นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

ขุทฺทกนิกาเย

खुद्दकनिकाय

อิติวุตฺตกปาฬิ

इतिवुत्तकपाळी

๑. เอกกนิปาโต

१. एककनिपात

๑. ปฐมวคฺโค

१. प्रथम वर्ग

๑. โลภสุตฺตํ

१. लोभ सुत्त

๑. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.195] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตาย. กตมํ เอกธมฺมํ? โลภํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे. तो एक धर्म कोणता? भिक्खूंनो, लोभ या एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน โลเภน ลุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โลภํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

“ज्या लोभाने लुब्ध होऊन प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या लोभाला सम्यक प्रकारे जाणून, विपश्यना करणारे त्याचा त्याग करतात; त्याचा त्याग करून ते या लोकात कधीही पुन्हा परत येत नाहीत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले सुत्त समाप्त.

๒. โทสสุตฺตํ

२. द्वेष सुत्त

๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตาย. กตมํ เอกธมฺมํ? โทสํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे. तो एक धर्म कोणता? भिक्खूंनो, द्वेष या एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน [Pg.196] โทเสน ทุฏฺฐาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โทสํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

“ज्या द्वेषाने दूषित होऊन प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या द्वेषाला सम्यक प्रकारे जाणून, विपश्यना करणारे त्याचा त्याग करतात; त्याचा त्याग करून ते या लोकात कधीही पुन्हा परत येत नाहीत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे सुत्त समाप्त.

๓. โมหสุตฺตํ

३. मोह सुत्त

๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตาย. กตมํ เอกธมฺมํ? โมหํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे. तो एक धर्म कोणता? भिक्खूंनो, मोह या एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน โมเหน มูฬฺหาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โมหํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

“ज्या मोहाने मोहित होऊन प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या मोहाला सम्यक प्रकारे जाणून, विपश्यना करणारे त्याचा त्याग करतात; त्याचा त्याग करून ते या लोकात कधीही पुन्हा परत येत नाहीत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे सुत्त समाप्त.

๔. โกธสุตฺตํ

४. क्रोध सुत्त

๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตาย. กตมํ เอกธมฺมํ? โกธํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे. तो एक धर्म कोणता? भिक्खूंनो, क्रोध या एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน โกเธน กุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โกธํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

“ज्या क्रोधाने क्रुद्ध होऊन प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या क्रोधाला सम्यक प्रकारे जाणून, विपश्यना करणारे त्याचा त्याग करतात; त्याचा त्याग करून ते या लोकात कधीही पुन्हा परत येत नाहीत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे सुत्त समाप्त.

๕. มกฺขสุตฺตํ

५. मक्ख सुत्त

๕. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.197] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตาย. กตมํ เอกธมฺมํ? มกฺขํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे. तो एक धर्म कोणता? भिक्खूंनो, मक्ख (कृतघ्नता) या एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน มกฺเขน มกฺขาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ มกฺขํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

“ज्या मक्खाने (कृतघ्नतेने) माखलेले होऊन प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या मक्खाला सम्यक प्रकारे जाणून, विपश्यना करणारे त्याचा त्याग करतात; त्याचा त्याग करून ते या लोकात कधीही पुन्हा परत येत नाहीत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे सुत्त समाप्त.

๖. มานสุตฺตํ

६. मान सुत्त

๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺมํ, ภิกฺขเว, ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตาย. กตมํ เอกธมฺมํ? มานํ, ภิกฺขเว, เอกธมฺมํ ปชหถ; อหํ โว ปาฏิโภโค อนาคามิตายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे. तो एक धर्म कोणता? भिक्खूंनो, मान (अहंकार) या एका धर्माचा त्याग करा; तुमच्या अनागामी होण्यासाठी मी जामीन आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน มาเนน มตฺตาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ มานํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

“ज्या मानाने मदोन्मत्त होऊन प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या मानाला सम्यक प्रकारे जाणून, विपश्यना करणारे त्याचा त्याग करतात; त्याचा त्याग करून ते या लोकात कधीही पुन्हा परत येत नाहीत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे सुत्त समाप्त.

๗. สพฺพปริญฺญาสุตฺตํ

७. सर्व-परिज्ञा सुत्त

๗. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. สพฺพญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, सर्व (तेभूमक धर्म) विशेष ज्ञानाने न जाणता, पूर्णपणे न ओळखता, त्याविषयीचे चित्त विरागी न करता आणि त्याचा त्याग न करता, मनुष्य दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ ठरतो. परंतु, भिक्खूंनो, सर्व विशेष ज्ञानाने जाणून, पूर्णपणे ओळखून, त्याविषयीचे चित्त विरागी करून आणि त्याचा त्याग करून, मनुष्य दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ ठरतो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘โย [Pg.198] สพฺพํ สพฺพโต ญตฺวา, สพฺพตฺเถสุ น รชฺชติ;

ส เว สพฺพปริญฺญา โส, สพฺพทุกฺขมุปจฺจคา’’ติ.

“जो सर्व काही सर्व प्रकारे जाणून, सर्व गोष्टींमध्ये आसक्त होत नाही; तो खरोखरच सर्व-परिज्ञानी असून, सर्व दुःखांच्या पलीकडे जातो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे सुत्त समाप्त.

๘. มานปริญฺญาสุตฺตํ

८. मानपरिज्ञा सुत्त

๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘มานํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. มานญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, जो मनुष्य मानाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणत नाही, पूर्णपणे समजत नाही, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करत नाही आणि त्याचा त्याग करत नाही, तो दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, भिक्षूंनो, जो मानाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणतो, पूर्णपणे समजतो, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करतो आणि त्याचा त्याग करतो, तो दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ आहे." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘มานุเปตา อยํ ปชา, มานคนฺถา ภเว รตา;

มานํ อปริชานนฺตา, อาคนฺตาโร ปุนพฺภวํ.

"ही प्रजा मानाने युक्त आहे, मानाच्या बंधनात अडकून ती अस्तित्वात (भवामध्ये) रममाण होते. मानाला पूर्णपणे न जाणणारे प्राणी पुन्हा पुन्हा पुनर्जन्माला प्राप्त होतात."

‘‘เย จ มานํ ปหนฺตฺวาน, วิมุตฺตา มานสงฺขเย;

เต มานคนฺถาภิภุโน, สพฺพทุกฺขมุปจฺจคุ’’นฺติ.

"परंतु जे मानाचा त्याग करून, मानाचा क्षय झाल्यावर विमुक्त होतात; ते मानाच्या बंधनावर विजय मिळवून सर्व दुःखांच्या पलीकडे जातात."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. आठवे सुत्त समाप्त.

๙. โลภปริญฺญาสุตฺตํ

९. लोभपरिज्ञा सुत्त

๙. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘โลภํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. โลภญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, जो मनुष्य लोभाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणत नाही, पूर्णपणे समजत नाही, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करत नाही आणि त्याचा त्याग करत नाही, तो दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, भिक्षूंनो, जो लोभाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणतो, पूर्णपणे समजतो, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करतो आणि त्याचा त्याग करतो, तो दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ आहे." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน โลเภน ลุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โลภํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

"ज्या लोभामुळे लोभी झालेले प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या लोभाला सम्यक ज्ञानाने जाणून विपश्यना करणारे (साधक) त्याचा त्याग करतात. त्याचा त्याग करून ते या जगात पुन्हा कधीही परत येत नाहीत."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. नववे सुत्त समाप्त.

๑๐. โทสปริญฺญาสุตฺตํ

१०. द्वेषपरिज्ञा सुत्त

๑๐. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.199] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘โทสํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. โทสญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, जो मनुष्य द्वेषाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणत नाही, पूर्णपणे समजत नाही, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करत नाही आणि त्याचा त्याग करत नाही, तो दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, भिक्षूंनो, जो द्वेषाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणतो, पूर्णपणे समजतो, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करतो आणि त्याचा त्याग करतो, तो दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ आहे." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน โทเสน ทุฏฺฐาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โทสํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

"ज्या द्वेषामुळे दूषित झालेले प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या द्वेषाला सम्यक ज्ञानाने जाणून विपश्यना करणारे (साधक) त्याचा त्याग करतात. त्याचा त्याग करून ते या जगात पुन्हा कधीही परत येत नाहीत."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे सुत्त समाप्त.

ปฐโม วคฺโค นิฏฺฐิโต.

पहिला वर्ग समाप्त झाला.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका –

ราคโทสา อถ โมโห, โกธมกฺขา มานํ สพฺพํ;

มานโต ราคโทสา ปุน ทฺเว, ปกาสิตา วคฺคมาหุ ปฐมนฺติ.

राग (लोभ), द्वेष आणि मोह, क्रोध, मख (कृतघ्नता), मान, सर्व (सब्बं सुत्त), पुन्हा मानापासून आणि दोन वेळा राग व द्वेष; हे सुत्त प्रकाशित केले आहेत. संगीतिकार थेरांनी याला पहिला वर्ग म्हटले आहे.

๒. ทุติยวคฺโค

२. दुसरा वर्ग

๑. โมหปริญฺญาสุตฺตํ

१. मोहपरिज्ञा सुत्त

๑๑. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

११. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘โมหํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. โมหญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, जो मनुष्य मोहाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणत नाही, पूर्णपणे समजत नाही, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करत नाही आणि त्याचा त्याग करत नाही, तो दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, भिक्षूंनो, जो मोहाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणतो, पूर्णपणे समजतो, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करतो आणि त्याचा त्याग करतो, तो दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ आहे." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน โมเหน มูฬฺหาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โมหํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

"ज्या मोहामुळे मोहित झालेले प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या मोहाला सम्यक ज्ञानाने जाणून विपश्यना करणारे (साधक) त्याचा त्याग करतात. त्याचा त्याग करून ते या जगात पुन्हा कधीही परत येत नाहीत."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले सुत्त समाप्त.

๒. โกธปริญฺญาสุตฺตํ

२. क्रोधपरिज्ञा सुत्त

๑๒. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.200] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१२. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘โกธํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. โกธญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, जो मनुष्य क्रोधाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणत नाही, पूर्णपणे समजत नाही, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करत नाही आणि त्याचा त्याग करत नाही, तो दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, भिक्षूंनो, जो क्रोधाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणतो, पूर्णपणे समजतो, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करतो आणि त्याचा त्याग करतो, तो दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ आहे." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน โกเธน กุทฺธาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ โกธํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

"ज्या क्रोधामुळे क्रोधीत झालेले प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या क्रोधाला सम्यक ज्ञानाने जाणून विपश्यना करणारे (साधक) त्याचा त्याग करतात. त्याचा त्याग करून ते या जगात पुन्हा कधीही परत येत नाहीत."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे सुत्त समाप्त.

๓.มกฺขปริญฺญาสุตฺตํ

३. मखपरिज्ञा सुत्त

๑๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१३. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘มกฺขํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. มกฺขญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, जो मनुष्य मखाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणत नाही, पूर्णपणे समजत नाही, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करत नाही आणि त्याचा त्याग करत नाही, तो दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, भिक्षूंनो, जो मखाला विशिष्ट ज्ञानाने जाणतो, पूर्णपणे समजतो, त्याविषयीचे आपले चित्त विरागी करतो आणि त्याचा त्याग करतो, तो दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ आहे." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เยน มกฺเขน มกฺขาเส, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ;

ตํ มกฺขํ สมฺมทญฺญาย, ปชหนฺติ วิปสฺสิโน;

ปหาย น ปุนายนฺติ, อิมํ โลกํ กุทาจน’’นฺติ.

"ज्या मखामुळे ग्रस्त झालेले प्राणी दुर्गतीला जातात; त्या मखाला सम्यक ज्ञानाने जाणून विपश्यना करणारे (साधक) त्याचा त्याग करतात. त्याचा त्याग करून ते या जगात पुन्हा कधीही परत येत नाहीत."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे सुत्त समाप्त.

๔. อวิชฺชานีวรณสุตฺตํ

४. अविद्यानीवरण सुत्त

๑๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१४. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกนีวรณมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน นีวรเณน นิวุตา ปชา ทีฆรตฺตํ สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อวิชฺชานีวรณํ. อวิชฺชานีวรเณน หิ, ภิกฺขเว, นิวุตา ปชา ทีฆรตฺตํ สนฺธาวนฺติ สํสรนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, ज्या एका नीवरणाने (अडथळ्याने) झाकलेले प्राणी दीर्घकाळ संसारात धावत राहतात आणि भटकत राहतात, असे अविद्यानीवरणासारखे दुसरे कोणतेही एक नीवरण मला दिसत नाही. भिक्षूंनो, अविद्यानीवरणाने झाकलेले प्राणी खरोखरच दीर्घकाळ संसारात धावत राहतात आणि भटकत राहतात." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘นตฺถญฺโญ [Pg.201] เอกธมฺโมปิ, เยเนวํ นิวุตา ปชา;

สํสรนฺติ อโหรตฺตํ, ยถา โมเหน อาวุตา.

"ज्याप्रमाणे मोहाने (अविद्येने) वेढलेले प्राणी अहोरात्र संसारात भटकत राहतात, त्याप्रमाणे प्राण्यांना झाकून टाकणारा दुसरा एकही धर्म (नीवरण) नाही."

‘‘เย จ โมหํ ปหนฺตฺวาน, ตโมขนฺธํ ปทาลยุํ;

น เต ปุน สํสรนฺติ, เหตุ เตสํ น วิชฺชตี’’ติ.

"परंतु जे मोहाचा त्याग करून अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करतात, ते पुन्हा संसारात भटकत नाहीत; कारण त्यांच्यासाठी संसारात भटकण्याचे कोणतेही कारण (हेतू) उरलेले नसते."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

या विषयाचा अर्थही भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे सूत्र समाप्त.

๕. ตณฺหาสํโยชนสุตฺตํ

५. तण्हा-संयोजन सुत्त (तृष्णा-संयोजन सूत्र)

๑๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१५. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกสํโยชนมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน สํโยชเนน สํยุตฺตา สตฺตา ทีฆรตฺตํ สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ตณฺหาสํโยชนํ. ตณฺหาสํโยชเนน หิ, ภิกฺขเว, สํยุตฺตา สตฺตา ทีฆรตฺตํ สนฺธาวนฺติ สํสรนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ज्या संयोजनाने (बंधनाने) बांधलेले प्राणी दीर्घकाळ संसारात धावत राहतात, भटकत राहतात, असे या तण्हा-संयोजनासारखे (तृष्णा-बंधनासारखे) दुसरे एकही संयोजन मला दिसत नाही. कारण, भिक्खूंनो, तण्हा-संयोजनाने बांधलेले प्राणी दीर्घकाळ संसारात धावत राहतात, भटकत राहतात.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

“तण्हा (तृष्णा) हाच ज्याचा सोबती आहे असा मनुष्य, दीर्घकाळ संसारात भटकत राहून, या जन्मात किंवा इतर जन्मात (इत्थभाव-अञ्ञथाभाव), संसारातून पार जाऊ शकत नाही.

‘‘เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

तृष्णा हेच दुःखाचे मूळ कारण आहे, हा दोष (आदीनव) जाणून, तृष्णारहित (वीततण्ह), उपादानरहित (अनादान) आणि स्मृतिमान (सतो) होऊन भिक्खूने परिव्राजक व्हावे.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

या विषयाचा अर्थही भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे सूत्र समाप्त.

๖. ปฐมเสขสุตฺตํ

६. पठमसेखसुत्त (प्रथम शैक्ष सूत्र)

๑๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१६. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เสขสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อปฺปตฺตมานสสฺส อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมานสฺส วิหรโต อชฺฌตฺติกํ องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ พหูปการํ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิกาโร. โยนิโส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนสิ กโรนฺโต อกุสลํ ปชหติ[Pg.202], กุสลํ ภาเวตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ज्याने अजून अर्हत्व प्राप्त केले नाही अशा, आणि अनुत्तर योगक्षेम (निर्वाण) इच्छिणाऱ्या शैक्ष (सेख) भिक्खूसाठी, त्याच्या आंतरिक घटकांपैकी (अज्झत्तिकं अंगं) 'योनिसो मनसिकार' (योग्य विचार/मनन) यासारखा दुसरा कोणताही एक घटक मला दिसत नाही जो इतका उपकारक ठरेल. भिक्खूंनो, योनिसो मनसिकार करणारा भिक्खू अकुशलाचा त्याग करतो आणि कुशलाची भावना करतो (वाढवतो).” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘โยนิโส มนสิกาโร, ธมฺโม เสขสฺส ภิกฺขุโน;

นตฺถญฺโญ เอวํ พหุกาโร, อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา;

โยนิโส ปทหํ ภิกฺขุ, ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณ’’ติ.

“योनिसो मनसिकार हाच शैक्ष भिक्खूसाठी असा धर्म आहे; परम अर्थ (अर्हत्व) प्राप्त करण्यासाठी यासारखा दुसरा कोणताही उपकारक धर्म नाही. योनिसो मनसिकारपूर्वक प्रयत्न करणारा भिक्खू दुःखाच्या क्षयाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

या विषयाचा अर्थही भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे सूत्र समाप्त.

๗. ทุติยเสขสุตฺตํ

७. दुतियसेखसुत्त (द्वितीय शैक्ष सूत्र)

๑๗. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१७. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เสขสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อปฺปตฺตมานสสฺส อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมานสฺส วิหรโต พาหิรํ องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ พหูปการํ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, กลฺยาณมิตฺตตา. กลฺยาณมิตฺโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ज्याने अजून अर्हत्व प्राप्त केले नाही अशा, आणि अनुत्तर योगक्षेम (निर्वाण) इच्छिणाऱ्या शैक्ष भिक्खूसाठी, त्याच्या बाह्य घटकांपैकी (बाहिरं अंगं) 'कल्याणमित्रता' (चांगल्या मित्रांची संगत) यासारखा दुसरा कोणताही एक घटक मला दिसत नाही जो इतका उपकारक ठरेल. भिक्खूंनो, कल्याणमित्र असलेला भिक्खू अकुशलाचा त्याग करतो आणि कुशलाची भावना करतो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘กลฺยาณมิตฺโต โย ภิกฺขุ, สปฺปติสฺโส สคารโว;

กรํ มิตฺตานํ วจนํ, สมฺปชาโน ปติสฺสโต;

ปาปุเณ อนุปุพฺเพน, สพฺพสํโยชนกฺขย’’นฺติ.

“जो भिक्खू कल्याणमित्र असलेला, विनयशील व आदरयुक्त असतो; मित्रांच्या उपदेशाचे पालन करतो, संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) आणि स्मृतिमान असतो; तो अनुक्रमाने सर्व संयोजनांच्या क्षयाला (अर्हत्वाला) प्राप्त करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

या विषयाचा अर्थही भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे सूत्र समाप्त.

๘. สงฺฆเภทสุตฺตํ

८. संघभेदसुत्त (संघभेद सूत्र)

๑๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१८. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนาหิตาย พหุชนาสุขาย พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. กตโม เอกธมฺโม? สงฺฆเภโท. สงฺเฆ โข ปน, ภิกฺขเว, ภินฺเน อญฺญมญฺญํ ภณฺฑนานิ เจว โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ ปริภาสา จ โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ ปริกฺเขปา จ โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ ปริจฺจชนา จ โหนฺติ. ตตฺถ อปฺปสนฺนา เจว นปฺปสีทนฺติ, ปสนฺนานญฺจ เอกจฺจานํ อญฺญถตฺตํ โหตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, जगात उत्पन्न होणारा एक धर्म (गोष्ट) असा आहे, जो उत्पन्न झाला असता बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या असुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी कारणीभूत ठरतो. तो एक धर्म कोणता? तो म्हणजे 'संघभेद' (संघात फूट पाडणे). भिक्खूंनो, संघात फूट पडली असता, आपापसात भांडणे होतात, आपापसात शिवीगाळ व निंदा होते, आपापसात बहिष्कार टाकला जातो आणि आपापसात परित्याग केला जातो. त्यामुळे जे अप्रसन्न (श्रद्धा नसलेले) आहेत ते प्रसन्न होत नाहीत, आणि जे आधीच प्रसन्न (श्रद्धावान) आहेत त्यांच्यापैकी काहींची श्रद्धा नष्ट होते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘อาปายิโก [Pg.203] เนรยิโก, กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก;

วคฺคาราโม อธมฺมฏฺโฐ, โยคกฺเขมา ปธํสติ ;

สงฺฆํ สมคฺคํ เภตฺวาน, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ.

“संघभेद करणारा अपाय (दुर्गती) आणि नरकात जाण्यास पात्र ठरतो, तो एका कल्पपर्यंत नरकात राहतो. गटातटात रमणारा, अधर्मावर चालणारा तो मनुष्य योगक्षेमापासून (निर्वाणापासून) भ्रष्ट होतो. एकसंध संघात फूट पाडल्यामुळे, तो एका कल्पपर्यंत नरकात यातना भोगतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

या विषयाचा अर्थही भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. आठवे सूत्र समाप्त.

๙. สงฺฆสามคฺคีสุตฺตํ

९. संघसामग्गीसुत्त (संघ-एकता सूत्र)

๑๙. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१९. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. กตโม เอกธมฺโม? สงฺฆสามคฺคี. สงฺเฆ โข ปน, ภิกฺขเว, สมคฺเค น เจว อญฺญมญฺญํ ภณฺฑนานิ โหนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ ปริภาสา โหนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ ปริกฺเขปา โหนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ ปริจฺจชนา โหนฺติ. ตตฺถ อปฺปสนฺนา เจว ปสีทนฺติ, ปสนฺนานญฺจ ภิยฺโยภาโว โหตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, जगात उत्पन्न होणारा एक धर्म असा आहे, जो उत्पन्न झाला असता बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या सुखासाठी कारणीभूत ठरतो. तो एक धर्म कोणता? तो म्हणजे 'संघसामग्गी' (संघाची एकता). भिक्खूंनो, संघ एकसंध असताना, आपापसात भांडणे होत नाहीत, आपापसात निंदा-नालस्ती होत नाही, आपापसात बहिष्कार टाकला जात नाही आणि आपापसात परित्याग केला जात नाही. तिथे जे अप्रसन्न आहेत ते प्रसन्न होतात, आणि जे आधीच प्रसन्न आहेत त्यांची श्रद्धा अधिकच वाढते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี, สมคฺคานญฺจนุคฺคโห;

สมคฺครโต ธมฺมฏฺโฐ, โยคกฺเขมา น ธํสติ;

สงฺฆํ สมคฺคํ กตฺวาน, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทตี’’ติ.

“संघाची एकता सुखकारक आहे, आणि एकसंध असलेल्यांना साहाय्य करणेही सुखकारक आहे. एकतेमध्ये रमणारा आणि धर्मावर चालणारा मनुष्य योगक्षेमापासून (निर्वाणापासून) भ्रष्ट होत नाही. संघाला एकसंध ठेवल्यामुळे, तो एका कल्पपर्यंत स्वर्गात आनंद उपभोगतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

या विषयाचा अर्थही भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. नववे सूत्र समाप्त.

๑๐. ปทุฏฺฐจิตฺตสุตฺตํ

१०. पदुट्ठचित्तसुत्त (दुष्टचित्त सूत्र)

๒๐. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२०. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปทุฏฺฐจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมมฺหิ จายํ สมเย ปุคฺคโล กาลงฺกเรยฺย ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปทุฏฺฐํ. เจโตปโทสเหตุ โข ปน, ภิกฺขเว, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या जगात मी एखाद्या दुष्टचित्त (द्वेषयुक्त मन असलेल्या) व्यक्तीला माझ्या चित्ताने त्याच्या चित्ताचा वेध घेऊन अशा प्रकारे जाणतो – 'जर या क्षणी या व्यक्तीचा मृत्यू झाला, तर जसा एखादा भार आणून खाली ठेवावा, तसाच तो नरकात फेकला जाईल.' त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, त्याचे चित्त दुष्ट (द्वेषयुक्त) झाले आहे. भिक्खूंनो, चित्ताच्या या दुष्टतेमुळेच या जगात काही प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ปทุฏฺฐจิตฺตํ [Pg.204] ญตฺวาน, เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ;

เอตมตฺถญฺจ พฺยากาสิ, พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก.

“या जगात एखाद्या व्यक्तीचे चित्त दुष्ट (द्वेषयुक्त) आहे हे जाणून, बुद्धांनी भिक्खूंच्या समोर हा अर्थ स्पष्ट केला –

‘‘อิมมฺหิ จายํ สมเย, กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล;

นิรยํ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตํ หิสฺส ปทูสิตํ.

‘जर या क्षणी या व्यक्तीचा मृत्यू झाला, तर तो नरकात उत्पन्न होईल; कारण त्याचे चित्त अत्यंत दूषित झाले आहे.

‘‘ยถา หริตฺวา นิกฺขิเปยฺย, เอวเมว ตถาวิโธ;

เจโตปโทสเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคติ’’นฺติ.

जसे एखादी वस्तू आणून खाली ठेवावी, तसेच अशा प्रकारच्या व्यक्तीचे होते. कारण चित्ताच्या दुष्टतेमुळेच प्राणी दुर्गतीला जातात.’”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

या विषयाचा अर्थही भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे सूत्र समाप्त.

ทุติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

दुसरा वर्ग समाप्त.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

โมโห โกโธ อถ มกฺโข, วิชฺชา ตณฺหา เสขทุเว จ;

เภโท สามคฺคิปุคฺคโล, วคฺคมาหุ ทุติยนฺติ วุจฺจตีติ.

“मोह, क्रोध, मख (मत्सर), विद्या, तृष्णा, दोन शैक्ष सूत्रे, संघभेद, संघसामग्गी आणि पुग्गल (दुष्टचित्त व्यक्ती) – या दहा सूत्रांच्या वर्गाला दुसरा वर्ग असे म्हटले जाते.”

๓. ตติยวคฺโค

३. तिसरा वर्ग

๑. ปสนฺนจิตฺตสุตฺตํ

१. पसन्नचित्तसुत्त (प्रसन्नचित्त सूत्र)

๒๑. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२१. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปสนฺนจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมมฺหิ จายํ สมเย ปุคฺคโล กาลํ กเรยฺย ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค’. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปสนฺนํ. เจโตปสาทเหตุ โข ปน, ภิกฺขเว, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या जगात प्रसन्न चित्त असलेल्या एखाद्या व्यक्तीला मी माझ्या चित्ताने त्याच्या चित्ताचा वेध घेऊन असे ओळखतो – ‘जर या वेळी या व्यक्तीचा मृत्यू झाला, तर जणू काही एखादी आणलेली वस्तू उचलून ठेवावी, त्याप्रमाणे ती स्वर्गात उत्पन्न होईल.’ त्याचे कारण काय? भिक्खूंनो, कारण तिचे चित्त प्रसन्न आहे. भिक्खूंनो, चित्ताच्या प्रसन्नतेच्या कारणानेच या जगातील काही प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘ปสนฺนจิตฺตํ ญตฺวาน, เอกจฺจํ อิธ ปุคฺคลํ;

เอตมตฺถญฺจ พฺยากาสิ, พุทฺโธ ภิกฺขูน สนฺติเก.

“या जगातील एखाद्या प्रसन्न चित्त असलेल्या व्यक्तीला जाणून, बुद्धांनी भिक्खूंच्या सन्निध हा अर्थ स्पष्ट केला.

‘‘อิมมฺหิ [Pg.205] จายํ สมเย, กาลํ กยิราถ ปุคฺคโล;

สุคตึ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตํ หิสฺส ปสาทิตํ.

“जर या वेळी या व्यक्तीचा मृत्यू झाला, तर ती सुगतीमध्ये उत्पन्न होईल; कारण तिचे चित्त प्रसन्न झाले आहे.

‘‘ยถา หริตฺวา นิกฺขิเปยฺย, เอวเมว ตถาวิโธ;

เจโตปสาทเหตุ หิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ.

“ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आणून ठेवावी, अगदी त्याचप्रमाणे तशा प्रकारचा मनुष्य (स्वर्गात स्थापित होतो). कारण चित्ताच्या प्रसन्नतेमुळेच प्राणी सुगतीला जातात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले.

๒. เมตฺตสุตฺตํ

२. मेत्तासुत्त

๒๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२२. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘มา, ภิกฺขเว, ปุญฺญานํ ภายิตฺถ. สุขสฺเสตํ, ภิกฺขเว, อธิวจนํ อิฏฺฐสฺส กนฺตสฺส ปิยสฺส มนาปสฺส ยทิทํ ปุญฺญานิ. อภิชานามิ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, ทีฆรตฺตํ กตานํ ปุญฺญานํ อิฏฺฐํ กนฺตํ ปิยํ มนาปํ วิปากํ ปจฺจนุภูตํ. สตฺต วสฺสานิ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตฺวา สตฺต สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป นยิมํ โลกํ ปุนราคมาสึ. สํวฏฺฏมาเน สุทํ, ภิกฺขเว, กปฺเป อาภสฺสรูปโค โหมิ; วิวฏฺฏมาเน กปฺเป สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชามิ.

“भिक्खूंनो, पुण्याचा भय बाळगू नका. भिक्खूंनो, ‘पुण्य’ हे इष्ट, कांत, प्रिय आणि मनपसंत अशा सुखाचेच दुसरे नाव आहे. भिक्खूंनो, मला ठाऊक आहे की मी दीर्घकाळ केलेल्या पुण्याचे इष्ट, कांत, प्रिय आणि मनपसंत फळ अनुभवले आहे. सात वर्षे मेत्ताचित्ताची भावना करून मी सात संवर्त-विवर्त कल्प या जगात पुन्हा आलो नाही. भिक्खूंनो, कल्प संकुचित होत असताना मी आभास्सर देवलोकात उत्पन्न होत असे; आणि कल्प विवर्त होत असताना मी शून्य ब्रह्मविमानात उत्पन्न होत असे.

‘‘ตตฺร สุทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมา โหมิ มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี. ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, สกฺโก อโหสึ เทวานมินฺโท; อเนกสตกฺขตฺตุํ ราชา อโหสึ จกฺกวตฺตี ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต. โก ปน วาโท ปเทสรชฺชสฺส!

“तिथे, भिक्खूंनो, मी ब्रह्मा, महाब्रह्मा, सर्वाभिभू, अपराजित, सर्वद्रष्टा आणि वशवर्ती होत असे. भिक्खूंनो, मी छत्तीस वेळा देवांचा राजा सक्क झालो; अनेक शेकडो वेळा मी चारही समुद्रांच्या सीमांपर्यंत पृथ्वीवर राज्य करणारा, विजयी, देशात शांतता व स्थैर्य प्रस्थापित करणारा, सप्त रत्नांनी युक्त, धार्मिक आणि धर्मराज असा चक्रवर्ती राजा झालो. मग प्रादेशिक राजा असण्याबद्दल तर काय सांगावे!

‘‘ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘กิสฺส นุ โข เม อิทํ กมฺมสฺส ผลํ, กิสฺส กมฺมสฺส วิปาโก, เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโว’ติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ติณฺณํ โข เม อิทํ กมฺมานํ ผลํ, ติณฺณํ กมฺมานํ วิปาโก, เยนาหํ เอตรหิ เอวํมหิทฺธิโก เอวํมหานุภาโวติ, เสยฺยถิทํ – ทานสฺส, ทมสฺส, สญฺญมสฺสา’’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, माझ्या मनात असा विचार आला – ‘माझ्या कोणत्या कर्माचे हे फळ आहे, कोणत्या कर्माचा हा विपाक आहे, ज्यामुळे मी आता इतका ऋद्धिवान आणि इतका महानुभाव झालो आहे?’ भिक्खूंनो, माझ्या मनात असा विचार आला – ‘माझ्या तीन कर्मांचे हे फळ आहे, तीन कर्मांचा हा विपाक आहे, ज्यामुळे मी आता इतका ऋद्धिवान आणि इतका महानुभाव झालो आहे, ते म्हणजे – दान, दम आणि संयम.’” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘ปุญฺญเมว โส สิกฺเขยฺย, อายตคฺคํ สุขุทฺรยํ;

ทานญฺจ สมจริยญฺจ, เมตฺตจิตฺตญฺจ ภาวเย.

“मनुष्याने पुण्याचीच शिकवण घ्यावी, जे भविष्यात कल्याणकारी आणि सुख देणारे आहे; त्याने दान द्यावे, समचर्या करावी आणि मेत्ताचित्ताची भावना करावी.

‘‘เอเต [Pg.206] ธมฺเม ภาวยิตฺวา, ตโย สุขสมุทฺทเย ;

อพฺยาปชฺฌํ สุขํ โลกํ, ปณฺฑิโต อุปปชฺชตี’’ติ.

“या तीन सुखावह धर्मांची भावना करून, तो पंडित अव्यापज्झ अशा सुखी लोकात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे.

๓. อุภยตฺถสุตฺตํ

३. उभयत्थसुत्त

๒๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२३. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต อุโภ อตฺเถ สมธิคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ สมฺปรายิกญฺจ. กตโม เอกธมฺโม? อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต อุโภ อตฺเถ สมธิคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ สมฺปรายิกญฺจา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, एक धर्म असा आहे की ज्याची भावना केली असता, वारंवार सराव केला असता, तो दोन्ही अर्थ साध्य करून देतो – इहलोकातील हित आणि परलोकातील हित. तो एक धर्म कोणता? कुशल धर्मांमध्ये ‘अप्पमाद’. भिक्खूंनो, हाच तो एक धर्म आहे ज्याची भावना केली असता, वारंवार सराव केला असता, तो दोन्ही हित साध्य करून देतो – इहलोकातील हित आणि परलोकातील हित.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ปุญฺญกิริยาสุ ปณฺฑิตา;

อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ, อธิคณฺหาติ ปณฺฑิโต.

“पंडित लोक पुण्यकर्मांमध्ये अप्पमादाची प्रशंसा करतात; अप्पमादी असलेला पंडित दोन्ही हित प्राप्त करतो.

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ.

“या जन्मातील जे हित आहे आणि जे परलोकातील हित आहे; त्या दोन्ही हितांचे आकलन केल्यामुळे त्या धीर पुरुषाला ‘पंडित’ म्हटले जाते.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे.

๔. อฏฺฐิปุญฺชสุตฺตํ

४. अट्ठिपुंजसुत्त

๒๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२४. “भिक्खूंनो, एका कल्पभर संसारचक्रात धावणाऱ्या आणि भटकणाऱ्या एकाच व्यक्तीचा अस्थिपंजर, अस्थींचा ढीग किंवा अस्थींची रास या वेपुल्ल पर्वताएवढी मोठी होऊ शकते; जर त्या अस्थी गोळा करणारा कोणी असेल आणि गोळा केलेल्या अस्थी नष्ट झाल्या नाहीत तर.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘เอกปุคฺคลสฺส, ภิกฺขเว, กปฺปํ สนฺธาวโต สํสรโต สิยา เอวํ มหา อฏฺฐิกงฺกโล อฏฺฐิปุญฺโช อฏฺฐิราสิ ยถายํ เวปุลฺโล ปพฺพโตः สเจ สํหารโก อสฺส, สมฺภตญฺจ น วินสฺเสยฺยา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘เอกสฺเสเกน กปฺเปน, ปุคฺคลสฺสฏฺฐิสญฺจโย;

สิยา ปพฺพตสโม ราสิ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา.

“एका कल्पामध्ये एकाच व्यक्तीच्या अस्थींचा संचय पर्वतासारखा मोठा ढीग होऊ शकतो, असे महर्षींनी सांगितले आहे.

‘‘โส โข ปนายํ อกฺขาโต, เวปุลฺโล ปพฺพโต มหา;

อุตฺตโร คิชฺฌกูฏสฺส, มคธานํ คิริพฺพเช.

“तो हा विशाल वेपुल्ल पर्वत म्हणून ओळखला जातो, जो मगध देशातील गिरिव्रज येथे गिज्झकूट पर्वताच्या उत्तरेला आहे.

‘‘ยโต [Pg.207] จ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ;

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยญฺจฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

“परंतु जेव्हा मनुष्य सम्यक प्रज्ञेने आर्यसत्यांना पाहतो – दुःख, दुःखाची उत्पत्ती, दुःखाचे अतिक्रमण आणि दुःखाच्या शमनाकडे नेणारा आर्य अष्टांगिक मार्ग;

‘‘ส สตฺตกฺขตฺตุํ ปรมํ, สนฺธาวิตฺวาน ปุคฺคโล;

ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, สพฺพสํโยชนกฺขยา’’ติ.

“तो मनुष्य जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म घेऊन, सर्व संयोजनांचा क्षय करून दुःखाचा अंत करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे.

๕. มุสาวาทสุตฺตํ

५. मुसावादसुत्त

๒๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२५. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอกธมฺมํ อตีตสฺส, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคลสฺส นาหํ ตสฺส กิญฺจิ ปาปกมฺมํ อกรณียนฺติ วทามิ. กตมํ เอกธมฺมํ? ยทิทํ ภิกฺขเว, สมฺปชานมุสาวาโท’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, जो मनुष्य एका धर्माचे उल्लंघन करतो, तो कोणतेही पापकृत्य करू शकत नाही असे मी म्हणत नाही. तो एक धर्म कोणता? भिक्खूंनो, तो म्हणजे ‘संपजानमुसावाद’ (जाणूनबुजून असत्य बोलणे).” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘เอกธมฺมํ อตีตสฺส, มุสาวาทิสฺส ชนฺตุโน;

วิติณฺณปรโลกสฺส, นตฺถิ ปาปํ อการิย’’นฺติ.

“ज्या मनुष्याने एका धर्माचे उल्लंघन केले आहे, जो असत्य बोलणारा आहे आणि ज्याने परलोकाची पर्वा सोडली आहे, त्याच्यासाठी न करण्यासारखे कोणतेही पाप उरलेले नाही.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे.

๖. ทานสุตฺตํ

६. दानसुत्त

๒๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२६. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เอวญฺเจ, ภิกฺขเว, สตฺตา ชาเนยฺยุํ ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ ยถาหํ ชานามิ, น อทตฺวา ภุญฺเชยฺยุํ, น จ เนสํ มจฺเฉรมลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺเฐยฺย. โยปิ เนสํ อสฺส จริโม อาโลโป จริมํ กพฬํ, ตโตปิ น อสํวิภชิตฺวา ภุญฺเชยฺยุํ, สเจ เนสํ ปฏิคฺคาหกา อสฺสุ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา น เอวํ ชานนฺติ ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ ยถาหํ ชานามิ, ตสฺมา อทตฺวา ภุญฺชนฺติ, มจฺเฉรมลญฺจ เนสํ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, दान देण्याच्या आणि वाटून घेण्याच्या फळाविषयी जर प्राण्यांना तसे माहीत असते जसे मला माहीत आहे, तर त्यांनी कोणालाही न देता भोजन केले नसते, आणि त्यांच्या मनाला व्यापून राहणारा मत्सराचा मळ त्यांच्या मनात टिकून राहिला नसता. जर त्यांच्याकडे कोणी याचक आले असते, तर त्यांच्याजवळ असलेला शेवटचा घास किंवा शेवटचा तुकडा देखील ते इतरांना दिल्याशिवाय स्वतः जेवले नसते. परंतु, भिक्षूंनो, प्राण्यांना दान देण्याच्या आणि वाटून घेण्याच्या फळाविषयी तसे माहीत नाही जसे मला माहीत आहे, म्हणूनच ते न देता भोजन करतात, आणि मत्सराचा मळ त्यांच्या मनाला व्यापून राहतो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘เอวํ เจ สตฺตา ชาเนยฺยุํ, ยถาวุตฺตํ มเหสินา;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยถา โหติ มหปฺผลํ.

“महान ऋषींनी सांगितल्याप्रमाणे, जर प्राण्यांना दान देण्याच्या आणि वाटून घेण्याच्या फळाविषयी माहीत असते की ते किती महाफलदायी असते,”

‘‘วิเนยฺย [Pg.208] มจฺเฉรมลํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

ทชฺชุํ กาเลน อริเยสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“तर ते मत्सराचा मळ दूर करून, अत्यंत प्रसन्न चित्ताने योग्य वेळी त्या आर्यांना दान देते झाले असते, ज्यांना दिलेले दान महाफलदायी ठरते.”

‘‘อนฺนญฺจ ทตฺวา พหุโน, ทกฺขิเณยฺเยสุ ทกฺขิณํ;

อิโต จุตา มนุสฺสตฺตา, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา.

“अनेक लोकांना अन्न देऊन आणि दान स्वीकारण्यास योग्य असणाऱ्यांना उत्तम दान देऊन, ते दानशूर लोक या मनुष्यलोकातून च्युत होऊन स्वर्गात जातात.”

‘‘เต จ สคฺคคตา ตตฺถ, โมทนฺติ กามกามิโน;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, อนุโภนฺติ อมจฺฉรา’’ติ.

“आणि स्वर्गात गेलेले ते कामोपभोगी तेथे आनंदित होतात. ते मत्सररहित लोक दान देण्याच्या आणि वाटून घेण्याच्या फळाचा उपभोग घेतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे सूत्र समाप्त.

๗. เมตฺตาภาวนาสุตฺตํ

७. मेत्ताभावना सुत्त (मैत्रीभावनेचे सूत्र)

๒๗. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२७. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ยานิ กานิจิ, ภิกฺขเว, โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ สพฺพานิ ตานิ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ. เมตฺตาเยว ตานิ เจโตวิมุตฺติ อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจติ จ.

“भिक्षूंनो, उपधीशी (पुनर्जन्माच्या उपाधीशी) संबंधित असणारी जी काही पुण्यक्रियांची साधने आहेत, ती सर्व मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीच त्या सर्व पुण्यक्रियांना मागे टाकून तळपते, प्रकाशते आणि शोभून दिसते.”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยา กาจิ ตารกรูปานํ ปภา สพฺพา ตา จนฺทิยา ปภาย กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ, จนฺทปภาเยว ตา อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจติ จ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ สพฺพานิ ตานิ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ, เมตฺตาเยว ตานิ เจโตวิมุตฺติ อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจติ จ.

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे सर्व ताऱ्यांचा प्रकाश हा चंद्राच्या प्रकाशाच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाही, चंद्राचा प्रकाशच त्या सर्वांना मागे टाकून तळपतो, प्रकाशतो आणि शोभून दिसतो; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, उपधीशी संबंधित असणारी जी काही पुण्यक्रियांची साधने आहेत, ती सर्व मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीच त्या सर्व पुण्यक्रियांना मागे टाकून तळपते, प्रकाशते आणि शोभून दिसते.”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, วสฺสานํ ปจฺฉิเม มาเส สรทสมเย วิทฺเธ วิคตวลาหเก เทเว อาทิจฺโจ นภํ อพฺภุสฺสกฺกมาโน สพฺพํ อากาสคตํ ตมคตํ อภิวิหจฺจ ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจติ จ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ สพฺพานิ ตานิ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ, เมตฺตาเยว ตานิ เจโตวิมุตฺติ อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจติ จ.

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे पावसाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात, शरद ऋतूत, ढग विरघळून आकाश निरभ्र झाल्यावर, सूर्य आकाशात वर चढताना सर्व अंधाराचा नाश करून तळपतो, प्रकाशतो आणि शोभून दिसतो; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, उपधीशी संबंधित असणारी जी काही पुण्यक्रियांची साधने आहेत, ती सर्व मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीच त्या सर्व पुण्यक्रियांना मागे टाकून तळपते, प्रकाशते आणि शोभून दिसते.”

‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.209], ภิกฺขเว, รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ โอสธิตารกา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจติ จ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ โอปธิกานิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ สพฺพานิ ตานิ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ, เมตฺตาเยว ตานิ เจโตวิมุตฺติ อธิคฺคเหตฺวา ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจติ จา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी ओषधी तारा (शुक्र तारा) तळपतो, प्रकाशतो आणि शोभून दिसतो; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, उपधीशी संबंधित असणारी जी काही पुण्यक्रियांची साधने आहेत, ती सर्व मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीच त्या सर्व पुण्यक्रियांना मागे टाकून तळपते, प्रकाशते आणि शोभून दिसते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘โย จ เมตฺตํ ภาวยติ, อปฺปมาณํ ปฏิสฺสโต;

ตนู สํโยชนา โหนฺติ, ปสฺสโต อุปธิกฺขยํ.

“जो मनुष्य जागरूक राहून अमर्याद मैत्रीभावनेची जोपासना करतो, आणि उपाधींचा क्षय (निर्वाण) पाहतो, त्याचे सर्व संयोजने (बंधने) क्षीण होतात.”

‘‘เอกมฺปิ เจ ปาณมทุฏฺฐจิตฺโต, เมตฺตายติ กุสโล เตน โหติ;

สพฺเพ จ ปาเณ มนสานุกมฺปํ, ปหูตมริโย ปกโรติ ปุญฺญํ.

“जर एखाद्या प्राण्यावरही द्वेषरहित चित्ताने कोणी मैत्री करतो, तर तो त्यामुळे कुशल ठरतो. आणि जो आर्य सर्व प्राण्यांवर मनात अनुकंपा बाळगतो, तो विपुल पुण्याची प्राप्ती करतो.”

‘‘เย สตฺตสณฺฑํ ปถวึ วิชิตฺวา, ราชิสโย ยชมานานุปริยคา;

อสฺสเมธํ ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ วาชเปยฺยํ นิรคฺคฬํ.

“ज्या राजर्षींनी प्राण्यांनी भरलेली ही संपूर्ण पृथ्वी जिंकून, यज्ञ करत संचार केला; अश्वमेध, पुरुषमेध, शम्याप्रास, वाजपेय आणि निरर्गळ यज्ञ केले,”

‘‘เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส สุภาวิตสฺส, กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ;

จนฺทปฺปภา ตารคณาว สพฺเพ.

“ते सर्व यज्ञ चांगल्या प्रकारे जोपासलेल्या मैत्रीपूर्ण चित्ताच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत, ज्याप्रमाणे चंद्राच्या प्रकाशाची बरोबरी सर्व तारे करू शकत नाहीत.”

‘‘โย น หนฺติ น ฆาเตติ, น ชินาติ น ชาปเย;

เมตฺตํโส สพฺพภูเตสุ, เวรํ ตสฺส น เกนจี’’ติ.

“जो स्वतः कोणाची हिंसा करत नाही, कोणाकडून हिंसा करवत नाही, कोणाला जिंकत नाही आणि कोणाचा पराभव करवत नाही; सर्व प्राण्यांवर मैत्रीभाव ठेवणारा असा जो आहे, त्याचे कोणाशीही वैर नसते.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे सूत्र समाप्त.

ตติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

तिसरा वर्ग समाप्त झाला.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

จิตฺตํ [Pg.210] เมตฺตํ อุโภ อตฺเถ, ปุญฺชํ เวปุลฺลปพฺพตํ;

สมฺปชานมุสาวาโท, ทานญฺจ เมตฺตภาวนา.

चित्त सुत्त, मेत्त सुत्त, उभयत्थ सुत्त, पुंज (अट्ठिपुंज) सुत्त, वेपुल्लपब्बत सुत्त, संपजानमुसावाद सुत्त, दान सुत्त आणि मेत्ताभावना सुत्त.

สตฺติมานิ จ สุตฺตานิ, ปุริมานิ จ วีสติ;

เอกธมฺเมสุ สุตฺตนฺตา, สตฺตวีสติสงฺคหาติ.

ही सात सूत्रे आणि पूर्वीची वीस सूत्रे; अशा प्रकारे एकक निपातातील सूत्रांचा संग्रह सत्तावीस (२७) सूत्रांचा होतो.

เอกกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

एकक निपात समाप्त झाला.

๒. ทุกนิปาโต

२. दुक निपात

๑. ปฐมวคฺโค

१. पहिला वर्ग (प्रथम वर्ग)

๑. ทุกฺขวิหารสุตฺตํ

१. दुक्खविहार सुत्त (दुःखमय विहाराचे सूत्र)

๒๘. (ทฺเว [Pg.211] ธมฺเม อนุกฺกฏิ) วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२८. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรติ สวิฆาตํ สอุปายาสํ สปริฬาหํ; กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา. กตเมหิ ทฺวีหิ? อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาย จ, โภชเน อมตฺตญฺญุตาย จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรติ สวิธาตํ สอุปายาสํ สปริฬาหํ; กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, दोन गोष्टींनी युक्त असलेला भिक्षू याच जन्मात क्लेश, त्रास आणि संतापाने युक्त असे दुःखमय जीवन जगतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) त्याला दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. कोणत्या दोन गोष्टींनी? इंद्रियांचे दरवाजे उघडे ठेवल्यामुळे (इंद्रियांवर ताबा न ठेवल्यामुळे) आणि भोजनात योग्य प्रमाण न जाणल्यामुळे. भिक्षूंनो, या दोन गोष्टींनी युक्त असलेला भिक्षू याच जन्मात क्लेश, त्रास आणि संतापाने युक्त असे दुःखमय जीवन जगतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर त्याला दुर्गतीचीच अपेक्षा असते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย ตถา มโน;

เอตานิ ยสฺส ทฺวารานิ, อคุตฺตานิธ ภิกฺขุโน.

“ज्या भिक्षूचे डोळे, कान, नाक, जीभ, शरीर आणि मन हे दरवाजे येथे रक्षिलेले नसतात,”

‘‘โภชนมฺหิ อมตฺตญฺญู, อินฺทฺริเยสุ อสํวุโต;

กายทุกฺขํ เจโตทุกฺขํ, ทุกฺขํ โส อธิคจฺฉติ.

“जो भोजनात प्रमाण न जाणणारा आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेला असतो, तो शारीरिक दुःख आणि मानसिक दुःख अशा दोन्ही प्रकारच्या दुःखाला प्राप्त होतो.”

‘‘ฑยฺหมาเนน กาเยน, ฑยฺหมาเนน เจตสา;

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, ทุกฺขํ วิหรติ ตาทิโส’’ติ.

“तळपणाऱ्या शरीराने आणि तळपणाऱ्या चित्ताने, असा भिक्षू दिवसा असो वा रात्री, दुःखामध्येच जगतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले सूत्र समाप्त.

๒. สุขวิหารสุตฺตํ

२. सुखविहार सुत्त (सुखमय विहाराचे सूत्र)

๒๙. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

२९. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขํ วิหรติ อวิฆาตํ อนุปายาสํ อปริฬาหํ; กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคติ ปาฏิกงฺขา[Pg.212]. กตเมหิ ทฺวีหิ? อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตาย จ, โภชเน มตฺตญฺญุตาย จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขํ วิหรติ อวิฆาตํ อนุปายาสํ อปริฬาหํ; กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคติ ปาฏิกงฺขา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, दोन गोष्टींनी युक्त असलेला भिक्षू याच जन्मात क्लेश, त्रास आणि संतापाशिवाय सुखमय जीवन जगतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) त्याला सुगतीचीच अपेक्षा असते. कोणत्या दोन गोष्टींनी? इंद्रियांचे दरवाजे रक्षिलेले ठेवल्यामुळे आणि भोजनात योग्य प्रमाण जाणल्यामुळे. भिक्षूंनो, या दोन गोष्टींनी युक्त असलेला भिक्षू याच जन्मात क्लेश, त्रास आणि संतापाशिवाय सुखमय जीवन जगतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर त्याला सुगतीचीच अपेक्षा असते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย ตถา มโน;

เอตานิ ยสฺส ทฺวารานิ, สุคุตฺตานิธ ภิกฺขุโน.

“ज्या भिक्खूचे डोळे, कान, नाक, जीभ, शरीर आणि तसेच मन हीद्वारे चांगल्या प्रकारे सुरक्षित (नियंत्रित) आहेत.

‘‘โภชนมฺหิ จ มตฺตญฺญู, อินฺทฺริเยสุ จ สํวุโต;

กายสุขํ เจโตสุขํ, สุขํ โส อธิคจฺฉติ.

“जो भोजनाच्या बाबतीत प्रमाण जाणणारा आहे आणि इंद्रियांवर संयम ठेवणारा आहे, तो शारीरिक सुख आणि मानसिक सुख अशा सुखाला प्राप्त करतो.

‘‘อฑยฺหมาเนน กาเยน, อฑยฺหมาเนน เจตสา;

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สุขํ วิหรติ ตาทิโส’’ติ.

“अशा प्रकारचा भिक्खू न जळणाऱ्या शरीराने आणि न जळणाऱ्या मनाने, दिवसा असो वा रात्री, सुखाने विहरतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे (सुत्त समाप्त).

๓. ตปนียสุตฺตํ

३. तपनीय सुत्त

๓๐. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३०. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ตปนียา. กตเม ทฺเว? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ อกตกลฺยาโณ โหติ, อกตกุสโล, อกตภีรุตฺตาโณ, กตปาโป, กตลุทฺโท, กตกิพฺพิโส. โส ‘อกตํ เม กลฺยาณ’นฺติปิ ตปฺปติ, ‘กตํ เม ปาป’นฺติปิ ตปฺปติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา ตปนียา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, हे दोन धर्म पश्चात्ताप देणारे आहेत. कोणते दोन? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य कल्याणकारी कर्म न करणारा, कुशल कर्म न करणारा, भयग्रस्तांचे रक्षण न करणारा, आणि पाप करणारा, क्रूर कर्म करणारा, हिंसक कर्म करणारा असतो. तो ‘मी कल्याणकारी कर्म केले नाही’ म्हणूनही पश्चात्ताप करतो, आणि ‘मी पाप केले आहे’ म्हणूनही पश्चात्ताप करतो. भिक्खूंनो, हेच ते दोन धर्म पश्चात्ताप देणारे आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘กายทุจฺจริตํ กตฺวา, วจีทุจฺจริตานิ จ;

มโนทุจฺจริตํ กตฺวา, ยญฺจญฺญํ โทสสญฺหิตํ.

“कायेचे दुश्चरित करून, तसेच वाणीचे दुश्चरित करून, मनाचे दुश्चरित करून, आणि इतर जे काही दोषांनी युक्त असे दुष्कृत्य आहे ते करून,

‘‘อกตฺวา กุสลํ กมฺมํ, กตฺวานากุสลํ พหุํ;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ.

“कुशल कर्म न करता, पुष्कळ अकुशल कर्म करून, तो दुर्बुद्धी मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) नरकात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे (सुत्त समाप्त).

๔. อตปนียสุตฺตํ

४. अतपनीय सुत्त

๓๑. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.213] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३१. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา อตปนียา. กตเม ทฺเว? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ กตกลฺยาโณ โหติ, กตกุสโล, กตภีรุตฺตาโณ, อกตปาโป, อกตลุทฺโท, อกตกิพฺพิโส. โส ‘กตํ เม กลฺยาณ’นฺติปิ น ตปฺปติ, ‘อกตํ เม ปาป’นฺติปิ น ตปฺปติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา อตปนียา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, हे दोन धर्म पश्चात्ताप न देणारे आहेत. कोणते दोन? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य कल्याणकारी कर्म करणारा, कुशल कर्म करणारा, भयग्रस्तांचे रक्षण करणारा, आणि पाप न करणारा, क्रूर कर्म न करणारा, हिंसक कर्म न करणारा असतो. तो ‘मी कल्याणकारी कर्म केले आहे’ म्हणूनही पश्चात्ताप करत नाही, आणि ‘मी पाप केले नाही’ म्हणूनही पश्चात्ताप करत नाही. भिक्खूंनो, हेच ते दोन धर्म पश्चात्ताप न देणारे आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘กายทุจฺจริตํ หิตฺวา, วจีทุจฺจริตานิ จ;

มโนทุจฺจริตํ หิตฺวา, ยญฺจญฺญํ โทสสญฺหิตํ.

“कायेचे दुश्चरित त्यागून, तसेच वाणीचे दुश्चरित त्यागून, मनाचे दुश्चरित त्यागून, आणि इतर जे काही दोषांनी युक्त असे दुष्कृत्य आहे ते त्यागून,

‘‘อกตฺวากุสลํ กมฺมํ, กตฺวาน กุสลํ พหุํ;

กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชตี’’ติ.

“अकुशल कर्म न करता, पुष्कळ कुशल कर्म करून, तो बुद्धिमान मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) स्वर्गात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे (सुत्त समाप्त).

๕. ปฐมสีลสุตฺตํ

५. प्रथम शील सुत्त

๓๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३२. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ ทฺวีหิ? ปาปเกน จ สีเลน, ปาปิกาย จ ทิฏฺฐิยา. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, दोन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य, जणू काही एखादा भार उचलून आणून ठेवला जावा, त्याप्रमाणे नरकात टाकला जातो. कोणत्या दोन धर्मांनी? वाईट शीलाने आणि वाईट दृष्टीने. भिक्खूंनो, या दोन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य, जणू काही भार उचलून आणून ठेवला जावा, त्याप्रमाणे नरकात टाकला जातो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘ปาปเกน จ สีเลน, ปาปิกาย จ ทิฏฺฐิยา;

เอเตหิ ทฺวีหิ ธมฺเมหิ, โย สมนฺนาคโต นโร;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ.

“वाईट शीलाने आणि वाईट दृष्टीने; या दोन धर्मांनी जो मनुष्य युक्त असतो; तो दुर्बुद्धी मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) नरकात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे (सुत्त समाप्त).

๖. ทุติยสีลสุตฺตํ

६. द्वितीय शील सुत्त

๓๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३३. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค. กตเมหิ ทฺวีหิ? ภทฺทเกน จ สีเลน, ภทฺทิกาย จ ทิฏฺฐิยา. อิเมหิ [Pg.214] โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, दोन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य, जणू काही एखादा भार उचलून आणून ठेवला जावा, त्याप्रमाणे स्वर्गात ठेवला जातो. कोणत्या दोन धर्मांनी? चांगल्या शीलाने आणि चांगल्या दृष्टीने. भिक्खूंनो, या दोन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य, जणू काही भार उचलून आणून ठेवला जावा, त्याप्रमाणे स्वर्गात ठेवला जातो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘ภทฺทเกน จ สีเลน, ภทฺทิกาย จ ทิฏฺฐิยา;

เอเตหิ ทฺวีหิ ธมฺเมหิ, โย สมนฺนาคโต นโร;

กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชตี’’ติ.

“चांगल्या शीलाने आणि चांगल्या दृष्टीने; या दोन धर्मांनी जो मनुष्य युक्त असतो; तो बुद्धिमान मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) स्वर्गात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे (सुत्त समाप्त).

๗. อาตาปีสุตฺตํ

७. आतापी सुत्त

๓๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३४. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘อนาตาปี, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อโนตฺตาปี อภพฺโพ สมฺโพธาย, อภพฺโพ นิพฺพานาย, อภพฺโพ อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย. อาตาปี จ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โอตฺตาปี ภพฺโพ สมฺโพธาย, ภพฺโพ นิพฺพานาย, ภพฺโพ อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, जो भिक्खू आतपी नाही आणि अनोत्तपी आहे, तो संबोधीसाठी अयोग्य आहे, निर्वाणासाठी अयोग्य आहे, आणि अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त करण्यासाठी अयोग्य आहे. परंतु भिक्खूंनो, जो भिक्खू आतपी आहे आणि ओत्तपी आहे, तो संबोधीसाठी योग्य आहे, निर्वाणासाठी योग्य आहे, आणि अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त करण्यासाठी योग्य आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘อนาตาปี อโนตฺตาปี, กุสีโต หีนวีริโย;

โย ถีนมิทฺธพหุโล, อหิรีโก อนาทโร;

อภพฺโพ ตาทิโส ภิกฺขุ, ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตมํ.

“जो भिक्खू आतपी नाही, ओत्तपी नाही, आळशी आहे, हीन पराक्रमी आहे, जो स्त्यान-मृद्धने ग्रस्त आहे, लाज नसलेला आणि अनादर करणारा आहे; असा भिक्खू उत्तम संबोधीला स्पर्श करण्यास अयोग्य आहे.

‘‘โย จ สติมา นิปโก ฌายี, อาตาปี โอตฺตาปี จ อปฺปมตฺโต;

สํโยชนํ ชาติชราย เฉตฺวา, อิเธว สมฺโพธิมนุตฺตรํ ผุเส’’ติ.

“परंतु जो भिक्खू स्मृतिमान, प्रज्ञावान, ध्यानी, आतपी, ओत्तपी आणि अप्रमादी आहे; तो जन्म आणि जरेला कारणीभूत असणाऱ्या संयोजनांना तोडून, याच जन्मात अनुत्तर संबोधीला प्राप्त करू शकतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे (सुत्त समाप्त).

๘. ปฐมนกุหนสุตฺตํ

८. प्रथम नकुहन सुत्त

๓๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३५. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘นยิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ชนกุหนตฺถํ, น ชนลปนตฺถํ, น ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถํ, น ‘อิติ มํ ชโน ชานาตู’ติ. อถ โข อิทํ, ภิกฺขเว[Pg.215], พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ สํวรตฺถญฺเจว ปหานตฺถญฺจา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, हे ब्रह्मचर्य लोकांना फसवण्यासाठी आचरले जात नाही, लोकांकडून चार प्रत्यय मिळवण्यासाठी आचरले जात नाही, लाभ, सत्कार आणि कीर्ती मिळवण्यासाठी आचरले जात नाही, किंवा ‘लोक मला जाणोत’ या हेतूने आचरले जात नाही. तर भिक्खूंनो, हे ब्रह्मचर्य केवळ संवरासाठी आणि प्रहाणासाठी आचरले जाते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘สํวรตฺถํ ปหานตฺถํ, พฺรหฺมจริยํ อนีติหํ;

อเทสยิ โส ภควา, นิพฺพาโนคธคามินํ.

“त्या भगवंतांनी संवरासाठी आणि प्रहाणासाठी, संकटांपासून मुक्त असणारे आणि निर्वाणाप्रत घेऊन जाणारे हे ब्रह्मचर्य उपदेशिले आहे.

‘‘เอส มคฺโค มหตฺเตหิ, อนุยาโต มเหสิภิ ;

เย เย ตํ ปฏิปชฺชนฺติ, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ, สตฺถุสาสนการิโน’’ติ.

“हा मार्ग महान आकांक्षी असलेल्या महर्षींनी आचरला आहे. जे कोणी बुद्धांनी उपदेशिल्याप्रमाणे या मार्गाचे आचरण करतात, ते शास्त्यांच्या शासनाचे पालन करणारे सर्व दुःखाचा अंत करतील.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. आठवे (सुत्त समाप्त).

๙. ทุติยนกุหนสุตฺตํ

९. द्वितीय नकुहन सुत्त

๓๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३६. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘นยิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ชนกุหนตฺถํ, น ชนลปนตฺถํ, น ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถํ, น ‘อิติ มํ ชโน ชานาตู’ติ. อถ โข อิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ อภิญฺญตฺถญฺเจว ปริญฺญตฺถญฺจา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूंनो, हे ब्रह्मचर्य (धम्मजीवन) लोकांना आश्चर्यचकित करण्यासाठी, लोकांना आकर्षित करण्यासाठी, लाभ, सत्कार व कीर्ती मिळवण्यासाठी किंवा 'लोकांनी मला ओळखावे' या हेतूने आचरले जात नाही. तर भिक्खूंनो, हे ब्रह्मचर्य केवळ उच्च ज्ञानासाठी (अभिज्ञा) आणि पूर्ण आकलनासाठी (परिज्ञा) आचरले जाते." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘อภิญฺญตฺถํ ปริญฺญตฺถํ, พฺรหฺมจริยํ อนีติหํ;

อเทสยิ โส ภควา, นิพฺพาโนคธคามินํ.

"भगवंतांनी उच्च ज्ञानासाठी आणि पूर्ण आकलनासाठी, अफवांवर किंवा परंपरेवर आधारित नसलेले (अनीतिहं) आणि निर्वाणात विलीन होणारे (निर्वाणगामी) असे हे ब्रह्मचर्य उपदेशिले आहे."

‘‘เอส มคฺโค มหตฺเตหิ, อนุยาโต มเหสิภิ;

เย เย ตํ ปฏิปชฺชนฺติ, ยถา พุทฺเธน เทสิตํ;

ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ, สตฺถุสาสนการิโน’’ติ.

"हा तो मार्ग आहे ज्याचे महान मनाच्या महर्षींनी (बुद्धांनी) आचरण केले आहे. जे कोणी बुद्धांनी उपदेशिलेल्या या मार्गाचे आचरण करतात, ते शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) शासनाचे पालन करणारे सर्व दुःखाचा अंत करतील."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. नववे सूत्र समाप्त.

๑๐. โสมนสฺสสุตฺตํ

१०. सोमनस्स सुत्त (सौमनस्य सूत्र)

๓๗. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३७. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยาย. กตเมหิ [Pg.216] ทฺวีหิ? สํเวชนีเยสุ ฐาเนสุ สํเวชเนน, สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปธาเนน. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू याच जन्मात अत्यंत सुख आणि सौमनस्याने (आनंदाने) विहरतो आणि आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयासाठी त्याचा योग्य प्रयत्न सुरू होतो. कोणत्या दोन गुणांनी? संवेग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये संवेग (तीव्र जाणीव/वैराग्य) निर्माण होणे आणि संवेग प्राप्त झालेल्याने योग्य प्रकारे (योनीसो) उद्योग/प्रयत्न करणे. भिक्खूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू याच जन्मात अत्यंत सुख आणि सौमनस्याने विहरतो आणि आसवांच्या क्षयासाठी त्याचा योग्य प्रयत्न सुरू होतो." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘สํเวชนียฏฺฐาเนสุ, สํวิชฺเชเถว ปณฺฑิโต;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, ปญฺญาย สมเวกฺขิย.

"संवेग उत्पन्न करणाऱ्या प्रसंगांमध्ये सुज्ञ माणसाने संवेगित (जागृत) व्हावे. उद्योगी, चतुर आणि प्रज्ञावान भिक्खूने प्रज्ञेने योग्य प्रकारे निरीक्षण करावे."

‘‘เอวํ วิหารี อาตาปี, สนฺตวุตฺติ อนุทฺธโต;

เจโตสมถมนุยุตฺโต, ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณ’’ติ.

"अशा प्रकारे विहरणारा, उद्योगी, शांत वृत्तीचा, चंचल नसलेला आणि चित्ताच्या शमनामध्ये (एकाग्रतेमध्ये) मग्न असलेला भिक्खू दुःखाच्या क्षयाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतो."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे सूत्र समाप्त.

ปฐโม วคฺโค นิฏฺฐิโต.

पहिला वर्ग (वग्ग) समाप्त झाला.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

ทฺเว จ ภิกฺขู ตปนียา, ตปนียา ปรตฺเถหิ;

อาตาปี นกุหนา ทฺเว, โสมนสฺเสน เต ทสาติ.

दोन भिक्खू सुत्त, दोन तपनीय सुत्त, परत्थ सुत्त, आतापी सुत्त, दोन न-कुहना सुत्त आणि सोमनस्स सुत्त – असे हे एकूण दहा सुत्त आहेत.

๒. ทุติยวคฺโค

२. दुसरा वर्ग (दुतिय वग्ग)

๑. วิตกฺกสุตฺตํ

१. वितक्क सुत्त (वितर्क सूत्र)

๓๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३८. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตถาคตํ, ภิกฺขเว, อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทฺเว วิตกฺกา พหุลํ สมุทาจรนฺติ – เขโม จ วิตกฺโก, ปวิเวโก จ. อพฺยาปชฺฌาราโม, ภิกฺขเว, ตถาคโต อพฺยาปชฺฌรโต. ตเมนํ, ภิกฺขเว, ตถาคตํ อพฺยาปชฺฌารามํ อพฺยาปชฺฌรตํ เอเสว วิตกฺโก พหุลํ สมุทาจรติ – ‘อิมายาหํ อิริยาย น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา’ติ.

"भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागतांच्या मनात वारंवार दोन विचार (वितर्क) उद्भवतात – क्षेम (कल्याणकारी) विचार आणि प्रविवेक (एकांत) विचार. भिक्खूंनो, तथागत हे अव्यापादामध्ये (अहिंसेमध्ये) रमणारे आणि अव्यापादामध्ये आनंद मानणारे आहेत. भिक्खूंनो, अव्यापादामध्ये रमणाऱ्या आणि अव्यापादामध्ये आनंद मानणाऱ्या तथागतांच्या मनात वारंवार हाच विचार येतो – 'मी माझ्या या वर्तनाने कोणत्याही चंचल (तस) किंवा स्थिर (थावर) प्राण्याला त्रास देणार नाही.'"

‘‘ปวิเวการาโม[Pg.217], ภิกฺขเว, ตถาคโต ปวิเวกรโต. ตเมนํ, ภิกฺขเว, ตถาคตํ ปวิเวการามํ ปวิเวกรตํ เอเสว วิตกฺโก พหุลํ สมุทาจรติ – ‘ยํ อกุสลํ ตํ ปหีน’นฺติ.

"भिक्खूंनो, तथागत हे प्रविवेकामध्ये (एकांतात) रमणारे आणि प्रविवेकामध्ये आनंद मानणारे आहेत. भिक्खूंनो, प्रविवेकामध्ये रमणाऱ्या आणि प्रविवेकामध्ये आनंद मानणाऱ्या तथागतांच्या मनात वारंवार हाच विचार येतो – 'जे अकुशल होते, ते नष्ट झाले आहे.'"

‘‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตุมฺเหปิ อพฺยาปชฺฌารามา วิหรถ อพฺยาปชฺฌรตา. เตสํ โว, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ อพฺยาปชฺฌารามานํ วิหรตํ อพฺยาปชฺฌรตานํ เอเสว วิตกฺโก พหุลํ สมุทาจริสฺสติ – ‘อิมาย มยํ อิริยาย น กิญฺจิ พฺยาพาเธม ตสํ วา ถาวรํ วา’ติ.

"म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्हीही अव्यापादामध्ये रमणारे आणि अव्यापादामध्ये आनंद मानणारे होऊन विहरा. भिक्खूंनो, अव्यापादामध्ये रमणाऱ्या आणि अव्यापादामध्ये आनंद मानणाऱ्या तुमच्या मनात वारंवार हाच विचार येईल – 'आम्ही आमच्या या वर्तनाने कोणत्याही चंचल किंवा स्थिर प्राण्याला त्रास देणार नाही.'"

‘‘ปวิเวการามา, ภิกฺขเว, วิหรถ ปวิเวกรตา. เตสํ โว, ภิกฺขเว, ตุมฺหากํ ปวิเวการามานํ วิหรตํ ปวิเวกรตานํ เอเสว วิตกฺโก พหุลํ สมุทาจริสฺสติ – ‘กึ อกุสลํ, กึ อปฺปหีนํ, กึ ปชหามา’’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूंनो, तुम्ही प्रविवेकामध्ये रमणारे आणि प्रविवेकामध्ये आनंद मानणारे होऊन विहरा. भिक्खूंनो, प्रविवेकामध्ये रमणाऱ्या आणि प्रविवेकामध्ये आनंद मानणाऱ्या तुमच्या मनात वारंवार हाच विचार येईल – 'अकुशल काय आहे? काय नष्ट झालेले नाही? आम्ही कशाचा त्याग करावा?'" भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ตถาคตํ พุทฺธมสยฺหสาหินํ, ทุเว วิตกฺกา สมุทาจรนฺติ นํ;

เขโม วิตกฺโก ปฐโม อุทีริโต, ตโต วิเวโก ทุติโย ปกาสิโต.

"अजेयावर विजय मिळवणाऱ्या (असह्यसाही) बुद्ध तथागतांच्या मनात दोन विचार उद्भवतात. पहिला 'क्षेम विचार' सांगितला आहे आणि त्यानंतर दुसरा 'विवेक विचार' प्रकट केला आहे."

‘‘ตโมนุทํ ปารคตํ มเหสึ, ตํ ปตฺติปตฺตํ วสิมํ อนาสวํ;

วิสนฺตรํ ตณฺหกฺขเย วิมุตฺตํ, ตํ เว มุนึ อนฺติมเทหธารึ;

มารญฺชหํ พฺรูมิ ชราย ปารคุํ.

"अंधकार दूर करणाऱ्या, पार गेलेल्या, महर्षी, ध्येय प्राप्त केलेल्या, जितेंद्रिय (वसिमं), अनास्रव (अनासवा), विष ओलांडून गेलेल्या (विसंतरं), तृष्णेच्या क्षयाने विमुक्त झालेल्या, अंतिम शरीर धारण करणाऱ्या, मार-विजेत्या आणि जरेच्या पार गेलेल्या त्या मुनींना मी (तथागत) म्हणतो."

‘‘เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต, ยถาปิ ปสฺเส ชนตํ สมนฺตโต;

ตถูปมํ ธมฺมมยํ สุเมโธ, ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขุ;

โสกาวติณฺณํ ชนตมเปตโสโก, อเวกฺขติ ชาติชราภิภูต’’นฺติ.

"ज्याप्रमाणे खडकाळ पर्वताच्या शिखरावर उभा असलेला माणूस सभोवतालच्या लोकांना पाहतो, त्याचप्रमाणे तो सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञावान), समंतचक्षू (सर्वदर्शी) आणि शोकमुक्त बुद्ध धम्ममय प्रासादावर चढून, जन्म आणि जरेने ग्रस्त असलेल्या व शोकात बुडालेल्या लोकसमुदायाकडे पाहतात."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले सूत्र समाप्त.

๒. เทสนาสุตฺตํ

२. देसना सुत्त (देशना सूत्र)

๓๙. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.218] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

३९. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตถาคตสฺส, ภิกฺขเว, อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทฺเว ธมฺมเทสนา ปริยาเยน ภวนฺติ. กตมา ทฺเว? ‘ปาปํ ปาปกโต ปสฺสถา’ติ – อยํ ปฐมา ธมฺมเทสนา; ‘ปาปํ ปาปกโต ทิสฺวา ตตฺถ นิพฺพินฺทถ วิรชฺชถ วิมุจฺจถา’ติ – อยํ ทุติยา ธมฺมเทสนา. ตถาคตสฺส, ภิกฺขเว, อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อิมา ทฺเว ธมฺมเทสนา ปริยาเยน ภวนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागतांचे दोन प्रकारे धम्मदेशना (धर्माचे उपदेश) होतात. कोणते दोन? 'पापाला पाप म्हणून पहा' – ही पहिली धम्मदेशना होय. 'पापाला पाप म्हणून पाहून, त्याविषयी विरक्त व्हा, आसक्ती सोडा आणि मुक्त व्हा' – ही दुसरी धम्मदेशना होय. भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागतांचे हे दोन धम्मदेशनांचे प्रकार आहेत." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ตถาคตสฺส พุทฺธสฺส, สพฺพภูตานุกมฺปิโน;

ปริยายวจนํ ปสฺส, ทฺเว จ ธมฺมา ปกาสิตา.

"सर्व प्राण्यांवर अनुकंपा करणाऱ्या बुद्ध तथागतांचे हे विविध प्रकारे केलेले उपदेश पहा, त्यांनी दोन धर्म (तत्त्वे) प्रकाशित केले आहेत."

‘‘ปาปกํ ปสฺสถ เจตํ, ตตฺถ จาปิ วิรชฺชถ;

ตโต วิรตฺตจิตฺตาเส, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถา’’ติ.

"या पापाला पाप म्हणून पहा आणि त्यापासून विरक्त व्हा. त्यानंतर विरक्त चित्त होऊन तुम्ही सर्व दुःखाचा अंत कराल."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे सूत्र समाप्त.

๓. วิชฺชาสุตฺตํ

३. विज्जा सुत्त (विद्या सूत्र)

๔๐. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४०. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘อวิชฺชา, ภิกฺขเว, ปุพฺพงฺคมา อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ; วิชฺชา จ โข, ภิกฺขเว, ปุพฺพงฺคมา กุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา อนฺวเทว หิโรตฺตปฺป’’นฺติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूंनो, अकुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी अविद्या (अज्ञान) ही अग्रगामी (शुरुवात करणारी) आहे, आणि तिच्या मागोमाग निर्लज्जपणा (अहिरिक) व भीतिशून्यता (अनोत्तप्प) येतात. परंतु भिक्खूंनो, कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी विद्या (ज्ञान) ही अग्रगामी आहे, आणि तिच्या मागोमाग लज्जा (हिरी) व भीती (ओत्तप्प) येतात." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ยา กาจิมา ทุคฺคติโย, อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ;

อวิชฺชามูลิกา สพฺพา, อิจฺฉาโลภสมุสฺสยา.

"या जगात किंवा परलोकात ज्या काही दुर्गती आहेत, त्या सर्वांचे मूळ अविद्येमध्ये आहे; आणि त्या इच्छा व लोभाने वाढतात."

‘‘ยโต จ โหติ ปาปิจฺโฉ, อหิรีโก อนาทโร;

ตโต ปาปํ ปสวติ, อปายํ เตน คจฺฉติ.

"ज्यामुळे माणूस पापी इच्छेचा, निर्लज्ज आणि अनादर करणारा बनतो, त्यामुळे पाप वाढते आणि त्या योगाने तो अपायाला (दुर्गतीला) प्राप्त होतो."

‘‘ตสฺมา ฉนฺทญฺจ โลภญฺจ, อวิชฺชญฺจ วิราชยํ;

วิชฺชํ อุปฺปาทยํ ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ.

"म्हणूनच, इच्छा (छंद), लोभ आणि अविद्या यांचा त्याग करून, विद्येचा (ज्ञानाचा) उत्पाद करणारा भिक्खू सर्व दुर्गतींचा त्याग करू शकतो."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे सूत्र समाप्त.

๔. ปญฺญาปริหีนสุตฺตํ

४. पञ्ञापरिहीन सुत्त (प्रज्ञापरिहीण सूत्र)

๔๑. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.219] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४१. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เต, ภิกฺขเว, สตฺตา สุปริหีนา เย อริยาย ปญฺญาย ปริหีนา. เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรนฺติ สวิฆาตํ สอุปายาสํ สปริฬาหํ; กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา. เต, ภิกฺขเว, สตฺตา อปริหีนา เย อริยาย ปญฺญาย อปริหีนา. เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขํ วิหรนฺติ อวิฆาตํ อนุปายาสํ อปริฬาหํ; กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคติ ปาฏิกงฺขา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूंनो, जे प्राणी आर्य प्रज्ञेपासून (विपश्यना प्रज्ञा व मार्ग प्रज्ञेपासून) वंचित झाले आहेत, ते अत्यंत क्षीण (ऱ्हास पावलेले) झाले आहेत. ते याच जन्मात क्लेश, तीव्र संताप आणि जळजळीसह दुःखात जगतात; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर त्यांच्यासाठी दुर्गतीच अपेक्षित असते. भिक्खूंनो, जे प्राणी आर्य प्रज्ञेपासून वंचित झालेले नाहीत, ते क्षीण झालेले नाहीत. ते याच जन्मात क्लेशरहित, संतापरहित आणि जळजळरहित होऊन सुखाने जगतात; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर त्यांच्यासाठी सुगतीच अपेक्षित असते. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘ปญฺญาย ปริหาเนน, ปสฺส โลกํ สเทวกํ;

นิวิฏฺฐํ นามรูปสฺมึ, อิทํ สจฺจนฺติ มญฺญติ.

देवलोकासह या जगाकडे पहा; प्रज्ञेच्या अभावामुळे नाम-रूपावर आसक्त होऊन, 'हेच सत्य आहे' असे ते मानतात.

‘‘ปญฺญา หิ เสฏฺฐา โลกสฺมึ, ยายํ นิพฺเพธคามินี;

ยาย สมฺมา ปชานาติ, ชาติภวปริกฺขยํ.

कारण प्रज्ञाच या जगात सर्वश्रेष्ठ आहे, जी (अज्ञान) भेदून निर्वाणाकडे नेते; जिच्याद्वारे मनुष्य जन्म आणि अस्तित्वाचा (भव) क्षय योग्य प्रकारे जाणतो.

‘‘เตสํ เทวา มนุสฺสา จ, สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ;

ปิหยนฺติ หาสปญฺญานํ, สรีรนฺติมธาริน’’นฺติ.

अशा स्मृतीमान, प्रफुल्लित प्रज्ञा असलेल्या, अंतिम शरीर धारण करणाऱ्या आणि सम्यक संबुद्ध असलेल्या अरहंतांची देव आणि मनुष्यही आकांक्षा (आदर) करतात.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे सूत्त समाप्त.

๕. สุกฺกธมฺมสุตฺตํ

५. सुक्कधम्म सूत्त

๔๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४२. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ. กตเม ทฺเว? หิรี จ, โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม เจ, ภิกฺขเว, ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ น ปาเลยฺยุํ, นยิธ ปญฺญาเยถ มาตาติ วา มาตุจฺฉาติ วา มาตุลานีติ วา อาจริยภริยาติ วา ครูนํ ทาราติ วา. สมฺเภทํ โลโก อคมิสฺส ยถา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา โสณสิงฺคาลา. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อิเม ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ ตสฺมา ปญฺญายติ มาตาติ วา มาตุจฺฉาติ วา มาตุลานีติ วา อาจริยภริยาติ วา ครูนํ ทาราติ วา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूंनो, हे दोन शुक्ल (शुद्ध) धर्म जगाचे रक्षण करतात. कोणते दोन? हिरी (पापाची लाज वाटणे) आणि ओत्तप्प (पापाची भीती वाटणे). भिक्खूंनो, जर हे दोन शुक्ल धर्म जगाचे रक्षण करते ना झाले, तर या जगात 'आई', 'मावशी', 'काकी/मामी', 'आचार्यांची पत्नी' किंवा 'आदरणीय व्यक्तींची पत्नी' असा भेद उरणार नाही. हे जग शेळ्या-मेंढ्या, कोंबड्या, डुकरे, कुत्रे आणि कोल्हे यांच्याप्रमाणे स्वैराचाराने संमिश्र झाले असते. परंतु, भिक्खूंनो, हे दोन शुक्ल धर्म जगाचे रक्षण करतात, म्हणूनच 'आई', 'मावशी', 'काकी/मामी', 'आचार्यांची पत्नी' किंवा 'आदरणीय व्यक्तींची पत्नी' असा भेद स्पष्टपणे दिसून येतो. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘เยสํ [Pg.220] เจ หิริโอตฺตปฺปํ, สพฺพทา จ น วิชฺชติ;

โวกฺกนฺตา สุกฺกมูลา เต, ชาติมรณคามิโน.

ज्यांच्यामध्ये हिरी आणि ओत्तप्प कधीही अस्तित्वात नसतात, ते शुक्ल धर्माच्या मुळापासून वंचित होऊन वारंवार जन्म आणि मृत्यूच्या चक्रात पडतात.

‘‘เยสญฺจ หิริโอตฺตปฺปํ, สทา สมฺมา อุปฏฺฐิตา;

วิรูฬฺหพฺรหฺมจริยา เต, สนฺโต ขีณปุนพฺภวา’’ติ.

परंतु ज्यांच्यामध्ये हिरी आणि ओत्तप्प नेहमी योग्य प्रकारे प्रस्थापित असतात, ज्यांचे ब्रह्मचर्य वृद्धिंगत झाले आहे, ते शांत झालेले पुरुष पुनर्जन्मापासून मुक्त होतात.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे सूत्त समाप्त.

๖. อชาตสุตฺตํ

६. अजात सूत्त

๔๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४३. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ. โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूंनो, जे अजात (उत्पन्न न झालेले), अभूत (अस्तित्वात न आलेले), अकृत (न बनवलेले) आणि असंस्कृत (संस्कारित न केलेले, म्हणजेच निर्वाण) आहे, ते अस्तित्वात आहे. भिक्खूंनो, जर हे अजात, अभूत, अकृत आणि असंस्कृत अस्तित्वात नसले असते, तर जे जात (उत्पन्न झालेले), भूत (अस्तित्वात आलेले), कृत (बनवलेले) आणि संस्कृत (संस्कारित) आहे, त्यापासून मुक्तीचा मार्ग येथे दिसला नसता. परंतु, भिक्खूंनो, अजात, अभूत, अकृत आणि असंस्कृत अस्तित्वात आहे, म्हणूनच जात, भूत, कृत आणि संस्कृत असलेल्या या पंचस्कंधातून मुक्तीचा मार्ग स्पष्टपणे दिसून येतो. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘ชาตํ ภูตํ สมุปฺปนฺนํ, กตํ สงฺขตมทฺธุวํ;

ชรามรณสงฺฆาฏํ, โรคนีฬํ ปภงฺคุรํ.

जे उत्पन्न झालेले, अस्तित्वात आलेले, समुत्पन्न झालेले, बनवलेले, संस्कृत आणि अनित्य आहे; जे जरा आणि मृत्यूने वेढलेले आहे, रोगांचे घर आहे आणि नाशवंत आहे;

‘‘อาหารเนตฺติปฺปภวํ, นาลํ ตทภินนฺทิตุํ;

ตสฺส นิสฺสรณํ สนฺตํ, อตกฺกาวจรํ ธุวํ.

जे आहारावर आणि तृष्णेवर अवलंबून उत्पन्न होते, त्यावर आसक्त होणे योग्य नाही. त्या (पंचस्कंधापासून) मुक्ती देणारे, शांत, तर्काच्या पलीकडचे आणि ध्रुव (शाश्वत) असे;

‘‘อชาตํ อสมุปฺปนฺนํ, อโสกํ วิรชํ ปทํ;

นิโรโธ ทุกฺขธมฺมานํ, สงฺขารูปสโม สุโข’’ติ.

जे अजात, असमत्पुन्न, शोकरहित आणि मलरहित पद आहे; जे सर्व दुःखद धर्मांचा निरोध करणारे आणि संस्कारांचे शमन करणारे निर्वाण आहे, तेच परम सुख आहे.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे सूत्त समाप्त.

๗. นิพฺพานธาตุสุตฺตํ

७. निब्बानधातु सूत्त

๔๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४४. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, นิพฺพานธาตุโย. กตเม ทฺเว? สอุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ, อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตุ.

भिक्खूंनो, या दोन निर्वाणधातू आहेत. कोणत्या दोन? सउपादिशेष निर्वाणधातू (पंचस्कंधांचा अवशेष असलेली) आणि अनुपादिशेष निर्वाणधातू (पंचस्कंधांचा अवशेष नसलेली).

‘‘กตมา [Pg.221] จ, ภิกฺขเว, สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรหํ โหติ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต. ตสฺส ติฏฺฐนฺเตว ปญฺจินฺทฺริยานิ เยสํ อวิฆาตตฺตา มนาปามนาปํ ปจฺจนุโภติ, สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ. ตสฺส โย ราคกฺขโย, โทสกฺขโย, โมหกฺขโย – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ.

भिक्खूंनो, सउपादिशेष निर्वाणधातू कोणती आहे? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू अरहंत असतो, ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, ज्याने (स्कंधांचे) ओझे उतरवून ठेवले आहे, ज्याने स्वतःचे कल्याण (अरहंतपद) प्राप्त केले आहे, ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जो सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाला आहे. त्या अरहंताची पाच इंद्रिये अजूनही टिकून असतात, ज्यांच्याद्वारे तो अनुकूल व प्रतिकूल विषयांचा अनुभव घेतो आणि सुख-दुःखाचे संवेदन करतो. त्या अरहंताचा जो रागक्षय, द्वेषक्षय आणि मोहक्षय आहे – भिक्खूंनो, यालाच 'सउपादिशेष निर्वाणधातू' असे म्हणतात.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อรหํ โหติ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต. ตสฺส อิเธว, ภิกฺขเว, สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีติ ภวิสฺสนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว นิพฺพานธาตุโย’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूंनो, अनुपादिशेष निर्वाणधातू कोणती आहे? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू अरहंत असतो, ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, ज्याने ओझे उतरवून ठेवले आहे, ज्याने स्वतःचे कल्याण प्राप्त केले आहे, ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जो सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाला आहे. भिक्खूंनो, याच जन्मात त्या अरहंताच्या सर्व वेदना (अनुभव) तृष्णेने अभिनंदित न होता शांत (शीतळीभूत) होतील. भिक्खूंनो, यालाच 'अनुपादिशेष निर्वाणधातू' असे म्हणतात. भिक्खूंनो, या दोन निर्वाणधातू आहेत. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘ทุเว อิมา จกฺขุมตา ปกาสิตา, นิพฺพานธาตู อนิสฺสิเตน ตาทินา;

เอกา หิ ธาตุ อิธ ทิฏฺฐธมฺมิกา, สอุปาทิเสสา ภวเนตฺติสงฺขยา;

อนุปาทิเสสา ปน สมฺปรายิกา, ยมฺหิ นิรุชฺฌนฺติ ภวานิ สพฺพโส.

पाच डोळे (ज्ञानचक्षू) असणाऱ्या, कशावरही अवलंबून नसणाऱ्या आणि तादि-गुणसंपन्न (समभावी) भगवंतांनी या दोन निर्वाणधातू प्रकट केल्या आहेत. त्यातील एक (सउपादिशेष) निर्वाणधातू याच जन्मात अनुभवास येते, जिच्यात पंचस्कंध शिल्लक असतात आणि भव-तृष्णा नष्ट झालेली असते. दुसरी अनुपादिशेष निर्वाणधातू मात्र मृत्यूनंतर (परलोकात) प्राप्त होते, जिच्यामध्ये सर्व प्रकारचे भव पूर्णपणे निरुद्ध होतात.

‘‘เย เอตทญฺญาย ปทํ อสงฺขตํ, วิมุตฺตจิตฺตา ภวเนตฺติสงฺขยา;

เต ธมฺมสาราธิคมา ขเย รตา, ปหํสุ เต สพฺพภวานิ ตาทิโน’’ติ.

जे या असंस्कृत पदाला (निर्वाणाला) जाणून, भव-तृष्णेचा क्षय करून विमुक्त चित्त झाले आहेत; ते धर्माचे सार प्राप्त करून राग इत्यादींच्या क्षयात (निर्वाणात) रममाण होतात. ते तादि-गुणसंपन्न अरहंत सर्व भवांचा त्याग करतात.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे सूत्त समाप्त.

๘. ปฏิสลฺลานสุตฺตํ

८. पटिसल्लान सूत्त

๔๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४५. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ปฏิสลฺลานารามา, ภิกฺขเว, วิหรถ ปฏิสลฺลานรตา, อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺตา, อนิรากตชฺฌานา, วิปสฺสนาย สมนฺนาคตา, พฺรูเหตา สุญฺญาคารานํ[Pg.222]. ปฏิสลฺลานารามานํ, ภิกฺขเว, วิหรตํ ปฏิสลฺลานรตานํ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺตานํ อนิรากตมชฺฌานานํ วิปสฺสนาย สมนฺนาคตานํ พฺรูเหตานํ สุญฺญาคารานํ ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ – ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา, สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूंनो, एकांतात राहण्यात आनंद मानणारे, एकांतामध्ये रमणारे, अध्यात्मिक चित्तशमनात (चित्ताच्या शांततेत) मग्न असणारे, अखंड ध्यान करणारे, विपश्यनेने युक्त असणारे आणि शून्य घरांचा (शांत ठिकाणांचा) आश्रय घेणारे व्हा. भिक्खूंनो, जे एकांतात राहण्यात आनंद मानतात, एकांतात रमतात, अध्यात्मिक चित्तशमनात मग्न असतात, अखंड ध्यान करतात, विपश्यनेने युक्त असतात आणि शून्य घरांचा आश्रय घेतात, अशा व्यक्तींना दोन फळांपैकी एका फळाची याच जन्मात खात्रीने अपेक्षा असते – एकतर पूर्ण प्रज्ञा (अरहंतपद) किंवा जर काही क्लेशांचा अवशेष शिल्लक राहिला, तर अनागामी पद. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘เย สนฺตจิตฺตา นิปกา, สติมนฺโต จ ฌายิโน;

สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสนฺติ, กาเมสุ อนเปกฺขิโน.

ज्यांचे चित्त शांत आहे, जे प्रज्ञावान, स्मृतीमान आणि ध्यानमग्न आहेत; जे कामासक्तीपासून मुक्त होऊन धर्माचे (पंचस्कंधांचे) योग्य प्रकारे दर्शन (विपश्यना) करतात.

‘‘อปฺปมาทรตา สนฺตา, ปมาเท ภยทสฺสิโน;

อภพฺพา ปริหานาย, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก’’ติ.

जे अप्रमादात (जागरूकतेत) रमतात, शांत आहेत आणि प्रमादाला (बेसावधपणाला) भीती मानतात; ते कधीही पतित होऊ शकत नाहीत आणि निर्वाणाच्या अगदी जवळ असतात.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. आठवे सूत्त समाप्त.

๙. สิกฺขานิสํสสุตฺตํ

९. सिक्खानिसंस सूत्त

๔๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४६. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘สิกฺขานิสํสา, ภิกฺขเว, วิหรถ ปญฺญุตฺตรา วิมุตฺติสารา สตาธิปเตยฺยา. สิกฺขานิสํสานํ, ภิกฺขเว, วิหรตํ ปญฺญุตฺตรานํ วิมุตฺติสารานํ สตาธิปเตยฺยานํ ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ – ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา, สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, तुम्ही शिक्षेचे (सिक्खेचे) कल्याण इच्छिणारे, प्रज्ञा-श्रेष्ठ, विमुक्तीचे सार असणारे आणि स्मृतीचे (सतीचे) अधिपत्य असणारे होऊन विहार करा. भिक्षूंनो, शिक्षेचे कल्याण इच्छिणाऱ्या, प्रज्ञा-श्रेष्ठ, विमुक्तीचे सार असणाऱ्या आणि स्मृतीचे अधिपत्य असणाऱ्या विहरणाऱ्या भिक्षूंना दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा करता येते – याच जन्मात पूर्ण ज्ञान (अर्हत्व) किंवा उपाधी (क्लेश) शिल्लक राहिल्यास अनागामी अवस्था." भगवंतांनी हे सांगितले. यावर हे म्हटले गेले आहे –

‘‘ปริปุณฺณสิกฺขํ อปหานธมฺมํ, ปญฺญุตฺตรํ ชาติขยนฺตทสฺสึ;

ตํ เว มุนึ อนฺติมเทหธารึ, มารญฺชหํ พฺรูมิ ชราย ปารคุํ.

"ज्यांची शिक्षा (आचरण) परिपूर्ण आहे, ज्यांचा धर्म कधीही नष्ट न होणारा (अपहानधम्म) आहे, जे प्रज्ञा-श्रेष्ठ आहेत आणि जन्माच्या क्षयाला (निर्वाणाला) पाहणारे आहेत; त्या अंतिम शरीर धारण करणाऱ्या, माराचा त्याग करणाऱ्या मुनींना मी खरोखरच जरेच्या पलीकडे (पारंगत) गेलेले म्हणतो."

‘‘ตสฺมา สทา ฌานรตา สมาหิตา, อาตาปิโน ชาติขยนฺตทสฺสิโน;

มารํ สเสนํ อภิภุยฺย ภิกฺขโว, ภวถ ชาติมรณสฺส ปารคา’’ติ.

"म्हणूनच, भिक्षूंनो, तुम्ही नेहमी ध्यानात मग्न, समाहित, उद्योगी (आतपी) आणि जन्माच्या क्षयाला पाहणारे व्हा; सैन्यासह माराचा पराभव करून जन्म-मरणाच्या पलीकडे जाणारे व्हा."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. नववे सूत्र समाप्त.

๑๐. ชาคริยสุตฺตํ

१०. जागरिय सुत्त (जागरूकता सूत्र)

๔๗. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.223] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४७. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ชาคโร จสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิหเรยฺย สโต สมฺปชาโน สมาหิโต ปมุทิโต วิปฺปสนฺโน จ ตตฺถ กาลวิปสฺสี จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ. ชาครสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน วิหรโต สตสฺส สมฺปชานสฺส สมาหิตสฺส ปมุทิตสฺส วิปฺปสนฺนสฺส ตตฺถ กาลวิปสฺสิโน กุสเลสุ ธมฺเมสุ ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ – ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา, สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, भिक्षूने जागरूक, स्मृतिमान (सतो), प्रज्ञावान (संपजानो), समाहित, प्रमुदित आणि प्रसन्न होऊन विहार करावा, तसेच तेथे कुशल धर्मांमध्ये योग्य वेळी विपश्यना (कालविपस्सी) करावी. भिक्षूंनो, जो भिक्षू जागरूक राहून, स्मृतिमान, प्रज्ञावान, समाहित, प्रमुदित आणि प्रसन्न होऊन विहार करतो, आणि कुशल धर्मांमध्ये योग्य वेळी विपश्यना करतो, त्याला दोन फळांपैकी एका फळाची अपेक्षा करता येते – याच जन्मात पूर्ण ज्ञान (अर्हत्व) किंवा उपाधी शिल्लक राहिल्यास अनागामी अवस्था." भगवंतांनी हे सांगितले. यावर हे म्हटले गेले आहे –

‘‘ชาครนฺตา สุณาเถตํ, เย สุตฺตา เต ปพุชฺฌถ;

สุตฺตา ชาคริตํ เสยฺโย, นตฺถิ ชาครโต ภยํ.

"जे जागरूक आहेत त्यांनी हे ऐकावे, जे झोपलेले आहेत त्यांनी जागे व्हावे. झोपण्यापेक्षा जागरूक राहणे श्रेष्ठ आहे, जागरूक असणाऱ्याला कोणतेही भय नसते."

‘‘โย ชาคโร จ สติมา สมฺปชาโน, สมาหิโต มุทิโต วิปฺปสนฺโน จ;

กาเลน โส สมฺมา ธมฺมํ ปริวีมํสมาโน, เอโกทิภูโต วิหเน ตมํ โส.

"जो जागरूक, स्मृतिमान, प्रज्ञावान, समाहित, प्रमुदित आणि प्रसन्न आहे; तो योग्य वेळी धर्माचे योग्य प्रकारे चिंतन करत, एकाग्रचित्त (एकोदिभूतो) होऊन अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करतो."

‘‘ตสฺมา หเว ชาคริยํ ภเชถ, อาตาปี ภิกฺขุ นิปโก ฌานลาภี;

สํโยชนํ ชาติชราย เฉตฺวา, อิเธว สมฺโพธิมนุตฺตรํ ผุเส’’ติ.

"म्हणूनच, खरोखर जागरूकतेचा आश्रय घ्यावा. उद्योगी, प्रज्ञावान आणि ध्यान प्राप्त केलेला भिक्षू जन्म व जरेचे संयोजन (बंधन) तोडून याच जन्मात अनुत्तर संबोधी (अर्हत्व) प्राप्त करतो."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे सूत्र समाप्त.

๑๑. อาปายิกสุตฺตํ

११. आपायिक सुत्त (अपायकारक सूत्र)

๔๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४८. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อาปายิกา เนรยิกา อิทมปฺปหาย. กตเม ทฺเว? โย จ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ, โย จ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตํ อมูลเกน อพฺรหฺมจริเยน อนุทฺธํเสติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อาปายิกา เนรยิกา อิทมปฺปหายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, हे दोन प्रकारचे लोक या गोष्टीचा त्याग न केल्यामुळे दुर्गतीला आणि नरकाला प्राप्त होतात. कोणते दोन? जो अब्रह्मचारी असूनही स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवतो, आणि जो परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्यावर बिनबुडाचे अब्रह्मचर्याचे आरोप करून त्याला कलंकित करतो. भिक्षूंनो, हे दोन प्रकारचे लोक या गोष्टीचा त्याग न केल्यामुळे दुर्गतीला आणि नरकाला प्राप्त होतात." भगवंतांनी हे सांगितले. यावर हे म्हटले गेले आहे –

‘‘อภูตวาที [Pg.224] นิรยํ อุเปติ, โย วาปิ กตฺวา น กโรมิ จาห;

อุโภปิ เต เปจฺจ สมา ภวนฺติ, นิหีนกมฺมา มนุชา ปรตฺถ.

"असत्य बोलणारा नरकात जातो, आणि जो कर्म करूनही 'मी ते केले नाही' असे म्हणतो तोही नरकात जातो. ते दोन्ही नीच कर्म करणारे मनुष्य मृत्यूनंतर परलोकात समान गतीला प्राप्त होतात."

‘‘กาสาวกณฺฐา พหโว, ปาปธมฺมา อสญฺญตา;

ปาปา ปาเปหิ กมฺเมหิ, นิรยํ เต อุปปชฺชเร.

"गळ्यात काषाय वस्त्र परिधान केलेले अनेक जण पापी आणि असंयत असतात. ते पापी लोक आपल्या पापकर्मामुळे नरकात जन्माला येतात."

‘‘เสยฺโย อโยคุโฬ ภุตฺโต, ตตฺโต อคฺคิสิขูปโม;

ยญฺเจ ภุญฺเชยฺย ทุสฺสีโล, รฏฺฐปิณฺฑมสญฺญโต’’ติ.

"दुःशील आणि असंयत राहून देशातील लोकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न (पिंडपात) ग्रहण करण्यापेक्षा, अग्नीच्या ज्वालेसारखा तापलेला लोखंडाचा गोळा खाणे अधिक श्रेयस्कर आहे."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. เอกาทสมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. अकरावे सूत्र समाप्त.

๑๒. ทิฏฺฐิคตสุตฺตํ

१२. दिट्ठिगत सुत्त (दृष्टीगत सूत्र)

๔๙. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

४९. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิคเตหิ ปริยุฏฺฐิตา เทวมนุสฺสา โอลียนฺติ เอเก, อติธาวนฺติ เอเก; จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺติ.

"भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या चुकीच्या दृष्टींनी (मतांनी) ग्रस्त झालेले काही देव आणि मनुष्य मागे रेंगाळतात, तर काही अतिशय पुढे धावतात; परंतु प्रज्ञाचक्षू असणारे मात्र सत्य पाहतात."

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, โอลียนฺติ เอเก? ภวารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา ภวรตา ภวสมฺมุทิตา เตสํ ภวนิโรธาย ธมฺเม เทสิยมาเน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ น ปสีทติ น สนฺติฏฺฐติ นาธิมุจฺจติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, โอลียนฺติ เอเก.

"आणि भिक्षूंनो, काही जण मागे कसे रेंगाळतात? भिक्षूंनो, देव आणि मनुष्य अस्तित्वात (भवात) रमणारे, अस्तित्वात आनंद मानणारे आणि अस्तित्वाने प्रमुदित होणारे असतात. जेव्हा त्यांना अस्तित्वाच्या निरोधासाठी (नष्ट होण्यासाठी) धर्मोपदेश केला जातो, तेव्हा त्यांचे चित्त त्यात प्रवृत्त होत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही आणि ते त्याचा स्वीकार करत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे काही जण मागे रेंगाळतात."

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อติธาวนฺติ เอเก? ภเวเนว โข ปเนเก อฏฺฏียมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา วิภวํ อภินนฺทนฺติ – ยโต กิร, โภ, อยํ อตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ น โหติ ปรํ มรณา; เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ เอตํ ยาถาวนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อติธาวนฺติ เอเก.

"आणि भिक्षूंनो, काही जण अतिशय पुढे कसे धावतात? काही जण अस्तित्वामुळे (भवामुळे) पीडित होऊन, लज्जित होऊन आणि त्याचा वीट येऊन विभवाचे (अस्तित्व नष्ट होण्याचे/उच्छेदवादाचे) अभिनंदन करतात – 'अहो, जेव्हा हा आत्मा शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर नष्ट होतो, नाहीसा होतो, मृत्यूनंतर उरत नाही; हेच शांत आहे, हेच प्रणीत आहे, हेच यथार्थ आहे.' भिक्षूंनो, अशा प्रकारे काही जण अतिशय पुढे धावतात."

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, จกฺขุมนฺโต ปสฺสนฺติ? อิธ ภิกฺขุ ภูตํ ภูตโต ปสฺสติ; ภูตํ ภูตโต ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุมนฺโต ปสฺสนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"आणि भिक्षूंनो, प्रज्ञाचक्षू असणारे कसे पाहतात? येथे भिक्षू जे अस्तित्वात आहे (भूत/पंचस्कंध) त्याला यथार्थ रूपात पाहतो. जे अस्तित्वात आहे त्याला यथार्थ रूपात पाहून, त्याच्याविषयी वैराग्य (निब्बिदाय), अनासक्ती (विरागाय) आणि निरोधासाठी (नष्ट होण्यासाठी) प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) होतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे प्रज्ञाचक्षू असणारे पाहतात." भगवंतांनी हे सांगितले. यावर हे म्हटले गेले आहे –

‘‘เย [Pg.225] ภูตํ ภูตโต ทิสฺวา, ภูตสฺส จ อติกฺกมํ;

ยถาภูเต วิมุจฺจนฺติ, ภวตณฺหา ปริกฺขยา.

"जे अस्तित्वात असलेल्याला यथार्थ रूपात पाहून आणि अस्तित्वाच्या पलीकडे जाऊन, भव-तृष्णेचा क्षय झाल्यामुळे यथार्थ निर्वाणात विमुक्त होतात."

‘‘ส เว ภูตปริญฺโญ, โส วีตตณฺโห ภวาภเว;

ภูตสฺส วิภวา ภิกฺขุ, นาคจฺฉติ ปุนพฺภว’’นฺติ.

"तो खरोखरच अस्तित्वाला (पंचस्कंधांना) पूर्णपणे जाणणारा, विविध भवांमध्ये तृष्णारहित झालेला भिक्षू, अस्तित्वाच्या निरोधामुळे पुन्हा नवीन जन्माला प्राप्त होत नाही."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทฺวาทสมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. बारावे सूत्र समाप्त.

ทุติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

दुसरा वर्ग समाप्त.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याचा सारांश (उद्दान) –

ทฺเว อินฺทฺริยา ทฺเว ตปนียา, สีเลน อปเร ทุเว;

อโนตฺตาปี กุหนา ทฺเว จ, สํเวชนีเยน เต ทส.

दोन इंद्रिय सूत्रे, दोन तपनीय सूत्रे, शील नावाने इतर दोन सूत्रे, अनोत्तापी सूत्र, दोन कुहन सूत्रे आणि संवेजनीय सूत्रासह हे दहा झाले.

วิตกฺกา เทสนา วิชฺชา, ปญฺญา ธมฺเมน ปญฺจมํ;

อชาตํ ธาตุสลฺลานํ, สิกฺขา ชาคริเยน จ;

อปายทิฏฺฐิยา เจว, พาวีสติ ปกาสิตาติ.

वितक्क, देसना, विज्जा, पञ्ञा आणि पाचवे धम्म (सुक्कधम्म) सूत्र; अजात, धातु, सल्ल, सिक्खा आणि जागरिय सूत्र; तसेच अपाय आणि दिट्ठि सूत्र – अशा प्रकारे दुकनिपातामध्ये बावीस सूत्रे प्रकाशित केली आहेत.

ทุกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

दुकनिपात समाप्त.

๓. ติกนิปาโต

३. तिकनिपात

๑. ปฐมวคฺโค

१. पहिला वर्ग (प्रथम वग्गो)

๑. มูลสุตฺตํ

१. मूल सुत्त (मूळ सूत्र)

๕๐. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.226] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५०. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อกุสลมูลานิ. กตมานิ ตีณิ? โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, ही तीन अकुशल मुळे (अकुशलमूलानी) आहेत. कोणती तीन? लोभ हे अकुशल मूळ, द्वेष (दोसो) हे अकुशल मूळ आणि मोह हे अकुशल मूळ – भिक्षूंनो, ही तीन अकुशल मुळे आहेत." भगवंतांनी हे सांगितले. यावर हे म्हटले गेले आहे –

‘‘โลโภ โทโส จ โมโห จ, ปุริสํ ปาปเจตสํ;

หึสนฺติ อตฺตสมฺภูตา, ตจสารํว สมฺผล’’นฺติ.

"लोभ, द्वेष आणि मोह हे स्वतःमध्येच उत्पन्न होऊन पापी मनाच्या मनुष्याला नष्ट करतात, ज्याप्रमाणे बांबूचे फळ स्वतः बांबूच्या झाडालाच नष्ट करते."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

भगवंतांनी हा देखील अर्थ सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले सूत्र समाप्त.

๒. ธาตุสุตฺตํ

२. धातु सुत्त (धातू सूत्र)

๕๑. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५१. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, ธาตุโย. กตมา ติสฺโส? รูปธาตุ, อรูปธาตุ, นิโรธธาตุ – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส ธาตุโย’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या तीन धातू आहेत. कोणत्या तीन? रूपधातू, अरूपधातू आणि निरोधधातू – भिक्खूंनो, या खरोखर तीन धातू आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘รูปธาตุํ ปริญฺญาย, อรูเปสุ อสณฺฐิตา;

นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺติ, เต ชนา มจฺจุหายิโน.

“जे रूपधातू पूर्णपणे जाणून घेऊन, अरूपधातूमध्ये आसक्त न होता; निरोधामध्ये (निर्वाणात) विमुक्त होतात, ते लोक मृत्यूला मागे टाकतात.

‘‘กาเยน อมตํ ธาตุํ, ผุสยิตฺวา นิรูปธึ;

อุปธิปฺปฏินิสฺสคฺคํ, สจฺฉิกตฺวา อนาสโว;

เทเสติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อโสกํ วิรชํ ปท’’นฺติ.

“कायाने (नामकायाने) उपाधिरहित अशा अमृत धातूचा स्पर्श करून, उपाधींच्या त्यागाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करून, अनास्रव (आसवरहित) झालेले सम्यक्संबुद्ध, शोकरहित आणि विरज (मळरहित) अशा पदाचा (निर्वाणाचा) उपदेश करतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे.

๓. ปฐมเวทนาสุตฺตํ

३. प्रथम वेदना सुत्त

๕๒. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.227] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५२. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา –

“भिक्खूंनो, या तीन वेदना आहेत. कोणत्या तीन? सुख वेदना, दुःख वेदना आणि अदुःख-असुख वेदना –

อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूंनो, या खरोखर तीन वेदना आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘สมาหิโต สมฺปชาโน, สโต พุทฺธสฺส สาวโก;

เวทนา จ ปชานาติ, เวทนานญฺจ สมฺภวํ.

“समाहित, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान असलेला बुद्धांचा श्रावक वेदनांना जाणतो आणि वेदनांच्या उत्पत्तीलाही जाणतो.

‘‘ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ, มคฺคญฺจ ขยคามินํ;

เวทนานํ ขยา ภิกฺขุ, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต’’ติ.

“जिथे या वेदना निरुद्ध होतात तो मार्ग आणि त्यांच्या क्षयाकडे नेणारा मार्गही तो जाणतो. वेदनांच्या क्षयामुळे तो भिक्खू तृष्णारहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे.

๔. ทุติยเวทนาสุตฺตํ

४. द्वितीय वेदना सुत्त

๕๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५३. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขา, ภิกฺขเว, เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา; ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา; อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน สุขา เวทนา ทุกฺขโต ทิฏฺฐา โหติ, ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทิฏฺฐา โหติ, อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทิฏฺฐา โหติ; อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ อริโย สมฺมทฺทโส อจฺเฉจฺฉิ, ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या तीन वेदना आहेत. कोणत्या तीन? सुख वेदना, दुःख वेदना आणि अदुःख-असुख वेदना. भिक्खूंनो, सुख वेदनेकडे दुःखाच्या रूपाने पाहिले पाहिजे; दुःख वेदनेकडे शल्याच्या रूपाने पाहिले पाहिजे; अदुःख-असुख वेदनेकडे अनित्याच्या रूपाने पाहिले पाहिजे. भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खू सुख वेदनेला दुःख म्हणून पाहतो, दुःख वेदनेला शल्य म्हणून पाहतो आणि अदुःख-असुख वेदनेला अनित्य म्हणून पाहतो; तेव्हा भिक्खूंनो, त्या भिक्खूला ‘आर्य, सम्यक् दृष्टी असलेला, ज्याने तृष्णा तोडून टाकली आहे, संयोजनांना नष्ट केले आहे आणि मानाचा सम्यक् प्रकारे नाश करून दुःखाचा अंत केला आहे’ असे म्हटले जाते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทกฺขิ นํ อนิจฺจโต.

“ज्याने सुख वेदनेला दुःख म्हणून पाहिले, दुःख वेदनेला शल्य म्हणून पाहिले; आणि शांत असलेल्या अदुःख-असुख वेदनेला अनित्य म्हणून पाहिले.

‘‘ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขุ, ยโต ตตฺถ วิมุจฺจติ;

อภิญฺญาโวสิโต สนฺโต, ส เว โยคาติโค มุนี’’ติ.

“तोच खरोखर सम्यक् दृष्टी असलेला भिक्खू आहे, जो त्या वेदनांमधून विमुक्त होतो. अभिज्ञा प्राप्त केलेला, शांत झालेला तो मुनी खरोखर चार योगांच्या (बंधनांच्या) पलीकडे गेलेला असतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे.

๕. ปฐมเอสนาสุตฺตํ

५. प्रथम एषणा सुत्त

๕๔. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.228] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५४. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เอสนา. กตมา ติสฺโส? กาเมสนา, ภเวสนา, พฺรหฺมจริเยสนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เอสนา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या तीन एषणा आहेत. कोणत्या तीन? कामेषणा, भवेषणा आणि ब्रह्मचर्येषणा – भिक्खूंनो, या खरोखर तीन एषणा आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘สมาหิโต สมฺปชาโน, สโต พุทฺธสฺส สาวโก;

เอสนา จ ปชานาติ, เอสนานญฺจ สมฺภวํ.

“समाहित, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान असलेला बुद्धांचा श्रावक एषणांना जाणतो आणि एषणांच्या उत्पत्तीलाही जाणतो.

‘‘ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ, มคฺคญฺจ ขยคามินํ;

เอสนานํ ขยา ภิกฺขุ, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต’’ติ.

“जिथे या एषणा निरुद्ध होतात तो मार्ग आणि त्यांच्या क्षयाकडे नेणारा मार्गही तो जाणतो. एषणांच्या क्षयामुळे तो भिक्खू तृष्णारहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे.

๖. ทุติยเอสนาสุตฺตํ

६. द्वितीय एषणा सुत्त

๕๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५५. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เอสนา. กตมา ติสฺโส? กาเมสนา, ภเวสนา, พฺรหฺมจริเยสนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เอสนา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या तीन एषणा आहेत. कोणत्या तीन? कामेषणा, भवेषणा आणि ब्रह्मचर्येषणा – भिक्खूंनो, या खरोखर तीन एषणा आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘กาเมสนา ภเวสนา, พฺรหฺมจริเยสนา สห;

อิติ สจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยา.

“कामेषणा, भवेषणा आणि ब्रह्मचर्येषणा यांसह; ‘हेच सत्य आहे’ असा चुकीचा अभिनिवेश बाळगणे, हे दृष्टीचे स्थान (मिथ्या दृष्टी) आणि क्लेशांच्या वाढीचे कारण आहे.

‘‘สพฺพราควิรตฺตสฺส, ตณฺหกฺขยวิมุตฺติโน;

เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐา, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตา;

เอสนานํ ขยา ภิกฺขุ, นิราโส อกถํกถี’’ติ.

“सर्व रागांपासून विरक्त झालेल्या, तृष्णाक्षयामुळे विमुक्त झालेल्या अर्हंताने एषणांचा त्याग केला आहे आणि दृष्टीची स्थाने मुळासकट उपटून टाकली आहेत. एषणांच्या क्षयामुळे तो भिक्खू इच्छारहित आणि संशयरहित होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे.

๗. ปฐมอาสวสุตฺตํ

७. प्रथम आसव सुत्त

๕๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५६. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อาสวา. กตเม ตโย? กามาสโว, ภวาสโว, อวิชฺชาสโว – อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อาสวา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, हे तीन आसव आहेत. कोणते तीन? कामासव, भवासव आणि अविद्यासव – भिक्खूंनो, हे खरोखर तीन आसव आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘สมาหิโต [Pg.229] สมฺปชาโน, สโต พุทฺธสฺส สาวโก;

อาสเว จ ปชานาติ, อาสวานญฺจ สมฺภวํ.

“समाहित, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान असलेला बुद्धांचा श्रावक आसवांना जाणतो आणि आसवांच्या उत्पत्तीलाही जाणतो.

‘‘ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ, มคฺคญฺจ ขยคามินํ;

อาสวานํ ขยา ภิกฺขุ, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต’’ติ.

“जिथे हे आसव निरुद्ध होतात तो मार्ग आणि त्यांच्या क्षयाकडे नेणारा मार्गही तो जाणतो. आसवांच्या क्षयामुळे तो भिक्खू तृष्णारहित होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे.

๘. ทุติยอาสวสุตฺตํ

८. द्वितीय आसव सुत्त

๕๗. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५७. हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อาสวา. กตเม ตโย? กามาสโว, ภวาสโว, อวิชฺชาสโว – อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อาสวา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, हे तीन आसव आहेत. कोणते तीन? कामासव, भवासव आणि अविद्यासव – भिक्खूंनो, हे खरोखर तीन आसव आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ยสฺส กามาสโว ขีโณ, อวิชฺชา จ วิราชิตา;

ภวาสโว ปริกฺขีโณ, วิปฺปมุตฺโต นิรูปธิ;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

“ज्याचा कामासव क्षीण झाला आहे, अविद्या नष्ट झाली आहे, भवासव पूर्णपणे संपला आहे, जो विमुक्त आणि उपाधिरहित झाला आहे; तो सैन्यासह मारचा पराभव करून आपले अंतिम शरीर धारण करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. आठवे.

๙. ตณฺหาสุตฺตํ

९. तण्हा सुत्त

๕๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५८. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, ตณฺหา. กตมา ติสฺโส? กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส ตณฺหา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या तीन तृष्णा (तण्हा) आहेत. कोणत्या तीन? काम-तण्हा (इंद्रियसुखाची तृष्णा), भव-तण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) आणि विभव-तण्हा (नाशाची तृष्णा) – भिक्खूंनो, या खरोखर तीन तृष्णा आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘ตณฺหาโยเคน สํยุตฺตา, รตฺตจิตฺตา ภวาภเว;

เต โยคยุตฺตา มารสฺส, อโยคกฺเขมิโน ชนา;

สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารํ, ชาตีมรณคามิโน.

“तृष्णेच्या बंधनाने बांधलेले आणि विविध भवांमध्ये आसक्त चित्त असलेले; ते लोक माराच्या बंधनात अडकलेले असून योगक्षेम (निर्वाण) न मिळवणारे आहेत; जन्म आणि मृत्यूकडे जाणारे ते प्राणी संसारात भटकत राहतात.”

‘‘เย จ ตณฺหํ ปหนฺตฺวาน, วีตตณฺหา ภวาภเว;

เต เว ปารงฺคตา โลเก, เย ปตฺตา อาสวกฺขย’’นฺติ.

“परंतु जे तृष्णेचा त्याग करून, विविध भवांमध्ये तृष्णारहित झाले आहेत; ज्यांनी आसवांचा (विकारांचा) क्षय प्राप्त केला आहे, ते या जगात खरोखर पार पावले आहेत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. नववे.

๑๐. มารเธยฺยสุตฺตํ

१०. मारधेय्य सुत्त

๕๙. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.230] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

५९. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อติกฺกมฺม มารเธยฺยํ อาทิจฺโจว วิโรจติ. กตเมหิ ตีหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเสเขน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน สมาธิกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ, อเสเขน ปญฺญากฺขนฺเธน สมนฺนาคโต โหติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อติกฺกมฺม มารเธยฺยํ อาทิจฺโจว วิโรจตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू माराच्या राज्याला ओलांडून सूर्याप्रमाणे तळपतो. कोणत्या तीन गुणांनी? भिक्खूंनो, या शासनात भिक्खू अशैक्ष (असेक्ख) शीलस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष समाधिस्कंधाने युक्त असतो आणि अशैक्ष प्रज्ञास्कंधाने युक्त असतो – भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू माराच्या राज्याला ओलांडून सूर्याप्रमाणे तळपतो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘สีลํ สมาธิ ปญฺญา จ, ยสฺส เอเต สุภาวิตา;

อติกฺกมฺม มารเธยฺยํ, อาทิจฺโจว วิโรจตี’’ติ.

“ज्याचे शील, समाधी आणि प्रज्ञा हे उत्तम प्रकारे भावित (विकसित) झाले आहेत; तो माराच्या राज्याला ओलांडून सूर्याप्रमाणे तळपतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे.

ปฐโม วคฺโค นิฏฺฐิโต.

पहिला वर्ग (वग्ग) समाप्त झाला.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

มูลธาตุ อถ เวทนา ทุเว, เอสนา จ ทุเว อาสวา ทุเว;

ตณฺหาโต จ อถ มารเธยฺยโต, วคฺคมาหุ ปฐมนฺติ มุตฺตมนฺติ.

मूल सुत्त, धातू सुत्त, त्यानंतर दोन वेदना सुत्ते, दोन एसना सुत्ते, दोन आसव सुत्ते; आणि तण्हा सुत्त व मारधेय्य सुत्त, या पहिल्या उत्कृष्ट वर्गाचे संकलनकर्त्यांनी असे वर्णन केले आहे.

๒. ทุติยวคฺโค

२. दुसरा वर्ग (वग्ग)

๑. ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตํ

१. पुण्यक्रियावस्तू सुत्त

๖๐. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६०. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ. กตมานิ ตีณิ? ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ – อิมานิ [Pg.231] โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या तीन पुण्यक्रियावस्तू आहेत. कोणत्या तीन? दानमय पुण्यक्रियावस्तू, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू आणि भावनामय पुण्यक्रियावस्तू – भिक्खूंनो, या खरोखर तीन पुण्यक्रियावस्तू आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘ปุญฺญเมว โส สิกฺเขยฺย, อายตคฺคํ สุขุทฺรยํ;

ทานญฺจ สมจริยญฺจ, เมตฺตจิตฺตญฺจ ภาวเย.

“मनुष्याने पुण्याचीच शिकवण घ्यावी, जे भविष्यात महान फळ देणारे आणि सुखावह असते; त्याने दान, समचर्या (सदाचार) आणि मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करावी.”

‘‘เอเต ธมฺเม ภาวยิตฺวา, ตโย สุขสมุทฺทเย;

อพฺยาปชฺฌํ สุขํ โลกํ, ปณฺฑิโต อุปปชฺชตี’’ติ.

“सुख उत्पन्न करणाऱ्या या तीन धर्मांची भावना करून, तो बुद्धिमान मनुष्य व्याधी व दुःखरहित अशा सुखी लोकात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले.

๒. จกฺขุสุตฺตํ

२. चक्खु सुत्त

๖๑. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६१. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, จกฺขูนิ. กตมานิ ตีณิ? มํสจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ปญฺญาจกฺขุ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ จกฺขูนี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, हे तीन चक्षू (डोळे) आहेत. कोणते तीन? मांसचक्षू, दिव्यचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू – भिक्खूंनो, हे खरोखर तीन चक्षू आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘มํสจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ, ปญฺญาจกฺขุ อนุตฺตรํ;

เอตานิ ตีณิ จกฺขูนิ, อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโม.

“मांसचक्षू, दिव्यचक्षू आणि सर्वश्रेष्ठ प्रज्ञाचक्षू; या तीन चक्षूंचे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवंतांनी वर्णन केले आहे.”

‘‘มํสจกฺขุสฺส อุปฺปาโท, มคฺโค ทิพฺพสฺส จกฺขุโน;

ยโต ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญาจกฺขุ อนุตฺตรํ;

ยสฺส จกฺขุสฺส ปฏิลาภา, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ.

“मांसचक्षूचा विकास हा दिव्यचक्षूचा मार्ग आहे. ज्या वेळी सर्वश्रेष्ठ प्रज्ञाचक्षू रूपी ज्ञान उत्पन्न होते; त्या चक्षूच्या प्राप्तीने मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे.

๓. อินฺทฺริยสุตฺตํ

३. इंद्रिय सुत्त

๖๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६२. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณิ? อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ, อญฺญินฺทฺริยํ, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ อินฺทฺริยานี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ही तीन इंद्रिये आहेत. कोणती तीन? अनंन्यातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय, अञ्ञिन्द्रिय आणि अञ्ञाताविन्द्रिय – भिक्खूंनो, ही खरोखर तीन इंद्रिये आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘เสขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา.

“सरळ मार्गाचे अनुसरण करणाऱ्या आणि साधना करणाऱ्या शैक्ष (सेक्ख) साधकाला, क्लेशांच्या क्षय करणाऱ्या मार्गात पहिले ज्ञान प्राप्त होते. त्यानंतर लगेचच अञ्ञिन्द्रिय प्राप्त होते.”

‘‘ตโต [Pg.232] อญฺญา วิมุตฺตสฺส, ญาณํ เว โหติ ตาทิโน;

อกุปฺปา เม วิมุตฺตีติ, ภวสํโยชนกฺขยา.

“त्यानंतर, मुक्त झालेल्या आणि तादी गुणांनी युक्त असलेल्या अरहंताला अञ्ञाताविन्द्रिय प्राप्त होते. भव-संयोजनांचा क्षय झाल्यामुळे 'माझी विमुक्ती अढळ आहे' असे प्रत्यवेक्षण ज्ञान त्याला खरोखर प्राप्त होते.”

‘‘ส เว อินฺทฺริยสมฺปนฺโน, สนฺโต สนฺติปเท รโต;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินิ’’นฺติ.

“तो इंद्रिय-संपन्न, शांत आणि शांतीच्या पदात (निर्वाणात) रममाण असणारा पुरुष, सैन्यासह माराचा पराभव करून आपले अंतिम शरीर धारण करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे.

๔. อทฺธาสุตฺตํ

४. अद्धा सुत्त

๖๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६३. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अरहंतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อทฺธา. กตเม ตโย? อตีโต อทฺธา, อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อทฺธา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, हे तीन काळ (अद्धा) आहेत. कोणते तीन? अतीत काळ, अनागत काळ आणि पच्चुप्पन्न काळ – भिक्खूंनो, हे खरोखर तीन काळ आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘อกฺเขยฺยสญฺญิโน สตฺตา, อกฺเขยฺยสฺมึ ปติฏฺฐิตา;

อกฺเขยฺยํ อปริญฺญาย, โยคมายนฺติ มจฺจุโน.

“जे प्राणी अक्खेय्य (पाच स्कंध) मध्ये 'मी' आणि 'माझे' अशी संज्ञा करतात, ते त्या अक्खेय्यमध्येच प्रतिष्ठित होतात. त्या अक्खेय्यला पूर्णपणे न जाणल्यामुळे, ते मृत्यूच्या बंधनात पडतात.”

‘‘อกฺเขยฺยญฺจ ปริญฺญาย, อกฺขาตารํ น มญฺญติ;

ผุฏฺโฐ วิโมกฺโข มนสา, สนฺติปทมนุตฺตรํ.

“परंतु त्या अक्खेय्यला पूर्णपणे जाणून, मनुष्य स्वतःला कर्ता किंवा बोलणारा मानत नाही. त्याने आपल्या मनाने विमुक्तीचा आणि सर्वश्रेष्ठ शांतीपदाचा (निर्वाणाचा) स्पर्श केला आहे.”

‘‘ส เว อกฺเขยฺยสมฺปนฺโน, สนฺโต สนฺติปเท รโต;

สงฺขายเสวี ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู’’ติ.

“तो (अर्हत) खरोखरच पाच स्कंधांच्या परिपूर्ण ज्ञानाने (अक्खेय्य) संपन्न असून, शांत होऊन शांतीच्या पदात (निर्वाणात) रममाण होतो. तो (प्रत्ययांचा) विचारपूर्वक उपभोग घेणारा, धम्मामध्ये प्रतिष्ठित असलेला आणि (सत्याचा) पारगामी (वेदगू) असून, तो कोणत्याही संज्ञेस (देव किंवा मनुष्य अशा मोजणीस) प्राप्त होत नाही.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे.

๕. ทุจฺจริตสุตฺตํ

५. दुच्चरित सुत्त

๖๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६४. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ทุจฺจริตานิ. กตมานิ ตีณิ? กายทุจฺจริตํ, วจีทุจฺจริตํ, มโนทุจฺจริตํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ทุจฺจริตานี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ही तीन दुराचरणे आहेत. कोणती तीन? काय-दुराचरण, वची-दुराचरण, मनो-दुराचरण – भिक्खूंनो, हीच ती तीन दुराचरणे आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘กายทุจฺจริตํ กตฺวา, วจีทุจฺจริตานิ จ;

มโนทุจฺจริตํ กตฺวา, ยญฺจญฺญํ โทสสํหิตํ.

“काय-दुराचरण करून, तसेच वची-दुराचरण करून, आणि मनो-दुराचरण करून, तसेच रागादी दोषांनी युक्त असलेले इतर कोणतेही पापकृत्य करून,

‘‘อกตฺวา [Pg.233] กุสลํ กมฺมํ, กตฺวานากุสลํ พหุํ;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ.

कुशल कर्म न करता, आणि पुष्कळ अकुशल कर्म करून, तो प्रज्ञाहीन मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर नरकात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे.

๖. สุจริตสุตฺตํ

६. सुचरित सुत्त

๖๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६५. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สุจริตานิ. กตมานิ ตีณิ? กายสุจริตํ, วจีสุจริตํ, มโนสุจริตํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ สุจริตานี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ही तीन सदाचरणे आहेत. कोणती तीन? काय-सदाचरण, वची-सदाचरण, मनो-सदाचरण – भिक्खूंनो, हीच ती तीन सदाचरणे आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘กายทุจฺจริตํ หิตฺวา, วจีทุจฺจริตานิ จ;

มโนทุจฺจริตํ หิตฺวา, ยญฺจญฺญํ โทสสํหิตํ.

“काय-दुराचरण त्यागून, तसेच वची-दुराचरण त्यागून, आणि मनो-दुराचरण त्यागून, तसेच रागादी दोषांनी युक्त असलेले इतर कोणतेही पापकृत्य त्यागून,

‘‘อกตฺวากุสลํ กมฺมํ, กตฺวาน กุสลํ พหุํ;

กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชตี’’ติ.

अकुशल कर्म न करता, आणि पुष्कळ कुशल कर्म करून, तो प्रज्ञावान मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर स्वर्गात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे.

๗. โสเจยฺยสุตฺตํ

७. सोचेय्य सुत्त

๖๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६६. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, โสเจยฺยานิ. กตมานิ ตีณิ? กายโสเจยฺยํ, วจีโสเจยฺยํ, มโนโสเจยฺยํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ โสเจยฺยานี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ही three शुचित्वे आहेत. कोणती तीन? काय-शुचिता, वची-शुचिता, मनो-शुचिता – भिक्खूंनो, हीच ती तीन शुचित्वे आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘กายสุจึ วจีสุจึ, เจโตสุจิมนาสวํ;

สุจึ โสเจยฺยสมฺปนฺนํ, อาหุ สพฺพปฺปหายิน’’นฺติ.

“ज्यांची काया शुचि आहे, वाणी शुचि आहे, आणि मन शुचि व अनासव आहे; अशा शुचि आणि शुचितेने संपन्न असलेल्या, सर्व क्लेशांचा त्याग केलेल्या (अर्हताला) ज्ञानी लोक ‘शुद्ध’ असे म्हणतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे.

๘. โมเนยฺยสุตฺตํ

८. मोनेय्य सुत्त

๖๗. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.234] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६७. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, โมเนยฺยานิ. กตมานิ ตีณิ? กายโมเนยฺยํ, วจีโมเนยฺยํ, มโนโมเนยฺยํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ โมเนยฺยานี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ही तीन मुनिभावे आहेत. कोणती तीन? काय-मुनिभाव, वची-मुनिभाव, मनो-मुनिभाव – भिक्खूंनो, हीच ती तीन मुनिभावे आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘กายมุนึ วจีมุนึ, มโนมุนิมนาสวํ;

มุนึ โมเนยฺยสมฺปนฺนํ, อาหุ นินฺหาตปาปก’’นฺติ.

“ज्यांनी काय-दुराचरण, वची-दुराचरण आणि मनो-दुराचरण धुवून टाकले आहे, जे अनासव आहेत; अशा मुनिभावाने संपन्न असलेल्या आणि सर्व पापे धुवून टाकलेल्या मुनीला ज्ञानी लोक ‘मुनी’ असे म्हणतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. आठवे.

๙. ปฐมราคสุตฺตํ

९. पठमराग सुत्त

๖๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६८. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ราโค อปฺปหีโน, โทโส อปฺปหีโน, โมโห อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘พทฺโธ มารสฺส ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส ยถากามกรณีโย ปาปิมโต’. ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ราโค ปหีโน, โทโส ปหีโน, โมโห ปหีโน – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘อพทฺโธ มารสฺส โอมุกฺกสฺส มารปาโส น ยถา กามกรณีโย ปาปิมโต’’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ज्या कोणाचा राग नष्ट झालेला नाही, द्वेष नष्ट झालेला नाही, मोह नष्ट झालेला नाही; त्याला भिक्खूंनो, ‘माराने बांधलेला, माराच्या पाशात अडकलेला आणि पापी माराच्या इच्छेनुसार वागावे लागणारा’ असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, ज्या कोणाचा राग नष्ट झाला आहे, द्वेष नष्ट झाला आहे, मोह नष्ट झाला आहे; त्याला भिक्खूंनो, ‘माराने न बांधलेला, माराच्या पाशातून मुक्त झालेला आणि पापी माराच्या इच्छेनुसार न वागावे लागणारा’ असे म्हटले जाते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ยสฺส ราโค จ โทโส จ, อวิชฺชา จ วิราชิตา;

ตํ ภาวิตตฺตญฺญตรํ, พฺรหฺมภูตํ ตถาคตํ;

พุทฺธํ เวรภยาตีตํ, อาหุ สพฺพปฺปหายิน’’นฺติ.

“ज्याचा राग, द्वेष आणि अविद्या नष्ट झाली आहे; त्या भावनाशील, ब्रह्मभूत, तथागत, बुद्ध, वैर व भयाला पार केलेल्या आणि सर्व क्लेशांचा त्याग केलेल्या पुरुषाला ज्ञानी लोक ‘सर्वत्यागी’ असे म्हणतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. नववे.

๑๐. ทุติยราคสุตฺตํ

१०. दुतियराग सुत्त

๖๙. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

६९. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ราโค อปฺปหีโน, โทโส อปฺปหีโน, โมโห อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, น ‘อตริ [Pg.235] สมุทฺทํ สอูมึ สวีจึ สาวฏฺฏํ สคหํ สรกฺขสํ’. ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ราโค ปหีโน, โทโส ปหีโน, โมโห ปหีโน – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘อตริ สมุทฺทํ สอูมึ สวีจึ สาวฏฺฏํ สคหํ สรกฺขสํ, ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, ज्या कोणत्याही भिक्खू किंवा भिक्खूणीचा राग नष्ट झालेला नाही, द्वेष नष्ट झालेला नाही, मोह नष्ट झालेला नाही; त्याला भिक्खूंनो, ‘ज्याने लाटा, तरंग, भोवरे, हिंस्र प्राणी आणि राक्षस यांनी युक्त असलेला समुद्र पार केला नाही’ असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, ज्या कोणत्याही भिक्खू किंवा भिक्खूणीचा राग नष्ट झाला आहे, द्वेष नष्ट झाला आहे, मोह नष्ट झाला आहे; त्याला भिक्खूंनो, ‘ज्याने लाटा, तरंग, भोवरे, हिंस्र प्राणी आणि राक्षस यांनी युक्त असलेला समुद्र पार केला आहे, जो पार गेलेला आहे, पैलतीराला पोहोचलेला आहे आणि कोरड्या जमिनीवर उभा असलेला ब्राह्मण आहे’ असे म्हटले जाते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तिथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ยสฺส ราโค จ โทโส จ, อวิชฺชา จ วิราชิตา;

โสมํ สมุทฺทํ สคหํ สรกฺขสํ, สอูมิภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตาริ.

“ज्याचा राग, द्वेष आणि अविद्या नष्ट झाली आहे; त्याने हिंस्र प्राणी, राक्षस आणि भयानक लाटांनी युक्त असलेला, पार करण्यास कठीण असलेला हा समुद्र पार केला आहे.”

‘‘สงฺคาติโค มจฺจุชโห นิรูปธิ, ปหาสิ ทุกฺขํ อปุนพฺภวาย;

อตฺถงฺคโต โส น ปมาณเมติ, อโมหยิ มจฺจุราชนฺติ พฺรูมี’’ติ.

“सर्व आसक्तींना पार केलेला, मृत्यूला जिंकलेला, उपाधिरहित असलेला तो, पुन्हा जन्म न घेण्यासाठी सर्व दुःखांचा त्याग करतो. तो अस्तंगत झालेला असल्याने कोणत्याही प्रमाणास प्राप्त होत नाही, त्याने मृत्यूच्या राजाला मोहित केले आहे, असे मी म्हणतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे.

ทุติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

दुसरा वर्ग समाप्त झाला.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका –

ปุญฺญํ จกฺขุ อถ อินฺทฺริยานิ, อทฺธา จ จริตํ ทุเว โสจิ ;

มุโน อถ ราคทุเว, ปุน วคฺคมาหุ ทุติยมุตฺตมนฺติ.

“पुण्य, चक्खु, त्यानंतर इंद्रिये, अद्धा, दोन चरित, सोचेय्य, मुनि आणि त्यानंतर दोन राग; संगीतिकारांनी याला दुसरा उत्तम वर्ग म्हटले आहे.”

๓. ตติยวคฺโค

३. तिसरा वर्ग

๑. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสุตฺตํ

१. मिच्छादिट्ठि सुत्त

๗๐. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७०. भगवंतांनी असे सांगितले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา.

“भिक्षूंनो, मी अशा प्राण्यांना पाहिले आहे जे काय-दुश्चरित्राने (शारीरिक गैरवर्तनाने) युक्त आहेत, वची-दुश्चरित्राने (वाचिक गैरवर्तनाने) युक्त आहेत, मनो-दुश्चरित्राने (मानसिक गैरवर्तनाने) युक्त आहेत, जे आर्यांची निंदा करणारे आहेत, मिथ्यादृष्टी असणारे आहेत आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे आहेत. ते शरीराच्या भेदानंतर (विघटनानंतर), मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न झाले आहेत.

‘‘ตํ [Pg.236] โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, นาญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา สุตฺวา วทามิ. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อปิ จ, ภิกฺขเว, ยเทว สามํ ญาตํ สามํ ทิฏฺฐํ สามํ วิทิตํ ตเทวาหํ วทามิ.

“भिक्षूंनो, मी हे इतर कोणत्याही श्रमणाकडून किंवा ब्राह्मणाकडून ऐकून सांगत नाही. भिक्षूंनो, मी अशा प्राण्यांना पाहिले आहे जे काय-दुश्चरित्राने युक्त आहेत, वची-दुश्चरित्राने युक्त आहेत, मनो-दुश्चरित्राने युक्त आहेत, आर्यांची निंदा करणारे आहेत, मिथ्यादृष्टी असणारे आहेत आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे आहेत. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, भिक्षूंनो, जे मी स्वतः जाणले आहे, स्वतः पाहिले आहे, स्वतः अनुभवले आहे, तेच मी सांगतो.

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, मी अशा प्राण्यांना पाहिले आहे जे काय-दुश्चरित्राने युक्त आहेत, वची-दुश्चरित्राने युक्त आहेत, मनो-दुश्चरित्राने युक्त आहेत, आर्यांची निंदा करणारे आहेत, मिथ्यादृष्टी असणारे आहेत आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे आहेत. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न झाले आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तेथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘มิจฺฉา มนํ ปณิธาย, มิจฺฉา วาจญฺจ ภาสิย ;

มิจฺฉา กมฺมานิ กตฺวาน, กาเยน อิธ ปุคฺคโล.

“मनात मिथ्या संकल्प ठेवून, मिथ्या वाणी बोलून आणि शरीराने मिथ्या कर्मे करून, या लोकात मनुष्य,

‘‘อปฺปสฺสุตาปุญฺญกโร, อปฺปสฺมึ อิธ ชีวิเต;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชตี’’ติ.

अल्पश्रुत (कमी ज्ञान असलेला) आणि अपुण्यकारक (पाप करणारा), या अल्पशा आयुष्यात, तो दुर्बुद्धी मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर नरकात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले (सुत्त समाप्त).

๒. สมฺมาทิฏฺฐิกสุตฺตํ

२. सम्मादिट्ठिक सुत्त (सम्यक दृष्टी सुत्त)

๗๑. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७१. भगवंतांनी असे सांगितले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา.

“भिक्षूंनो, मी अशा प्राण्यांना पाहिले आहे जे काय-सुचरित्राने (शारीरिक सत्कृत्यांनी) युक्त आहेत, वची-सुचरित्राने (वाचिक सत्कृत्यांनी) युक्त आहेत, मनो-सुचरित्राने (मानसिक सत्कृत्यांनी) युक्त आहेत, जे आर्यांची निंदा न करणारे आहेत, सम्यक दृष्टी असणारे आहेत आणि सम्यक दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे आहेत. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.

‘‘ตํ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, นาญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา สุตฺวา วทามิ. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ [Pg.237] มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา. อปิ จ, ภิกฺขเว, ยเทว สามํ ญาตํ สามํ ทิฏฺฐํ สามํ วิทิตํ ตเทวาหํ วทามิ.

“भिक्षूंनो, मी हे इतर कोणत्याही श्रमणाकडून किंवा ब्राह्मणाकडून ऐकून सांगत नाही. भिक्षूंनो, मी अशा प्राण्यांना पाहिले आहे जे काय-सुचरित्राने युक्त आहेत, वची-सुचरित्राने युक्त आहेत, मनो-सुचरित्राने युक्त आहेत, आर्यांची निंदा न करणारे आहेत, सम्यक दृष्टी असणारे आहेत आणि सम्यक दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे आहेत. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, भिक्षूंनो, जे मी स्वतः जाणले आहे, स्वतः पाहिले आहे, स्वतः अनुभवले आहे, तेच मी सांगतो.

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, मी अशा प्राण्यांना पाहिले आहे जे काय-सुचरित्राने युक्त आहेत, वची-सुचरित्राने युक्त आहेत, मनो-सुचरित्राने युक्त आहेत, आर्यांची निंदा न करणारे आहेत, सम्यक दृष्टी असणारे आहेत आणि सम्यक दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे आहेत. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तेथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘สมฺมา มนํ ปณิธาย, สมฺมา วาจญฺจ ภาสิย ;

สมฺมา กมฺมานิ กตฺวาน, กาเยน อิธ ปุคฺคโล.

“मनात सम्यक संकल्प ठेवून, सम्यक वाणी बोलून आणि शरीराने सम्यक कर्मे करून, या लोकात मनुष्य,

‘‘พหุสฺสุโต ปุญฺญกโร, อปฺปสฺมึ อิธ ชีวิเต;

กายสฺส เภทา สปฺปญฺโญ, สคฺคํ โส อุปปชฺชตี’’ติ.

बहुश्रुत (पुष्कळ ज्ञान असलेला) आणि पुण्यकारक, या अल्पशा आयुष्यात, तो प्रज्ञावान मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर स्वर्गात उत्पन्न होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे (सुत्त समाप्त).

๓. นิสฺสรณิยสุตฺตํ

३. निस्सरणीय सुत्त (मुक्तीचे सुत्त)

๗๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७२. भगवंतांनी असे सांगितले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, นิสฺสรณิยา ธาตุโย. กตมา ติสฺโส? กามานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺมํ, รูปานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ อารุปฺปํ, ยํ โข ปน กิญฺจิ ภูตํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ นิโรโธ ตสฺส นิสฺสรณํ – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส นิสฺสรณิยา ธาตุโย’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, या तीन निस्सरणीय धातू (मुक्त करणाऱ्या धातू) आहेत. कोणत्या तीन? कामांमधून (इंद्रियभोगांमधून) मुक्त होणे म्हणजेच 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य), रूपांमधून (रूपलोकातून) मुक्त होणे म्हणजेच 'आरुप्प' (अरूप ध्यान), आणि जे काही उत्पन्न झालेले, संस्कृत (संस्कारित) व प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे, त्या सर्वांचा निरोध (लय) होणे म्हणजेच 'निरोध' (निर्वाण) हे त्याचे निस्सरण (मुक्ती) आहे. भिक्षूंनो, या तीन निस्सरणीय धातू आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तेथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘กามนิสฺสรณํ ญตฺวา, รูปานญฺจ อติกฺกมํ;

สพฺพสงฺขารสมถํ, ผุสํ อาตาปิ สพฺพทา.

“कामांचे निस्सरण (मुक्ती) जाणून आणि रूपांचे अतिक्रमण करून, सर्व संस्कारांच्या शमनाचा (निर्वाणाचा) स्पर्श करत, नेहमी उद्योगी (प्रयत्नशील) राहून,

‘‘ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขุ, ยโต ตตฺถ วิมุจฺจติ;

อภิญฺญาโวสิโต สนฺโต, ส เว โยคาติโค มุนี’’ติ.

तो सम्यक दृष्टी असलेला भिक्षू, जो त्यामध्ये विमुक्त होतो, अभिज्ञा प्राप्त केलेला, शांत झालेला, तो मुनी खरोखरच योगांच्या (बंधनांच्या) पलीकडे गेलेला असतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे (सुत्त समाप्त).

๔. สนฺตตรสุตฺตํ

४. संततर सुत्त (अधिक शांत सुत्त)

๗๓. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.238] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७३. भगवंतांनी असे सांगितले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘รูเปหิ, ภิกฺขเว, อรูปา สนฺตตรา, อรูเปหิ นิโรโธ สนฺตตโร’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, रूपांपेक्षा अरूप अधिक शांत आहेत, आणि अरूपांपेक्षा निरोध (निर्वाण) अधिक शांत आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तेथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘เย จ รูปูปคา สตฺตา, เย จ อรูปฏฺฐายิโน ;

นิโรธํ อปฺปชานนฺตา, อาคนฺตาโร ปุนพฺภวํ.

“जे प्राणी रूपलोकात जाणारे आहेत आणि जे अरूपलोकात राहणारे आहेत, ते निरोधाला (निर्वाणाला) न जाणल्यामुळे पुन्हा जन्माला (पुनर्जन्माला) येतात.

‘‘เย จ รูเป ปริญฺญาย, อรูเปสุ อสณฺฐิตา;

นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺติ, เต ชนา มจฺจุหายิโน.

परंतु जे रूपाला पूर्णपणे जाणून, अरूपांमध्ये आसक्त न होता, निरोधामध्ये (निर्वाणात) विमुक्त होतात, ते लोक मृत्यूला मागे टाकतात (मृत्यूवर विजय मिळवतात).

‘‘กาเยน อมตํ ธาตุํ, ผุสยิตฺวา นิรูปธึ;

อุปธิปฺปฏินิสฺสคฺคํ, สจฺฉิกตฺวา อนาสโว;

เทเสติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อโสกํ วิรชํ ปท’’นฺติ.

कायाने (नामकायाने) निरुपधी अशा अमृत धातूचा (निर्वाणाचा) स्पर्श करून, सर्व उपाधींच्या त्यागाचा साक्षात्कार करून, अनासव (आसवरहित) झालेले सम्यक संबुद्ध, शोकविरहित आणि रजविरहित (मलरहित) अशा पदाचा (निर्वाणाचा) उपदेश करतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे (सुत्त समाप्त).

๕. ปุตฺตสุตฺตํ

५. पुत्त सुत्त (पुत्र सुत्त)

๗๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७४. भगवंतांनी असे सांगितले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุตฺตา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อติชาโต, อนุชาโต, อวชาโตติ.

“भिक्षूंनो, हे तीन प्रकारचे पुत्र जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? अतिजात, अनुजात आणि अवजात.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปุตฺโต อติชาโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร โหนฺติ น พุทฺธํ สรณํ คตา, น ธมฺมํ สรณํ คตา, น สงฺฆํ สรณํ คตา; ปาณาติปาตา อปฺปฏิวิรตา, อทินฺนาทานา อปฺปฏิวิรตา, กาเมสุมิจฺฉาจารา อปฺปฏิวิรตา, มุสาวาทา อปฺปฏิวิรตา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา อปฺปฏิวิรตา, ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา. ปุตฺโต จ เนสํ โหติ พุทฺธํ สรณํ คโต, ธมฺมํ สรณํ คโต, สงฺฆํ สรณํ คโต; ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต, มุสาวาทา ปฏิวิรโต, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต, สีลวา กลฺยาณธมฺโม. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปุตฺโต อติชาโต โหติ.

“आणि भिक्षूंनो, पुत्र अतिजात कसा होतो? भिक्षूंनो, या जगात पुत्राचे माता-पिता बुद्धाला शरण गेलेले नसतात, धम्माला शरण गेलेले नसतात, संघाला शरण गेलेले नसतात; ते प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त नसतात, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त नसतात, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त नसतात, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त नसतात, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (मद्यपानापासून) अलिप्त नसतात; ते दुःशील आणि पापी स्वभावाचे असतात. परंतु त्यांचा पुत्र बुद्धाला शरण गेलेला असतो, धम्माला शरण गेलेला असतो, संघाला शरण गेलेला असतो; तो प्राणातिपातापासून अलिप्त असतो, अदिन्नादानापासून अलिप्त असतो, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त असतो, मुसावादापासून अलिप्त असतो, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून अलिप्त असतो; तो शीलवान आणि कल्याणधर्मी असतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे पुत्र अतिजात होतो.”

‘‘กถญฺจ[Pg.239], ภิกฺขเว, ปุตฺโต อนุชาโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร โหนฺติ พุทฺธํ สรณํ คตา, ธมฺมํ สรณํ คตา, สงฺฆํ สรณํ คตา; ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตา, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรตา, มุสาวาทา ปฏิวิรตา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรตา, สีลวนฺโต กลฺยาณธมฺมา. ปุตฺโตปิ เนสํ โหติ พุทฺธํ สรณํ คโต, ธมฺมํ สรณํ คโต, สงฺฆํ สรณํ คโต; ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต, มุสาวาทา ปฏิวิรโต, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต, สีลวา กลฺยาณธมฺโม. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปุตฺโต อนุชาโต โหติ.

“भिक्खूहो, अनुजात (मातापित्यांसारखाच गुणवान) पुत्र कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात पुत्राचे मातापिता बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलेले असतात; प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त, अदित्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून (मद्यपानापासून) अलिप्त असतात; ते शीलवान व कल्याणधर्मी असतात. त्यांचा पुत्रही बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलेला असतो; प्राणातिपातापासून अलिप्त, अदित्नादानापासून अलिप्त, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त, मुसावादापासून अलिप्त आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून अलिप्त असतो; तो शीलवान व कल्याणधर्मी असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे पुत्र अनुजात असतो.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปุตฺโต อวชาโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร โหนฺติ พุทฺธํ สรณํ คตา, ธมฺมํ สรณํ คตา, สงฺฆํ สรณํ คตา; ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตา, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรตา, มุสาวาทา ปฏิวิรตา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรตา, สีลวนฺโต กลฺยาณธมฺมา. ปุตฺโต จ เนสํ โหติ น พุทฺธํ สรณํ คโต, น ธมฺมํ สรณํ คโต, น สงฺฆํ สรณํ คโต; ปาณาติปาตา อปฺปฏิวิรโต, อทินฺนาทานา อปฺปฏิวิรโต, กาเมสุมิจฺฉาจารา อปฺปฏิวิรโต, มุสาวาทา อปฺปฏิวิรโต, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา อปฺปฏิวิรโต, ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปุตฺโต อวชาโต โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ปุตฺตา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมิ’’นฺติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूहो, अवजात (मातापित्यांपेक्षा हीन गुणांचा) पुत्र कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात पुत्राचे मातापिता बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलेले असतात; प्राणातिपातापासून अलिप्त, अदित्नादानापासून अलिप्त, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त, मुसावादापासून अलिप्त आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून अलिप्त असतात; ते शीलवान व कल्याणधर्मी असतात. परंतु त्यांचा पुत्र बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलेला नसतो; तो प्राणातिपातापासून अलिप्त नसतो, अदित्नादानापासून अलिप्त नसतो, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त नसतो, मुसावादापासून अलिप्त नसतो, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून अलिप्त नसतो; तो दुःशील व पापधर्मी असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे पुत्र अवजात असतो. भिक्खूहो, हे तीन प्रकारचे पुत्र जगात अस्तित्वात आहेत.” भगवान असे म्हणाले. यावर हे म्हटले गेले आहे –

‘‘อติชาตํ อนุชาตํ, ปุตฺตมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

อวชาตํ น อิจฺฉนฺติ, โย โหติ กุลคนฺธโน.

“बुद्धिमान लोक अतिजात (मातापित्यांपेक्षा श्रेष्ठ) आणि अनुजात (मातापित्यांसारखाच गुणवान) पुत्राची इच्छा करतात; परंतु ते अवजात (मातापित्यांपेक्षा हीन) पुत्राची इच्छा करत नाहीत, जो कुळाचा नाश करणारा असतो.”

‘‘เอเต โข ปุตฺตา โลกสฺมึ, เย ภวนฺติ อุปาสกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, วทญฺญู วีตมจฺฉรา;

จนฺโท อพฺภฆนา มุตฺโต, ปริสาสุ วิโรจเร’’ติ.

“जगात हेच ते पुत्र आहेत जे उपासक बनतात; जे श्रद्धा आणि शीलाने संपन्न, उदार (याचकांचे मन जाणणारे) आणि मत्सररहित (दानशूर) असतात; ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे ते सभांमध्ये शोभून दिसतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

“हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे.” पाचवे सूत्त समाप्त.

๖. อวุฏฺฐิกสุตฺตํ

६. अवुट्ठिक सूत्त (वृष्टी न करणाऱ्या मेघासमान सूत्त)

๗๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७५. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อวุฏฺฐิกสโม, ปเทสวสฺสี, สพฺพตฺถาภิวสฺสี.

“भिक्खूहो, हे तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? अवुट्ठिकसमो (वृष्टी न करणाऱ्या मेघासमान), पदेसवस्सी (एका विशिष्ट भागातच वृष्टी करणाऱ्या मेघासमान) आणि सब्बत्थाभिवस्सी (सर्वत्र मुसळधार वृष्टी करणाऱ्या मेघासमान).”

‘‘กถญฺจ[Pg.240], ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อวุฏฺฐิกสโม โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล สพฺเพสญฺเญว น ทาตา โหติ, สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อวุฏฺฐิกสโม โหติ.

“भिक्खूहो, व्यक्ती वृष्टी न करणाऱ्या मेघासमान कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती श्रमण, ब्राह्मण, अनाथ, प्रवासी, भिकारी आणि याचकांपैकी कोणालाही अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दिवा (प्रकाश साधने) दान करत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती वृष्टी न करणाऱ्या मेघासमान असतो.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปเทสวสฺสี โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล เอกจฺจานํ ทาตา (โหติ), เอกจฺจานํ น ทาตา โหติ สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปเทสวสฺสี โหติ.

“भिक्खूहो, व्यक्ती एका विशिष्ट भागातच वृष्टी करणाऱ्या मेघासमान कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती श्रमण, ब्राह्मण, अनाथ, प्रवासी, भिकारी आणि याचकांपैकी काहींना अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दिवा दान करतो, तर काहींना दान करत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती एका विशिष्ट भागातच वृष्टी करणाऱ्या मेघासमान असतो.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล สพฺพตฺถาภิวสฺสี โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล สพฺเพสํว เทติ, สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถปทีเปยฺยํ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล สพฺพตฺถาภิวสฺสี โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมิ’’นฺติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूहो, व्यक्ती सर्वत्र मुसळधार वृष्टी करणाऱ्या मेघासमान कसा असतो? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती श्रमण, ब्राह्मण, अनाथ, प्रवासी, भिकारी आणि याचकांपैकी सर्वांनाच अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दिवा दान करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे व्यक्ती सर्वत्र मुसळधार वृष्टी करणाऱ्या मेघासमान असतो. भिक्खूहो, हे तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.” भगवान असे म्हणाले. यावर हे म्हटले गेले आहे –

‘‘น สมเณ น พฺราหฺมเณ, น กปณทฺธิกวนิพฺพเก;

ลทฺธาน สํวิภาเชติ, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;

ตํ เว อวุฏฺฐิกสโมติ, อาหุ นํ ปุริสาธมํ.

“जो मनुष्य अन्न, पेय आणि भोजन प्राप्त करूनही ते श्रमण, ब्राह्मण, अनाथ, प्रवासी, भिकारी व याचकांमध्ये वाटत नाही; बुद्धिमान लोक अशा अधम मनुष्याला खरोखरच 'वृष्टी न करणाऱ्या मेघासमान' म्हणतात.”

‘‘เอกจฺจานํ น ททาติ, เอกจฺจานํ ปเวจฺฉติ;

ตํ เว ปเทสวสฺสีติ, อาหุ เมธาวิโน ชนา.

“जो काहींना देत नाही आणि काहींना देतो; बुद्धिमान लोक अशा मनुष्याला खरोखरच 'एका विशिष्ट भागातच वृष्टी करणाऱ्या मेघासमान' म्हणतात.”

‘‘สุภิกฺขวาโจ ปุริโส, สพฺพภูตานุกมฺปโก;

อาโมทมาโน ปกิเรติ, เทถ เทถาติ ภาสติ.

“जो मनुष्य 'अन्न सहज उपलब्ध आहे' असे मधुर बोलणारा, सर्व प्राणिमात्रांवर अनुकंपा (दया) करणारा असतो; तो आनंदाने दान वाटतो आणि 'द्या, द्या' असे इतरांनाही सांगतो.”

‘‘ยถาปิ เมโฆ ถนยิตฺวา, คชฺชยิตฺวา ปวสฺสติ;

ถลํ นินฺนญฺจ ปูเรติ, อภิสนฺทนฺโตว วารินา.

“ज्याप्रमाणे मेघ गर्जना करून आणि कडकडून पाऊस पाडतो, आणि आपल्या पाण्याने उंच व सखल जमीन पूर्णपणे भरून टाकतो;”

‘‘เอวเมว [Pg.241] อิเธกจฺโจ, ปุคฺคโล โหติ ตาทิโส;

ธมฺเมน สํหริตฺวาน, อุฏฺฐานาธิคตํ ธนํ;

ตปฺเปติ อนฺนปาเนน, สมฺมา ปตฺเต วนิพฺพเก’’ติ.

“त्याचप्रमाणे या जगात एखादा व्यक्ती तसाच (मेघासारखा) असतो; तो आपल्या परिश्रमाने आणि धैर्याने मिळवलेले धन धम्माच्या मार्गाने गोळा करतो, आणि समोर आलेल्या याचकांना अन्न व पेयाने चांगल्या प्रकारे तृप्त करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

“हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे.” सहावे सूत्त समाप्त.

๗. สุขปตฺถนาสุตฺตํ

७. सुखपत्थना सूत्त (सुखाची आकांक्षा धरणाऱ्याचे सूत्त)

๗๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७६. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ ปตฺถยมาโน สีลํ รกฺเขยฺย ปณฺฑิโต. กตมานิ ตีณิ? ปสํสา เม อาคจฺฉตูติ สีลํ รกฺเขยฺย ปณฺฑิโต, โภคา เม อุปฺปชฺชนฺตูติ สีลํ รกฺเขยฺย ปณฺฑิโต, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามีติ สีลํ รกฺเขยฺย ปณฺฑิโต. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ สุขานิ ปตฺถยมาโน สีลํ รกฺเขยฺย ปณฺฑิโต’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूहो, या तीन सुखांची आकांक्षा धरणाऱ्या बुद्धिमान मनुष्याने शीलाचे रक्षण केले पाहिजे. कोणती तीन सुखे? 'माझी कीर्ती पसरावी' अशी आकांक्षा धरणाऱ्या बुद्धिमान मनुष्याने शीलाचे रक्षण केले पाहिजे; 'मला संपत्ती प्राप्त व्हावी' अशी आकांक्षा धरणाऱ्या बुद्धिमान मनुष्याने शीलाचे रक्षण केले पाहिजे; आणि 'काया नष्ट झाल्यावर, मृत्यूनंतर मी सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात जन्म घ्यावा' अशी आकांक्षा धरणाऱ्या बुद्धिमान मनुष्याने शीलाचे रक्षण केले पाहिजे. भिक्खूहो, या तीन सुखांची आकांक्षा धरणाऱ्या बुद्धिमान मनुष्याने शीलाचे रक्षण केले पाहिजे.” भगवान असे म्हणाले. यावर हे म्हटले गेले आहे –

‘‘สีลํ รกฺเขยฺย เมธาวี, ปตฺถยาโน ตโย สุเข;

ปสํสํ วิตฺตลาภญฺจ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทนํ.

“कीर्ती, संपत्तीचा लाभ आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात मिळणारा आनंद, या तीन सुखांची आकांक्षा धरणाऱ्या बुद्धिमान मनुष्याने शीलाचे रक्षण केले पाहिजे.”

‘‘อกโรนฺโตปิ เจ ปาปํ, กโรนฺตมุปเสวติ;

สงฺกิโย โหติ ปาปสฺมึ, อวณฺโณ จสฺส รูหติ.

“स्वतः पापकृत्य करत नसला तरी, जर एखादा मनुष्य पाप करणाऱ्याची संगत धरतो, तर त्याच्यावर पाप केल्याचा संशय घेतला जातो आणि त्याची अपकीर्ती पसरते.”

‘‘ยาทิสํ กุรุเต มิตฺตํ, ยาทิสํ จูปเสวติ;

ส เว ตาทิสโก โหติ, สหวาโส หิ ตาทิโส.

“मनुष्य जसा मित्र बनवतो आणि ज्याची संगत धरतो, तो स्वतः तसाच बनतो; कारण एकत्र राहणे हे तशाच स्वभावाचे बनवणारे असते.”

‘‘เสวมาโน เสวมานํ, สมฺผุฏฺโฐ สมฺผุสํ ปรํ;

สโร ทิทฺโธ กลาปํว, อลิตฺตมุปลิมฺปติ;

อุปเลปภยา ธีโร, เนว ปาปสขา สิยา.

“ज्याप्रमाणे विषारी बाण हा विषाने न माखलेल्या बाणांच्या भात्याला आपल्या विषाने माखून टाकतो; त्याचप्रमाणे दुर्जनाची संगत धरल्याने तो दुर्जन आपल्या संगतीत येणाऱ्या सज्जनाला आपल्या पापकर्मानी कलंकित करतो. या कलंकित होण्याच्या भयामुळे बुद्धिमान मनुष्याने कधीही पाप्यांचा मित्र बनू नये.”

‘‘ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน, โย นโร อุปนยฺหติ;

กุสาปิ ปูติ วายนฺติ, เอวํ พาลูปเสวนา.

“जो मनुष्य कुजलेला मासा कुशाच्या (गवताच्या) पात्याने बांधतो, त्याचे ते कुशाचे पातेही कुजलेला दुर्गंध देऊ लागते; मूर्खांची संगत धरल्याने असेच घडते.”

‘‘ตครญฺจ ปลาเสน, โย นโร อุปนยฺหติ;

ปตฺตาปิ สุรภิ วายนฺติ, เอวํ ธีรูปเสวนา.

“जो मनुष्य पळसाच्या पानात तगर (सुगंधी फूल) बांधतो, त्याची ती पळसाची पानेही सुवासिक बनतात; बुद्धिमान (सज्जन) लोकांची संगत धरल्याने असेच घडते.”

‘‘ตสฺมา [Pg.242] ปตฺตปุฏสฺเสว, ญตฺวา สมฺปากมตฺตโน;

อสนฺเต นุปเสเวยฺย, สนฺเต เสเวยฺย ปณฺฑิโต;

อสนฺโต นิรยํ เนนฺติ, สนฺโต ปาเปนฺติ สุคฺคติ’’นฺติ.

“म्हणूनच, पानांच्या पुड्याप्रमाणे स्वतःच्या कर्माचा परिणाम ओळखून, बुद्धिमान मनुष्याने दुर्जनांची संगत धरू नये, तर सज्जनांचीच संगत धरावी. कारण दुर्जन नरकात घेऊन जातात, तर सज्जन सुगतीला (स्वर्गाला) पोहोचवतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." सातवे (सुत्त).

๘. ภิทุรสุตฺตํ

८. भिदुर सुत्त

๗๗. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७७. "हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘ภิทุรายํ, ภิกฺขเว, กาโย, วิญฺญาณํ วิราคธมฺมํ, สพฺเพ อุปธี อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, हा काय (शरीर) भंग पावणारा आहे, विज्ञान (चित्त) विरागधर्मी (नाश पावणारे) आहे, आणि सर्व उपधी (आसक्तीचे आधार) अनित्य, दुःखद व परिवर्तनशील आहेत." हाच अर्थ भगवंतांनी सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘กายญฺจ ภิทุรํ ญตฺวา, วิญฺญาณญฺจ วิราคุนํ ;

อุปธีสุ ภยํ ทิสฺวา, ชาติมรณมจฺจคา;

สมฺปตฺวา ปรมํ สนฺตึ, กาลํ กงฺขติ ภาวิตตฺโต’’ติ.

"शरीर भंग पावणारे आहे हे जाणून, आणि विज्ञान विरागधर्मी आहे हे समजून, उपधींमध्ये भय पाहून, जो जन्म-मरणाच्या पलीकडे गेला आहे; परम शांतीला (निर्वाणाला) प्राप्त करून, तो विकसित चित्त असलेला (अर्हत) परिनिर्वाणाच्या काळाची प्रतीक्षा करतो."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." आठवे (सुत्त).

๙. ธาตุโสสํสนฺทนสุตฺตํ

९. धातुसंसन्दन सुत्त

๗๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७८. "हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘ธาตุโส, ภิกฺขเว, สตฺตา สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ. หีนาธิมุตฺติกา สตฺตา หีนาธิมุตฺติเกหิ สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, กลฺยาณาธิมุตฺติกา สตฺตา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ.

"भिक्षूंनो, धातूंच्या (स्वभावाच्या) आधारेच प्राणी प्राण्यांशी जुळतात व एकत्र येतात. हीन प्रवृत्तीचे (कनिष्ठ विचारांचे) प्राणी हीन प्रवृत्तीच्या प्राण्यांशी जुळतात व एकत्र येतात; कल्याणकारी प्रवृत्तीचे (उत्कृष्ट विचारांचे) प्राणी कल्याणकारी प्रवृत्तीच्या प्राण्यांशी जुळतात व एकत्र येतात.

‘‘อตีตมฺปิ, ภิกฺขเว, อทฺธานํ ธาตุโสว สตฺตา สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทึสุ สมึสุ. หีนาธิมุตฺติกา สตฺตา หีนาธิมุตฺติเกหิ สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทึสุ สมึสุ, กลฺยาณาธิมุตฺติกา สตฺตา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทึสุ สมึสุ.

"भिक्षूंनो, भूतकाळातही धातूंच्या आधारेच प्राणी प्राण्यांशी जुळले व एकत्र आले. हीन प्रवृत्तीचे प्राणी हीन प्रवृत्तीच्या प्राण्यांशी जुळले व एकत्र आले; कल्याणकारी प्रवृत्तीचे प्राणी कल्याणकारी प्रवृत्तीच्या प्राण्यांशी जुळले व एकत्र आले.

‘‘อนาคตมฺปิ[Pg.243], ภิกฺขเว, อทฺธานํ ธาตุโสว สตฺตา สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทิสฺสนฺติ สเมสฺสนฺติ. หีนาธิมุตฺติกา สตฺตา หีนาธิมุตฺติเกหิ สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทิสฺสนฺติ สเมสฺสนฺติ, กลฺยาณาธิมุตฺติกา สตฺตา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทิสฺสนฺติ สเมสฺสนฺติ.

"भिक्षूंनो, भविष्यकाळातही धातूंच्या आधारेच प्राणी प्राण्यांशी जुळतील व एकत्र येतील. हीन प्रवृत्तीचे प्राणी हीन प्रवृत्तीच्या प्राण्यांशी जुळतील व एकत्र येतील; कल्याणकारी प्रवृत्तीचे प्राणी कल्याणकारी प्रवृत्तीच्या प्राण्यांशी जुळतील व एकत्र येतील.

‘‘เอตรหิปิ, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนํ อทฺธานํ ธาตุโสว สตฺตา สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ. หีนาธิมุตฺติกา สตฺตา หีนาธิมุตฺติเกหิ สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, กลฺยาณาธิมุตฺติกา สตฺตา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สตฺเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, वर्तमानकाळातही धातूंच्या आधारेच प्राणी प्राण्यांशी जुळतात व एकत्र येतात. हीन प्रवृत्तीचे प्राणी हीन प्रवृत्तीच्या प्राण्यांशी जुळतात व एकत्र येतात; कल्याणकारी प्रवृत्तीचे प्राणी कल्याणकारी प्रवृत्तीच्या प्राण्यांशी जुळतात व एकत्र येतात." हाच अर्थ भगवंतांनी सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘สํสคฺคา วนโถ ชาโต, อสํสคฺเคน ฉิชฺชติ;

ปริตฺตํ ทารุมารุยฺห, ยถา สีเท มหณฺณเว.

"संसर्गामुळे (आसक्तीमुळे) क्लेशांचे अरण्य निर्माण होते, संसर्ग न ठेवल्याने ते नष्ट होते. ज्याप्रमाणे लहान लाकडाच्या ओंडक्यावर बसून मनुष्य महासागरात बुडून जातो,

‘‘เอวํ กุสีตมาคมฺม, สาธุชีวีปิ สีทติ;

ตสฺมา ตํ ปริวชฺเชยฺย, กุสีตํ หีนวีริยํ.

"त्याचप्रमाणे आळशी माणसाच्या संगतीने चांगल्या प्रकारे जगणारा मनुष्यही बुडतो. म्हणून, त्या आळशी व हीन वीर्य (उत्साह नसलेल्या) व्यक्तीचा त्याग करावा.

‘‘ปวิวิตฺเตหิ อริเยหิ, ปหิตตฺเตหิ ฌายิภิ;

นิจฺจํ อารทฺธวีริเยหิ, ปณฺฑิเตหิ สหาวเส’’ติ.

"एकांतप्रिय, आर्य, दृढनिश्चयी, ध्यानी, सदैव प्रयत्नशील आणि प्रज्ञावंतांच्या संगतीतच राहावे."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." नववे (सुत्त).

๑๐. ปริหานสุตฺตํ

१०. परिहान सुत्त

๗๙. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

७९. "हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ตโย? อิธ, ภิกฺขเว, เสโข ภิกฺขุ กมฺมาราโม โหติ, กมฺมรโต, กมฺมารามตมนุยุตฺโต; ภสฺสาราโม โหติ, ภสฺสรโต, ภสฺสารามตมนุยุตฺโต; นิทฺทาราโม โหติ, นิทฺทารโต, นิทฺทารามตมนุยุตฺโต. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ.

"भिक्षूंनो, हे तीन धर्म शैक्ष (साधनेच्या मार्गावर असलेल्या) भिक्षूच्या पतनास कारणीभूत ठरतात. कोणते तीन? भिक्षूंनो, येथे शैक्ष भिक्षू कामात (अनावश्यक कामांमध्ये) रमणारा असतो, कामाची आवड असणारा असतो, कामात मग्न राहणारा असतो; गप्पागोष्टींमध्ये रमणारा असतो, गप्पागोष्टींची आवड असणारा असतो, गप्पागोष्टींमध्ये मग्न राहणारा असतो; झोपेत रमणारा असतो, झोपेची आवड असणारा असतो, झोपेत मग्न राहणारा असतो. भिक्षूंनो, हे तीन धर्म शैक्ष भिक्षूच्या पतनास कारणीभूत ठरतात."

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ตโย? อิธ, ภิกฺขเว, เสโข ภิกฺขุ น กมฺมาราโม โหติ, น กมฺมรโต, น กมฺมารามตมนุยุตฺโต; น ภสฺสาราโม โหติ, น ภสฺสรโต, น ภสฺสารามตมนุยุตฺโต; น นิทฺทาราโม โหติ, น นิทฺทารโต[Pg.244], น นิทฺทารามตมนุยุตฺโต. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, हे तीन धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अपतनास (प्रगतीस) कारणीभूत ठरतात. कोणते तीन? भिक्षूंनो, येथे शैक्ष भिक्षू कामात रमणारा नसतो, कामाची आवड असणारा नसतो, कामात मग्न राहणारा नसतो; गप्पागोष्टींमध्ये रमणारा नसतो, गप्पागोष्टींची आवड असणारा नसतो, गप्पागोष्टींमध्ये मग्न राहणारा नसतो; झोपेत रमणारा नसतो, झोपेची आवड असणारा नसतो, झोपेत मग्न राहणारा नसतो. भिक्षूंनो, हे तीन धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अपतनास कारणीभूत ठरतात." हाच अर्थ भगवंतांनी सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘กมฺมาราโม ภสฺสาราโม, นิทฺทาราโม จ อุทฺธโต;

อภพฺโพ ตาทิโส ภิกฺขุ, ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตมํ.

"जो भिक्षू कामात रमणारा, गप्पागोष्टींमध्ये रमणारा, झोपेत रमणारा आणि चंचल मनाचा असतो, असा भिक्षू उत्तम संबोधी (अर्हतपद) प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतो.

‘‘ตสฺมา หิ อปฺปกิจฺจสฺส, อปฺปมิทฺโธ อนุทฺธโต;

ภพฺโพ โส ตาทิโส ภิกฺขุ, ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ.

"म्हणूनच, ज्याचे कर्तव्य मर्यादित आहे, जो कमी झोप घेणारा आणि अचंचल आहे, असा भिक्षू उत्तम संबोधी प्राप्त करण्यास समर्थ ठरतो."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." दहावे (सुत्त).

ตติโย วคฺโค นิฏฺฐิโต.

तिसरा वर्ग (वग्ग) समाप्त झाला.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

ทฺเว ทิฏฺฐี นิสฺสรณํ รูปํ, ปุตฺโต อวุฏฺฐิเกน จ;

สุขา จ ภิทุโร ธาตุ, ปริหาเนน เต ทสาติ.

दोन दिट्ठी (दृष्टी), निस्सरण, रूप, पुत्त आणि अवुट्ठिक, सुखा, भिदुर, धातू आणि परिहान – हे दहा सुत्त आहेत.

๔. จตุตฺถวคฺโค

४. चौथा वर्ग (चतुत्थ वग्ग)

๑. วิตกฺกสุตฺตํ

१. वितक्क सुत्त

๘๐. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८०. "हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อกุสลวิตกฺกา. กตเม ตโย? อนวญฺญตฺติปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, ลาภสกฺการสิโลกปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, ปรานุทฺทยตาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อกุสลวิตกฺกา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्षूंनो, हे तीन अकुशल वितर्क (वाईट विचार) आहेत. कोणते तीन? इतरांनी आपला अनादर करू नये याविषयीचा वितर्क, लाभ-सत्कार-कीर्ती याविषयीचा वितर्क, आणि इतरांबद्दलच्या कौटुंबिक मोहाशी (आसक्तीशी) संबंधित वितर्क. भिक्षूंनो, हे तीन अकुशल वितर्क आहेत." हाच अर्थ भगवंतांनी सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘อนวญฺญตฺติสํยุตฺโต, ลาภสกฺการคารโว;

สหนนฺที อมจฺเจหิ, อารา สํโยชนกฺขยา.

"जो अनादराच्या भीतीने युक्त असतो, लाभ व सत्काराचा आदर करतो, आणि मित्रांसोबत आनंदात रमतो, तो संयोजनांच्या (बंधनांच्या) क्षयापासून दूरच राहतो.

‘‘โย จ ปุตฺตปสุํ หิตฺวา, วิวาเห สํหรานิ จ;

ภพฺโพ โส ตาทิโส ภิกฺขุ, ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ.

"परंतु जो मुले, पशु, विवाह आणि संपत्तीचा संग्रह सोडून प्रव्रजित होतो, असा भिक्षू उत्तम संबोधी प्राप्त करण्यास समर्थ ठरतो."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." पहिले (सुत्त).

๒. สกฺการสุตฺตํ

२. सत्कार सुत्त

๘๑. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.245] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८१. "हे भगवंतांनी सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา สกฺกาเรน อภิภูตา, ปริยาทินฺนจิตฺตา, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา.

"भिक्षूंनो, मी असे प्राणी पाहिले आहेत जे सत्काराने भारावून गेलेले, भ्रष्ट चित्त झालेले, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत.

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา อสกฺกาเรน อภิภูตา, ปริยาทินฺนจิตฺตา, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา.

"भिक्षूंनो, मी असे प्राणी पाहिले आहेत जे असत्काराने (अपमानाने) ग्रस्त झालेले, भ्रष्ट चित्त झालेले, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत.

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา สกฺกาเรน จ อสกฺกาเรน จ ตทุภเยน อภิภูตา, ปริยาทินฺนจิตฺตา, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา.

"भिक्षूंनो, मी असे प्राणी पाहिले आहेत जे सत्कार आणि असत्कार या दोन्हीने ग्रस्त झालेले, भ्रष्ट चित्त झालेले, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत.

‘‘ตํ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, นาญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา สุตฺวา วทามิ; ( ) อปิ จ, ภิกฺขเว, ยเทว เม สามํ ญาตํ สามํ ทิฏฺฐํ สามํ วิทิตํ ตเมวาหํ วทามิ.

"भिक्षूंनो, मी हे इतर कोणत्याही श्रमणाकडून किंवा ब्राह्मणाकडून ऐकून सांगत नाही; तर भिक्षूंनो, जे मी स्वतः जाणले आहे, स्वतः पाहिले आहे, स्वतः अनुभवले आहे, तेच मी सांगत आहे."

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา สกฺกาเรน อภิภูตา, ปริยาทินฺนจิตฺตา, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา.

"भिक्षूंनो, मी असे प्राणी पाहिले आहेत जे सत्काराने भारावून गेलेले, भ्रष्ट चित्त झालेले, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत."

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา อสกฺกาเรน อภิภูตา, ปริยาทินฺนจิตฺตา, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา.

“भिक्षूंनो, मी अशा प्राण्यांना पाहिले आहे जे अनादराने (सत्कार न मिळाल्याने) पराभूत झाले आहेत, ज्यांचे चित्त ग्रासले गेले आहे, आणि जे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न झाले आहेत.”

‘‘ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, สตฺตา สกฺกาเรน จ อสกฺกาเรน จ ตทุภเยน อภิภูตา, ปริยาทินฺนจิตฺตา, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, मी अशा प्राण्यांना पाहिले आहे जे सत्कार आणि अनादर या दोन्हीने पराभूत झाले आहेत, ज्यांचे चित्त ग्रासले गेले आहे, आणि जे शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न झाले आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तेथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ยสฺส สกฺกริยมานสฺส, อสกฺกาเรน จูภยํ;

สมาธิ น วิกมฺปติ, อปฺปมาทวิหาริโน.

“ज्या सत्कार केला जात असलेल्या आणि अनादर केला जात असलेल्या दोन्ही प्रसंगी, अप्रमादाने विहार करणाऱ्या (जागृत राहणाऱ्या) व्यक्तीची समाधी कंपित होत नाही.

‘‘ตํ [Pg.246] ฌายินํ สาตติกํ, สุขุมํ ทิฏฺฐิวิปสฺสกํ;

อุปาทานกฺขยารามํ, อาหุ สปฺปุริโส อิตี’’ติ.

“त्या ध्यानमग्न, निरंतर प्रयत्नशील, सूक्ष्म दृष्टीने विपश्यना करणाऱ्या आणि उपादानाच्या क्षयामध्ये (अर्हत्त्वात) रममाण होणाऱ्या व्यक्तीला ‘सत्पुरुष’ असे म्हणतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे (सुत्त समाप्त).

๓. เทวสทฺทสุตฺตํ

३. देवसद्द सुत्त (देवशब्द सुत्त)

๘๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८२. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, เทเวสุ เทวสทฺทา นิจฺฉรนฺติ สมยา สมยํ อุปาทาย. กตเม ตโย? ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชฺชาย เจเตติ, ตสฺมึ สมเย เทเวสุ เทวสทฺโท นิจฺฉรติ – ‘เอโส อริยสาวโก มาเรน สทฺธึ สงฺคามาย เจเตตี’ติ. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม เทเวสุ เทวสทฺโท นิจฺฉรติ สมยา สมยํ อุปาทาย.

“भिक्षूंनो, देवांमध्ये वेळोवेळी हे तीन देवशब्द (देवांचे आवाज) उमटतात. कोणते तीन? भिक्षूंनो, ज्या वेळी एखादा आर्यश्रावक केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्येसाठी संकल्प करतो, त्या वेळी देवांमध्ये हा देवशब्द उमटतो – ‘हा आर्यश्रावक माराशी युद्ध करण्याचा संकल्प करीत आहे.’ भिक्षूंनो, देवांमध्ये वेळोवेळी उमटणारा हा पहिला देवशब्द आहे.”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย อริยสาวโก สตฺตนฺนํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ, ตสฺมึ สมเย เทเวสุ เทวสทฺโท นิจฺฉรติ – ‘เอโส อริยสาวโก มาเรน สทฺธึ สงฺคาเมตี’ติ. อยํ, ภิกฺขเว, ทุติโย เทเวสุ เทวสทฺโท นิจฺฉรติ สมยา สมยํ อุปาทาย.

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, ज्या वेळी आर्यश्रावक सात बोधिपाक्षिक धर्मांच्या भावनेच्या अभ्यासात मग्न होऊन विहार करतो, त्या वेळी देवांमध्ये हा देवशब्द उमटतो – ‘हा आर्यश्रावक माराशी युद्ध करीत आहे.’ भिक्षूंनो, देवांमध्ये वेळोवेळी उमटणारा हा दुसरा देवशब्द आहे.”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย อริยสาวโก อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย เทเวสุ เทวสทฺโท นิจฺฉรติ – ‘เอโส อริยสาวโก วิชิตสงฺคาโม ตเมว สงฺคามสีสํ อภิวิชิย อชฺฌาวสตี’ติ. อยํ, ภิกฺขเว, ตติโย เทเวสุ เทวสทฺโท นิจฺฉรติ สมยา สมยํ อุปาทาย. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย เทเวสุ เทวสทฺทา นิจฺฉรนฺติ สมยา สมยํ อุปาทายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, ज्या वेळी आर्यश्रावक आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहार करतो, त्या वेळी देवांमध्ये हा देवशब्द उमटतो – ‘या आर्यश्रावकाने युद्ध जिंकले आहे आणि तो युद्धाच्या अग्रभागावर विजय मिळवून तेथे अधिवास करीत आहे.’ भिक्षूंनो, देवांमध्ये वेळोवेळी उमटणारा हा तिसरा देवशब्द आहे. भिक्षूंनो, देवांमध्ये वेळोवेळी हे तीन देवशब्द उमटतात.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तेथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ทิสฺวา วิชิตสงฺคามํ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาวกํ;

เทวตาปิ นมสฺสนฺติ, มหนฺตํ วีตสารทํ.

“ज्याने युद्ध जिंकले आहे अशा सम्यक्संबुद्धांच्या श्रावकाला, जो महान आणि भयमुक्त आहे, पाहून देव देखील नमस्कार करतात.

‘‘นโม [Pg.247] เต ปุริสาชญฺญ, โย ตฺวํ ทุชฺชยมชฺฌภู;

เชตฺวาน มจฺจุโน เสนํ, วิโมกฺเขน อนาวรํ.

“हे पुरुषश्रेष्ठ, आपल्याला नमस्कार असो! आपण दुर्जेय अशा युद्धावर विजय मिळवला आहे. विमुक्तीद्वारे मृत्यूच्या (मारच्या) अनावृत सेनेला जिंकून आपण हे साध्य केले आहे.

‘‘อิติ เหตํ นมสฺสนฺติ, เทวตา ปตฺตมานสํ;

ตญฺหิ ตสฺส น ปสฺสนฺติ, เยน มจฺจุวสํ วเช’’ติ.

“अशा प्रकारे, देव त्या अर्हत्त्व प्राप्त झालेल्या (पत्तमानसाला) नमस्कार करतात. कारण ज्या मार्गाने मनुष्य मृत्यूच्या स्वाधीन होतो, तो मार्ग त्यांना (देवांना) या सत्पुरुषाच्या बाबतीत दिसत नाही.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे (सुत्त समाप्त).

๔. ปญฺจปุพฺพนิมิตฺตสุตฺตํ

४. पंचपुब्बनिमित्त सुत्त (पंचपूर्वनिमित्त सुत्त)

๘๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८३. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ยทา, ภิกฺขเว, เทโว เทวกายา จวนธมฺโม โหติ, ปญฺจสฺส ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาตุภวนฺติ – มาลา มิลายนฺติ, วตฺถานิ กิลิสฺสนฺติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, กาเย ทุพฺพณฺณิยํ โอกฺกมติ, สเก เทโว เทวาสเน นาภิรมตีติ. ตเมนํ, ภิกฺขเว, เทวา ‘จวนธมฺโม อยํ เทวปุตฺโต’ติ อิติ วิทิตฺวา ตีหิ วาจาหิ อนุโมเทนฺติ – ‘อิโต, โภ, สุคตึ คจฺฉ, สุคตึ คนฺตฺวา สุลทฺธลาภํ ลภ, สุลทฺธลาภํ ลภิตฺวา สุปฺปติฏฺฐิโต ภวาหี’’’ติ.

“भिक्षूंनो, जेव्हा एखादा देव देवलोकातून च्युत (मृत्यू पावण्याच्या) मार्गावर असतो, तेव्हा त्याच्यासाठी पाच पूर्वनिमित्त (चिन्हे) प्रकट होतात – गळ्यातील माळा कोमेजतात, वस्त्रे मलीन होतात, काखेतून घाम सुटतो, शरीराची कांती निस्तेज होते आणि तो देव आपल्या देवआसनावर रमत नाही. भिक्षूंनो, ‘हा देवपुत्र च्युत होणार आहे’ असे जाणून इतर देव त्याला तीन शब्दांनी (वाक्यांनी) शुभेच्छा देतात – ‘हे मित्रा, येथून सुगतीला जा; सुगतीला जाऊन सुलब्ध लाभ (उत्तम लाभ) मिळव; आणि सुलब्ध लाभ मिळवून त्यात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित हो.’”

เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กินฺนุ โข, ภนฺเต, เทวานํ สุคติคมนสงฺขาตํ; กิญฺจ, ภนฺเต, เทวานํ สุลทฺธลาภสงฺขาตํ; กึ ปน, ภนฺเต, เทวานํ สุปฺปติฏฺฐิตสงฺขาต’’นฺติ?

असे म्हटले असता, एका भिक्षूने भगवंतांना विचारले – “भन्ते, देवांचे सुगतीला जाणे म्हणजे काय? भन्ते, देवांचा सुलब्ध लाभ म्हणजे काय? आणि भन्ते, देवांचे सुप्रतिष्ठित होणे म्हणजे काय?”

‘‘มนุสฺสตฺตํ โข, ภิกฺขุ, เทวานํ สุคติคมนสงฺขาตํ; ยํ มนุสฺสภูโต สมาโน ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย สทฺธํ ปฏิลภติ. อิทํ โข, ภิกฺขุ, เทวานํ สุลทฺธลาภสงฺขาตํ; สา โข ปนสฺส สทฺธา นิวิฏฺฐา โหติ มูลชาตา ปติฏฺฐิตา ทฬฺหา อสํหาริยา สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมึ. อิทํ โข, ภิกฺขุ, เทวานํ สุปฺปติฏฺฐิตสงฺขาต’’นฺติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षू, मनुष्यत्व (मनुष्य जन्म मिळणे) हेच देवांचे ‘सुगतीला जाणे’ म्हटले जाते. मनुष्य झाल्यावर तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या (सांगितलेल्या) धम्म-विनयावर जी श्रद्धा प्राप्त होते, भिक्षू, हाच देवांचा ‘सुलब्ध लाभ’ म्हटला जातो. आणि त्याची ती श्रद्धा दृढमूल झालेली असते, प्रस्थापित झालेली असते, बळकट असते, आणि या जगात कोणत्याही श्रमणाने, ब्राह्मणाने, देवाने, माराने, ब्रह्माने किंवा इतर कोणाकडूनही ती ढळू शकत नाही (असंहार्य असते). भिक्षू, हेच देवांचे ‘सुप्रतिष्ठित होणे’ म्हटले जाते.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. तेथे हे असे म्हटले आहे –

‘‘ยทา เทโว เทวกายา, จวติ อายุสงฺขยา;

ตโย สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, เทวานํ อนุโมทตํ.

“जेव्हा एखादा देव आयुष्य संपल्यामुळे देवलोकातून च्युत होतो, तेव्हा त्याला शुभेच्छा देणारे देवांचे तीन शब्द (घोषणा) उमटतात.

‘‘‘อิโต [Pg.248] โภ สุคตึ คจฺฉ, มนุสฺสานํ สหพฺยตํ;

มนุสฺสภูโต สทฺธมฺเม, ลภ สทฺธํ อนุตฺตรํ.

“‘हे मित्रा, येथून सुगतीला जा, म्हणजेच मनुष्यांच्या सहवासात (मनुष्यलोकात) जा. मनुष्य झाल्यावर सद्धम्मावर अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) श्रद्धा प्राप्त कर.’

‘‘‘สา เต สทฺธา นิวิฏฺฐสฺส, มูลชาตา ปติฏฺฐิตา;

ยาวชีวํ อสํหีรา, สทฺธมฺเม สุปฺปเวทิเต.

“‘तुझी ती श्रद्धा अंतःकरणात दृढमूल होवो, प्रस्थापित होवो आणि सुप्रवेदित (उत्तम प्रकारे सांगितलेल्या) सद्धम्मामध्ये आयुष्यभर कोणाकडूनही न ढळणारी (अढळ) राहो.’

‘‘‘กายทุจฺจริตํ หิตฺวา, วจีทุจฺจริตานิ จ;

มโนทุจฺจริตํ หิตฺวา, ยญฺจญฺญํ โทสสญฺหิตํ.

“‘कायकर्म-दुश्चरित (शारीरिक दुष्कृत्ये), वची-दुश्चरित (वाचेची दुष्कृत्ये) आणि मनो-दुश्चरित (मनाचे दुष्कृत्य) त्यागून, तसेच दोषांनी युक्त असलेले इतर जे काही आहे त्याचा त्याग करून,’

‘‘‘กาเยน กุสลํ กตฺวา, วาจาย กุสลํ พหุํ;

มนสา กุสลํ กตฺวา, อปฺปมาณํ นิรูปธึ.

“‘कायाने कुशल कर्म करून, वाचेने पुष्कळ कुशल कर्म करून, आणि मनाने अप्रमाण (अमर्याद) व निरुपधी (क्लेशरहित) कुशल कर्म करून,’

‘‘‘ตโต โอปธิกํ ปุญฺญํ, กตฺวา ทาเนน ตํ พหุํ;

อญฺเญปิ มจฺเจ สทฺธมฺเม, พฺรหฺมจริเย นิเวสย’.

“‘त्यानंतर दानाद्वारे औपधिक (पुनर्जन्म देणारे किंवा सुखावह) पुण्य या जगात विपुल प्रमाणात करून, इतर मानवांनाही सद्धम्मात आणि ब्रह्मचर्यात प्रस्थापित कर.’

‘‘อิมาย อนุกมฺปาย, เทวา เทวํ ยทา วิทู;

จวนฺตํ อนุโมเทนฺติ, เอหิ เทว ปุนปฺปุน’’นฺติ.

“या अनुकंपेने (दयेने), जेव्हा देव एखाद्या देवाला च्युत होताना पाहतात, तेव्हा त्याला शुभेच्छा देतात – ‘हे देवा, तू पुन्हा पुन्हा येथे ये.’”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे (सुत्त समाप्त).

๕. พหุชนหิตสุตฺตํ

५. बहुजनहित सुत्त

๘๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८४. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม ปุคฺคลา โลเก อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. กตเม ตโย? อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. อยํ, ภิกฺขเว, ปฐโม ปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ.

भिक्खूहो, हे तीन व्यक्ती जगात उत्पन्न होतात तेव्हा बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी उत्पन्न होतात. कोणते तीन? येथे, भिक्खूहो, तथागत जगात उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देवमनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त अशा धर्माचा उपदेश करतात; केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. भिक्खूहो, हा पहिला व्यक्ती जगात उत्पन्न होऊन बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी उत्पन्न होतो.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ตสฺเสว สตฺถุ สาวโก อรหํ โหติ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน [Pg.249] สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. อยํ, ภิกฺขเว, ทุติโย ปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ.

पुन्हा दुसरे असे, भिक्खूहो, त्याच शास्त्यांचे श्रावक अर्हत असतात, क्षीणासव (आसवांचा क्षय झालेले), ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेले, कर्तव्य पूर्ण केलेले, ओझे उतरवून ठेवलेले, स्वतःचे ध्येय प्राप्त केलेले, भवसंयोजनांचा पूर्ण क्षय केलेले आणि सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झालेले असतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त अशा धर्माचा उपदेश करतात; केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. भिक्खूहो, हा दुसरा व्यक्ती जगात उत्पन्न होऊन बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी उत्पन्न होतो.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ตสฺเสว สตฺถุ สาวโก เสโข โหติ ปาฏิปโท พหุสฺสุโต สีลวตูปปนฺโน. โสปิ ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. อยํ, ภิกฺขเว, ตติโย ปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ปุคฺคลา โลเก อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

पुन्हा दुसरे असे, भिक्खूहो, त्याच शास्त्यांचे श्रावक 'शेख' (अजून पूर्णत्व न पावलेले पण मार्गावर असलेले) असतात, जे प्रतिपदेचे पालन करणारे, बहुश्रुत आणि शीलवान असतात. तेसुद्धा आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त अशा धर्माचा उपदेश करतात; केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. भिक्खूहो, हा तिसरा व्यक्ती जगात उत्पन्न होऊन बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी and सुखासाठी उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, हेच ते तीन व्यक्ती जगात उत्पन्न होतात तेव्हा बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावरील अनुकंपेसाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी उत्पन्न होतात. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘สตฺถา หิ โลเก ปฐโม มเหสิ, ตสฺสนฺวโย สาวโก ภาวิตตฺโต;

อถาปโร ปาฏิปโทปิ เสโข, พหุสฺสุโต สีลวตูปปนฺโน.

जगात शास्ता (बुद्ध) हेच पहिले महर्षी (महान शोधक) आहेत; त्यांच्या मागे चालणारे त्यांचे श्रावक हे भावित-चित्त (अर्हत) आहेत; आणि त्यानंतर प्रतिपदेचे पालन करणारे, बहुश्रुत व शीलवान असे 'शेख' श्रावक आहेत.

‘‘เอเต ตโย เทวมนุสฺสเสฏฺฐา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺตา;

อปาปุรนฺติ อมตสฺส ทฺวารํ, โยคา ปโมเจนฺติ หุชฺชนํ เต.

देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले, प्रकाश निर्माण करणारे हे तिघे सद्धर्माचा उपदेश करत अमृताचे (निर्वाणाचे) द्वार उघडतात आणि लोकांना चार योगांपासून (बंधनांपासून) मुक्त करतात.

‘‘เย สตฺถวาเหน อนุตฺตเรน, สุเทสิตํ มคฺคมนุกฺกมนฺติ ;

อิเธว ทุกฺขสฺส กโรนฺติ อนฺตํ, เย อปฺปมตฺตา สุคตสฺส สาสเน’’ติ.

जे लोक त्या अनुत्तर सार्थवाहाने (बुद्धांनी) चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेल्या मार्गाचे अनुसरण करतात आणि जे सुगतांच्या शासनात अप्रमत्त (जागरूक) राहतात, ते याच जन्मात दुःखाचा अंत करतात.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे सूत्र समाप्त.

๖. อสุภานุปสฺสีสุตฺตํ

६. अशुभानुपस्सी सूत्र

๘๕. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.250] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८५. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘อสุภานุปสฺสี, ภิกฺขเว, กายสฺมึ วิหรถ; อานาปานสฺสติ จ โว อชฺฌตฺตํ ปริมุขํ สูปฏฺฐิตา โหตุ; สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรถ. อสุภานุปสฺสีนํ, ภิกฺขเว, กายสฺมึ วิหรตํ โย สุภาย ธาตุยา ราคานุสโย โส ปหียติ. อานาปานสฺสติยา อชฺฌตฺตํ ปริมุขํ สูปฏฺฐิติตาย เย พาหิรา วิตกฺกาสยา วิฆาตปกฺขิกา, เต น โหนฺติ. สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสีนํ วิหรตํ ยา อวิชฺชา สา ปหียติ, ยา วิชฺชา สา อุปฺปชฺชตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूहो, शरीरामध्ये अशुभाचे (अपवित्रतेचे) सतत दर्शन घेत (अशुभानुपस्सी होऊन) विहरा; आणि तुमची आनापानस्मृती तुमच्या अंतरात समोर चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित असो; सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे दर्शन घेत (अनित्यानुपस्सी होऊन) विहरा. भिक्खूहो, शरीरात अशुभाचे दर्शन घेत विहरणाऱ्यांच्या मनात शुभ धातूमुळे (सुंदरतेच्या भ्रमामुळे) जो रागाचा सुप्त कल (रागानुशय) असतो, तो नष्ट होतो. आनापानस्मृती अंतरात समोर चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झाल्यामुळे, जे बाह्य, त्रासदायक आणि हानीकारक असणारे मिथ्या वितर्क असतात, ते उत्पन्न होत नाहीत. सर्व संस्कारांमध्ये अनित्याचे दर्शन घेत विहरणाऱ्यांची जी अविद्या आहे ती नष्ट होते आणि विद्या (ज्ञान) उत्पन्न होते. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘อสุภานุปสฺสี กายสฺมึ, อานาปาเน ปฏิสฺสโต;

สพฺพสงฺขารสมถํ, ปสฺสํ อาตาปิ สพฺพทา.

जो भिक्खू शरीरात अशुभाचे दर्शन घेतो, आनापानस्मृतीमध्ये जागरूक राहतो, सर्व संस्कारांच्या शांततेला (निर्वाणाला) पाहतो आणि नेहमी उद्योगी (आतपी) राहतो.

‘‘ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขุ, ยโต ตตฺถ วิมุจฺจติ;

อภิญฺญาโวสิโต สนฺโต, ส เว โยคาติโค มุนี’’ติ.

तो सम्यक दृष्टी असलेला भिक्खू खरोखरच त्या निर्वाणात विमुक्त होतो. अभिज्ञेचे कार्य पूर्ण केलेले, शांत झालेले ते मुनी खरोखरच योगांच्या (बंधनांच्या) पलीकडे गेलेले असतात.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे सूत्र समाप्त.

๗. ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสุตฺตํ

७. धम्मानुधम्मप्रतिपन्न सूत्र

๘๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८६. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อยมนุธมฺโม โหติ เวยฺยากรณาย – ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโนยนฺติ ภาสมาโน ธมฺมญฺเญว ภาสติ โน อธมฺมํ, วิตกฺกยมาโน วา ธมฺมวิตกฺกญฺเญว วิตกฺเกติ โน อธมฺมวิตกฺกํ, ตทุภยํ วา ปน อภินิเวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

धर्माला अनुकूल अशा मार्गाचे आचरण करणाऱ्या (धम्मानुधम्मप्रतिपन्न) भिक्खूचे हे लक्षण आहे की, त्याला 'धम्मानुधम्मप्रतिपन्न' म्हणता यावे – तो बोलताना केवळ धर्माला धरूनच बोलतो, अधर्माला धरून नाही; विचार करताना केवळ धर्मयुक्त विचारच करतो, अधर्मयुक्त विचार नाही; किंवा या दोन्ही गोष्टी बाजूला ठेवून तो स्मृती आणि संप्रजन्य (जागरूकता) ठेवून उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘ธมฺมาราโม ธมฺมรโต, ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ;

ธมฺมํ อนุสฺสรํ ภิกฺขุ, สทฺธมฺมา น ปริหายติ.

जो भिक्खू धर्मातच रमतो (धम्माराम), धर्मातच लीन असतो (धम्मरत), धर्माचेच चिंतन करतो आणि धर्माचेच स्मरण करतो, तो सद्धर्मापासून कधीही ढळत नाही.

‘‘จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ, นิสินฺโน อุท วา สยํ;

อชฺฌตฺตํ สมยํ จิตฺตํ, สนฺติเมวาธิคจฺฉตี’’ติ.

चालताना, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना, जो आपल्या अंतरातील चित्ताला शांत करतो, तो शांततेला (निर्वाणाला) प्राप्त करतो.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे सूत्र समाप्त.

๘. อนฺธกรณสุตฺตํ

८. अंधकरण सूत्र

๘๗. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.251] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८७. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อกุสลวิตกฺกา อนฺธกรณา อจกฺขุกรณา อญฺญาณกรณา ปญฺญานิโรธิกา วิฆาตปกฺขิกา อนิพฺพานสํวตฺตนิกา. กตเม ตโย? กามวิตกฺโก, ภิกฺขเว, อนฺธกรโณ อจกฺขุกรโณ อญฺญาณกรโณ ปญฺญานิโรธิโก วิฆาตปกฺขิโก อนิพฺพานสํวตฺตนิโก. พฺยาปาทวิตกฺโก, ภิกฺขเว, อนฺธกรโณ อจกฺขุกรโณ อญฺญาณกรโณ ปญฺญานิโรธิโก วิฆาตปกฺขิโก อนิพฺพานสํวตฺตนิโก. วิหึสาวิตกฺโก, ภิกฺขเว, อนฺธกรโณ อจกฺขุกรโณ อญฺญาณกรโณ ปญฺญานิโรธิโก วิฆาตปกฺขิโก อนิพฺพานสํวตฺตนิโก. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อกุสลวิตกฺกา อนฺธกรณา อจกฺขุกรณา อญฺญาณกรณา ปญฺญานิโรธิกา วิฆาตปกฺขิกา อนิพฺพานสํวตฺตนิกา.

भिक्खूहो, हे तीन अकुशल वितर्क अंधत्व आणणारे (अंधकरण), प्रज्ञाचक्षू नष्ट करणारे (अचक्षुकरण), अज्ञान वाढवणारे (अज्ञानकरण), प्रज्ञा रोखणारे (प्रज्ञानिरोधक), दुःखदायक आणि निर्वाणाकडे न नेणारे आहेत. कोणते तीन? भिक्खूहो, कामवितर्क हा अंधत्व आणणारा, प्रज्ञाचक्षू नष्ट करणारा, अज्ञान वाढवणारा, प्रज्ञा रोखणारा, दुःखदायक आणि निर्वाणाकडे न नेणारा आहे. भिक्खूहो, व्यापादवितर्क (द्वेषयुक्त विचार) हा अंधत्व आणणारा, प्रज्ञाचक्षू नष्ट करणारा, अज्ञान वाढवणारा, प्रज्ञा रोखणारा, दुःखदायक आणि निर्वाणाकडे न नेणारा आहे. भिक्खूहो, विहिंसावितर्क (हिंसायुक्त विचार) हा अंधत्व आणणारा, प्रज्ञाचक्षू नष्ट करणारा, अज्ञान वाढवणारा, प्रज्ञा रोखणारा, दुःखदायक आणि निर्वाणाकडे न नेणारा आहे. भिक्खूहो, हेच ते तीन अकुशल वितर्क अंधत्व आणणारे, प्रज्ञाचक्षू नष्ट करणारे, अज्ञान वाढवणारे, प्रज्ञा रोखणारे, दुःखदायक आणि निर्वाणाकडे न नेणारे आहेत.

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, กุสลวิตกฺกา อนนฺธกรณา จกฺขุกรณา ญาณกรณา ปญฺญาวุทฺธิกา อวิฆาตปกฺขิกา นิพฺพานสํวตฺตนิกา. กตเม ตโย? เนกฺขมฺมวิตกฺโก, ภิกฺขเว, อนนฺธกรโณ จกฺขุกรโณ ญาณกรโณ ปญฺญาวุทฺธิโก อวิฆาตปกฺขิโก นิพฺพานสํวตฺตนิโก. อพฺยาปาทวิตกฺโก, ภิกฺขเว, อนนฺธกรโณ จกฺขุกรโณ ญาณกรโณ ปญฺญาวุทฺธิโก อวิฆาตปกฺขิโก นิพฺพานสํวตฺตนิโก. อวิหึสาวิตกฺโก, ภิกฺขเว, อนนฺธกรโณ จกฺขุกรโณ ญาณกรโณ ปญฺญาวุทฺธิโก อวิฆาตปกฺขิโก นิพฺพานสํวตฺตนิโก. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย กุสลวิตกฺกา อนนฺธกรณา จกฺขุกรณา ญาณกรณา ปญฺญาวุทฺธิกา อวิฆาตปกฺขิกา นิพฺพานสํวตฺตนิกา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, हे तीन कुशल वितर्क (कुशल विचार) अज्ञानाचा अंधकार न पसरवणारे, प्रज्ञाचक्षू देणारे, ज्ञान देणारे, प्रज्ञा वाढवणारे, दुःख न देणारे आणि निर्वाणाकडे नेणारे आहेत. कोणते तीन? भिक्षूंनो, नैष्क्रम्य-वितर्क (आसक्ती सोडण्याचा विचार) हा अज्ञानाचा अंधकार न पसरवणारा, प्रज्ञाचक्षू देणारा, ज्ञान देणारा, प्रज्ञा वाढवणारा, दुःख न देणारा आणि निर्वाणाकडे नेणारा आहे. भिक्षूंनो, अव्यापाद-वितर्क (द्वेषरहित विचार) हा अज्ञानाचा अंधकार न पसरवणारा, प्रज्ञाचक्षू देणारा, ज्ञान देणारा, प्रज्ञा वाढवणारा, दुःख न देणारा आणि निर्वाणाकडे नेणारा आहे. भिक्षूंनो, अविहिंसा-वितर्क (अहिंसेचा विचार) हा अज्ञानाचा अंधकार न पसरवणारा, प्रज्ञाचक्षू देणारा, ज्ञान देणारा, प्रज्ञा वाढवणारा, दुःख न देणारा आणि निर्वाणाकडे नेणारा आहे. भिक्षूंनो, हेच ते तीन कुशल वितर्क आहेत जे अज्ञानाचा अंधकार न पसरवणारे, प्रज्ञाचक्षू देणारे, ज्ञान देणारे, प्रज्ञा वाढवणारे, दुःख न देणारे आणि निर्वाणाकडे नेणारे आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘ตโย วิตกฺเก กุสเล วิตกฺกเย, ตโย ปน อกุสเล นิรากเร;

ส เว วิตกฺกานิ วิจาริตานิ, สเมติ วุฏฺฐีว รชํ สมูหตํ;

ส เว วิตกฺกูปสเมน เจตสา, อิเธว โส สนฺติปทํ สมชฺฌคา’’ติ.

“साधकाने तीन कुशल वितर्कांचाच विचार करावा आणि तीन अकुशल वितर्कांना दूर सारावे. ज्याप्रमाणे अकाली पडणारा पाऊस जमिनीवरून उडणारी धूळ शांत करतो, त्याचप्रमाणे तो साधक अकुशल वितर्क आणि त्यांच्याशी संबंधित विचारांना शांत करतो. अकुशल वितर्कांच्या शमनाने शांत झालेल्या चित्ताने तो याच जन्मात शांत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. आठवे सूत्र समाप्त.

๙. อนฺตรามลสุตฺตํ

९. अंतरामल सूत्र

๘๘. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.252] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८८. भगवंतांनी असे सांगितले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อนฺตรามลา อนฺตราอมิตฺตา อนฺตราสปตฺตา อนฺตราวธกา อนฺตราปจฺจตฺถิกา. กตเม ตโย? โลโภ, ภิกฺขเว, อนฺตรามโล อนฺตราอมิตฺโต อนฺตราสปตฺโต อนฺตราวธโก อนฺตราปจฺจตฺถิโก. โทโส, ภิกฺขเว, อนฺตรามโล อนฺตราอมิตฺโต อนฺตราสปตฺโต อนฺตราวธโก อนฺตราปจฺจตฺถิโก. โมโห, ภิกฺขเว, อนฺตรามโล อนฺตราอมิตฺโต อนฺตราสปตฺโต อนฺตราวธโก อนฺตราปจฺจตฺถิโก. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อนฺตรามลา อนฺตราอมิตฺตา อนฺตราสปตฺตา อนฺตราวธกา อนฺตราปจฺจตฺถิกา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, हे तीन आंतरिक मळ, आंतरिक अमित्र, आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधक आहेत. कोणते तीन? भिक्षूंनो, लोभ हा आंतरिक मळ, आंतरिक अमित्र, आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधक आहे. भिक्षूंनो, द्वेष हा आंतरिक मळ, आंतरिक अमित्र, आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधक आहे. भिक्षूंनो, मोह हा आंतरिक मळ, आंतरिक अमित्र, आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधक आहे. भिक्षूंनो, हेच ते तीन आंतरिक मळ, आंतरिक अमित्र, आंतरिक वैरी, आंतरिक घातक आणि आंतरिक विरोधक आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

“लोभ हा अनर्थ निर्माण करणारा आहे, लोभ चित्ताला क्षुब्ध करणारा आहे. चित्ताच्या आत निर्माण झालेल्या या लोभरूपी भयाला सामान्य लोक जाणत नाहीत.

‘‘ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ.

लोभी मनुष्य हित जाणत नाही, लोभी मनुष्य धम्माला पाहत नाही. जेव्हा लोभ मनुष्यावर ताबा मिळवतो, तेव्हा सर्वत्र घोर अंधकार पसरतो.

‘‘โย จ โลภํ ปหนฺตฺวาน, โลภเนยฺเย น ลุพฺภติ;

โลโภ ปหียเต ตมฺหา, อุทพินฺทูว โปกฺขรา.

परंतु जो लोभाचा त्याग करतो आणि लोभ उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये लुब्ध होत नाही, त्याच्यापासून लोभ तसाच दूर होतो जसा कमळाच्या पानावरील पाण्याचा थेंब गळून पडतो.

‘‘อนตฺถชนโน โทโส, โทโส จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

द्वेष हा अनर्थ निर्माण करणारा आहे, द्वेष चित्ताला क्षुब्ध करणारा आहे. चित्ताच्या आत निर्माण झालेल्या या द्वेषरूपी भयाला सामान्य लोक जाणत नाहीत.

‘‘ทุฏฺโฐ อตฺถํ น ชานาติ, ทุฏฺโฐ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โทโส สหเต นรํ.

द्वेषयुक्त मनुष्य हित जाणत नाही, द्वेषयुक्त मनुष्य धम्माला पाहत नाही. जेव्हा द्वेष मनुष्यावर ताबा मिळवतो, तेव्हा सर्वत्र घोर अंधकार पसरतो.

‘‘โย จ โทสํ ปหนฺตฺวาน, โทสเนยฺเย น ทุสฺสติ;

โทโส ปหียเต ตมฺหา, ตาลปกฺกํว พนฺธนา.

परंतु जो द्वेषाचा त्याग करतो आणि द्वेष उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींवर द्वेष करत नाही, त्याच्यापासून द्वेष तसाच गळून पडतो जसे पिकलेले ताडाचे फळ देठापासून गळून पडते.

‘‘อนตฺถชนโน โมโห, โมโห จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

मोह हा अनर्थ निर्माण करणारा आहे, मोह चित्ताला क्षुब्ध करणारा आहे. चित्ताच्या आत निर्माण झालेल्या या मोहरूपी भयाला सामान्य लोक जाणत नाहीत.

‘‘มูฬฺโห อตฺถํ น ชานาติ, มูฬฺโห ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธตมํ ตทา โหติ, ยํ โมโห สหเต นรํ.

मोहाने ग्रासलेला मनुष्य हित जाणत नाही, मोहाने ग्रासलेला मनुष्य धम्माला पाहत नाही. जेव्हा मोह मनुष्यावर ताबा मिळवतो, तेव्हा सर्वत्र घोर अंधकार पसरतो.

‘‘โย [Pg.253] จ โมหํ ปหนฺตฺวาน, โมหเนยฺเย น มุยฺหติ;

โมหํ วิหนฺติ โส สพฺพํ, อาทิจฺโจวุทยํ ตม’’นฺติ.

परंतु जो मोहाचा त्याग करतो आणि मोह उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींमध्ये मोहित होत नाही, तो सर्व मोहाचा नाश करतो, ज्याप्रमाणे उगवणारा सूर्य अंधकाराचा नाश करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. नववे सूत्र समाप्त.

๑๐. เทวทตฺตสุตฺตํ

१०. देवदत्त सूत्र

๘๙. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

८९. भगवंतांनी असे सांगितले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, อสทฺธมฺเมหิ อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต เทวทตฺโต อาปายิโก เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ. กตเมหิ ตีหิ? ปาปิจฺฉตาย, ภิกฺขเว, อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต เทวทตฺโต อาปายิโก เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ. ปาปมิตฺตตาย, ภิกฺขเว, อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต เทวทตฺโต อาปายิโก เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ. สติ โข ปน อุตฺตริกรณีเย โอรมตฺตเกน วิเสสาธิคเมน อนฺตรา โวสานํ อาปาทิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ตีหิ อสทฺธมฺเมหิ อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต เทวทตฺโต อาปายิโก เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, तीन अकुशल धम्मांनी (अधम्मांनी) पराभूत झालेला आणि चित्त ग्रासलेला देवदत्त अपाय (दुर्गती), नरकात पडणारा, कल्पभर तेथेच राहणारा आणि असाध्य झाला आहे. कोणत्या तीन? भिक्षूंनो, वाईट इच्छेने (पापिच्छता) पराभूत झालेला आणि चित्त ग्रासलेला देवदत्त अपाय, नरकात पडणारा, कल्पभर तेथेच राहणारा आणि असाध्य झाला आहे. भिक्षूंनो, वाईट मित्रांच्या संगतीने (पापमित्तता) पराभूत झालेला आणि चित्त ग्रासलेला देवदत्त अपाय, नरकात पडणारा, कल्पभर तेथेच राहणारा आणि असाध्य झाला आहे. तसेच, अधिक उच्च साधना (मग्ग-फल) करणे शक्य असतानाही, केवळ क्षुल्लक अशा ध्यान-अभिज्ञांच्या प्राप्तीनेच तो मध्येच थांबला (आणि अधोगतीला गेला). भिक्षूंनो, या तीन अकुशल धम्मांनी पराभूत झालेला आणि चित्त ग्रासलेला देवदत्त अपाय, नरकात पडणारा, कल्पभर तेथेच राहणारा आणि असाध्य झाला आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘มา ชาตุ โกจิ โลกสฺมึ, ปาปิจฺโฉ อุทปชฺชถ;

ตทมินาปิ ชานาถ, ปาปิจฺฉานํ ยถา คติ.

“या जगात कोणीही कधीही वाईट इच्छा बाळगणारा (पापिच्छ) होऊ नये. वाईट इच्छा बाळगणाऱ्यांची गती कशी होते, हे या पुढील उदाहरणावरून जाणून घ्या.

‘‘ปณฺฑิโตติ สมญฺญาโต, ภาวิตตฺโตติ สมฺมโต;

ชลํว ยสสา อฏฺฐา, เทวทตฺโตติ วิสฺสุโต.

जो 'पंडित' म्हणून ओळखला जात होता, ज्याचे चित्त विकसित झाले आहे (भावितात) असे मानले जात होते, जो आपल्या कीर्तीने तळपत होता आणि 'देवदत्त' या नावाने प्रसिद्ध होता.

‘‘โส ปมาณมนุจิณฺโณ, อาสชฺช นํ ตถาคตํ;

อวีจินิรยํ ปตฺโต, จตุทฺวารํ ภยานกํ.

तो स्वतःच्या मर्यादा न ओळखता, तथागतांचा द्वेष करून (त्यांना त्रास देऊन), चार दारे असलेल्या भयानक अवीची नरकात पडला.

‘‘อทุฏฺฐสฺส หิ โย ทุพฺเภ, ปาปกมฺมํ อกุพฺพโต;

ตเมว ปาปํ ผุสติ, ทุฏฺฐจิตฺตํ อนาทรํ.

जो मनुष्य निष्पाप आणि निरपराध व्यक्तीचा द्रोह करतो, त्या आदररहित आणि दुष्ट चित्त असलेल्या व्यक्तीलाच ते पाप (महान दुःख) येऊन मिळते.

‘‘สมุทฺทํ วิสกุมฺเภน, โย มญฺเญยฺย ปทูสิตุํ;

น โส เตน ปทูเสยฺย, เภสฺมา หิ อุทธิ มหา.

जो कोणी विषाच्या कुंभाने महासागराला दूषित करण्याचा विचार करेल, तो त्या विषाने महासागराला दूषित करू शकणार नाही; कारण महासागर अत्यंत विशाल आणि अथांग आहे.

‘‘เอวเมว [Pg.254] ตถาคตํ, โย วาเทน วิหึสติ;

สมฺมคฺคตํ สนฺตจิตฺตํ, วาโท ตมฺหิ น รูหติ.

त्याचप्रमाणे, जो कोणी सन्मार्गावर चालणाऱ्या आणि शांत चित्त असलेल्या तथागतांना निंदेने किंवा दोषाने पीडा देण्याचा प्रयत्न करतो, त्याचे ते दोषारोप तथागतांना स्पर्श करू शकत नाहीत.

‘‘ตาทิสํ มิตฺตํ กุพฺเพถ, ตญฺจ เสเวยฺย ปณฺฑิโต;

ยสฺส มคฺคานุโค ภิกฺขุ, ขยํ ทุกฺขสฺส ปาปุเณ’’ติ.

पंडित माणसाने अशाच व्यक्तीला आपला मित्र बनवावे आणि त्यांचीच सेवा करावी; ज्यांच्या मार्गाचे अनुसरण करून भिक्षू सर्व दुःखांच्या क्षयाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे सूत्र समाप्त.

จตุตฺโถ วคฺโค นิฏฺฐิโต.

चौथा वर्ग समाप्त.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

วิตกฺกาสกฺการสทฺท, จวนโลเก อสุภํ;

ธมฺมอนฺธการมลํ, เทวทตฺเตน เต ทสาติ.

वितर्क सूत्र, सत्कार सूत्र, देवसद्द सूत्र, चवन (पुब्बनिमित्त) सूत्र, लोक (बहुजनहित) सूत्र, असुभ सूत्र, धम्मानुधम्म सूत्र, अंधकरण सूत्र, अंतरामल सूत्र आणि देवदत्त सूत्र – हे दहा सूत्रे आहेत.

๕. ปญฺจมวคฺโค

५. पाचवा वर्ग

๑. อคฺคปฺปสาทสุตฺตํ

१. अग्गप्रसाद सूत्र (सर्वश्रेष्ठ श्रद्धेचे सूत्र)

๙๐. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९०. भगवंतांनी असे सांगितले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อคฺคปฺปสาทา. กตเม ตโย? ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา พหุปฺปทา วา รูปิโน วา อรูปิโน วา สญฺญิโน วา อสญฺญิโน วา เนวสญฺญินาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา. อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก โหติ.

“भिक्षूंनो, हे तीन सर्वश्रेष्ठ श्रद्धास्थान (अग्गप्रसाद) आहेत. कोणते तीन? भिक्षूंनो, जितके काही प्राणी आहेत – मग ते पाय नसलेले असोत, दोन पायांचे असोत, चार पायांचे असोत, अनेक पायांचे असोत, रूपवान असोत, अरूप असोत, संज्ञायुक्त असोत, संज्ञारहित असोत किंवा संज्ञा-असंज्ञा नसलेले असोत – त्या सर्वांमध्ये तथागत, अर्हत, सम्यकसंबुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. भिक्षूंनो, जे बुद्धांवर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ तत्त्वावर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ तत्त्वावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठ फळ (विपाक) प्राप्त होते.

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ มทนิมฺมทโน ปิปาสวินโย อาลยสมุคฺฆาโต วฏฺฏุปจฺเฉโท ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพานํ. เย, ภิกฺขเว, วิราเค ธมฺเม ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา. อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก โหติ.

भिक्षूंनो, जितके काही संस्कारित (संखत) किंवा असंस्कारित (असंखत) धम्म आहेत, त्या सर्वांमध्ये विराग हा सर्वश्रेष्ठ मानला जातो; म्हणजेच जो मदाचा नाश करणारा, तृष्णा शमवणारा, आसक्ती समूळ नष्ट करणारा, संसारचक्र खंडित करणारा, तृष्णेचा क्षय करणारा, विराग, निरोध आणि निर्वाण आहे. भिक्षूंनो, जे या विराग धम्मावर श्रद्धा ठेवतात, ते सर्वश्रेष्ठ तत्त्वावर श्रद्धा ठेवतात. आणि सर्वश्रेष्ठ तत्त्वावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठ फळ प्राप्त होते.”

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส [Pg.255] ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. เย, ภิกฺขเว, สงฺเฆ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา. อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อคฺคปฺปสาทา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, जितके काही संघ किंवा गण आहेत, त्या सर्वांमध्ये तथागतांचा श्रावकसंघ हा सर्वश्रेष्ठ म्हटला जातो. म्हणजेच, जे चार पुरुषयुग (जोड्या) आणि आठ पुरुषपुद्गल (व्यक्ती) आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहुती देण्यास योग्य (आहुनेय्य), पाहुणचारास योग्य (पाहुनेय्य), दक्षिणेस योग्य (दक्षिणेय्य), हात जोडून नमस्कार करण्यास योग्य (अंजलिकरणीय) आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे. भिक्षूंनो, जे संघावर श्रद्धा ठेवतात, त्यांनी सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवली आहे. आणि सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठच फळ मिळते. भिक्षूंनो, हेच तीन सर्वश्रेष्ठ श्रद्धास्थान (अग्गप्पसाद) आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘อคฺคโต เว ปสนฺนานํ, อคฺคํ ธมฺมํ วิชานตํ;

อคฺเค พุทฺเธ ปสนฺนานํ, ทกฺขิเณยฺเย อนุตฺตเร.

“सर्वश्रेष्ठ अशा त्रिरत्नांवर श्रद्धा ठेवणाऱ्या, सर्वश्रेष्ठ धर्माला जाणणाऱ्या, आणि सर्वश्रेष्ठ, अतुलनीय व दक्षिणेस योग्य अशा बुद्धांवर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना;

‘‘อคฺเค ธมฺเม ปสนฺนานํ, วิราคูปสเม สุเข;

อคฺเค สงฺเฆ ปสนฺนานํ, ปุญฺญกฺเขตฺเต อนุตฺตเร.

“विराग (आसक्तीचा क्षय), उपशम (शांती) आणि सुख देणाऱ्या सर्वश्रेष्ठ धर्मावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना; तसेच अतुलनीय पुण्यक्षेत्र असलेल्या सर्वश्रेष्ठ संघावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यांना;

‘‘อคฺคสฺมึ ทานํ ททตํ, อคฺคํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ;

อคฺคํ อายุ จ วณฺโณ จ, ยโส กิตฺติ สุขํ พลํ.

“सर्वश्रेष्ठ अशा त्रिरत्नांना दान देणाऱ्यांचे सर्वश्रेष्ठ पुण्य वाढते. त्यांचे आयुष्य, वर्ण (तेज), यश, कीर्ती, सुख आणि बल हे सर्व सर्वश्रेष्ठ रूपाने वाढते.

‘‘อคฺคสฺส ทาตา เมธาวี, อคฺคธมฺมสมาหิโต;

เทวภูโต มนุสฺโส วา, อคฺคปฺปตฺโต ปโมทตี’’ติ.

“सर्वश्रेष्ठ गोष्टींचे दान देणारा, सर्वश्रेष्ठ धर्मात प्रतिष्ठित असलेला बुद्धिमान मनुष्य, मग तो देव असो वा मानव, सर्वश्रेष्ठ पदाला (अर्हत्त्वाला) प्राप्त करून आनंदित होतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले सूक्त समाप्त.

๒. ชีวิกสุตฺตํ

२. जीविकसुत्त (जीविका सूक्त)

๙๑. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९१. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกานํ ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยํ. อภิสาโปยํ, ภิกฺขเว, โลกสฺมึ – ‘ปิณฺโฑโล วิจรสิ ปตฺตปาณี’ติ. ตญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺตา อุเปนฺติ อตฺถวสิกา, อตฺถวสํ ปฏิจฺจ; เนว ราชาภินีตา, น โจราภินีตา, น อิณฏฺฏา, น ภยฏฺฏา, น อาชีวิกาปกตา. อปิ จ โข ‘โอติณฺณมฺหา ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ ทุกฺโขติณฺณา ทุกฺขปเรตา, อปฺเปว นาม อิมสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส อนฺตกิริยา ปญฺญาเยถา’ติ. เอวํ ปพฺพชิโต จายํ, ภิกฺขเว, กุลปุตฺโต โส จ โหติ อภิชฺฌาลุ กาเมสุ ติพฺพสาราโค, พฺยาปนฺนจิตฺโต ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป, มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต ปากตินฺทฺริโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ฉวาลาตํ อุภโตปทิตฺตํ มชฺเฌ คูถคตํ เนว คาเม กฏฺฐตฺถํ ผรติ [Pg.256] น อรญฺเญः ตถูปมาหํ, ภิกฺขเว, อิมํ ปุคฺคลํ วทามิ คิหิโภคา ปริหีโน สามญฺญตฺถญฺจ น ปริปูเรตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, उपजीविकेच्या साधनांमध्ये भिक्षा मागून जगणे (पिंडोल्य) हे सर्वात कनिष्ठ दर्जाचे आहे. भिक्षूंनो, या जगात हा एक प्रकारचा शाप किंवा अपमान मानला जातो की, ‘हा भिक्षुक हातात पात्र घेऊन फिरत आहे.’ तरीही, भिक्षूंनो, कुलपुत्र (सद्गृहस्थ) कल्याणाच्या इच्छेने, कल्याणाचा हेतू मनात ठेवून या भिक्षेच्या मार्गाचा स्वीकार करतात. ते राजाच्या दबावामुळे, चोरांच्या भीतीमुळे, कर्जामुळे, भीतीमुळे किंवा केवळ उपजीविकेचे साधन नाही म्हणून या मार्गाकडे वळत नाहीत. तर, ‘आम्ही जन्म, जरा, मृत्यू, शोक, रडणे, दुःख, नैराश्य आणि त्रास यांनी ग्रासलेले आहोत; दुःखात बुडालेले आहोत, दुःखाने पीडित आहोत. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत करण्याचा मार्ग सापडेल’ या विचाराने ते या मार्गाचा स्वीकार करतात. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेला कुलपुत्र जर लोभी असेल, कामभोगांमध्ये तीव्र आसक्ती असणारा असेल, मनात द्वेष बाळगणारा असेल, दुष्ट विचारांचा असेल, विसरभोळा (स्मृती गमावलेला), विवेकहीन, एकाग्रता नसलेला, चंचल मनाचा आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेला असेल; तर भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे दोन्ही टोकांना जळणारे आणि मध्ये विष्ठेने माखलेले स्मशानातील लाकूड (शव जाळण्याचे लाकूड) गावामध्येही सरपण म्हणून उपयोगी पडत नाही आणि जंगलातही कामाला येत नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, मी या व्यक्तीला त्या लाकडासारखे मानतो, जो गृहस्थाच्या सुखालाही मुकला आहे आणि श्रामण्यधर्माचे (भिक्खू असण्याचे) ध्येयही पूर्ण करू शकत नाही.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘คิหิโภคา ปริหีโน, สามญฺญตฺถญฺจ ทุพฺภโค;

ปริธํสมาโน ปกิเรติ, ฉวาลาตํว นสฺสติ.

“गृहस्थाच्या भोगांपासून वंचित झालेला आणि श्रामण्याच्या कल्याणापासूनही मुकलेला तो अभागी मनुष्य, दोन्ही बाजूंनी नष्ट होऊन, स्मशानातील जळत्या लाकडाप्रमाणे नष्ट होतो.

‘‘กาสาวกณฺฐา พหโว, ปาปธมฺมา อสญฺญตา;

ปาปา ปาเปหิ กมฺเมหิ, นิรยํ เต อุปปชฺชเร.

“गळ्यात काषाय वस्त्र धारण करणारे अनेक जण दुराचारी आणि असंयमी असतात. असे पापी लोक आपल्या पापकर्मामुळे नरकात जातात.

‘‘เสยฺโย อโยคุโฬ ภุตฺโต, ตตฺโต อคฺคิสิขูปโม;

ยญฺเจ ภุญฺเชยฺย ทุสฺสีโล, รฏฺฐปิณฺฑมสญฺญโต’’ติ.

“दुःशील आणि असंयमी राहून देशातील लोकांच्या श्रद्धेने दिलेले अन्न खाण्यापेक्षा, अग्नीच्या ज्वालेसारखा लालभडक तापलेला लोखंडाचा गोळा गिळणे अधिक श्रेयस्कर आहे.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे सूक्त समाप्त.

๓. สงฺฆาฏิกณฺณสุตฺตํ

३. संघाटिकण्णसुत्त (संघाटिका-कर्ण सूक्त)

๙๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९२. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘สงฺฆาฏิกณฺเณ เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คเหตฺวา ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ อสฺส ปาเท ปาทํ นิกฺขิปนฺโต, โส จ โหติ อภิชฺฌาลุ กาเมสุ ติพฺพสาราโค พฺยาปนฺนจิตฺโต ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต ปากตินฺทฺริโย; อถ โข โส อารกาว มยฺหํ, อหญฺจ ตสฺส. ตํ กิสฺส เหตุ? ธมฺมญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น ปสฺสติ. ธมฺมํ อปสฺสนฺโต น มํ ปสฺสติ.

“भिक्षूंनो, जरी एखादा भिक्षू माझ्या संघाटीचा (वस्त्राचा) कोपरा धरून, माझ्या पावलावर पाऊल ठेवत माझ्या मागेमागे चालत असला, परंतु तो जर लोभी असेल, कामभोगांमध्ये तीव्र आसक्ती असणारा असेल, मनात द्वेष बाळगणारा असेल, दुष्ट विचारांचा असेल, विसरभोळा, विवेकहीन, एकाग्रता नसलेला, चंचल मनाचा आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेला असेल; तर तो माझ्यापासून खूप दूर आहे आणि मीही त्याच्यापासून दूर आहे. याचे कारण काय? भिक्षूंनो, कारण तो भिक्षू धम्माला पाहत नाही. आणि धम्माला न पाहणारा मला पाहत नाही.

‘‘โยชนสเต เจปิ โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิหเรยฺย. โส จ โหติ อนภิชฺฌาลุ กาเมสุ น ติพฺพสาราโค อพฺยาปนฺนจิตฺโต อปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป อุปฏฺฐิตสฺสติ สมฺปชาโน สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต สํวุตินฺทฺริโย; อถ โข โส สนฺติเกว มยฺหํ, อหญฺจ ตสฺส. ตํ กิสฺส เหตุ? ธมฺมํ หิ โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปสฺสติ; ธมฺมํ ปสฺสนฺโต มํ ปสฺสตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, जरी एखादा भिक्षू शंभर योजने दूर राहत असला, परंतु तो जर लोभ नसलेला, कामभोगांमध्ये तीव्र आसक्ती नसलेला, मनात द्वेष नसलेला, दुष्ट विचार नसलेला, जागृत स्मृती असणारा, विवेकशील, एकाग्र चित्त असलेला, शांत मनाचा आणि इंद्रियांवर ताबा असलेला असेल; तर तो माझ्या अगदी जवळ आहे आणि मीही त्याच्या जवळ आहे. याचे कारण काय? भिक्षूंनो, कारण तो भिक्षू धम्माला पाहतो. आणि धम्माला पाहणारा मला पाहतो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘อนุพนฺโธปิ เจ อสฺส, มหิจฺโฉ จ วิฆาตวา;

เอชานุโค อเนชสฺส, นิพฺพุตสฺส อนิพฺพุโต;

คิทฺโธ โส วีตเคธสฺส, ปสฺส ยาวญฺจ อารกา.

“जरी तो मागेमागे चालत असला, तरी तो जर अतिलोभी आणि इतरांना त्रास देणारा असेल; तृष्णेच्या आहारी गेलेला असून तृष्णारहित बुद्धांच्या मागे जात असेल; क्लेश शांत न झालेला असून क्लेश शांत झालेल्या बुद्धांच्या मागे जात असेल; आसक्त असून अनासक्त बुद्धांच्या मागे जात असेल, तर तो बुद्धांपासून कितीतरी दूर आहे, हे पहा!

‘‘โย [Pg.257] จ ธมฺมมภิญฺญาย, ธมฺมมญฺญาย ปณฺฑิโต;

รหโทว นิวาเต จ, อเนโช วูปสมฺมติ.

“जो पंडित धम्माला विशेष रूपाने जाणून आणि धम्माचा पूर्ण बोध घेऊन, वारा नसलेल्या ठिकाणी असलेल्या संथ तलावाप्रमाणे तृष्णारहित होऊन शांत होतो;

‘‘อเนโช โส อเนชสฺส, นิพฺพุตสฺส จ นิพฺพุโต;

อคิทฺโธ วีตเคธสฺส, ปสฺส ยาวญฺจ สนฺติเก’’ติ.

“तो तृष्णारहित मनुष्य तृष्णारहित बुद्धांच्या, तो शांत झालेला मनुष्य शांत झालेल्या बुद्धांच्या, आणि तो अनासक्त मनुष्य अनासक्त बुद्धांच्या कितीतरी जवळ आहे, हे पहा!”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे सूक्त समाप्त.

๔. อคฺคิสุตฺตํ

४. अग्गिसुत्त (अग्नी सूक्त)

๙๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९३. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อคฺคี. กตเม ตโย? ราคคฺคิ, โทสคฺคิ, โมหคฺคิ – อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย อคฺคี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, हे तीन अग्नी आहेत. कोणते तीन? रागाग्नी (आसक्तीचा अग्नी), द्वेषाग्नी (क्रोधाचा अग्नी) आणि मोहाग्नी (अज्ञानाचा अग्नी). भिक्षूंनो, हेच ते तीन अग्नी आहेत.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘ราคคฺคิ ทหติ มจฺเจ, รตฺเต กาเมสุ มุจฺฉิเต;

โทสคฺคิ ปน พฺยาปนฺเน, นเร ปาณาติปาติโน.

“कामभोगांमध्ये आसक्त आणि मोहित झालेल्या प्राण्यांना रागाग्नी जाळतो. तर मनात द्वेष बाळगणाऱ्या आणि प्राणातिपात (हिंसा) करणाऱ्या मनुष्यांना द्वेषाग्नी जाळतो.

‘‘โมหคฺคิ ปน สมฺมูฬฺเห, อริยธมฺเม อโกวิเท;

เอเต อคฺคี อชานนฺตา, สกฺกายาภิรตา ปชา.

“आर्यधम्मात अकुशल आणि अत्यंत मोहित झालेल्या लोकांना मोहाग्नी जाळतो. या तीन अग्नींना न जाणणारी प्रजा पंचस्कंधांमध्ये (सक्काय) रममाण होते.

‘‘เต วฑฺฒยนฺติ นิรยํ, ติรจฺฉานญฺจ โยนิโย;

อสุรํ เปตฺติวิสยํ, อมุตฺตา มารพนฺธนา.

“मारबंधनातून मुक्त न झालेले ते लोक नरक, तिर्यंच योनी (प्राणी योनी), असुर आणि प्रेतलोकाची वृद्धी करतात.

‘‘เย จ รตฺตินฺทิวา ยุตฺตา, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน;

เต นิพฺพาเปนฺติ ราคคฺคึ, นิจฺจํ อสุภสญฺญิโน.

“परंतु जे लोक सम्यक्संबुद्धांच्या शासनात रात्रंदिवस साधना करतात, ते नेहमी अशुभाची भावना (असुभसञ्ञी) ठेवून रागाग्नी शांत करतात.

‘‘โทสคฺคึ ปน เมตฺตาย, นิพฺพาเปนฺติ นรุตฺตมา;

โมหคฺคึ ปน ปญฺญาย, ยายํ นิพฺเพธคามินี.

“ते श्रेष्ठ मनुष्य मैत्री भावनेने द्वेषाग्नी शांत करतात. आणि क्लेशांचा भेद करणाऱ्या प्रज्ञेने मोहाग्नी शांत करतात.

‘‘เต นิพฺพาเปตฺวา นิปกา, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา;

อเสสํ ปรินิพฺพนฺติ, อเสสํ ทุกฺขมจฺจคุํ.

“ते बुद्धिमान लोक रात्रंदिवस आळस न करता हे अग्नी शांत करून पूर्णपणे परिनिर्वाण प्राप्त करतात आणि सर्व दुःखांच्या पलीकडे जातात.

‘‘อริยทฺทสา เวทคุโน, สมฺมทญฺญาย ปณฺฑิตา;

ชาติกฺขยมภิญฺญาย, นาคจฺฉนฺติ ปุนพฺภว’’นฺติ.

“आर्यसत्यांना पाहणारे, संसाराच्या पलीकडे गेलेले ते पंडित धम्माला योग्य प्रकारे जाणून आणि जन्माचा क्षय करणाऱ्या निर्वाणाला विशेष ज्ञानाने जाणून पुन्हा पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे सूक्त समाप्त.

๕. อุปปริกฺขสุตฺตํ

५. उपपरिक्खसुत्त (उपपरीक्षा सूक्त)

๙๔. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.258] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९४. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ตถา ตถา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อุปปริกฺเขยฺย ยถา ยถาสฺส อุปปริกฺขโต พหิทฺธา จสฺส วิญฺญาณํ อวิกฺขิตฺตํ อวิสฏํ อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิตํ อนุปาทาย น ปริตสฺเสยฺย. พหิทฺธา, ภิกฺขเว, วิญฺญาเณ อวิกฺขิตฺเต อวิสเฏ สติ อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิเต อนุปาทาย อปริตสฺสโต อายตึ ชาติชรามรณทุกฺขสมุทยสมฺภโว น โหตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूहो! ज्या ज्या प्रकारे समीक्षण (सखोल चिंतन) करणाऱ्या भिक्खूचे विज्ञान (चित्त) बाह्य विषयांमध्ये विखुरलेले व पसरलेले नसेल, आणि अध्यात्मात (अंतर्गत कम्मठ्ठामध्ये) संकुचित नसेल, आणि उपादान न करता (आसक्ती न बाळगता) तो त्रस्त होणार नाही, त्या त्या प्रकारे भिक्खूने समीक्षण करावे. भिक्खूहो! बाह्य विषयांमध्ये विज्ञान विखुरलेले व पसरलेले नसताना, अध्यात्मात संकुचित नसताना, उपादान न करता त्रस्त न होणाऱ्या भिक्खूला भविष्यात जन्म, जरा, मरण आणि दुःखाच्या उत्पत्तीचा संभव राहत नाही." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘สตฺตสงฺคปฺปหีนสฺส, เนตฺติจฺฉินฺนสฺส ภิกฺขุโน;

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโว’’ติ.

"ज्याने सात प्रकारची आसक्ती (सत्तसंग) नष्ट केली आहे, ज्याने तृष्णेचे बंधन तोडले आहे, अशा भिक्खूचा जन्मसंसार संपुष्टात आला आहे, त्याला पुन्हा पुनर्जन्म नाही."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." पाचवे.

๖. กามูปปตฺติสุตฺตํ

६. "कामूपापत्ती सुत्त"

๙๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९५. "भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, กามูปปตฺติโย. กตมา ติสฺโส? ปจฺจุปฏฺฐิตกามา, นิมฺมานรติโน, ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส กามูปปตฺติโย’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूहो! कामोपभोग प्राप्तीचे हे तीन प्रकार आहेत. कोणते तीन? उपस्थित काम (पच्चुपट्टितकामा), निम्मानरती (स्वतः निर्माण करून त्यात रमणारे देव) आणि परनिम्मितवसवत्ती (इतरांनी निर्माण केलेल्या कामोपभोगांवर नियंत्रण ठेवणारे देव) – भिक्खूहो! कामोपभोग प्राप्तीचे हेच तीन प्रकार आहेत." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘ปจฺจุปฏฺฐิตกามา จ, เย เทวา วสวตฺติโน;

นิมฺมานรติโน เทวา, เย จญฺเญ กามโภคิโน;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตเร.

"जे परनिम्मितवसवत्ती देव आहेत, जे निम्मानरती देव आहेत, आणि इतर जे उपस्थित कामांचा उपभोग घेणारे कामभोगी आहेत; ते या जन्माच्या व परजन्माच्या संसाराचे उल्लंघन करू शकत नाहीत."

‘‘เอตมาทีนวํ ญตฺวา, กามโภเคสุ ปณฺฑิโต;

สพฺเพ ปริจฺจเช กาเม, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา.

"कामोपभोगांमधील हा दोष ओळखून, पंडिताने दिव्य आणि मानवी अशा सर्व कामोपभोगांचा त्याग करावा."

‘‘ปิยรูปสาตคธิตํ, เฉตฺวา โสตํ ทุรจฺจยํ;

อเสสํ ปรินิพฺพนฺติ, อเสสํ ทุกฺขมจฺจคุํ.

"प्रिय वाटणाऱ्या व सुखद वाटणाऱ्या रूपांमध्ये आसक्त असलेल्या, आणि इतरांना पार करण्यास कठीण अशा तृष्णेच्या प्रवाहाला तोडून, ते पूर्णपणे परिनिर्वाण प्राप्त करतात आणि सर्व दुःखांच्या पलीकडे जातात."

‘‘อริยทฺทสา เวทคุโน, สมฺมทญฺญาย ปณฺฑิตา;

ชาติกฺขยมภิญฺญาย, นาคจฺฉนฺติ ปุนพฺภว’’นฺติ.

"आर्य सत्याला पाहणारे, वेदगुणी, सम्यक ज्ञान प्राप्त केलेले पंडित, जन्माचा क्षय अभिज्ञाने जाणून पुन्हा पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." सहावे.

๗. กามโยคสุตฺตํ

७. "कामयोग सुत्त"

๙๖. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.259] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९६. "भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘กามโยคยุตฺโต, ภิกฺขเว, ภวโยคยุตฺโต อาคามี โหติ อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. กามโยควิสํยุตฺโต, ภิกฺขเว, ภวโยคยุตฺโต อนาคามี โหติ อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. กามโยควิสํยุตฺโต, ภิกฺขเว, ภวโยควิสํยุตฺโต อรหา โหติ, ขีณาสโว’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूहो! जो कामयोगाने युक्त आहे आणि भवयोगाने युक्त आहे, तो या मनुष्यलोकात परत येणारा 'आगामी' होतो. भिक्खूहो! जो कामयोगापासून विमुक्त आहे, परंतु भवयोगाने युक्त आहे, तो या मनुष्यलोकात परत न येणारा 'अनागामी' होतो. भिक्खूहो! जो कामयोगापासून विमुक्त आहे आणि भवयोगापासूनही विमुक्त आहे, तो आसवमुक्त अर्हत होतो." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘กามโยเคน สํยุตฺตา, ภวโยเคน จูภยํ;

สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารํ, ชาติมรณคามิโน.

"कामयोग आणि भवयोग या दोन्ही बंधनांनी युक्त असलेले प्राणी संसारात भटकतात आणि जन्म-मरणाला प्राप्त होतात."

‘‘เย จ กาเม ปหนฺตฺวาน, อปฺปตฺตา อาสวกฺขยํ;

ภวโยเคน สํยุตฺตา, อนาคามีติ วุจฺจเร.

"परंतु जे कामोपभोगांचा त्याग करून, अजून आसवांच्या क्षयाला (अर्हत पदाला) प्राप्त झाले नाहीत, पण भवयोगाने युक्त आहेत, त्यांना 'अनागामी' म्हटले जाते."

‘‘เย จ โข ฉินฺนสํสยา, ขีณมานปุนพฺภวา;

เต เว ปารงฺคตา โลเก, เย ปตฺตา อาสวกฺขย’’นฺติ.

"आणि ज्यांच्या शंका नष्ट झाल्या आहेत, ज्यांचा मान (अहंकार) आणि पुनर्जन्म संपुष्टात आला आहे, जे आसवांच्या क्षयाला प्राप्त झाले आहेत, तेच या जगात खरोखर पार गेलेले (संसार पार केलेले) आहेत."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." सातवे.

กลฺยาณสีลสุตฺตํ

"कल्याणशील सुत्त"

๙๗. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९७. "भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘กลฺยาณสีโล, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กลฺยาณธมฺโม กลฺยาณปญฺโญ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโส’ติ วุจฺจติ –

"भिक्खूहो! जो भिक्खू कल्याणशील, कल्याणधम्म आणि कल्याणप्रज्ञ आहे, त्याला या धम्म-विनयात 'केवली' (पूर्णत्व प्राप्त), 'वुसितवा' (ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला) आणि 'उत्तमपुरुष' म्हटले जाते –"

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กลฺยาณสีโล โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สีลวา โหติ, ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ, อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กลฺยาณสีโล โหติ. อิติ กลฺยาณสีโล.

"आणि भिक्खूहो! भिक्खू कल्याणशील कसा होतो? भिक्खूहो! या शासनात भिक्खू शीलवान असतो, प्रातिमोक्ष संवराने सुरक्षित राहतो, आचार आणि गोचराने संपन्न असतो, अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. भिक्खूहो! अशा प्रकारे भिक्खू कल्याणशील होतो. हे झाले कल्याणशीलाविषयी."

‘‘กลฺยาณธมฺโม [Pg.260] จ กถํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตฺตนฺนํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กลฺยาณธมฺโม โหติ. อิติ กลฺยาณสีโล, กลฺยาณธมฺโม.

"आणि कल्याणधम्म कसा होतो? भिक्खूहो! या शासनात भिक्खू सात बोधिपाक्षिक धम्मांच्या भावनेमध्ये (अभ्यासात) मग्न राहतो. भिक्खूहो! अशा प्रकारे भिक्खू कल्याणधम्म होतो. हे झाले कल्याणशील आणि कल्याणधम्माविषयी."

‘‘กลฺยาณปญฺโญ จ กถํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กลฺยาณปญฺโญ โหติ.

"आणि कल्याणप्रज्ञ कसा होतो? भिक्खूहो! या शासनात भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने (विशेष ज्ञानाने) जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहरतो. भिक्खूहो! अशा प्रकारे भिक्खू कल्याणप्रज्ञ होतो."

‘‘อิติ กลฺยาณสีโล กลฺยาณธมฺโม กลฺยาณปญฺโญ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโส’ติ วุจฺจตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"अशा प्रकारे कल्याणशील, कल्याणधम्म आणि कल्याणप्रज्ञ असलेल्या भिक्खूला या धम्म-विनयात 'केवली', 'वुसितवा' आणि 'उत्तमपुरुष' म्हटले जाते." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘ยสฺส กาเยน วาจาย, มนสา นตฺถิ ทุกฺกฏํ;

ตํ เว กลฺยาณสีโลติ, อาหุ ภิกฺขุํ หิรีมนํ.

"ज्याच्याकडून कायेने, वाचेने आणि मनाने कोणतेही दुष्कृत्य होत नाही, आणि जो लज्जाशील (ह्रीमान) आहे, त्या भिक्खूला खरोखर 'कल्याणशील' म्हणतात."

‘‘ยสฺส ธมฺมา สุภาวิตา, สตฺต สมฺโพธิคามิโน;

ตํ เว กลฺยาณธมฺโมติ, อาหุ ภิกฺขุํ อนุสฺสทํ.

"ज्याने संबोधीकडे नेणाऱ्या सात धम्मांची (बोधिपाक्षिक धम्मांची) उत्तम प्रकारे भावना केली आहे, आणि जो क्लेशांच्या वाढीपासून मुक्त आहे, त्या भिक्खूला खरोखर 'कल्याणधम्म' म्हणतात."

‘‘โย ทุกฺขสฺส ปชานาติ, อิเธว ขยมตฺตโน;

ตํ เว กลฺยาณปญฺโญติ, อาหุ ภิกฺขุํ อนาสวํ.

"जो याच जन्मात स्वतःच्या दुःखाचा क्षय जाणतो, त्या आसवरहित भिक्खूला खरोखर 'कल्याणप्रज्ञ' म्हणतात."

‘‘เตหิ ธมฺเมหิ สมฺปนฺนํ, อนีฆํ ฉินฺนสํสยํ;

อสิตํ สพฺพโลกสฺส, อาหุ สพฺพปหายิน’’นฺติ.

"या गुणांनी संपन्न असलेल्या, दुःखमुक्त, शंकारहित, कशावरही अवलंबून नसलेल्या (असित) आणि सर्व संसाराचा त्याग केलेल्या भिक्खूला खरोखर 'सर्वप्रहायी' (सर्व काही सोडलेला) म्हणतात."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." आठवे.

๙. ทานสุตฺตํ

९. "दान सुत्त"

๙๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९८. "भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, ทานานิ – อามิสทานญฺจ ธมฺมทานญฺจ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ ทานานํ ยทิทํ – ธมฺมทานํ.

"भिक्खूहो! ही दोन दाने आहेत – आमिषदान (भौतिक वस्तूंचे दान) आणि धम्मदान. भिक्खूहो! या दोन्ही दानांमध्ये धम्मदान हे सर्वश्रेष्ठ आहे."

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สํวิภาคา – อามิสสํวิภาโค จ ธมฺมสํวิภาโค จ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สํวิภาคานํ ยทิทํ – ธมฺมสํวิภาโค.

"भिक्खूहो! हे दोन संविभाग (वाटणी किंवा वाटप) आहेत – आमिष संविभाग आणि धम्म संविभाग. भिक्खूहो! या दोन्ही संविभागांमध्ये धम्म संविभाग हा सर्वश्रेष्ठ आहे."

‘‘ทฺเวเม[Pg.261], ภิกฺขเว, อนุคฺคหา – อามิสานุคฺคโห จ ธมฺมานุคฺคโห จ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ อนุคฺคหานํ ยทิทํ – ธมฺมานุคฺคโห’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

"भिक्खूहो! हे दोन अनुग्रह (मदत किंवा उपकार) आहेत – आमिष अनुग्रह आणि धम्म अनुग्रह. भिक्खूहो! या दोन्ही अनुग्रहांमध्ये धम्म अनुग्रह हा सर्वश्रेष्ठ आहे." भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘ยมาหุ ทานํ ปรมํ อนุตฺตรํ, ยํ สํวิภาคํ ภควา อวณฺณยิ ;

อคฺคมฺหิ เขตฺตมฺหิ ปสนฺนจิตฺโต, วิญฺญู ปชานํ โก น ยเชถ กาเล.

"ज्या दानाला सर्वश्रेष्ठ व अनुपम म्हटले गेले आहे, आणि ज्या संविभागाची भगवंतांनी प्रशंसा केली आहे; अशा सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्रात प्रसन्न चित्ताने आणि दानाचे फळ ओळखून, कोणता बरं सुज्ञ माणूस योग्य वेळी दान करणार नाही?"

‘‘เย เจว ภาสนฺติ สุณนฺติ จูภยํ, ปสนฺนจิตฺตา สุคตสฺส สาสเน;

เตสํ โส อตฺโถ ปรโม วิสุชฺฌติ, เย อปฺปมตฺตา สุคตสฺส สาสเน’’ติ.

"जे सुगतांच्या शासनात प्रसन्न चित्त होऊन धम्म सांगतात आणि ऐकतात, त्या दोघांचाही तो परम अर्थ अत्यंत शुद्ध होतो; जे सुगतांच्या शासनात अप्रमत्त राहतात."

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

"हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे." नववे.

๑๐. เตวิชฺชสุตฺตํ

१०. "तेविज्ज सुत्त"

๙๙. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

९९. "भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –"

‘‘ธมฺเมนาหํ, ภิกฺขเว, เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ ปญฺญาเปมิ, นาญฺญํ ลปิตลาปนมตฺเตน.

भिक्खूंनो, मी योग्य कारणाने (धर्माने) त्रिविद्य (तीन विद्यांनी युक्त असलेल्या) व्यक्तीलाच 'ब्राह्मण' असे म्हणतो, केवळ मंत्रांचे पठण करणाऱ्या जन्मजात ब्राह्मणाला नाही.

‘‘กถญฺจาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺเมน เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ ปญฺญาเปมิ, นาญฺญํ ลปิตลาปนมตฺเตน? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต. โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ. ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต. โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ[Pg.262]. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. อยมสฺส ปฐมา วิชฺชา อธิคตา โหติ, อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา, ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน, ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต.

आणि भिक्खूंनो, मी योग्य कारणाने (धर्माने) त्रिविद्य व्यक्तीला 'ब्राह्मण' असे कसे म्हणतो, आणि केवळ मंत्रांचे पठण करणाऱ्या जन्मजात ब्राह्मणाला नाही? येथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प (विश्वाचा विनाश होणारे कल्प), अनेक विवर्तकल्प (विश्वाची उत्पत्ती होणारे कल्प), अनेक संवर्त-विवर्तकल्प – 'त्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा सुख-दुःखांचा मी अनुभव घेतला आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तेथून च्युत (मृत्यू) होऊन मी अमक्या जन्मात उत्पन्न झालो. तेथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा सुख-दुःखांचा मी अनुभव घेतला आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तेथून च्युत होऊन मी येथे उत्पन्न झालो.' अशा प्रकारे तो सविस्तर आणि सकारण आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. ही त्याची पहिली विद्या प्राप्त होते; अविद्या नष्ट होते, विद्या उत्पन्न होते; अंधकार नष्ट होतो, प्रकाश उत्पन्न होतो, जसे की अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत घडते.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. อยมสฺส ทุติยา วิชฺชา อธิคตา โหติ, อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา, ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน, ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต.

पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी (दिव्य दृष्टीने) प्राण्यांना च्युत (मृत्यू पावणारे) आणि उत्पन्न होणारे पाहतो; हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट), सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले आणि दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी त्यांच्या कर्मानुसार गती मिळवताना पाहतो आणि जाणतो – 'अरेरे! हे प्राणी कायदुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन), वचीदुश्चरित (वाचिक गैरवर्तन) आणि मनोदुश्चरित (मानसिक गैरवर्तन) यांनी युक्त होते; ते आर्यांची (संतांची) निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी (चुकीचे विचार) बाळगणारे आणि मिथ्यादृष्टीनुसार कर्म करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे प्राणी कायसुचरित (शारीरिक सदाचार), वचीसुचरित (वाचिक सदाचार) आणि मनोसुरचित (मानसिक सदाचार) यांनी युक्त होते; ते आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यक् दृष्टी बाळगणारे आणि सम्यक् दृष्टीनुसार कर्म करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.' अशा प्रकारे तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना च्युत आणि उत्पन्न होणारे पाहतो; हीन, प्रणीत, सुवर्ण, दुर्वर्ण, सुगती प्राप्त झालेले आणि दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी त्यांच्या कर्मानुसार गती मिळवताना पाहतो आणि जाणतो. ही त्याची दुसरी विद्या प्राप्त होते; अविद्या नष्ट होते, विद्या उत्पन्न होते; अंधकार नष्ट होतो, प्रकाश उत्पन्न होतो, जसे की अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत घडते.

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยมสฺส ตติยา วิชฺชา อธิคตา โหติ, อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา, ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน, ยถา ตํ อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต. เอวํ โข อหํ, ภิกฺขเว, ธมฺเมน เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ ปญฺญาเปมิ, นาญฺญํ ลปิตลาปนมตฺเตนา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञेने (विशेष ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहार करतो. ही त्याची तिसरी विद्या प्राप्त होते; अविद्या नष्ट होते, विद्या उत्पन्न होते; अंधकार नष्ट होतो, प्रकाश उत्पन्न होतो, जसे की अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत घडते. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, मी योग्य कारणाने (धर्माने) त्रिविद्य व्यक्तीला 'ब्राह्मण' असे म्हणतो, केवळ मंत्रांचे पठण करणाऱ्या जन्मजात ब्राह्मणाला नाही. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्या संदर्भात असे म्हटले आहे –

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ โยเวทิ, สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ;

อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโต, อภิญฺญาโวสิโต มุนิ.

जो आपल्या पूर्वजन्मांना जाणतो, स्वर्ग आणि नरक पाहतो; तसेच जो जन्माच्या क्षयाला (अर्हत् पदाला) प्राप्त झाला आहे, तो अभिज्ञेने परिपूर्ण असलेला मुनी आहे.

‘‘เอตาหิ [Pg.263] ตีหิ วิชฺชาหิ, เตวิชฺโช โหติ พฺราหฺมโณ;

ตมหํ วทามิ เตวิชฺชํ, นาญฺญํ ลปิตลาปน’’นฺติ.

या तीन विद्यांमुळेच तो 'त्रिविद्य ब्राह्मण' होतो; त्यालाच मी त्रिविद्य म्हणतो, केवळ मंत्रांचे पठण करणाऱ्या जन्मजात ब्राह्मणाला नाही.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे सूत्र समाप्त.

ปญฺจโม วคฺโค นิฏฺฐิโต.

पाचवा वर्ग समाप्त.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याचा संक्षेप (अनुक्रमणिका) –

ปสาท ชีวิต สงฺฆาฏิ, อคฺคิ อุปปริกฺขยา;

อุปปตฺติ กาม กลฺยาณํ, ทานํ ธมฺเมน เต ทสาติ.

प्रसाद, जीवित, संघाटी, अग्नी, उपपरिक्षा, उपपत्ती, काम, कल्याण, दान आणि धर्म – हे दहा सूत्र आहेत.

ติกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

तिकनिपात (तिसरा भाग) समाप्त.

๔. จตุกฺกนิปาโต

४. चतुक्कनिपात (चौथा भाग)

๑. พฺราหฺมณธมฺมยาคสุตฺตํ

१. ब्राह्मणधम्मयाग सूत्र

๑๐๐. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.264] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१००. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हंतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘อหมสฺมิ, ภิกฺขเว, พฺราหฺมโณ ยาจโยโค สทา ปยตปาณิ อนฺติมเทหธโร อนุตฺตโร ภิสกฺโก สลฺลกตฺโต. ตสฺส เม ตุมฺเห ปุตฺตา โอรสา มุขโต ชาตา ธมฺมชา ธมฺมนิมฺมิตา ธมฺมทายาทา, โน อามิสทายาทา.

भिक्खूंनो, मी खरा ब्राह्मण आहे, जो नेहमी याचना करणाऱ्यांशी जोडलेला असतो, ज्याचे हात नेहमी दान देण्यासाठी सज्ज असतात, ज्याने अंतिम शरीर धारण केले आहे, जो अनुपम वैद्य आणि शल्यचिकित्सक (शल्यक्रिया करणारा) आहे. तुम्ही माझे औरस पुत्र आहात, जे माझ्या मुखातून जन्मले आहेत, धर्मापासून जन्मले आहेत, धर्माने निर्माण केले आहेत, धर्माचे वारसदार आहेत, आमिषाचे (भौतिक वस्तूंचे) वारसदार नाहीत.

‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, ทานานิ – อามิสทานญฺจ ธมฺมทานญฺจ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ ทานานํ ยทิทํ – ธมฺมทานํ.

भिक्खूंनो, ही दोन प्रकारची दाने आहेत – आमिषदान (भौतिक वस्तूंचे दान) आणि धम्मदान. भिक्खूंनो, या दोन्ही दानांमध्ये धम्मदान हे सर्वश्रेष्ठ आहे.

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สํวิภาคา – อามิสสํวิภาโค จ ธมฺมสํวิภาโค จ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สํวิภาคานํ ยทิทํ – ธมฺมสํวิภาโค.

भिक्खूंनो, हे दोन प्रकारचे संविभाग (वाटणी) आहेत – आमिषसंविभाग (भौतिक वस्तूंची वाटणी) आणि धम्मसंविभाग (धम्माची वाटणी). भिक्खूंनो, या दोन्ही संविभागांमध्ये धम्मसंविभाग हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนุคฺคหา – อามิสานุคฺคโห จ ธมฺมานุคฺคโห จ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ อนุคฺคหานํ ยทิทํ – ธมฺมานุคฺคโห.

भिक्खूंनो, हे दोन प्रकारचे अनुग्रह (मदत/कृपा) आहेत – आमिषानुग्रह (भौतिक मदत) आणि धम्मानुग्रह (धम्माद्वारे मदत). भिक्खूंनो, या दोन्ही अनुग्रहांमध्ये धम्मानुग्रह हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ยาคา – อามิสยาโค จ ธมฺมยาโค จ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ ยาคานํ ยทิทํ – ธมฺมยาโค’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूंनो, हे दोन प्रकारचे याग (यज्ञ/अर्पण) आहेत – आमिषयाग (भौतिक वस्तूंचे अर्पण) आणि धम्मयाग (धम्माचे अर्पण). भिक्खूंनो, या दोन्ही यागांमध्ये धम्मयाग हा सर्वश्रेष्ठ आहे. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्या संदर्भात असे म्हटले आहे –

‘‘โย ธมฺมยาคํ อยชี อมจฺฉรี, ตถาคโต สพฺพภูตานุกมฺปี ;

ตํ ตาทิสํ เทวมนุสฺสเสฏฺฐํ, สตฺตา นมสฺสนฺติ ภวสฺส ปารคุ’’นฺติ.

ज्या तथागतांनी सर्व प्राण्यांवर अनुकंपा (दया) करून, मत्सररहित होऊन धम्मयाग (धम्माचे दान) केला; अशा देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, भवसागराच्या पलीकडे गेलेल्या तथागतांना सर्व प्राणी वंदन करतात.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पहिले सूत्र समाप्त.

๒. สุลภสุตฺตํ

२. सुलभ सूत्र

๑๐๑. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०१. भगवंतांनी हे सांगितले आहे, अर्हंतांनी हे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อปฺปานิ เจว สุลภานิ จ, ตานิ จ อนวชฺชานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ปํสุกูลํ, ภิกฺขเว, จีวรานํ อปฺปญฺจ สุลภญฺจ, ตญฺจ อนวชฺชํ. ปิณฺฑิยาโลโป[Pg.265], ภิกฺขเว, โภชนานํ อปฺปญฺจ สุลภญฺจ, ตญฺจ อนวชฺชํ. รุกฺขมูลํ, ภิกฺขเว, เสนาสนานํ อปฺปญฺจ สุลภญฺจ, ตญฺจ อนวชฺชํ. ปูติมุตฺตํ, ภิกฺขเว, เภสชฺชานํ อปฺปญฺจ สุลภญฺจ ตญฺจ อนวชฺชํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อปฺปานิ เจว สุลภานิ จ, ตานิ จ อนวชฺชานิ. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อปฺเปน จ ตุฏฺโฐ โหติ สุลเภน จ (อนวชฺเชน จ), อิมสฺสาหํ อญฺญตรํ สามญฺญงฺคนฺติ วทามี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, या चार गोष्टी अल्प आहेत, सहज मिळणाऱ्या आहेत आणि निर्दोष आहेत. कोणत्या चार? भिक्खूंनो, चीवरांमध्ये पांसुकूल चीवर हे अल्प आहे, सहज मिळणारे आहे आणि निर्दोष आहे. भिक्खूंनो, भोजनामध्ये पिंडियालोप हे अल्प आहे, सहज मिळणारे आहे आणि निर्दोष आहे. भिक्खूंनो, शयनासनांमध्ये वृक्षमूळ हे अल्प आहे, सहज मिळणारे आहे आणि निर्दोष आहे. भिक्खूंनो, औषधांमध्ये पूतीमूत्र हे अल्प आहे, सहज मिळणारे आहे आणि निर्दोष आहे. भिक्खूंनो, खरोखर या चार गोष्टी अल्प आहेत, सहज मिळणाऱ्या आहेत आणि निर्दोष आहेत. भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खू या अल्प, सहज मिळणाऱ्या आणि निर्दोष गोष्टींनी संतुष्ट असतो, तेव्हा मी याला श्रामण्यत्वाचे एक अंग म्हणतो.” भगवंतांनी हे सांगितले. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘อนวชฺเชน ตุฏฺฐสฺส, อปฺเปน สุลเภน จ;

น เสนาสนมารพฺภ, จีวรํ ปานโภชนํ;

วิฆาโต โหติ จิตฺตสฺส, ทิสา นปฺปฏิหญฺญติ.

“जो निर्दोष, अल्प आणि सहज मिळणाऱ्या गोष्टींनी संतुष्ट असतो, त्याला शयनासन, चीवर, अन्न आणि पेय यांमुळे मनाचा संताप होत नाही आणि तो कोणत्याही दिशेला बाधित होत नाही.

‘‘เย จสฺส ธมฺมา อกฺขาตา, สามญฺญสฺสานุโลมิกา;

อธิคฺคหิตา ตุฏฺฐสฺส, อปฺปมตฺตสฺส ภิกฺขุโน’’ติ.

“आणि श्रामण्यत्वाला अनुकूल असणारे जे धर्म भगवंतांनी सांगितले आहेत, ते सर्व धर्म त्या संतुष्ट आणि अप्रमत्त भिक्खूने प्राप्त केलेले असतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทุติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दुसरे सूत्त समाप्त.

๓. อาสวกฺขยสุตฺตํ

३. आसवक्खयसुत्त (आस्रवक्षय सूत्त)

๑๐๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०२. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘ชานโตหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต โน อปสฺสโต. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโต, กึ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ? อิทํ ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, ภิกฺขเว, ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, ภิกฺขเว, ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ, ภิกฺขเว, ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्खूंनो, जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठीच मी आस्रवांचा क्षय सांगतो, न जाणणाऱ्या आणि न पाहणाऱ्यासाठी नाही. आणि भिक्खूंनो, काय जाणणाऱ्या आणि काय पाहणाऱ्यासाठी आस्रवांचा क्षय होतो? भिक्खूंनो, ‘हे दुःख आहे’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी आस्रवांचा क्षय होतो. ‘हा दुःखसमुदय आहे’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी आस्रवांचा क्षय होतो. ‘हा दुःखनिरोध आहे’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी आस्रवांचा क्षय होतो. ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ असे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी आस्रवांचा क्षय होतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्यासाठी आस्रवांचा क्षय होतो.” भगवंतांनी हे सांगितले. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘เสขสฺส สิกฺขมานสฺส, อุชุมคฺคานุสาริโน;

ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ, ตโต อญฺญา อนนฺตรา.

“सरळ मार्गाचे अनुसरण करणाऱ्या, साधना करणाऱ्या शैक्ष भिक्खूच्या मनात आस्रवांच्या क्षयाविषयी पहिले ज्ञान उत्पन्न होते, आणि त्यानंतर लगेचच प्रज्ञा उत्पन्न होते.

‘‘ตโต [Pg.266] อญฺญา วิมุตฺตสฺส, วิมุตฺติญาณมุตฺตมํ;

อุปฺปชฺชติ ขเย ญาณํ, ขีณา สํโยชนา อิติ.

“त्यानंतर, त्या प्रज्ञेमुळे विमुक्त झालेल्या भिक्खूच्या मनात उत्तम विमुक्तीचे ज्ञान उत्पन्न होते: ‘आस्रवांचा क्षय झाला आहे, संयोजने नष्ट झाली आहेत’ असे ज्ञान उत्पन्न होते.

‘‘น ตฺเววิทํ กุสีเตน, พาเลนมวิชานตา;

นิพฺพานํ อธิคนฺตพฺพํ, สพฺพคนฺถปฺปโมจน’’นฺติ.

“परंतु, आळशी, अज्ञानी आणि न जाणणाऱ्या व्यक्तीला सर्व बंधनांतून मुक्त करणारे हे निर्वाण प्राप्त करता येत नाही.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ตติยํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तिसरे सूत्त समाप्त.

๔. สมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

४. समणब्राह्मणसुत्त (श्रमणब्राह्मण सूत्त)

๑๐๓. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०३. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ; ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ; ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ; ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ – น เม เต, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ วา สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ วา พฺราหฺมณสมฺมตา, น จ ปเนเต อายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถํ วา พฺรหฺมญฺญตฺถํ วา ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ.

“भिक्खूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणत नाहीत; ‘हा दुःखसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणत नाहीत; ‘हा दुःखनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणत नाहीत; ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणत नाहीत – ते श्रमण किंवा ब्राह्मण माझ्या मते श्रमणांमध्ये श्रमण म्हणून मानले जात नाहीत आणि ब्राह्मणांमध्ये ब्राह्मण म्हणून मानले जात नाहीत. तसेच ते आयुष्यमान याच जन्मात श्रमणत्वाचा किंवा ब्राह्मणत्वाचा खरा अर्थ स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत नाहीत.

‘‘เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ; ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ; ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ; ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ – เต โข เม, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ เจว สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ จ พฺราหฺมณสมฺมตา, เต จ ปนายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถญฺจ พฺรหฺมญฺญตฺถญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“परंतु भिक्खूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात; ‘हा दुःखसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात; ‘हा दुःखनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात; ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात – ते श्रमण किंवा ब्राह्मण माझ्या मते श्रमणांमध्ये श्रमण म्हणून मानले जातात आणि ब्राह्मणांमध्ये ब्राह्मण म्हणून मानले जातात. आणि ते आयुष्यमान याच जन्मात श्रमणत्वाचा आणि ब्राह्मणत्वाचा खरा अर्थ स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतात.” भगवंतांनी हे सांगितले. यावर असे म्हटले आहे –

‘‘เย ทุกฺขํ นปฺปชานนฺติ, อโถ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

ยตฺถ จ สพฺพโส ทุกฺขํ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

ตญฺจ มคฺคํ น ชานนฺติ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

“जे दुःखाला जाणत नाहीत, तसेच दुःखाच्या उत्पत्तीला जाणत नाहीत; आणि जेथे सर्व प्रकारे दुःख पूर्णपणे निरुद्ध होते, त्या निर्वाणाला आणि दुःखाच्या शमनाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जे जाणत नाहीत.

‘‘เจโตวิมุตฺติหีนา เต, อโถ ปญฺญาวิมุตฺติยา;

อภพฺพา เต อนฺตกิริยาย, เต เว ชาติชรูปคา.

“ते चेतोविमुक्तीने आणि प्रज्ञाविमुक्तीने हीन आहेत. ते दुःखाचा अंत करण्यास असमर्थ आहेत आणि ते खरोखरच जन्म व जरेला प्राप्त होतात.

‘‘เย [Pg.267] จ ทุกฺขํ ปชานนฺติ, อโถ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

ยตฺถ จ สพฺพโส ทุกฺขํ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

ตญฺจ มคฺคํ ปชานนฺติ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

“परंतु जे दुःखाला जाणतात, तसेच दुःखाच्या उत्पत्तीला जाणतात; आणि जेथे सर्व प्रकारे दुःख पूर्णपणे निरुद्ध होते, त्या निर्वाणाला आणि दुःखाच्या शमनाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जे जाणतात.

‘‘เจโตวิมุตฺติสมฺปนฺนา, อโถ ปญฺญาวิมุตฺติยา;

ภพฺพา เต อนฺตกิริยาย, น เต ชาติชรูปคา’’ติ.

“ते चेतोविमुक्तीने आणि प्रज्ञाविमुक्तीने संपन्न आहेत. ते दुःखाचा अंत करण्यास समर्थ आहेत आणि ते जन्म व जरेला प्राप्त होत नाहीत.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. จตุตฺถํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. चौथे सूत्त समाप्त.

๕. สีลสมฺปนฺนสุตฺตํ

५. सीलसंपन्नसुत्त (शीलसंपन्न सूत्त)

๑๐๔. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०४. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे सांगितले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา ปญฺญาสมฺปนฺนา วิมุตฺติสมฺปนฺนา วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนา โอวาทกา วิญฺญาปกา สนฺทสฺสกา สมาทปกา สมุตฺเตชกา สมฺปหํสกา อลํสมกฺขาตาโร สทฺธมฺมสฺส ทสฺสนมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามิ; สวนมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามิ; อุปสงฺกมนมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามิ; ปยิรุปาสนมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามิ; อนุสฺสรณมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามิ; อนุปพฺพชฺชมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถารูเป, ภิกฺขเว, ภิกฺขู เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต อปริปูโรปิ สีลกฺขนฺโธ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, อปริปูโรปิ สมาธิกฺขนฺโธ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, อปริปูโรปิ ปญฺญากฺขนฺโธ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, อปริปูโรปิ วิมุตฺติกฺขนฺโธ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, อปริปูโรปิ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺโธ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ. เอวรูปา จ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู สตฺถาโรติปิ วุจฺจนฺติ, สตฺถวาหาติปิ วุจฺจนฺติ, รณญฺชหาติปิ วุจฺจนฺติ, ตโมนุทาติปิ วุจฺจนฺติ, อาโลกกราติปิ วุจฺจนฺติ, โอภาสกราติปิ วุจฺจนฺติ, ปชฺโชตกราติปิ วุจฺจนฺติ, อุกฺกาธาราติปิ วุจฺจนฺติ, ปภงฺกราติปิ วุจฺจนฺติ, อริยาติปิ วุจฺจนฺติ, จกฺขุมนฺโตติปิ วุจฺจนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूहो, जे भिक्खू शीलसंपन्न, समाधिसंपन्न, प्रज्ञासंपन्न, विमुक्तिसंपन्न, विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्न आहेत; जे उपदेशक, समजावून सांगणारे, धम्माचे दर्शन घडवणारे, धम्मात प्रवृत्त करणारे, उत्साहित करणारे, आनंदित करणारे आणि सद्धम्माचे उत्तम प्रकारे आख्यान करण्यास समर्थ आहेत; भिक्खूहो, अशा भिक्खूंचे केवळ दर्शन घेणेसुद्धा अत्यंत उपकारक आहे, असे मी म्हणतो. भिक्खूहो, त्यांचे केवळ श्रवण करणेसुद्धा अत्यंत उपकारक आहे, असे मी म्हणतो. भिक्खूहो, त्यांच्याकडे केवळ जाणेसुद्धा अत्यंत उपकारक आहे, असे मी म्हणतो. भिक्खूहो, त्यांची केवळ सेवा-उपासना करणेसुद्धा अत्यंत उपकारक आहे, असे मी म्हणतो. भिक्खूहो, त्यांचे केवळ अनुस्मरण करणेसुद्धा अत्यंत उपकारक आहे, असे मी म्हणतो. भिक्खूहो, त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून केवळ प्रव्रज्या घेणेसुद्धा अत्यंत उपकारक आहे, असे मी म्हणतो. याचे कारण काय? भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या भिक्खूंचे सेवन केल्याने, संगती केल्याने आणि त्यांची सेवा-उपासना केल्याने, अपूर्ण असलेला शीलस्कंधही भावनेने परिपूर्णतेस जातो, अपूर्ण असलेला समाधिस्कंधही भावनेने परिपूर्णतेस जातो, अपूर्ण असलेला प्रज्ञास्कंधही भावनेने परिपूर्णतेस जातो, अपूर्ण असलेला विमुक्तिस्कंधही भावनेने परिपूर्णतेस जातो, आणि अपूर्ण असलेला विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधही भावनेने परिपूर्णतेस जातो. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या भिक्खूंना 'शास्ते' असेही म्हटले जाते, 'सार्थवाह' असेही म्हटले जाते, 'रणंजह' (क्लेश नष्ट करणारे) असेही म्हटले जाते, 'तमोमुद' (अंधकार दूर करणारे) असेही म्हटले जाते, 'आलोककर' (प्रकाश करणारे) असेही म्हटले जाते, 'ओभासकर' (तेजस्वी करणारे) असेही म्हटले जाते, 'पज्जोतकर' (प्रदीप प्रज्वलित करणारे) असेही म्हटले जाते, 'उक्काधार' (मशाल वाहणारे) असेही म्हटले जाते, 'पभंकर' (प्रकाश पसरवणारे) असेही म्हटले जाते, 'आर्य' असेही म्हटले जाते आणि 'चक्षुमंत' (प्रज्ञाचक्षू असलेले) असेही म्हटले जाते. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘ปาโมชฺชกรณํ [Pg.268] ฐานํ, เอตํ โหติ วิชานตํ;

ยทิทํ ภาวิตตฺตานํ, อริยานํ ธมฺมชีวินํ.

ज्यांनी आपल्या चित्ताची भावना केली आहे अशा, धम्मानुसार जीवन जगणाऱ्या आर्य पुरुषांचे जे दर्शन घडते, ते सुजाण व्यक्तींसाठी प्रमोद (आनंद) निर्माण करणारे स्थान ठरते.

‘‘เต โชตยนฺติ สทฺธมฺมํ, ภาสยนฺติ ปภงฺกรา;

อาโลกกรณา ธีรา, จกฺขุมนฺโต รณญฺชหา.

ते प्रकाश पसरवणारे, आलोक निर्माण करणारे, प्रज्ञाचक्षू असलेले, क्लेश नष्ट करणारे धीर पुरुष सद्धम्माला प्रकाशित करतात आणि त्याला देदीप्यमान करतात.

‘‘เยสํ เว สาสนํ สุตฺวา, สมฺมทญฺญาย ปณฺฑิตา;

ชาติกฺขยมภิญฺญาย, นาคจฺฉนฺติ ปุนพฺภว’’นฺติ.

ज्यांचा उपदेश ऐकून, पंडित लोक (सत्य) चांगल्या प्रकारे जाणून घेतात आणि जन्माचा क्षय करणाऱ्या निर्वाणाला विशेष ज्ञानाने प्राप्त करून पुन्हा पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ปญฺจมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. पाचवे सुत्त समाप्त.

๖. ตณฺหุปฺปาทสุตฺตํ

६. तण्हूप्पाद सुत्त

๑๐๕. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०५. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ตณฺหุปฺปาทา, ยตฺถ ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ. กตเม จตฺตาโร? จีวรเหตุ วา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ; ปิณฺฑปาตเหตุ วา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ; เสนาสนเหตุ วา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ; อิติภวาภวเหตุ วา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, จตฺตาโร ตณฺหุปฺปาทา ยตฺถ ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूहो, हे चार तृष्णा-उत्पत्तीचे मार्ग आहेत, जेथे भिक्खूच्या मनात उत्पन्न होणारी तृष्णा उत्पन्न होते. कोणते चार? भिक्खूहो, भिक्खूच्या मनात चिवराच्या (वस्त्राच्या) कारणाने उत्पन्न होणारी तृष्णा उत्पन्न होते; भिक्खूहो, भिक्खूच्या मनात पिंडपाताच्या (भिक्षेच्या) कारणाने उत्पन्न होणारी तृष्णा उत्पन्न होते; भिक्खूहो, भिक्खूच्या मनात शयनासनाच्या (निवासस्थानाच्या) कारणाने उत्पन्न होणारी तृष्णा उत्पन्न होते; भिक्खूहो, भिक्खूच्या मनात इती-भवाभव (उत्कृष्ट औषधोपचार किंवा अस्तित्त्व-अनस्तित्त्व) च्या कारणाने उत्पन्न होणारी तृष्णा उत्पन्न होते. भिक्खूहो, हेच ते चार तृष्णा-उत्पत्तीचे मार्ग आहेत, जेथे भिक्खूच्या मनात उत्पन्न होणारी तृष्णा उत्पन्न होते. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘ตณฺหาทุติโย ปุริโส, ทีฆมทฺธาน สํสรํ;

อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ, สํสารํ นาติวตฺตติ.

तृष्णेला आपला सोबती बनवणारा मनुष्य दीर्घकाळापर्यंत संसारात भटकत राहतो; तो या मनुष्यजन्मात किंवा इतर प्राण्यांच्या जन्मात भटकणाऱ्या संसारचक्राला ओलांडू शकत नाही.

‘‘เอตมาทีนวํ ญตฺวา, ตณฺหํ ทุกฺขสฺส สมฺภวํ;

วีตตณฺโห อนาทาโน, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ.

तृष्णा हीच दुःखाची उत्पत्ती आहे, हा दोष ओळखून, तृष्णारहित आणि उपादानरहित (आसक्तीरहित) होऊन, स्मृतिमान भिक्खूने (संसारातून) मुक्त व्हावे.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ฉฏฺฐํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सहावे सुत्त समाप्त.

๗. สพฺรหฺมกสุตฺตํ

७. सब्रह्मक सुत्त

๑๐๖. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०६. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘สพฺรหฺมกานิ, ภิกฺขเว, ตานิ กุลานิ เยสํ ปุตฺตานํ มาตาปิตโร อชฺฌาคาเร ปูชิตา โหนฺติ. สปุพฺพเทวตานิ, ภิกฺขเว, ตานิ กุลานิ เยสํ [Pg.269] ปุตฺตานํ มาตาปิตโร อชฺฌาคาเร ปูชิตา โหนฺติ. สปุพฺพาจริยกานิ, ภิกฺขเว, ตานิ กุลานิ เยสํ ปุตฺตานํ มาตาปิตโร อชฺฌาคาเร ปูชิตา โหนฺติ. สาหุเนยฺยกานิ, ภิกฺขเว, ตานิ กุลานิ เยสํ ปุตฺตานํ มาตาปิตโร อชฺฌาคาเร ปูชิตา โหนฺติ.

भिक्खूहो, ज्या घरांमध्ये मुलांकडून माता-पित्यांची घरातच पूजा (सेवा-सत्कार) केली जाते, ती कुळे ब्रह्मदेवांसहित राहणारी आहेत. भिक्खूहो, ज्या घरांमध्ये मुलांकडून माता-पित्यांची घरातच पूजा केली जाते, ती कुळे पूर्वदेवतांसहित राहणारी आहेत. भिक्खूहो, ज्या घरांमध्ये मुलांकडून माता-पित्यांची घरातच पूजा केली जाते, ती कुळे पूर्वाचार्यांसहित (प्रथम गुरूंसहित) राहणारी आहेत. भिक्खूहो, ज्या घरांमध्ये मुलांकडून माता-पित्यांची घरातच पूजा केली जाते, ती कुळे आहुनेय्य (दूरवरून आणलेले दान स्वीकारण्यास योग्य असलेल्या पूजनीय व्यक्तीं) सहित राहणारी आहेत.

‘‘‘พฺรหฺมา’ติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ‘ปุพฺพเทวตา’ติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ‘ปุพฺพาจริยา’ติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ‘อาหุเนยฺยา’ติ, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ตํ กิสฺส เหตุ? พหุการา, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร ปุตฺตานํ อาปาทกา โปสกา อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूहो, 'ब्रह्मा' हे माता-पित्यांचेच नाव आहे. भिक्खूहो, 'पूर्वदेवता' हे माता-पित्यांचेच नाव आहे. भिक्खूहो, 'पूर्वाचार्य' हे माता-पित्यांचेच नाव आहे. भिक्खूहो, 'आहुनेय्य' हे माता-पित्यांचेच नाव आहे. याचे कारण काय? भिक्खूहो, माता-पिता मुलांवर मोठे उपकार करणारे असतात; ते त्यांचे रक्षण करणारे, त्यांचे संगोपन करणारे आणि त्यांना हा जग दाखवणारे असतात. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร;

อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ, ปชาย อนุกมฺปกา.

माता-पित्यांना मुलांचे 'ब्रह्मा' म्हटले जाते, तसेच त्यांना 'पूर्वाचार्य' म्हटले जाते. ते मुलांचे 'आहुनेय्य' (दान स्वीकारण्यास योग्य) आहेत, कारण ते आपल्या अपत्यांवर अनुकंपा करणारे असतात.

‘‘ตสฺมา หิ เน นมสฺเสยฺย, สกฺกเรยฺย จ ปณฺฑิโต;

อนฺเนน อถ ปาเนน, วตฺเถน สยเนน จ;

อุจฺฉาทเนน นฺหาปเนน, ปาทานํ โธวเนน จ.

म्हणूनच, सुज्ञ मुलाने माता-पित्यांना नमस्कार करावा आणि त्यांचा आदर-सत्कार करावा; त्यांना अन्न, पेय, वस्त्र आणि शय्या देऊन, तसेच त्यांच्या शरीराला सुगंधी उटणे लावून, त्यांना स्नान घालून आणि त्यांचे पाय धुवून त्यांची सेवा करावी.

‘‘ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา;

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ.

माता-पित्यांची अशी सेवा केल्यामुळे, ज्ञानी लोक त्या मुलाची याच जन्मात प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात जाऊन आनंदित होतो.

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. สตฺตมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. सातवे सुत्त समाप्त.

๘. พหุการสุตฺตํ

८. बहुकार सुत्त

๑๐๗. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०७. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘พหุการา, ภิกฺขเว, พฺราหฺมณคหปติกา ตุมฺหากํ เย โว ปจฺจุปฏฺฐิตา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ. ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเว, พหุการา พฺราหฺมณคหปติกานํ ยํ เนสํ ธมฺมํ เทเสถ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสถ. เอวมิทํ, ภิกฺขเว, อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ โอฆสฺส นิตฺถรณตฺถาย สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूहो, ते ब्राह्मण आणि गृहपती तुमच्यासाठी अत्यंत उपकारक आहेत, जे तुम्हाला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार यांसारख्या उपकरणांनी साहाय्य करतात. भिक्खूहो, तुम्ही देखील त्या ब्राह्मण आणि गृहपतींसाठी अत्यंत उपकारक आहात, कारण तुम्ही त्यांना आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त, सुव्यंजित, सर्वतोपरी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा धम्माचा उपदेश करता आणि ब्रह्मचर्य प्रकाशित करता. भिक्खूहो, अशा प्रकारे एकमेकांवर अवलंबून राहून, (संसाररूपी) ओघाला पार करण्यासाठी आणि दुःखाचा पूर्णपणे अंत करण्यासाठी या ब्रह्मचर्याचे आचरण केले जाते. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्यावर हे असे म्हटले जाते –

‘‘สาคารา [Pg.270] อนคารา จ, อุโภ อญฺโญญฺญนิสฺสิตา;

อาราธยนฺติ สทฺธมฺมํ, โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ.

गृहस्थ आणि गृहत्यागी भिक्खू, हे दोन्ही एकमेकांवर अवलंबून राहून, सद्धम्माची आणि अनुत्तर अशा योगक्षेमाची (निर्वाणाची) प्राप्ती करून घेतात.

‘‘สาคาเรสุ จ จีวรํ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;

อนคารา ปฏิจฺฉนฺติ, ปริสฺสยวิโนทนํ.

गृहस्थांकडून गृहत्यागी भिक्खू हे संकटांचे निवारण करणारे चीवर, पिंडपात आणि शयनासन स्वीकारतात.

‘‘สุคตํ ปน นิสฺสาย, คหฏฺฐา ฆรเมสิโน;

สทฺทหานา อรหตํ, อริยปญฺญาย ฌายิโน.

आणि सुगतांचा (बुद्धांचा) आश्रय घेऊन, घराची इच्छा करणारे गृहस्थ, अर्हतांवर श्रद्धा ठेवून, आर्य प्रज्ञेने ध्यानमग्न होतात.

‘‘อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน, มคฺคํ สุคติคามินํ;

นนฺทิโน เทวโลกสฺมึ, โมทนฺติ กามกามิโน’’ติ.

“या लोकामध्ये सुगतीला नेणाऱ्या मार्गभूत धर्माचे आचरण करून, देवलोकात आनंदित होणारे आणि इच्छित कामवस्तूंचा उपभोग घेणारे प्राणी हर्षोल्हासित होतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. อฏฺฐมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. आठवे सूत्र समाप्त.

๙. กุหสุตฺตํ

९. कुह सुत्त (कपटी भिक्षूंचे सूत्र)

๑๐๘. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०८. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู กุหา ถทฺธา ลปา สิงฺคี อุนฺนฬา อสมาหิตา, น เม เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกา. อปคตา จ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อิมสฺมา ธมฺมวินยา; น จ เต อิมสฺมึ ธมฺมวินเย วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ. เย จ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขู นิกฺกุหา นิลฺลปา ธีรา อตฺถทฺธา สุสมาหิตา, เต โข เม, ภิกฺขเว, ภิกฺขู มามกา. อนปคตา จ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อิมสฺมา ธมฺมวินยา; เต จ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो, जे कोणी भिक्षू कपटी, उद्धट, फसवणारे, दांभिक, गर्विष्ठ आणि असंयत आहेत; ते भिक्षू माझे नव्हेत. भिक्षूंनो, ते भिक्षू या धम्म-विनयापासून दूर गेले आहेत; आणि ते या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, समृद्धी व विपुलतेला प्राप्त होत नाहीत. परंतु, भिक्षूंनो, जे भिक्षू निष्कपट, न फसवणारे, प्रज्ञावान, अनुद्धट आणि सुसमाहित आहेत; तेच भिक्षू माझे आहेत. भिक्षूंनो, ते या धम्म-विनयापासून दूर गेलेले नाहीत; आणि ते या धम्म-विनयामध्ये वृद्धी, समृद्धी व विपुलतेला प्राप्त होतात.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्या संदर्भात असे म्हटले आहे –

‘‘กุหา ถทฺธา ลปา สิงฺคี, อุนฺนฬา อสมาหิตา;

น เต ธมฺเม วิรูหนฺติ, สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิเต.

“जे कपटी, उद्धट, फसवणारे, दांभिक, गर्विष्ठ आणि असंयत आहेत; ते सम्यक्संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये वृद्धी पावत नाहीत.

‘‘นิกฺกุหา นิลฺลปา ธีรา, อตฺถทฺธา สุสมาหิตา;

เต เว ธมฺเม วิรูหนฺติ, สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิเต’’ติ.

“जे निष्कपट, न फसवणारे, प्रज्ञावान, अनुद्धट आणि सुसमाहित आहेत; तेच सम्यक्संबुद्धांनी उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये खरोखरच वृद्धी पावतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. นวมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. नववे सूत्र समाप्त.

๑๐. นทีโสตสุตฺตํ

१०. नदीसोत सुत्त (नदीच्या प्रवाहाचे सूत्र)

๑๐๙. วุตฺตญฺเหตํ [Pg.271] ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१०९. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส นทิยา โสเตน โอวุยฺเหยฺย ปิยรูปสาตรูเปน. ตเมนํ จกฺขุมา ปุริโส ตีเร ฐิโต ทิสฺวา เอวํ วเทยฺย – ‘กิญฺจาปิ โข ตฺวํ, อมฺโภ ปุริส, นทิยา โสเตน โอวุยฺหสิ ปิยรูปสาตรูเปน, อตฺถิ เจตฺถ เหฏฺฐา รหโท สอูมิ สาวฏฺโฏ สคโห สรกฺขโส ยํ ตฺวํ, อมฺโภ ปุริส, รหทํ ปาปุณิตฺวา มรณํ วา นิคจฺฉสิ มรณมตฺตํ วา ทุกฺข’นฺติ. อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ตสฺส ปุริสสฺส สทฺทํ สุตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ ปฏิโสตํ วายเมยฺย.

“भिक्षूंनो, जसे की एखादा मनुष्य नदीच्या प्रवाहाने वाहून जात असेल, जो प्रवाह दिसायला प्रिय आणि सुखद वाटतो. काठावर उभा असलेला एखादा दृष्टीमान मनुष्य त्याला पाहून असे म्हणेल – ‘हे भल्या माणसा! जरी तू नदीच्या या प्रिय आणि सुखद वाटणाऱ्या प्रवाहाने वाहून जात असलास, तरी खाली एक मोठा डोह आहे, जो लाटांनी युक्त, भोवऱ्यांनी युक्त, हिंस्र जलचरांनी युक्त आणि राक्षसांनी युक्त आहे. हे भल्या माणसा! त्या डोहात पोहोचल्यावर तू मृत्यूला प्राप्त होशील किंवा मृत्यूतुल्य दुःखाला प्राप्त होशील.’ भिक्षूंनो, तेव्हा तो मनुष्य त्या काठावरील माणसाचा आवाज ऐकून आपल्या हातांनी आणि पायांनी प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने पोहण्याचा प्रयत्न करेल.”

‘‘อุปมา โข เม อยํ, ภิกฺขเว, กตา อตฺถสฺส วิญฺญาปนาย. อยํ เจตฺถ อตฺโถ – ‘นทิยา โสโต’ติ โข, ภิกฺขเว, ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ.

“भिक्षूंनो, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी मी ही उपमा दिली आहे. याचा अर्थ असा आहे – ‘नदीचा प्रवाह’ हे, भिक्षूंनो, तृष्णेचे (तण्हा) नाव आहे.”

‘‘‘ปิยรูปํ สาตรูป’นฺติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ.

“‘प्रिय रूप आणि सुखद रूप’ हे, भिक्षूंनो, सहा आध्यात्मिक आयतनांचे (अज्झत्तिक आयतन) नाव आहे.”

‘‘‘เหฏฺฐา รหโท’ติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ อธิวจนํ;

‘‘‘อูมิภย’นฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธุปายาสสฺเสตํ อธิวจนํ;

‘‘‘อาวฏฺฏ’นฺติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ;

‘‘‘คหรกฺขโส’ติ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจนํ;

‘‘‘ปฏิโสโต’ติ โข, ภิกฺขเว, เนกฺขมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ;

‘‘‘หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายาโม’ติ โข, ภิกฺขเว, วีริยารมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ;

“‘खालचा डोह’ हे, भिक्षूंनो, पाच खालच्या भागातील संयोजनांचे (ओरंभागिय संयोजन) नाव आहे; ‘लाटांचे भय’ हे, भिक्षूंनो, क्रोध आणि संताप (कोध-उपायास) यांचे नाव आहे; ‘भोवरा’ हे, भिक्षूंनो, पाच कामगुणांचे नाव आहे; ‘हिंस्र जलचर आणि राक्षस’ हे, भिक्षूंनो, स्त्रीचे (मातुगाम) नाव आहे; ‘प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणे’ हे, भिक्षूंनो, निष्क्रमणाचे (नेक्खम्म) नाव आहे; ‘हातांनी आणि पायांनी प्रयत्न करणे’ हे, भिक्षूंनो, वीर्य आरंभाचे (उत्साहपूर्वक प्रयत्नांचे) नाव आहे;”

‘‘‘จกฺขุมา ปุริโส ตีเร ฐิโตติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“‘काठावर उभा असलेला दृष्टीमान मनुष्य’ हे, भिक्षूंनो, अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागतांचे नाव आहे.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. त्या संदर्भात असे म्हटले आहे –

‘‘สหาปิ [Pg.272] ทุกฺเขน ชเหยฺย กาเม, โยคกฺเขมํ อายตึ ปตฺถยาโน;

สมฺมปฺปชาโน สุวิมุตฺตจิตฺโต, วิมุตฺติยา ผสฺสเย ตตฺถ ตตฺถ;

ส เวทคู วูสิตพฺรหฺมจริโย, โลกนฺตคู ปารคโตติ วุจฺจตี’’ติ.

“भविष्यात योगक्षेम (निर्वाण) प्राप्त करण्याची इच्छा धरणाऱ्याने, दुःखाचा सामना करावा लागला तरी कामभोगांचा त्याग करावा. सम्यक जाणणारा आणि विमुक्त चित्त असलेला साधक त्या त्या वेळी विमुक्तीचा (निर्वाणाचा) अनुभव घेतो. त्यालाच ‘वेदगू’ (सत्य जाणणारा), ‘वूसितब्रह्मचरियो’ (ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला), ‘लोकंतगू’ (लोकाचा अंत गाठलेला) आणि ‘पारगतो’ (पलीकडच्या काठावर पोहोचलेला) असे म्हटले जाते.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. दहावे सूत्र समाप्त.

๑๑. จรสุตฺตํ

११. चर सुत्त (चालतानाच्या जागरूकतेचे सूत्र)

๑๑๐. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

११०. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘จรโต เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อธิวาเสติ นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. จรมฺปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อนาตาปี อโนตฺตาปี สตตํ สมิตํ กุสีโต หีนวีริโยติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो, चालत असताना जर भिक्षूच्या मनात कामवितर्क (कामभोगांचे विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषाचे विचार) किंवा विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार) उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्षू त्या विचारांना मनात थारा देतो, त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांना दूर करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही आणि त्यांना नष्ट करत नाही; तर भिक्षूंनो, चालत असतानाही असा भिक्षू ‘अनातापी’ (तप नसलेला), ‘अनोत्तापी’ (पापाची भीती नसलेला), निरंतर आळशी आणि हीनवीर्य (दुर्बल प्रयत्नांचा) म्हटला जातो.”

‘‘ฐิตสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อธิวาเสติ นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ น อนภาวํ คเมติ. ฐิโตปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อนาตาปี อโนตฺตาปี สตตํ สมิตํ กุสีโต หีนวีริโยติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो, उभे असताना जर भिक्षूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्षू त्या विचारांना मनात थारा देतो, त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांना दूर करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही आणि त्यांना नष्ट करत नाही; तर भिक्षूंनो, उभा असतानाही असा भिक्षू ‘अनातापी’, ‘अनोत्तापी’, निरंतर आळशी आणि हीनवीर्य म्हटला जातो.”

‘‘นิสินฺนสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อธิวาเสติ นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ น อนภาวํ คเมติ. นิสินฺโนปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อนาตาปี อโนตฺตาปี สตตํ สมิตํ กุสีโต หีนวีริโยติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो, बसलेले असताना जर भिक्षूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्षू त्या विचारांना मनात थारा देतो, त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांना दूर करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही आणि त्यांना नष्ट करत नाही; तर भिक्षूंनो, बसलेला असतानाही असा भिक्षू ‘अनातापी’, ‘अनोत्तापी’, निरंतर आळशी and हीनवीर्य म्हटला जातो.”

‘‘สยานสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชาครสฺส อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อธิวาเสติ [Pg.273] นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ น อนภาวํ คเมติ. สยาโนปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชาคโร เอวํภูโต อนาตาปี อโนตฺตาปี สตตํ สมิตํ กุสีโต หีนวีริโยติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो, जागे असताना आडवे पडलेल्या भिक्षूच्या मनात जर कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्षू त्या विचारांना मनात थारा देतो, त्यांचा त्याग करत नाही, त्यांना दूर करत नाही, त्यांचा अंत करत नाही आणि त्यांना नष्ट करत नाही; तर भिक्षूंनो, जागे असताना आडवा पडलेलाही असा भिक्षू ‘अनातापी’, ‘अनोत्तापी’, निरंतर आळशी आणि हीनवीर्य म्हटला जातो.”

‘‘จรโต เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. จรมฺปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो, चालत असताना जर भिक्षूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्षू त्या विचारांना मनात थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, त्यांचा अंत करतो आणि त्यांना नष्ट करतो; तर भिक्षूंनो, चालत असतानाही असा भिक्षू ‘आतापी’ (तपस्वी), ‘ओत्तापी’ (पापाची भीती बाळगणारा), निरंतर दृढनिश्चयी, आरद्धवीर्य (प्रयत्नशील) आणि प्रहितत्त (निर्वाणाकडे चित्त लावलेला) म्हटला जातो.”

‘‘ฐิตสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. ฐิโตปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो, उभे असताना जर भिक्षूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्षू त्या विचारांना मनात थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, त्यांचा अंत करतो आणि त्यांना नष्ट करतो; तर भिक्षूंनो, उभा असतानाही असा भिक्षू ‘आतापी’, ‘ओत्तापी’, निरंतर दृढनिश्चयी, आरद्धवीर्य आणि प्रहितत्त म्हटला जातो.”

‘‘นิสินฺนสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. นิสินฺโนปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो! जर बसलेल्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क (कामवासनेचे विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषाचे विचार) किंवा विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार) उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो; तर, भिक्षूंनो! अशा प्रकारे वागणारा तो बसलेला भिक्खू देखील 'आतपी' (उत्साही), 'ओत्तपी' (पापाची भीती बाळगणारा), सतत आणि निरंतर दृढ वीर्यवान (प्रयत्नशील) आणि 'प्रहितत्त' (निर्वाणाकडे चित्त लावलेला) म्हटला जातो.”

‘‘สยานสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชาครสฺส อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วา. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. สยาโนปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชาคโร เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो! जर जागृत असलेल्या आणि आडव्या झालेल्या भिक्खूच्या मनात कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क उत्पन्न झाले, आणि जर तो भिक्खू त्या विचारांना थारा देत नाही, त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो; तर, भिक्षूंनो! अशा प्रकारे वागणारा तो जागृत असलेला आणि आडवा झालेला भिक्खू देखील 'आतपी', 'ओत्तपी', सतत आणि निरंतर दृढ वीर्यवान आणि 'प्रहितत्त' म्हटला जातो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. या संदर्भात असे म्हटले आहे –

‘‘จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ, นิสินฺโน อุท วา สยํ;

โย วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, ปาปกํ เคหนิสฺสิตํ.

“चालताना किंवा उभे असताना, बसलेले असताना किंवा आडवे पडलेले असताना, जो भिक्खू घरगुती जीवनाशी (वस्तूकामाशी) संबंधित असलेल्या पापयुक्त विचारांचा विचार करतो,”

‘‘กุมฺมคฺคํ ปฏิปนฺโน โส, โมหเนยฺเยสุ มุจฺฉิโต;

อภพฺโพ ตาทิโส ภิกฺขุ, ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตมํ.

“तो चुकीच्या मार्गावर (कुमार्गावर) चालणारा आणि मोहात पाडणाऱ्या विषयांमध्ये गुंतलेला असतो. असा भिक्खू उत्तम संबोधी (सर्वोच्च ज्ञान) प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरतो.”

‘‘โย [Pg.274] จ จรํ วา ติฏฺฐํ วา, นิสินฺโน อุท วา สยํ;

วิตกฺกํ สมยิตฺวาน, วิตกฺกูปสเม รโต;

ภพฺโพ โส ตาทิโส ภิกฺขุ, ผุฏฺฐุํ สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ.

“परंतु जो चालताना, उभा असताना, बसलेला असताना किंवा आडवा पडलेला असताना, आपल्या विचारांना शांत करतो आणि विचारांच्या शमनात (शांततेत) रममाण होतो; असा भिक्खू उत्तम संबोधी प्राप्त करण्यास समर्थ ठरतो.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. เอกาทสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. अकरावे सुत्त समाप्त.

๑๒. สมฺปนฺนสีลสุตฺตํ

१२. संपन्नशील सुत्त

๑๑๑. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

१११. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘สมฺปนฺนสีลา, ภิกฺขเว, วิหรถ สมฺปนฺนปาติโมกฺขา; ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา วิหรถ อาจารโคจรสมฺปนฺนา อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวิโน; สมาทาย สิกฺขถ สิกฺขาปเทสุ.

“भिक्षूंनो! तुम्ही शीलसंपन्न होऊन राहा, प्रातिमोक्ष-शीलसंपन्न होऊन राहा. प्रातिमोक्ष संवराने सुरक्षित राहून, आचार आणि गोचर (योग्य वर्तन आणि योग्य स्थान) यांनी संपन्न होऊन राहा. अगदी लहान दोषांमध्येही भीती पाहणारे (सावध राहणारे) व्हा आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्याप्रमाणे आचरण करा.”

‘‘สมฺปนฺนสีลานํ โว, ภิกฺขเว, วิหรตํ สมฺปนฺนปาติโมกฺขานํ ปาติโมกฺขสํวรสํวุตานํ วิหรตํ อาจารโคจรสมฺปนฺนานํ อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีนํ สมาทาย สิกฺขตํ สิกฺขาปเทสุ กิมสฺส อุตฺตริ กรณียํ ?

“भिक्षूंनो! जे शीलसंपन्न आहेत, प्रातिमोक्ष-शीलसंपन्न होऊन राहतात, प्रातिमोक्ष संवराने सुरक्षित आहेत, आचार आणि गोचर यांनी संपन्न आहेत, अगदी लहान दोषांमध्येही भीती पाहणारे आहेत आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्याप्रमाणे आचरण करतात; अशा तुमच्यासाठी याहून अधिक काय कर्तव्य उरते?”

‘‘จรโต เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ภิชฺฌา วิคตา โหติ, พฺยาปาโท วิคโต โหติ, ถินมิทฺธํ วิคตํ โหติ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ วิคตํ โหติ, วิจิกิจฺฉา ปหีนา โหติ, อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. จรมฺปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो! जर चालत असताना भिक्खूची अभिज्झा (लोभ) नाहीशी झाली असेल, व्यापाद (द्वेष) नाहीसा झाला असेल, थिनमिद्ध (आळस आणि ग्लानी) नाहीसे झाले असेल, उद्धच्च-कुक्कुच्च (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप) नाहीसे झाले असेल, विचिकित्सा (शंका) नष्ट झाली असेल; त्याचे वीर्य (प्रयत्न) दृढ आणि न खचणारे असेल, त्याची स्मृती (सती) जागृत आणि न विसरणारी असेल, त्याची काया शांत आणि व्याकुळता नसलेली असेल, आणि त्याचे चित्त एकाग्र व समाहित असेल; तर, भिक्षूंनो! अशा प्रकारे चालणारा भिक्खू देखील 'आतपी', 'ओत्तपी', सतत आणि निरंतर दृढ वीर्यवान आणि 'प्रहितत्त' म्हटला जातो.”

‘‘ฐิตสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อภิชฺฌา วิคตา โหติ พฺยาปาโท…เป… ถินมิทฺธํ… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ… วิจิกิจฺฉา ปหีนา โหติ, อารทฺธํ โหติ [Pg.275] วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. ฐิโตปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो! जर उभे असताना भिक्खूची अभिज्झा नाहीशी झाली असेल, व्यापाद... (तसेच)... थिनमिद्ध... उद्धच्च-कुक्कुच्च... विचिकित्सा नष्ट झाली असेल; त्याचे वीर्य दृढ आणि न खचणारे असेल, त्याची स्मृती जागृत आणि न विसरणारी असेल, त्याची काया शांत आणि व्याकुळता नसलेली असेल, आणि त्याचे चित्त एकाग्र व समाहित असेल; तर, भिक्षूंनो! अशा प्रकारे उभा असलेला भिक्खू देखील 'आतपी', 'ओत्तपी', सतत आणि निरंतर दृढ वीर्यवान आणि 'प्रहितत्त' म्हटला जातो.”

‘‘นิสินฺนสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อภิชฺฌา วิคตา โหติ, พฺยาปาโท…เป… ถินมิทฺธํ… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ… วิจิกิจฺฉา ปหีนา โหติ, อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. นิสินฺโนปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो! जर बसलेले असताना भिक्खूची अभिज्झा नाहीशी झाली असेल, व्यापाद... (तसेच)... थिनमिद्ध... उद्धच्च-कुक्कुच्च... विचिकित्सा नष्ट झाली असेल; त्याचे वीर्य दृढ आणि न खचणारे असेल, त्याची स्मृती जागृत आणि न विसरणारी असेल, त्याची काया शांत आणि व्याकुळता नसलेली असेल, आणि त्याचे चित्त एकाग्र व समाहित असेल; तर, भिक्षूंनो! अशा प्रकारे बसलेला भिक्खू देखील 'आतपी', 'ओत्तपी', सतत आणि निरंतर दृढ वीर्यवान आणि 'प्रहितत्त' म्हटला जातो.”

‘‘สยานสฺส เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชาครสฺส อภิชฺฌา วิคตา โหติ พฺยาปาโท…เป… ถินมิทฺธํ… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ… วิจิกิจฺฉา ปหีนา โหติ, อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. สยาโนปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชาคโร เอวํภูโต อาตาปี โอตฺตาปี สตตํ สมิตํ อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

“भिक्षूंनो! जर जागृत असलेल्या आणि आडव्या झालेल्या भिक्खूची अभिज्झा नाहीशी झाली असेल, व्यापाद... (तसेच)... थिनमिद्ध... उद्धच्च-कुक्कुच्च... विचिकित्सा नष्ट झाली असेल; त्याचे वीर्य दृढ आणि न खचणारे असेल, त्याची स्मृती जागृत आणि न विसरणारी असेल, त्याची काया शांत आणि व्याकुळता नसलेली असेल, आणि त्याचे चित्त एकाग्र व समाहित असेल; तर, भिक्षूंनो! अशा प्रकारे जागृत असलेला आणि आडवा झालेला भिक्खू देखील 'आतपी', 'ओत्तपी', सतत आणि निरंतर दृढ वीर्यवान आणि 'प्रहितत्त' म्हटला जातो.” भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. या संदर्भात असे म्हटले आहे –

‘‘ยตํ จเร ยตํ ติฏฺเฐ, ยตํ อจฺเฉ ยตํ สเย;

ยตํ สมิญฺชเย ภิกฺขุ, ยตเมนํ ปสารเย.

“भिक्खूने संयमाने (प्रयत्नपूर्वक) चालावे, संयमाने उभे राहावे, संयमाने बसावे आणि संयमाने आडवे व्हावे. भिक्खूने आपले हात-पाय संयमाने वाकवावे आणि संयमाने पसरवावे.”

‘‘อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนํ, ยาวตา ชคโต คติ;

สมเวกฺขิตา จ ธมฺมานํ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ.

“वर, आजूबाजूला आणि खाली, या जगाचा विस्तार जिथपर्यंत आहे, तिथपर्यंतच्या सर्व गोष्टींमध्ये, त्याने पंचस्कंध रूपी धम्मांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि विनाशाचे) योग्य प्रकारे निरीक्षण करावे.”

‘‘เอวํ วิหาริมาตาปึ, สนฺตวุตฺติมนุทฺธตํ;

เจโตสมถสามีจึ, สิกฺขมานํ สทา สตํ;

สตตํ ปหิตตฺโตติ, อาหุ ภิกฺขุํ ตถาวิธ’’นฺติ.

“अशा प्रकारे राहणाऱ्या, उत्साही (आतपी), शांत वृत्तीच्या, चंचल नसलेल्या, चित्ताच्या शांततेसाठी योग्य असलेल्या मार्गाचे आचरण करणाऱ्या आणि नेहमी जागृत असणाऱ्या भिक्खूला ज्ञानी लोक 'सतत प्रहितत्त' (निर्वाणाकडे चित्त लावलेला) असे म्हणतात.”

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. ทฺวาทสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. बारावे सुत्त समाप्त.

๑๓. โลกสุตฺตํ

१३. लोक सुत्त

๑๑๒. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา, วุตฺตมรหตาติ เม สุตํ –

११२. भगवंतांनी असे म्हटले आहे, अर्हतांनी असे म्हटले आहे, असे मी ऐकले आहे –

‘‘โลโก, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธः โลกสฺมา ตถาคโต วิสํยุตฺโต. โลกสมุทโย, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ [Pg.276]ः โลกสมุทโย ตถาคตสฺส ปหีโน. โลกนิโรโธ, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธः โลกนิโรโธ ตถาคตสฺส สจฺฉิกโต. โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธาः โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา ตถาคตสฺส ภาวิตา.

“भिक्षूंनो! तथागतांनी लोकाला (पंचोपादानस्कंध रूपी जगाला) पूर्णपणे जाणले आहे; तथागत या लोकांपासून अलिप्त (मुक्त) आहेत. भिक्षूंनो! तथागतांनी लोकसमुदयाला (लोकाच्या उत्पत्तीच्या कारणाला, तृष्णेला) पूर्णपणे जाणले आहे; तथागतांनी लोकसमुदयाचा त्याग केला आहे. भिक्षूंनो! तथागतांनी लोकनिरोधाला (लोकाच्या विनाशाला, निर्वाणाला) पूर्णपणे जाणले आहे; तथागतांनी लोकनिरोधाचा साक्षात्कार केला आहे. भिक्षूंनो! तथागतांनी लोकनिरोधगामिनी प्रतिपदेला (लोकाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या अष्टांगिक मार्गाला) पूर्णपणे जाणले आहे; तथागतांनी लोकनिरोधगामिनी प्रतिपदेची भावना (विकास) केली आहे.”

‘‘ยํ, ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺส สมารกสฺส สพฺรหฺมกสฺส สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ อนุวิจริตํ มนสา ยสฺมา ตํ ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ, ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो! देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह असलेल्या या जगात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजेमध्ये जे काही पाहिले गेले, ऐकले गेले, अनुभवले गेले, जाणले गेले, प्राप्त केले गेले, शोधले गेले आणि मनाने विचार केले गेले; ते सर्व तथागतांनी आपल्या श्रेष्ठ ज्ञानाने पूर्णपणे जाणले आहे, म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते.”

‘‘ยญฺจ, ภิกฺขเว, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ, สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ โน อญฺญถา, ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो! ज्या रात्री तथागतांनी अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली, आणि ज्या रात्री ते अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावले; या दोन्हीच्या दरम्यानच्या काळात त्यांनी जे काही सांगितले, उपदेशिले आणि स्पष्ट केले, ते सर्व तसेच घडते, त्याहून वेगळे घडत नाही; म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते.”

‘‘ยถาวาที, ภิกฺขเว, ตถาคโต ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที, อิติ ยถาวาที ตถาการี ยถาการี ตถาวาที, ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจติ.

“भिक्षूंनो! तथागत जसे बोलतात तसेच करतात, आणि जसे करतात तसेच बोलतात. या प्रकारे ते यथावादी-तथाकारी (बोलण्याप्रमाणे करणारे) आणि यथाकारी-तथावादी (करण्याप्रमाणे बोलणारे) आहेत; म्हणूनच त्यांना 'तथागत' म्हटले जाते.”

‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ตถาคโต อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี, ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ. เอตมตฺถํ ภควา อโวจ. ตตฺเถตํ อิติ วุจฺจติ –

भिक्खूंनो, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह असलेल्या या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजेमध्ये तथागत हे सर्वांना जिंकणारे (अभिभू), कोणाकडूनही न जिंकले जाणारे (अनभिभूत), सर्व काही यथार्थ पाहणारे (अञ्ञदत्थुदसो) आणि वशवर्ती (सर्व काही आपल्या वशात ठेवणारे) आहेत. म्हणूनच त्यांना 'तथागत' असे म्हटले जाते. भगवंतांनी हा अर्थ सांगितला. यावर हे असे म्हटले आहे –

‘‘สพฺพโลกํ อภิญฺญาย, สพฺพโลเก ยถาตถํ;

สพฺพโลกวิสํยุตฺโต, สพฺพโลเก อนูปโย.

सर्व लोकाला (त्रिलोकाला) विशेष ज्ञानाने जाणून, सर्व लोकात जे काही आहे ते यथार्थपणे जाणून, ते सर्व लोकांपासून अलिप्त (विसंयुक्त) आहेत आणि सर्व लोकात कशातही आसक्त (अनुपय) नाहीत.

‘‘ส เว สพฺพาภิภู ธีโร, สพฺพคนฺถปฺปโมจโน;

ผุฏฺฐาสฺส ปรมา สนฺติ, นิพฺพานํ อกุโตภยํ.

ते खरोखरच सर्वांवर विजय मिळवणारे, धीर (धैर्यवान) आणि सर्व ग्रंथींमधून (बंधनांमधून) मुक्त झालेले आहेत. त्यांनी परम शांतीचा, म्हणजेच भयमुक्त अशा निर्वाणाचा साक्षात्कार केला आहे.

‘‘เอส ขีณาสโว พุทฺโธ, อนีโฆ ฉินฺนสํสโย;

สพฺพกมฺมกฺขยํ ปตฺโต, วิมุตฺโต อุปธิสงฺขเย.

हे आसवमुक्त (क्षीणासव) बुद्ध, दुःखमुक्त (अनीघ) आणि संशयरहित (छिन्नसंशय) आहेत. ते सर्व कर्मांच्या क्षयाला प्राप्त झाले असून, उपाधींच्या नाशाने (निर्वाणात) पूर्णपणे विमुक्त झाले आहेत.

‘‘เอส [Pg.277] โส ภควา พุทฺโธ, เอส สีโห อนุตฺตโร;

สเทวกสฺส โลกสฺส, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

तेच हे भगवान बुद्ध आहेत, ते अनुपम सिंह आहेत. त्यांनी देवलोकासह संपूर्ण जगासाठी श्रेष्ठ धर्मचक्र (ब्रह्मचक्र) प्रवर्तित केले आहे.

‘‘อิติ เทวา มนุสฺสา จ, เย พุทฺธํ สรณํ คตา;

สงฺคมฺม ตํ นมสฺสนฺติ, มหนฺตํ วีตสารทํ.

अशा प्रकारे, जे देव आणि मनुष्य बुद्धांना शरण गेले आहेत, ते एकत्र येऊन त्या महान आणि भयमुक्त (वीतशारद) बुद्धांना वंदन करतात.

‘‘ทนฺโต ทมยตํ เสฏฺโฐ, สนฺโต สมยตํ อิสิ;

มุตฺโต โมจยตํ อคฺโค, ติณฺโณ ตารยตํ วโร.

स्वतः दमित (संयमित) असून दमन करणाऱ्यांमध्ये (संयमित करणाऱ्यांमध्ये) ते श्रेष्ठ आहेत; स्वतः शांत असून शांत करणाऱ्यांमध्ये ते ऋषी आहेत; स्वतः मुक्त असून मुक्त करणाऱ्यांमध्ये ते अग्रगण्य आहेत; स्वतः (संसारसागर) तरून गेलेले असून तारणाऱ्यांमध्ये ते उत्तम आहेत.

‘‘อิติ เหตํ นมสฺสนฺติ, มหนฺตํ วีตสารทํ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เต ปฏิปุคฺคโล’’ติ.

अशा प्रकारे, देव आणि मनुष्य त्या महान आणि भयमुक्त बुद्धांना वंदन करतात आणि म्हणतात: 'देवलोकासह या संपूर्ण जगात आपल्यासारखा दुसरा कोणीही प्रतिपुद्गल (तुल्यबळ व्यक्ती) नाही.'

อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต ภควตา, อิติ เม สุตนฺติ. เตรสมํ.

हा देखील अर्थ भगवंतांनी सांगितला आहे, असे मी ऐकले आहे. तेरावे सूत्र समाप्त.

จตุกฺกนิปาโต นิฏฺฐิโต.

चतुक्कनिपात समाप्त.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याचा संक्षेप (उद्दान) पुढीलप्रमाणे आहे –

พฺราหฺมณสุลภา ชานํ, สมณสีลา ตณฺหา พฺรหฺมา;

พหุการา กุหปุริสา, จร สมฺปนฺน โลเกน เตรสาติ.

ब्राह्मणसुलभ, जानं (आसवक्खय), समणसीला (समणब्राह्मण आणि सीलसंपन्न), तण्हा, ब्रह्मा, बहुकारा, कुहपुरिसा (कुह आणि नदीसोत), चर, संपन्न आणि लोकेन – अशी ही तेरा सुत्ते आहेत.

สุตฺตสงฺคโห –

सुत्तांचा संग्रह –

สตฺตวิเสกนิปาตํ, ทุกฺกํ พาวีสสุตฺตสงฺคหิตํ;

สมปญฺญาสมถติกํ, เตรส จตุกฺกญฺจ อิติ ยมิทํ.

एककनिपातात सत्तावीस सुत्ते आहेत, दुकनिपातात बावीस सुत्तांचा संग्रह आहे, तिकनिपातात बरोबर पन्नास सुत्ते आहेत आणि चतुक्कनिपातात तेरा सुत्ते आहेत.

ทฺวิทสุตฺตรสุตฺตสเต, สงฺคายิตฺวา สมาทหึสุ ปุรา;

อรหนฺโต จิรฏฺฐิติยา, ตมาหุ นาเมน อิติวุตฺตนฺติ.

अशा प्रकारे एकूण एकशे बारा सुत्तांचे प्राचीन काळी अरहंतांनी (धर्माच्या) दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी संगायन (एकत्र वाचन) करून संकलन केले. त्याला 'इतिवुत्तक' या नावाने संबोधले जाते.

อิติวุตฺตกปาฬิ นิฏฺฐิตา.

इतिवुत्तकपाळि समाप्त.