbadhi sotā, (iccāyasmā ajito)Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhiyyare’’.

आयुष्यमान अजित यांनी विचारले: 'सर्व बाजूंनी (इंद्रियांच्या द्वारे) तृष्णेचे प्रवाह वाहत आहेत. या प्रवाहांचा अडथळा (प्रतिबंध) कोणता आहे? या प्रवाहांच्या संवराबद्दल (नियंत्रणाबद्दल) सांगा; हे प्रवाह कशाने बंद केले जातात?'

1041.

१०४१.

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyare’’.

भगवान म्हणाले: 'हे अजिता, जगात जे काही (तृष्णेचे) प्रवाह वाहत आहेत, त्यांना रोखणारा उपाय म्हणजे 'सती' (स्मृती) होय. मी यालाच प्रवाहांचे नियंत्रण म्हणतो; आणि 'प्रज्ञा' (ज्ञाना) द्वारे हे प्रवाह पूर्णपणे बंद केले जातात.'

1042.

१०४२.

‘‘Paññā ceva sati yañca, (iccāyasmā ajito)Nāmarūpañca mārisa;

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi, katthetaṃ uparujjhati’’.

आयुष्यमान अजित यांनी विचारले: 'हे पूजनीय भगवंता, प्रज्ञा, सती (स्मृती) आणि नाम-रूप हे सर्व कोठे नाहीसे (निरुद्ध) होते? माझ्या या प्रश्नाचे उत्तर मला सांगा.'

1043.

१०४३.

‘‘Yametaṃ pañhaṃ apucchi, ajita taṃ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhati’’.

भगवान म्हणाले: 'हे अजिता, तू जो प्रश्न विचारला आहेस, त्याचे उत्तर मी तुला देतो. जेथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध (नष्ट) होते; विज्ञानाच्या (चेतनेच्या) निरोधाने हे नाम-रूप येथेच निरुद्ध होते.'

1044.

१०४४.

‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;

Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisa’’.

आयुष्यमान अजित यांनी विचारले: 'ज्यांनी धर्माचे आकलन केले आहे (अरिहंत) आणि जे येथे अनेक प्रकारचे शैक्ष (साधना करणारे साधक) आहेत, त्यांच्या आचरणाबद्दल मी विचारत आहे; हे प्रज्ञावान भगवंता, मला ते सांगा.'

1045.

१०४५.

‘‘Kāmesu nābhigijjheyya, manasānāvilo siyā;

Kusalo sabbadhammānaṃ, sato bhikkhu paribbaje’’ti.

भगवान म्हणाले: 'भिक्खूने कामभोगांची आसक्ती धरू नये, त्याचे मन कलुषित नसावे. सर्व धर्मांमध्ये (गोष्टींमध्ये) कुशल आणि स्मृतिमान (जागरूक) राहून भिक्खूने जीवन व्यतीत करावे.'

Ajitamāṇavapucchā paṭhamā niṭṭhitā.

पहिले, अजित माणवकाचे प्रश्न (अजितमाणवपुच्छा) समाप्त.

2. Tissametteyyamāṇavapucchā

२. तिस्स मेत्तेय्य माणवकाचे प्रश्न (तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा)

1046.

१०४६.

‘‘Kodha [Pg.435] santusito loke, (iccāyasmā tissametteyyo)Kassa no santi iñjitā;

Ko ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati ;

Kaṃ brūsi mahāpurisoti, ko idha sibbinimaccagā’’.

आयुष्यमान तिस्स मेत्तेय्य यांनी विचारले: 'या जगात कोण संतुष्ट आहे? कोणामध्ये कोणतीही चंचलता (कंपन) नाही? दोन्ही टोके (अंतांना) जाणून घेऊन, जो प्रज्ञेने मध्यभागी लिप्त होत नाही, असा कोण आहे? आपण कोणाला महापुरुष म्हणता? आणि या जगात शिवणकाम करणाऱ्या (संसार विणणाऱ्या तृष्णेला) कोणी ओलांडले आहे?'

1047.

१०४७.

‘‘Kāmesu brahmacariyavā, (metteyyāti bhagavā)Vītataṇho sadā sato;

Saṅkhāya nibbuto bhikkhu, tassa no santi iñjitā.

भगवान म्हणाले: 'हे मेत्तेय्य, जो कामभोगांच्या मध्यभागी राहूनही ब्रह्मचर्य पाळतो, जो तृष्णारहित आणि सदैव स्मृतिमान (जागरूक) असतो, जो सत्याचे आकलन करून शांत (निर्वाण प्राप्त) झालेला भिक्खू आहे, त्याच्यामध्ये कोणतीही चंचलता नसते.'

1048.

१०४८.

‘‘So ubhantamabhiññāya, majjhe mantā na lippati;

Taṃ brūmi mahāpurisoti, so idha sibbinimaccagā’’ti.

दोन्ही टोके (अंतांना) विशेष ज्ञानाने जाणून घेऊन, जो प्रज्ञेने मध्यभागी लिप्त होत नाही, त्यालाच मी 'महापुरुष' म्हणतो; त्याने या जगात शिवणकाम करणाऱ्या (तृष्णेला) ओलांडले आहे.

Tissametteyyamāṇavapucchā dutiyā niṭṭhitā.

दुसरे, तिस्स मेत्तेय्य माणवकाचे प्रश्न (तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा) समाप्त.

3. Puṇṇakamāṇavapucchā

३. पुण्णक माणवकाचे प्रश्न (पुण्णकमाणवपुच्छा)

1049.

१०४९.

‘‘Anejaṃ mūladassāviṃ, (iccāyasmā puṇṇako)Atthi pañhena āgamaṃ;

Kiṃ nissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ’’.

आयुष्यमान पुण्णक यांनी विचारले: 'तृष्णारहित आणि (अकुशल धर्मांच्या) मुळाला पाहणाऱ्या भगवंतांकडे मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे. या जगात अनेक ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण कशाच्या आधारावर देवतांना यज्ञ अर्पण करत असत? मी भगवंतांना विचारतो, कृपया मला याचे उत्तर सांगा.'

1050.

१०५०.

‘‘Ye kecime isayo manujā, (puṇṇakāti bhagavā)Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, āsīsamānā puṇṇaka itthattaṃ ;

Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsu’’.

भगवान म्हणाले: 'हे पुण्णक, या जगात जे काही ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण देवतांना यज्ञ अर्पण करत असत, ते (पुनर्जन्म किंवा अस्तित्वाची) आकांक्षा धरूनच तसे करत असत. जरेच्या (वृद्धत्वाच्या) अधीन राहूनच त्यांनी हे यज्ञ केले.'

1051.

१०५१.

‘‘Ye [Pg.436] kecime isayo manujā, (iccāyasmā puṇṇako)Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ;

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke, kaccissu te bhagavā yaññapathe appamattā;

Atāruṃ jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ’’.

आयुष्यमान पुण्णक यांनी विचारले: 'या जगात जे ऋषी, मनुष्य, क्षत्रिय आणि ब्राह्मण देवतांना यज्ञ अर्पण करत असत, हे पूजनीय भगवंता, यज्ञाच्या मार्गावर अप्रमत्त (जागरूक) राहून त्यांनी जन्म आणि जरेला (वृद्धत्वाला) पार केले काय? मी भगवंतांना विचारतो, कृपया मला याचे उत्तर सांगा.'

1052.

१०५२.

‘‘Āsīsanti thomayanti, abhijappanti juhanti;

(Puṇṇakāti bhagavā)Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ, te yājayogā bhavarāgarattā;

Nātariṃsu jātijaranti brūmi’’.

भगवान म्हणाले: 'हे पुण्णक, ते आकांक्षा धरतात, स्तुती करतात, प्रार्थना करतात आणि यज्ञ करतात. लाभाच्या अपेक्षेने ते कामभोगांची इच्छा करतात. यज्ञात मग्न असलेले आणि भवरागाने (अस्तित्वाच्या तृष्णेने) रंगलेले ते लोग जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, असे मी सांगतो.'

1053.

१०५३.

‘‘Te ce nātariṃsu yājayogā, (iccāyasmā puṇṇako)Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;

Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa;

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ’’.

आयुष्यमान पुण्णक यांनी विचारले: 'हे पूजनीय भगवंता, जर यज्ञात मग्न असलेले ते लोग आपल्या यज्ञांद्वारे जन्म आणि जरेला पार करू शकले नाहीत, तर देव आणि मनुष्यांच्या या जगात जन्म आणि जरेला पार करणारा दुसरा कोण आहे? मी भगवंतांना विचारतो, कृपया मला याचे उत्तर सांगा.'

1054.

१०५४.

‘‘Saṅkhāya lokasmi paroparāni, (puṇṇakāti bhagavā)Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;

Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.

भगवान म्हणाले: 'हे पुण्णक, या जगातील उच्च आणि नीच (सर्व गोष्टींचे) प्रज्ञेने आकलन करून, ज्याच्या मनात या जगात कोठेही चंचलता (तृष्णा) उरलेली नाही; जो शांत, निष्पाप (दोषरहित), दुःखमुक्त आणि आकांक्षारहित झाला आहे, त्याने जन्म आणि जरेला पार केले आहे, असे मी सांगतो.'

Puṇṇakamāṇavapucchā tatiyā niṭṭhitā.

तिसरे, पुण्णक माणवकाचे प्रश्न (पुण्णकमाणवपुच्छा) समाप्त.

4. Mettagūmāṇavapucchā

४. मेत्तगू माणवकाचे प्रश्न (मेत्तगूमाणवपुच्छा)

1055.

१०५५.

‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ, (iccāyasmā mettagū)Maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattaṃ;

Kuto nu dukkhā samudāgatā ime, ye keci lokasmimanekarūpā’’.

आयुष्यमान मेत्तगू यांनी विचारले: 'मी भगवंतांना एक प्रश्न विचारतो, कृपया मला त्याचे उत्तर सांगा. मी आपल्याला वेदपारंगत (सर्व ज्ञानाचे धनी) आणि भावनाशील (चित्त विकसित केलेले) मानतो. या जगात अनेक रूपांत दिसणारी ही सर्व दुःखे नेमकी कोठून निर्माण झाली आहेत?'

1056.

१०५६.

‘‘Dukkhassa [Pg.437] ve maṃ pabhavaṃ apucchasi, (mettagūti bhagavā)Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ;

Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, ye keci lokasmimanekarūpā.

भगवान म्हणाले: 'हे मेत्तगू, तू मला दुःखाच्या उत्पत्तीबद्दल विचारले आहेस. एक जाणकार म्हणून मी तुला हे सांगतो. या जगात अनेक रूपांत असणारी जी काही दुःखे आहेत, ती सर्व 'उपाधी' (आसक्ती/क्लेश) या कारणांमुळेच उत्पन्न होतात.'

1057.

१०५७.

‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando;

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, dukkhassa jātippabhavānupassī’’.

जो अज्ञानी मनुष्य उपाधी (आसक्ती) निर्माण करतो, तो मंदबुद्धी वारंवार दुःखाला प्राप्त होतो. म्हणून, दुःखाची उत्पत्ती आणि जन्म याचे कारण जाणून घेऊन, प्रज्ञावानाने उपाधी निर्माण करू नये.

1058.

१०५८.

‘‘Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi;

Kathaṃ nu dhīrā vitaranti oghaṃ, jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca;

Taṃ me muni sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.

“आम्ही जे आपल्याला विचारले होते, ते आपण आम्हाला सांगितले. आता आम्ही आपल्याला दुसरे काही विचारतो, कृपया ते सांगावे. ज्ञानी लोक (संसाररूपी) महापूर (ओघ), जन्म, जरा (वृद्धत्व), शोक आणि रडणे-ओरडणे (क्रंदन) यातून कसे पार पडतात? हे मुनी, मला हे चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगावे, कारण हा धम्म आपल्याला ज्ञात आहे.”

1059.

१०५९.

‘‘Kittayissāmi te dhammaṃ, (mettagūti bhagavā)Diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

“हे मेत्तगू,” भगवान म्हणाले, “मी तुला याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा आणि ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेला असा धम्म सांगेन; जो जाणून घेऊन आणि जागरूक (सतिमान) राहून आचरण केल्यास, मनुष्य या जगातील आसक्तीला (तृष्णेला) पार करू शकतो.”

1060.

१०६०.

‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi dhammamuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

“हे महर्षी, मी त्या उत्तम धम्माचे मनापासून स्वागत करतो, जो जाणून घेऊन आणि जागरूक राहून आचरण केल्यास, मनुष्य या जगातील आसक्तीला पार करू शकतो.”

1061.

१०६१.

‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, (mettagūti bhagavā)Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe.

“हे मेत्तगू,” भगवान म्हणाले, “वर, खाली, मध्ये किंवा आजूबाजूला जे काही तुला समजते, त्या सर्वांमधील आसक्ती (नंदी) आणि अभिनिवेश (दृष्टी-आश्रय) नष्ट करून, विज्ञानाला भवामध्ये (अस्तित्वात) स्थिर होऊ देऊ नकोस.”

1062.

१०६२.

‘‘Evaṃvihārī sato appamatto, bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni;

Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ’’.

“अशा प्रकारे जागरूक आणि अप्रमत्त राहून आचरण करणारा भिक्खू, 'माझेपण' सोडून देऊन, याच जन्मात जन्म, जरा, शोक आणि क्रंदन या दुःखाचा त्याग करू शकतो.”

1063.

१०६३.

‘‘Etābhinandāmi [Pg.438] vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ, tathā hi te vidito esa dhammo.

“हे गौतम, महर्षींचे हे वचन मला अत्यंत प्रिय वाटले. आपण उपाधिरहित अवस्थेचे उत्तम प्रकारे वर्णन केले आहे. भगवंतांनी निश्चितच दुःखाचा त्याग केला आहे, कारण हा धम्म आपल्याला पूर्णपणे ज्ञात आहे.”

1064.

१०६४.

‘‘Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṃ, ye tvaṃ muni aṭṭhitaṃ ovadeyya;

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga, appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya’’.

“हे मुनी, आपण ज्यांना निरंतर उपदेश कराल, ते देखील नक्कीच दुःखाचा त्याग करतील. म्हणून, हे श्रेष्ठ पुरुष (नाग), मी आपल्या सन्मुख येऊन आपल्याला वंदन करतो. कदाचित भगवान मलाही निरंतर उपदेश करतील.”

1065.

१०६५.

‘‘Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ;

Addhā hi so oghamimaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.

“हे मेत्तगू, ज्या ब्राह्मणाला तू वेदगू (परम ज्ञानी), अकिंचन (काहीही मालकी नसलेला) आणि कामभवामध्ये अनासक्त म्हणून जाणतोस, त्याने निश्चितच या महापुराला पार केले आहे. तो पलीकडच्या तीरावर पोहोचला असून, दोषरहित आणि संशयरहित झाला आहे.”

1066.

१०६६.

‘‘Vidvā ca yo vedagū naro idha, bhavābhave saṅgamimaṃ visajja;

So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī’’ti.

“या जगात जो ज्ञानी आणि वेदगू मनुष्य विविध अस्तित्वांच्या (भवाभवाच्या) बंधनांना तोडून टाकतो, तो तृष्णारहित, दुःखमुक्त आणि आकांक्षारहित होऊन जन्म व जरेला पार करतो, असे मी सांगतो.”

Mettagūmāṇavapucchā catutthī niṭṭhitā.

चौथी मेत्तगूमाणवपुच्छा समाप्त झाली.

5. Dhotakamāṇavapucchā

५. धोतकमाणवपुच्छा

1067.

१०६७.

‘‘Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ, (iccāyasmā dhotako)Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ;

Tava sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’.

“हे भगवंत, मी आपल्याला विचारतो, मला त्याचे उत्तर द्यावे,” आयुष्यमान धोतक म्हणाले, “हे महर्षी, मी आपल्या वाणीची आकांक्षा धरतो. आपले प्रवचन ऐकून मी स्वतःच्या निर्वाणासाठी साधना करेन.”

1068.

१०६८.

‘‘Tenahātappaṃ karohi, (dhotakāti bhagavā) idheva nipako sato;

Ito sutvāna nigghosaṃ, sikkhe nibbānamattano’’.

“तसे असेल तर तू दृढ निश्चय कर,” भगवान म्हणाले, “याच शासनात बुद्धिमान आणि जागरूक राहा. माझ्याकडून हे प्रवचन ऐकून तू स्वतःच्या निर्वाणासाठी साधना कर.”

1069.

१०६९.

‘‘Passāmahaṃ [Pg.439] devamanussaloke, akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ;

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu, pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhi’’.

“देव आणि मनुष्यांच्या जगात मी एका अकिंचन ब्राह्मणाला विहरताना पाहत आहे. म्हणून, हे समंतचक्षू, मी आपल्याला वंदन करतो. हे शाक्यमुनी, मला माझ्या संशयांतून मुक्त करावे.”

1070.

१०७०.

‘‘Nāhaṃ sahissāmi pamocanāya, kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke;

Dhammañca seṭṭhaṃ abhijānamāno, evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi’’.

“हे धोतक, या जगातील कोणत्याही संशयी व्यक्तीला मुक्त करण्यास मी समर्थ नाही. परंतु, तू स्वतः श्रेष्ठ धम्म जाणून घेऊन या संसाराच्या महापुराला पार करू शकशील.”

1071.

१०७१.

‘‘Anusāsa brahme karuṇāyamāno, vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamāno, idheva santo asito careyyaṃ’’.

“हे परमपूज्य, माझ्यावर करुणा करून मला त्या विवेकधम्माचा उपदेश करावा, जो मी समजू शकेन. जेणेकरून मी आकाशाप्रमाणे अलिप्त व बाधारहित होऊन, याच शासनात शांत आणि अनासक्त होऊन विहरेन.”

1072.

१०७२.

‘‘Kittayissāmi te santiṃ, (dhotakāti bhagavā) diṭṭhe dhamme anītihaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

“हे धोतक,” भगवान म्हणाले, “मी तुला याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारी आणि ऐकीव माहितीवर आधारित नसलेली अशी शांती सांगेन; जी जाणून घेऊन आणि जागरूक राहून आचरण केल्यास, मनुष्य या जगातील आसक्तीला पार करू शकतो.”

1073.

१०७३.

‘‘Tañcāhaṃ abhinandāmi, mahesi santimuttamaṃ;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

“हे महर्षी, मी त्या उत्तम शांतीचे मनापासून स्वागत करतो, जी जाणून घेऊन आणि जागरूक राहून आचरण केल्यास, मनुष्य या जगातील आसक्तीला पार करू शकतो.”

1074.

१०७४.

‘‘Yaṃ kiñci sampajānāsi, (dhotakāti bhagavā)Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etaṃ viditvā saṅgoti loke, bhavābhavāya mākāsi taṇha’’nti.

“हे धोतक,” भगवान म्हणाले, “वर, खाली, मध्ये किंवा आजूबाजूला जे काही तुला समजते, त्याला या जगातील एक 'बंधन' समजून, पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्यासाठी तृष्णा निर्माण करू नकोस.”

Dhotakamāṇavapucchā pañcamī niṭṭhitā.

पाचवी धोतकमाणवपुच्छा समाप्त झाली.

6. Upasīvamāṇavapucchā

६. उपसीवमाणवपुच्छा

1075.

१०७५.

‘‘Eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ, (iccāyasmā upasīvo)Anissito no visahāmi tārituṃ;

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu, yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ’’.

“हे शाक्यमुनी, मी एकटा आणि कोणताही आधार नसलेला असल्यामुळे या महान संसाराच्या महापुराला पार करण्यास असमर्थ आहे,” आयुष्यमान उपसीव म्हणाले, “हे समंतचक्षू, मला असा एखादा आधार सांगावा, ज्याचा आश्रय घेऊन मी या महापुराला पार करू शकेन.”

1076.

१०७६.

‘‘Ākiñcaññaṃ [Pg.440] pekkhamāno satimā, (upasīvāti bhagavā)Natthīti nissāya tarassu oghaṃ;

Kāme pahāya virato kathāhi, taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa’’.

“हे उपसीव,” भगवान म्हणाले, “जागरूक राहून 'अकिंचन्य' यावर लक्ष केंद्रित कर. 'काहीही अस्तित्वात नाही' या विचाराचा आश्रय घेऊन या महापुराला पार कर. कामभोगांचा त्याग करून, संशयांपासून दूर राहा आणि रात्रंदिवस तृष्णेच्या क्षयाकडे पाहत राहा.”

1077.

१०७७.

‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, (iccāyasmā upasīvo)Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;

Saññāvimokkhe parame vimutto, tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī’’.

“जो मनुष्य सर्व कामभोगांविषयी वीतरागी झाला आहे,” आयुष्यमान उपसीव म्हणाले, “इतर सर्व ध्यान-अवस्था सोडून देऊन जो 'अकिंचन्य' अवस्थेचा आश्रय घेतो आणि सर्वश्रेष्ठ संज्ञा-विमुक्तीमध्ये मुक्त होतो, तो तिथेच न भरकटता स्थिर राहील का?”

1078.

१०७८.

‘‘Sabbesu kāmesu yo vītarāgo, (upasīvāti bhagavā)Ākiñcaññaṃ nissito hitvā maññaṃ;

Saññāvimokkhe parame vimutto, tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī’’.

“हे उपसीव,” भगवान म्हणाले, “जो मनुष्य सर्व कामभोगांविषयी वीतरागी झाला आहे, इतर सर्व ध्यान-अवस्था सोडून देऊन जो 'अकिंचन्य' अवस्थेचा आश्रय घेतो आणि सर्वश्रेष्ठ संज्ञा-विमुक्तीमध्ये मुक्त होतो, तो तिथेच न भरकटता स्थिर राहील.”

1079.

१०७९.

‘‘Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī, pūgampi vassānaṃ samantacakkhu;

Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa’’.

“हे समंतचक्षू, जर तो तिथे अनेक वर्षे न भरकटता स्थिर राहिला, तर तो तिथेच शांत आणि मुक्त होईल का? की अशा व्यक्तीचे विज्ञान तिथून च्युत होईल?”

1080.

१०८०.

‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasīvāti bhagavā)Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto, atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ’’.

“हे उपसीव,” भगवान म्हणाले, “ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या वेगाने विझलेली दिव्याची ज्योत शांत होते आणि तिला कोणतेही नाव उरत नाही, त्याचप्रमाणे नामकायापासून मुक्त झालेला मुनी शांत होतो आणि त्याला कोणतेही नाव उरत नाही.”

1081.

१०८१.

‘‘Atthaṅgato so uda vā so natthi, udāhu ve sassatiyā arogo;

Taṃ me munī sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.

“जो शांत झाला आहे, त्याचे अस्तित्व संपले आहे का? की तो अनंत काळासाठी निरोगी व शाश्वत राहतो? हे मुनी, मला हे चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून सांगावे, कारण हा धम्म आपल्याला पूर्णपणे ज्ञात आहे.”

1082.

१०८२.

‘‘Atthaṅgatassa [Pg.441] na pamāṇamatthi, (upasīvāti bhagavā)Yena naṃ vajjuṃ taṃ tassa natthi;

Sabbesu dhammesu samūhatesu, samūhatā vādapathāpi sabbe’’ti.

“हे उपसीव,” भगवान म्हणाले, “जो शांत झाला आहे, त्याचे मोजमाप करण्यासाठी कोणतेही परिमाण उरलेले नाही. ज्याच्या आधारे त्याच्याबद्दल काही बोलता येईल, ते त्याच्याजवळ उरलेले नाही. जेव्हा सर्व धर्म समूळ नष्ट होतात, तेव्हा संभाषणाचे सर्व मार्गही समूळ नष्ट होतात.”

Upasīvamāṇavapucchā chaṭṭhī niṭṭhitā.

सहावी उपसीवमाणवपुच्छा समाप्त झाली.

7. Nandamāṇavapucchā

७. नंदमाणवपुच्छा

1083.

१०८३.

‘‘Santi loke munayo, (iccāyasmā nando)Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu;

Ñāṇūpapannaṃ no muniṃ vadanti, udāhu ve jīvitenūpapannaṃ’’.

“जगात मुनी असतात, असे लोक म्हणतात,” आयुष्यमान नंद म्हणाले, “पण हे कसे काय आहे? लोक ज्ञानसंपन्न व्यक्तीला मुनी म्हणतात की विशिष्ट जीवनपद्धतीचे पालन करणाऱ्याला मुनी म्हणतात?”

1084.

१०८४.

‘‘Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena, (na sīlabbatena) Munīdha nanda kusalā vadanti;

Visenikatvā anīghā nirāsā, caranti ye te munayoti brūmi’’.

“हे नंद,” भगवान म्हणाले, “या जगात कुशल लोक केवळ दृष्टीने, श्रुतीने, ज्ञानाने किंवा शील-व्रताने कोणाला मुनी म्हणत नाहीत. जे क्लेशांच्या सैन्याला पराभूत करून, दुःखमुक्त आणि आकांक्षारहित होऊन आचरण करतात, त्यांनाच मी मुनी म्हणतो.”

1085.

१०८५.

‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, (iccāyasmā nando)Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;

Kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā, atāru jātiñca jarañca mārisa;

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ’’.

“हे भगवंत, जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत, जे पाहण्याने व ऐकण्याने शुद्धी होते असे म्हणतात, जे शील व व्रताने शुद्धी होते असे म्हणतात, किंवा अनेक प्रकारच्या विधींनी शुद्धी होते असे म्हणतात; हे पूजनीय भगवंत, ते तिथे संयमाने आचरण करत असताना जन्म आणि जरेला पार करू शकले का? मी आपल्याला विचारतो, कृपया मला याचे उत्तर द्यावे.”

1086.

१०८६.

‘‘Ye [Pg.442] kecime samaṇabrāhmaṇāse, (nandāti bhagavā)Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;

Kiñcāpi te tattha yatā caranti, nāriṃsu jātijaranti brūmi’’.

“हे नंद,” भगवान म्हणाले, “जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण पाहण्याने व ऐकण्याने शुद्धी होते असे म्हणतात, शील व व्रताने शुद्धी होते असे म्हणतात, किंवा अनेक प्रकारच्या विधींनी शुद्धी होते असे म्हणतात; ते तिथे कितीही संयमाने आचरण करत असले, तरी ते जन्म आणि जरेला पार करू शकलेले नाहीत, असे मी सांगतो.”

1087.

१०८७.

‘‘Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse, (iccāyasmā nando)Diṭṭhassutenāpi vadanti suddhiṃ;

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ, anekarūpena vadanti suddhiṃ;

Te ce muni brūsi anoghatiṇṇe, atha ko carahi devamanussaloke;

Atāri jātiñca jarañca mārisa, pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ’’.

“हे भगवंत, जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण पाहण्याने व ऐकण्याने शुद्धी होते असे म्हणतात, शील व व्रताने शुद्धी होते असे म्हणतात, किंवा अनेक प्रकारच्या विधींनी शुद्धी होते असे म्हणतात; हे मुनी, जर आपण असे म्हणता की त्यांनी या महापुराला पार केलेले नाही, तर मग देव आणि मनुष्यांच्या या जगात जन्म आणि जरेला कोणी पार केले आहे? मी आपल्याला विचारतो, कृपया मला याचे उत्तर द्यावे.”

1088.

१०८८.

‘‘Nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse, (nandāti bhagavā)Jātijarāya nivutāti brūmi;

Ye sīdha diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ;

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;

Te ve narā oghatiṇṇāti brūmi’’.

"हे नंदा," भगवान म्हणाले, "सर्वच श्रमण आणि ब्राह्मणांना जन्म आणि म्हातारपणाने ग्रासले आहे असे मी म्हणत नाही. परंतु या जगात ज्यांनी पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले आणि सर्व प्रकारचे शील व व्रत त्यागले आहे; तसेच विविध प्रकारच्या सर्व गोष्टींचा त्याग करून, तृष्णेला पूर्णपणे जाणून जे आसवमुक्त झाले आहेत; तेच लोक खरोखर संसाराच्या महापुरातून पार झाले आहेत, असे मी म्हणतो।"

1089.

१०८९.

‘‘Etābhinandāmi vaco mahesino, sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ;

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā, sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ;

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ, taṇhaṃ pariññāya anāsavāse;

Ahampi te oghatiṇṇāti brūmī’’ti.

"महान ऋषींच्या या वचनाचे मी मनापासून अभिनंदन करतो. हे गौतम, आपण उपाधीविरहित स्थितीचे उत्तम प्रकारे वर्णन केले आहे. या जगात ज्यांनी पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले आणि सर्व शील व व्रत त्यागले आहे; तसेच विविध प्रकारच्या सर्व गोष्टींचा त्याग करून, तृष्णेला पूर्णपणे जाणून जे आसवमुक्त झाले आहेत; ते संसाराच्या महापुरातून पार झाले आहेत, असे मीसुद्धा म्हणतो।"

Nandamāṇavapucchā sattamā niṭṭhitā.

"नंद माणवकाचे प्रश्न नावाचे सातवे प्रकरण समाप्त झाले।"

8. Hemakamāṇavapucchā

८. "हेमक माणवकाचे प्रश्न"

1090.

१०९०.

‘‘Ye [Pg.443] me pubbe viyākaṃsu, (iccāyasmā hemako)Huraṃ gotamasāsanā;

Iccāsi iti bhavissati, sabbaṃ taṃ itihītihaṃ;

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ, nāhaṃ tattha abhiramiṃ.

आयुष्यमान हेमक म्हणाले: "गौतमांच्या शासनापूर्वी भूतकाळात ज्यांनी मला उपदेश केला आणि सांगितले की, 'असे होते, असे होईल', ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टी होत्या. ते सर्व केवळ तर्काला वाढवणारे होते; मला त्यात कोणताही आनंद मिळाला नाही।"

1091.

१०९१.

‘‘Tvañca me dhammamakkhāhi, taṇhānigghātanaṃ muni;

Yaṃ viditvā sato caraṃ, tare loke visattikaṃ’’.

"हे मुनी, आपण मला तृष्णेचा नाश करणाऱ्या त्या धम्माचा उपदेश करावा, जो जाणून घेऊन आणि जागरूकतेने आचरण करून मनुष्य या जगातील आसक्तीला पार करू शकेल।"

1092.

१०९२.

‘‘Idha diṭṭhasutamutaviññātesu, piyarūpesu hemaka;

Chandarāgavinodanaṃ, nibbānapadamaccutaṃ.

"हे हेमक, या जगात पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, अनुभवलेल्या आणि जाणलेल्या प्रिय वाटणाऱ्या गोष्टींमधील इच्छा आणि रागाचा नाश करणे, हेच अविनाशी असे निब्बानपद आहे।"

1093.

१०९३.

‘‘Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Upasantā ca te sadā, tiṇṇā loke visattika’’nti.

"हे जाणून घेऊन जे स्मृतिमान लोक याच जन्मात धम्म पाहून शांत झाले आहेत, ते सदैव शांत राहून जगातील आसक्तीला पार करून गेले आहेत।"

Hemakamāṇavapucchā aṭṭhamā niṭṭhitā.

"हेमक माणवकाचे प्रश्न नावाचे आठवे प्रकरण समाप्त झाले।"

9. Todeyyamāṇavapucchā

९. "तोदेय्य माणवकाचे प्रश्न"

1094.

१०९४.

‘‘Yasmiṃ kāmā na vasanti, (iccāyasmā todeyyo)Taṇhā yassa na vijjati;

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa kīdiso’’.

आयुष्यमान तोदेय्य यांनी विचारले: "ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत, ज्याच्यामध्ये तृष्णा उरलेली नाही आणि ज्याने शंका-कुशंकांवर मात केली आहे, त्याची विमुक्ती कशी असते?"

1095.

१०९५.

‘‘Yasmiṃ kāmā na vasanti, (todeyyāti bhagavā)Taṇhā yassa na vijjati;

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo, vimokkho tassa nāparo’’.

"हे तोदेय्य," भगवान म्हणाले, "ज्या व्यक्तीमध्ये कामवासना वास करत नाहीत, ज्याच्यामध्ये तृष्णा उरलेली नाही आणि ज्याने शंका-कुशंकांवर मात केली आहे, त्याच्यासाठी यापेक्षा दुसरी कोणतीही विमुक्ती नाही।"

1096.

१०९६.

‘‘Nirāsaso so uda āsasāno, paññāṇavā so uda paññakappī;

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ, taṃ me viyācikkha samantacakkhu’’.

"ते आकांक्षारहित आहेत की अजूनही त्यांच्यात काही आकांक्षा शिल्लक आहे? ते प्रज्ञावान आहेत की केवळ प्रज्ञेची कल्पना करणारे आहेत? हे सर्वद्रष्ट्या शाक्यमुनी, मी त्या मुनींना योग्य प्रकारे समजू शकेन अशा रीतीने मला हे स्पष्ट करून सांगा।"

1097.

१०९७.

‘‘Nirāsaso [Pg.444] so na ca āsasāno, paññāṇavā so na ca paññakappī;

Evampi todeyya muniṃ vijāna, akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’nti.

"ते आकांक्षारहित आहेत, त्यांच्यात कोणतीही आकांक्षा नाही. ते प्रज्ञावान आहेत, केवळ प्रज्ञेची कल्पना करणारे नाहीत. हे तोदेय्य, अशा प्रकारे त्या मुनींना अकिंचन आणि काम व भव यांमध्ये अनासक्त म्हणून जाण।"

Todeyyamāṇavapucchā navamā niṭṭhitā.

"तोदेय्य माणवकाचे प्रश्न नावाचे नववे प्रकरण समाप्त झाले।"

10. Kappamāṇavapucchā

१०. "कप्प माणवकाचे प्रश्न"

1098.

१०९८.

‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, (iccāyasmā kappo)Oghe jāte mahabbhaye;

Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūhi mārisa;

Tvañca me dīpamakkhāhi, yathāyidaṃ nāparaṃ siyā’’.

आयुष्यमान कप्प यांनी विचारले: "हे पूजनीय महोदय, संसाराच्या या महाभयानक पुरात वाहून जाणाऱ्या आणि म्हातारपण व मृत्यूने ग्रासलेल्या लोकांसाठी एखादा आधारभूत बेट सांगा. आपण मला अशा बेटाविषयी सांगा, जेणेकरून हे दुःख पुन्हा उद्भवणार नाही।"

1099.

१०९९.

‘‘Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ, (kappāti bhagavā)Oghe jāte mahabbhaye;

Jarāmaccuparetānaṃ, dīpaṃ pabrūmi kappa te.

"हे कप्प," भगवान म्हणाले, "संसाराच्या या महाभयानक पुरात वाहून जाणाऱ्या आणि म्हातारपण व मृत्यूने ग्रासलेल्या लोकांसाठी मी तुला एका बेटाविषयी सांगतो।"

1100.

११००.

‘‘Akiñcanaṃ anādānaṃ, etaṃ dīpaṃ anāparaṃ;

Nibbānaṃ iti naṃ brūmi, jarāmaccuparikkhayaṃ.

"जिथे काहीही मालकीचे नसते आणि कशाचेही ग्रहण केले जात नाही, असे हे अद्वितीय बेट आहे. यालाच मी 'निब्बान' म्हणतो, जे म्हातारपण आणि मृत्यूचा पूर्ण नाश करणारे आहे।"

1101.

११०१.

‘‘Etadaññāya ye satā, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Na te māravasānugā, na te mārassa paddhagū’’ti.

"हे जाणून घेऊन जे स्मृतिमान लोक याच जन्मात धम्म पाहून शांत झाले आहेत, ते मारच्या अधीन होत नाहीत आणि मारचे सेवक बनत नाहीत।"

Kappamāṇavapucchā dasamā niṭṭhitā.

"कप्प माणवकाचे प्रश्न नावाचे दहावे प्रकरण समाप्त झाले।"

11. Jatukaṇṇimāṇavapucchā

११. "जतुकण्णि माणवकाचे प्रश्न"

1102.

११०२.

‘‘Sutvānahaṃ vīramakāmakāmiṃ, (iccāyasmā jatukaṇṇi)Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ;

Santipadaṃ brūhi sahajanetta, yathātacchaṃ bhagavā brūhi me taṃ.

आयुष्यमान जतुकण्णि म्हणाले: "कामवासनांपासून मुक्त असलेल्या आणि संसाराच्या महापुरातून पार गेलेल्या वीर पुरुषाविषयी ऐकून, मी त्या निष्काम भगवंतांना प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे. हे जन्मजात प्रज्ञाचक्षू असलेल्या भगवंता, आपण मला त्या शांत पदाचा उपदेश करावा. मला ते जसे आहे तसे सांगावे।"

1103.

११०३.

‘‘Bhagavā [Pg.445] hi kāme abhibhuyya iriyati, ādiccova pathaviṃ tejī tejasā;

Parittapaññassa me bhūripañña, ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Jātijarāya idha vippahānaṃ’’.

"ज्याप्रमाणे तेजस्वी सूर्य आपल्या तेजाने पृथ्वीला प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी कामवासनांवर विजय मिळवून विहार केला आहे. हे अथांग प्रज्ञावंता, माझ्यासारख्या अल्प प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीला आपण अशा धम्माचा उपदेश करावा, जो जाणून घेऊन मी या जन्मातील जन्म आणि म्हातारपणाचा त्याग करू शकेन।"

1104.

११०४.

‘‘Kāmesu vinaya gedhaṃ, (jatukaṇṇīti bhagavā) nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;

Uggahītaṃ nirattaṃ vā, mā te vijjittha kiñcanaṃ.

"हे जतुकण्णि," भगवान म्हणाले, "नैष्क्रम्याला सुरक्षित मानून कामवासनांमधील आसक्ती दूर कर. कशाचेही घट्ट ग्रहण करू नकोस आणि निरर्थक गोष्टींचा त्याग कर; तुझ्यामध्ये कोणतीही आसक्ती उरता कामा नये।"

1105.

११०५.

‘‘Yaṃ pubbe taṃ visosehi, pacchā te māhu kiñcanaṃ;

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasi.

"जे भूतकाळात घडून गेले आहे ते सुकवून टाक, भविष्यासाठी कोणतीही आसक्ती ठेवू नकोस. जर तू वर्तमानातही कशाचेही ग्रहण केले नाहीस, तर तू अत्यंत शांत होऊन विहार करशील।"

1106.

११०६.

‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, vītagedhassa brāhmaṇa;

Āsavāssa na vijjanti, yehi maccuvasaṃ vaje’’ti.

"हे ब्राह्मणा, ज्याची नाम आणि रूपावरील आसक्ती पूर्णपणे नष्ट झाली आहे, त्याच्यामध्ये असे कोणतेही आसव उरत नाहीत, ज्यांच्यामुळे तो मृत्यूच्या अधीन होईल।"

Jatukaṇṇimāṇavapucchā ekādasamā niṭṭhitā.

"जतुकण्णि माणवकाचे प्रश्न नावाचे अकरावे प्रकरण समाप्त झाले।"

12. Bhadrāvudhamāṇavapucchā

१२. "भद्रावुध माणवकाचे प्रश्न"

1107.

११०७.

‘‘Okañjahaṃ taṇhacchidaṃ anejaṃ, (iccāyasmā bhadrāvudho)Nandiñjahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ;

Kappañjahaṃ abhiyāce sumedhaṃ, sutvāna nāgassa apanamissanti ito.

आयुष्यमान भद्रावुध म्हणाले: "ज्यांनी घरादाराचा त्याग केला आहे, जे तृष्णेचा छेद करणारे, अकंप, नंदीचा त्याग करणारे, संसाराच्या महापुरातून पार झालेले, विमुक्त आणि सर्व कल्पनांचा त्याग केलेले अत्यंत प्रज्ञावान आहेत, अशा त्या श्रेष्ठ पुरुषाला मी प्रार्थना करतो. त्यांचे वचन ऐकून येथील लोक आपापल्या स्थानी परत जातील।"

1108.

११०८.

‘‘Nānājanā janapadehi saṅgatā, tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā;

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi, tathā hi te vidito esa dhammo’’.

"हे वीर, विविध जनपदांतून अनेक लोक आपले वचन ऐकण्याच्या इच्छेने येथे एकत्र आले आहेत. आपण त्यांना या धम्माचा चांगल्या प्रकारे उपदेश करावा, कारण आपण हा धम्म जसा आहे तसा जाणला आहे।"

1109.

११०९.

‘‘Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ, (bhadrāvudhāti bhagavā)Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe;

Yaṃ yañhi lokasmimupādiyanti, teneva māro anveti jantuṃ.

"हे भद्रावुध," भगवान म्हणाले, "वर, खाली, मध्यभागी किंवा आजूबाजूला असणाऱ्या सर्व प्रकारच्या ग्रहण करणाऱ्या तृष्णेचा त्याग करावा. कारण या जगात मनुष्य ज्या ज्या गोष्टीचे उपादान करतो, त्याच गोष्टीद्वारे मार त्याच्या पाठीमागे लागतो।"

1110.

१११०.

‘‘Tasmā [Pg.446] pajānaṃ na upādiyetha, bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke;

Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visatta’’nti.

"म्हणूनच, हे जाणून घेऊन स्मृतिमान भिक्खूने या संपूर्ण जगात कशाचेही उपादान करू नये. 'हे लोक ग्रहणात अडकले आहेत' आणि 'ही प्रजा मृत्यूच्या साम्राज्यात अडकलेली आहे' असे पाहत त्याने अनासक्त राहावे।"

Bhadrāvudhamāṇavapucchā dvādasamā niṭṭhitā.

"भद्रावुध माणवकाचे प्रश्न नावाचे बारावे प्रकरण समाप्त झाले।"

13. Udayamāṇavapucchā

१३. "उदय माणवकाचे प्रश्न"

1111.

११११.

‘‘Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ, (iccāyasmā udayo) katakiccaṃ anāsavaṃ;

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ;

Aññāvimokkhaṃ pabrūhi, avijjāya pabhedanaṃ’’.

आयुष्यमान उदय म्हणाले: "ध्यानमग्न, धुलिकणरहित, शांत बसलेल्या, आपले कर्तव्य पूर्ण केलेल्या, आसवमुक्त आणि सर्व धम्मांच्या पार गेलेल्या भगवंतांकडे मी प्रश्न विचारण्याच्या इच्छेने आलो आहे. अविद्या नष्ट करणाऱ्या आणि प्रज्ञेने विमुक्त करणाऱ्या विमोक्षाविषयी मला सांगावे।"

1112.

१११२.

‘‘Pahānaṃ kāmacchandānaṃ, (udayāti bhagavā) domanassāna cūbhayaṃ;

Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ.

"हे उदय," भगवान म्हणाले, "कामवासना आणि दौर्मनस्य या दोन्हीचा त्याग करणे, आळस व सुस्ती दूर करणे आणि पश्चात्ताप व अस्वस्थता रोखणे;"

1113.

१११३.

‘‘Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ, dhammatakkapurejavaṃ;

Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedanaṃ’’.

"उपेक्षा आणि स्मृती यांनी अत्यंत शुद्ध असलेल्या, आणि धम्मविचारांनी युक्त असलेल्या स्थितीला मी अविद्येचा नाश करणारी प्रज्ञा-विमुक्ती असे म्हणतो।"

1114.

१११४.

‘‘Kiṃsu saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ;

Kissassa vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati’’.

"हे जग कशाने बांधले गेले आहे? त्याचे विचरण कशामुळे होते? आणि कशाचा पूर्ण त्याग केल्याने त्याला 'निब्बान' म्हटले जाते?"

1115.

१११५.

‘‘Nandisaṃyojano loko, vitakkassa vicāraṇaṃ;

Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccati’’.

"हे जग नंदीने बांधले गेले आहे, वितर्क हे त्याचे विचरण करण्याचे साधन आहे; आणि तृष्णेचा पूर्ण त्याग केल्यानेच त्याला 'निब्बान' म्हटले जाते।"

1116.

१११६.

‘‘Kathaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhati;

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma, taṃ suṇoma vaco tava’’.

“स्मृतिमान (सती युक्त) होऊन कशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याचे विज्ञान निरुद्ध होते? भगवंतांना विचारण्यासाठी आम्ही आलो आहोत, आम्ही आपले ते वचन ऐकू इच्छितो.”

1117.

१११७.

‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, vedanaṃ nābhinandato;

Evaṃ satassa carato, viññāṇaṃ uparujjhatī’’ti.

“अध्यात्म (अंतर्गत) आणि बाह्य वेदनेचे अभिनंदन न करणाऱ्या (त्यात आनंद न मानणाऱ्या), अशा प्रकारे स्मृतिमान होऊन आचरण करणाऱ्याचे विज्ञान निरुद्ध होते.”

Udayamāṇavapucchā terasamā niṭṭhitā.

तेरावी उदयमाणवपृच्छा समाप्त झाली.

14. Posālamāṇavapucchā

१४. पोसालमाणवपृच्छा

1118.

१११८.

‘‘Yo [Pg.447] atītaṃ ādisati, (iccāyasmā posālo) anejo chinnasaṃsayo;

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ, atthi pañhena āgamaṃ.

“आयुष्यमान पोसाल म्हणाले: ‘जे भूतकाळाचे (अतीत जन्मांचे) निर्देश करतात, जे तृष्णारहित (अनेज) आहेत, ज्यांनी शंकांचे निरसन केले आहे आणि जे सर्व धर्मांच्या पार गेले आहेत, अशा भगवंतांकडे मी प्रश्नाची इच्छा घेऊन आलो आहे.’

1119.

१११९.

‘‘Vibhūtarūpasaññissa, sabbakāyappahāyino;

Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato;

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi, kathaṃ neyyo tathāvidho’’.

‘ज्याची रूपसंज्ञा नष्ट झाली आहे, ज्याने सर्व रूपांचा (कायांचा) त्याग केला आहे, जो आत आणि बाहेर ‘काहीही नाही’ (अकिंचन) असे पाहतो, हे शाक्यपुत्र! मी अशा व्यक्तीच्या ज्ञानाविषयी विचारत आहे. अशा व्यक्तीला पुढे कसे मार्गदर्शन केले जाते?’

1120.

११२०.

‘‘Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, (posālāti bhagavā) abhijānaṃ tathāgato;

Tiṭṭhantamenaṃ jānāti, vimuttaṃ tapparāyaṇaṃ.

“भगवान म्हणाले: ‘हे पोसाल! सर्व विज्ञानस्थितींना पूर्णपणे जाणून घेणारे तथागत, त्या (अकिंचन्यायतन भूमीत) स्थित असलेल्या, मुक्त झालेल्या आणि त्यालाच आपले परम आश्रय मानणाऱ्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) जाणतात.’

1121.

११२१.

‘‘Ākiñcaññasambhavaṃ ñatvā, nandī saṃyojanaṃ iti;

Evametaṃ abhiññāya, tato tattha vipassati;

Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa, brāhmaṇassa vusīmato’’ti.

‘अकिंचन्यायतनाची उत्पत्ती जाणून आणि ‘नंदी (आसक्ती) हेच संयोजन (बंधन) आहे’ हे ओळखून, अशा प्रकारे याला विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून, तो तेथून उठून विपश्यना करतो. ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेल्या त्या ब्राह्मणाचे (अर्हताचे) हे ज्ञान यथार्थ (सत्य) आहे.’”

Posālamāṇavapucchā cuddasamā niṭṭhitā.

चौदावी पोसालमाणवपृच्छा समाप्त झाली.

15. Mogharājamāṇavapucchā

१५. मोघराजमाणवपृच्छा

1122.

११२२.

‘‘Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ, (iccāyasmā mogharājā)Na me byākāsi cakkhumā;

Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutaṃ.

“आयुष्यमान मोघराज म्हणाले: ‘मी शाक्यपुत्रांना दोनदा विचारले, परंतु त्या चक्षुमान (ज्ञानचक्षू असलेल्या) भगवंतांनी मला उत्तर दिले नाही. परंतु मी असे ऐकले आहे की, देवर्षी तिसऱ्यांदा विचारल्यावर उत्तर देतात.’

1123.

११२३.

‘‘Ayaṃ loko paro loko, brahmaloko sadevako;

Diṭṭhiṃ te nābhijānāti, gotamassa yasassino.

‘हा लोक, परलोक आणि देवांसह ब्रह्मलोक, याविषयी यशस्वी गौतम (भगवंत) यांची काय दृष्टी आहे, हे लोकांना ठाऊक नाही.’

1124.

११२४.

‘‘Evaṃ abhikkantadassāviṃ, atthi pañhena āgamaṃ;

Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passati’’.

‘अशा प्रकारे अतिशय श्रेष्ठ दृष्टी असणाऱ्या भगवंतांकडे मी प्रश्न विचारण्यासाठी आलो आहे. जगाकडे कशा प्रकारे पाहणाऱ्या मनुष्याला मृत्यूचा राजा पाहत नाही (पाहू शकत नाही)?’”

1125.

११२५.

‘‘Suññato [Pg.448] lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti.

“भगवान म्हणाले: ‘हे मोघराज! नेहमी स्मृतिमान राहून जगाकडे शून्य (आत्मरहित) भावनेने पाहा. आत्मदृष्टीचा समूळ नाश करून मनुष्य मृत्यूला पार करू शकतो. अशा प्रकारे जगाकडे पाहणाऱ्याला मृत्यूचा राजा पाहत नाही.’”

Mogharājamāṇavapucchā pannarasamā niṭṭhitā.

पंधरावी मोघराजमाणवपृच्छा समाप्त झाली.

16. Piṅgiyamāṇavapucchā

१६. पिंगियमाणवपृच्छा

1126.

११२६.

‘‘Jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo, (iccāyasmā piṅgiyo)Nettā na suddhā savanaṃ na phāsu;

Māhaṃ nassaṃ momuho antarāvaĀcikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ;

Jātijarāya idha vippahānaṃ’’.

“आयुष्यमान पिंगिय म्हणाले: ‘मी वृद्ध, दुर्बळ आणि निस्तेज झालो आहे. माझे डोळे स्पष्ट पाहत नाहीत आणि कान नीट ऐकत नाहीत. मी मध्येच संभ्रमित (मोहग्रस्त) होऊन नष्ट होऊ नये. मला अशा धर्माचा उपदेश करा, जो मी जाणू शकेन आणि ज्याद्वारे या जन्मातच जन्म आणि जरा (वृद्धत्व) यांचा त्याग (विनाश) होईल.’”

1127.

११२७.

‘‘Disvāna rūpesu vihaññamāne, (piṅgiyāti bhagavā)Ruppanti rūpesu janā pamattā;

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto,Jahassu rūpaṃ apunabbhavāya’’.

“भगवान म्हणाले: ‘हे पिंगिय! रूपांमुळे लोकांना पीडित होताना पाहून, आणि प्रमादी (असावध) लोक रूपांमुळेच दुःख भोगतात हे पाहून, तू अप्रमादी (सावध) हो आणि पुनर्जन्म न होण्यासाठी रूपाचा त्याग कर.’”

1128.

११२८.

‘‘Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo;

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ asutaṃ amutaṃ, atho aviññātaṃ kiñcanamatthi loke;

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, jātijarāya idha vippahānaṃ’’.

“‘चार मुख्य दिशा, चार उपदिशा, वर आणि खाली अशा या दहा दिशांमध्ये या जगात असे काहीही नाही जे आपण पाहिले नाही, ऐकले नाही, अनुभवले नाही किंवा आपल्याला ज्ञात नाही. मला अशा धर्माचा उपदेश करा, जो मी जाणू शकेन आणि ज्याद्वारे या जन्मातच जन्म आणि जरा (वृद्धत्व) यांचा त्याग होईल.’”

1129.

११२९.

‘‘Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno, (piṅgiyāti bhagavā)Santāpajāte jarasā parete;

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto, jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyā’’ti.

“भगवान म्हणाले: ‘हे पिंगिय! तृष्णेने ग्रस्त झालेल्या, संतापाने जळणाऱ्या आणि जरेने (वृद्धत्वाने) पीडित झालेल्या मानवांना पाहून, तू अप्रमादी हो आणि पुनर्जन्म न होण्यासाठी तृष्णेचा त्याग कर.’”

Piṅgiyamāṇavapucchā soḷasamā niṭṭhitā.

सोळावी पिंगियमाणवपृच्छा समाप्त झाली.

Pārāyanatthutigāthā

पारायणस्तुतिगाथा

Idamavoca [Pg.449] bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi. Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṅgamanīyā ime dhammāti, tasmā imassa dhammapariyāyassa pārāyananteva adhivacanaṃ.

भगवंतांनी मगध देशात पाषाणक चैत्यात विहार करत असताना हे सांगितले. बावरीच्या सोळा सेवक ब्राह्मणांनी विनंती केल्यावर, त्यांनी विचारलेल्या प्रत्येक प्रश्नाचे भगवंतांनी उत्तर दिले. जर कोणी या प्रत्येक प्रश्नाचा अर्थ आणि धर्म समजून घेऊन धर्मानुसार आचरण (धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती) करेल, तर तो निश्चितच जरा आणि मरणाच्या पार (निर्वाणाला) जाईल. हे सर्व धर्म पार नेणारे (पारगामी) आहेत, म्हणूनच या धर्मोपदेशाला ‘पारायण’ (पार नेणारा मार्ग) असे नाव दिले गेले आहे.

1130.

११३०.

Ajito tissametteyyo, puṇṇako atha mettagū;

Dhotako upasīvo ca, nando ca atha hemako.

अजित, तिस्समेत्तय्य, पुण्णक आणि मेत्तगू; धोतक, उपसीव, नंद आणि हेमक.

1131.

११३१.

Todeyya-kappā dubhayo, jatukaṇṇī ca paṇḍito;

Bhadrāvudho udayo ca, posālo cāpi brāhmaṇo;

Mogharājā ca medhāvī, piṅgiyo ca mahāisi.

तोदेय्य आणि कप्प हे दोघे, पंडित जतुकण्णी; भद्रावुध, उदय आणि ब्राह्मण पोसाल; बुद्धिमान मोघराज आणि महर्षी पिंगिय.

1132.

११३२.

Ete buddhaṃ upāgacchuṃ, sampannacaraṇaṃ isiṃ;

Pucchantā nipuṇe pañhe, buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ.

हे सर्वजण शील आणि आचरणाने संपन्न असलेल्या बुद्ध ऋषींकडे आले. सूक्ष्म प्रश्न विचारण्यासाठी ते सर्वश्रेष्ठ बुद्धांच्या समीप आले.

1133.

११३३.

Tesaṃ buddho pabyākāsi, pañhe puṭṭho yathātathaṃ;

Pañhānaṃ veyyākaraṇena, tosesi brāhmaṇe muni.

त्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांची बुद्धांनी यथार्थपणे उत्तरे दिली. प्रश्नांचे स्पष्टीकरण देऊन मुनींनी (बुद्धांनी) त्या ब्राह्मणांना संतुष्ट केले.

1134.

११३४.

Te tositā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;

Brahmacariyamacariṃsu, varapaññassa santike.

ज्ञानचक्षू असलेल्या, आदित्यबंधू बुद्ध भगवंतांद्वारे संतुष्ट झालेले ते ब्राह्मण, त्या श्रेष्ठ प्रज्ञावंतांच्या सन्निध्यात ब्रह्मचर्याचे आचरण करू लागले.

1135.

११३५.

Ekamekassa pañhassa, yathā buddhena desitaṃ;

Tathā yo paṭipajjeyya, gacche pāraṃ apārato.

बुद्धांनी प्रत्येक प्रश्नाचे जसे उत्तर दिले, त्याप्रमाणे जो कोणी आचरण करेल, तो या अपारातून (संसारातून) पार (निर्वाणाला) जाईल.

1136.

११३६.

Apārā pāraṃ gaccheyya, bhāvento maggamuttamaṃ;

Maggo so pāraṃ gamanāya, tasmā pārāyanaṃ iti.

या उत्तम मार्गाची भावना (अभ्यास) करत मनुष्य संसारातून पार जाऊ शकतो. हा मार्ग पार जाण्यासाठीच आहे, म्हणूनच याला ‘पारायण’ असे म्हणतात.

Pārāyanānugītigāthā

पारायनानुगीतिगाथा

1137.

११३७.

‘‘Pārāyanamanugāyissaṃ, (iccāyasmā piṅgiyo)Yathāddakkhi tathākkhāsi, vimalo bhūrimedhaso;

Nikkāmo nibbano nāgo, kissa hetu musā bhaṇe.

“आयुष्यमान पिंगिय म्हणाले: ‘मी पारायणाचे (पार जाण्याच्या मार्गाचे) गायन करीन. विमल (निष्पाप) आणि अथांग प्रज्ञा असलेल्या भगवंतांनी जसे पाहिले, तसेच त्यांनी उपदेशिले. निष्काम, क्लेशमुक्त आणि श्रेष्ठ अशा अर्हतांनी (नागाने) असत्य का बोलावे?’

1138.

११३८.

‘‘Pahīnamalamohassa[Pg.450], mānamakkhappahāyino;

Handāhaṃ kittayissāmi, giraṃ vaṇṇūpasañhitaṃ.

‘ज्यांचा मोह आणि मळ नष्ट झाला आहे, ज्यांनी मान (अहंकार) आणि मख (मत्सर) यांचा त्याग केला आहे, अशा भगवंतांच्या गुणांनी युक्त असलेल्या वाणीचे मी आता कीर्तन (वर्णन) करतो.’

1139.

११३९.

‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;

Anāsavo sabbadukkhapahīno, saccavhayo brahme upāsito me.

‘अंधकार दूर करणारे, समंतचक्षू (सर्वदर्शी), लोकाचा अंत जाणणारे, सर्व भवांच्या पलीकडे गेलेले, अनास्रव (आस्रवमुक्त), सर्व दुःखांतून मुक्त आणि सत्यनाम असलेले बुद्ध, हे ब्राह्मणा! माझ्याकडून पूजिले गेले आहेत (मी त्यांची सेवा केली आहे).’

1140.

११४०.

‘‘Dijo yathā kubbanakaṃ pahāya, bahupphalaṃ kānanamāvaseyya;

Evaṃ pahaṃ appadasse pahāya, mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto.

‘ज्याप्रमाणे एखादा पक्षी लहान वन सोडून फळांनी बहरलेल्या मोठ्या वनात आश्रय घेतो, त्याचप्रमाणे मी अल्प दृष्टी असलेल्यांना सोडून, महासागरात उतरणाऱ्या हंसाप्रमाणे (बुद्धांच्या महाप्रज्ञेकडे) आलो आहे.’

1141.

११४१.

‘‘Yeme pubbe viyākaṃsu, huraṃ gotamasāsanā;

Iccāsi iti bhavissati;

Sabbaṃ taṃ itihitihaṃ, sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.

‘गौतमांच्या शासनापूर्वी (धर्मापूर्वी) ज्यांनी मला उपदेश केला होता की, ‘असे होते आणि असे होईल’, ते सर्व केवळ ऐकीव गोष्टी (परंपरा) होत्या आणि त्या केवळ तर्काला (विचारांना) वाढवणाऱ्या होत्या.’

1142.

११४२.

‘‘Eko tamanudāsino, jutimā so pabhaṅkaro;

Gotamo bhūripaññāṇo, gotamo bhūrimedhaso.

‘अंधकार दूर करणारे, प्रकाशमान, प्रभाकर (तेजस्वी), अथांग प्रज्ञा असलेले आणि अथांग बुद्धी असलेले गौतम एकटेच विराजमान आहेत.’

1143.

११४३.

‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci’’.

‘ज्यांनी मला संदृष्टिक (याच जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारा), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), तृष्णाक्षय करणारा आणि उपद्रवरहित अशा धर्माचा उपदेश केला, ज्या धर्माला जगात कुठेही उपमा नाही.’”

1144.

११४४.

‘‘Kiṃnu tamhā vippavasasi, muhuttamapi piṅgiya;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

“‘हे पिंगिय! मग तू अशा अथांग प्रज्ञा आणि अथांग बुद्धी असलेल्या गौतम भगवंतांपासून एका क्षणासाठी तरी दूर का राहतोस?’

1145.

११४५.

‘‘Yo te dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci’’.

‘ज्यांनी तुला संदृष्टिक, अकालिक, तृष्णाक्षय करणारा आणि उपद्रवरहित अशा धर्माचा उपदेश केला, ज्या धर्माला जगात कुठेही उपमा नाही.’”

1146.

११४६.

‘‘Nāhaṃ tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

"हे ब्राह्मणा, मी त्या विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेल्या, महान बुद्धिमत्ता असलेल्या गौतम (बुद्धां)पासून एका क्षणासाठीही दूर राहत नाही."

1147.

११४७.

‘‘Yo me dhammamadesesi, sandiṭṭhikamakālikaṃ;

Taṇhakkhayamanītikaṃ, yassa natthi upamā kvaci.

"ज्यांनी मला प्रत्यक्ष दिसणारा (संदिट्ठिक), तात्काळ फळ देणारा (अकालिक), तृष्णेचा क्षय करणारा आणि सर्व संकटांपासून मुक्त असणारा असा धम्म उपदेशिला, ज्या धम्माला कुठेही कोणतीही उपमा नाही."

1148.

११४८.

‘‘Passāmi [Pg.451] naṃ manasā cakkhunāva, rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

Namassamāno vivasemi rattiṃ, teneva maññāmi avippavāsaṃ.

"हे ब्राह्मणा, मी अप्रमत्त (जागृत) राहून रात्रंदिवस त्यांना मनाद्वारे डोळ्यांनी पाहिल्यासारखेच पाहतो. त्यांना वंदन करतच मी रात्र घालवतो, म्हणूनच मी स्वतःला त्यांच्यापासून दूर मानत नाही."

1149.

११४९.

‘‘Saddhā ca pīti ca mano sati ca, nāpenti me gotamasāsanamhā;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño, sa tena teneva natohamasmi.

"माझी श्रद्धा, प्रीती (प्रसन्नता), मन आणि स्मृती हे गौतम बुद्धांच्या शासनापासून (शिकवणीपासून) कधीही दूर जात नाहीत. ते विस्तीर्ण प्रज्ञेचे बुद्ध ज्या ज्या दिशेला जातात, मी त्याच त्याच दिशेला नतमस्तक होतो."

1150.

११५०.

‘‘Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa, teneva kāyo na paleti tattha;

Saṃkappayantāya vajāmi niccaṃ, mano hi me brāhmaṇa tena yutto.

"मी वृद्ध आणि दुर्बल झाल्यामुळे माझे शरीर तिथे (बुद्धांच्या चरणी) जाऊ शकत नाही; परंतु हे ब्राह्मणा, मी संकल्पाने (विचारांच्या प्रवासाने) तिथे नेहमी जातो, कारण माझे मन त्यांच्याशीच जोडलेले आहे."

1151.

११५१.

‘‘Paṅke sayāno pariphandamāno, dīpā dīpaṃ upaplaviṃ ;

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ’’.

"चिखलात पडून तडफडणाऱ्या माणसाप्रमाणे मी एका बेटावरून दुसऱ्या बेटावर वाहत जात होतो. तेव्हा मी ओघ (संसार-प्रवाह) पार केलेल्या, अनास्रव (आसवरहित) अशा सम्यक्‌संबुद्धांना पाहिले."

1152.

११५२.

‘‘Yathā ahū vakkali muttasaddho, bhadrāvudho āḷavi gotamo ca;

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ,Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ’’.

"ज्याप्रमाणे वक्कली, भद्रावुध आणि आळवी-गोतम हे श्रद्धेने मुक्त झाले, त्याचप्रमाणे हे पिंगिय, तूही आपली श्रद्धा दृढ कर; तू मृत्यूच्या राज्याच्या (संसाराच्या) पलीकडच्या तीरावर (निर्वाणाला) जाशील."

1153.

११५३.

‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco;

Vivaṭṭacchado sambuddho, akhilo paṭibhānavā.

"मुनींचे (बुद्धांचे) वचन ऐकून मी अधिकच प्रसन्न झालो आहे. ते सम्यक्‌संबुद्ध अज्ञानाचा पडदा दूर केलेले, दोषरहित आणि प्रतिभासंपन्न आहेत."

1154.

११५४.

‘‘Adhideve abhiññāya, sabbaṃ vedi varovaraṃ ;

Pañhānantakaro satthā, kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ.

"देवतांच्याही पलीकडचे सत्य विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून त्यांनी उच्च-नीच सर्व काही जाणले आहे. शंका घेणाऱ्या व स्वतःला ज्ञानी म्हणवणाऱ्यांच्या प्रश्नांचा अंत करणारे ते शास्ता (गुरू) आहेत."

1155.

११५५.

‘‘Asaṃhīraṃ asaṅkuppaṃ, yassa natthi upamā kvaci;

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā, evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti.

"जे अपरिवर्तनीय (असंहीर) आणि अक्षोभ्य (असंकुप्प) आहे, ज्याला कुठेही उपमा नाही, त्या निर्वाणपदाला मी नक्कीच प्राप्त करीन, यात मला शंका नाही. मला अशा प्रकारे निर्वाणाप्रती समर्पित चित्त असलेला समजावे."

Pārāyanavaggo pañcamo niṭṭhito.

"पाचवा पारायणवग्गो समाप्त झाला."

Suttuddānaṃ –

"सुत्तांची अनुक्रमणिका (उद्दान) -"

1.

१.

Urago [Pg.452] dhaniyopi ca, khaggavisāṇo kasi ca;

Cundo bhavo punadeva, vasalo ca karaṇīyañca;

Hemavato atha yakkho, vijayasuttaṃ munisuttavaranti.

"उरग सुत्त, धनिय सुत्त, खग्गविसाण सुत्त, कसिभारद्वाज सुत्त, चुन्द सुत्त, पराभव सुत्त, वसल सुत्त, करणीयमेत्त सुत्त, हेमवत सुत्त, आळवक यक्ख सुत्त, विजय सुत्त आणि श्रेष्ठ मुनि सुत्त."

2.

२.

Paṭhamakaṭṭhavaro varavaggo, dvādasasuttadharo suvibhatto;

Desito cakkhumatā vimalena, suyyati vaggavaro uragoti.

"बारा सुत्तांचा समावेश असलेला, सुविभक्त (व्यवस्थित विभागलेला) आणि निर्मळ चक्षुमान बुद्धांनी उपदेशिलेला हा पहिला श्रेष्ठ वर्ग 'उरगवग्ग' म्हणून ओळखला जातो."

3.

३.

Ratanāmagandho hirimaṅgalanāmo, sucilomakapilo ca brāhmaṇadhammo;

Nāvā kiṃsīlauṭṭhahano ca, rāhulo ca punapi vaṅgīso.

"रतन सुत्त, आमगन्ध सुत्त, हिरि सुत्त, मंगल सुत्त, सुचिलोम सुत्त, धम्मचरिय (कपिल) सुत्त, ब्राह्मणधम्मिक सुत्त, नावा सुत्त, किंसील सुत्त, उट्ठाण सुत्त, राहुल सुत्त आणि वंगीस सुत्त."

4.

४.

Sammāparibbājanīyopi cettha, dhammikasuttavaro suvibhatto;

Cuddasasuttadharo dutiyamhi, cūḷakavaggavaroti tamāhu.

"तसेच सम्मापरिब्बाजनीय सुत्त आणि श्रेष्ठ धम्मिक सुत्त; चौदा सुत्तांचा समावेश असलेल्या या दुसऱ्या सुविभक्त वर्गाला 'चूळवग्ग' असे म्हणतात."

5.

५.

Pabbajjapadhānasubhāsitanāmo, pūraḷāso punadeva māgho ca;

Sabhiyaṃ keṇiyameva sallanāmo, vāseṭṭhavaro kālikopi ca.

"पब्बज्जा सुत्त, पधान सुत्त, सुभासित सुत्त, पुरळास (सुन्दरिकभारद्वाज) सुत्त, माघ सुत्त, सभिय सुत्त, सेल (केणिय) सुत्त, सल्ल सुत्त, श्रेष्ठ वासेट्ठ सुत्त आणि कोकालिक सुत्त."

6.

६.

Nālakasuttavaro suvibhatto, taṃ anupassī tathā punadeva;

Dvādasasuttadharo tatiyamhi, suyyati vaggavaro mahānāmo.

"सुविभक्त श्रेष्ठ नालक सुत्त आणि द्वयतानुपस्सना सुत्त; बारा सुत्तांचा समावेश असलेला हा तिसरा श्रेष्ठ वर्ग 'महावग्ग' म्हणून ओळखला जातो."

7.

७.

Kāmaguhaṭṭhakaduṭṭhakanāmā, suddhavaro paramaṭṭhakanāmo;

Jarā mettiyavaro suvibhatto, pasūramāgaṇḍiyā purābhedo.

"काम सुत्त, गुहट्ठक सुत्त, दुट्ठट्ठक सुत्त, सुद्धट्ठक सुत्त, परमट्ठक सुत्त, जरा सुत्त, सुविभक्त मेत्तिय सुत्त, पसूर सुत्त, मागण्डिय सुत्त आणि पुराभेद सुत्त."

8.

८.

Kalahavivādo [Pg.453] ubho viyuhā ca, tuvaṭakaattadaṇḍasāriputtā;

Soḷasasuttadharo catutthamhi, aṭṭhakavaggavaroti tamāhu.

"कलहविवाद सुत्त, दोन्ही व्यूह सुत्ते (चूळव्यूह व महाव्यूह), तुवटक्क सुत्त, अत्तदण्ड सुत्त आणि सारिपुत्त सुत्त; सोळा सुत्तांचा समावेश असलेल्या या चौथ्या श्रेष्ठ वर्गाला 'अट्ठकवग्ग' असे म्हणतात."

9.

९.

Magadhe janapade ramaṇīye, desavare katapuññanivese;

Pāsāṇakacetiyavare suvibhatte, vasi bhagavā gaṇaseṭṭho.

"रमणीय अशा मगध जनपदात, पुण्यवंतांचे निवासस्थान असलेल्या श्रेष्ठ प्रदेशात, सुविभक्त अशा पाषाणक चैत्यामध्ये गणांचे श्रेष्ठ असणारे भगवान बुद्ध वास्तव्य करत होते."

10.

१०.

Ubhayavāsamāgatiyamhi, dvādasayojaniyā parisāya;

Soḷasabrāhmaṇānaṃ kira puṭṭho, pucchāya soḷasapañhakammiyā;

Nippakāsayi dhammamadāsi.

"दोन्ही राज्यांच्या (मुळक व अस्सक) सीमेवरील गोदावरी नदीकाठच्या आपल्या निवासस्थानावरून आलेल्या, बारा योजने पसरलेल्या परिषदेमध्ये, सोळा ब्राह्मणांनी विचारलेल्या सोळा प्रश्नांचे अर्थ भगवंतांनी पूर्णपणे प्रकट केले आणि त्यांना धम्माचा उपदेश केला."

11.

११.

Atthapakāsakabyañjanapuṇṇaṃ, dhammamadesesi parakhemajaniyaṃ ;

Lokahitāya jino dvipadaggo, suttavaraṃ bahudhammavicitraṃ;

Sabbakilesapamocanahetuṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"द्विपदांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) श्रेष्ठ असलेल्या विजयी बुद्धांनी जगाच्या कल्याणासाठी अर्थ प्रकट करणाऱ्या शब्दांनी युक्त, इतरांना शांती देणाऱ्या श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला. विविध धम्म-तत्त्वांनी युक्त आणि सर्व क्लेशांपासून मुक्ती देणारे हे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

12.

१२.

Byañjanamatthapadaṃ samayuttaṃ, akkharasaññitaopamagāḷhaṃ;

Lokavicāraṇañāṇapabhaggaṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"व्यंजन आणि अर्थपदांनी युक्त, अक्षरांनी अंकित, उपमांनी सुदृढ आणि जगाचे (पंचस्कंधांचे) परीक्षण करणाऱ्या ज्ञानप्रकाशाने युक्त असे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

13.

१३.

Rāgamale amalaṃ vimalaggaṃ, dosamale amalaṃ vimalaggaṃ;

Mohamale amalaṃ vimalaggaṃ, lokavicāraṇañāṇapabhaggaṃ;

Desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"राग-मलापासून मुक्त व अत्यंत निर्मळ, द्वेष-मलापासून मुक्त व अत्यंत निर्मळ, मोह-मलापासून मुक्त व अत्यंत निर्मळ आणि जगाचे परीक्षण करणाऱ्या ज्ञानप्रकाशाने युक्त असे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

14.

१४.

Klesamale [Pg.454] amalaṃ vimalaggaṃ, duccaritamale amalaṃ vimalaggaṃ;

Lokavicāraṇañāṇapabhaggaṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"क्लेश-मलापासून मुक्त व अत्यंत निर्मळ, दुश्चरित-मलापासून मुक्त व अत्यंत निर्मळ आणि जगाचे परीक्षण करणाऱ्या ज्ञानप्रकाशाने युक्त असे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

15.

१५.

Āsavabandhanayogākilesaṃ, nīvaraṇāni ca tīṇi malāni;

Tassa kilesapamocanahetuṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"ज्या प्राण्यांमध्ये आसव, बंधन, योग, क्लेश, नीवरण आणि तीन प्रकारचे मल अस्तित्वात आहेत, त्यांच्या क्लेशमुक्तीसाठी हे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

16.

१६.

Nimmalasabbakilesapanūdaṃ, rāgavirāgamanejamasokaṃ;

Santapaṇītasududdasadhammaṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"निर्मळ, सर्व क्लेशांचे निवारण करणारा, रागरहित, तृष्णारहित, शोकरहित, शांत, प्रणीत आणि अतिशय दुर्लक्ष्य (पाहण्यास कठीण) अशा लोकोत्तर धम्माचे प्रकटीकरण करणारे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

17.

१७.

Rāgañca dosakamabhañjitasantaṃ, yonicatuggatipañcaviññāṇaṃ;

Taṇhāratacchadanatāṇalatāpamokkhaṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"राग, द्वेष आणि तृष्णेचा नाश करणाऱ्या, चार योनी, पाच गती, सात विज्ञानांचे स्थान आणि तृष्णेचे आवरण व तृष्णारूपी वेलीपासून मुक्त करणाऱ्या श्रेष्ठ सुत्ताचा उपदेश द्विपदोत्तमांनी केला."

18.

१८.

Gambhīraduddasasaṇhanipuṇaṃ, paṇḍitavedaniyaṃ nipuṇatthaṃ;

Lokavicāraṇañāṇapabhaggaṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"गंभीर, दुर्लक्ष्य (पाहण्यास कठीण), सूक्ष्म, केवळ पंडितांनाच समजण्याजोगा सूक्ष्म अर्थ केलेले आणि जगाचे परीक्षण करणाऱ्या ज्ञानप्रकाशाने युक्त असे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

19.

१९.

Navaṅgakusumamālagīveyyaṃ, indriyajhānavimokkhavibhattaṃ;

Aṭṭhaṅgamaggadharaṃ varayānaṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"नवांग (नऊ अंगे) रूपी पुष्पांच्या माळेने सुशोभित, इंद्रिय, ध्यान व विमोक्षांनी विभक्त आणि अष्टांगिक मार्गरूपी श्रेष्ठ वाहनाने युक्त असे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

20.

२०.

Somupamaṃ [Pg.455] vimalaṃ parisuddhaṃ, aṇṇavamūpamaratanasucittaṃ;

Pupphasamaṃ ravimūpamatejaṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggo.

"चंद्रासारखे निर्मळ व शुद्ध, महासागरासारखे रत्नांनी समृद्ध व सुंदर, पुष्पासारखे सुशोभित आणि सूर्यासारखे तेजस्वी वर्चस्व असलेले श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले."

21.

२१.

Khemasivaṃ sukhasītalasantaṃ, maccutatāṇaparaṃ paramatthaṃ;

Tassa sunibbutadassanahetuṃ, desayi suttavaraṃ dvipadaggoti.

"जे क्षेमकारक, Kalyanकारी, अत्यंत सुखद, शीतल व शांत आहे, जे मृत्यूपासून रक्षण करणारे परम सत्य (निर्वाण) आहे; त्या अत्यंत शांत निर्वाणपदाच्या दर्शनासाठी हे श्रेष्ठ सुत्त द्विपदोत्तमांनी उपदेशिले. ही सुत्तांची अनुक्रमणिका (उद्दान) आहे."

Suttanipātapāḷi niṭṭhitā.

"सुत्तनिपात पाळी समाप्त झाली."