නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ඛුද්දකනිකායෙ

ขุททกนิกาย

ඉතිවුත්තකපාළි

อิติวุตตกปาฬิ

1. එකකනිපාතො

๑. เอกกนิบาต

1. පඨමවග්ගො

๑. ปฐมวรรค

1. ලොභසුත්තං

๑. โลภสูตร

1. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.195] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතාය. කතමං එකධම්මං? ලොභං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่ง เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่งคือโลภะ เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන ලොභෙන ලුද්ධාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං ලොභං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

“สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดแล้วด้วยโลภะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีวิปัสสนารู้แจ้งโลภะนั้นโดยชอบแล้ว ย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละโลภะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้อีกในกาลไหนๆ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วดังนี้แล จบสูตรที่ ๑

2. දොසසුත්තං

๒. โทสสูตร

2. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතාය. කතමං එකධම්මං? දොසං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่ง เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่งคือโทสะ เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන [Pg.196] දොසෙන දුට්ඨාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං දොසං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

“สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกประทุษร้ายแล้วด้วยโทสะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีวิปัสสนารู้แจ้งโทสะนั้นโดยชอบแล้ว ย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละโทสะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้อีกในกาลไหนๆ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วดังนี้แล จบสูตรที่ ๒

3. මොහසුත්තං

๓. โมหสูตร

3. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතාය. කතමං එකධම්මං? මොහං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่ง เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่งคือโมหะ เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන මොහෙන මූළ්හාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං මොහං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

“สัตว์ทั้งหลายผู้หลงแล้วด้วยโมหะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีวิปัสสนารู้แจ้งโมหะนั้นโดยชอบแล้ว ย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละโมหะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้อีกในกาลไหนๆ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วดังนี้แล จบสูตรที่ ๓

4. කොධසුත්තං

๔. โกธสูตร

4. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතාය. කතමං එකධම්මං? කොධං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่ง เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่งคือความโกรธ เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන කොධෙන කුද්ධාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං කොධං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

“สัตว์ทั้งหลายผู้โกรธแล้วด้วยความโกรธใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีวิปัสสนารู้แจ้งความโกรธนั้นโดยชอบแล้ว ย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละความโกรธนั้นได้แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้อีกในกาลไหนๆ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วดังนี้แล จบสูตรที่ ๔

5. මක්ඛසුත්තං

๕. มักขสูตร

5. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.197] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතාය. කතමං එකධම්මං? මක්ඛං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่ง เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่งคือความลบหลู่คุณท่าน เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන මක්ඛෙන මක්ඛාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං මක්ඛං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

“สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกความลบหลู่คุณท่านครอบงำแล้วด้วยมักขะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีวิปัสสนารู้แจ้งมักขะนั้นโดยชอบแล้ว ย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละมักขะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้อีกในกาลไหนๆ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วดังนี้แล จบสูตรที่ ๕

6. මානසුත්තං

๖. มานสูตร

6. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘එකධම්මං, භික්ඛවෙ, පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතාය. කතමං එකධම්මං? මානං, භික්ඛවෙ, එකධම්මං පජහථ; අහං වො පාටිභොගො අනාගාමිතායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่ง เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ มานะ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมอย่างหนึ่งคือมานะ เราเป็นผู้รับรองเพื่อความเป็นอนาคามีแก่เธอทั้งหลาย” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන මානෙන මත්තාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං මානං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

“สัตว์ทั้งหลายเมาแล้วด้วยมานะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีปัญญาเห็นแจ้งรู้ยิ่งซึ่งมานะนั้นโดยชอบแล้วย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละมานะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่มาสู่โลกนี้อีกเลยในกาลไหน ๆ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล มานสูตรที่ ๖ จบ

7. සබ්බපරිඤ්ඤාසුත්තං

๗. สัพพปริัญญาสูตร

7. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං තත්ථ චිත්තං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය. සබ්බඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජානං පරිජානං තත්ථ චිත්තං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายความกำหนัด และไม่ละธรรมทั้งปวง ผู้นั้นไม่ควรเพื่อจะสิ้นทุกข์ ส่วนผู้ใดรู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายความกำหนัด และละธรรมทั้งปวงได้ ผู้นั้นควรเพื่อจะสิ้นทุกข์ได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යො [Pg.198] සබ්බං සබ්බතො ඤත්වා, සබ්බත්ථෙසු න රජ්ජති;

ස වෙ සබ්බපරිඤ්ඤා සො, සබ්බදුක්ඛමුපච්චගා’’ති.

“ผู้ใดรู้ธรรมทั้งปวงโดยประการทั้งปวงแล้ว ไม่ยินดีในธรรมทั้งปวง ผู้นั้นแลชื่อว่ากำหนดรู้ธรรมทั้งปวงได้แล้ว ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงไปได้”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล สัพพปริัญญาสูตรที่ ๗ จบ

8. මානපරිඤ්ඤාසුත්තං

๘. มานปริัญญาสูตร

8. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘මානං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං තත්ථ චිත්තං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය. මානඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජානං පරිජානං තත්ථ චිත්තං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายความกำหนัด และไม่ละมานะ ผู้นั้นไม่ควรเพื่อจะสิ้นทุกข์ ส่วนผู้ใดรู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายความกำหนัด และละมานะได้ ผู้นั้นควรเพื่อจะสิ้นทุกข์ได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘මානුපෙතා අයං පජා, මානගන්ථා භවෙ රතා;

මානං අපරිජානන්තා, ආගන්තාරො පුනබ්භවං.

“หมู่สัตว์นี้ประกอบด้วยมานะ มีมานะเป็นเครื่องร้อยรัด ยินดีแล้วในภพ ไม่กำหนดรู้มานะ ย่อมมาสู่ภพใหม่ได้อีก

‘‘යෙ ච මානං පහන්ත්වාන, විමුත්තා මානසඞ්ඛයෙ;

තෙ මානගන්ථාභිභුනො, සබ්බදුක්ඛමුපච්චගු’’න්ති.

ส่วนท่านเหล่าใดละมานะได้แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะมานะสิ้นไป ท่านเหล่านั้นครอบงำเครื่องร้อยรัดคือมานะได้แล้ว ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงไปได้”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล มานปริัญญาสูตรที่ ๘ จบ

9. ලොභපරිඤ්ඤාසුත්තං

๙. โลภปริัญญาสูตร

9. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘ලොභං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං තත්ථ චිත්තං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය. ලොභඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජානං පරිජානං තත්ථ චිත්තං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายความกำหนัด และไม่ละโลภะ ผู้นั้นไม่ควรเพื่อจะสิ้นทุกข์ ส่วนผู้ใดรู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายความกำหนัด และละโลภะได้ ผู้นั้นควรเพื่อจะสิ้นทุกข์ได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන ලොභෙන ලුද්ධාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං ලොභං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

“สัตว์ทั้งหลายกำหนัดแล้วด้วยโลภะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีปัญญาเห็นแจ้งรู้ยิ่งซึ่งโลภะโดยชอบแล้วย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละโลภะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่มาสู่โลกนี้อีกเลยในกาลไหน ๆ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล โลภปริัญญาสูตรที่ ๙ จบ

10. දොසපරිඤ්ඤාසුත්තං

๑๐. โทสปริัญญาสูตร

10. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.199] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้

‘‘දොසං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං තත්ථ චිත්තං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය. දොසඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජානං පරිජානං තත්ථ චිත්තං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายความกำหนัด และไม่ละโทสะ ผู้นั้นไม่ควรเพื่อจะสิ้นทุกข์ ส่วนผู้ใดรู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายความกำหนัด และละโทสะได้ ผู้นั้นควรเพื่อจะสิ้นทุกข์ได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන දොසෙන දුට්ඨාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං දොසං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

“สัตว์ทั้งหลายถูกโทสะประทุษร้ายแล้วด้วยโทสะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีปัญญาเห็นแจ้งรู้ยิ่งซึ่งโทสะนั้นโดยชอบแล้วย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละโทสะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่มาสู่โลกนี้อีกเลยในกาลไหน ๆ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล โทสปริัญญาสูตรที่ ๑๐ จบ

පඨමො වග්ගො නිට්ඨිතො.

ปาฏิโภควรรคที่ ๑ จบ

තස්සුද්දානං –

หัวข้อประจำวรรคนั้น

රාගදොසා අථ මොහො, කොධමක්ඛා මානං සබ්බං;

මානතො රාගදොසා පුන ද්වෙ, පකාසිතා වග්ගමාහු පඨමන්ති.

ราคสูตร โทสสูตร โมหสูตร โกธสูตร มักขสูตร มานสูตร สัพพสูตร มานปริัญญาสูตร โลภปริัญญาสูตร และโทสปริัญญาสูตร รวม ๑๐ สูตร ท่านประกาศไว้ในวรรคที่ ๑ นี้

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒

1. මොහපරිඤ්ඤාසුත්තං

๑. โมหปริญญาสูตร

11. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๑. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘මොහං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං තත්ථ චිත්තං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය. මොහඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජානං පරිජානං තත්ථ චිත්තං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้โมหะ ไม่คลายความกำหนัดในโมหะนั้น และยังละโมหะนั้นไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ส่วนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้โมหะ คลายความกำหนัดในโมหะนั้น และละโมหะนั้นได้ ควรเพื่อจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන මොහෙන මූළ්හාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං මොහං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

สัตว์ทั้งหลายหลงแล้วด้วยโมหะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีปัญญาเห็นแจ้ง รู้ชัดซึ่งโมหะนั้นโดยชอบแล้ว ย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละโมหะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้อีกในกาลไหน ๆ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบโมหปริญญาสูตรที่ ๑

2. කොධපරිඤ්ඤාසුත්තං

๒. โกธปริญญาสูตร

12. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.200] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๒. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘කොධං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං තත්ථ චිත්තං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය. කොධඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජානං පරිජානං තත්ථ චිත්තං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้โกธะ ไม่คลายความกำหนัดในโกธะนั้น และยังละโกธะนั้นไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ส่วนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้โกธะ คลายความกำหนัดในโกธะนั้น และละโกธะนั้นได้ ควรเพื่อจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන කොධෙන කුද්ධාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං කොධං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

สัตว์ทั้งหลายโกรธแล้วด้วยโกธะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีปัญญาเห็นแจ้ง รู้ชัดซึ่งโกธะนั้นโดยชอบแล้ว ย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละโกธะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้อีกในกาลไหน ๆ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบโกธปริญญาสูตรที่ ๒

3.මක්ඛපරිඤ්ඤාසුත්තං

๓. มักขปริญญาสูตร

13. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๓. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘මක්ඛං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං තත්ථ චිත්තං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය. මක්ඛඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජානං පරිජානං තත්ථ චිත්තං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้มักขะ ไม่คลายความกำหนัดในมักขะนั้น และยังละมักขะนั้นไม่ได้ ไม่ควรเพื่อจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ส่วนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้มักขะ คลายความกำหนัดในมักขะนั้น และละมักขะนั้นได้ ควรเพื่อจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙන මක්ඛෙන මක්ඛාසෙ, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං;

තං මක්ඛං සම්මදඤ්ඤාය, පජහන්ති විපස්සිනො;

පහාය න පුනායන්ති, ඉමං ලොකං කුදාචන’’න්ති.

สัตว์ทั้งหลายถูกมักขะครอบงำแล้วด้วยมักขะใด ย่อมไปสู่ทุคติ ท่านผู้มีปัญญาเห็นแจ้ง รู้ชัดซึ่งมักขะนั้นโดยชอบแล้ว ย่อมละได้ ท่านเหล่านั้นละมักขะนั้นได้แล้ว ย่อมไม่กลับมาสู่โลกนี้อีกในกาลไหน ๆ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบมักขปริญญาสูตรที่ ๓

4. අවිජ්ජානීවරණසුත්තං

๔. อวิชชานีวรณสูตร

14. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๔. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනීවරණම්පි සමනුපස්සාමි යෙන නීවරණෙන නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්ති යථයිදං, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජානීවරණං. අවිජ්ජානීවරණෙන හි, භික්ඛවෙ, නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นนิวรณ์อื่นแม้อย่างหนึ่ง ที่หมู่สัตว์ผู้ถูกนิวรณ์นั้นครอบงำแล้ว จะต้องท่องเที่ยวไป แล่นไปตลอดกาลนาน เหมือนอวิชชานิวรณ์นี้เลย ภิกษุทั้งหลาย หมู่สัตว์ผู้ถูกอวิชชานิวรณ์ครอบงำแล้ว ย่อมท่องเที่ยวไป แล่นไปตลอดกาลนาน” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘නත්ථඤ්ඤො [Pg.201] එකධම්මොපි, යෙනෙවං නිවුතා පජා;

සංසරන්ති අහොරත්තං, යථා මොහෙන ආවුතා.

ไม่มีธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ที่หมู่สัตว์ผู้ถูกธรรมนั้นครอบงำแล้ว จะต้องท่องเที่ยวไปตลอดคืนและวัน เหมือนถูกโมหะครอบงำ

‘‘යෙ ච මොහං පහන්ත්වාන, තමොඛන්ධං පදාලයුං;

න තෙ පුන සංසරන්ති, හෙතු තෙසං න විජ්ජතී’’ති.

ส่วนชนเหล่าใดละโมหะได้แล้ว ทำลายกองแห่งความมืดได้แล้ว ชนเหล่านั้นย่อมไม่ท่องเที่ยวไปอีก เพราะเหตุ (ที่จะทำให้ท่องเที่ยวไป) ของท่านเหล่านั้นไม่มี

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบอวิชชานีวรณสูตรที่ ๔

5. තණ්හාසංයොජනසුත්තං

๕. ตัณหาสังโยชนสูตร

15. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๕. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකසංයොජනම්පි සමනුපස්සාමි යෙන සංයොජනෙන සංයුත්තා සත්තා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්ති යථයිදං, භික්ඛවෙ, තණ්හාසංයොජනං. තණ්හාසංයොජනෙන හි, භික්ඛවෙ, සංයුත්තා සත්තා දීඝරත්තං සන්ධාවන්ති සංසරන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นสังโยชน์อื่นแม้อย่างหนึ่ง ที่เหล่าสัตว์ผู้ประกอบด้วยสังโยชน์นั้นแล้ว จะต้องท่องเที่ยวไป แล่นไปตลอดกาลนาน เหมือนตัณหาสังโยชน์นี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เหล่าสัตว์ผู้ประกอบด้วยตัณหาสังโยชน์แล้ว ย่อมท่องเที่ยวไป แล่นไปตลอดกาลนาน” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධාන සංසරං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති.

คนมีตัณหาเป็นเพื่อน ท่องเที่ยวไปตลอดกาลนาน ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสาร ที่มีความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นไปได้

‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං;

වීතතණ්හො අනාදානො, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති.

ภิกษุมีสติ ทราบชัดโทษนี้ว่า ตัณหาเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์แล้ว พึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีความยึดมั่นถือมั่น เที่ยวไป

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบตัณหาสังโยชนสูตรที่ ๕

6. පඨමසෙඛසුත්තං

๖. ปฐมเสขสูตร

16. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๖. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘සෙඛස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අප්පත්තමානසස්ස අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං පත්ථයමානස්ස විහරතො අජ්ඣත්තිකං අඞ්ගන්ති කරිත්වා නාඤ්ඤං එකඞ්ගම්පි සමනුපස්සාමි යං එවං බහූපකාරං යථයිදං, භික්ඛවෙ, යොනිසො මනසිකාරො. යොනිසො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මනසි කරොන්තො අකුසලං පජහති[Pg.202], කුසලං භාවෙතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นองค์ประกอบภายในอื่นแม้อย่างหนึ่ง ที่เป็นไปเพื่อประโยชน์มาก เหมือนโยนิโสมนสิการนี้ สำหรับภิกษุผู้เป็นเสขะ ยังไม่บรรลุอรหัตตผล ปรารถนาธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มนสิการโดยแยบคาย ย่อมละอกุศล และย่อมเจริญกุศล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යොනිසො මනසිකාරො, ධම්මො සෙඛස්ස භික්ඛුනො;

නත්ථඤ්ඤො එවං බහුකාරො, උත්තමත්ථස්ස පත්තියා;

යොනිසො පදහං භික්ඛු, ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණෙ’’ති.

โยนิโสมนสิการเป็นธรรมมีอุปการะมากแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ เพื่อบรรลุประโยชน์อย่างยิ่ง ธรรมอื่นที่มีอุปการะมากเช่นนั้นไม่มี ภิกษุผู้มีความเพียรโดยแยบคาย พึงถึงความสิ้นไปแห่งทุกข์

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๖

7. දුතියසෙඛසුත්තං

๗. ทุติยเสขสูตร

17. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๗. พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘සෙඛස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අප්පත්තමානසස්ස අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං පත්ථයමානස්ස විහරතො බාහිරං අඞ්ගන්ති කරිත්වා නාඤ්ඤං එකඞ්ගම්පි සමනුපස්සාමි යං එවං බහූපකාරං යථයිදං, භික්ඛවෙ, කල්‍යාණමිත්තතා. කල්‍යාණමිත්තො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราพิจารณาองค์ประกอบภายนอกของภิกษุผู้เป็นเสขะ ผู้ยังไม่บรรลุอรหัตผล ปรารถนาธรรมอันเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมอยู่ เราไม่เล็งเห็นองค์ประกอบอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะมีอุปการะมากเหมือนความเป็นผู้มีมิตรดีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีมิตรดี ย่อมละอกุศล ย่อมเจริญกุศล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวเป็นคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කල්‍යාණමිත්තො යො භික්ඛු, සප්පතිස්සො සගාරවො;

කරං මිත්තානං වචනං, සම්පජානො පතිස්සතො;

පාපුණෙ අනුපුබ්බෙන, සබ්බසංයොජනක්ඛය’’න්ති.

ภิกษุใดมีมิตรดี มีความเคารพยำเกรง มีความเคารพ ทำตามคำของมิตร มีสัมปชัญญะ มีสติ ภิกษุนั้นพึงบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวงได้โดยลำดับ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๗

8. සඞ්ඝභෙදසුත්තං

๘. สังฆเภทสูตร

18. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๘. พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනාහිතාය බහුජනාසුඛාය බහුනො ජනස්ස අනත්ථාය අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමො එකධම්මො? සඞ්ඝභෙදො. සඞ්ඝෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ, භින්නෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං භණ්ඩනානි චෙව හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිභාසා ච හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං පරික්ඛෙපා ච හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිච්චජනා ච හොන්ති. තත්ථ අප්පසන්නා චෙව නප්පසීදන්ති, පසන්නානඤ්ච එකච්චානං අඤ්ඤථත්තං හොතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่ชนหมู่มาก ทั้งเทวดาและมนุษย์ ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือความแตกแห่งสงฆ์ ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อสงฆ์แตกกันแล้ว ย่อมมีการทะเลาะกันและกัน ย่อมมีการบริภาษกันและกัน ย่อมมีการกล่าวโทษกันและกัน ย่อมมีการขับไล่กันและกัน ในกาลนั้น คนที่ยังไม่เลื่อมใสก็ย่อมไม่เลื่อมใส และความเป็นอย่างอื่นย่อมมีแก่คนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวเป็นคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘ආපායිකො [Pg.203] නෙරයිකො, කප්පට්ඨො සඞ්ඝභෙදකො;

වග්ගාරාමො අධම්මට්ඨො, යොගක්ඛෙමා පධංසති ;

සඞ්ඝං සමග්ගං භෙත්වාන, කප්පං නිරයම්හි පච්චතී’’ති.

ผู้ทำลายสงฆ์ ย่อมเกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป ผู้ยินดีในความแตกแยก ตั้งอยู่ในอธรรม ย่อมเสื่อมจากธรรมอันเกษมจากโยคะ ทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันแล้ว ย่อมไหม้ในนรกตลอดกัป

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. සඞ්ඝසාමග්ගීසුත්තං

๙. สังฆสามัคคีสูตร

19. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๙. พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය බහුනො ජනස්ස අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමො එකධම්මො? සඞ්ඝසාමග්ගී. සඞ්ඝෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමග්ගෙ න චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං භණ්ඩනානි හොන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිභාසා හොන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පරික්ඛෙපා හොන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිච්චජනා හොන්ති. තත්ථ අප්පසන්නා චෙව පසීදන්ති, පසන්නානඤ්ච භිය්‍යොභාවො හොතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก ทั้งเทวดาและมนุษย์ ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือความพร้อมเพรียงแห่งสงฆ์ ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อสงฆ์พร้อมเพรียงกัน ย่อมไม่มีการทะเลาะกันและกัน ไม่มีการบริภาษกันและกัน ไม่มีการกล่าวโทษกันและกัน ไม่มีการขับไล่กันและกัน ในกาลนั้น คนที่ยังไม่เลื่อมใสก็ย่อมเลื่อมใส และความเป็นยิ่งๆ ขึ้นไปย่อมมีแก่คนที่เลื่อมใสแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวเป็นคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සුඛා සඞ්ඝස්ස සාමග්ගී, සමග්ගානඤ්චනුග්ගහො;

සමග්ගරතො ධම්මට්ඨො, යොගක්ඛෙමා න ධංසති;

සඞ්ඝං සමග්ගං කත්වාන, කප්පං සග්ගම්හි මොදතී’’ති.

ความพร้อมเพรียงของสงฆ์นำสุขมาให้ และการอนุเคราะห์คนผู้พร้อมเพรียงกันก็นำสุขมาให้ ผู้ยินดีในความพร้อมเพรียง ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมไม่เสื่อมจากธรรมอันเกษมจากโยคะ ทำสงฆ์ให้พร้อมเพรียงกันแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์ตลอดกัป

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๙

10. පදුට්ඨචිත්තසුත්තං

๑๐. ปทุฏฐจิตตสูตร

20. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๐. พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, එකච්චං පුග්ගලං පදුට්ඨචිත්තං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි – ‘ඉමම්හි චායං සමයෙ පුග්ගලො කාලඞ්කරෙය්‍ය යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ’. තං කිස්ස හෙතු? චිත්තං හිස්ස, භික්ඛවෙ, පදුට්ඨං. චෙතොපදොසහෙතු ඛො පන, භික්ඛවෙ, එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เราในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดบุคคลบางคนผู้มีจิตประทุษร้าย ด้วยการกำหนดรู้จิตด้วยจิตอย่างนี้ว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ไซร้ ก็จะถูกทอดทิ้งไว้ในนรกเหมือนของที่เขานำมา’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตของเขาถูกประทุษร้าย ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุคือความประทุษร้ายแห่งจิตนั่นแล สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวเป็นคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පදුට්ඨචිත්තං [Pg.204] ඤත්වාන, එකච්චං ඉධ පුග්ගලං;

එතමත්ථඤ්ච බ්‍යාකාසි, බුද්ධො භික්ඛූන සන්තිකෙ.

พระพุทธเจ้าทรงทราบแล้วซึ่งบุคคลบางคนในโลกนี้ผู้มีจิตประทุษร้าย ได้ทรงพยากรณ์เนื้อความนี้ในสำนักของภิกษุทั้งหลายว่า

‘‘ඉමම්හි චායං සමයෙ, කාලං කයිරාථ පුග්ගලො;

නිරයං උපපජ්ජෙය්‍ය, චිත්තං හිස්ස පදූසිතං.

ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ พึงเข้าถึงนรก เพราะจิตของเขาถูกประทุษร้ายแล้ว

‘‘යථා හරිත්වා නික්ඛිපෙය්‍ය, එවමෙව තථාවිධො;

චෙතොපදොසහෙතු හි, සත්තා ගච්ඡන්ති දුග්ගති’’න්ති.

เหมือนบุคคลนำมาแล้วพึงวางไว้ ฉันใด บุคคลผู้เช่นนั้นก็ฉันนั้น จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่ทุคติ เพราะเหตุคือความประทุษร้ายแห่งจิต

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๑๐

දුතියො වග්ගො නිට්ඨිතො.

วรรคที่ ๒ จบ

තස්සුද්දානං –

หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้

මොහො කොධො අථ මක්ඛො, විජ්ජා තණ්හා සෙඛදුවෙ ච;

භෙදො සාමග්ගිපුග්ගලො, වග්ගමාහු දුතියන්ති වුච්චතීති.

โมหสูตร โกธสูตร และมักขสูตร วิชชาสูตร ตัณหาสูตร และเสขสูตร ๒ สูตร เภทสูตร สามัคคีสูตร ปุคคลสูตร ท่านกล่าวว่า นี้คือวรรคที่ ๒

3. තතියවග්ගො

๓. วรรคที่ ๓

1. පසන්නචිත්තසුත්තං

๑. ปสันนจิตตสูตร

21. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๑. พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, එකච්චං පුග්ගලං පසන්නචිත්තං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි – ‘ඉමම්හි චායං සමයෙ පුග්ගලො කාලං කරෙය්‍ය යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං සග්ගෙ’. තං කිස්ස හෙතු? චිත්තං හිස්ස, භික්ඛවෙ, පසන්නං. චෙතොපසාදහෙතු ඛො පන, භික්ඛවෙ, එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เราในโลกนี้ กำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนผู้มีจิตเลื่อมใส ด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ไซร้ ก็พึงเข้าถึงสวรรค์ เหมือนของที่เขานำมาตั้งไว้’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตของเขาเลื่อมใส ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่จิตเลื่อมใสแล สัตว์บางพวกในโลกนี้ เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පසන්නචිත්තං ඤත්වාන, එකච්චං ඉධ පුග්ගලං;

එතමත්ථඤ්ච බ්‍යාකාසි, බුද්ධො භික්ඛූන සන්තිකෙ.

“พระพุทธเจ้าทรงทราบว่า บุคคลบางคนในโลกนี้มีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงได้ทรงแสดงเนื้อความนี้ในสำนักของภิกษุทั้งหลาย

‘‘ඉමම්හි [Pg.205] චායං සමයෙ, කාලං කයිරාථ පුග්ගලො;

සුගතිං උපපජ්ජෙය්‍ය, චිත්තං හිස්ස පසාදිතං.

ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ไซร้ ก็พึงเข้าถึงสุคติ เพราะจิตของเขาเลื่อมใสแล้ว

‘‘යථා හරිත්වා නික්ඛිපෙය්‍ය, එවමෙව තථාවිධො;

චෙතොපසාදහෙතු හි, සත්තා ගච්ඡන්ති සුග්ගති’’න්ති.

บุคคลผู้มีจิตเลื่อมใสเช่นนั้น ย่อมเป็นเหมือนของที่เขานำมาตั้งไว้ ฉันใดก็ฉันนั้น เพราะเหตุที่จิตเลื่อมใสแล สัตว์ทั้งหลายจึงไปสู่สุคติ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๑

2. මෙත්තසුත්තං

๒. เมตตสูตร

22. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๒. พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า

‘‘මා, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤානං භායිත්ථ. සුඛස්සෙතං, භික්ඛවෙ, අධිවචනං ඉට්ඨස්ස කන්තස්ස පියස්ස මනාපස්ස යදිදං පුඤ්ඤානි. අභිජානාමි ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, දීඝරත්තං කතානං පුඤ්ඤානං ඉට්ඨං කන්තං පියං මනාපං විපාකං පච්චනුභූතං. සත්ත වස්සානි මෙත්තචිත්තං භාවෙත්වා සත්ත සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ නයිමං ලොකං පුනරාගමාසිං. සංවට්ටමානෙ සුදං, භික්ඛවෙ, කප්පෙ ආභස්සරූපගො හොමි; විවට්ටමානෙ කප්පෙ සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං උපපජ්ජාමි.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่าได้กลัวต่อบุญเลย ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘บุญ’ นี้ เป็นชื่อของความสุข อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เรารู้ชัดซึ่งผลแห่งบุญที่เราทำแล้วตลอดกาลนาน อันเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ที่เราได้เสวยแล้ว เราเจริญเมตตาจิตตลอด ๗ ปี แล้วไม่ได้กลับมาสู่โลกนี้อีกตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป ภิกษุทั้งหลาย เมื่อกัปพินาศ เราย่อมเข้าถึงชั้นอาภัสสรพรหม เมื่อกัปเจริญ เราย่อมเข้าถึงพรหมวิมานที่ว่างเปล่า

‘‘තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මා හොමි මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී. ඡත්තිංසක්ඛත්තුං ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, සක්කො අහොසිං දෙවානමින්දො; අනෙකසතක්ඛත්තුං රාජා අහොසිං චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. කො පන වාදො පදෙසරජ්ජස්ස!

“ภิกษุทั้งหลาย ในพรหมวิมานนั้น เราได้เป็นพรหม เป็นมหาพรหม ผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครยิ่งใหญ่กว่า ผู้เห็นแจ้ง ผู้ยังอำนาจให้เป็นไป ภิกษุทั้งหลาย เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ ๓๖ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ หลายร้อยครั้ง จะกล่าวไปไยถึงความเป็นพระราชาในประเทศเล่า

‘‘තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙ, එතදහොසි – ‘කිස්ස නු ඛො මෙ ඉදං කම්මස්ස ඵලං, කිස්ස කම්මස්ස විපාකො, යෙනාහං එතරහි එවංමහිද්ධිකො එවංමහානුභාවො’ති? තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙ, එතදහොසි – ‘තිණ්ණං ඛො මෙ ඉදං කම්මානං ඵලං, තිණ්ණං කම්මානං විපාකො, යෙනාහං එතරහි එවංමහිද්ධිකො එවංමහානුභාවොති, සෙය්‍යථිදං – දානස්ස, දමස්ස, සඤ්ඤමස්සා’’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ผลแห่งกรรมอะไรหนอ วิบากแห่งกรรมอะไรหนอ ที่ทำให้เราในบัดนี้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ผลแห่งกรรม ๓ อย่าง วิบากแห่งกรรม ๓ อย่าง ที่ทำให้เราในบัดนี้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ คือ ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวม’” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පුඤ්ඤමෙව සො සික්ඛෙය්‍ය, ආයතග්ගං සුඛුද්‍රයං;

දානඤ්ච සමචරියඤ්ච, මෙත්තචිත්තඤ්ච භාවයෙ.

“บุคคลพึงศึกษาบุญอันมีผลเลิศในภายหน้า มีความสุขเป็นผล พึงเจริญทาน การประพฤติสม่ำเสมอ และเมตตาจิต

‘‘එතෙ [Pg.206] ධම්මෙ භාවයිත්වා, තයො සුඛසමුද්දයෙ ;

අබ්‍යාපජ්ඣං සුඛං ලොකං, පණ්ඩිතො උපපජ්ජතී’’ති.

บัณฑิตเจริญธรรม ๓ ประการนี้ อันเป็นเหตุให้เกิดความสุขแล้ว ย่อมเข้าถึงโลกอันเกษมปราศจากความเบียดเบียนและมีความสุข”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๒

3. උභයත්ථසුත්තං

๓. อุภยัตถสูตร

23. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๓. พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า

‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, භාවිතො බහුලීකතො උභො අත්ථෙ සමධිගය්හ තිට්ඨති – දිට්ඨධම්මිකඤ්චෙව අත්ථං සම්පරායිකඤ්ච. කතමො එකධම්මො? අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසු. අයං ඛො, භික්ඛවෙ, එකධම්මො භාවිතො බහුලීකතො උභො අත්ථෙ සමධිගය්හ තිට්ඨති – දිට්ඨධම්මිකඤ්චෙව අත්ථං සම්පරායිකඤ්චා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่ง อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน และประโยชน์ในสัมปรายภพ ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ ความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งนี้แล อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้ คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน และประโยชน์ในสัมปรายภพ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අප්පමාදං පසංසන්ති, පුඤ්ඤකිරියාසු පණ්ඩිතා;

අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ, අධිගණ්හාති පණ්ඩිතො.

“บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทในการทำบุญ บัณฑิตผู้ไม่ประมาท ย่อมยึดถือประโยชน์ทั้งสองไว้ได้

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති.

คือประโยชน์ในปัจจุบัน และประโยชน์ในสัมปรายภพ ผู้มีปรีชา เพราะบรรลุถึงประโยชน์ ท่านจึงเรียกว่าบัณฑิต”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๓

4. අට්ඨිපුඤ්ජසුත්තං

๔. อัฏฐิปุญชสูตร

24. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๔. พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า

‘‘එකපුග්ගලස්ස, භික්ඛවෙ, කප්පං සන්ධාවතො සංසරතො සියා එවං මහා අට්ඨිකඞ්කලො අට්ඨිපුඤ්ජො අට්ඨිරාසි යථායං වෙපුල්ලො පබ්බතොः සචෙ සංහාරකො අස්ස, සම්භතඤ්ච න විනස්සෙය්‍යා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย กองกระดูกร่างกระดูก กองกระดูกใหญ่ ของบุคคลคนหนึ่งผู้ท่องเที่ยวไป แล่นไปตลอดกัปหนึ่ง พึงเป็นเหมือนภูเขาเวปุลละนี้ ถ้ามีผู้รวบรวมไว้ และของที่รวบรวมไว้ไม่พึงพินาศไป” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘එකස්සෙකෙන කප්පෙන, පුග්ගලස්සට්ඨිසඤ්චයො;

සියා පබ්බතසමො රාසි, ඉති වුත්තං මහෙසිනා.

“พระมหามุนีตรัสว่า กองกระดูกของบุคคลคนหนึ่งในกัปหนึ่ง พึงเป็นกองเท่าภูเขา

‘‘සො ඛො පනායං අක්ඛාතො, වෙපුල්ලො පබ්බතො මහා;

උත්තරො ගිජ්ඣකූටස්ස, මගධානං ගිරිබ්බජෙ.

ก็ภูเขาเวปุลละลูกใหญ่นี้ ท่านกล่าวว่าตั้งอยู่ทิศเหนือของภูเขาคิชฌกูฏ ในเมืองคิริพพชะของชาวมคธ

‘‘යතො [Pg.207] ච අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති;

දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං;

අරියඤ්චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

แต่เมื่อใด บุคคลเห็นอริยสัจทั้งหลายด้วยปัญญาอันชอบ คือ ทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความก้าวล่วงทุกข์ และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบแห่งทุกข์

‘‘ස සත්තක්ඛත්තුං පරමං, සන්ධාවිත්වාන පුග්ගලො;

දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, සබ්බසංයොජනක්ඛයා’’ති.

บุคคลนั้นท่องเที่ยวไปอย่างยิ่งเพียง ๗ ครั้ง ก็เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ เพราะสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๔

5. මුසාවාදසුත්තං

๕. มุสาวาทสูตร

25. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๕. พระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า

‘‘එකධම්මං අතීතස්ස, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලස්ස නාහං තස්ස කිඤ්චි පාපකම්මං අකරණීයන්ති වදාමි. කතමං එකධම්මං? යදිදං භික්ඛවෙ, සම්පජානමුසාවාදො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่า บุรุษบุคคลผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่งแล้ว จะมีบาปกรรมอะไรที่ทำไม่ได้ ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ สัมปชานมุสาวาท (การกล่าวเท็จทั้งที่รู้)” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘එකධම්මං අතීතස්ස, මුසාවාදිස්ස ජන්තුනො;

විතිණ්ණපරලොකස්ස, නත්ථි පාපං අකාරිය’’න්ති.

บุคคลผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง คือ พูดเท็จ ละโลกหน้าเสียแล้ว บาปที่ทำไม่ได้ ไม่มี

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๕

6. දානසුත්තං

๖. ทานสูตรที่ ๖

26. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ ดังนี้

‘‘එවඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, සත්තා ජානෙය්‍යුං දානසංවිභාගස්ස විපාකං යථාහං ජානාමි, න අදත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුං, න ච නෙසං මච්ඡෙරමලං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍ය. යොපි නෙසං අස්ස චරිමො ආලොපො චරිමං කබළං, තතොපි න අසංවිභජිත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුං, සචෙ නෙසං පටිග්ගාහකා අස්සු. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, සත්තා න එවං ජානන්ති දානසංවිභාගස්ස විපාකං යථාහං ජානාමි, තස්මා අදත්වා භුඤ්ජන්ති, මච්ඡෙරමලඤ්ච නෙසං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์ทั้งหลายพึงรู้วิบากแห่งการให้ทานและการแบ่งปันเหมือนอย่างที่เรารู้ไซร้ สัตว์ทั้งหลายไม่ให้แล้วก็ไม่พึงบริโภค และมลทินคือความตระหนี่ก็ไม่พึงครอบงำจิตของสัตว์เหล่านั้น คำข้าวคำสุดท้าย แม้ก้อนสุดท้ายของสัตว์เหล่านั้นก็พึงมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นก็ไม่พึงบริโภคโดยไม่แบ่งปันจากคำข้าวและก้อนข้าวนั้น ถ้าปฏิคาหกของสัตว์เหล่านั้นพึงมี แต่เพราะสัตว์ทั้งหลายไม่รู้วิบากแห่งการให้ทานและการแบ่งปันเหมือนอย่างที่เรารู้ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงไม่ให้แล้วบริโภค และมลทินคือความตระหนี่จึงครอบงำจิตของสัตว์เหล่านั้นอยู่ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘එවං චෙ සත්තා ජානෙය්‍යුං, යථාවුත්තං මහෙසිනා;

විපාකං සංවිභාගස්ස, යථා හොති මහප්ඵලං.

ถ้าสัตว์ทั้งหลายพึงรู้วิบากแห่งการแบ่งปัน ตามที่พระมหรรษีตรัสไว้ ว่ามีผลมากเพียงไร

‘‘විනෙය්‍ය [Pg.208] මච්ඡෙරමලං, විප්පසන්නෙන චෙතසා;

දජ්ජුං කාලෙන අරියෙසු, යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං.

สัตว์เหล่านั้นก็จะพึงกำจัดมลทินคือความตระหนี่ มีจิตเลื่อมใสอย่างยิ่ง พึงให้ทานตามกาลในพระอริยเจ้าทั้งหลาย ซึ่งเป็นที่ที่ทานที่ให้แล้วมีผลมาก

‘‘අන්නඤ්ච දත්වා බහුනො, දක්ඛිණෙය්‍යෙසු දක්ඛිණං;

ඉතො චුතා මනුස්සත්තා, සග්ගං ගච්ඡන්ති දායකා.

ทายกทั้งหลายให้ข้าวและน้ำเป็นอันมาก และให้ทักษิณาในท่านผู้เป็นทักขิไณยบุคคลทั้งหลาย จุติจากความเป็นมนุษย์นี้แล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์

‘‘තෙ ච සග්ගගතා තත්ථ, මොදන්ති කාමකාමිනො;

විපාකං සංවිභාගස්ස, අනුභොන්ති අමච්ඡරා’’ති.

ทายกเหล่านั้นไปสู่สวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงใจ เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณอยู่ในสวรรค์นั้น เป็นผู้ไม่ตระหนี่ เสวยวิบากแห่งการแบ่งปัน

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๖

7. මෙත්තාභාවනාසුත්තං

๗. เมตตาภาวนาสูตรที่ ๗

27. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ ดังนี้

‘‘යානි කානිචි, භික්ඛවෙ, ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සබ්බානි තානි මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං. මෙත්තායෙව තානි චෙතොවිමුත්ති අධිග්ගහෙත්වා භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති ච.

ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุอันเป็นไปในอุปธิอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาเจโตวิมุตติ เมตตาเจโตวิมุตตินั่นแหละครอบงำบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้นแล้ว ย่อมรุ่งเรือง สว่างไสว โชติช่วง

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යා කාචි තාරකරූපානං පභා සබ්බා තා චන්දියා පභාය කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං, චන්දපභායෙව තා අධිග්ගහෙත්වා භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති ච; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සබ්බානි තානි මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං, මෙත්තායෙව තානි චෙතොවිමුත්ති අධිග්ගහෙත්වා භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති ච.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแสงสว่างแห่งดาวนักษัตรเหล่าใดเหล่าหนึ่งทั้งหมดนั้น ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งแสงจันทร์ แสงจันทร์นั่นแหละครอบงำแสงสว่างแห่งดาวนักษัตรเหล่านั้นแล้ว ย่อมรุ่งเรือง สว่างไสว โชติช่วง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุอันเป็นไปในอุปธิอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาเจโตวิมุตติ เมตตาเจโตวิมุตตินั่นแหละครอบงำบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้นแล้ว ย่อมรุ่งเรือง สว่างไสว โชติช่วง

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, වස්සානං පච්ඡිමෙ මාසෙ සරදසමයෙ විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ ආදිච්චො නභං අබ්භුස්සක්කමානො සබ්බං ආකාසගතං තමගතං අභිවිහච්ච භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති ච; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සබ්බානි තානි මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං, මෙත්තායෙව තානි චෙතොවිමුත්ති අධිග්ගහෙත්වා භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති ච.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน คือในสมัยศารทกาล เมื่อท้องฟ้าเปิดปราศจากเมฆ พระอาทิตย์ขึ้นสู่ท้องฟ้า กำจัดความมืดในอากาศทั้งหมดแล้ว ย่อมรุ่งเรือง สว่างไสว โชติช่วง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุอันเป็นไปในอุปธิอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาเจโตวิมุตติ เมตตาเจโตวิมุตตินั่นแหละครอบงำบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้นแล้ว ย่อมรุ่งเรือง สว่างไสว โชติช่วง

‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.209], භික්ඛවෙ, රත්තියා පච්චූසසමයං ඔසධිතාරකා භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති ච; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි ඔපධිකානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සබ්බානි තානි මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං, මෙත්තායෙව තානි චෙතොවිමුත්ති අධිග්ගහෙත්වා භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචති චා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเวลารุ่งอรุณแห่งราตรี ดาวประกายพรึกย่อมรุ่งเรือง สว่างไสว โชติช่วง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุอันเป็นไปในอุปธิอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งหมดนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาเจโตวิมุตติ เมตตาเจโตวิมุตตินั่นแหละครอบงำบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้นแล้ว ย่อมรุ่งเรือง สว่างไสว โชติช่วง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යො ච මෙත්තං භාවයති, අප්පමාණං පටිස්සතො;

තනූ සංයොජනා හොන්ති, පස්සතො උපධික්ඛයං.

ผู้ใดมีสติมั่น เจริญเมตตาไม่มีประมาณ สังโยชน์ทั้งหลายของผู้นั้นผู้เห็นความสิ้นไปแห่งอุปธิ ย่อมเบาบาง

‘‘එකම්පි චෙ පාණමදුට්ඨචිත්තො, මෙත්තායති කුසලො තෙන හොති;

සබ්බෙ ච පාණෙ මනසානුකම්පං, පහූතමරියො පකරොති පුඤ්ඤං.

ผู้มีจิตไม่ประทุษร้าย เจริญเมตตาต่อสัตว์แม้เพียงหนึ่ง ก็เป็นกุศลได้เพราะเมตตานั้น พระอริยเจ้าผู้มีใจเอ็นดูสัตว์ทั้งปวง ย่อมทำบุญเป็นอันมาก

‘‘යෙ සත්තසණ්ඩං පථවිං විජිත්වා, රාජිසයො යජමානානුපරියගා;

අස්සමෙධං පුරිසමෙධං, සම්මාපාසං වාජපෙය්‍යං නිරග්ගළං.

พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่กว่าปวงชน ชนะปฐพีที่มีหมู่สัตว์แล้ว ทรงบูชายัญเที่ยวไปรอบๆ คือ อัสสเมธะ ปุริสเมธะ สัมมาปาสะ วาชเปยยะ และนิรัคคฬะ

‘‘මෙත්තස්ස චිත්තස්ස සුභාවිතස්ස, කලම්පි තෙ නානුභවන්ති සොළසිං;

චන්දප්පභා තාරගණාව සබ්බෙ.

ยัญเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งจิตที่อบรมดีแล้ว ประกอบด้วยเมตตา เหมือนหมู่ดาวทั้งหมดไม่ถึงเสี้ยวแห่งแสงจันทร์

‘‘යො න හන්ති න ඝාතෙති, න ජිනාති න ජාපයෙ;

මෙත්තංසො සබ්බභූතෙසු, වෙරං තස්ස න කෙනචී’’ති.

ผู้ใดไม่ฆ่าเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ไม่ชนะเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นชนะ ผู้นั้นชื่อว่ามีเมตตาในสัตว์ทั้งปวง เวรของผู้นั้นย่อมไม่มี เพราะเหตุไรๆ เลย

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๗

තතියො වග්ගො නිට්ඨිතො.

จบวรรคที่ ๓

තස්සුද්දානං –

หัวข้อประจำวรรค

චිත්තං [Pg.210] මෙත්තං උභො අත්ථෙ, පුඤ්ජං වෙපුල්ලපබ්බතං;

සම්පජානමුසාවාදො, දානඤ්ච මෙත්තභාවනා.

จิตตสูตร เมตตาสูตร อุภยัตถสูตร ๒ สูตร ปุญญสูตร เวปุลลปัพพตสูตร สัมปชานมุสาวาทสูตร ทานสูตร และเมตตาภาวนาสูตร

සත්තිමානි ච සුත්තානි, පුරිමානි ච වීසති;

එකධම්මෙසු සුත්තන්තා, සත්තවීසතිසඞ්ගහාති.

สูตร ๗ สูตรเหล่านี้ และสูตร ๒๐ สูตรก่อน รวมเป็น ๒๗ สูตร ในเอกธรรมวรรค

එකකනිපාතො නිට්ඨිතො.

จบเอกกนิบาต

2. දුකනිපාතො

๒. ทุกนิบาต

1. පඨමවග්ගො

๑. วรรคที่ ๑

1. දුක්ඛවිහාරසුත්තං

๑. ทุกขวิหารสูตรที่ ๑

28. (ද්වෙ [Pg.211] ධම්මෙ අනුක්කටි) වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๘. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛං විහරති සවිඝාතං සඋපායාසං සපරිළාහං; කායස්ස භෙදා පරං මරණා දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා. කතමෙහි ද්වීහි? ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතාය ච, භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතාය ච. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛං විහරති සවිධාතං සඋපායාසං සපරිළාහං; කායස්ස භෙදා පරං මරණා දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเดือดร้อน ในทิฏฐธรรม (คือในปัจจุบัน) เบื้องหน้าแต่กายแตก มรณาสามารถหวังทุคติได้ ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ ความเป็นผู้มีทวารในอินทรีย์ทั้งหลายไม่คุ้มครอง ๑ ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะ ๑ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมอยู่เป็นทุกข์ มีความคับแค้น มีความลำบาก มีความเดือดร้อน ในทิฏฐธรรม เบื้องหน้าแต่กายแตก มรณาสามารถหวังทุคติได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘චක්ඛු සොතඤ්ච ඝානඤ්ච, ජිව්හා කායො තථා මනො;

එතානි යස්ස ද්වාරානි, අගුත්තානිධ භික්ඛුනො.

“ภิกษุใดในธรรมวินัยนี้ มีทวารคือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ไม่ได้คุ้มครองไว้

‘‘භොජනම්හි අමත්තඤ්ඤූ, ඉන්ද්‍රියෙසු අසංවුතො;

කායදුක්ඛං චෙතොදුක්ඛං, දුක්ඛං සො අධිගච්ඡති.

ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ไม่สำรวมในอินทรีย์ทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมประสบทุกข์ คือทุกข์กายและทุกข์ใจ

‘‘ඩය්හමානෙන කායෙන, ඩය්හමානෙන චෙතසා;

දිවා වා යදි වා රත්තිං, දුක්ඛං විහරති තාදිසො’’ති.

ภิกษุเช่นนั้น มีกายและใจเร่าร้อน ย่อมอยู่เป็นทุกข์ทั้งกลางวันและกลางคืน”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๑

2. සුඛවිහාරසුත්තං

๒. สุขวิหารสูตร

29. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๒๙. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛං විහරති අවිඝාතං අනුපායාසං අපරිළාහං; කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගති පාටිකඞ්ඛා[Pg.212]. කතමෙහි ද්වීහි? ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතාය ච, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාය ච. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛං විහරති අවිඝාතං අනුපායාසං අපරිළාහං; කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගති පාටිකඞ්ඛා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ ย่อมอยู่เป็นสุข ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความลำบาก ไม่มีความเดือดร้อน ในทิฏฐธรรม เบื้องหน้าแต่กายแตก มรณาสามารถหวังสุคติได้ ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ ความเป็นผู้มีทวารในอินทรีย์ทั้งหลายคุ้มครองแล้ว ๑ ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ ๑ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมอยู่เป็นสุข ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความลำบาก ไม่มีความเดือดร้อน ในทิฏฐธรรม เบื้องหน้าแต่กายแตก มรณาสามารถหวังสุคติได้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘චක්ඛු සොතඤ්ච ඝානඤ්ච, ජිව්හා කායො තථා මනො;

එතානි යස්ස ද්වාරානි, සුගුත්තානිධ භික්ඛුනො.

“ภิกษุใดในธรรมวินัยนี้ มีทวารคือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ คุ้มครองไว้ดีแล้ว

‘‘භොජනම්හි ච මත්තඤ්ඤූ, ඉන්ද්‍රියෙසු ච සංවුතො;

කායසුඛං චෙතොසුඛං, සුඛං සො අධිගච්ඡති.

รู้จักประมาณในโภชนะ สำรวมในอินทรีย์ทั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมประสบสุข คือสุขกายและสุขใจ

‘‘අඩය්හමානෙන කායෙන, අඩය්හමානෙන චෙතසා;

දිවා වා යදි වා රත්තිං, සුඛං විහරති තාදිසො’’ති.

ภิกษุเช่นนั้น มีกายและใจไม่เร่าร้อน ย่อมอยู่เป็นสุขทั้งกลางวันและกลางคืน”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๒

3. තපනීයසුත්තං

๓. ตปนียสูตร

30. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๐. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා තපනීයා. කතමෙ ද්වෙ? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො අකතකල්‍යාණො හොති, අකතකුසලො, අකතභීරුත්තාණො, කතපාපො, කතලුද්දො, කතකිබ්බිසො. සො ‘අකතං මෙ කල්‍යාණ’න්තිපි තප්පති, ‘කතං මෙ පාප’න්තිපි තප්පති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වෙ ධම්මා තපනීයා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้เป็นธรรมที่ทำความเดือดร้อน ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่ได้ทำความดี ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำที่ต้านทานภัยไว้ แต่ทำบาป ทำกรรมหยาบช้า ทำกรรมชั่วไว้ เขาจึงเดือดร้อนว่า ‘เราไม่ได้ทำความดีไว้’ และเดือดร้อนว่า ‘เราทำบาปไว้’ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้แลเป็นธรรมที่ทำความเดือดร้อน” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කායදුච්චරිතං කත්වා, වචීදුච්චරිතානි ච;

මනොදුච්චරිතං කත්වා, යඤ්චඤ්ඤං දොසසඤ්හිතං.

“บุคคลทำกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต และกรรมอื่นใดที่ประกอบด้วยโทษ

‘‘අකත්වා කුසලං කම්මං, කත්වානාකුසලං බහුං;

කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො, නිරයං සොපපජ්ජතී’’ති.

ไม่ทำกรรมที่เป็นกุศล แต่ทำอกุศลกรรมไว้เป็นอันมาก บุคคลผู้มีปัญญาทรามนั้น เบื้องหน้าแต่กายแตก ย่อมเข้าถึงนรก”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๓

4. අතපනීයසුත්තං

๔. อตปนียสูตร

31. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.213] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๑. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා අතපනීයා. කතමෙ ද්වෙ? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො කතකල්‍යාණො හොති, කතකුසලො, කතභීරුත්තාණො, අකතපාපො, අකතලුද්දො, අකතකිබ්බිසො. සො ‘කතං මෙ කල්‍යාණ’න්තිපි න තප්පති, ‘අකතං මෙ පාප’න්තිපි න තප්පති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වෙ ධම්මා අතපනීයා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้เป็นธรรมที่ไม่ทำความเดือดร้อน ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำความดี ทำกุศล ทำที่ต้านทานภัยไว้ ไม่ได้ทำบาป ไม่ได้ทำกรรมหยาบช้า ไม่ได้ทำกรรมชั่วไว้ เขาจึงไม่เดือดร้อนว่า ‘เราทำความดีไว้’ และไม่เดือดร้อนว่า ‘เราไม่ได้ทำบาปไว้’ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้แลเป็นธรรมที่ไม่ทำความเดือดร้อน” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කායදුච්චරිතං හිත්වා, වචීදුච්චරිතානි ච;

මනොදුච්චරිතං හිත්වා, යඤ්චඤ්ඤං දොසසඤ්හිතං.

“บุคคลละกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต และกรรมอื่นใดที่ประกอบด้วยโทษเสียได้

‘‘අකත්වාකුසලං කම්මං, කත්වාන කුසලං බහුං;

කායස්ස භෙදා සප්පඤ්ඤො, සග්ගං සො උපපජ්ජතී’’ති.

ไม่ทำอกุศลกรรม แต่ทำกุศลกรรมไว้เป็นอันมาก บุคคลผู้มีปัญญานั้น เบื้องหน้าแต่กายแตก ย่อมเข้าถึงสวรรค์”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๔

5. පඨමසීලසුත්තං

๕. ปฐมสีลสูตร

32. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๒. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ. කතමෙහි ද්වීහි? පාපකෙන ච සීලෙන, පාපිකාය ච දිට්ඨියා. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ เป็นเหมือนบุคคลผู้อันเขานำมาเก็บไว้ในนรก ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ ศีลที่เลวทราม ๑ ทิฏฐิที่เลวทราม ๑ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล เป็นเหมือนบุคคลผู้อันเขานำมาเก็บไว้ในนรก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පාපකෙන ච සීලෙන, පාපිකාය ච දිට්ඨියා;

එතෙහි ද්වීහි ධම්මෙහි, යො සමන්නාගතො නරො;

කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො, නිරයං සොපපජ්ජතී’’ති.

“นรชนใดประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ คือ ศีลที่เลวทรามและทิฏฐิที่เลวทราม นรชนผู้มีปัญญาทรามนั้น เบื้องหน้าแต่กายแตก ย่อมเข้าถึงนรก”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๕

6. දුතියසීලසුත්තං

๖. ทุติยสีลสูตร

33. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๓. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ข้อนี้ พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං සග්ගෙ. කතමෙහි ද්වීහි? භද්දකෙන ච සීලෙන, භද්දිකාය ච දිට්ඨියා. ඉමෙහි [Pg.214] ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං සග්ගෙ’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ ย่อมเกิดในสวรรค์ เหมือนถูกนำไปวางไว้ ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ ศีลที่ดี ๑ ทิฏฐิที่ดี ๑ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมเกิดในสวรรค์ เหมือนถูกนำไปวางไว้ เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘භද්දකෙන ච සීලෙන, භද්දිකාය ච දිට්ඨියා;

එතෙහි ද්වීහි ධම්මෙහි, යො සමන්නාගතො නරො;

කායස්ස භෙදා සප්පඤ්ඤො, සග්ගං සො උපපජ්ජතී’’ති.

นรชนใดประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้ คือ ศีลที่ดีและทิฏฐิที่ดี นรชนนั้นผู้มีปัญญาดี เมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงสวรรค์

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วเหมือนกัน ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบ ทุติยสีลสูตรที่ ๖

7. ආතාපීසුත්තං

๗. อาตาปีสูตร

34. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๔. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ข้อนี้ พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘අනාතාපී, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අනොත්තාපී අභබ්බො සම්බොධාය, අභබ්බො නිබ්බානාය, අභබ්බො අනුත්තරස්ස යොගක්ඛෙමස්ස අධිගමාය. ආතාපී ච ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඔත්තාපී භබ්බො සම්බොධාය, භබ්බො නිබ්බානාය, භබ්බො අනුත්තරස්ස යොගක්ඛෙමස්ස අධිගමායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีความเพียรเผากิเลส ไม่มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป ไม่ควรเพื่อจะตรัสรู้ ไม่ควรเพื่อจะบรรลุนิพพาน ไม่ควรเพื่อจะบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม ส่วนภิกษุผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป ควรเพื่อจะตรัสรู้ ควรเพื่อจะบรรลุนิพพาน ควรเพื่อจะบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අනාතාපී අනොත්තාපී, කුසීතො හීනවීරියො;

යො ථීනමිද්ධබහුලො, අහිරීකො අනාදරො;

අභබ්බො තාදිසො භික්ඛු, ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තමං.

ภิกษุใดไม่มีความเพียรเผากิเลส ไม่มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป เกียจคร้าน มีความเพียรเลว มากด้วยถีนมิทธะ ไม่มีหิริ ไม่เอื้อเฟื้อ ภิกษุเช่นนั้น ไม่ควรเพื่อจะบรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

‘‘යො ච සතිමා නිපකො ඣායී, ආතාපී ඔත්තාපී ච අප්පමත්තො;

සංයොජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වා, ඉධෙව සම්බොධිමනුත්තරං ඵුසෙ’’ති.

ส่วนภิกษุใดมีสติ มีปัญญาเฉียบแหลม เพ่งพินิจ มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป ไม่ประมาท ตัดสังโยชน์และชาติชราได้แล้ว พึงบรรลุสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมในอัตภาพนี้เอง

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วเหมือนกัน ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบ อาตาปีสูตรที่ ๗

8. පඨමනකුහනසුත්තං

๘. ปฐมนกุหนสูตร

35. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๕. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ข้อนี้ พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘නයිදං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති ජනකුහනත්ථං, න ජනලපනත්ථං, න ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථං, න ‘ඉති මං ජනො ජානාතූ’ති. අථ ඛො ඉදං, භික්ඛවෙ[Pg.215], බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති සංවරත්ථඤ්චෙව පහානත්ථඤ්චා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้ เราอยู่ ไม่ใช่เพื่อหลอกลวงคน ไม่ใช่เพื่อเรียกร้องคน ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์ คือ ลาภ สักการะ และชื่อเสียง ไม่ใช่เพื่อประสงค์ว่า ‘ขอคนจงรู้จักเราอย่างนี้’ แต่พรหมจรรย์นี้ เราอยู่ เพื่อสังวรและเพื่อละ เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සංවරත්ථං පහානත්ථං, බ්‍රහ්මචරියං අනීතිහං;

අදෙසයි සො භගවා, නිබ්බානොගධගාමිනං.

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงแสดงพรหมจรรย์ที่ไม่มีอุปัททวะ เป็นทางหยั่งลงสู่นิพพาน เพื่อสังวรและเพื่อละ

‘‘එස මග්ගො මහත්තෙහි, අනුයාතො මහෙසිභි ;

යෙ යෙ තං පටිපජ්ජන්ති, යථා බුද්ධෙන දෙසිතං;

දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති, සත්ථුසාසනකාරිනො’’ති.

ทางนี้ ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้มีจิตสูงดำเนินไปแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ชนเหล่านั้นผู้ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วเหมือนกัน ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบ ปฐมนกุหนสูตรที่ ๘

9. දුතියනකුහනසුත්තං

๙. ทุติยนกุหนสูตร

36. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๖. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ข้อนี้ พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘නයිදං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති ජනකුහනත්ථං, න ජනලපනත්ථං, න ලාභසක්කාරසිලොකානිසංසත්ථං, න ‘ඉති මං ජනො ජානාතූ’ති. අථ ඛො ඉදං, භික්ඛවෙ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති අභිඤ්ඤත්ථඤ්චෙව පරිඤ්ඤත්ථඤ්චා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้ เราอยู่ ไม่ใช่เพื่อหลอกลวงคน ไม่ใช่เพื่อเรียกร้องคน ไม่ใช่เพื่ออานิสงส์ คือ ลาภ สักการะ และชื่อเสียง ไม่ใช่เพื่อประสงค์ว่า ‘ขอคนจงรู้จักเราอย่างนี้’ แต่พรหมจรรย์นี้ เราอยู่ เพื่อความรู้ยิ่งและเพื่อกำหนดรู้ เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අභිඤ්ඤත්ථං පරිඤ්ඤත්ථං, බ්‍රහ්මචරියං අනීතිහං;

අදෙසයි සො භගවා, නිබ්බානොගධගාමිනං.

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงแสดงพรหมจรรย์ที่ไม่มีอุปัททวะ เป็นทางหยั่งลงสู่นิพพาน เพื่อความรู้ยิ่งและเพื่อกำหนดรู้

‘‘එස මග්ගො මහත්තෙහි, අනුයාතො මහෙසිභි;

යෙ යෙ තං පටිපජ්ජන්ති, යථා බුද්ධෙන දෙසිතං;

දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති, සත්ථුසාසනකාරිනො’’ති.

ทางนี้ ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้มีจิตสูงดำเนินไปแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติตามที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ ชนเหล่านั้นผู้ทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วเหมือนกัน ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบ ทุติยนกุหนสูตรที่ ๙

10. සොමනස්සසුත්තං

๑๐. โสมนัสสสูตร

37. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๗. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ข้อนี้ พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛසොමනස්සබහුලො විහරති, යොනි චස්ස ආරද්ධා හොති ආසවානං ඛයාය. කතමෙහි [Pg.216] ද්වීහි? සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසු සංවෙජනෙන, සංවිග්ගස්ස ච යොනිසො පධානෙන. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛසොමනස්සබහුලො විහරති, යොනි චස්ස ආරද්ධා හොති ආසවානං ඛයායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ ย่อมมีสุขโสมนัสมากอยู่ในปัจจุบัน และเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลายเป็นอันเธอปรารภแล้ว ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ ความสังเวชในฐานะที่ควรสังเวช ๑ ความเพียรโดยแยบคายของผู้สังเวชแล้ว ๑ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมมีสุขโสมนัสมากอยู่ในปัจจุบัน และเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลายเป็นอันเธอปรารภแล้ว เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සංවෙජනීයට්ඨානෙසු, සංවිජ්ජෙථෙව පණ්ඩිතො;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, පඤ්ඤාය සමවෙක්ඛිය.

บัณฑิตมีความเพียรเผากิเลส มีปัญญาเฉียบแหลม พิจารณาเห็นด้วยปัญญาในฐานะที่ควรสังเวชแล้ว พึงสังเวชทีเดียว

‘‘එවං විහාරී ආතාපී, සන්තවුත්ති අනුද්ධතො;

චෙතොසමථමනුයුත්තො, ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණෙ’’ති.

ภิกษุผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความประพฤติสงบ ไม่ฟุ้งซ่าน ประกอบเนืองๆ ซึ่งเจโตสมถะ อยู่เช่นนี้ พึงถึงความสิ้นทุกข์ได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วเหมือนกัน ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบ โสมนัสสสูตรที่ ๑๐

පඨමො වග්ගො නිට්ඨිතො.

จบ ปฐมวรรค

තස්සුද්දානං –

อุทานของวรรคนั้น

ද්වෙ ච භික්ඛූ තපනීයා, තපනීයා පරත්ථෙහි;

ආතාපී නකුහනා ද්වෙ, සොමනස්සෙන තෙ දසාති.

ภิกขุสูตร ๒ ตปนียสูตร ๒ ปรัตถตปนียสูตร ๑ อาตาปีสูตร ๑ นกุหนาสูตร ๒ โสมนัสสสูตร ๑ รวมเป็น ๑๐ สูตร

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒

1. විතක්කසුත්තං

๑. วิตักกสูตร

38. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ พระองค์ผู้เป็นพระอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ว่า

‘‘තථාගතං, භික්ඛවෙ, අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ද්වෙ විතක්කා බහුලං සමුදාචරන්ති – ඛෙමො ච විතක්කො, පවිවෙකො ච. අබ්‍යාපජ්ඣාරාමො, භික්ඛවෙ, තථාගතො අබ්‍යාපජ්ඣරතො. තමෙනං, භික්ඛවෙ, තථාගතං අබ්‍යාපජ්ඣාරාමං අබ්‍යාපජ්ඣරතං එසෙව විතක්කො බහුලං සමුදාචරති – ‘ඉමායාහං ඉරියාය න කිඤ්චි බ්‍යාබාධෙමි තසං වා ථාවරං වා’ති.

ภิกษุทั้งหลาย วิตก ๒ อย่างย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ แก่ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า คือ เขมวิตก ๑ ปวิเวกวิตก ๑ ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตยินดีในความไม่เบียดเบียน เพลิดเพลินในความไม่เบียดเบียน วิตกนี้เท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ แก่ตถาคตผู้ยินดีในความไม่เบียดเบียน เพลิดเพลินในความไม่เบียดเบียนอยู่ว่า ‘เราย่อมไม่เบียดเบียนสัตว์อะไรๆ ผู้ยังหวาดสะดุ้งหรือผู้มั่นคง ด้วยอิริยาบถนี้’

‘‘පවිවෙකාරාමො[Pg.217], භික්ඛවෙ, තථාගතො පවිවෙකරතො. තමෙනං, භික්ඛවෙ, තථාගතං පවිවෙකාරාමං පවිවෙකරතං එසෙව විතක්කො බහුලං සමුදාචරති – ‘යං අකුසලං තං පහීන’න්ති.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตยินดีในวิเวก เพลิดเพลินในวิเวก วิตกนี้เท่านั้นย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ แก่ตถาคตผู้ยินดีในวิเวก เพลิดเพลินในวิเวกอยู่ว่า ‘สิ่งใดเป็นอกุศล สิ่งนั้นเราละได้แล้ว’

‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, තුම්හෙපි අබ්‍යාපජ්ඣාරාමා විහරථ අබ්‍යාපජ්ඣරතා. තෙසං වො, භික්ඛවෙ, තුම්හාකං අබ්‍යාපජ්ඣාරාමානං විහරතං අබ්‍යාපජ්ඣරතානං එසෙව විතක්කො බහුලං සමුදාචරිස්සති – ‘ඉමාය මයං ඉරියාය න කිඤ්චි බ්‍යාබාධෙම තසං වා ථාවරං වා’ති.

ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีในความไม่เบียดเบียน เพลิดเพลินในความไม่เบียดเบียนอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายผู้ยินดีในความไม่เบียดเบียน เพลิดเพลินในความไม่เบียดเบียนอยู่ วิตกนี้เท่านั้นจักเกิดขึ้นเนืองๆ ว่า ‘เราทั้งหลายย่อมไม่เบียดเบียนสัตว์อะไรๆ ผู้ยังหวาดสะดุ้งหรือผู้มั่นคง ด้วยอิริยาบถนี้’

‘‘පවිවෙකාරාමා, භික්ඛවෙ, විහරථ පවිවෙකරතා. තෙසං වො, භික්ඛවෙ, තුම්හාකං පවිවෙකාරාමානං විහරතං පවිවෙකරතානං එසෙව විතක්කො බහුලං සමුදාචරිස්සති – ‘කිං අකුසලං, කිං අප්පහීනං, කිං පජහාමා’’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีในวิเวก เพลิดเพลินในวิเวกอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายผู้ยินดีในวิเวก เพลิดเพลินในวิเวกอยู่ วิตกนี้เท่านั้นจักเกิดขึ้นเนืองๆ ว่า ‘อะไรเป็นอกุศล อะไรเรายังละไม่ได้ เราจะละอะไร’ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘තථාගතං බුද්ධමසය්හසාහිනං, දුවෙ විතක්කා සමුදාචරන්ති නං;

ඛෙමො විතක්කො පඨමො උදීරිතො, තතො විවෙකො දුතියො පකාසිතො.

วิตก ๒ อย่างย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ แก่พระตถาคตพุทธเจ้า ผู้ทรงบำเพ็ญพุทธกิจที่ใครๆ ทำได้ยาก วิตกที่ ๑ ตรัสเรียกว่า เขมวิตก วิตกที่ ๒ ถัดจากนั้น ทรงประกาศว่า วิเวกวิตก

‘‘තමොනුදං පාරගතං මහෙසිං, තං පත්තිපත්තං වසිමං අනාසවං;

විසන්තරං තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තං, තං වෙ මුනිං අන්තිමදෙහධාරිං;

මාරඤ්ජහං බ්‍රූමි ජරාය පාරගුං.

เราตถาคตกล่าวถึงพระมุนีนั้น ผู้ทรงบรรเทาความมืด คือ โมหะ ผู้ถึงฝั่ง คือ พระนิพพาน ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ถึงธรรมที่ควรถึง ผู้มีความชำนาญ ผู้ไม่มีอาสวะ ผู้ข้ามพ้นวัฏฏะ ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ผู้ละมารได้ ผู้ถึงฝั่ง คือ ความไม่เกิดอีก

‘‘සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො, යථාපි පස්සෙ ජනතං සමන්තතො;

තථූපමං ධම්මමයං සුමෙධො, පාසාදමාරුය්හ සමන්තචක්ඛු;

සොකාවතිණ්ණං ජනතමපෙතසොකො, අවෙක්ඛති ජාතිජරාභිභූත’’න්ති.

บุรุษผู้มีปัญญาดี มีจักษุรอบคอบ ปราศจากความโศก ยืนอยู่บนยอดภูเขาหินล้วน ย่อมมองเห็นประชาชนโดยรอบได้ แม้ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระปัญญาดี มีพระจักษุรอบคอบ ปราศจากความโศก ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงขึ้นสู่ปราสาทที่สำเร็จด้วยธรรม ทรงพิจารณาเห็นประชาชนผู้จมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล วิตักกสูตรที่ ๑ จบ

2. දෙසනාසුත්තං

๒. เทสนาสูตร

39. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.218] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๓๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ พระองค์ผู้เป็นพระอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ว่า

‘‘තථාගතස්ස, භික්ඛවෙ, අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ද්වෙ ධම්මදෙසනා පරියායෙන භවන්ති. කතමා ද්වෙ? ‘පාපං පාපකතො පස්සථා’ති – අයං පඨමා ධම්මදෙසනා; ‘පාපං පාපකතො දිස්වා තත්ථ නිබ්බින්දථ විරජ්ජථ විමුච්චථා’ති – අයං දුතියා ධම්මදෙසනා. තථාගතස්ස, භික්ඛවෙ, අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමා ද්වෙ ධම්මදෙසනා පරියායෙන භවන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเทศนา ๒ อย่างของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมมีโดยบรรยาย ธรรมเทศนา ๒ อย่าง อะไรบ้าง คือ ธรรมเทศนาที่ ๑ ว่า ‘เธอทั้งหลายจงเห็นบาปโดยความเป็นบาป’ ธรรมเทศนาที่ ๒ ว่า ‘เธอทั้งหลายเห็นบาปโดยความเป็นบาปแล้ว พึงเบื่อหน่าย คลายกำหนัด พ้นไปจากบาปนั้น’ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเทศนา ๒ อย่างนี้ของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมมีโดยบรรยาย พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘තථාගතස්ස බුද්ධස්ස, සබ්බභූතානුකම්පිනො;

පරියායවචනං පස්ස, ද්වෙ ච ධම්මා පකාසිතා.

เธอจงดูคำที่ตรัสโดยบรรยายของพระตถาคตพุทธเจ้า ผู้ทรงอนุเคราะห์สัตว์ทั้งปวง และธรรม ๒ อย่างที่ทรงประกาศไว้ดีแล้ว

‘‘පාපකං පස්සථ චෙතං, තත්ථ චාපි විරජ්ජථ;

තතො විරත්තචිත්තාසෙ, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සථා’’ති.

เธอทั้งหลายจงเห็นบาปนี้ และจงคลายกำหนัดในบาปนั้น ลำดับนั้น เธอทั้งหลายมีจิตคลายกำหนัดแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล เทสนาสูตรที่ ๒ จบ

3. විජ්ජාසුත්තං

๓. วิชชาสูตร

40. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ พระองค์ผู้เป็นพระอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ว่า

‘‘අවිජ්ජා, භික්ඛවෙ, පුබ්බඞ්ගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්වදෙව අහිරිකං අනොත්තප්පං; විජ්ජා ච ඛො, භික්ඛවෙ, පුබ්බඞ්ගමා කුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්වදෙව හිරොත්තප්ප’’න්ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย อวิชชาเป็นหัวหน้าในการเข้าถึงอกุศลธรรมทั้งหลาย ความไม่ละอายบาปและความไม่เกรงกลัวบาปย่อมตามมา ภิกษุทั้งหลาย ส่วนวิชชาเป็นหัวหน้าในการเข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลาย หิริและโอตตัปปะย่อมตามมา พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යා කාචිමා දුග්ගතියො, අස්මිං ලොකෙ පරම්හි ච;

අවිජ්ජාමූලිකා සබ්බා, ඉච්ඡාලොභසමුස්සයා.

ทุคติเหล่านี้ใดๆ ในโลกนี้และในโลกอื่น ทุคติทั้งหมดนั้นมีอวิชชาเป็นรากเหง้า เกิดขึ้นพร้อมจากความอยากและความโลภ

‘‘යතො ච හොති පාපිච්ඡො, අහිරීකො අනාදරො;

තතො පාපං පසවති, අපායං තෙන ගච්ඡති.

เพราะบุคคลมีความปรารถนาลามก ไม่ละอาย ไม่เอื้อเฟื้อ เพราะเหตุนั้น เขาย่อมก่อบาป และย่อมไปสู่ทุคติเพราะบาปนั้น

‘‘තස්මා ඡන්දඤ්ච ලොභඤ්ච, අවිජ්ජඤ්ච විරාජයං;

විජ්ජං උප්පාදයං භික්ඛු, සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙ’’ති.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุสำรอกฉันทะ โลภะ และอวิชชา ยังวิชชาให้เกิดขึ้น พึงละทุคติได้ทั้งหมด

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล วิชชาสูตรที่ ๓ จบ

4. පඤ්ඤාපරිහීනසුත්තං

๔. ปัญญาปริหีนสูตร

41. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.219] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้ พระองค์ผู้เป็นพระอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ว่า

‘‘තෙ, භික්ඛවෙ, සත්තා සුපරිහීනා යෙ අරියාය පඤ්ඤාය පරිහීනා. තෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛං විහරන්ති සවිඝාතං සඋපායාසං සපරිළාහං; කායස්ස භෙදා පරං මරණා දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා. තෙ, භික්ඛවෙ, සත්තා අපරිහීනා යෙ අරියාය පඤ්ඤාය අපරිහීනා. තෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛං විහරන්ති අවිඝාතං අනුපායාසං අපරිළාහං; කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගති පාටිකඞ්ඛා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เหล่าใดเสื่อมจากอริยปัญญา สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าเสื่อมอย่างยิ่ง สัตว์เหล่านั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ มีความคับแค้น มีความเดือดร้อน มีความเร่าร้อนในปัจจุบัน และหลังจากตายแล้ว เพราะกายแตก ทุคติเป็นอันหวังได้ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เหล่าใดไม่เสื่อมจากอริยปัญญา สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าไม่เสื่อม สัตว์เหล่านั้นย่อมอยู่เป็นสุข ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเดือดร้อน ไม่มีความเร่าร้อนในปัจจุบัน และหลังจากตายแล้ว เพราะกายแตก สุคติเป็นอันหวังได้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පඤ්ඤාය පරිහානෙන, පස්ස ලොකං සදෙවකං;

නිවිට්ඨං නාමරූපස්මිං, ඉදං සච්චන්ති මඤ්ඤති.

เธอจงดูโลกพร้อมทั้งเทวโลก เพราะความเสื่อมแห่งปัญญา สัตว์โลกจึงติดข้องอยู่ในนามรูป ย่อมสำคัญว่า ‘สิ่งนี้จริง’

‘‘පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං, යායං නිබ්බෙධගාමිනී;

යාය සම්මා පජානාති, ජාතිභවපරික්ඛයං.

ปัญญาแลเป็นธรรมอันประเสริฐสุดในโลก เป็นปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส บุคคลย่อมรู้ชัดความสิ้นไปแห่งชาติและภพด้วยปัญญานั้นโดยชอบ

‘‘තෙසං දෙවා මනුස්සා ච, සම්බුද්ධානං සතීමතං;

පිහයන්ති හාසපඤ්ඤානං, සරීරන්තිමධාරින’’න්ති.

ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย ย่อมปรารถนาพระสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้มีสติ มีปัญญาร่าเริง ผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระอันเป็นที่สุด

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๔

5. සුක්කධම්මසුත්තං

๕. สุกกธรรมสูตร

42. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๒. พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, සුක්කා ධම්මා ලොකං පාලෙන්ති. කතමෙ ද්වෙ? හිරී ච, ඔත්තප්පඤ්ච. ඉමෙ චෙ, භික්ඛවෙ, ද්වෙ සුක්කා ධම්මා ලොකං න පාලෙය්‍යුං, නයිධ පඤ්ඤායෙථ මාතාති වා මාතුච්ඡාති වා මාතුලානීති වා ආචරියභරියාති වා ගරූනං දාරාති වා. සම්භෙදං ලොකො අගමිස්ස යථා අජෙළකා කුක්කුටසූකරා සොණසිඞ්ගාලා. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ද්වෙ සුක්කා ධම්මා ලොකං පාලෙන්ති තස්මා පඤ්ඤායති මාතාති වා මාතුච්ඡාති වා මාතුලානීති වා ආචරියභරියාති වා ගරූනං දාරාති වා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมขาว ๒ ประการนี้ ย่อมคุ้มครองโลก ธรรมขาว ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ หิริ และโอตตัปปะ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าธรรมขาว ๒ ประการนี้ไม่คุ้มครองโลก ในโลกนี้ก็จะไม่ปรากฏว่า นี่แม่ นี่น้า นี่ป้า นี่ภรรยาของอาจารย์ หรือนี่ภรรยาของครู โลกก็จะถึงความปะปนกัน เหมือนพวกแพะ พวกแกะ พวกไก่ พวกสุกร พวกสุนัข และพวกสุนัขจิ้งจอก แต่เพราะธรรมขาว ๒ ประการนี้คุ้มครองโลกอยู่ ฉะนั้น จึงปรากฏว่า นี่แม่ นี่น้า นี่ป้า นี่ภรรยาของอาจารย์ หรือนี่ภรรยาของครู พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙසං [Pg.220] චෙ හිරිඔත්තප්පං, සබ්බදා ච න විජ්ජති;

වොක්කන්තා සුක්කමූලා තෙ, ජාතිමරණගාමිනො.

ชนเหล่าใดไม่มีหิริและโอตตัปปะอยู่ทุกเมื่อ ชนเหล่านั้นชื่อว่าก้าวล่วงธรรมขาวอันเป็นมูลราก ย่อมเข้าถึงชาติและมรณะ

‘‘යෙසඤ්ච හිරිඔත්තප්පං, සදා සම්මා උපට්ඨිතා;

විරූළ්හබ්‍රහ්මචරියා තෙ, සන්තො ඛීණපුනබ්භවා’’ති.

ส่วนชนเหล่าใดมีหิริและโอตตัปปะตั้งมั่นโดยชอบอยู่เป็นนิตย์ ชนเหล่านั้นเป็นสัตบุรุษ มีพรหมจรรย์งอกงามแล้ว สิ้นภพใหม่แล้ว

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๕

6. අජාතසුත්තං

๖. อชาตสูตร

43. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๓. พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං. නො චෙතං, භික්ඛවෙ, අභවිස්ස අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං, නයිධ ජාතස්ස භූතස්ස කතස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායෙථ. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං, තස්මා ජාතස්ස භූතස්ස කතස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง จักไม่มีแล้วไซร้ การสลัดออกจากสิ่งที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง ก็จะไม่พึงปรากฏในโลกนี้เลย แต่เพราะสิ่งที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่ถูกทำ ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ฉะนั้น การสลัดออกจากสิ่งที่เกิด ที่เป็น ที่ถูกทำ ที่ถูกปรุงแต่ง จึงปรากฏ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘ජාතං භූතං සමුප්පන්නං, කතං සඞ්ඛතමද්ධුවං;

ජරාමරණසඞ්ඝාටං, රොගනීළං පභඞ්ගුරං.

สิ่งที่เกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดขึ้นพร้อมแล้ว ถูกทำแล้ว ถูกปรุงแต่งแล้ว ไม่ยั่งยืน ประกอบด้วยชราและมรณะ เป็นรังแห่งโรค มีความแตกสลายเป็นธรรมดา

‘‘ආහාරනෙත්තිප්පභවං, නාලං තදභිනන්දිතුං;

තස්ස නිස්සරණං සන්තං, අතක්කාවචරං ධුවං.

มีอาหารและตัณหาเป็นแดนเกิด ไม่ควรที่จะเพลิดเพลินในสิ่งนั้น การสลัดออกจากสิ่งนั้น เป็นภาวะสงบ ไม่เป็นวิสัยแห่งตรรกะ ยั่งยืน

‘‘අජාතං අසමුප්පන්නං, අසොකං විරජං පදං;

නිරොධො දුක්ඛධම්මානං, සඞ්ඛාරූපසමො සුඛො’’ති.

สภาวะที่ยังไม่เกิด ยังไม่เกิดขึ้นพร้อม ไม่มีโศก ปราศจากธุลี เป็นที่ดับแห่งธรรมที่เป็นทุกข์ เป็นที่ระงับแห่งสังขาร เป็นสุข

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๖

7. නිබ්බානධාතුසුත්තං

๗. นิพพานธาตุสูตร

44. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๔. พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, නිබ්බානධාතුයො. කතමෙ ද්වෙ? සඋපාදිසෙසා ච නිබ්බානධාතු, අනුපාදිසෙසා ච නිබ්බානධාතු.

ภิกษุทั้งหลาย นิพพานธาตุ ๒ ประการนี้ นิพพานธาตุ ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ ๑ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ๑

‘‘කතමා [Pg.221] ච, භික්ඛවෙ, සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං හොති ඛීණාසවො වුසිතවා කතකරණීයො ඔහිතභාරො අනුප්පත්තසදත්ථො පරික්ඛීණභවසංයොජනො සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො. තස්ස තිට්ඨන්තෙව පඤ්චින්ද්‍රියානි යෙසං අවිඝාතත්තා මනාපාමනාපං පච්චනුභොති, සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙති. තස්ස යො රාගක්ඛයො, දොසක්ඛයො, මොහක්ඛයො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු.

ภิกษุทั้งหลาย สอุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นอย่างไร ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ อินทรีย์ ๕ ของเธอยังคงตั้งอยู่ เพราะยังไม่ถูกทำลาย เธอจึงเสวยอารมณ์ที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ ได้รับสุขและทุกข์ ความสิ้นไปแห่งราคะ โทสะ โมหะ ของเธอนั้น นี้เรียกว่า สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං හොති ඛීණාසවො වුසිතවා කතකරණීයො ඔහිතභාරො අනුප්පත්තසදත්ථො පරික්ඛීණභවසංයොජනො සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො. තස්ස ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සබ්බවෙදයිතානි අනභිනන්දිතානි සීති භවිස්සන්ති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු. ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වෙ නිබ්බානධාතුයො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย อนุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นอย่างไร ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ เวทนาทั้งปวงในอัตภาพนี้ของเธอนั้น อันเธอไม่เพลิดเพลินแล้ว จักเป็นของเย็น นี้เรียกว่า อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ภิกษุทั้งหลาย นิพพานธาตุ ๒ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘දුවෙ ඉමා චක්ඛුමතා පකාසිතා, නිබ්බානධාතූ අනිස්සිතෙන තාදිනා;

එකා හි ධාතු ඉධ දිට්ඨධම්මිකා, සඋපාදිසෙසා භවනෙත්තිසඞ්ඛයා;

අනුපාදිසෙසා පන සම්පරායිකා, යම්හි නිරුජ්ඣන්ති භවානි සබ්බසො.

นิพพานธาตุ ๒ ประการนี้ พระผู้มีพระจักษุ ผู้ไม่ทรงอาศัยตัณหาและทิฐิ ผู้คงที่ ได้ทรงประกาศไว้แล้ว ธาตุอย่างหนึ่ง คือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ เป็นไปในปัจจุบัน เพราะสิ้นตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพ ส่วนอนุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นไปในสัมปรายภพ ซึ่งภพทั้งปวงย่อมดับสนิทในนิพพานธาตุนั้น

‘‘යෙ එතදඤ්ඤාය පදං අසඞ්ඛතං, විමුත්තචිත්තා භවනෙත්තිසඞ්ඛයා;

තෙ ධම්මසාරාධිගමා ඛයෙ රතා, පහංසු තෙ සබ්බභවානි තාදිනො’’ති.

ชนเหล่าใดรู้นิพพานบทอันเป็นอสังขตะนั้นแล้ว มีจิตหลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหาเครื่องนำไปสู่ภพ ชนเหล่านั้นบรรลุธรรมอันเป็นสาระแล้ว ยินดีในความสิ้นไปแห่งกิเลส เป็นผู้คงที่ ละภพได้ทั้งหมด

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๗

8. පටිසල්ලානසුත්තං

๘. ปฏิสัลลานสูตร

45. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๕. พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘පටිසල්ලානාරාමා, භික්ඛවෙ, විහරථ පටිසල්ලානරතා, අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තා, අනිරාකතජ්ඣානා, විපස්සනාය සමන්නාගතා, බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරානං[Pg.222]. පටිසල්ලානාරාමානං, භික්ඛවෙ, විහරතං පටිසල්ලානරතානං අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තානං අනිරාකතමජ්ඣානානං විපස්සනාය සමන්නාගතානං බ්‍රූහෙතානං සුඤ්ඤාගාරානං ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං – දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා, සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีธรรมเป็นที่สงัดเป็นที่มายินดี ยินดีในธรรมเป็นที่สงัด ประกอบความสงบแห่งจิตในภายในเนืองๆ ไม่เหินห่างจากฌาน ประกอบด้วยวิปัสสนา เพิ่มพูนสุญญาคารเถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายมีธรรมเป็นที่สงัดเป็นที่มายินดี ยินดีในธรรมเป็นที่สงัด ประกอบความสงบแห่งจิตในภายในเนืองๆ ไม่เหินห่างจากฌาน ประกอบด้วยวิปัสสนา เพิ่มพูนสุญญาคารอยู่ พึงหวังผล ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙ සන්තචිත්තා නිපකා, සතිමන්තො ච ඣායිනො;

සම්මා ධම්මං විපස්සන්ති, කාමෙසු අනපෙක්ඛිනො.

ชนเหล่าใดมีจิตสงบ มีปัญญาเครื่องรักษาตน มีสติ เป็นผู้เพ่งพินิจ ไม่เยื่อใยในกามทั้งหลาย ย่อมเห็นแจ้งธรรมโดยชอบ

‘‘අප්පමාදරතා සන්තා, පමාදෙ භයදස්සිනො;

අභබ්බා පරිහානාය, නිබ්බානස්සෙව සන්තිකෙ’’ති.

สัตบุรุษเหล่านั้นยินดีในความไม่ประมาท เห็นภัยในความประมาท ไม่ควรเพื่อจะเสื่อมรอบ ย่อมอยู่ใกล้พระนิพพานทีเดียว

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. සික්ඛානිසංසසුත්තං

๙. สิกขานิสังสสูตร

46. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสข้อความนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ดังนี้ว่า

‘‘සික්ඛානිසංසා, භික්ඛවෙ, විහරථ පඤ්ඤුත්තරා විමුත්තිසාරා සතාධිපතෙය්‍යා. සික්ඛානිසංසානං, භික්ඛවෙ, විහරතං පඤ්ඤුත්තරානං විමුත්තිසාරානං සතාධිපතෙය්‍යානං ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං – දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා, සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้มีสิกขาเป็นอานิสงส์ มีปัญญาเป็นเยี่ยม มีวิมุตติเป็นแก่นสาร มีสติเป็นใหญ่ อยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทั้งหลายเป็นผู้มีสิกขาเป็นอานิสงส์ มีปัญญาเป็นเยี่ยม มีวิมุตติเป็นแก่นสาร มีสติเป็นใหญ่อยู่ พึงหวังผล ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පරිපුණ්ණසික්ඛං අපහානධම්මං, පඤ්ඤුත්තරං ජාතිඛයන්තදස්සිං;

තං වෙ මුනිං අන්තිමදෙහධාරිං, මාරඤ්ජහං බ්‍රූමි ජරාය පාරගුං.

เราเรียกมุนีผู้มีสิกขาบริบูรณ์ มีธรรมไม่เสื่อม มีปัญญาเป็นเยี่ยม ผู้เห็นความสิ้นไปแห่งชาติ ผู้ทรงร่างกายไว้เป็นครั้งสุดท้าย ผู้ละมารได้นั้นว่า เป็นผู้ข้ามฝั่งแห่งชราได้

‘‘තස්මා සදා ඣානරතා සමාහිතා, ආතාපිනො ජාතිඛයන්තදස්සිනො;

මාරං සසෙනං අභිභුය්‍ය භික්ඛවො, භවථ ජාතිමරණස්ස පාරගා’’ති.

ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีในฌาน มีใจมั่นคง มีความเพียร เห็นความสิ้นไปแห่งชาติอยู่ทุกเมื่อ ครอบงำมารพร้อมเสนาแล้ว เป็นผู้ข้ามฝั่งแห่งชาติและมรณะให้ได้เถิด

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาฉะนี้แล สิกขานิสังสสูตรที่ ๙ จบ

10. ජාගරියසුත්තං

๑๐. ชาคริยสูตร

47. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.223] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสข้อความนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ดังนี้ว่า

‘‘ජාගරො චස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විහරෙය්‍ය සතො සම්පජානො සමාහිතො පමුදිතො විප්පසන්නො ච තත්ථ කාලවිපස්සී ච කුසලෙසු ධම්මෙසු. ජාගරස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො විහරතො සතස්ස සම්පජානස්ස සමාහිතස්ස පමුදිතස්ස විප්පසන්නස්ස තත්ථ කාලවිපස්සිනො කුසලෙසු ධම්මෙසු ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං – දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා, සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้ตื่น มีสติสัมปชัญญะ มีใจมั่นคง บันเทิงใจ ผ่องใส และพิจารณาเห็นธรรมที่สมควรในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเป็นผู้ตื่น มีสติสัมปชัญญะ มีใจมั่นคง บันเทิงใจ ผ่องใส และพิจารณาเห็นธรรมที่สมควรในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ พึงหวังผล ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘ජාගරන්තා සුණාථෙතං, යෙ සුත්තා තෙ පබුජ්ඣථ;

සුත්තා ජාගරිතං සෙය්‍යො, නත්ථි ජාගරතො භයං.

ท่านทั้งหลายผู้ตื่นอยู่ จงฟังคำนี้ ท่านเหล่าใดหลับอยู่ ท่านเหล่านั้นจงตื่นขึ้น ความตื่นประเสริฐกว่าความหลับ ภัยย่อมไม่มีแก่ผู้ตื่นอยู่

‘‘යො ජාගරො ච සතිමා සම්පජානො, සමාහිතො මුදිතො විප්පසන්නො ච;

කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො, එකොදිභූතො විහනෙ තමං සො.

ผู้ใดตื่นอยู่ มีสติสัมปชัญญะ มีใจมั่นคง บันเทิงใจ ผ่องใส ผู้นั้นเมื่อพิจารณาธรรมโดยชอบตามกาล ย่อมมีจิตเป็นหนึ่งเดียว กำจัดความมืดเสียได้

‘‘තස්මා හවෙ ජාගරියං භජෙථ, ආතාපී භික්ඛු නිපකො ඣානලාභී;

සංයොජනං ජාතිජරාය ඡෙත්වා, ඉධෙව සම්බොධිමනුත්තරං ඵුසෙ’’ති.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญารักษาตัว ได้ฌาน พึงเสพความเป็นผู้ตื่นอยู่เถิด ตัดสังโยชน์เครื่องผูกพันชาติและชราแล้ว พึงบรรลุสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมในอัตภาพนี้ทีเดียว

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาฉะนี้แล ชาคริยสูตรที่ ๑๐ จบ

11. ආපායිකසුත්තං

๑๑. อาปายิกสูตร

48. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสข้อความนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ดังนี้ว่า

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, ආපායිකා නෙරයිකා ඉදමප්පහාය. කතමෙ ද්වෙ? යො ච අබ්‍රහ්මචාරී බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො, යො ච පරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරන්තං අමූලකෙන අබ්‍රහ්මචරියෙන අනුද්ධංසෙති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වෙ ආපායිකා නෙරයිකා ඉදමප්පහායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกนี้ ไม่ละสิ่งนี้แล้ว ย่อมเกิดในอบาย เกิดในนรก ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ ๑. ผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ปฏิญญาว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ๒. ผู้กล่าวหาผู้ประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์หมดจดด้วยพรหมจรรย์อันไม่มีมูล ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกนี้แล ไม่ละสิ่งนี้แล้ว ย่อมเกิดในอบาย เกิดในนรก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අභූතවාදී [Pg.224] නිරයං උපෙති, යො වාපි කත්වා න කරොමි චාහ;

උභොපි තෙ පෙච්ච සමා භවන්ති, නිහීනකම්මා මනුජා පරත්ථ.

ผู้กล่าวคำไม่จริง ย่อมเข้าถึงนรก หรือผู้ใดทำแล้วกล่าวว่า ‘ไม่ได้ทำ’ แม้คนทั้งสองนั้นก็เป็นคนมีกรรมเลวทราม ละไปแล้ว ย่อมเป็นผู้เสมอกันในโลกหน้า

‘‘කාසාවකණ්ඨා බහවො, පාපධම්මා අසඤ්ඤතා;

පාපා පාපෙහි කම්මෙහි, නිරයං තෙ උපපජ්ජරෙ.

คนจำนวนมากมีผ้ากาสาวะพันคอ มีธรรมอันลามก ไม่สำรวม เป็นคนชั่ว ย่อมเข้าถึงนรกเพราะกรรมชั่วทั้งหลาย

‘‘සෙය්‍යො අයොගුළො භුත්තො, තත්තො අග්ගිසිඛූපමො;

යඤ්චෙ භුඤ්ජෙය්‍ය දුස්සීලො, රට්ඨපිණ්ඩමසඤ්ඤතො’’ති.

คนทุศีล ไม่สำรวม บริโภกก้อนเหล็กแดงที่ร้อนดุจเปลวไฟ ยังประเสริฐกว่าจะพึงบริโภคก้อนข้าวของชาวแว่นแคว้น

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. එකාදසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาฉะนี้แล อาปายิกสูตรที่ ๑๑ จบ

12. දිට්ඨිගතසුත්තං

๑๒. ทิฏฐิคตสูตร

49. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๔๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสข้อความนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ดังนี้ว่า

‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතා දෙවමනුස්සා ඔලීයන්ති එකෙ, අතිධාවන්ති එකෙ; චක්ඛුමන්තො ච පස්සන්ති.

ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ถูกทิฏฐิ ๒ อย่างครอบงำแล้ว บางพวกย่อมย่อหย่อน บางพวกย่อมเลยเถิดไป ส่วนผู้มีจักษุย่อมเห็น

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඔලීයන්ති එකෙ? භවාරාමා, භික්ඛවෙ, දෙවමනුස්සා භවරතා භවසම්මුදිතා තෙසං භවනිරොධාය ධම්මෙ දෙසියමානෙ චිත්තං න පක්ඛන්දති න පසීදති න සන්තිට්ඨති නාධිමුච්චති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ඔලීයන්ති එකෙ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็บางพวกย่อมย่อหย่อนอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์มีภพเป็นที่มายินดี ยินดีในภพ เพลิดเพลินในภพ เมื่อเราแสดงธรรมเพื่อความดับภพ จิตของพวกเขาย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไป ภิกษุทั้งหลาย บางพวกย่อมย่อหย่อนอย่างนี้แล

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අතිධාවන්ති එකෙ? භවෙනෙව ඛො පනෙකෙ අට්ටීයමානා හරායමානා ජිගුච්ඡමානා විභවං අභිනන්දන්ති – යතො කිර, භො, අයං අත්තා කායස්ස භෙදා පරං මරණා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති න හොති පරං මරණා; එතං සන්තං එතං පණීතං එතං යාථාවන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, අතිධාවන්ති එකෙ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็บางพวกย่อมเลยเถิดไปอย่างไร บางพวกอึดอัด ระอา เกลียดชังภพ ย่อมเพลิดเพลินวิภพ กล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานี้เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ หลังจากตายย่อมไม่มีอีก ภาวะนี้สงบ ภาวะนี้ประณีต ภาวะนี้เที่ยงแท้’ ภิกษุทั้งหลาย บางพวกย่อมเลยเถิดไปอย่างนี้แล

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, චක්ඛුමන්තො පස්සන්ති? ඉධ භික්ඛු භූතං භූතතො පස්සති; භූතං භූතතො දිස්වා භූතස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුමන්තො පස්සන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้มีจักษุย่อมเห็นอย่างไร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นสิ่งที่มีอยู่ตามความเป็นจริง ครั้นเห็นสิ่งที่มีอยู่ตามความเป็นจริงแล้ว ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสิ่งที่มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีจักษุย่อมเห็นอย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙ [Pg.225] භූතං භූතතො දිස්වා, භූතස්ස ච අතික්කමං;

යථාභූතෙ විමුච්චන්ති, භවතණ්හා පරික්ඛයා.

ชนเหล่าใดเห็นสิ่งที่มีอยู่ตามความเป็นจริง และเห็นความก้าวล่วงสิ่งที่มีอยู่ ย่อมหลุดพ้นในสภาวะตามที่เป็นจริง เพราะความสิ้นไปแห่งภวตัณหา

‘‘ස වෙ භූතපරිඤ්ඤො, සො වීතතණ්හො භවාභවෙ;

භූතස්ස විභවා භික්ඛු, නාගච්ඡති පුනබ්භව’’න්ති.

ภิกษุนั้นแลกำหนดรู้สิ่งที่มีอยู่แล้ว ปราศจากตัณหาในภพน้อยภพใหญ่ เพราะความสิ้นไปแห่งสิ่งที่มีอยู่ ย่อมไม่เข้าถึงภพอีก

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ද්වාදසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาฉะนี้แล ทิฏฐิคตสูตรที่ ๑๒ จบ

දුතියො වග්ගො නිට්ඨිතො.

ทุติยวรรคที่ ๒ จบ

තස්සුද්දානං –

หัวข้อประจำทุกนิบาตนั้น

ද්වෙ ඉන්ද්‍රියා ද්වෙ තපනීයා, සීලෙන අපරෙ දුවෙ;

අනොත්තාපී කුහනා ද්වෙ ච, සංවෙජනීයෙන තෙ දස.

ว่าด้วยอินทรีย์ ๒, ตปนียะ ๒, ศีลอีก ๒, อโนตตัปปะและกุหนา ๒, และสังเวชนียะ ๒ รวมเป็น ๑๐ สูตร

විතක්කා දෙසනා විජ්ජා, පඤ්ඤා ධම්මෙන පඤ්චමං;

අජාතං ධාතුසල්ලානං, සික්ඛා ජාගරියෙන ච;

අපායදිට්ඨියා චෙව, බාවීසති පකාසිතාති.

ว่าด้วยวิตก ๒, เทศนา ๒, วิชชา ๒, ปัญญา ๒, และที่ ๕ ธรรม ๒, อชาตะ ๒, ธาตุ ๒, สัลละ ๒, สิกขา ๒, และชาคริยะ ๒, อบายและทิฏฐิ ๒, รวมประกาศไว้ ๒๒ สูตร

දුකනිපාතො නිට්ඨිතො.

ทุกนิบาต จบ

3. තිකනිපාතො

๓. ติกนิบาต

1. පඨමවග්ගො

๑. ปฐมวรรค

1. මූලසුත්තං

๑. มูลสูตร

50. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.226] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, අකුසලමූලානි. කතමානි තීණි? ලොභො අකුසලමූලං, දොසො අකුසලමූලං, මොහො අකුසලමූලං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි අකුසලමූලානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูล ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ โลภะเป็นอกุศลมูล โทสะเป็นอกุศลมูล โมหะเป็นอกุศลมูล ภิกษุทั้งหลาย อกุศลมูล ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘ලොභො දොසො ච මොහො ච, පුරිසං පාපචෙතසං;

හිංසන්ති අත්තසම්භූතා, තචසාරංව සම්ඵල’’න්ති.

โลภะ โทสะ และโมหะ เกิดขึ้นในตน ย่อมเบียดเบียนบุรุษผู้มีจิตเลวทราม ดุจขุยไผ่ฆ่าต้นไผ่ฉะนั้น

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๑

2. ධාතුසුත්තං

๒. ธาตุสูตร

51. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, ධාතුයො. කතමා තිස්සො? රූපධාතු, අරූපධාතු, නිරොධධාතු – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො ධාතුයො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ธาตุ ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ รูปธาตุ อรูปธาตุ นิโรธธาตุ ภิกษุทั้งหลาย ธาตุ ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘රූපධාතුං පරිඤ්ඤාය, අරූපෙසු අසණ්ඨිතා;

නිරොධෙ යෙ විමුච්චන්ති, තෙ ජනා මච්චුහායිනො.

ชนเหล่าใดกำหนดรู้รูปธาตุแล้ว ไม่ตั้งอยู่ในอรูปธาตุ น้อมไปในนิโรธธาตุ ชนเหล่านั้นเป็นผู้ละมัจจุไปได้

‘‘කායෙන අමතං ධාතුං, ඵුසයිත්වා නිරූපධිං;

උපධිප්පටිනිස්සග්ගං, සච්ඡිකත්වා අනාසවො;

දෙසෙති සම්මාසම්බුද්ධො, අසොකං විරජං පද’’න්ති.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีอาสวะ ทรงสัมผัสอมตธาตุที่ไม่มีอุปธิด้วยนามกาย ทรงทำให้แจ้งซึ่งการสละคืนอุปธิแล้ว ทรงแสดงบทที่ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๒

3. පඨමවෙදනාසුත්තං

๓. ปฐมเวทนาสูตร

52. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.227] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා. කතමා තිස්සො? සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා –

“ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา

ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො වෙදනා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සමාහිතො සම්පජානො, සතො බුද්ධස්ස සාවකො;

වෙදනා ච පජානාති, වෙදනානඤ්ච සම්භවං.

สาวกของพระพุทธเจ้า ผู้มีสมาธิ มีสัมปชัญญะ มีสติ ย่อมรู้ชัดเวทนาทั้งหลาย และเหตุเกิดแห่งเวทนาทั้งหลาย

‘‘යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්ති, මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනං;

වෙදනානං ඛයා භික්ඛු, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති.

ที่ที่เวทนาเหล่านั้นดับ และทางที่นำไปสู่ความสิ้นไปแห่งเวทนา ภิกษุเป็นผู้หมดอยาก ปรินิพพานแล้ว เพราะความสิ้นไปแห่งเวทนาทั้งหลาย

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๓

4. දුතියවෙදනාසුත්තං

๔. ทุติยเวทนาสูตร

53. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා. කතමා තිස්සො? සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. සුඛා, භික්ඛවෙ, වෙදනා දුක්ඛතො දට්ඨබ්බා; දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා; අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දට්ඨබ්බා. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො සුඛා වෙදනා දුක්ඛතො දිට්ඨා හොති, දුක්ඛා වෙදනා සල්ලතො දිට්ඨා හොති, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දිට්ඨා හොති; අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ‘භික්ඛු අරියො සම්මද්දසො අච්ඡෙච්ඡි, තණ්හං, විවත්තයි සංයොජනං, සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ ประการนี้ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย พึงเห็นสุขเวทนาว่าเป็นทุกข์ พึงเห็นทุกขเวทนาว่าเป็นลูกศร พึงเห็นอทุกขมสุขเวทนาว่าไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุเห็นสุขเวทนาว่าเป็นทุกข์ เห็นทุกขเวทนาว่าเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขเวทนาว่าไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นพระอริยะผู้มีสัมมาทิฏฐิ ตัดตัณหาได้แล้ว คลายสังโยชน์ได้แล้ว ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้เพราะละมานะได้โดยชอบ” พระผู้มีพระภาคตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද, දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො;

අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, අදක්ඛි නං අනිච්චතො.

ผู้ใดเห็นสุขว่าเป็นทุกข์ เห็นทุกข์ว่าเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขที่สงบว่าไม่เที่ยง

‘‘ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛු, යතො තත්ථ විමුච්චති;

අභිඤ්ඤාවොසිතො සන්තො, ස වෙ යොගාතිගො මුනී’’ති.

ภิกษุนั้นแลเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ ย่อมหลุดพ้นในเวทนานั้นๆ เป็นผู้สงบ อยู่จบพรหมจรรย์เพราะรู้ยิ่ง เป็นมุนีผู้ก้าวล่วงโยคะได้แล้วโดยแท้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๔

5. පඨමඑසනාසුත්තං

๕. ปฐมเอสนสูตร

54. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.228] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, එසනා. කතමා තිස්සො? කාමෙසනා, භවෙසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො එසනා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เอสนา (การแสวงหา) ๓ ประการนี้ เอสนา ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กาเมสนา (การแสวงหากาม) ภเวสนา (การแสวงหาภพ) พรหมจริเยสนา (การแสวงหาพรหมจรรย์) ภิกษุทั้งหลาย เอสนา ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සමාහිතො සම්පජානො, සතො බුද්ධස්ස සාවකො;

එසනා ච පජානාති, එසනානඤ්ච සම්භවං.

“สาวกของพระพุทธเจ้า มีสมาธิ มีสัมปชัญญะ มีสติ ย่อมรู้ชัดถึงเอสนาทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งเอสนาทั้งหลาย

‘‘යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්ති, මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනං;

එසනානං ඛයා භික්ඛු, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති.

ที่ดับแห่งเอสนาเหล่านั้น และมรรคอันเป็นทางให้ถึงความสิ้นไป ภิกษุปรินิพพานแล้วเพราะสิ้นเอสนาทั้งหลาย ไม่มีตัณหา”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๕

6. දුතියඑසනාසුත්තං

๖. ทุติยเอสนสูตร

55. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, එසනා. කතමා තිස්සො? කාමෙසනා, භවෙසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො එසනා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เอสนา ๓ ประการนี้ เอสนา ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กาเมสนา ภเวสนา พรหมจริเยสนา ภิกษุทั้งหลาย เอสนา ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කාමෙසනා භවෙසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහ;

ඉති සච්චපරාමාසො, දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයා.

“กาเมสนา ภเวสนา พร้อมทั้งพรหมจริเยสนา การยึดมั่นว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง’ เป็นเหตุให้ทิฏฐิทั้งหลายเจริญขึ้น

‘‘සබ්බරාගවිරත්තස්ස, තණ්හක්ඛයවිමුත්තිනො;

එසනා පටිනිස්සට්ඨා, දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතා;

එසනානං ඛයා භික්ඛු, නිරාසො අකථංකථී’’ති.

ส่วนผู้ที่ปราศจากราคะทั้งปวง หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา ย่อมสละเอสนาทั้งหลายได้ ถอนทิฏฐิทั้งหลายได้ ภิกษุนั้นสิ้นเอสนาแล้ว ไม่มีตัณหา ไม่มีความสงสัย”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๖

7. පඨමආසවසුත්තං

๗. ปฐมอาสวสูตร

56. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, ආසවා. කතමෙ තයො? කාමාසවො, භවාසවො, අවිජ්ජාසවො – ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො ආසවා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย อาสวะ ๓ ประการนี้ อาสวะ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ ภิกษุทั้งหลาย อาสวะ ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සමාහිතො [Pg.229] සම්පජානො, සතො බුද්ධස්ස සාවකො;

ආසවෙ ච පජානාති, ආසවානඤ්ච සම්භවං.

“สาวกของพระพุทธเจ้า มีสมาธิ มีสัมปชัญญะ มีสติ ย่อมรู้ชัดถึงอาสวะทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งอาสวะทั้งหลาย

‘‘යත්ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්ති, මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනං;

ආසවානං ඛයා භික්ඛු, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති.

ที่ดับแห่งอาสวะเหล่านั้น และมรรคอันเป็นทางให้ถึงความสิ้นไป ภิกษุปรินิพพานแล้วเพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย ไม่มีตัณหา”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๗

8. දුතියආසවසුත්තං

๘. ทุติยอาสวสูตร

57. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, ආසවා. කතමෙ තයො? කාමාසවො, භවාසවො, අවිජ්ජාසවො – ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො ආසවා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย อาสวะ ๓ ประการนี้ อาสวะ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ ภิกษุทั้งหลาย อาสวะ ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යස්ස කාමාසවො ඛීණො, අවිජ්ජා ච විරාජිතා;

භවාසවො පරික්ඛීණො, විප්පමුත්තො නිරූපධි;

ධාරෙති අන්තිමං දෙහං, ජෙත්වා මාරං සවාහිනි’’න්ති.

“ผู้ใดสิ้นกามาสวะแล้ว คลายอวิชชาได้แล้ว มีภวาสวะสิ้นรอบแล้ว เป็นผู้หลุดพ้น ไม่มีอุปธิ ทรงร่างกายอันเป็นที่สุดไว้ได้ เพราะชนะมารพร้อมเสนาได้”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. තණ්හාසුත්තං

๙. ตัณหาสูตร

58. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, තණ්හා. කතමා තිස්සො? කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො තණ්හා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ตัณหา ๓ ประการนี้ ตัณหา ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย ตัณหา ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘තණ්හායොගෙන සංයුත්තා, රත්තචිත්තා භවාභවෙ;

තෙ යොගයුත්තා මාරස්ස, අයොගක්ඛෙමිනො ජනා;

සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරං, ජාතීමරණගාමිනො.

“ชนทั้งหลายผู้ประกอบด้วยตัณหาโยคะ มีจิตกำหนัดยินดีในภพน้อยภพใหญ่ เป็นผู้ประกอบด้วยโยคะของมาร ไม่เกษมจากโยคะ สัตว์เหล่านั้นย่อมไปสู่สงสาร คือการเกิดและการตาย

‘‘යෙ ච තණ්හං පහන්ත්වාන, වීතතණ්හා භවාභවෙ;

තෙ වෙ පාරඞ්ගතා ලොකෙ, යෙ පත්තා ආසවක්ඛය’’න්ති.

ส่วนชนเหล่าใดละตัณหาได้แล้ว ไม่มีตัณหาในภพน้อยภพใหญ่ ชนเหล่านั้นแลชื่อว่าข้ามฝั่งไปได้ในโลก ผู้ที่ถึงความสิ้นอาสวะแล้ว”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๙

10. මාරධෙය්‍යසුත්තං

๑๐. มารเธยยสูตร

59. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.230] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕๙. ข้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้

‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු අතික්කම්ම මාරධෙය්‍යං ආදිච්චොව විරොචති. කතමෙහි තීහි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අසෙඛෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන සමාධික්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො හොති, අසෙඛෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො හොති – ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු අතික්කම්ම මාරධෙය්‍යං ආදිච්චොව විරොචතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ย่อมก้าวล่วงแดนแห่งมาร รุ่งเรืองอยู่ดุจพระอาทิตย์ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้ประกอบด้วยกองศีลที่เป็นอเสขะ ๒. เป็นผู้ประกอบด้วยกองสมาธิที่เป็นอเสขะ ๓. เป็นผู้ประกอบด้วยกองปัญญาที่เป็นอเสขะ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมก้าวล่วงแดนแห่งมาร รุ่งเรืองอยู่ดุจพระอาทิตย์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සීලං සමාධි පඤ්ඤා ච, යස්ස එතෙ සුභාවිතා;

අතික්කම්ම මාරධෙය්‍යං, ආදිච්චොව විරොචතී’’ති.

“ผู้ใดอบรมศีล สมาธิ และปัญญาดีแล้ว ผู้นั้นย่อมก้าวล่วงแดนแห่งมาร รุ่งเรืองอยู่ดุจพระอาทิตย์”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๑๐

පඨමො වග්ගො නිට්ඨිතො.

จบวรรคที่ ๑

තස්සුද්දානං –

หัวข้อประจำวรรค คือ

මූලධාතු අථ වෙදනා දුවෙ, එසනා ච දුවෙ ආසවා දුවෙ;

තණ්හාතො ච අථ මාරධෙය්‍යතො, වග්ගමාහු පඨමන්ති මුත්තමන්ති.

ว่าด้วยมูลธาตุ ๑ สูตร เวทนา ๒ สูตร เอสนา ๒ สูตร อาสวะ ๒ สูตร ตัณหา ๒ สูตร และมารเธยยะ ๑ สูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร ท่านเรียกว่า ปฐมวรรค อันประเสริฐ

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒

1. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තං

๑. ปุญญกิริยาวัตถุสูตร

60. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๐. ข้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. කතමානි තීණි? දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු – ඉමානි [Pg.231] ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการนี้ บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ทานมัยบุญกิริยาวัตถุ (บุญกิริยาวัตถุที่สำเร็จด้วยทาน) ๒. สีลมัยบุญกิริยาวัตถุ (บุญกิริยาวัตถุที่สำเร็จด้วยศีล) ๓. ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุ (บุญกิริยาวัตถุที่สำเร็จด้วยภาวนา) ภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පුඤ්ඤමෙව සො සික්ඛෙය්‍ය, ආයතග්ගං සුඛුද්‍රයං;

දානඤ්ච සමචරියඤ්ච, මෙත්තචිත්තඤ්ච භාවයෙ.

“บัณฑิตพึงศึกษาบุญที่มีผลในภายหน้า มีสุขเป็นกำไร พึงเจริญทาน การประพฤติเรียบ และเมตตาจิต

‘‘එතෙ ධම්මෙ භාවයිත්වා, තයො සුඛසමුද්දයෙ;

අබ්‍යාපජ්ඣං සුඛං ලොකං, පණ්ඩිතො උපපජ්ජතී’’ති.

บัณฑิตเจริญธรรม ๓ ประการ อันเป็นที่เกิดแห่งสุขเหล่านี้แล้ว ย่อมเข้าถึงโลกที่มีสุข ไม่มีทุกข์เบียดเบียน”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๑

2. චක්ඛුසුත්තං

๒. จักขุสูตร

61. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๑. ข้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, චක්ඛූනි. කතමානි තීණි? මංසචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛු – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි චක්ඛූනී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย จักขุ ๓ ประการนี้ จักขุ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. มังสจักขุ (ตาเนื้อ) ๒. ทิพพจักขุ (ตาทิพย์) ๓. ปัญญาจักขุ (ตาปัญญา) ภิกษุทั้งหลาย จักขุ ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘මංසචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛු අනුත්තරං;

එතානි තීණි චක්ඛූනි, අක්ඛාසි පුරිසුත්තමො.

“พระบุรุษสูงสุดได้ตรัสบอกจักขุ ๓ ประการนี้ คือ มังสจักขุ ทิพพจักขุ และปัญญาจักขุอันยอดเยี่ยม

‘‘මංසචක්ඛුස්ස උප්පාදො, මග්ගො දිබ්බස්ස චක්ඛුනො;

යතො ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤාචක්ඛු අනුත්තරං;

යස්ස චක්ඛුස්ස පටිලාභා, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති.

การเกิดขึ้นแห่งมังสจักขุเป็นทางแห่งทิพพจักขุ เมื่อใด ญาณคือปัญญาจักขุอันยอดเยี่ยมเกิดขึ้น เพราะได้จักขุนั้น บุคคลย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๒

3. ඉන්ද්‍රියසුත්තං

๓. อินทริยสูตร

62. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๒. ข้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානි. කතමානි තීණි? අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං, අඤ්ඤින්ද්‍රියං, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි ඉන්ද්‍රියානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการนี้ อินทรีย์ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ (อินทรีย์ของผู้ปฏิบัติโดยมีความหมายว่า ‘เราจักรู้ธรรมที่ยังไม่รู้’) ๒. อัญญินทรีย์ (อินทรีย์คือปัญญา) ๓. อัญญาตาวินทรีย์ (อินทรีย์ของผู้รู้ทั่วถึงแล้ว) ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා.

“เมื่อพระเสขะผู้กำลังศึกษาดำเนินตามทางอันตรง ญาณย่อมเกิดขึ้นก่อนในความสิ้นไป ต่อจากนั้น อัญญา (ความรู้ทั่วถึง) จึงเกิดขึ้น

‘‘තතො [Pg.232] අඤ්ඤා විමුත්තස්ස, ඤාණං වෙ හොති තාදිනො;

අකුප්පා මෙ විමුත්තීති, භවසංයොජනක්ඛයා.

ต่อจากนั้น ญาณของผู้คงที่ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งภวสังโยชน์ย่อมเกิดขึ้นว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ’

‘‘ස වෙ ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො, සන්තො සන්තිපදෙ රතො;

ධාරෙති අන්තිමං දෙහං, ජෙත්වා මාරං සවාහිනි’’න්ති.

ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยอินทรีย์ สงบระงับ ยินดีในบทอันสงบ ชนะมารพร้อมทั้งพาหนะได้แล้ว ย่อมทรงร่างกายสุดท้ายไว้”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๓

4. අද්ධාසුත්තං

๔. อัทธาสูตร

63. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๓. ข้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ พระอรหันต์ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අද්ධා. කතමෙ තයො? අතීතො අද්ධා, අනාගතො අද්ධා, පච්චුප්පන්නො අද්ධා – ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො අද්ධා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย กาล ๓ ประการนี้ กาล ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. อดีตกาล (กาลที่ล่วงไปแล้ว) ๒. อนาคตกาล (กาลที่ยังมาไม่ถึง) ๓. ปัจจุบันกาล (กาลที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า) ภิกษุทั้งหลาย กาล ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො සත්තා, අක්ඛෙය්‍යස්මිං පතිට්ඨිතා;

අක්ඛෙය්‍යං අපරිඤ්ඤාය, යොගමායන්ති මච්චුනො.

สัตว์ทั้งหลายมีความสำคัญในขันธ์ ๕ ว่าเป็นสาระ ตั้งมั่นอยู่ในขันธ์ ๕ เพราะไม่กำหนดรู้ขันธ์ ๕ จึงตกอยู่ในอำนาจแห่งมัจจุ

‘‘අක්ඛෙය්‍යඤ්ච පරිඤ්ඤාය, අක්ඛාතාරං න මඤ්ඤති;

ඵුට්ඨො විමොක්ඛො මනසා, සන්තිපදමනුත්තරං.

ส่วนบุคคลผู้กำหนดรู้ขันธ์ ๕ แล้ว ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายผู้กล่าวธรรม ท่านมีใจสัมผัสวิโมกข์ คือ สันติบทอันยอดเยี่ยม

‘‘ස වෙ අක්ඛෙය්‍යසම්පන්නො, සන්තො සන්තිපදෙ රතො;

සඞ්ඛායසෙවී ධම්මට්ඨො, සඞ්ඛ්‍යං නොපෙති වෙදගූ’’ති.

ผู้ถึงพร้อมด้วยการกำหนดรู้ขันธ์ ๕ นั้นแล เป็นผู้สงบ ยินดีในสันติบท พิจารณาเสพธรรม ตั้งมั่นอยู่ในธรรม เป็นผู้รู้จบเวท ย่อมไม่เข้าถึงการนับ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้ว ฉะนี้แล จบจตุตถสูตร

5. දුච්චරිතසුත්තං

๕. ๕. ทุจริตสูตร

64. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๔. เรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, දුච්චරිතානි. කතමානි තීණි? කායදුච්චරිතං, වචීදුච්චරිතං, මනොදුච්චරිතං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි දුච්චරිතානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการนี้ ทุจริต ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ภิกษุทั้งหลาย ทุจริต ๓ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කායදුච්චරිතං කත්වා, වචීදුච්චරිතානි ච;

මනොදුච්චරිතං කත්වා, යඤ්චඤ්ඤං දොසසංහිතං.

คนไม่มีปัญญาทำกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต และกรรมอย่างอื่นที่ประกอบด้วยโทษ

‘‘අකත්වා [Pg.233] කුසලං කම්මං, කත්වානාකුසලං බහුං;

කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො, නිරයං සොපපජ්ජතී’’ති.

ไม่ทำกรรมดี ทำกรรมชั่วไว้มาก หลังจากตายแล้ว ย่อมเข้าถึงนรก

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้ว ฉะนี้แล จบปัญจมสูตร

6. සුචරිතසුත්තං

๖. ๖. สุจริตสูตร

65. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๕. เรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සුචරිතානි. කතමානි තීණි? කායසුචරිතං, වචීසුචරිතං, මනොසුචරිතං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි සුචරිතානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการนี้ สุจริต ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ภิกษุทั้งหลาย สุจริต ๓ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කායදුච්චරිතං හිත්වා, වචීදුච්චරිතානි ච;

මනොදුච්චරිතං හිත්වා, යඤ්චඤ්ඤං දොසසංහිතං.

คนมีปัญญาละกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต และกรรมอย่างอื่นที่ประกอบด้วยโทษเสีย

‘‘අකත්වාකුසලං කම්මං, කත්වාන කුසලං බහුං;

කායස්ස භෙදා සප්පඤ්ඤො, සග්ගං සො උපපජ්ජතී’’ති.

ไม่ทำกรรมชั่ว ทำกรรมดีไว้มาก หลังจากตายแล้ว ย่อมเข้าถึงสวรรค์

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้ว ฉะนี้แล จบฉัฏฐสูตร

7. සොචෙය්‍යසුත්තං

๗. ๗. โสเจยยสูตร

66. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๖. เรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සොචෙය්‍යානි. කතමානි තීණි? කායසොචෙය්‍යං, වචීසොචෙය්‍යං, මනොසොචෙය්‍යං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි සොචෙය්‍යානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย โสเจยยะ (ความสะอาด) ๓ ประการนี้ โสเจยยะ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายโสเจยยะ (ความสะอาดทางกาย) วจีโสเจยยะ (ความสะอาดทางวาจา) มโนโสเจยยะ (ความสะอาดทางใจ) ภิกษุทั้งหลาย โสเจยยะ ๓ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කායසුචිං වචීසුචිං, චෙතොසුචිමනාසවං;

සුචිං සොචෙය්‍යසම්පන්නං, ආහු සබ්බප්පහායින’’න්ති.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวผู้มีกายสะอาด มีวาจาสะอาด มีใจสะอาด ไม่มีอาสวะ ผู้สะอาด ถึงพร้อมด้วยความสะอาด ผู้ละกิเลสได้ทั้งหมดว่า ‘เป็นผู้สะอาด’

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้ว ฉะนี้แล จบสัตตมสูตร

8. මොනෙය්‍යසුත්තං

๘. ๘. โมเนยยสูตร

67. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.234] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๗. เรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, මොනෙය්‍යානි. කතමානි තීණි? කායමොනෙය්‍යං, වචීමොනෙය්‍යං, මනොමොනෙය්‍යං – ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි මොනෙය්‍යානී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย โมเนยยะ (ความเป็นมุนี) ๓ ประการนี้ โมเนยยะ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ กายโมเนยยะ (ความเป็นมุนีทางกาย) วจีโมเนยยะ (ความเป็นมุนีทางวาจา) มโนโมเนยยะ (ความเป็นมุนีทางใจ) ภิกษุทั้งหลาย โมเนยยะ ๓ ประการนี้แล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කායමුනිං වචීමුනිං, මනොමුනිමනාසවං;

මුනිං මොනෙය්‍යසම්පන්නං, ආහු නින්හාතපාපක’’න්ති.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวผู้เป็นมุนีทางกาย เป็นมุนีทางวาจา เป็นมุนีทางใจ ไม่มีอาสวะ ผู้เป็นมุนี ถึงพร้อมด้วยโมเนยยธรรม ผู้มีบาปอันลอยแล้วว่า ‘เป็นมุนี’

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้ว ฉะนี้แล จบอัฏฐมสูตร

9. පඨමරාගසුත්තං

๙. ๙. ปฐมราคสูตร

68. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๘. เรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘යස්ස කස්සචි, භික්ඛවෙ, රාගො අප්පහීනො, දොසො අප්පහීනො, මොහො අප්පහීනො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ‘බද්ධො මාරස්ස පටිමුක්කස්ස මාරපාසො යථාකාමකරණීයො පාපිමතො’. යස්ස කස්සචි, භික්ඛවෙ, රාගො පහීනො, දොසො පහීනො, මොහො පහීනො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ‘අබද්ධො මාරස්ස ඔමුක්කස්ස මාරපාසො න යථා කාමකරණීයො පාපිමතො’’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดยังละราคะไม่ได้ ยังละโทสะไม่ได้ ยังละโมหะไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย ผู้นี้เรียกว่า ‘ผู้ถูกมารผูกไว้ สวมบ่วงของมารไว้ เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปทำได้ตามใจชอบ’ ภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดละราคะได้แล้ว ละโทสะได้แล้ว ละโมหะได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ผู้นี้เรียกว่า ‘ผู้ที่มารผูกไว้ไม่ได้ ปลดบ่วงของมารได้แล้ว เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปทำตามใจชอบไม่ได้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යස්ස රාගො ච දොසො ච, අවිජ්ජා ච විරාජිතා;

තං භාවිතත්තඤ්ඤතරං, බ්‍රහ්මභූතං තථාගතං;

බුද්ධං වෙරභයාතීතං, ආහු සබ්බප්පහායින’’න්ති.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวผู้ที่ราคะ โทสะ และอวิชชาจางไปแล้วนั้นว่า เป็นผู้มีตนอบรมแล้ว เป็นผู้ประเสริฐ เป็นตถาคต เป็นพุทธะ ล่วงพ้นเวรและภัย เป็นผู้ละกิเลสได้ทั้งหมด

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๙

10. දුතියරාගසුත්තං

๑๐. ๑๐. ทุติยราคสูตร

69. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๖๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘යස්ස කස්සචි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා රාගො අප්පහීනො, දොසො අප්පහීනො, මොහො අප්පහීනො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, න ‘අතරි [Pg.235] සමුද්දං සඌමිං සවීචිං සාවට්ටං සගහං සරක්ඛසං’. යස්ස කස්සචි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වා රාගො පහීනො, දොසො පහීනො, මොහො පහීනො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ‘අතරි සමුද්දං සඌමිං සවීචිං සාවට්ටං සගහං සරක්ඛසං, තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ยังละราคะไม่ได้ ยังละโทสะไม่ได้ ยังละโมหะไม่ได้ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนี้ เราเรียกว่า ‘ยังข้ามสมุทรที่มีคลื่น มีระลอก มีน้ำวน มีปลาร้าย มีรากษสไม่ได้’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ละราคะได้แล้ว ละโทสะได้แล้ว ละโมหะได้แล้ว ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนี้ เราเรียกว่า ‘ข้ามสมุทรที่มีคลื่น มีระลอก มีน้ำวน มีปลาร้าย มีรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามได้ ถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์’” พระผู้มีพระภาคตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යස්ස රාගො ච දොසො ච, අවිජ්ජා ච විරාජිතා;

සොමං සමුද්දං සගහං සරක්ඛසං, සඌමිභයං දුත්තරං අච්චතාරි.

บุคคลใดคลายราคะ โทสะ และอวิชชาได้แล้ว บุคคลนั้นข้ามสมุทรนี้ ที่มีปลาร้าย รากษส และคลื่นน่ากลัว ซึ่งข้ามได้ยาก

‘‘සඞ්ගාතිගො මච්චුජහො නිරූපධි, පහාසි දුක්ඛං අපුනබ්භවාය;

අත්ථඞ්ගතො සො න පමාණමෙති, අමොහයි මච්චුරාජන්ති බ්‍රූමී’’ති.

เรากล่าวว่า ‘บุคคลนั้นก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้อง ละมัจจุราชได้ ไม่มีอุปธิ ละทุกข์ได้เพื่อความไม่มีภพอีกต่อไป เป็นผู้ดับแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงการนับว่ามีหรือไม่มี ทำให้มัจจุราชหลง’

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๑๐

දුතියො වග්ගො නිට්ඨිතො.

จบวรรคที่ ๒

තස්සුද්දානං –

หัวข้อประจำวรรคนี้

පුඤ්ඤං චක්ඛු අථ ඉන්ද්‍රියානි, අද්ධා ච චරිතං දුවෙ සොචි ;

මුනො අථ රාගදුවෙ, පුන වග්ගමාහු දුතියමුත්තමන්ති.

ว่าด้วยเรื่องบุญ ๑ สูตร เรื่องจักขุ ๑ สูตร เรื่องอินทรีย์ ๑ สูตร เรื่องกาล ๑ สูตร เรื่องจริต ๑ สูตร เรื่องโสจิ ๒ สูตร เรื่องมุนี ๑ สูตร เรื่องราคะ ๒ สูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร ซึ่งท่านกล่าวว่าเป็นวรรคที่ ๒ อันสูงสุด

3. තතියවග්ගො

๓. วรรคที่ ๓

1. මිච්ඡාදිට්ඨිකසුත්තං

๑. ๑. มิจฉาทิฏฐิกสูตร

70. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා වචීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනොදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා.

“ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นแล้วซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ผู้กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘තං [Pg.236] ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, නාඤ්ඤස්ස සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා සුත්වා වදාමි. දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා වචීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනොදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා. අපි ච, භික්ඛවෙ, යදෙව සාමං ඤාතං සාමං දිට්ඨං සාමං විදිතං තදෙවාහං වදාමි.

ภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวคำนั้นเพราะฟังจากสมณะหรือพราหมณ์อื่น แต่เรากล่าวเฉพาะสิ่งที่เรารู้เอง เห็นเอง ทราบเองเท่านั้นว่า ‘เราเห็นแล้วซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ผู้กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා වචීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනොදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นแล้วซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ผู้กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” พระผู้มีพระภาคตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘මිච්ඡා මනං පණිධාය, මිච්ඡා වාචඤ්ච භාසිය ;

මිච්ඡා කම්මානි කත්වාන, කායෙන ඉධ පුග්ගලො.

บุคคลในโลกนี้ ตั้งใจไว้ผิด พูดวาจาผิด ทำกรรมทางกายผิด

‘‘අප්පස්සුතාපුඤ්ඤකරො, අප්පස්මිං ඉධ ජීවිතෙ;

කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො, නිරයං සොපපජ්ජතී’’ති.

เป็นผู้ได้สดับน้อย ไม่ทำบุญไว้ในชีวิตอันน้อยนิดนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ผู้มีปัญญาทรามนั้น ย่อมไปเกิดในนรก

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๑

2. සම්මාදිට්ඨිකසුත්තං

๒. ๒. สัมมาทิฏฐิกสูตร

71. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා.

“ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นแล้วซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์

‘‘තං ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, නාඤ්ඤස්ස සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා සුත්වා වදාමි. දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං [Pg.237] මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා. අපි ච, භික්ඛවෙ, යදෙව සාමං ඤාතං සාමං දිට්ඨං සාමං විදිතං තදෙවාහං වදාමි.

ภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวคำนั้นเพราะฟังจากสมณะหรือพราหมณ์อื่น แต่เรากล่าวเฉพาะสิ่งที่เรารู้เอง เห็นเอง ทราบเองเท่านั้นว่า ‘เราเห็นแล้วซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์’

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นแล้วซึ่งสัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์” พระผู้มีพระภาคตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සම්මා මනං පණිධාය, සම්මා වාචඤ්ච භාසිය ;

සම්මා කම්මානි කත්වාන, කායෙන ඉධ පුග්ගලො.

บุคคลในโลกนี้ ตั้งใจไว้ชอบ พูดวาจาชอบ ทำกรรมทางกายชอบ

‘‘බහුස්සුතො පුඤ්ඤකරො, අප්පස්මිං ඉධ ජීවිතෙ;

කායස්ස භෙදා සප්පඤ්ඤො, සග්ගං සො උපපජ්ජතී’’ති.

เป็นพหูสูต ทำบุญไว้ในชีวิตอันน้อยนิดนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ผู้มีปัญญานั้น ย่อมไปเกิดในสวรรค์

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๒

3. නිස්සරණියසුත්තං

๓. ๓. นิสสรณิยสูตร

72. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, නිස්සරණියා ධාතුයො. කතමා තිස්සො? කාමානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්මං, රූපානමෙතං නිස්සරණං යදිදං ආරුප්පං, යං ඛො පන කිඤ්චි භූතං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං නිරොධො තස්ස නිස්සරණං – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො නිස්සරණියා ධාතුයො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย นิสสรณียธาตุ (สภาวะเป็นแดนสลัดออก) ๓ ประการนี้ นิสสรณียธาตุ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. เนกขัมมะ เป็นเครื่องสลัดออกจากกาม ๒. อรูป เป็นเครื่องสลัดออกจากรูป ๓. นิโรธ เป็นเครื่องสลัดออกจากสิ่งใดก็ตามที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นสังขตธรรม อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย นิสสรณียธาตุ ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කාමනිස්සරණං ඤත්වා, රූපානඤ්ච අතික්කමං;

සබ්බසඞ්ඛාරසමථං, ඵුසං ආතාපි සබ්බදා.

ผู้มีความเพียรเครื่องเผากิเลส รู้ชัดทางสลัดออกจากกาม และความก้าวล่วงรูปทั้งหลาย สัมผัสความสงบแห่งสังขารทั้งปวงอยู่ทุกเมื่อ

‘‘ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛු, යතො තත්ථ විමුච්චති;

අභිඤ්ඤාවොසිතො සන්තො, ස වෙ යොගාතිගො මුනී’’ති.

ภิกษุนั้นแลชื่อว่าเป็นผู้เห็นโดยชอบ เพราะหลุดพ้นในธรรมนั้น เป็นผู้สงบระงับ อยู่จบด้วยอภิญญา ท่านผู้นั้นแลชื่อว่าเป็นมุนีผู้ก้าวล่วงโยคะได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๓

4. සන්තතරසුත්තං

๔. สันตตรสูตรที่ ๔

73. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.238] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคตรัสข้อความนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสข้อความนี้ไว้ว่า

‘‘රූපෙහි, භික්ඛවෙ, අරූපා සන්තතරා, අරූපෙහි නිරොධො සන්තතරො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย อรูปสงบกว่ารูป นิโรธสงบกว่าอรูป พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යෙ ච රූපූපගා සත්තා, යෙ ච අරූපට්ඨායිනො ;

නිරොධං අප්පජානන්තා, ආගන්තාරො පුනබ්භවං.

สัตว์เหล่าใดเข้าถึงรูปภพ และสัตว์เหล่าใดตั้งอยู่ในอรูปภพ สัตว์เหล่านั้นไม่รู้แจ้งนิโรธ จึงเป็นผู้ต้องกลับมาสู่ภพใหม่อีก

‘‘යෙ ච රූපෙ පරිඤ්ඤාය, අරූපෙසු අසණ්ඨිතා;

නිරොධෙ යෙ විමුච්චන්ති, තෙ ජනා මච්චුහායිනො.

ส่วนชนเหล่าใดกำหนดรู้รูปทั้งหลายแล้ว ไม่ตั้งอยู่ในอรูปภพ ชนเหล่านั้นหลุดพ้นแล้วในนิโรธ เป็นผู้ละมัจจุได้

‘‘කායෙන අමතං ධාතුං, ඵුසයිත්වා නිරූපධිං;

උපධිප්පටිනිස්සග්ගං, සච්ඡිකත්වා අනාසවො;

දෙසෙති සම්මාසම්බුද්ධො, අසොකං විරජං පද’’න්ති.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีอาสวะ ทรงสัมผัสอมตธาตุที่ไม่มีอุปธิด้วยพระนามกาย ทรงทำให้แจ้งซึ่งธรรมเป็นที่สละคืนอุปธิแล้ว ทรงแสดงบทที่ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๔

5. පුත්තසුත්තං

๕. ปุตตสูตรที่ ๕

74. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคตรัสข้อความนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสข้อความนี้ไว้ว่า

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුත්තා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං. කතමෙ තයො? අතිජාතො, අනුජාතො, අවජාතොති.

ภิกษุทั้งหลาย บุตร ๓ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกไหนบ้าง คือ อติชาตบุตร อนุชาตบุตร และอวชาตบุตร

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පුත්තො අතිජාතො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, පුත්තස්ස මාතාපිතරො හොන්ති න බුද්ධං සරණං ගතා, න ධම්මං සරණං ගතා, න සඞ්ඝං සරණං ගතා; පාණාතිපාතා අප්පටිවිරතා, අදින්නාදානා අප්පටිවිරතා, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා අප්පටිවිරතා, මුසාවාදා අප්පටිවිරතා, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා අප්පටිවිරතා, දුස්සීලා පාපධම්මා. පුත්තො ච නෙසං හොති බුද්ධං සරණං ගතො, ධම්මං සරණං ගතො, සඞ්ඝං සරණං ගතො; පාණාතිපාතා පටිවිරතො, අදින්නාදානා පටිවිරතො, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතො, මුසාවාදා පටිවිරතො, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතො, සීලවා කල්‍යාණධම්මො. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, පුත්තො අතිජාතො හොති.

ภิกษุทั้งหลาย อติชาตบุตรเป็นอย่างไร คือ มารดาบิดาของบุตรในโลกนี้ ไม่ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ไม่ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ไม่ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ไม่เว้นขาดจากปาณาติบาต ไม่เว้นขาดจากอทินนาทาน ไม่เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร ไม่เว้นขาดจากมุสาวาท ไม่เว้นขาดจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน เป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทราม ส่วนบุตรของท่านเหล่านั้นเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน เป็นผู้มีศีล มีธรรมงาม ภิกษุทั้งหลาย อติชาตบุตรเป็นอย่างนี้แล

‘‘කථඤ්ච[Pg.239], භික්ඛවෙ, පුත්තො අනුජාතො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, පුත්තස්ස මාතාපිතරො හොන්ති බුද්ධං සරණං ගතා, ධම්මං සරණං ගතා, සඞ්ඝං සරණං ගතා; පාණාතිපාතා පටිවිරතා, අදින්නාදානා පටිවිරතා, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා, මුසාවාදා පටිවිරතා, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා, සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා. පුත්තොපි නෙසං හොති බුද්ධං සරණං ගතො, ධම්මං සරණං ගතො, සඞ්ඝං සරණං ගතො; පාණාතිපාතා පටිවිරතො, අදින්නාදානා පටිවිරතො, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතො, මුසාවාදා පටිවිරතො, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතො, සීලවා කල්‍යාණධම්මො. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, පුත්තො අනුජාතො හොති.

ภิกษุทั้งหลาย อนุชาตบุตรเป็นอย่างไร คือ มารดาบิดาของบุตรในโลกนี้ เป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน เป็นผู้มีศีล มีธรรมงาม แม้บุตรของท่านเหล่านั้นก็เป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน เป็นผู้มีศีล มีธรรมงาม ภิกษุทั้งหลาย อนุชาตบุตรเป็นอย่างนี้แล

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පුත්තො අවජාතො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, පුත්තස්ස මාතාපිතරො හොන්ති බුද්ධං සරණං ගතා, ධම්මං සරණං ගතා, සඞ්ඝං සරණං ගතා; පාණාතිපාතා පටිවිරතා, අදින්නාදානා පටිවිරතා, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා, මුසාවාදා පටිවිරතා, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා, සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා. පුත්තො ච නෙසං හොති න බුද්ධං සරණං ගතො, න ධම්මං සරණං ගතො, න සඞ්ඝං සරණං ගතො; පාණාතිපාතා අප්පටිවිරතො, අදින්නාදානා අප්පටිවිරතො, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා අප්පටිවිරතො, මුසාවාදා අප්පටිවිරතො, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා අප්පටිවිරතො, දුස්සීලො පාපධම්මො. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, පුත්තො අවජාතො හොති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො පුත්තා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මි’’න්ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย อวชาตบุตรเป็นอย่างไร คือ มารดาบิดาของบุตรในโลกนี้ เป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน เป็นผู้มีศีล มีธรรมงาม ส่วนบุตรของท่านเหล่านั้น ไม่ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ไม่ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ไม่ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ไม่เว้นขาดจากปาณาติบาต ไม่เว้นขาดจากอทินนาทาน ไม่เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร ไม่เว้นขาดจากมุสาวาท ไม่เว้นขาดจากสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน เป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทราม ภิกษุทั้งหลาย อวชาตบุตรเป็นอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย บุตร ๓ จำพวกนี้แล มีปรากฏอยู่ในโลก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අතිජාතං අනුජාතං, පුත්තමිච්ඡන්ති පණ්ඩිතා;

අවජාතං න ඉච්ඡන්ති, යො හොති කුලගන්ධනො.

บัณฑิตทั้งหลายย่อมปรารถนาบุตรผู้เป็นอติชาต และอนุชาต แต่ไม่ปรารถนาบุตรผู้เป็นอวชาต ซึ่งเป็นผู้ทำลายตระกูล

‘‘එතෙ ඛො පුත්තා ලොකස්මිං, යෙ භවන්ති උපාසකා;

සද්ධා සීලෙන සම්පන්නා, වදඤ්ඤූ වීතමච්ඡරා;

චන්දො අබ්භඝනා මුත්තො, පරිසාසු විරොචරෙ’’ති.

บุตรเหล่าใดในโลกเป็นอุบาสก ถึงพร้อมด้วยศรัทธาและศีล รู้ถ้อยคำของผู้ขอ ปราศจากความตระหนี่ บุตรเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองในบริษัท ดุจพระจันทร์พ้นจากหมู่เมฆ ฉะนั้น

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๕

6. අවුට්ඨිකසුත්තං

๖. อวุฏฐิกสูตรที่ ๖

75. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคตรัสข้อความนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสข้อความนี้ไว้ว่า

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මිං. කතමෙ තයො? අවුට්ඨිකසමො, පදෙසවස්සී, සබ්බත්ථාභිවස්සී.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกไหนบ้าง คือ บุคคลเปรียบด้วยเมฆไม่ให้ฝนตก ๑ บุคคลเปรียบด้วยเมฆให้ฝนตกบางแห่ง ๑ บุคคลเปรียบด้วยเมฆให้ฝนตกทั่วทุกแห่ง ๑

‘‘කථඤ්ච[Pg.240], භික්ඛවෙ, පුග්ගලො අවුට්ඨිකසමො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො සබ්බෙසඤ්ඤෙව න දාතා හොති, සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො අවුට්ඨිකසමො හොති.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเปรียบด้วยเมฆไม่ให้ฝนตกเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่เป็นผู้ให้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ระเบียบดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ แก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจก ทั้งปวงเลย ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเปรียบด้วยเมฆไม่ให้ฝนตกเป็นอย่างนี้แล

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො පදෙසවස්සී හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො එකච්චානං දාතා (හොති), එකච්චානං න දාතා හොති සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො පදෙසවස්සී හොති.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเปรียบด้วยเมฆให้ฝนตกบางแห่งเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ให้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ระเบียบดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีปโคมไฟ แก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจกบางพวก แต่ไม่ให้แก่บางพวก ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเปรียบด้วยเมฆให้ฝนตกบางแห่งเป็นอย่างนี้แล

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො සබ්බත්ථාභිවස්සී හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො සබ්බෙසංව දෙති, සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යං. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො සබ්බත්ථාභිවස්සී හොති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො පුග්ගලා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මි’’න්ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้เปรียบด้วยฝนตกทั่วทุกแห่งเป็นอย่างไร คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมให้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปโคมไฟแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจกทั้งปวง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เปรียบด้วยฝนตกทั่วทุกแห่งเป็นอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกนี้แล มีปรากฏอยู่ในโลก" พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘න සමණෙ න බ්‍රාහ්මණෙ, න කපණද්ධිකවනිබ්බකෙ;

ලද්ධාන සංවිභාජෙති, අන්නං පානඤ්ච භොජනං;

තං වෙ අවුට්ඨිකසමොති, ආහු නං පුරිසාධමං.

บุคคลใดได้ข้าว น้ำ และโภชนะแล้ว ไม่แบ่งปันให้แก่สมณะ พราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจก บัณฑิตทั้งหลายกล่าวเรียกบุรุษชั่วนั้นว่า เป็นผู้เปรียบด้วยฝนแล้ง

‘‘එකච්චානං න දදාති, එකච්චානං පවෙච්ඡති;

තං වෙ පදෙසවස්සීති, ආහු මෙධාවිනො ජනා.

ส่วนบุคคลใด ไม่ให้แก่คนบางพวก แต่ให้แก่คนบางพวก ผู้มีปัญญาทั้งหลายกล่าวเรียกบุคคลนั้นว่า เป็นผู้เปรียบด้วยฝนตกบางแห่ง

‘‘සුභික්ඛවාචො පුරිසො, සබ්බභූතානුකම්පකො;

ආමොදමානො පකිරෙති, දෙථ දෙථාති භාසති.

ส่วนบุรุษผู้มีวาจาไพเราะ อนุเคราะห์แก่สัตว์ทั้งปวง มีใจยินดีร่าเริง แจกจ่ายทาน กล่าวอยู่ว่า ท่านทั้งหลายจงให้ ท่านทั้งหลายจงให้

‘‘යථාපි මෙඝො ථනයිත්වා, ගජ්ජයිත්වා පවස්සති;

ථලං නින්නඤ්ච පූරෙති, අභිසන්දන්තොව වාරිනා.

เปรียบเหมือนเมฆคำรามลั่นแล้วตกลงมา ยังที่ดอนและที่ลุ่มให้เต็มเปี่ยมด้วยน้ำ ฉันใด

‘‘එවමෙව [Pg.241] ඉධෙකච්චො, පුග්ගලො හොති තාදිසො;

ධම්මෙන සංහරිත්වාන, උට්ඨානාධිගතං ධනං;

තප්පෙති අන්නපානෙන, සම්මා පත්තෙ වනිබ්බකෙ’’ති.

บุคคลบางคนในโลกนี้ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เขาแสวงหาทรัพย์ที่ได้มาด้วยความหมั่นเพียรโดยธรรมแล้ว ย่อมบำรุงวณิพกผู้มาถึงแล้วให้ยินดีด้วยข้าวและน้ำโดยชอบ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๖

7. සුඛපත්ථනාසුත්තං

๗. สุขปัตถนาสูตร

76. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๖. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සුඛානි පත්ථයමානො සීලං රක්ඛෙය්‍ය පණ්ඩිතො. කතමානි තීණි? පසංසා මෙ ආගච්ඡතූති සීලං රක්ඛෙය්‍ය පණ්ඩිතො, භොගා මෙ උප්පජ්ජන්තූති සීලං රක්ඛෙය්‍ය පණ්ඩිතො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සාමීති සීලං රක්ඛෙය්‍ය පණ්ඩිතො. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි සුඛානි පත්ථයමානො සීලං රක්ඛෙය්‍ය පණ්ඩිතො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตเมื่อปรารถนาสุข ๓ ประการนี้ พึงรักษาศีล สุข ๓ ประการอะไรบ้าง คือ บัณฑิตเมื่อปรารถนาว่า ขอสรรเสริญจงมาถึงเรา พึงรักษาศีล บัณฑิตเมื่อปรารถนาว่า ขอโภคะทั้งหลายจงเกิดขึ้นแก่เรา พึงรักษาศีล บัณฑิตเมื่อปรารถนาว่า หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ พึงรักษาศีล ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตเมื่อปรารถนาสุข ๓ ประการนี้แล พึงรักษาศีล" พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සීලං රක්ඛෙය්‍ය මෙධාවී, පත්ථයානො තයො සුඛෙ;

පසංසං විත්තලාභඤ්ච, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදනං.

ผู้มีปัญญาเมื่อปรารถนาสุข ๓ ประการ คือ ความสรรเสริญ การได้ทรัพย์ และความบันเทิงในสวรรค์เบื้องหน้า พึงรักษาศีล

‘‘අකරොන්තොපි චෙ පාපං, කරොන්තමුපසෙවති;

සඞ්කියො හොති පාපස්මිං, අවණ්ණො චස්ස රූහති.

ถึงแม้ไม่ทำบาป แต่ถ้าคบหากับผู้ทำบาป ก็ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจในบาปนั้น และชื่อเสียงที่ไม่ดีก็ย่อมฟุ้งไป

‘‘යාදිසං කුරුතෙ මිත්තං, යාදිසං චූපසෙවති;

ස වෙ තාදිසකො හොති, සහවාසො හි තාදිසො.

บุคคลทำคนเช่นใดให้เป็นมิตร และคบหาคนเช่นใด เขาก็ย่อมเป็นเช่นนั้น เพราะการอยู่ร่วมกันย่อมเป็นเช่นนั้น

‘‘සෙවමානො සෙවමානං, සම්ඵුට්ඨො සම්ඵුසං පරං;

සරො දිද්ධො කලාපංව, අලිත්තමුපලිම්පති;

උපලෙපභයා ධීරො, නෙව පාපසඛා සියා.

ผู้คบหา ย่อมติดตามผู้ที่ตนคบหา ผู้สัมผัส ย่อมติดตามผู้ที่ตนสัมผัส ลูกศรอาบยาพิษย่อมแปดเปื้อนแล่งลูกศรที่มิได้อาบยาพิษ ฉันใด บัณฑิตเพราะกลัวความแปดเปื้อน จึงไม่พึงมีคนชั่วเป็นสหาย ฉันนั้น

‘‘පූතිමච්ඡං කුසග්ගෙන, යො නරො උපනය්හති;

කුසාපි පූති වායන්ති, එවං බාලූපසෙවනා.

คนใดห่อปลาเน่าด้วยใบหญ้าคา แม้ใบหญ้าคาก็พลอยมีกลิ่นเหม็นเน่าไปด้วย การคบคนพาลก็เป็นเช่นนั้น

‘‘තගරඤ්ච පලාසෙන, යො නරො උපනය්හති;

පත්තාපි සුරභි වායන්ති, එවං ධීරූපසෙවනා.

คนใดห่อกฤษณาด้วยใบไม้ แม้ใบไม้ก็พลอยมีกลิ่นหอมไปด้วย การคบบัณฑิตก็เป็นเช่นนั้น

‘‘තස්මා [Pg.242] පත්තපුටස්සෙව, ඤත්වා සම්පාකමත්තනො;

අසන්තෙ නුපසෙවෙය්‍ය, සන්තෙ සෙවෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

අසන්තො නිරයං නෙන්ති, සන්තො පාපෙන්ති සුග්ගති’’න්ති.

เพราะฉะนั้น บัณฑิตรู้ผลได้ผลเสียของตน ดุจห่อใบไม้แล้ว ไม่พึงคบอสัตบุรุษ พึงคบสัตบุรุษ เพราะอสัตบุรุษย่อมนำไปสู่นรก สัตบุรุษย่อมนำไปสู่สุคติ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๗

8. භිදුරසුත්තං

๘. ภิทุรสูตร

77. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๗. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘භිදුරායං, භික්ඛවෙ, කායො, විඤ්ඤාණං විරාගධම්මං, සබ්බෙ උපධී අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย กายนี้มีอันแตกสลายเป็นธรรมดา วิญญาณมีอันคลายกำหนัดเป็นธรรมดา อุปธิทั้งปวงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา" พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කායඤ්ච භිදුරං ඤත්වා, විඤ්ඤාණඤ්ච විරාගුනං ;

උපධීසු භයං දිස්වා, ජාතිමරණමච්චගා;

සම්පත්වා පරමං සන්තිං, කාලං කඞ්ඛති භාවිතත්තො’’ති.

ผู้มีตนอบรมแล้ว รู้กายว่ามีอันแตกสลาย และรู้วิญญาณว่ามีอันคลายกำหนัด เห็นภัยในอุปธิทั้งหลาย ล่วงพ้นชาติและมรณะ บรรลุสันติอย่างยิ่ง ย่อมรอคอยกาลเวลา

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. ධාතුසොසංසන්දනසුත්තං

๙. ธาตุโสสังสันทนสูตร

78. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๘. ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ධාතුසො, භික්ඛවෙ, සත්තා සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්ති. හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙහි සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්ති, කල්‍යාණාධිමුත්තිකා සත්තා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙහි සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්ති.

ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้าสมาคมกันโดยธาตุ คือ สัตว์พวกที่มีอัธยาศัยเลว ย่อมคบค้าสมาคมกับสัตว์พวกที่มีอัธยาศัยเลว สัตว์พวกที่มีอัธยาศัยดี ย่อมคบค้าสมาคมกับสัตว์พวกที่มีอัธยาศัยดี

‘‘අතීතම්පි, භික්ඛවෙ, අද්ධානං ධාතුසොව සත්තා සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දිංසු සමිංසු. හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙහි සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දිංසු සමිංසු, කල්‍යාණාධිමුත්තිකා සත්තා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙහි සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දිංසු සමිංසු.

ภิกษุทั้งหลาย แม้ในอดีตกาล สัตว์ทั้งหลายก็ได้คบค้าสมาคมกันโดยธาตุ คือ สัตว์พวกที่มีอัธยาศัยเลว ได้คบค้าสมาคมกับสัตว์พวกที่มีอัธยาศัยเลว สัตว์พวกที่มีอัธยาศัยดี ได้คบค้าสมาคมกับสัตว์พวกที่มีอัธยาศัยดี

‘‘අනාගතම්පි[Pg.243], භික්ඛවෙ, අද්ධානං ධාතුසොව සත්තා සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දිස්සන්ති සමෙස්සන්ති. හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙහි සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දිස්සන්ති සමෙස්සන්ති, කල්‍යාණාධිමුත්තිකා සත්තා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙහි සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දිස්සන්ති සමෙස්සන්ති.

ภิกษุทั้งหลาย แม้ในอนาคตกาล สัตว์ทั้งหลายก็จักคบค้าสมาคมกันโดยธาตุ คือ สัตว์พวกที่มีอัธยาศัยเลว จักคบค้าสมาคมกับสัตว์พวกที่มีอัธยาศัยเลว สัตว์พวกที่มีอัธยาศัยดี จักคบค้าสมาคมกับสัตว์พวกที่มีอัธยาศัยดี

‘‘එතරහිපි, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පනං අද්ධානං ධාතුසොව සත්තා සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්ති. හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙහි සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්ති, කල්‍යාණාධිමුත්තිකා සත්තා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙහි සත්තෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย แม้ในปัจจุบันกาลนี้ สัตว์ทั้งหลายก็ย่อมคบค้าสมาคมกันโดยธาตุ คือ สัตว์พวกที่มีอัธยาศัยเลว ย่อมคบค้าสมาคมกับสัตว์พวกที่มีอัธยาศัยเลว สัตว์พวกที่มีอัธยาศัยดี ย่อมคบค้าสมาคมกับสัตว์พวกที่มีอัธยาศัยดี" พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සංසග්ගා වනථො ජාතො, අසංසග්ගෙන ඡිජ්ජති;

පරිත්තං දාරුමාරුය්හ, යථා සීදෙ මහණ්ණවෙ.

กิเลสดุจป่ารกชัฏ เกิดขึ้นเพราะการคลุกคลี ย่อมถูกตัดขาดได้เพราะการไม่คลุกคลี บุคคลอาศัยไม้ท่อนเล็กๆ ย่อมจมลงในมหาสมุทร ฉันใด

‘‘එවං කුසීතමාගම්ම, සාධුජීවීපි සීදති;

තස්මා තං පරිවජ්ජෙය්‍ය, කුසීතං හීනවීරියං.

แม้ผู้มีชีวิตดีงาม อาศัยคนเกียจคร้านเข้าแล้ว ย่อมจมลง เพราะเหตุนั้น พึงเว้นคนเกียจคร้าน ผู้มีความเพียรเลวทรามนั้นเสีย

‘‘පවිවිත්තෙහි අරියෙහි, පහිතත්තෙහි ඣායිභි;

නිච්චං ආරද්ධවීරියෙහි, පණ්ඩිතෙහි සහාවසෙ’’ති.

พึงอยู่ร่วมกับบัณฑิตทั้งหลาย ผู้สงัด ผู้เป็นอริยะ ผู้มีตนส่งไปแล้ว ผู้เพ่งพินิจ ผู้ปรารภความเพียรเป็นนิตย์

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล นวมสูตรที่ ๙

10. පරිහානසුත්තං

๑๐. ปริหานสูตรที่ ๑๐

79. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๗๙. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සෙඛස්ස භික්ඛුනො පරිහානාය සංවත්තන්ති. කතමෙ තයො? ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙඛො භික්ඛු කම්මාරාමො හොති, කම්මරතො, කම්මාරාමතමනුයුත්තො; භස්සාරාමො හොති, භස්සරතො, භස්සාරාමතමනුයුත්තො; නිද්දාරාමො හොති, නිද්දාරතො, නිද්දාරාමතමනුයුත්තො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො ධම්මා සෙඛස්ස භික්ඛුනො පරිහානාය සංවත්තන්ති.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุผู้เป็นเสขะในธรรมวินัยนี้ (๑) เป็นผู้ยินดีในการงาน ชอบการงาน ประกอบความยินดีในการงานอยู่ (๒) เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ชอบการพูดคุย ประกอบความยินดีในการพูดคุยอยู่ (๓) เป็นผู้ยินดีในการนอนหลับ ชอบการนอนหลับ ประกอบความยินดีในการนอนหลับอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සෙඛස්ස භික්ඛුනො අපරිහානාය සංවත්තන්ති. කතමෙ තයො? ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙඛො භික්ඛු න කම්මාරාමො හොති, න කම්මරතො, න කම්මාරාමතමනුයුත්තො; න භස්සාරාමො හොති, න භස්සරතො, න භස්සාරාමතමනුයුත්තො; න නිද්දාරාමො හොති, න නිද්දාරතො[Pg.244], න නිද්දාරාමතමනුයුත්තො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො ධම්මා සෙඛස්ස භික්ඛුනො අපරිහානාය සංවත්තන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุผู้เป็นเสขะในธรรมวินัยนี้ (๑) เป็นผู้ไม่ยินดีในการงาน ไม่ชอบการงาน ไม่ประกอบความยินดีในการงานอยู่ (๒) เป็นผู้ไม่ยินดีในการพูดคุย ไม่ชอบการพูดคุย ไม่ประกอบความยินดีในการพูดคุยอยู่ (๓) เป็นผู้ไม่ยินดีในการนอนหลับ ไม่ชอบการนอนหลับ ไม่ประกอบความยินดีในการนอนหลับอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมแก่ภิกษุผู้เป็นเสขะ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කම්මාරාමො භස්සාරාමො, නිද්දාරාමො ච උද්ධතො;

අභබ්බො තාදිසො භික්ඛු, ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තමං.

ภิกษุผู้ยินดีในการงาน ยินดีในการพูดคุย ยินดีในการนอนหลับ และเป็นผู้ฟุ้งซ่าน ภิกษุเช่นนั้น ไม่ควรเพื่อจะถูกต้องสัมโพธิญาณอันสูงสุด

‘‘තස්මා හි අප්පකිච්චස්ස, අප්පමිද්ධො අනුද්ධතො;

භබ්බො සො තාදිසො භික්ඛු, ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තම’’න්ති.

เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุพึงเป็นผู้มีกิจน้อย มีความหลับน้อย ไม่ฟุ้งซ่าน ภิกษุเช่นนั้นแล ควรเพื่อจะถูกต้องสัมโพธิญาณอันสูงสุด

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล ทสมสูตรที่ ๑๐

තතියො වග්ගො නිට්ඨිතො.

ตติยวรรคที่ ๓ จบ

තස්සුද්දානං –

คาถาสรุปอุทเทสประจำวรรคนี้ คือ

ද්වෙ දිට්ඨී නිස්සරණං රූපං, පුත්තො අවුට්ඨිකෙන ච;

සුඛා ච භිදුරො ධාතු, පරිහානෙන තෙ දසාති.

ว่าด้วยทิฏฐิ ๒ สูตร นิสสรณะ รูปะ ปุตตะ อวุฏฐิกะ สุขะ ภิทุระ ธาตุ และปริหานะ รวมเป็น ๑๐ สูตร

4. චතුත්ථවග්ගො

๔. จตุตถวรรคที่ ๔

1. විතක්කසුත්තං

๑. วิตักกสูตรที่ ๑

80. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๐. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අකුසලවිතක්කා. කතමෙ තයො? අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො, ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තො විතක්කො, පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො අකුසලවිතක්කා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ ประการนี้ อกุศลวิตก ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ (๑) วิตกที่ประกอบด้วยความไม่ดูหมิ่น (๒) วิตกที่ประกอบด้วยลาภ สักการะ และชื่อเสียง (๓) วิตกที่ประกอบด้วยความเอ็นดูผู้อื่น ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අනවඤ්ඤත්තිසංයුත්තො, ලාභසක්කාරගාරවො;

සහනන්දී අමච්චෙහි, ආරා සංයොජනක්ඛයා.

ผู้ประกอบด้วยความไม่ดูหมิ่น เคารพในลาภและสักการะ ยินดีร่วมกับมิตรสหาย ย่อมอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งสังโยชน์

‘‘යො ච පුත්තපසුං හිත්වා, විවාහෙ සංහරානි ච;

භබ්බො සො තාදිසො භික්ඛු, ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තම’’න්ති.

ส่วนภิกษุใดละบุตร ปศุสัตว์ การแต่งงาน และการสะสมแล้วบวช ภิกษุเช่นนั้นแล ควรเพื่อจะถูกต้องสัมโพธิญาณอันสูงสุด

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล ปฐมสูตรที่ ๑

2. සක්කාරසුත්තං

๒. สักการสูตรที่ ๒

81. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.245] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๑. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා සක්කාරෙන අභිභූතා, පරියාදින්නචිත්තා, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා.

ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกสักการะครอบงำ มีจิตถูกกลุ้มรุม หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා අසක්කාරෙන අභිභූතා, පරියාදින්නචිත්තා, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා.

ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกความไม่มีสักการะครอบงำ มีจิตถูกกลุ้มรุม หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන ච තදුභයෙන අභිභූතා, පරියාදින්නචිත්තා, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා.

ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกสักการะและความไม่มีสักการะ ทั้ง ๒ อย่างนั้นครอบงำ มีจิตถูกกลุ้มรุม หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘තං ඛො පනාහං, භික්ඛවෙ, නාඤ්ඤස්ස සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා සුත්වා වදාමි; ( ) අපි ච, භික්ඛවෙ, යදෙව මෙ සාමං ඤාතං සාමං දිට්ඨං සාමං විදිතං තමෙවාහං වදාමි.

ภิกษุทั้งหลาย เรามิได้ฟังจากสมณะหรือพราหมณ์อื่นแล้วกล่าวเรื่องนั้น แต่เรื่องใดที่เรารู้เอง เห็นเอง ทราบเอง เรากล่าวเฉพาะเรื่องนั้นเท่านั้น

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා සක්කාරෙන අභිභූතා, පරියාදින්නචිත්තා, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා.

ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกสักการะครอบงำ มีจิตถูกกลุ้มรุม หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා අසක්කාරෙන අභිභූතා, පරියාදින්නචිත්තා, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා.

ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกความไม่มีสักการะครอบงำ มีจิตถูกกลุ้มรุม หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘දිට්ඨා මයා, භික්ඛවෙ, සත්තා සක්කාරෙන ච අසක්කාරෙන ච තදුභයෙන අභිභූතා, පරියාදින්නචිත්තා, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เราเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกสักการะและความไม่มีสักการะ ทั้ง ๒ อย่างนั้นครอบงำ มีจิตถูกกลุ้มรุม หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යස්ස සක්කරියමානස්ස, අසක්කාරෙන චූභයං;

සමාධි න විකම්පති, අප්පමාදවිහාරිනො.

สมาธิของผู้ที่ได้รับการสักการะอยู่ก็ดี ไม่ได้รับการสักการะก็ดี ทั้ง ๒ อย่างก็ดี ผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท ย่อมไม่หวั่นไหว

‘‘තං [Pg.246] ඣායිනං සාතතිකං, සුඛුමං දිට්ඨිවිපස්සකං;

උපාදානක්ඛයාරාමං, ආහු සප්පුරිසො ඉතී’’ති.

สัตบุรุษทั้งหลายเรียกบุคคลนั้น ผู้เพ่งพินิจ มีความเพียรต่อเนื่อง ผู้เห็นแจ้งทิฏฐิอย่างละเอียด ผู้ยินดีในความสิ้นไปแห่งอุปาทาน ว่าเป็นสัตบุรุษ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๒

3. දෙවසද්දසුත්තං

๓. เทวสัททสูตรที่ ๓

82. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, දෙවෙසු දෙවසද්දා නිච්ඡරන්ති සමයා සමයං උපාදාය. කතමෙ තයො? යස්මිං, භික්ඛවෙ, සමයෙ අරියසාවකො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජ්ජාය චෙතෙති, තස්මිං සමයෙ දෙවෙසු දෙවසද්දො නිච්ඡරති – ‘එසො අරියසාවකො මාරෙන සද්ධිං සඞ්ගාමාය චෙතෙතී’ති. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො දෙවෙසු දෙවසද්දො නිච්ඡරති සමයා සමයං උපාදාය.

ภิกษุทั้งหลาย เสียงของเทวดา ๓ อย่างนี้ ย่อมเปล่งออกในหมู่เทวดาในสมัยนั้นๆ เสียง ๓ อย่าง อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด อริยสาวกปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ตั้งใจจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต สมัยนั้น เสียงของเทวดาย่อมเปล่งออกในหมู่เทวดาว่า ‘อริยสาวกผู้นี้ตั้งใจจะรบกับมาร’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเสียงของเทวดาอย่างที่ ๑ ซึ่งเปล่งออกในหมู่เทวดาในสมัยนั้นๆ

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ අරියසාවකො සත්තන්නං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති, තස්මිං සමයෙ දෙවෙසු දෙවසද්දො නිච්ඡරති – ‘එසො අරියසාවකො මාරෙන සද්ධිං සඞ්ගාමෙතී’ති. අයං, භික්ඛවෙ, දුතියො දෙවෙසු දෙවසද්දො නිච්ඡරති සමයා සමයං උපාදාය.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สมัยใด อริยสาวกประกอบความเพียรในการเจริญโพธิปักขิยธรรม ๗ ประการอยู่ สมัยนั้น เสียงของเทวดาย่อมเปล่งออกในหมู่เทวดาว่า ‘อริยสาวกผู้นี้กำลังรบกับมาร’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเสียงของเทวดาอย่างที่ ๒ ซึ่งเปล่งออกในหมู่เทวดาในสมัยนั้นๆ

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ අරියසාවකො ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති, තස්මිං සමයෙ දෙවෙසු දෙවසද්දො නිච්ඡරති – ‘එසො අරියසාවකො විජිතසඞ්ගාමො තමෙව සඞ්ගාමසීසං අභිවිජිය අජ්ඣාවසතී’ති. අයං, භික්ඛවෙ, තතියො දෙවෙසු දෙවසද්දො නිච්ඡරති සමයා සමයං උපාදාය. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො දෙවෙසු දෙවසද්දා නිච්ඡරන්ති සමයා සමයං උපාදායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สมัยใด อริยสาวกทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ สมัยนั้น เสียงของเทวดาย่อมเปล่งออกในหมู่เทวดาว่า ‘อริยสาวกผู้นี้ชนะสงครามแล้ว ครอบงำสมรภูมิที่ตนชนะแล้วนั่นแลอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเสียงของเทวดาอย่างที่ ๓ ซึ่งเปล่งออกในหมู่เทวดาในสมัยนั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย เสียงของเทวดา ๓ อย่างนี้แล ย่อมเปล่งออกในหมู่เทวดาในสมัยนั้นๆ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘දිස්වා විජිතසඞ්ගාමං, සම්මාසම්බුද්ධසාවකං;

දෙවතාපි නමස්සන්ති, මහන්තං වීතසාරදං.

ทวยเทพย่อมถวายบังคมพระสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ชนะสงครามแล้ว ผู้ยิ่งใหญ่ ปราศจากความครั่นคร้าม

‘‘නමො [Pg.247] තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, යො ත්වං දුජ්ජයමජ්ඣභූ;

ජෙත්වාන මච්චුනො සෙනං, විමොක්ඛෙන අනාවරං.

ข้าแต่พระบุรุษอาชาไนย ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้ครอบงำสิ่งที่ครอบงำได้ยาก ผู้ทรงชนะเสนาแห่งมัจจุราชได้แล้ว ด้วยวิโมกข์อันไม่มีเครื่องขวางกั้น

‘‘ඉති හෙතං නමස්සන්ති, දෙවතා පත්තමානසං;

තඤ්හි තස්ස න පස්සන්ති, යෙන මච්චුවසං වජෙ’’ති.

ทวยเทพย่อมถวายบังคมพระอริยบุคคลผู้มีจิตบรรลุถึงอรหัตตผลนั้น ด้วยประการฉะนี้ เพราะทวยเทพเหล่านั้นไม่เห็นเหตุที่ท่านจะพึงตกอยู่ในอำนาจของมัจจุราชได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๓

4. පඤ්චපුබ්බනිමිත්තසුත්තං

๔. ปัญจปุพพนิมิตตสูตรที่ ๔

83. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘යදා, භික්ඛවෙ, දෙවො දෙවකායා චවනධම්මො හොති, පඤ්චස්ස පුබ්බනිමිත්තානි පාතුභවන්ති – මාලා මිලායන්ති, වත්ථානි කිලිස්සන්ති, කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්ති, කායෙ දුබ්බණ්ණියං ඔක්කමති, සකෙ දෙවො දෙවාසනෙ නාභිරමතීති. තමෙනං, භික්ඛවෙ, දෙවා ‘චවනධම්මො අයං දෙවපුත්තො’ති ඉති විදිත්වා තීහි වාචාහි අනුමොදෙන්ති – ‘ඉතො, භො, සුගතිං ගච්ඡ, සුගතිං ගන්ත්වා සුලද්ධලාභං ලභ, සුලද්ධලාභං ලභිත්වා සුප්පතිට්ඨිතො භවාහී’’’ති.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด เทพจะต้องจุติจากเทวโลก เมื่อนั้น บุพพนิมิต ๕ ประการย่อมปรากฏแก่เทพนั้น คือ (๑) ดอกไม้ทิพย์เหี่ยวแห้ง (๒) ผ้าทิพย์เศร้าหมอง (๓) เหงื่อไหลออกจากรักแร้ (๔) ผิวพรรณเศร้าหมองปรากฏที่กาย (๕) เทพนั้นไม่ยินดีในทิพยอาสน์ของตน ภิกษุทั้งหลาย เทพทั้งหลายทราบว่า ‘เทพบุตรองค์นี้จะต้องจุติ’ จึงพากันชื่นชมด้วยถ้อยคำ ๓ อย่างว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอท่านจากเทวโลกนี้ไปสู่สุคติเถิด ครั้นไปสู่สุคติแล้ว ขอจงได้ลาภที่ได้แสนยากเถิด ครั้นได้ลาภที่ได้แสนยากแล้ว ขอจงเป็นผู้ตั้งมั่นด้วยดีเถิด’

එවං වුත්තෙ, අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කින්නු ඛො, භන්තෙ, දෙවානං සුගතිගමනසඞ්ඛාතං; කිඤ්ච, භන්තෙ, දෙවානං සුලද්ධලාභසඞ්ඛාතං; කිං පන, භන්තෙ, දෙවානං සුප්පතිට්ඨිතසඞ්ඛාත’’න්ති?

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอที่นับว่าเป็นการไปสู่สุคติของทวยเทพ อะไรที่นับว่าเป็นลาภที่ได้แสนยากของทวยเทพ และอะไรที่นับว่าเป็นผู้ตั้งมั่นด้วยดีของทวยเทพ พระพุทธเจ้าข้า’

‘‘මනුස්සත්තං ඛො, භික්ඛු, දෙවානං සුගතිගමනසඞ්ඛාතං; යං මනුස්සභූතො සමානො තථාගතප්පවෙදිතෙ ධම්මවිනයෙ සද්ධං පටිලභති. ඉදං ඛො, භික්ඛු, දෙවානං සුලද්ධලාභසඞ්ඛාතං; සා ඛො පනස්ස සද්ධා නිවිට්ඨා හොති මූලජාතා පතිට්ඨිතා දළ්හා අසංහාරියා සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං. ඉදං ඛො, භික්ඛු, දෙවානං සුප්පතිට්ඨිතසඞ්ඛාත’’න්ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุ ความเป็นมนุษย์นั่นแล ที่นับว่าเป็นการไปสู่สุคติของทวยเทพ การที่เทพนั้นเกิดเป็นมนุษย์แล้วได้ศรัทธาในธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว นี้ที่นับว่าเป็นลาภที่ได้แสนยากของทวยเทพ ส่วนศรัทธาของเทพนั้นเป็นคุณชาติที่ตั้งมั่น เกิดรากแล้ว ตั้งอยู่แล้ว มั่นคง อันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกให้คลอนแคลนไม่ได้ นี้ที่นับว่าเป็นผู้ตั้งมั่นด้วยดีของทวยเทพ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යදා දෙවො දෙවකායා, චවති ආයුසඞ්ඛයා;

තයො සද්දා නිච්ඡරන්ති, දෙවානං අනුමොදතං.

เมื่อใด เทพจุติจากเทวโลกเพราะสิ้นอายุ เมื่อนั้น เสียง ๓ อย่างของทวยเทพผู้ชื่นชมย่อมเปล่งออก

‘‘‘ඉතො [Pg.248] භො සුගතිං ගච්ඡ, මනුස්සානං සහබ්‍යතං;

මනුස්සභූතො සද්ධම්මෙ, ලභ සද්ධං අනුත්තරං.

‘ท่านผู้เจริญ ขอท่านจากเทวโลกนี้ไปสู่สุคติ คือความเป็นสหายของมนุษย์เถิด ครั้นเกิดเป็นมนุษย์แล้ว ขอจงได้ศรัทธาอันยอดเยี่ยมในสัทธรรมเถิด

‘‘‘සා තෙ සද්ධා නිවිට්ඨස්ස, මූලජාතා පතිට්ඨිතා;

යාවජීවං අසංහීරා, සද්ධම්මෙ සුප්පවෙදිතෙ.

ขอศรัทธาของท่านนั้นจงเป็นคุณชาติที่ตั้งมั่น เกิดรากแล้ว ตั้งอยู่แล้ว ใครๆ ให้คลอนแคลนไม่ได้ตลอดชีวิต ในสัทธรรมที่พระตถาคตประกาศดีแล้ว

‘‘‘කායදුච්චරිතං හිත්වා, වචීදුච්චරිතානි ච;

මනොදුච්චරිතං හිත්වා, යඤ්චඤ්ඤං දොසසඤ්හිතං.

ขอท่านจงละกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต และกรรมอย่างอื่นที่ประกอบด้วยโทษเสีย

‘‘‘කායෙන කුසලං කත්වා, වාචාය කුසලං බහුං;

මනසා කුසලං කත්වා, අප්පමාණං නිරූපධිං.

ขอจงทำกุศลด้วยกาย ด้วยวาจาให้มาก และทำกุศลด้วยใจหาประมาณมิได้ ไม่มีอุปธิ

‘‘‘තතො ඔපධිකං පුඤ්ඤං, කත්වා දානෙන තං බහුං;

අඤ්ඤෙපි මච්චෙ සද්ධම්මෙ, බ්‍රහ්මචරියෙ නිවෙසය’.

แต่นั้น ขอท่านจงทำบุญที่เป็นไปในอุปธิให้มาก ด้วยทานนั้นแล้ว ชักชวนแม้สัตว์เหล่าอื่นให้ตั้งมั่นในสัทธรรม ในพรหมจรรย์เถิด’

‘‘ඉමාය අනුකම්පාය, දෙවා දෙවං යදා විදූ;

චවන්තං අනුමොදෙන්ති, එහි දෙව පුනප්පුන’’න්ති.

เมื่อใด ทวยเทพทราบว่าเทพองค์หนึ่งจะต้องจุติ เมื่อนั้น ย่อมพากันชื่นชมด้วยความอนุเคราะห์นี้ว่า ‘ข้าแต่เทพ ขอท่านจงมาบ่อยๆ เถิด’

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๔

5. බහුජනහිතසුත්තං

๕. พหุชนหิตสูตรที่ ๕

84. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘තයොමෙ පුග්ගලා ලොකෙ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජන්ති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමෙ තයො? ඉධ, භික්ඛවෙ, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං, කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො පුග්ගලො ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกนี้ เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอุบัติขึ้นในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นบุคคลที่ ๑ เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, තස්සෙව සත්ථු සාවකො අරහං හොති ඛීණාසවො වුසිතවා කතකරණීයො ඔහිතභාරො අනුප්පත්තසදත්ථො පරික්ඛීණභවසංයොජනො [Pg.249] සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං, කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. අයං, භික්ඛවෙ, දුතියො පුග්ගලො ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สาวกของพระศาสดาพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบแล้ว แม้สาวกนั้นก็แสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นบุคคลที่ ๒ เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, තස්සෙව සත්ථු සාවකො සෙඛො හොති පාටිපදො බහුස්සුතො සීලවතූපපන්නො. සොපි ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං, කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. අයං, භික්ඛවෙ, තතියො පුග්ගලො ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො පුග්ගලා ලොකෙ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජන්ති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง สาวกของพระศาสดาพระองค์นั้นเป็นพระเสขะผู้ดำเนินตามข้อปฏิบัติ เป็นพหูสูต สมบูรณ์ด้วยศีล แม้สาวกนั้นก็แสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นบุคคลที่ ๓ เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกนี้แล เมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සත්ථා හි ලොකෙ පඨමො මහෙසි, තස්සන්වයො සාවකො භාවිතත්තො;

අථාපරො පාටිපදොපි සෙඛො, බහුස්සුතො සීලවතූපපන්නො.

พระศาสดาผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เป็นบุคคลที่ ๑ ในโลก สาวกผู้เนื่องในพระองค์นั้น มีตนอบรมดีแล้ว ส่วนบุคคลอีกท่านหนึ่งเป็นพระเสขะผู้ดำเนินตามข้อปฏิบัติ เป็นพหูสูต สมบูรณ์ด้วยศีล

‘‘එතෙ තයො දෙවමනුස්සසෙට්ඨා, පභඞ්කරා ධම්මමුදීරයන්තා;

අපාපුරන්ති අමතස්ස ද්වාරං, යොගා පමොචෙන්ති හුජ්ජනං තෙ.

บุคคล ๓ จำพวกนี้ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ เป็นผู้ทำแสงสว่าง กล่าวธรรม ย่อมเปิดประตูแห่งอมตธรรม ท่านเหล่านั้นย่อมช่วยหมู่ชนให้พ้นจากโยคะ

‘‘යෙ සත්ථවාහෙන අනුත්තරෙන, සුදෙසිතං මග්ගමනුක්කමන්ති ;

ඉධෙව දුක්ඛස්ස කරොන්ති අන්තං, යෙ අප්පමත්තා සුගතස්ස සාසනෙ’’ති.

ชนเหล่าใดดำเนินตามมรรคที่พระสุคต ผู้เป็นนายกองเกวียนชั้นเยี่ยม ตรัสไว้ดีแล้ว ชนเหล่านั้นไม่ประมาทในคำสอนของพระสุคต ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในอัตภาพนี้เอง

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล สูตรที่ ๕

6. අසුභානුපස්සීසුත්තං

๖. อสุภานุปัสสีสูตรที่ ๖

85. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.250] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๕. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘අසුභානුපස්සී, භික්ඛවෙ, කායස්මිං විහරථ; ආනාපානස්සති ච වො අජ්ඣත්තං පරිමුඛං සූපට්ඨිතා හොතු; සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චානුපස්සිනො විහරථ. අසුභානුපස්සීනං, භික්ඛවෙ, කායස්මිං විහරතං යො සුභාය ධාතුයා රාගානුසයො සො පහීයති. ආනාපානස්සතියා අජ්ඣත්තං පරිමුඛං සූපට්ඨිතිතාය යෙ බාහිරා විතක්කාසයා විඝාතපක්ඛිකා, තෙ න හොන්ති. සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චානුපස්සීනං විහරතං යා අවිජ්ජා සා පහීයති, යා විජ්ජා සා උප්පජ්ජතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในกายอยู่เถิด อานาปานสติจงเป็นสติที่เธอทั้งหลายตั้งมั่นไว้ดีแล้วเฉพาะหน้าภายใน และเธอทั้งหลายจงเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวงอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายพิจารณาเห็นความไม่งามในกายอยู่ ราคานุสัยในสุภธาตุย่อมถูกละได้ เมื่ออานาปานสติเป็นสติที่ตั้งมั่นไว้ดีแล้วเฉพาะหน้าภายใน วิตกทั้งหลายที่อาศัยภายนอกอันเป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้นย่อมไม่มี เมื่อเธอทั้งหลายพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวงอยู่ อวิชชาย่อมถูกละได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අසුභානුපස්සී කායස්මිං, ආනාපානෙ පටිස්සතො;

සබ්බසඞ්ඛාරසමථං, පස්සං ආතාපි සබ්බදා.

ภิกษุผู้มีความเพียร พิจารณาเห็นความไม่งามในกาย มีสติเฉพาะในอานาปานะ เห็นความสงบแห่งสังขารทั้งปวงอยู่ทุกเมื่อ

‘‘ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛු, යතො තත්ථ විමුච්චති;

අභිඤ්ඤාවොසිතො සන්තො, ස වෙ යොගාතිගො මුනී’’ති.

ภิกษุนั้นแลเป็นผู้เห็นโดยชอบ ย่อมหลุดพ้นในธรรมนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านผู้สงบระงับ บรรลุวุฒิคืออภิญญาแล้ว มุนีนั้นแลเป็นผู้ก้าวล่วงโยคะได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล สูตรที่ ๖

7. ධම්මානුධම්මපටිපන්නසුත්තං

๗. ธัมมานุธัมมปฏิปันนสูตรที่ ๗

86. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๖. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘ධම්මානුධම්මපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො අයමනුධම්මො හොති වෙය්‍යාකරණාය – ධම්මානුධම්මපටිපන්නොයන්ති භාසමානො ධම්මඤ්ඤෙව භාසති නො අධම්මං, විතක්කයමානො වා ධම්මවිතක්කඤ්ඤෙව විතක්කෙති නො අධම්මවිතක්කං, තදුභයං වා පන අභිනිවෙජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนี้ ย่อมมีแก่ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เพื่อจะพยากรณ์ว่า ‘เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ คือ เมื่อพูด ก็พูดแต่เรื่องธรรม ไม่พูดเรื่องอธรรม เมื่อตรึก ก็ตรึกแต่ธัมมวิตก ไม่ตรึกอธัมมวิตก แต่เมื่อไม่ใส่ใจทั้งสองอย่างนั้น ก็เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘ධම්මාරාමො ධම්මරතො, ධම්මං අනුවිචින්තයං;

ධම්මං අනුස්සරං භික්ඛු, සද්ධම්මා න පරිහායති.

ภิกษุผู้มีธรรมเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในธรรม พิจารณาธรรมอยู่ ระลึกถึงธรรมอยู่ ย่อมไม่เสื่อมจากสัทธรรม

‘‘චරං වා යදි වා තිට්ඨං, නිසින්නො උද වා සයං;

අජ්ඣත්තං සමයං චිත්තං, සන්තිමෙවාධිගච්ඡතී’’ති.

ภิกษุจะเดิน ยืน นั่ง หรือนอนก็ตาม ยังจิตภายในให้สงบ ย่อมบรรลุสันติบทโดยแท้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล สูตรที่ ๗

8. අන්ධකරණසුත්තං

๘. อันธกรณสูตรที่ ๘

87. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.251] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๗. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අකුසලවිතක්කා අන්ධකරණා අචක්ඛුකරණා අඤ්ඤාණකරණා පඤ්ඤානිරොධිකා විඝාතපක්ඛිකා අනිබ්බානසංවත්තනිකා. කතමෙ තයො? කාමවිතක්කො, භික්ඛවෙ, අන්ධකරණො අචක්ඛුකරණො අඤ්ඤාණකරණො පඤ්ඤානිරොධිකො විඝාතපක්ඛිකො අනිබ්බානසංවත්තනිකො. බ්‍යාපාදවිතක්කො, භික්ඛවෙ, අන්ධකරණො අචක්ඛුකරණො අඤ්ඤාණකරණො පඤ්ඤානිරොධිකො විඝාතපක්ඛිකො අනිබ්බානසංවත්තනිකො. විහිංසාවිතක්කො, භික්ඛවෙ, අන්ධකරණො අචක්ඛුකරණො අඤ්ඤාණකරණො පඤ්ඤානිරොධිකො විඝාතපක්ඛිකො අනිබ්බානසංවත්තනිකො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො අකුසලවිතක්කා අන්ධකරණා අචක්ඛුකරණා අඤ්ඤාණකරණා පඤ්ඤානිරොධිකා විඝාතපක්ඛිකා අනිබ්බානසංවත්තනිකා.

ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ ประการนี้ ทำให้มืดบอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ เป็นไปเพื่อความดับแห่งปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน อกุศลวิตก ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย กามวิตก ทำให้มืดบอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ เป็นไปเพื่อความดับแห่งปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน พยาบาทวิตก ทำให้มืดบอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ เป็นไปเพื่อความดับแห่งปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน วิหิงสาวิตก ทำให้มืดบอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ เป็นไปเพื่อความดับแห่งปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ ประการนี้แล ทำให้มืดบอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ เป็นไปเพื่อความดับแห่งปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, කුසලවිතක්කා අනන්ධකරණා චක්ඛුකරණා ඤාණකරණා පඤ්ඤාවුද්ධිකා අවිඝාතපක්ඛිකා නිබ්බානසංවත්තනිකා. කතමෙ තයො? නෙක්ඛම්මවිතක්කො, භික්ඛවෙ, අනන්ධකරණො චක්ඛුකරණො ඤාණකරණො පඤ්ඤාවුද්ධිකො අවිඝාතපක්ඛිකො නිබ්බානසංවත්තනිකො. අබ්‍යාපාදවිතක්කො, භික්ඛවෙ, අනන්ධකරණො චක්ඛුකරණො ඤාණකරණො පඤ්ඤාවුද්ධිකො අවිඝාතපක්ඛිකො නිබ්බානසංවත්තනිකො. අවිහිංසාවිතක්කො, භික්ඛවෙ, අනන්ධකරණො චක්ඛුකරණො ඤාණකරණො පඤ්ඤාවුද්ධිකො අවිඝාතපක්ඛිකො නිබ්බානසංවත්තනිකො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො කුසලවිතක්කා අනන්ධකරණා චක්ඛුකරණා ඤාණකරණා පඤ්ඤාවුද්ධිකා අවිඝාතපක්ඛිකා නිබ්බානසංවත්තනිකා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย กุศลวิตก ๓ ประการนี้ ไม่ทำให้มืดบอด ทำให้มีจักษุ ทำให้มีญาณ เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา ไม่เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น เป็นไปเพื่อนิพพาน กุศลวิตก ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย เนกขัมมวิตก ไม่ทำให้มืดบอด ทำให้มีจักษุ ทำให้มีญาณ เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา ไม่เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น เป็นไปเพื่อนิพพาน อพยาบาทวิตก ไม่ทำให้มืดบอด ทำให้มีจักษุ ทำให้มีญาณ เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา ไม่เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น เป็นไปเพื่อนิพพาน อวิหิงสาวิตก ไม่ทำให้มืดบอด ทำให้มีจักษุ ทำให้มีญาณ เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา ไม่เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น เป็นไปเพื่อนิพพาน ภิกษุทั้งหลาย กุศลวิตก ๓ ประการนี้แล ไม่ทำให้มืดบอด ทำให้มีจักษุ ทำให้มีญาณ เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญา ไม่เป็นฝักฝ่ายแห่งความคับแค้น เป็นไปเพื่อนิพพาน’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘තයො විතක්කෙ කුසලෙ විතක්කයෙ, තයො පන අකුසලෙ නිරාකරෙ;

ස වෙ විතක්කානි විචාරිතානි, සමෙති වුට්ඨීව රජං සමූහතං;

ස වෙ විතක්කූපසමෙන චෙතසා, ඉධෙව සො සන්තිපදං සමජ්ඣගා’’ති.

บุคคลพึงตรึกถึงกุศลวิตก ๓ ประการ พึงกำจัดอกุศลวิตก ๓ ประการเสีย ท่านผู้มีจิตสงบระงับวิตกและวิจารได้แล้ว เหมือนฝนที่ตกลงมาทำให้ฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นสงบระงับไป ฉะนั้น ท่านผู้นั้นแล มีจิตสงบระงับวิตกได้แล้ว ย่อมบรรลุสันติบทในอัตภาพนี้เอง

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. අන්තරාමලසුත්තං

๙. อันตรามลสูตรที่ ๙

88. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.252] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๘. พระผู้มีพระภาคตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තරාමලා අන්තරාඅමිත්තා අන්තරාසපත්තා අන්තරාවධකා අන්තරාපච්චත්ථිකා. කතමෙ තයො? ලොභො, භික්ඛවෙ, අන්තරාමලො අන්තරාඅමිත්තො අන්තරාසපත්තො අන්තරාවධකො අන්තරාපච්චත්ථිකො. දොසො, භික්ඛවෙ, අන්තරාමලො අන්තරාඅමිත්තො අන්තරාසපත්තො අන්තරාවධකො අන්තරාපච්චත්ථිකො. මොහො, භික්ඛවෙ, අන්තරාමලො අන්තරාඅමිත්තො අන්තරාසපත්තො අන්තරාවධකො අන්තරාපච්චත්ථිකො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො අන්තරාමලා අන්තරාඅමිත්තා අන්තරාසපත්තා අන්තරාවධකා අන්තරාපච්චත්ථිකා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ เป็นมลทินภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นข้าศึกภายใน เป็นเพชฌฆาตภายใน เป็นปัจจามิตรภายใน ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย โลภะ เป็นมลทินภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นข้าศึกภายใน เป็นเพชฌฆาตภายใน เป็นปัจจามิตรภายใน โทสะ เป็นมลทินภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นข้าศึกภายใน เป็นเพชฌฆาตภายใน เป็นปัจจามิตรภายใน โมหะ เป็นมลทินภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นข้าศึกภายใน เป็นเพชฌฆาตภายใน เป็นปัจจามิตรภายใน ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล เป็นมลทินภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นข้าศึกภายใน เป็นเพชฌฆาตภายใน เป็นปัจจามิตรภายใน’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අනත්ථජනනො ලොභො, ලොභො චිත්තප්පකොපනො;

භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣති.

โลภะก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ โลภะทำให้จิตกำเริบ หมู่ชนไม่รู้สึกถึงภัยที่เกิดจากโลภะซึ่งเกิดขึ้นภายใน

‘‘ලුද්ධො අත්ථං න ජානාති, ලුද්ධො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධතමං තදා හොති, යං ලොභො සහතෙ නරං.

ผู้โลภย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โลภย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมิดย่อมมีในกาลใด ในกาลนั้น โลภะย่อมครอบงำนรชน

‘‘යො ච ලොභං පහන්ත්වාන, ලොභනෙය්‍යෙ න ලුබ්භති;

ලොභො පහීයතෙ තම්හා, උදබින්දූව පොක්ඛරා.

ส่วนผู้ใดละโลภะได้แล้ว ไม่โลภในสิ่งที่น่าโลภ โลภะย่อมตกไปจากผู้นั้น เหมือนหยาดน้ำตกไป จากใบบัว ฉะนั้น

‘‘අනත්ථජනනො දොසො, දොසො චිත්තප්පකොපනො;

භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣති.

โทสะก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ โทสะทำให้จิตกำเริบ หมู่ชนไม่รู้สึกถึงภัยที่เกิดจากโทสะซึ่งเกิดขึ้นภายใน

‘‘දුට්ඨො අත්ථං න ජානාති, දුට්ඨො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධතමං තදා හොති, යං දොසො සහතෙ නරං.

ผู้ถูกโทสะประทุษร้ายย่อมไม่รู้อรรถ ผู้ถูกโทสะประทุษร้ายย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมิดย่อมมีในกาลใด ในกาลนั้น โทสะย่อมครอบงำนรชน

‘‘යො ච දොසං පහන්ත්වාන, දොසනෙය්‍යෙ න දුස්සති;

දොසො පහීයතෙ තම්හා, තාලපක්කංව බන්ධනා.

ส่วนผู้ใดละโทสะได้แล้ว ไม่ประทุษร้ายในสิ่งที่น่าประทุษร้าย โทสะย่อมตกไปจากผู้นั้น เหมือนผลตาลสุกหลุดจากขั้ว ฉะนั้น

‘‘අනත්ථජනනො මොහො, මොහො චිත්තප්පකොපනො;

භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣති.

โมหะก่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ โมหะทำให้จิตกำเริบ หมู่ชนไม่รู้สึกถึงภัยที่เกิดจากโมหะซึ่งเกิดขึ้นภายใน

‘‘මූළ්හො අත්ථං න ජානාති, මූළ්හො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධතමං තදා හොති, යං මොහො සහතෙ නරං.

ผู้หลงย่อมไม่รู้อรรถ ผู้หลงย่อมไม่เห็นธรรม ความมืดมิดย่อมมีในกาลใด ในกาลนั้น โมหะย่อมครอบงำนรชน

‘‘යො [Pg.253] ච මොහං පහන්ත්වාන, මොහනෙය්‍යෙ න මුය්හති;

මොහං විහන්ති සො සබ්බං, ආදිච්චොවුදයං තම’’න්ති.

ส่วนผู้ใดละโมหะได้แล้ว ไม่หลงในสิ่งที่น่าหลง ผู้นั้นย่อมกำจัดโมหะได้ทั้งหมด ดุจพระอาทิตย์อุทัยกำจัดความมืด ฉะนั้น

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๙

10. දෙවදත්තසුත්තං

๑๐. เทวทัตตสูตรที่ ๑๐

89. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๘๙. พระผู้มีพระภาคตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ว่า

‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, අසද්ධම්මෙහි අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො දෙවදත්තො ආපායිකො නෙරයිකො කප්පට්ඨො අතෙකිච්ඡො. කතමෙහි තීහි? පාපිච්ඡතාය, භික්ඛවෙ, අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො දෙවදත්තො ආපායිකො නෙරයිකො කප්පට්ඨො අතෙකිච්ඡො. පාපමිත්තතාය, භික්ඛවෙ, අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො දෙවදත්තො ආපායිකො නෙරයිකො කප්පට්ඨො අතෙකිච්ඡො. සති ඛො පන උත්තරිකරණීයෙ ඔරමත්තකෙන විසෙසාධිගමෙන අන්තරා වොසානං ආපාදි. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, තීහි අසද්ධම්මෙහි අභිභූතො පරියාදින්නචිත්තො දෙවදත්තො ආපායිකො නෙරයිකො කප්පට්ඨො අතෙකිච්ඡො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เทวทัตถูกอสัทธรรม ๓ ประการครอบงำ มีจิตถูกยึดครองแล้ว จึงเกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้ อสัทธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย เทวทัตถูกความปรารถนาลามกครอบงำ มีจิตถูกยึดครองแล้ว จึงเกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย เทวทัตถูกความเป็นผู้มีมิตรชั่วครอบงำ มีจิตถูกยึดครองแล้ว จึงเกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้ และเมื่อกิจที่ควรทำให้ยิ่งขึ้นไปกว่ายังมีอยู่ เธอกลับหยุดเสียในระหว่าง เพราะบรรลุคุณวิเศษเพียงเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลาย เทวทัตถูกอสัทธรรม ๓ ประการนี้แลครอบงำ มีจิตถูกยึดครองแล้ว จึงเกิดในอบาย เกิดในนรก ตั้งอยู่ตลอดกัป เยียวยาไม่ได้’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘මා ජාතු කොචි ලොකස්මිං, පාපිච්ඡො උදපජ්ජථ;

තදමිනාපි ජානාථ, පාපිච්ඡානං යථා ගති.

ในโลกนี้ ใครๆ ไม่พึงเป็นผู้มีความปรารถนาลามกไม่ว่าในกาลไหนๆ ท่านทั้งหลายจงรู้คติของผู้มีความปรารถนาลามก แม้ด้วยเหตุนี้เถิด

‘‘පණ්ඩිතොති සමඤ්ඤාතො, භාවිතත්තොති සම්මතො;

ජලංව යසසා අට්ඨා, දෙවදත්තොති විස්සුතො.

เทวทัตผู้มีชื่อเสียงปรากฏ ได้รับสมัญญาว่าเป็นบัณฑิต ได้รับสมมติว่าเป็นผู้มีตนอบรมแล้ว รุ่งเรืองอยู่ด้วยยศ

‘‘සො පමාණමනුචිණ්ණො, ආසජ්ජ නං තථාගතං;

අවීචිනිරයං පත්තො, චතුද්වාරං භයානකං.

เทวทัตนั้นประพฤติประมาทแล้ว เข้าไปเบียดเบียนพระตถาคต จึงตกนรกอเวจีอันน่าสะพรึงกลัว มีประตู ๔ ด้าน

‘‘අදුට්ඨස්ස හි යො දුබ්භෙ, පාපකම්මං අකුබ්බතො;

තමෙව පාපං ඵුසති, දුට්ඨචිත්තං අනාදරං.

ผู้ใดประทุษร้ายต่อผู้ไม่ประทุษร้าย ผู้ไม่ทำกรรมชั่ว บาปย่อมถูกต้องผู้นั้นเอง ผู้มีจิตคิดประทุษร้าย ไม่เอื้อเฟื้อ

‘‘සමුද්දං විසකුම්භෙන, යො මඤ්ඤෙය්‍ය පදූසිතුං;

න සො තෙන පදූසෙය්‍ය, භෙස්මා හි උදධි මහා.

ผู้ใดพึงสำคัญเพื่อจะประทุษร้ายมหาสมุทรด้วยหม้อยาพิษ ผู้นั้นไม่พึงประทุษร้ายมหาสมุทรนั้นด้วยหม้อยาพิษนั้นได้เลย เพราะมหาสมุทรเป็นของใหญ่ น่ากลัว

‘‘එවමෙව [Pg.254] තථාගතං, යො වාදෙන විහිංසති;

සම්මග්ගතං සන්තචිත්තං, වාදො තම්හි න රූහති.

ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ใดเบียดเบียนตถาคตผู้ไปดีแล้ว ผู้มีจิตสงบ ด้วยถ้อยคำ ถ้อยคำของผู้นั้นย่อมไม่แปดเปื้อนในตถาคตนั้นได้

‘‘තාදිසං මිත්තං කුබ්බෙථ, තඤ්ච සෙවෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

යස්ස මග්ගානුගො භික්ඛු, ඛයං දුක්ඛස්ස පාපුණෙ’’ති.

บัณฑิตพึงทำมิตรเช่นนั้น และพึงคบหาสมาคมกับมิตรนั้น ซึ่งเป็นผู้ที่ภิกษุผู้ดำเนินตามมรรคจะพึงบรรลุความสิ้นทุกข์ได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความแม้นี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล จบสูตรที่ ๑๐

චතුත්ථො වග්ගො නිට්ඨිතො.

วรรคที่ ๔ จบ

තස්සුද්දානං –

อุททาน คือ

විතක්කාසක්කාරසද්ද, චවනලොකෙ අසුභං;

ධම්මඅන්ධකාරමලං, දෙවදත්තෙන තෙ දසාති.

ว่าด้วยวิตก ๑ สักการะ ๑ เสียง ๑ การเคลื่อน ๑ โลก ๑ อสุภะ ๑ ธรรม ๑ ความมืด ๑ มลทิน ๑ และพระเทวทัต ๑ รวมเป็น ๑๐ สูตร

5. පඤ්චමවග්ගො

วรรคที่ ๕

1. අග්ගප්පසාදසුත්තං

อัคคัปปสาทสูตร

90. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අග්ගප්පසාදා. කතමෙ තයො? යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා බහුප්පදා වා රූපිනො වා අරූපිනො වා සඤ්ඤිනො වා අසඤ්ඤිනො වා නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිනො වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො. යෙ, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා. අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො හොති.

๑. ภิกษุทั้งหลาย ความเลื่อมใสอย่างยิ่ง ๓ ประการนี้ ๓ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ไม่มีเท้า ๒ เท้า ๔ เท้า หรือมีเท้ามาก มีรูปหรือไม่มีรูป มีสัญญาหรือไม่มีสัญญา หรือมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า บัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์เหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ เมื่อเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ ก็ย่อมมีวิบากอันเลิศ

‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං මදනිම්මදනො පිපාසවිනයො ආලයසමුග්ඝාතො වට්ටුපච්ඡෙදො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. යෙ, භික්ඛවෙ, විරාගෙ ධම්මෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා. අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො හොති.

๙๐. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นสังขตธรรมหรืออสังขตธรรม วิราคะ คือ ธรรมเป็นที่สร่างเมา เป็นที่กำจัดความกระหาย เป็นที่ถอนอาลัย เป็นที่ตัดวัฏฏะ เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่สิ้นราคะ เป็นที่ดับ (ทุกข์) คือ นิพพาน บัณฑิตกล่าวว่าเป็นธรรมเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในวิราคธรรม ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในธรรมอันเลิศ เมื่อเลื่อมใสในธรรมอันเลิศ ก็ย่อมมีวิบากอันเลิศ

‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝා වා ගණා වා, තථාගතසාවකසඞ්ඝො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා එස [Pg.255] භගවතො සාවකසඞ්ඝො ආහුනෙය්‍යො පාහුනෙය්‍යො දක්ඛිණෙය්‍යො අඤ්ජලිකරණීයො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්ස. යෙ, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා. අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො හොති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො අග්ගප්පසාදා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย สงฆ์หรือคณะทั้งหมด พระสงฆ์สาวกของพระตถาคต คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ นับเรียงตัวได้ ๘ บุรุษ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศกว่าสงฆ์หรือคณะเหล่านั้น พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคนี้เป็นผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวาย ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ทักษิณา ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระสงฆ์ ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในหมู่คณะที่เลิศ เมื่อเลื่อมใสในหมู่คณะที่เลิศ ก็ย่อมมีวิบากอันเลิศ ภิกษุทั้งหลาย นี้คือความเลื่อมใสอย่างยิ่ง ๓ ประการ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අග්ගතො වෙ පසන්නානං, අග්ගං ධම්මං විජානතං;

අග්ගෙ බුද්ධෙ පසන්නානං, දක්ඛිණෙය්‍යෙ අනුත්තරෙ.

ชนทั้งหลายผู้เลื่อมใสในวัตถุอันเลิศ รู้แจ้งธรรมอันเลิศ เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าผู้เลิศ ผู้ควรแก่ทักษิณา ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่า

‘‘අග්ගෙ ධම්මෙ පසන්නානං, විරාගූපසමෙ සුඛෙ;

අග්ගෙ සඞ්ඝෙ පසන්නානං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ අනුත්තරෙ.

เลื่อมใสในพระธรรมอันเลิศ อันเป็นที่สิ้นราคะ สงบ เป็นสุข เลื่อมใสในพระสงฆ์ผู้เลิศ ผู้เป็นนาบุญ ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า

‘‘අග්ගස්මිං දානං දදතං, අග්ගං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති;

අග්ගං ආයු ච වණ්ණො ච, යසො කිත්ති සුඛං බලං.

เมื่อให้ทานในวัตถุอันเลิศ บุญที่เลิศก็เจริญ อายุ วรรณะ ยศ เกียรติ สุขะ และพละที่เลิศก็เจริญ

‘‘අග්ගස්ස දාතා මෙධාවී, අග්ගධම්මසමාහිතො;

දෙවභූතො මනුස්සො වා, අග්ගප්පත්තො පමොදතී’’ති.

ผู้มีปัญญาให้สิ่งที่เลิศ ตั้งมั่นในธรรมอันเลิศแล้ว จะเกิดเป็นเทวดาหรือมนุษย์ก็ตาม ย่อมถึงความเป็นผู้เลิศ บันเทิงใจอยู่

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

เนื้อความแม้นี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล จบสูตรที่ ๑

2. ජීවිකසුත්තං

ชีวิกสูตร

91. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකානං යදිදං පිණ්ඩොල්‍යං. අභිසාපොයං, භික්ඛවෙ, ලොකස්මිං – ‘පිණ්ඩොලො විචරසි පත්තපාණී’ති. තඤ්ච ඛො එතං, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තා උපෙන්ති අත්ථවසිකා, අත්ථවසං පටිච්ච; නෙව රාජාභිනීතා, න චොරාභිනීතා, න ඉණට්ටා, න භයට්ටා, න ආජීවිකාපකතා. අපි ච ඛො ‘ඔතිණ්ණම්හා ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි දුක්ඛොතිණ්ණා දුක්ඛපරෙතා, අප්පෙව නාම ඉමස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස අන්තකිරියා පඤ්ඤායෙථා’ති. එවං පබ්බජිතො චායං, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තො සො ච හොති අභිජ්ඣාලු කාමෙසු තිබ්බසාරාගො, බ්‍යාපන්නචිත්තො පදුට්ඨමනසඞ්කප්පො, මුට්ඨස්සති අසම්පජානො අසමාහිතො විබ්භන්තචිත්තො පාකතින්ද්‍රියො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ඡවාලාතං උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතං නෙව ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරති [Pg.256] න අරඤ්ඤෙः තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමි ගිහිභොගා පරිහීනො සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච න පරිපූරෙතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

๒. ภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพด้วยก้อนข้าวที่เขานำมาใส่บาตรนี้ เป็นการเลี้ยงชีพชั้นต่ำ ภิกษุทั้งหลาย คำสาปแช่งในโลกนี้มีอยู่ว่า ‘แกจงมีบาตรในมือเที่ยวขอทานเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย แต่กุลบุตรทั้งหลายเข้าถึงการเลี้ยงชีพนี้ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ไม่ใช่ถูกพระราชาบังคับ ไม่ใช่ถูกโจรบังคับ ไม่ใช่เป็นหนี้ ไม่ใช่เพราะภัย ไม่ใช่เพราะหมดทางเลี้ยงชีพ แต่เข้าถึงด้วยคิดว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏ’ ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรนี้บวชอย่างนี้แล้ว แต่เป็นผู้เพ่งเล็งอยากได้ มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความดำริแห่งใจชั่วร้าย มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่า เปรียบเหมือนท่อนไม้ที่เผาศพ ไฟติดทั้ง ๒ ข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ ใช้เป็นฟืนในบ้านก็ไม่ได้ ใช้เป็นฟืนในป่าก็ไม่ได้ เขาทั้งละโภคะของคฤหัสถ์ และไม่ทำประโยชน์แห่งสมณะให้บริบูรณ์” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘ගිහිභොගා පරිහීනො, සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච දුබ්භගො;

පරිධංසමානො පකිරෙති, ඡවාලාතංව නස්සති.

๙๑. ผู้ที่ทั้งละโภคะของคฤหัสถ์ และเป็นผู้มีส่วนแห่งประโยชน์ของสมณะน้อย ย่อมเกลื่อนกล่นและย่อยยับไป เหมือนท่อนไม้ที่เผาศพฉะนั้น

‘‘කාසාවකණ්ඨා බහවො, පාපධම්මා අසඤ්ඤතා;

පාපා පාපෙහි කම්මෙහි, නිරයං තෙ උපපජ්ජරෙ.

คนเป็นอันมากมีผ้ากาสาวะพันคอ มีธรรมเลวทราม ไม่สำรวม คนเลวทรามเหล่านั้นย่อมเข้าถึงนรกเพราะกรรมชั่ว

‘‘සෙය්‍යො අයොගුළො භුත්තො, තත්තො අග්ගිසිඛූපමො;

යඤ්චෙ භුඤ්ජෙය්‍ය දුස්සීලො, රට්ඨපිණ්ඩමසඤ්ඤතො’’ති.

อันคนทุศีล ไม่สำรวม จะพึงบริโภคก้อนข้าวของชาวแคว้นนั้น การบริโภคก้อนเหล็กแดงที่ร้อนแรงดุจเปลวไฟ ยังประเสริฐกว่า

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

เนื้อความแม้นี้พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล จบสูตรที่ ๒

3. සඞ්ඝාටිකණ්ණසුත්තං

สังฆาฏิกัณณสูตร

92. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘සඞ්ඝාටිකණ්ණෙ චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගහෙත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධො අස්ස පාදෙ පාදං නික්ඛිපන්තො, සො ච හොති අභිජ්ඣාලු කාමෙසු තිබ්බසාරාගො බ්‍යාපන්නචිත්තො පදුට්ඨමනසඞ්කප්පො මුට්ඨස්සති අසම්පජානො අසමාහිතො විබ්භන්තචිත්තො පාකතින්ද්‍රියො; අථ ඛො සො ආරකාව මය්හං, අහඤ්ච තස්ස. තං කිස්ස හෙතු? ධම්මඤ්හි සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු න පස්සති. ධම්මං අපස්සන්තො න මං පස්සති.

๓. ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุจะจับชายสังฆาฏิแล้วติดตามไปข้างหลัง ก้าวเท้าตามรอยเท้าอยู่ แต่เธอเป็นผู้เพ่งเล็งอยากได้ มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความดำริแห่งใจชั่วร้าย มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม เธอนั้นอยู่ห่างไกลเรา และเราก็อยู่ห่างไกลเธอ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุนั้นไม่เห็นธรรม เมื่อไม่เห็นธรรม ก็ไม่เห็นเรา

‘‘යොජනසතෙ චෙපි සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විහරෙය්‍ය. සො ච හොති අනභිජ්ඣාලු කාමෙසු න තිබ්බසාරාගො අබ්‍යාපන්නචිත්තො අපදුට්ඨමනසඞ්කප්පො උපට්ඨිතස්සති සම්පජානො සමාහිතො එකග්ගචිත්තො සංවුතින්ද්‍රියො; අථ ඛො සො සන්තිකෙව මය්හං, අහඤ්ච තස්ස. තං කිස්ස හෙතු? ධම්මං හි සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පස්සති; ධම්මං පස්සන්තො මං පස්සතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้ภิกษุนั้นจะอยู่ห่างไกลตั้ง ๑๐๐ โยชน์ แต่เธอเป็นผู้ไม่เพ่งเล็งอยากได้ของเขา ไม่มีราคะกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตไม่พยาบาท มีความดำริแห่งใจไม่ประทุษร้าย มีสติมั่นคง มีสัมปชัญญะ มีจิตตั้งมั่นแน่วแน่ สำรวมอินทรีย์ ภิกษุนั้นก็ชื่อว่าอยู่ใกล้เราทีเดียว และเราก็อยู่ใกล้เธอ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุนั้นย่อมเห็นธรรม ผู้ที่เห็นธรรมก็ย่อมเห็นเรา” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘අනුබන්ධොපි චෙ අස්ස, මහිච්ඡො ච විඝාතවා;

එජානුගො අනෙජස්ස, නිබ්බුතස්ස අනිබ්බුතො;

ගිද්ධො සො වීතගෙධස්ස, පස්ස යාවඤ්ච ආරකා.

“ถึงแม้ภิกษุผู้มีความมักมาก มีความคับแค้นใจ จะติดตามเราไป แต่เธอเป็นผู้ไปตามตัณหาเครื่องหวั่นไหว ส่วนเราเป็นผู้ไม่มีตัณหาเครื่องหวั่นไหว เธอเป็นผู้ไม่ดับกิเลส ส่วนเราเป็นผู้ดับกิเลสแล้ว เธอเป็นผู้กำหนัดยินดี ส่วนเราเป็นผู้ปราศจากความกำหนัดยินดี เธออยู่ห่างไกลจากเราอย่างยิ่ง ท่านจงดูเถิด

‘‘යො [Pg.257] ච ධම්මමභිඤ්ඤාය, ධම්මමඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

රහදොව නිවාතෙ ච, අනෙජො වූපසම්මති.

ส่วนบัณฑิตรู้ยิ่งธรรมแล้ว รู้แจ้งธรรมแล้ว เป็นผู้ไม่มีตัณหาเครื่องหวั่นไหว สงบระงับ เหมือนห้วงน้ำที่ไม่มีลมฉะนั้น

‘‘අනෙජො සො අනෙජස්ස, නිබ්බුතස්ස ච නිබ්බුතො;

අගිද්ධො වීතගෙධස්ස, පස්ස යාවඤ්ච සන්තිකෙ’’ති.

ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีตัณหาเครื่องหวั่นไหว ส่วนเราก็เป็นผู้ไม่มีตัณหาเครื่องหวั่นไหว เธอเป็นผู้ดับกิเลสแล้ว ส่วนเราก็เป็นผู้ดับกิเลสแล้ว เธอเป็นผู้ไม่กำหนัดยินดี ส่วนเราก็เป็นผู้ปราศจากความกำหนัดยินดี เธออยู่ใกล้เราอย่างยิ่ง ท่านจงดูเถิด”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๓

4. අග්ගිසුත්තං

๔. อัคคิสูตร

93. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๙๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අග්ගී. කතමෙ තයො? රාගග්ගි, දොසග්ගි, මොහග්ගි – ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො අග්ගී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไฟ ๓ กองนี้ ๓ กองเป็นไฉน คือ ไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟคือโมหะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไฟ ๓ กองนี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘රාගග්ගි දහති මච්චෙ, රත්තෙ කාමෙසු මුච්ඡිතෙ;

දොසග්ගි පන බ්‍යාපන්නෙ, නරෙ පාණාතිපාතිනො.

“ไฟคือราคะ ย่อมเผาสัตว์ผู้กำหนัดหมกมุ่นในกามทั้งหลาย ส่วนไฟคือโทสะ ย่อมเผาคนผู้พยาบาท ผู้ฆ่าสัตว์

‘‘මොහග්ගි පන සම්මූළ්හෙ, අරියධම්මෙ අකොවිදෙ;

එතෙ අග්ගී අජානන්තා, සක්කායාභිරතා පජා.

ส่วนไฟคือโมหะ ย่อมเผาคนผู้หลง ผู้ไม่ฉลาดในอริยธรรม หมู่สัตว์ผู้ไม่รู้จักไฟ ๓ กองนี้ ยินดียิ่งในสักกายะ

‘‘තෙ වඩ්ඪයන්ති නිරයං, තිරච්ඡානඤ්ච යොනියො;

අසුරං පෙත්තිවිසයං, අමුත්තා මාරබන්ධනා.

ย่อมเพิ่มพูนนรก กำเนิดเดรัจฉาน อสูร และเปรตวิสัยให้มากขึ้น เพราะยังไม่พ้นจากบ่วงแห่งมาร

‘‘යෙ ච රත්තින්දිවා යුත්තා, සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ;

තෙ නිබ්බාපෙන්ති රාගග්ගිං, නිච්චං අසුභසඤ්ඤිනො.

ส่วนชนเหล่าใดประกอบความเพียรในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งกลางวันกลางคืน ชนเหล่านั้นมีอสุภสัญญาเป็นนิตย์ ย่อมดับไฟคือราคะเสียได้

‘‘දොසග්ගිං පන මෙත්තාය, නිබ්බාපෙන්ති නරුත්තමා;

මොහග්ගිං පන පඤ්ඤාය, යායං නිබ්බෙධගාමිනී.

นรชนผู้สูงสุดทั้งหลาย ย่อมดับไฟคือโทสะด้วยเมตตา และดับไฟคือโมหะด้วยปัญญาอันเป็นเครื่องชำแรกกิเลส

‘‘තෙ නිබ්බාපෙත්වා නිපකා, රත්තින්දිවමතන්දිතා;

අසෙසං පරිනිබ්බන්ති, අසෙසං දුක්ඛමච්චගුං.

บัณฑิตผู้มีปัญญารักษาตน ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน ดับไฟ ๓ กองนั้นแล้ว ย่อมปรินิพพานโดยสิ้นเชิง ล่วงทุกข์ได้ทั้งหมด

‘‘අරියද්දසා වෙදගුනො, සම්මදඤ්ඤාය පණ්ඩිතා;

ජාතික්ඛයමභිඤ්ඤාය, නාගච්ඡන්ති පුනබ්භව’’න්ති.

บัณฑิตทั้งหลายผู้เห็นอริยสัจ ผู้ถึงเวท รู้ชอบแล้ว รู้ยิ่งความสิ้นไปแห่งชาติ ย่อมไม่มาสู่ภพใหม่อีก”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๔

5. උපපරික්ඛසුත්තං

๕. อุปปริกขสูตร

94. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.258] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๙๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘තථා තථා, භික්ඛවෙ, භික්ඛු උපපරික්ඛෙය්‍ය යථා යථාස්ස උපපරික්ඛතො බහිද්ධා චස්ස විඤ්ඤාණං අවික්ඛිත්තං අවිසටං අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතං අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍ය. බහිද්ධා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණෙ අවික්ඛිත්තෙ අවිසටෙ සති අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිතෙ අනුපාදාය අපරිතස්සතො ආයතිං ජාතිජරාමරණදුක්ඛසමුදයසම්භවො න හොතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการอย่างนั้นๆ ซึ่งเมื่อเธอพิจารณาอยู่โดยอาการอย่างนั้นๆ วิญญาณของเธอจะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก ไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน และจะไม่สะดุ้งเพราะไม่ยึดมั่น ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ซัดส่ายไปในภายนอก ไม่ตั้งมั่นอยู่ในภายใน และไม่สะดุ้งเพราะไม่ยึดมั่นแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และกองทุกข์ในอนาคตย่อมไม่มี” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සත්තසඞ්ගප්පහීනස්ස, නෙත්තිච්ඡින්නස්ස භික්ඛුනො;

වික්ඛීණො ජාතිසංසාරො, නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො’’ති.

“ภิกษุผู้ละสัญโญชน์ ๗ ประการได้แล้ว ตัดตัณหาได้แล้ว ชาติสงสารของเธอก็สิ้นไป ภพใหม่ของเธอย่อมไม่มี”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๕

6. කාමූපපත්තිසුත්තං

๖. กามูปปัตติสูตร

95. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๙๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคอรหันต์ตรัสพระสูตรนี้ไว้ดังนี้

‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, කාමූපපත්තියො. කතමා තිස්සො? පච්චුපට්ඨිතකාමා, නිම්මානරතිනො, පරනිම්මිතවසවත්තිනො – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, තිස්සො කාමූපපත්තියො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย กามูปบัติ ๓ ประการนี้ ๓ ประการเป็นไฉน คือ ผู้มีกามอันปรากฏเฉพาะหน้า ๑ พวกเทวดาชั้นนิมมานรดี ๑ พวกเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตี ๑ ดูกรภิกษุทั้งหลาย กามูปบัติ ๓ ประการนี้แล” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පච්චුපට්ඨිතකාමා ච, යෙ දෙවා වසවත්තිනො;

නිම්මානරතිනො දෙවා, යෙ චඤ්ඤෙ කාමභොගිනො;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තරෙ.

“เทวดาผู้มีกามอันปรากฏเฉพาะหน้า และเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตี เทวดาชั้นนิมมานรดี และกามโภคีเหล่าอื่น ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสาร คือความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นไปได้

‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, කාමභොගෙසු පණ්ඩිතො;

සබ්බෙ පරිච්චජෙ කාමෙ, යෙ දිබ්බා යෙ ච මානුසා.

บัณฑิตทราบโทษนี้ในกามโภคะทั้งหลายแล้ว พึงสละกามทั้งปวง ทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์

‘‘පියරූපසාතගධිතං, ඡෙත්වා සොතං දුරච්චයං;

අසෙසං පරිනිබ්බන්ති, අසෙසං දුක්ඛමච්චගුං.

บัณฑิตเหล่านั้น ตัดกระแสตัณหาอันบุคคลข้ามได้ยาก อันสืบเนื่องมาจากอารมณ์มีรูปเป็นที่รักและเป็นที่สบายใจ ย่อมปรินิพพานโดยสิ้นเชิง ล่วงทุกข์ได้ทั้งหมด

‘‘අරියද්දසා වෙදගුනො, සම්මදඤ්ඤාය පණ්ඩිතා;

ජාතික්ඛයමභිඤ්ඤාය, නාගච්ඡන්ති පුනබ්භව’’න්ති.

บัณฑิตทั้งหลายผู้เห็นอริยสัจ ผู้ถึงเวท รู้ชอบแล้ว รู้ยิ่งความสิ้นไปแห่งชาติ ย่อมไม่มาสู่ภพใหม่อีก”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล จบสูตรที่ ๖

7. කාමයොගසුත්තං

๗. กามโยคสูตร

96. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.259] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๙๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘කාමයොගයුත්තො, භික්ඛවෙ, භවයොගයුත්තො ආගාමී හොති ආගන්තා ඉත්ථත්තං. කාමයොගවිසංයුත්තො, භික්ඛවෙ, භවයොගයුත්තො අනාගාමී හොති අනාගන්තා ඉත්ථත්තං. කාමයොගවිසංයුත්තො, භික්ඛවෙ, භවයොගවිසංයුත්තො අරහා හොති, ඛීණාසවො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยกามโยคะและภวโยคะ เป็นอาคามี คือผู้จะมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่ประกอบด้วยกามโยคะ แต่ประกอบด้วยภวโยคะ เป็นอนาคามี คือผู้จะไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่ประกอบด้วยกามโยคะและไม่ประกอบด้วยภวโยคะ เป็นพระอรหันตขีณาสพ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘කාමයොගෙන සංයුත්තා, භවයොගෙන චූභයං;

සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරං, ජාතිමරණගාමිනො.

“สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยโยคะทั้ง ๒ คือ กามโยคะและภวโยคะ ย่อมไปสู่สงสาร คือต้องเกิดและตาย

‘‘යෙ ච කාමෙ පහන්ත්වාන, අප්පත්තා ආසවක්ඛයං;

භවයොගෙන සංයුත්තා, අනාගාමීති වුච්චරෙ.

ส่วนชนเหล่าใดละกามทั้งหลายได้แล้ว แต่ยังไม่ถึงความสิ้นอาสวะ ยังประกอบด้วยภวโยคะ ชนเหล่านั้นเรียกว่า พระอนาคามี

‘‘යෙ ච ඛො ඡින්නසංසයා, ඛීණමානපුනබ්භවා;

තෙ වෙ පාරඞ්ගතා ලොකෙ, යෙ පත්තා ආසවක්ඛය’’න්ති.

ส่วนชนเหล่าใดตัดความสงสัยได้แล้ว มีมานะและภพใหม่สิ้นแล้ว ชนเหล่านั้นแลชื่อว่าถึงฝั่งในโลก เพราะบรรลุความสิ้นอาสวะ”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล สูตรที่ ๗

කල්‍යාණසීලසුත්තං

กัลยาณสีลสูตร

97. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๙๗. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘කල්‍යාණසීලො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කල්‍යාණධම්මො කල්‍යාණපඤ්ඤො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ‘කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසො’ති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีศีลดีงาม มีธรรมดีงาม มีปัญญาดีงาม ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่า ‘ผู้สมบูรณ์ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด’

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කල්‍යාණසීලො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සීලවා හොති, පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති, ආචාරගොචරසම්පන්නො අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කල්‍යාණසීලො හොති. ඉති කල්‍යාණසීලො.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ามีศีลดีงามเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ามีศีลดีงามเป็นอย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่ามีศีลดีงาม

‘‘කල්‍යාණධම්මො [Pg.260] ච කථං හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සත්තන්නං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කල්‍යාණධම්මො හොති. ඉති කල්‍යාණසීලො, කල්‍යාණධම්මො.

ภิกษุชื่อว่ามีธรรมดีงามเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ประกอบความเพียรในการเจริญโพธิปักขิยธรรม ๗ ประการอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ามีธรรมดีงามเป็นอย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่ามีศีลดีงาม มีธรรมดีงาม

‘‘කල්‍යාණපඤ්ඤො ච කථං හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කල්‍යාණපඤ්ඤො හොති.

ภิกษุชื่อว่ามีปัญญาดีงามเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่ามีปัญญาดีงามเป็นอย่างนี้

‘‘ඉති කල්‍යාණසීලො කල්‍යාණධම්මො කල්‍යාණපඤ්ඤො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ‘කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසො’ති වුච්චතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้มีศีลดีงาม มีธรรมดีงาม มีปัญญาดีงาม ในธรรมวินัยนี้ เราจึงเรียกว่า ‘ผู้สมบูรณ์ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด’” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යස්ස කායෙන වාචාය, මනසා නත්ථි දුක්කටං;

තං වෙ කල්‍යාණසීලොති, ආහු භික්ඛුං හිරීමනං.

“ภิกษุใดไม่มีการทำชั่วทางกาย วาจา ใจ เป็นผู้มีความละอาย บัณฑิตทั้งหลายเรียกภิกษุนั้นว่า ผู้มีศีลดีงาม

‘‘යස්ස ධම්මා සුභාවිතා, සත්ත සම්බොධිගාමිනො;

තං වෙ කල්‍යාණධම්මොති, ආහු භික්ඛුං අනුස්සදං.

ภิกษุใดเจริญธรรม ๗ ประการ ที่เป็นไปเพื่อความตรัสรู้ดีแล้ว เป็นผู้ไม่มีกิเลสฟูขึ้น บัณฑิตทั้งหลายเรียกภิกษุนั้นว่า ผู้มีธรรมดีงาม

‘‘යො දුක්ඛස්ස පජානාති, ඉධෙව ඛයමත්තනො;

තං වෙ කල්‍යාණපඤ්ඤොති, ආහු භික්ඛුං අනාසවං.

ภิกษุใดรู้ชัดความสิ้นทุกข์ของตนในอัตภาพนี้ บัณฑิตทั้งหลายเรียกภิกษุนั้นผู้ไม่มีอาสวะว่า ผู้มีปัญญาดีงาม

‘‘තෙහි ධම්මෙහි සම්පන්නං, අනීඝං ඡින්නසංසයං;

අසිතං සබ්බලොකස්ස, ආහු සබ්බපහායින’’න්ති.

บัณฑิตทั้งหลายเรียกภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยธรรมเหล่านั้น ไม่มีทุกข์ ตัดความสงสัยได้แล้ว ไม่ติดข้องในโลกทั้งปวงว่า ผู้ละได้ทุกสิ่ง”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล สูตรที่ ๘

9. දානසුත්තං

๙. ทานสูตร

98. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๙๘. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘ද්වෙමානි, භික්ඛවෙ, දානානි – ආමිසදානඤ්ච ධම්මදානඤ්ච. එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං ද්වින්නං දානානං යදිදං – ධම්මදානං.

“ภิกษุทั้งหลาย ทาน ๒ อย่างนี้ คือ อามิสทาน ๑ ธรรมทาน ๑ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาทาน ๒ อย่างนี้ ธรรมทานเป็นเลิศ

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, සංවිභාගා – ආමිසසංවිභාගො ච ධම්මසංවිභාගො ච. එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං ද්වින්නං සංවිභාගානං යදිදං – ධම්මසංවිභාගො.

ภิกษุทั้งหลาย การแบ่งปัน ๒ อย่างนี้ คือ การแบ่งปันอามิส ๑ การแบ่งปันธรรม ๑ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาการแบ่งปัน ๒ อย่างนี้ การแบ่งปันธรรมเป็นเลิศ

‘‘ද්වෙමෙ[Pg.261], භික්ඛවෙ, අනුග්ගහා – ආමිසානුග්ගහො ච ධම්මානුග්ගහො ච. එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං ද්වින්නං අනුග්ගහානං යදිදං – ධම්මානුග්ගහො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย การอนุเคราะห์ ๒ อย่างนี้ คือ การอนุเคราะห์ด้วยอามิส ๑ การอนุเคราะห์ด้วยธรรม ๑ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาการอนุเคราะห์ ๒ อย่างนี้ การอนุเคราะห์ด้วยธรรมเป็นเลิศ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යමාහු දානං පරමං අනුත්තරං, යං සංවිභාගං භගවා අවණ්ණයි ;

අග්ගම්හි ඛෙත්තම්හි පසන්නචිත්තො, විඤ්ඤූ පජානං කො න යජෙථ කාලෙ.

“ทานใดที่บัณฑิตกล่าวว่า เป็นทานอันเยี่ยม ไม่มีทานอื่นยิ่งกว่า และการแบ่งปันใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว วิญญูชนผู้รู้แจ้ง มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยซึ่งเป็นนาบุญอันเลิศแล้ว ใครเล่าจะไม่พึงบูชาในกาลอันควร

‘‘යෙ චෙව භාසන්ති සුණන්ති චූභයං, පසන්නචිත්තා සුගතස්ස සාසනෙ;

තෙසං සො අත්ථො පරමො විසුජ්ඣති, යෙ අප්පමත්තා සුගතස්ස සාසනෙ’’ති.

ชนเหล่าใดมีจิตเลื่อมใสในพระศาสนาของพระสุคต ทั้งฝ่ายผู้แสดงและฝ่ายผู้ฟัง ประโยชน์อย่างยิ่งของชนเหล่านั้นผู้ไม่ประมาทในพระศาสนาของพระสุคตย่อมบริสุทธิ์”

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

แม้เนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล สูตรที่ ๙

10. තෙවිජ්ජසුත්තං

๑๐. เตวิชชสูตร

99. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๙๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ไว้ พระอรหันต์ตรัสพระดำรัสนี้ไว้

‘‘ධම්මෙනාහං, භික්ඛවෙ, තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙමි, නාඤ්ඤං ලපිතලාපනමත්තෙන.

“ภิกษุทั้งหลาย เราบัญญัติพราหมณ์ผู้มีวิชชา ๓ โดยธรรม มิใช่บัญญัติพราหมณ์อื่นเพียงเพราะเหตุสักว่าการพูดการเจรจา

‘‘කථඤ්චාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මෙන තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙමි, නාඤ්ඤං ලපිතලාපනමත්තෙන? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො තිස්සොපි ජාතියො චතස්සොපි ජාතියො පඤ්චපි ජාතියො දසපි ජාතියො වීසම්පි ජාතියො තිංසම්පි ජාතියො චත්තාලීසම්පි ජාතියො පඤ්ඤාසම්පි ජාතියො ජාතිසතම්පි ජාතිසහස්සම්පි ජාතිසතසහස්සම්පි අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ – ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං. තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො. සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’ති[Pg.262]. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. අයමස්ස පඨමා විජ්ජා අධිගතා හොති, අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා, තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො, යථා තං අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො.

ภิกษุทั้งหลาย เราบัญญัติพราหมณ์ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชา ๓ โดยธรรมอย่างไร ไม่ใช่บัญญัติผู้อื่นเพียงเพราะการพูดพร่ำ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีวรรณะอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น มีอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งลักษณะและเรื่องราวได้ด้วยประการฉะนี้ วิชชาที่หนึ่งนี้ เธอได้บรรลุแล้ว อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งตนไปแล้วอยู่

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ, සුගතෙ දුග්ගතෙ යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති – ‘ඉමෙ වත භොන්තො සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා වචීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනොදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා. ඉමෙ වා පන භොන්තො සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා’ති. ඉති දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ, සුගතෙ දුග්ගතෙ යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති. අයමස්ස දුතියා විජ්ජා අධිගතා හොති, අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා, තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො, යථා තං අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො.

ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นอีก ภิกษุย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตาของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ส่วนท่านผู้เจริญทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตาของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ วิชชาที่สองนี้ เธอได้บรรลุแล้ว อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งตนไปแล้วอยู่

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයමස්ස තතියා විජ්ජා අධිගතා හොති, අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා, තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො, යථා තං අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො. එවං ඛො අහං, භික්ඛවෙ, ධම්මෙන තෙවිජ්ජං බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤාපෙමි, නාඤ්ඤං ලපිතලාපනමත්තෙනා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ประการอื่นอีก ภิกษุทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ วิชชาที่สามนี้ เธอได้บรรลุแล้ว อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เหมือนที่เกิดแก่ผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งตนไปแล้วอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เราบัญญัติพราหมณ์ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชา ๓ โดยธรรมอย่างนี้แล ไม่ใช่บัญญัติผู้อื่นเพียงเพราะการพูดพร่ำ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘පුබ්බෙනිවාසං යොවෙදි, සග්ගාපායඤ්ච පස්සති;

අථො ජාතික්ඛයං පත්තො, අභිඤ්ඤාවොසිතො මුනි.

มุนีใดรู้ชาติก่อน เห็นสวรรค์และอบาย และบรรลุถึงความสิ้นชาติ เป็นผู้อยู่จบพรหมจรรย์เพราะรู้ยิ่ง

‘‘එතාහි [Pg.263] තීහි විජ්ජාහි, තෙවිජ්ජො හොති බ්‍රාහ්මණො;

තමහං වදාමි තෙවිජ්ජං, නාඤ්ඤං ලපිතලාපන’’න්ති.

พราหมณ์ชื่อว่าเป็นผู้มีวิชชา ๓ เพราะวิชชา ๓ เหล่านี้ เราเรียกผู้นั้นว่าเตวิชชะ ไม่เรียกผู้อื่นผู้เพียงแต่พูดพร่ำ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล จบสูตรที่ ๑๐

පඤ්චමො වග්ගො නිට්ඨිතො.

จบวรรคที่ ๕

තස්සුද්දානං –

หัวข้อประจำวรรค

පසාද ජීවිත සඞ්ඝාටි, අග්ගි උපපරික්ඛයා;

උපපත්ති කාම කල්‍යාණං, දානං ධම්මෙන තෙ දසාති.

ว่าด้วยความเลื่อมใส ๑ ชีวิต ๑ สังฆาฏิ ๑ ไฟ ๑ ความสิ้นไป ๑ อุบัติ ๑ กาม ๑ กัลยาณมิตร ๑ ทาน ๑ และธรรม ๑ รวมเป็น ๑๐ สูตร

තිකනිපාතො නිට්ඨිතො.

จบติกนิบาต

4. චතුක්කනිපාතො

๔. จตุกกนิบาต

1. බ්‍රාහ්මණධම්මයාගසුත්තං

๑. พราหมณธัมมยาคสูตร

100. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.264] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๐. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ พระอรหันต์กล่าวไว้ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วว่า

‘‘අහමස්මි, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණො යාචයොගො සදා පයතපාණි අන්තිමදෙහධරො අනුත්තරො භිසක්කො සල්ලකත්තො. තස්ස මෙ තුම්හෙ පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා ධම්මජා ධම්මනිම්මිතා ධම්මදායාදා, නො ආමිසදායාදා.

ภิกษุทั้งหลาย เราเป็นพราหมณ์ เป็นผู้ควรแก่การขอ มีมือล้างสะอาดอยู่เสมอ ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย เป็นแพทย์ผู้ยอดเยี่ยม เป็นศัลยแพทย์ พวกเธอเป็นบุตร เป็นโอรสของเรา เกิดจากปากของเรา เกิดจากธรรม ธรรมเนรมิตขึ้น เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่อามิสทายาท

‘‘ද්වෙමානි, භික්ඛවෙ, දානානි – ආමිසදානඤ්ච ධම්මදානඤ්ච. එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං ද්වින්නං දානානං යදිදං – ධම්මදානං.

ภิกษุทั้งหลาย ทาน ๒ อย่างนี้ คือ อามิสทาน ๑ ธรรมทาน ๑ บรรดาทาน ๒ อย่างนี้ ธรรมทานเป็นเลิศ

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, සංවිභාගා – ආමිසසංවිභාගො ච ධම්මසංවිභාගො ච. එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං ද්වින්නං සංවිභාගානං යදිදං – ධම්මසංවිභාගො.

ภิกษุทั้งหลาย การแบ่งปัน ๒ อย่างนี้ คือ การแบ่งปันอามิส ๑ การแบ่งปันธรรม ๑ บรรดาการแบ่งปัน ๒ อย่างนี้ การแบ่งปันธรรมเป็นเลิศ

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අනුග්ගහා – ආමිසානුග්ගහො ච ධම්මානුග්ගහො ච. එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං ද්වින්නං අනුග්ගහානං යදිදං – ධම්මානුග්ගහො.

ภิกษุทั้งหลาย การอนุเคราะห์ ๒ อย่างนี้ คือ การอนุเคราะห์ด้วยอามิส ๑ การอนุเคราะห์ด้วยธรรม ๑ บรรดาการอนุเคราะห์ ๒ อย่างนี้ การอนุเคราะห์ด้วยธรรมเป็นเลิศ

‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, යාගා – ආමිසයාගො ච ධම්මයාගො ච. එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං ද්වින්නං යාගානං යදිදං – ධම්මයාගො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ยัญ ๒ อย่างนี้ คือ อามิสยัญ ๑ ธรรมยัญ ๑ บรรดายัญ ๒ อย่างนี้ ธรรมยัญเป็นเลิศ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යො ධම්මයාගං අයජී අමච්ඡරී, තථාගතො සබ්බභූතානුකම්පී ;

තං තාදිසං දෙවමනුස්සසෙට්ඨං, සත්තා නමස්සන්ති භවස්ස පාරගු’’න්ති.

พระตถาคตผู้ทรงอนุเคราะห์แก่สัตว์ทั้งปวง ไม่มีความตระหนี่ ได้ทรงบูชาธรรมยัญแล้ว สัตว์ทั้งหลายย่อมนอบน้อมพระตถาคตผู้ทรงคุณเช่นนั้น ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ ผู้ถึงฝั่งแห่งภพ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඨමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล จบสูตรที่ ๑

2. සුලභසුත්තං

๒. สุลภสูตร

101. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๑. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ พระอรหันต์กล่าวไว้ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วว่า

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, අප්පානි චෙව සුලභානි ච, තානි ච අනවජ්ජානි. කතමානි චත්තාරි? පංසුකූලං, භික්ඛවෙ, චීවරානං අප්පඤ්ච සුලභඤ්ච, තඤ්ච අනවජ්ජං. පිණ්ඩියාලොපො[Pg.265], භික්ඛවෙ, භොජනානං අප්පඤ්ච සුලභඤ්ච, තඤ්ච අනවජ්ජං. රුක්ඛමූලං, භික්ඛවෙ, සෙනාසනානං අප්පඤ්ච සුලභඤ්ච, තඤ්ච අනවජ්ජං. පූතිමුත්තං, භික්ඛවෙ, භෙසජ්ජානං අප්පඤ්ච සුලභඤ්ච තඤ්ච අනවජ්ජං. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි අප්පානි චෙව සුලභානි ච, තානි ච අනවජ්ජානි. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අප්පෙන ච තුට්ඨො හොති සුලභෙන ච (අනවජ්ජෙන ච), ඉමස්සාහං අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඞ්ගන්ති වදාමී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย สิ่ง ๔ ประการนี้ มีกิจน้อย หาได้ง่าย และไม่มีโทษ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาจีวรทั้งหลาย ผ้าบังสุกุลจีวรมีกิจน้อย หาได้ง่าย และไม่มีโทษ บรรดาโภชนะทั้งหลาย บิณฑบาตที่ได้มาด้วยปลีแข้ง มีกิจน้อย หาได้ง่าย และไม่มีโทษ บรรดาเสนาสนะทั้งหลาย โคนไม้ มีกิจน้อย หาได้ง่าย และไม่มีโทษ บรรดายาทั้งหลาย ยาดองด้วยน้ำมูตรเน่า มีกิจน้อย หาได้ง่าย และไม่มีโทษ ภิกษุทั้งหลาย สิ่ง ๔ ประการนี้แล มีกิจน้อย หาได้ง่าย และไม่มีโทษ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยสิ่งที่มีกิจน้อยและหาได้ง่าย (และไม่มีโทษ) เรากล่าวความสันโดษของภิกษุนี้ว่า เป็นองค์แห่งสามัญญผลอย่างหนึ่ง” เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘අනවජ්ජෙන තුට්ඨස්ස, අප්පෙන සුලභෙන ච;

න සෙනාසනමාරබ්භ, චීවරං පානභොජනං;

විඝාතො හොති චිත්තස්ස, දිසා නප්පටිහඤ්ඤති.

ภิกษุผู้สันโดษด้วยปัจจัยที่ไม่มีโทษ มีกิจน้อย และหาได้ง่าย ย่อมไม่มีความคับแค้นใจ เพราะเหตุแห่งเสนาสนะ จีวร และเครื่องดื่มกับโภชนะ ทิศทั้งหลายย่อมไม่ติดขัด

‘‘යෙ චස්ස ධම්මා අක්ඛාතා, සාමඤ්ඤස්සානුලොමිකා;

අධිග්ගහිතා තුට්ඨස්ස, අප්පමත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති.

ธรรมเหล่าใดที่เรากล่าวไว้แล้ว อันเป็นไปตามสมณภาวะ ภิกษุผู้สันโดษ ไม่ประมาท ย่อมบรรลุธรรมเหล่านั้นได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දුතියං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล จบสูตรที่ ๒

3. ආසවක්ඛයසුත්තං

๓. อาสวักขยสูตรที่ ๓

102. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๒. พระผู้มีพระภาคตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ พระอรหันต์กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว ดังนี้

‘‘ජානතොහං, භික්ඛවෙ, පස්සතො ආසවානං ඛයං වදාමි, නො අජානතො නො අපස්සතො. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජානතො, කිං පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති? ඉදං දුක්ඛන්ති, භික්ඛවෙ, ජානතො පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති. අයං දුක්ඛසමුදයොති, භික්ඛවෙ, ජානතො පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති. අයං දුක්ඛනිරොධොති, භික්ඛවෙ, ජානතො පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති. අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති, භික්ඛවෙ, ජානතො පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො ආසවානං ඛයො හොතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย สำหรับผู้รู้ ผู้เห็น ไม่ใช่สำหรับผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้ เมื่อเห็นว่า ‘นี้ทุกข์’ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ เมื่อรู้ เมื่อเห็นว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ เมื่อรู้ เมื่อเห็นว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ เมื่อรู้ เมื่อเห็นว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้” เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘සෙඛස්ස සික්ඛමානස්ස, උජුමග්ගානුසාරිනො;

ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං, තතො අඤ්ඤා අනන්තරා.

สำหรับพระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามทางตรง ญาณในความสิ้นไป (แห่งกิเลส) ย่อมเกิดขึ้นก่อน หลังจากนั้นอรหัตตผลญาณจึงเกิดขึ้นในลำดับถัดไป

‘‘තතො [Pg.266] අඤ්ඤා විමුත්තස්ස, විමුත්තිඤාණමුත්තමං;

උප්පජ්ජති ඛයෙ ඤාණං, ඛීණා සංයොජනා ඉති.

หลังจากนั้น วิมุตติญาณอันสูงสุดย่อมเกิดขึ้นแก่ท่านผู้หลุดพ้นแล้วด้วยอรหัตตผลญาณนั้น ญาณในการสิ้นไป (แห่งกิเลส) ย่อมเกิดขึ้นว่า ‘สังโยชน์ทั้งหลายสิ้นแล้ว’

‘‘න ත්වෙවිදං කුසීතෙන, බාලෙනමවිජානතා;

නිබ්බානං අධිගන්තබ්බං, සබ්බගන්ථප්පමොචන’’න්ති.

พระนิพพานอันเป็นที่ปลดเปลื้องเครื่องร้อยรัดทั้งปวงนี้ คนเกียจคร้าน คนเขลา ผู้ไม่รู้แจ้ง จะบรรลุไม่ได้เลย

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තතියං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล จบสูตรที่ ๓

4. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තං

๔. สมณพราหมณสูตรที่ ๔

103. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๓. พระผู้มีพระภาคตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ พระอรหันต์กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว ดังนี้

‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං නප්පජානන්ති; ‘අයං දුක්ඛසමුදයො’ති යථාභූතං නප්පජානන්ති; ‘අයං දුක්ඛනිරොධො’ති යථාභූතං නප්පජානන්ති; ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං නප්පජානන්ති – න මෙ තෙ, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සමණෙසු වා සමණසම්මතා බ්‍රාහ්මණෙසු වා බ්‍රාහ්මණසම්මතා, න ච පනෙතෙ ආයස්මන්තො සාමඤ්ඤත්ථං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්ති.

“ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่นับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็ไม่ได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානන්ති; ‘අයං දුක්ඛසමුදයො’ති යථාභූතං පජානන්ති; ‘අයං දුක්ඛනිරොධො’ති යථාභූතං පජානන්ති; ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානන්ති – තෙ ඛො මෙ, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සමණෙසු චෙව සමණසම්මතා බ්‍රාහ්මණෙසු ච බ්‍රාහ්මණසම්මතා, තෙ ච පනායස්මන්තො සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ส่วนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ภิกษุทั้งหลาย เรานับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน” เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘යෙ දුක්ඛං නප්පජානන්ති, අථො දුක්ඛස්ස සම්භවං;

යත්ථ ච සබ්බසො දුක්ඛං, අසෙසං උපරුජ්ඣති;

තඤ්ච මග්ගං න ජානන්ති, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

ชนเหล่าใดไม่รู้ชัดซึ่งทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ที่ซึ่งทุกข์ดับสนิทไม่มีเหลือ และไม่รู้มรรคอันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์

‘‘චෙතොවිමුත්තිහීනා තෙ, අථො පඤ්ඤාවිමුත්තියා;

අභබ්බා තෙ අන්තකිරියාය, තෙ වෙ ජාතිජරූපගා.

ชนเหล่านั้นเป็นผู้เสื่อมจากเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติ ไม่สามารถจะทำที่สุด (แห่งทุกข์) ได้ ย่อมเข้าถึงชาติและชรา

‘‘යෙ [Pg.267] ච දුක්ඛං පජානන්ති, අථො දුක්ඛස්ස සම්භවං;

යත්ථ ච සබ්බසො දුක්ඛං, අසෙසං උපරුජ්ඣති;

තඤ්ච මග්ගං පජානන්ති, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

ส่วนชนเหล่าใดรู้ชัดซึ่งทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ที่ซึ่งทุกข์ดับสนิทไม่มีเหลือ และรู้มรรคอันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับทุกข์

‘‘චෙතොවිමුත්තිසම්පන්නා, අථො පඤ්ඤාවිමුත්තියා;

භබ්බා තෙ අන්තකිරියාය, න තෙ ජාතිජරූපගා’’ති.

ชนเหล่านั้นเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติ สามารถจะทำที่สุด (แห่งทุกข์) ได้ ย่อมไม่เข้าถึงชาติและชรา

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. චතුත්ථං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล จบสูตรที่ ๔

5. සීලසම්පන්නසුත්තං

๕. สีลสัมปันนสูตรที่ ๕

104. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๔. พระผู้มีพระภาคตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ พระอรหันต์กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว ดังนี้

‘‘යෙ තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ සීලසම්පන්නා සමාධිසම්පන්නා පඤ්ඤාසම්පන්නා විමුත්තිසම්පන්නා විමුත්තිඤාණදස්සනසම්පන්නා ඔවාදකා විඤ්ඤාපකා සන්දස්සකා සමාදපකා සමුත්තෙජකා සම්පහංසකා අලංසමක්ඛාතාරො සද්ධම්මස්ස දස්සනම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමි; සවනම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමි; උපසඞ්කමනම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමි; පයිරුපාසනම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමි; අනුස්සරණම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමි; අනුපබ්බජ්ජම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමි. තං කිස්ස හෙතු? තථාරූපෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො අපරිපූරොපි සීලක්ඛන්ධො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති, අපරිපූරොපි සමාධික්ඛන්ධො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති, අපරිපූරොපි පඤ්ඤාක්ඛන්ධො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති, අපරිපූරොපි විමුත්තික්ඛන්ධො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති, අපරිපූරොපි විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති. එවරූපා ච තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ සත්ථාරොතිපි වුච්චන්ති, සත්ථවාහාතිපි වුච්චන්ති, රණඤ්ජහාතිපි වුච්චන්ති, තමොනුදාතිපි වුච්චන්ති, ආලොකකරාතිපි වුච්චන්ති, ඔභාසකරාතිපි වුච්චන්ති, පජ්ජොතකරාතිපි වුච්චන්ති, උක්කාධාරාතිපි වුච්චන්ති, පභඞ්කරාතිපි වුච්චන්ති, අරියාතිපි වුච්චන්ති, චක්ඛුමන්තොතිපි වුච්චන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดสมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยสมาธิ สมบูรณ์ด้วยปัญญา สมบูรณ์ด้วยวิมุตติ สมบูรณ์ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ เป็นผู้กล่าวสอน ชี้แจง ให้เห็นชัด ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริง สามารถประกาศสัทธรรมได้เป็นอย่างดี เรากล่าวว่า แม้การได้เห็นภิกษุเหล่านั้นก็มีอุปการะมาก เรากล่าวว่า แม้การได้ฟังภิกษุเหล่านั้นก็มีอุปการะมาก เรากล่าวว่า แม้การได้เข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นก็มีอุปการะมาก เรากล่าวว่า แม้การได้เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุเหล่านั้นก็มีอุปการะมาก เรากล่าวว่า แม้การระลึกถึงภิกษุเหล่านั้นก็มีอุปการะมาก เรากล่าวว่า แม้การบวชตามภิกษุเหล่านั้นก็มีอุปการะมาก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเมื่อเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุเช่นนั้น ศีลขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ก็ถึงความบริบูรณ์โดยการอบรม สมาธิขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ก็ถึงความบริบูรณ์โดยการอบรม ปัญญาขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ก็ถึงความบริบูรณ์โดยการอบรม วิมุตติขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ก็ถึงความบริบูรณ์โดยการอบรม วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ก็ถึงความบริบูรณ์โดยการอบรม ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเช่นนั้น เราเรียกว่าเป็นศาสดาบ้าง เป็นผู้นำหมู่เกวียนบ้าง เป็นผู้ละกิเลสเครื่องรบกวนบ้าง เป็นผู้กำจัดความมืดบ้าง เป็นผู้ทำความสว่างบ้าง เป็นผู้ทำแสงสว่างบ้าง เป็นผู้ทำความรุ่งเรืองบ้าง เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งคบเพลิงบ้าง เป็นผู้ทำความสุกใสบ้าง เป็นพระอริยะบ้าง เป็นผู้มีจักษุบ้าง” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้

‘‘පාමොජ්ජකරණං [Pg.268] ඨානං, එතං හොති විජානතං;

යදිදං භාවිතත්තානං, අරියානං ධම්මජීවිනං.

การเห็นพระอริยะทั้งหลาย ผู้มีตนอบรมแล้ว ผู้ดำรงชีวิตโดยธรรมนี้ เป็นเหตุให้เกิดความปราโมทย์แก่ผู้รู้

‘‘තෙ ජොතයන්ති සද්ධම්මං, භාසයන්ති පභඞ්කරා;

ආලොකකරණා ධීරා, චක්ඛුමන්තො රණඤ්ජහා.

ปราชญ์เหล่านั้นผู้ทำแสงสว่าง ผู้มีจักษุ ผู้ละกิเลสเครื่องรบกวน ย่อมประกาศสัทธรรมให้รุ่งเรือง ย่อมทำให้สว่าง

‘‘යෙසං වෙ සාසනං සුත්වා, සම්මදඤ්ඤාය පණ්ඩිතා;

ජාතික්ඛයමභිඤ්ඤාය, නාගච්ඡන්ති පුනබ්භව’’න්ති.

บัณฑิตทั้งหลายได้ฟังคำสอนของท่านเหล่านั้นแล้ว รู้ชอบยิ่ง รู้ชัดถึงความสิ้นชาติ ย่อมไม่กลับมาเกิดอีก

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. පඤ්චමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล สูตรที่ ๕

6. තණ්හුප්පාදසුත්තං

๖. ตัณหุปปาทสูตรที่ ๖

105. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๕. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ พระอรหันต์กล่าวไว้ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว

‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, තණ්හුප්පාදා, යත්ථ භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති. කතමෙ චත්තාරො? චීවරහෙතු වා, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති; පිණ්ඩපාතහෙතු වා, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති; සෙනාසනහෙතු වා, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති; ඉතිභවාභවහෙතු වා, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො තණ්හුප්පාදා යත්ථ භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งตัณหา ๔ ประการนี้ ที่ตัณหาเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดแก่ภิกษุ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ตัณหาเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดแก่ภิกษุเพราะเหตุแห่งจีวร ๑ เพราะเหตุแห่งบิณฑบาต ๑ เพราะเหตุแห่งเสนาสนะ ๑ เพราะเหตุแห่งความมีภพและไม่มีภพ ๑ ภิกษุทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งตัณหา ๔ ประการนี้แล ที่ตัณหาเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดแก่ภิกษุ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้

‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධාන සංසරං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති.

คนมีตัณหาเป็นเพื่อน ท่องเที่ยวไปตลอดกาลนาน ย่อมไม่ล่วงพ้นสงสาร คือความมีความเป็นอย่างนั้นและความมีความเป็นอย่างอื่นไปได้

‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං;

වීතතණ්හො අනාදානො, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති.

ภิกษุมีสติ รู้โทษนี้ว่า ‘ตัณหาเป็นแดนเกิดแห่งทุกข์’ จึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่ยึดมั่น พึงเว้นรอบ

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ඡට්ඨං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล สูตรที่ ๖

7. සබ්‍රහ්මකසුත්තං

๗. สพรหมกสูตรที่ ๗

106. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๖. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ พระอรหันต์กล่าวไว้ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว

‘‘සබ්‍රහ්මකානි, භික්ඛවෙ, තානි කුලානි යෙසං පුත්තානං මාතාපිතරො අජ්ඣාගාරෙ පූජිතා හොන්ති. සපුබ්බදෙවතානි, භික්ඛවෙ, තානි කුලානි යෙසං [Pg.269] පුත්තානං මාතාපිතරො අජ්ඣාගාරෙ පූජිතා හොන්ති. සපුබ්බාචරියකානි, භික්ඛවෙ, තානි කුලානි යෙසං පුත්තානං මාතාපිතරො අජ්ඣාගාරෙ පූජිතා හොන්ති. සාහුනෙය්‍යකානි, භික්ඛවෙ, තානි කුලානි යෙසං පුත්තානං මාතාපිතරො අජ්ඣාගාරෙ පූජිතා හොන්ති.

ภิกษุทั้งหลาย ตระกูลเหล่าใดที่บุตรบูชามารดาบิดาในเรือนของตน ตระกูลเหล่านั้นชื่อว่ามีพรหมอยู่ด้วย ภิกษุทั้งหลาย ตระกูลเหล่าใดที่บุตรบูชามารดาบิดาในเรือนของตน ตระกูลเหล่านั้นชื่อว่ามีบุพพเทวดาอยู่ด้วย ภิกษุทั้งหลาย ตระกูลเหล่าใดที่บุตรบูชามารดาบิดาในเรือนของตน ตระกูลเหล่านั้นชื่อว่ามีบุพพาจารย์อยู่ด้วย ภิกษุทั้งหลาย ตระกูลเหล่าใดที่บุตรบูชามารดาบิดาในเรือนของตน ตระกูลเหล่านั้นชื่อว่ามีอาหุไนยบุคคลอยู่ด้วย

‘‘‘බ්‍රහ්මා’ති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචනං. ‘පුබ්බදෙවතා’ති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචනං. ‘පුබ්බාචරියා’ති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචනං. ‘ආහුනෙය්‍යා’ති, භික්ඛවෙ, මාතාපිතූනං එතං අධිවචනං. තං කිස්ස හෙතු? බහුකාරා, භික්ඛවෙ, මාතාපිතරො පුත්තානං ආපාදකා පොසකා ඉමස්ස ලොකස්ස දස්සෙතාරො’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘พรหม’ นี้ เป็นชื่อของมารดาบิดา คำว่า ‘บุพพเทวดา’ นี้ เป็นชื่อของมารดาบิดา คำว่า ‘บุพพาจารย์’ นี้ เป็นชื่อของมารดาบิดา คำว่า ‘อาหุไนยบุคคล’ นี้ เป็นชื่อของมารดาบิดา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะมารดาบิดามีอุปการะมาก เป็นผู้เลี้ยงดูบุตร และเป็นผู้แสดงโลกนี้แก่บุตร” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้

‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ;

ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තානං, පජාය අනුකම්පකා.

มารดาบิดา ท่านเรียกว่าเป็นพรหม เป็นบุพพาจารย์ และเป็นอาหุไนยบุคคลของบุตร เพราะเป็นผู้อนุเคราะห์บุตร

‘‘තස්මා හි නෙ නමස්සෙය්‍ය, සක්කරෙය්‍ය ච පණ්ඩිතො;

අන්නෙන අථ පානෙන, වත්ථෙන සයනෙන ච;

උච්ඡාදනෙන න්හාපනෙන, පාදානං ධොවනෙන ච.

เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงนอบน้อมและสักการะท่านทั้งสองนั้น ด้วยข้าว น้ำ ผ้า ที่นอน เครื่องลูบไล้ การให้อาบน้ำ และการล้างเท้า

‘‘තාය නං පාරිචරියාය, මාතාපිතූසු පණ්ඩිතා;

ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති.

บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญเขาในโลกนี้เอง เพราะการปรนนิบัติมารดาบิดานั้น เขาละไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. සත්තමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้แล สูตรที่ ๗

8. බහුකාරසුත්තං

๘. พหุการสูตรที่ ๘

107. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๗. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ พระอรหันต์กล่าวไว้ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว

‘‘බහුකාරා, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තුම්හාකං යෙ වො පච්චුපට්ඨිතා චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි. තුම්හෙපි, භික්ඛවෙ, බහුකාරා බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං යං නෙසං ධම්මං දෙසෙථ ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං, කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. එවමිදං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති ඔඝස්ස නිත්ථරණත්ථාය සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์และคหบดีทั้งหลายเป็นผู้มีอุปการะมากแก่เธอทั้งหลาย ผู้บำรุงเธอทั้งหลายด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แม้เธอทั้งหลายก็เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย ที่แสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงแก่พวกเขา ภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้อันบุคคลอาศัยกันและกันอยู่อย่างนี้ เพื่อข้ามโอฆะ เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘සාගාරා [Pg.270] අනගාරා ච, උභො අඤ්ඤොඤ්ඤනිස්සිතා;

ආරාධයන්ති සද්ධම්මං, යොගක්ඛෙමං අනුත්තරං.

คฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งสองฝ่าย ต่างอาศัยซึ่งกันและกัน ย่อมให้พระสัทธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมสำเร็จได้

‘‘සාගාරෙසු ච චීවරං, පච්චයං සයනාසනං;

අනගාරා පටිච්ඡන්ති, පරිස්සයවිනොදනං.

บรรพชิตทั้งหลายย่อมรับจีวร ปัจจัย และที่นอนที่นั่งอันบรรเทาอันตรายจากคฤหัสถ์ทั้งหลาย

‘‘සුගතං පන නිස්සාය, ගහට්ඨා ඝරමෙසිනො;

සද්දහානා අරහතං, අරියපඤ්ඤාය ඣායිනො.

ส่วนคฤหัสถ์ผู้ครองเรือน อาศัยพระสุคตแล้ว มีความเชื่อในพระอรหันต์ทั้งหลาย ผู้เพ่งพินิจด้วยปัญญาอันประเสริฐ

‘‘ඉධ ධම්මං චරිත්වාන, මග්ගං සුගතිගාමිනං;

නන්දිනො දෙවලොකස්මිං, මොදන්ති කාමකාමිනො’’ති.

ประพฤติธรรมในโลกนี้ อันเป็นทางไปสู่สุคติแล้ว ย่อมเป็นผู้ยินดี บันเทิงใจ สมบูรณ์ด้วยกามคุณที่ปรารถนาในเทวโลก

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. අට්ඨමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. කුහසුත්තං

๙. กุหสูตร

108. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๘. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วว่า

‘‘යෙ කෙචි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ කුහා ථද්ධා ලපා සිඞ්ගී උන්නළා අසමාහිතා, න මෙ තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකා. අපගතා ච තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ඉමස්මා ධම්මවිනයා; න ච තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති. යෙ ච ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ නික්කුහා නිල්ලපා ධීරා අත්ථද්ධා සුසමාහිතා, තෙ ඛො මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මාමකා. අනපගතා ච තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ඉමස්මා ධම්මවිනයා; තෙ ච ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งเป็นคนหลอกลวง กระด้าง พูดพล่าม โอ้โลม ถือตัว จิตไม่ตั้งมั่น ภิกษุเหล่านั้นไม่ใช่สาวกของเรา ภิกษุเหล่านั้นห่างไกลจากธรรมวินัยนี้ และย่อมไม่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ ส่วนภิกษุทั้งหลายเหล่าใดไม่หลอกลวง ไม่พูดพล่าม มีปัญญา ไม่กระด้าง มีจิตตั้งมั่นดี ภิกษุเหล่านั้นแลเป็นสาวกของเรา ภิกษุเหล่านั้นไม่ห่างไกลจากธรรมวินัยนี้ และย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘කුහා ථද්ධා ලපා සිඞ්ගී, උන්නළා අසමාහිතා;

න තෙ ධම්මෙ විරූහන්ති, සම්මාසම්බුද්ධදෙසිතෙ.

ภิกษุเหล่าใดเป็นคนหลอกลวง กระด้าง พูดพล่าม โอ้โลม ถือตัว จิตไม่ตั้งมั่น ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่งอกงามในธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้

‘‘නික්කුහා නිල්ලපා ධීරා, අත්ථද්ධා සුසමාහිතා;

තෙ වෙ ධම්මෙ විරූහන්ති, සම්මාසම්බුද්ධදෙසිතෙ’’ති.

ส่วนภิกษุเหล่าใดไม่หลอกลวง ไม่พูดพล่าม มีปัญญา ไม่กระด้าง มีจิตตั้งมั่นดี ภิกษุเหล่านั้นแลย่อมงอกงามในธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. නවමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๙

10. නදීසොතසුත්තං

๑๐. นทีโสตสูตร

109. වුත්තඤ්හෙතං [Pg.271] භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๐๙. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วว่า

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො නදියා සොතෙන ඔවුය්හෙය්‍ය පියරූපසාතරූපෙන. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො තීරෙ ඨිතො දිස්වා එවං වදෙය්‍ය – ‘කිඤ්චාපි ඛො ත්වං, අම්භො පුරිස, නදියා සොතෙන ඔවුය්හසි පියරූපසාතරූපෙන, අත්ථි චෙත්ථ හෙට්ඨා රහදො සඌමි සාවට්ටො සගහො සරක්ඛසො යං ත්වං, අම්භො පුරිස, රහදං පාපුණිත්වා මරණං වා නිගච්ඡසි මරණමත්තං වා දුක්ඛ’න්ති. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො තස්ස පුරිසස්ස සද්දං සුත්වා හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච පටිසොතං වායමෙය්‍ය.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษถูกกระแสน้ำพัดพาไปพร้อมกับสิ่งที่เป็นที่รักที่น่าพอใจ บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนฝั่งเห็นเขาแล้ว พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญ แม้ท่านจะถูกกระแสน้ำพัดพาไปพร้อมกับสิ่งที่เป็นที่รักที่น่าพอใจ แต่ในเบื้องต่ำมีห้วงน้ำ มีคลื่น มีน้ำวน มีจระเข้ มีรากษส ท่านเมื่อถึงห้วงน้ำนั้นแล้ว จักถึงความตายหรือทุกข์ปางตาย’ ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้ฟังเสียงของบุรุษนั้นแล้ว พึงพยายามทวนกระแสน้ำด้วยมือและเท้า

‘‘උපමා ඛො මෙ අයං, භික්ඛවෙ, කතා අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනාය. අයං චෙත්ථ අත්ථො – ‘නදියා සොතො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, තණ්හායෙතං අධිවචනං.

“อุปมานี้เราทำแล้วเพื่อให้เข้าใจเนื้อความ และนี่คือเนื้อความในเรื่องนั้น ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘กระแสน้ำ’ นี้ เป็นชื่อของตัณหา

‘‘‘පියරූපං සාතරූප’න්ති ඛො, භික්ඛවෙ, ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනානං අධිවචනං.

“คำว่า ‘สิ่งที่เป็นที่รักที่น่าพอใจ’ นี้ เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖

‘‘‘හෙට්ඨා රහදො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං අධිවචනං;

‘‘‘ඌමිභය’න්ති ඛො, භික්ඛවෙ, කොධුපායාසස්සෙතං අධිවචනං;

‘‘‘ආවට්ට’න්ති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානං අධිවචනං;

‘‘‘ගහරක්ඛසො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, මාතුගාමස්සෙතං අධිවචනං;

‘‘‘පටිසොතො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, නෙක්ඛම්මස්සෙතං අධිවචනං;

‘‘‘හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච වායාමො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, වීරියාරම්භස්සෙතං අධිවචනං;

“คำว่า ‘ห้วงน้ำเบื้องต่ำ’ นี้ เป็นชื่อของโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ คำว่า ‘คลื่น’ นี้ เป็นชื่อของความโกรธและความคับแค้นใจ คำว่า ‘น้ำวน’ นี้ เป็นชื่อของกามคุณ ๕ คำว่า ‘จระเข้และรากษส’ นี้ เป็นชื่อของมาตุคาม คำว่า ‘ทวนกระแส’ นี้ เป็นชื่อของเนกขัมมะ คำว่า ‘ความพยายามด้วยมือและเท้า’ นี้ เป็นชื่อของการปรารภความเพียร

‘‘‘චක්ඛුමා පුරිසො තීරෙ ඨිතොති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

“คำว่า ‘บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนฝั่ง’ นี้ เป็นชื่อของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘සහාපි [Pg.272] දුක්ඛෙන ජහෙය්‍ය කාමෙ, යොගක්ඛෙමං ආයතිං පත්ථයානො;

සම්මප්පජානො සුවිමුත්තචිත්තො, විමුත්තියා ඵස්සයෙ තත්ථ තත්ථ;

ස වෙදගූ වූසිතබ්‍රහ්මචරියො, ලොකන්තගූ පාරගතොති වුච්චතී’’ති.

ผู้ปรารถนาความเกษมจากโยคะในอนาคต พึงละกามทั้งหลายแม้ด้วยความลำบาก ผู้มีสัมปชัญญะ มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว พึงสัมผัสวิมุตติในที่นั้นๆ ผู้นั้นเป็นผู้ถึงเวท อยู่จบพรหมจรรย์ ถึงที่สุดแห่งโลก เรียกว่าผู้ถึงฝั่ง

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. දසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้ว ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๑๐

11. චරසුත්තං

๑๑. จรสูตร

110. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๑๐. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วว่า

‘‘චරතො චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වා බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වා. තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අධිවාසෙති නප්පජහති න විනොදෙති න බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. චරම්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො අනාතාපී අනොත්තාපී සතතං සමිතං කුසීතො හීනවීරියොති වුච්චති.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุกำลังเดินอยู่ หากกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตกเกิดขึ้น ถ้าภิกษุนั้นยอมรับวิตกนั้นไว้ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นไป ไม่ทำให้ถึงความไม่มีอีก ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น แม้กำลังเดินอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้ไม่มีความเพียรเผากิเลส ไม่มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทรามอยู่เป็นนิตย์

‘‘ඨිතස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වා බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වා. තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අධිවාසෙති නප්පජහති න විනොදෙති න බ්‍යන්තීකරොති න අනභාවං ගමෙති. ඨිතොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො අනාතාපී අනොත්තාපී සතතං සමිතං කුසීතො හීනවීරියොති වුච්චති.

“ภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อภิกษุกำลังยืนอยู่ หากกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตกเกิดขึ้น ถ้าภิกษุนั้นยอมรับวิตกนั้นไว้ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นไป ไม่ทำให้ถึงความไม่มีอีก ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น แม้กำลังยืนอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้ไม่มีความเพียรเผากิเลส ไม่มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทรามอยู่เป็นนิตย์

‘‘නිසින්නස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වා බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වා. තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අධිවාසෙති නප්පජහති න විනොදෙති න බ්‍යන්තීකරොති න අනභාවං ගමෙති. නිසින්නොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො අනාතාපී අනොත්තාපී සතතං සමිතං කුසීතො හීනවීරියොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย หากกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้นั่งอยู่ ถ้าภิกษุนั้นยอมรับวิตกนั้นไว้ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ทำให้ถึงความไม่มีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้นั่งอยู่เช่นนั้น แม้จะนั่งอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้ไม่มีความเพียรเผากิเลส ไม่มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป เป็นผู้เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทรามอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์

‘‘සයානස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ජාගරස්ස උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වා බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වා. තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අධිවාසෙති [Pg.273] නප්පජහති න විනොදෙති න බ්‍යන්තීකරොති න අනභාවං ගමෙති. සයානොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ජාගරො එවංභූතො අනාතාපී අනොත්තාපී සතතං සමිතං කුසීතො හීනවීරියොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย หากกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้กำลังนอนตื่นอยู่ ถ้าภิกษุนั้นยอมรับวิตกนั้นไว้ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ทำให้ถึงความไม่มีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้กำลังนอนตื่นอยู่เช่นนั้น แม้จะนอนอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้ไม่มีความเพียรเผากิเลส ไม่มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป เป็นผู้เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทรามอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์

‘‘චරතො චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වා බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වා. තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. චරම්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย หากกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้กำลังเดินอยู่ ถ้าภิกษุนั้นไม่ยอมรับวิตกนั้นไว้ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุด ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น แม้กำลังเดินอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้วอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์

‘‘ඨිතස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වා බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වා. තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. ඨිතොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย หากกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ยืนอยู่ ถ้าภิกษุนั้นไม่ยอมรับวิตกนั้นไว้ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุด ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น แม้ยืนอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้วอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์

‘‘නිසින්නස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වා බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වා. තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. නිසින්නොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย หากกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้นั่งอยู่ ถ้าภิกษุนั้นไม่ยอมรับวิตกนั้นไว้ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุด ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น แม้นั่งอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้วอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์

‘‘සයානස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ජාගරස්ස උප්පජ්ජති කාමවිතක්කො වා බ්‍යාපාදවිතක්කො වා විහිංසාවිතක්කො වා. තඤ්චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. සයානොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ජාගරො එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย หากกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้กำลังนอนตื่นอยู่ ถ้าภิกษุนั้นไม่ยอมรับวิตกนั้นไว้ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุด ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้กำลังนอนตื่นอยู่เช่นนั้น แม้จะนอนอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้วอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘චරං වා යදි වා තිට්ඨං, නිසින්නො උද වා සයං;

යො විතක්කං විතක්කෙති, පාපකං ගෙහනිස්සිතං.

ภิกษุใดจะเดินหรือยืนก็ตาม นั่งแล้วหรือนอนแล้วก็ตาม ตรึกถึงวิตกอันลามกที่อาศัยเรือน

‘‘කුම්මග්ගං පටිපන්නො සො, මොහනෙය්‍යෙසු මුච්ඡිතො;

අභබ්බො තාදිසො භික්ඛු, ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තමං.

ภิกษุนั้นชื่อว่าดำเนินไปในทางผิด สยบอยู่ในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความหลง ภิกษุเช่นนั้นไม่สามารถเพื่อจะสัมผัสสัมโพธิญาณอันสูงสุดได้

‘‘යො [Pg.274] ච චරං වා තිට්ඨං වා, නිසින්නො උද වා සයං;

විතක්කං සමයිත්වාන, විතක්කූපසමෙ රතො;

භබ්බො සො තාදිසො භික්ඛු, ඵුට්ඨුං සම්බොධිමුත්තම’’න්ති.

ส่วนภิกษุใดจะเดินหรือยืนก็ตาม นั่งแล้วหรือนอนแล้วก็ตาม ยังวิตกให้สงบระงับแล้ว ยินดีในความสงบระงับแห่งวิตก ภิกษุเช่นนั้นสามารถเพื่อจะสัมผัสสัมโพธิญาณอันสูงสุดได้

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. එකාදසමං.

เนื้อความแม้นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้แล จบสูตรที่ ๑๑

12. සම්පන්නසීලසුත්තං

๑๒. สัมปันนสีลสูตร

111. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๑๑. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระอรหันต์ตรัสไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้

‘‘සම්පන්නසීලා, භික්ඛවෙ, විහරථ සම්පන්නපාතිමොක්ඛා; පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා විහරථ ආචාරගොචරසම්පන්නා අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවිනො; සමාදාය සික්ඛථ සික්ඛාපදෙසු.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยปาติโมกข์อยู่เถิด จงเป็นผู้สำรวมด้วยความสำรวมในปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลายเถิด

‘‘සම්පන්නසීලානං වො, භික්ඛවෙ, විහරතං සම්පන්නපාතිමොක්ඛානං පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතානං විහරතං ආචාරගොචරසම්පන්නානං අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීනං සමාදාය සික්ඛතං සික්ඛාපදෙසු කිමස්ස උත්තරි කරණීයං ?

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ถึงพร้อมด้วยปาติโมกข์ เป็นผู้สำรวมด้วยความสำรวมในปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลายอยู่ จะมีกิจอะไรที่ต้องทำให้ยิ่งขึ้นไปอีกเล่า

‘‘චරතො චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භිජ්ඣා විගතා හොති, බ්‍යාපාදො විගතො හොති, ථිනමිද්ධං විගතං හොති, උද්ධච්චකුක්කුච්චං විගතං හොති, විචිකිච්ඡා පහීනා හොති, ආරද්ධං හොති වීරියං අසල්ලීනං, උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා, පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධො, සමාහිතං චිත්තං එකග්ගං. චරම්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุผู้กำลังเดินอยู่ อภิชฌาไปปราศแล้ว พยาบาทไปปราศแล้ว ถีนมิทธะไปปราศแล้ว อุทธัจจกุกกุจจะไปปราศแล้ว วิจิกิจฉาละได้แล้ว มีความเพียรปรารภแล้วไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่นไม่หลงลืม มีกายสงบระงับไม่กระสับกระส่าย มีจิตตั้งมั่นเป็นหนึ่งเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น แม้กำลังเดินอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้วอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์

‘‘ඨිතස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අභිජ්ඣා විගතා හොති බ්‍යාපාදො…පෙ… ථිනමිද්ධං… උද්ධච්චකුක්කුච්චං… විචිකිච්ඡා පහීනා හොති, ආරද්ධං හොති [Pg.275] වීරියං අසල්ලීනං, උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා, පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධො, සමාහිතං චිත්තං එකග්ගං. ඨිතොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุผู้ยืนอยู่ อภิชฌาไปปราศแล้ว พยาบาทไปปราศแล้ว...เป...ถีนมิทธะ...อุทธัจจกุกกุจจะ...วิจิกิจฉาละได้แล้ว มีความเพียรปรารภแล้วไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่นไม่หลงลืม มีกายสงบระงับไม่กระสับกระส่าย มีจิตตั้งมั่นเป็นหนึ่งเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น แม้ยืนอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้วอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์

‘‘නිසින්නස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අභිජ්ඣා විගතා හොති, බ්‍යාපාදො…පෙ… ථිනමිද්ධං… උද්ධච්චකුක්කුච්චං… විචිකිච්ඡා පහීනා හොති, ආරද්ධං හොති වීරියං අසල්ලීනං, උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා, පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධො, සමාහිතං චිත්තං එකග්ගං. නිසින්නොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุผู้นั่งอยู่ อภิชฌาไปปราศแล้ว พยาบาทไปปราศแล้ว...เป...ถีนมิทธะ...อุทธัจจกุกกุจจะ...วิจิกิจฉาละได้แล้ว มีความเพียรปรารภแล้วไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่นไม่หลงลืม มีกายสงบระงับไม่กระสับกระส่าย มีจิตตั้งมั่นเป็นหนึ่งเดียว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น แม้นั่งอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีความสะดุ้งกลัวต่อบาป มีความเพียรปรารภแล้ว มีตนส่งไปแล้วอยู่เป็นนิตย์เนืองนิตย์

‘‘සයානස්ස චෙපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ජාගරස්ස අභිජ්ඣා විගතා හොති බ්‍යාපාදො…පෙ… ථිනමිද්ධං… උද්ධච්චකුක්කුච්චං… විචිකිච්ඡා පහීනා හොති, ආරද්ධං හොති වීරියං අසල්ලීනං, උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා, පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධො, සමාහිතං චිත්තං එකග්ගං. සයානොපි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ජාගරො එවංභූතො ආතාපී ඔත්තාපී සතතං සමිතං ආරද්ධවීරියො පහිතත්තොති වුච්චතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อภิกษุนอนอยู่ แต่เป็นผู้ตื่นอยู่ อภิชฌาของเธอก็ละได้แล้ว พยาบาท... ถีนมิทธะ... อุทธัจจกุกกุจจะ... วิจิกิจฉาก็ละได้แล้ว ความเพียรของเธอปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน สติตั้งมั่น ไม่หลงลืม กายสงบ ไม่กระสับกระส่าย จิตตั้งมั่น เป็นเอกัคคตา ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นเช่นนี้ แม้นอนอยู่ ก็เรียกว่าเป็นผู้ตื่น มีความเพียร มีความเกรงกลัวต่อบาป มีความเพียรปรารภสม่ำเสมอ มีตนส่งไปแล้ว” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘යතං චරෙ යතං තිට්ඨෙ, යතං අච්ඡෙ යතං සයෙ;

යතං සමිඤ්ජයෙ භික්ඛු, යතමෙනං පසාරයෙ.

ภิกษุพึงเป็นผู้สำรวมแล้วเดิน พึงเป็นผู้สำรวมแล้วยืน พึงเป็นผู้สำรวมแล้วนั่ง พึงเป็นผู้สำรวมแล้วนอน พึงเป็นผู้สำรวมแล้วคู้ พึงเป็นผู้สำรวมแล้วเหยียด

‘‘උද්ධං තිරියං අපාචීනං, යාවතා ජගතො ගති;

සමවෙක්ඛිතා ච ධම්මානං, ඛන්ධානං උදයබ්බයං.

พึงพิจารณาเห็นความเกิดและความเสื่อมแห่งขันธ์ทั้งหลาย อันเป็นสภาวธรรม ตลอดที่ที่โลกดำเนินไป ทั้งในเบื้องสูง เบื้องขวาง และเบื้องต่ำ

‘‘එවං විහාරිමාතාපිං, සන්තවුත්තිමනුද්ධතං;

චෙතොසමථසාමීචිං, සික්ඛමානං සදා සතං;

සතතං පහිතත්තොති, ආහු භික්ඛුං තථාවිධ’’න්ති.

บัณฑิตทั้งหลายกล่าวภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ มีความเพียร มีวัตรสงบ ไม่ฟุ้งซ่าน ศึกษาคล้อยตามธรรมเครื่องสงบใจ มีสติทุกเมื่อ ว่าเป็นผู้มีตนส่งไปแล้วเป็นนิตย์

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. ද්වාදසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล สูตรที่ ๑๒ จบ

13. ලොකසුත්තං

๑๓. โลกสูตร

112. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා, වුත්තමරහතාති මෙ සුතං –

๑๑๒. พระผู้มีพระภาคตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ พระอรหันต์กล่าวไว้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วว่า

‘‘ලොකො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධොः ලොකස්මා තථාගතො විසංයුත්තො. ලොකසමුදයො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො [Pg.276]ः ලොකසමුදයො තථාගතස්ස පහීනො. ලොකනිරොධො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධොः ලොකනිරොධො තථාගතස්ස සච්ඡිකතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධාः ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා තථාගතස්ස භාවිතා.

ภิกษุทั้งหลาย โลก ตถาคตได้ตรัสรู้ยิ่งแล้ว ตถาคตไม่เกี่ยวข้องกับโลก ภิกษุทั้งหลาย โลกสมุทัย ตถาคตได้ตรัสรู้ยิ่งแล้ว โลกสมุทัย ตถาคตละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย โลกนิโรธ ตถาคตได้ตรัสรู้ยิ่งแล้ว โลกนิโรธ ตถาคตทำให้แจ้งแล้ว ภิกษุทั้งหลาย โลกนิโรธคามินีปฏิปทา ตถาคตได้ตรัสรู้ยิ่งแล้ว โลกนิโรธคามินีปฏิปทา ตถาคตได้เจริญแล้ว

‘‘යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස සබ්‍රහ්මකස්ස සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා යස්මා තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං, තස්මා තථාගතොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ที่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้พิจารณาด้วยใจ สิ่งนั้นตถาคตได้ตรัสรู้ยิ่งแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต

‘‘යඤ්ච, භික්ඛවෙ, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං එතස්මිං අන්තරෙ භාසති ලපති නිද්දිසති, සබ්බං තං තථෙව හොති නො අඤ්ඤථා, තස්මා තථාගතොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย ในระหว่างราตรีที่ตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และราตรีที่ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ตถาคตได้กล่าว ได้พูด ได้แสดงคำใดไว้ในระหว่างนี้ คำนั้นทั้งหมดย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว ไม่เป็นอย่างอื่น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต

‘‘යථාවාදී, භික්ඛවෙ, තථාගතො තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී, ඉති යථාවාදී තථාකාරී යථාකාරී තථාවාදී, තස්මා තථාගතොති වුච්චති.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตกล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น ทำอย่างใด กล่าวอย่างนั้น เพราะเหตุที่กล่าวอย่างใด ทำอย่างนั้น ทำอย่างใด กล่าวอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต

‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය තථාගතො අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී, තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති. එතමත්ථං භගවා අවොච. තත්ථෙතං ඉති වුච්චති –

ภิกษุทั้งหลาย ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ตถาคตเป็นผู้ครอบงำ ไม่มีใครครอบงำได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้มีอำนาจ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้ ในเรื่องนั้น พระองค์ตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘‘සබ්බලොකං අභිඤ්ඤාය, සබ්බලොකෙ යථාතථං;

සබ්බලොකවිසංයුත්තො, සබ්බලොකෙ අනූපයො.

พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งโลกทั้งปวงตามความเป็นจริงในโลกทั้งปวง ไม่ทรงเกี่ยวข้องกับโลกทั้งปวง ไม่ทรงยึดมั่นในโลกทั้งปวง

‘‘ස වෙ සබ්බාභිභූ ධීරො, සබ්බගන්ථප්පමොචනො;

ඵුට්ඨාස්ස පරමා සන්ති, නිබ්බානං අකුතොභයං.

พระองค์ทรงเป็นปราชญ์ ครอบงำได้ทุกสิ่ง พ้นจากเครื่องผูกทั้งปวง ทรงบรรลุสันติอันยอดเยี่ยม คือพระนิพพานอันไม่มีภัยแต่ที่ไหน

‘‘එස ඛීණාසවො බුද්ධො, අනීඝො ඡින්නසංසයො;

සබ්බකම්මක්ඛයං පත්තො, විමුත්තො උපධිසඞ්ඛයෙ.

พระองค์นั้นเป็นพระพุทธเจ้าผู้สิ้นอาสวะ ไม่มีทุกข์ ตัดความสงสัยได้แล้ว บรรลุความสิ้นกรรมทั้งปวง หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นอุปธิ

‘‘එස [Pg.277] සො භගවා බුද්ධො, එස සීහො අනුත්තරො;

සදෙවකස්ස ලොකස්ස, බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තයි.

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระพุทธเจ้า พระองค์นั้นเป็นสีหะผู้ยอดเยี่ยม ทรงยังพรหมจักรให้เป็นไปในโลกพร้อมทั้งเทวโลก

‘‘ඉති දෙවා මනුස්සා ච, යෙ බුද්ධං සරණං ගතා;

සඞ්ගම්ම තං නමස්සන්ති, මහන්තං වීතසාරදං.

เทวดาและมนุษย์เหล่าใดถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นมาประชุมกันแล้ว นอบน้อมพระองค์ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความครั่นคร้าม

‘‘දන්තො දමයතං සෙට්ඨො, සන්තො සමයතං ඉසි;

මුත්තො මොචයතං අග්ගො, තිණ්ණො තාරයතං වරො.

พระองค์ผู้ทรงฝึกแล้ว เป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ฝึกทั้งหลาย ผู้สงบแล้ว เป็นฤๅษีในหมู่ผู้สงบ ผู้หลุดพ้นแล้ว เป็นผู้เลิศกว่าผู้หลุดพ้นทั้งหลาย ผู้ข้ามแล้ว เป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ข้ามทั้งหลาย

‘‘ඉති හෙතං නමස්සන්ති, මහන්තං වීතසාරදං;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි තෙ පටිපුග්ගලො’’ති.

เพราะเหตุนั้น เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นจึงนอบน้อมพระองค์ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้ปราศจากความครั่นคร้าม (ด้วยกล่าวว่า) ‘ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ไม่มีบุคคลใดเสมอเหมือนพระองค์’

අයම්පි අත්ථො වුත්තො භගවතා, ඉති මෙ සුතන්ති. තෙරසමං.

เนื้อความนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วแล สูตรที่ ๑๓ จบ

චතුක්කනිපාතො නිට්ඨිතො.

จตุกกนิบาต จบ

තස්සුද්දානං –

อุทานคาถาประจำหมวดนั้น คือ

බ්‍රාහ්මණසුලභා ජානං, සමණසීලා තණ්හා බ්‍රහ්මා;

බහුකාරා කුහපුරිසා, චර සම්පන්න ලොකෙන තෙරසාති.

พราหมณสูตร สุลภสูตร ชานสูตร สามัญญสูตร สีลสูตร ตัณหาสูตร พรหมเทวสูตร พหุการสูตร กุหสูตร จรสูตร สัมปันนสีลสูตร และโลกสูตร รวม ๑๓ สูตร

සුත්තසඞ්ගහො –

คาถาสังเคราะห์พระสูตร

සත්තවිසෙකනිපාතං, දුක්කං බාවීසසුත්තසඞ්ගහිතං;

සමපඤ්ඤාසමථතිකං, තෙරස චතුක්කඤ්ච ඉති යමිදං.

เอกนิบาตมี ๒๗ สูตร ทุกนิบาตมี ๒๒ สูตร ติกนิบาตมี ๕๐ สูตร และจตุกกนิบาตมี ๑๓ สูตร

ද්විදසුත්තරසුත්තසතෙ, සඞ්ගායිත්වා සමාදහිංසු පුරා;

අරහන්තො චිරට්ඨිතියා, තමාහු නාමෙන ඉතිවුත්තන්ති.

พระอรหันต์ทั้งหลายในกาลก่อน ได้รวบรวมสังคายนาพระสูตร ๑๑๒ สูตรนี้ไว้ เพื่อความดำรงมั่นยาวนาน (แห่งพระศาสนา) จึงเรียกคัมภีร์นี้ว่า อิติวุตตกะ

ඉතිවුත්තකපාළි නිට්ඨිතා.

อิติวุตตกปาฬิ จบ