Tipiṭaka Translation

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

องฺคุตฺตรนิกาเย

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

อฏฺฐกนิปาต-ฏีกา

អដ្ឋកនិបាតដីកា

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

១. បឋមបណ្ណាសកៈ

๑. เมตฺตาวคฺโค

១. មេត្តាវគ្គ

๑. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา

១. មេត្តាសុត្តវណ្ណនា

๑. อฏฺฐกนิปาตสฺส [Pg.203] ปฐเม วฑฺฒิตายาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตาย. ปุนปฺปุนํ กตายาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตาย. ยุตฺตยานสทิสกตายาติ ยถา ยุตฺตอาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺตารหตํ คมิตาย. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ สพฺพสมฺปตฺติอธิฏฺฐานฏฺเฐน. ปจฺจุปฏฺฐิตายาติ ภาวนาพหุลีกาเรหิ ปติ ปติ อุปฏฺฐิตาย อวิชหิตาย. สมนฺตโต จิตายาติ สพฺพภาเคน ภาวนานุรูปํ จยํ คมิตาย. เตนาห ‘‘อุปจิตายา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธายาติ อติวิย สมฺมเทว นิพฺพตฺติคตาย.

១. ក្នុងសូត្រទីមួយនៃអដ្ឋកនិបាត ពាក្យថា vaḍḍhitāya (ដែលចម្រើនហើយ) សេចក្តីថា ដែលធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃការបំពេញភាវនាឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា punappunaṃ katāya (ដែលធ្វើរយៗហើយ) សេចក្តីថា ដែលប្រព្រឹត្តទៅផ្ទួនៗ ដោយការធ្វើឲ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ ពាក្យថា yuttayānasadisakatāya (ដែលធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមហើយ) សេចក្តីថា យានដែលទឹមដោយសេះអាជានេយ្យ ដែលនាយសារថីដ៏ឈ្លាសវៃគ្រប់គ្រងហើយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្តយ៉ាងណា ភាវនានេះក៏ដល់នូវភាពគួរប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្តយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា patiṭṭhānaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីតាំង) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីតាំងនៃសម្បត្តិទាំងពួង។ ពាក្យថា paccupaṭṭhitāya (ដែលតម្កល់ទុកល្អហើយ) សេចក្តីថា ដែលចូលទៅតម្កល់ទុកចំពោះ មិនលះបង់ ដោយការធ្វើឲ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ ពាក្យថា samantato citāya (ដែលសន្សំជុំវិញហើយ) សេចក្តីថា ដែលដល់នូវការសន្សំទៅតាមសមគួរដល់ភាវនាដោយគ្រប់ផ្នែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “upacitāya” (ដែលសន្សំទុកហើយ)។ ពាក្យថា suṭṭhu samāraddhāya (ដែលប្រារព្ធល្អហើយ) សេចក្តីថា ដែលដល់នូវការកើតឡើងដោយប្រពៃជាអតិបរមា។

โย จ เมตฺตํ ภาวยตีติอาทีสุ โย โกจิ คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา. เมตฺตนฺติ เมตฺตาฌานํ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Yo ca mettaṃ bhāvayati (បុគ្គលណា ចម្រើនមេត្តា) ពាក្យថា yo (បុគ្គលណា) គឺបុគ្គលណាមួយ ទោះជាគ្រហស្ថក្តី ជាបព្វជិតក្តី។ ពាក្យថា mettaṃ (នូវមេត្តា) គឺមេត្តាឈាន។

อปฺปมาณนฺติ ภาวนาวเสน อารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. อสุภภาวนาทโย วิย หิ อารมฺมเณ เอกเทสคฺคหณํ อกตฺวา อนวเสสผรณวเสน อโนธิโส ผรณวเสน จ, อปฺปมาณารมฺมณตาย ปคุณภาวนาวเสน จ อปฺปมาณํ. ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ เมตฺตํ ปาทกํ กตฺวา สมฺมสิตฺวา เหฏฺฐิเม อริยมคฺเค อธิคจฺฉนฺตสฺส สุเขเนว ปฏิฆสํโยชนาทโย ปหียมานา ตนู โหนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា appamāṇaṃ (ប្រមាណមិនបាន) គឺប្រមាណមិនបាន ដោយអំណាចនៃភាវនាផង ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ផង។ ព្រោះថា ភាវនានេះមិនកាន់យកចំណែកមួយនៃអារម្មណ៍ ដូចជាអសុភភាវនាជាដើមឡើយ តែជាភាវនាប្រមាណមិនបាន ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅមិនមានសេសសល់ ផ្សាយទៅដោយមិនមានកំណត់ភាគ និងដោយអំណាចនៃភាវនាដ៏ស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះមានអារម្មណ៍ប្រមាណមិនបាន។ ពាក្យថា tanū saṃyojanā honti (សង្វោជន៍ទាំងឡាយរមែងស្តើងស្តួច) សេចក្តីថា សង្វោជន៍ទាំងឡាយមានបដិឃសង្វោជន៍ជាដើម ដែលបុគ្គលលះបង់បានដោយងាយ រមែងស្តើងស្តួចទៅ ក្នុងកាលដែលបុគ្គលធ្វើមេត្តាឲ្យជាបាទ (គ្រឹះ) ហើយពិចារណា សម្រេចអរិយមគ្គថ្នាក់ទាប ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

เอวํ กิเลสปฺปหานญฺจ นิพฺพานาธิคมญฺจ เมตฺตาภาวนาย สิขาปฺปตฺตมานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺเญปิ อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘เอกมฺปิ เจ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อทุฏฺฐจิตฺโตติ เมตฺตาพเลน สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตพฺยาปาทตาย พฺยาปาเทน อทูสิตจิตฺโต. เมตฺตายตีติ หิตผรณวเสน เมตฺตํ [Pg.204] กโรติ. กุสลีติ อติสเยน กุสลวา มหาปุญฺโญ, ปฏิฆาทิอนตฺถวิคเมน เขมี. สพฺเพ จ ปาเณติ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. มนสานุกมฺปีติ จิตฺเตน อนุกมฺปนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอกสตฺตวิสยาปิ ตาว เมตฺตา มหากุสลราสิ, สพฺเพ ปน ปาเณ อตฺตโน ปุตฺตํ วิย หิตผรเณน มนสา อนุกมฺปนฺโต ปหุกํ ปหุํ อนปฺปกํ อปริยนฺตํ จตุสฏฺฐิมหากปฺเปปิ อตฺตโน วิปากปฺปพนฺธํ ปวตฺเตตุํ สมตฺถํ อุฬารํ ปุญฺญํ อริโย ปริสุทฺธจิตฺโต ปุคฺคโลว กโรติ นิปฺผาเทตีติ. สตฺตภริตนฺติ สตฺเตหิ อวิรฬํ, อากิณฺณมนุสฺสนฺติ อตฺโถ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញអានិសង្សដ៏កំពូលនៃមេត្តាភាវនា គឺការលះកិលេស និងការសម្រេចព្រះនិព្វានយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “ekampi ce” (បើទុកជាសត្វមួយ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aduṭṭhacitto (មានចិត្តមិនប្រទូស្ត) សេចក្តីថា មានចិត្តមិនត្រូវព្យាបាទបង្ខូច ព្រោះព្យាបាទត្រូវបានសង្កត់សង្កិនទុកយ៉ាងល្អដោយកម្លាំងនៃមេត្តា។ ពាក្យថា mettāyati (រមែងផ្សាយមេត្តា) សេចក្តីថា ធ្វើមេត្តាដោយអំណាចនៃការផ្សាយប្រយោជន៍ទៅ។ ពាក្យថា kusalī (ជាអ្នកមានកុសល) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានកុសលយ៉ាងក្រៃលែង មានបុណ្យច្រើន ជាអ្នកមានសេចក្តីក្សេម ព្រោះប្រាសចាកអំពើមិនជាប្រយោជន៍មានបដិឃៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា sabbe ca pāṇe នេះ សព្ទថា ca មានអត្ថជាព្យតិរេកៈ (ផ្ទុយគ្នា)។ ពាក្យថា manasānukampī (មានចិត្តអនុគ្រោះ) សេចក្តីថា អនុគ្រោះដោយចិត្ត។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ សូម្បីតែមេត្តាដែលមានសត្វតែមួយជាអារម្មណ៍ ក៏នៅតែជាគំនូរកុសលដ៏ធំធេងទៅហើយ ចំណែកឯបុគ្គលជាអរិយៈ មានចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ កាលបើអនុគ្រោះដល់សត្វទាំងពួងដោយចិត្ត ផ្សាយប្រយោជន៍ទៅដូចជាកូនបង្កើតរបស់ខ្លួន រមែងធ្វើ គឺបង្កើតនូវបុណ្យដ៏ថ្លៃថ្លា ដ៏ច្រើនលើសលប់ មិនតិចតួច រកទីបំផុតគ្មាន ដែលអាចញ៉ាំងការតភ្ជាប់នៃផលវិបាករបស់ខ្លួនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន សូម្បីក្នុងរយៈពេល ៦៤ មហាកប្ប។ ពាក្យថា sattabharitaṃ (ដែលពេញដោយសត្វ) សេចក្តីថា ពេញណែនដោយសត្វ គឺកកកុញដោយមនុស្ស។

สงฺคหวตฺถูนีติ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๒๐) โลกสฺส สงฺคณฺหนการณานิ. นิปฺผนฺนสสฺสโต นว ภาเค กสฺสกสฺส ทตฺวา รญฺญํ เอกภาคคฺคหณํ ทสมภาคคฺคหณํ. เอวํ กสฺสกา หฏฺฐตุฏฺฐา สสฺสานิ สมฺปาเทนฺตีติ อาห ‘‘สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อตฺโถ’’ติ. ตโต โอรภาเค กิร ฉภาคคฺคหณํ ชาตํ. ฉมาสิกนฺติ ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ ปโหนกํ. ปาเสตีติ ปาสคเต วิย กโรติ. วาจาย ปิยํ วาจาปิยํ, ตสฺส กมฺมํ วาจาเปยฺยํ. สพฺพโส รฏฺฐสฺส อิทฺธาทิภาวโต เขมํ. นิรพฺพุทํ โจริยาภาวโต. อิทฺธญฺหิ รฏฺฐํ อโจริยํ. ‘‘นิรคฺคฬ’’นฺติ วุจฺจติ อปารุตฆรภาวโต.

ពាក្យថា saṅgahavatthūni (សង្គហវត្ថុទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ហេតុជាគ្រឿងសង្គ្រោះសត្វលោក។ ការដែលព្រះរាជាយកមួយភាគក្នុងដប់ភាគ ដោយប្រគល់ផលដំណាំដែលកើតឡើង ៩ ភាគ ឲ្យទៅកសិករ។ ព្រោះហេតុនោះ កសិករទាំងឡាយមានចិត្តត្រេកអរ រមែងញ៉ាំងផលដំណាំឲ្យសម្រេចបាន ទើបលោកពោលថា “sassasampādane medhāvitāti attho” (សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាក្នុងការធ្វើឲ្យផលដំណាំសម្រេច)។ ឮថា បន្ទាប់ពីនោះមក ការយកមួយភាគក្នុងប្រាំមួយភាគក៏កើតមានឡើង។ ពាក្យថា chamāsikaṃ (មានរយៈពេលប្រាំមួយខែ) សេចក្តីថា គ្រប់គ្រាន់សម្រាប់រយៈពេលប្រាំមួយខែៗ។ ពាក្យថា pāseti (រមែងចង) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាធ្លាក់ទៅក្នុងអន្ទាក់។ ពាក្យដ៏ជាទីស្រឡាញ់ដោយវាចា ឈ្មោះថា vācāpiya (វាចាជាទីស្រឡាញ់) កិច្ចនៃវាចាជាទីស្រឡាញ់នោះ ឈ្មោះថា vācāpeyya (វាចាគួរផឹក គឺវាចាផ្អែមល្ហែម)។ ពាក្យថា khemaṃ (សេចក្តីក្សេម) ព្រោះរដ្ឋមានភាពរុងរឿងជាដើមដោយគ្រប់ប្រការ។ ពាក្យថា nirabbudaṃ (មិនមានចលាចល) ព្រោះមិនមានអំពើចោរកម្ម។ ព្រោះថារដ្ឋដែលរុងរឿង រមែងមិនមានចោរកម្មឡើយ។ ពាក្យថា “niraggaḷa” (មិនមានគន្លឹះទ្វារ) លោកហៅថា ព្រោះមានសភាពផ្ទះដែលមិនបិទទ្វារ។

อุทฺธํมูลกํ กตฺวาติ อุมฺมูลํ กตฺวา. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหีติ มหายญฺญสฺส ปุพฺพภาเค ปจฺฉา จ ปวตฺเตตพฺเพหิ ทฺวีหิ ปริวารยญฺเญหิ. สตฺต…เป… ภีสนสฺสาติ สตฺตนวุตาธิกานํ ปญฺจนฺนํ ปสุสตานํ มารเณน เภรวสฺส ปาปภีรุกานํ ภยาวหสฺส. ตถา หิ วทนฺติ –

ពាក្យថា uddhaṃmūlakaṃ katvā (ធ្វើឲ្យមានឫសឡើងលើ) សេចក្តីថា គាស់រំលើងឫសចេញ។ ពាក្យថា dvīhi pariyaññehi (ដោយយ័ញ្ញជាបរិវារទាំងពីរ) សេចក្តីថា ដោយយ័ញ្ញជាបរិវារទាំងពីរ ដែលត្រូវប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកមុន និងចំណែកក្រោយនៃមហាយ័ញ្ញ។ ពាក្យថា satta...pe... bhīsanassa (គួរឲ្យខ្លាច...) សេចក្តីថា គួរឲ្យខ្លាច គួរឲ្យតក់ស្លុតដល់ពួកជនដែលខ្លាចបាប ព្រោះការសម្លាប់សត្វពាហនៈ ៥៩៧ ក្បាល។ ព្រោះថា ពួកអាចារ្យទាំងឡាយរមែងពោលយ៉ាងនេះថា៖

‘‘ฉสตานิ นิยุชฺชนฺติ, ปสูนํ มชฺฌิเม หนิ;

อสฺสเมธสฺส ยญฺญสฺส, อูนานิ ปสูหิ ตีหี’’ติ. (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๒๐;

อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๓๙);

«សត្វពាហនៈទាំងឡាយ ៦០០ ក្បាល ខ្វះ ៣ ក្បាល ត្រូវបានគេចងភ្ជាប់ទុក ក្នុងថ្ងៃកណ្តាលនៃអស្សមេធយ័ញ្ញ។»

สมฺมนฺติ ยุคจฺฉิทฺเท ปกฺขิปิตพฺพทณฺฑกํ. ปาสนฺตีติ ขิปนฺติ. สํหาริเมหีติ สกเฏหิ วหิตพฺเพหิ. ปุพฺเพ กิร เอโก ราชา สมฺมาปาสํ ยชนฺโต สรสฺสตินทิตีเร ปถวิยา วิวเร ทินฺเน นิมุคฺโคเยว อโหสิ. อนฺธพาลพฺราหฺมณา คตานุคติคตา ‘‘อยํ ตสฺส สคฺคคมนมคฺโค’’ติ สญฺญาย ตตฺถ สมฺมาปาสํ ยญฺญํ ปฏฺฐเปนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิมุคฺโคกาสโต ปภุตี’’ติ[Pg.205]. อยูโป อปฺปกทิวโส ยาโค, สยูโป พหุทิวสํ สาเธยฺโย สตฺรยาโค. มนฺตปทาภิสงฺขตานํ สปฺปิมธูนํ ‘‘วาช’’มิติ สมญฺญา. หิรญฺญสุวณฺณโคมหึสาทิ สตฺตรสกทกฺขิณสฺส. สารคพฺภโกฏฺฐาคาราทีสุ นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. ตตฺถ กิร ยญฺเญ อตฺตโน สาปเตยฺยํ อนวเสสโต อนิคูหิตฺวา นิยฺยาตียติ.

ពាក្យថា samma (ស្នៀត) គឺឈើសម្រាប់ស៊កក្នុងប្រហោងនឹម។ ពាក្យថា pāsanti (រមែងបោះទៅ) សេចក្តីថា គ្រវែងទៅ។ ពាក្យថា saṃhārimehi (ដោយគ្រឿងឧបករណ៍ដែលត្រូវនាំទៅ) សេចក្តីថា ដែលត្រូវដឹកនាំទៅដោយរទេះទាំងឡាយ។ ឮថា កាលពីមុន ព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ កាលបូជាសម្មាបាសយ័ញ្ញ នៅឆ្នេរស្ទឹងសរស្សតី កាលបើប្រហោងផែនដីបើកឲ្យ ក៏លិចចុះទៅតែម្តង។ ពួកព្រាហ្មណ៍ពាលល្ងង់ខ្លៅ ដែលជឿតាមៗគ្នា ក៏សម្គាល់ថា «នេះជាផ្លូវទៅកាន់ឋានសួគ៌របស់ព្រះរាជានោះ» ហើយក៏តម្កល់សម្មាបាសយ័ញ្ញទុកក្នុងទីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “nimuggokāsato pabhuti” (ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលលិចចុះទៅ)។ យ័ញ្ញដែលមិនមានសសរយ័ញ្ញ (ayūpa) គឺការបូជាដែលមានថ្ងៃតិចតួច, យ័ញ្ញដែលមានសសរយ័ញ្ញ (sayūpa) គឺសត្រយ័ញ្ញដែលត្រូវធ្វើអស់ច្រើនថ្ងៃ។ ទឹកឃ្មុំនិងទឹកដោះថ្លាដែលគេផ្សំឡើងដោយមន្តបទ មានឈ្មោះហៅថា “vāja” (វាជៈ)។ ទក្ខិណាទានមានប្រាក់ មាស គោ ក្របី ជាដើម ចំនួន ១៧ មុខ។ ក្នុងឃ្លាំងនិងបន្ទប់ផ្ទុកទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃទាំងឡាយ មិនមានគន្លឹះទ្វារក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា niraggaḷa (មិនមានគន្លឹះទ្វារ)។ ឮថា ក្នុងយ័ញ្ញនោះ គេរមែងបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនទាំងអស់ ដោយមិនលាក់លៀម មិនឲ្យមានសេសសល់ឡើយ។

จนฺทปฺปภาติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๒๗) จนฺทิมสฺเสว ปภาย. ตาราคณาว สพฺเพติ ยถา สพฺเพปิ ตาราคณา จนฺทิมโสภาย โสฬสิมฺปิ กลํ นาคฺฆนฺติ, เอวํ เต อสฺสเมธาทโย ยญฺญา เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส วุตฺตลกฺขเณน สุภาวิตสฺส โสฬสิมฺปิ กลํ นานุภวนฺติ, น ปาปุณนฺติ, นาคฺฆนฺตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា candappabhā (ពន្លឺព្រះចន្ទ) សេចក្តីថា ពន្លឺនៃព្រះចន្ទនោះឯង។ ពាក្យថា tārāgaṇāva sabbe (ដូចជាពួកផ្កាយទាំងពួង) សេចក្តីថា ពួកផ្កាយទាំងអស់ សូម្បីតែរួមគ្នា ក៏មិនមានតម្លៃស្មើនឹងចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ប្រាំមួយនៃពន្លឺព្រះចន្ទយ៉ាងណា យ័ញ្ញទាំងឡាយមានអស្សមេធយ័ញ្ញជាដើមទាំងនោះ ក៏មិនដល់ មិនសម្រេច មិនមានតម្លៃស្មើនឹងចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ប្រាំមួយនៃមេត្តាចិត្តដែលបុគ្គលបានចម្រើនល្អហើយដោយលក្ខណៈដែលបានពោលមកនោះយ៉ាងនោះដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

อิทานิ อปเรปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเก เมตฺตาภาวนาย อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘โย น หนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โยติ เมตฺตาพฺรหฺมวิหารภาวนานุยุตฺโต ปุคฺคโล. น หนฺตีติ เตเนว เมตฺตาภาวนานุภาเวน ทูรวิกฺขมฺภิตพฺยาปาทตาย น กญฺจิ สตฺตํ หึสติ, เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ น วิพาธติ วา. น ฆาเตตีติ ปรํ สมาทเปตฺวา น สตฺเต มาราเปติ น วิพาธาเปติ จ. น ชินาตีติ สารมฺภวิคฺคาหิกกถาทิวเสน น กญฺจิ ชินาติ สารมฺภสฺเสว อภาวโต, ชานิกรณวเสน วา อฏฺฏกรณาทินา น กญฺจิ ชินาติ. เตนาห ‘‘น อตฺตนา ปรสฺส ชานึ กโรตี’’ติ. น ชาปเยติ ปเรหิ ปโยเชตฺวา ปเรสมฺปิ ธนชานึ น การาเปยฺย. เตนาห ‘‘น ปเรน ปรสฺส ชานึ กาเรตี’’ติ. เมตฺตาย วา อํโส อวิเหฐนฏฺเฐน อวยวภูโตติ เมตฺตํโส.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សដទៃទៀតទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោកនៃមេត្តាភាវនា ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “yo na hanti” (បុគ្គលណា មិនសម្លាប់)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា yo (បុគ្គលណា) គឺបុគ្គលអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងមេត្តាព្រហ្មវិហារភាវនា។ ពាក្យថា na hanti (មិនសម្លាប់) សេចក្តីថា មិនបៀតបៀនសត្វណាមួយ ឬមិនធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយដុំដីនិងដំបងជាដើម ព្រោះព្យាបាទត្រូវបានកម្ចាត់ចេញឆ្ងាយហើយ ដោយអានុភាពនៃមេត្តាភាវនានោះឯង។ ពាក្យថា na ghāteti (មិនបង្គាប់ឲ្យសម្លាប់) សេចក្តីថា មិនណែនាំអ្នកដទៃឲ្យសម្លាប់សត្វ ឬមិនឲ្យគេធ្វើទុក្ខបុកម្នេញឡើយ។ ពាក្យថា na jināti (មិនឈ្នះ) សេចក្តីថា មិនឈ្នះអ្នកណាមួយដោយអំណាចនៃការនិយាយប្រណាំងប្រជែងដណ្តើមយកឈ្នះជាដើម ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្រណាំងប្រជែងនោះឡើយ ឬមិនឈ្នះអ្នកណាមួយដោយការធ្វើឲ្យវិនាសអន្តរាយតាមរយៈការប្ដឹងផ្ដល់ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na attanā parassa jāniṃ karoti” (ខ្លួនឯងមិនធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់អ្នកដទៃ)។ ពាក្យថា na jāpayeti (មិនបង្គាប់ឲ្យគេធ្វើឲ្យវិនាស) សេចក្តីថា មិនប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើសេចក្តីវិនាសទ្រព្យសម្បត្តិដល់អ្នកដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na parena parassa jāniṃ kāreti” (មិនប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់អ្នកដទៃ)។ មួយវិញទៀត ភាគនៃមេត្តា ឈ្មោះថា mettaṃsa (មានចំណែកនៃមេត្តា) ព្រោះជាចំណែកមួយដោយអត្ថថាមិនបៀតបៀន។

เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ចប់ ការពណ៌នាមេត្តាសូត្រ។

๒-๔. ปญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

២-៤. ការពណ៌នាបញ្ញាសូត្រជាដើម

๒-๔. ทุติเย อาทิพฺรหฺมจริยิกายาติ อาทิพฺรหฺมจริยเมว อาทิพฺรหฺมจริยิกา. เตนาห ‘‘มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตายา’’ติ. อริโยติ นิทฺโทโส ปริสุทฺโธ. ตุณฺหีภาโว น ติตฺถิยานํ มูคพฺพตคหณํ วิย อปริสุทฺโธติ อริโย ตุณฺหีภาโว. จตุตฺถชฺฌานนฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสเนตํ วุตฺตํ, ปฐมชฺฌานาทีนิปิ อริโย ตุณฺหีภาโวตฺเวว สงฺขํ [Pg.206] คจฺฉนฺติ. ชานนฺติ อิทํ กมฺมสาธนนฺติ อาห ‘‘ชานิตพฺพกํ ชานาตี’’ติ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวมยํ. อยํ ปน ชานนฺโต ชานาติ, ปสฺสนฺโต ปสฺสตีติ เอวเมตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. ตติยาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

២-៤. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា ādibrahmacariyikāya (ដែលជាខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈ) សេចក្តីថា ព្រហ្មចរិយៈជាខាងដើមនោះឯង ឈ្មោះថា ādibrahmacariyikā។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “maggabrahmacariyassa ādibhūtāya” (ដែលជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ)។ ពាក្យថា ariya (ដ៏ប្រសើរ) សេចក្តីថា មិនមានទោស ស្អាតបរិសុទ្ធ។ ភាពស្ងៀមស្ងាត់ (tuṇhībhāvo) មិនមែនជាការមិនស្អាតបរិសុទ្ធ ដូចជាការកាន់វត្តគររបស់ពួកអន្យតីរ្ថីយឡើយ ហេតុនោះទើបហៅថា ariyo tuṇhībhāvo (ភាពស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ)។ ពាក្យថា catutthajjhānaṃ (ចតុត្ថជ្ឈាន) នេះ លោកពោលដោយការសំដែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ប៉ុន្តែសូម្បីតែបឋមជ្ឈានជាដើម ក៏រាប់ថាជា ariyo tuṇhībhāvo (ភាពស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ) ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា jānati (រមែងដឹង) នេះ ជាកម្មសាធនៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “jānitabbakaṃ jānāti” (រមែងដឹងនូវអ្វីដែលគួរដឹង)។ មួយវិញទៀត ជនខ្លះកាលកាន់យកខុស ទោះបីដឹងក៏ដូចជាមិនដឹង ទោះបីឃើញក៏ដូចជាមិនឃើញ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលនេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកឯបុគ្គលនេះ កាលដឹងក៏ដឹងពិត កាលឃើញក៏ឃើញពិត ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សូត្រទីបីជាដើម ងាយយល់ណាស់។

ปญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ចប់ ការពណ៌នាបញ្ញាសូត្រជាដើម។

๕. ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាបឋមលោកធម្មសូត្រ

๕. ปญฺจเม โลกสฺส ธมฺมาติ สตฺตโลกสฺส อวสฺสํภาวิธมฺมา. เตนาห ‘‘เอเตหิ มุตฺตา นาม นตฺถิ’’ติอาทิ. ฆาสจฺฉาทนาทีนํ ลทฺธิ ลาโภ, ตานิ เอว วา ลทฺธพฺพโต ลาโภ, ตทภาโว อลาโภ, ลาภคฺคหเณน เจตฺถ ตพฺพิสโย อนุโรโธ คหิโต, อลาภคฺคหเณน วิโรโธ. ยสฺมา โลหิเต สติ ตทุปฆาตวเสน ปุพฺโพ วิย อนุโรโธ ลทฺธาวสโร เอว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ลาเภ อาคเต อลาโภ อาคโตเยวา’’ติ. เอส นโย ยสาทีสุปิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា lokassa dhammā (ធម៌របស់លោក) សេចក្តីថា ធម៌ដែលជៀសមិនរួចនៃសត្វលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “etehi muttā nāma natthi” (ឈ្មោះថាបុគ្គលរួចផុតពីធម៌ទាំងនេះ មិនមានឡើយ)។ ការបាននូវអាហារនិងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម ឈ្មោះថា lābha (លាភ) ឬរបស់ទាំងនោះឯង ព្រោះជាវត្ថុដែលត្រូវលាភ ទើបឈ្មោះថា លាភ, ការមិនមានរបស់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា alābha (អលាភ)។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ការពេញចិត្ត (anurodha) ក្នុងលាភនោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា លាភ, ការមិនពេញចិត្ត (virodha) ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា អលាភ។ ព្រោះថាកាលបើឈាមមាន សេចក្តីពេញចិត្តដែលប្រៀបដូចជាខ្ទុះ ព្រោះការបៀតបៀនឈាមនោះ រមែងបានឱកាសភ្លាម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “lābhe āgate alābho āgatoyevā” (កាលបើលាភកើតឡើង អលាភក៏ឈ្មោះថាកើតឡើងហើយដែរ)។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងយសជាដើមដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ចប់ ការពណ៌នាបឋមលោកធម្មសូត្រ។

๖-๘. ทุติยโลกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-៨. ការពណ៌នាទុតិយលោកធម្មសូត្រជាដើម

๖-๘. ฉฏฺเฐ อธิกํ ปยสติ ปยุชฺชติ เอเตนาติ อธิปฺปยาโส, สวิเสสํ อิติกตฺตพฺพกิริยา. เตนาห ‘‘อธิกปฺปโยโค’’ติ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

៦-៨. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា adhippayāso (អធិប្បាយ គឺសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំង) សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងព្យាយាម គឺប្រកបខ្វាយខ្វល់យ៉ាងខ្លាំងដោយសេចក្តីប្រាថ្នានេះ គឺកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើដោយឡែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “adhikappayogo” (ការប្រកបខ្វាយខ្វល់យ៉ាងខ្លាំង)។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរនិងទីប្រាំបី មិនមានអ្វីត្រូវពន្យល់ឡើយ។

ทุติยโลกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ចប់ ការពណ៌នាទុតិយលោកធម្មសូត្រជាដើម។

๙. นนฺทสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នានន្ទសូត្រ

๙. นวเม ทุวิธา กุลปุตฺตา ชาติกุลปุตฺตา อาจารกุลปุตฺตา จ. ตตฺถ ‘‘เตน โข ปน สมเยน รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต ตสฺมึเยว ถุลฺลโกฏฺฐิเก [Pg.207] อคฺคกุลิกสฺส ปุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๙๔) เอวํ อาคตา อุจฺจากุลปุตฺตา ชาติกุลปุตฺตา. ‘‘สทฺธาเยเต กุลปุตฺตา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๘) เอวํ อาคตา ปน ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ปสุตาปิ อาจารกุลปุตฺตา นาม. อิธ ปน อุจฺจากุลปฺปสุตตํ สนฺธาย ‘‘กุลปุตฺโตติ, ภิกฺขเว, นนฺทํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยา’’ติ ภควตา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชาติกุลปุตฺโต’’ติ. อุโภหิปิ ปน การเณหิ ตสฺส กุลปุตฺตภาโวเยว. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

៩. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន កុលបុត្រមានពីរប្រភេទ គឺ ជាតិកុលបុត្រ (កុលបុត្រដោយជាតិ) និង អាចារកុលបុត្រ (កុលបុត្រដោយមារយាទ)។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ កុលបុត្រដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ដូចដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា «សម័យនោះឯង រដ្ឋបាលកុលបុត្រ ជាកូនរបស់អគ្គកុលិកៈ ក្នុងធុល្លកោដ្ឋិតគ្រាមនោះឯង» ឈ្មោះថា ជាតិកុលបុត្រ។ ចំណែកឯកុលបុត្រដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ ដូចដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា «កុលបុត្រទាំងឡាយនេះ មានសទ្ធា ចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាបុគ្គលមិនមានផ្ទះ» ឈ្មោះថា អាចារកុលបុត្រ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលកាលពោលសរសើរនន្ទដោយត្រឹមត្រូវ គប្បីពោលថាជាកុលបុត្រ» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “jātikulaputto” (ជាតិកុលបុត្រ)។ ប៉ុន្តែ ដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនេះ ព្រះនន្ទក៏នៅតែមានភាពជាកុលបុត្រដដែល។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។

นนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ចប់ ការពណ៌នានន្ទសូត្រ។

๑๐. การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាការណ្ឌវសូត្រ

๑๐. ทสเม ปฏิจรตีติ ปฏิจฺฉาทนวเสน จรติ ปวตฺตติ. ปฏิจฺฉาทนฏฺโฐ เอว วา จรติ-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา ธาตูนนฺติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉาเทตี’’ติ. อญฺเญนาญฺญนฺติ ปน ปฏิจฺฉาทนาการทสฺสนนฺติ อาห ‘‘อญฺเญน การเณนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อญฺญํ การณํ วจนํ วาติ ยํ โจทเกน จุทิตกสฺส โทสวิภาวนํ การณํ, วจนํ วา วุตฺตํ, ตํ ตโต อญฺเญเนว การเณน, วจเนน วา ปฏิจฺฉาเทติ. การเณนาติ โจทนาย อมูลาย อมูลิกภาวทีปนิยา ยุตฺติยา วา. วจเนนาติ ตทตฺถโพธเกน วจเนน. ‘‘โก อาปนฺโน’’ติอาทินา โจทนํ วิสฺสชฺเชตฺวาว วิกฺเขปาปชฺชนํ อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรณํ. พหิทฺธา กถาปนามนา นาม ‘‘อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติอาทินา โจทนํ วิสฺสชฺเชตฺวาติ อยเมว วิเสโส. โย หิ ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺโต ‘‘โก อาปนฺโน, กึ อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺนา, กํ ภณถ, กึ ภณถา’’ติ วา วทติ, ‘‘เอวรูปํ กิญฺจิ ตยา ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘น สุณามี’’ติ โสตํ วา อุปเนติ, อยํ อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรติ นาม. โย ปน ‘‘อิตฺถนฺนามํ นาม อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘น ตว ปาฏลิปุตฺตคมนํ ปุจฺฉาม, อาปตฺตึ ปุจฺฉามา’’ติ วุตฺเต ตโต ‘‘ราชคหํ คโตมฺหิ. ราชคหํ วา ยาหิ พฺราหฺมณคหํ วา, อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ. ตํ ตตฺถ เม สูกรมํสํ ลทฺธ’’นฺติอาทีนิ วทติ, อยํ พหิทฺธา กถํ อปนาเมติ นาม[Pg.208]. สมณกจวโรติ สมณเวสธารเณน สมณปฺปติรูปกตาย สมณานํ กจวรภูตํ.

១០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា paṭicarati (គេចវេះ ឬនិយាយពង្វាង) សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលាក់បាំង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា carati នេះឯង មានអត្ថថាលាក់បាំង ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “paṭicchādeti” (លាក់បាំង)។ ចំណែកពាក្យថា aññenāññaṃ (និយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត) គឺជាការបង្ហាញអាការៈនៃការលាក់បាំង ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “aññena kāraṇena” (ដោយហេតុផ្សេង) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā (ហេតុ ឬពាក្យដទៃ) សេចក្តីថា ហេតុ ឬពាក្យណាដែលអ្នកចោទពោលដើម្បីសម្តែងទោសរបស់អ្នកត្រូវចោទ ជននោះរមែងលាក់បាំងនូវទោសនោះ ដោយហេតុ ឬដោយពាក្យផ្សេងពីហេតុ ឬពាក្យនោះ។ ពាក្យថា kāraṇena (ដោយហេតុ) គឺដោយយុត្តិដែលសម្តែងនូវភាពមិនមានមូលនៃការចោទប្រកាន់នោះ។ ពាក្យថា vacanena (ដោយពាក្យ) គឺដោយពាក្យដែលញ៉ាំងអត្ថនោះឲ្យដឹងច្បាស់។ ការនិយាយពង្វាងចោលការចោទប្រកាន់ ដោយពាក្យជាដើមថា “តើនរណាត្រូវអាបត្តិ?” ហើយដល់នូវការនិយាយរាយមាយ នេះឈ្មោះថា aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ (ការនិយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត)។ ចំណែកការនាំពាក្យនិយាយទៅខាងក្រៅ គឺកាលដែលគេពោលថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិមានឈ្មោះនេះ” ហើយក៏ចោលការចោទប្រកាន់នោះ ដោយនិយាយជាដើមថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្រ” នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងរឿងនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលគេពោលថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិហើយ” ក៏និយាយថា “តើនរណាត្រូវ? ត្រូវអាបត្តិអ្វី? ត្រូវក្នុងរឿងអ្វី? អ្នកនិយាយសំដៅលើនរណា? អ្នកនិយាយអ្វី?” ឬកាលដែលគេពោលថា “រឿងបែបនេះ អ្នកបានឃើញខ្លះទេ?” ក៏ផ្អៀងត្រចៀកទៅដោយនិយាយថា “ខ្ញុំមិនឮទេ” នេះឈ្មោះថា និយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលគេសួរថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិមានឈ្មោះនេះ” ក៏និយាយថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្រ” លុះគេពោលតទៅទៀតថា “យើងមិនបានសួររឿងការទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្ររបស់អ្នកទេ យើងសួររឿងអាបត្តិទេតើ” ក៏និយាយតទៅទៀតថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ។ អ្នកចង់ទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ឬទៅកាន់ផ្ទះព្រាហ្មណ៍ក៏ដោយចុះ (គេចោទថា) អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិហើយ។ នៅក្នុងទីនោះ ខ្ញុំបានសាច់ជ្រូក” ជាដើម នេះឈ្មោះថា នាំពាក្យនិយាយទៅខាងក្រៅ។ ពាក្យថា samaṇakacavaro (សម្រាមសមណៈ) គឺបុគ្គលដែលជាសម្រាមរបស់សមណៈទាំងឡាយ ព្រោះការទ្រទ្រង់នូវភេទជាសមណៈ គឺការធ្វើខ្លួនឲ្យស្រដៀងនឹងសមណៈ។

การณฺฑวํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๘๓-๒๘๔) นิทฺธมถาติ วิปนฺนสีลตาย กจวรภูตํ ปุคฺคลํ กจวรมิว อนเปกฺขา อปเนถ. กสมฺพุํ อปกสฺสถาติ กสมฺพุภูตญฺจ นํ ขตฺติยาทีนํ มชฺฌคตํ ปภินฺนปคฺฆริตกุฏฺฐํ จณฺฑาลํ วิย อปกฑฺฒถ. กึ การณํ? สงฺฆาราโม นาม สีลวนฺตานํ กโต, น ทุสฺสีลานํ. ยโต เอตเทว สนฺธายาห ‘‘ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน’’ติ. ยถา ปลาปา อนฺโตสารรหิตา อตณฺฑุลา พหิ ถุเสน วีหี วิย ทิสฺสนฺติ, เอวํ ปาปภิกฺขู อนฺโต สีลรหิตาปิ พหิ กาสาวาทิปริกฺขาเรน ภิกฺขู วิย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปลาปา’’ติ วุจฺจนฺติ. เต ปลาเป วาเหถ โอปุนถ วิธมถ, ปรมตฺถโต อสฺสมเณ สมณเวสมตฺเตน สมณมานิเน. กปฺปยวฺโหติ กปฺเปถ, กโรถาติ วุตฺตํ โหติ. ปติสฺสตาติ สปฺปติสฺสา. วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสถ, ปรินิพฺพานํ ปาปุณิสฺสถาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Kāraṇḍavaṃ niddhamatha (ចូរខ្ចាត់ខ្ចាយនូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាសម្រាមចេញទៅ) សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយកម្ចាត់បង់នូវបុគ្គលដែលជាសម្រាម ព្រោះភាពជាអ្នកមានសីលវិបត្តិ ដូចជាសម្រាម ដោយមិនមានអាឡោះអាល័យឡើយ។ ពាក្យថា Kasambuṃ apakassatha (ចូរអូសទាញយកសម្រាមចេញទៅ) សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយអូសទាញបុគ្គលដែលជាសម្រាមនោះ ដូចជាអូសទាញចណ្ឌាលដែលមានរោគឃ្លង់ធ្លាយហូរខ្ទុះ ដែលដើរចូលទៅក្នុងចំណោមពួកក្សត្រជាដើម។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា វត្តអារាម គេធ្វើឡើងសម្រាប់លោកអ្នកមានសីល មិនមែនសម្រាប់មនុស្សទ្រុស្តសីលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនេះថា “tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine” (លំដាប់នោះ ចូរអ្នកទាំងឡាយបណ្តេញពួកជនដែលជាស្រូវកំទិច មិនមែនជាសមណៈ តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈនោះចេញទៅ)។ ដូចជាស្រូវកំទិចដែលមិនមានខ្លឹមខាងក្នុង មិនមានអង្ករ តែខាងក្រៅមើលទៅដូចជាស្រូវព្រោះមានអង្កាម យ៉ាងណាមិញ ពួកភិក្ខុអាក្រក់ ទោះបីខាងក្នុងមិនមានសីល ក៏ខាងក្រៅមើលទៅដូចជាភិក្ខុ ព្រោះគ្រឿងបរិក្ខារមានស្បង់ចីវរជាដើម យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបហៅថា “palāpā” (ស្រូវកំទិច)។ ចូរអ្នកទាំងឡាយបណ្តេញ គឺអុំ ឬកម្ចាត់ចោលនូវស្រូវកំទិចទាំងឡាយនោះ ដែលដោយបរមត្ថមិនមែនជាសមណៈ គ្រាន់តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈដោយត្រឹមតែភេទជាសមណៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Kappayavho សេចក្តីថា ចូរចាត់ចែង គឺចូរធ្វើ។ ពាក្យថា Patissatā គឺអ្នកប្រកបដោយការគោរពកោតក្រែង។ ពាក្យថា Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha សេចក្តីថា នឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ គឺនឹងដល់នូវព្រះនិព្វាន។

การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះការណ្ឌវៈ ចប់ហើយ។

เมตฺตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយមេត្តាវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. มหาวคฺโค

២. មហាវគ្គ

๑. เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយវេរញ្ជសូត្រ

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เวรญฺชายํ วิหรตีติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑) เอตฺถ เวรญฺชาติ ตสฺส นครสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺสํ เวรญฺชายํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ. นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ เอตฺถ นเฬรุ นาม ยกฺโข. ปุจิมนฺโทติ นิมฺพรุกฺโข. มูลนฺติ สมีปํ. อยญฺหิ มูล-สทฺโท ‘‘มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสีรนาฬิมตฺตานิปี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๙๕) มูลมูเล ทิสฺสติ. ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕; ปริ. ๓๒๓) อสาธารณเหตุมฺหิ. ‘‘ยาว มชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๔๙๔) สมีเป. อิธ ปน สมีเป [Pg.209] อธิปฺเปโต, ตสฺมา นเฬรุยกฺเขน อธิคฺคหิตสฺส ปุจิมนฺทสฺส สมีเปติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โส กิร ปุจิมนฺโท รมณีโย ปาสาทิโก อเนเกสํ รุกฺขานํ อาธิปจฺจํ วิย กุรุมาโน ตสฺส นครสฺส อวิทูเร คมนาคมนสมฺปนฺเน ฐาเน อโหสิ. อถ ภควา เวรญฺชํ คนฺตฺวา ปติรูเป ฐาเน วิหรนฺโต ตสฺส รุกฺขสฺส สมีเป เหฏฺฐาภาเค วิหาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺทมูเล’’ติ.

១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា verañjāyaṃ viharati (គង់នៅជិតក្រុងវេរញ្ជា) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា verañjā នេះជាឈ្មោះនៃនគរនោះ គឺក្នុងនគរវេរញ្ជានោះ។ ភុម្មវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៧) ប្រើក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបត្ថ)។ ពាក្យថា naḷerupucimandamūle ក្នុងពាក្យនោះ យក្សឈ្មោះថា នឡេរុ។ ដើមស្តៅ ឈ្មោះថា បុចិមន្ទៈ។ ពាក្យថា mūla គឺទីជិត។ ព្រោះថា ពាក្យថា mūla នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថាឫសកែវ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipi” (គប្បីដកឫសទាំងឡាយ សូម្បីត្រឹមតែប៉ុនសរសៃឫសស្បូវភ្លាំង)។ ឃើញក្នុងអត្ថថាហេតុមិនទូទៅ (អសាធារណហេតុ) ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “lobho akusalamūlaṃ” (លោភៈជាអកុសលមូល)។ ឃើញក្នុងអត្ថថាទីជិត ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlaṃ” (ម្លប់ផ្សាយទៅត្រឹមណា ក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់ ស្លឹកឈើធ្លាក់ចុះក្នុងទីមិនមានខ្យល់ត្រឹមណា ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថាគល់ឈើ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកអត្ថថាទីជិត ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា ជិតដើមស្តៅដែលយក្សឈ្មោះនឡេរុគ្របដណ្តប់ (ឬសណ្ឋិតនៅ)។ ឮថា ដើមស្តៅនោះ ជាទីគួរត្រេកអរ គួរជ្រះថ្លា ហាក់ដូចជាធ្វើនូវភាពជាធំជាងដើមឈើទាំងឡាយជាច្រើន ស្ថិតនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីនគរនោះ ជាទីសម្រេចដោយការទៅមក។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់ក្រុងវេរញ្ជា កាលគង់នៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ក៏បានគង់នៅក្រោមជិតដើមឈើនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle” (គង់នៅជិតក្រុងវេរញ្ជា ទៀបគល់ឈើស្តៅជាទីលំនៅនៃនឡេរុយក្ស)។

ปจฺจุฏฺฐานํ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๒) นาม อาสนา วุฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘นาสนา วุฏฺฐาตี’’ติ. นิสินฺนาสนโต น วุฏฺฐหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ชิณฺเณ…เป… วโยอนุปฺปตฺเตติ อุปโยควจนํ อาสนา วุฏฺฐานกิริยาเปกฺขํ น โหติ. ตสฺมา ‘‘ชิณฺเณ…เป… วโยอนุปฺปตฺเต ทิสฺวา’’ติ อชฺฌาหารํ กตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อถ วา ปจฺจุคฺคมนกิริยาเปกฺขํ อุปโยควจนํ, ตสฺมา น ปจฺจุฏฺฐาตีติ อุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนํ น กโรตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจุคฺคมนมฺปิ หิ ปจฺจุฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อาจริยํ ปน ทูรโตว ทิสฺวา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนกรณํ ปจฺจุฏฺฐานํ นามา’’ติ. นาสนา วุฏฺฐาตีติ อิมินา ปน ปจฺจุคฺคมนาภาวสฺส อุปลกฺขณมตฺตํ ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิภาวเน นาม อตฺเถติ ปกติวิภาวนสงฺขาเต อตฺเถ. น อภิวาเทติ วาติ น อภิวาเทตพฺพนฺติ วา สลฺลกฺเขตีติ วุตฺตํ โหติ.

ពាក្យថា paccuṭṭhānaṃ (ការក្រោកទទួល) គឺការក្រោកឡើងចាកអាសនៈ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “nāsanā vuṭṭhāti” (មិនក្រោកចាកអាសនៈ)។ សេចក្តីថា មិនក្រោកឡើងចាកអាសនៈដែលអង្គុយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា jiṇṇe...pe... vayoanuppatte (ព្រឹទ្ធាចារ្យ...ល... ដល់នូវវ័យហើយ) នេះជាឧបយោគវិភត្តិ (វិភត្តិទី ២) មិនមែនជាកិរិយាដែលរំពឹងដល់ការក្រោកឡើងចាកអាសនៈឡើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការបន្ថែមពាក្យថា “disvā” (ឃើញហើយ) ចូលមក ថា “jiṇṇe...pe... vayoanuppatte disvā” (ឃើញនូវព្រឹទ្ធាចារ្យ...ល... ដល់នូវវ័យហើយ)។ ម៉្យាងទៀត ឧបយោគវិភត្តិនោះ រំពឹងដល់កិរិយាគឺការដើរទៅទទួល ហេតុនោះ ពាក្យថា na paccuṭṭhāti គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា មិនក្រោកឡើងដើរទៅទទួលឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីការដើរទៅទទួល ក៏ហៅថា paccuṭṭhāna ដែរ។ ព្រោះពាក្យនេះ លោកពោលទុកហើយថា “ការឃើញអាចារ្យអំពីចម្ងាយ ហើយក្រោកឡើងដើរទៅទទួល ឈ្មោះថា paccuṭṭhāna”។ ចំណែកពាក្យថា nāsanā vuṭṭhāti នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកសម្តែងត្រឹមតែជាគ្រឿងសម្គាល់នូវការមិនដើរទៅទទួលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា vibhāvane nāma atthe គឺក្នុងអត្ថដែលពោលគឺការសម្តែងនូវប្រក្រតី។ ពាក្យថា na abhivādeti vā សេចក្តីថា ឬក៏កំណត់ទុកថា មិនគួរអភិវាទឡើយ។

ตํ อญฺญาณนฺติ ‘‘อยํ มม อภิวาทนาทีนิ กาตุํ อรหรูโป น โหตี’’ติ อชานนวเสน ปวตฺตํ อญฺญาณํ. โอโลเกนฺโตติ ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, กึ นุ โข อหํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกเรยฺยํ ครุํ กเรยฺย’’นฺติอาทิสุตฺตวเสเนว (อ. นิ. ๔.๒๑) ญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโต. นิปจฺจการารหนฺติ ปณิปาตารหํ. สมฺปติชาโตติ มุหุตฺตชาโต, ชาตสมนนฺตรเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อุตฺตเรน มุโขติ อุตฺตรทิสาภิมุโข. ‘‘สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สกลํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกสิ’’นฺติ อิทํ –

ពាក្យថា taṃ aññāṇaṃ (សេចក្តីមិនដឹងនោះ) គឺសេចក្តីមិនដឹងដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនដឹងថា “បុគ្គលនេះមិនគួរដើម្បីធ្វើការអភិវាទជាដើមដល់យើងឡើយ”។ ពាក្យថា olokento (កាលសម្លឹងមើល) គឺកាលសម្លឹងមើលដោយញាណចក្ខុ ដោយអំណាចនៃសូត្រជាដើមថា “ការនៅជាអ្នកមិនមានសេចក្តីគោរព មិនមានសេចក្តីកោតក្រែង នាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ តើអាត្មាអញគប្បីធ្វើសក្ការៈ ធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណាហ្ន៎?”។ ពាក្យថា nipaccakārārahaṃ គឺគួរដល់ការក្រាបថ្វាយបង្គំ។ ពាក្យថា sampatijāto គឺកើតឡើងមួយរំពេច គឺលោកពោលសំដៅយកការកើតឡើងភ្លាមៗនោះឯង។ ពាក្យថា uttarena mukho គឺមានមុខឆ្ពោះទៅកាន់ទិសឧត្តរ។ ពាក្យថា “sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesi” (យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន ហើយសម្លឹងមើលទៅកាន់លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនទាំងមូល) នេះ —

‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, สมฺปติชาโต โพธิสตฺโต สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คจฺฉติ, เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเน สพฺพา ทิสา วิโลเกติ, อาสภิญฺจ วาจํ ภาสตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๑) –

“ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ព្រះពោធិសត្វកាលដែលប្រសូតភ្លាម តែងឈរដោយជើងទាំងពីរស្មើគ្នា ហើយមានមុខឆ្ពោះទៅទិសឧត្តរ យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន កាលដែលស្វេតច្ឆត្របាំងតាមទៅ ក៏ក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសទាំងពួង ហើយបន្លឺនូវវាចាដ៏ឧត្តម” —

เอวํ [Pg.210] ปาฬิยํ สตฺตปทวีติหารุปริ ฐิตสฺส วิย สพฺพาทิสานุโลกนสฺส กถิตตฺตา วุตฺตํ, น ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ สตฺตปทวีติหารโต ปเคว ทิสาวิโลกนสฺส กตตฺตา. มหาสตฺโต หิ มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปุรตฺถิมํ ทิสํ โอโลเกสิ, อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. ตตฺถ เทวมนุสฺสา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมานา, ‘‘มหาปุริส, อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโร’’ติ อาหํสุ. เอวํ จตสฺโส ทิสา, จตสฺโส อนุทิสา, เหฏฺฐา, อุปรีติ ทสปิ ทิสา อนุวิโลเกตฺวา อตฺตโน สทิสํ อทิสฺวา ‘‘อยํ อุตฺตรทิสา’’ติ สตฺตปทวีติหาเรน อคมาสีติ เวทิตพฺพา. โอโลเกสินฺติ มม ปุญฺญานุภาเวน โลกวิวรณปาฏิหาริเย ชาเต ปญฺญายมานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ มํสจกฺขุนาว โอโลเกสินฺติ อตฺโถ.

ព្រោះលោកពោលទុកក្នុងបាលីយ៉ាងនេះ ហាក់ដូចជាការក្រឡេកមើលទិសទាំងពួង របស់ព្រះពោធិសត្វដែលឈរនៅលើការឈានជើង ៧ ជំហាន ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនគប្បីយល់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះការក្រឡេកមើលទិស ព្រះពោធិសត្វបានធ្វើមុនការឈានជើង ៧ ជំហានទៅទៀត។ ព្រោះថា ព្រះមហាសត្វ លុះរួចចាកដៃនៃមនុស្សទាំងឡាយហើយ ក៏ក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសបូព៌ា ចក្រវាឡជាច្រើនពាន់បានត្រឡប់ជាទីធ្លាតែមួយ។ ក្នុងទីនោះ ពួកទេវតានិងមនុស្ស កាលបូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម ក៏ពោលថា “បពិត្រមហាបុរស ក្នុងលោកនេះ សូម្បីបុគ្គលដែលស្មើនឹងព្រះអង្គ ក៏មិនមានឡើយ ចំណែកបុគ្គលដែលក្រៃលែងជាង នឹងមានមកពីណា?”។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះពោធិសត្វក្រឡេកមើលទិសទាំង ១០ គឺទិសធំ ៤ ទិសតូច ៤ ទិសខាងក្រោម និងទិសខាងលើ យ៉ាងនេះហើយ កាលមិនឃើញបុគ្គលដែលស្មើនឹងខ្លួន ក៏យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា “នេះជាទិសឧត្តរ”។ ពាក្យថា olokesi (ក្រឡេកមើលហើយ) សេចក្តីថា ក្រឡេកមើលដោយមំសចក្ខុហ្នឹងឯង នូវលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ដែលប្រាកដឡើង ក្នុងកាលដែលការបើកលោកជាបាដិហារិយ៍កើតឡើង ដោយអានុភាពនៃបុណ្យរបស់តថាគត។

มหาปุริโสติ ชาติโคตฺตกุลปฺปเทสาทิวเสน มหนฺตปุริโส. อคฺโคติ คุเณหิ สพฺพปฺปธาโน. เชฏฺโฐติ คุณวเสเนว สพฺเพสํ วุทฺธตโม, คุเณหิ มหลฺลกตโมติ วุตฺตํ โหติ. เสฏฺโฐติ คุณวเสเนว สพฺเพสํ ปสตฺถตโม. อตฺถโต ปน ปจฺฉิมานิ ทฺเว ปุริมสฺเสว เววจนานีติ เวทิตพฺพํ. ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. อุตฺตริตโรติ อธิกตโร. ปติมาเนสีติ ปูเชสิ. อาสภินฺติ อุตฺตมํ. มยฺหํ อภิวาทนาทิรโห ปุคฺคโลติ มยฺหํ อภิวาทนาทิกิริยาย อรโห อนุจฺฉวิโก ปุคฺคโล. นิจฺจสาเปกฺขตาย ปเนตฺถ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. ตถาคตาติ ตถาคตโต, ตถาคตสฺส สนฺติกาติ วุตฺตํ โหติ. เอวรูปนฺติ อภิวาทนาทิสภาวํ. ปริปากสิถิลพนฺธนนฺติ ปริปาเกน สิถิลพนฺธนํ.

ពាក្យថា Mahāpuriso (មហាបុរស) គឺបុរសដ៏ឧត្តម ដោយអំណាចនៃជាតិ គោត្រ ត្រកូល និងប្រទេសជាដើម។ ពាក្យថា Aggo (អ្នកប្រសើរ) គឺអ្នកជាប្រធានជាងសព្វសត្វ ដោយគុណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Jeṭṭho (អ្នកចម្ងង) គឺអ្នកចាស់ទុំជាងសព្វសត្វ ដោយអំណាចនៃគុណ គឺលោកពោលថា ជាអ្នកមានគុណធំធេងបំផុត។ ពាក្យថា Seṭṭho (អ្នកវិសេស) គឺអ្នកដែលគេសរសើរបំផុតជាងសព្វសត្វ ដោយអំណាចនៃគុណ។ ចំណែកដោយអត្ថ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យពីរខាងក្រោយ (គឺ Jeṭṭho និង Seṭṭho) នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យខាងដើម (គឺ Aggo) ហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា tayā នេះ ជាករណវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៣) ក្នុងអត្ថនៃនិស្សក្កវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៥)។ ពាក្យថា uttaritaro គឺក្រៃលែងជាង។ ពាក្យថា patimānesi គឺបូជាហើយ។ ពាក្យថា āsabhiṃ គឺដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា mayhaṃ abhivādanādiraho puggalo គឺបុគ្គលដែលគួរ គឺសមគួរដល់កិរិយាមានការអភិវាទជាដើមដល់ខ្ញុំ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបសហសមាទក្នុងទីនេះ ព្រោះជាពាក្យដែលត្រូវរំពឹងជានិច្ច (និច្ចសាបេក្ខៈ)។ ពាក្យថា tathāgatā គឺចាកតថាគត គឺលោកពោលថា អំពីសំណាក់នៃព្រះតថាគត។ ពាក្យថា evarūpaṃ គឺមានសភាវៈមានការអភិវាទជាដើមបែបនេះ។ ពាក្យថា paripākasithilabandhanaṃ គឺមានចំណងធូរស្រាលដោយការទុំជោរ។

ตํ วจนนฺติ ‘‘นาหํ ตํ พฺราหฺมณา’’ติอาทิวจนํ. ‘‘นาหํ อรสรูโป, มาทิสา วา อรสรูปา’’ติ วุตฺเต พฺราหฺมโณ ถทฺโธ ภเวยฺย. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตมุทุภาวชนนตฺถ’’นฺติ.

ពាក្យថា taṃ vacanaṃ (ពាក្យនោះ) គឺពាក្យជាដើមថា “ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតមិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរសនោះទេ”។ កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “តថាគតមិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរស ឬបុគ្គលប្រហែលដូចជាតថាគត មិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរសឡើយ” ព្រាហ្មណ៍គប្បីជាអ្នករឹងត្អឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “cittamudubhāvajananatthaṃ” (ដើម្បីញ៉ាំងចិត្តឲ្យទន់ភ្លន់)។

กตโม ปน โสติ ปริยายาเปกฺโข ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส, กตโม โส ปริยาโยติ อตฺโถ? ชาติวเสนาติ ขตฺติยาทิชาติวเสน. อุปปตฺติวเสนาติ เทเวสุ อุปปตฺติวเสน. เสฏฺฐสมฺมตานมฺปีติ อปิ-สทฺเทน ปเคว อเสฏฺฐสมฺมตานนฺติ ทสฺเสติ. อภินนฺทนฺตานนฺติ สปฺปีติกตณฺหาวเสน ปโมทมานานํ. รชฺชนฺตานนฺติ พลวราควเสน รชฺชนฺตานํ. รูปปริโภเคน อุปฺปนฺนตณฺหาสมฺปยุตฺตโสมนสฺสเวทนา รูปโต นิพฺพตฺติตฺวา หทยตปฺปนโต [Pg.211] อมฺพรสาทโย วิย รูปรสาติ วุจฺจนฺติ. อาวิญฺจนฺตีติ อากฑฺฒนฺติ. วตฺถารมฺมณาทิสามคฺคิยนฺติ วตฺถุอารมฺมณาทิการณสามคฺคิยํ. อนุกฺขิปนฺโตติ อตฺตุกฺกํสนวเสน กถิเต พฺราหฺมณสฺส อสปฺปายภาวโต อตฺตานํ อนุกฺขิปนฺโต อนุกฺกํเสนฺโต.

ពាក្យថា katamo pana so (ចុះធម៌នោះ តើដូចម្តេច?) នេះជាការសម្តែងបុល្លិង្គដែលរំពឹងដល់បរិយាយ មានសេចក្តីថា ចុះបរិយាយនោះ តើដូចម្តេច? ពាក្យថា jātivasena គឺដោយអំណាចនៃជាតិមានក្សត្រជាដើម។ ពាក្យថា upapattivasena គឺដោយអំណាចនៃការទៅកើតក្នុងពួកទេវតា។ ពាក្យថា seṭṭhasammatānampi (សូម្បីពួកជនដែលគេសន្មតថាប្រសើរ) ដោយសព្ទថា api (សូម្បី) លោកបង្ហាញថា សូម្បីពួកជនដែលគេមិនសន្មតថាប្រសើរ ក៏រឹតតែខ្លាំងទៅទៀត។ ពាក្យថា abhinandantānaṃ គឺរីករាយដោយអំណាចនៃតណ្ហាដែលប្រកបដោយបីតិ។ ពាក្យថា rajjantānaṃ គឺត្រេកត្រអាលដោយអំណាចនៃរាគៈដ៏ខ្លាំងក្លា។ សោមនស្សវេទនាដែលប្រកបដោយតណ្ហាដែលកើតឡើងដោយការប្រើប្រាស់រូប កាលកើតឡើងពីរូប ហើយធ្វើឲ្យចិត្តឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ហៅថា រូបរស ដូចជាទឹកអម្រឹតជាដើម។ ពាក្យថា āviñcanti គឺទាញយកមក។ ពាក្យថា vatthārammaṇādisāmaggiyaṃ គឺក្នុងកាលដែលព្រមព្រៀងគ្នានៃហេតុមានវត្ថុនិងអារម្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា anukkhipanto (មិនលើកតម្កើង) សេចក្តីថា មិនលើកតម្កើង មិនសរសើរខ្លួនឯង ព្រោះការដែលព្រាហ្មណ៍ពោលដោយអំណាចនៃការលើកតម្កើងខ្លួនឯងនោះ មិនជាទីសប្បាយឡើយ។

เอตสฺมึ ปนตฺเถ กรเณ สามิวจนนฺติ ‘‘ชหิตา’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ตถาคตสฺสาติ กรเณ สามิวจนํ, ตถาคเตน ชหิตาติ อตฺโถ. มูลนฺติ ภวมูลํ. ‘‘ตาลวตฺถุกตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘โอฏฺฐมุโข’’ติอาทีสุ วิย มชฺเฌปทโลปํ กตฺวา อ-การญฺจ ทีฆํ กตฺวา ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ ตาลาวตฺถุกตา’’ติ. ตตฺถ ตาลสฺส วตฺถุ ตาลวตฺถุ. ยถา อารามสฺส วตฺถุภูตปุพฺโพ ปเทโส อารามสฺส อภาเว ‘‘อารามวตฺถู’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ตาลสฺส ปติฏฺฐิโตกาโส สมูลํ อุทฺธริเต ตาเล ปเทสมตฺเต ฐิเต ตาลสฺส วตฺถุภูตปุพฺพตฺตา ‘‘ตาลวตฺถู’’ติ วุจฺจติ. เนสนฺติ รูปรสาทีนํ. กถํ ปน ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. รูปาทิปริโภเคน อุปฺปนฺนตณฺหายุตฺตโสมนสฺสเวทนาสงฺขาตรูปรสาทีนํ จิตฺตสนฺตานสฺส อธิฏฺฐานภาวโต วุตฺตํ ‘‘เตสํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพภาเวน วตฺถุมตฺเต จิตฺตสนฺตาเน กเต’’ติ. ตตฺถ ปุพฺเพติ ปุเร, สราคกาเลติ วุตฺตํ โหติ. ตาลาวตฺถุกตาติ วุจฺจนฺตีติ ตาลวตฺถุ วิย อตฺตโน วตฺถุสฺส กตตฺตา รูปรสาทโย ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตน ปหีนกิเลสานํ ปุน อุปฺปตฺติยา อภาโว ทสฺสิโต.

ក៏ក្នុងសេចក្តីនេះ ពាក្យថា «តថាគតស្ស» ជាសាមីវចនៈក្នុងអត្ថថា «ជាហេតុ» (ករណៈ) ក្នុងអត្ថថា «លះបង់ហើយ» មានសេចក្តីថា «ព្រះតថាគតលះបង់ហើយ»។ ពាក្យថា «មូលំ» បានដល់ ភវមូល (ឫសគល់នៃភព)។ កាលដែលគួរពោលថា «តាលវត្ថុកតា» ប៉ុន្តែលោកលុបបទកណ្តាល ដូចក្នុងពាក្យថា «ឱដ្ឋមុខោ» ជាដើម ហើយធ្វើអក្សរ អ ឲ្យវែង (ទីឃៈ) ទើបពោលថា «តាលាវត្ថុកតា» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វត្ថុ (ទីតាំង) របស់ធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តាលាវត្ថុកតា»។ ក្នុងពាក្យនោះ ទីតាំងនៃដើមត្នោត ឈ្មោះថា តាលវត្ថុ។ ដូចជាទីកន្លែងដែលធ្លាប់ជាទីតាំងនៃអារាម កាលដែលអារាមមិនមានហើយ តែងហៅថា «អារាមវត្ថុ» យ៉ាងណាមិញ ទីកន្លែងដែលដើមត្នោតដុះនៅ កាលបើគេដកដើមត្នោតព្រមទាំងឫសចេញហើយ នៅសល់តែទីកន្លែងទទេ ដោយភាពជាទីកន្លែងដែលធ្លាប់ជាទីតាំងនៃដើមត្នោតពីមុន តែងហៅថា «តាលវត្ថុ» យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «នេសំ» បានដល់ នៃរូប និងរសជាដើម។ សួរថា ក៏វត្ថុរបស់ធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោតយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា «យថា ហិ» ជាដើម។ ព្រោះភាពជាទីតាំងនៃចិត្តសន្តាននៃរូប និងរសជាដើម ដែលពោលគឺវេទនាប្រកបដោយសោមនស្ស និងតណ្ហាដែលកើតឡើងដោយការបរិភោគរូបជាដើម លោកទើបពោលថា «កាលបើចិត្តសន្តានត្រូវបានធ្វើឲ្យនៅសល់ត្រឹមតែវត្ថុ ដោយភាពដែលធ្លាប់កើតឡើងពីមុនរបស់ធម៌ទាំងនោះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បុព្វេ» គឺក្នុងកាលមុន ពោលគឺក្នុងកាលដែលមានរាគៈ។ ពាក្យថា «តាលាវត្ថុកតា» គឺរូប និងរសជាដើម ឈ្មោះថា «តាលាវត្ថុកតៈ» ព្រោះធ្វើវត្ថុរបស់ខ្លួនឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញពីការមិនកើតឡើងជាថ្មីទៀតនៃកិលេសដែលលះបង់ហើយ។

อวิรุฬฺหิธมฺมตฺตาติ อวิรุฬฺหิสภาวตาย. มตฺถกจฺฉินฺโน ตาโล ปตฺตผลาทีนํ อวตฺถุภูโต ตาลาวตฺถูติ อาห ‘‘มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย กตา’’ติ. เอเตน ‘‘ตาลาวตฺถุ วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา’’ติ อยํ วิคฺคโห ทสฺสิโต. เอตฺถ ปน ‘‘อวตฺถุภูโต ตาโล วิย กตาติ อวตฺถุตาลกตา’’ติ วตฺตพฺเพ วิเสสนสฺส ปรนิปาตํ กตฺวา ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมินา ปนตฺเถน อิทํ ทสฺเสติ – รูปรสาทิวจเนน วิปากธมฺมธมฺมา หุตฺวา ปุพฺเพ อุปฺปนฺนกุสลากุสลา ธมฺมา คหิตา, เต อุปฺปนฺนาปิ มตฺถกสทิสานํ ตณฺหาวิชฺชานํ มคฺคสตฺเถน ฉินฺนตฺตา อายตึ ตาลปตฺตสทิเส วิปากกฺขนฺเธ นิพฺพตฺเตตุํ อสมตฺถา ชาตา, ตสฺมา ตาลาวตฺถุ วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา รูปรสาทโยติ[Pg.212]. อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘อภินนฺทนฺตาน’’นฺติ อิมินา ปเทน กุสลโสมนสฺสมฺปิ สงฺคหิตนฺติ วทนฺติ. อนภาวํ กตาติ เอตฺถ อนุ-สทฺโท ปจฺฉาสทฺเทน สมานตฺโถติ อาห ‘‘ยถา เนสํ ปจฺฉาภาโว น โหตี’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «អវិរុឡ្ហិធម្មត្តា» បានដល់ ព្រោះភាពជាសភាវៈមិនដុះឡើងទៀត។ ដើមត្នោតដែលដាច់ក្បាលហើយ មិនជាទីតាំងនៃស្លឹក និងផ្លែជាដើម ឈ្មោះថា តាលាវត្ថុ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធ្វើឲ្យដូចជាដើមត្នោតដែលដាច់ក្បាលហើយ»។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញរូបវិគ្គហៈថា «តាលវត្ថុ វិយ កតា = តាលវត្ថុកតា»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ កាលដែលគួរពោលថា «អវត្ថុតាលកតា» លោកត្រឡប់យកវិសេសនៈមកទុកខាងក្រោយវិញ ហើយពោលថា «តាលាវត្ថុកតា» ដូច្នេះវិញ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក៏ដោយសេចក្តីនេះ លោកបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយជាកុសល និងអកុសលដែលកើតឡើងក្នុងកាលមុន ដែលជាវិបាកធម៌ ដោយពាក្យមានរូប និងរសជាដើម ត្រូវបានកាន់យកហើយ ធម៌ទាំងនោះសូម្បីកើតឡើងហើយ ក៏មិនអាចបង្កើតវិបាកខន្ធដែលប្រៀបដូចជាស្លឹកត្នោតតទៅទៀតបានឡើយ ព្រោះត្រូវកាត់ផ្តាច់ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាគឺមគ្គ គឺតណ្ហានិងអវិជ្ជាដែលប្រៀបដូចជាក្បាលដើមត្នោត ហេតុនោះ រូប និងរសជាដើម ទើបឈ្មោះថា តាលាវត្ថុកតៈ ព្រោះធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត។ ក្នុងអត្ថនេះ លោកពោលថា សូម្បីតែកុសលសោមនស្ស ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយបទថា «អភិនន្ទន្តានំ» នេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «អនភាវំ កតា» នេះ សព្ទថា «អនុ» មានអត្ថស្មើនឹងសព្ទថា «បច្ឆា» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដើម្បីកុំឲ្យមានភាពខាងក្រោយនៃធម៌ទាំងនោះ» ជាដើម។

ยญฺจ โข ตฺวํ สนฺธาย วเทสิ, โส ปริยาโย น โหตีติ ยํ วนฺทนาทิสามคฺคิรสาภาวสงฺขาตํ การณํ อรสรูปตาย วเทสิ, ตํ การณํ น โหติ, น วิชฺชตีติ อตฺโถ. นนุ จายํ พฺราหฺมโณ ยํ วนฺทนาทิสามคฺคิรสาภาวสงฺขาตปริยายํ สนฺธาย ‘‘อรสรูโป ภวํ โคตโม’’ติ อาห, ‘‘โส ปริยาโย นตฺถี’’ติ วุตฺเต วนฺทนาทีนิ ภควา กโรตีติ อาปชฺชตีติ อิมํ อนิฏฺฐปฺปสงฺคํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «យញ្ច ខោ ត្វំ សន្ធាយ វទេសិ, សោ បរិយាយោ ន ហោតិ» មានសេចក្តីថា ហេតុដែលអ្នកពោលដោយសំដៅយកភាពមិនមានរស ពោលគឺការមិនព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការសំពះជាដើម ហេតុនោះមិនមែនជាហេតុពិត គឺមិនមានឡើយ។ សួរថា ក៏ព្រាហ្មណ៍នេះ ពោលសំដៅយកហេតុ ពោលគឺភាពមិនមានរសនៃការព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការសំពះជាដើមថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាអ្នកមិនមានរស» កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ថា «ហេតុនោះមិនមានឡើយ» នាំឲ្យបានសេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសំពះជាដើមនោះដែរឬ? លោកចង់បង្ហាញសេចក្តីដែលមិនគួរប្រាថ្នានេះ ទើបពោលថា «ននុ ច» ជាដើម។

สพฺพปริยาเยสูติ สพฺพวาเรสุ. สนฺธายภาสิตมตฺตนฺติ ยํ สนฺธาย พฺราหฺมโณ ‘‘นิพฺโภโค ภวํ โคตโม’’ติอาทิมาห. ภควา จ ยํ สนฺธาย นิพฺโภคตาทึ อตฺตนิ อนุชานาติ, ตํ สนฺธายภาสิตมตฺตํ. ฉนฺทราคปริโภโคติ ฉนฺทราควเสน ปริโภโค. อปรํ ปริยายนฺติ อญฺญํ การณํ.

ពាក្យថា «សព្វបរិយាយេសុ» បានដល់ ក្នុងវារៈទាំងពួង។ ពាក្យថា «សន្ធាយភាសិតមត្តំ» បានដល់ ពាក្យដែលព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅយកពាក្យមានជាដើមថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាអ្នកមិនមានការបរិភោគ» និងពាក្យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតភាពជាអ្នកមិនមានការបរិភោគជាដើមក្នុងព្រះអង្គ ដោយសំដៅយកហេតុណា នោះគ្រាន់តែជាពាក្យដែលទ្រង់ពោលដោយសំដៅយកហេតុនោះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ឆន្ទរាគបរិភោគោ» បានដល់ ការបរិភោគដោយអំណាចនៃឆន្ទរាគ។ ពាក្យថា «អបរំ បរិយាយំ» បានដល់ ហេតុដទៃទៀត។

กุลสมุทาจารกมฺมนฺติ กุลาจารสงฺขาตํ กมฺมํ, กุลจาริตฺตนฺติ อตฺโถ. อกิริยนฺติ อกรณภาวํ. ‘‘อเนกวิหิตานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมาน’’นฺติ สามญฺญวจเนปิ ปาริเสสญายโต วุตฺตาวเสสา อกุสลธมฺมา คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ฐเปตฺวา เต ธมฺเม’’ติอาทิ, เต ยถาวุตฺตกายทุจฺจริตาทิเก อกุสลธมฺเม ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อเนกวิหิตาติ อเนกปฺปการา.

ពាក្យថា «កុលសមុទាចារកម្មំ» បានដល់ កម្មដែលពោលគឺកុលាចារៈ មានសេចក្តីថា កុលចារិត្ត (ទំនៀមទម្លាប់ត្រកូល)។ ពាក្យថា «អកិរិយំ» បានដល់ ភាពមិនធ្វើ។ ក្នុងពាក្យថា «អនេកវិហិតានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ» នេះ សូម្បីតែជាពាក្យទូទៅ ក៏គប្បីកាន់យកអកុសលធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីដែលបានពោលហើយ ដោយន័យនៃសេចក្តីដែលនៅសល់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «លើកលែងតែធម៌ទាំងនោះ» ជាដើម មានសេចក្តីថា លើកលែងតែអកុសលធម៌មានកាយទុច្ចរិតជាដើមដែលបានពោលហើយនោះចេញ។ ពាក្យថា «អនេកវិហិតា» បានដល់ មានប្រការច្រើនយ៉ាង។

อยํ โลกตนฺตีติ อยํ วุฑฺฒานํ อภิวาทนาทิกิริยลกฺขณา โลกปฺปเวณี. อนาคามิพฺรหฺมานํ อลงฺการาทีสุ อนาคามิภิกฺขูนญฺจ จีวราทีสุ นิกนฺติวเสน ราคุปฺปตฺติ โหตีติ อนาคามิมคฺเคน ปญฺจกามคุณิกราคสฺเสว ปหานํ เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณิกราคสฺสา’’ติ. รูปาทีสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ วตฺถุกามโกฏฺฐาเสสุ อุปฺปชฺชมาโน ราโค ‘‘ปญฺจกามคุณิกราโค’’ติ เวทิตพฺโพ. โกฏฺฐาสวจโน เหตฺถ [Pg.213] คุณ-สทฺโท ‘‘วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๔) วิย. อกุสลจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺสาติ โทมนสฺสสหคตจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺส. โมหสฺส สพฺพากุสลสาธารณตฺตา อาห ‘‘สพฺพากุสลสมฺภวสฺสา’’ติ. อวเสสานนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ.

ពាក្យថា «អយំ លោកតន្តិ» បានដល់ នេះជាលោកប្បវេណី ដែលមានលក្ខណៈគឺការធ្វើការសំពះជាដើមចំពោះបុគ្គលដែលចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ ព្រោះការកើតឡើងនៃរាគៈដោយអំណាចនៃតម្រេក (និកន្តិ) ក្នុងគ្រឿងអលង្ការជាដើម របស់ព្រហ្មជាអនាគាមីទាំងឡាយ និងក្នុងចីវរជាដើម របស់ភិក្ខុជាអនាគាមីទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអនាគាមិមគ្គ លះបង់តែបញ្ចកាមគុណិករាគៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស»។ រាគៈដែលកើតឡើងក្នុងកាមគុណទាំង ៥ មានរូបជាដើម ដែលជាចំណែកនៃវត្ថុកាម គប្បីជ្រាបថា «បញ្ចកាមគុណិករាគៈ»។ ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា «គុណ» ជាពាក្យពោលដល់ចំណែក ដូចក្នុងពាក្យថា «វយោគុណា អនុបុព្វំ ជហន្តិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «អកុសលចិត្តទ្វយសម្បយុត្តស្ស» បានដល់ ដែលប្រកបដោយចិត្តប្រកបដោយទោមនស្សទាំងពីរ។ ព្រោះមោហៈជាធម៌ទូទៅដល់អកុសលទាំងពួង លោកទើបពោលថា «សព្វាកុសលសម្ភវស្ស»។ ពាក្យថា «អវសេសានំ» បានដល់ នៃសក្កាយទិដ្ឋិជាដើម។

ชิคุจฺฉติ มญฺเญติ อหมภิชาโต รูปวา ปญฺญวา กถํ นาม อญฺเญสํ อภิวาทนาทึ กเรยฺยนฺติ ชิคุจฺฉติ วิย, ชิคุจฺฉตีติ วา สลฺลกฺเขมิ. อกุสลธมฺเม ชิคุจฺฉมาโน เตสํ สมงฺคิภาวมฺปิ ชิคุจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา ชิคุจฺฉตี’’ติ. สมาปตฺตีติ เอตสฺเสว เววจนํ สมาปชฺชนา สมงฺคิภาโวติ. มณฺฑนชาติโกติ มณฺฑนกสภาโว, มณฺฑนกสีโลติ อตฺโถ. เชคุจฺฉิตนฺติ ชิคุจฺฉนสีลตํ.

ពាក្យថា «ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេ» មានសេចក្តីថា ហាក់ដូចជាខ្ពើមរអើម ឬក៏ខ្ញុំកំណត់ដឹងថា ខ្ពើមរអើម ដោយគិតថា «អាត្មាអញជាអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ មានរូបល្អ មានប្រាជ្ញា ធ្វើម្តេចនឹងធ្វើការសំពះជាដើមចំពោះអ្នកដទៃបាន?»។ បុគ្គលកាលខ្ពើមរអើមចំពោះអកុសលធម៌ ឈ្មោះថាខ្ពើមរអើមចំពោះភាពជាអ្នកប្រកបដោយអកុសលធម៌ទាំងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ខ្ពើមរអើមចំពោះការដល់ព្រមនូវអកុសលធម៌ទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «សមាបត្តិ» នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា «សមាបជ្ជនា» និង «សមង្គីភាវោ» នោះឯង។ ពាក្យថា «មណ្ឌនជាតិកោ» បានដល់ មានសភាវៈចូលចិត្តតុបតែង មានសេចក្តីថា មានសីលគឺការតុបតែង។ ពាក្យថា «ជេគុច្ឆិតំ» បានដល់ ភាពជាអ្នកមានសីលគឺការខ្ពើមរអើម។

โลกเชฏฺฐกกมฺมนฺติ โลกเชฏฺฐกานํ กตฺตพฺพกมฺมํ, โลเก วา เสฏฺฐสมฺมตํ กมฺมํ. ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุปิ อตฺถวิกปฺเปสุ. ปทาภิหิโต อตฺโถ ปทตฺโถ, พฺยญฺชนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. วินยํ วา อรหตีติ เอตฺถ วินยนํ วินโย, นิคฺคณฺหนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นิคฺคหํ อรหตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. นนุ จ ปฐมํ วุตฺเตสุ ทฺวีสุปิ อตฺถวิกปฺเปสุ สกตฺเถ อรหตฺเถ จ ตทฺธิตปจฺจโย สทฺทลกฺขณโต ทิสฺสติ, น ปน ‘‘วินยาย ธมฺมํ เทเสตี’’ติ อิมสฺมึ อตฺเถ. ตสฺมา กถเมตฺถ ตทฺธิตปจฺจโยติ อาห ‘‘วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺตี’’ติ. วิจิตฺรตา เจตฺถ โลกปฺปมาณโต เวทิตพฺพา. ตถา หิ ยสฺมึ ยสฺมึ อตฺเถ ตทฺธิตปฺปโยโค โลกสฺส, ตตฺถ ตตฺถ ตทฺธิตวุตฺติ โลกโต สิทฺธาติ วิจิตฺรา ตทฺธิตวุตฺติ, ตสฺมา ยถา ‘‘มา สทฺทมกาสี’’ติ วทนฺโต ‘‘มาสทฺทิโก’’ติ วุจฺจติ, เอวํ วินยาย ธมฺมํ เทเสตีติ เวนยิโกติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย.

ពាក្យថា «លោកជេដ្ឋកកម្មំ» បានដល់ កិច្ចការដែលបុគ្គលជាចម្បងក្នុងលោកគប្បីធ្វើ ឬកម្មដែលលោកសន្មតថាប្រសើរ។ ពាក្យថា «តត្រ» គឺក្នុងអត្ថវិកប្បៈទាំងពីរនោះ។ អត្ថដែលសម្តែងដោយបទ ឈ្មោះថា បទត្ថៈ មានសេចក្តីថា ព្យញ្ជនត្ថៈ។ ក្នុងពាក្យថា «វិនយំ វា អរហតិ» នេះ ការទូន្មាន ឈ្មោះថា វិន័យ មានសេចក្តីថា ការសង្កត់សង្កិន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានសេចក្តីថា គួរដល់ការសង្កត់សង្កិន»។ សួរថា ក៏ក្នុងអត្ថវិកប្បៈទាំងពីរដែលពោលខាងដើម បច្ច័យក្នុងតទ្ធិត តែងប្រាកដតាមលក្ខណៈនៃសព្ទ ក្នុងសកត្ថៈ និងក្នុងអរហត្ថៈ ប៉ុន្តែមិនប្រាកដក្នុងអត្ថថា «សម្តែងធម៌ដើម្បីវិន័យ» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ តើបច្ច័យក្នុងតទ្ធិតមានក្នុងអត្ថនេះយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា «វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ»។ ក៏ភាពវិចិត្រក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមប្រមាណនៃលោក។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់តទ្ធិតរបស់លោកមានក្នុងអត្ថណាៗ តទ្ធិតវុត្តិក្នុងអត្ថនោះៗ តែងសម្រេចអំពីលោក ហេតុនោះ តទ្ធិតវុត្តិ ទើបឈ្មោះថា វិចិត្រ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាបុគ្គលពោលថា «កុំធ្វើសំឡេង» តែងហៅថា «មាសទ្ទិកៈ» យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលសម្តែងធម៌ដើម្បីវិន័យ តែងហៅថា «វេនយិកៈ» យ៉ាងនោះដែរ នេះជាអធិប្បាយ។

กปณปุริโสติ คุณวิรหิตตาย ทีนมนุสฺโส. พฺยญฺชนานิ อวิจาเรตฺวาติ ติสฺสทตฺตาทิสทฺเทสุ วิย ‘‘อิมสฺมึ อตฺเถ อยํ นาม ปจฺจโย’’ติ เอวํ พฺยญฺชนวิจารํ อกตฺวา, อนิปฺผนฺนปาฏิปทิกวเสนาติ วุตฺตํ โหติ.

ពាក្យថា «កបណបុរិសោ» បានដល់ មនុស្សកម្សត់ ព្រោះប្រាសចាកគុណធម៌។ ពាក្យថា «ព្យញ្ជនានិ អវិចារេត្វា» មានសេចក្តីថា មិនបានពិចារណាព្យញ្ជនៈ ដូចក្នុងសព្ទថា «តិស្សទត្ត» ជាដើមថា «បច្ច័យឈ្មោះនេះ មានក្នុងអត្ថនេះ» គឺលោកពោលដោយអំណាចនៃបាតិបទិកៈដែលមិនទាន់សម្រេចរូប។

‘‘เทวโลกคพฺภสมฺปตฺติยา’’ติ วตฺวาปิ ฐเปตฺวา ภุมฺมเทเว เสสเทเวสุ คพฺภคฺคหณสฺส อภาวโต ปฏิสนฺธิเยเวตฺถ คพฺภสมฺปตฺตีติ เวทิตพฺพาติ วุตฺตเมวตฺถํ วิวริตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทวโลกปฏิสนฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตตี’’ติ. อสฺสาติ อภิวาทนาทิสามีจิกมฺมสฺส. มาตุกุจฺฉิสฺมึ [Pg.214] ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสนฺโตติ มาติโต อปริสุทฺธภาวํ ทสฺเสนฺโต, อกฺโกสิตุกามสฺส ทาสิยา ปุตฺโตติ ทาสิกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตภาเว โทสํ ทสฺเสตฺวา อกฺโกสนํ วิย ภควโต มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสตฺวา อกฺโกสนฺโตปิ เอวมาหาติ อธิปฺปาโย. คพฺภโตติ เทวโลกปฺปฏิสนฺธิโต. เตเนวาห ‘‘อภพฺโพ เทวโลกูปปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. ‘‘หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภ’’ติ อิมสฺส วิคฺคหสฺส เอเกน ปริยาเยน อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทวโลกคพฺภปริพาหิรตฺตา อายตึ หีนคพฺภปฏิลาภภาคี’’ติ. อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา อายติมฺปิ หีนคพฺภปฏิลาภภาคี, ตสฺมา หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภติ อธิปฺปาโย. ปุน ตสฺเสว วิคฺคหสฺส ‘‘โกธวเสน…เป… ทสฺเสนฺโต’’ติ เหฏฺฐา วุตฺตนยสฺส อนุรูปํ กตฺวา อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘หีโน วาสฺส มาตุกุจฺฉิสฺมึ คพฺภวาโส อโหสีติ อธิปฺปาโย’’ติ. คพฺภ-สทฺโท อตฺถิ มาตุกุจฺฉิปริยาโย ‘‘คพฺเภ วสติ มาณโว’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓) วิย. อตฺถิ มาตุกุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺตสตฺตปริยาโย ‘‘อนฺตมโส คพฺภปาตนํ อุปาทายา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๙) วิย. ตตฺถ มาตุกุจฺฉิปริยายํ คเหตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนาคเต คพฺภเสยฺยา’’ติ. คพฺเภ เสยฺยา คพฺภเสยฺยา. อนุตฺตเรน มคฺเคนาติ อคฺคมคฺเคน. กมฺมกิเลสานํ มคฺเคน วิหตตฺตา อาห ‘‘วิหตการณตฺตา’’ติ. อิตรา ติสฺโสปีติ อณฺฑชสํเสทชโอปปาติกา. เอตฺถ จ ยทิปิ ‘‘อปคพฺโภ’’ติ อิมสฺส อนุรูปโต คพฺภเสยฺยา เอว วตฺตพฺพา, ปสงฺคโต ปน ลพฺภมานํ สพฺพมฺปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติปิ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

សូម្បីតែលោកពោលថា «ទេវលោកគព្ភសម្បត្តិយា» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែលើកលែងតែភុម្មទេវតាទាំងឡាយចេញ ទេវតាដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ មិនមានការចាប់កំណើតក្នុងគភ៌ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា គព្ភសម្បត្តិក្នុងទីនេះ គឺបដិសន្ធិនោះឯង កាលចង់បើកបង្ហាញអត្ថដែលពោលហើយនោះ លោកទើបពោលថា «រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវបដិសន្ធិក្នុងទេវលោក»។ ពាក្យថា «អស្ស» បានដល់ នៃសាមីចិកម្មមានការសំពះជាដើមនោះ។ ពាក្យថា «កាលបង្ហាញទោសក្នុងការកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា» គឺបង្ហាញភាពមិនស្អាតស្អំខាងមាតា មានអធិប្បាយថា ដូចជាបុគ្គលប្រាថ្នានឹងជេរប្រទេច តែងជេរថា «កូនមីកញ្ជះ» ដោយបង្ហាញទោសក្នុងកំណើតដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃស្រីបម្រើ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលកាលជេរប្រទេចព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយបង្ហាញទោសក្នុងការកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា ក៏ពោលយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «គព្ភតោ» បានដល់ អំពីបដិសន្ធិក្នុងទេវលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានអធិប្បាយថា ជាអ្នកមិនគួរដើម្បីដល់នូវការកើតក្នុងទេវលោកឡើយ»។ លោកកាលបង្ហាញអធិប្បាយដោយបរិយាយមួយ នៃរូបវិគ្គហៈថា «ហីនោ វា គព្ភោ អស្សាតិ អបគព្ភោ» ទើបពោលថា «ព្រោះភាពជាអ្នកនៅខាងក្រៅគភ៌នៃទេវលោក ទើបជាអ្នកមានចំណែកបាននូវគភ៌ដ៏ថោកទាបតទៅ»។ សព្ទថា «ឥតិ» មានអត្ថថា ហេតុ។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះហេតុតែជាអ្នកមានចំណែកបាននូវគភ៌ដ៏ថោកទាបតទៅ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អបគព្ភៈ» ព្រោះមានគភ៌ដ៏ថោកទាប។ លោកធ្វើឲ្យស្របតាមន័យដែលពោលខាងក្រោមថា «កាលបង្ហាញដោយអំណាចនៃក្រោធ...ផេ...» ហើយបង្ហាញអធិប្បាយនៃរូបវិគ្គហៈនោះដដែលនោះជាថ្មីទៀត ទើបពោលថា «មានអធិប្បាយថា ការនៅក្នុងផ្ទៃនៃមាតារបស់ព្រះអង្គ ជាការថោកទាប»។ សព្ទថា «គព្ភ» មានប្រើក្នុងន័យថា ផ្ទៃមាតា ដូចក្នុងពាក្យថា «គព្ភេ វសតិ មាណវោ» ជាដើម។ មានប្រើក្នុងន័យថា សត្វដែលកើតក្នុងផ្ទៃមាតា ដូចក្នុងពាក្យថា «អន្តមសោ គព្ភបាតនំ ឧបាទាយ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ លោកកាន់យកន័យថា ផ្ទៃមាតា ហើយបង្ហាញអត្ថ ទើបពោលថា «ការដេកក្នុងគភ៌តទៅ»។ ការដេកក្នុងគភ៌ ឈ្មោះថា គព្ភសេយ្យា។ ពាក្យថា «អនុត្តរេន មគ្គេន» បានដល់ ដោយអរហត្តមគ្គ។ ព្រោះកម្ម និងកិលេសទាំងឡាយ ត្រូវមគ្គកំចាត់បង់ហើយ លោកទើបពោលថា «ព្រោះហេតុត្រូវបានកំចាត់បង់ហើយ»។ ពាក្យថា «ឥតរា តិស្សោបិ» បានដល់ កំណើតបីក្រៅពីនេះ គឺ អណ្ឌជៈ សំសេទជៈ និងឱបបាតិកៈ។ ក៏ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែគប្បីពោលត្រឹមតែ គព្ភសេយ្យា ឲ្យសមស្របតាមពាក្យថា «អបគព្ភោ» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការដែលពោលសូម្បីតែការកើតឡើងក្នុងភពថ្មីទាំងអស់ដែលបានមកតាមលំដាប់ ក៏ជាការគួរដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

อิทานิ สตฺตปริยายสฺส คพฺภ-สทฺทสฺส วเสน วิคฺคหนานตฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. อิมสฺมึ ปน วิกปฺเป คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ อุภยมฺปิ คพฺภเสยฺยวเสเนว วุตฺตนฺติปิ วทนฺติ. นนุ จ ‘‘อายตึ คพฺภเสยฺยา ปหีนา’’ติ วุตฺตตฺตา คพฺภสฺส เสยฺยา เอว ปหีนา, น ปน คพฺโภติ อาปชฺชตีติ อาห ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ. อถ ‘‘อภินิพฺพตฺตี’’ติ เอตฺตกเมว อวตฺวา ปุนพฺภวคฺคหณํ กิมตฺถนฺติ อาห ‘‘อภินิพฺพตฺติ จ นามา’’ติอาทิ. อปุนพฺภวภูตาติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชมานานํ ธมฺมานํ อภินิพฺพตฺติ.

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃការវិគ្រោះ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា គព្ភៈ ក្នុងវារៈទី ៧ នេះ ទើបពោលពាក្យថា «apicā» (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងវិកប្បៈនេះ លោកពោលថា សូម្បីតែទាំងពីរយ៉ាង គឺការដេកក្នុងគភ៌ និងការកើតឡើងក្នុងភពថ្មី ក៏ហៅថា «ការដេកក្នុងគភ៌» ដូចគ្នាដែរ។ សួរថា៖ ក៏ព្រោះតែមានពាក្យពោលថា «ការដេកក្នុងគភ៌ ក្នុងកាលខាងមុខ ត្រូវបានលះបង់ហើយ» ដូច្នេះ នាំឲ្យបានសេចក្ដីថា មានតែការដេករបស់គភ៌ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានលះបង់ តែមិនមែនលះបង់គភ៌នោះទេ មិនមែនឬ? (ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «yathā cā» (ដូចជា...) ជាដើម។ មួយវិញទៀត ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលត្រឹមតែពាក្យថា «អភិនិព្វត្តិ» (ការកើតឡើង) ប៉ុណ្ណោះ តែបែរជាពោលពាក្យថា «បុនព្ភវៈ» (ភពថ្មី) មកជាមួយផង? (ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនេះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «abhinibbatti ca nāmā» (ក៏ការកើតឡើងនោះ...) ជាដើម។ ពាក្យថា «ការមិនកើតឡើងនៃភពថ្មី» សំដៅយកការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនីមួយៗ។

ธมฺมธาตุนฺติ [Pg.215] เอตฺถ ธมฺเม อนวเสเส ธาเรติ ยาถาวโต อุปธาเรตีติ ธมฺมธาตุ, ธมฺมานํ ยถาสภาวโต อวพุชฺฌนสภาโว, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ สจฺฉิกตฺวา, ปฏิลภิตฺวาติ อตฺโถ, ปฏิลาภเหตูติ วุตฺตํ โหติ. เทสนาวิลาสปฺปตฺโต โหตีติ รุจิวเสน ปริวตฺเตตฺวา ทสฺเสตุํ สมตฺถตา เทสนาวิลาโส, ตํ ปตฺโต อธิคโตติ อตฺโถ. กรุณาวิปฺผารนฺติ สพฺพสตฺเตสุ มหากรุณาย ผรณํ. ตาทิลกฺขณเมว ปุน อุปมาย วิภาเวตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปถวีสมจิตฺตต’’นฺติ. ยถา ปถวี สุจิอสุจินิกฺเขปจฺเฉทนเภทนาทีสุ น วิกมฺปติ, อนุโรธวิโรธํ น ปาปุณาติ, เอวํ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ลาภาลาภาทีสุ อนุโรธวิโรธปฺปหานโต อวิกมฺปิตจิตฺตตาย ปถวีสมจิตฺตตนฺติ อตฺโถ. อกุปฺปธมฺมตนฺติ เอตฺถ อกุปฺปธมฺโม นาม ผลสมาปตฺตีติ เกจิ วทนฺติ. ‘‘ปเรสุ ปน อกฺโกสนฺเตสุปิ อตฺตโน ปถวีสมจิตฺตตาย อกุปฺปนสภาวตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ อมฺหากํ ขนฺติ. ชราย อนุสฏนฺติ ชราย ปลิเวฐิตํ. พฺราหฺมณสฺส วุทฺธตาย อาสนฺนวุตฺติมรณนฺติ สมฺภาวนวเสน ‘‘อชฺช มริตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘มหนฺเตน โข ปน อุสฺสาเหนา’’ติ สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ เอวํ สญฺชาตมหุสฺสาเหน. อปฺปฏิสมํ ปุเรชาตภาวนฺติ อนญฺญสาธารณํ ปุเรชาตภาวํ. นตฺถิ เอตสฺส ปฏิสโมติ อปฺปฏิสโม, ปุเรชาตภาโว.

ក្នុងពាក្យថា «dhammadhātu» (ធម្មធាតុ) នេះ មានវិគ្រោះថា ធម្មជាតិណាទ្រទ្រង់ទុកនូវធម៌ទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ គឺពិចារណាឃើញតាមពិត ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ធម្មធាតុ, សភាវៈដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយតាមសភាវៈពិត នេះជាឈ្មោះនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ពាក្យថា «paṭivijjhitvā» (ចាក់ធ្លុះហើយ) សេចក្ដីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ គឺបានសម្រេចហើយ, ពាក្យដែលពោលនេះ សំដៅយកហេតុនៃការបានសម្រេច។ ពាក្យថា «desanāvilāsappatto hoti» (ជាអ្នកដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការសម្ដែងធម៌) សេចក្ដីថា ភាពសមគួរក្នុងការបត់បែនសម្ដែងទៅតាមចំណង់ (របស់បុគ្គល) ឈ្មោះថា ទេសនាវិលាសៈ, ដល់នូវទេសនាវិលាសៈនោះ គឺបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា «karuṇāvipphāraṃ» (ការផ្សាយទៅនៃករុណា) សេចក្ដីថា ការផ្សាយទៅនៃមហាករុណាចំពោះសត្វលោកទាំងពួង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃតាទិភាពនោះឯង ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើងវិញដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា «pathavīsamacittataṃ» (ការមានចិត្តស្មើដោយផែនដី)។ សេចក្ដីថា ផែនដីមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទាំងឡាយ មានការបោះចោលនូវរបស់ស្អាតនិងមិនស្អាត ការកាប់ និងការបំផ្លាញជាដើម មិនដល់នូវការត្រេកអរនិងការខឹងសម្បារយ៉ាងណា, ចិត្តដែលមិនញាប់ញ័រ ព្រោះលះបង់ការត្រេកអរនិងការខឹងសម្បារក្នុងលោកធម៌ទាំងឡាយ មានលាភនិងអលាភជាដើម ដែលជាអារម្មណ៍គួរប្រាថ្នានិងមិនគួរប្រាថ្នា ក៏យ៉ាងនោះដែរ នេះឈ្មោះថា ការមានចិត្តស្មើដោយផែនដី។ ក្នុងពាក្យថា «akuppadhammatā» (ភាពជាអ្នកមានធម៌មិនកម្រើក) នេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា ធម៌មិនកម្រើក គឺផលសមាបត្តិ។ ប៉ុន្តែ «សភាវៈដែលមិនខឹងសម្បារ ព្រោះការមានចិត្តស្មើដោយផែនដីរបស់ខ្លួន សូម្បីកាលដែលជនដទៃជេរប្រទេចក៏ដោយ គួរយកសេចក្ដីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះវិញ» នេះជាសេចក្ដីយល់ឃើញរបស់យើង។ ពាក្យថា «jarāya anusaṭaṃ» (ដែលជរាដេញតាមហើយ) សេចក្ដីថា ដែលជរារុំព័ទ្ធហើយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកចាស់ជរារបស់ព្រាហ្មណ៍ ដែលមានសេចក្ដីស្លាប់នៅជិតបង្កើយ ទើបលោកពោលពាក្យថា «ajja maritvā» (ស្លាប់ក្នុងថ្ងៃនេះ) ជាដើម ដោយការប៉ាន់ស្មាន។ ពាក្យថា «mahantena kho pana ussāhena» (ដោយសេចក្ដីព្យាយាមដ៏ធំធេង) សេចក្ដីថា ដោយសេចក្ដីឧស្សាហ៍ដ៏ធំធេងដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «ការបានជួបព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនោះ ជាការល្អណាស់តើ»។ ពាក្យថា «appaṭisamaṃ purejātabhāvanti» សេចក្ដីថា ភាពជាអ្នកកើតមុនដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ វិគ្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រកអ្វីប្រៀបមិនបាន (អប្បដិសមៈ), គឺភាពជាអ្នកកើតមុន។

ปกฺเข วิธุนนฺตาติ ปตฺเต จาเลนฺตา. นิกฺขมนฺตานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ, นิกฺขนฺเตสูติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «pakkhe vidhunantā» (កាលរលាស់ស្លាប) សេចក្ដីថា កាលបក់ស្លាបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «nikkhamantānaṃ» (នៃពួកសត្វដែលចេញទៅ) នេះជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនិទ្ធារណៈ មានសេចក្ដីថា «nikkhantesu» (ក្នុងពួកសត្វដែលចេញទៅហើយ)។

โส เชฏฺโฐ อิติ อสฺส วจนีโยติ โย ปฐมตรํ อณฺฑโกสโต นิกฺขนฺโต กุกฺกุฏโปตโก, โส เชฏฺโฐติ วจนีโย อสฺส, ภเวยฺยาติ อตฺโถ. สมฺปฏิปาเทนฺโตติ สํสนฺเทนฺโต. ติภูมปริยาปนฺนาปิ สตฺตา อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ อปฺปหีนาย อวิชฺชาย เวฐิตตฺตาติ อาห ‘‘อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺเฐสุ สตฺเตสู’’ติ อณฺฑโกสนฺติ พีชกปาลํ. โลกสนฺนิวาเสติ โลโกเยว สงฺคมฺม สมาคมฺม นิวาสนฏฺเฐน โลกสนฺนิวาโส, สตฺตนิกาโย. สมฺมาสมฺโพธินฺติ เอตฺถ สมฺมาติ อวิปรีตตฺโถ, สํ-สทฺโท สามนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ตสฺมา สมฺมา อวิปรีเตนากาเรน [Pg.216] สยเมว จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌตีติ สมฺมาสมฺโพธีติ มคฺโค วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สมฺมา สามญฺจ โพธิ’’นฺติ, สมฺมา สยเมว จ พุชฺฌนกนฺติ อตฺโถ. สมฺมาติ วา ปสตฺถวจโน, สํ-สทฺโท สุนฺทรวจโนติ อาห ‘‘อถ วา ปสตฺถํ สุนฺทรญฺจ โพธิ’’นฺติ.

ពាក្យថា «so jeṭṭho iti assa vacanīyo» (កូនមាន់នោះ គេគួរហៅថាជាបងបង្អស់) សេចក្ដីថា កូនមាន់ណាដែលចេញពីសំបកស៊ុតមុនគេ កូនមាន់នោះ គេគួរហៅថាជាបងបង្អស់ គឺគួរជាយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «sampaṭipādento» សេចក្ដីថា កាលប្រៀបធៀប។ សត្វទាំងឡាយសូម្បីតែរាប់បញ្ចូលក្នុងភូមិ ៣ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកចូលទៅក្នុងសំបកនៃអវិជ្ជា ព្រោះត្រូវអវិជ្ជាដែលខ្លួនមិនទាន់លះបង់រុំព័ទ្ធទុកក្នុងភពនោះៗ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesu» (ក្នុងកាលដែលពួកសត្វចូលទៅក្នុងសំបកនៃអវិជ្ជា)។ ពាក្យថា «aṇḍakosaṃ» សំដៅយកសំបកស៊ុត។ ពាក្យថា «lokasannivāse» (ក្នុងលោកសន្និវាស) សេចក្ដីថា លោកហ្នឹងឯងដែលឈ្មោះថា លោកសន្និវាស ព្រោះជាទីប្រជុំគ្នារស់នៅ គឺសត្វនិកាយ។ ក្នុងពាក្យថា «sammāsambodhi» នេះ ពាក្យថា «sammā» មានអត្ថថាមិនខុសឆ្គង, ចំណែកឯសព្ទថា «saṃ» បង្ហាញនូវអត្ថថា «ដោយខ្លួនឯង» (សាមំ)។ ព្រោះហេតុនោះ ធម្មជាតិណាដែលដឹងច្បាស់ គឺចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដោយអាការៈមិនខុសឆ្គង ដោយខ្លួនឯង ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា សម្មាសម្ពោធិ គឺលោកសំដៅយកមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sammā sāmañca bodhi» សេចក្ដីថា ការត្រាស់ដឹងដោយត្រឹមត្រូវ និងដោយខ្លួនឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «sammā» ជាពាក្យពោលសរសើរ, សព្ទថា «saṃ» ជាពាក្យពោលដ៏ល្អ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi» (មួយវិញទៀត គឺការត្រាស់ដឹងដ៏ប្រសើរ និងល្អ)។

อสพฺพคุณทายกตฺตาติ สพฺพคุณานํ อทายกตฺตา. สพฺพคุเณ น ททาตีติ หิ อสพฺพคุณทายโก, อสมตฺถสมาโสยํ คมกตฺตา ยถา ‘‘อสูริยปสฺสานิ มุขานี’’ติ. ติสฺโส วิชฺชาติ อุปนิสฺสยวโต สเหว อรหตฺตผเลน ติสฺโส วิชฺชา เทติ. นนุ เจตฺถ ตีสุ วิชฺชาสุ อาสวกฺขยญาณสฺส มคฺคปริยาปนฺนตฺตา กถเมตํ ยุชฺชติ ‘‘มคฺโค ติสฺโส วิชฺชา เทตี’’ติ? นายํ โทโส. สติปิ อาสวกฺขยญาณสฺส มคฺคปริยาปนฺนภาเว อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค สติ มคฺคญาเณน สทฺธึ ติสฺโส วิชฺชา ปริปุณฺณา โหนฺตีติ ‘‘มคฺโค ติสฺโส วิชฺชา เทตี’’ติ วุจฺจติ. ฉ อภิญฺญาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สาวกปารมิญาณนฺติ อคฺคสาวเกหิ ปฏิลภิตพฺพเมว โลกิยโลกุตฺตรญาณํ. ปจฺเจกโพธิญาณนฺติ เอตฺถาปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อพฺภญฺญาสินฺติ ชานึ. ชานนญฺจ น อนุสฺสวาทิวเสนาติ อาห ‘‘ปฏิวิชฺฌิ’’นฺติ, ปจฺจกฺขมกาสินฺติ อตฺโถ. ปฏิเวโธปิ น ทูเร ฐิตสฺส ลกฺขณปฺปฏิเวโธ วิยาติ อาห ‘‘ปตฺโตมฺหี’’ติ, ปาปุณินฺติ อตฺโถ. ปาปุณนญฺจ น สยํ คนฺตฺวาติ อาห ‘‘อธิคโตมฺหี’’ติ, สนฺตาเน อุปฺปาทนวเสน ปฏิลภินฺติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «asabbaguṇadāyakattā» (ព្រោះភាពជាធម៌មិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង) សេចក្ដីថា ព្រោះមិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង ធម៌នោះឈ្មោះថា អសព្វគុណទាយកៈ, នេះជាអសមត្ថសមាស ព្រោះអាចយល់សេចក្ដីបាន ដូចជាពាក្យថា «asūriyapassāni mukhāni» (មុខទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឃើញព្រះអាទិត្យ)។ ពាក្យថា «tisso vijjā» (វិជ្ជា ៣) សេចក្ដីថា (មគ្គ) តែងឲ្យនូវវិជ្ជា ៣ ដល់បុគ្គលអ្នកមានឧបនិស្ស័យ ព្រមជាមួយគ្នានឹងអរហត្តផល។ សួរថា៖ ក៏ក្នុងវិជ្ជា ៣ នោះ អាសវក្ខយញាណ រាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គទៅហើយ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលថា «មគ្គឲ្យនូវវិជ្ជា ៣» ដូច្នេះ ទើបសមគួរ? ឆ្លើយថា៖ នេះមិនមែនជាទោសឡើយ។ សូម្បីតែអាសវក្ខយញាណ រាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គក៏ដោយ កាលបើអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ មានពិត វិជ្ជា ៣ ក៏រមែងពេញបរិបូណ៌ជាមួយគ្នានឹងមគ្គញាណ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «មគ្គឲ្យនូវវិជ្ជា ៣»។ ពាក្យថា «cha abhiññā» (អភិញ្ញា ៦) ក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «sāvakapāramiñāṇaṃ» (សាវកបារមីញាណ) សេចក្ដីថា លោកិយញាណនិងលោកុត្តរញាណដែលព្រះអគ្គសាវ័កទាំងឡាយគប្បីបានសម្រេច។ ពាក្យថា «paccekabodhiñāṇaṃ» (បច្ចេកពោធិញាណ) សេចក្ដីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីដឹងដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា «abbhaññāsiṃ» (តថាគតបានដឹងច្បាស់ហើយ) សេចក្ដីថា តថាគតបានដឹងហើយ។ ម៉្យាងទៀត ការដឹងនោះ មិនមែនដឹងដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នាជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «paṭivijjhiṃ» (ចាក់ធ្លុះហើយ) សេចក្ដីថា បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នឹងភ្នែក។ សូម្បីតែការចាក់ធ្លុះនោះ ក៏មិនមែនដូចជាការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈរបស់វត្ថុដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយនោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «pattomhi» (តថាគតបានដល់ហើយ) សេចក្ដីថា បានសម្រេចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ការសម្រេចនោះ មិនមែនដើរទៅដល់ដោយខ្លួនឯងឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «adhigatomhi» (តថាគតបានសម្រេចហើយ) សេចក្ដីថា បានទទួលដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។

โอปมฺมสมฺปฏิปาทนนฺติ โอปมฺมตฺถสฺส อุปเมยฺเยน สมฺมเทว ปฏิปาทนํ. อตฺเถนาติ อุปเมยฺยตฺเถน. ยถา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยากรณํ กุกฺกุฏจฺฉาปกานํ อณฺฑโกสโต นิกฺขมนสฺส มูลการณํ, เอวํ โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนากรณํ อวิชฺชณฺฑโกสโต นิกฺขมนสฺส มูลการณนฺติ อาห ‘‘ยถา หิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา…เป… ติวิธานุปสฺสนากรณ’’นฺติ. ‘‘สนฺตาเน’’ติ วุตฺตตฺตา อณฺฑสทิสตา สนฺตานสฺส, พหิ นิกฺขนฺตกุกฺกุฏจฺฉาปกสทิสตา พุทฺธคุณานํ, พุทฺธคุณาติ จ อตฺถโต พุทฺโธเยว ‘‘ตถาคตสฺส โข เอตํ, วาเสฏฺฐ, อธิวจนํ ธมฺมกาโย อิติปี’’ติ วจนโต. อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโวติ พลววิปสฺสนาวเสน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, ปฏิจฺฉาทนสามญฺเญน จ อวิชฺชาย อณฺฑโกสสทิสตา. มุทุภูตสฺสปิ ขรภาวาปตฺติ โหตีติ [Pg.217] ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ถทฺธขรภาโว’’ติ วุตฺตํ. ติกฺขขรวิปฺปสนฺนสูรภาโวติ เอตฺถ ปริคฺคยฺหมาเนสุ สงฺขาเรสุ วิปสฺสนาญาณสฺส สมาธินฺทฺริยวเสน สุขานุปฺปเวโส ติกฺขตา, อนุปวิสิตฺวาปิ สตินฺทฺริยวเสน อนติกฺกมนโต อกุณฺฐตา ขรภาโว. ติกฺโขปิ หิ เอกจฺโจ สโร ลกฺขํ ปตฺวา กุณฺโฐ โหติ, น ตถา อิทํ. สติปิ ขรภาเว สุขุมปฺปวตฺติวเสน กิเลสสมุทาจารสงฺโขภรหิตตาย สทฺธินฺทฺริยวเสน ปสนฺนภาโว, สติปิ ปสนฺนภาเว อนฺตรา อโนสกฺกิตฺวา กิเลสปจฺจตฺถิกานํ สุฏฺฐุ อภิภวนโต วีริยินฺทฺริยวเสน สูรภาโว เวทิตพฺโพ. เอวมิเมหิ ปกาเรหิ สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโลติ วิปสฺสนาย วุฏฺฐานคามินิภาวาปตฺติ. ตทา จ สา มคฺคญาณคพฺภํ ธาเรนฺตี วิย โหตีติ อาห ‘‘คพฺภคฺคหณกาโล’’ติ. คพฺภํ คณฺหาเปตฺวาติ สงฺขารุเปกฺขาย อนนฺตรํ สิขาปฺปตฺตอนุโลมวิปสฺสนาวเสน มคฺควิชายนตฺถํ คพฺภํ คณฺหาเปตฺวา. อภิญฺญาปกฺเขติ โลกิยาภิญฺญาปกฺเข. โลกุตฺตราภิญฺญา หิ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาลิตา. โปตฺถเกสุ ปน กตฺถจิ ‘‘ฉาภิญฺญาปกฺเข’’ติ ลิขนฺติ, โส อปาโฐติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា «opammasampaṭipādanaṃ» (ការសម្របសម្រួលសេចក្ដីឧបមា) សេចក្ដីថា ការសម្របសម្រួលសេចក្ដីនៃឧបមា ជាមួយនិងឧបមេយ្យដោយត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា «atthena» (ដោយសេចក្ដី) សេចក្ដីថា ដោយសេចក្ដីនៃឧបមេយ្យ។ ការធ្វើកិច្ច ៣ យ៉ាងក្នុងស៊ុតទាំងឡាយរបស់មេមាន់ ជាហេតុដើមនៃការចេញផុតពីសំបកស៊ុតរបស់កូនមាន់ទាំងឡាយយ៉ាងណា, ការធ្វើអនុបស្សនា ៣ យ៉ាងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលនៅជាព្រះពោធិសត្វ ក៏ជាហេតុដើមនៃការចេញផុតពីសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជាយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «yathā hi tassā kukkuṭiyā...pe... tividhānupassanākaraṇaṃ» (ព្រោះថា ការធ្វើកិច្ច ៣ យ៉ាងរបស់មេមាន់នោះ...ល... ការធ្វើអនុបស្សនា ៣ យ៉ាង)។ ព្រោះមានពាក្យពោលថា «ក្នុងសន្តាន» ភាពដូចជាស៊ុត ទើបបានដល់សន្តាន, ភាពដូចជាកូនមាន់ដែលចេញមកខាងក្រៅ ទើបបានដល់ពុទ្ធគុណទាំងឡាយ, ម៉្យាងទៀត ពុទ្ធគុណទាំងឡាយ ដោយអត្ថក៏គឺព្រះពុទ្ធហ្នឹងឯង ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ពាក្យថា ធម្មកាយ នេះឯង ជាឈ្មោះរបស់តថាគត»។ ពាក្យថា «avijjaṇḍakosassa tanubhāvo» (ភាពស្ដើងទៅនៃសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា) សេចក្ដីថា ភាពស្ដើងទៅនៃសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា ដោយអំណាចនៃវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង, ម៉្យាងទៀត អវិជ្ជាមានសភាពដូចជាសំបកស៊ុត ព្រោះមានសភាពបិទបាំងដូចគ្នា។ សូម្បីតែរបស់ដែលទន់ ក៏អាចដល់នូវភាពរឹងរូសបានដែរ ដើម្បីការពារនូវសេចក្ដីនោះ ទើបលោកពោលថា «thaddhakharabhāvo» (ភាពរឹងនិងគ្រើម)។ ក្នុងពាក្យថា «tikkhakharavippasannasūrabhāvo» (ភាពមុត ភាពគ្រើម ភាពថ្លា និងភាពក្លាហាន) នេះ ភាពមុត សំដៅយកការចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ដោយងាយនៃវិបស្សនាញាណ ក្នុងសង្ខារទាំងឡាយដែលកំពុងកំណត់យក ដោយអំណាចនៃសមាធិន្ទ្រិយ, ភាពគ្រើម សំដៅយកភាពមិនរុញរា ព្រោះមិនកន្លងហួសដោយអំណាចនៃសតិន្ទ្រិយ សូម្បីតែកាលដែលមិនទាន់ចូលទៅកាន់អារម្មណ៍។ ព្រោះថា សូម្បីតែព្រួញដ៏មុតខ្លះ កាលបើបាញ់ត្រូវផ្ទាំងស៊ីបហើយ ក៏រមែងត្រឡប់ជាទាលទៅវិញ តែវិបស្សនាញាណនេះមិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ភាពថ្លា ដោយអំណាចនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ គប្បីដឹងថា ព្រោះមិនមានការញាប់ញ័រដោយកិលេសដែលកើតឡើង ដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ល្អិតល្អន់ សូម្បីតែមានភាពគ្រើម ក៏ដោយ, ភាពក្លាហាន ដោយអំណាចនៃវីរិយិន្ទ្រិយ គប្បីដឹងថា ព្រោះការគ្របសង្កត់យ៉ាងល្អនូវពួកកិលេសដែលជាសត្រូវ ដោយមិនថយក្រោយក្នុងចន្លោះ សូម្បីតែមានភាពថ្លាក៏ដោយ។ គប្បីជ្រាបថា ដោយប្រការទាំងឡាយយ៉ាងនេះ លោកសំដៅយកសង្ខារុបេក្ខាញាណហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo» (កាលទុំជវនៃវិបស្សនាញាណ) សេចក្ដីថា ភាពដល់នូវវុដ្ឋាណគាមិនីវិបស្សនានៃវិបស្សនា។ ក្នុងកាលនោះ វិបស្សនានោះ រមែងជាធម្មជាតិទ្រទ្រង់ទុកនូវគភ៌គឺមគ្គញាណ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «gabbhaggahaṇakālo» (កាលនៃការកាន់យកគភ៌)។ ពាក្យថា «gabbhaṃ gaṇhāpetvā» (ញ៉ាំងគភ៌ឲ្យកាន់យកហើយ) សេចក្ដីថា ញ៉ាំងគភ៌ឲ្យកាន់យកដើម្បីបង្កើតមគ្គ ដោយអំណាចនៃអនុលោមវិបស្សនាដែលដល់នូវកំពូល ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីសង្ខារុបេក្ខាញាណ។ ពាក្យថា «abhiññāpakkhe» (ក្នុងចំណែកនៃអភិញ្ញា) សំដៅយកចំណែកនៃលោកិយអភិញ្ញា។ ព្រោះថា លោកុត្តរអភិញ្ញា រមែងទម្លាយនូវសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ លោកសរសេរថា «chābhiññāpakkhe» (ក្នុងចំណែកនៃអភិញ្ញា ៦) គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនោះជាពាក្យខុស។

เชฏฺโฐ เสฏฺโฐติ วุทฺธตมตฺตา เชฏฺโฐ, สพฺพคุเณหิ อุตฺตมตฺตา ปสตฺถตโมติ เสฏฺโฐ.

ពាក្យថា «jeṭṭho seṭṭho» (ជាបងបង្អស់ ជាអ្នកប្រសើរបំផុត) សេចក្ដីថា ឈ្មោះថា «jeṭṭho» (ជាបងបង្អស់) ព្រោះភាពជាអ្នកចាស់ទុំបំផុត, ឈ្មោះថា «seṭṭho» (ជាអ្នកប្រសើរបំផុត) ព្រោះភាពជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតដោយគុណទាំងពួង គឺគួរពោលសរសើរបំផុត។

อิทานิ ‘‘อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณ, วีริย’’นฺติอาทิกาย เทสนาย อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวํ ภควา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุพฺพภาคโต ปภุตีติ ภาวนาย ปุพฺพภาคียวีริยารมฺภาทิโต ปฏฺฐาย. มุฏฺฐสฺสตินาติ วินฏฺฐสฺสตินา, สติวิรหิเตนาติ อตฺโถ. สารทฺธกาเยนาติ สทรถกาเยน. โพธิมณฺเฑติ โพธิสงฺขาตสฺส ญาณสฺส มณฺฑภาวปฺปตฺเต ฐาเน. โพธีติ หิ ปญฺญา วุจฺจติ. สา เอตฺถ มณฺฑา ปสนฺนา ชาตาติ โส ปเทโส ‘‘โพธิมณฺโฑ’’ติ ปญฺญาโต. ปคฺคหิตนฺติ อารมฺภํ สิถิลํ อกตฺวา ทฬฺหปรกฺกมสงฺขาตุสฺสหนภาเวน คหิตํ. เตนาห ‘‘อสิถิลปฺปวตฺติต’’นฺติ. อสลฺลีนนฺติ อสงฺกุจิตํ โกสชฺชวเสน สงฺโกจํ อนาปนฺนํ. อุปฏฺฐิตาติ โอคาหนสงฺขาเตน อปิลาปนภาเวน อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐิตา. เตนาห ‘‘อารมฺมณาภิมุขีภาเวนา’’ติ. สมฺโมสสฺส วิทฺธํสนวเสน ปวตฺติยา น สมฺมุฏฺฐาติ อสมฺมุฏฺฐา. กิญฺจาปิ จิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสน จิตฺตเมว ปสฺสทฺธํ, กายปฺปสฺสทฺธิวเสเนว จ กาโย ปสฺสทฺโธ โหติ[Pg.218], ตถาปิ ยสฺมา กายปฺปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชมานา จิตฺตปฺปสฺสทฺธิยา สเหว อุปฺปชฺชติ, น วินา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กายจิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสนา’’ติ. กายปฺปสฺสทฺธิยา อุภเยสมฺปิ กายานํ ปสฺสมฺภนาวหตฺตา วุตฺตํ ‘‘รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธเยว โหตี’’ติ.

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវអនុសន្ធិនៃព្រះធម៌ទេសនា មានពាក្យថា «āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ» (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ក៏ព្យាយាមដែលតថាគតបានផ្ដើមហើយ) ជាដើម ទើបពោលពាក្យថា «evaṃ bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងនេះ...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «pubbabhāgato pabhuti» (តាំងពីបុព្វភាគទៅ) សេចក្ដីថា ចាប់ផ្ដើមតាំងពីការប្រារព្ធព្យាយាមក្នុងបុព្វភាគនៃការចម្រើនភាវនាទៅ។ ពាក្យថា «muṭṭhassatinā» (ដោយបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង) សេចក្ដីថា ដោយបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីវិនាសទៅហើយ គឺអ្នកប្រាសចាកស្មារតី។ ពាក្យថា «sāraddhakāyena» (ដោយកាយដែលក្រវល់ក្រវាយ) សេចក្ដីថា ដោយកាយដែលប្រកបដោយសេចក្ដីលំបាក។ ពាក្យថា «bodhimaṇḍe» (ក្នុងពោធិមណ្ឌល) សេចក្ដីថា ក្នុងទីកន្លែងដែលដល់នូវភាពជាមណ្ឌល (ភាពផូរផង់) នៃញាណដែលពោលគឺពោធិ។ ព្រោះថា បញ្ញា លោកហៅថា ពោធិ។ បញ្ញានោះ ដល់នូវភាពជាមណ្ឌល គឺភាពផូរផង់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីកន្លែងនោះ ទើបប្រាកដថា «ពោធិមណ្ឌល»។ ពាក្យថា «paggahitaṃ» (ដែលផ្គងឡើងហើយ) សេចក្ដីថា ដែលកាន់យកហើយដោយសេចក្ដីឧស្សាហ៍ ពោលគឺសេចក្ដីព្យាយាមដ៏មាំមួន ដោយមិនធ្វើការប្រារព្ធឲ្យធូររលុងឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «asithilappavattitaṃ» (ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនធូររលុង)។ ពាក្យថា «asallīnaṃ» (ដែលមិនរួញរា) សេចក្ដីថា ដែលមិនរួញថយ គឺមិនដល់នូវការរួញថយដោយអំណាចនៃកោសជ្ជៈ។ ពាក្យថា «upaṭṭhitā» (ដែលតាំងមាំហើយ) សេចក្ដីថា ដែលចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ហើយតាំងនៅ ដោយសភាពមិនអណ្ដែតទៅ ពោលគឺការចុះស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ārammaṇābhimukhībhāvena» (ដោយភាពជាអ្នកប្រឈមមុខចំពោះអារម្មណ៍)។ ពាក្យថា «asammuṭṭhā» (ដែលមិនភ្លេចភ្លាំង) សេចក្ដីថា ដែលមិនវង្វេងភ្លេចភ្លាំង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីវង្វេងភ្លេចភ្លាំង។ សូម្បីតែចិត្តរមែងស្ងប់រម្ងាប់ដោយអំណាចនៃចិត្តបស្សទ្ធិ និងកាយរមែងស្ងប់រម្ងាប់ដោយអំណាចនៃកាយបស្សទ្ធិក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការកើតឡើងនៃកាយបស្សទ្ធិ រមែងកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងចិត្តបស្សទ្ធិ មិនដែលប្រាសចាកគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃកាយបស្សទ្ធិនិងចិត្តបស្សទ្ធិ»។ ព្រោះកាយបស្សទ្ធិ តែងនាំមកនូវការស្ងប់រម្ងាប់នៃកាយទាំងពីរ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សូម្បីតែរូបកាយ ក៏រមែងស្ងប់រម្ងាប់ដែរ»។

โส จ โขติ โส จ โข กาโย. วิคตทรโถติ วิคตกิเลสทรโถ. นามกาเย หิ วิคตทรเถ รูปกาโยปิ วูปสนฺตทรถปริฬาโห โหติ. สมฺมา อาหิตนฺติ นานารมฺมเณสุ วิธาวนสงฺขาตํ วิกฺเขปํ วิจฺฉินฺทิตฺวา เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ อวิกฺขิตฺตภาวาปาทเนน สมฺมเทว อาหิตํ ฐปิตํ. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุ ฐปิต’’นฺติอาทิ. จิตฺตสฺส อเนกคฺคภาโว วิกฺเขปวเสน จญฺจลตา, สา สติ เอกคฺคตาย น โหตีติ อาห ‘‘เอกคฺคํ อจลํ นิปฺผนฺทน’’นฺติ. เอตฺตาวตาติ ‘‘อารทฺธํ โข ปนา’’ติอาทินา วีริยสติปสฺสทฺธิสมาธีนํ กิจฺจสิทฺธิทสฺสเนน. นนุ จ สทฺธาปญฺญานมฺปิ กิจฺจสิทฺธิ ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาย อิจฺฉิตพฺพาติ? สจฺจํ, สา ปน นานนฺตริกภาเวน อวุตฺตสิทฺธาติ น คหิตา. อสติ หิ สทฺธาย วีริยารมฺภาทีนํ อสมฺภโวเยว, ปญฺญาปริคฺคเห จ เนสํ อสติ ญายารมฺภาทิภาโว น สิยา, ตถา อสลฺลีนาสมฺโมสตาทโย วีริยาทีนนฺติ อสลฺลีนตาทิคฺคหเณเนเวตฺถ ปญฺญากิจฺจสิทฺธิ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ฌานภาวนายํ วา สมาธิกิจฺจํ อธิกํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ สมาธิปริโยสานาว ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา กถิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

"So ca kho" បានដល់ "so ca kho kāyo" (កាយនោះឯង)។ "Vigatadaratho" បានដល់ "vigatakilesadaratho" (មានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយគឺកិលេសប្រាសចេញហើយ)។ ព្រោះថាកាលណានាមកាយមានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយប្រាសចេញហើយ រូបកាយក៏រមែងមានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ និងសេចក្តីក្តៅក្រហាយរំងាប់ទៅដែរ។ "Sammā āhitaṃ" បានដល់ ការកាត់បង់នូវសេចក្តីរាយមាយ ពោលគឺការរត់ទៅកាន់អារម្មណ៍ផ្សេងៗ ហើយតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ គឺធ្វើមិនឲ្យរាយមាយក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "suṭṭhu ṭhapitaṃ" (តម្កល់ទុកល្អហើយ) ជាដើម។ ភាពមិនមានអារម្មណ៍តែមួយនៃចិត្ត គឺភាពញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃសេចក្តីរាយមាយ ភាពញាប់ញ័រនោះរមែងមិនមាន កាលបើមានឯកគ្គតាចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ekaggaṃ acalaṃ nipphandanaṃ" (មានអារម្មណ៍តែមួយ មិនញាប់ញ័រ មិនឃ្លាតចាក)។ "Ettāvatā" បានដល់ ដោយការបង្ហាញនូវការសម្រេចកិច្ចនៃវីរិយៈ សតិ បស្សទ្ធិ និងសមាធិ ដោយពាក្យថា "āraddhaṃ kho panā" ជាដើម។ សួរថា៖ ចុះការសម្រេចកិច្ចនៃសទ្ធានិងបញ្ញា ក៏គួរប្រាថ្នាក្នុងបុព្វភាគបដិបទានៃឈានដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ ពិតណាស់ ប៉ុន្តែការសម្រេចកិច្ចនោះ មិនបានលើកឡើងមកនិយាយ ព្រោះសម្រេចបានដោយមិនដាច់គ្នា (អនន្តរិកភាព)។ ព្រោះថាកាលបើគ្មានសទ្ធា ការប្រារព្ធវីរិយៈជាដើមក៏មិនអាចមានឡើយ ហើយកាលបើគ្មានការកំណត់ដឹងដោយបញ្ញា ការប្រារព្ធនូវសេចក្តីល្អជាដើមរបស់ធម៌ទាំងនោះក៏មិនមានដែរ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមិនរួញរានិងភាពមិនវង្វេងជាដើម ក៏ជាកិច្ចរបស់វីរិយៈជាដើម ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ការសម្រេចកិច្ចនៃបញ្ញាក្នុងទីនេះ គឺលោកកាន់យកដោយការកាន់យកនូវភាពមិនរួញរាជាដើមនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា បុព្វភាគបដិបទានៃឈាន លោកពោលដោយមានសមាធិជាទីបំផុត ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងការចម្រើនឈាន គប្បីប្រាថ្នាកិច្ចរបស់សមាធិជាអតិរេក។

อตีตภเว ขนฺธา ตปฺปฏิพทฺธานิ นามโคตฺตานิ จ สพฺพํ ปุพฺเพนิวาสํตฺเวว คหิตนฺติ อาห ‘‘กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาส’’นฺติ. โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโม วิย ตโมติ อาห ‘‘สฺเวว โมโห’’ติ. โอภาสกรณฏฺเฐนาติ กาตพฺพโต กรณํ. โอภาโสว กรณํ โอภาสกรณํ. อตฺตโน ปจฺจเยหิ โอภาสภาเวน นิพฺพตฺเตตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. เสสํ ปสํสาวจนนฺติ ปฏิปกฺขวิธมนปวตฺติวิเสสานํ โพธนโต วุตฺตํ. อวิชฺชา วิหตาติ เอเตน วิชานนฏฺเฐน วิชฺชาติ อยมฺปิ อตฺโถ ทีปิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา’’ติ เอเตน วิชฺชาปฏิปกฺขา อวิชฺชา. ปฏิปกฺขตา จสฺสา ปหาตพฺพภาเวน วิชฺชาย จ ปหายกภาเวนาติ ทสฺเสติ. เอส นโย อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเยติ อิมินา ‘‘ตโม วิหโต วินฏฺโฐ. กสฺมา? ยสฺมา อาโลโก อุปฺปนฺโน’’ติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. กิเลสานํ อาตาปนปริตาปนฏฺเฐน [Pg.219] วีริยํ อาตาโปติ อาห ‘‘วีริยาตาเปน อาตาปิโน’’ติ, วีริยวโตติ อตฺโถ. เปสิตตฺตสฺสาติ ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธึ ปติ วิสฺสฏฺฐจิตฺตสฺส. ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโตติ อญฺญสฺสปิ กสฺสจิ มาทิสสฺสาติ อธิปฺปาโย. ปธานานุโยคสฺสาติ สมฺมปฺปธานมนุยุตฺตสฺส.

ខន្ធទាំងឡាយក្នុងភពមុន និងនាមនិងគោត្រដែលទាក់ទងនឹងខន្ធទាំងនោះ ទាំងអស់នោះ លោកកាន់យកថាជាបុព្វេនិវាសតែម្តង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ" (តើធ្វើអ្វីឲ្យប្រាកដ? គឺបុព្វេនិវាស)។ មោហៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបិទបាំង ដូចជាទីងងឹត ឈ្មោះថា ងងឹត (តមៈ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "sveva moho" (មោហៈនោះឯង ឈ្មោះថាងងឹត)។ "Obhāsakaraṇaṭṭhena" បានដល់ ព្រោះអត្ថថាធ្វើនូវពន្លឺ។ ពន្លឺនោះឯងជាការធ្វើ ឈ្មោះថាការធ្វើពន្លឺ។ សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាគប្បីឲ្យកើតឡើងដោយភាពជាពន្លឺដោយបច្ច័យរបស់ខ្លួន។ ពាក្យដែលសេសសល់ ជាពាក្យសរសើរ ព្រោះពោលដើម្បីឲ្យដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា "avijjā vihatā" (អវិជ្ជាត្រូវកម្ចាត់បង់ហើយ) គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែអត្ថនេះថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថាដឹងច្បាស់ ក៏លោកបង្ហាញទុកហើយដែរ។ ពាក្យថា "Kasmā? Yasmā vijjā uppannā" (ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះវិជ្ជាកើតឡើងហើយ) នេះ បង្ហាញថា អវិជ្ជាជាបដិបក្ខនឹងវិជ្ជា។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាបដិបក្ខរបស់អវិជ្ជានោះ លោកបង្ហាញដោយភាពជាធម៌គួរលះបង់ និងដោយភាពជាធម៌អ្នកលះបង់នៃវិជ្ជា។ ពាក្យថា "Esa nayo itarasmimpi padadvaye" (ន័យនេះ សូម្បីក្នុងគូនៃបទក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបដែរ) នេះ លោកផ្ទេរអត្ថនេះទៅថា "tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppanno" (ងងឹតត្រូវកម្ចាត់បង់ វិនាសទៅហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះពន្លឺកើតឡើងហើយ)។ វីរិយៈ ឈ្មោះថា អាតាបៈ ព្រោះអត្ថថាដុតកម្ដៅនូវកិលេសទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "vīriyātāpena ātāpino" (មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកម្ដៅកិលេស ដោយវីរិយាតាបៈ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានវីរិយៈ។ "Pesitattassa" បានដល់ អ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយ ឆ្ពោះទៅរកការសម្រេចប្រយោជន៍តាមដែលប្រាថ្នា។ អធិប្បាយថា ដូចជាបុគ្គលណាម្នាក់ផ្សេងទៀតដែលដូចជាខ្ញុំ ជាអ្នកមិនប្រហែស មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកម្ដៅកិលេស មានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយរស់នៅ។ "Padhānānuyogassa" បានដល់ អ្នកប្រកបដោយសម្មប្បធាន។

ปจฺจเวกฺขณญาณปริคฺคหิตนฺติ น ปฐมทุติยญาณทฺวยาธิคมํ วิย เกวลนฺติ อธิปฺปาโย. ทสฺเสนฺโตติ นิคมนวเสน ทสฺเสนฺโต. สรูปโต หิ ปุพฺเพ ทสฺสิตเมวาติ.

"Paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ" (ដែលបច្ចវេក្ខណញាណកំណត់យកហើយ) មានអធិប្បាយថា មិនមែនជាការសម្រេចត្រឹមតែញាណទាំងពីរគឺទីមួយនិងទីពីរ (បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងទិព្វចក្ខុញាណ) ប៉ុណ្ណោះនោះទេ។ "Dassento" (កាលបង្ហាញ) គឺបង្ហាញដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋាន។ ព្រោះថាសេចក្តីនោះ លោកបានបង្ហាញដោយរូបភាពពិតប្រាកដរួចមកហើយក្នុងខាងដើម។

ติกฺขตฺตุํ ชาโตติ อิมินา ปน อิทํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ, พฺราหฺมณ, ปฐมวิชฺชาย ชาโตเยว ปุเรชาตสฺส สหชาตสฺส วา อภาวโต สพฺเพสํ วุทฺโธ มหลฺลโก, กิมงฺคํ ปน ตีหิ วิชฺชาหิ ติกฺขตฺตุํ ชาโต’’ติ. ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณนฺติ อตีตารมฺมณสภาคตาย ตพฺภาวิภาวโต จ ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณํ ปกาเสตฺวาติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ อตีตํสญาณนฺติ อตีตกฺขนฺธายตนธาตุสงฺขาเต อตีเต โกฏฺฐาเส อปฺปฏิหตญาณํ. ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา ยถากมฺมูปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส จ ทิพฺพจกฺขุวเสเนว อิชฺฌนโต ทิพฺพจกฺขุโน ปริภณฺฑญาณตฺตา ทิพฺพจกฺขุมฺหิเยว จ ฐิตสฺส เจโตปริยญาณสิทฺธิโต วุตฺตํ ‘‘ทิพฺพจกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณ’’นฺติ. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนาติ สปริภณฺเฑน ทิพฺพจกฺขุญาเณน. ปจฺจุปฺปนฺนํโส จ อนาคตํโส จ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสํ, ตตฺถ ญาณํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณํ. อาสวกฺขยญาณาธิคเมเนว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิย เสสาสาธารณฉญาณทสพลญาณอาเวณิกพุทฺธธมฺมาทีนมฺปิ อนญฺญสาธารณานํ พุทฺธคุณานํ อิชฺฌนโต วุตฺตํ ‘‘อาสวกฺขเยน สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณ’’นฺติ. เตนาห ‘‘สพฺเพปิ สพฺพญฺญุคุเณ ปกาเสตฺวา’’ติ.

ពាក្យថា "tikkhattuṃ jāto" (កើតឡើងបីដងហើយ) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនេះថា "ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតកើតហើយដោយវិជ្ជាទីមួយនោះឯង ព្រោះមិនមានបុគ្គលដែលកើតមុន ឬកើតរួមគ្នា តថាគតទើបជាអ្នកចម្រើន ជាអ្នកធំជាងគេទាំងអស់ ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ទៅកើតបីដងដោយវិជ្ជាទាំងបីនោះ"។ "Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ" គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រះអង្គសម្តែងនូវអតីតំសញាណ (ញាណក្នុងចំណែកអតីត) ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ព្រោះភាពជាអារម្មណ៍ក្នុងអតីត និងព្រោះភាពជាធម៌កើតឡើងក្នុងចំណែកនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "atītaṃsañāṇaṃ" បានដល់ ញាណដែលមិនទើសទាក់ក្នុងចំណែកអតីត ពោលគឺខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុជាអតីត។ ព្រោះហេតុតែទិព្វចក្ខុញាណមានបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍ ឯយថាកម្មូបគញាណ និងអនាគតំសញាណ រមែងសម្រេចបានដោយអំណាចនៃទិព្វចក្ខុនោះឯង ព្រោះជាញាណបរិវារនៃទិព្វចក្ខុ ហើយចេតោបរិយញាណក៏សម្រេចដល់បុគ្គលដែលតម្កល់នៅក្នុងទិព្វចក្ខុនោះឯង ហេតុនោះ ទើបពោលថា "dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ" (បច្ចុប្បន្នំសញាណ និងអនាគតំសញាណ ដោយទិព្វចក្ខុ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "dibbacakkhunā" បានដល់ ដោយទិព្វចក្ខុញាណព្រមទាំងបរិវារ។ ចំណែកបច្ចុប្បន្ន និងចំណែកអនាគត ឈ្មោះថា បច្ចុប្បន្នានាគតំសៈ ញាណក្នុងចំណែកនោះ ឈ្មោះថា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណ។ ព្រោះតែការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណនោះឯង គុណរបស់ព្រះពុទ្ធដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដូចជាសព្វញ្ញុតញ្ញាណ អសោធារណញាណ៦ ទសពលញាណ និងអាវេណិកពុទ្ធធម៌ជាដើម ក៏រមែងសម្រេចបានដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇaṃ" (គុណជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈទាំងអស់ ដោយអាសវក្ខយញាណ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā" (សម្តែងនូវសព្វញ្ញុគុណទាំងអស់)។

ปีติวิปฺผารปริปุณฺณคตฺตจิตฺโตติ ปีติผรเณน ปริปุณฺณกายจิตฺโต. อญฺญาณนฺติ อญฺญาณสฺสาติ อตฺโถ. ธิ-สทฺทโยคโต หิ สามิอตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

"Pītivipphāraparipuṇṇagattacitto" បានដល់ មានកាយនិងចិត្តពេញប្រៀបដោយការផ្សាយទៅនៃបីតិ។ "Aññāṇaṃ" មានសេចក្តីថា "aññāṇassa" (នៃសេចក្តីមិនដឹង)។ ព្រោះថា ឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) នេះ ប្រើក្នុងអត្ថសាមីវិភត្តិ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) ដោយការប្រកបជាមួយ "dhi" សព្ទ។ ពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។

เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវេរញ្ជសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. สีหสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយសីហសូត្រ

๑๒. ทุติเย [Pg.220] สนฺถาคารํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๒๔๓) นาม เอกา มหาสาลาว. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา’’ติอาทินา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ ‘‘สนฺถาคาร’’นฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเห โคมยปริภณฺฑาทิวเสน ปฏิชคฺคนํ กโรนฺติ, ตาว เอกํ ทฺเว ทิวเส เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถมฺภนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ. คณราชาโน หิ เต, ตสฺมา อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ เอกสฺส วเสน น สิชฺฌติ, สพฺเพสํ ฉนฺโท ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคาร’’นฺติ. ยสฺมา วา ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติอาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ.

១២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា "santhāgāraṃ" (សន្ថគារ) គឺបានដល់មហាសាលាមួយខ្នង។ ព្រោះថាក្នុងពេលលើកទ័ពជាដើម ពួកស្តេចគង់ក្នុងសាលានោះ ហើយធ្វើការចាត់ចែង (សន្ថៈ) គឺកំណត់ព្រំដែនថា "ពួកប៉ុណ្ណេះចូរទៅខាងមុខ ពួកប៉ុណ្ណេះចូរទៅខាងក្រោយ" ជាដើម ហេតុនោះ ទីនោះទើបហៅថា "សន្ថគារ"។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលស្តេចទាំងឡាយយាងត្រឡប់មកពីសមរភូមិវិញ ហើយគង់សម្រាកនៅក្នុងសាលានោះមួយថ្ងៃពីរថ្ងៃ រហូតដល់គេរៀបចំលាបកំបោរនិងលាមកគោជាដើមក្នុងព្រះរាជវាំងរួចរាល់ ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា "សន្ថគារ" (កន្លែងសម្រាក) ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត សាលាជាទីប្រឹក្សាការងាររួមគ្នារបស់ស្តេចទាំងឡាយនោះ ក៏ហៅថា "សន្ថគារ" ដែរ។ ព្រោះថាស្តេចទាំងនោះជាគណរាជ្យ (ស្តេចដែលគ្រប់គ្រងជាក្រុម) ហេតុនោះ កិច្ចការដែលកើតឡើងមិនអាចសម្រេចបានដោយអំណាចរបស់ស្តេចអង្គណាមួយឡើយ គឺត្រូវទទួលបានការយល់ព្រមពីគ្រប់អង្គ ហេតុនោះ ស្តេចទាំងអស់ទើបមកប្រជុំគ្នាប្រឹក្សាក្នុងសាលានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "saha atthānusāsanaṃ agāraṃ" (សាលាជាទីប្រឹក្សាការងាររួមគ្នា)។ ឬមួយទៀត ព្រោះហេតុតែស្តេចទាំងឡាយមកប្រជុំគ្នាក្នុងសាលានោះ ហើយពិភាក្សាគ្នាអំពីកិច្ចការផ្ទះសម្បែង ដោយន័យថា "ក្នុងពេលនេះ គួរភ្ជួររាស់ ក្នុងពេលនេះ គួរព្រួសសាប" ជាដើម គឺជួយប៉ះប៉ូវ (សន្ថរណៈ) នូវចន្លោះប្រហោងនៃកិច្ចការផ្ទះសម្បែង ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា "សន្ថគារ" ដែរ។

ปุตฺตทารธนาทิอุปกรณปริจฺจาโค ปารมิโย. อตฺตโน องฺคปริจฺจาโค อุปปารมิโย. อตฺตโนว ชีวิตปริจฺจาโค ปรมตฺถปารมิโย. ญาตีนํ อตฺถจริยา ญาตตฺถจริยา. โลกสฺส อตฺถจริยา โลกตฺถจริยา. กมฺมสฺสกตญาณวเสน อนวชฺชกมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐานปริจยวเสน ขนฺธายตนาทิปริจยวเสน ลกฺขณตฺตยตีรณวเสน จ ญาณจาโร พุทฺธจริยา. องฺคนยนธนรชฺชปุตฺตทารปริชฺชาควเสน ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺเตน. สติปิ มหาปริจฺจาคานํ ทานปารมิภาเว ปริจฺจาควิเสสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ ปญฺจมหาปริจฺจาคานํ วิสุํ คหณํ, ตโตเยว จ องฺคปริจฺจาคโต วิสุํ นยนปริจฺจาคคฺคหณํ. ปริจฺจาคภาวสามญฺเญปิ ธนรชฺชปริจฺจาคโต ปุตฺตทารปริจฺจาคคฺคหณญฺจ วิสุํ กตํ. ปพฺพชฺชาว สงฺเขโป.

ការលះបង់កូន ប្រពន្ធ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគជាដើម ឈ្មោះថា បារមី។ ការលះបង់អវយវៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា ឧបបារមី។ ការលះបង់ជីវិតរបស់ខ្លួនឯង ឈ្មោះថា បរមត្ថបារមី។ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ដល់ញាតិ ឈ្មោះថា ញាតត្ថចរិយា។ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ឈ្មោះថា លោកត្ថចរិយា។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណ ដោយអំណាចកម្មស្សកតាញាណ ដោយអំណាចការស៊ាំនឹងការងារដែលមិនមានទោស វិជ្ជាស្ថាន និងសិល្បៈផ្សេងៗ ដោយអំណាចការស៊ាំនឹងខន្ធនិងអាយតនៈជាដើម និងដោយអំណាចការពិចារណានូវលក្ខណៈទាំងបី ឈ្មោះថា ពុទ្ធចរិយា។ ដោយការលះបង់នូវមហាបរិច្ចាគទាំង៥ ដោយអំណាចនៃការលះបង់អវយវៈ ភ្នែក ទ្រព្យសម្បត្តិ រាជសម្បត្តិ កូន និងប្រពន្ធ។ ទោះបីជាមហាបរិច្ចាគទាំងឡាយមានសភាពជាទានបារមីក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈនៃការលះបង់ដ៏វិសេស និងដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្វីដែលធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ទើបលោកកាន់យកមហាបរិច្ចាគទាំង៥ ដោយឡែកពីគ្នា ហើយព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកកាន់យកការលះបង់ភ្នែកដោយឡែកពីការលះបង់អវយវៈដទៃ។ ទោះបីជាមានសភាពជាការលះបង់ដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏លោកធ្វើការកាន់យកការលះបង់កូននិងប្រពន្ធដោយឡែកពីការលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិនិងរាជសម្បត្តិដែរ។ ការបួសនោះឯង ជាសេចក្តីសង្ខេប។

สตฺตสุ อนุปสฺสนาสูติ อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติ อิมาสุ สตฺตสุ อนุปสฺสนาสุ.

"Sattasu anupassanāsu" បានដល់ ក្នុងការអនុបស្សនាទាំង៧ គឺ អនិច្ចានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាមិនទៀង), ទុក្ខានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាជាទុក្ខ), អនត្តានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាមិនមែនខ្លួន), និព្វិទានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយសេចក្តីនឿយណាយ), វិរាគានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការប្រាសចាកតម្រេក), និរោធានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការរលត់), បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការរលាស់ចោល)។

อนุวิจฺจการนฺติ [Pg.221] อเวจฺจกรณํ. ทฺวีหิ การเณหิ อนิยฺยานิกสาสเน ฐิตา อตฺตโน สาวกตฺตํ อุปคเต ปคฺคณฺหนฺติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

"Anuviccakāraṃ" បានដល់ ការធ្វើដោយការពិចារណាដឹងច្បាស់។ ពួកជនដែលស្ថិតនៅក្នុងសាសនាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ (អនិយ្យានិកសាសនា) រមែងលើកតម្កើងពួកជនដែលចូលមកធ្វើជាសាវករបស់ខ្លួន ដោយហេតុពីរយ៉ាង ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុទាំងនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា "kasmā" (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។

อนุปุพฺพึ กถนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖) อนุปุพฺพํ กเถตพฺพกถํ. กา ปน สาติ? ทานาทิกถา. ตตฺถ ทานกถา ตาว ปจุรชเนสุปิ ปวตฺติยา สพฺพสตฺตสาธารณตฺตา สุกรตฺตา สีเล ปติฏฺฐานสฺส อุปายภาวโต จ อาทิโต กถิตา. ปริจฺจาคสีโล หิ ปุคฺคโล ปริคฺคหวตฺถูสุ นิสฺสงฺคภาวโต สุเขเนว สีลานิ สมาทิยติ, ตตฺถ จ สุปฺปติฏฺฐิโต โหติ. สีเลน ทายกปฺปฏิคฺคาหกวิสุทฺธิโต ปรานุคฺคหํ วตฺวา ปรปีฬานิวตฺติวจนโต กิริยาธมฺมํ วตฺวา อกิริยาธมฺมวจนโต, โภคสมฺปตฺติเหตุํ วตฺวา ภวสมฺปตฺติเหตุวจนโต จ ทานกถานนฺตรํ สีลกถา กถิตา. ‘‘ตญฺจ สีลํ วฏฺฏนิสฺสิตํ, อยํ ภวสมฺปตฺติ ตสฺส ผล’’นฺติ ทสฺสนตฺถํ. ‘‘อิเมหิ จ ทานสีลมเยหิ ปณีตปณีตตราทิเภทภินฺเนหิ ปุญฺญกิริยวตฺถูหิ เอตา จาตุมหาราชิกาทีสุ ปณีตปณีตตราทิเภทภินฺนา อปริเมยฺยา ทิพฺพโภคสมฺปตฺติโย ลทฺธพฺพา’’ติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สคฺคกถา. ‘‘สฺวายํ สคฺโค ราคาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺโฐ, สพฺพถานุปกฺกิลิฏฺโฐ อริยมคฺโค’’ติ ทสฺสนตฺถํ สคฺคานนฺตรํ มคฺโค, มคฺคญฺจ กเถนฺเตน ตทธิคมูปายสนฺทสฺสนตฺถํ สคฺคปริยาปนฺนาปิ ปเคว อิตเร สพฺเพปิ กามา นาม พหฺวาทีนวา อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมาติ กามานํ อาทีนโว. ‘‘หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสํหิตา’’ติ เตสํ โอกาโร ลามกภาโว. สพฺเพปิ ภวา กิเลสานํ วตฺถุภูตาติ ตตฺถ สํกิเลโส. สพฺพโส สํกิเลสวิปฺปมุตฺตํ นิพฺพานนฺติ เนกฺขมฺเม อานิสํโส จ กเถตพฺโพติ อยมตฺโถ มคฺคนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน อาทิ-อตฺเถน ทีปิโตติ เวทิตพฺพํ.

"Anupubbikathaṃ" បានដល់ ធម៌ទេសនាដែលគប្បីសម្តែងតាមលំដាប់។ ចុះធម៌ទេសនានោះជាអ្វី? គឺទេសនាមានទានកថាជាដើម។ ក្នុងទេសនានោះ ទានកថា លោកសម្តែងមុនគេបង្អស់ ព្រោះជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងជនច្រើនកុះករ ជាធម៌ទូទៅដល់សត្វលោកទាំងអស់ ព្រោះធ្វើបានដោយងាយ និងព្រោះជាឧបាយនៃសេចក្តីប្រតិបត្តិដើម្បីតម្កល់នៅក្នុងសីល។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសីលគឺការលះបង់ រមែងសមាទានសីលទាំងឡាយបានដោយងាយ និងតម្កល់នៅមាំមួនក្នុងសីលនោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងវត្ថុដែលខ្លួនកាន់កាប់។ បន្ទាប់ពីទានកថា លោកសម្តែងសីលកថា ដើម្បីពោលនូវការសង្គ្រោះបុគ្គលដទៃ ដោយភាពស្អាតស្អំនៃទាយកនិងបដិគ្គាហកៈដោយសីល ដើម្បីពោលនូវកិរិយាធម៌ដោយការមិនបៀតបៀនបុគ្គលដទៃ ដើម្បីពោលនូវអកិរិយាធម៌ និងដើម្បីពោលនូវហេតុនៃភវសម្បត្តិដោយការបង្ហាញនូវហេតុនៃភោគសម្បត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា "សីលនោះឯងអាស្រ័យនូវវដ្តៈ ភវសម្បត្តិនេះជាផលរបស់សីលនោះ"។ បន្ទាប់ពីសីលកថានោះ លោកសម្តែងសគ្គកថា ដើម្បីបង្ហាញថា "បុគ្គលគប្បីទទួលបាននូវទិព្វភោគសម្បត្តិដ៏រកប្រមាណមិនបាន ដ៏ប្លែកគ្នាដោយភាពឧត្តមនិងឧត្តមក្រៃលែងទាំងនេះ ក្នុងឋានចតុមហារាជិកាជាដើម ដោយបុណ្យកិរិយាវត្ថុដែលសម្រេចអំពីទាននិងសីល ដ៏ប្លែកគ្នាដោយភាពឧត្តមនិងឧត្តមក្រៃលែងទាំងនេះ"។ បន្ទាប់ពីសគ្គកថា លោកសម្តែងអំពីមគ្គ ដើម្បីបង្ហាញថា "ឋានសួគ៌នោះឯងនៅឡាយឡំដោយរាគៈជាដើម ចំណែកឯអរិយមគ្គជាធម៌មិនឡាយឡំដោយកិលេសដោយប្រការទាំងពួងឡើយ" ហើយកាលដែលលោកសម្តែងអំពីមគ្គ ដើម្បីបង្ហាញនូវឧបាយនៃការសម្រេចមគ្គនោះ លោកក៏សម្តែងនូវទោសនៃកាមទាំងឡាយថា "កាមទាំងឡាយ សូម្បីតែរាប់បញ្ចូលក្នុងឋានសួគ៌ទៅហើយ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់កាមដទៃឡើយ សុទ្ធតែមានទោសច្រើន មិនទៀងទាត់ មិនមាំមួន មានសភាពប្រែប្រួលជាធម្មតា"។ ពាក្យថា "hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā" (ថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក ជារបស់បុថុជ្ជន មិនមែនជារបស់ព្រះអរិយបុគ្គល មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍) នេះ បង្ហាញនូវភាពថោកទាប (ឱការៈ) របស់កាមទាំងនោះ។ ភពទាំងពួងជាទីតាំងនៃកិលេស ឈ្មោះថា សំកិលេស ក្នុងភពនោះ។ ព្រះនិព្វានជាធម៌រួចផុតចាកសំកិលេសដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ដែលគប្បីសម្តែង គប្បីជ្រាបថា អត្ថនេះ លោកបង្ហាញដោយ "iti" សព្ទ ក្នុងអត្ថថា "ជាដើម" ក្នុងពាក្យថា "maggaṃ" នេះ។

สุขานํ นิทานนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานํ นิพฺพานุปสํหิตานญฺจาติ สพฺเพสมฺปิ สุขานํ การณํ. ยญฺหิ กิญฺจิ โลเก โภคสุขํ นาม, ตํ สพฺพํ ทานาธีนนฺติ ปากโฏยมตฺโถ. ยํ ปน ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานปฺปฏิสํยุตฺตํ สุขํ, ตสฺสปิ ทานํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติเยว. สมฺปตฺตีนํ มูลนฺติ ยา อิมา โลเก ปเทสรชฺชสิริสฺสริยสตฺตรตนสมุชฺชลจกฺกวตฺติสมฺปทาติ เอวํปเภทา มานุสิกา สมฺปตฺติโย, ยา จ จาตุมหาราชิกาทิคตา ทิพฺพสมฺปตฺติโย, ยา วา ปนญฺญาปิ สมฺปตฺติโย[Pg.222], ตาสํ สพฺพาสํ อิทํ มูลการณํ. โภคานนฺติ ภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภโค’’ติ ลทฺธนามานํ ปิยมนาปิยรูปาทีนํ ตนฺนิสฺสยานํ วา อุปโภคสุขานํ ปติฏฺฐา นิจฺจลาธิฏฺฐานตาย. วิสมคตสฺสาติ พฺยสนปฺปตฺตสฺส. ตาณนฺติ รกฺขา, ตโต ปริปาลนโต. เลณนฺติ พฺยสเนหิ ปริปาติยมานสฺส โอลียนปฺปเทโส. คตีติ คนฺตพฺพฏฺฐานํ. ปรายณนฺติ ปฏิสรณํ. อวสฺสโยติ วินิปติตุํ อเทนฺโต นิสฺสโย. อารมฺมณนฺติ โอลุพฺภารมฺมณํ.

ពាក្យថា Sukhānaṃ nidānaṃ (ហេតុនៃសុខទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាហេតុនៃសុខទាំងពួង គឺសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន សុខក្នុងបរលោក និងសុខដែលប្រកបដោយព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា សេចក្តីសុខក្នុងភោគសម្បត្តិណាមួយក្នុងលោក សេចក្តីសុខទាំងអស់នោះ តែងអាស្រ័យលើទាន នេះជាសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ចំណែកឯសេចក្តីសុខណាដែលប្រកបដោយឈាន វិបស្សនា មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ទានក៏រមែងជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យដល់សេចក្តីសុខនោះដែរ។ ពាក្យថា Sampattīnaṃ mūlaṃ (ឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងឡាយ) សេចក្តីថា សម្បត្តិរបស់មនុស្សមានប្រការផ្សេងៗ ដូចជា បទេសរជ្ជសម្បត្តិ (សម្បត្តិស្តេចត្រាញ់) សិរី អធិបតេយ្យភាព និងចក្រវត្តិសម្បត្តិដែលរុងរឿងដោយរតនៈ ៧ ប្រការក្នុងលោកនេះក្តី ទិព្វសម្បត្តិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានចតុមហារាជិកាជាដើមក្តី ឬសម្បត្តិដទៃទៀតណាមួយក្តី ទាននេះជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងអស់នោះ។ ពាក្យថា Bhogānaṃ (នៃភោគៈទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាទីតាំងព្រោះភាពជាទីតាំងដ៏មាំមួននៃសេចក្តីសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ ឬនៃរូបជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងភោគៈនោះ ដែលបានឈ្មោះថា «ភោគៈ» ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបរិភោគ។ ពាក្យថា Visamagatassa (ដល់បុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីលំបាក) សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីវិនាស (ព្យសនៈ)។ ពាក្យថា Tāṇaṃ (គ្រឿងការពារ) សេចក្តីថា ការរក្សា ព្រោះការគ្រប់គ្រងថែរក្សាអំពីព្យសនៈនោះ។ ពាក្យថា Leṇaṃ (ទីពួន) សេចក្តីថា ជាកន្លែងពួនរបស់បុគ្គលដែលត្រូវសេចក្តីវិនាសទាំងឡាយបៀតបៀន។ ពាក្យថា Gati (ទីទៅ) សេចក្តីថា ទីកន្លែងដែលត្រូវទៅ។ ពាក្យថា Parāyaṇaṃ (ទីពឹងផ្អែក) សេចក្តីថា ទីរលឹក (បដិសរណៈ)។ ពាក្យថា Avassayo (ទីបង្អែក) សេចក្តីថា ទីបង្អែកដែលមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា Ārammaṇaṃ (អារម្មណ៍) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ជាគ្រឿងតោងទប់។

รตนมยสีหาสนสทิสนฺติ สพฺพรตนมยสตฺตงฺคมหาสีหาสนสทิสํ. เอวํ หิสฺส มหคฺฆํ หุตฺวา สพฺพโส วินิปติตุํ อปฺปทานฏฺโฐ ทีปิโต โหติ. มหาปถวีสทิสํ คตคตฏฺฐาเน ปติฏฺฐานสฺส ลภาปนโต. ยถา ทุพฺพลสฺส ปุริสสฺส อาลมฺพนรชฺชุ อุตฺติฏฺฐโต ติฏฺฐโต จ อุปตฺถมฺโภ, เอวํ ทานํ สตฺตานํ สมฺปตฺติภเว อุปปตฺติยา ฐิติยา จ ปจฺจโยติ อาห ‘‘อาลมฺพนฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิส’’นฺติ. ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐนาติ ทุคฺคติทุกฺขฏฺฐานนิตฺถรณฏฺเฐน. สมสฺสาสนฏฺเฐนาติ โลภมจฺฉริยาทิปฏิสตฺตุปทฺทวโต สมสฺสาสนฏฺเฐน. ภยปริตฺตาณฏฺเฐนาติ ทาลิทฺทิยภยโต ปริปาลนฏฺเฐน. มจฺเฉรมลาทีหีติ มจฺเฉรโลภโทสมทอิสฺสามิจฺฉาทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิจิตฺตมเลหิ. อนุปลิตฺตฏฺเฐนาติ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย. เตสนฺติ มจฺเฉรมลาทีนํ. เตสํ เอว ทุราสทฏฺเฐน. อสนฺตาสนฏฺเฐนาติ สนฺตาสเหตุอภาเวน. โย หิ ทายโก ทานปติ, โส สมฺปติปิ น กุโตจิ สนฺตสติ, ปเคว อายตึ. พลวนฺตฏฺเฐนาติ มหาพลวตาย. ทายโก หิ ทานปติ สมฺปติ ปกฺขพเลน พลวา โหติ, อายตึ ปน กายพลาทีหิปิ. อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐนาติ ‘‘วฑฺฒิการณ’’นฺติ อภิสมฺมตภาเวน. วิปตฺติภวโต สมฺปตฺติภวูปนยนํ เขมนฺตภูมิสมฺปาปนํ.

ពាក្យថា Ratanamayasīhāsanasadisaṃ (ប្រៀបដូចជាសីហាសនៈដែលធ្វើដោយរតនៈ) សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាមហាសីហាសនៈមានអង្គ ៧ ដែលធ្វើដោយរតនៈទាំងពួង។ ព្រោះថា កាលបើទាននោះមានតម្លៃច្រើនយ៉ាងនេះ អត្ថនៃការមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថាជាការសម្តែងចេញហើយ។ ពាក្យថា (ប្រៀបដូចជា) មហាប្រថពី ព្រោះធ្វើឲ្យបាននូវទីតាំងក្នុងកន្លែងដែលទៅហើយៗ។ ដូចជាខ្សែតោងរបស់បុរសទន់ខ្សោយ តែងជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភក្នុងខណៈដែលក្រោកឈរឡើង និងខណៈដែលឈរនៅ យ៉ាងណាមិញ ទានក៏ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើង និងការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយក្នុងភពនៃសម្បត្តិ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាខ្សែតោង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងតោង»។ ពាក្យថា Dukkhanittharaṇaṭṭhena (Point of crossing over suffering) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចម្លងផុតពីទីទុក្ខក្នុងទុគ្គតិ។ ពាក្យថា Samassāsanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសម្រាលទុក្ខ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសម្រាលទុក្ខអំពីឧបទ្រពនៃបច្ចាមិត្ត មានលោភៈ និងមច្ឆរិយៈជាដើម។ ពាក្យថា Bhayaparittāṇaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងការពារភ័យ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងគ្រប់គ្រងរក្សាអំពីភ័យគឺសេចក្តីក្រីក្រ។ ពាក្យថា Maccheramalādīhi (ដោយមន្ទិលមានមច្ឆរិយៈជាដើម) សេចក្តីថា ដោយមន្ទិលនៃចិត្តមានមច្ឆរិយៈ លោភៈ ទោសៈ មទៈ (សេចក្តីស្រវឹង) ឥស្សា មិច្ឆាទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម។ ពាក្យថា Anupalittaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមិនប្រឡាក់ប្រឡូក) សេចក្តីថា ដោយភាពមិនសៅហ្មង។ ពាក្យថា Tesaṃ (នៃធម៌ទាំងនោះ) សេចក្តីថា នៃមន្ទិលមានមច្ឆរិយៈជាដើមទាំងនោះ។ ដោយអត្ថថាជាធម៌ដែលមន្ទិលទាំងនោះឯងចូលទៅជិតបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា Asantāsanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមិនតក់ស្លុត) សេចក្តីថា ដោយភាពមិនមានហេតុនៃសេចក្តីតក់ស្លុត។ ព្រោះថា ទាយកអ្នកជាម្ចាស់ទានណាមួយ តែងមិនតក់ស្លុតអំពីអ្វីៗឡើយ សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្ន នឹងបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ទៅក្នុងអនាគត។ ពាក្យថា Balavantaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមានកម្លាំងខ្លាំង) សេចក្តីថា ដោយភាពមានកម្លាំងដ៏មហិមា។ ព្រោះថា ទាយកអ្នកជាម្ចាស់ទាន ក្នុងបច្ចុប្បន្នរមែងមានកម្លាំងដោយសារកម្លាំងពួកក្រុម ចំណែកក្នុងអនាគតរមែងមានកម្លាំងដោយសារកម្លាំងកាយជាដើម។ ពាក្យថា Abhimaṅgalasammataṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីសន្មតថាជាអភិមង្គល) សេចក្តីថា ដោយភាពជាទីសន្មតថា «ជាហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន»។ ការនាំចេញអំពីភពនៃវិបត្តិ ទៅកាន់ភពនៃសម្បត្តិ គឺការញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវភូមិដ៏មានសេចក្តីក្សេម (ព្រះនិព្វាន)។

อิทานิ มหาโพธิจริยภาเวนปิ ทานคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทานํ นาเมต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตานํ นิยฺยาเตนฺเตนาติ เอเตน ‘‘ทานผลํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตา มหาปุริสา อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชนฺติ, ตสฺมา โก นาม วิญฺญุชาติโก พาหิเร วตฺถุสฺมึ ปเคว สงฺคํ กเรยฺยา’’ติ โอวาทํ เทติ. อิทานิ ยา โลกิยา โลกุตฺตรา จ อุกฺกํสคตา สมฺปตฺติโย, ตา สพฺพา ทานโตเยว ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทานญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ [Pg.223] สกฺกมารพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อตฺตหิตาย เอว, จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ ปน อตฺตหิตาย ปรหิตาย จาติ ทสฺเสตุํ สา ตาสํ ปรโต จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ วุตฺตา. เอตา โลกิยา, อิมา ปน โลกุตฺตราติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาวกปารมิญาณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตาสุปิ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐตรุกฺกฏฺฐตมตํ ทสฺเสตุํ กเมน ญาณตฺตยํ วุตฺตํ. เตสํ ปน ทานสฺส ปจฺจยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. เอเตเนว ตสฺส พฺรหฺมสมฺปตฺติยาปิ ปจฺจยภาโว ทีปิโตติ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវគុណនៃទាន សូម្បីដោយភាពជាមហាបោធិចរិយា លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dānaṃ nāmetaṃ» (ទាននេះឯង)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា attānaṃ niyyātentena (ដោយការបរិច្ចាគខ្លួន) នេះ លោកផ្តល់ឱវាទថា «មហាបុរសទាំងឡាយ កាលឃើញច្បាស់នូវផលនៃទានដោយប្រពៃ តែងលះបង់សូម្បីតែជីវិតរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ តើបុគ្គលជាវិញ្ញូជនឯណា នឹងមានសេចក្តីអាល័យក្នុងវត្ថុខាងក្រៅទៅកើត»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងថា សម្បត្តិទាំងឡាយណា ទោះជាលោកិយ ឬលោកុត្តរៈ ដែលដល់នូវភាពដ៏ឧត្តម សម្បត្តិទាំងអស់នោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅអំពីទានតែម្យ៉ាង លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dānañhi» (ព្រោះថា ទាន...)។ ក្នុងសម្បត្តិទាំងនោះ សក្កសម្បត្តិ មារសម្បត្តិ និងព្រហ្មសម្បត្តិ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯចក្រវត្តិសម្បត្តិ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួនផង ដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃផង ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលនូវចក្រវត្តិសម្បត្តិនោះ បន្តបន្ទាប់ពីសម្បត្តិទាំងឡាយនោះ។ ដើម្បីសម្តែងថា សម្បត្តិទាំងនេះជាលោកិយ ចំណែកឯសម្បត្តិទាំងនេះជាលោកុត្តរៈ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sāvakapāramīñāṇaṃ» (សាវកបារមីញាណ)។ សូម្បីក្នុងលោកុត្តរសម្បត្តិទាំងនោះ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពដ៏ឧត្តម ភាពដ៏ឧត្តមជាង និងភាពដ៏ឧត្តមបំផុត លោកទើបពោលនូវញាណទាំង ៣ តាមលំដាប់។ ក៏ឯភាពនៃទានជាបច្ច័យដល់ញាណទាំងនោះ លោកបានពោលរួចមកហើយខាងលើ។ ដោយហេតុនេះឯង ភាពនៃទានជាបច្ច័យសូម្បីដល់ព្រហ្មសម្បត្តិនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថា លោកបានសម្តែងទុកហើយដែរ។

ทานญฺจ นาม ทกฺขิเณยฺเยสุ หิตชฺฌาสเยน ปูชนชฺฌาสเยน วา อตฺตโน สนฺตกสฺส ปเรสํ ปริจฺจชนํ, ตสฺมา ทายโก ปุริสปุคฺคโล ปเร หนฺติ, ปเรสํ วา สนฺตกํ หรตีติ อฏฺฐานเมตนฺติ อาห ‘‘ทานํ เทนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกตี’’ติ. สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ โสภาวิเสสาวหตฺตา สีลสฺส. สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถีติ เอตฺถ ‘‘จนฺทนํ ตครํ วาปี’’ติอาทิกา (ธ. ป. ๕๕) คาถา – ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติอาทิกา (ชา. ๒.๑๗.๕๕) ชาตกคาถาโย จ อาหริตฺวา วตฺตพฺพา. สีลญฺหิ สตฺตานํ อาภรณญฺเจว อลงฺกาโร จ คนฺธวิเลปนญฺจ ปรสฺส ทสฺสนียภาวาวหญฺจ. เตนาห ‘‘สีลาลงฺกาเรน หี’’ติอาทิ.

ឈ្មោះថា ទាន គឺការលះបង់នូវទ្រព្យជារបស់ខ្លួនដល់បុគ្គលដទៃ ដោយអធ្យាស្រ័យចង់ជួយសង្គ្រោះ ឬដោយអធ្យាស្រ័យចង់បូជាចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ហេតុនោះ ហេតុដែលថា ទាយកជាបុរសបុគ្គល នឹងសម្លាប់សត្វដទៃ ឬលួចប្លន់ទ្រព្យជារបស់អ្នកដទៃ មិនមែនជាឋានៈដែលមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កាលបុគ្គលឲ្យទាន ឈ្មោះថាអាចសមាទានសីលបាន»។ គ្រឿងអលង្ការដែលស្មើដោយសីលអលង្ការ មិនមានឡើយ ព្រោះសីលនាំមកនូវសេចក្តីល្អប្លែក (សោភណភាពដ៏វិសេស)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ផ្កាដែលស្មើដោយសីលបុប្ផា មិនមានឡើយ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «ក្លិនដែលស្មើដោយសីលគន្ធ មិនមានឡើយ» នេះ គប្បីនាំយកគាថាជាដើមថា «candanaṃ tagaraṃ vāpi» (ចន្ទន៍ក្តី ក្រស្នាក្តី...) និងជាតកគាថាជាដើមថា «gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā» (ក្លិនរបស់ឥសីទាំងឡាយដែលបួសអស់កាលយូរ កាលចាកចេញពីកាយ តែងទៅតាមខ្យល់...) មកពោលពន្យល់។ ព្រោះថា សីលជាគ្រឿងអភរណៈផង ជាគ្រឿងអលង្ការផង ជាគ្រឿងក្រអូបលាបស្រឡាប់ផង និងជានាំមកនូវភាពជាទីគាប់ភ្នែករបស់បុគ្គលដទៃផង ដល់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sīlālaṅkārena hi» (ព្រោះថា ដោយសីលអលង្ការ...)។

อยํ สคฺโค ลพฺภตีติ อิทํ มชฺฌิเมหิ อารทฺธํ สีลํ สนฺธายาห. เตเนวาห สกฺโก เทวราชา –

ពាក្យថា «ayaṃ saggo labbhati» (សួគ៌នេះ រមែងបាន) នេះ លោកពោលសំដៅយកសីលដែលបុគ្គលប្រារព្ធហើយយ៉ាងមធ្យម។ ព្រោះហេតុនោះឯង សក្កទេវរាជ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๕);

«បុគ្គលរមែងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងថោកទាប រមែងទៅកើតជាទេវតា ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងមធ្យម និងរមែងបរិសុទ្ធ (រួចចាកទុក្ខ) ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងឧត្តម»។

อิฏฺโฐติ สุโข. กนฺโตติ กมนีโย. มนาโปติ มนวฑฺฒนโก. ตํ ปน ตสฺส อิฏฺฐาทิภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิจฺจเมตฺถ กีฬา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Iṭṭha (ជាទីប្រាថ្នា) សេចក្តីថា ជាសុខ។ ពាក្យថា Kanta (ជាទីគាប់ចិត្ត) សេចក្តីថា ជាទីគាប់ចិត្ត (គួរឲ្យប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា Manāpa (ជាទីពេញចិត្ត) សេចក្តីថា ជាគ្រឿងចម្រើនចិត្ត។ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាទីប្រាថ្នាជាដើមនោះរបស់សួគ៌នោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «niccamettha kīḷā» (ការលេងកម្សាន្តក្នុងសួគ៌នេះមានជានិច្ច)។

โทโสติ อนิจฺจตาทินา อปฺปสฺสาทาทินา จ ทูสิตภาโว, ยโต เต วิญฺญูนํ จิตฺตํ นาราเธนฺติ. อถ วา อาทีนํ วาติ ปวตฺตตีติ อาทีนโว, ปรมกปณตา. ตถา จ กามา ยถาตถํ ปจฺจเวกฺขนฺตานํ ปจฺจุปติฏฺฐนฺติ. ลามกภาโวติ อเสฏฺเฐหิ เสวิตพฺโพ, เสฏฺเฐหิ น เสวิตพฺโพ นิหีนภาโว. สํกิลิสฺสนนฺติ วิพาธกตา อุปตาปกตา จ.

ពាក្យថា Dosa (ទោស) សេចក្តីថា ភាពជាធម៌ដែលត្រូវសេចក្តីមិនទៀងជាដើម និងសេចក្តីមានត្រេកអរតិចជាដើមប្រទូស្តហើយ ព្រោះហេតុនោះ កាមទាំងឡាយទើបមិនធ្វើចិត្តរបស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា អាទីនវៈ (ទោស) គឺភាពជាអ្នកកំសត់ទុគ៌តយ៉ាងក្រៃលែង។ កាមទាំងឡាយរមែងប្រាកដយ៉ាងនោះ ដល់បុគ្គលទាំងឡាយអ្នកពិចារណាឃើញតាមពិត។ ពាក្យថា Lāmakabhāva (ភាពជាធម៌ថោកទាប) សេចក្តីថា ភាពជាធម៌ថោកទាបដែលបុគ្គលមិនប្រសើរគប្បីសេព តែបុគ្គលដ៏ប្រសើរមិនគប្បីសេពឡើយ។ ពាក្យថា Saṃkilissana (សេចក្តីសៅហ្មង) សេចក្តីថា ភាពជាគ្រឿងបៀតបៀន និងភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ។

เนกฺขมฺเม [Pg.224] อานิสํสนฺติ เอตฺถ ‘‘ยตฺตกา กาเมสุ อาทีนวา, ตปฺปฏิปกฺขโต ตตฺตกา เนกฺขมฺเม อานิสํสา. อปิจ เนกฺขมฺมํ นาเมตํ อสมฺพาธํ อสํกิลิฏฺฐํ, นิกฺขนฺตํ กาเมหิ, นิกฺขนฺตํ กามสญฺญาย, นิกฺขนฺตํ กามวิตกฺเกหิ, นิกฺขนฺตํ กามปริฬาเหหิ, นิกฺขนฺตํ พฺยาปาทสญฺญายา’’ติอาทินา นเยน เนกฺขมฺเม อานิสํเส ปกาเสสิ. ปพฺพชฺชายํ ฌานาทีสุ จ คุเณ วิภาเวสิ วณฺเณสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ กมฺมนิยจิตฺตํ เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริ เทสนาย ภาชนภาวูปคเมน กมฺมกฺขมจิตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา อสฺสทฺธิยาทโย จิตฺตสฺส โรคภูตา, ตทา เต วิคตา, ตสฺมา อาห ‘‘อโรคจิตฺต’’นฺติ. ทิฏฺฐิมานาทิกิเลสวิคเมน มุทุจิตฺตํ. กามจฺฉนฺทาทิวิคเมน วินีวรณจิตฺตํ. สมฺมาปฏิปตฺติยํ อุฬารปีติปาโมชฺชโยเคน อุทคฺคจิตฺตํ. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา ปสนฺนจิตฺตํ. ยทา ภควา อญฺญาสีติ สมฺพนฺโธ. อถ วา กลฺลจิตฺตนฺติ กามจฺฉนฺทวิคเมน อโรคจิตฺตํ. มุทุจิตฺตนฺติ พฺยาปาทวิคเมน เมตฺตาวเสน อกฐินจิตฺตํ. วินีวรณจิตฺตนฺติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิคเมน อวิกฺเขปโต เตน อปิหิตจิตฺตํ. อุทคฺคจิตฺตนฺติ ถินมิทฺธวิคเมน สมฺปคฺคหิตวเสน อลีนจิตฺตํ. ปสนฺนจิตฺตนฺติ วิจิกิจฺฉาวิคเมน สมฺมาปฏิปตฺติยํ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ เสสปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងពាក្យថា Nekkhamme ānisaṃsa (អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ) នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ដោយន័យជាដើមថា «ទោសក្នុងកាមទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈដែលជាបដិបក្ខនឹងកាមទាំងនោះ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះដែរ។ មួយវិញទៀត ឈ្មោះថានេក្ខម្មៈនេះ មិនចង្អៀត មិនសៅហ្មង ជានិរាសចាកកាមទាំងឡាយ ជានិរាសចាកកាមសញ្ញា ជានិរាសចាកកាមវិតក្កៈ ជានិរាសចាកកាមបរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកាម) ជានិរាសចាកព្យាបាទសញ្ញា»។ ទ្រង់សម្តែង គឺទ្រង់សរសើរនូវគុណក្នុងផ្នួស និងក្នុងឈានជាដើម។ ពាក្យថា Kallacitta (ចិត្តគួរដល់ការងារ) សេចក្តីថា ចិត្តដែលគួរដល់ការងារ គឺចិត្តដែលគួរដល់ការងារព្រោះដល់នូវភាពជាភាជនៈ (ភាជន៍) ទទួលយកព្រះធម៌ទេសនាខាងលើ ដោយការប្រាសចាកទោសនៃចិត្តមានសេចក្តីមិនជឿ (អស្សទ្ធិយៈ) ជាដើម ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាដែលទ្រង់សម្តែងហើយខាងក្រោម។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា «arogacitta» (ចិត្តមិនមានរោគ) ព្រោះធម៌មានអស្សទ្ធិយៈជាដើម ជាប្រៀបដូចជារោគនៃចិត្ត កាលបើធម៌ទាំងនោះប្រាសចាកទៅហើយក្នុងខណៈនោះ។ ចិត្តទន់ (muducitta) ព្រោះប្រាសចាកកិលេសមានទិដ្ឋិ និងមានៈជាដើម។ ចិត្តប្រាសចាកនីវរណៈ (vinīvaraṇacitta) ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈជាដើម។ ចិត្តរីករាយ (udaggacitta) ព្រោះប្រកបដោយបីតិ និងបាមោជ្ជៈដ៏លើសលប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ។ ក្នុងចិត្តទាំងនោះ ចិត្តជ្រះថ្លា (pasannacitta) ព្រោះសម្រេចដោយសទ្ធា។ សេចក្តីថា «កាលណាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ហើយ» នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Kallacitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនមានរោគ ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា Muducitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនរឹងត្អឹង ដោយអំណាចនៃមេត្តា ព្រោះប្រាសចាកព្យាបាទ។ ពាក្យថា Vinīvaraṇacitta សេចក្តីថា ចិត្តដែលមិនត្រូវនីវរណៈនោះបិទបាំង ព្រោះមិនមានសេចក្តីរាយមាយ ដោយការប្រាសចាកឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ។ ពាក្យថា Udaggacitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនរួញរា ដោយអំណាចនៃការផ្គងទុក ព្រោះប្រាសចាកថីនមិទ្ធៈ។ ពាក្យថា Pasannacitta សេចក្តីថា ចិត្តដែលចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ ព្រោះប្រាសចាកវិចិកិច្ឆា គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះចុះ។

เสยฺยถาปีติอาทินา อุปมาวเสน สีหสฺส กิเลสปฺปหานํ อริยมคฺคุปฺปาทนญฺจ ทสฺเสติ. อปคตกาฬกนฺติ วิคตกาฬกํ. สมฺมเทวาติ สุฏฺฐุเทว. รชนนฺติ นีลปีตโลหิตาทิรงฺคชาตํ. ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ คณฺเหยฺย, ปภสฺสรํ ภเวยฺย. ตสฺมึเยว อาสเนติ ตสฺสํเยว นิสชฺชายํ. เอเตนสฺส ลหุวิปสฺสกตา ติกฺขปญฺญตา สุขปฺปฏิปทขิปฺปาภิญฺญตา จ ทสฺสิตา โหติ. วิรชนฺติ อปายคมนียราครชาทีนํ วิคเมน วิรชํ. อนวเสสทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉามลาปคเมน วีตมลํ. ปฐมมคฺควชฺฌกิเลสรชาภาเวน วา วิรชํ. ปญฺจวิธทุสฺสีลฺยมลวิคเมน วีตมลํ. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถนฺติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ มคฺคญาณํ อสงฺขตธมฺมารมฺมณนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปฏิวิชฺฌนฺตนฺติ อสมฺโมหปฺปฏิเวธวเสน ปฏิวิชฺฌนฺตํ. เตนาห ‘‘กิจฺจวเสนา’’ติ. ตตฺริทํ อุปมาสํสนฺทนํ – วตฺถํ วิย จิตฺตํ, วตฺถสฺส อาคนฺตุกมเลหิ กิลิฏฺฐภาโว วิย จิตฺตสฺส ราคาทิมเลหิ สํกิลิฏฺฐภาโว, โธวนสิลาตลํ วิย อนุปุพฺพีกถา, อุทกํ วิย สทฺธา, อุทเกน [Pg.225] เตเมตฺวา อูสโคมยฉาริกขาเรหิ กาฬเก สมฺมทฺทิตฺวา วตฺถสฺส โธวนปฺปโยโค วิย สทฺธาสิเนเหน เตเมตฺวา เตเมตฺวา สติสมาธิปญฺญาหิ โทเส สิถิเล กตฺวา สุตาทิวิธินา จิตฺตสฺส โสธเน วีริยารมฺโภ. เตน ปโยเคน วตฺเถ กาฬกาปคโม วิย วีริยารมฺเภน กิเลสวิกฺขมฺภนํ, รงฺคชาตํ วิย อริยมคฺโค, เตน สุทฺธวตฺถสฺส ปภสฺสรภาโว วิย วิกฺขมฺภิตกิเลสสฺส จิตฺตสฺส มคฺเคน ปริโยทปนนฺติ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការលះបង់កិលេស និងការកើតឡើងនៃអរិយមគ្គរបស់ឧបាសក (សីហៈ) ដោយអំណាចនៃឧបមា ដោយពាក្យជាដើមថា «seyyathāpi» (ប្រៀបដូចជា...)។ ពាក្យថា Apagatakāḷakaṃ (មានស្នាមខ្មៅប្រាសចេញហើយ) សេចក្តីថា មានស្នាមខ្មៅប្រាសចេញហើយ។ ពាក្យថា Sammadeva (ដោយប្រពៃ) សេចក្តីថា យ៉ាងល្អណាស់។ ពាក្យថា Rajanaṃ (ទឹកជ្រលក់) សេចក្តីថា ទឹកជ្រលក់មានពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង និងពណ៌ក្រហមជាដើម។ ពាក្យថា Paṭiggaṇheyya (គប្បីទទួលយក) សេចក្តីថា គប្បីទទួលយក គឺគប្បីភ្លឺថ្លាឡើង។ ពាក្យថា Tasmiṃyeva āsane (លើអាសនៈនោះឯង) សេចក្តីថា ក្នុងខណៈអង្គុយនោះឯង។ ដោយពាក្យនេះ ភាពជាអ្នកមានវិបស្សនារហ័ស ភាពជាអ្នកមានបញ្ញាមុតស្រួច និងភាពជាអ្នកមានសុខប្បដិបទាខិប្បាភិញ្ញា (ការប្រតិបត្តិស្រួលនិងដឹងរហ័ស) របស់ឧបាសកនោះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងហើយ។ ពាក្យថា Virajaṃ (ប្រាសចាកធូលី) សេចក្តីថា ប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈជាដើមដែលជាហេតុនាំទៅកាន់អបាយ។ ពាក្យថា Vītamalaṃ (ប្រាសចាកមន្ទិល) សេចក្តីថា ប្រាសចាកមន្ទិលដោយការលះបង់មន្ទិលគឺទិដ្ឋិនិងវិចិកិច្ឆាមិនមានសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា Virajaṃ ព្រោះមិនមានធូលីគឺកិលេសដែលត្រូវលះដោយបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ឈ្មោះថា Vītamalaṃ ព្រោះប្រាសចាកមន្ទិលគឺទ្រុស្តសីល ៥ ប្រការ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលថា «ដើម្បីសម្តែងនូវអាការៈនៃការកើតឡើងនៃមគ្គនោះ»? ឆ្លើយថា លោកពោលពាក្យជាដើមថា «tañhi» (ព្រោះថា មគ្គនោះ...) សំដៅយកការចោទសួរថា «មគ្គញាណមានអសង្ខតធម៌ (ព្រះនិព្វាន) ជាអារម្មណ៍ មិនមែនឬ?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា paṭivijjhantaṃ (កាលចាក់ធ្លុះ) សេចក្តីថា ចាក់ធ្លុះដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃកិច្ច»។ ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាដូចតទៅនេះ៖ ចិត្តប្រៀបដូចជាសំពត់, ភាពសៅហ្មងនៃចិត្តដោយសារមន្ទិលមានរាគៈជាដើម ប្រៀបដូចជាភាពសៅហ្មងនៃសំពត់ដោយសារមន្ទិលដែលមកពីខាងក្រៅ, អនុបុព្វីកថា ប្រៀបដូចជាថ្មសម្រាប់បោកគក់, សទ្ធា ប្រៀបដូចជាទឹក, ការប្រឹងប្រែងព្យាយាមក្នុងការជម្រះចិត្តដោយវិធីមានការស្តាប់ជាដើម ដោយការធ្វើទោសទាំងឡាយឲ្យធូរស្រាលដោយសតិ សមាធិ និងបញ្ញា ក្រោយពីបានផ្សើមហើយៗដោយទឹកចិត្តគឺសទ្ធា ប្រៀបដូចជាការព្យាយាមបោកគក់សំពត់ ដោយការផ្សើមទឹក រួចញីស្នាមខ្មៅដោយដីស្អុយ លាមកគោ ផេះ និងទឹកអាល់កាឡាំង, ការសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកដោយការប្រឹងប្រែងព្យាយាម ប្រៀបដូចជាការជ្រះអស់ស្នាមខ្មៅអំពីសំពត់ដោយសារការបោកគក់នោះ, អរិយមគ្គ ប្រៀបដូចជាទឹកជ្រលក់, ការធ្វើចិត្តដែលសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកហើយឲ្យផូរផង់ដោយមគ្គ ប្រៀបដូចជាភាពភ្លឺថ្លានៃសំពត់ដ៏ស្អាតដោយសារទឹកជ្រលក់នោះ ដូច្នេះឯង។

‘‘ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ วตฺวา ทสฺสนํ นาม ญาณทสฺสนโต อญฺญมฺปิ อตฺถีติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปตฺตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. ปตฺติ นาม ญาณสมฺปตฺติโต อญฺญาปิ วิชฺชตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘วิทิตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. สา ปเนสา วิทิตธมฺมตา ธมฺเมสุ เอกเทเสนปิ โหตีติ นิปฺปเทสโต วิทิตภาวํ ทสฺเสตุํ. ‘‘ปริโยคาฬฺหธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. เตนสฺส สจฺจาภิสมฺโพธํเยว ทีเปติ. มคฺคญาณญฺหิ เอกาภิสมยวเสน ปริญฺญาทิกิจฺจํ สาเธนฺตํ นิปฺปเทเสน จตุสจฺจธมฺมํ สมนฺตโต โอคาฬฺหํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉาติ สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา อฏฺฐวตฺถุกา จ ติณฺณา นิตฺติณฺณา วิจิกิจฺฉา. วิคตา กถํกถาติ ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา วิคตา สมุจฺฉินฺนา กถํกถา. สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา ตปฺปฏิปกฺเขสุ สีลาทิคุเณสุ ปติฏฺฐิตตฺตา เวสารชฺชํ วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺโต. อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา น ปรํ ปจฺเจติ, น จสฺส ปโร ปจฺเจตพฺโพ อตฺถีติ อปรปฺปจฺจโย.

«ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ទិដ្ឋធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ឃើញហើយ) ព្រោះការឃើញឈ្មោះថា ក្រៅពីញាណទស្សនៈក៏មាន ដើម្បីការពារការយល់ឃើញនោះ ទើបត្រាស់ថា “បត្តធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ដល់ហើយ)។ ការដល់ ឈ្មោះថា ក្រៅពីញាណសម្បត្តិ ក៏មាន ដើម្បីបញ្ជាក់សេចក្តីប្លែកពីការដល់នោះ ទើបត្រាស់ថា “វិទិតធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ដឹងច្បាស់ហើយ)។ ក៏ឯភាពជាអ្នកមានធម៌ដឹងច្បាស់នោះ សូម្បីតែដោយចំណែកមួយនៃធម៌ទាំងឡាយក៏មាន ដើម្បីបង្ហាញភាពដែលដឹងច្បាស់ដោយមិនមានសេសសល់ ទើបត្រាស់ថា “បរិយោគាឡ្ហធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ចុះស៊ប់ហើយ)។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌នោះឯង។ ព្រោះថាមគ្គញាណ កាលសម្រេចកិច្ចមានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម ដោយអំណាចឯកាភិសម័យ ឈ្មោះថាចុះស៊ប់ក្នុងចតុសច្ចធម៌ដោយមិនមានសេសសល់ ជុំវិញទាំងអស់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “អរិយសច្ចធម៌ដែលបុគ្គលនោះឃើញហើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មោ”។ ពាក្យថា “តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ” (អ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យឆ្លងផុតហើយ) គឺសេចក្តីសង្ស័យមានវត្ថុ ១៦ និងវត្ថុ ៨ ដែលប្រៀបដូចជាផ្លូវកន្តារៈប្រកបដោយភ័យ ត្រូវបានឆ្លងផុត គឺឆ្លងរំលងបានហើយ។ ពាក្យថា “វិគតកថំកថោ” (អ្នកមានសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ប្រាសចេញហើយ) គឺសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ដែលមានប្រវត្តិកើតឡើងយ៉ាងនេះថា “យ៉ាងនេះហ្ន៎ ឬមិនមែនយ៉ាងនេះហ្ន៎” ជាដើម ត្រូវបានប្រាសចេញ គឺកាត់ផ្តាច់បានហើយ។ ព្រោះលះបង់បាបធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស និងព្រោះតាំងនៅក្នុងសីលាទិគុណដែលជាបដិបក្ខនឹងបាបធម៌ទាំងនោះ ទើបដល់នូវវេសារជ្ជៈ គឺភាពជាអ្នកក្លាហាន ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ។ ព្រោះខ្លួនឯងបានឃើញច្បាស់ដោយប្រចក្ស ទើបមិនជឿតាមអ្នកដទៃ និងមិនមានអ្នកដទៃដែលខ្លួនត្រូវជឿតាមឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា “អបរប្បច្ចយោ” (មិនមានអ្នកដទៃជាបច្ច័យ)។»

อุทฺทิสิตฺวา กตนฺติ อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวา มารณวเสน กตํ นิพฺพตฺติตํ มํสํ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ เอตฺถ กมฺม-สทฺโท กมฺมสาธโน อตีตกาลิโก จาติ อาห ‘‘อตฺตานํ ปฏิจฺจกต’’นฺติ. นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ ‘‘ปฏิจฺจ กมฺมํ ผุสตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๔.๗๕) วิย. นิมิตฺตกมฺมสฺสาติ นิมิตฺตภาเวน ลทฺธพฺพกมฺมสฺส. กรณวเสน ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสํ ปฏิจฺจกมฺมํ ยถา พุทฺธิ พุทฺธํ. ตํ เอตสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

«ពាក្យថា “ឧទ្ទិសិត្វា កតំ” (ធ្វើឧទ្ទិសចំពោះ) គឺសាច់ដែលគេធ្វើ គឺសម្លាប់ដោយឧទ្ទិសចំពោះខ្លួន។ ពាក្យថា “បដិច្ចកម្មំ” ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា “កម្ម” ជាកម្មសាធនៈ និងជាអតីតកាល ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ធ្វើអាស្រ័យចំពោះខ្លួន”។ នេះជាឈ្មោះនៃនិមិត្តកម្ម ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “បដិច្ច កម្មំ ផុសតិ” (អាស្រ័យកម្ម ទើបពាល់ត្រូវ) (ជា. ១.៤.៧៥)។ ពាក្យថា “និមិត្តកម្មស្ស” គឺកម្មដែលគប្បីបានដោយភាពជានិមិត្ត។ សាច់ដែលមានបដិច្ចកម្មក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃករណៈ ឈ្មោះថា បដិច្ចកម្ម ដូចជាពាក្យថា ពុទ្ធិ គឺពុទ្ធៈ (សេចក្តីដឹង គឺអ្នកដឹង)។ សេចក្តីដឹងនោះមានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធៈ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។»

สีหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយសីហសូត្រ ចប់ហើយ។»

๓-๔. อสฺสาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៤. «ការអធិប្បាយអស្សាជានីយសូត្រជាដើម»

๑๓-๑๔. ตติเย [Pg.226] สาเฐยฺยานีติ สฐตฺตานิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตานิ ปนสฺส สาเฐยฺยาทีนิ กายจิตฺตุชุกตาปฏิปกฺขภูตา โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอาการวิเสสา. ตตฺถ ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน ฐาตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว สปฺปฏิภยฏฺฐาเนว ฐสฺสามีติ น โหติ, วญฺจนาธิปฺปายภาวโต ฐาตุกามฏฺฐาเนเยว นิขาตตฺถมฺโภ วิย จตฺตาโร ปาเท นิจฺจาเลตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ สโฐ นาม, อิมสฺส สาเฐยฺยสฺส ปากฏกรณํ. ตถา ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน นิวตฺติตฺวา ขนฺธคตํ ปาเตตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว ปาเตสฺสามีติ น โหติ, ปาเตตุกามฏฺฐาเนเยว นิวตฺติตฺวา ปาเตติ, อยํ กูโฏ นาม. ยสฺส กาเลน วามโต, กาเลน ทกฺขิณโต, กาเลน อุชุมคฺเคเนว จ คนฺตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ยทิจฺฉกํ คนฺตุกามฏฺฐาเนเยว กาเลน วามโต, กาเลน ทกฺขิณโต, กาเลน อุชุมคฺคํ คจฺฉติ, ตถา เลณฺฑํ วา ปสฺสาวํ วา วิสฺสชฺเชตุกามสฺส อิทํ ฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ อากิณฺณมนุสฺสํ รมณียํ. อิมสฺมึ ฐาเน เอวรูปํ กาตุํ น ยุตฺตํ, ปุรโต คนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กโรติ, อยํ ชิมฺโห นาม. ยสฺส ปน กิสฺมิญฺจิ ฐาเน มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตตฺเถว เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามฏฺฐาเนเยว มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหติ, อยํ วงฺโก นาม. อิติ อิมํ จตุพฺพิธมฺปิ กิริยํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ยานิ โข ปนสฺส ตานิ สาเฐยฺยานิ…เป… อาวิกตฺตา โหตี’’ติ. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

១៣-១៤. «ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា “សាឋេយ្យានិ” គឺភាពជាអ្នកកុហក (ល្បិចកល)។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ក៏ឯសេចក្តីកុហកជាដើមទាំងនោះរបស់សេះនោះ គឺជារបៀបនៃការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេសនៃលោភសហគតចិត្តុប្បាទ ដែលជាបដិបក្ខនឹងភាពត្រង់នៃកាយនិងចិត្ត។ ក្នុងសេចក្តីកុហកជាដើមនោះ សេះណា កាលចង់ឈរក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយឈរក្នុងទីគួរឲ្យខ្លាចនោះឡើយ តែព្រោះមានបំណងចង់បញ្ឆោត វាក៏ឈរធ្មឹងមិនកម្រើកជើងទាំងបួន ដូចជាសសរដែលគេបោះចុះក្នុងដី ក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ឈរនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “សឋៈ” (អ្នកកុហក) នេះជាការធ្វើឲ្យប្រាកដនូវសេចក្តីកុហករបស់សេះនោះ។ ម៉្យាងទៀត សេះណា កាលចង់ត្រឡប់មកវិញហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងទីនោះឡើយ តែវាត្រឡប់មកវិញហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ទម្លាក់នោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “កូដៈ” (អ្នកកោងកាច)។ សេះណា កាលចង់ដើរទៅខាងឆ្វេងខ្លះ ខាងស្តាំខ្លះ តាមផ្លូវត្រង់ខ្លះ តាមពេលវេលា កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះឡើយ តែវាដើរទៅខាងឆ្វេងខ្លះ ខាងស្តាំខ្លះ តាមផ្លូវត្រង់ខ្លះ តាមតែចិត្តចង់ក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ទៅនោះឯង ម៉្យាងទៀត កាលវាចង់បន្ទោរបង់លាមក ឬនោម វាមិនគិតថា “ទីនេះជាទីដែលគេបោសសម្អាតស្អាតល្អ មានមនុស្សកុះករ គួរជាទីរីករាយ មិនគួរធ្វើការបន្ទោរបង់បែបនេះក្នុងទីនេះឡើយ អាត្មាអញនឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើក្នុងទីកំបាំង” នោះឡើយ តែវាធ្វើក្នុងទីនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “ជិម្ហៈ” (អ្នកវៀចវេរ)។ ចំណែកឯសេះណា កាលចង់វាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់មកវិញហើយឡើងកាន់ផ្លូវបញ្ច្រាសក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះឡើយ តែវាវាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់មកវិញហើយឡើងកាន់ផ្លូវបញ្ច្រាសក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ឡើងនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “វង្កៈ” (អ្នកកោង)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកកិរិយាទាំង ៤ ប្រការនេះឯង ទើបត្រាស់ថា “យានិ ខោ បនស្ស តានិ សាឋេយ្យានិ...បេ... អាវិកត្តា ហោតិ” (ក៏ល្បិចកលទាំងឡាយណា...បេ... ជាអ្នកធ្វើឲ្យប្រាកដ)។ ក្នុងសូត្រទី ៤ មិនមានសេចក្តីដែលត្រូវពោលឡើយ។»

อสฺสาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយអស្សាជានីយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។»

๕-๘. มลสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-៨. «ការអធិប្បាយមលសូត្រជាដើម»

๑๕-๑๘. ปญฺจเม (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๒๔๑) ยา กาจิ ปริยตฺติ วา สิปฺปํ วา ยสฺมา อสชฺฌายนฺตสฺส อนนุยุญฺชนฺตสฺส วินสฺสติ, นิรนฺตรํ วา น อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ‘‘อสชฺฌายมลา มนฺตา’’ติ [Pg.227] วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ฆราวาสํ วสนฺตสฺส อุฏฺฐายุฏฺฐาย ชิณฺณปฺปฏิสงฺขรณาทีนิ อกโรนฺตสฺส ฆรํ นาม วินสฺสติ, ตสฺมา ‘‘อนุฏฺฐานมลา ฆรา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา คิหิสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา โกสชฺชวเสน สรีรปฺปชคฺคนํ วา ปริกฺขารปฺปฏิชคฺคนํ วา อกโรนฺตสฺส กาโย ทุพฺพณฺโณ โหติ, ตสฺมา ‘‘มลํ วณฺณสฺส โกสชฺช’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน คาโว รกฺขนฺตสฺส ปมาทวเสน นิทฺทายนฺตสฺส วา กีฬนฺตสฺส วา ตา คาโว อติตฺถปกฺขนฺทนาทีหิ วา วาฬมิคโจราทิอุปทฺทเวน วา ปเรสํ สาลิกฺเขตฺตาทีนิ โอตริตฺวา ขาทนวเสน วา วินาสมาปชฺชนฺติ, สยมฺปิ ทณฺฑํ วา ปริภาสํ วา ปาปุณาติ, ปพฺพชิตํ วา ปน ฉทฺวาราทีนิ อรกฺขนฺตํ ปมาทวเสน กิเลสา โอตริตฺวา สาสนา จาเวนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปมาโท รกฺขโต มล’’นฺติ วุตฺตํ. โส หิสฺส วินาสาวเหน มลฏฺฐานิยตฺตา มลํ.

១៥-១៨. «ក្នុងសូត្រទី ៥ (ធម្មបទដ្ឋកថា ២.២៤១) ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “មន្តទាំងឡាយ មានការមិនស្វាធ្យាយជាមន្ទិល” ព្រោះថា បរិយត្តិ ឬសិល្បៈណាមួយ តែងវិនាសទៅ ឬមិនប្រាកដជានិច្ចកាល ដល់បុគ្គលដែលមិនស្វាធ្យាយ មិនប្រឹងប្រែងប្រកប។ ម៉្យាងទៀត ត្រាស់ថា “ផ្ទះទាំងឡាយ មានការមិនក្រោកប្រឹងប្រែងជាមន្ទិល” ព្រោះថា កាលបុគ្គលរស់នៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ មិនក្រោកឡើងជួសជុលផ្ទះដែលទ្រុឌទ្រោមជាដើម ផ្ទះនោះតែងវិនាសទៅ។ ត្រាស់ថា “សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ជាមន្ទិលនៃពណ៌សម្បុរ” ព្រោះថា កាលគ្រហស្ថ ឬបព្វជិត មិនថែទាំរាងកាយ ឬមិនថែទាំបរិក្ខារ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស រាងកាយតែងមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់។ ត្រាស់ថា “សេចក្តីប្រមាទ ជាមន្ទិលរបស់អ្នករក្សា” ព្រោះថា កាលបុគ្គលរក្សាហ្វូងគោ ដេកលក់ ឬលេងកម្សាន្តដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រមាទ ហ្វូងគោទាំងនោះតែងដល់នូវសេចក្តីវិនាស ដោយការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងកំពង់ទឹកដែលមិនមែនជាកំពង់ ឬដោយឧបទ្ទវៈមានសត្វសាហាវ និងចោរជាដើម ឬដោយការចុះទៅស៊ីស្រូវសាលីជាដើមរបស់អ្នកដទៃ ឯខ្លួនឯងក៏ត្រូវទទួលទណ្ឌកម្ម ឬការស្តីបន្ទោស ម៉្យាងទៀត កាលបព្វជិតមិនរក្សាទ្វារទាំង ៦ ជាដើម ពួកកិលេសតែងចូលមកគ្របដណ្តប់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រមាទ ហើយធ្វើឲ្យឃ្លាតចាកសាសនា។ ព្រោះសេចក្តីប្រមាទនោះ នាំមកនូវសេចក្តីវិនាស ទើបស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាមន្ទិល ឈ្មោះថា មន្ទិល។»

ทุจฺจริตนฺติ อติจาโร. อติจารินิญฺหิ อิตฺถึ สามิโกปิ เคหา นีหรติ, มาตาปิตูนํ สนฺติกํ คตมฺปิ ‘‘ตฺวํ กุลสฺส องฺคารภูตา, อกฺขีหิปิ น ทฏฺฐพฺพา’’ติ ตํ มาตาปิตโรปิ นีหรนฺติ, สา อนาถา วิจรนฺตี มหาทุกฺขํ ปาปุณาติ. เตนสฺสา ทุจฺจริตํ ‘‘มล’’นฺติ วุตฺตํ. ททโตติ ทายกสฺส. ยสฺส หิ เขตฺตกสนกาเล ‘‘อิมสฺมึ เขตฺเต สมฺปนฺเน สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวาปิ นิปฺผนฺเน สสฺเส มจฺเฉรํ อุปฺปชฺชิตฺวา จาคจิตฺตํ นิวาเรติ, โส มจฺเฉรวเสน จาคจิตฺเต อวิรุหนฺเต มนุสฺสสมฺปตฺติ, ทิพฺพสมฺปตฺติ, นิพฺพานสมฺปตฺตีติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย น ลภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘มจฺเฉรํ ททโต มล’’นฺติ. อญฺเญสุปิ เอวรูเปสุ เอเสว นโย. ปาปกา ธมฺมาติ อกุสลา ธมฺมา. เต ปน อิธโลเก ปรโลเก จ มลเมว. ตโตติ เหฏฺฐา วุตฺตมลโต. มลตรนฺติ อติเรกมลํ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

«ពាក្យថា “ទុច្ចរិតំ” (ការប្រព្រឹត្តអាក្រក់) គឺការប្រព្រឹត្តក្បត់ (ការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម)។ ព្រោះថា ស្ត្រីដែលប្រព្រឹត្តក្បត់ សូម្បីតែស្វាមីក៏បណ្តេញចេញពីផ្ទះ ទោះបីនាងទៅកាន់សំណាក់នៃមាតាបិតា មាតាបិតាក៏បណ្តេញនាងចេញដែរ ដោយពោលថា “នាងឯងជាធ្យូងកងនៃត្រកូល មិនគួរមើលសូម្បីតែដោយភ្នែកឡើយ” នាងនោះកាលដើរត្រឡប់ត្រឡិនគ្មានទីពឹង តែងដល់នូវទុក្ខយ៉ាងធំធេង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទុច្ចរិតរបស់នាង ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ជាមន្ទិល”។ ពាក្យថា “ទទតោ” គឺរបស់អ្នកឲ្យ (ទាយក)។ ព្រោះថា ទាយកណា ទោះបីគិតក្នុងពេលភ្ជួរស្រែថា “កាលបើស្រែនេះហុចផលហើយ អាត្មាអញនឹងប្រគេនសលាកភត្តជាដើម” ក៏ដោយ តែដល់ពេលស្រូវហុចផលហើយ សេចក្តីកំណាញ់កើតឡើង ក៏រារាំងចិត្តដែលចង់បរិច្ចាគនោះ ទាយកនោះ កាលចិត្តចង់បរិច្ចាគមិនលូតលាស់ឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីកំណាញ់ តែងមិនបាននូវសម្បត្តិ ៣ ប្រការ គឺមនុស្សសម្បត្តិ ទេវសម្បត្តិ និងនិព្វានសម្បត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “សេចក្តីកំណាញ់ ជាមន្ទិលរបស់អ្នកឲ្យ”។ ក្នុងទាយកដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា “បាបកា ធម្មា” គឺអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ អកុសលធម៌ទាំងនោះ តែងជាមន្ទិលពិតប្រាកដ ទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ។ ពាក្យថា “តតោ” គឺជាងមន្ទិលដែលពោលខាងក្រោម។ ពាក្យថា “មលតរំ” គឺមន្ទិលដ៏ក្រៃលែង។ សូត្រទី ៦ ជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។»

มลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយមលសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។»

๙. ปหาราทสุตฺตวณฺณนา

៩. «ការអធិប្បាយបហារាទសូត្រ»

๑๙. นวเม (อุทา. อฏฺฐ. ๔๕; สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๓๘๔) อสุราติ เทวา วิย น สุรนฺติ น กีฬนฺติ น วิโรจนฺตีติ อสุรา. สุรา นาม เทวา, เตสํ ปฏิปกฺขาติ วา อสุรา, เวปจิตฺติปหาราทาทโย[Pg.228]. เตสํ ภวนํ สิเนรุสฺส เหฏฺฐาภาเค. เต ตตฺถ ปวิสนฺตา นิกฺขมนฺตา สิเนรุปาเท มณฺฑปาทีนิ นิมฺมินิตฺวา กีฬนฺตา อภิรมนฺติ. สา ตตฺถ เตสํ อภิรติ. อิเม คุเณ ทิสฺวาติ อาห ‘‘เย ทิสฺวา ทิสฺวา อสุรา มหาสมุทฺเท อภิรมนฺตี’’ติ.

១៩. «ក្នុងសូត្រទី ៩ (ឧទានដ្ឋកថា ៤៥, សារត្ថទីបនីដីកា ចូឡវគ្គ ៣.៣៨៤) ពាក្យថា “អសុរា” គឺពួកដែលមិនរុងរឿង មិនលេងកម្សាន្ត មិនភ្លឺស្វាង ដូចជាពួកទេវតា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អសុរៈ។ ម៉្យាងទៀត ពួកទេវតា ឈ្មោះថា សុរៈ ពួកដែលជាបដិបក្ខនឹងពួកទេវតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា អសុរៈ មានវេបចិត្តិអសុរិន្ទ និងបហារាទអសុរិន្ទជាដើម។ លំនៅរបស់ពួកអសុរៈទាំងនោះ នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃភ្នំសិនេរុ។ ពួកអសុរៈទាំងនោះ កាលចូលទៅ និងចេញមកក្នុងទីនោះ តែងនិម្មិតមណ្ឌបជាដើមនៅទៀបជើងភ្នំសិនេរុ ហើយលេងកម្សាន្ត រីករាយយ៉ាងខ្លាំង។ នោះជាការត្រេកអររបស់ពួកអសុរៈទាំងនោះក្នុងទីនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការឃើញគុណទាំងឡាយនេះ ទើបត្រាស់ថា “ពួកអសុរៈ ឃើញហើយៗ តែងត្រេកអរក្នុងមហាសមុទ្រ”។»

ยสฺมา โลกิยา ชมฺพุทีโป, หิมวา ตตฺถ ปติฏฺฐิตสมุทฺททหปพฺพตา ตปฺปภวา นทิโยติ เอเตสุ ยํ ยํ น มนุสฺสโคจรํ, ตตฺถ สยํ สมฺมูฬฺหา อญฺเญปิ สมฺโมหยนฺติ, ตสฺมา ตตฺถ สมฺโมหวิธมนตฺถํ ‘‘อยํ ตาว ชมฺพุทีโป’’ติอาทิ อารทฺธํ. ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ อายามโต วิตฺถารโต จาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ ตทุปโภคิสตฺตานํ ปุญฺญกฺขเยน. สุนฺทรทสฺสนํ กูฏนฺติ สุทสฺสนกูฏํ, ยํ โลเก ‘‘เหมกูฏ’’นฺติ วุจฺจติ. มูลคนฺโธ กาลานุสาริยาทิ. สารคนฺโธ จนฺทนาทิ. เผคฺคุคนฺโธ สลลาทิ. ตจคนฺโธ ลวงฺคาทิ. ปปฏิกาคนฺโธ กปิตฺถาทิ. รสคนฺโธ สชฺชุลสาทิ. ปตฺตคนฺโธ ตมาลหิริเวราทิ. ปุปฺผคนฺโธ นาคกุสุมาทิ. ผลคนฺโธ ชาติผลาทิ. คนฺธคนฺโธ สพฺเพสํ คนฺธานํ คนฺโธ. ‘‘สพฺพานิ ปุถุลโต ปญฺญาส โยชนานิ, อายามโต ปน อุพฺเพธโต วิย ทฺวิโยชนสตาเนวา’’ติ วทนฺติ.

«ព្រោះថាមនុស្សលោកទាំងឡាយ តែងវង្វេងខ្លួនឯង និងធ្វើឲ្យអ្នកដទៃវង្វេងផង ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានជម្ពូទ្វីប ព្រៃហេមពាន្ត មហាសមុទ្រ ស្រះ ភ្នំដែលតាំងនៅក្នុងព្រៃនោះ និងទន្លេទាំងឡាយដែលហូរចេញពីព្រៃនោះ ក្នុងចំណែកណាដែលមិនមែនជាទីត្រាច់ទៅរបស់មនុស្ស ហេតុនោះ ដើម្បីកម្ចាត់សេចក្តីវង្វេងក្នុងទីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបផ្តើមពាក្យថា “អយំ តាវ ជម្ពូទីបោ” (នេះជាជម្ពូទ្វីបជាមុនសិន) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ជម្ពូទ្វីបនោះ មានប្រមាណ ១០,០០០ យោជន៍ ទាំងបណ្តោយនិងទទឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “តត្ថ” (ក្នុងជម្ពូទ្វីបនោះ)។ ពាក្យថា “លិចលង់ដោយទឹក” គឺព្រោះការអស់ទៅនៃបុណ្យរបស់សត្វទាំងឡាយដែលប្រើប្រាស់ទឹកនោះ។ កំពូលភ្នំដែលមានទិដ្ឋភាពល្អប្រណីត ឈ្មោះថា សុទស្សនកូដ ដែលក្នុងលោកហៅថា “ហេមកូដ” (កំពូលភ្នំមាស)។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីឫស គឺឈើកាលានុសារីជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីខ្លឹម គឺខ្លឹមចន្ទន៍ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីក្រពាស គឺឈើសលឡៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីសម្បក គឺផ្កាក្លាំពូជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីក្រមរ គឺផ្លែខ្វិតជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីជ័រ គឺជ័រឈើសជ្ជុលសៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីស្លឹក គឺស្លឹកតមាលៈ និងស្លឹកហិរិវេរៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីផ្កា គឺផ្កាចម្ប៉ា (ផ្កាខ្ទឹង) ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីផ្លែ គឺផ្លែចន្ទន៍ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីគ្រឿងក្រអូប គឺក្លិនក្រអូបនៃគ្រឿងក្រអូបទាំងអស់។ ពួកអាចារ្យពោលថា “ភ្នំទាំងអស់នោះ មានទទឹង ៥០ យោជន៍ តែមានបណ្តោយ និងកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ យោជន៍”។»

มโนหรสิลาตลานีติ รตนมยตฺตา มนุญฺญโสปานสิลาตลานิ. สุปฏิยตฺตานีติ ตทุปโภคิสตฺตานํ สาธารณกมฺมุนาว สุฏฺฐุ ปฏิยตฺตานิ สุสณฺฐิตานิ โหนฺติ. มจฺฉกจฺฉปาทีนิ อุทกํ มลํ กโรนฺติ, ตทภาวโต ผลิกสทิสนิมฺมโลทกานิ. ติริยโต ทีฆํ อุคฺคตกูฏนฺติ ‘‘ติรจฺฉานปพฺพต’’นฺติ อาห. ปุริมานิ นามโคตฺตานีติ เอตฺถ นที นินฺนคาติอาทิกํ โคตฺตํ, คงฺคา ยมุนาติอาทิกํ นามํ.

«ពាក្យថា “មនោហរសិលាតលានិ” (ផែនថ្មគួរឲ្យត្រេកអរ) គឺផែនថ្មដែលមានជណ្តើរគួរឲ្យត្រេកអរ ព្រោះធ្វើដោយរតនៈ។ ពាក្យថា “សុបដិយត្តានិ” (ដែលគេចាត់ចែងល្អហើយ) គឺដែលចាត់ចែង និងតាំងនៅល្អហើយ ដោយអំណាចកម្មរួមគ្នានៃសត្វទាំងឡាយដែលប្រើប្រាស់ទីនោះឯង។ ពួកត្រី និងអណ្តើកជាដើម តែងធ្វើឲ្យទឹកល្អក់ ក៏ឯទឹកទាំងឡាយនោះ មានទឹកថ្លាដូចជាកែវផលិក ព្រោះមិនមានពួកត្រីនិងអណ្តើកទាំងនោះឡើយ។ កំពូលភ្នំដែលខ្ពស់វែងទទឹង ហៅថា “តិរច្ឆានបព្វតៈ” (ភ្នំទទឹង)។ ពាក្យថា “នាមនិងគោត្រពីមុន” ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា នទី (ទន្លេ) និន្នគា (ស្ទឹង) ជាដើម ជាគោត្រ ពាក្យថា គង្គា យមុនា ជាដើម ជាឈ្មោះ។»

สวมานาติ สนฺทมานา. ปูรตฺตนฺติ ปุณฺณภาโว. มสารคลฺลํ ‘‘จิตฺตผลิก’’นฺติปิ วทนฺติ. มหตํ ภูตานนฺติ มหนฺตานํ สตฺตานํ. ติมี ติมิงฺคลา ติมิติมิงฺคลาติ ติสฺโส มจฺฉชาติโย. ติมึ คิลนสมตฺถา ติมิงฺคลา. ติมิญฺจ ติมิงฺคลญฺจ คิลนสมตฺถา ติมิติมิงฺคลาติ วทนฺติ.

«ពាក្យថា “savamānā” គឺហូរទៅ។ ពាក្យថា “បូរត្តំ” គឺភាពពេញប្រៀប។ ត្បូងមសារគល្លៈ ពួកអាចារ្យហៅថា “ចិត្តផលិកៈ” (កែវផលិកមានពណ៌ផ្សេងៗ) ក៏មាន។ ពាក្យថា “មហតំ ភូតានំ” គឺរបស់សត្វធំៗ។ ត្រីឈ្មោះ តិមិ តិមិង្គលៈ និងតិមិតិមិង្គលៈ គឺពូជត្រី ៣ ប្រភេទ។ ត្រីដែលអាចលេបត្រីតិមិបាន ឈ្មោះថា តិមិង្គលៈ។ ត្រីដែលអាចលេបទាំងត្រីតិមិ និងត្រីតិមិង្គលៈបាន ឈ្មោះថា តិមិតិមិង្គលៈ នេះជាពាក្យដែលពួកអាចារ្យពោលទុក។»

มม [Pg.229] สาวกาติ โสตาปนฺนาทิเก อริยปุคฺคเล สนฺธาย วทติ. น สํวสตีติ อุโปสถกมฺมาทิวเสน สํวาสํ น กโรติ. อุกฺขิปตีติ อปเนติ. วิมุตฺติรโสติ กิเลเสหิ วิมุจฺจนรโส. สพฺพา หิ สาสนสมฺปตฺติ ยาวเทว อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตสฺส วิมุตฺติอตฺถา.

«ពាក្យថា “សាវ័ករបស់តថាគត” ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអរិយបុគ្គលមានព្រះសោតាបន្នជាដើម ទើបត្រាស់។ ពាក្យថា “មិនរួមរស់ជាមួយ” គឺមិនធ្វើសង្ឃកម្មមានឧបោសថកម្មជាដើមរួមគ្នា។ ពាក្យថា “ញាំង...ឲ្យខ្ទាតចេញ” គឺកម្ចាត់ចេញ។ ពាក្យថា “វិមុត្តិរស” គឺរសនៃការរួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ។ ព្រោះថាសម្បត្តិក្នុងសាសនាទាំងអស់ មានប្រយោជន៍ត្រឹមតែការរួចផុតនៃចិត្តចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំប៉ុណ្ណោះ។»

รตนานีติ รติชนนฏฺเฐน รตนานิ. สติปฏฺฐานาทโย หิ ภาวิยมานา ปุพฺพภาเคปิ อนปฺปกํ ปีติปาโมชฺชํ นิพฺพตฺเตนฺติ, ปเคว อปรภาเค. วุตฺตญฺเหตํ –

ពាក្យថា រតនៈ ទាំងឡាយ គឺព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម កាលបើបុគ្គលចម្រើនហើយ សូម្បីក្នុងចំណែកខាងដើម ក៏ញ៉ាំងបីតិនិងបាមោជ្ជៈមិនតិចឲ្យកើតឡើង នឹងពោលទៅថ្វីដល់ទៅក្នុងចំណែកខាងចុង។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔) –

«ក្នុងកាលណាៗ យោគាវចរពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងកាលនោះ យោគាវចរនោះរមែងបាននូវបីតិនិងបាមោជ្ជៈ បីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះជាលក្ខណៈនៃព្រះនិព្វាន (អមតៈ) របស់បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់»។

โลกิยรตนนิพฺพตฺตํ ปน ปีติปาโมชฺชํ น ตสฺส กลภาคมฺปิ อคฺฆติ. อปิจ –

ចំណែកឯបីតិនិងបាមោជ្ជៈដែលកើតអំពីលោកិយរតនៈ មិនមានតម្លៃសូម្បីតែមួយចំណែកតូច (មួយចំណែកក្នុងដប់ប្រាំមួយចំណែក) នៃបីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះឡើយ។ មួយវិញទៀត៖

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนนฺติ ปวุจฺจติ’’. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๒๒๓;

ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖;

มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐);

«វត្ថុណាដែលគេធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង១ មានតម្លៃច្រើន១ រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន១ ការឃើញបានដោយកម្រ១ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់សត្វដ៏ឧត្តម១ វត្ថុនោះលោកហៅថា រតនៈ»។

ยทิ จ จิตฺตีกตาทิภาเวน รตนํ นาม โหติ, สติปฏฺฐานาทีนํเยว ภูตโต รตนภาโว. โพธิปกฺขิยธมฺมานญฺหิ โส อานุภาโว, ยํ สาวกา สาวกปารมิญาณํ, ปจฺเจกพุทฺธา ปจฺเจกโพธิญาณํ, สมฺมาสมฺพุทฺธา สมฺมาสมฺโพธึ อธิคจฺฉนฺติ อาสนฺนการณตฺตา. อาสนฺนการณญฺหิ ทานาทิอุปนิสฺสโยติ เอวํ รติชนนฏฺเฐน จิตฺตีกตาทิอตฺเถน จ รตนภาโว โพธิปกฺขิยธมฺมานํ สาติสโย. เตน วุตฺตํ ‘‘ตตฺริมานิ รตนานิ, เสยฺยถิทํ. จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ.

ប្រសិនបើវត្ថុឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះភាពជាវត្ថុដែលគេធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាដើមមែននោះ ភាពជារតនៈពិតប្រាកដ រមែងមានដល់ធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា នេះជាអានុភាពនៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ដែលជាហេតុជិតដិត ញ៉ាំងព្រះសាវ័កទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវសាវកបារមីញាណ ញ៉ាំងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវបច្ចេកពោធិញាណ និងញ៉ាំងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវសម្មាសម្ពោធិញាណ។ ព្រោះថា ឧបនិស្ស័យមានទានជាដើម ជាហេតុជិតដិត យ៉ាងនេះ ភាពជារតនៈដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង និងដោយអត្ថមានការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាដើម នៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ទើបជាគុណជាតិដ៏ក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ រតនៈទាំងឡាយនេះមាននៅ គឺ សតិបដ្ឋាន ៤» ជាដើម។

ตตฺถ อารมฺมเณ โอกฺกนฺติตฺวา อุปฏฺฐานฏฺเฐน อุปฏฺฐานํ, สติเยว อุปฏฺฐานนฺติ สติปฏฺฐานํ. อารมฺมณสฺส ปน กายาทิวเสน จตุพฺพิธตฺตา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ. ตถา หิ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตสญฺญานํ ปหานโต อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตภาวคฺคหณโต จ เนสํ กายานุปสฺสนาทิภาโว วิภตฺโต.

ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងនោះ ធម៌ដែលឈ្មោះថា ឧបដ្ឋានៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចូលទៅតាំងនៅខ្ជាប់ខ្ជួនក្នុងអារម្មណ៍ សតិនោះឯងជាឧបដ្ឋានៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះអារម្មណ៍មាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកាយជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សតិបដ្ឋាន ៤»។ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះការលះបង់នូវសុភសញ្ញា សុខសញ្ញា និច្ចសញ្ញា និងអត្តសញ្ញា ក្នុងកាយ វេទនា ចិត្ត និងធម៌ទាំងឡាយ ហើយកាន់យកនូវភាពជាអសុភៈ ទុក្ខៈ អនិច្ចៈ និងអនត្តា ភាពជាកាយានុបស្សនាជាដើម នៃសតិបដ្ឋានទាំងនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ចែកទុកហើយ។

สมฺมา ปทหนฺติ เอเตน, สยํ วา สมฺมา ปทหติ, ปสตฺถํ สุนฺทรํ วา ปทหนฺตีติ สมฺมปฺปธานํ, ปุคฺคลสฺส วา สมฺมเทว ปธานภาวกรณโต สมฺมปฺปธานํ [Pg.230] วีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตมฺปิ อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ อนุปฺปาทนปฺปหานวเสน อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทนฏฺฐาปนวเสน จ จตุกิจฺจสาธกตฺตา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ติ.

ពួកបុគ្គលរមែងព្យាយាមដោយប្រពៃដោយធម៌នេះ ឬថា ធម៌នោះឯងរមែងព្យាយាមដោយប្រពៃ ឬថា ពួកបុគ្គលរមែងព្យាយាមនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ ឬធម៌ដ៏ល្អ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សម្មប្បធាន ម៉្យាងទៀត ព្រោះធ្វើនូវភាពជាអ្នកព្យាយាមដោយប្រពៃនៃបុគ្គល ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សម្មប្បធាន នេះជាឈ្មោះនៃវីរិយៈ។ សូម្បីសម្មប្បធាននោះ ព្រោះជាធម៌សម្រេចកិច្ច ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការមិនឲ្យកើតឡើង និងការលះបង់នូវអកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតនិងដែលកើតឡើងហើយ និងដោយអំណាចនៃការឲ្យកើតឡើង និងការតម្កល់ទុកនូវកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតនិងដែលកើតឡើងហើយ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សម្មប្បធាន ៤»។

อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, สมิชฺฌติ นิปฺผชฺชตีติ อตฺโถ. อิชฺฌนฺติ วา ตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ. อิติ ปฐเมน อตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโทติ อิทฺธิปาโท, อิทฺธิโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. ทุติเยน อตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท ปติฏฺฐา อธิคมุปาโยติ อิทฺธิปาโท. เตน หิ อุปรูปริวิเสสสงฺขาตํ อิทฺธึ ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ. สฺวายํ อิทฺธิปาโท ยสฺมา ฉนฺทาทิเก จตฺตาโร อธิปติธมฺเม ธุเร เชฏฺฐเก กตฺวา นิพฺพตฺตียติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา’’ติ.

ធម៌ណាដែលរមែងសម្រេច ធម៌នោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិ សេចក្តីថា រមែងសម្រេចជាប្រយោជន៍ ឬរមែងសម្រេចផល។ ម៉្យាងទៀត សត្វទាំងឡាយរមែងសម្រេច គឺមានសេចក្តីចម្រើន ដល់នូវភាពដ៏ក្រៃលែងដោយធម៌នោះ ហេតុនោះធម៌នោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិ។ ក្នុងអត្ថទីមួយយ៉ាងនេះ ឥទ្ធិហ្នឹងឯងជាបាទ (ចំណែក) ហេតុនោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ សេចក្តីថា ជាចំណែកនៃឥទ្ធិ។ ក្នុងអត្ថទីពីរ ធម៌ដែលជាបាទ ជាទីតាំង ជាឧបាយនៃការសម្រេចនូវឥទ្ធិ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ។ ព្រោះថា ពួកបុគ្គលរមែងដល់ គឺសម្រេចនូវឥទ្ធិដែលពោលគឺគុណវិសេសដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ ដោយឥទ្ធិបាទនោះ។ ឥទ្ធិបាទនោះ ព្រោះកើតឡើងដោយធ្វើនូវអធិបតីធម៌ ៤ យ៉ាង មានឆន្ទៈជាដើម ឲ្យជាប្រធាន ជាធំ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ឥទ្ធិបាទ ៤»។

ปญฺจินฺทฺริยานีติ สทฺธาทีนิ ปญฺจ อินฺทฺริยานิ. ตตฺถ อสฺสทฺธิยํ อภิภวิตฺวา อธิโมกฺขลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ สทฺธินฺทฺริยํ. โกสชฺชํ อภิภวิตฺวา ปคฺคหลกฺขเณ, ปมาทํ อภิภวิตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขเณ, วิกฺเขปํ อภิภวิตฺวา อวิกฺเขปลกฺขเณ, อญฺญาณํ อภิภวิตฺวา ทสฺสนลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ ปญฺญินฺทฺริยํ.

ពាក្យថា ឥន្ទ្រិយ ៥ គឺ ឥន្ទ្រិយ ៥ មានសទ្ធាជាដើម។ ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងនោះ ធម៌ដែលគ្របសង្កត់នូវសេចក្តីមិនជឿ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការជឿស៊ប់ ឈ្មោះថា សទ្ធិន្ទ្រិយ។ ធម៌ដែលគ្របសង្កត់នូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការផ្គងទុក (គឺវីរិយិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីប្រមាទ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការតាំងមាំ (គឺសតិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីរាយមាយ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការមិនរាយមាយ (គឺសមាធិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីមិនដឹង ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការឃើញច្បាស់ ឈ្មោះថា បញ្ញិន្ទ្រិយ។

ตานิเยว อสฺสทฺธิยาทีหิ อนภิภวนียโต อกมฺปิยฏฺเฐน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวน จ พลานิ เวทิตพฺพานิ.

ឥន្ទ្រិយទាំងនោះឯង ព្រោះភាពជាធម៌ដែលសេចក្តីមិនជឿជាដើមមិនអាចគ្របសង្កត់បាន ដោយអត្ថថាមិនកម្រើក និងដោយភាពជាធម៌មាំមួនក្នុងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ គប្បីដឹងថាជា ពលៈ ទាំងឡាយ។

สตฺต โพชฺฌงฺคาติ โพธิยา, โพธิสฺส วา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา. ยา หิ เอสา ธมฺมสามคฺคี ยาย โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทีนํ อเนเกสํ อุปทฺทวานํ ปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌติ, กิเลสนิทฺทาย วุฏฺฐหติ, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา องฺคาติปิ โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิย. โยเปส วุตฺตปฺปการาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโก ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส โพธิสฺส องฺคาติปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย. เตนาหุ โปราณา ‘‘พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๔๖๖; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๘๒; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๗). ‘‘โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๒.๑๗) นเยนปิ โพชฺฌงฺคตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា ពោជ្ឈង្គ ៧ គឺ អង្គនៃពោធិ (ការត្រាស់ដឹង) ឬថា អង្គនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ព្រោះថា ធម៌សាមគ្គីណា ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ ជាធម៌ផ្ទុយនឹងឧបទ្ទវៈជាច្រើន មានការរួញរា ការរាយមាយ ការតាំងនៅ ការប្រឹងប្រែង ការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគនិងអត្តកិលមថានុយោគ និងការប្រកាន់ស្អិតនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិងសស្សតទិដ្ឋិជាដើម ដែលធម៌សាមគ្គីនោះពោលគឺ សតិ ធម្មវិចយៈ វីរិយៈ បីតិ បស្សទ្ធិ សមាធិ និងឧបេក្ខា ដែលជាហេតុនាំឲ្យអរិយសាវ័កត្រាស់ដឹង ភ្ញាក់រលឹកពីសេចក្តីលង់លក់គឺកិលេស ចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ច ៤ ឬធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ធម៌សាមគ្គីនោះ លោកហៅថា «ពោធិ»។ អង្គទាំងឡាយនៃពោធិដែលពោលគឺធម៌សាមគ្គីនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាអង្គឈាន និងអង្គមគ្គជាដើម។ ម៉្យាងទៀត អរិយសាវ័កណាដែលត្រាស់ដឹងដោយធម៌សាមគ្គីមានប្រការដែលពោលហើយនោះ អរិយសាវ័កនោះ លោកហៅថា «ពោធិ»។ អង្គទាំងឡាយនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹងនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាអង្គនៃសេនា និងអង្គនៃរថជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា «អង្គទាំងឡាយនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ»។ គប្បីដឹងអត្ថនៃពោជ្ឈង្គ សូម្បីដោយន័យជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ»។

อริโย [Pg.231] อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ ตํตํมคฺควชฺเฌหิ กิเลเสหิ อารกตฺตา, อริยภาวกรตฺตา, อริยผลปฺปฏิลาภกรตฺตา จ อริโย. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ อสฺส อตฺถิ, อฏฺฐ องฺคานิเยว วา อฏฺฐงฺคิโก. มาเรนฺโต กิเลเส คจฺฉติ นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ, สยํ วา นิพฺพานํ มคฺคตีติ มคฺโคติ เอวเมเตสํ สติปฏฺฐานาทีนํ อตฺถวิภาโค เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ គឺ ឈ្មោះថា អរិយៈ ព្រោះឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះដោយមគ្គនោះៗ១ ព្រោះធ្វើឲ្យទៅជាព្រះអរិយៈ១ ព្រោះញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបានសម្រេចនូវអរិយផល១។ មគ្គណាមានអង្គ ៨ មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម មគ្គនោះឈ្មោះថា អដ្ឋង្គិកៈ ឬថា មគ្គនោះឯងមានអង្គ ៨ ហេតុនោះឈ្មោះថា អដ្ឋង្គិកៈ។ មគ្គដែលសម្លាប់នូវកិលេសទាំងឡាយហើយទៅ (កាន់ព្រះនិព្វាន) ឬថា ពួកបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាព្រះនិព្វានរមែងស្វែងរក ឬថា មគ្គនោះឯងរមែងស្វែងរកនូវព្រះនិព្វាន ហេតុនោះឈ្មោះថា មគ្គ គប្បីដឹងការចែកអត្ថនៃធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម យ៉ាងនេះចុះ។

โสตาปนฺโนติ มคฺคสงฺขาตํ โสตํ อาปชฺชิตฺวา ปาปุณิตฺวา ฐิโต, โสตาปตฺติผลฏฺโฐติ อตฺโถ. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโนติ โสตาปตฺติผลสฺส อตฺตปจฺจกฺขกรณาย ปฏิปชฺชมาโน ปฐมมคฺคฏฺโฐ, โย อฏฺฐมโกติปิ วุจฺจติ. สกทาคามีติ สกิเทว อิมํ โลกํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อาคมนสีโล ทุติยผลฏฺโฐ. อนาคามีติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน กามโลกํ อนาคมนสีโล ตติยผลฏฺโฐ. โย ปน สทฺธานุสารี ธมฺมานุสารี เอกพีชีติเอวมาทิโก อริยปุคฺคลวิภาโค, โส เอเตสํเยว ปเภโทติ. เสสํ วุตฺตนยสทิสเมว.

ពាក្យថា សោតាបន្នៈ គឺ បុគ្គលអ្នកចូលទៅដល់ គឺសម្រេចនូវខ្សែទឹកពោលគឺមគ្គហើយតាំងនៅ សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល។ ពាក្យថា បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល គឺ បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើសោតាបត្តិផលឲ្យប្រចក្សចំពោះខ្លួន គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) ដែលលោកហៅថា អដ្ឋមកបុគ្គល ផងដែរ។ ពាក្យថា សកទាគាមី គឺ បុគ្គលអ្នកមានសភាពមកកាន់លោកនេះតែម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងទុតិយផល (សកទាគាមិផល)។ ពាក្យថា អនាគាមី គឺ បុគ្គលអ្នកមានសភាពមិនត្រឡប់មកកាន់កាមលោកវិញ ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងតតិយផល (អនាគាមិផល)។ ចំណែកឯការបែងចែកអរិយបុគ្គល មានសទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី និងឯកពីជិជាដើមណា ការបែងចែកនោះ ក៏ជាចំណែកនៃបុគ្គលទាំងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

ปหาราทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយបហារាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

១០. សេចក្តីអធិប្បាយឧបោសថសូត្រ

๒๐. ทสเม ตทหุโปสเถติ (อุทา. อฏฺฐ. ๔๕; สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๓๘๓) ตสฺมึ อุโปสถทิวสภูเต อหนิ. อุโปสถกรณตฺถายาติ โอวาทปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตุํ. อุทฺธสฺตํ อรุณนฺติ อรุณุคฺคมนํ. อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺขนฺติ เถโร ภควนฺตํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ ยาจิ. ตสฺมึ กาเล ‘‘น, ภิกฺขเว, อนุโปสเถ อุโปสโถ กาตพฺโพ’’ติ (มหาว. ๑๓๖) สิกฺขาปทสฺส อปญฺญตฺตตฺตา. กสฺมา ปน ภควา ติยามรตฺตึ วีตินาเมสิ? ตโต ปฏฺฐาย โอวาทปาติโมกฺขํ อนุทฺทิสิตุกาโม ตสฺส วตฺถุํ ปากฏํ กาตุํ. อทฺทสาติ กถํ อทฺทส? อตฺตโน เจโตปริยญาเณน ตสฺสํ ปริสติ ภิกฺขูนํ จิตฺตานิ ปริชานนฺโต ตสฺส ทุสฺสีลสฺส จิตฺตํ ปสฺสิ. ยสฺมา ปน จิตฺเต ทิฏฺเฐ ตํสมงฺคีปุคฺคโล ทิฏฺโฐ นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘อทฺทสา โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน [Pg.232] ตํ ปุคฺคลํ ทุสฺสีล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยเถว หิ อนาคเต สตฺตสุ ทิวเสสุ ปวตฺตํ ปเรสํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณลาภี ชานาติ, เอวํ อตีเตปีติ. มชฺเฌ ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนนฺติ สงฺฆปริยาปนฺโน วิย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺโต นิสินฺนํ. ทิฏฺโฐสีติ อยํ น ปกตตฺโตติ ภควตา ทิฏฺโฐ อสิ. ยสฺมา จ เอวํ ทิฏฺโฐ, ตสฺมา นตฺถิ เต ตว ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกกมฺมาทิสํวาโส. ยสฺมา ปน โส สํวาโส ตว นตฺถิ, ตสฺมา อุฏฺเฐหิ, อาวุโสติ เอวเมตฺถ ปทโยชนา เวทิตพฺพา.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា tadahuposathe គឺ ក្នុងថ្ងៃដែលជាថ្ងៃឧបោសថនោះ។ ពាក្យថា Uposathakaraṇatthāya គឺ ដើម្បីសម្តែងនូវឱវាទបាតិមោក្ខ។ ពាក្យថា Uddhastaṃ aruṇaṃ គឺ ការរះឡើងនៃអរុណ។ ពាក្យថា Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ គឺ ព្រះថេរៈបានអារាធនាព្រះមានព្រះភាគដើម្បីសម្តែងនូវបាតិមោក្ខ។ ព្រោះក្នុងកាលនោះ សិក្ខាបទថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុមិនគប្បីធ្វើឧបោសថក្នុងថ្ងៃដែលមិនមែនជាថ្ងៃឧបោសថឡើយ» ព្រះមានព្រះភាគមិនទាន់ទ្រង់បញ្ញត្តនៅឡើយ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងរាត្រីមានយាមបីឲ្យកន្លងទៅ? ព្រោះព្រះអង្គមិនប្រាថ្នានឹងសម្តែងឱវាទបាតិមោក្ខតាំងពីពេលនោះទៅ ដើម្បីធ្វើរឿងនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Addasā សួរថា ឃើញដូចម្តេច? គឺព្រះថេរៈកាលដឹងច្បាស់នូវចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងបរិស័ទនោះ ដោយចេតោបរិយញាណរបស់ខ្លួន ក៏បានឃើញចិត្តរបស់ភិក្ខុទ្រុស្តសីលនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះកាលបើឃើញចិត្តហើយ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយចិត្តនោះ ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ បានឃើញនូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ» ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកបានចេតោបរិយញាណ រមែងដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងថ្ងៃទាំង ៧ ក្នុងអនាគតយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងអតីតក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnaṃ គឺ អង្គុយក្នុងកណ្តាលភិក្ខុសង្ឃ ហាក់ដូចជាភិក្ខុដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃ។ ពាក្យថា Diṭṭhosi គឺ ភិក្ខុនេះមិនមែនជាអ្នកមានសីលជាប្រក្រតីទេ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញហើយ។ ហើយព្រោះទ្រង់ឃើញយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ការនៅរួមគ្នាមានសង្ឃកម្មជាមួយគ្នាជាដើម របស់ភិក្ខុនោះជាមួយនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ ទើបមិនមាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះការនៅរួមគ្នានោះមិនមានដល់អ្នក ព្រោះហេតុនោះ នែអាវុសោ ចូរអ្នកក្រោកឡើងចុះ គប្បីដឹងការភ្ជាប់បទក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះចុះ។

ตติยมฺปิ โข โส ปุคฺคโล ตุณฺหี อโหสีติ อเนกวารํ วตฺวาปิ ‘‘เถโร สยเมว นิพฺพินฺโน โอรมิสฺสตี’’ติ วา, ‘‘อิทานิ อิเมสํ ปฏิปตฺตึ ชานิสฺสามี’’ติ วา อธิปฺปาเยน ตุณฺหี อโหสิ. พาหายํ คเหตฺวาติ ‘‘ภควตา มยา จ ยาถาวโต ทิฏฺโฐ, ยาวตติยํ ‘อุฏฺเฐหิ, อาวุโส’ติ จ วุตฺโต น วุฏฺฐาติ, อิทานิสฺส นิกฺกฑฺฒนกาโล, มา สงฺฆสฺส อุโปสถนฺตราโย อโหสี’’ติ ตํ พาหายํ อคฺคเหสิ, ตถา คเหตฺวา. พหิ ทฺวารโกฏฺฐกา นิกฺขาเมตฺวาติ ทฺวารโกฏฺฐกา ทฺวารสาลาโต นิกฺขาเมตฺวา. พหีติ ปน นิกฺขามิตฏฺฐานทสฺสนํ. อถ วา พหิทฺวารโกฏฺฐกาติ พหิทฺวารโกฏฺฐกโตปิ นิกฺขาเมตฺวา, น อนฺโตทฺวารโกฏฺฐกโต เอว. อุภยตฺถาปิ วิหารโต พหิกตฺวาติ อตฺโถ. สูจิฆฏิกํ ทตฺวาติ อคฺคฬสูจิญฺจ อุปริฆฏิกญฺจ อาทหิตฺวา, สุฏฺฐุตรํ กวาฏํ ถเกตฺวาติ อตฺโถ. ยาว พาหาคหณาปิ นามาติ อิมินา ‘‘อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสา’’ติ วจนํ สุตฺวา เอว หิ เตน ปกฺกมิตพฺพํ สิยา, เอวํ อปกฺกมิตฺวา ยาว พาหาคหณาปิ นาม โส โมฆปุริโส อาคเมสฺสติ, อจฺฉริยมิทนฺติ ทสฺเสติ. อิทญฺจ ครหนจฺฉริยเมวาติ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosi គឺ សូម្បីព្រះថេរៈពោលអស់វារៈច្រើនដងយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះនៅតែស្ងៀម ដោយគិតថា «ព្រះថេរៈនឹងនឿយណាយហើយឈប់ទៅដោយខ្លួនឯង» ឬដោយបំណងថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងដឹងនូវការប្រតិបត្តិរបស់លោកទាំងនេះ»។ ពាក្យថា Bāhāyaṃ gahetvā គឺ ព្រះថេរៈគិតថា «ព្រះមានព្រះភាគ និងអាត្មាអញបានឃើញបុគ្គលនេះតាមពិតហើយ កាលបើពោលអស់វារៈបីដងថា នែអាវុសោ ចូរក្រោកឡើង ក៏នៅតែមិនក្រោក ឥឡូវនេះជាកាលគួរកំចាត់ចេញហើយ កុំឲ្យមានសេចក្តីអន្តរាយដល់ឧបោសថរបស់សង្ឃឡើយ» ដូច្នេះហើយ ទើបចាប់ដើមដៃរបស់បុគ្គលនោះ គឺចាប់យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā គឺ ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចេញទៅចាកខ្លោងទ្វារ គឺចាកសាលាខ្លោងទ្វារ។ ចំណែកឯពាក្យថា Bahi គឺ សម្តែងនូវទីកន្លែងដែលញ៉ាំងឲ្យចេញទៅ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា bahidvārakoṭṭhakā គឺ ញ៉ាំងឲ្យចេញទៅសូម្បីចាកខាងក្រៅខ្លោងទ្វារ មិនមែនត្រឹមតែខាងក្នុងខ្លោងទ្វារឡើយ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យចេញទៅខាងក្រៅវិហារ ក្នុងន័យទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា Sūcighaṭikaṃ datvā គឺ បោះសន្លាក់ទ្វារ និងដាក់គន្លឹះខាងលើ សេចក្តីថា បិទទ្វារឲ្យជិតល្អ។ ពាក្យថា Yāva bāhāgahaṇāpi nāma គឺ សម្តែងថា ព្រោះបុគ្គលនោះគ្រាន់តែឮពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ បរិស័ទមិនបរិសុទ្ធឡើយ» ក៏គួរតែចៀសចេញទៅហើយ តែមិនចៀសចេញទៅយ៉ាងនោះឡើយ រហូតដល់ទៅចាប់ដើមដៃ ទើបមោឃបុរសនោះព្រមទៅ នេះជាការគួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់។ គប្បីដឹងថា នេះជាការអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវតិះដៀលប៉ុណ្ណោះ។

อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ ภิกฺขุสงฺเฆ อพฺพุโท ชาโต, อปริสุทฺธา ปุคฺคลา อุโปสถํ อาคจฺฉนฺติ, น จ ตถาคตา อปริสุทฺธาย ปริสาย อุโปสถํ กโรนฺติ, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ. อนุทฺทิสนฺเต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุโปสโถ ปจฺฉิชฺชติ. ยํนูนาหํ อิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํเยว ปาติโมกฺขุทฺเทสํ อนุชาเนยฺย’’นฺติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภิกฺขูนํเยว ปาติโมกฺขุทฺเทสํ อนุชานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา…เป… ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาถา’’ติ. ตตฺถ น ทานาหนฺติ อิทานิ อหํ อุโปสถํ น [Pg.233] กริสฺสามิ, ปาติโมกฺขํ น อุทฺทิสิสฺสามีติ ปจฺเจกํ น-กาเรน สมฺพนฺโธ. ทุวิธญฺหิ ปาติโมกฺขํ – อาณาปาติโมกฺขํ, โอวาทปาติโมกฺขนฺติ. เตสุ ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต’’ติอาทิกํ (มหาว. ๑๓๔) อาณาปาติโมกฺขํ. ตํ สาวกาว อุทฺทิสนฺติ, น พุทฺธา, ยํ อนฺวทฺธมาสํ อุทฺทิสียติ. ‘‘ขนฺตี ปรมํ…เป… สพฺพปาปสฺส อกรณํ…เป… อนุปวาโท อนุปฆาโต…เป… เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓-๑๘๕; อุทา. ๓๖; เนตฺติ. ๓๐) อิมา ปน ติสฺโส คาถา โอวาทปาติโมกฺขํ นาม. ตํ พุทฺธาว อุทฺทิสนฺติ, น สาวกา, ฉนฺนมฺปิ วสฺสานํ อจฺจเยน อุทฺทิสนฺติ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ ธรมานกาเล อยเมว ปาติโมกฺขุทฺเทโส, อปฺปายุกพุทฺธานํ ปน ปฐมโพธิยํเยว. ตโต ปรํ อิตโร. ตญฺจ โข ภิกฺขูเยว อุทฺทิสนฺติ, น พุทฺธา, ตสฺมา อมฺหากมฺปิ ภควา วีสติวสฺสมตฺตํ อิมํ โอวาทปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตฺวา อิมํ อนฺตรายํ ทิสฺวา ตโต ปรํ น อุทฺทิสิ. อฏฺฐานนฺติ อการณํ. อนวกาโสติ ตสฺเสว เววจนํ. การณญฺหิ ยถา ติฏฺฐติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ‘‘ฐาน’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ ‘‘อวกาโส’’ติปิ วุจฺจติ. ยนฺติ กิริยาปรามสนํ.

គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ឥឡូវនេះ ឧបទ្រពកើតឡើងហើយក្នុងភិក្ខុសង្ឃ បុគ្គលមិនបរិសុទ្ធទាំងឡាយមកកាន់ឧបោសថ ក៏ឯព្រះតថាគតទាំងឡាយ មិនធ្វើឧបោសថ មិនសម្តែងបាតិមោក្ខ ក្នុងបរិស័ទដែលមិនបរិសុទ្ធឡើយ។ កាលបើមិនសម្តែង ឧបោសថរបស់ភិក្ខុសង្ឃរមែងដាច់ខាត។ បើដូច្នោះ គួរតែតថាគតអនុញ្ញាតការសម្តែងបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយតែម្តង ចាប់តាំងពីពេលនេះទៅ»។ លុះទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតការសម្តែងបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយតែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «លំដាប់នោះឯង ព្រះមានព្រះភាគ...បេ... អ្នកទាំងឡាយចូរសម្តែងបាតិមោក្ខចុះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ន ទានាហំ (ឥឡូវនេះ តថាគតមិន...) សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ តថាគតនឹងមិនធ្វើឧបោសថ នឹងមិនសម្តែងបាតិមោក្ខ ភ្ជាប់ដោយបដិសេធសព្ទ (ន-ការៈ) មួយៗ។ ព្រោះថា បាតិមោក្ខមាន ២ យ៉ាងគឺ អាណាបាតិមោក្ខ និងឱវាទបាតិមោក្ខ។ ក្នុងបាតិមោក្ខទាំងពីរនោះ បាតិមោក្ខដែលមានពាក្យផ្តើមថា «សុណាតុ មេ, ភន្តេ» (សូមព្រះសង្ឃស្តាប់ខ្ញុំ ករុណា...) ជាដើម ឈ្មោះថា អាណាបាតិមោក្ខ។ អាណាបាតិមោក្ខនោះ ពួកសាវ័កតែងសម្តែង ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនសម្តែងឡើយ ដែលតែងសម្តែងរាល់កន្លះខែ (រាល់ឧបោសថ)។ ចំណែកឯគាថាទាំង ៣ នេះគឺ «ខន្តី បរមំ...បេ... សព្វបាបស្ស អករណំ...បេ... អនុបវាទោ អនុបឃាតោ...បេ... ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ» ឈ្មោះថា ឱវាទបាតិមោក្ខ។ ឱវាទបាតិមោក្ខនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែងសម្តែង ពួកសាវ័កមិនសម្តែងឡើយ តែងសម្តែងដោយកន្លងទៅអស់ ៦ ឆ្នាំក៏មាន។ ព្រោះថា ក្នុងកាលដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះជន្មវែងគង់ធរមាននៅ ការសម្តែងបាតិមោក្ខនេះឯងរមែងមាន ចំណែកឯព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានព្រះជន្មខ្លី រមែងមានក្នុងបឋមពោធិកាលប៉ុណ្ណោះ។ តពីនោះទៅ គឺបាតិមោក្ខមួយទៀត (អាណាបាតិមោក្ខ)។ ហើយបាតិមោក្ខនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះតែងសម្តែង ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនសម្តែងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីព្រះមានព្រះភាគរបស់យើង ទ្រង់សម្តែងឱវាទបាតិមោក្ខនេះអស់ប្រមាណ ២០ វស្សា លុះទ្រង់ឃើញអន្តរាយនេះហើយ តពីនោះមកក៏មិនបានសម្តែងឡើយ។ ពាក្យថា អដ្ឋានំ សេចក្តីថា មិនមែនជាហេតុ។ ពាក្យថា អនវកាសោ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ អដ្ឋានំ នោះឯង។ ព្រោះថា ហេតុដែលជាទីតាំងនៃផល ព្រោះផលនោះប្រព្រឹត្តទៅតាមហេតុនោះ ហៅថា «ឋានៈ» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីពាក្យថា «អវកាសៈ» ក៏ហៅយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា យំ ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។

อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเทติ โก อนุสนฺธิ? ยฺวายํ อปริสุทฺธาย ปริสาย ปาติโมกฺขสฺส อนุทฺเทโส วุตฺโต, โส อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโมติ ตํ อปเรหิปิ สตฺตหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สทฺธึ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว เตสํ อุปมาภาเวน มหาสมุทฺเท อฏฺฐ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเม ทสฺเสนฺโต สตฺถา ‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเท’’ติอาทิมาห.

ក្នុងពាក្យថា អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ នេះ មានការតភ្ជាប់សេចក្តី (អនុសន្ធិ) ដូចម្តេច? ការមិនសម្តែងបាតិមោក្ខក្នុងបរិស័ទដែលមិនបរិសុទ្ធណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ការមិនសម្តែងនោះ ជាធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ក្នុងធម្មវិន័យនេះ ព្រះសាស្តាកាលបើទ្រង់ប្រាថ្នានឹងចែកសម្តែងធម៌នោះ ជាមួយនិងធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៧ យ៉ាងដទៃទៀត ទើបជាដំបូង ទ្រង់សម្តែងធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៨ យ៉ាងក្នុងមហាសមុទ្រ ដោយឧបមា ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៨ យ៉ាងនេះ មានក្នុងមហាសមុទ្រ)។

อุโปสถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបោសថសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. คหปติวคฺโค

៣. គហបតីវគ្គ

๑-๗. ปฐมอุคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមឧគ្គសូត្រជាដើម

๒๑-๒๗. ตติยสฺส ปฐมทุติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย ‘‘หตฺถโค’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘หตฺถโก’’ติ วุตฺตํ. โส หิ ราชปุริสานํ หตฺถโต [Pg.234] ยกฺขสฺส หตฺถํ, ยกฺขสฺส หตฺถโต ภควโต หตฺถํ, ภควโต หตฺถโต ปุน ราชปุริสานํ หตฺถํ คตตฺตา นามโต หตฺถโก อาฬวโกติ ชาโต. เตนาห ‘‘อาฬวกยกฺขสฺส หตฺถโต หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา หตฺถโกติ ลทฺธนาโม ราชกุมาโร’’ติ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

២១-២៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ នៃវគ្គនេះ គ្មានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ក្នុងសូត្រទី ១ និងទី ២ ឡើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៣ កាលដែលគួរនិយាយថា «ហត្ថគោ» តែត្រាស់ហៅថា «ហត្ថកោ» វិញ។ ព្រោះថា ព្រះរាជកុមារនោះ យាងពីដៃរបស់រាជបុរស ទៅកាន់ដៃរបស់យក្ស ពីដៃរបស់យក្ស ទៅកាន់ព្រះហស្តរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ពីព្រះហស្តរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ត្រឡប់ទៅកាន់ដៃរបស់រាជបុរសវិញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមាននាមប្រាកដថា ហត្ថកៈ អាឡវកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រះរាជកុមារបាននាមថា ហត្ថកៈ ព្រោះការទទួលដោយដៃទាំងឡាយ ពីដៃរបស់អាឡវកយក្ស»។ ចំណែកសូត្រទី ៤ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

ปฐมอุคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមឧគ្គសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๘. ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយពលសូត្រ

๒๘. อฏฺฐเม ขีณาสวสฺส สพฺเพสํ สงฺขารานํ อนิจฺจตา อสมฺโมหวเสน กิจฺจโต มคฺคปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา, วิปสฺสนาย อารมฺมณกรณวเสนปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญายา’’ติ. อิเม กามาติ ทฺเวปิ กาเม วทติ. กิเลสวเสน อุปฺปชฺชมาโน หิ ปริฬาโห วตฺถุกามสนฺนิสฺสโย วตฺถุกามวิสโย วาติ ทฺเวปิ สปริฬาหฏฺเฐน องฺคารกาสุ วิยาติ ‘‘องฺคารกาสูปมา’’ติ วุตฺตา. อนฺโต วุจฺจติ ลามกฏฺเฐน ตณฺหา, พฺยนฺตํ วิคตนฺตํ ภูตนฺติ พฺยนฺติภูตนฺติ อาห ‘‘วิคตนฺตภูต’’นฺติ, นิตฺตณฺหนฺติ อตฺโถ.

២៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា ភាពជាអនិច្ចៈនៃសង្ខារទាំងពួង ព្រះខីណាស្រពបានចាក់ធ្លុះដោយល្អហើយ ដោយអំណាចមិនវង្វេង តាមកិច្ច ដោយមគ្គបញ្ញា និងដោយអំណាចធ្វើជាអារម្មណ៍នៃវិបស្សនាផង ទើបពោលថា «សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ» (ដោយមគ្គបញ្ញាជាមួយនិងវិបស្សនា)។ ពាក្យថា ឥមេ កាមា ទ្រង់សំដៅដល់កាមទាំងពីរ (វត្ថុកាម និងកិលេសកាម)។ ព្រោះថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចកិលេស ដែលអាស្រ័យវត្ថុកាម ឬមានវត្ថុកាមជាអារម្មណ៍ ទាំងពីរកាលបើពោលដោយអត្ថថាជាសេចក្តីក្តៅក្រហាយ រមែងប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អង្គារកាសូបមា» (ប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង)។ ពាក្យថា អន្តោ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់តណ្ហា ដោយអត្ថថាថោកទាប, ពាក្យថា ព្យន្តំ សេចក្តីថា មានទីបំផុតទៅប្រាសហើយ គឺទៅជាប្រាសចាកទីបំផុតហើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «វិគតន្តភូតំ» មានន័យថា មិនមានតណ្ហា។

ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយពលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๙. อกฺขณสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអក្ខណសូត្រ

๒๙. นวเม ยสฺมา มหิทฺธิกเปตา เทวาสุรานํ อาวาหํ คจฺฉนฺติ, วิวาหํ น คจฺฉนฺติ, ตสฺมา เปตฺติวิสเยเนว อสุรกาโย คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เปตาสุรา ปน เปตา เอวาติ เตสํ เปเตหิ สงฺคโห อวุตฺตสิทฺโธว.

២៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ព្រោះហេតុតែពួកប្រេតដែលមានឫទ្ធិច្រើន តែងទៅកាន់ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ (ការនាំកូនស្រីមក) របស់ពួកទេវាសូរ តែមិនទៅកាន់ការវិវាហៈ (ការនាំកូនប្រុសទៅ) ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា អសុរកាយ ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះចូលក្នុងបេត្តិវិស័យ (ភពប្រេត) នោះឯង។ ចំណែកឯពួកប្រេតអសូរ ក៏ជាប្រេតពិតៗ ដូចនេះ ការសង្គ្រោះពួកអសូរទាំងនោះចូលក្នុងពួកប្រេត ទើបជាការសម្រេចបានដោយមិនបាច់ពោលឡើយ។

อกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអក្ខណសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๐. อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនុរុទ្ធមហាវិតក្កសូត្រ

๓๐. ทสเม [Pg.235] อปฺปิจฺฉสฺสาติ น อิจฺฉสฺส. อภาวตฺโถ เหตฺถ อปฺปสทฺโท ‘‘อปฺปฑํสมกสวาตาตปา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑๐.๑๑) วิย. ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, จีวราทิปจฺจเยสุ อิจฺฉารหิโต. อธิคมปฺปิจฺโฉติ ฌานาทิอธิคมวิภาวเน อิจฺฉารหิโต. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉติ ปริยตฺติยํ พาหุสจฺจวิภาวเน อิจฺฉารหิโต. ธุตงฺคปฺปิจฺโฉติ ธุตงฺเคสุ อปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคภาววิภาวเน อิจฺฉารหิโต. สนฺตคุณนิคุหเนนาติ อตฺตนิ สํวิชฺชมานานํ ฌานาทิคุณานญฺเจว พาหุสจฺจคุณสฺส ธุตงฺคคุณสฺส จ นิคุหเนน ฉาทเนน. สมฺปชฺชตีติ นิปฺผชฺชติ สิชฺฌติ. โน มหิจฺฉสฺสาติ มหติยา อิจฺฉาย สมนฺนาคตสฺส โน สมฺปชฺชติ อนุธมฺมสฺสปิ อนิปฺผชฺชนโต. ปวิวิตฺตสฺสาติ ปกาเรหิ วิวิตฺตสฺส. เตนาห ‘‘กายจิตฺตอุปธิวิเวเกหิ วิวิตฺตสฺสา’’ติ. อารมฺภวตฺถุวเสนาติ ภาวนาภิโยควเสน เอกีภาโวว กายวิเวโกติ อธิปฺเปโต, น คณสงฺคณิกาภาวมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. กมฺมนฺติ โยคกมฺมํ.

៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា អប្បិច្ឆស្ស សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា។ ព្រោះថា អប្បសព្ទ ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា មិនមាន (អភាវៈ) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «អប្បដំសមកសវាតាតបា» (មិនសូវមានរបោម មូស ខ្យល់ និងកំដៅថ្ងៃ)។ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ ឈ្មោះថា បច្ចយប្បិច្ឆៈ គឺមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា អធិគមប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងការសម្រេចធម៌មានឈានជាដើម។ ពាក្យថា បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងភាពជាពហុស្សូតក្នុងបរិយត្តិ។ ពាក្យថា ធុតង្គប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចក្នុងធុតង្គទាំងឡាយ គឺមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គ។ ពាក្យថា សន្តគុណនិគុហនេន សេចក្តីថា ដោយការលាក់បាំង គឺការបិទបាំងនូវគុណទាំងឡាយមានឈានជាដើម ដែលមាននៅក្នុងខ្លួន និងគុណគឺភាពជាពហុស្សូត និងគុណគឺធុតង្គ។ ពាក្យថា សម្បជ្ជតិ សេចក្តីថា សម្រេច គឺសម្រេចផល។ ពាក្យថា នោ មហិច្ឆស្ស សេចក្តីថា ធម៌នេះមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រាថ្នាធំឡើយ ព្រោះសូម្បីតែអនុធម៌ក៏មិនសម្រេចដែរ។ ពាក្យថា បវិវិត្តស្ស សេចក្តីថា ស្ងាត់ដោយប្រការផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាយចិត្តុបធិវិវេកេហិ វិវិត្តស្ស» (ស្ងាត់ចាកកាយវិវេក ចិត្តវិវេក និងឧបធិវិវេក)។ ពាក្យថា អារម្ភវត្ថុវសេន សេចក្តីថា ភាពជាបុគ្គលម្នាក់ឯង ដោយអំណាចនៃការប្រកបក្នុងភាវនា ឈ្មោះថា កាយវិវេក នេះជាអធិប្បាយ មិនមែនគ្រាន់តែមិនមានការច្របូកច្របល់ដោយគណៈប៉ុណ្ណោះទេ នេះជាការបង្ហាញ។ ពាក្យថា កម្មំ សេចក្តីថា យោគកម្ម (ការប្រកបព្យាយាម)។

สตฺเตหิ กิเลเสหิ จ สงฺคณนํ สโมธานํ สงฺคณิกา, สา อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอตสฺสาติ สงฺคณิการาโม, ตสฺส. เตนาห ‘‘คณสงฺคณิกาย เจวา’’ติอาทิ. อารทฺธวีริยสฺสาติ ปคฺคหิตวีริยสฺส. ตญฺจ โข อุปธิวิเวเก นินฺนตาวเสน ‘‘อยํ ธมฺโม’’ติ วจนโต. เอส นโย อิตเรสุปิ. วิวฏฺฏนิสฺสิตํเยว หิ สมาธานํ อิธาธิปฺเปตํ, ตถา ปญฺญาปิ. กมฺมสฺส-กตปญฺญาย หิ ฐิโต กมฺมวเสน ภเวสุ นานปฺปกาโร อนตฺโถติ ชานนฺโต กมฺมกฺขยกรํ ญาณํ อภิปตฺเถติ, ตทตฺถญฺจ อุสฺสาหํ กโรติ. มานาทโย สตฺตสนฺตานํ สํสาเร ปปญฺเจนฺติ วิตฺถาเรนฺตีติ ปปญฺจาติ อาห ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจรหิตตฺตา’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ការច្របូកច្របល់ គឺការប្រជុំគ្នាដោយសត្វទាំងឡាយ និងកិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សង្គណិកា (ការច្របូកច្របល់) ការច្របូកច្របល់នោះ ជាទីត្រេកអររបស់បុគ្គលនោះ ដោយអត្ថថាជាទីរីករាយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សង្គណិការាមៈ (អ្នកត្រេកអរក្នុងការច្របូកច្របល់)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គណសង្គណិកាយ ចេវ» (ទាំងការច្របូកច្របល់ដោយគណៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា អារទ្ធវីរិយស្ស សេចក្តីថា បុគ្គលដែលបានផ្គងសេចក្តីព្យាយាមហើយ។ សេចក្តីព្យាយាមនោះឯង ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ថា «ធម៌នេះ...» ដោយអំណាចនៃការបង្អោនទៅក្នុងឧបធិវិវេក។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងធម៌ដទៃទៀតក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែសមាធិដែលអាស្រ័យវិវដ្តៈ (ការមិនវិលវល់) ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីបញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងកម្មស្សកតបញ្ញា កាលដឹងថាសេចក្តីវិនាសផ្សេងៗ ក្នុងភពទាំងឡាយ រមែងមានដោយអំណាចនៃកម្ម តែងប្រាថ្នានូវញាណដែលធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកម្ម និងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីញាណនោះ។ ធម៌ទាំងឡាយមានមានៈជាដើម តែងធ្វើឱ្យសន្តានរបស់សត្វយឺតយូរ គឺផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងសង្សារវដ្ត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បបញ្ចៈ (ធម៌ធ្វើឱ្យយឺតយូរ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចរហិតត្តា» (ព្រោះភាពជាអ្នកប្រាសចាកបបញ្ចធម៌គឺតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិ) ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។

อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនុរុទ្ធមហាវិតក្កសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

คหปติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃគហបតីវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔. ทานวคฺโค

៤. ទានវគ្គ

๑-๔. ปฐมทานสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមទានសូត្រជាដើម

๓๑-๓๔. จตุตฺถสฺส [Pg.236] ปฐเม อาสชฺชาติ ยสฺส เทติ, ตสฺส อาคมนเหตุ เตน สมาคมนิมิตฺตํ. ภยาติ ภยเหตุ. นนุ ภยํ นาม ลทฺธกามตาราคาทโย วิย เจตนาย อวิสุทฺธิกรํ, ตํ กสฺมา อิธ คหิตนฺติ? นยิทํ ตาทิสํ โวหารภยาทึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ อทายโก อการโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. อทาสิ เมติ ยํ ปุพฺเพ กตํ อุปการํ จินฺเตตฺวา ทียติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสฺสติ เมติ ปจฺจุปการาสีสาย ยํ ทียติ, ตํ สนฺธาย วทติ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาเมตํ ปณฺฑิตปญฺญตฺตนฺติ สาธุสมาจาเร ฐตฺวา เทติ. อลงฺการตฺถนฺติ อุปโสภนตฺถํ. ทานญฺหิ ทตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปาโมชฺชปีติโสมนสฺสาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, โลภโทสอิสฺสามจฺเฉราทโยปิ วิทูรี ภวนฺติ. อิทานิ ทานํ อนุกูลธมฺมปริพฺรูหเนน ปจฺจนีกธมฺมวิทูรีกรเณน จ ภาวนาจิตฺตสฺส อุปโสภนาย จ ปริกฺขาราย จ โหตีติ ‘‘อลงฺการตฺถญฺเจว ปริกฺขารตฺถญฺจ เทตี’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ทานญฺหิ จิตฺตํ มุทุํ กโรตี’’ติอาทิ. มุทุจิตฺโต โหติ ลทฺธา ทายเก ‘‘อิมินา มยฺหํ สงฺคโห กโต’’ติ, ทาตาปิ ลทฺธริ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภินฺนมฺปิ จิตฺตํ มุทุํ กโรตี’’ติ.

៣១-៣៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា អាសជ្ជៈ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃការមកដល់នៃបុគ្គលដែលខ្លួនត្រូវឱ្យ គឺព្រោះនិមិត្តនៃការជួបជុំនឹងបុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា ភយា សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃភ័យ។ សួរថា ភ័យ ឈ្មោះថាជាធម៌ធ្វើឱ្យចេតនាមិនបរិសុទ្ធ ដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាន និងរាគៈជាដើម ហេតុអ្វីបានជាលោកយកមកពោលក្នុងទីនេះ? ឆ្លើយថា ពាក្យនេះ លោកមិនបានពោលសំដៅយកវោហារភ័យ (ភ័យក្នុងលោក) យ៉ាងនោះឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «អយំ អទាយកោ អការកោ» (បុគ្គលនេះមិនមែនជាអ្នកឱ្យ មិនមែនជាអ្នកធ្វើ) ជាដើម។ ពាក្យថា អទាសិ មេ (គេបានឱ្យដល់ខ្ញុំហើយ) លោកពោលសំដៅយកទានដែលបុគ្គលឱ្យ ដោយគិតដល់ឧបការៈដែលគេបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា ទស្សតិ មេ (គេនឹងឱ្យដល់ខ្ញុំ) លោកពោលសំដៅយកទានដែលបុគ្គលឱ្យ ដោយសង្ឃឹមការជួយតបវិញ។ ពាក្យថា សាហុ ទានំ (ទានជាការល្អ) សេចក្តីថា ទាននេះជាធម៌ដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយបញ្ញត្តទុកហើយ បុគ្គលកាលតាំងនៅក្នុងសេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ល្អ ទើបឱ្យ។ ពាក្យថា អលង្ការត្ថំ សេចក្តីថា ដើម្បីជាគ្រឿងលម្អ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលឱ្យទានហើយ ពិចារណានូវទាននោះ សេចក្តីរីករាយ បីតិ និងសោមនស្សជាដើម រមែងកើតឡើង សូម្បីតែលោភៈ ទោសៈ ឥស្សា និងមច្ឆរិយៈជាដើម ក៏រមែងវិនាសទៅឆ្ងាយ។ ឥឡូវនេះ ទានរមែងជាទៅដើម្បីជាគ្រឿងលម្អ និងជាគ្រឿងបរិក្ខារនៃចិត្តដែលចម្រើនភាវនា ដោយការបង្កើនធម៌ដែលជាកុសល និងការកម្ចាត់បង់ធម៌ដែលជាសត្រូវ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អលង្ការត្ថញ្ចេវ បរិក្ខារត្ថញ្ច ទេតិ» (ឱ្យទានដើម្បីជាគ្រឿងលម្អផង ដើម្បីជាគ្រឿងបរិក្ខារផង)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ទានញ្ហិ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ» (ព្រោះថា ទានរមែងធ្វើចិត្តឱ្យទន់) ជាដើម។ ម្ចាស់ទាន (អ្នកទទួល) កាលបើបានទទួលហើយ រមែងមានចិត្តទន់ចំពោះទាយកថា «ទាយកនេះបានធ្វើសង្គ្រោះដល់អាត្មាអញហើយ» សូម្បីតែទាយក (អ្នកឱ្យ) ក៏មានចិត្តទន់ចំពោះអ្នកទទួលដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឧភិន្នម្បិ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ» (រមែងធ្វើចិត្តរបស់ជនទាំងពីរឱ្យទន់)។

อทนฺตทมนนฺติ อทนฺตา อนสฺสวาปิสฺส ทาเนน ทนฺตา อสฺสวา โหนฺติ, วเส วตฺตนฺติ. อทานํ ทนฺตทูสกนฺติ อทานํ ปุพฺเพ ทนฺตานํ อสฺสวานมฺปิ วิฆาตุปฺปาทเนน จิตฺตํ ทูเสติ. อุนฺนมนฺติ ทายกา ปิยํวทา จ ปเรสํ ครุจิตฺตีการฏฺฐานตาย. นมนฺติปฏิคฺคาหกา ทาเนน ปิยวาจาย จ ลทฺธสงฺคหาสงฺคาหกานํ.

ពាក្យថា អទន្តទមនំ សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលមិនទាន់ទូន្មាន មិនទាន់ស្តាប់បង្គាប់ សូម្បីយ៉ាងនោះ ក៏រមែងជាអ្នកទន់ភ្លន់ ស្តាប់បង្គាប់ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចបាន ដោយសារទាន។ ពាក្យថា អទានំ ទន្តទូសកំ សេចក្តីថា ការមិនឱ្យទាន រមែងធ្វើចិត្តរបស់ជនដែលធ្លាប់ទន់ភ្លន់ ស្តាប់បង្គាប់ ឱ្យខូចខាតទៅ ដោយការបង្កើតសេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងកាលមុន។ ពួកទាយក និងពួកអ្នកពោលពាក្យជាទីស្រឡាញ់ តែងងើបឡើង (ថ្កើងឡើង) ព្រោះជាទីតាំងនៃសេចក្តីគោរពកោតក្រែងរបស់ជនដទៃ។ ពួកបដិគ្គាហកៈ (អ្នកទទួល) តែងឱនលំទោនចំពោះពួកទាយកដែលបានធ្វើសង្គ្រោះ ដោយសារទាន និងវាចាជាទីស្រឡាញ់។

จิตฺตาลงฺการทานเมว อุตฺตมํ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย สุปริสุทฺธตาย คุณวิเสสปจฺจยตาย จ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

ការឱ្យទានដើម្បីជាគ្រឿងលម្អចិត្តប៉ុណ្ណោះ ទើបជាទានដ៏ឧត្តម ព្រោះមិនសៅហ្មង ព្រោះបរិសុទ្ធស្អាតល្អ និងព្រោះជាបច្ច័យនៃគុណវិសេស។ សូត្រទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

ปฐมทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមទានសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទានូបបត្តិសូត្រ

๓๕. ปญฺจเม [Pg.237] ทานปจฺจยาติ ทานการณา, ทานมยปุญฺญสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ อตฺโถ. อุปปตฺติโยติ มนุสฺเสสุ เทเวสุ จ นิพฺพตฺติโย. ฐเปตีติ เอกวารเมว อนุปฺปชฺชิตฺวา ยถา อุปริ เตเนวากาเรน ปวตฺตติ, เอวํ ฐเปติ. ตเทว จสฺส อธิฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. วฑฺเฒตีติ พฺรูเหติ น หาเปติ. วิมุตฺตนฺติ อธิมุตฺตํ, นินฺนํ โปณํ ปพฺภารนฺติ อตฺโถ. วิมุตฺตนฺติ วา วิสฺสฏฺฐํ. นิปฺปริยายโต อุตฺตริ นาม ปณีตํ มชฺเฌปิ หีนมชฺฌิมวิภาคสฺส ลพฺภนโตติ วุตฺตํ ‘‘อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ตโต อุปริมคฺคผลตฺถาย อภาวิต’’นฺติ. สํวตฺตติ ตถาปณิหิตํ ทานมยํ จิตฺตํ. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘ตญฺจ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ตตฺรุปปตฺติยา วิพนฺธกรทุสฺสีลฺยาภาวทสฺสนปรํ ทฏฺฐพฺพํ, น ทานมยสฺส ปุญฺญสฺส เกวลสฺส ตํสํวตฺตนตาทสฺสนปรนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมุจฺฉินฺนราคสฺสาติ สมุจฺฉินฺนกามราคสฺส. ตสฺส หิ สิยา พฺรหฺมโลเก อุปปตฺติ, น สมุจฺฉินฺนภวราคสฺส. วีตราคคฺคหเณน เจตฺถ กาเมสุ วีตราคตา อธิปฺเปตา, ยาย พฺรหฺมโลกูปปตฺติ สิยา. เตนาห ‘‘ทานมตฺเตเนวา’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ ทานํ ตตฺถ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘ทานํ ปนา’’ติอาทิ. ทาเนน มุทุจิตฺโตติ พทฺธาฆาเต เวริปุคฺคเลปิ อตฺตโน ทานสมฺปฏิจฺฉเนน มุทุภูตจิตฺโต.

៣៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា dānapaccayā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃទាន គឺព្រោះតែបុណ្យសម្រេចអំពីទានដែលខ្លួនបានធ្វើ បានសន្សំទុកហើយ។ បទថា upapattiyo បានដល់ ការកើតឡើងក្នុងពួកមនុស្ស និងទេវតាទាំងឡាយ។ បទថា ṭhapeti សេចក្តីថា មិនមែនកើតឡើងតែម្តងប៉ុណ្ណោះទេ តែតាំងនៅដោយអាការដែលប្រព្រឹត្តទៅតទៅខាងលើ យ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «tasseva vevacanaṃ» (ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង) គឺការតាំងចិត្តមាំនោះឯង ជាអធិដ្ឋានរបស់ចិត្តនោះ។ បទថា vaḍḍheti បានដល់ ធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង មិនឲ្យសាបសូន្យឡើយ។ បទថា vimuttaṃ បានដល់ ចិត្តដែលបង្អោនទៅ គឺមានសេចក្តីបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ (រកព្រះនិព្វាន)។ មួយយ៉ាងទៀត បទថា vimuttaṃ បានដល់ ចិត្តដែលរួចផុតហើយ។ ដោយត្រង់ បទថា uttari ឈ្មោះថា របស់ដ៏ប្រណីត ព្រោះសូម្បីតែក្នុងកណ្តាល ក៏នៅមានការចែកជាថោកទាប និងមធ្យម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uttari abhāvitanti tato uparimaggaphalatthāya abhāvitaṃ» (ដែលមិនបានចម្រើនឲ្យក្រៃលែងឡើងទៅ គឺមិនបានចម្រើនដើម្បីមគ្គនិងផលជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅពីនោះ)។ ចិត្តដែលសម្រេចអំពីទានដែលបានតាំងទុកយ៉ាងនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ (ដើម្បីសេចក្តីចម្រើននោះ)។ ចំណែកឯពាក្យណាដែលពោលទុកក្នុងបាលីថា «tañca kho» ជាដើម ពាក្យនោះ គbbyីជ្រាបថា ទ្រង់សម្តែងសំដៅដល់ការមិនមានទ្រុស្តសីលដែលជាគ្រឿងរារាំងដល់ការកើតក្នុងភពនោះ មិនមែនសម្តែងសំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុណ្យសម្រេចអំពីទានតែម្យ៉ាងនោះឡើយ។ បទថា samucchinnarāgassa បានដល់ លោកអ្នកមានកាមរាគដាច់ស្រឡះហើយ។ ព្រោះថា ការកើតក្នុងព្រហ្មលោក គប្បីមានដល់បុគ្គលនោះ មិនមែនមានដល់បុគ្គលដែលលះភវរាគបានដាច់ស្រឡះហើយនោះទេ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងការកាន់យកពាក្យថា vītarāga ក្នុងទីនេះ សំដៅយកភាពជាអ្នកប្រាសចាករាគៈក្នុងកាមទាំងឡាយ ដែលជាហេតុឲ្យបានកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «dānamatteneva» ជាដើម។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ទានក្នុងទីនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? លោកទើបពោលថា «dānaṃ pana» ជាដើម។ បទថា dānena muducitto សេចក្តីថា ចិត្តដែលទន់ភ្លន់ចំពោះបុគ្គលជាសត្រូវដែលចងអាឃាតនឹងគ្នា ព្រោះការទទួលទានរបស់ខ្លួន។

ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីឧបបត្តិដោយទាន ចប់ហើយ។

๖. ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុ

๓๖. ฉฏฺเฐ ปุชฺชภวผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนนฺตีติ วา ปุญฺญานิ จ ตานิ เหตุปจฺจเยหิ กตฺตพฺพโต กิริยา จาติ ปุญฺญกิริยา, ตาเยว จ เตสํ เตสํ ปิยมนาปตาทิอานิสํสานํ วตฺถุภาวโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ.

៣៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលញ៉ាំងផលដ៏គួរស្រឡាញ់ឲ្យកើតឡើង ឬជម្រះសន្តានរបស់ខ្លួនឲ្យស្អាត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុណ្យ (puññāni) ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងនោះជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើដោយហេតុនិងបច្ច័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កិរិយា (kiriyā) ធម៌ទាំងនោះជាបុណ្យផង ជាកិរិយាផង ឈ្មោះថា បុណ្យកិរិយា (puññakiriyā)។ ធម៌ទាំងនោះជាទីតាំង (vatthu) នៃអានិសង្សមានសេចក្តីស្រឡាញ់ និងសេចក្តីគាប់ចិត្តជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បុណ្យកិរិយាវត្ថុ (puññakiriyavatthūni)។

อนุจฺฉินฺนภวมูลสฺส อนุคฺคหวเสน, ปูชาวเสน วา อตฺตโน เทยฺยธมฺมสฺส ปรสฺส ปริจฺจาคเจตนา ทียติ เอเตนาติ ทานํ, ทานเมว ทานมยํ. ปทปูรณมตฺตํ มย-สทฺโท. จีวราทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕), อนฺนาทีสุ วา [Pg.238] ทสสุ ทานวตฺถูสุ, รูปาทีสุ วา ฉสุ อารมฺมเณสุ ตํ ตํ เทนฺตสฺส เตสํ อุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ปุพฺพภาเค ปริจฺจาคกาเล ปจฺฉา โสมนสฺสจิตฺเตน อนุสฺสรเณ จาติ ตีสุ กาเลสุ ปวตฺตเจตนา ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม.

ចេតនាជាគ្រឿងបរិច្ចាគនូវទេយ្យធម៌របស់ខ្លួនដល់អ្នកដទៃ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះ ឬដោយអំណាចនៃការបូជា ចំពោះបុគ្គលដែលមិនទាន់ផ្តាច់ឫសគល់នៃភព ឈ្មោះថា ទាន (dānaṃ) ព្រោះជាគ្រឿងដែលគេរមែងឲ្យដោយចេតនានោះ ទាននោះឯង ឈ្មោះថា ទានម័យ (dānamayaṃ)។ ម៉្យាងទៀត ម៉យសព្ទ (maya-saddo) គ្រាន់តែជាបទបំពេញប៉ុណ្ណោះ។ ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលទាំងបី គឺក្នុងបុព្វភាគតាំងពីការស្វែងរកបច្ច័យទាំងនោះមកក្តី ក្នុងខណៈដែលបរិច្ចាគក្តី និងក្នុងកាលជាខាងក្រោយដែលរលឹកនឹកឃើញដោយចិត្តសោមនស្សក្តី របស់បុគ្គលកាលដែលឲ្យនូវបច្ច័យ ៤ មានចីវរជាដើម ឬទានវត្ថុ ១០ មានបាយជាដើម ឬអារម្មណ៍ ៦ មានរូបជាដើម នេះឈ្មោះថា ទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។

นิจฺจสีลอุโปสถสีลาทิวเสน ปญฺจ อฏฺฐ ทส วา สีลานิ สมาทิยนฺตสฺส ‘‘สีลปูรณตฺถํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วิหารํ คจฺฉนฺตสฺส ปพฺพชนฺตสฺส, มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ‘‘ปพฺพชิโต วตมฺหิ สาธุ สุฏฺฐู’’ติ อาวชฺเชนฺตสฺส, สทฺธาย ปาติโมกฺขํ ปริปูเรนฺตสฺส, ปญฺญาย จีวราทิเก ปจฺจเย ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส, สติยา อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ จกฺขุทฺวาราทีนิ สํวรนฺตสฺส, วีริเยน อาชีวํ โสเธนฺตสฺส จ ปวตฺตเจตนา สีลติ, สีเลตีติ วา สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม.

ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅរបស់បុគ្គលអ្នកសមាទានសីល ៥ សីល ៨ ឬសីល ១០ ដោយអំណាចនៃនិច្ចសីល និងឧបោសថសីលជាដើមក្តី របស់បុគ្គលអ្នកដើរទៅកាន់វត្តដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងបួសដើម្បីបំពេញសីល» ហើយបួសក្តី របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យដល់កំពូលហើយពិចារណាថា «ឱ! អាត្មាអញបានបួសហើយហ្ន៎ ល្អណាស់ហើយ» ក្តី របស់បុគ្គលអ្នកបំពេញបាតិមោក្ខសំវរសីលដោយសទ្ធាក្តី របស់បុគ្គលអ្នកពិចារណាបច្ច័យមានចីវរជាដើមដោយបញ្ញាក្តី របស់បុគ្គលអ្នកសង្រួមចក្ខុទ្វារជាដើមក្នុងរូបជាដើមដែលមកប៉ះពាល់ដោយសតិក្តី របស់បុគ្គលអ្នកជម្រះអាជីវៈឲ្យស្អាតដោយវីរិយៈក្តី ឈ្មោះថា សីល ព្រោះអត្ថថា តម្កល់ទុក ឬព្រោះអត្ថថា ធ្វើឲ្យត្រជាក់ នេះឈ្មោះថា សីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។

ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) วุตฺเตน วิปสฺสนามคฺเคน จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตสฺส, โสตํ…เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหํ…เป… กายํ…เป… รูเป…เป… ธมฺเม…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺสํ …เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตสฺส ยา เจตนา, ยา จ ปถวีกสิณาทีสุ สพฺพาสุ อฏฺฐตฺตึสาย อารมฺมเณสุ ปวตฺตา ฌานเจตนา, ยา จ อนวชฺเชสุ กมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐาเนสุ ปริจยมนสิการาทิวเสน ปวตฺตา เจตนา, สพฺพา สา ภาเวติ เอตายาติ ภาวนามยํ วุตฺตนเยน ปุญฺญกิริยวตฺถุ จาติ ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ.

ចេតនាណា របស់បុគ្គលអ្នកពិចារណាឃើញនូវចក្ខុដោយសេចក្តីមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ដោយវិបស្សនាមគ្គដែលពោលទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ពិចារណាឃើញនូវសោតៈ...បេ... ឃានៈ...បេ... ជីវ្ហា...បេ... កាយ...បេ... រូបទាំងឡាយ...បេ... ធម៌ទាំងឡាយ...បេ... ចក្ខុវិញ្ញាណ...បេ... មនោវិញ្ញាណ...បេ... ចក្ខុសម្ផស្ស...បេ... មនោសម្ផស្ស...បេ... វេទនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស...បេ... វេទនាដែលកើតអំពីមនោសម្ផស្ស...បេ... ជរានិងមរណៈ ដោយសេចក្តីមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តាក្តី ចេតនាជាឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ ៣៨ ទាំងអស់ មានបឋវីកសិណជាដើមក្តី ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសេពគប់ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តជាដើម ក្នុងកម្មាយតនៈ សិប្បាយតនៈ និងវិជ្ជាដ្ឋានដែលមិនមានទោសទាំងឡាយក្តី ចេតនាទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា ភាវនា ព្រោះជាគ្រឿងចម្រើន (នូវកុសលធម៌) ដោយហេតុនោះ ធម៌នោះជាភាវនាម័យផង ជាបុណ្យកិរិយាវត្ថុតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះផង ឈ្មោះថា ភាវនាមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។

เอกเมกญฺเจตฺถ ยถารหํ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย กโรนฺตสฺส กายกมฺมํ โหติ. ตทตฺถํ วาจํ นิจฺฉาเรนฺตสฺส วจีกมฺมํ. กายงฺคํ วาจงฺคญฺจ อโจเปตฺวา มนสา จินฺตยนฺตสฺส มโนกมฺมํ. อนฺนาทีนิ เทนฺตสฺส จาปิ ‘‘อนฺนทานาทีนิ เทมี’’ติ วา, ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา วา ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. ยถา หิ เกวลํ ‘‘อนฺนทานาทีนิ เทมี’’ติ ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ, เอวํ ‘‘อิทํ ทานมยํ สมฺมาสมฺโพธิยา ปจฺจโย โหตู’’ติ ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา ทานกาเลปิ ทานสีเสเนว ปวตฺติตตฺตา. วตฺตสีเส ฐตฺวา ททนฺโต ‘‘เอตํ ทานํ นาม มยฺหํ [Pg.239] กุลวํสเหตุ ปเวณิจาริตฺต’’นฺติ จาริตฺตสีเสน วา เทนฺโต จาริตฺตสีลตฺตา สีลมยํ. ขยโต วยโต สมฺมสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ททโต ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. ยถา หิ เทยฺยธมฺมปริจฺจาควเสน วตฺตมานาปิ ทานเจตนา วตฺตสีเส ฐตฺวา ททโต สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส อปรภาเค เจตนาย จ ตถาปวตฺตตฺตา.

ក្នុងបុណ្យកិរិយាវត្ថុទាំងនោះ របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវបុណ្យកិរិយាវត្ថុនីមួយៗ តាមសមគួរ តាំងពីបុព្វភាគទៅ រមែងជាកាយកម្ម។ របស់បុគ្គលអ្នកបញ្ចេញវាចាដើម្បីប្រយោសន៍ដល់បុណ្យនោះ រមែងជាវចីកម្ម។ របស់បុគ្គលអ្នកមិនញ៉ាំងកាយនិងវាចាឲ្យកម្រើក តែគិតដោយចិត្ត រមែងជាមនោកម្ម។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលបុគ្គលឲ្យនូវបាយជាដើម ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងឲ្យបាយជាទានជាដើម» ក្តី ឬពិចារណាដល់ទានបារមីក្នុងខណៈដែលឲ្យក្តី រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ ដូចជាការឲ្យក្នុងខណៈដែលឲ្យដោយគិតត្រឹមតែថា «អាត្មាអញនឹងឲ្យបាយជាទានជាដើម» រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងខណៈដែលឲ្យដោយពិចារណាដល់ទានបារមីថា «សូមឲ្យទានម័យនេះ ជាបច្ច័យដល់ព្រះសម្មាសម្ពោធិញាណចុះ» ក៏រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទានជាប្រធាន យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវត្តហើយឲ្យ ឬឲ្យដោយអំណាចនៃចារិត្តសីលថា «ទាននេះជាប្រពៃណី ជាវង្សត្រកូលរបស់អាត្មាអញ» ព្រោះភាពជាចារិត្តសីល រមែងជាសីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ របស់បុគ្គលដែលតាំងការពិចារណាដោយភាពជាធម៌វិនាសទៅ សាបសូន្យទៅ ហើយឲ្យ រមែងជាភាវនាមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ ដូចជាទានចេតនា ទោះបីជាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបរិច្ចាគទេយ្យធម៌ក៏ដោយ របស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវត្តហើយឲ្យ រមែងជាសីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ព្រោះបុព្វាភិសង្ខារ និងចេតនាក្នុងអបរភាគ ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ យ៉ាងណាមិញ (ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ)។

ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ចប់ហើយ។

๗-๘. สปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา

៧-៨. ការពណ៌នាសប្បុរិសទានសូត្រជាដើម

๓๗-๓๘. สตฺตเม วิเจยฺย เทตีติ เอตฺถ ทฺเว วิจินนานิ ทกฺขิเณยฺยวิจินนํ, ทกฺขิณาวิจินนญฺจ. เตสุ วิปนฺนสีเล อิโต พหิทฺธา ปญฺจนวุติ ปาสณฺฑเภเท จ ทกฺขิเณยฺเย ปหาย สีลาทิคุณสมฺปนฺนานํ สาสเน ปพฺพชิตานํ ทานํ ทกฺขิเณยฺยวิจินนํ นาม. ลามกลามเก ปจฺจเย อปเนตฺวา ปณีตปณีเต วิจินิตฺวา เตสํ ทานํ ทกฺขิณาวิจินนํ นาม. เตนาห ‘‘อิมสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

៣៧-៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា viceyya deti (ជ្រើសរើសហើយទើបឲ្យ) ក្នុងទីនេះ មានការជ្រើសរើស ២ យ៉ាង គឺ ការជ្រើសរើសទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ១ និងការជ្រើសរើសទក្ខិណា (ទេយ្យធម៌) ១។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ ការលះបង់ពួកទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដែលមានសីលវិបត្តិ និងពួកលទ្ធិផ្សេងៗ ៩៥ ខាងក្រៅសាសនានេះ ហើយឲ្យទានចំពោះលោកអ្នកបួសក្នុងសាសនាដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម ឈ្មោះថា ការជ្រើសរើសទក្ខិណេយ្យបុគ្គល។ ការនាំចេញនូវបច្ច័យដ៏ថោកទាបទាំងឡាយ ហើយជ្រើសរើសយកតែបច្ច័យដ៏ប្រណីតៗ ហើយឲ្យនូវបច្ច័យទាំងនោះ ឈ្មោះថា ការជ្រើសរើសទក្ខិណា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissati» (ទានដែលបុគ្គលឲ្យដល់អ្នកនេះ នឹងមានផលច្រើន) ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៨ គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។

สปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសប្បុរិសទានសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๙-๑๐. อภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. ការពណ៌នាអភិសន្ទសូត្រជាដើម

๓๙-๔๐. นวเม ปุญฺญาภิสนฺทาติ ปุญฺญนทิโย. กุสลาภิสนฺทาติ กุสลานํ ปวาหา. สุขสฺสาหาราติ สุขปจฺจยา. อคฺคานีติ ญาตตฺตา อคฺคญฺญานิ. จิรรตฺตํ ญาตตฺตา รตฺตญฺญานิ. อริยานํ สาธูนํ วํสานีติ ญาตตฺตา วํสญฺญานิ. โปราณานํ อาทิปุริสานํ เอตานีติ โปราณานิ. สพฺพโส เกนจิปิ ปกาเรน สาธูหิ น กิณฺณานิ น ขิตฺตานิ ฉฑฺฑิตานีติ อสํกิณฺณานิ. อยญฺจ นโย เนสํ ยถา อตีเต, เอวํ เอตรหิ อนาคเต จาติ อาห ‘‘อสํกิณฺณปุพฺพานิ น สํกิยนฺติ น สํกิยิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอว อปฺปฏิกุฏฺฐานิ. น หิ กทาจิ วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา หึสาทิปาปธมฺมํ อนุชานนฺติ. อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ เทตีติ สพฺเพสุ [Pg.240] ภูเตสุ นิหิตทณฺฑตฺตา สกลสฺสปิ สตฺตกายสฺส ภยาภาวํ เทติ. อเวรนฺติ เวราภาวํ. อพฺยาพชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขตํ. เอวเมตฺถ สงฺเขปโต ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

៣៩-៤០. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា puññābhisandā បានដល់ ស្ទឹងនៃបុណ្យទាំងឡាយ។ បទថា kusalābhisandā បានដល់ ខ្សែទឹកហូរនៃកុសលទាំងឡាយ។ បទថា sukhassāhārā បានដល់ បច្ច័យនៃសេចក្តីសុខ។ បទថា aggāni បានដល់ របស់ដ៏ប្រសើរ ព្រោះដឹងថាជាធម៌ដ៏កំពូល។ បទថា rattaññāni បានដល់ របស់ដែលដឹងថាមានកាលយូរអង្វែងមកហើយ។ បទថា vaṃsaññāni បានដល់ របស់ដែលដឹងថាជាវង្សត្រកូលរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលជាសប្បុរសទាំងឡាយ។ បទថា porāṇāni បានដល់ របស់ទាំងនេះជារបស់បុរាណបុរសទាំងឡាយក្នុងកាលមុន។ បទថា asaṃkiṇṇāni បានដល់ របស់ដែលពួកសប្បុរសមិនធ្លាប់ច្របូកច្របល់ មិនធ្លាប់បោះបង់ចោល ដោយប្រការណាមួយឡើយ។ ណាមួយ ន័យនេះរបស់ធម៌ទាំងនោះ ក្នុងអតីតកាលយ៉ាងណា ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងអនាគតកាលក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «asaṃkiṇṇapubbāni na saṃkiyanti na saṃkiyissantī» (ជាធម៌មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលមុន មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលខាងមុខ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា មិនជាទីខ្ពើមរអើម។ ព្រោះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកប្រាជ្ញ មិនដែលអនុញ្ញាតនូវបាបធម៌មានការបៀតបៀនជាដើមឡើយ។ បទថា aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកដាក់ចុះនូវអាជ្ញាចំពោះសត្វទាំងពួង ទើបឈ្មោះថា ឲ្យនូវភាពមិនមានភ័យដល់ពួកសត្វទាំងអស់។ បទថា averaṃ បានដល់ ភាពមិនមានពៀរ។ បទថា abyābajjhaṃ បានដល់ ភាពមិនមានទុក្ខ។ គប្បីជ្រាបការពណ៌នាបាលីដោយសង្ខេបក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។

อภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអភិសន្ទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

ทานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាទានវគ្គ ចប់ហើយ។

๕. อุโปสถวคฺโค

៥. ឧបោសថវគ្គ

๑-๘. สํขิตฺตูโปสถสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៨. ការពណ៌នាសង្ខិត្តូបោសថសូត្រជាដើម

๔๑-๔๘. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ฉฏฺเฐ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๖๕) ปญฺจ องฺคานิ เอตสฺสาติ ปญฺจงฺคํ, ปญฺจงฺคเมว ปญฺจงฺคิกํ, ตสฺส ปญฺจงฺคิกสฺส. มหตี ททฺทรี วีณาวิเสโสปิ อาตตเมวาติ ‘‘จมฺมปริโยนทฺเธสู’’ติ วิเสสนํ กตํ. เอกตลตูริยํ กุมฺภถุนททฺทริกาทิ. อุภยตลํ เภริมุทิงฺคาทิ. จมฺมปริโยนทฺธํ หุตฺวา วินิพทฺธํ อาตตวิตตํ. สพฺพโส ปริโยนทฺธํ นาม จตุรสฺสอมฺพณํ ปณวาทิ จ. โคมุขีอาทีนมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วํสาทีติ อาทิ-สทฺเทน สงฺขาทีนํ สงฺคโห. สมฺมาทีติ สมฺมตาฬกํสตาฬสิลาสลากตาฬาทิ. ตตฺถ สมฺมตาฬํ นาม ทนฺตมยตาฬํ. กํสตาฬํ โลหมยํ. สิลามยํ อโยปตฺเตน จ วาทนตาฬํ สิลาสลากตาฬํ. สุมุจฺฉิตสฺสาติ สุฏฺฐุ ปฏิยตฺตสฺส. ปมาเณติ นาติทฬฺหนาติสิถิลสงฺขาเต มชฺฌิเม มุจฺฉนาปมาเณ. เฉโกติ ปฏุ ปฏฺโฐ. โส จสฺส ปฏุภาโว มโนหโรติ อาห ‘‘สุนฺทโร’’ติ. รญฺเชตุนฺติ ราคํ อุปฺปาเทตุํ. ขมเตวาติ โรจเตว. น นิพฺพินฺทตีติ น ตชฺเชติ, โสตสุขภาวโต ปิยายิตพฺโพว โหติ.

៤១-៤៨. ក្នុងសូត្រទី ៥ មានសូត្រទី ១ ជាដើម គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា pañcaṅgikassa សេចក្តីថា គ្រឿងតន្ត្រីណាមានអង្គ ៥ គ្រឿងតន្ត្រីនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចង្គៈ (pañcaṅgaṃ) បញ្ចង្គៈនោះឯង ឈ្មោះថា បញ្ចង្គិកៈ (pañcaṅgikaṃ) នៃគ្រឿងតន្ត្រីមានអង្គ ៥ នោះ។ សូម្បីតែពិណធំឈ្មោះ ទទ្ទរី ដែលជាពិណពិសេស ក៏ជារបស់ដែលគេដំឡើងខ្សែដែរ ហេតុនោះ លោកទើបធ្វើវិសេសនៈថា «cammapariyonaddhesu» (ក្នុងគ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែក)។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលមានមុខតែម្ខាង បានដល់ កុម្ភថុណៈ និងទទ្ទរិកៈជាដើម។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលមានមុខទាំងសងខាង បានដល់ ភេរី និងមុទិង្គៈជាដើម។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែកហើយចងរឹត ឈ្មោះថា អាតតវិតតៈ។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែកជុំវិញទាំងអស់ ឈ្មោះថា ចតុរស្សអម្ពណៈ និងបណវៈជាដើម។ គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះគ្រឿងតន្ត្រីមានគោមុខីជាដើម ក្នុងទីនេះដែរ។ បទថា vaṃsādi ម៉្យាងទៀត ដោយអាទិសព្ទ សង្គ្រោះយកស័ង្ខជាដើម។ បទថា sammādi បានដល់ សម្មតាលៈ កំសតាលៈ និងសិលាសលាកតាលៈជាដើម។ ក្នុងគ្រឿងតន្ត្រីទាំងនោះ គ្រឿងតន្ត្រីដែលឈ្មោះថា សម្មតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយភ្លុក។ កំសតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយលង្ហិន។ សិលាសលាកតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយថ្ម និងការវាយដោយបន្ទះដែក។ បទថា sumucchitassa បានដល់ ដែលគេរៀបចំទុកជាល្អហើយ។ បទថា pamāṇe បានដល់ ក្នុងកម្រិតសំឡេងកណ្តាល ដែលមិនតឹងពេក មិនធូរពេក។ បទថា cheko បានដល់ អ្នកឈ្លាសវៃ គឺអ្នកប៉ិនប្រសប់។ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃរបស់បុគ្គលនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sundaro» (ពីរោះ)។ បទថា rañjetuṃ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងរាគៈឲ្យកើតឡើង។ បទថា khamateva បានដល់ គាប់ចិត្តពិតមែន។ បទថា na nibbindati បានដល់ មិនធុញទ្រាន់ឡើយ គឺរមែងជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត ព្រោះជាទីសប្បាយដល់ត្រចៀក។

ภตฺตารํ นาติมญฺญตีติ สามิกํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ มนสาปิ น ปตฺเถติ. อุฏฺฐาหิกาติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺนา. อนลสาติ นิกฺโกสชฺชา. สงฺคหิตปริชฺชนาติ สมฺมานนาทีหิ เจว ฉณาทีสุ เปเสตพฺพ-ปิยภณฺฑาทิปณฺณาการเปสนาทีหิ จ สงฺคหิตปริชนา. อิธ ปริชโน นาม สามิกสฺส เจว [Pg.241] อตฺตโน จ ญาติชโน. สมฺภตนฺติ กสิวณิชฺชาทีนิ กตฺวา อาภตธนํ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถานิ.

បទថា bhattāraṃ nātimaññati សេចក្តីថា មិនលះបង់ស្វាមី ហើយប្រាថ្នាបុរសដទៃ សូម្បីតែដោយចិត្ត។ បទថា uṭṭhāhikā បានដល់ អ្នកបរិបូណ៌ដោយសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការក្រោកឈរ។ បទថា analasā បានដល់ អ្នកមិនខ្ជិលច្រអូស។ បទថា saṅgahitaparijanā បានដល់ អ្នកសង្គ្រោះបរិវារជន ដោយការរាប់អានជាដើមក្តី ដោយការផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការមានរបស់ជាទីស្រឡាញ់ដែលគប្បីផ្ញើទៅក្នុងពិធីបុណ្យទានជាដើមក្តី។ ក្នុងទីនេះ បរិវារជន ឈ្មោះថា ញាតិរបស់ស្វាមីផង របស់ខ្លួនផង។ បទថា sambhataṃ បានដល់ ទ្រព្យដែលនាំមកបានដោយការធ្វើកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មជាដើម។ សូត្រទី ៧ និងទី ៨ មានសេចក្តីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។

สํขิตฺตูโปสถสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសង្ខិត្តូបោសថសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๙-๑๐. ปฐมอิธโลกิกสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. ការពណ៌នាបឋមឥធលោកិកសូត្រជាដើម

๔๙-๕๐. นวเม อิธโลกวิชยายาติ อิธโลกวิชินนตฺถาย อภิภวตฺถาย. โย หิ ทิฏฺฐธมฺมิกํ อนตฺถํ ปริวชฺชนวเสน อภิภวติ, ตโต เอว ตทตฺถํ สมฺปาเทติ, โส อิธโลกวิชยาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ ปจฺจตฺถิกนิคฺคณฺหนโต สทตฺถสมฺปาทนโต จ. เตนาห ‘‘อยํส โลโก อารทฺโธ โหตี’’ติ. (ปสํสาวหโต ตยิทํ ปสํสาวหนํ กิตฺติสทฺเทน อิธโลเก สทฺทานํ จิตฺตโตสนวิทฺเธยฺยภาวาปาทเนน จ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.) สุสํวิหิตกมฺมนฺโตติ ยาคุภตฺตปจนกาลาทีนิ อนติกฺกมิตฺวา ตสฺส ตสฺส สาธุกํ กรเณน สุฏฺฐุ สํวิหิตกมฺมนฺโต. ปรโลกวิชยายาติ ปรโลกสฺส วิชินนตฺถาย อภิภวตฺถาย. โย หิ สมฺปรายิกํ อนตฺถํ ปริวชฺชนวเสน อภิภวติ, ตโต เอว ตทตฺถํ สมฺปาเทติ, โส ปรโลกวิชยาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

៤៩-៥០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា idhalokavijayāya (ដើម្បីឈ្នះលោកនេះ) សេចក្តីថា ដើម្បីឈ្នះលោកនេះ ដើម្បីគ្របសង្កត់លោកនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្របសង្កត់នូវអំពើដែលមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដោយការវៀរចាក ហើយញ៉ាំងប្រយោជន៍នោះឯងឲ្យសម្រេចបានពីការវៀរចាកនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីឈ្នះលោកនេះ ព្រោះការសង្កត់សង្កិននូវសត្រូវ និងព្រោះការញ៉ាំងប្រយោជន៍របស់ខ្លួនឲ្យសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ayaṃsa loko āraddho hoti» (លោកនេះឈ្មោះថា បុគ្គលនោះបានប្រារព្ធហើយ)។ (គប្បីជ្រាបថា ការនាំមកនូវសេចក្តីសរសើរនេះ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីសរសើរ ដោយកិត្តិសព្ទក្នុងលោកនេះ និងដោយការធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយមានចិត្តត្រេកអរ និងស្តាប់បង្គាប់។) ពាក្យថា Susaṃvihitakammanto (មានការងារចាត់ចែងល្អហើយ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានការងារចាត់ចែងយ៉ាងល្អ ដោយការធ្វើកិច្ចនោះៗឲ្យបានល្អ មិនឲ្យហួសពេលដាំបបរ និងស្លបាយជាដើម។ ពាក្យថា Paralokavijayāyā (ដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ) សេចក្តីថា ដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ ដើម្បីគ្របសង្កត់លោកខាងមុខ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្របសង្កត់នូវអំពើដែលមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក ដោយការវៀរចាក ហើយញ៉ាំងប្រយោជន៍នោះឯងឲ្យសម្រេចបានពីការវៀរចាកនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ปฐมอิธโลกิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមឥធលោកិកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

อุโปสถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឧបោសថវគ្គ ចប់ហើយ។

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

បឋមបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

២. ទុតិយបណ្ណាសកៈ

(๖) ๑. โคตมีวคฺโค

(៦) ១. គោតមីវគ្គ

๑-๓. โคตมีสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៣. ការអធិប្បាយសូត្រមានគោតមីសូត្រជាដើម

๕๑-๕๓. ฉฏฺฐสฺส [Pg.242] ปฐเม (สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๔๐๒) โคตมีติ โคตฺตํ. นามกรณทิวเส ปนสฺสา ลทฺธสกฺการา พฺราหฺมณา ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สเจ อยํ ธีตรํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติรญฺโญ มเหสี ภวิสฺสติ. สเจ ปุตฺตํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติราชา ภวิสฺสตีติ อุภยถาปิ มหตีเยวสฺสา ปชา ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. อถสฺสา ‘‘มหาปชาปตี’’ติ นามํ อกํสุ. เตนาห ‘‘ปุตฺตปชาย เจว ธีตุปชาย จ มหนฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา’’ติ.

៥១-៥៣. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៦ (សារត្ថទីបនីដីកាចូឡវគ្គ ៣.៤០២) ពាក្យថា gotamī គឺជានាមត្រកូល។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងថ្ងៃថ្វាយព្រះនាម ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលទទួលបានសក្ការៈ បានឃើញនូវលក្ខណសម្បត្តិរបស់ព្រះនាង ទើបព្យាករថា «ប្រសិនបើព្រះនាងនេះបានបុត្រី បុត្រីនោះនឹងបានជាមហេសីនៃស្តេចចក្រពត្តិ។ ប្រសិនបើបានបុត្រា បុត្រានោះនឹងបានជាស្តេចចក្រពត្តិ មិនថាតាមផ្លូវណា ក៏ព្រះនាងនឹងមានពួកបរិវារដ៏ច្រើនលើសលប់ដែរ»។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ទើបថ្វាយព្រះនាមព្រះនាងថា «មហាបជាបតី»។ ព្រោះហេតុនោះ អដ្ឋកថាទើបពោលថា «ព្រះនាងទទួលបានព្រះនាមយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាធំនៃពួកបុត្រា និងពួកបុត្រី»។

‘‘อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตํ, ชนํ ปสฺสถ เมธคํ;

สํเวคํ กิตฺตยิสฺสามิ, ยถา สํวิชิตํ มยา’’ติ. (สุ. นิ. ๙๔๑;

มหานิ. ๑๗๐) –

«ភ័យកើតឡើងអំពីអាជ្ញារបស់ខ្លួន ចូរមើលជនទាំងឡាយដែលឈ្លោះប្រកែកគ្នា តថាគតនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីសង្វេគ តាមដែលតថាគតបានកើតសង្វេគហើយ» (សុត្តនិបាត ៩៤១, មហានិទ្ទេស ១៧០) -

อาทินา อตฺตทณฺฑสุตฺตํ กเถสิ. ตํตํปโลภนกิริยา กายวาจาหิ ปรกฺกมนฺติโย อุกฺกณฺฐนฺตูติ สาสนํ เปเสนฺติ นามาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สาสนํ เปเสตฺวา’’ติ. กุณาลทหนฺติ กุณาลทหตีรํ. อนภิรตึ วิโนเทตฺวาติ อิตฺถีนํ โทสทสฺสนมุเขน กามานํ โวการสํกิเลสวิภาวเนน อนภิรตึ วิโนเทตฺวา.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់អត្តទណ្ឌសូត្រ ដោយគាថាមានជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «sāsanaṃ pesetvā» (បញ្ជូនសារទៅ) គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ការដែលពួកនាងបញ្ជូនសារទៅថា «សូមពួកនាងដែលព្យាយាមដោយកាយនិងវាចា ក្នុងអំពើជាគ្រឿងលួងលោមនោះៗ ចូរអផ្សុកចុះ»។ ពាក្យថា Kuṇāladahaṃ គឺឆ្នេរស្រះកុណាលៈ។ ពាក្យថា Anabhiratiṃ vinodetvā (បន្ទោបង់សេចក្តីអផ្សុក) សេចក្តីថា បន្ទោបង់សេចក្តីអផ្សុក ដោយការបង្ហាញទោសរបស់ស្ត្រី និងការធ្វើឲ្យច្បាស់នូវសេចក្តីសៅហ្មងនៃកាមទាំងឡាយ។

อาปาทิกาติ สํวทฺธกา, ตุมฺหากํ หตฺถปาเทสุ กิจฺจํ อสาเธนฺเตสุ หตฺเถ จ ปาเท จ วฑฺเฒตฺวา ปฏิชคฺคิตาติ อตฺโถ. โปสิกาติ ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นหาเปตฺวา โภเชตฺวา ปาเยตฺวา ตุมฺเห โปเสสิ. ถญฺญํ ปาเยสีติ นนฺทกุมาโร กิร โพธิสตฺตโต กติปาเหเนว ทหโร, ตสฺมึ ชาเต มหาปชาปตี อตฺตโน ปุตฺตํ ธาตีนํ ทตฺวา สยํ โพธิสตฺตสฺส ธาติกิจฺจํ สาธยมานา อตฺตโน ถญฺญํ ปาเยสิ. ตํ สนฺธาย เถโร เอวมาห. ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพญฺเญ ฐิโต. มณฺฑนกชาติโกติ อลงฺการสภาโว. ตตฺถ โกจิ ตรุโณปิ ยุวา น โหติ ยถา อติตรุโณ. โกจิ ยุวาปิ มณฺฑนกชาติโก น โหติ ยถา อุปสนฺตสภาโว, อาลสิยพฺยสนาทีหิ วา อภิภูโต. อิธ ปน ทหโร [Pg.243] เจว ยุวา จ มณฺฑนกชาติโก จ อธิปฺเปโต, ตสฺมา เอวมาห. อุปฺปลาทีนิ มณฺฑนกชาติโก จ โลกสมฺมตตฺตา วุตฺตานิ.

ពាក្យថា Āpādikā (អ្នកបីបាច់រក្សា) សេចក្តីថា អ្នកចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា គឺកាលដែលដៃនិងជើងរបស់ព្រះអង្គមិនទាន់អាចធ្វើកិច្ចការបាន ព្រះនាងក៏បានជួយឲ្យដៃនិងជើងលូតលាស់ធំធាត់ឡើង ហើយថែរក្សា នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Posikā (អ្នកចិញ្ចឹម) សេចក្តីថា ព្រះនាងបានចិញ្ចឹមព្រះអង្គ ដោយការឲ្យស្រង់ទឹក ឲ្យសោយក្រយា និងឲ្យសោយទឹកដោះ ក្នុងមួយថ្ងៃពីរឬបីដង។ ពាក្យថា Thaññaṃ pāyesi (បានឲ្យសោយទឹកដោះ) សេចក្តីថា ឮថា នន្ទកុមារមានព្រះជន្មតិចជាងព្រះពោធិសត្វតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ កាលបើនន្ទកុមារប្រសូតហើយ ព្រះនាងមហាបជាបតីបានប្រគល់បុត្ររបស់ខ្លួនទៅឲ្យពួកមេដោះ ហើយព្រះនាងផ្ទាល់បានបំពេញកិច្ចជាមេដោះថ្វាយព្រះពោធិសត្វ ដោយការថ្វាយទឹកដោះរបស់ព្រះនាងផ្ទាល់។ ព្រះថេរៈសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Daharo គឺក្មេងខ្ចី។ ពាក្យថា Yuvā គឺស្ថិតនៅក្នុងវ័យជំទង់។ ពាក្យថា Maṇḍanakajātiko គឺមានសភាពចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន។ ក្នុងវ័យទាំងនោះ មនុស្សខ្លះសូម្បីតែនៅក្មេងខ្ចី ក៏មិនទាន់ជាយុវជនឡើយ ដូចជាក្មេងតូចពេកជាដើម។ មនុស្សខ្លះសូម្បីជាយុវជន ក៏មិនមែនជាអ្នកចូលចិត្តតុបតែងខ្លួនដែរ ដូចជាអ្នកមានសភាពស្ងប់រម្ងាប់ ឬអ្នកដែលត្រូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស និងសេចក្តីវិនាសជាដើមគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកបុគ្គលដែលទាំងនៅក្មេង ទាំងជាយុវជន និងទាំងជាអ្នកចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ផ្កាឈូកជាដើម និងការចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន ព្រះថេរៈពោលទុក ព្រោះជាទីសន្មតរបស់លោក។

มาตุคามสฺส ปพฺพชิตตฺตาติ อิทํ ปญฺจวสฺสสตโต อุทฺธํ อฏฺฐตฺวา ปญฺจสุเยว วสฺสสเตสุ สทฺธมฺมฏฺฐิติยา การณนิทสฺสนํ. ปฏิสมฺภิทาปเภทปฺปตฺตขีณาสววเสเนว วุตฺตนฺติ เอตฺถ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตขีณาสวคฺคหเณน ฌานานิปิ คหิตาเนว โหนฺติ. น หิ นิชฺฌานกานํ สพฺพปฺปการสมฺปตฺติ อิชฺฌตีติ วทนฺติ. สุกฺขวิปสฺสกขีณาสววเสน วสฺสสหสฺสนฺติอาทินา จ ยํ วุตฺตํ, ตํ ขนฺธกภาณกานํ มเตน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. วินยฏฺฐกถายมฺปิ (จูฬว. อฏฺฐ. ๔๐๓) อิมินาว นเยน วุตฺตํ.

ពាក្យថា Mātugāmassa pabbajitattā (ព្រោះហេតុតែមាតុគ្រាមបួស) នេះជាការបង្ហាញហេតុនៃការតាំងនៅនៃព្រះសទ្ធម្មត្រឹមតែ ៥០០ ឆ្នាំ មិនតាំងនៅហួសពី ៥០០ ឆ្នាំទៅ។ ពាក្យថា «ពោលសំដៅយកតែព្រះខីណាស្រពដែលសម្រេចបដិសម្ភិទាប្រភេទទើបបាន» ក្នុងទីនេះ ដោយការកាន់យកនូវព្រះខីណាស្រពដែលសម្រេចបដិសម្ភិទា សូម្បីតែឈានទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ។ ព្រោះថា ពួកលោកពោលថា សម្បត្តិគ្រប់ប្រការមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលគ្មានឈានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីណាដែលពោលថា «មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយអំណាចនៃព្រះខីណាស្រពអ្នកសុក្ខវិបស្សកៈ» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីនោះពោលទុកដោយមតិរបស់ព្រះខន្ធកភាណកៈ។ សូម្បីក្នុងវិនយដ្ឋកថា (ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា ៤០៣) ក៏ពោលទុកដោយន័យនេះឯង។

ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๖๑) ปน ‘‘ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสิ, ฉฬภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ, เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ, สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ, ปาติโมกฺเขน วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสี’’ติ วุตฺตํ. อิธาปิ สาสนนฺตรธานกถายํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๐) ‘‘พุทฺธานญฺหิ ปรินิพฺพานโต วสฺสสหสฺสเมว ปฏิสมฺภิทา นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกนฺติ, ตโต ปรํ ฉ อภิญฺญา, ตโต ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา นิพฺพตฺเตนฺติ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา สุกฺขวิปสฺสกา โหนฺติ. เอเตเนว อุปาเยน อนาคามิโน, สกทาคามิโน, โสตาปนฺนา’’ติ วุตฺตํ.

ចំណែកក្នុងទីឃនិកាយដ្ឋកថា (ទីឃនិកាយអដ្ឋកថា ៣.១៦១) ពោលថា «ព្រះសទ្ធម្មបានតាំងនៅមួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចបដិសម្ភិទា, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចអភិញ្ញា ៦, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចវិជ្ជា ៣, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសុក្ខវិបស្សកៈ, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះបាតិមោក្ខ»។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក្នុងសាសនអន្តរធានកថា (អង្គុត្តរនិកាយអដ្ឋកថា ១.១.១៣០) ក៏ពោលថា «ព្រោះថា ចាប់តាំងពីការបរិនិព្វាននៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទៅ ពួកភិក្ខុអាចញ៉ាំងបដិសម្ភិទាឲ្យកើតឡើងបានត្រឹមតែមួយពាន់ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីនោះមក គឺអភិញ្ញា ៦ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលមិនអាចញ៉ាំងអភិញ្ញា ៦ នោះឲ្យកើតឡើងបាន ក៏ញ៉ាំងវិជ្ជា ៣ ឲ្យកើតឡើង កាលវេលាកន្លងទៅៗ មិនអាចញ៉ាំងវិជ្ជា ៣ នោះឲ្យកើតឡើងបាន ក៏ក្លាយជាព្រះសុក្ខវិបស្សកៈ។ ដោយឧបាយនេះឯង គឺព្រះអនាគាមី ព្រះសកទាកាមី និងព្រះសោតាបន្នៈ»។

สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๕๖) ปน ‘‘ปฐมโพธิยญฺหิ ภิกฺขู ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตา อเหสุํ. อถ กาเล คจฺฉนฺเต ปฏิสมฺภิทา ปาปุณิตุํ น สกฺขึสุ, ฉฬภิญฺญา อเหสุํ. ตโต ฉ อภิญฺญา ปตฺตุํ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณึสุ. อิทานิ กาเล คจฺฉนฺเต ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา อาสวกฺขยมตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา อนาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา สกทาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา โสตาปตฺติผลํ, คจฺฉนฺเต กาเล โสตาปตฺติผลมฺปิ ปตฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา เจตํ สพฺพํ อญฺญมญฺญปฺปฏิวิรุทฺธํ, ตสฺมา เตสํ เตสํ ภาณกานํ มตเมว อาจริเยน ตตฺถ ตตฺถ ทสฺสิตนฺติ คเหตพฺพํ. อญฺญถา หิ อาจริยสฺเสว ปุพฺพาปรวิโรธปฺปสงฺโค สิยาติ.

ចំណែកក្នុងសំយុត្តនិកាយដ្ឋកថា (សំយុត្តនិកាយអដ្ឋកថា ២.២.១៥៦) ពោលថា «ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ពួកភិក្ខុជាអ្នកសម្រេចបដិសម្ភិទា។ លុះកាលកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចបដិសម្ភិទាបាន ក៏ជាអ្នកសម្រេចអភិញ្ញា ៦។ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលមិនអាចសម្រេចអភិញ្ញា ៦ បាន ក៏សម្រេចវិជ្ជា ៣។ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ កាលកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចវិជ្ជា ៣ បាន ក៏សម្រេចត្រឹមតែការអស់ទៅនៃអាសវៈ (សុក្ខវិបស្សកៈ) កាលមិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចអនាគាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចសកទាកាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចសោតាបត្តិផល លុះកាលកន្លងទៅ សូម្បីតែសោតាបត្តិផល ក៏មិនអាចសម្រេចបានឡើយ»។ ព្រោះតែសេចក្តីទាំងពួងនេះផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក ហេតុនោះ គប្បីយល់ថា ព្រះអាចារ្យបានបង្ហាញតែមតិរបស់ព្រះភាណកៈនោះៗ ក្នុងកន្លែងនោះៗប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ នឹងក្លាយជាការផ្ទុយគ្នាមុននិងក្រោយរបស់ព្រះអាចារ្យខ្លួនឯង។

ตานิเยวาติ [Pg.244] ตานิเยว ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ. ปริยตฺติมูลกํ สาสนนฺติ อาห ‘‘น หิ ปริยตฺติยา อสติ ปฏิเวโธ อตฺถี’’ติอาทิ. ปริยตฺติยา หิ อนฺตรหิตาย ปฏิปตฺติอนฺตรธายติ, ปฏิปตฺติยา อนฺตรหิตาย อธิคโม อนฺตรธายติ. กึการณา? อยญฺหิ ปริยตฺติ ปฏิปตฺติยา ปจฺจโย โหติ, ปฏิปตฺติ อธิคมสฺส. อิติ ปฏิปตฺติโตปิ ปริยตฺติเยว ปมาณํ. ทุติยตติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ពាក្យថា Tāniyeva គឺ ៥០០០ ឆ្នាំនោះឯង។ ពាក្យថា Pariyattimūlakaṃ sāsanaṃ (ព្រះសាសនាមានបរិយត្តិជាឫសគល់) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះថាកាលបើគ្មានបរិយត្តិ ការត្រាស់ដឹងក៏មិនមានឡើយ» ជាដើម។ ព្រោះថាកាលបើបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ ការប្រតិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើការប្រតិបត្តិសាបសូន្យ ការសម្រេចធម៌ក៏សាបសូន្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បរិយត្តិនេះជាបច្ច័យដល់ការប្រតិបត្តិ ការប្រតិបត្តិជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចធម៌。 ដូច្នេះ សូម្បីតែធៀបនឹងការប្រតិបត្តិ បរិយត្តិប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ។ ក្នុងសូត្រទី ២ និងទី ៣ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

โคตมีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានគោតមីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๔-๕. ทีฆชาณุสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៥. ការអធិប្បាយសូត្រមានទីឃជាណុសូត្រជាដើម

๕๔-๕๕. จตุตฺเถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๖๕) เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺยาติ เอเกน โกฏฺฐาเสน โภเค ภุญฺเชยฺย, วินิภุญฺเชยฺย วาติ อตฺโถ. ทฺวีหิ กมฺมนฺติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ ปโยเชยฺย. นิธาเปยฺยาติ จตุตฺถโกฏฺฐาสํ นิเธตฺวา ฐเปยฺย, นิทหิตฺวา ภูมิคตํ กตฺวา ฐเปยฺยาติ อตฺโถ. อาปทาสุ ภวิสฺสตีติ กุลานญฺหิ น สพฺพกาลํ เอกสทิสํ วตฺตติ, กทาจิ ราชอคฺคิโจรทุพฺภิกฺขาทิวเสน อาปทา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เอวํ อาปทาสุ อุปฺปนฺนาสุ ภวิสฺสตีติ เอกํ โกฏฺฐาสํ นิธาเปยฺยาติ วุตฺตํ. อิเมสุ ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ กตรํ โกฏฺฐาสํ คเหตฺวา กุสลํ กาตพฺพนฺติ? ‘‘โภเค ภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตโกฏฺฐาสํ. ตโต คณฺหิตฺวา หิ ภิกฺขูนมฺปิ กปณทฺธิกานมฺปิ ทานํ ทาตพฺพํ, เปสการนฺหาปิตาทีนมฺปิ เวตนํ ทาตพฺพํ. สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกาทีนํ ทานวเสน เจว, อธิวตฺถเทวตาทีนํ เปตพลิวเสน, นฺหาปิตาทีนํ เวตนวเสน จ วินิโยโคปิ อุปโยโค เอว.

៥៤-៥៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ (ទីឃនិកាយអដ្ឋកថា ៣.២៦៥) ពាក្យថា ekena bhoge bhuñjeyya (គប្បីប្រើប្រាស់ភោគៈដោយចំណែកមួយ) សេចក្តីថា គប្បីប្រើប្រាស់ ឬចាត់ចែងភោគៈដោយចំណែកមួយ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា dvīhi kammaṃ (គប្បីប្រកបការងារដោយពីរចំណែក) សេចក្តីថា គប្បីប្រកបការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើមដោយពីរចំណែក។ ពាក្យថា nidhāpeyya (គប្បីតម្កល់ទុក) សេចក្តីថា គប្បីតម្កល់ទុកនូវចំណែកទី ៤ គឺកប់ទុកក្នុងដី នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា āpadāsu bhavissati (នឹងមានប្រយោជន៍ក្នុងគ្រាមានអាសន្ន) សេចក្តីថា ព្រោះថា ជីវភាពរបស់ត្រកូលទាំងឡាយមិនមែនដូចគ្នាគ្រប់ពេលឡើយ ជួនកាលគ្រោះថ្នាក់កើតឡើងព្រោះស្តេច ភ្លើង ចោរ ឬទុរភិក្សជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា គប្បីតម្កល់ទុកមួយចំណែក ដោយគិតថា «នឹងមានប្រយោជន៍ក្នុងគ្រាមានអាសន្នដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ»។ ចុះក្នុងចំណែកទាំង ៤ នេះ គប្បីកាន់យកចំណែកណាទៅធ្វើបុណ្យកុសល? គឺចំណែកដែលត្រាស់ថា «bhoge bhuñjeyya» នោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលគប្បីកាន់យកពីចំណែកនោះទៅប្រគេនទានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយផង ដល់ជនកំសត់និងអ្នកធ្វើដំណើរផង គប្បីឲ្យកម្រៃដល់ជាងត្បាញ និងជាងកាត់សក់ជាដើមផង។ ការចាត់ចែងប្រើប្រាស់ដោយអំណាចនៃការឲ្យទានដល់សមណព្រាហ្មណ៍ ជនកំសត់ និងអ្នកធ្វើដំណើរជាដើមផង ដោយអំណាចនៃការធ្វើពលិកម្មដល់ទេវតាដែលសណ្ឋិតនៅទីនោះ និងពួកប្រេតជាដើមផង ដោយអំណាចនៃកម្រៃរបស់ជាងកាត់សក់ជាដើមផង ឈ្មោះថាជាការប្រើប្រាស់ដ៏សមគួរពិតប្រាកដ។

อเปนฺติ คจฺฉนฺติ, อเปนฺตา วา เอเตหีติ อปายา, อปายา เอว มุขานิ ทฺวารานีติ อปายมุขานิ. วินาสทฺวารานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ធម៌ទាំងឡាយណា តែងវិនាសទៅ គឺសាបសូន្យទៅ ឬមួយក៏ពួកសត្វតែងវិនាសទៅដោយធម៌ទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អបាយ (ផ្លូវវិនាស) អបាយទាំងនោះឯងជាប្រភព គឺទ្វារ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អបាយមុខ (ប្រភពនៃសេចក្តីវិនាស)។ ពាក្យថា vināsadvārāni (ទ្វារនៃសេចក្តីវិនាស) សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យនេះឯង។ ក្នុងសូត្រទី ៥ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

ทีฆชาณุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានទីឃជាណុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๖-๘. ภยสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-៨. ការអធិប្បាយសូត្រមានភយសូត្រជាដើម

๕๖-๕๘. ฉฏฺเฐ [Pg.245] คพฺภวาโส อิธ อุตฺตรปทโลเปน คพฺโภ วุตฺโตติ อาห ‘‘คพฺโภติ คพฺภวาโส’’ติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถานิ.

៥៦-៥៨. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា gabbhavāsa (ការនៅក្នុងគភ៌) ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលុបបទខាងចុង ទើបពោលត្រឹមតែ gabbha (គភ៌) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «gabbhoti gabbhavāso» (ពាក្យថា gabbha គឺ gabbhavāsa)។ សូត្រទី ៧ និងទី ៨ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ภยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានភយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๖-๑๐. ปุคฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-១០. ការអធិប្បាយសូត្រមានបុគ្គលសូត្រជាដើម

๕๙-๖๐. นวเม ทานํ ททนฺตานนฺติ ทกฺขิเณยฺยํ อุทฺทิสฺส ทานํ เทนฺตานํ. อุปธี วิปจฺจนฺติ เอเตน, อุปธีสุ วา วิปจฺจติ, อุปธโย วา วิปากา เอตสฺสาติ อุปธิวิปากํ. สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ อริยสงฺเฆ ทินฺนํ วิปฺผารฏฺฐานํ โหติ, วิปุลผลนฺติ อตฺโถ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

៥៩-៦០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា dānaṃ dadantānaṃ (កាលឲ្យទាន) សេចក្តីថា កាលឲ្យទានចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គល។ ផលទាំងឡាយតែងទុំ (ហុចផល) ដោយឧបធិនេះ ឬផលតែងទុំក្នុងឧបធិទាំងឡាយ ឬមួយក៏ឧបធិទាំងឡាយជាវិបាករបស់ទាននេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបធិវិបាក (ផលដែលកើតក្នុងឧបធិ)។ ពាក្យថា saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ (ទានដែលប្រគេនដល់សង្ឃមានផលច្រើន) សេចក្តីថា ទានដែលប្រគេនដល់អរិយសង្ឃ តែងមានការផ្សាយទៅធំទូលាយ គឺមានផលដ៏ច្រើនលើសលប់ នេះជាអត្ថន័យ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

ปุคฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានបុគ្គលសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

โคตมีวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយគោតមីវគ្គ ចប់ហើយ。

(๗) ๒. ภูมิจาลวคฺโค

(៧) ២. ភូមិចាលវគ្គ

๑-๕. อิจฺฉาสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៥. ការអធិប្បាយសូត្រមានអិច្ឆាសូត្រជាដើម

๖๑-๖๕. สตฺตมสฺส ปฐมาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ปญฺจเม (ที.นิ.ฏี. ๒.๑๗๓) อภิภวตีติ อภิภุ, ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ. อถ วา อารมฺมณาภิภวนโต อภิตุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติปิ สสมฺปยุตฺตชฺฌานํ อภิภายตนํ. เตนาห ‘‘อภิภวนการณานี’’ติอาทิ. ตานิ หีติ อภิภายตนสญฺญิตานิ ฌานานิ. ‘‘ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตายา’’ติ อิทํ อุภยตฺถาปิ โยเชตพฺพํ. กถํ? ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตาย อารมฺมณานิ อภิภวนฺติ. ญาณพเลเนว หิ อารมฺมณาภิภวนํ วิย ปฏิปกฺขาภิภโวปีติ.

៦១-៦៥. សូត្រមានសូត្រទី ១ ជាដើម នៃវគ្គទី ៧ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៥ (ទីឃនិកាយដីកា ២.១៧៣) ធម៌ដែលគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភូ បានแก่ បរិកម្ម ឬញាណ។ អាយតនៈដែលជាគ្រឿងគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ បានแก่ ឈាន។ ឬមួយក៏ អាយតនៈដែលពោលគឺអារម្មណ៍ដែលគួរគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈានដែលប្រកបដោយសម្បយុត្តធម៌ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ ព្រោះគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ផង ព្រោះជាអភិភូផង និងព្រោះជាអាយតនៈ ពោលគឺជារបបនៃសេចក្តីសុខដ៏វិសេសរបស់ព្រះយោគី និងជាមនាយតនៈនិងធម្មាយតនៈផង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ហេតុជាគ្រឿងគ្របសង្កត់ទាំងឡាយ» ជាដើម។ ពាក្យថា Tāni hi គឺឈានទាំងឡាយដែលហៅថា អភិភាយតនៈ។ ពាក្យថា «puggalassa ñāṇuttariyatāya» (ព្រោះភាពជាអ្នកមានញាណដ៏ឧត្តមរបស់បុគ្គល) នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ក្នុងទីទាំងពីរ។ តើដូចម្តេច? គឺគ្របសង្កត់នូវបច្ចនិកធម៌ទាំងឡាយដោយភាពជាបដិបក្ខផង គ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ទាំងឡាយព្រោះភាពជាអ្នកមានញាណដ៏ឧត្តមរបស់បុគ្គលផង។ ព្រោះថា ការគ្របសង្កត់នូវបដិបក្ខ ក៏ដូចជាការគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ដែរ គឺសម្រេចបានដោយកម្លាំងនៃញាណប៉ុណ្ណោះ។

ปริกมฺมวเสน [Pg.246] อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี, น อปฺปนาวเสน. น หิ ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณา อปฺปนา อชฺฌตฺตวิสยา สมฺภวติ. ตํ ปน อชฺฌตฺตปริกมฺมวเสน ลทฺธํ กสิณนิมิตฺตํ อวิสุทฺธเมว โหติ, น พหิทฺธาปริกมฺมวเสน ลทฺธํ วิย วิสุทฺธํ.

ដោយអំណាចនៃបរិកម្ម ជាអ្នកមានសញ្ញាក្នុងរូបក្នុងខ្លួន មិនមែនដោយអំណាចនៃអប្បនាឡើយ។ ព្រោះថា អប្បនាដែលមានបដិភាគនិមិត្តជាអារម្មណ៍ មិនអាចកើតឡើងក្នុងវិស័យខាងក្នុងបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្នុងនោះ តែងជាធម្មជាតិមិនបរិសុទ្ធឡើយ មិនដូចជាកសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្រៅ ដែលជាធម្មជាតិបរិសុទ្ធនោះទេ។

ปริตฺตานีติ ยถาลทฺธานิ สุปฺปสราวมตฺตานิ. เตนาห ‘‘อวฑฺฒิตานี’’ติ. ปริตฺตวเสเนวาติ วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตวเสเนว อิทํ อภิภายตนํ วุตฺตํ. ปริตฺตตา เหตฺถ อภิภวนสฺส การณํ. วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ อภิภายตนภาวนา นาม ติกฺขปญฺญสฺเสว สมฺภวติ, น อิตรสฺสาติ อาห ‘‘ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล’’ติ. อภิภวิตฺวา สมาปชฺชตีติ เอตฺถ อภิภวนํ สมาปชฺชนญฺจ อุปจารชฺฌานาธิคมสมนนฺตรเมว อปฺปนาฌานุปฺปาทนนฺติ อาห ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ. สห นิมิตฺตุปฺปาเทนาติ จ อปฺปนาปริวาสาภาวสฺส ลกฺขณวจนเมตํ. โย ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ’’ติ วุจฺจติ, ตโตปิ ญาณุตฺตรสฺเสว อภิภายตนภาวนา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ นิมิตฺเต. อปฺปนํ ปาเปตีติ ภาวนํ อปฺปนํ เนติ.

ពាក្យថា Parittāni (តិចតួច) បានដល់ វត្ថុដែលបានមកតាមដែលបាន គឺមានប្រមាណប៉ុនចានក្បឿង ឬចានទាបដ៏ល្អ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “avaḍḍhitāni” (មិនបានចម្រើនឲ្យធំ)។ ពាក្យថា Parittavaseneva (ដោយអំណាចនៃវត្ថុតិចតួចប៉ុណ្ណោះ) គឺទោះបីជាការយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌មាននៅឡើយក៏ដោយ ក៏អភិភាយតនៈនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃវត្ថុតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភាពជាវត្ថុតិចតួច ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ក្នុងអភិភាយតនៈនេះ។ ការចម្រើនអភិភាយតនៈ ទោះបីជាមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ ឬមិនមានក៏ដោយ តែងកើតមានដល់បុគ្គលដែលមានបញ្ញាមុតស្រួចប៉ុណ្ណោះ មិនកើតមានដល់បុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ñāṇuttariko puggalo” (បុគ្គលមានប្រាជ្ញាដ៏ឧត្តម)។ ក្នុងពាក្យថា “Abhibhavitvā samāpajjati” (គ្របសង្កត់ហើយចូលកាន់សមាបត្តិ) នេះ ការគ្របសង្កត់ និងការចូលកាន់សមាបត្តិ គឺការញ៉ាំងអប្បនាក្នុងឈានឲ្យកើតឡើង ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការបានសម្រេចឧបចារឈានភ្លាមៗ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpeti” (ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តក្នុងទីនេះឯង)។ ពាក្យថា “saha nimittuppādena” (ជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្ត) នេះ ជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈនៃការមិនមានការនៅគ្រប់គ្រង (ការរង់ចាំ) នៃអប្បនា។ បុគ្គលណាដែលលោកហៅថា “khippābhiñño” (អ្នកដឹងបានរហ័ស) ការចម្រើនអភិភាយតនៈ តែងមានដល់បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាឧត្តមជាងបុគ្គលនោះទៅទៀត។ ពាក្យថា “Ettha” បានដល់ ក្នុងនិមិត្តនេះ។ ពាក្យថា “Appanaṃ pāpeti” បានដល់ ញ៉ាំងភាវនាឲ្យដល់នូវអប្បនា។

เอตฺถ จ เกจิ ‘‘อุปฺปนฺเน อุปจารชฺฌาเน ตํ อารพฺภ เย เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺเว ตโย ชวนวารา ปวตฺตนฺติ, เต อุปจารชฺฌานปกฺขิกา เอว, ตทนนฺตรญฺจ ภวงฺคปริวาเสน อุปจาราเสวนาย จ วินา อปฺปนา โหติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนว อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. น หิ ปาริวาสิกกมฺเมน อปฺปนาวาโร อิจฺฉิโต, นาปิ มหคฺคตปฺปมาณชฺฌาเนสุ วิย อุปจารชฺฌาเน เอกนฺตโต ปจฺจเวกฺขณา อิจฺฉิตพฺพา, ตสฺมา อุปจารชฺฌานาธิคมโต ปรํ กติปยภวงฺคจิตฺตาวสาเน อปฺปนํ ปาปุณนฺโต ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วุตฺโต. ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทนา’’ติ จ อธิปฺปายิกมิทํ วจนํ, น นีตตฺถํ. อธิปฺปาโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា «កាលបើឧបចារឈានកើតឡើងហើយ ជវនវារៈទាំងឡាយ ២ ឬ ៣ យ៉ាងទាបបំផុត ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវឧបចារឈាននោះ ជវនវារៈទាំងនោះជាចំណែកនៃឧបចារឈានពិតប្រាកដ ហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនោះមក អប្បនាតែងកើតឡើងដោយវៀរចាកការនៅគ្រប់គ្រងនៃភវង្គ និងការសេពគប់នូវឧបចារៈ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តតែម្តង» ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាមតិរបស់ពួកលោកប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា អប្បនាវារៈ លោកមិនប្រាថ្នាដោយកិច្ចដែលត្រូវនៅគ្រប់គ្រង (រង់ចាំ) ឡើយ ទាំងការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) ដោយចំណែកមួយក្នុងឧបចារឈាន ក៏លោកមិនប្រាថ្នាដូចជាក្នុងមហគ្គតឈាន និងអប្បមាណឈានទាំងឡាយដែរ ហេតុនោះ បុគ្គលកាលដល់នូវអប្បនា ក្នុងទីបំផុតនៃភវង្គចិត្តបន្តិចបន្តួច បន្ទាប់ពីការបានសម្រេចឧបចារឈាន ទើបលោកពោលថា “saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpeti” (ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តក្នុងទីនេះឯង)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា “Saha nimittuppādena” នេះ ជាពាក្យមានសេចក្តីអធិប្បាយបង្កប់ (អធិប្បាយិកវចនៈ) មិនមែនជាពាក្យមានសេចក្តីជាក់ច្បាស់ស្រាប់ (នីតត្ថៈ) ឡើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

น อนฺโตสมาปตฺติยํ ตทา ตถารูปสฺส อาโภคสฺส อสมฺภวโต, สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาย วเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๐๔) ปน ‘‘อิมินา ปนสฺส ปุพฺพโภโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยํ [Pg.247] ตถา อาโภคาภาเว กสฺมา ‘‘ฌานสญฺญายปี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อภิภวน…เป… อตฺถี’’ติ.

មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខាងក្នុងសមាបត្តិឡើយ ព្រោះក្នុងខណៈនោះ ការយកចិត្តទុកដាក់មានសភាពបែបនោះ មិនអាចមានបានឡើយ គប្បីជ្រាបថា ការយកចិត្តទុកដាក់របស់បុគ្គលអ្នកចេញចាកសមាបត្តិហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវអាការៈនៃការគ្របសង្កត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃឈាន ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគភាវនា។ ប៉ុន្តែក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា លោកពោលថា “ក៏ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យនេះ បុព្វភាគ (ការអនុវត្តក្នុងចំណែកខាងដើម) របស់បុគ្គលនោះ ត្រូវបានពោលហើយ”។ កាលបើមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងនោះក្នុងខាងក្នុងសមាបត្តិទេ ហេតុអ្វីលោកទើបពោលថា “jhānasaññāyapi” (ទោះបីក្នុងឈានសញ្ញាក៏ដោយ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “abhibhavana...បេ... atthi” (ការគ្របសង្កត់...បេ... មាននៅ)។

วฑฺฒิตปฺปมาณานีติ วิปุลปฺปมาณานีติ อตฺโถ, น เอกงฺคุลทฺวงฺคุลาทิวเสน วฑฺฒึ ปาปิตานีติ ตถาวฑฺฒนสฺเสเวตฺถ อสมฺภวโต. เตนาห ‘‘มหนฺตานี’’ติ. ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ ภุญฺชนภาชเน วฑฺฒิตฺวา ทินฺนํ ภตฺตํ, เอกาสเน ปุริเสน ภุญฺชิตพฺพภตฺตโต อุปฑฺฒภตฺตนฺติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Vaḍḍhitappamāṇāni មានសេចក្តីថា មានប្រមាណធំទូលាយ មិនមែនញ៉ាំងឲ្យដល់នូវការចម្រើនធំឡើងដោយអំណាចនៃមួយធ្នាប់ ឬពីរធ្នាប់ជាដើមឡើយ ព្រោះការចម្រើនឡើងយ៉ាងនោះ មិនអាចមានបានក្នុងទីនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “mahantāni” (ធំៗ)។ ពាក្យថា Bhattavaḍḍhitaka បានដល់ ភត្តដែលគេដួសដាក់ប្រគេន (ឬជូន) ក្នុងភាជន៍សម្រាប់បរិភោគ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ភត្តពាក់កណ្តាលនៃភត្តដែលបុរសគប្បីបរិភោគក្នុងអាសនៈតែមួយ។

รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, น รูปสญฺญี อรูปสญฺญี. สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. รูปสญฺญาย อนุปฺปาทนเมเวตฺถ อลาภิตา. พหิทฺธาว อุปฺปนฺนนฺติ พหิทฺธาวตฺถุสฺมึเยว อุปฺปนฺนํ. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๐๔-๒๐๙) ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอวํ จตุนฺนํ อภิภายตนานํ อาคตตฺตา อภิธมฺมฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา ปน ยถา สุตฺตนฺเต อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานีติอาทิ วุตฺตํ, เอวํ อวตฺวา อิธ จตูสุปิ อภิภายตเนสุ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาว วุตฺตา’’ติ โจทนํ กตฺวา ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ การณํ วตฺวา ‘‘ตตฺถ วา อิธ วา พหิทฺธา รูปาเนว อภิภวิตพฺพานิ, ตสฺมา ตานิ นิยมโตว วตฺตพฺพานีติ ตตฺราปิ อิธาปิ วุตฺตานิ, ‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’ติ อิทํ ปน สตฺถุ เทสนาวิลาสมตฺตเมวา’’ติ วุตฺตํ.

សញ្ញាក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបសញ្ញី (អ្នកមានរូបសញ្ញា), បុគ្គលមិនមានរូបសញ្ញា ឈ្មោះថា អរូបសញ្ញី។ លោកពោលសំដៅយកឈាន ដោយក្បាលនៃសញ្ញា (ដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន)។ ការមិនញ៉ាំងរូបសញ្ញាឲ្យកើតឡើងនោះឯង ឈ្មោះថា ភាពជាអ្នកមិនបានសម្រេចក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Bahiddhāva uppannaṃ បានដល់ កើតឡើងក្នុងវត្ថុខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអភិធម្ម ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំង ៤ មកហើយយ៉ាងនេះថា “ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (បុគ្គលជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តិចតួច មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់, ច្រើនរកប្រមាណមិនបាន មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) ក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា លោកទើបធ្វើការចោទសួរ (ចោទនា) ថា “ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកមិនពោលដូចក្នុងសូត្រ ដែលពោលថា 'ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni' (បុគ្គលម្នាក់ជាអ្នកមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តិចតួច) ជាដើម តែបែរជាពោលក្នុងអភិភាយតនៈទាំង ៤ ក្នុងទីនេះ តែត្រឹមភាពជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន (ajjhattaṃ arūpasaññitā) ទៅវិញ?” ហើយលោកក៏បានប្រាប់ហេតុផលថា “ព្រោះរូបខាងក្នុង មិនមែនជាវត្ថុដែលត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ” រួចពោលថា “មិនថាក្នុងទីនោះ ឬក្នុងទីនេះទេ រូបខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះដែលជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ រូបទាំងនោះទើបលោកត្រូវពោលដោយកំណត់ពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលទាំងក្នុងទីនោះនិងក្នុងទីនេះ ចំណែកឯពាក្យថា 'ajjhattaṃ rūpasaññī' នេះ គ្រាន់តែជាលីលានៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ”។

เอตฺถ จ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ‘‘ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วุตฺตานิ, ตถา ‘‘อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ. อตฺถิ หิ โส ปริยาโย ‘‘ปริตฺตานิ อภิภุยฺย, ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยา’’ติ. ปริยายกถา หิ สุตฺตนฺตเทสนาติ. อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ, ตถา สหิตานิ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนวิเสโสติ, ตถา อิธ ปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขานมฺปิ อภิภวนปริยาโย อตฺถีติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติอาทินา ปฐมทุติยอภิภายตเนสุ ปฐมวิโมกฺโข, ตติยจตุตฺถอภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข, วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปฺปวตฺติโต สงฺคหิโต. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๐๔-๒๐๙, ๒๔๗-๒๔๙) ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ [Pg.248] อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ. สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ ฌานานิ วิโมกฺขเทสนายํ วุตฺตานิ. ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิธมฺเม อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ อิทํ อภิธมฺเม กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ. ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อภิธมฺเม วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ រូបទាំងអស់ ទោះបីជាវៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ ឬរួមបញ្ចូលការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី លោកហៅថា “parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (រូបតិចតួច មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) ដូចគ្នាដែរ ព្រមទាំងហៅថា “appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (រូបច្រើនរកប្រមាណមិនបាន មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់)។ ព្រោះថា វិធី (បរិយាយ) នោះមានពិតប្រាកដ គឺ “គ្របសង្កត់រូបតិចតួចទាំងឡាយ ប្រសិនបើរូបទាំងនោះ ជួនកាលត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌ ឈ្មោះថា គ្របសង្កត់រូបដែលមានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់”។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រទេសនា ជាទេសនាបែបមានបរិយាយ (វិធីពន្យល់ដោយប្រយោល)។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបគ្មានបរិយាយ (ទេសនាដោយត្រង់) រូបដែលវៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ លោកពោលដោយឡែកពីគ្នា រូបដែលរួមបញ្ចូលការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ លោកក៏ពោលដោយឡែកពីគ្នាដែរ។ ព្រោះថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃការគ្របសង្កត់ តែងមានក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ។ យ៉ាងនោះដែរ ក្នុងទីនេះ ព្រោះជាទេសនាបែបមានបរិយាយ វិធីនៃការគ្របសង្កត់សូម្បីនៃវិមោក្ខទាំងឡាយក៏មានដែរ ហេតុនោះ ដោយពាក្យថា “ajjhattaṃ rūpasaññī” ជាដើម វិមោក្ខទី ១ ក្នុងអភិភាយតនៈទី ១ និងទី ២, វិមោក្ខទី ២ ក្នុងអភិភាយតនៈទី ៣ និងទី ៤, និងវិមោក្ខទី ៣ ក្នុងវណ្ណអភិភាយតនៈទាំងឡាយ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃការគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបគ្មានបរិយាយ ដើម្បីបង្ហាញវិមោក្ខ និងអភិភាយតនៈទាំងឡាយមិនឲ្យច្រឡំគ្នា លោកទើបវៀរចាកវិមោក្ខទាំងឡាយ ហើយពោលតែអភិភាយតនៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈានទាំងឡាយដែលធ្វើកិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងវិមោក្ខទេសនា។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកបានកំណត់ទុកហើយ ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំងពីរដែលមកហើយថា “ajjhattaṃ rūpasaññī” នោះ មិនបានពោលទុកក្នុងអភិភាយតនៈទាំងឡាយក្នុងព្រះអភិធម្មឡើយ និងព្រោះតែពាក្យថា “rūpī rūpāni passati” (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម ជាពាក្យទូទៅដល់កិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់។ ពាក្យថា “ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato” (ព្រោះរូបខាងក្នុងមិនមែនជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ) នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃពាក្យដែលលោកពោលទុកក្នុងព្រះអភិធម្មគ្រប់ទីកន្លែងថា “bahiddhā rūpāni passati” (ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ) ដោយមិនពោលក្នុងទីណាមួយឡើយថា “ajjhattaṃ rūpāni passati” (ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្នុង)។ ដោយហេតុនោះ សេចក្តីណាដែលមានហេតុដទៃ សេចក្តីនោះលោកពោលហើយដោយហេតុនោះ។ ចំណែកឯពាក្យសម្តែងតែត្រឹមភាពជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន (ajjhattaṃ arūpasaññitā) ក្នុងព្រះអភិធម្ម ដែលមានលីលានៃការសម្តែងធម៌ជាហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា មិនគប្បីស្វែងរកហេតុដទៃសម្រាប់ពាក្យនោះឡើយ។

อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ เตสํ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วิชฺชมานปริยายกถาภาวโต. ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา น นีลาทิอภิภายตนานิ วตฺตพฺพานีติ เจ? ตํ น. นีลาทีสุ กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณานํ ปริตฺตตา วา อปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ. เอเตสุ จ ปริตฺตาทิกสิณรูเปสุ ยํ ยํ จริตสฺส อิมานิ อภิภายตนานิ อิชฺฌนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพสงฺคาหิกวเสนาติ นีลวณฺณนีลนิทสฺสนนีลนิภาสานํ สาธารณวเสน. วณฺณวเสนาติ สภาววณฺณวเสน. นิทสฺสนวเสนาติ ปสฺสิตพฺพตาวเสน จกฺขุวิญฺญาณาทิวิญฺญาณวีถิยา คเหตพฺพตาวเสน. โอภาสวเสนาติ สปฺปภาสตาย อวภาสนวเสน.

ម្យ៉ាងទៀត ភាពមិនមែនជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់នៃរូបខាងក្នុង ព្រោះតែរូបទាំងនោះមិនប្រាកដច្បាស់ដូចជារូបខាងក្រៅ និងលីលានៃការសម្តែងធម៌ គប្បីជ្រាបតាមការកំណត់ដែលបានពោលហើយ ព្រោះជាវិធីសម្តែងបែបមានបរិយាយដែលមានស្រាប់ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ។ ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា “ព្រោះតែសម្រេចដោយពាក្យថា 'suvaṇṇadubbaṇṇāni' (មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) នេះឯងហើយ ហេតុនោះ លោកមិនគួរពោលអភិភាយតនៈមានពណ៌ខៀវជាដើមឡើយ មែនទេ?” ឆ្លើយថា “មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការ (ការបំពេញបុណ្យ) ទុកក្នុងពណ៌ខៀវជាដើម។” ព្រោះថា ភាពជាវត្ថុតិចតួច ឬភាពជាវត្ថុរកប្រមាណមិនបាន នៃពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធ និងមិនបរិសុទ្ធទាំងនោះ មិនមែនជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ឡើយ តែគឺភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកសិណរូបមានប្រមាណតិចតួចជាដើមទាំងនេះ អភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដល់ចរិតណាៗ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “imesu pana” (ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងអភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Sabbasaṅgāhikavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់ គឺដោយអំណាចទូទៅនៃពណ៌ខៀវ (នីលវណ្ណៈ) គ្រឿងសម្គាល់ពណ៌ខៀវ (នីលនិទស្សនៈ) និងពន្លឺពណ៌ខៀវ (នីលនិភាសៈ)។ ពាក្យថា Vaṇṇavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃពណ៌តាមធម្មជាតិ។ ពាក្យថា Nidassanavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃភាពជាវត្ថុគួរមើល គឺដោយអំណាចនៃការគប្បីកាន់យកបានដោយវិថីនៃវិញ្ញាណមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា Obhāsavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការភ្លឺស្វាង ព្រោះភាពជាវត្ថុមានពន្លឺ។

อิจฺฉาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឥច្ឆាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๖. วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃវិមោក្ខសូត្រ

๖๖. ฉฏฺเฐ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๒๙) เกนฏฺเฐนาติ เกน สภาเวน. สภาโว หิ ญาเณน ยาถาวโต อรณียโต ญาตพฺพโต ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจติ, โส เอว [Pg.249] ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา ‘‘อฏฺโฐ’’ติ วุตฺโต. อธิมุจฺจนฏฺเฐนาติ อธิกํ สวิเสสํ มุจฺจนฏฺเฐน. เอเตน สติปิ สพฺพสฺสปิ รูปาวจรชฺฌานสฺส วิกฺขมฺภนวเสน ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตภาเว เยน ภาวนาวิเสเสน ตํ ฌานํ สาติสยํ ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจิตฺวา ปวตฺตติ, โส ภาวนาวิเสโส ทีปิโต. ภวติ หิ สมานชาติยุตฺโตปิ ภาวนาวิเสเสน ปวตฺติอาการวิเสโส. ยถา ตํ สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส, ตถา ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตตาย เอว อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุจฺจนฏฺเฐนปิ วิโมกฺโข. เตนาห ‘‘อารมฺมเณ จา’’ติอาทิ. อยํ ปนตฺโถติ อยํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ ปจฺฉิเม วิโมกฺเข นิโรเธ นตฺถิ. เกวโล วิมุตฺตฏฺโฐ เอว ตตฺถ ลพฺภติ, ตํ สยเมว ปรโต วกฺขติ.

៦៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា kenaṭṭhena (ដោយអត្ថដូចម្តេច) បានដល់ ដោយសភាវៈដូចម្តេច។ ព្រោះថា សភាវៈដែលបុគ្គលគប្បីដឹងតាមពិតដោយប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា “អត្ថ” (Attha) សភាវៈនោះឯង លោកធ្វើអក្សរ ថ (ttha) ឲ្យទៅជា ឋ (ṭṭha) ហើយពោលថា “អដ្ឋៈ” (Aṭṭha)។ ពាក្យថា Adhimuccanaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថនៃការរួចផុតយ៉ាងក្រៃលែង គឺរួចផុតជាពិសេស។ ដោយពាក្យនេះ ទោះបីជាការរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) នៃរូបាវចរឈានទាំងអស់មានពិតមែនក៏ដោយ តែការចម្រើនដ៏វិសេសណា ដែលញ៉ាំងឈាននោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខយ៉ាងក្រៃលែង ការចម្រើនដ៏វិសេសនោះ លោកបានសម្តែងហើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាធម៌មានជាតិស្មើគ្នាក៏ដោយ តែអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេស តែងមានបានដោយអំណាចនៃការចម្រើនដ៏វិសេស។ ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងបុគ្គលជាសទ្ធាវិមុត្ត និងបុគ្គលជាទិដ្ឋិប្បត្តៈដូច្នោះដែរ យ៉ាងនោះដែរ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះអត្ថថាបង្អោនទៅយ៉ាងក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរដ៏ក្រៃលែង ព្រោះភាពជាធម៌មិនមានការសង្ស័យ ដោយភាពជាធម៌មិនត្រូវបានសង្កត់សង្កិន ព្រោះតែការរួចផុតយ៉ាងល្អចាកធម៌ជាបច្ចនីកៈ (ធម៌ជាសត្រូវ) នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ārammaṇe ca” (និងក្នុងអារម្មណ៍) ជាដើម។ ពាក្យថា “Ayaṃ panattho” (ក៏ប៉ុន្តែ អត្ថនេះ) បានដល់ អត្ថនៃការបង្អោនទៅ (អធិមុច្ចនត្ថៈ) នេះ មិនមានក្នុងវិមោក្ខចុងក្រោយ គឺនិរោធឡើយ។ ក្នុងនិរោធនោះ តែងបានតែអត្ថនៃការរួចផុត (វិមុត្តត្ថៈ) សុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីនោះ លោកនឹងពោលដោយខ្លួនឯងក្នុងខាងមុខ។

รูปีติ เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐรูปํ โหติ, เยน วิสิฏฺเฐน รูเปน ‘‘รูปี’’ติ วุจฺเจยฺย รูปีสทฺทสฺส อติสยตฺถทีปนโต, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปสฺส วเสน ปฏิลทฺธชฺฌานํ อิธ ปรมตฺถโต รูปิภาวสาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. รูปชฺฌานํ รูปํ อุตฺตรปทโลเปน. รูปานีติ ปเนตฺถ ปุริมปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘นีลกสิณาทีนิ รูปานี’’ติ. รูเป กสิณรูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา เอตสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. ตปฺปฏิปกฺเขน อรูปสญฺญี. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี’’ติอาทิ.

ពាក្យថា Rūpī (បុគ្គលមានរូប) បានដល់ រូបណាដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ដែលបុគ្គលនេះប្រកបព្រមហើយ រូបនោះជាលក្ខណៈរូបដ៏វិសេស ដោយភាពជាហេតុនៃឈានណា ដែលបុគ្គលគប្បីហៅថា “Rūpī” ដោយសាររូបដ៏វិសេសនោះ ព្រោះពាក្យថា Rūpī នេះ ជាពាក្យសម្តែងសេចក្តីដ៏ក្រៃលែង គប្បីជ្រាបថា ឈានដែលបានសម្រេចហើយដោយអំណាចនៃរូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួននោះឯង ជាតួសម្រេចនូវភាពជាបុគ្គលមានរូបដោយបរមត្ថក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ajjhattaṃ” (ក្នុងខ្លួន) ជាដើម។ ពាក្យថា Rūpa (រូប) ក្នុងទីនេះ សំដៅយក រូបជ្ឈាន (រូបឈាន) ដោយការលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោបៈ)។ ចំណែកឯពាក្យថា Rūpāni (រូបទាំងឡាយ) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការលុបបទខាងដើម (បុរិមបទលោបៈ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “nīlakasiṇādīni rūpāni” (រូបទាំងឡាយមាននីលកសិណជាដើម)។ សញ្ញាក្នុងរូប គឺកសិណរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបសញ្ញី (អ្នកមានរូបសញ្ញា) លោកពោលសំដៅយកឈាន ដោយក្បាលនៃសញ្ញា (ដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន)។ ដោយធម៌ជាបដិបក្ខនឹងរូបសញ្ញានោះ ឈ្មោះថា អរូបសញ្ញី (អ្នកមិនមានរូបសញ្ញា)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ajjhattaṃ na rūpāsaññī” (ជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន) ជាដើម។

อนฺโต อปฺปนายํ ‘‘สุภ’’นฺติ อาโภโค นตฺถีติ อิมินา ปุพฺพาโภควเสน ตถา อธิมุตฺติ สิยาติ ทสฺเสติ. เอวญฺเหตฺถ ตถาวตฺตพฺพตาปตฺติโจทนา อนวฏฺฐานา โหติ. ยสฺมา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ตตฺถ กตาธิการานํ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุจฺจนฏฺโฐ สมฺภวติ, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ตถา ตติโย วิโมกฺโข สํวณฺณิโต. ยสฺมา ปน เมตฺตาทิวเสน ปวตฺตมานา ภาวนา สตฺเต อปฺปฏิกูลโต ทหนฺติ, เต สุภโต อธิมุจฺจิตฺวา ปวตฺตติ, ตสฺมา ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒-๒๑๓) พฺรหฺมวิหารภาวนา ‘‘สุภวิโมกฺโข’’ติ วุตฺตา. ตยิทํ อุภยมฺปิ เตน เตน ปริยาเยน วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ក្នុងអប្បនានោះ ការយកចិត្តទុកដាក់ថា «ល្អ» ឬ «ស្អាត» (សុភៈ) គឺមិនមានឡើយ ដោយហេតុនេះ លោកបង្ហាញថា ការបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងនោះ អាចមានបានដោយអំណាចនៃការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងកាលមុន (បុព្វាភោគៈ)។ ព្រោះថា កាលបើជាយ៉ាងនេះ ការចោទប្រកាន់ថា គួរពោលយ៉ាងនោះ មិនមានទីតាំងឡើយ។ ព្រោះហេតុតែ ក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយ មានពណ៌ខៀវជាដើមដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង សេចក្តីបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអររបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការៈក្នុងកសិណនោះ តែងមានបាន ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកទើបពន្យល់វិមោក្ខទី ៣ យ៉ាងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែការចម្រើនភាវនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមេត្តាជាដើម តែងកំណត់ទុកនូវសត្វទាំងឡាយដោយភាពមិនគួរខ្ពើម ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្អោនចិត្តទៅថាជាសភាវៈល្អ (សុភៈ) ហេតុនោះ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ (បដិ. ម. ១.២១២-២១៣) លោកទើបហៅព្រហ្មវិហារភាវនាថា «សុភវិមោក្ខ»។ សេចក្តីទាំងពីរយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថា មិនផ្ទុយគ្នានោះទេ ព្រោះលោកពោលទុកដោយបរិយាយនោះៗ។

สพฺพโสติ [Pg.250] อนวเสสโต. น หิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ เอกเทโสปิ ตตฺถ อวสิสฺสติ. วิสฺสฏฺฐตฺตาติ ยถาปริจฺฉินฺนกาเล นิโรธิตตฺตา. อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม อริเยเหว สมาปชฺชิตพฺพโต อริยผลปริโยสานตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺติภาวโต จ.

បទថា Sabbaso សេចក្តីថា ដោយមិនមានសេសសល់។ ព្រោះថា សូម្បីចំណែកមួយនៃអរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ក៏មិនសេសសល់ក្នុងនិរោធនោះឡើយ។ បទថា Vissaṭṭhattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាធម៌ដែលរលត់ទៅក្នុងកាលដែលបានកំណត់ទុកយ៉ាងនោះ។ ដែលឈ្មោះថា វិមោក្ខដ៏ឧត្តម ព្រោះជាធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយគប្បីចូលកាន់ ព្រោះមានអរិយផលជាទីបំផុត និងព្រោះភាពជាការដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ។

วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃវិមោក្ខសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๗. อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនរិយវោហារសូត្រ

๖๗. สตฺตเม อนริยานํ ลามกานํ โวหาโร อนริยโวหาโร. ทิฏฺฐวาทิตาติ ทิฏฺฐํ มยาติ เอวํ วาทิตา. เอวํ เสเสสุปิ. เอตฺถ จ ตํตํสมุฏฺฐาปกเจตนาวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยาหิ เจตนาหี’’ติอาทิ.

៦៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ វោហាររបស់ពួកជនមិនមែនជាអរិយៈ គឺពួកជនថោកទាប ឈ្មោះថា អនរិយវោហារ។ បទថា Diṭṭhavāditā សេចក្តីថា ការពោលយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំបានឃើញហើយ»។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេស ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ គb្បីដឹងសេចក្តីដោយអំណាចនៃចេតនាដែលជាតួញាំងពាក្យនោះៗ ឱ្យតាំងឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yāhi cetanāhi» (ដោយចេតនាទាំងឡាយណា) ជាដើម។

อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនរិយវោហារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๙. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិសាសូត្រ

๖๙. นวเม (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๒) สมาคนฺตพฺพโต, สมาคจฺฉตีติ วา สมาคโม, ปริสา. พิมฺพิสารปฺปมุโข สมาคโม พิมฺพิสารสมาคโม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. พิมฺพิสาร…เป… สมาคมสทิสํ ขตฺติยปริสนฺติ โยชนา. อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุปิ ลพฺภเตว สตฺถุ ขตฺติยปริสาทิอุปสงฺกมนํ. อาทิโต เตหิ สทฺธึ สตฺถุ ภาสนํ อาลาโป, กถนปฺปฏิกถนํ สลฺลาโป. ธมฺมูปสํหิตา ปุจฺฉาปฏิปุจฺฉา ธมฺมสากจฺฉา. สณฺฐานํ ปฏิจฺจ กถิตํ สณฺฐานปริยายตฺตา วณฺณ-สทฺทสฺส ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) วิย. เตสนฺติ ปทํ อุภยปทาเปกฺขํ ‘‘เตสมฺปิ ลกฺขณสณฺฐานํ วิย สตฺถุ สรีรสณฺฐานํ เตสํ เกวลํ ปญฺญายติ เอวา’’ติ. นาปิ อามุตฺตมณิกุณฺฑโล ภควา โหตีติ โยชนา. ฉินฺนสฺสราติ ทฺวิธา ภินฺนสฺสรา. คคฺครสฺสราติ ชชฺชริตสฺสรา. ภาสนฺตรนฺติ เตสํ สตฺตานํ ภาสาโต อญฺญํ ภาสํ. วีมํสาติ จินฺตนา. กิมตฺถํ…เป… เทเสตีติ อิทํ นนุ อตฺตานํ ชานาเปตฺวา ธมฺเม กถิเต เตสํ สาติสโย [Pg.251] ปสาโท โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตํ? เยสํ อตฺตานํ อชานาเปตฺวาว ธมฺเม กถิเต ปสาโท โหติ, น ชานาเปตฺวา, ตาทิเส สนฺธาย สตฺถา ตถา กโรติ. ตตฺถ ปโยชนมาห ‘‘วาสนตฺถายา’’ติ. เอวํ สุโตปีติ เอวํ อวิญฺญาตเทสโก อวิญฺญาตาคมโนปิ สุโต ธมฺโม อตฺตโน ธมฺมสุธมฺมตาเยว อนาคเต ปจฺจโย โหติ สุณนฺตสฺส.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ (ទីឃនិកាយ ដីកា ២.១៧២) ទីជាទីមកជួបជុំគ្នា ឬការមកជួបជុំគ្នា ឈ្មោះថា សមាគម បានដល់ បរិស័ទ។ ការជួបជុំគ្នាដែលមានព្រះបាទពិម្ពិសារជាប្រមុខ ឈ្មោះថា ពិម្ពិសារសមាគម។ សូម្បីក្នុងពួកពីរដែលសេស ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ការប្រកបសេចក្តីថា បរិស័ទក្សត្រ ដូចជាការជួបជុំគ្នានៃព្រះបាទពិម្ពិសារ...បេ...។ ការយាងចូលទៅរកបរិស័ទមានក្សត្រជាដើមរបស់ព្រះសាស្តា សូម្បីក្នុងចក្រវាឡដទៃទាំងឡាយ ក៏រមែងបានមានដែរ។ ការត្រាស់សន្ទនាជាមួយពួកជនទាំងនោះតាំងពីដំបូងរបស់ព្រះសាស្តា ឈ្មោះថា អាលាបៈ (ការនិយាយរក)។ ការនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នា ឈ្មោះថា សល្លាបៈ (ការសន្ទនា)។ ការសួរនិងការឆ្លើយដែលប្រកបដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មសាកច្ឆា (ការសន្ទនាធម៌)។ ពាក្យថា វណ្ណៈ (ពណ៌/សណ្ឋាន) ដែលពោលសំដៅយកសណ្ឋាន ព្រោះជាពាក្យជំនួសឱ្យសណ្ឋាន ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «និម្មិតខ្លួនឱ្យមានសណ្ឋានដូចជាស្តេចដំរីដ៏ធំ» (សំយុត្តនិកាយ ១.១៣៨)។ បទថា Tesanti (របស់ជនទាំងនោះ) ជាបទដែលត្រូវរំពឹងទៅរកបទទាំងពីរ គឺ «សណ្ឋានព្រះសរីរៈរបស់ព្រះសាស្តា ដូចជាលក្ខណសណ្ឋានរបស់ជនទាំងនោះដែរ តែងប្រាកដដល់ជនទាំងនោះតែប៉ុណ្ណោះ»។ ការប្រកបសេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនជាអ្នកពាក់គ្រឿងអលង្ការកែវមណីនិងកុណ្ឌលឡើយ។ បទថា Chinnassarā សេចក្តីថា សំឡេងស្អកស្អា (សំឡេងបែកជាពីរ)។ បទថា Gaggarassarā សេចក្តីថា សំឡេងស្អកស្អែរ (សំឡេងស្អកស្អា)។ បទថា Bhāsantaraṃ សេចក្តីថា ភាសាដទៃពីភាសារបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។ បទថា Vīmaṃsā សេចក្តីថា ការគិតពិចារណា។ ពាក្យថា «ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី...បេ... សម្តែងធម៌» នេះ តើលោកពោលដោយបំណងថា «កាលបើព្រះអង្គធ្វើឱ្យគេស្គាល់ព្រះអង្គហើយសម្តែងធម៌ សេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែងរបស់ជនទាំងនោះរមែងមាន» មិនមែនឬ? ព្រះសាស្តាទ្រង់ធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះ សំដៅយកពួកជនដែលកាលបើទ្រង់មិនធ្វើឱ្យស្គាល់ព្រះអង្គហើយសម្តែងធម៌ តែងមានសេចក្តីជ្រះថ្លា មិនមែនសម្តែងដោយធ្វើឱ្យស្គាល់នោះឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ លោកពោលសំដៅយកប្រយោជន៍ថា «ដើម្បីជាវាសនា»។ បទថា Evaṃ sutopi សេចក្តីថា ធម៌ដែលជនស្តាប់ហើយយ៉ាងនេះ សូម្បីមិនស្គាល់អ្នកសម្តែង មិនស្គាល់ការមកដល់យ៉ាងនេះក្តី ក៏រមែងជាបច្ច័យក្នុងអនាគតដល់អ្នកស្តាប់ ដោយភាពជាធម៌ដ៏ល្អរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។

ปริสาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិសាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๐. ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃភូមិចាលសូត្រ

๗๐. ทสเม (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๖๗; สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๘๒๒) อุเทนยกฺขสฺส เจติยฏฺฐาเนติ อุเทนสฺส นาม ยกฺขสฺส อายตนภาเวน อิฏฺฐกาหิ กเต มหาชนสฺส จิตฺตีกตฏฺฐาเน. กตวิหาโรติ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโร. วุจฺจตีติ ปุริมโวหาเรน ‘‘อุเทนํ เจติย’’นฺติ วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปีติ ‘‘โคตมกํ เจติย’’นฺติอาทีสุปิ. เอเสว นโยติ เจติยฏฺฐาเน กตวิหารภาวํ อติทิสติ. ตถา หิ สตฺตมฺพนฺติ กิกิสฺส รญฺโญ ธีตโร สตฺต กุมาริโย สํเวคชาตา เคหโต นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ ปธานํ ปทหึสุ, ตํ ฐานํ ‘‘สตฺตมฺพํ เจติย’’นฺติ วทนฺติ. พหุปุตฺตกนฺติ จ พหุปาโรโห เอโก นิคฺโรธรุกฺโข, ตสฺมึ อธิวตฺถํ เทวตํ พหู มนุสฺสา ปุตฺเต ปตฺเถนฺติ, ตทุปาทาย ตํ ฐานํ ‘‘พหุปุตฺตกํ เจติย’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. สารนฺททสฺส นาม ยกฺขสฺส วสิตฏฺฐานํ, จาปาลสฺส นาม ยกฺขสฺส วสิตฏฺฐานํ, อิติ สพฺพาเนเวตานิ พุทฺธุปฺปาทโต ปุพฺพเทวตา ปริคฺคเหตฺวา เจติยโวหาเรน โวหริตานิ, ภควโต วิหาเร กเตปิ ตเถว สญฺชานนฺติ. รมณียาติ เอตฺถ เวสาลิยา ตาว ภูมิภาคสมฺปตฺติยา สุลภปิณฺฑตาย รมณียภาโว เวทิตพฺโพ. วิหารานํ ปน นครโต นาติทูรตาย นจฺจาสนฺนตาย คมนาคมนสมฺปตฺติยา อนากิณฺณวิหารฏฺฐานตาย ฉายุทกสมฺปตฺติยา ปวิเวกปติรูปตาย จ รมณียตา ทฏฺฐพฺพา.

៧០. ក្នុងសូត្រទី ១០ (ទីឃនិកាយ ដីកា ២.១៦៧, សំយុត្តនិកាយ ដីកា ២.៥.៨២២) បទថា udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងដែលមហាជនធ្វើសក្ការៈបូជា ដែលសាងសង់ឡើងដោយឥដ្ឋ ដើម្បីជាទីអាស្រ័យនៅរបស់យក្សឈ្មោះឧទេនៈ។ បទថា Katavihāro សេចក្តីថា វត្តដែលគេកសាងឡើងឧទ្ទិសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បទថា Vuccati សេចក្តីថា គេហៅតាមវោហារពីមុនថា «ឧទេនចេតិយ»។ សូម្បីក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន Gotamakādīsu ជាដើម សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងទីកន្លែងមាន «គោតមកចេតិយ» ជាដើម។ បទថា Eseva nayo នេះ លោកសំដៅដល់ភាពជាវត្តដែលគេកសាងឡើងក្នុងទីកន្លែងនៃចេតិយនោះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា Sattamba គឺព្រះរាជធីតាទាំង ៧ ព្រះអង្គរបស់ព្រះបាទកិកិ ជាកុមារីកើតសេចក្តីសង្វេគ ហើយបានចេញពីព្រះរាជវាំងទៅបំពេញព្យាយាមក្នុងទីនោះ គេទើបហៅទីនោះថា «សត្តម្ពចេតិយ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Bahuputtaka គឺដើមជ្រៃមួយដើមដែលមានមែកធាងបែកសាខាច្រើន មនុស្សជាច្រើនតែងបន់ស្រន់សុំបុត្រពីទេវតាដែលអាស្រ័យនៅនឹងដើមជ្រៃនោះ គេទើបសម្គាល់ទីនោះថា «ពហុបុត្តកចេតិយ» ដោយអាស្រ័យហេតុនោះ។ ទីកន្លែងជាទីរស់នៅរបស់យក្សឈ្មោះសារន្ទទៈ ទីកន្លែងជាទីរស់នៅរបស់យក្សឈ្មោះចាបាលៈ ទីកន្លែងទាំងអស់នេះ គឺពួកទេវតាបានកាន់កាប់តាំងពីមុនការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ ហើយត្រូវបានហៅដោយវោហារថា «ចេតិយ» សូម្បីកាលដែលគេកសាងវត្តថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ក៏មនុស្សទាំងឡាយនៅតែសម្គាល់យ៉ាងនោះដដែល។ បទថា Ramaṇīyā ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវភាពជាទីគួរត្រេកអរនៃក្រុងវេសាលី ដោយសារភាពបរិបូណ៌នៃភូមិភាគ និងការស្វែងរកបិណ្ឌបាតបានដោយងាយ។ ចំណែកឯភាពជាទីគួរត្រេកអរនៃវត្តទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះមិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេកពីទីក្រុង ងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរទៅមក ជាទីកន្លែងមិនច្របូកច្របល់ បរិបូណ៌ដោយម្លប់និងទឹក និងសមគួរដល់ការវិវេក។

วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา. ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา [Pg.252] ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺติรหตํ คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิสยตาย ปติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนุปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาย สิขาปฺปตฺติยา สมฺมเทว สํเสวิตา.

បទថា Vaḍḍhitā សេចក្តីថា ផ្សព្វផ្សាយទៅដោយអំណាចនៃការបំពេញភាវនាឱ្យបរិបូណ៌។ បទថា Punappunaṃ katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ ដោយការធ្វើឱ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ បទថា Yuttayānaṃ viya katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រព្រឹត្តទៅបានតាមប្រាថ្នា ដូចជាយានដែលទឹមដោយសេះអាជានេយ្យ ដែលនាយសារថីដ៏ឈ្លាសវៃគ្រប់គ្រងហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅបានតាមចិត្តប្រាថ្នា។ បទថា Patiṭṭhānaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីតាំង (អធិដ្ឋាន)។ បទថា Vatthu viya katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យដូចជាទីធ្លាដែលគេជម្រះឧបទ្រពចេញស្អាតល្អហើយ ព្រោះជាទីតាំងនៃវិស័យឫទ្ធិ ដោយការជម្រះឧបក្កិលេសទាំងពួង។ បទថា Adhiṭṭhitā សេចក្តីថា តាំងទុកក្នុងភាពសមគួរដល់ការអធិដ្ឋាននោះៗ ដោយភាពជាធម៌ដែលបុគ្គលចម្រើនល្អហើយ ព្រោះឆ្ងាយចាកធម៌ជាបដិបក្ខ។ បទថា Samantato citā សេចក្តីថា ដល់នូវការសន្សំភាវនាដោយគ្រប់ចំណែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «suvaḍḍhitā» (ផ្សព្វផ្សាយល្អហើយ)។ បទថា Suṭṭhu samāraddhā សេចក្តីថា សេពគប់ដោយប្រពៃ ដើម្បីដល់នូវចំណុចកំពូលនៃឥទ្ធិភាវនា។

อนิยเมนาติ ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ อนิยมวจเนน. นิยเมตฺวาติ ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ สรูปทสฺสเนน นิยเมตฺวา. อายุปฺปมาณนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๐; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๔๐) ปรมายุปฺปมาณํ วทติ. กึ ปเนตฺถ ปรมายุ นาม, กถํ วา ตํ ปริจฺฉินฺนปฺปมาณนฺติ? วุจฺจเต – โย เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตสฺมึ ตสฺมึ ภววิเสเส ปุริมสิทฺธภวปตฺถนูปนิสฺสยวเสน สรีราวยววณฺณสณฺฐานปฺปมาณาทิวิเสสา วิย ตํตํคตินิกายาทีสุ เยภุยฺเยน นิยตปริจฺเฉโท คพฺภเสยฺยกกามาวจรเทวรูปาวจรสตฺตานํ สุกฺกโสณิตอุตุโภชนาทิอุตุอาทิปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยูปตฺถมฺภิโต วิปากปฺปพนฺธสฺส ฐิติกาลนิยโม. โส ยถาสกํ ขณมตฺตาวฏฺฐายีนมฺปิ อตฺตโน สหชาตานํ รูปารูปธมฺมานํ ฐปนาการวุตฺติตาย ปวตฺตนกานิ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานิ ยสฺมา น เกวลํ เตสํ ขณฐิติยา เอว การณภาเวน อนุปาลกานิ, อถ โข ยาว ภวงฺคุปจฺเฉทา อนุปพนฺธสฺส อวิจฺเฉทเหตุภาเวนปิ, ตสฺมา อายุเหตุกตฺตา การณูปจาเรน อายุ, อุกฺกํสปริจฺเฉทวเสน ปรมายูติ จ วุจฺจติ. ตํ ปน เทวานํ เนรยิกานํ อุตฺตรกุรุกานญฺจ นิยตปริจฺเฉทํ. อุตฺตรกุรุกานํ ปน เอกนฺตนิยตปริจฺเฉทเมว, อวสิฏฺฐมนุสฺสเปตติรจฺฉานานํ ปน จิรฏฺฐิติสํวตฺตนิกกมฺมพหุเล กาเล ตํกมฺมสหิตสนฺตานชนิตสุกฺกโสณิตปจฺจยานํ ตํมูลกานญฺจ จนฺทสูริยสมวิสมปริวตฺตนาทิชนิตอุตุอาหาราทิสมวิสมปจฺจยานญฺจ วเสน จิราจิรกาลโต อนิยตปริจฺเฉทํ, ตสฺส จ ยถา ปุริมสิทฺธภวปตฺถนาวเสน ตํตํคตินิกายาทีสุ วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสนิยโม สิทฺโธ ทสฺสนานุสฺสวาทีหิ, ตถา อาทิโต คหณสิทฺธิยา. เอวํ ตาสุ ตาสุ อุปปตฺตีสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ เยภุยฺเยน สมปฺปมาณฏฺฐิติกาลํ [Pg.253] ทสฺสนานุสฺสเวหิ ลภิตฺวา ตํปรมตํ อชฺโฌสาย ปวตฺติตภวปตฺถนาวเสน อาทิโต ปริจฺเฉทนิยโม เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปน กมฺมํ ตาสุ ตาสุ อุปปตฺตีสุ ยถา ตํตํอุปปตฺตินิยตวณฺณาทินิพฺพตฺตเน สมตฺถํ, เอวํ นิยตายุปริจฺเฉทาสุ อุปปตฺตีสุ ปริจฺเฉทาติกฺกเมน วิปากนิพฺพตฺตเน สมตฺถํ น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ยํ มนุสฺสานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ ปริปุณฺณํ กโรนฺโต ติฏฺเฐยฺยา’’ติ.

បទថា Aniyamenā សេចក្តីថា ដោយពាក្យមិនកំណត់ថា «yassa kassaci» (របស់បុគ្គលណាមួយ)។ បទថា Niyametvā សេចក្តីថា កំណត់ដោយការបង្ហាញរូបរាងពិតប្រាកដថា «tathāgatassa» (របស់ព្រះតថាគត)។ បទថា Āyuppamāṇaṃ (ទីឃនិកាយ ដីកា ១.៤០, ទីឃនិកាយ អភិធម្មដីកា ១.៤០) លោកសំដៅដល់ប្រមាណនៃអាយុដ៏ឧត្តម (បរមាយុ)។ សួរថា ចុះអ្វីជាបរមាយុក្នុងទីនេះ ហើយបរមាយុនោះមានប្រមាណកំណត់យ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សេចក្តីកំណត់នៃកាលវេលាដែលតាំងនៅនៃសង្វាក់វិបាករបស់សត្វទាំងឡាយនោះៗ ក្នុងភពពិសេសនោះៗ ដែលជាការកំណត់ជាភាគច្រើនក្នុងគតិនិកាយជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃទំហំ សណ្ឋាន ពណ៌ និងអវយវៈនៃរាងកាយ ដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យនិងការប្រាថ្នាភពដែលបានសម្រេចរួចហើយក្នុងកាលមុន របស់សត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងគភ៌ សត្វកាមាវចរទេវតា និងរូបាវចរសត្វ ដែលត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយបច្ច័យបច្ចុប្បន្នមានទឹកកាម ឈាម ឧតុ អាហារ និងឧតុជាដើម។ ព្រោះហេតុតែរូបជីវិតិន្ទ្រិយនិងអរូបជីវិតិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈតាំងនៅនៃរូបធម៌និងអរូបធម៌ជាសហជាតរបស់ខ្លួន សូម្បីតែធម៌ទាំងនោះតាំងនៅត្រឹមតែមួយខណៈក៏ដោយ មិនមែនជាគ្រឿងរក្សាទុកដោយភាពជាហេតុត្រឹមតែការតាំងនៅមួយខណៈរបស់ធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាហេតុមិនដាច់សង្វាក់នៃការតាំងនៅរហូតដល់ការដាច់នៃភវង្គទៀតផង ហេតុនោះ ព្រោះជាហេតុនៃអាយុ លោកទើបហៅដោយឧបចារៈនៃហេតុថា «អាយុ» និងហៅដោយអំណាចនៃការកំណត់ដ៏ខ្ពស់បំផុតថា «បរមាយុ»។ បរមាយុនោះ តែងមានការកំណត់ពិតប្រាកដចំពោះពួកទេវតា ពួកសត្វនរក និងពួកអ្នកកុរុទ្វីបខាងជើង។ ចំណែកឯពួកអ្នកកុរុទ្វីបខាងជើង គឺមានការកំណត់ពិតប្រាកដជាដាច់ខាតតែម្តង ប៉ុន្តែចំពោះមនុស្ស ពួកប្រេត និងសត្វតិរច្ឆានដែលសេសសល់ តែងមានការកំណត់មិនពិតប្រាកដ ដោយសារកាលវេលាវែងឬខ្លី ដោយអំណាចនៃបច្ច័យគឺទឹកកាមនិងឈាមដែលកើតក្នុងសន្តានប្រកបដោយកម្មនោះ ក្នុងកាលដែលសម្បូរដោយកម្មដែលនាំទៅកាន់ការតាំងនៅអស់កាលយូរ និងដោយអំណាចនៃបច្ច័យមិនស្មើគ្នានិងស្មើគ្នាមានឧតុនិងអាហារជាដើម ដែលកើតអំពីការវិលត្រឡប់មិនស្មើគ្នានិងស្មើគ្នានៃព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យជាដើម ដែលមានកម្មនោះជាឫសគល់ ហើយការកំណត់សេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌និងសណ្ឋានជាដើមក្នុងគតិនិកាយនោះៗ ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នាភពដែលបានសម្រេចរួចហើយក្នុងកាលមុន តែងសម្រេចបានដោយការឃើញនិងការឮជាដើមយ៉ាងណា ការកាន់យកតាំងពីដំបូងក៏សម្រេចបានយ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីដឹងនូវការកំណត់តាំងពីដំបូង ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នាភពដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការស្ទាបស្ទង់យកនូវកាលវេលាតាំងនៅដ៏ខ្ពស់បំផុតនោះ ដោយបាននូវកាលវេលាតាំងនៅមានប្រមាណស្មើគ្នាជាភាគច្រើនរបស់សត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងកំណើតនោះៗ តាមរយៈការឃើញនិងការឮយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែកម្មក្នុងកំណើតនោះៗ មិនអាចញាំងវិបាកឱ្យកើតឡើងដោយកន្លងហួសការកំណត់ ក្នុងកំណើតទាំងឡាយដែលមានការកំណត់អាយុពិតប្រាកដ ដូចជាការដែលអាចញាំងពណ៌ជាដើមដែលកំណត់ក្នុងកំណើតនោះៗ ឱ្យកើតឡើងបានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងកាលនោះៗ ប្រមាណអាយុរបស់មនុស្សមានត្រឹមណា ព្រះអង្គគប្បីគង់នៅធ្វើប្រមាណអាយុនោះឱ្យពេញបរិបូណ៌»។

มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘มหาโพธิสตฺตานํ จริมภเว ปฏิสนฺธิทายิโน กมฺมสฺส อสงฺขฺเยยฺยายุกตาสํวตฺตนสมตฺถตํ หทเย ฐเปตฺวา พุทฺธานญฺจ อายุสงฺขารสฺส ปริสฺสยวิกฺขมฺภนสมตฺถตา ปาฬิยํ อาคตา เอวาติ อิมํ ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺยา’’ติ อโวจ. ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิภุยฺยตีติ เอเตน ยถา อิทฺธิพเลน ชราย น ปฏิฆาโต, เอวํ เตน มรณสฺสปิ น ปฏิฆาโตติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ. ‘‘กฺว สโร ขิตฺโต, กฺว จ นิปติโต’’ติ อญฺญถา วุฏฺฐิเตนปิ เถรวาเทน อฏฺฐกถาวจนเมว สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โย ปน วุจฺจติ…เป… นิยามิต’’นฺติ.

ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរបានពោលថា «ដោយតម្កល់ទុកក្នុងចិត្តនូវភាពជាកម្មដែលអាចនាំទៅកាន់ការមានអាយុរាប់មិនអស់ នៃកម្មដែលឱ្យបដិសន្ធិក្នុងភពចុងក្រោយរបស់ព្រះមហាពោធិសត្វទាំងឡាយ និងព្រោះភាពជាសេចក្តីសមត្ថភាពក្នុងការកំចាត់បង់នូវឧបទ្រពនៃអាយុសង្ខាររបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានប្រាកដក្នុងព្រះបាលីពិតប្រាកដ ព្រះអង្គគប្បីគង់នៅអស់មួយភទ្ទកប្បនេះឯង»។ បទថា Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati (ត្រូវគ្របសង្កត់ដោយភាពមានធ្មេញបាក់ជាដើម) នេះ លោកបង្ហាញថា សេចក្តីពិតជាសម្រេចបានថា ការមិនទប់ទល់នឹងសេចក្តីស្លាប់ដោយអំណាចឫទ្ធិនោះ ក៏ដូចជាការមិនទប់ទល់នឹងជរាដោយអំណាចឫទ្ធិដែរ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីថេរវាទដែលតាំងឡើងដោយប្រការដទៃថា «ព្រួញដែលគេបាញ់ទៅក្នុងទីណា ហើយធ្លាក់ចុះក្នុងទីណា» ក៏សម្រេចបាននូវពាក្យរបស់អដ្ឋកថាពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yo pana vuccati...បេ... niyāmitaṃ»។

โอฬาริเก นิมิตฺเตติ ถูเล สญฺญุปฺปาทเน. ถูลสญฺญุปฺปาทนญฺเหตํ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลํ กปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย, ยทิทํ ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวิภาวนํ. โอภาเสติ ปากฏวจเน. ปากฏวจนญฺเหตํ, ยทิทํ ปริยายํ มุญฺจิตฺวา อุชุกเมว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ. ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ ยถา กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺกา, เอวํ อภิภูตจิตฺโต. โส ปน อภิภโว มหตา อุทโกเฆน อปฺปกสฺส อุทกสฺส อชฺโฌตฺถรณํ วิย อโหสีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต’’ติ. อญฺโญติ เถรโต, อริเยหิ วา อญฺโญปิ โย โกจิ ปุถุชฺชโน. ปุถุชฺชนคฺคหณญฺเจตฺถ ยถา สพฺเพน สพฺพํ อปฺปหีนวิปลฺลาโส มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, เอวํ เถโร ภควตา กตนิมิตฺโตภาสํ สพฺพโส น สลฺลกฺเขสีติ ทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘มาโร หี’’ติอาทิ.

ពាក្យថា Oḷārike nimitte (ក្នុងនិមិត្តដ៏គ្រោតគ្រាត) សេចក្តីថា ក្នុងការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើងជាសភាពគ្រោតគ្រាត។ ព្រោះថា ការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើងជាសភាពគ្រោតគ្រាតនោះ គឺការសូមឲ្យព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បទាំងស្រុង ថា «សូមព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បចុះ» គឺការបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកអាចដើម្បីនឹងគង់នៅអស់មួយកប្ប ដោយអានុភាពនៃការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤ របស់ព្រះអង្គ ដោយឧបទេសផ្សេង មានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥទ្ធិបាទ ៤ របស់បុគ្គលណាមួយបានចម្រើនហើយ»។ ពាក្យថា Obhāseti (ក្នុងឱភាស) សេចក្តីថា ក្នុងវាចាដ៏ប្រាកដច្បាស់។ ព្រោះថា វាចាដ៏ប្រាកដច្បាស់នោះ គឺការបង្ហាញនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយត្រង់ៗតែម្តង ដោយលះបង់នូវបរិយាយចេញ។ ពាក្យថា Pariyuṭṭhitacitto (មានចិត្តត្រូវគ្របសង្កត់) សេចក្តីថា 有ចិត្តត្រូវគ្របសង្កត់ ដូចជាមិនអាចនឹងកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍ណាមួយបានឡើយ។ ក៏ការគ្របសង្កត់នោះ ប្រៀបដូចជាការជន់ជោរនៃទឹកដ៏ធំ គ្របសង្កត់លើទឹកដ៏តិចតួច ហេតុនោះទើបលោកពោលថា ajjhotthaṭacitto (មានចិត្តត្រូវជន់ជោរគ្របសង្កត់)។ ពាក្យថា Añño (អ្នកដទៃ) សេចក្តីថា ក្រៅពីព្រះថេរៈ ឬក៏បុថុជ្ជនណាមួយផ្សេងទៀត ក្រៅពីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ការកាន់យកនូវពាក្យថា បុថុជ្ជន ក្នុងទីនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញថា ដូចជាបុថុជ្ជនដែលមានវិបល្លាសមិនទាន់បានលះបង់ដោយប្រការទាំងពួង មានចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយ មិនអាចនឹងកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍ណាមួយបាន យ៉ាងណាមិញ ព្រះថេរៈក៏មិនបានកំណត់ដឹងនូវនិមិត្ត និងឱភាសដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើហើយ ដោយប្រការទាំងពួង យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា māro hī (ព្រោះថាមារ...) ជាដើម។

จตฺตาโร [Pg.254] วิปลฺลาสาติ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโส, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโสติ อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา. เตนาติ ยทิปิ อิตเร อฏฺฐ วิปลฺลาสา ปหีนา, ตถาปิ ยถาวุตฺตานํ จตุนฺนํ วิปลฺลาสานํ อปฺปหีนภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส. มทฺทตีติ ผุสนมตฺเตน มทฺทนฺโต วิย โหติ, อญฺญถา เตน มทฺทิเต สตฺตานํ มรณเมว สิยา. กึ สกฺขิสฺสติ, น สกฺขิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กสฺมา น สกฺขิสฺสติ, นนุ เอส อคฺคสาวกสฺส กุจฺฉึ ปวิฏฺโฐติ? สจฺจํ ปวิฏฺโฐ, ตญฺจ โข อตฺตโน อานุภาวทสฺสนตฺถํ, น วิพาธนาธิปฺปาเยน. วิพาธนาธิปฺปาเยน ปน อิธ ‘‘กึ สกฺขิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ หทยมทฺทนสฺส อธิกตตฺตา. นิมิตฺโตภาสนฺติ เอตฺถ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลกปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวเสน สญฺญุปฺปาทนํ นิมิตฺตํ. ตถา ปน ปริยายํ มุญฺจิตฺวา อุชุกเมว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ โอภาโส. ชานนฺโตเยวาติ มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ ชานนฺโตเยว. อตฺตโน อปราธเหตุโต สตฺตานํ โสโก ตนุโก โหติ, น พลวาติ อาห ‘‘โทสาโรปเนน โสกตนุกรณตฺถ’’นฺติ. กึ ปน เถโร มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตกาเล ปวตฺตึ ปจฺฉา ชานาตีติ? น ชานาติ สภาเวน, พุทฺธานุภาเวน ปน ชานาติ.

ពាក្យថា Cattāro vipallāsā (វិបល្លាស ៤) សេចក្តីថា វិបល្លាសគឺសញ្ញា (សញ្ញាវិបល្លាស) វិបល្លាសគឺចិត្ត (ចិត្តវិបល្លាស) ក្នុងរបស់ដែលមិនល្អស្អាតថា «ល្អស្អាត» វិបល្លាសគឺសញ្ញា វិបល្លាសគឺចិត្ត ក្នុងរបស់ជាទុក្ខថា «ជាសុខ» ទាំងនេះឈ្មោះថា វិបល្លាស ៤។ ពាក្យថា Tenā (ព្រោះហេតុនោះ) សេចក្តីថា ទោះបីជាវិបល្លាស ៨ ក្រៅពីនេះ ព្រះថេរៈបានលះបង់ហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែវិបល្លាស ៤ ដូចដែលបានពោលហើយនេះ មិនទាន់បានលះបង់។ ពាក្យថា Assā សេចក្តីថា របស់ព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា Maddatī (ញាំញី) សេចក្តីថា ដូចជាការញាំញីដោយគ្រាន់តែការប៉ះពាល់ប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត បើត្រូវមារនោះញាំញីពិតមែន សត្វទាំងឡាយមុខជាស្លាប់ជាប្រាកដ។ អធ្យាស្រ័យក្នុងទីនេះថា តើមារនឹងអាចធ្វើបាន ឬមិនអាចធ្វើបាន? ហេតុអ្វីបានជាមិនអាចធ្វើបាន? មារនេះបានចូលទៅក្នុងផ្ទៃនៃព្រះអគ្គសាវ័ក (ព្រះមហាមោគ្គល្លាន) មិនមែនឬ? ពិតណាស់ មារបានចូលទៅមែន ប៉ុន្តែការចូលទៅនោះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវអានុភាពរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានបំណងនឹងបៀតបៀនឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ដែលពោលថា «តើនឹងអាចធ្វើបានឬ?» ព្រោះមានបំណងនឹងបៀតបៀន ដោយការញាំញីបេះដូងជាប្រធាន។ ពាក្យថា Nimittobhāsaṃ (នូវនិមិត្តនិងឱភាស) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា និមិត្ត គឺការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើង ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកអាចដើម្បីនឹងគង់នៅអស់មួយកប្ប ដោយអានុភាពនៃការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤ របស់ព្រះអង្គ ដោយឧបទេសផ្សេង មានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥទ្ធិបាទ ៤ របស់បុគ្គលណាមួយបានចម្រើនហើយ» ដើម្បីសូមឲ្យព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បទាំងស្រុង ថា «សូមព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បចុះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការបង្ហាញនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយត្រង់ៗតែម្តង ដោយលះបង់នូវបរិយាយចេញ ឈ្មោះថា ឱភាស។ ពាក្យថា Jānantoyeva (ដឹងស្រាប់ហើយ) សេចក្តីថា ដឹងស្រាប់ហើយនូវភាពដែលព្រះថេរៈត្រូវមារគ្របសង្កត់។ ព្រោះហេតុតែសេចក្តីខុសឆ្គងរបស់ខ្លួន សេចក្តីសោករបស់សត្វទាំងឡាយ រមែងស្តួចស្តើង មិនខ្លាំងក្លាឡើយ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដើម្បីធ្វើសេចក្តីសោកឲ្យស្តួចស្តើង ដោយការទម្លាក់កំហុស (ទៅលើមារ)»។ ចុះព្រះថេរៈ កាលដែលចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយ ក្រោយមក ទើបដឹងនូវរឿងរ៉ាវនោះឬ? ព្រះថេរៈមិនដឹងដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ ប៉ុន្តែដឹងបានដោយពុទ្ធានុភាព។

คจฺฉ ตฺวํ, อานนฺทาติ ยสฺมา ทิวาวิหารตฺถาย อิธาคโต, ตสฺมา, อานนฺท, คจฺฉ ตฺวํ ยถารุจิตฏฺฐานํ ทิวาวิหาราย. เตนาห ‘‘ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญสี’’ติ. อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน มาเรติ, วิราควิพนฺธเนน วา ชาตินิมิตฺตตาย ตตฺถ ตตฺถ ชาตํ มาเรนฺโต วิย โหตีติ ‘‘มาเรตีติ มาโร’’ติ วุตฺตํ. อติ วิย ปาปตาย ปาปิมา. กณฺหธมฺเมหิ สมนฺนาคโต กณฺโห. วิราคาทิคุณานํ อนฺตกรณโต อนฺตโก. สตฺตานํ อนตฺถาวหํ ปฏิปตฺตึ น มุญฺจตีติ นมุจิ. อตฺตโน มารปาเสน ปมตฺเต พนฺธติ, ปมตฺตา วา พนฺธู เอตสฺสาติ ปมตฺตพนฺธุ. สตฺตมสตฺตาหโต ปรํ สตฺต อหานิ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติ น ปน ปลฺลงฺกสตฺตาหาทิ วิย นิยตกิจฺจสฺส อฏฺฐมสตฺตาหสฺส นาม ลพฺภนโต. สตฺตมสตฺตาหสฺส หิ ปรโต อชปาลนิคฺโรธมูเล [Pg.255] มหาพฺรหฺมุโน สกฺกสฺส จ เทวรญฺโญ ปฏิญฺญาตธมฺมเทสนํ ภควนฺตํ ญตฺวา ‘‘อิทานิ สตฺเต ธมฺมเทสนาย มม วิสยํ สมติกฺกมาเปสฺสตี’’ติ สญฺชาตโทมนสฺโส หุตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ – ‘‘หนฺท ทานาหํ นํ อุปาเยน ปรินิพฺพาเปสฺสามิ, เอวมสฺส มโนรโถ อญฺญถตฺตํ คมิสฺสติ, มม จ มโนรโถ อิชฺฌิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา ปรินิพฺพานํ ยาจิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติอาทิ. ตตฺถ อชฺชาติ อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนทิวสํ สนฺธายาห. ภควา จสฺส อติพนฺธนาธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ ตํ อนาวิกตฺวา ปรินิพฺพานสฺส อกาลภาวเมว ปกาเสนฺโต ยาจนํ ปฏิกฺขิปิ. เตนาห ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทิ.

ពាក្យថា Gaccha tvaṃ, ānanda (ចូរអ្នកទៅចុះ អានន្ទ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែអ្នកមកក្នុងទីនេះ ដើម្បីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ ហេតុនោះ ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកទៅកាន់ទីកន្លែងដែលគាប់ចិត្ត ដើម្បីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃចុះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥឡូវនេះ អ្នកសំគាល់នូវកាលគួរក្នុងកាលណា»។ មារដែលតែងតែដឹកនាំសត្វទៅក្នុងសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា សម្លាប់សត្វដោយការសម្លាប់នូវគុណធម៌ ឬថា ដូចជាសម្លាប់សត្វដែលកើតក្នុងទីនោះៗ ព្រោះមានជាតិជាហេតុ ដោយការចងទុកក្នុងវិរាគធម៌ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ឈ្មោះថា មារ ព្រោះតែងតែសម្លាប់»។ ឈ្មោះថា Pāpimā (មានបាប) ព្រោះមានសភាពលាមកក្រៃលែង។ ឈ្មោះថា Kaṇha (មានធម៌ខ្មៅ) ព្រោះប្រកបដោយធម៌ខ្មៅ (អកុសលធម៌)។ ឈ្មោះថា Antaka (អ្នកធ្វើនូវទីបំផុត) ព្រោះធ្វើនូវទីបំផុតនៃគុណធម៌ទាំងឡាយ មានវិរាគធម៌ជាដើម។ ឈ្មោះថា Namuci ព្រោះមិនព្រមលែងនូវបដិបទាដែលនាំមកនូវសេចក្តីវិនាសដល់សត្វទាំងឡាយ។ ឈ្មោះថា Pamattabandhu (ផៅពង្សនៃអ្នកប្រមាទ) ព្រោះតែងតែចងសត្វទាំងឡាយដែលប្រមាទហើយ ដោយអន្ទាក់របស់ខ្លួន ឬថា ពួកសត្វដែលប្រមាទហើយ ជាផៅពង្សរបស់មារនោះ។ លោកសំដៅយកថ្ងៃ ៧ ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីសប្តាហ៍ទី ៧ ទើបពោលថា «ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨» ប៉ុន្តែមិនមែនបានឈ្មោះថា សប្តាហ៍ទី ៨ ព្រោះមានកិច្ចកំណត់ទុក ដូចជាសប្តាហ៍នៃបល្ល័ង្កជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះថា បន្ទាប់ពីសប្តាហ៍ទី ៧ មក កាលដែលមារបានដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទទួលសន្យានឹងសម្តែងធម៌ តាមការអារាធនារបស់មហាព្រហ្ម និងសក្កទេវរាជ នាទៀបគល់ឈើអជបាលនិគ្រោធហើយ ក៏កើតសេចក្តីតូចចិត្ត ឈរគិតថា «ឥឡូវនេះ ព្រះសមណគោតមនឹងញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យកន្លងផុតដែនរបស់អញ ដោយការសម្តែងធម៌ជាមិនខាន។ បើដូច្នោះ មានតែអញនឹងញ៉ាំងព្រះអង្គឲ្យបរិនិព្វានដោយឧបាយឥឡូវនេះឯង កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ សេចក្តីប្រាថ្នារបស់ព្រះអង្គនឹងប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ ហើយសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អញនឹងសម្រេច»។ កាលបើគិតយ៉ាងនេះហើយ មារក៏ចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ឈរក្នុងទីសមគួរ ហើយទូលសូមព្រះបរិនិព្វានថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះមានព្រះភាគបរិនិព្វានក្នុងកាលឥឡូវនេះចុះ» ជាដើម។ លោកសំដៅយកហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Ajja (ក្នុងថ្ងៃនេះ) លោកសំដៅយកថ្ងៃដែលទ្រង់ដាក់អាយុសង្ខារ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទោះបីជាទ្រង់ជ្រាបនូវបំណងនៃការចងដ៏ខ្លាំងក្លារបស់មារនោះក៏ដោយ ក៏មិនបានធ្វើឲ្យប្រាកដឡើយ ទ្រង់គ្រាន់តែសម្តែងនូវភាពមិនទាន់ដល់កាលគួរនៃព្រះបរិនិព្វាន ហើយទ្រង់បដិសេធនូវការសូមនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ម្នាលមារមានបាប អញមិនទាន់បរិនិព្វានឡើយ...» ជាដើម។

มคฺควเสน พฺยตฺตาติ สจฺจสมฺปฏิเวธเวยฺยตฺติเยน พฺยตฺตา. ตเถว วินีตาติ มคฺควเสเนว กิเลสานํ สมุจฺเฉทวินเยน วินีตา. ตถา วิสารทาติ อริยมคฺคาธิคเมเนว สตฺถุสาสเน เวสารชฺชปฺปตฺติยา วิสารทา, สารชฺชกรานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปาปธมฺมานํ วิคเมน วิสารทภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. ยสฺส สุตสฺส วเสน วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรณํ สมฺภวติ, ตํ อิธ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน สุตนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘เตปิฏกวเสนา’’ติ. ติณฺณํ ปิฏกานํ สมูโห เตปิฏกํ, ตีณิ วา ปิฏกานิ ติปิฏกํ, ติปิฏกเมว เตปิฏกํ, ตสฺส วเสน. ตเมวาติ ยํ ตํ เตปิฏกํ โสตพฺพภาเวน ‘‘สุต’’นฺติ วุตฺตํ, ตเมว. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. ธาเรนฺตีติ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสํ วิย อวินสฺสนฺตํ กตฺวา สุปฺปคุณสุปฺปวตฺติภาเวน ธาเรนฺติ หทเย ฐเปนฺติ. อิติ ปริยตฺติธมฺมวเสน พหุสฺสุตธมฺมธรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิเวธธมฺมวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อริยธมฺมสฺสาติ มคฺคผลธมฺมสฺส, นววิธสฺสปิ วา โลกุตฺตรธมฺมสฺส. อนุธมฺมภูตนฺติ อธิคมาย อนุรูปธมฺมภูตํ. อนุจฺฉวิกปฺปฏิปทนฺติ จ ตเมว วิปสฺสนาธมฺมมาห, ฉพฺพิธา วิสุทฺธิโย วา. อนุธมฺมนฺติ ตสฺสา ยถาวุตฺตปฺปฏิปทาย อนุรูปํ อภิสลฺเลขิตํ อปฺปิฉตาทิธมฺมํ. จรณสีลาติ สมาทาย วตฺตนสีลา. อนุมคฺคผลธมฺโม เอติสฺสาติ วา อนุธมฺมา, วุฏฺฐานคามินี วิปสฺสนา. ตสฺสา จรณสีลา. อตฺตโน อาจริยวาทนฺติ อตฺตโน อาจริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วาทํ. สเทวกสฺส โลกสฺส อาจารสิกฺขาปเนน อาจริโย, ภควา, ตสฺส วาโท, จตุสจฺจเทสนา.

ពាក្យថា Maggavasena byattā (ឈ្លាសវៃដោយអំណាចនៃមគ្គ) សេចក្តីថា ជាអ្នកឈ្លាសវៃដោយភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌។ ពាក្យថា Tatheva vinītā (ទូន្មានហើយយ៉ាងនោះដែរ) សេចក្តីថា ជាអ្នកដែលបានទូន្មានហើយ ដោយការទូន្មានគឺការកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃមគ្គនោះឯង。 ពាក្យថា Tathā visāradā (ក្លាហានយ៉ាងនោះដែរ) សេចក្តីថា ជាអ្នកក្លាហាន ព្រោះបានដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហានក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្តា ដោយការត្រាស់ដឹងនូវអរិយមគ្គនោះឯង សេចក្តីថា បានដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហាន ព្រោះប្រាសចាកធម៌ដ៏លាមក មានទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម ដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស។ ការស្តាប់ (សុតៈ) ណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការរំដោះខ្លួនចេញពីទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារបាន ការស្តាប់នោះ លោកមានបំណងយកក្នុងទីនេះ ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា tepiṭakavasena (ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដក)។ ប្រជុំនៃបិដក ៣ ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (តេបិដកៈ) ឬបិដក ៣ ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (តិបិដកៈ) តិបិដកៈ នោះឯង ឈ្មោះថា តេបិដកៈ ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដកនោះ។ ពាក្យថា Tameva (នូវព្រះត្រៃបិដកនោះឯង) សេចក្តីថា នូវព្រះត្រៃបិដកណា ដែលលោកហៅថា «សុតៈ» ព្រោះជាសភាពដែលត្រូវស្តាប់ នូវព្រះត្រៃបិដកនោះឯង។ ពាក្យថា Dhammaṃ (នូវធម៌) សេចក្តីថា នូវបរិយត្តិធម៌។ ពាក្យថា Dhārenti (ទ្រទ្រង់ទុក) សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យវិនាសបាត់បង់ ដូចជាខ្លាញ់សីហៈដែលគេដាក់ក្នុងភាជន៍មាស គឺទ្រទ្រង់ទុក តម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត ដោយភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ និងប្រព្រឹត្តទៅបានល្អ។ លោកបង្ហាញនូវភាពជាពហុស្សូត និងជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌ ដោយអំណាចនៃបរិយត្តិធម៌យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌នោះ ដោយអំណាចនៃបដិវេធធម៌ថែមទៀត ទើបពោលថា atha vā (មួយម៉្យាងទៀត) ជាដើម។ ពាក្យថា Ariyadhammassa (នៃអរិយធម៌) សេចក្តីថា នៃមគ្គផលធម៌ ឬនៃលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ប្រការ។ ពាក្យថា Anudhammabhūtaṃ (ជាធម៌ដ៏សមគួរ) សេចក្តីថា ជាធម៌ដ៏សមគួរដល់ការត្រាស់ដឹង។ ពាក្យថា Anucchavikappaṭipadaṃ (នូវបដិបទាដ៏សមគួរ) លោកសំដៅយកវិបស្សនាធម៌នោះឯង ឬវិសុទ្ធិ ៦ យ៉ាង។ ពាក្យថា Anudhammaṃ (នូវអនុធម៌) សេចក្តីថា នូវធម៌ដ៏សមគួរដល់បដិបទាដែលបានពោលហើយនោះ គឺធម៌មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើម ដែលជាធម៌កម្ចាត់កិលេសយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Caraṇasīlā (មានសីលគឺការប្រព្រឹត្ត) សេចក្តីថា មានសីលគឺការសមាទានប្រព្រឹត្តទៅ។ មួយម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមមគ្គផល ឈ្មោះថា អនុធម៌ គឺវិបស្សនាដែលជាគ្រឿងចេញចាកវដ្តៈ (វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា)។ ពួកជនទាំងនោះ មានសីលគឺការប្រព្រឹត្តនូវវិបស្សនានោះ។ ពាក្យថា Attano ācariyavādaṃ (នូវវាទៈនៃព្រះអាចារ្យរបស់ខ្លួន) សេចក្តីថា នូវវាទៈរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាព្រះអាចារ្យរបស់ខ្លួន។ ព្រះមានព្រះភាគ ឈ្មោះថា ព្រះអាចារ្យ ព្រោះទ្រង់ទូន្មាននូវអាចារៈ (សេចក្តីប្រព្រឹត្ត) ដល់លោកព្រមទាំងទេវលោក វាទៈរបស់ព្រះអង្គនោះ គឺការសម្តែងនូវអរិយសច្ច ៤។

อาจิกฺขิสฺสนฺตีติ [Pg.256] อาทิโต กเถสฺสนฺติ, อตฺตนา อุคฺคหิตนิยาเมน ปเร อุคฺคณฺหาเปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เทเสสฺสนฺตีติ วาเจสฺสนฺติ, ปาฬึ สมฺมา ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปสฺสนฺตีติ ปชานาเปสฺสนฺติ, สงฺกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปฏฺฐเปสฺสนฺตีติ ปกาเรหิ ฐเปสฺสนฺติ, ปกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. วิวริสฺสนฺตีติ วิวฏํ กริสฺสนฺติ. วิภชิสฺสนฺตีติ วิภตฺตํ กริสฺสนฺติ. อุตฺตานีกริสฺสนฺตีติ อนุตฺตานํ คมฺภีรํ อุตฺตานํ ปากฏํ กริสฺสนฺติ. สหธมฺเมนาติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท การณปริยาโย ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิยาติ อาห ‘‘สเหตุเกน สการเณน วจเนนา’’ติ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ สนิสฺสรณํ. ยถา ปรวาทํ ภญฺชิตฺวา สกวาโท ปติฏฺฐหติ, เอวํ เหตุทาหรเณหิ ยถาธิคตมตฺถํ สมฺปาเทตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺตี’’ติ, นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺญเปสฺสนฺตี’’ติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ ฉ อตฺถปทานิ ทสฺสิตานิ, อาทิโต ปน ทฺวีหิ ปเทหิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ. เอตฺตาวตา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สํวณฺณนานเยน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติยํ (เนตฺติ. สงฺคหวาโร) ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ.

ពាក្យថា Ācikkhissanti (នឹងប្រាប់) សេចក្តីថា នឹងសម្តែងតាំងពីដំបូង គឺនឹងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យរៀនតាមរបៀបដែលខ្លួនបានរៀនមក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Desessanti (នឹងសម្តែង) សេចក្តីថា នឹងបង្រៀន គឺនឹងញ៉ាំងព្រះបាលីឲ្យច្បាស់លាស់ល្អ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Paññapessanti (នឹងបញ្ញត្ត) សេចក្តីថា នឹងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹងច្បាស់ គឺនឹងធ្វើការបកស្រាយ (សង្កាសនៈ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Paṭṭhapessanti (នឹងតម្កល់ទុក) សេចក្តីថា នឹងតម្កល់ទុកដោយប្រការផ្សេងៗ គឺនឹងប្រកាសឲ្យដឹង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Vivarissanti (នឹងបើក) សេចក្តីថា នឹងធ្វើរបស់ដែលបិទបាំងឲ្យបើកចំហ។ ពាក្យថា Vibhajissantī (នឹងចែក) សេចក្តីថា នឹងធ្វើការបែងចែក។ ពាក្យថា Uttānīkarissanti (នឹងធ្វើឲ្យរាក់) សេចក្តីថា នឹងធ្វើរបស់ដែលមិនទាន់រាក់ គឺរបស់ដែលជ្រៅ ឲ្យទៅជារាក់ គឺឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Sahadhammena (ដោយធម៌) ក្នុងទីនេះ សព្ទថា ធម៌ ជាបរិយាយនៃហេតុ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «សេចក្តីដឹងក្នុងហេតុ ឈ្មោះថា ធម្មបដិសម្ភិទា» ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដោយវាចាដែលប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយការណ៍»។ ពាក្យថា Sappāṭihāriyaṃ (ប្រកបដោយបាដិហារិយ៍) សេចក្តីថា ប្រកបដោយការរំដោះខ្លួនចេញ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាការកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់អ្នកដទៃ ហើយតម្កល់ទុកនូវវាទៈរបស់ខ្លួន យ៉ាងណាមិញ ពួកជនទាំងនោះ នឹងសម្តែងធម៌ដោយការសម្រេចនូវសេចក្តីដែលខ្លួនបានដឹងហើយ ដោយការលើកឡើងនូវហេតុទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នឹងសម្តែងធម៌ធ្វើឲ្យជាធម៌នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ (និយ្យានិកធម៌)» សេចក្តីថា នឹងញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការឲ្យច្បាស់លាស់។ ក្នុងទីនេះ ដោយបទទាំង ៦ មានពាក្យថា Paññapessanti ជាដើម លោកបង្ហាញនូវអត្ថបទ ៦ (បទដែលជាអត្ថ) ប៉ុន្តែដោយបទ ២ ខាងដើម លោកបង្ហាញនូវព្យញ្ជនបទ ៦ (បទដែលជាព្យញ្ជនៈ)។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក លោកសង្គ្រោះបង្ហាញទុកហើយ ដោយវិធីនៃការពណ៌នា។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរនេត្តិ លោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «សូត្រមានបទ ១២ បទទាំងអស់នោះ គឺព្យញ្ជនៈផង អត្ថផង»។

สิกฺขาตฺตยสงฺคหิตนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขาตฺตยสงฺคหํ. สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ อนวเสสํ สตฺถุสาสนภูตํ เสฏฺฐจริยํ. สมิทฺธนฺติ สมฺมเทว วฑฺฒิตํ. ฌานสฺสาทวเสนาติ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ สมธิคตชฺฌานสุขวเสน. วุทฺธิปฺปตฺตนฺติ อุฬารปณีตภาวูปคเมน สพฺพโส ปริวุทฺธิมุปคตํ. สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปตฺติวเสน อภิญฺญาสมฺปทาหิ สาสนาภิวุทฺธิยา มตฺถกปฺปตฺติโต. ปติฏฺฐิตวเสนาติ ปติฏฺฐานวเสน, ปติฏฺฐปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ปฏิเวธวเสน พหุโน ชนสฺส หิตนฺติ พาหุชญฺญํ. เตนาห ‘‘มหาชนาภิสมยวเสนา’’ติ. ปุถุ ปุถุลํ ภูตํ ชาตํ, ปุถุ วา ปุถุตฺตํ ปตฺตนฺติ ปุถุภูตํ. เตนาห ‘‘สพฺพา…เป... ปตฺต’’นฺติ. สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ สุฏฺฐุ สมฺมเทว อาทิกลฺยาณาทิภาเวน ปเวทิตํ.

ពាក្យថា Sikkhāttayasaṅgahitaṃ (សង្គ្រោះដោយសិក្ខា ៣) សេចក្តីថា ការសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំង ៣ មានអធិសីលសិក្ខាជាដើម។ ពាក្យថា Sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ (សាសនព្រហ្មចរិយៈទាំងអស់) សេចក្តីថា សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ ដែលជាសាសនារបស់ព្រះសាស្តា មិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា Samiddhaṃ (សម្រេច) សេចក្តីថា ចម្រើនឡើងដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា Jhānassādavasena (ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងឈាន) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃសុខក្នុងឈាន ដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះៗបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Vuddhippattaṃ (ដល់នូវសេចក្តីចម្រើន) សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីចម្រើនដោយប្រការទាំងពួង ដោយការចូលទៅដល់នូវភាពជាសភាពធំទូលាយ និងឧត្តុង្គឧត្តម។ ប្រៀបដូចជាការរីកស្គុះស្គាយនៃស្លឹកឈើទាំងពួង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសម្រេចនូវអភិញ្ញា ព្រោះតែការដល់នូវកំពូលនៃការចម្រើនឡើងនៃសាសនា ដោយសេចក្តីសម្រេចនូវអភិញ្ញាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Patiṭṭhitavasena (ដោយអំណាចនៃការតម្កល់នៅ) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការតម្កល់នៅ គឺការដល់នូវការតម្កល់នៅមាំមួន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ធម៌ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន ដោយអំណាចនៃបដិវេធ (ការចាក់ធ្លុះ) ឈ្មោះថា Bāhujaññaṃ (ជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងរបស់មហាជន»។ ធម៌ដែលរីកធំទូលាយ ឬដល់នូវភាពជាធម៌ធំទូលាយ ឈ្មោះថា Puthubhūtaṃ (ផ្សាយទៅធំទូលាយ)។ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដល់នូវ... [pe]... ទាំងអស់»។ ពាក្យថា Suṭṭhu pakāsitaṃ (ប្រកាសទុកល្អហើយ) សេចក្តីថា ប្រកាសទុកដោយប្រពៃ គឺប្រកាសទុកល្អហើយ ដោយភាពជាធម៌មានសេចក្តីល្អក្នុងខាងដើមជាដើម។

สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวาติ อยํ กายาทิวิภาโค อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร มยา เอตฺตกํ กาลํ วหิโต, อิทานิ ปน น วหิตพฺโพ, เอตสฺส อวหนตฺถญฺหิ จิรตรํ กาลํ อริยมคฺคสมฺภาโร สมฺภโต, สฺวายํ อริยมคฺโค ปฏิวิทฺโธ. ยโต อิเม กายาทโย อสุภาทิโต [Pg.257] สภาวาทิโต สมฺมเทว ปริญฺญาตาติ จตุพฺพิธมฺปิ สมฺมาสตึ ยตาตถํ วิสเย สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตํ กตฺวา. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อิมสฺส อตฺตภาวสญฺญิตสฺส ทุกฺขภารสฺส วหเน ปโยชนภูตํ อตฺตหิตํ ตาว โพธิมูเล เอว ปริสมาปิตํ, ปรหิตํ ปน พุทฺธเวเนยฺยวินยํ ปริสมาปิตพฺพํ, ตํ อิทานิ มาสตฺตเยเนว ปริสมาปนํ ปาปุณิสฺสติ, อหมฺปิ วิสาขาปุณฺณมายํ ปรินิพฺพายิสฺสามีติ เอวํ พุทฺธญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สพฺพภาเคน นิจฺฉยํ กตฺวา. อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺชีติ อายุโน ชีวิตสฺส อภิสงฺขารกํ ผลสมาปตฺติธมฺมํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ วิสฺสชฺชิ. ตํวิสฺสชฺชเนเนว เตน อภิสงฺขริยมานํ ชีวิตสงฺขารํ ‘‘น ปวตฺเตสฺสามี’’ติ วิสฺสชฺชิ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

«ធ្វើសតិឲ្យតាំងមាំល្អហើយ» គឺ ភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាព គឺចំណែកមានកាយជាដើមនេះ អាត្មាអញបានផ្ទុកអស់កាលត្រឹមណេះហើយ តែឥឡូវនេះ មិនត្រូវផ្ទុកទៀតឡើយ ព្រោះថា ដើម្បីការមិនផ្ទុកនូវភារៈនោះ គ្រឿងសន្សំនៃអរិយមគ្គ អាត្មាអញបានសន្សំអស់កាលដ៏យូរអង្វែងហើយ អរិយមគ្គនោះ អាត្មាអញបានត្រាស់ដឹងហើយ។ ព្រោះហេតុតែរូបកាយជាដើមទាំងនេះ អាត្មាអញបានកំណត់ដឹងដោយប្រពៃ តាមសភាវៈមានអសុភៈជាដើម គឺធ្វើសម្មាសតិទាំង ៤ ប្រការ ឲ្យតាំងមាំល្អក្នុងអារម្មណ៍តាមពិត។ «កំណត់ដោយញាណ» គឺ ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដែលជាផលនៃការផ្ទុកនូវភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាពនេះ អាត្មាអញបានសម្រេចរួចរាល់ហើយនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សនោះឯង ចំណែកឯប្រយោជន៍អ្នកដទៃ គឺការទូន្មានសត្វដែលព្រះពុទ្ធគប្បីណែនាំ អាត្មាអញគប្បីសម្រេចឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ការសម្រេចប្រយោជន៍នោះ ឥឡូវនេះ នឹងដល់នូវការសម្រេចក្នុងរយៈពេលតែ ៣ ខែប៉ុណ្ណោះ សូម្បីអាត្មាអញ ក៏នឹងបរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខដែរ ព្រះអង្គទ្រង់កំណត់ដោយព្រះពុទ្ធញាណ ធ្វើការសម្រេចព្រះទ័យដោយគ្រប់ចំណែកយ៉ាងនេះ។ «ដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ» គឺ ទ្រង់លះបង់ដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងមិនចូលផលសមាបត្តិធម៌ ដែលជាគ្រឿងតាក់តែងអាយុជីវិតឡើយ»។ ព្រោះតែការលះបង់ផលសមាបត្តិនោះឯង ទ្រង់ក៏លះបង់នូវជីវិតសង្ខារដែលត្រូវតាក់តែងដោយផលសមាបត្តិនោះ ដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «tatthā» (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។

ฐานมหนฺตตายปิ ปวตฺติอาการมหนฺตตายปิ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตตฺถ ฐานมหนฺตตาย ภูมิจาลสฺส มหนฺตตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา กิร…เป… กมฺปิตฺถา’’ติ วุตฺตํ. สา ปน ชาภิกฺเขตฺตภูตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอว, น ยา กาจิ. ยา มหาภินีหารมหาภิชาติอาทีสุปิ กมฺปิตฺถ, ตทาปิ ตตฺติกาย เอว กมฺปเน กึ การณํ? ชาติกฺเขตฺตภาเวน ตสฺเสว อาทิโต ปริคฺคหสฺส กตตฺตา, ปริคฺคหกรณํ จสฺส ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ปุริมพุทฺธานมฺปิ ตาวตฺตกเมว ชาติกฺเขตฺตํ อโหสิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตุ, นิสฺสทฺทา โหติ นิรากุลา…เป… มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปตี’’ติ (พุ. วํ. ๒.๘๔-๙๑) จ อาทิ. อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ฉปฺปการปเวธเนน อวีตราเค ภึเสตีติ ภึสโน, โส เอว ภึสนโกติ อาห ‘‘ภยชนโก’’ติ. เทวเภริโยติ เทวทุนฺทุภิสทฺทสฺส ปริยายวจนมตฺตํ. น เจตฺถ กาจิ เภรี ‘‘ทุนฺทุภี’’ติ อธิปฺเปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน ลพฺภมาโน อากาสคโต นิคฺโฆสสทฺโท. เตนาห ‘‘เทโว’’ติอาทิ. เทโวติ เมโฆ. ตสฺส หิ คชฺชภาเวน อากาสสฺส วสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต สทฺเท นิจฺฉรนฺเต เทวทุนฺทุภิสมญฺญา. เตนาห ‘‘เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชี’’ติ.

ការកម្រើកផែនដីដ៏ធំ ព្រោះភាពជាធំនៃទីកន្លែងផង ព្រោះភាពជាធំនៃអាការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅផង។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «tadā kira...pe... kampitthā» (ឮថា ក្នុងកាលនោះ... ក៏កម្រើកញាប់ញ័រ) ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាធំនៃការកម្រើកផែនដី ដោយភាពជាធំនៃទីកន្លែង។ ក៏ផែនដីនោះ គឺលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ដែលជាជាតិខេត្ត ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនលោកធាតុណាមួយផ្សេងទៀតឡើយ។ លោកធាតុណាដែលធ្លាប់កម្រើកក្នុងកាលមានមហាភិនីហារ និងមហាភិជាតិជាដើម សូម្បីក្នុងកាលនោះ ការកម្រើកត្រឹមតែលោកធាតុប៉ុណ្ណោះ តើមានហេតុអ្វី? ព្រោះលោកធាតុនោះឯង ត្រូវបានកំណត់យកតាំងពីដំបូង ដោយភាពជាជាតិខេត្ត ហើយការកំណត់យកនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃធម្មតា។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះពុទ្ធមុនៗ ក៏មានជាតិខេត្តត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះដែរ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ស្ងប់ស្ងាត់ មិនវឹកវរ... មហាសមុទ្រកម្រើកញាប់ញ័រ លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនក៏កម្រើកញាប់ញ័រ» (ពុទ្ធវំ. ២.៨៤-៩១) ជាដើម។ ផែនដីដែលញ៉ាំងពួកជនដែលមិនទាន់ប្រាសចាករាគៈឲ្យតក់ស្លុត ដោយការញាប់ញ័រមានអាការៈ ៦ យ៉ាង ធ្វើឲ្យមានទឹកជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ភិំសនៈ (គួរឲ្យខ្លាច) ពាក្យថា «bhiṃsanako» នោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «bhayajanako» (ជាគ្រឿងបង្កើតភ័យ)។ ពាក្យថា «ទេវភេរី» គ្រាន់តែជាពាក្យជំនួសនៃពាក្យថា «ទេវទុណ្ឌុភិ» (ស្គរទេវតា) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ មិនសំដៅយកស្គរណាមួយឡើយ តែសំដៅយកសំឡេងគឹកកងដែលកើតឡើងក្នុងអាកាស ដោយភាពជាហេតុអស្ចារ្យ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «devo» ជាដើម។ ពាក្យថា «devo» គឺ មេឃ។ ព្រោះកាលបើមេឃនោះគ្រហឹមឡើង ដោយការមិនបង្អុរភ្លៀងនៃអាកាស សំឡេងដែលលាន់ឮឡើងនោះ សន្មតថា «ផ្គរលាន់ស្ងួត» ទើបមានឈ្មោះថា «ទេវទុណ្ឌុភិ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មេឃគ្រហឹមជាផ្គរលាន់ស្ងួត»។

ปีติเวควิสฺสฏฺฐนฺติ ‘‘เอวํ จิรตรํ กาลํ วหิโต อยํ อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร, อิทานิ น จิรสฺเสว นิกฺขิปิสฺสามี’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ภควา สภาเวเนว ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนสิ. เอวํ [Pg.258] ปน อุทาเนนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ สาธิโต โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

«ដែលបញ្ចេញទៅដោយកម្លាំងនៃបីតិ» គឺ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់មានសោមនស្សកើតឡើងហើយថា «ភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាពនេះ អាត្មាអញបានផ្ទុកអស់កាលដ៏យូរអង្វែងយ៉ាងនេះ ឥឡូវនេះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ អាត្មាអញនឹងដាក់ចុះហើយ» ទើបទ្រង់បន្លឺនូវឧទានដែលបញ្ចេញទៅដោយកម្លាំងនៃបីតិតាមសភាវៈពិត។ ក៏ដើម្បីបង្ហាញថា កាលបើទ្រង់បន្លឺឧទានយ៉ាងនេះ សូម្បីសេចក្តីនេះក៏ជាការសម្រេចផលដែរ ទើបក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលពាក្យថា «kasmā» (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។

ตุลียตีติ ตุลนฺติ ตุล-สทฺโท กมฺมสาธโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุลิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปานุภาวตาย ปริจฺฉินฺนํ. ตถา หิ ตํ ปริโต ขณฺฑิตภาเวน ‘‘ปริตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภนโต ทีฆสนฺตานตาย วิปุลผลตาย จ น ตุลํ น ปริจฺฉินฺนํ. เยหิ การเณหิ ปุพฺเพ อวิเสสโต มหคฺคตํ ‘‘อตุล’’นฺติ วุตฺตํ, ตานิ การณานิ รูปาวจรโต อรูปสฺส สาติสยานิ วิชฺชนฺตีติ อรูปาวจรํ ‘‘อตุล’’นฺติ วุตฺตํ อิตรญฺจ ‘‘ตุล’’นฺติ. อปฺปวิปากนฺติ ตีสุปิ กมฺเมสุ ยํ ตนุวิปากํ หีนํ, ตํ ตุลํ. พหุวิปากนฺติ ยํ มหาวิปากํ ปณีตํ, ตํ อตุลํ. ยํ ปเนตฺถ มชฺฌิมํ, ตํ หีนํ อุกฺกฏฺฐนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺวีสุปิ ภาเคสุ ปกฺขิปิตพฺพํ. หีนตฺติกวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔) วุตฺตนเยน วา อปฺปพหุวิปากตํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส วเสน ตุลาตุลภาโว เวทิตพฺโพ. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโวติ อาห ‘‘สมฺภวเหตุภูต’’นฺติ. นิยกชฺฌตฺตรโตติ สสนฺตานธมฺเมสุ วิปสฺสนาวเสน โคจราเสวนาย จ นิรโต. สวิปากมฺปิ สมานํ ปวตฺติวิปากมตฺตทายิกมฺมํ สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, น จ ตํ กามาทิภวาภิสงฺขารกนฺติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘สมฺภว’’นฺติ วตฺวา ‘‘ภวสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. โอสฺสชีติ อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กวจํ วิย อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ อตฺตนิ สมฺภูตตฺตา อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อภินฺทีติ กิเลสเภทสหภาวิกมฺโมสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตทุภยสฺส การณมโวจ ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ.

ពាក្យថា «tulīyati» (រមែងប្រៀបធៀប) គឺ «tulaṃ» (ដែលប្រៀបធៀប) ដើម្បីបង្ហាញថា សព្ទថា «tula» សម្រេចជារូបកម្មសាធនៈ ទើបលោកពោលពាក្យថា «tulitaṃ» (ដែលប្រៀបធៀបហើយ) ជាដើម។ ដែលកំណត់បាន ព្រោះមានអានុភាពតិច។ ព្រោះថា ធម៌នោះ លោកហៅថា «បរិត្តៈ» (តិចតួច) ដោយភាពដាច់ដោចជុំវិញ។ ព្រោះការសង្កត់សង្កិននូវបដិបក្ខធម៌ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វែងឆ្ងាយ និងព្រោះមានផលដ៏ធំទូលាយ ទើបមិនអាចប្រៀបធៀបបាន មិនអាចកំណត់បាន។ ហេតុទាំងឡាយណាដែលលោកពោលពីមុន ដោយមិនប្លែកគ្នាថា មហគ្គតធម៌ ឈ្មោះថា «អតុលៈ» (មិនអាចប្រៀបធៀបបាន) ហេតុទាំងនោះ រមែងមានចំណែកលើសលប់ក្នុងអរូបាវចរធម៌ ជាងរូបាវចរធម៌ ហេតុនោះ ទើបលោកហៅអរូបាវចរធម៌ថា «អតុលៈ» និងហៅធម៌ក្រៅពីនេះថា «តុលៈ»។ ពាក្យថា «មានវិបាកតិច» គឺក្នុងកម្មទាំង ៣ យ៉ាង កម្មណាដែលមានវិបាកតិច ជាកម្មថោកទាប កម្មនោះឈ្មោះថា «តុលៈ»។ ពាក្យថា «មានវិបាកច្រើន» គឺកម្មណាដែលមានវិបាកច្រើន ជាកម្មដ៏ឧត្តម កម្មនោះឈ្មោះថា «អតុលៈ»។ ចំណែកឯកម្មណាជាកណ្តាលក្នុងទីនេះ គប្បីបំបែកជាពីរចំណែក គឺថោកទាប និងឧត្តម ហើយបញ្ចូលទៅក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ។ ឬមួយគប្បីកំណត់នូវភាពនៃវិបាកតិចនិងច្រើន តាមន័យដែលពោលទុកក្នុងហីនត្តិករណ្ណនា (អដ្ឋកថាធម្មសង្គណី ១៤) ហើយគប្បីដឹងនូវភាពជាតុលៈនិងអតុលៈ ដោយអំណាចនៃវិបាកនោះ។ ធម៌ដែលកើតឡើងអំពីហេតុនេះ ឈ្មោះថា «សម្ភវៈ» ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «sambhavahetubhūtaṃ» (ដែលជាហេតុនៃកំណើត)។ ពាក្យថា «ត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុងរបស់ខ្លួន» គឺត្រេកអរដោយអំណាចនៃវិបស្សនា និងការសេពនូវអារម្មណ៍ក្នុងធម៌នៃសន្តានរបស់ខ្លួន។ កម្មដែលសូម្បីមានវិបាក តែគ្រាន់តែឲ្យផលក្នុងបវត្តិកាល ឈ្មោះថា «សម្ភវៈ» ដោយអត្ថថាមានវិបាក តែកម្មនោះមិនមែនជាគ្រឿងតាក់តែងភពមានកាមភពជាដើមឡើយ ដើម្បីញែកកម្មនោះឲ្យប្លែក ទើបលោកពោលពាក្យថា «សម្ភវៈ» ហើយពោលថា «ភវសង្ខារ» (គ្រឿងតាក់តែងភព)។ ពាក្យថា «លះបង់ហើយ» គឺលះបង់ដោយអរិយមគ្គ។ លោកបង្ហាញការលះបង់កម្មដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងការទម្លាយកិលេសថា «បានទម្លាយកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួន គ្របដណ្តប់អត្តភាពទុកដូចជាក្រោះ» ទើបពោលនូវហេតុនៃធម៌ទាំងពីរនោះថា «ajjhattarato samāhito» (អ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុង មានចិត្តតាំងមាំ)។

ปฐมวิกปฺเป อวสชฺชนเมว วุตฺตํ, เอตฺถ อวสชฺชนากาโรติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีเรนฺโตติ ‘‘อุปฺปาโท ภยํ, อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๐) วีมํสนฺโต. ‘‘ตุเลนฺโต ตีเรนฺโต’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทึ วตฺวา ภวสงฺขารสฺส อวสชฺชนาการํ สรูปโต ทสฺเสติ. เอวนฺติอาทินา ปน อุทานคาถาวณฺณนายํ อาทิโต วุตฺตมตฺถํ นิคมวเสน ทสฺเสติ.

ក្នុងវារៈទីមួយ លោកពោលតែការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីអាការៈនៃការលះបង់ ទើបលោកពោលពាក្យថា «atha vā» (មួយម៉្យាងទៀត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «tīrento» (កាលពិចារណា) គឺពិចារណាដោយវិធីមានជាដើមថា «ការកើតឡើងជាភ័យ ការមិនកើតឡើងជាធម៌ក្សេម» (បដិសំ. ម. ១.១០)។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបមានជាដើមថា «tulento tīrento» (កាលប្រៀបធៀប កាលពិចារណា) ឲ្យពិស្តារ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាដើមថា «pañcakkhandhā» (បញ្ចក្ខន្ធ) ហើយបង្ហាញនូវអាការៈនៃការលះបង់ភវសង្ខារដោយរូបរាងពិតប្រាកដ។ ចំណែកឯពាក្យមានជាដើមថា «evaṃ» (យ៉ាងនេះ) លោកបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលទុកតាំងពីដំបូងក្នុងឧទានគាថាវណ្ណនា ដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋាន។

ยนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๑) กรเณ, อธิกรเณ วา ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘เยน สมเยน, ยสฺมึ วา สมเย’’ติ. อุกฺเขปกวาตาติ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ฐิตฏฺฐานโต [Pg.259] เขปกวาตา. สฏฺฐิ…เป… พหลนฺติ อิทํ ตสฺส วาตสฺส อุพฺเพธปฺปมาณเมว คเหตฺวา วุตฺตํ, อายามวิตฺถารโต ปน ทสสหสฺสจกฺกวาฬปฺปมาณํ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปฺปมาณมฺปิ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทติเยว. อากาเสติ ปุพฺเพ วาเตน ปติฏฺฐิตากาเส. ปุน วาโตติ อุกฺเขปกวาเต ตถา กตฺวา วิคเต อุทกสนฺธารกวาโต ปุน อาพนฺธิตฺวา คณฺหาติ. ยถา ตํ อุทกํ น ภสฺสติ, เอวํ อุปตฺถมฺเภนฺตํ อาพนฺธนวิตานวเสน พนฺธิตฺวา คณฺหาติ. ตโต อุทกํ อุคฺคจฺฉตีติ ตโต อาพนฺธิตฺวา คหณโต เตน วาเตน อุฏฺฐาปิตํ อุทกํ อุคฺคจฺฉติ อุปริ คจฺฉติ. โหติเยวาติ อนฺตรนฺตรา โหติเยว. พหุภาเวนาติ มหาปถวิยา มหนฺตภาเวน. สกลา หิ มหาปถวี ตทา โอคฺคจฺฉติ จ อุคฺคจฺฉติ จ, ตสฺมา กมฺปนํ น ปญฺญายติ.

សព្ទថា «yaṃ» (ក្នុង ទី. និ. ដី. ២.១៧១) ជាបច្ចត្តវចនៈ ក្នុងអត្ថនៃករណវិភត្តិ ឬអធិករណវិភត្តិ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «yena samayena, yasmiṃ vā samaye» (ក្នុងសម័យណា ឬក្នុងសម័យឯណា)។ ពាក្យថា «ខ្យល់បក់បោកឡើងលើ» គឺខ្យល់ដែលបក់កាត់ខ្យល់ទ្រទឹក ហើយបក់បោកចេញពីកន្លែងដែលតាំងនៅ។ ពាក្យថា «កម្រាស់ ៦០...ផេ...» នេះ លោកពោលដោយកាន់យកតែប្រមាណកម្ពស់នៃខ្យល់នោះប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែបើនិយាយពីបណ្តោយនិងទទឹងវិញ ខ្យល់នោះរមែងកាត់ផ្តាច់ខ្យល់ទ្រទឹកដែលមានប្រមាណមួយម៉ឺនចក្រវាឡ ឬសូម្បីមួយសែនកោដិចក្រវាឡជាប្រាកដ។ ពាក្យថា «ក្នុងអាកាស» គឺក្នុងអាកាសដែលខ្យល់ធ្លាប់តាំងនៅពីមុន។ ពាក្យថា «ខ្យល់ម្តងទៀត» គឺកាលបើខ្យល់បក់បោកឡើងលើធ្វើការយ៉ាងនោះហើយរលត់ទៅ ខ្យល់ទ្រទឹកក៏ចងក្រងក្រសោបយកម្តងទៀត។ គឺចងក្រងក្រសោបយកដោយការចងជាពិតានទ្រទ្រង់ទុក មិនឲ្យទឹកនោះធ្លាក់ចុះឡើយ។ ពាក្យថា «លំដាប់នោះ ទឹកក៏ហក់ឡើងលើ» គឺព្រោះការចងក្រងក្រសោបយកពីទីនោះ ទឹកដែលខ្យល់នោះញ៉ាំងឲ្យតាំងឡើង ក៏ហក់ឡើង គឺឡើងទៅខាងលើ។ ពាក្យថា «រមែងមានជាប្រាកដ» គឺរមែងមានក្នុងចន្លោះៗជាប្រាកដ។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពច្រើន» គឺព្រោះភាពធំធេងនៃមហាប្រថពី។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ មហាប្រថពីទាំងមូលរមែងស្រុតចុះផង ហក់ឡើងលើផង ហេតុនោះ ការកម្រើកទើបមិនប្រាកដច្បាស់។

อิชฺฌนสฺสาติ อิจฺฉิตตฺถสิชฺฌนสฺส อนุภวิตพฺพสฺส อิสฺสริยสมฺปตฺติอาทิกสฺส. ปริตฺตาติ ปฏิลทฺธมตฺตา นาติสุภาวิตา. ตถา จ ภาวนา พลวตี น โหตีติ อาห ‘‘ทุพฺพลา’’ติ. สญฺญาสีเสน หิ ภาวนา วุตฺตา. อปฺปมาณาติ ปคุณา สุภาวิตา. สา หิ ถิรา ทฬฺหตรา โหตีติ อาห ‘‘พลวา’’ติ. ‘‘ปริตฺตา ปถวีสญฺญา, อปฺปมาณา อาโปสญฺญา’’ติ เทสนามตฺตเมตํ, อาโปสญฺญาย ปน สุภาวิตาย ปถวีกมฺโป สุเขเนว อิชฺฌตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. สํเวเชนฺโต วา ทิพฺพสมฺปตฺติยา ปมตฺตํ สกฺกํ เทวราชานํ, วีมํสนฺโต วา ตาวเทว สมธิคตํ อตฺตโน อิทฺธิพลํ. โส กิรายสฺมา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๑) ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ ภิกฺขุ เยน ปพฺพชิตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปตฺวา เวชยนฺโต ปาสาโท กมฺปิตปุพฺโพ’’ติ. ตโต ‘‘นตฺถิ โกจี’’ติ ญตฺวา ‘‘อหํ กมฺเปสฺสามี’’ติ อภิญฺญาพเลน เวชยนฺตมตฺถเก ฐตฺวา ปาเทน ปหริตฺวา กมฺเปตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ สกฺกสฺส นาฏกิตฺถิโย อาหํสุ – ‘‘ปุตฺต สงฺฆรกฺขิต, ตฺวํ ปูติคนฺเธเนว สีเสน เวชยนฺตํ กมฺเปตุํ อิจฺฉสิ, สุปฺปติฏฺฐิโต, ตาต, ปาสาโท, กถํ กมฺเปตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ.

ពាក្យថា «ដើម្បីការសម្រេច» គឺដើម្បីការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នា មានឥស្សរិយសម្បត្តិជាដើម ដែលគប្បីទទួលរង។ ពាក្យថា «តិចតួច» គឺគ្រាន់តែបានមក មិនទាន់បានចម្រើនឲ្យល្អឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការចម្រើន (ភាវនា) មិនទាន់មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ទើបលោកពោលថា «ទន់ខ្សោយ»។ ព្រោះថា ភាវនាលោកពោលដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន។ ពាក្យថា «មិនមានប្រមាណ» គឺស្ទាត់ជំនាញ ចម្រើនល្អហើយ។ ព្រោះថា ភាវនានោះរមែងមាំមួន ខ្លាំងក្លា ទើបលោកពោលថា «មានកម្លាំង»។ ពាក្យថា «បថវីសញ្ញាតិចតួច អាបោសញ្ញាមិនមានប្រមាណ» នេះ គ្រាន់តែជាទេសនាមត្តប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា កាលបើអាបោសញ្ញាត្រូវបានចម្រើនល្អហើយ ការញ៉ាំងផែនដីឲ្យកម្រើក រមែងសម្រេចបានដោយងាយ។ ឬមួយដើម្បីញ៉ាំងព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាដែលប្រមាទក្នុងទិព្វសម្បត្តិឲ្យមានសេចក្តីសង្វេគ ឬដើម្បីសាកល្បងនូវឫទ្ធិបារមីរបស់ខ្លួនដែលទើបនឹងសម្រេចបានក្នុងខណៈនោះ។ ឮថា ព្រះថេរៈនោះ (ដី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧១) កាលសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងខណៈកោរសក់ ក៏គិតថា៖ «តើមានភិក្ខុណាមួយ ដែលសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃបួស ហើយធ្លាប់ញ៉ាំងវេជយន្តប្រាសាទឲ្យកម្រើកដែរឬទេ?» លំដាប់នោះ កាលដឹងថា «មិនមាននរណាម្នាក់ឡើយ» ក៏គិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងប្រាសាទនោះឲ្យកម្រើក» ហើយទៅឈរនៅលើកំពូលវេជយន្តប្រាសាទដោយអំណាចអភិញ្ញា រួចយកជើងធាក់ដើម្បីឲ្យកម្រើក តែមិនអាចធ្វើឲ្យកម្រើកបានឡើយ។ គ្រានោះ ពួកស្រីរបាំរបស់ព្រះឥន្ទ្របាននិយាយទៅកាន់លោកថា៖ «ម្នាលកូនសង្ឃរក្ខិតៈ លោកចង់ញ៉ាំងវេជយន្តប្រាសាទឲ្យកម្រើក ដោយក្បាលដែលមានក្លិនស្អុយឬ? ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ប្រាសាទនេះគេសង់ឡើងយ៉ាងមាំមួន តើលោកអាចធ្វើឲ្យកម្រើកដូចម្តេចបាន?»។

สามเณโร ‘‘อิมา เทวตา มยา สทฺธึ เกฬึ กโรนฺติ, อหํ โข ปน อาจริยํ นาลตฺถํ, กหํ นุ โข เม อาจริโย สามุทฺทิกมหานาคตฺเถโร’’ติ อาวชฺเชตฺวา ‘‘มหาสมุทฺเท อุทกเลณํ มาเปตฺวา ทิวาวิหารํ [Pg.260] นิสินฺโน’’ติ ญตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต นํ เถโร, ‘‘ตาต สงฺฆรกฺขิต, อสิกฺขิตฺวาว ยุทฺธํ ปวิฏฺโฐสี’’ติ วตฺวา ‘‘นาสกฺขิ, ตาต, เวชยนฺตํ กมฺเปตุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. อาจริยํ, ภนฺเต, นาลตฺถนฺติ. อถ นํ เถโร, ‘‘ตาต, ตุมฺหาทิเส อกมฺเปนฺเต อญฺโญ โก กมฺเปสฺสติ, ทิฏฺฐปุพฺพํ เต, ตาต, อุทกปิฏฺเฐ โคมยขณฺฑํ ปิลวนฺตํ, ตาต, กปลฺลปูวํ ปจฺจนฺตํ อนฺตนฺเตน ปริจฺฉินฺนนฺติ อิมินา โอปมฺเมน ชานาหี’’ติ อาห. โส ‘‘วฏฺฏิสฺสติ, ภนฺเต, เอตฺตเกนา’’ติ วตฺวา ‘‘ปาสาเทน ปติฏฺฐิโตกาสํ อุทกํ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาย เวชยนฺตาภิมุโข อคมาสิ. เทวธีตโร ตํ ทิสฺวา ‘‘เอกวารํ ลชฺชิตฺวา คโต, ปุนปิ สามเณโร เอติ, ปุนปิ เอตี’’ติ วทึสุ. สกฺโก เทวราชา ‘‘มา มยฺหํ ปุตฺเตน สทฺธึ กถยิตฺถ, อิทานิ เตน อาจริโย ลทฺโธ ขเณน ปาสาทํ กมฺเปสฺสตี’’ติ อาห. สามเณโรปิ ปาทงฺคุฏฺเฐน ปาสาทถูปิกํ ปหริ, ปาสาโท จตูหิ ทิสาหิ โอณมติ. เทวตา ‘‘ปติฏฺฐาตุํ เทหิ, ตาต, ปาสาทสฺส, ปติฏฺฐาตุํ เทหิ, ตาต, ปาสาทสฺสา’’ติ วิรวึสุ. สามเณโร ปาสาทํ ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ปาสาทมตฺถเก ฐตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ –

សាមណេរពិចារណាថា «ទេវតាទាំងឡាយនេះលេងសើចជាមួយយើង តែយើងមិនទាន់បានជួបព្រះអាចារ្យឡើយ តើព្រះអាចារ្យរបស់យើងគឺព្រះសាមុទ្ទិកមហានាគត្ថេរ គង់នៅឯណាណ៎?» កាលដឹងថា «លោកនិម្មិតគុហាទឹកក្នុងមហាសមុទ្រ ហើយគង់សម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ» ទើបទៅកាន់ទីនោះ ថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈហើយឈរនៅ។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈមានថេរដីកានឹងសាមណេរនោះថា «ម្នាលសង្ឃរក្ខិតជាកូន ឯងមិនទាន់បានរៀនសូត្រសោះ ក៏ចូលទៅកាន់សង្គ្រាមទៅហើយ» រួចសួរថា «ម្នាលកូន ឯងមិនអាចធ្វើប្រាសាទវេជយន្តឲ្យញាប់ញ័របានទេឬ?» សាមណេរក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះខ្ញុំមិនទាន់បានជួបព្រះអាចារ្យ»។ ពេលនោះ ព្រះថេរៈមានថេរដីកាថា «ម្នាលកូន កាលបើអ្នកមានសភាពដូចជាឯងមិនអាចធ្វើឲ្យញាប់ញ័របាន តើនរណាផ្សេងទៀតនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័របាន? ម្នាលកូន ឯងធ្លាប់ឃើញដុំអាចម៍គោអណ្តែតលើទឹកដែរឬទេ? ម្នាលកូន ឯងធ្លាប់ឃើញនំក្អមដែលគេដុតឆ្អិនតាមគែមៗដែរឬទេ? ចូរយល់តាមឧបមានេះចុះ»។ សាមណេរនោះក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ប៉ុណ្ណឹងល្មមហើយ» រួចអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យកន្លែងដែលប្រាសាទតាំងនៅ ក្លាយជាទឹកចុះ» ហើយសំដៅទៅរកប្រាសាទវេជយន្ត។ ពួកទេវធីតាឃើញសាមណេរនោះ ក៏និយាយគ្នាថា «សាមណេរខ្មាសគេរត់ទៅម្តងហើយ ឥឡូវត្រឡប់មកវិញទៀតហើយ មកទៀតហើយ»។ ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាមានបន្ទូលថា «អ្នកទាំងឡាយកុំនិយាយលេងសើចនឹងកូនយើងឡើយ ឥឡូវនេះគេបានជួបព្រះអាចារ្យហើយ មិនយូរឡើយនឹងធ្វើឲ្យប្រាសាទញាប់ញ័រជាមិនខាន»។ សាមណេរក៏យកមេជើងផ្ទាត់កំពូលប្រាសាទ ប្រាសាទក៏ផ្អៀងទៅទិសទាំងបួន។ ពួកទេវតាស្រែកទ្រហោយំថា «ម្នាលកូន ចូរទុកកន្លែងឲ្យប្រាសាទតាំងនៅផង ម្នាលកូន ចូរទុកកន្លែងឲ្យប្រាសាទតាំងនៅផង»។ សាមណេរបានធ្វើប្រាសាទឲ្យតាំងនៅតាមប្រក្រតីវិញ រួចឈរនៅលើកំពូលប្រាសាទ បន្លឺឧទានថា –

‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ;

อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห พุทฺธสฺสุฬารตา.

«យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះពុទ្ធគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។

‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ;

อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห ธมฺมสฺสุฬารตา.

«យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះធម្មគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។

‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ;

อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห สงฺฆสฺสุฬารตา’’ติ.

«យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះសង្ឃគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។

‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, ยทา โพธิสตฺโต ตุสิตกายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘) วตฺวา ‘‘อยญฺจ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘), ตถา ‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, ยทา โพธิสตฺโต มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒) วตฺวา ‘‘อยญฺจ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒) จ มหาสตฺตสฺส คพฺโภกฺกนฺติยํ อภิชาติญฺจ ธมฺมตาวเสน มหาปทาเน ปถวีกมฺปสฺส วุตฺตตฺตา อิตเรสุปิ จตูสุ ฐาเนสุ ปถวีกมฺโป ธมฺมตาวเสเนวาติ อตฺถโต วุตฺตเมตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ក្នុងកាលណាដែលព្រះពោធិសត្វចាកលោកសួគ៌ជាន់តុសិត យាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃមាតា» (ទី. និ. ២.១៨) ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ឯទសសហស្សីលោកធាតុនេះ ក៏កម្រញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់» (ទី. និ. ២.១៨) ព្រមទាំងទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនោះទៀតថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ក្នុងកាលណាដែលព្រះពោធិសត្វប្រសូតចាកផ្ទៃនៃមាតា» (ទី. និ. ២.៣២) ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ឯទសសហស្សីលោកធាតុនេះ ក៏កម្រញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់» (ទី. និ. ២.៣២) ព្រោះហេតុតែការញាប់ញ័រនៃផែនដីក្នុងកាលដែលមហាសត្វយាងចុះកាន់ផ្ទៃ និងក្នុងកាលប្រសូត ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃធម្មតាក្នុងមហាបទានសូត្រ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែការកម្រើកនៃផែនដីក្នុងទីដទៃទៀតទាំង ៤ ឋាន ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃធម្មតាដូចគ្នា ដោយសេចក្តីពិត។

อิทานิ [Pg.261] เนสํ ปถวีกมฺปานํ การณโต ปวตฺติอาการโต จ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิติ อิเมสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ธาตุโกเปนาติ อุกฺเขปกวาตสงฺขาตาย วาโยธาตุยา ปโกเปน. อิทฺธานุภาเวนาติ ญาณิทฺธิยา, กมฺมวิปากชิทฺธิยา วา สภาเวน, เตเชนาติ อตฺโถ. ปุญฺญเตเชนาติ ปุญฺญานุภาเวน, มหาโพธิสตฺตสฺส ปุญฺญพเลนาติ อตฺโถ. ญาณเตเชนาติ อนญฺญสาธารเณน ปฏิเวธญาณานุภาเวน. สาธุการทานวเสนาติ ยถา อนญฺญสาธารณปฺปฏิเวธญาณานุภาเวน อภิหตา มหาปถวี อภิสมฺโพธิยํ กมฺปิตฺถ, เอวํ อนญฺญสาธารเณน เทสนาญาณานุภาเวน อภิหตา มหาปถวี กมฺปิตฺถ, ตํ ปนสฺสา สาธุการทานํ วิย โหตีติ ‘‘สาธุการทานวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការបែងចែកនៃការញាប់ញ័រនៃផែនដីទាំងនោះ ដោយហេតុ និងដោយអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅ ទើបពោលពាក្យថា «iti imesu» (ដូច្នេះ ក្នុងហេតុទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Dhātukopena (ដោយការកម្រើកនៃធាតុ) គឺដោយការកម្រើកនៃវាយោធាតុ ដែលហៅថា ខ្យល់បក់បោកឡើងលើ។ ពាក្យថា Iddhānubhāvena (ដោយអានុភាពនៃឫទ្ធិ) គឺដោយសភាវៈនៃញាណឫទ្ធិ ឬកម្មវិបាកជឫទ្ធិ សេចក្តីថា ដោយតេជះ។ ពាក្យថា Puññatejena (ដោយតេជះនៃបុណ្យ) គឺដោយបុញ្ញានុភាព សេចក្តីថា ដោយបុណ្យបារមីរបស់ព្រះមហាសត្វ។ ពាក្យថា Ñāṇatejena (ដោយតេជះនៃញាណ) គឺដោយអានុភាពនៃបដិវេធញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា Sādhukāradānavasena (ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ) គឺមហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃបដិវេធញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ បានញាប់ញ័រក្នុងពេលត្រាស់ដឹងយ៉ាងណា មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃទេសនាញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ក៏ញាប់ញ័រយ៉ាងនោះដែរ ការញាប់ញ័រនោះប្រៀបដូចជាការប្រទានសាធុការដល់ព្រះអង្គ ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ»។

เยน ปน ภควา อสีติอนุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺรรูปกาโย สพฺพาการปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธิธมฺมกาโย ปุญฺญมหตฺตถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺตยสมหตฺตปญฺญามหตฺตานํ ปรมุกฺกํสคโต อสโม อสมสโม อปฺปฏิปุคฺคโล อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อตฺตโน อตฺตภาวสญฺญิตํ ขนฺธปญฺจกํ กปฺปํ วา กปฺปาวเสสํ วา ฐเปตุํ สมตฺโถปิ สงฺขตธมฺมปริชิคุจฺฉนาการปฺปวตฺเตน ญาณวิเสเสน ติณายปิ อมญฺญมาโน อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนวิธินา นิรเปกฺโข โอสฺสชฺชิ. ตทนุภาวาภิหตา มหาปถวี อายุสงฺขโรสฺสชฺชเน อกมฺปิตฺถ. ตํ ปนสฺสา การุญฺญสภาวสณฺฐิตา วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘การุญฺญภาเวนา’’ติ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគអង្គណា ទ្រង់មានរូបកាយដ៏វិចិត្រដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ លម្អដោយអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ ប្រការ ទ្រង់មានធម្មកាយដ៏បរិបូណ៌ដោយគុណរតនៈមានសីលក្ខន្ធជាដើមដ៏បរិសុទ្ធដោយគ្រប់អាការៈ ទ្រង់ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃភាពជាធំដោយបុណ្យ ភាពជាធំដោយកម្លាំង ភាពជាធំដោយឫទ្ធិ ភាពជាធំដោយយស និងភាពជាធំដោយបញ្ញា ទ្រង់ជាបុគ្គលរកបុគ្គលស្មើគ្មាន ជាបុគ្គលស្មើដោយព្រះពុទ្ធដែលរកបុគ្គលស្មើគ្មាន ជាបុគ្គលគ្មានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹមបាន ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់សូម្បីមានសមត្ថភាពនឹងតម្កល់ទុកនូវបញ្ចក្ខន្ធដែលហៅថាអត្តភាពរបស់ព្រះអង្គ អស់មួយកប្ប ឬលើសជាងមួយកប្បក៏ដោយ ក៏ទ្រង់មិនបានយល់ឃើញថាមានតម្លៃសូម្បីស្មើនឹងស្មៅមួយសរសៃ ដោយញាណវិសេសដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាការៈខ្ពើមឆ្អើមក្នុងសង្ខតធម៌ ទ្រង់ក៏លះបង់ដោយគ្មានសេចក្តីអាឡោះអាល័យ ដោយវិធីនៃការដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ។ មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃព្រះអង្គនោះ ក៏បានញាប់ញ័រក្នុងកាលដែលទ្រង់ដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ។ ការញាប់ញ័រនោះ ប្រៀបដូចជាការតាំងនៅក្នុងសភាវៈអាណិតអាសូររបស់មហាប្រថពីនោះ ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយសភាវៈអាណិតអាសូរ»។

ยสฺมา ภควา ปรินิพฺพานสมเย จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา สมาปตฺติโย สมาปชฺชิ, อนฺตรนฺตรา ผลสมาปตฺติสมาปชฺชเนน ตสฺส ปุพฺพภาเค สาติสยํ ติกฺขํ สูรํ วิปสฺสนาญาณญฺจ ปวตฺเตสิ. ‘‘ยทตฺถญฺจ มยา เอวํ สุจิรกาลํ อนญฺญสาธารโณ ปรมุกฺกํสคโต ญาณสมฺภาโร สมฺภโต, อนุตฺตโร จ วิโมกฺโข สมธิคโต, ตสฺส วต เม สิขาปฺปตฺตผลภูตา อจฺจนฺตนิฏฺฐา อนุปาทิเสสปรินิพฺพานธาตุ อชฺช สมิชฺฌตี’’ติ ภิยฺโย อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺตสฺส ภควโต ปีติวิปฺผาราทิคุณวิปุลตรานุภาโว ปเรหิ อสาธารณญาณาติสโย อุทปาทิ, ยสฺส สมาปตฺติพลสมุปพฺรูหิตสฺส ญาณาติสยสฺส อานุภาวํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทฺเวเม ปิณฺฑปาตา สมสมผลา สมสมวิปากา’’ติอาทิ [Pg.262] (อุทา. ๗๕), ตสฺมา ตสฺสานุภาเวน สมภิหตา มหาปถวี อกมฺปิตฺถ, ตํ ปนสฺสา ตสฺสํ เวลายํ อาโรทนาการปฺปตฺติ วิย โหตีติ ‘‘อฏฺฐโม อาโรทเนนา’’ติ วุตฺตํ.

ព្រោះហេតុតែព្រះមានព្រះភាគ ក្នុងសម័យបរិនិព្វាន ទ្រង់បានចូលកាន់សមាបត្តិទាំងឡាយមានចំនួន ២ សែនកោដិ ហើយក្នុងចំណែកខាងដើមនៃសមាបត្តិទាំងនោះ ទ្រង់បានញ៉ាំងវិបស្សនាញាណដ៏មុតស្រួច ក្លាហានក្រៃលែង ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយការចូលកាន់ផលសមាបត្តិក្នុងចន្លោះៗ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដល់នូវសេចក្តីសោមនស្សដ៏ក្រៃលែងហួសប្រមាណថា «ញាណសម្ភារៈដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដែលតថាគតបានសន្សំទុកអស់កាលដ៏យូរអង្វែងយ៉ាងនេះ ដើម្បីប្រយោជន៍ណាមួយ ព្រមទាំងអនុត្តរវិមោក្ខដែលតថាគតបានសម្រេចហើយនោះ ឱហ្ន៎! អនុបាទិសេសបរិនិព្វានធាតុ ដែលជាផលដល់នូវកំពូល ជាទីបំផុតដ៏លើសលប់របស់តថាគតនោះ នឹងសម្រេចក្នុងថ្ងៃនេះហើយ» ព្រោះហេតុនោះ អានុភាពដ៏ធំទូលាយមានការផ្សាយទៅនៃបីតិជាដើម និងញាណាតិស័យដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ទើបកើតឡើងដល់ព្រះអង្គ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអានុភាពនៃញាណាតិស័យដែលចម្រើនឡើងដោយកម្លាំងសមាបត្តិនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ចង្ហាន់បិណ្ឌបាតទាំងពីរនេះ មានផលស្មើៗគ្នា មានវិបាកស្មើៗគ្នា» ជាដើម (ឧទា. ៧៥) ព្រោះហេតុនោះ មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃញាណាតិស័យនោះ ក៏បានញាប់ញ័រ។ ការញាប់ញ័រនោះ ប្រៀបដូចជាអាការៈយំសោករបស់មហាប្រថពីក្នុងខណៈនោះ ហេតុនោះទើបពោលថា «ទីប្រាំបី ដោយការយំសោក»។

อิทานิ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเต’’ติอาทิมาห. อยํ ปนตฺโถติ ‘‘สาธุการทานวเสนา’’ติอาทินา วุตฺต อตฺโถ. ปถวีเทวตาย วเสนาติ เอตฺถ สมุทฺทเทวตา วิย มหาปถวิยา อธิเทวตา กิร นาม อตฺถิ, ตาทิเส การเณ สติ ตสฺสา จิตฺตวเสน อยํ มหาปถวี สงฺกมฺปติ สมฺปกมฺปติ สมฺปเวธติ. ยถา วาตวลาหกเทวตานํ จิตฺตวเสน วาตา วายนฺติ, สีตุณฺหอพฺภวสฺสวลาหกเทวตานํ จิตฺตวเสน สีตาทโย ภวนฺติ, ตถา หิ วิสาขปุณฺณมายํ อภิสมฺโพธิอตฺถํ โพธิรุกฺขมูเล นิสินฺนสฺส โลกนาถสฺส อนฺตรายกรณตฺถํ อุปฏฺฐิตํ มารพลํ วิธมิตุํ –

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីដែលពោលទុកដោយសង្ខេប ទើបពោលពាក្យថា «mātukucchiṃ okkamante» (កាលយាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃមាតា) ជាដើម។ ចំណែកឯសេចក្តីក្នុងទីនេះ គឺសេចក្តីដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ» ជាដើម។ ពាក្យថា Pathavīdevatāya vasena (ដោយអំណាចនៃផែនដីទេវតា) គឺក្នុងទីនេះ ឮថា អធិទេវតា (ទេវតាអ្នកថែរក្សា) នៃមហាប្រថពី តែងមានដូចជាសមុទ្រទេវតាដែរ កាលបើមានហេតុដូច្នោះ មហាប្រថពីនេះតែងញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់ ដោយអំណាចចិត្តរបស់ទេវតានោះ។ ដូចជាខ្យល់ទាំងឡាយតែងបក់បោកដោយអំណាចចិត្តរបស់វាតវលាហកទេវតា ភាពត្រជាក់ ភាពក្តៅ ពពក និងភ្លៀង តែងមានដោយអំណាចចិត្តរបស់សីតវលាហកទេវតា ឧណ្ហវលាហកទេវតា អព្ភវលាហកទេវតា និងវស្សវលាហកទេវតា យ៉ាងណាមិញ ដើម្បីកម្ចាត់សេនាមារដែលមកតាំងនៅដើម្បីធ្វើអន្តរាយដល់ព្រះលោកនាថ ដែលគង់នៅទាបក្រោមមហាបោធិព្រឹក្ស ដើម្បីសម្រេចការត្រាស់ដឹងក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខ យ៉ាងនោះឯង -

‘‘อเจตนายํ ปถวี, อวิญฺญาย สุขํ ทุขํ;

สาปิ ทานพลา มยฺหํ, สตฺตกฺขตฺตุํ ปกมฺปถา’’ติ. (จริยา. ๑.๑๒๔) –

«ផែនដីនេះគ្មានចិត្តវិញ្ញាណ មិនដឹងសុខទុក្ខឡើយ តែផែនដីនោះ ក៏បានញាប់ញ័រអស់ប្រាំពីរដង ដោយកម្លាំងទានរបស់យើង» (ចរិយា. ១.១២៤) -

วจนสมนนฺตรํ มหาปถวี ภิชฺชิตฺวา สปริสํ มารํ ปริวตฺเตสิ. เอตนฺติ สาธุการทานาทิ. ยทิปิ นตฺถิ อเจตนตฺตา, ธมฺมตาวเสน ปน วุตฺตนเยน สิยาติ สกฺกา วตฺตุํ. ธมฺมตา ปน อตฺถโต ธมฺมภาโว, โส ปุญฺญธมฺมสฺส วา ญาณธมฺมสฺส วา อานุภาวสภาโวติ. ตยิทํ สพฺพํ วิจาริตเมว. เอวญฺจ กตฺวา –

ក្នុងលំដាប់នៃព្រះវាចា មហាប្រថពីក៏បានប្រេះបែក ក្រឡាប់ពន្លិចមារព្រមទាំងបរិវារ។ ពាក្យថា Etanti គឺការប្រទានសាធុការជាដើមនោះ។ សូម្បីតែផែនដីគ្មានចិត្តវិញ្ញាណក៏ដោយ តែគប្បីពោលបានថា អាចមានបានដោយអំណាចនៃធម្មតា តាមវិធីដែលពោលហើយ។ ចំណែកឯធម្មតា ដោយសេចក្តីពិត គឺធម្មភាព ធម្មភាពនោះ គឺសភាវៈនៃអានុភាពនៃបុញ្ញធម៌ ឬញាណធម៌។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ ត្រូវបានពិចារណារួចរាល់ហើយ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ -

‘‘อิเม ธมฺเม สมฺมสโต, สภาวสรสลกฺขเณ;

ธมฺมเตเชน วสุธา, ทสสหสฺสี ปกมฺปถา’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๑๖๖) –

«កាលដែលយើងពិចារណាធម៌ទាំងឡាយនេះ ដែលមានសភាវលក្ខណៈ និងសរសលក្ខណៈ ផែនដីទសសហស្សី ក៏បានញាប់ញ័រដោយធម្មតេជះ» (ពុទ្ធវំ. ២.១៦៦) -

อาทิวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ.

ព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើម ក៏ជាការតម្កល់ទុកដោយត្រឹមត្រូវហើយ។

อยํ ปน (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๙) มหาปถวี อปเรสุปิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อกมฺปิตฺถ มหาภินิกฺขมเน โพธิมณฺฑูปสงฺกมเน ปํสุกูลคฺคหเณ ปํสุกูลโธวเน กาฬการามสุตฺเต โคตมกสุตฺเต เวสฺสนฺตรชาตเก พฺรหฺมชาเลติ. ตตฺถ มหาภินิกฺขมนโพธิมณฺฑูปสงฺกมเนสุ วีริยพเลน อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลคฺคหเณ ‘‘ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเร นาม จตฺตาโร มหาทีเป ปหาย ปพฺพชิตฺวา สุสานํ คนฺตฺวา ปํสุกูลํ คณฺหนฺเตน ทุกฺกรํ ภควตา [Pg.263] กต’’นฺติ อจฺฉริยเวคาภิหตา อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลโธวนเวสฺสนฺตรชาตเกสุ อกาลกมฺปเนน อกมฺปิตฺถ. กาฬการามโคตมกสุตฺเตสุ (อ. นิ. ๔.๒๔; ๓.๑๒๖) ‘‘อหํ สกฺขี ภควา’’ติ สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๑๔๗) ปน ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ วิชเฏตฺวา นิคฺคุมฺพํ กตฺวา เทสิยมาเนสุ สาธุการทานวเสน อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา.

ម្យ៉ាងទៀត មហាប្រថពីនេះ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៩) ក៏បានញាប់ញ័រក្នុងទីដទៃទៀតទាំង ៨ ឋាន គឺក្នុងកាលធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ ក្នុងកាលយាងចូលកាន់ពោធិមណ្ឌល ក្នុងកាលកាន់យកសំពត់bង្សុកូល ក្នុងកាលបោកគក់សំពត់បង្សុកូល ក្នុងកាលសម្តែងកាឡការាមសូត្រ ក្នុងកាលសម្តែងគោតមកសូត្រ ក្នុងកាលសម្តែងវេស្សន្តរជាតក និងក្នុងកាលសម្តែងព្រហ្មជាលសូត្រ។ ក្នុងទីទាំងនោះ ផែនដីញាប់ញ័រក្នុងកាលធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ និងក្នុងកាលយាងចូលកាន់ពោធិមណ្ឌល ដោយកម្លាំងនៃវីរិយៈ។ ក្នុងកាលកាន់យកសំពត់បង្សុកូល ផែនដីញាប់ញ័រដោយត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយសេចក្តីអស្ចារ្យដ៏ខ្លាំងក្លាថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លះបង់មហាទ្វីបទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗពីរពាន់ជាបរិវារ ហើយសាងផ្នួស យាងទៅកាន់ព្រៃស្មសានដើម្បីកាន់យកសំពត់បង្សុកូល ព្រះអង្គធ្វើកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង»។ ក្នុងកាលបោកគក់សំពត់បង្សុកូល និងក្នុងកាលសម្តែងវេស្សន្តរជាតក ផែនដីញាប់ញ័រដោយការញាប់ញ័រខុសកាលវេលា។ ក្នុងកាលសម្តែងកាឡការាមសូត្រ និងគោតមកសូត្រ (អង្គុ. និ. ៤.២៤; ៣.១២៦) ផែនដីញាប់ញ័រដោយភាពជាសាក្សីថា «ខ្ញុំជាសាក្សីរបស់ព្រះមានព្រះភាគ»។ ចំណែកឯក្នុងកាលសម្តែងព្រហ្មជាលសូត្រ (ទី. និ. ១.១៤៧) គប្បីជ្រាបថា ផែនដីញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ ក្នុងកាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយទិដ្ឋិទាំង ៦២ ប្រការ ធ្វើឲ្យលែងមានព្រៃស៊ុមទ្រុម ហើយសម្តែងធម៌។

น เกวลญฺจ เอเตสุเยว ฐาเนสุ ปถวี อกมฺปิตฺถ, อถ โข ตีสุ สงฺคเหสุปิ มหามหินฺทตฺเถรสฺส อิมํ ทีปํ อาคนฺตฺวา โชติวเน นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทสิตทิวเสปิ อกมฺปิตฺถ. กลฺยาณิยมหาวิหาเร จ ปิณฺฑปาติยตฺเถรสฺส เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ตตฺเถว นิสีทิตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารทฺธสฺส สุตฺตปริโยสาเน อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. โลหปาสาทสฺส ปาจีนอมฺพลฏฺฐิกฏฺฐานํ นาม อโหสิ, ตตฺถ นิสีทิตฺวา ทีฆภาณกตฺเถรา พฺรหฺมชาลสุตฺตํ อารภึสุ. เตสํ สชฺฌายปริโยสาเนปิ อุทกปริยนฺตเมว กตฺวา ปถวี อกมฺปิตฺถ.

ផែនដីមិនមែនញាប់ញ័រតែក្នុងទីទាំងឡាយនេះប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងក្នុងកាលធ្វើសង្គាយនាទាំង ៣ លើកក្តី ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះមហាមហិន្ទត្ថេរយាងមកកាន់កោះនេះ ហើយគង់ក្នុងជោតិវនសម្តែងធម៌ក្តី ផែនដីក៏បានញាប់ញ័រដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកល្យាណីមហាវីហារ កាលដែលព្រះបិណ្ឌបាតិយត្ថេរបោសសម្អាតលានចេតិយ រួចគង់នៅទីនោះឯង យកបីតិមានព្រះពុទ្ធជាអារម្មណ៍ ហើយចាប់ផ្តើមសម្តែងសូត្រនេះ ក្នុងពេលចប់សូត្រ ផែនដីក៏បានញាប់ញ័ររហូតដល់ទីបំផុតនៃទឹក។ ក្នុងលោហប្រាសាទ មានទីកន្លែងមួយឈ្មោះថា បាចីនអម្ពលដ្ឋិកា ពួកព្រះទីឃភាណកត្ថេរ គង់នៅទីនោះ ហើយបានចាប់ផ្តើមសូត្រព្រហ្មជាលសូត្រ សូម្បីក្នុងពេលចប់ការសូត្រធម៌របស់លោកទាំងឡាយនោះ ផែនដីក៏បានញាប់ញ័ររហូតដល់ទីបំផុតនៃទឹកដូចគ្នា។

ยทิ เอวํ ‘‘อฏฺฐิเม, อานนฺท, เหตู อฏฺฐ ปจฺจยา มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวายา’’ติ กสฺมา อฏฺเฐว เหตู วุตฺตาติ? นิยมเหตุภาวโต. อิเมเยว หิ อฏฺฐ เหตู นิยมนฺติ, นาญฺเญ. เต หิ กทาจิ สมฺภวนฺตีติ อนิยมภาวโต น คณิตา. วุตฺตญฺเหตํ นาคเสนตฺเถเรน มิลินฺทปญฺเห (มิ. ป. ๔.๑.๔) –

បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកតែហេតុ ៨ យ៉ាងថា «ម្នាលអានន្ទ ហេតុទាំងឡាយ ៨ យ៉ាងនេះ បច្ច័យទាំងឡាយ ៨ យ៉ាងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃរញ្ជួយផែនដីដ៏ធំ»? ឆ្លើយថា ព្រោះភាពជាហេតុដ៏ទៀងទាត់។ ព្រោះថា ហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនេះឯង ទើបទៀងទាត់ ហេតុដទៃទៀតមិនទៀងទាត់ឡើយ។ ហេតុដទៃទៀតទាំងនោះ តែងកើតមានឡើងក្នុងកាលខ្លះ ព្រោះភាពមិនទៀងទាត់ ទើបមិនរាប់បញ្ចូល។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះណាកសេនត្ថេរទើបពោលទុកក្នុងមិលិន្ទប្បញ្ហា (មិ. ប. ៤.១.៤) ថា -

‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, เหตู อฏฺฐ ปจฺจยา มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวายาติ. ยํ เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, ตญฺจ ปน อกาลิกํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, ตสฺมา อคณิตํ อฏฺฐหิ เหตูหิ.

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុ ៨ យ៉ាង បច្ច័យ ៨ យ៉ាង ទាំងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃរញ្ជួយផែនដីដ៏ធំ។ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង ព្រោះហេតុនោះ ការកម្រើកនោះ ទើបមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងឡើយ។

‘‘ยถา, มหาราช, โลเก ตโยเยว เมฆา คณียนฺติ วสฺสิโก, เหมนฺติโก, ปาวุสโกติ. ยทิ เต มุญฺจิตฺวา อญฺโญ เมโฆ ปวสฺสติ, น โส เมโฆ คณียติ สมฺมเตหิ เมเฆหิ, อกาลเมโฆตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน [Pg.264] ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหิ.

«មហាបពិត្រ ដូចជាក្នុងលោក គេរាប់តែមេឃ (ភ្លៀង) ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គឺភ្លៀងក្នុងវស្សានរដូវ ១ ភ្លៀងក្នុងហេមន្តរដូវ ១ ភ្លៀងក្នុងសរទរដូវ ១។ ប្រសិនបើវៀរចាកភ្លៀងទាំងនោះហើយ មានភ្លៀងដទៃបង្អុរចុះមក ភ្លៀងនោះក៏មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមភ្លៀងដែលគេសន្មតទាំងនោះឡើយ គ្រាន់តែរាប់ថាជាភ្លៀងខុសកាល (អកាលមេឃ) ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

‘‘ยถา วา ปน, มหาราช, หิมวนฺตา ปพฺพตา ปญฺจ นทิสตานิ สนฺทนฺติ, เตสํ, มหาราช, ปญฺจนฺนํ นทิสตานํ ทเสว นทิโย นทิคณนาย คณียนฺติ. เสยฺยถิทํ – คงฺคา, ยมุนา, อจิรวตี, สรภู, มหี, สินฺธุ, สรสฺสตี, เวตฺรวตี, วีตํสา, จนฺทภาคาติ. อวเสสา นทิโย นทิคณนาย อคณิตา. กึการณา? น ตา นทิโย ธุวสลิลา, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหิ.

«មួយវិញទៀត មហាបពិត្រ ដូចជាស្ទឹងប្រាំរយហូរចេញពីភ្នំហិមពាន្ត ក្នុងចំណោមស្ទឹងប្រាំរយនោះ គេរាប់តែស្ទឹងដប់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងការរាប់ឈ្មោះស្ទឹង។ ស្ទឹងទាំងនោះគឺ ស្ទឹងគង្គា ស្ទឹងយមុនា ស្ទឹងអចិរវតី ស្ទឹងសរភូ ស្ទឹងមហី ស្ទឹងសិន្ធុ ស្ទឹងសរស្សតី ស្ទឹងវេត្រវតី ស្ទឹងវីតំសា និងស្ទឹងចន្ទភាគា។ ស្ទឹងដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងការរាប់ឈ្មោះស្ទឹងឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះស្ទឹងទាំងនោះគ្មានទឹកហូរជាប្រចាំ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

‘‘ยถา วา ปน, มหาราช, รญฺโญ สตมฺปิ ทฺวิสตมฺปิ ติสตมฺปิ อมจฺจา โหนฺติ, เตสํ ฉเยว ชนา อมจฺจคณนาย คณียนฺติ. เสยฺยถิทํ – เสนาปติ, ปุโรหิโต, อกฺขทสฺโส, ภณฺฑาคาริโก, ฉตฺตคฺคาหโก, ขคฺคคฺคาหโก, เอเตเยว อมจฺจคณนาย คณียนฺติ. กึการณา? ยุตฺตตฺตา ราชคุเณหิ. อวเสสา อคณิตา, สพฺเพ อมจฺจาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหี’’ติ.

«មួយវិញទៀត មហាបពិត្រ ដូចជាពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាមានចំនួន ១ រយខ្លះ ២ រយខ្លះ ៣ រយខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមអាមាត្យទាំងនោះ គេរាប់តែមនុស្ស ៦ នាក់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងការរាប់ចំនួនអាមាត្យ។ គឺ សេនាបតី ១ បុរោហិត ១ អក្ខទស្សៈ ១ ភណ្ឌាគារិក ១ ឆត្តគ្គាហកៈ ១ ខគ្គគ្គាហកៈ ១ ពួកជនទាំងនេះឯង ទើបគេរាប់បញ្ចូលក្នុងការរាប់ចំនួនអាមាត្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែពួកជនទាំងនោះប្រកបដោយរាជគុណ។ ចំណែកពួកអាមាត្យដែលនៅសល់ មិនរាប់បញ្ចូលឡើយ គ្រាន់តែដល់នូវការរាប់ថាជាអាមាត្យទាំងអស់គ្នាប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ»។

ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃភូមិចាលសូត្រ ចប់ហើយ។

จาปาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃចាបាលវគ្គ ចប់ហើយ។

(๘) ๓. ยมกวคฺโค

(៨) ៣. យមកវគ្គ

๑-๑๐. สทฺธาสุตฺตาทิวณฺณนา

១-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសទ្ធាសូត្រជាដើម

๗๑-๘๐. อฏฺฐมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม กุจฺฉิตํ สีทตีติ กุสีโต ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน [Pg.265] ปุคฺคโล ‘‘กุสีโต’’ติ วุจฺจติ, โส กุสิตภาโว อิธ กุสิต-สทฺเทน วุตฺโต. วินาปิ หิ ภาวโชตนสทฺทํ ภาวตฺโถ วิญฺญายติ ยถา ‘‘ปฏสฺส สุกฺก’’นฺติ, ตสฺมา กุสีตภาววตฺถูนีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ’’ติ. กมฺมํ นาม สมณสารุปฺปํ อีทิสนฺติ อาห ‘‘จีวรวิจารณาที’’ติ. วีริยนฺติ ปธานวีริยํ. ตํ ปน จงฺกมนวเสน กรเณ กายิกนฺติปิ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ อาห ‘‘ทุวิธมฺปี’’ติ. ปตฺติยาติ ปาปุณนตฺถํ. โอสีทนนฺติ ภาวนานุโยเค สงฺโกโจ. มาเสหิ อาจิตํ นิจิตํ วิยาติ มาสาจิตํ, ตํ มญฺเญ. ยสฺมา มาสา ตินฺตา วิเสเสน ครุกา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘ยถา ตินฺตมาโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. วุฏฺฐิโต โหติ คิลานภาวาติ อธิปฺปาโย.

៧១-៨០. ក្នុងនិបាតទី ៨ នេះ សូត្រមានសទ្ធាសូត្រជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា kusīto (អ្នកខ្ជិលច្រអូស) បានដល់ បុគ្គលដែលលិចចុះយ៉ាងអាក្រក់ (kucchitaṃ sīdati) ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូរតួអក្សរ ទ-ការ ជា ត-ការ។ ធម៌ណាដែលជាហេតុនាំឲ្យហៅបុគ្គលនោះថា «អ្នកខ្ជិលច្រអូស» ធម៌នោះគឺ កុសីតភាព (ភាពខ្ជិលច្រអូស) ដែលក្នុងទីនេះលោកហៅដោយពាក្យថា kusīta។ ព្រោះថា ទោះបីជាគ្មានសព្ទសម្តែងនូវភាវៈ (ភាវជោតនសព្ទ) ក៏គង់យល់សេចក្តីនៃភាវៈនោះបាន ដូចជាពាក្យថា «សេចក្តីសនៃសំពត់» (paṭassa sukkaṃ) ដូច្នោះដែរ ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះទើបសំដៅយក វត្ថុនៃកុសីតភាព (ហេតុនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មានន័យថា ហេតុនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស»។ ពាក្យថា កម្ម គឺការងារដែលសមគួរដល់សមណៈ មានសភាពបែបនេះ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «ការចាត់ចែងចីវរជាដើម»។ ពាក្យថា វីរិយៈ គឺសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការតាំងចិត្ត (បធានវីរិយៈ)។ សេចក្តីព្យាយាមនោះ កាលបើធ្វើទៅដោយការដើរចង្ក្រមជាដើម ក៏រាប់ថាជាសេចក្តីព្យាយាមខាងកាយបានដែរ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «សូម្បីទាំងពីរយ៉ាង»។ ពាក្យថា pattiyā គឺដើម្បីសម្រេច។ ពាក្យថា osīdanamُ គឺការរួញរាក្នុងការប្រកបការចម្រើនធម៌ (ភាវនានុយោគ)។ ពាក្យថា māsācitaṃ គឺប្រៀបដូចជាវត្ថុដែលគេច្រកពេញដោយគ្រាប់សណ្តែកបាយ ខ្ញុំយល់ឃើញយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា គ្រាប់សណ្តែកបាយដែលសើម តែងមានទម្ងន់ធ្ងន់ជាពិសេស ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «ដូចជាសណ្តែកបាយសើម» ជាដើម។ ពាក្យថា vuṭṭhito hoti មានអធិប្បាយថា ជាអ្នកជាសះស្បើយពីជំងឺ។

เตสนฺติ อารมฺภวตฺถูนํ. อิมินาว นเยนาติ อิมินา กุสีตวตฺถูสุ วุตฺเตเนว นเยน ‘‘ทุวิธมฺปิ วีริยํ อารภตี’’ติอาทินา. อิทํ ปฐมนฺติ ‘‘อิทํ, หนฺทาหํ, วีริยํ อารภามี’’ติ, ‘‘เอวํ ภาวนาย อพฺภุสฺสหนํ ปฐมํ อารมฺภวตฺถู’’ติอาทินา จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถา ตถา ปฐมํ ปวตฺตํ อพฺภุสฺสหนญฺหิ อุปริ วีริยารมฺภสฺส การณํ โหติ. อนุรูปปจฺจเวกฺขณสหิตานิ หิ อพฺภุสฺสหนานิ ตมฺมูลกานิ วา ปจฺจเวกฺขณานิ อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนีติ เวทิตพฺพานิ.

ពាក្យថា tesaṃ គឺនៃអារម្ភវត្ថុទាំងឡាយ (ហេតុនៃសេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា imināva nayena គឺដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកុសីតវត្ថុទាំងឡាយនោះឯង មានពាក្យថា «រមែងប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាមទាំងពីរយ៉ាង» ជាដើម។ ពាក្យថា idaṃ paṭhamaṃ សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងតាមន័យមានជាអាទិ៍ថា «នេះឯង ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាម» និង «ការខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការចម្រើនធម៌យ៉ាងនេះ ជាអារម្ភវត្ថុទីមួយ»។ ព្រោះថា ការខិតខំប្រឹងប្រែងដែលប្រព្រឹត្តទៅជាដំបូងដោយប្រការយ៉ាងណាៗ តែងជាហេតុនៃការព្យាយាមតទៅខាងលើ។ គប្បីជ្រាបថា ការខិតខំប្រឹងប្រែងដែលប្រកបដោយការពិចារណាដ៏សមគួរ ឬការពិចារណាដែលមានការខិតខំនោះជាមូលដ្ឋាន គឺជាអារម្ភវត្ថុ ៨ យ៉ាង។

สทฺธาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសទ្ធាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃយមកវគ្គ ចប់ហើយ។

๘๑-๖๒๖. เสสํ อุตฺตานเมว.

៨១-៦២៦. សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងមនោរថបូរណី អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ

อฏฺฐกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

ការពន្យល់សេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយអដ្ឋកនិបាត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

องฺคุตฺตรนิกาเย

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

นวกนิปาต-ฏีกา

ដីកានវកនិបាត

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

១. បឋមបណ្ណាសកៈ

๑. สมฺโพธิวคฺโค

១. សម្ពោធិវគ្គ

๑-๒. สมฺโพธิสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសម្ពោធិសូត្រជាដើម

๑-๒. นวกนิปาตสฺส [Pg.267] ปฐมทุติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

១-២. ក្នុងសូត្រទី ១ និងទី ២ នៃនវកនិបាត គ្មានសេចក្តីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

๓. เมฆิยสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមេឃិយសូត្រ

๓. ตติเย (อุทา. อฏฺฐ. ๓๑) เมฆิโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. อุปฏฺฐาโก โหตีติ ปริจารโก โหติ. ภควโต หิ ปฐมโพธิยํ อุปฏฺฐากา อนิพทฺธา อเหสุํ. เอกทา นาคสมโล, เอกทา นาคิโต, เอกทา อุปวาโณ, เอกทา สุนกฺขตฺโต, เอกทา จุนฺโท สมณุทฺเทโส, เอกทา สาคโต, เอกทา เมฆิโย, ตทาปิ เมฆิยตฺเถโรว อุปฏฺฐาโก โหติ. เตนาห ‘‘เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา เมฆิโย ภควโต อุปฏฺฐาโก โหตี’’ติ.

៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា meghiyo គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា upaṭṭhāko hoti គឺជារងបម្រើ (អ្នកបម្រើ)។ ព្រោះថា ក្នុងបឋមពោធិកាល ព្រះឧបដ្ឋាករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនទាន់មានជាប្រចាំឡើយ។ ជួនកាលព្រះនាគសមាលៈ ជួនកាលព្រះនាគិតៈ ជួនកាលព្រះឧបវាណៈ ជួនកាលព្រះសុនក្ខត្តៈ ជួនកាលព្រះចុន្ទសមណុទ្ទេស ជួនកាលព្រះសាគតៈ ជួនកាលព្រះមេឃិយៈ ក្នុងកាលនោះ គឺព្រះមេឃិយត្ថេរនេះឯងជាព្រះឧបដ្ឋាក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សម័យនោះឯង ព្រះមេឃិយដ៏មានអាយុ ជាព្រះឧបដ្ឋាករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។

กิมิกาฬายาติ กาฬกิมีนํ พหุลตาย ‘‘กิมิกาฬา’’ติ ลทฺธนามาย นทิยา. ชงฺฆาวิหารนฺติ จิรนิสชฺชาย ชงฺฆาสุ อุปฺปนฺนกิลมถวิโนทนตฺถํ วิจรณํ. ปาสาทิกนฺติ อวิรฬรุกฺขตาย สินิทฺธปตฺตตาย จ ปสฺสนฺตานํ ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิกํ. สนฺทจฺฉายตาย มนุญฺญภูมิภาคตาย จ อนฺโต ปวิฏฺฐานํ ปีติโสมนสฺสชนนฏฺเฐน จิตฺตํ รเมตีติ รมณียํ. อลนฺติ ปริยตฺตํ, ยุตฺตนฺติปิ อตฺโถ. ปธานตฺถิกสฺสาติ ปธาเนน ภาวนานุโยเคน อตฺถิกสฺส. ยสฺมา โส ปธานกมฺเม ยุตฺโต ปธานกมฺมิโก นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปธานกมฺมิกสฺสา’’ติ. อาคจฺเฉยฺยาหนฺติ อาคจฺเฉยฺยํ อหํ. เถเรน กิร ปุพฺเพ ตํ ฐานํ อนุปฺปฏิปาฏิยา ปญฺจ ชาติสตานิ รญฺญา เอว สตา อนุภูตปุพฺพํ อุยฺยานํ อโหสิ, เตนสฺส ทิฏฺฐมตฺเตเยว ตตฺถ วิหริตุํ จิตฺตํ นมิ.

ពាក្យថា kimikāḷāya គឺស្ទឹងដែលបានឈ្មោះថា គិមិកាឡា ព្រោះសំបូរទៅដោយសត្វល្អិតខ្មៅៗ។ ពាក្យថា jaṅghāvihāraṃ គឺការដើរទៅមកដើម្បីបន្ទោបង់សេចក្តីនឿយហត់ដែលកើតឡើងក្នុងស្មងជើង ព្រោះការអង្គុយយូរ។ ពាក្យថា pāsādikaṃ គឺគួរជាទីជ្រះថ្លា ព្រោះមានដើមឈើដុះជិតៗគ្នា និងមានស្លឹកខៀវស្រងាត់ នាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាដល់អ្នកដែលបានឃើញ។ ពាក្យថា ramaṇīyaṃ គឺគួរជាទីរីករាយ ព្រោះមានម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃ និងមានទីធ្លាគួរជាទីគាប់ចិត្ត ញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយ និងសោមនស្សឲ្យកើតឡើងដល់អ្នកដែលបានចូលទៅខាងក្នុង។ ពាក្យថា alaṃ គឺល្មម ឬសមគួរ។ ពាក្យថា padhānatthikassa គឺសម្រាប់អ្នកដែលត្រូវការសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការចម្រើនធម៌។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះកាលបើប្រកបក្នុងសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថា បធានកម្មិកៈ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «សម្រាប់អ្នកប្រកបសេចក្តីព្យាយាម»។ ពាក្យថា āgaccheyyaṃ ahaṃ គឺអាត្មាអញគប្បីមក។ ឮថា ទីនោះធ្លាប់ជាឧទ្យានដែលព្រះថេរៈធ្លាប់សោយរាជ្យជាស្តេចអស់ ៥០០ ជាតិជាលំដាប់ក្នុងកាលមុន ហេតុនោះ គ្រាន់តែបានឃើញភ្លាម ចិត្តរបស់លោកក៏បង្អោនទៅដើម្បីគង់នៅទីនោះតែម្តង។

ยาว [Pg.268] อญฺโญปิ โกจิ ภิกฺขุ อาคจฺฉตีติ อญฺโญ โกจิปิ ภิกฺขุ มม สนฺติกํ ยาว อาคจฺฉติ, ตาว อาคเมหีติ อตฺโถ. ‘‘โกจิ ภิกฺขุ ทิสฺสตี’’ติปิ ปาโฐ, ‘‘อาคจฺฉตู’’ติปิ ปฐนฺติ, ตถา ‘‘ทิสฺสตู’’ติปิ. นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาทีนํ โสฬสนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตา อภิสมฺโพธิยา วา อธิคตตฺตา ตโต อญฺญํ อุตฺตริ กรณียํ นาม นตฺถิ. จตูสุ สจฺเจสุ จตุนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตาติ อิทํ ปน มคฺควเสน ลพฺภภานํ เภทํ อนุเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ. อตฺถิ กตสฺส ปฏิจโยติ มยฺหํ สนฺตาเน นิปฺผาทิตสฺส สีลาทิธมฺมสฺส อริยมคฺคสฺส อนธิคตตฺตา ตทตฺถํ ปุน วฑฺฒนสงฺขาโต ปฏิจโย อตฺถิ, อิจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ.

ពាក្យថា yāva aññopi koci bhikkhu āgacchati មានសេចក្តីថា ភិក្ខុដទៃណាមួយមកកាន់សំណាក់តថាគតរហូតដល់ពេលណា អ្នកចូររង់ចាំរហូតដល់ពេលនោះសិន។ សូម្បីតែបទថា «koci bhikkhu dissati» ក៏ជាបាឋៈដែរ ខ្លះក៏អានថា «āgacchatu» ខ្លះក៏អានថា «dissatu» ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ មានសេចក្តីថា កិច្ចដទៃដែលត្រូវធ្វើតទៅទៀតគ្មានឡើយ ព្រោះកិច្ច ១៦ យ៉ាង មានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម ក្នុងអរិយសច្ច ៤ ដោយមគ្គទាំង ៤ ត្រូវបានធ្វើរួចរាល់ហើយ ឬព្រោះបានសម្រេចនូវព្រះអភិសម្ពោធិញ្ញាណហើយ។ ចំណែកពាក្យថា «ព្រោះកិច្ច ៤ ក្នុងអរិយសច្ច ៤ ត្រូវបានធ្វើរួចរាល់ហើយ» នេះ លោកពោលដោយមិនបានគិតដល់ការបែងចែកដែលបានមកដោយអំណាចនៃមគ្គឡើយ។ ពាក្យថា atthi katassa paṭicayo មានសេចក្តីថា ព្រោះអរិយមគ្គដែលជាធម៌មានសីលជាដើម មិនទាន់សម្រេចក្នុងសន្តានរបស់អាត្មាអញ ហេតុនោះ ការសន្សំ (បដិចយៈ) គឺការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងវិញដើម្បីសម្រេចនូវមគ្គនោះ នៅតែមាន គឺគួរប្រាថ្នា។

ติวิธนาฏกปริวาโรติ มหนฺติตฺถิโย มชฺฌิมิตฺถิโย อติตรุณิตฺถิโยติ เอวํ วธูกุมาริกกญฺญาวตฺถาหิ ติวิธาหิ นาฏกิตฺถีหิ ปริวุโต. อกุสลวิตกฺเกหีติ ยถาวุตฺเตหิ กามวิตกฺกาทีหิ. อปเร ปน ‘‘ตสฺมึ วนสณฺเฑ ปุปฺผผลปลฺลวาทีสุ โลภวเสน กามวิตกฺโก, ขรสฺสรานํ ปกฺขิอาทีนํ สทฺทสฺสวเนน พฺยาปาทวิตกฺโก, เลฑฺฑุอาทีหิ เตสํ วิเหฐนาธิปฺปาเยน วิหึสาวิตกฺโก. ‘อิเธวาหํ วเสยฺย’นฺติ ตตฺถ สาเปกฺขตาวเสน วา กามวิตกฺโก, วนจรเก ตตฺถ ตตฺถ ทิสฺวา เตสุ จิตฺตทุพฺภเนน พฺยาปาทวิตกฺโก, เตสํ วิเหฐนาธิปฺปาเยน วิหึสาวิตกฺโก ตสฺส อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺติ. ยถา ตถา วา ตสฺส มิจฺฉาวิตกฺกปฺปวตฺติเยว อจฺฉริยการณํ. อจฺฉริยํ วต, โภติ ครหณจฺฉริยํ นาม กิเรตํ. ยถา อายสฺมา อานนฺโท ภควโต วลิยคตฺตํ ทิสฺวา อโวจ ‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๑). สมฺปริวาริตาติ โวกิณฺณา. อตฺตนิ ครุมฺหิ จ เอกตฺเตปิ พหุวจนํ ทิสฺสติ. ‘‘อนฺวาสตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. กสฺมา ปนสฺส ภควา ตตฺถ คมนํ อนุชานิ? ‘‘อนนุญฺญาโตปิ จายํ มํ โอหาย คจฺฉิสฺสเตว, ปริจารกามตาย มญฺเญ ภควา คนฺตุํ น เทตีติ จสฺส สิยา อญฺญถตฺตํ, ตทสฺส ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ อนุชานิ.

ពាក្យថា tividhanāṭakaparivāro គឺហែហមដោយស្រីរបាំ ៣ ជំពូក គឺស្រីធំ ១ ស្រីកណ្តាល ១ ស្រីក្មេងណាស់ ១ គឺហែហមដោយស្រីរបាំដែលមានវ័យជាស្ត្រីក្រមុំ កុមារី និងកញ្ញា ៣ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា akusalavitakkehi គឺដោយអកុសលវិតក្ក មានកាមវិតក្កជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ។ ចំណែកគ្រូដទៃទៀតពោលថា «កាមវិតក្កកើតឡើងព្រោះសេចក្តីលោភក្នុងផ្កា ផ្លែ និងស្លឹកខ្ចីជាដើម ក្នុងព្រៃសណ្ឌនោះ, ព្យាបាទវិតក្កកើតឡើងព្រោះការឮសំឡេងសត្វស្លាបដែលមានសំឡេងស្អកស្អា, វិហឹសាវិតក្កកើតឡើងព្រោះបំណងចង់បៀតបៀនសត្វទាំងនោះដោយដុំដីជាដើម។ ឬមួយ កាមវិតក្កកើតឡើងដោយអំណាចនៃការអាឡោះអាល័យក្នុងទីនោះថា "អាត្មាអញគួរនៅក្នុងទីនេះឯង", ព្យាបាទវិតក្កកើតឡើងព្រោះការគិតអាក្រក់ចំពោះពួកព្រានព្រៃដែលខ្លួនបានឃើញក្នុងទីនោះៗ, វិហឹសាវិតក្កកើតឡើងព្រោះបំណងចង់បៀតបៀនពួកព្រានព្រៃទាំងនោះ តែងកើតឡើងដល់លោក»។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការកើតឡើងនៃមិច្ឆាវិតក្កៈរបស់លោកនោះឯង ជាហេតុគួរឲ្យអស្ចារ្យ។ ពាក្យថា acchariyaṃ vata bho នេះ ឮថា ជាការអស្ចារ្យក្នុងន័យតិះដៀល។ ដូចជាព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ បានឃើញព្រះកាយដែលមានស្បែកជ្រីវជ្រួញរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «អស្ចារ្យណាស់ ព្រះអង្គ ចម្លែកណាស់ ព្រះអង្គ» (សំ. និ. ៥.៥១១)។ ពាក្យថា samparivāritā គឺច្របូកច្របល់ (ឡូកឡំ)។ ការប្រើពហុវចនៈ សូម្បីក្នុងបុគ្គលម្នាក់ដែលជាខ្លួនឯង ឬជាគ្រូដែលគួរគោរព ក៏តែងមានប្រាកដ។ សូម្បីតែបទថា «anvāsatto» ក៏ជាបាឋៈដែរ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតការទៅក្នុងទីនោះរបស់លោក? ព្រោះទ្រង់ជ្រាបថា «ទោះបីតថាគតមិនអនុញ្ញាត ក៏ភិក្ខុនេះគង់តែលះបង់តថាគតហើយទៅជាមិនខាន ហើយការយល់ឃើញរបស់ភិក្ខុនេះអាចនឹងប្រែប្រួលទៅថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនចង់ឲ្យយើងទៅ ព្រោះតែចង់ទុកយើងជាអ្នកបម្រើ គំនិតនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់ភិក្ខុនោះអស់កាលជាអង្វែង» ហេតុនោះ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាត។

เอวํ ตสฺมึ อตฺตโน ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา นิสินฺเน อถสฺส ภควา สปฺปายธมฺมํ เทเสนฺโต ‘‘อปริปกฺกาย, เมฆิย, เจโตวิมุตฺติยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อปริปกฺกายา’’ติ ปริปากํ อปฺปตฺตาย. เจโตวิมุตฺติยาติ [Pg.269] กิเลเสหิ เจตโส วิมุตฺติยา. ปุพฺพภาเค หิ ตทงฺควเสน เจว วิกฺขมฺภนวเสน จ เจตโส วิมุตฺติ โหติ, อปรภาเค สมุจฺเฉทวเสน เจว ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน จ. สายํ วิมุตฺติ เหฏฺฐา วิตฺถารโต กถิตาว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ตตฺถ วิมุตฺติปริปาจนีเยหิ ธมฺเมหิ อาสเย ปริปาจิเต โสธิเต วิปสฺสนาย มคฺคคพฺภํ คณฺหนฺติยา ปริปากํ คจฺฉนฺติยา เจโตวิมุตฺติ ปริปกฺกา นาม โหติ, ตทภาเว อปริปกฺกา.

កាលដែលព្រះមេឃិយៈក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះហើយអង្គុយចុះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់សម្តែងសប្បាយធម៌ដល់លោក ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលមេឃិយៈ កាលបើចេតោវិមុត្តិមិនទាន់ទុំជោរ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា aparipakkāya គឺមិនទាន់ដល់នូវការទុំជោរ។ បទថា cetovimuttiyā គឺការរួចផុតនៃចិត្តចាកកិលេសទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងបុព្វភាគ ចេតោវិមុត្តិរមែងមានដោយអំណាចនៃតទង្គៈខ្លះ វិក្ខម្ភនៈខ្លះ ចំណែកក្នុងអបរភាគ រមែងមានដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទៈខ្លះ បដិប្បស្សទ្ធិខ្លះ។ ចេតោវិមុត្តិនោះ លោកបានសម្តែងដោយពិស្តារខាងក្រោមរួចហើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងទីនោះចុះ។ ក្នុងទីនោះ កាលបើអធ្យាស្រ័យត្រូវបានធ្វើឲ្យទុំជោរ ត្រូវបានជម្រះស្អាតដោយធម៌ដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរទាំងឡាយ ចេតោវិមុត្តិដែលកំពុងកាន់យកនូវគភ៌នៃមគ្គដោយវិបស្សនា កំពុងដល់នូវការទុំជោរ ឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិទុំជោរ កាលបើមិនមានយ៉ាងនោះទេ ឈ្មោះថា មិនទាន់ទុំជោរ។

กตเม ปน วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา? สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน ปนฺนรส ธมฺมา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

ចុះធម៌ដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរទាំងឡាយនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ? គប្បីជ្រាបថា គឺធម៌ ១៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការធ្វើសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមឲ្យផូរផង់។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปสาทนีเย สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

«សទ្ធិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមិនមានសទ្ធា ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានសទ្ធា ១ ការពិចារណានូវសូត្រទាំងឡាយដែលជាទីតាំងនៃសេចក្ដីជ្រះថ្លា ១។»

‘‘กุสีเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อารทฺธวีริเย ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สมฺมปฺปธาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ วีริยินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

«វីរិយិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម ១ ការពិចារណានូវសម្មប្បធានទាំងឡាយ ១។»

‘‘มุฏฺฐสฺสตี ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อุปฏฺฐิตสฺสตี ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สติปฏฺฐาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สตินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

«សតិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានសតិភ្លេចភ្លាំង ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានសតិតម្កល់មាំ ១ ការពិចារណានូវសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ ១។»

‘‘อสมาหิเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สมาหิเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ฌานวิโมกฺเข ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สมาธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

«សមាធិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តមិនតម្កល់មាំ ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានចិត្តតម្កល់មាំ ១ ការពិចារណានូវឈាន និងវិមោក្ខទាំងឡាយ ១។»

‘‘ทุปฺปญฺเญ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺญวนฺเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, คมฺภีรญาณจริยํ ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

«បញ្ញិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកឥតប្រាជ្ញា ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា ១ ការពិចារណានូវចរិយាដែលប្រកបដោយញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ១។»

‘‘อิติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺจ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปญฺจ สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๕).

«សេចក្ដីថា ឥន្ទ្រិយ ៥ ទាំងនេះ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ១៥ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គល ៥ ពួកនេះ ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គល ៥ ពួកនេះ ១ ការពិចារណានូវសូត្រ ៥ យ៉ាងនេះ ១» (បដិ. ម. ១.១៨៥)។

อปเรหิปิ [Pg.270] ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺติ. อปเรปิ ปนฺนรส ธมฺมา วิมุตฺติปริปาจนียา. สทฺธาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, อนิจฺจสญฺญา อนิจฺเจ, ทุกฺขสญฺญา ทุกฺเข, อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญาติ อิมา ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, กลฺยาณมิตฺตตา, สีลสํวโร, อภิสลฺเลขตา, วีริยารมฺโภ, นิพฺเพธิกปญฺญาติ. เตสุ เวเนยฺยทมนกุสโล สตฺถา เวเนยฺยสฺส เมฆิยตฺเถรสฺส อชฺฌาสยวเสน อิธ กลฺยาณมิตฺตตาทโย วิมุตฺติปริปาจนีเย ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจ ธมฺมา ปริปกฺกาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วตฺวา เต วิตฺถาเรนฺโต ‘‘อิธ, เมฆิย, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต โหตี’’ติอาทิมาห.

ឥន្ទ្រិយ ៥ ទាំងនេះ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ១៥ យ៉ាងដទៃទៀត។ ធម៌ ១៥ យ៉ាងដទៃទៀត ក៏ជាធម៌ធ្វើឱ្យវិមុត្តិទុំជោរដែរ គឺឥន្ទ្រិយមានសទ្ធាជាទី ៥ (ឥន្ទ្រិយ ៥ មានសទ្ធាជាដើម), និព្វេធភាគិយសញ្ញា ៥ នេះ គឺអនិច្ចសញ្ញាក្នុងរបស់មិនទៀង ១ ទុក្ខសញ្ញាក្នុងរបស់ជាទុក្ខ ១ អនត្តសញ្ញា ១ បហានសញ្ញា ១ វិរាគសញ្ញា ១, និងកល្យាណមិត្តតា (ភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ) ១ សីលសំវរៈ (ការសង្រួមក្នុងសីល) ១ អភិសល្លេខតា (ការនិយាយកាត់បន្ថយកិលេស) ១ វីរិយារម្ភៈ (ការប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម) ១ និព្វេធិកបញ្ញា (បញ្ញាធ្លុះធ្លាយ) ១។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះសាស្តាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការទូន្មានវេនេយ្យសត្វ កាលទ្រង់បង្ហាញធម៌ដែលធ្វើឱ្យវិមុត្តិទុំជោរ មានកល្យាណមិត្តតាជាដើម ក្នុងទីនេះ តាមអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះមេឃិយត្ថេរជាវេនេយ្យសត្វ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ធម៌ ៥ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្ដីទុំជោរ (នៃវិមុត្តិ)» ហើយកាលទ្រង់សម្ដែងសេចក្ដីនោះឱ្យពិស្ដារ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកមានមិត្តល្អ» ដូច្នេះ។

ตตฺถ กลฺยาณมิตฺโตติ กลฺยาโณ ภทฺโท สุนฺทโร มิตฺโต เอตสฺสาติ กลฺยาณมิตฺโต. ยสฺส สีลาทิคุณสมฺปนฺโน ‘‘อฆสฺส ตาตา หิตสฺส วิธาตา’’ติ เอวํ สพฺพากาเรน อุปกาโร มิตฺโต โหติ, โส ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺโตว. ยถาวุตฺเตหิ กลฺยาณปุคฺคเลเหว สพฺพิริยาปเถสุ สห อยติ ปวตฺตติ, น วินา เตหีติ กลฺยาณสหาโย. กลฺยาณปุคฺคเลสุ เอว จิตฺเตน เจว กาเยน จ นินฺนโปณปพฺภารภาเวน ปวตฺตตีติ กลฺยาณสมฺปวงฺโก. ปทตฺตเยน กลฺยาณมิตฺตสํสคฺเค อาทรํ อุปฺปาเทติ. อยํ กลฺยาณมิตฺตตาสงฺขาโต พฺรหฺมจริยวาสสฺส อาทิภาวโต สพฺเพสญฺจ กุสลธมฺมานํ พหุการตาย ปธานภาวโต จ อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ อาทิโต วุตฺตตฺตา ปฐโม อนวชฺชธมฺโม อวิสุทฺธานํ สทฺธาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน เจโตวิมุตฺติยา ปริปกฺกาย สํวตฺตติ. เอตฺถ จ กลฺยาณมิตฺตสฺส พหุการตา ปธานตา จ ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺส ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา’’ติ วทนฺตํ ธมฺมภณฺฑาคาริกํ ‘‘มา เหวํ, อานนฺทา’’ติ ทฺวิกฺขตุํ ปฏิเสเธตฺวา ‘‘สกลเมว หิทํ, อานนฺท, พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา’’ติ – อาทิสุตฺตปเทหิ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙; ๕.๒) เวทิตพฺพา.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «កល្យាណមិត្ត» សេចក្ដីថា មិត្តរបស់បុគ្គលនេះ ជាមិត្តល្អ ជាមិត្តចម្រើន ជាមិត្តដ៏ល្អ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណមិត្ត។ មិត្តណាដែលបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម ជាអ្នកជួយឧបត្ថម្ភក្នុងអាការៈទាំងពួង យ៉ាងនេះថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ មិត្តនេះជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីទុក្ខ ជាអ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍» បុគ្គលនោះឯង ឈ្មោះថា កល្យាណមិត្ត។ បុគ្គលណា តែងដើរទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងឥរិយាបថទាំងពួង ជាមួយបុគ្គលល្អទាំងឡាយ តាមដែលពោលហើយនោះឯង មិនប្រាសចាកបុគ្គលទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណសហាយ (មានមិត្តល្អជាគូកន)។ បុគ្គលណា តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាយនិងចិត្ត បង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ រកបុគ្គលល្អទាំងឡាយនោះឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណសម្បវង្ក (មានចិត្តបង្អោនទៅរកមិត្តល្អ)។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្ដីអើពើក្នុងការសេពគប់នឹងកល្យាណមិត្តឱ្យកើតឡើង ដោយបទទាំង ៣ នេះ។ ធម៌ដែលមិនមានទោសជាដំបូងនេះ ដែលហៅថា កល្យាណមិត្តតា ព្រោះជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការរស់នៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ និងព្រោះជាធម៌មានឧបការៈច្រើន ជាធម៌ចម្បងដល់កុសលធម៌ទាំងពួង ទើបទ្រង់ត្រាស់ទុកជាដំបូងក្នុងធម៌ ៥ យ៉ាងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្ដីទុំជោរនៃចេតោវិមុត្តិ ដោយការធ្វើសទ្ធាជាដើមដែលមិនទាន់បរិសុទ្ធ ឱ្យស្អាតបរិសុទ្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអ្នកមានឧបការៈច្រើន និងភាពជាធម៌ចម្បងនៃកល្យាណមិត្តក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមបទព្រះសូត្រជាដើម (សំ. និ. ១.១២៩; ៥.២) ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រហ្មចរិយៈនេះ មានពាក់កណ្ដាល គឺភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ» ដូច្នេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បានហាមឃាត់ព្រះធម្មភណ្ឌាគារិក (ព្រះអានន្ទ) អស់ពីរដងថា «ម្នាលអានន្ទ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ» រួចទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ព្រហ្មចរិយៈទាំងមូលនេះឯង គឺភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ មានគូកនល្អ» ដូច្នេះជាដើម។

ปุน จปรนฺติ ปุน จ อปรํ ธมฺมชาตํ. สีลวาติ เอตฺถ เกนฏฺเฐน สีลํ? สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลนํ นาม? สมาธานํ, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อถ วา อุปธารณํ, ฌานาทิกุสลธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. ตสฺมา สีเลติ, สีลตีติ วา สีลํ. อยํ ตาว สทฺทลกฺขณนเยน สีลฏฺโฐ. อปเร [Pg.271] ปน ‘‘สิรฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สีตลฏฺโฐ, สีลฏฺโฐ’’ติ นิรุตฺตินเยน อตฺถํ วณฺเณนฺติ. ตยิทํ ปาริปูริโต อติสยโต วา สีลํ อสฺส อตฺถีติ สีลวา, สีลสมฺปนฺโนติ อตฺโถ.

បទថា «បុន ចបរំ» សេចក្ដីថា មួយវិញទៀត ធម៌ដទៃទៀត។ បទថា «សីលវា» (អ្នកមានសីល) ក្នុងពាក្យនោះ សួរថា សីល ឈ្មោះថា សីល ដោយអត្ថដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា សីល ឈ្មោះថា សីល ដោយអត្ថថា សីលនៈ (ការតម្កល់ទុក ឬទ្រទ្រង់ទុក)។ សួរថា ចុះសីលនៈនោះ តើដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា គឺសមាធានៈ (ការរៀបចំឱ្យរៀបរយ) សេចក្ដីថា ភាពមិនរាយមាយនៃកាយកម្មជាដើម ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកមានសីលល្អ។ មួយវិញទៀត គឺឧបធារណៈ (ការទ្រទ្រង់ទុក) សេចក្ដីថា ភាពជាទីអាស្រ័យទ្រទ្រង់ ដោយអំណាចជាទីតម្កល់នៃកុសលធម៌ទាំងឡាយមានឈានជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ណាដែលរៀបចំឱ្យរៀបរយ (សីលតិ) ឬទ្រទ្រង់ទុក (សីលតិ) ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សីល។ នេះជាអត្ថនៃសីល តាមន័យនៃសទ្ទលក្ខណៈ (វេយ្យាករណ៍) មុនសិន។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត តែងពន្យល់សេចក្ដីតាមន័យនៃនិរុត្តិ (និរុត្តិវិទ្យា) ថា «សីល មានអត្ថថា សិរៈ (ក្បាល ឬកំពូល) ខ្លះ មានអត្ថថា សីតលៈ (ត្រជាក់) ខ្លះ»។ បុគ្គលណាមានសីលនោះ ដោយភាពពេញបរិបូណ៌ ឬដោយភាពលើសលប់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សីលវា សេចក្ដីថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល។

ยถา จ สีลวา โหติ สีลสมฺปนฺโน, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาติโมกฺขนฺติ สิกฺขาปทสีลํ. ตญฺหิ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺขํ. สํวรณํ สํวโร, กายวาจาหิ อวีติกฺกโม. ปาติโมกฺขเมว สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, เตน สํวุโต ปิหิตกายวาโจติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. อิทมสฺส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิตภาวปริทีปนํ. วิหรตีติ ตทนุรูปวิหารสมงฺคิภาวปริทีปนํ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เหฏฺฐา ปาติโมกฺขสํวรสฺส อุปริ วิเสสานํ โยคสฺส จ อุปการธมฺมปริทีปนํ. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ ปาติโมกฺขสีลโต อจวนธมฺมตาปริทีปนํ. สมาทายาติ สิกฺขาปทานํ อนวเสสโต อาทานปริทีปนํ. สิกฺขตีติ สิกฺขาย สมงฺคิภาวปริทีปนํ. สิกฺขาปเทสูติ สิกฺขิตพฺพธมฺมปริทีปนํ.

ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលជាអ្នកមានសីល បរិបូណ៌ដោយសីល យ៉ាងណា ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ» (អ្នកសង្រួមដោយការសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បាតិមោក្ខ» គឺសីលដែលជាសិក្ខាបទ។ ព្រោះថា សីលនោះ តែងរក្សា (បាតិ) នូវបុគ្គលណាដែលរក្សានូវសីលនោះ និងតែងដោះលែង (មោក្ខេតិ ឬមោចេតិ) នូវបុគ្គលនោះ ឱ្យរួចផុតចាកទុក្ខក្នុងអបាយជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ការបិទបាំង ឈ្មោះថា សំវរៈ គឺការមិនកន្លងដោយកាយនិងវាចា។ បាតិមោក្ខនោះឯង ជាសំវរៈ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរៈ បុគ្គលអ្នកសង្រួម គឺបិទបាំងនូវកាយនិងវាចា ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ។ ពាក្យនេះ ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលនោះតម្កល់មាំក្នុងសីលនោះ។ បទថា «វិហរតិ» (រស់នៅ ឬសម្រេចឥរិយាបថ) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលនោះប្រកបដោយការរស់នៅដ៏សមគួរដល់សីលនោះ។ បទថា «អាចារគោចរសម្បន្នោ» (អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ) ជាការសម្ដែងនូវធម៌ដ៏មានឧបការៈដល់ការប្រកបព្យាយាម និងគុណវិសេសដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ លើសពីបាតិមោក្ខសំវរៈ។ បទថា «អនុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី» (អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយសូម្បីមានប្រមាណតិចតួច) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលមិនឃ្លាតចាកបាតិមោក្ខសីល។ បទថា «សមាទាយ» (សមាទានកាន់យក) ជាការសម្ដែងនូវការកាន់យកសិក្ខាបទទាំងឡាយមិនឱ្យមានសេសសល់។ បទថា «សិក្ខតិ» (សិក្សា) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលប្រកបដោយការសិក្សា។ បទថា «សិក្ខាបទេសុ» (ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ) ជាការសម្ដែងនូវធម៌ដែលគប្បីសិក្សា។

อปโร นโย – กิเลสานํ พลวภาวโต ปาปกิริยาย สุกรภาวโต ปุญฺญกิริยาย จ ทุกฺกรภาวโต พหุกฺขตฺตุํ อปาเยสุ ปตนสีโลติ ปาตี, ปุถุชฺชโน. อนิจฺจตาย วา ภวาทีสุ กมฺมเวคุกฺขิตฺโต ฆฏิยนฺตํ วิย อนวฏฺฐาเนน ปริพฺภมนโต คมนสีโลติ ปาตี. มรณวเสน วา ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย อตฺตภาวสฺส ปตนสีโล วา ปาตี, สตฺตสนฺตาโน, จิตฺตเมว วา. ตํ ปาตินํ สํสารทุกฺขโต โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. จิตฺตสฺส หิ วิโมกฺเขน สตฺโต ‘‘วิมุตฺโต’’ติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺตโวทานา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๐๐), ‘‘อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๒๘) จ.

ន័យមួយទៀត បុគ្គលណាមានសភាពធ្លាក់ចុះ (បតនសីលៈ) ទៅក្នុងអបាយទាំងឡាយច្រើនដង ព្រោះកិលេសមានកម្លាំងខ្លាំង ព្រោះការធ្វើបាបងាយស្រួល និងព្រោះការធ្វើបុណ្យធ្វើបានដោយកម្រ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺបុថុជ្ជន។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណាមានសភាពអណ្ដែតទៅ (គមនសីលៈ) គឺអន្ទោលទៅដោយមិនមានទីតម្កល់មាំ ដូចជាកង់រទេះដែលវិលទៅ ព្រោះត្រូវកម្លាំងកម្មបោះទៅក្នុងភពទាំងឡាយជាដើម ដោយភាពមិនទៀង បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ មួយវិញទៀត សត្វណាមានសភាពធ្លាក់ចុះនូវអត្តភាពក្នុងសត្តនិកាយនោះៗ ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីស្លាប់ សត្វនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺសត្វសន្តាន ឬចិត្តហ្នឹងឯង។ ធម៌ណា តែងដោះលែង (មោក្ខេតិ) នូវបុគ្គលអ្នកធ្លាក់ចុះ (បាតិនំ) នោះ ឱ្យរួចផុតចាកសង្សារទុក្ខ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា សត្វ តែងឈ្មោះថា «រួចផុតហើយ» ដោយការរួចផុតនៃចិត្ត។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វទាំងឡាយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះចិត្តផូរផង់» (សំ. និ. ៣.១០០) និងត្រាស់ថា «ចិត្តរួចផុតហើយចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំ» (មហាវ. ២៨) ដូច្នេះជាដើម។

อถ วา อวิชฺชาทิเหตุนา สํสาเร ปตติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปาติ. ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรต’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔) หิ วุตฺตํ. ตสฺส ปาติโน สตฺตสฺส ตณฺหาทิสํกิเลสตฺตยโต โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺขํ.

មួយវិញទៀត សត្វណា តែងធ្លាក់ចុះ តែងទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងសង្សារវដ្ត ដោយហេតុមានអវិជ្ជាជាដើម សត្វនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វទាំងឡាយដែលមានអវិជ្ជាជាគ្រឿងរាំងរាស មានតណ្ហាជាគ្រឿងចង តែងអន្ទោលទៅ តែងចរិកទៅ (ក្នុងសង្សារវដ្ត)» (សំ. និ. ២.១២៤) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុត (មោក្ខៈ) របស់សត្វអ្នកធ្លាក់ចុះ (បាតិនោ) នោះ ចាកសង្កិលេស ៣ មានតណ្ហាជាដើម ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។

อถ [Pg.272] วา ปาเตติ วินิปาเตติ ทุกฺเขติ ปาติ, จิตฺตํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺเตน นียตี โลโก, จิตฺเตน ปริกสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๖๒). ตสฺส ปาติโน โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺขํ. ปตติ วา เอเตน อปายทุกฺเข สํสารทุกฺเข จาติ ปาติ, ตณฺหาทิสํกิเลโส. วุตฺตญฺหิ ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ (สํ. นิ. ๑.๕๕). ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ (อ. นิ. ๔.๙; อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕) จ อาทิ. ตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ.

មួយវិញទៀត ធម្មជាតិណា តែងញ៉ាំងសត្វឱ្យធ្លាក់ចុះ ឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងទុក្ខ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺចិត្ត។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វលោក តែងត្រូវចិត្តដឹកនាំទៅ តែងត្រូវចិត្តអូសទាញទៅ» (សំ. និ. ១.៦២) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតរបស់ចិត្តអ្នកធ្លាក់ចុះនោះ ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត សត្វ តែងធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយទុក្ខ និងសង្សារទុក្ខ ដោយសារធម្មជាតិណា ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺសង្កិលេសមានតណ្ហាជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «តណ្ហា តែងបង្កើតនូវបុរស» (សំ. និ. ១.៥៥) និងត្រាស់ថា «បុរសមានតណ្ហាជាគូកន» (អង្គ. និ. ៤.៩; ឥតិវុ. ១៥, ១០៥) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតចាកធម្មជាតិជាហេតុនាំឱ្យធ្លាក់ចុះ (បាតិតោ) នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។

อถ วา ปตติ เอตฺถาติ ปาติ, ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน, ฉสุ กุพฺพติ สนฺถว’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๗๑). ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ. อถ วา ปาโต วินิปาโต อสฺส อตฺถีติ ปาตี, สํสาโร. ตโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ. อถ วา สพฺพโลกาธิปติภาวโต ธมฺมิสฺสโร ภควา ปตีติ วุจฺจติ, มุจฺจติ เอเตนาติ โมกฺโข, ปติโน โมกฺโข เตน ปญฺญตฺตตฺตาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. สพฺพคุณานํ วา มูลภาวโต อุตฺตมฏฺเฐน ปติ จ โส ยถาวุตฺเตนตฺเถน โมกฺโข จาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปาติโมกฺขนฺติ อาทิเมตํ มุขเมตํ ปมุขเมต’’นฺติ (มหาว. ๑๓๕) วิตฺถาโร.

មួយវិញទៀត សត្វ តែងធ្លាក់ចុះក្នុងធម្មជាតិណា ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំង ៦។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វលោក តែងកើតឡើងក្នុងអាយតនៈ ៦ តែងធ្វើនូវសេចក្ដីស្និទ្ធស្នាលក្នុងអាយតនៈ ៦» (សុ. និ. ១៧១) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតចាកធម្មជាតិជាហេតុនាំឱ្យធ្លាក់ចុះ ពោលគឺអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំង ៦ នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត សង្សារវដ្តណា មានការធ្លាក់ចុះ គឺការធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ សង្សារវដ្តនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ ការរួចផុតចាកសង្សារវដ្តនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់នៃធម៌ ព្រោះទ្រង់ជាធំលើលោកទាំងពួង ទើបព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមថា បតិ (ម្ចាស់ ឬអ្នករក្សា) សត្វទាំងឡាយ តែងរួចផុតដោយធម៌ណា ធម៌នោះ ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ការរួចផុតរបស់ព្រះបតិ (គឺធម៌ដែលព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់ទ្រង់បញ្ញត្ត) ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិ ព្រោះមានអត្ថដ៏ឧត្តម ដោយភាពជាឫសគល់នៃគុណទាំងពួងផង ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ដោយអត្ថតាមដែលពោលហើយនោះផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ពាក្យថា បាតិមោក្ខ នេះជាចំណុចចាប់ផ្ដើម នេះជាមុខ នេះជាប្រធាន» (មហាវ. ១៣៥) សេចក្ដីពិស្ដារ។

อถ วา ป-อิติ ปกาเร, อตีติ อจฺจนฺตตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา ปกาเรหิ อจฺจนฺตํ โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. อิทญฺหิ สีลํ สยํ ตทงฺควเสน, สมาธิสหิตํ ปญฺญาสหิตญฺจ วิกฺขมฺภนวเสน สมุจฺเฉทวเสน อจฺจนฺตํ โมกฺเขติ โมเจตีติ ปาติโมกฺขํ. ปติ ปติ โมกฺโขติ วา ปติโมกฺโข, ตมฺหา ตมฺหา วีติกฺกมโทสโต ปจฺเจกํ โมกฺโขติ อตฺโถ. ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. โมกฺโขติ วา นิพฺพานํ, ตสฺส โมกฺขสฺส ปฏิพิมฺพภูโตติ ปติโมกฺโข. สีลสํวโร หิ สูริยสฺส อรุณุคฺคมนํ วิย นิพฺพานสฺส อุทยภูโต ตปฺปฏิภาโคว ยถารหํ กิเลสนิพฺพาปนโต. ปติโมกฺโขเยว ปาติโมกฺขํ. อถ วา โมกฺขํ ปติ วตฺตติ, โมกฺขาภิมุขนฺติ วา ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขเมว ปาติโมกฺขนฺติ เอวํ ตาว เอตฺถ ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

មួយវិញទៀត ឧបសគ្គសព្ទថា ប (pa) ក្នុងអត្ថថា ប្រការ (ផ្សេងៗ), និបាតសព្ទថា អតិ (ati) ក្នុងអត្ថថា ក្រៃលែង (ដាច់ខាត), ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ណា តែងដោះលែងឱ្យរួចផុតយ៉ាងដាច់ខាត ដោយប្រការផ្សេងៗ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា សីលនេះឯង តែងដោះលែង គឺធ្វើឱ្យរួចផុតយ៉ាងដាច់ខាត ដោយអំណាចនៃតទង្គៈដោយខ្លួនឯងផង ដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនៈនិងសមុច្ឆេទៈ កាលដែលប្រកបដោយសមាធិនិងបញ្ញាផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ការរួចផុតចំពោះមុខៗ (បតិ បតិ មោក្ខោ) ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ សេចក្ដីថា ការរួចផុតដាច់ដោយឡែកៗ ចាកទោសនៃការកន្លងនោះៗ។ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ធម៌ណាជាប្រដូចទៅនឹងរូបឆ្លុះ (បដិពិម្ព) នៃព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ។ ព្រោះថា សីលសំវរៈ តែងជាគ្រឿងរះឡើងនៃព្រះនិព្វាន ដូចជាការរះឡើងនៃអរុណោទ័យនៃព្រះអាទិត្យដូច្នោះដែរ ព្រោះជាធម៌ប្រហាក់ប្រហែលគ្នានឹងព្រះនិព្វាននោះ ដោយការរំលត់កិលេសទៅតាមសមគួរ។ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ធម៌ណា តែងប្រព្រឹត្តទៅចំពោះ (បតិ) ព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈ ឬមានមុខឆ្ពោះទៅរកព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ គប្បីដឹងសេចក្ដីនៃពាក្យថា បាតិមោក្ខ ក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះមុនសិន។

สํวรติ [Pg.273] ปิทหติ เอเตนาติ สํวโร, ปาติโมกฺขเมว สํวโรติ ปาติโมกฺขสํวโร. อตฺถโต ปน ตโต ตโต วีติกฺกมิตพฺพโต วิรติโย เจตนา จ, เตน ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต สมนฺนาคโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต, เตน วุจฺจติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑).

ភិក្ខុ តែងសង្រួម គឺបិទបាំងដោយធម៌ណា ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សំវរៈ បាតិមោក្ខនោះឯង ជាសំវរៈ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរៈ។ ចំណែកឯសេចក្ដីពិតប្រាកដ (អត្ថៈ) គឺចេតនានិងវិរតិទាំងឡាយ ចាកវត្ថុដែលគប្បីកន្លងនោះៗ បុគ្គលអ្នកចូលទៅជិត គឺប្រកបព្រមដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ភិក្ខុជាអ្នកចូលទៅជិត ចូលទៅជិតព្រម ដល់ព្រម បរិបូណ៌ ប្រកបព្រម ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ» (វិភង្គ. ៥១១) ដូច្នេះ។

วิหรตีติ อิริยาปถวิหาเรน วิหรติ อิริยติ วตฺตติ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เวฬุทานาทิมิจฺฉาชีวสฺส กายปาคพฺภิยาทีนญฺจ อกรเณน สพฺพโส อนาจารํ วชฺเชตฺวา กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโมติ เอวํ วุตฺตภิกฺขุ สารุปฺปอาจารสมฺปตฺติยา เวสิยาทิอโคจรํ วชฺเชตฺวา ปิณฺฑปาตาทิอตฺถํ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฏฺฐานสงฺขาตโคจรจรเณน จ สมฺปนฺนตฺตา อาจารโคจรสมฺปนฺโน.

ពាក្យថា Viharatī (រមែងនៅ) គឺរមែងនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ គឺញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយការនៅដោយឥរិយាបថ។ ពាក្យថា Ācāragocarasampanno (អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ) សេចក្តីថា ភិក្ខុដែលពោលទុកយ៉ាងនេះ គឺការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវកាយ ការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវវាចា ការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវកាយនិងវាចា ព្រោះវៀរចាកអនាចារៈទាំងពួង ដោយការមិនធ្វើនូវមិច្ឆាជីវៈ មានការឲ្យឫស្សីជាដើម និងការមិនធ្វើនូវភាពកំរើកនៃកាយជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារសម្បត្តិដ៏សមគួរផង ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយគោចរចរណៈ ពោលគឺទីកន្លែងដ៏សមគួរដែលត្រូវចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតជាដើម ដោយការវៀរចាកអគោចរ មានស្រីពេស្យាជាដើមផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ»។

อปิจ โย ภิกฺขุ สตฺถริ สคารโว สปฺปติสฺโส สพฺรหฺมจารีสุ สคารโว สปฺปติสฺโส หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน อิริยาปถสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยํ อนุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อาภิสมาจาริเกสุ สกฺกจฺจการี ครุจิตฺตีการพหุโล วิหรติ, อยํ วุจฺจติ อาจารสมฺปนฺโน.

ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាជាអ្នកមានសេចក្តីគោរព មានសេចក្តីកោតក្រែងក្នុងព្រះសាស្តា មានសេចក្តីគោរព មានសេចក្តីកោតក្រែងក្នុងសព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយហិរិនិងឱត្តប្បៈ ស្លៀកស្អាត ដណ្តប់ស្អាត បរិបូណ៌ដោយឥរិយាបថគួរឲ្យជ្រះថ្លា ក្នុងការឈានទៅមុខ ការថយក្រោយ ការក្រឡេកមើល ការឆ្មេញមើល ការបត់ចូល ការលាតចេញ ជាអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដឹងប្រមាណក្នុងភោជន ជាអ្នករឿយៗក្នុងការភ្ញាក់រលឹក ប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ មានប្រាថ្នាតិច ត្រេកអរតាមមានតាមបាន ស្ងាត់ចាកពួក មិនច្រឡូកច្រឡំដោយពួក ជាអ្នកធ្វើដោយគោរពក្នុងអភិសមាចារិកធម៌ទាំងឡាយ មានការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាពហុលៈ រមែងនៅ ភិក្ខុនេះ ហៅថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ»។

โคจโร ปน อุปนิสฺสยโคจโร, อารกฺขโคจโร, อุปนิพนฺธโคจโรติ ติวิโธ. ตตฺถ โย ทสกถาวตฺถุคุณสมนฺนาคโต วุตฺตลกฺขโณ กลฺยาณมิตฺโต, ยํ นิสฺสาย อสฺสุตํ สุณาติ, สุตํ ปริโยทาเปติ, กงฺขํ วิตรติ, ทิฏฺฐึ อุชุํ กโรติ, จิตฺตํ ปสาเทติ, ยสฺส จ อนุสิกฺขนฺโต สทฺธาย วฑฺฒติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย วฑฺฒติ, อยํ วุจฺจติ อุปนิสฺสยโคจโร.

ចំណែកឯគោចរៈនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ ឧបនិស្សយគោចរ ១ អារក្ខគោចរ ១ ឧបនិពន្ធគោចរ ១។ បណ្តាគោចរៈទាំងនោះ កល្យាណមិត្តដែលមានលក្ខណៈពោលទុកហើយ ប្រកបដោយគុណគឺកថាវត្ថុ ១០ យ៉ាង ដែលភិក្ខុអាស្រ័យហើយ រមែងបានស្តាប់ធម៌ដែលមិនធ្លាប់ស្តាប់ ញ៉ាំងធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយឲ្យផូរផង់ កំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ ធ្វើសេចក្តីយល់ឃើញឲ្យត្រង់ ញ៉ាំងចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា និងកាលសិក្សាតាមកល្យាណមិត្តនោះ រមែងចម្រើនដោយសទ្ធា ចម្រើនដោយសីល សុតៈ ចាគៈ បញ្ញា នេះហៅថា «ឧបនិស្សយគោចរ»។

โย ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน โอกฺขิตฺตจกฺขุ ยุคมตฺตทสฺสี สํวุโต คจฺฉติ, น หตฺถึ โอโลเกนฺโต, น อสฺสํ, น รถํ[Pg.274], น ปตฺตึ, น อิตฺถึ, น ปุริสํ โอโลเกนฺโต, น อุทฺธํ อุลฺโลเกนฺโต, น อโธ โอโลเกนฺโต, น ทิสาวิทิสํ เปกฺขมาโน คจฺฉติ, อยํ อารกฺขโคจโร.

ភិក្ខុណាចូលទៅកាន់ចន្លោះផ្ទះ ដើរទៅតាមច្រកផ្លូវ មានភ្នែកឱនចុះ មើលប្រមាណមួយនឹមនង្គ័ល មានសេចក្តីសង្រួមដើរទៅ មិនក្រឡេកមើលដំរី មិនមើលសេះ មិនមើលរថ មិនមើលពលថ្មើរជើង មិនមើលស្រី មិនមើលប្រុស មិនសម្លឹងមើលទៅខាងលើ មិនសម្លឹងមើលទៅខាងក្រោម មិនមើលទៅកាន់ទិសតូចទិសធំដើរទៅ នេះហៅថា «អារក្ខគោចរ»។

อุปนิพนฺธโคจโร ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, ยตฺถ ภิกฺขุ อตฺตโน จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย, ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๒). ตตฺถ อุปนิสฺสยโคจรสฺส ปุพฺเพ วุตฺตตฺตา อิตเรสํ วเสเนตฺถ โคจโร เวทิตพฺโพ. อิติ ยถาวุตฺตาย อาจารสมฺปตฺติยา อิมาย จ โคจรสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตตฺตา อาจารโคจรสมฺปนฺโน.

ចំណែកឯឧបនិពន្ធគោចរ គឺសតិបដ្ឋាន ៤ ដែលភិក្ខុចងចិត្តរបស់ខ្លួនទុកក្នុងសតិបដ្ឋាននោះ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះអ្វីជាគោចរ ជាវិស័យជារបស់ខ្លួនដែលជាចំណែកនៃបិតារបស់ភិក្ខុ គឺសតិបដ្ឋាន ៤ នេះឯង»។ បណ្តាគោចរៈទាំងនោះ ព្រោះឧបនិស្សយគោចរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកខាងដើមហើយ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបគោចរៈដោយអំណាចនៃគោចរៈក្រៅពីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ ព្រោះប្រកបដោយអាចារសម្បត្តិដែលពោលហើយយ៉ាងនេះផង ដោយគោចរសម្បត្តិនេះផង។

อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ อปฺปมตฺตกตฺตา อณุปฺปมาเณสุ อสฺสติยา อสญฺจิจฺจ อาปนฺนเสขิยอกุสลจิตฺตุปฺปาทาทิเภเทสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสนสีโล. โย หิ ภิกฺขุ ปรมาณุมตฺตํ วชฺชํ อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธสิเนรุปพฺพตราชสทิสํ กตฺวา ปสฺสติ, โยปิ สพฺพลหุกํ ทุพฺภาสิตมตฺตํ ปาราชิกสทิสํ กตฺวา ปสฺสติ, อยมฺปิ อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี นาม. สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขิตพฺพํ, ตํ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อนวเสสํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ, วตฺตติ ปูเรตีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī (អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានប្រក្រតីឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយ មានប្រមាណតិចតួច មានទំហំប៉ុនកំទេចធូលី ដែលខ្លួនត្រូវហើយដោយអសតិ (សេចក្តីភ្លេចស្មារតី) ដោយមិនបានចេតនា មានសេក្ខិយវត្ត និងការកើតឡើងនៃអកុសលចិត្តជាដើម ព្រោះភាពជាទោសបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាធ្វើនូវទោសមានប្រមាណត្រឹមតែបរមាណូ ឲ្យដូចជាស្តេចភ្នំសិនេរុដែលមានកម្ពស់ ១ សែន ៦ ម៉ឺន ៨ ពាន់យោជន៍ ហើយមើលឃើញ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាធ្វើនូវទោសដ៏ស្រាលបំផុត ត្រឹមតែទុព្ភាសិត ឲ្យដូចជាអាបត្តិបារាជិក ហើយមើលឃើញ ភិក្ខុនេះ ក៏ឈ្មោះថា «អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច» ដែរ។ ពាក្យថា Samādāya sikkhati sikkhāpadesu (សមាទានសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ) សេចក្តីថា អ្វីៗដែលគប្បីសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ ភិក្ខុរមែងសមាទានសិក្សានូវសិក្ខាបទនោះទាំងអស់ ដោយប្រការទាំងពួង មិនឲ្យមានសេសសល់ឡើយ សេចក្តីថា រមែងប្រព្រឹត្ត គឺញ៉ាំងសិក្ខាបទនោះឲ្យពេញបរិបូណ៌។

อภิสลฺเลขิกาติ อติวิย กิเลสานํ สลฺเลขนียา, เตสํ ตนุภาวาย ปหานาย ยุตฺตรูปา. เจโตวิวรณสปฺปายาติ เจตโส ปฏิจฺฉาทกานํ นีวรณานํ ทูรีภาวกรเณน เจโตวิวรณสงฺขาตานํ สมถวิปสฺสนานํ สปฺปายา, สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺเสว วา วิวรณาย ปากฏีกรณาย วา สปฺปายา อุปการิกาติ เจโตวิวรณสปฺปายา.

ពាក្យថា Abhisallekhikā (ធម៌ជាគ្រឿងដុសខាត់យ៉ាងក្រៃលែង) សេចក្តីថា ជាធម៌សម្រាប់ដុសខាត់កិលេសទាំងឡាយជាអតិបរមា គឺសមគួរដើម្បីធ្វើកិលេសទាំងនោះឲ្យស្តើង និងដើម្បីលះបង់ចោល។ ពាក្យថា Cetovivaraṇasappāyā (ធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត) សេចក្តីថា ជាធម៌ជាទីសប្បាយដល់សមថៈនិងវិបស្សនា ដែលហៅថា ការបើកចិត្ត ព្រោះធ្វើនូវនីវរណធម៌ទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងបិទបាំងចិត្តឲ្យនៅឆ្ងាយ ឬថា ជាធម៌ជាទីសប្បាយ គឺជួយឧបត្ថម្ភដល់ការបើក គឺការធ្វើឲ្យប្រាកដនូវចិត្តដែលជាសមថៈនិងវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត»។

อิทานิ เยน นิพฺพิทาทิอาวหเณน อยํ กถา อภิสลฺเลขิกา เจโตวิวรณสปฺปายา จ นาม โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกนฺตนิพฺพิทายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอกนฺตนิพฺพิทายาติ เอกํเสเนว วฏฺฏทุกฺขโต นิพฺพินฺทนตฺถาย. วิราคาย นิโรธายาติ ตสฺเสว วิรชฺชนตฺถาย จ นิรุชฺฌนตฺถาย จ. อุปสมายาติ สพฺพกิเลสวูปสมาย. อภิญฺญายาติ สพฺพสฺสปิ [Pg.275] อภิญฺเญยฺยสฺส อภิชานนาย. สมฺโพธายาติ จตุมคฺคสมฺโพธาย. นิพฺพานายาติ อนุปาทิเสสนิพฺพานาย. เอเตสุ หิ อาทิโต ตีหิ ปเทหิ วิปสฺสนา วุตฺตา, ทฺวีหิ นิพฺพานํ วุตฺตํ. สมถวิปสฺสนา อาทึ กตฺวา นิพฺพานปริโยสาโน อยํ สพฺโพ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม ทสกถาวตฺถุลาภิโน สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការនាំមកនូវសេចក្តីនឿយណាយជាដើម ដែលធ្វើឲ្យកថានេះឈ្មោះថា ជាធម៌ជាគ្រឿងដុសខាត់យ៉ាងក្រៃលែង និងជាធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «Ekantanibbidāya» (ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយតែម៉្យាង) ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា Ekantanibbidāya សេចក្តីថា ដើម្បីនឿយណាយចាកវដ្តទុក្ខដោយពិតប្រាកដ។ បទថា Virāgāya nirodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រាសចាកតម្រេក និងដើម្បីរលត់ទៅនៃវដ្តទុក្ខនោះឯង។ បទថា Upasamāya សេចក្តីថា ដើម្បីស្ងប់រំងាប់នូវកិលេសទាំងពួង។ បទថា Abhiññāya សេចក្តីថា ដើម្បីដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ទាំងពួង។ បទថា Sambodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវមគ្គទាំង ៤។ បទថា Nibbānāya សេចក្តីថា ដើម្បីព្រះនិព្វានដែលគ្មានឧបាទិសេសសល់ (អនុបាទិសេសនិព្វាន)។ ព្រោះថា បណ្តាបទទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងវិបស្សនាដោយបទ ៣ ខាងដើម ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងព្រះនិព្វានដោយបទ ២។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ឧត្តរិមនុស្សធម៌ទាំងអស់នេះ មានសមថៈនិងវិបស្សនាជាដើម មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត រមែងសម្រេចដល់បុគ្គលអ្នកបាននូវកថាវត្ថុ ១០ យ៉ាងនេះ។

อิทานิ ตํ กถํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปิจฺฉกถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปิจฺโฉติ นิอิจฺโฉ, ตสฺส กถา อปฺปิจฺฉกถา, อปฺปิจฺฉภาวปฺปฏิสํยุตฺตกถา วา อปฺปิจฺฉกถา. เอตฺถ จ อตฺริจฺโฉ, ปาปิจฺโฉ, มหิจฺโฉ, อปฺปิจฺโฉติ อิจฺฉาวเสน จตฺตาโร ปุคฺคลา. เตสุ อตฺตนา ยถาลทฺเธน ลาเภน อติตฺโต อุปรูปริ ลาภํ อิจฺฉนฺโต อตฺริจฺโฉ นาม. ยํ สนฺธาย –

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងចែកសម្តែងនូវកថានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Appicchakathā» (កថាដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិច ឈ្មោះថា Appiccho គឺអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា (ដ៏ល្មោភ) កថាដែលសម្តែងអំពីបុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចនោះ ឈ្មោះថា Appicchakathā ឬកថាដែលប្រកបដោយភាពជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច ឈ្មោះថា Appicchakathā។ ក្នុងទីនេះ បុគ្គលមាន ៤ ពួក ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា គឺ អតិច្ឆោ (អ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ) ១ បាបិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាអាក្រក់) ១ មហិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាធំ) ១ អប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិច) ១។ បណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលដែលមិនឆ្អែតដោយលាភដែលខ្លួនបានហើយតាមមានតាមបាន រមែងប្រាថ្នាលាភតទៅលើសលប់ ឈ្មោះថា អតិច្ឆោ (អ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐาหิปิ จ โสฬส;

โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท;

อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๕.๑๐๓) จ;

«បុគ្គលបាន (នាងអប្សរ) ៤ ហើយ ក៏បាន ៨ ទៀត បាន ៨ ហើយ ក៏បាន ១៦ ទៀត បាន ១៦ ហើយ ក៏បាន ៣២ ទៀត បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ រមែងជួបប្រទះនឹងកង់ (កង់កាំបិត) កង់រមែងវិលនៅលើក្បាលនៃបុរសដែលសេចក្តីប្រាថ្នាកំចាត់បង់ហើយ» ដូច្នេះផង និង

‘‘อตฺริจฺฉํ อติโลเภน, อติโลภมเทน จา’’ติ. จ วุตฺตํ;

ពាក្យថា «ព្រោះសេចក្តីប្រាថ្នាហួសប្រមាណ ដោយសេចក្តីលោភហួសហេតុ និងដោយការស្រវឹងក្នុងសេចក្តីលោភហួសហេតុ» ដូច្នេះផង។

ลาภสกฺการสิโลกนิกามยมานาย อสนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาโย ปาปิจฺโฉ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิเธกจฺโจ อสฺสทฺโธ สมาโน ‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉติ, ทุสฺสีโล สมาโน ‘สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉตี’’ติอาทิ (วิภ. ๘๕๑).

បុគ្គលដែលមានបំណងចង់ឲ្យគេសរសើរគុណដែលមិនមាននៅក្នុងខ្លួន ព្រោះចង់បានលាភ សក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ឈ្មោះថា បាបិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាអាក្រក់)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ទុក (ក្នុងវិភង្គ) ជាដើមថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមិនមានសទ្ធាសោះឡើយ តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា” ជាអ្នកទ្រុស្តសីលសោះឡើយ តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសីល”» ដូច្នេះជាដើម។

สนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาโย ปฏิคฺคหเณ อมตฺตญฺญู มหิจฺโฉ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิเธกจฺโจ สทฺโธ สมาโน ‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉติ, สีลวา สมาโน ‘สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉตี’’ติอาทิ. ทุตฺตปฺปิยตาย หิสฺส วิชาตมาตาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

បុគ្គលដែលមានបំណងចង់ឲ្យគេសរសើរគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន តែជាអ្នកមិនដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល ឈ្មោះថា មហិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាធំ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ទុកជាដើមថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមានសទ្ធាពិត តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា” ជាអ្នកមានសីលពិត តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសីល”» ដូច្នេះជាដើម។ ព្រោះថា ដោយភាពជាបុគ្គលដែលគេញ៉ាំងឲ្យត្រេកអរបានដោយក្រៃលែង សូម្បីតែមាតាបង្កើត ក៏មិនអាចធ្វើចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឲ្យពេញចិត្តបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘อคฺคิกฺขนฺโธ สมุทฺโท จ, มหิจฺโฉ จาปิ ปุคฺคโล;

สกเฏน ปจฺจเย เทนฺตุ, ตโยเปเต อตปฺปยา’’ติ.

«គំនរភ្លើង ១ មហាសមុទ្រ ១ និងបុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាធំ ១ សូម្បីតែគេឲ្យបច្ច័យទាំងឡាយដោយរទេះក៏ដោយ ក៏របស់ទាំង ៣ នេះ មិនអាចឆ្អែតបានឡើយ»។

เอเต ปน อตฺริจฺฉตาทโย โทเส อารกา วิวชฺเชตฺวา สนฺตคุณนิคุหนาธิปฺปาโย ปฏิคฺคหเณ จ มตฺตญฺญู อปฺปิจฺโฉ. อตฺตนิ วิชฺชมานมฺปิ คุณํ [Pg.276] ปฏิจฺฉาเทตุกามตาย สทฺโธ สมาโน ‘‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ, สีลวา, พหุสฺสุโต, ปวิวิตฺโต, อารทฺธวีริโย, อุปฏฺฐิตสฺสติ, สมาหิโต, ปญฺญวา สมาโน ‘‘ปญฺญวาติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ. สฺวายํ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ อธิคมปฺปิจฺโฉติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยทายกํ เทยฺยธมฺมํ อตฺตโน ถามญฺจ โอโลเกตฺวา สเจปิ หิ เทยฺยธมฺโม พหุ โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปเมว คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม เจ อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปเมว คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโมปิ เจ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาณยุตฺตเมว คณฺหาติ. เอวรูโป หิ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนํ ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนํ ลาภํ ถาวรํ กโรติ, ทายกานํ จิตฺตํ อาราเธติ. ธุตงฺคสมาทานสฺส ปน อตฺตนิ อตฺถิภาวํ น ชานาเปตุกาโม ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ. โย อตฺตโน พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ. โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา สพฺรหฺมจารีนมฺปิ อตฺตโน โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมปฺปิจฺโฉ. เอวเมเตสํ อปฺปิจฺฉานํ ยา อปฺปิจฺฉตา, ตสฺสา สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อเนกาการโวการานิสํสวิภาวนวเสน สปฺปฏิปกฺขสฺส อตฺริจฺฉตาทิเภทสฺส อิจฺฉาจารสฺส อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา อปฺปิจฺฉกถา.

ចំណែកឯបុគ្គលដែលវៀរចាកទោសទាំងឡាយ មានភាពជាអ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើមនោះឲ្យឆ្ងាយ មានបំណងចង់លាក់បាំងគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន និងជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល ឈ្មោះថា អប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិច)។ ព្រោះចង់លាក់បាំងគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន សូម្បីខ្លួនជាអ្នកមានសទ្ធា ក៏មិនប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា» ឡើយ សូម្បីខ្លួនជាអ្នកមានសីល ជាពហុស្សូត ជាអ្នកស្ងាត់ចាកពួក ជាអ្នកផ្ដើមសេចក្ដីព្យាយាម ជាអ្នកមានសតិខ្ជាប់ខ្ជួន ជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ ជាអ្នកមានបញ្ញា ក៏មិនប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានបញ្ញា» ឡើយ។ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចនោះ មាន ៤ យ៉ាង គឺ បច្ចយប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ) ១ ធុតង្គប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងធុតង្គ) ១ បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបរិយត្តិ) ១ អធិគមប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងការសម្រេចធម៌) ១។ បណ្តាអ្នកមានប្រាថ្នាតិចទាំងនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ ៤ កាលពិនិត្យមើលទាយក ទេយ្យធម៌ និងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ទោះបីជាទេយ្យធម៌មានច្រើន តែទាយកចង់ប្រគេនតិច ក៏រមែងទទួលយកត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចតាមអំណាចនៃទាយក។ បើទេយ្យធម៌មានតិច តែទាយកចង់ប្រគេនច្រើន ក៏រមែងទទួលយកត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចតាមអំណាចនៃទេយ្យធម៌។ បើទោះជាទេយ្យធម៌ក៏ច្រើន ទាយកក៏ចង់ប្រគេនច្រើន ក៏រមែងដឹងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ហើយទទួលយកត្រឹមតែប្រមាណដ៏សមគួរតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុមានសភាពយ៉ាងនេះ រមែងញ៉ាំងលាភដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើង ញ៉ាំងលាភដែលកើតឡើងហើយឲ្យស្ថិតស្ថេរ ញ៉ាំងចិត្តរបស់ទាយកទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរ។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលមិនចង់ឲ្យគេដឹងនូវភាពមានសេចក្តីសមាទានធុតង្គនៅក្នុងខ្លួន ឈ្មោះថា ធុតង្គប្បិច្ឆោ។ បុគ្គលណាដែលមិនប្រាថ្នាចង់ឲ្យគេដឹងនូវភាពជាពហុស្សូតរបស់ខ្លួន នេះឈ្មោះថា បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ។ បុគ្គលណាបានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នជាដើមហើយ មិនប្រាថ្នចង់ឲ្យសូម្បីតែសព្រហ្មចារីទាំងឡាយដឹងនូវភាពជាព្រះសោតាបន្នជាដើមរបស់ខ្លួន នេះឈ្មោះថា អធិគមប្បិច្ឆោ។ កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការសម្តែងនូវអានិសង្សមានប្រការច្រើន ព្រមទាំងវិធីមានការប្រៀបធៀបជាដើម នៃភាពជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិចរបស់បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចទាំងឡាយយ៉ាងនេះផង និងដោយការសម្តែងនូវទោសនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ល្មោភ មានការប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើម ដែលជាសត្រូវនឹងគ្នានោះផង ឈ្មោះថា អប្បិច្ឆកថា។

สนฺตุฏฺฐิกถาติ เอตฺถ สนฺตุฏฺฐีติ สเกน อตฺตนา ลทฺเธน ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ. อถ วา วิสมํ ปจฺจยิจฺฉํ ปหาย สมํ ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ, สนฺเตน วา วิชฺชมาเนน ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ. วุตฺตญฺเจตํ –

ពាក្យថា Santuṭṭhikathā (កថាដែលប្រកបដោយសេចក្តីសន្តោស) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា Santuṭṭhi (សេចក្តីសន្តោស) គឺសេចក្តីត្រេកអរដោយរបស់ដែលខ្លួនបានមកដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា សន្តោស។ មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រេកអរដ៏ស្មើ ព្រោះលះបង់នូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងបច្ច័យដ៏មិនស្មើ (មិនត្រឹមត្រូវ) ឈ្មោះថា សន្តោស ឬសេចក្តីត្រេកអរដោយរបស់ដែលមានស្រាប់ គឺរបស់ដែលកំពុងមាន ឈ្មោះថា សន្តោស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘อตีตํ นานุพทฺโธ โส, นปฺปชปฺปมนาคตํ;

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺโต, สนฺตุฏฺโฐติ ปวุจฺจตี’’ติ.

«បុគ្គលនោះមិនអាឡោះអាល័យនូវរបស់ដែលកន្លងទៅហើយ មិនប្រាថ្នាចង់បាននូវរបស់ដែលមិនទាន់មកដល់ ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយរបស់ដែលកើតមានក្នុងបច្ចុប្បន្ន បុគ្គលនោះ ហៅថា “អ្នកសន្តោស”»។

สมฺมา วา ญาเยน ภควตา อนุญฺญาตวิธินา ปจฺจเยหิ ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ, อตฺถโต อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, โส ทฺวาทสวิโธ โหติ. กถํ? จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ.

មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រេកអរដោយបច្ច័យទាំងឡាយ ដោយប្រពៃ គឺដោយគន្លងធម៌ តាមវិធីដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតហើយ ឈ្មោះថា សន្តោស ដោយអត្ថ គឺសេចក្តីសន្តោសដោយបច្ច័យតាមមានតាមបាន សេចក្តីសន្តោសនោះ មាន ១២ យ៉ាង។ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងចីវរ មានសេចក្តីសន្តោស ៣ យ៉ាង គឺ យថាលាភសន្តោស (សន្តោសតាមលាភដែលបាន) ១ យថាពលសន្តោស (សន្តោសតាមកម្លាំង) ១ យថាសារុប្បសន្តោស (សន្តោសតាមគួរ) ១។ ក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មាន ៣ យ៉ាង ដូចគ្នាដែរ។

ตตฺรายํ [Pg.277] ปเภทวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ปกติทุพฺพโล วา โหติ อาพาธชราภิภูโต วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา ลภิตฺวา ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ ทุพฺพลานํ อปฺปลาภีนํ โหตู’’ติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา สงฺการกูฏาทิโต วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กตฺวา เตสํ วา ปุราณจีวรานิ คเหตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានការពណ៌នាអំពីការបែងចែកដូចតទៅនេះ៖ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានចីវរល្អក្តី មិនល្អក្តី ក៏ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរនោះឯង មិនប្រាថ្នាចីវរដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានកម្លាំងខ្សោយដោយប្រក្រតី ឬត្រូវព្យាធិ និងជរាគ្របសង្កត់ កាលដណ្តប់ចីវរធ្ងន់ តែងលំបាក ភិក្ខុនោះប្តូរចីវរនោះជាមួយនឹងភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរស្រាល ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ជាអ្នកបាននូវបច្ច័យដ៏សម្រិតសម្រាំង ភិក្ខុនោះបាននូវចីវរមានតម្លៃច្រើន ដូចជាចីវរធ្វើអំពីសំពត់សូត្រជាដើម ឬបានចីវរច្រើន ហើយគិតថា «ចីវរនេះគួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដែលបួសយូរ ជាពហុស្សូត ចីវរនេះចូរមានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈឺ មានកម្លាំងខ្សោយ និងមានលាភតិចចុះ» ហើយក៏ប្រគេនចីវរទាំងនោះដល់លោកទាំងនោះ ចំណែកខ្លួនឯងរើសយកសំពត់កន្ទបពីគំនរសម្រាមជាដើម មកធ្វើជាសង្ឃាដី ឬយកចីវរចាស់ៗរបស់លោកទាំងនោះមកទ្រទ្រង់ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน อาพาธิโก โหติ, ลูขํ ปณีตํ ปกติวิรุทฺธํ พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา คาฬฺหํ วา โรคาพาธํ ปาปุณาติ, โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ‘‘อยํ ปิณฺฑปาโต จิรปพฺพชิตานํ อนุรูโป’’ติ จีวรํ วิย เตสํ ทตฺวา เตสํ วา เสสกํ อตฺตนา ปิณฺฑาย จริตฺวา มิสฺสกาหารํ วา ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានបិណ្ឌបាតសៅហ្មងក្តី សម្រិតសម្រាំងក្តី ក៏ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបិណ្ឌបាតនោះឯង មិនប្រាថ្នាបិណ្ឌបាតដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានជំងឺ កាលឆាន់បិណ្ឌបាតសៅហ្មង ឬសម្រិតសម្រាំង ដែលខុសប្រក្រតី ឬខុសនឹងជំងឺ ហើយរមែងដល់នូវជំងឺឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទទួលឆាន់ភោជនជាទីសប្បាយពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត បានបិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន ភិក្ខុនោះគិតថា «បិណ្ឌបាតនេះ គួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលបួសយូរ» ហើយក៏ប្រគេនដល់លោកទាំងនោះ ដូចជាចីវរដែរ ឬក៏ឆាន់អាហារដែលសល់ពីលោកទាំងនោះ ឬមួយក៏ដើរទៅបិណ្ឌបាតដោយខ្លួនឯង ហើយឆាន់អាហារដែលលាយឡំគ្នា ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។

อิธ ปน ภิกฺขุโน เสนาสนํ ปาปุณาติ มนาปํ วา อามนาปํ วา อนฺตมโส ติณสนฺถารกมฺปิ, โส เตเนว สนฺตุสฺสติ, ปุน อญฺญํ สุนฺทรตรํ ปาปุณาติ, ตํ น คณฺหาติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน อาพาธิโก โหติ ทุพฺพโล วา, ปกติวิรุทฺธํ วา โส พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส [Pg.278] เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร สุนฺทรํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ ‘‘ปณีตเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐาน’’นฺติ, มหาปุญฺญตาย วา เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ, โส ตานิ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตาทีนํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ម្យ៉ាងទៀត សេនាសនៈដែលជាទីគាប់ចិត្តក្តី មិនជាទីគាប់ចិត្តក្តី សូម្បីត្រឹមតែជាកម្រាលស្មៅ រមែងដល់ដល់ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុនោះក៏សន្តោសដោយសេនាសនៈនោះឯង ទោះបីជាបានសេនាសនៈដទៃដែលល្អជាងនោះជាថ្មីទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានជំងឺ ឬមានកម្លាំងខ្សោយ ហើយបានសេនាសនៈដែលខុសប្រក្រតី ឬខុសនឹងជំងឺ ដែលកាលបើលោកនៅក្នុងសេនាសនៈនោះ តែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគល់សេនាសនៈនោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយនៅក្នុងសេនាសនៈជាទីសប្បាយដែលជារបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ទោះបីបានសេនាសនៈដ៏ល្អ ក៏មិនទទួលព្រម ដោយគិតថា «សេនាសនៈដ៏សម្រិតសម្រាំង ឈ្មោះថាជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ» ឬមួយព្រោះខ្លួនជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន តែងបានសេនាសនៈដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន ដូចជាល្អាង មណ្ឌប និងប្រាសាទកំពូលជាដើម ភិក្ខុនោះក៏ប្រគេនសេនាសនៈទាំងនោះដល់ព្រះថេរៈដែលបួសយូរជាដើម ដូចជាចីវរជាដើមដែរ ហើយនៅក្នុងកន្លែងណាមួយ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยํ คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน เตเลน อตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ยํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตเลน เภสชฺชํ กตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ, โส ตํ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตาทีนํ ทตฺวา เตสํ อาภตเกน เยน เกนจิ เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีตกํ, เอกสฺมึ จตุมธุรํ ฐเปตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน ‘‘สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อิทํ มุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ, ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา, ตตฺถ เต ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโย’’ติ (มหาว. ๑๒๘) วจนํ อนุสฺสรนฺโต จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានថ្នាំសៅហ្មងក្តី សម្រិតសម្រាំងក្តី ក៏សន្តោសដោយថ្នាំនោះឯង មិនប្រាថ្នាថ្នាំដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុដែលត្រូវការប្រេង តែបានទឹកអំពៅស្ករ ភិក្ខុនោះបានរបស់ណា ក៏ប្រគល់របស់នោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទទួលយកប្រេងពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះមកធ្វើជាថ្នាំ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន តែងបានថ្នាំដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន មានប្រេង ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅស្ករជាដើម ភិក្ខុនោះក៏ប្រគេនថ្នាំនោះដល់ព្រះថេរៈដែលបួសយូរជាដើម ដូចជាចីវរជាដើមដែរ ហើយធ្វើការព្យាបាលដោយថ្នាំណាមួយដែលលោកទាំងនោះនាំមកឲ្យ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល។ ចំណែកភិក្ខុណា កាលបើគេដាក់ផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រក្នុងភាជន៍មួយ ដាក់ចតុរធូរក្នុងភាជន៍មួយ ហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកទទួលយកតាមដែលប្រាថ្នាចុះ» ភិក្ខុនោះគិតថា «ប្រសិនបើជំងឺរបស់អាត្មាអញនឹងស្ងប់រម្ងាប់ដោយថ្នាំណាមួយក្នុងចំណោមថ្នាំទាំងពីរនេះ ផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រនេះឯង ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់សរសើរហើយ» កាលរលឹកឃើញនូវព្រះពុទ្ធដីកាថា «ការបួសអាស្រ័យនឹងទឹកមូត្រស្អុយជាថ្នាំ ក្នុងសាសនានោះ អ្នកត្រូវធ្វើសេចក្តីព្យាយាមអស់មួយជីវិត» ដូច្នេះ ក៏បដិសេធចតុរធូរ ហើយធ្វើការព្យាបាលដោយផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រ ក៏ជាអ្នកសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែង នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។

โส เอวํปเภโท สพฺโพปิ สนฺโตโส สนฺตุฏฺฐีติ ปวุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถโต อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส’’ติ. ตสฺสา สนฺตุฏฺฐิยา สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อานิสํสวิภาวนวเสน ตปฺปฏิปกฺขสฺส อตฺริจฺฉตาทิเภทสฺส อิจฺฉาจารสฺส อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา สนฺตุฏฺฐิกถา. อิโต ปราสุปิ กถาสุ เอเสว นโย. วิเสสมตฺตเมว วกฺขาม.

សេចក្តីសន្តោសទាំងអស់ដែលមានការបែងចែកយ៉ាងនេះ ហៅថា សន្តុដ្ឋី (សេចក្តីត្រេកអរតាមមានតាមបាន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយអត្ថ គឺសេចក្តីសន្តោសក្នុងបច្ច័យតាមមានតាមបាន»។ ធម៌ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវអានិសង្ស ព្រមទាំងវិធីមានការបង្ហាញជាដើម នៃសេចក្តីសន្តោសនោះ និងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវទោសនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ដែលមានការបែងចែកជាសេចក្តីប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើម ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីសន្តោសនោះ ឈ្មោះថា សន្តុដ្ឋីកថា (ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីសន្តោស)។ ទោះបីក្នុងធម៌ទេសនាទាំងឡាយដទៃទៀតអំពីនេះទៅ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ យើងនឹងពោលតែសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។

ปวิเวกกถาติ เอตฺถ กายวิเวโก, จิตฺตวิเวโก, อุปธิวิเวโกติ ตโย วิเวกา. เตสุ เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ[Pg.279], เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก อภิกฺกมติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ, เอโก วิหรติ, เอวํ สพฺพิริยาปเถสุ สพฺพกิจฺเจสุ คณสงฺคณิกํ ปหาย วิวิตฺตวาโส กายวิเวโก นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปน จิตฺตวิเวโก นาม. นิพฺพานํ อุปธิวิเวโก นาม. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๕๗). วิเวโกเยว ปวิเวโก, ปวิเวเก ปฏิสํยุตฺตา กถา ปวิเวกกถา.

ក្នុងពាក្យថា បវិវេកកថា នេះ មានវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់) ៣ យ៉ាង គឺ កាយវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់កាយ) ចិត្តវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់ចិត្ត) ឧបធិវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់កិលេស ឬឧបធិ)។ ក្នុងវិវេកទាំងនោះ ការលះបង់នូវការច្របូកច្របល់ដោយពួកក្រុម ហើយរស់នៅក្នុងទីស្ងាត់តែម្នាក់ឯង ក្នុងគ្រប់ឥរិយាបថ និងគ្រប់កិច្ចការទាំងអស់ គឺ ដើរម្នាក់ឯង ឈរម្នាក់ឯង អង្គុយម្នាក់ឯង ដេកម្នាក់ឯង ចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាតម្នាក់ឯង ត្រឡប់មកវិញម្នាក់ឯង ដើរទៅមុខម្នាក់ឯង អធិដ្ឋានចង្ក្រមម្នាក់ឯង ត្រេចទៅម្នាក់ឯង រស់នៅម្នាក់ឯង យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា កាយវិវេក។ ចំណែកឯសមាបត្តិ ៨ ឈ្មោះថា ចិត្តវិវេក។ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ឧបធិវិវេក។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា «កាយវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានកាយស្ងាត់ហើយ ត្រេកអរក្នុងនេក្ខម្មៈ ចិត្តវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានចិត្តបរិសុទ្ធ ដល់នូវសេចក្តីផូរផង់យ៉ាងក្រៃលែង ឧបធិវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនមានឧបធិ ដល់នូវធម៌ដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង (គឺព្រះនិព្វាន)»។ វិវេកនោះឯង ឈ្មោះថា បវិវេក, ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងបវិវេក ឈ្មោះថា បវិវេកកថា។

อสํสคฺคกถาติ เอตฺถ สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลปนสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโคติ ปญฺจ สํสคฺคา. เตสุ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สุณาติ ‘‘อมุกสฺมึ ฐาเน คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ, โส ตํ สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ, น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, เอวํ วิสภาคารมฺมณสฺสวเนน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว สวนสํสคฺโค นาม. น เหว โข ภิกฺขุ สุณาติ, อปิจ โข สามํ ปสฺสติ อิตฺถึ อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ, โส ตํ ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ, น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, เอวํ วิสภาคารมฺมณทสฺสเนน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ทิสฺวา ปน อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปวเสน อุปฺปนฺโน กิเลสสนฺถโว สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. สญฺชคฺฆนาทิปิ เอเตเนว สงฺคยฺหติ. อตฺตโน ปน สนฺตกํ ยํ กิญฺจิ มาตุคามสฺส ทตฺวา อทตฺวา วา เตน ทินฺนสฺส วนภงฺคินิยาทิโน ปริโภควเสน อุปฺปนฺโน กิเลสสนฺถโว สมฺโภคสํสคฺโค นาม. มาตุคามสฺส หตฺถคฺคาหาทิวเสน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว กายสํสคฺโค นาม.

ក្នុងពាក្យថា អសំសគ្គកថា នេះ មានការច្របូកច្របល់ (សំសគ្គ) ៥ យ៉ាង គឺ សវនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការឮ) ទស្សនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការឃើញ) សមុល្លបនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការជជែកគ្នា) សម្ភោគសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការប្រើប្រាស់រួមគ្នា) កាយសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការប៉ះពាល់កាយ)។ ក្នុងសំសគ្គទាំងនោះ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ ឮថា «ក្នុងកន្លែងឯណោះ ក្នុងស្រុក ឬនិគមឯណោះ មានស្ត្រីម្នាក់មានរូបល្អ គួររំលែកភ្នែកមើល គួរឲ្យជ្រះថ្លា ប្រកបដោយសម្បុរស្បែកដ៏ល្អក្រៃលែង» ភិក្ខុនោះលុះឮពាក្យនោះហើយ ក៏ស្រុតចុះ ធ្លាក់ចុះ មិនអាចរក្សាព្រហ្មចរិយធម៌ទុកបាន ក៏ពោលលាសិក្ខា ត្រឡប់មកកាន់ភេទថោកទាប (គ្រហស្ថ) វិញ ការសន្សំកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះការឮអារម្មណ៍ដែលជាសត្រូវ (វិសភាគារម្មណ៍) យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សវនសំសគ្គ។ ភិក្ខុមិនមែនគ្រាន់តែឮប៉ុណ្ណោះទេ តែបានឃើញស្ត្រីដែលមានរូបល្អ គួររំលែកភ្នែកមើល គួរឲ្យជ្រះថ្លា ប្រកបដោយសម្បុរស្បែកដ៏ល្អក្រៃលែងនោះដោយខ្លួនឯង ភិក្ខុនោះលុះឃើញនាងហើយ ក៏ស្រុតចុះ ធ្លាក់ចុះ មិនអាចរក្សាព្រហ្មចរិយធម៌ទុកបាន ក៏ពោលលាសិក្ខា ត្រឡប់មកកាន់ភេទថោកទាបវិញ ការសន្សំកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះការឃើញអារម្មណ៍ដែលជាសត្រូវ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ទស្សនសំសគ្គ។ លុះឃើញហើយ ក៏កើតការសន្សំកិលេសឡើងដោយអំណាចនៃការនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាទៅវិញទៅមក នេះឈ្មោះថា សមុល្លបនសំសគ្គ។ សូម្បីតែការសើចក្អាកក្អាយជាដើម ក៏រួមបញ្ចូលក្នុងសមុល្លបនសំសគ្គនេះដែរ។ ការកើតឡើងនូវការសន្សំកិលេស ដោយអំណាចនៃការប្រើប្រាស់របស់របរដែលខ្លួនប្រគល់ឲ្យក្តី មិនបានប្រគល់ឲ្យក្តី ដល់មាតុកាម ឬរបស់របរដែលមាតុកាមនោះប្រគេន មានផ្កាឈើជាដើម នេះឈ្មោះថា សម្ភោគសំសគ្គ។ ការកើតឡើងនូវការសន្សំកិលេស ដោយអំណាចនៃការចាប់ដៃជាដើមរបស់មាតុកាម នេះឈ្មោះថា កាយសំសគ្គ។

โยปิ เจส ‘‘คิหีหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน สหโสกี สหนนฺที สุขิเตสุ สุขิโต ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา โว โยคํ อาปชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓; มหานิ. ๑๖๔) เอวํ [Pg.280] วุตฺโต อนนุโลมิโก คิหิสํสคฺโค นาม, โย จ สพฺรหฺมจารีหิปิ กิเลสุปฺปตฺติเหตุภูโต สํสคฺโค, ตํ สพฺพํ ปหาย ยฺวายํ สํสาเร ถิรตรํ สํเวคสงฺขาเรสุ ติพฺพํ ภยสญฺญํ สรีเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ สพฺพากุสเลสุ ชิคุจฺฉาปุพฺพงฺคมํ หิโรตฺตปฺปํ สพฺพกิริยาสุ สติสมฺปชญฺญนฺติ สพฺพํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา กมลทเล ชลพินฺทุ วิย สพฺพตฺถ อลคฺคภาโว, อยํ สพฺพสํสคฺคปฺปฏิปกฺขตาย อสํสคฺโค, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา อสํสคฺคกถา.

ម្យ៉ាងទៀត ការច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថដែលមិនសមគួរ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ភិក្ខុជាអ្នកច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថ ដោយការច្របូកច្របល់ដែលមិនសមគួរ មានសេចក្តីសោកសៅរួមគ្នា មានសេចក្តីរីករាយរួមគ្នា កាលគេមានសុខ ក៏សុខជាមួយ កាលគេមានទុក្ខ ក៏ទុក្ខជាមួយ កាលកិច្ចការដែលគួរធ្វើកើតឡើង ក៏យកខ្លួនទៅខ្វល់ខ្វាយជួយចាត់ចែង» នេះឈ្មោះថា គិហិសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថ) ដែលមិនសមគួរ និងការច្របូកច្របល់សូម្បីតែនឹងសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតកិលេស ភិក្ខុលះបង់នូវការច្របូកច្របល់ទាំងអស់នោះហើយ តាំងទុកនូវធម៌ទាំងឡាយមាន សេចក្តីសង្វេគដ៏មាំមួនក្នុងសង្សារ សេចក្តីសំគាល់ថាជាភ័យយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ សេចក្តីសំគាល់ថាមិនស្អាតក្នុងរាងកាយ សេចក្តីខ្ពើមរអើមជាប្រធានក្នុងអកុសលធម៌ទាំងពួង សេចក្តីខ្មាសបាបនិងខ្លាចបាប និងសតិសម្បជញ្ញៈក្នុងគ្រប់សកម្មភាពទាំងអស់ ហើយជាអ្នកមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងទីទាំងពួង ដូចជាតំណក់ទឹកនៅលើស្លឹកឈូក នេះឈ្មោះថា អសំសគ្គៈ (ការមិនច្របូកច្របល់) ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងការច្របូកច្របល់ទាំងអស់ ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងអសំសគ្គៈនោះ ឈ្មោះថា អសំសគ្គកថា។

วีริยารมฺภกถาติ เอตฺถ วีรสฺส ภาโว, กมฺมนฺติ วา วีริยํ, วิธินา อีเรตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา วีริยํ, วีริยญฺจ ตํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย, กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย อารภนํ วีริยารมฺโภ. สฺวายํ กายิโก, เจตสิโก จาติ ทุวิโธ, อารมฺภธาตุ, นิกฺกมธาตุ, ปรกฺกมธาตุ, จาติ ติวิโธ, สมฺมปฺปธานวเสน จตุพฺพิโธ. โส สพฺโพปิ โย ภิกฺขุ คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ฐาเน อุปฺปนฺนํ นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนํ สยนํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ตตฺถ ตตฺเถว อชปเทน ทณฺเฑน กณฺหสปฺปํ อุปฺปีเฬตฺวา คณฺหนฺโต วิย ติขิเณน อสินา อมิตฺตํ คีวาย ปหรนฺโต วิย สีสํ อุกฺขิปิตุํ อทตฺวา วีริยพเลน นิคฺคณฺหาติ, ตสฺเสวํ วีริยารมฺโภ อารทฺธวีริยสฺส วเสน เวทิตพฺโพ, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา วีริยารมฺภกถา.

ក្នុងពាក្យថា វីរិយារម្ភកថា នេះ ភាពនៃបុគ្គលក្លាហាន ឬការងាររបស់បុគ្គលក្លាហាន ឈ្មោះថា វីrិយៈ (សេចក្តីព្យាយាម) មួយវិញទៀត ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយឧបាយ ឈ្មោះថា វីរិយៈ។ ការប្រារព្ធនូវសេចក្តីព្យាយាមនោះ ដើម្បីលះបង់អកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដើម្បីញ៉ាំងកុសលធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច ឈ្មោះថា វីរិយារម្ភៈ (ការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាម)។ វីរិយារម្ភៈនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ វីរិយៈផ្លូវកាយ និងវីរិយៈផ្លូវចិត្ត, មាន ៣ យ៉ាង គឺ អារម្ភធាតុ (ធាតុផ្តើមព្យាយាម) និក្កមធាតុ (ធាតុចេញចាកសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) បរក្កមធាតុ (ធាតុឈានទៅមុខ) និងមាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសម្មប្បធាន។ វីរិយារម្ភៈទាំងអស់នោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមប្រារព្ធហើយ គឺភិក្ខុណា មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលដើរ ឈានទៅដល់ការឈរបានឡើយ មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលឈរ ឈានទៅដល់ការអង្គុយបានឡើយ មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលអង្គុយ ឈានទៅដល់ការដេកបានឡើយ ភិក្ខុនោះតែងសង្កត់សង្កិនកិលេសនោះក្នុងឥរិយាបថនោះៗឯង ដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសងើបក្បាលឡើងបាន ដូចជាបុគ្គលយកឈើច្រត់ជើងពពែ សង្កត់កពស់វែកដ៏ធំហើយចាប់យក ឬដូចជាបុគ្គលកាប់កសត្រូវដោយដាវដ៏មុតស្រួច យ៉ាងនោះឯង ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងវីរិយារម្ភៈនោះ ឈ្មោះថា វីរិយារម្ភកថា។

สีลกถาติอาทีสุ ทุวิธํ สีลํ โลกิยํ โลกุตฺตรญฺจ. ตตฺถ โลกิยํ ปาติโมกฺขสํวราทิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. โลกุตฺตรํ มคฺคสีลํ ผลสีลญฺจ. ตถา สมาธิปิ. วิปสฺสนาย ปาทกภูตา สห อุปจาเรน อฏฺฐ สมาปตฺติโย โลกิโย สมาธิ, มคฺคสมฺปยุตฺโต ปเนตฺถ โลกุตฺตโร สมาธิ นาม. ตถา ปญฺญาปิ. โลกิยา สุตมยา, จินฺตามยา, ฌานสมฺปยุตฺตา, วิปสฺสนาญาณญฺจ. วิเสสโต ปเนตฺถ วิปสฺสนาปญฺญา คเหตพฺพา. โลกุตฺตรา มคฺคปญฺญา ผลปญฺญา จ. วิมุตฺติ อริยผลวิมุตฺติ นิพฺพานญฺจ. อปเร ปน ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวิมุตฺตีนมฺปิ วเสเนตฺถ อตฺถํ สํวณฺเณนฺติ. วิมุตฺติญาณทสฺสนมฺปิ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อิติ อิเมสํ สีลาทีนํ สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อเนกาการโวการอานิสํสวิภาวนวเสน เจว ตปฺปฏิปกฺขานํ ทุสฺสีลฺยาทีนํ อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา วา สีลาทิกถา นาม.

ក្នុងពាក្យថា សីលកថា ជាដើមនោះ សីលមាន ២ យ៉ាង គឺលោកិយសីល និងលោកុត្តរសីល។ ក្នុងសីលទាំងនោះ លោកិយសីល បានដល់ចតុបារិសុទ្ធិសីល មានបាតិមោក្ខសំវរសីលជាដើម។ លោកុត្តរសីល បានដល់មគ្គសីល និងផលសីល។ សូម្បីសមាធិក៏ដូច្នោះដែរ។ សមាបត្តិ ៨ ជាមួយនិងឧបចារសមាធិ ដែលជាបាទដ្ឋាននៃវិបស្សនា ឈ្មោះថាលោកិយសមាធិ ចំណែកឯសមាធិដែលប្រកបដោយមគ្គក្នុងលោកុត្តរធម៌នេះ ឈ្មោះថាលោកុត្តរសមាធិ។ សូម្បីបញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ។ លោកិយបញ្ញា បានដល់សុតាមយបញ្ញា ចិន្តាមយបញ្ញា បញ្ញាដែលប្រកបដោយឈាន និងវិបស្សនាញាណ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកវិបស្សនាបញ្ញាជាពិសេស។ លោកុត្តរបញ្ញា បានដល់មគ្គបញ្ញា និងផលបញ្ញា។ វិមុត្តិ បានដល់អរិយផលវិមុត្តិ និងព្រះនិព្វាន។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត សម្តែងសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃតទង្គវិមុត្តិ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ និងសមុច្ឆេទវិមុត្តិផងដែរ។ សូម្បីវិមុត្តិញាណទស្សនៈ ក៏បានដល់បច្ចវេក្ខណញាណ ១៩ ប្រការ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌មានសីលជាដើមទាំងនេះ ព្រមទាំងការសម្តែងនូវវិធីមានការបង្ហាញជាដើម ដោយអំណាចនៃការបំភ្លឺនូវអានិសង្សដ៏មានប្រការច្រើនប្លែកៗគ្នាផង ដោយអំណាចនៃការបំភ្លឺនូវទោសនៃសេចក្តីទ្រុស្តសីលជាដើម ដែលជាបដិបក្ខនឹងធម៌ទាំងនោះផង ឈ្មោះថា សីលកថា ជាដើម ឬថា កថាដែលទាក់ទងនឹងធម៌មានសីលជាដើមនោះ។

เอตฺถ [Pg.281] จ ‘‘อตฺตนา จ อปฺปิจฺโฉ โหติ, อปฺปิจฺฉ กถญฺจ ปเรสํ กตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๒; อ. นิ. ๑๐.๗๐) ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๔๔; จูฬนิ. ขคฺควิสาณปุจฺฉานิทฺเทโส ๑๒๘) จ อาทิวจนโต สยญฺจ อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคเตน ปเรสมฺปิ ตทตฺถาย หิตชฺฌาสเยน ปวตฺเตตพฺพา ตถารูปี กถา. ยา อิธ อภิสลฺเลขิกาทิภาเวน วิเสเสตฺวา วุตฺตา อปฺปิจฺฉกถาทีติ เวทิตพฺพา. การกสฺเสว หิ กถา วิเสสโต อธิปฺเปตตฺถสาธินี. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, เมฆิย, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ…เป… อกสิรลาภี’’ติ (อ. นิ. ๙.๓).

ក្នុងសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកជាដើមថា «ខ្លួនឯងជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចផង ជាអ្នកនិយាយសេចក្តីកថាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាតិចដល់បុគ្គលដទៃផង» និងថា «ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបានផង ជាអ្នកពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបានផង» ដូច្នេះ កថាដែលមានសភាពបែបនោះ គឺបុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើមដោយខ្លួនឯងផង មានអធ្យាស្រ័យប្រាថ្នាប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃដើម្បីប្រយោជន៍នោះផង គប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ កថាណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកជាពិសេសក្នុងទីនេះ ដោយភាពជាអភិសល្លេខិកកថាជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាអប្បិច្ឆកថា (កថាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ ព្រោះថាកថារបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើពិតប្រាកដ ទើបសម្រេចប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាទុកជាពិសេស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្ត គប្បីសង្ឃឹមសេចក្តីនេះបាន...ល... ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក» ដូច្នេះ។

เอวรูปิยาติ อีทิสาย ยถาวุตฺตาย. นิกามลาภีติ ยถิจฺฉิตลาภี ยถารุจิลาภี, สพฺพกาลํ อิมํ กถํ โสตุํ วิจาเรตุญฺจ ยถาสุขํ ลภนฺโต. อกิจฺฉลาภีติ นิทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี.

ពាក្យថា ឯវរូបិយា បានដល់ ដែលមានសភាពបែបនេះ ដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា និកាមលាភី បានដល់ បានតាមប្រាថ្នា បានតាមពេញចិត្ត គឺបានស្តាប់ និងបានពិចារណានូវកថានេះគ្រប់ពេលវេលា តាមសេចក្តីសប្បាយ។ ពាក្យថា អកិច្ឆលាភី បានដល់ បានដោយមិនលំបាក (គ្មានទុក្ខ)។ ពាក្យថា អកសិរលាភី បានដល់ បានយ៉ាងច្រើន (បានដោយងាយស្រួល)។

อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานายาติ อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลานํ ปาปธมฺมานํ ปชหนตฺถาย. กุสลานํ ธมฺมานนฺติ กุจฺฉิตานํ สลนาทิอตฺเถน อนวชฺชฏฺเฐน จ กุสลานํ สหวิปสฺสนานํ มคฺคผลธมฺมานํ. อุปสมฺปทายาติ สมฺปาทนาย อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาทนาย. ถามวาติ อุสฺโสฬฺหิสงฺขาเตน วีริยถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม อสิถิลวีริโย. อนิกฺขิตฺตธุโรติ อโนโรหิตธุโร อโนสกฺกวีริโย.

ពាក្យថា អារទ្ធវីរិយោ បានដល់ អ្នកមានព្យាយាមដែលប្រកបខ្ជាប់ខ្ជួនហើយ។ ពាក្យថា អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវបាបធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាអកុសល ដោយអត្ថថាជាធម៌កើតឡើងអំពីសេចក្តីមិនឈ្លាសវៃ។ ពាក្យថា កុសលានំ ធម្មានំ បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាកុសល ដែលប្រកបដោយវិបស្សនា គឺមគ្គនិងផល ដោយអត្ថថាជាធម៌ញ៉ាំងធម៌ដ៏លាមកឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ និងដោយអត្ថថាជាធម៌មិនមានទោស។ ពាក្យថា ឧបសម្បទាយ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះឲ្យសម្រេច គឺដើម្បីឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ថាមវា បានដល់ អ្នកប្រកបដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម ពោលគឺសេចក្តីខ្នះខ្នែង។ ពាក្យថា ទឡ្ហបរាក្កមោ បានដល់ អ្នកមានការបោះជំហានទៅមុខយ៉ាងមាំមួន គឺមានព្យាយាមមិនធូរថយ។ ពាក្យថា អនិក្ខិត្តធុរោ បានដល់ អ្នកមិនដាក់ធុរៈចុះ គឺមានព្យាយាមមិនរួញរា។

ปญฺญวาติ วิปสฺสนาปญฺญาย ปญฺญวา. อุทยตฺถคามินิยาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติยา. อริยายาติ วิกฺขมฺภนวเสน กิเลเสหิ อารกา ทูเร ฐิตาย นิทฺโทสาย. นิพฺเพธิกายาติ นิพฺเพธภาคิยาย. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส เขปนโต ‘‘ทุกฺขกฺขโย’’ติ ลทฺธนามํ อริยมคฺคํ สมฺมา เหตุนา นเยน คจฺฉนฺติยา. อิเมสุ จ ปน ปญฺจสุ ธมฺเมสุ สีลํ วีริยํ ปญฺญา จ โยคิโน อชฺฌตฺติกํ องฺคํ, อิตรทฺวยํ พาหิรํ องฺคํ. ตตฺถาปิ กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสเยเนว เสสํ จตุพฺพิธํ อิชฺฌติ, กลฺยาณมิตฺตสฺเสเวตฺถ พหุการตํ ทสฺเสนฺโต สตฺถา ‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, เมฆิย, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺข’’นฺติอาทินา เทสนํ วฑฺเฒสิ. ตตฺถ ปาฏิกงฺขนฺติ เอกํเสน อิจฺฉิตพฺพํ, อวสฺสํภาวีติ อตฺโถ. ยนฺติ กิริยาปรามสนํ[Pg.282]. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สีลวา ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ ยเทตํ กลฺยาณมิตฺตสฺส ภิกฺขุโน สีลวนฺตตาย ภวนํ สีลสมฺปนฺนตฺตํ, ตสฺส ภิกฺขุโน สีลสมฺปนฺนตฺตา เอตํ ตสฺส ปาฏิกงฺขํ, อวสฺสํภาวี เอกํเสเนว ตสฺส ตตฺถ นิโยชนโตติ อธิปฺปาโย. ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា បញ្ញវា បានដល់ អ្នកមានបញ្ញាដោយវិបស្សនាបញ្ញា។ ពាក្យថា ឧទយត្ថគាមិនិយា បានដល់ បញ្ញាដែលចាក់ធ្លុះនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥។ ពាក្យថា អរិយាយ បានដល់ បញ្ញាដ៏ប្រសើរ គឺមិនមានទោស ស្ថិតនៅឆ្ងាយអំពីកិលេសទាំងឡាយដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនទុក។ ពាក្យថា និព្វេធិកាយ បានដល់ បញ្ញាដែលជាចំណែកនៃការទម្លាយកិលេស។ ពាក្យថា សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា បានដល់ បញ្ញាដែលនាំទៅរកការអស់ទៅនៃទុក្ខដោយត្រឹមត្រូវ គឺនាំទៅកាន់អរិយមគ្គដែលបានឈ្មោះថា «ការអស់ទៅនៃទុក្ខ» ព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវវដ្តទុក្ខ ដោយហេតុនិងន័យដ៏សមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះ សីល ព្យាយាម និងបញ្ញា ជាអង្គខាងក្នុងរបស់យោគីបុគ្គល ចំណែកឯធម៌ ២ ក្រៅពីនេះ (កល្យាណមិត្ត និងកថា) ជាអង្គខាងក្រៅ។ សូម្បីក្នុងអង្គទាំងនោះ ធម៌ ៤ យ៉ាងដែលនៅសល់ ក៏រមែងសម្រេចបានដោយសារការអាស្រ័យកល្យាណមិត្តប៉ុណ្ណោះ ព្រះសាស្តាកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានឧបការៈច្រើននៃកល្យាណមិត្តក្នុងទីនេះ ទើបទ្រង់សម្តែងពង្រីកសេចក្តីផ្តើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្ត គប្បីសង្ឃឹមសេចក្តីនេះបាន» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា បាដិកង្ខំ សេចក្តីថា គប្បីប្រាថ្នាដោយចំណែកមួយ គឺមានន័យថា មិនអាចខ្វះបាន (ត្រូវតែមានជាប្រាកដ)។ ពាក្យថា យំ ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងពាក្យថា «នឹងជាអ្នកមានសីល» នេះ ការដែលភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្តជាអ្នកមានសីល គឺការបរិបូណ៌ដោយសីលណា ការបរិបូណ៌ដោយសីលនោះ របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាជាសេចក្តីដែលភិក្ខុនោះគប្បីសង្ឃឹមបាន គឺមិនអាចខ្វះបាន ដោយការដឹកនាំភិក្ខុនោះឲ្យតម្កល់នៅក្នុងសីលនោះដោយពិតប្រាកដ នេះជាអធិប្បាយ។ សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា «ជាអ្នកសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខសំវរៈហើយរស់នៅ» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

เอวํ ภควา สเทวเก โลเก อุตฺตมกลฺยาณมิตฺตสงฺขาตสฺส อตฺตโน วจนํ อนาทิยิตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา ตาทิสํ วิปฺปการํ ปตฺตสฺส อายสฺมโต เมฆิยสฺส กลฺยาณมิตฺตตาทินา สกลํ สาสนสมฺปทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิสฺส ตตฺถ อาทรชาตสฺส ปุพฺเพ เยหิ กามวิตกฺกาทีหิ อุปทฺทุตตฺตา กมฺมฏฺฐานํ น สมฺปชฺชติ, ตสฺส เตสํ อุชุวิปจฺจนีกภูตตฺตา จ ภาวนานยํ ปกาเสตฺวา ตโต ปรํ อรหตฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘เตน จ ปน, เมฆิย, ภิกฺขุนา อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาย จตฺตาโร ธมฺมา อุตฺตริ ภาเวตพฺพา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตนาติ เอวํ กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสเยน ยถาวุตฺตสีลาทิคุณสมนฺนาคเตน. เตเนวาห ‘‘อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐายา’’ติ. อุตฺตรีติ อารทฺธตรุณวิปสฺสนสฺส ราคาทิปริสฺสยา เจ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ วิโสธนตฺถํ ตโต อุทฺธํ จตฺตาโร ธมฺมา ภาเวตพฺพา อุปฺปาเทตพฺพา วฑฺเฒตพฺพา จ.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញនូវសាសនសម្បត្តិទាំងអស់ មានភាពជាកល្យាណមិត្តជាដើម ដល់ព្រះមេឃិយត្ថេរ ដែលមិនបានធ្វើតាមព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះអង្គ ដែលជាកំពូលកល្យាណមិត្តក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ហើយបានចូលទៅកាន់ព្រៃនោះ រហូតដល់ជួបប្រទះនឹងសេចក្តីក្តៅក្រហាយបែបនោះរួចហើយ ឥឡូវនេះ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រកាសនូវវិធីចម្រើនភាវនា ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាបដិបក្ខផ្ទាល់ចំពោះកាមវិតក្កៈជាដើម ដែលធ្លាប់បៀតបៀនព្រះថេរៈនោះកាលពីមុន រហូតធ្វើឲ្យកម្មដ្ឋានមិនសម្រេច ហើយទ្រង់មានព្រះហឫទ័យអាណិតអាសូរ ទើបទ្រង់ប្រាប់នូវកម្មដ្ឋានដើម្បីសម្រេចព្រះអរហត្តតទៅទៀត ដោយត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ មួយវិញទៀត ភិក្ខុនោះកាលបើបានតម្កល់នៅក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះហើយ គប្បីចម្រើនធម៌ ៤ យ៉ាងឲ្យក្រៃលែងឡើងទៅ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា តេន សេចក្តីថា ដោយភិក្ខុអ្នកអាស្រ័យកល្យាណមិត្ត ហើយប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម ដូចដែលបានពោលមកហើយនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «កាលបើបានតម្កល់នៅក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះហើយ»។ ពាក្យថា ឧត្តរិ សេចក្តីថា ប្រសិនបើមានអន្តរាយមានរាគៈជាដើមកើតឡើង ដល់ភិក្ខុអ្នកចាប់ផ្តើមចម្រើនតរុណវិបស្សនា (វិបស្សនាខ្ចី) គប្បីចម្រើន គប្បីឲ្យកើតឡើង និងគប្បីធ្វើឲ្យចម្រើននូវធម៌ ៤ យ៉ាងខាងលើនោះ ដើម្បីជម្រះអន្តរាយទាំងនោះឲ្យស្អាត។

อสุภาติ เอกาทสสุ อสุภกมฺมฏฺฐาเนสุ ยถารหํ ยตฺถ กตฺถจิ อสุภภาวนา. ราคสฺส ปหานายาติ กามราคสฺส ปชหนตฺถาย. อยมตฺโถ สาลิลาวโกปมาย วิภาเวตพฺโพ. เอวํภูตํ ภาวนาวิธึ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายา’’ติ. เมตฺตาติ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ. พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนสฺส โกปสฺส ปชหนตฺถาย. อานาปานสฺสตีติ โสฬสวตฺถุกา อานาปานสฺสติ. วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนานํ วิตกฺกานํ ปจฺเฉทนตฺถาย. อสฺมิมานสมุคฺฆาตายาติ ‘‘อสฺมี’’ติ อุปฺปชฺชนกสฺส นววิธสฺส มานสฺส สมุจฺเฉทนตฺถาย.

ពាក្យថា អសុភា បានដល់ ការចម្រើនអសុភកម្មដ្ឋានណាមួយតាមសមគួរ ក្នុងអសុភកម្មដ្ឋានទាំង ១១ យ៉ាង។ ពាក្យថា រាគស្ស បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវកាមរាគៈ។ សេចក្តីនេះ គប្បីបំភ្លឺដោយឧបមាដូចជាអ្នកច្រូតស្រូវ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវិធីចម្រើនភាវនាដែលមានសភាពបែបនេះ ទើបត្រាស់ថា «គប្បីចម្រើនអសុភ ដើម្បីលះបង់រាគៈ»។ ពាក្យថា មេត្តា បានដល់ មេត្តាកម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា ព្យាបាទស្ស បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវកំហឹងដែលកើតឡើង តាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា អានាបានស្សតិ បានដល់ អានាបានស្សតិដែលមានវត្ថុ ១៦។ ពាក្យថា វិតក្កុបច្ឆេទាយ បានដល់ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវវិតក្កៈទាំងឡាយដែលកើតឡើង តាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយ បានដល់ ដើម្បីដកចោលនូវមានះ ៩ ប្រការ ដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ថា «ខ្លួនយើងមាន»។

อนิจฺจสญฺญิโนติ หุตฺวา อภาวโต อุทยพฺพยวนฺตโต ปภงฺคุโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต จ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๗; จูฬนิ. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๖) ปวตฺตอนิจฺจานุปสฺสนาวเสน [Pg.283] อนิจฺจสญฺญิโน. อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตีติ อสารกโต อวสวตฺตนโต ปรโต ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต จ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๙; จูฬนิ. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๖) เอวํ ปวตฺตอนตฺตานุปสฺสนาสงฺขาตา อนตฺตสญฺญา จิตฺเต สณฺฐหติ อติทฬฺหํ ปติฏฺฐหติ. อนิจฺจลกฺขเณ หิ ทิฏฺเฐ อนตฺตลกฺขณํ ทิฏฺฐเมว โหติ. ตีสุ ลกฺขเณสุ หิ เอกสฺมึ ทิฏฺเฐ อิตรทฺวยํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจสญฺญิโน, เมฆิย, อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตี’’ติ. อนตฺตลกฺขเณ สุทิฏฺเฐ ‘‘อสฺมี’’ติ อุปฺปชฺชนกมาโน สุปฺปชโหว โหตีติ อาห ‘‘อนตฺตสญฺญี อสฺมิมานสมุคฺฆาตํ ปาปุณาตี’’ติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อปจฺจยปรินิพฺพานํ ปาปุณาติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน อสุภาทิภาวนานโย วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា អនិច្ចសញ្ញិនោ បានដល់ អ្នកមានអនិច្ចសញ្ញា ដោយអំណាចនៃអនិច្ចានុបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «សង្ខារទាំងពួងមិនទៀង» ព្រោះអត្ថថាមានហើយត្រឡប់ជាគ្មានវិញ ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ព្រោះមានការបែកធ្លាយ ព្រោះជាធម៌បណ្តោះអាសន្ន និងព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់។ ពាក្យថា អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតិ សេចក្តីថា អនត្តសញ្ញា ពោលគឺអនត្តានុបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «ធម៌ទាំងពួងជាអនត្តា» ព្រោះអត្ថថាមិនមានខ្លឹមសារ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច ព្រោះជាជារបស់ដទៃ ព្រោះជារបស់ទទេ ព្រោះជារបស់សូន្យ និងព្រោះជារបស់ទទេស្អាត រមែងតម្កល់នៅ គឺតម្កល់នៅយ៉ាងមាំមួនក្នុងចិត្ត។ ព្រោះថាកាលបើបុគ្គលឃើញអនិច្ចលក្ខណៈហើយ អនត្តលក្ខណៈក៏ឈ្មោះថាជាបុគ្គលឃើញហើយដូចគ្នា។ ព្រោះថាក្នុងលក្ខណៈទាំង ៣ យ៉ាងនេះ កាលបើឃើញលក្ខណៈណាមួយហើយ លក្ខណៈ ២ ទៀត ក៏ឈ្មោះថាឃើញហើយដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលមេឃិយៈ កាលបើភិក្ខុមានអនិច្ចសញ្ញាហើយ អនត្តសញ្ញារមែងតម្កល់នៅ»។ កាលបើឃើញអនត្តលក្ខណៈច្បាស់លាស់ហើយ មានះដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ថា «ខ្លួនយើងមាន» ក៏រមែងលះបង់បានដោយងាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «អ្នកមានអនត្តសញ្ញា រមែងដល់នូវការដកចោលនូវអស្មិមានះ»។ ពាក្យថា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្វានំ បានដល់ រមែងដល់នូវព្រះបរិនិព្វានដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង ក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯវិធីចម្រើនភាវនាមានអសុភភាវនាជាដើមដោយពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

เมฆิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមេឃិយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔-๕. นนฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនន្ទកសូត្រជាដើម

๔-๕. จตุตฺเถ อาคมยมาโนติ โอโลกยมาโน, พุทฺโธ สหสา อปวิสิตฺวา ยาว สา กถา นิฏฺฐาติ, ตาว อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทมโวจาติ อิทํ กถาวสานํ อุทิกฺขมาโน’’ติ. อนิจฺจทุกฺขาทิวเสน สพฺพธมฺมสนฺตีรณํ อธิปญฺญาวิปสฺสนาติ อาห ‘‘สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณสฺสา’’ติ. มานสนฺติ ราโคปิ จิตฺตมฺปิ อรหตฺตมฺปิ. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) เอตฺถ ราโค มานสํ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติ (ธ. ส. ๖) เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสโข, กาลํ กยิรา ชเน สุตา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) เอตฺถ อรหตฺตํ. อิธาปิ อรหตฺตเมว อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา’’ติ. อปฺปตฺตํ มานสํ อรหตฺตํ เอเตหีติ อปฺปตฺตมานสา. อิทานิ จิตฺตปริยายเมว มานสสทฺทํ สนฺธายาห ‘‘อรหตฺตํ วา’’ติอาทิ. ปญฺจมํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

៤-៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា អាគមយមានោ បានដល់ ក្រឡេកមើលទៅ គឺមានន័យថា ព្រះពុទ្ធមិនទាន់យាងចូលទៅភ្លាមៗទេ ទ្រង់គង់ឈរចាំរហូតដល់កថានោះចប់សិន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យថា ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ សេចក្តីថា ទ្រង់រង់ចាំការចប់នៃកថានេះ»។ ការពិចារណាធម៌ទាំងពួងដោយអំណាចនៃអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ ជាដើម ឈ្មោះថា អធិបញ្ញាវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃសង្ខារបរិគ្គហវិបស្សនាញាណ»។ ពាក្យថា មានសំ បានដល់ រាគៈខ្លះ ចិត្តខ្លះ ព្រះអរហត្តខ្លះ។ ក្នុងគាថាថា «កិលេសគ្រឿងចងដែលអណ្តែតទៅក្នុងអាកាស គឺរាគៈណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តនេះ» ក្នុងទីនេះ រាគៈ ឈ្មោះថា មានសៈ។ ក្នុងពាក្យថា «ចិត្ត មនោ មានសៈ» ក្នុងទីនេះ ចិត្ត ឈ្មោះថា មានសៈ។ ក្នុងគាថាថា «សេក្ខបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត គប្បីធ្វើមរណកាល ឮមកថា ក្នុងពួកជន» ក្នុងទីនេះ ព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា មានសៈ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកព្រះអរហត្តនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា អប្បត្តមានសា បានដល់ អ្នកមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ ពួកជនដែលមិនទាន់បានសម្រេចមានសៈ គឺព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា អប្បត្តមានសា។ ឥឡូវនេះ លោកសំដៅយកពាក្យថា មានសៈ ដែលជាវចនៈជំនួសចិត្ត ទើបពោលថា «ឬថា ព្រះអរហត្ត» ជាដើម។ សូត្រទី ៥ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

นนฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃនន្ទកសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๖. เสวนาสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសេវនាសូត្រ

๖. ฉฏฺเฐ [Pg.284] ชีวิตสมฺภาราติ ชีวิตปฺปวตฺติยา สมฺภารา ปจฺจยา. สมุทาเนตพฺพาติ สมฺมา ญาเยน อนวชฺชอุญฺฉาจริยาทินา อุทฺธมุทฺธมาเนตพฺพา ปาปุณิตพฺพา. เต ปน สมุทานิตา สมาหตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาหริตพฺพา’’ติ. ทุกฺเขน อุปฺปชฺชนฺตีติ สุลภุปฺปาทา น โหนฺติ. เอเตน โคจรอสปฺปายาทิภาวํ ทสฺเสติ. รตฺติภาคํ วา ทิวสภาคํ วาติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘รตฺติโกฏฺฐาเส วา ทิวสโกฏฺฐาเส วา’’ติ. รตฺตึเยว ปกฺกมิตพฺพํ สมณธมฺมสฺส ตตฺถ อนิปฺผชฺชนโต. สงฺขาปีติ ‘‘ยทตฺถมหํ ปพฺพชิโต, น เมตํ อิธ นิปฺผชฺชติ, จีวราทิ ปน สมุทาคจฺฉติ, นาหํ ตทตฺถํ ปพฺพชิโต, กึ เม อิธ วาเสนา’’ติ ปฏิสงฺขายปิ. เตนาห ‘‘สามญฺญตฺถสฺส ภาวนาปาริปูริอคมนํ ชานิตฺวา’’ติ. อนนฺตรวาเร สงฺขาปีติ สมณธมฺมสฺส นิปฺผชฺชนภาวํ ชานิตฺวา. โส ปุคฺคโล อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพํ, นานุพนฺธิตพฺโพติ ‘‘โส ปุคฺคโล’’ติ ปทสฺส ‘‘นานุพนฺธิตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ยสฺส เยน หิ สมฺพนฺโธ, ทูรฏฺเฐนปิ โส ภวติ. ตํ ปุคฺคลนฺติ โส ปุคฺคโลติ ปจฺจตฺตวจนํ อุปโยควเสน ปริณาเมตฺวา ตํ ปุคฺคลํ อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อตฺถวเสน หิ วิภตฺติปริณาโมติ. อาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ จ กตญฺญุกตเวทิตาย นิโยชนํ. เอวรูโปติ ยํ นิสฺสาย ภิกฺขุโน คุเณหิ วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, ปจฺจเยหิ น ปริสฺสโย, เอวรูโป ทณฺฑกมฺมาทีหิ นิคฺคณฺหาติ เจปิ, น ปริจฺจชิตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘สเจปี’’ติอาทินา.

៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា jīvitasambhārā សេចក្តីថា គ្រឿងឧបភោគបរិភោគជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិត គឺបច្ច័យទាំងឡាយ។ បទថា samudānetabbā សេចក្តីថា គប្បីស្វែងរក គឺគប្បីសម្រេចឲ្យបានតទៅ ដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ មានការស្វែងរកអាហារដែលមិនមានទោសជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត បច្ច័យទាំងឡាយដែលស្វែងរកបានមកហើយនោះ ឈ្មោះថាជាគ្រឿងប្រមូលមកហើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “samāharitabbā” (គប្បីប្រមូលមក)។ បទថា dukkhena uppajjanti សេចក្តីថា មិនមែនជាបច្ច័យដែលកើតឡើងបានដោយងាយនោះទេ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញអំពីភាពមិនជាទីសប្បាយនៃគោចរដ្ឋានជាដើម។ បទថា rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā នេះ ជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā” (ក្នុងចំណែកនៃរាត្រី ឬក្នុងចំណែកនៃថ្ងៃ)។ គប្បីចៀសចេញទៅក្នុងរាត្រីនោះឯង ព្រោះសមណធម៌មិនសម្រេចក្នុងទីនោះ។ បទថា saṅkhāpi សេចក្តីថា សូម្បីពិចារណាហើយថា “អាត្មាអញបួសដើម្បីប្រយោជន៍ណា ប្រយោជន៍នោះមិនសម្រេចក្នុងទីនេះទេ តែចីវរជាដើមរមែងកើតឡើង អាត្មាអញមិនមែនបួសដើម្បីប្រយោជន៍ (ចីវរជាដើម) នោះទេ តើអាត្មាអញនឹងនៅទីនេះធ្វើអ្វី” ដូច្នេះក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriagamanaṃ jānitvā” (ដឹងច្បាស់នូវការមិនដល់នូវការបំពេញភាវនាដើម្បីប្រយោជន៍នៃសមណភាព)។ ក្នុងវារៈបន្ទាប់ បទថា saṅkhāpi សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវភាពសម្រេចនៃសមណធម៌។ បទថា so puggalo anāpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabbo នេះ មានសេចក្តីតភ្ជាប់នៃបទថា “so puggalo” ជាមួយនឹងបទថា “nānubandhitabbo” នេះ។ ព្រោះថា បទណាមានសេចក្តីតភ្ជាប់ជាមួយបទណា សូម្បីស្ថិតនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ក៏រមែងតភ្ជាប់គ្នាបាន។ បទថា taṃ puggalaṃ គឺលោកផ្លាស់ប្តូរ បច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ) ថា so puggalo ទៅជាឧបយោគវិភត្តិ មានសេចក្តីថា គប្បីមិនលា បុគ្គលនោះ ហើយចៀសចេញទៅ។ ព្រោះថា ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ រមែងមានទៅតាមអំណាចនៃអត្ថ។ ចំណែកពាក្យថា āpucchā pakkamitabbaṃ (គប្បីលាហើយសឹមចៀសចេញទៅ) នេះ ជាការណែនាំដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាអ្នកដឹងគុណនិងតបស្នងគុណ (កតញ្ញូកតវេទិតា)។ បទថា evarūpo សេចក្តីថា បុគ្គលបែបណាដែលភិក្ខុអាស្រ័យហើយ សង្ឃឹមបានតែសេចក្តីចម្រើនដោយគុណធម៌ទាំងឡាយ មិនមានការខ្វះខាតដោយបច្ច័យទាំងឡាយ បុគ្គលបែបនោះ សូម្បីតែដាក់ទណ្ឌកម្មជាដើម ក៏មិនគប្បីលះបង់ឡើយ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយពាក្យថា “sacepi” (សូម្បីតែ) ជាដើម។

เสวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេវនសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๗-๑๐. สุตวาสุตฺตาทิวณฺณนา

៧-១០. ការអធិប្បាយសុតវាសូត្រជាដើម

๗-๑๐. สตฺตเม อภพฺโพ ขีณาสโว ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ ปาณนฺติอาทิ เทสนาสีสเมว, โสตาปนฺนาทโยปิ ปน อภพฺพาว, ปุถุชฺชนขีณาสวานํ นินฺทาปสํสตฺถมฺปิ เอวํ วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน นาม คารยฺโห มาตุฆาตาทีนิ กโรติ, ขีณาสโว ปน ปาสํโส กุนฺถกิปิลฺลิกฆาตาทีนิปิ น กโรตีติ. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ ยถา คิหิภูโต สนฺนิธึ กตฺวา วตฺถุกาเม ปริภุญฺชติ, เอวํ ติลตณฺฑุลสปฺปินวนีตาทีนิ สนฺนิธึ [Pg.285] กตฺวา อิทานิ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพติ อตฺโถ. วตฺถุกาเม ปน นิทหิตฺวา ปริภุญฺชนฺตา ตนฺนิสฺสิตํ กิเลสกามมฺปิ นิทหิตฺวา ปริภุญฺชนฺติ นามาติ อาห ‘‘วตฺถุกามกิเลสกาเม’’ติ. นนุ จ ขีณาสวสฺเสว วสนฏฺฐาเน ติลตณฺฑุลาทโย ปญฺญายนฺตีติ? น ปน เต อตฺตโน อตฺถาย นิเธนฺติ, อผาสุกปพฺพชิตาทีนํ อตฺถาย นิเธนฺติ. อนาคามิสฺส กถนฺติ? ตสฺสปิ ปญฺจ กามคุณา สพฺพโสว ปหีนา, ธมฺเมน ปน ลทฺธํ วิจาเรตฺวา ปริภุญฺชติ. อกปฺปิยกามคุเณ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, น มญฺจปีฐอตฺถรณปาวุรณาทิสนฺนิสฺสิตํ. เสยฺยาถาปิ ปุพฺเพ อคาริยภูโตติ ยถา ปุพฺเพ คิหิภูโต ปริภุญฺชติ, เอวํ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพ. อคารมชฺเฌ วสนฺตา หิ โสตาปนฺนาทโย ยาวชีวํ คิหิพฺยญฺชเนน ติฏฺฐนฺติ. ขีณาสโว ปน อรหตฺตํ ปตฺวาว มนุสฺสภูโต ปรินิพฺพาติ วา ปพฺพชติ วา. จาตุมหาราชิกาทีสุ กามาวจรเทเวสุ มุหุตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. กสฺมา? วิเวกฏฺฐานสฺส อภาวา. ภุมฺมเทวตฺตภาเว ปน ฐิโต อรหตฺตํ ปตฺวาปิ ติฏฺฐติ วิเวกฏฺฐานสมฺภวา. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

៧-១០. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ (ភិក្ខុជាខីណាស្រព មិនគួរដើម្បីក្លែងសម្លាប់សត្វ) ជាដើម គ្រាន់តែជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសូម្បីព្រះសោតាបន្នៈជាដើម ក៏មិនគួរ (ធ្វើនូវអំពើទាំងនោះ) ដែរ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះលោកពោលទុកដើម្បីតិះដៀលបុថុជ្ជន និងសរសើរព្រះខីណាស្រព។ ពិតណាស់ បុថុជ្ជនជាបុគ្គលគួរតិះដៀល ព្រោះរមែងធ្វើមាតុឃាតជាដើម ចំណែកព្រះខីណាស្រពជាបុគ្គលគួរចងចាំសរសើរ ព្រោះសូម្បីតែការសម្លាប់ស្រមោចតូចៗ ក៏មិនធ្វើឡើយ។ បទថា sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ សេចក្តីថា ដូចជាកាលនៅជាគ្រហស្ថ ធ្លាប់ធ្វើការសន្សំទុកនូវវត្ថុកាមហើយបរិភោគ យ៉ាងណាមិញ ឥឡូវនេះ ព្រះខីណាស្រពមិនគួរដើម្បីធ្វើការសន្សំទុកនូវល្ង អង្ករ ទឹកដោះថ្លា ទឹកដោះខាប់ជាដើម ហើយបរិភោគ យ៉ាងនោះឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនកាលសន្សំទុកនូវវត្ថុកាមហើយបរិភោគ ឈ្មោះថាសន្សំទុកនូវកិលេសកាមដែលអាស្រ័យនឹងវត្ថុកាមនោះហើយបរិភោគដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vatthukāmakilesakāme” (វត្ថុកាមនិងកិលេសកាម)។ សួរថា ចុះល្ងនិងអង្ករជាដើម រមែងប្រាកដក្នុងទីលំនៅរបស់ព្រះខីណាស្រពមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ មិនមែនសន្សំទុកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯងទេ គឺសន្សំទុកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកបួសដែលមានជំងឺជាដើម។ សួរថា ចុះចំពោះព្រះអនាគាមី តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សូម្បីព្រះអនាគាមីនោះ ក៏លះបង់កាមគុណទាំង ៥ បានដាច់ស្រឡះហើយដែរ តែលោកពិចារណាហើយទើบบរិភោគនូវរបស់ដែលបានមកដោយធម៌។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកកាមគុណដែលមិនគួរ (អកប្បិយៈ) មិនមែនសំដៅយករបស់ដែលអាស្រ័យនឹងគ្រែ កៅអី គ្រឿងកម្រាល និងគ្រឿងដណ្តប់ជាដើមនោះទេ។ បទថា seyyāthāpi pubbe agāriyabhūto សេចក្តីថា ដូចជាកាលពីមុននៅជាគ្រហស្ថធ្លាប់បរិភោគយ៉ាងណា ឥឡូវនេះ មិនគួរដើម្បីបរិភោគយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នៈជាដើម កាលរស់នៅក្នុងផ្ទះ រមែងស្ថិតនៅក្នុងភេទជាគ្រហស្ថអស់មួយជីវិត។ ចំណែកព្រះខីណាស្រព កាលបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ បើជាមនុស្ស រមែងបរិនិព្វាន ឬក៏បួសក្នុងថ្ងៃនោះឯង។ មិនស្ថិតនៅក្នុងឋានទេវលោកជាន់កាមាវចរ មានចាតុមហារាជិកាជាដើម សូម្បីតែមួយរំពេចឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានទីដ៏ស្ងាត់ (វិវេកដ្ឋាន)។ ប៉ុន្តែ បើស្ថិតនៅក្នុងអត្តភាពជាភុម្មទេវតា សូម្បីសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ក៏នៅស្ថិតនៅបាន ព្រោះមានទីដ៏ស្ងាត់។ សូត្រទី ៨ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

สุตวาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសុតវាសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

สมฺโพธิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសម្ពោធិវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. สีหนาทวคฺโค

២. សីហនាទវគ្គ

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อวาปุเรนฺติ วิวรนฺติ ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ. รชํ หรนฺติ เอเตนาติ รโชหรณํ. กโฬปิหตฺโถติ วิลีวมยภาชนหตฺโถ, ‘‘จมฺมมยภาชนหตฺโถ’’ติ จ วทนฺติ. ฉินฺนานิ วิสาณานิ เอตสฺสาติ ฉินฺนวิสาโณ, อุสโภ จ โส ฉินฺนวิสาโณ จาติ อุสภฉินฺนวิสาโณ. วิเสสนปโรยํ สมาโส. อหิกุณเปน วาติอาทิ อติเชคุจฺฉปฺปฏิกูลกุณปทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กณฺเฐ อาสตฺเตนาติ เกนจิเทว ปจฺจตฺถิเกน อาเนตฺวา กณฺเฐ พทฺเธน, โอมุกฺเกนาติ อตฺโถ. อฏฺโฏ อาตุโร ทุคฺคนฺธปีฬาย ปีฬิโต. อจฺจยสฺส ปฏิคฺคณฺหนํ วา อธิวาสนํ. เอวญฺหิ โส การเณ เทสิยมาเน ตโต [Pg.286] วิคโต นาม โหติ. เตนาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหตูติ ขมตู’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ (សីហនាទវគ្គ) បទថា avāpuraṇaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងបើកទ្វារ គឺកូនសោដែលគេប្រើសម្រាប់បើកទ្វារ។ បទថា rajoharaṇaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងជូតធូលី គឺក្រណាត់ជូតធូលីដែលគេប្រើសម្រាប់ជូតសំអាតធូលី។ បទថា kaḷopihattho សេចក្តីថា អ្នកមានភាជន៍ធ្វើដោយបន្ទះឫស្សីក្នុងដៃ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា “អ្នកមានភាជន៍ធ្វើដោយស្បែកក្នុងដៃ” ក៏មាន។ សត្វដែលមានស្នែងបាក់ ឈ្មោះថា chinnavisāṇo (សត្វស្នែងបាក់) គោឧសភៈផង ជាសត្វស្នែងបាក់ផង ឈ្មោះថា usabhachinnavisāṇo (គោឧសភៈស្នែងបាក់)។ នេះជាវិសេសនបុព្វបទសមាស្រ។ បទថា ahikuṇapena vā (ឬដោយខ្មោចពស់) ជាដើម លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញនូវសាកសពដែលគួរខ្ពើមរអើម និងគួរស្អប់ខ្ពើមក្រៃលែង។ បទថា kaṇṭhe āsattena សេចក្តីថា ដែលសត្រូវណាមួយនាំយកមកចងព្យួរទុកនឹងក គឺពាក់ជាប់នឹងក នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ បទថា aṭṭo គឺក្តៅក្រហាយ ឈឺចាប់ ព្រោះត្រូវក្លិនស្អុយបៀតបៀន។ ការទទួលយកនូវទោសកំហុស ឬការអត់ធន់។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលនោះសម្តែងនូវហេតុផលហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រាសចាកទោសនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “paṭiggaṇhatu សេចក្តីថា គប្បីអត់ទោសឲ្យ”។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ណាស់។

สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយសឧបាទិសេសសូត្រ

๑๒. ทุติเย ภวสฺส อปฺปมตฺตกตา นาม อิตฺตรกาลตายาติ อาห ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ.

១២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ភាពតិចតួចនៃភព សេចក្តីថា ព្រោះមានកាលដ៏ខ្លី ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “accharāsaṅghātamattampi” (សូម្បីតែមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ)។

สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសឧបាទិសេសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយកោដ្ឋិកសូត្រ

๑๓. ตติเย ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต อตฺตภาโว, ตสฺมึ เวทิตพฺพํ ผลํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. เตนาห ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว’’ติ. จตุปฺปญฺจกฺขนฺธผลตาย สญฺญาภวูปคํ กมฺมํ พหุเวทนียํ. เอกกฺขนฺธผลตฺตา อสญฺญาภวูปคํ กมฺมํ ‘‘อปฺปเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘อรูปาวจรกมฺมํ พหุกาลํ เวทิตพฺพผลตฺตา พหุเวทนียํ, อิตรํ อปฺปเวทนียํ. รูปารูปาวจรกมฺมํ วา พหุเวทนียํ, ปริตฺตํ กมฺมํ อปฺปเวทนีย’’นฺติ วทนฺติ. เวทนียนฺติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ, น อารทฺธวิปากเมว. อเวทนียนฺติ ปจฺจยเวกลฺเลน วิปจฺจิตุํ อสมตฺถํ อโหสิกมฺมาทิเภทํ.

១៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា diṭṭhadhammo លោកសំដៅយកអត្តភាពដែលប្រាកដចំពោះមុខ ផលដែលគប្បីទទួលក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “imasmiṃyeva attabhāve” (ក្នុងអត្តភាពនេះឯង)។ កម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងសញ្ញាភព ព្រោះមានផលជាខន្ធ ៤ ឬខន្ធ ៥ ឈ្មោះថា bahuvedanīya (មានផលដែលត្រូវទទួលច្រើន)។ កម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងអសញ្ញីភព ព្រោះមានផលជាខន្ធតែ ១ ឈ្មោះថា “appavedanīya” (មានផលដែលត្រូវទទួលតិច)។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា “អរូបាវចរកម្ម ឈ្មោះថា bahuvedanīya ព្រោះមានផលដែលត្រូវទទួលអស់កាលយូរ អរូបាវចរកម្មក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា appavedanīya។ ម្យ៉ាងទៀត រូបាវចរកម្មនិងអរូបាវចរកម្ម ឈ្មោះថា bahuvedanīya ចំណែកបរិត្តកម្ម (កម្មបន្តិចបន្តួច) ឈ្មោះថា appavedanīya” ដូច្នេះក៏មាន។ បទថា vedanīya សេចក្តីថា កម្មដែលអាចឲ្យផលកើតឡើងបាន កាលបើមានការប្រជុំនៃបច្ច័យដទៃទៀត មិនមែនសំដៅយកតែកម្មដែលកំពុងឲ្យផលនោះឡើយ។ បទថា avedanīya សេចក្តីថា កម្មដែលមិនអាចឲ្យផលបាន ព្រោះខ្វះខាតបច្ច័យ មានអហោសិកម្មជាដើម។

โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយកោដ្ឋិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយសមិន្ធិសូត្រ

๑๔. จตุตฺเถ สมิทฺธีติ เถรสฺส กิร อตฺตภาโว สมิทฺโธ อภิรูโป ปาสาทิโก, ตสฺมา สมิทฺธีตฺเวว สงฺขาโต. เตนาห ‘‘อตฺตภาวสมิทฺธตายา’’ติอาทิ. รูปธาตุอาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สทฺทธาตุอาทึ สงฺคณฺหาติ.

១៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា samiddhi ឮថា អត្តភាពរបស់ព្រះថេរៈជាអត្តភាពបរិបូណ៌ មានរូបល្អ គួរពិតពិលរមិលមើល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបហៅថា សមិន្ធិ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “attabhāvasamiddhatāya” (ព្រោះភាពបរិបូណ៌នៃអត្តភាព) ជាដើម។ បទថា rūpadhātuādīsu ម៉្យាងទៀត ដោយសព្ទថា ādi លោកសង្គ្រោះយកសទ្ទធាតុជាដើម។

สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសមិន្ធិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕-๙. คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-៩. ការអធិប្បាយគណ្ឌសូត្រជាដើម

๑๕-๑๙. ปญฺจเม [Pg.287] มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. อุจฺฉาทนธมฺมสฺสาติ อุจฺฉาเทตพฺพสภาวสฺส. ปริมทฺทนธมฺมสฺสาติ ปริมทฺทิตพฺพสภาวสฺส. เอตฺถ จ โอทนกุมฺมาสูปจยอุจฺฉาทนปเทหิ วฑฺฒิ กถิตา, อนิจฺจเภทนวิทฺธํสนปเทหิ หานิ. ปุริเมหิ วา สมุทโย, ปจฺฉิเมหิ อตฺถงฺคโมติ เอวํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส วฑฺฒิปริหานินิพฺพตฺติเภทา ทสฺสิตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

១៥-១៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា mātāpettikasambhavassa សេចក្តីថា ដែលកើតឡើងអំពីទឹកអសុចិនិងឈាមរបស់មាតានិងបិតា ដែលកើតអំពីមាតានិងបិតា។ បទថា ucchādanadhammassa សេចក្តីថា មានសភាវៈដែលគប្បីដុសខាត់។ បទថា parimaddanadhammassa សេចក្តីថា មានសភាវៈដែលគប្បីច្របាច់រឹត។ ក្នុងសូត្រនេះ ម៉្យាងទៀត ដោយបទទាំងឡាយមាន odanakummāsūpacaya (ការចម្រើនឡើងដោយបាយនិងនំកុម្មាស) និង ucchādana (ការដុសខាត់) លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីចម្រើន (វឌ្ឍិ) ដោយបទទាំងឡាយមាន anicca (មិនទៀង) bhedana (ការបែកធ្លាយ) និង viddhaṃsana (ការខ្ចាត់ខ្ចាយ) លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីវិនាស (ហានិ)។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទខាងដើម លោកសម្តែងនូវសមុទ័យ (ការកើតឡើង) ដោយបទខាងចុង លោកសម្តែងនូវអត្ថង្គមៈ (ការរលត់ទៅ) យ៉ាងនេះ លោកបង្ហាញនូវការបែកធ្លាយ ការកើតឡើង ការសាបសូន្យ និងការចម្រើននៃកាយដែលកើតអំពីមហាភូតរូប ៤។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។ សូត្រទី ៦ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយគណ្ឌសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๐. เวลามสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយវេលាមសូត្រ

๒๐. ทสเม สกุณฺฑกภตฺตนฺติ สกุณฺฑกํ อุตฺตณฺฑุลภตฺตํ. ปริตฺเตหิ สกุณฺเฑหิ ตณฺฑุเลหิปิ สทฺธึ วิปกฺกภตฺตํ อุตฺตณฺฑุลเมว โหติ. พิฬงฺคํ วุจฺจติ อารนาฬํ, พิฬงฺคโต นิพฺพตฺตนโต ตเทว กญฺชิยโต ชาตนฺติ กญฺชิยํ, ตํ ทุติยํ เอตสฺสาติ พิฬงฺคทุติยํ, ตํ กญฺชิยทุติยนฺติ วุตฺตํ. อสกฺกริตฺวาติ เทยฺยธมฺมมฺปิ ปุคฺคลมฺปิ อสกฺกริตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกรณํ อสมฺปนฺนกาโร, ปุคฺคลสฺส อสกฺกรณํ อครุกรณํ. เทยฺยธมฺมํ อสกฺกโรนฺโต หิ อุตฺตณฺฑุลาทิโทสสมนฺนาคตํ อาหารํ เทติ, น สมฺปนฺนํ กโรติ. ปุคฺคลํ อสกฺกโรนฺโต นิสีทนฏฺฐานํ อสมฺมชฺชิตฺวา ยตฺถ ตตฺถ วา นิสีทาเปตฺวา ยํ วา ตํ วา ทารกํ เปเสตฺวา เทติ. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺตึ กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, น ตโต พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติ จิตฺตีกรณํ สมฺภาวนกิริยา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ อสมฺภาวนกิริยา. อปวิทฺธนฺติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวขิตฺตกํ. โย หิ ฉฑฺเฑตุกาโม หุตฺวา โรคิโน สรีเร โอทนาทีนิ มชฺชิตฺวา วมฺมิเก โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิย เทติ, อยํ อปวิทฺธํ เทติ นาม. อนาคมนทิฏฺฐิโกติ ‘‘อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลํ มม อาคจฺฉตี’’ติ เอวํ ยสฺส กมฺมสฺสกตทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก. อยํ ปน น ตาทิโสติ อนาคมนทิฏฺฐิโก, ผลํ ปาฏิกงฺขํ หุตฺวา น เทตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา เทตี’’ติ.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា sakuṇḍakabhattaṃ សេចក្តីថា បាយចុងអង្ករដែលលាយដោយកន្ទក់។ បាយដែលដាំស្លជាមួយនឹងកន្ទក់បន្តិចបន្តួច និងចុងអង្ករ រមែងជាបាយចុងអង្ករនោះឯង។ ទឹកអាវលិង្គ (ទឹកសណ្តែក ឬទឹកជ្រក់) លោកហៅថា biḷaṅga ព្រោះកើតអំពីទឹកអាវលិង្គនោះ ទឹកនោះឯងដែលកើតអំពីទឹកបាយជូរ ឈ្មោះថា kañjiya (ទឹកបាយជូរ) ទឹកបាយជូរនោះជាទីពីរនៃបាយនោះ ឈ្មោះថា biḷaṅgadutiya (មានទឹកបាយជូរជាទីពីរ) ពាក្យនោះ លោកពោលថា kañjiyadutiya (មានទឹកបាយជូរជាទីពីរ)។ បទថា asakkaritvā សេចក្តីថា មិនធ្វើសេចក្តីគោរព សូម្បីចំពោះទេយ្យធម៌ ឬចំពោះបុគ្គល។ ការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះទេយ្យធម៌ គឺការមិនធ្វើឲ្យសម្រេចដោយល្អ ការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបុគ្គល គឺការមិនធ្វើសេចក្តីកោតក្រែង។ ពិតណាស់ បុគ្គលកាលមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះទេយ្យធម៌ រមែងប្រគេនអាហារដែលប្រកបដោយទោសមានចុងអង្ករជាដើម មិនធ្វើឲ្យសម្រេចដោយល្អឡើយ។ កាលមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបុគ្គល មិនបោសសម្អាតទីកន្លែងអង្គុយ ឲ្យអង្គុយក្នុងទីណាមួយតាមតែចិត្ត ឬប្រើក្មេងណាម្នាក់ឲ្យយកទៅប្រគេន។ បទថា acittīkatvā សេចក្តីថា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត គឺមិនបូជា នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលបូជា រមែងតម្កល់វត្ថុដែលគួរគោរពបូជាទុកក្នុងចិត្ត មិនធ្វើឲ្យក្រៅអំពីចិត្តឡើយ។ ការប្រតិបត្តិដោយធ្វើចិត្តឲ្យអស្ចារ្យ ឈ្មោះថា ចិត្តីការៈ គឺការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង ការបដិសេធនូវសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា អចិត្តីការៈ គឺការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង។ បទថា apaviddhaṃ សេចក្តីថា គ្រវែងចោល ដូចជាវត្ថុដែលត្រូវបោះចោលមានសំណល់អាហារជាដើម។ ពិតណាស់ បុគ្គលណាមានបំណងនឹងបោះចោល ហើយយកបាយជាដើមទៅជូតលើរាងកាយរបស់អ្នកជំងឺ រួចយកទៅដាក់លើដំបូក ដូចជាការបោះចោលនូវរោគ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ឲ្យទានដូចជាគ្រវែងចោល យ៉ាងនោះឯង។ បទថា anāgamanadiṭṭhiko សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានកម្មស្សកតាទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា “ផលនៃទាននេះ នឹងមកដល់អាត្មាអញជាប្រាកដ” បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អាគមនទិដ្ឋិកៈ (អ្នកមានសេចក្តីយល់ឃើញថាផលនឹងមកដល់)។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលនេះ មិនមែនជាអ្នកមានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនាគមនទិដ្ឋិកៈ មានសេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកសង្ឃឹមផលហើយទើបឲ្យនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na kammañca phalañca saddahitvā deti” (មិនជឿកម្មនិងផលនៃកម្មហើយទើបឲ្យ)។

เวลาโมติ [Pg.288] เอตฺถ มา-สทฺโท ปฏิเสธวจโน. ชาติโคตฺตรูปโภคาทิคุณานํ เวลา มริยาทา นตฺถิ เอตสฺมินฺติ เวลาโม. อถ วา ยถาวุตฺตคุณานํ เวลา มริยาทา อมติ โอสานํ คจฺฉติ เอตสฺมินฺติ เวลาโม, เวลํ วา มริยาทํ อมติ คจฺฉติ อติกฺกมตีติ เวลาโม. เตนาห ‘‘ชาติโคตฺต…เป… เอวํลทฺธนาโม’’ติ. ทียตีติ ทานํ, ทานวตฺถุ. ตํ อคฺคียติ นิสฺสชฺชียติ เอตฺถาติ ทานคฺคํ. ทานํ วา คณฺหนฺติ เอตฺถาติ ทานคฺคํ, เอวํ ภตฺตคฺคํ, ปริเวสนฏฺฐานํ. ทุกูลสนฺทนานีติ รชตภาชนาทินิสฺสิเต ทุกูเล ขีรสฺส สนฺทนํ เอเตสนฺติ ทุกูลสนฺทนานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยโทหภาชนานิ. เตนาห ‘‘รชตมยขีรปฏิจฺฉกานี’’ติ. รชตมยานิ ขีรปฏิจฺฉกานิ ขีรปฏิคฺคหภาชนานิ เอเตสนฺติ รชตมยขีรปฏิจฺฉกานิ. โสเธยฺยาติ มหปฺผลภาวกรเณน วิโสเธยฺย. มหปฺผลภาวปฺปตฺติยา หิ ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ นาม.

ពាក្យថា Velāmo (វេលាមៈ) នេះ មានសព្ទថា mā (មា) ជាបដិសេធវចនៈ (ពាក្យបដិសេធ)។ ព្រំដែន ឬភាគកម្រិតនៃគុណទាំងឡាយ មានជាតិ គោត្រ រូប និងភោគៈជាដើម មិនមានក្នុងបុគ្គលនេះឡើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វេលាមៈ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រំដែន ឬភាគកម្រិតនៃគុណទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយ តែងដល់នូវការអស់ទៅក្នុងបុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វេលាមៈ ឬថា តែងប្រព្រឹត្តកន្លងនូវព្រំដែន ឬភាគកម្រិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វេលាមៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «jātigotta...pe... evaṃladdhanāmo» (មានជាតិ គោត្រ... បាននូវឈ្មោះយ៉ាងនេះ)។ វត្ថុដែលគេតែងឲ្យ ឈ្មោះថា ទាន បានដល់ ទានវត្ថុ។ ទាននោះ គេតែងកាន់យក ឬលះបង់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ទានគ្គៈ (រោងទាន)។ ឬម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយតែងទទួលនូវទានក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ទានគ្គៈ ដូចជាពាក្យថា ភត្តគ្គៈ (រោងភត្ត) ដែលជាទីសម្រាប់ចែកចាយអាហារ។ ពាក្យថា Dukūlasandanāni បានដល់ ភាជនៈដែលមានទឹកដោះហូរស្រោចស្រពលើសំពត់ឌុកូលៈ ដែលគេដាក់ទ្រាប់ក្នុងភាជនៈប្រាក់ជាដើម។ ពាក្យថា Kaṃsūpadhāraṇāni បានដល់ ភាជនៈសម្រាប់ទ្រទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «rajatamayakhīrapaṭicchakāni» (ភាជនៈសម្រាប់ទទួលទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់)។ ភាជនៈសម្រាប់ទទួលទឹកដោះ ឬភាជនៈសម្រាប់ទ្រទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់ មានដល់ភាជនៈទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ភាជនៈទាំងនោះឈ្មោះថា រជតមយខីរបដិច្ឆកៈ។ ពាក្យថា Sodheyya (គប្បីជម្រះ) គឺគប្បីជម្រះឲ្យស្អាតដោយការធ្វើឲ្យមានផលច្រើន។ ព្រោះថា ទក្ខិណាទាន ឈ្មោះថាស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះការដល់នូវភាពមានផលច្រើន។

มคฺเคนาคตํ อนิวตฺตนสรณนฺติ อิมินา โลกุตฺตรสรณคมนํ ทีเปติ. อปเรติอาทินา โลกิยสรณคมนํ วุตฺตํ. สรณํ นาม ติณฺณํ รตนานํ ชีวิตปริจฺจาคมยํ ปุญฺญํ สพฺพสมฺปตฺตึ เทติ, ตสฺมา มหปฺผลตรนฺติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ – ‘‘สเจ ตฺวํ ยถา คหิตํ สรณํ น ภินฺทิสฺสสิ, เอวาหํ ตํ มาเรมี’’ติ ยทิปิ โกจิ ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปยฺย, ตถาปิ ‘‘เนวาหํ พุทฺธํ น พุทฺโธติ, ธมฺมํ น ธมฺโมติ, สงฺฆํ น สงฺโฆติ วทามี’’ติ ทฬฺหตรํ กตฺวา คหิตสฺส วเสน วุตฺตํ. มคฺเคนาคตนฺติ โลกุตฺตรสีลํ สนฺธาย วทติ. อปเรติอาทินา ปน โลกิยสีลํ วุตฺตํ. สพฺเพสํ สตฺตานํ ชีวิตทานาทินิหิตทณฺฑตาย สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณาธิฏฺฐานโต จสฺส มหปฺผลมหานิสํสตา เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា Maggenāgataṃ anivattanasaraṇaṃ (សរណគមន៍ដែលមកតាមផ្លូវអរិយមគ្គ មិនត្រឡប់ក្រោយវិញ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវលោកុត្តរសរណគមន៍។ ចំណែកពាក្យថា Apareti ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់លោកិយសរណគមន៍។ សរណគមន៍ដែលសម្រេចដោយការបរិច្ចាគជីវិតចំពោះព្រះរតនត្រ័យទាំងបី តែងប្រទាននូវសម្បត្តិទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានអធិប្បាយថា មានផលច្រើនជាង។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការកាន់យកយ៉ាងមាំមួនថា ទោះបីជាមាននរណាម្នាក់យកគ្រឿងសស្ត្រាវុធដ៏មុតមកផ្តាច់ជីវិត ដោយគំរាមថា «បើអ្នកមិនបំផ្លាញសរណគមន៍ដែលកាន់យកហើយទេ ខ្ញុំនឹងសម្លាប់អ្នក» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែមិនពោលថា «ព្រះពុទ្ធមិនមែនជាព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌មិនមែនជាព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃមិនមែនជាព្រះសង្ឃឡើយ»។ ពាក្យថា Maggenāgataṃ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់លោកុត្តរសីល។ ចំណែកពាក្យថា Apareti ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់លោកិយសីល។ គប្បីជ្រាបថា សីលនោះមានផលច្រើន មានអានិសង្សច្រើន ព្រោះជាការដាក់ចុះនូវអាជ្ញា គឺការឲ្យជីវិតទានដល់សត្វទាំងពួង និងព្រោះជាទីតាំងនៃគុណធម៌ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរទាំងពួង។

อุปสิงฺฆนมตฺตนฺติ ฆายนมตฺตํ. คทฺโทหนมตฺตนฺติ ปาฐนฺตเร โคโทหนมตฺตํ กาลนฺติ อตฺโถ. โส จ น สกโล โคโทหนกฺขโณ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘คาวิยา เอกวารํ ถนอญฺฉนมตฺต’’นฺติ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺฉนมตฺตนฺติ อากฑฺฒนมตฺตํ. คาวิยา ถนํ คเหตฺวา เอกขีรพินฺทุทุหนกาลมตฺตมฺปิ คทฺทุหนมตฺตนฺติ วทนฺติ. เอตฺตกมฺปิ หิ กาลํ โย วสนคพฺภปริเวณวิหารูปจารปริจฺเฉเทน วา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ [Pg.289] สพฺพสตฺเต หิตผรณํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตุํ สกฺโกติ. อิทํ ตโต ยถาวุตฺตทานาทิโต มหปฺผลตรํ.

ពាក្យថា Upasiṅghanamattaṃ គឺត្រឹមតែហិតក្លិន។ ពាក្យថា Gaddohanamattaṃ ក្នុងបាឋៈផ្សេងទៀតថា Godohanamattaṃ មានន័យថា ត្រឹមតែរយៈពេលរំលាយទឹកដោះគោ។ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនមែនសំដៅយកខណៈពេលរំលាយទឹកដោះគោទាំងស្រុងនោះឡើយ ទើបលោកពោលន័យថា «ត្រឹមតែការទាញដោះមេគោមួយដង»។ ពាក្យថា Añchanamattaṃ គឺត្រឹមតែការទាញ ឬសម្រូតចុះ។ លោកពោលថា សូម្បីតែរយៈពេលនៃការចាប់ដោះមេគោហើយសម្រូតយកទឹកដោះតែមួយដំណក់ ក៏ឈ្មោះថា គទ្ទោហនមត្តៈ (ត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច) ដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាអាចចម្រើនមេត្តាចិត្តផ្សាយប្រយោជន៍ទៅកាន់សត្វទាំងពួង ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយកំណត់យកបរិវេណបន្ទប់ដែលខ្លួនរស់នៅ ឬបរិវេណវត្តអារាម សូម្បីតែក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ។ ការចម្រើនមេត្តាចិត្តនេះ មានផលច្រើនជាងទានដែលពោលហើយនោះទៅទៀត។

เวลามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវេលាមសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

สีหนาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសីហនាទវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

๓. สตฺตาวาสวคฺโค

៣. សត្តាវាសវគ្គ

๑. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយតិដ្ឋានសូត្រ

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อมมาติ วตฺถาภรณปานโภชนาทีสุปิ มมตฺตวิรหิตา. อปริคฺคหาติ อิตฺถิปริคฺคเหน อปริคฺคหา. เตสํ กิร ‘‘อยํ มยฺหํ ภริยา’’ติ มมตฺตํ น โหติ, มาตรํ วา ภคินึ วา ทิสฺวา ฉนฺทราโค น อุปฺปชฺชติ. ธมฺมตาสิทฺธสฺส สีลสฺส อานุภาเวน ปุตฺเต ทิฏฺฐมตฺเต เอว มาตุถนโต ถญฺญํ ปคฺฆรติ, เตน สญฺญาเณน เนสํ มาตริ ปุตฺตสฺส มาตุสญฺญา, มาตุ จ ปุตฺเต ปุตฺตสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตาติ เกจิ.

២១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា Amamā គឺមិនមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថាជារបស់ខ្លួន សូម្បីតែក្នុងសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ ភេសជ្ជៈ និងអាហារជាដើម។ ពាក្យថា Apariggahā គឺមិនមានការហួងហែងដោយការហួងហែងស្ត្រីឡើយ។ ឮថា ពួកជនទាំងនោះ មិនមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថា «នាងនេះជាភរិយារបស់ខ្ញុំ» ឡើយ ហើយកាលបើឃើញម្តាយ ឬបងស្រីប្អូនស្រី ក៏មិនកើតមានឆន្ទរាគឡើយ។ ដោយអានុភាពនៃសីលដែលសម្រេចដោយធម្មតា គ្រាន់តែឃើញកូនភ្លាម ទឹកដោះក៏ហូរចេញពីដោះរបស់ម្តាយភ្លាម អាចារ្យខ្លះពោលថា ដោយសារសញ្ញា (គ្រឿងសម្គាល់) នោះ ទើបកូនកើតសេចក្តីសម្គាល់ថាម្តាយក្នុងម្តាយ និងម្តាយកើតសេចក្តីសម្គាល់ថាកូនក្នុងកូន។

อปิเจตฺถ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) อุตฺตรกุรุกานํ ปุญฺญานุภาวสิทฺโธ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ. ตตฺถ กิร เตสุ เตสุ ปเทเสสุ ฆนนิจิตปตฺตสญฺฉนฺนสาขาปสาขา กูฏาคารสมา มโนรมา รุกฺขา เตสํ มนุสฺสานํ นิเวสนกิจฺจํ สาเธนฺติ. ยตฺถ สุขํ นิวสนฺติ, อญฺเญปิ ตตฺถ รุกฺขา สุชาตา สพฺพทาปิ ปุปฺผิตคฺคา ติฏฺฐนฺติ. ชลาสยาปิ วิกสิตกมลกุวลยปุณฺฑรีกโสคนฺธิกาทิปุปฺผสญฺฉนฺนา สพฺพกาลํ ปรมสุคนฺธํ สมนฺตโต ปวายนฺตา ติฏฺฐนฺติ. สรีรมฺปิ เตสํ อติทีฆาทิโทสรหิตํ อาโรหปริณาหสมฺปนฺนํ ชราย อนภิภูตตฺตา วลิตปลิตาทิโทสวิรหิตํ ยาวตายุกํ อปริกฺขีณชวพลปรกฺกมโสภเมว หุตฺวา ติฏฺฐติ. อนุฏฺฐานผลูปชีวิตาย น จ เนสํ กสิวณิชฺชาทิวเสน อาหารปริเยฏฺฐิวเสน ทุกฺขํ อตฺถิ, ตโต เอว น ทาสทาสิกมฺมกราทิปริคฺคโห อตฺถิ, น จ ตตฺถ สีตุณฺหฑํสมกสวาตาตปสรีสปวาฬาทิปริสฺสโย อตฺถิ. ยถา นาเมตฺถ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปจฺจูสเวลายํ สมสีตุณฺโห อุตุ [Pg.290] โหติ, เอวเมว สพฺพกาลํ ตตฺถ สมสีตุณฺโหว อุตุ โหติ, น จ เนสํ โกจิ อุปฆาโต วิเหสา วา อุปฺปชฺชติ. อกฏฺฐปากิเมว สาลึ อกณํ อถุสํ สุทฺธํ สุคนฺธํ ตณฺฑุลปฺผลํ ปริภุญฺชนฺติ. ตํ ภุญฺชนฺตานํ เนสํ กุฏฺฐํ, คณฺโฑ, กิลาโส, โสโส, กาโส, สาโส, อปมาโร, ชโรติ เอวมาทิโก น โกจิ โรโค อุปฺปชฺชติ, น จ เต ขุชฺชา วา วามนา วา กาณา วา กุณี วา ขญฺชา วา ปกฺขหตา วา วิกลงฺคา วา วิกลินฺทฺริยา วา โหนฺติ.

មួយវិញទៀត ក្នុងរឿងនេះ (សារត្ថទីបនីដីកា ភាគ១ ពន្យល់វេរញ្ជកណ្ឌ) គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្លែកនេះ ដែលសម្រេចដោយបុញ្ញានុភាពរបស់ពួកជនអ្នកនៅឧត្តរកុរុទ្វីប។ ឮថា ក្នុងទ្វីបនោះ ដើមឈើទាំងឡាយដ៏គួរជាទីត្រេកអរ ដែលមានមែកធាងត្រឈឹងត្រឈៃ គ្របដណ្តប់ដោយស្លឹកដ៏ក្រាស់ឃ្មឹក ដូចជាប្រាសាទកំពូល តែងសម្រេចនូវកិច្ចជាទីលំនៅរបស់មនុស្សទាំងឡាយនោះ ក្នុងទីកន្លែងនោះៗ។ មនុស្សទាំងឡាយរស់នៅជាសុខក្នុងទីនោះ ដើមឈើដទៃទៀតក្នុងទីនោះ ក៏ដុះឡើងយ៉ាងល្អ មានផ្ការីកស្គុះស្គាយនៅចុងមែកគ្រប់ពេលវេលា។ សូម្បីតែស្រះទឹកទាំងឡាយ ក៏ដណ្តប់ទៅដោយផ្កាឈូក ផ្កាឧប្បល ផ្កាបុណ្ឌរិក និងផ្កាសោគន្ធិកៈជាដើម ដែលរីកស្គុះស្គាយ តែងជះក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ទៅគ្រប់ទិសទីគ្រប់ពេលវេលា។ សូម្បីតែរាងកាយរបស់ពួកគេ ក៏មិនមានទោសមានកម្ពស់ខ្ពស់ពេកជាដើម ប្រកបដោយកម្ពស់និងទំហំសមសួន មិនត្រូវជរាគ្របដណ្តប់ មិនមានទោសមានស្បែកជ្រីវជ្រួញនិងសក់ស្កូវជាដើម មានតែកម្លាំងល្បឿន ព្យាយាម និងសេចក្តីល្អឥតថយចុះរហូតអស់អាយុ។ ព្រោះតែការរស់នៅដោយផលដែលកើតឡើងដោយមិនបាច់ខ្វល់ខ្វាយ ពួកគេមិនមានសេចក្តីទុក្ខព្រោះការស្វែងរកអាហារ ដោយការធ្វើស្រែចម្ការ ឬការជួញដូរជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានការហួងហែងខ្ញុំស្រីខ្ញុំប្រុស និងកម្មករជាដើមឡើយ ហើយក្នុងទីនោះ ក៏មិនមានគ្រោះថ្នាក់អំពីត្រជាក់ ក្តៅ របោម មូស ខ្យល់ កម្តៅថ្ងៃ និងពស់វែកជាដើមឡើយ។ ធាតុអាកាសក្នុងទីនោះ តែងមានភាពត្រជាក់ក្តៅស្មើគ្នាគ្រប់ពេលវេលា ដូចជាធាតុអាកាសត្រជាក់ក្តៅស្មើគ្នាក្នុងវេលាជិតភ្លឺនៃខែចុងក្រោយនៃរដូវក្តៅក្នុងលោកនេះដែរ ហើយការបៀតបៀន ឬការក្តៅក្រហាយណាមួយ ក៏មិនកើតមានដល់ពួកគេឡើយ។ ពួកគេតែងបរិភោគនូវស្រូវសាលីដែលទុំឯងដោយមិនបាច់ដាំដុះ មិនមានកន្ទក់ មិនមានអង្កាម ជាអង្ករដ៏ស្អាត មានក្លិនក្រអូប។ កាលដែលពួកគេបរិភោគនូវស្រូវសាលីនោះ ជំងឺផ្សេងៗមាន ឃ្លង់ បូស ស្រែង របេង ក្អក ហឺត ឆ្កួតជ្រូក និងជរាជាដើម មិនដែលកើតមានឡើយ ហើយពួកគេក៏មិនមែនជាមនុស្សខ្នងគម មនុស្សតឿ មនុស្សខ្វាក់ មនុស្សដៃខ្វិន មនុស្សជើងខ្វិន មនុស្សស្លាប់មួយចំហៀងខ្លួន មនុស្សពិការអង្គប្រាណ ឬមនុស្សពិការឥន្ទ្រិយឡើយ។

อิตฺถิโยปิ ตตฺถ นาติทีฆา, นาติรสฺสา, นาติกิสา, นาติถูลา, นาติกาฬา, นจฺโจทาตา, โสภคฺคปฺปตฺตรูปา โหนฺติ. ตถา หิ ทีฆงฺคุลี, ตมฺพนขา, อลมฺพถนา, ตนุมชฺฌา, ปุณฺณจนฺทมุขี, วิสาลกฺขี, มุทุคตฺตา, สหิโตรู, โอทาตทนฺตา, คมฺภีรนาภี, ตนุชงฺฆา, ทีฆนีลเวลฺลิตเกสี, ปุถุลสุสฺโสณี, นาติโลมา, นาโลมา, สุภคา, อุตุสุขสมฺผสฺสา, สณฺหา, สขิลา, สุขสมฺภาสา, นานาภรณวิภูสิตา วิจรนฺติ. สพฺพทาปิ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย โหนฺติ, ปุริสา จ ปญฺจวีสติวสฺสุทฺเทสิกา วิย. น ปุตฺตทาเรสุ รชฺชนฺติ. อยํ ตตฺถ ธมฺมตา.

សូម្បីតែស្ត្រីទាំងឡាយក្នុងទ្វីបនោះ ក៏មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក មិនស្គមពេក មិនធាត់ពេក មិនខ្មៅពេក មិនសពេក មានរូបសម្បត្តិដល់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះ។ គឺថា នាងទាំងឡាយមានម្រាមដៃវែង មានក្រចកក្រហមព្រឿងៗ មានដោះមិនយារធ្លាក់ មានចង្កេះរាវ មានមុខដូចព្រះចន្ទពេញវង់ មានភ្នែកធំល្វឹងល្វើយ មានស្បែកទន់ល្មើយ មានភ្លៅមូលក្លំ មានធ្មេញសស្អាត មានផ្ចិតជ្រៅ មានស្មងជើងរាវ មានសក់វែងខ្មៅរលោងនិងរួញអង្កាញ់ មានត្រគាកធំទ្រលុកទ្រលន់ មិនមានរោមច្រើនពេក មិនមានរោមសោះ មានលក្ខណៈល្អ មានសម្ផស្សត្រជាក់ស្រួលតាមរដូវ មានសាច់ម៉ដ្ឋ មានវាចាទន់ភ្លន់ និយាយរកគួរឲ្យស្រឡាញ់ តែងដើរទៅមកដោយតុបតែងគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗ។ នាងទាំងឡាយតែងមានវ័យហាក់ដូចជាស្រីអាយុ ១៦ ឆ្នាំគ្រប់ពេលវេលា ចំណែកបុរសទាំងឡាយ ក៏មានវ័យហាក់ដូចជាប្រុសអាយុ ២៥ ឆ្នាំដែរ។ ពួកគេមិនត្រេកអរក្នុងកូននិងភរិយាឡើយ នេះជាធម្មតាក្នុងទ្វីបនោះ។

สตฺตาหิกเมว จ ตตฺถ อิตฺถิปุริสา กามรติยา วิหรนฺติ. ตโต วีตราคา วิย ยถาสกํ คจฺฉนฺติ, น ตตฺถ อิธ วิย คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ, คพฺภปริหรณมูลกํ, วิชายนมูลกํ วา ทุกฺขํ โหติ. รตฺตกญฺจุกโต กญฺจนปฏิมา วิย ทารกา มาตุกุจฺฉิโต อมกฺขิตา เอว เสมฺหาทินา สุเขเนว นิกฺขมนฺติ. อยํ ตตฺถ ธมฺมตา.

ម្យ៉ាងទៀត ស្ត្រីនិងបុរសក្នុងទ្វីបនោះ តែងសេពកាមគុណត្រឹមតែ ៧ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បែកផ្លូវគ្នាទៅតាមចំណង់របស់ខ្លួន ហាក់ដូចជាអ្នកប្រាសចាករាគៈហើយ ក្នុងទ្វីបនោះ មិនមានសេចក្តីទុក្ខដែលមានការចុះកាន់គភ៌ជាមូលហេតុ ការរក្សាគភ៌ជាមូលហេតុ ឬការសម្រាលកូនជាមូលហេតុ ដូចជាក្នុងលោកនេះឡើយ។ កូនតូចៗតែងចាកចេញពីផ្ទៃម្តាយដោយងាយស្រួល មិនប្រឡាក់ដោយស្លេស្មជាដើមឡើយ ប្រៀបដូចជារូបបដិមាដែលស្រោបដោយមាស ចេញពីស្រោមពណ៌ក្រហមដូច្នោះឯង។ នេះជាធម្មតាក្នុងទ្វីបនោះ។

มาตา ปน ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา วิชายิตฺวา เต วิจรณกปฺปเทเส ฐเปตฺวา อนเปกฺขา ยถารุจิ คจฺฉติ. เตสํ ตตฺถ สยิตานํ เย ปสฺสนฺติ ปุริสา วา อิตฺถิโย วา, เต อตฺตโน องฺคุลิโย อุปนาเมนฺติ. เตสํ กมฺมพเลน ตโต ขีรํ ปวตฺตติ, เตน เต ทารกา ยาเปนฺติ. เอวํ ปน วฑฺเฒนฺตา กติปยทิวเสเหว ลทฺธพลา หุตฺวา ทาริกา อิตฺถิโย อุปคจฺฉนฺติ, ทารกา ปุริเส. กปฺปรุกฺขโต เอว จ เตสํ ตตฺถ วตฺถาภรณานิ นิปฺผชฺชนฺติ. นานาวิราควณฺณวิจิตฺตานิ หิ สุขุมานิ มุทุสุขสมฺผสฺสานิ วตฺถานิ ตตฺถ ตตฺถ กปฺปรุกฺเขสุ โอลมฺพนฺตานิ ติฏฺฐนฺติ. นานาวิธรสฺมิชาลสมุชฺชลวิวิธวณฺณรตนวินทฺธานิ [Pg.291] อเนกวิธมาลากมฺมลตากมฺมภิตฺติกมฺมวิจิตฺตานิ สีสูปคคีวูปคหตฺถูปคกฏูปคปาทูปคานิ โสวณฺณมยานิ อาภรณานิ กปฺปรุกฺขโต โอลมฺพนฺติ. ตถา วีณามุทิงฺคปณวสมฺมตาฬสงฺขวํสเวตาฬปริวาทินีวลฺลกีปภุติกา ตูริยภณฺฑาปิ ตโต ตโต โอลมฺพนฺติ. ตตฺถ พหู ผลรุกฺขา กุมฺภมตฺตานิ ผลานิ ผลนฺติ มธุรรสานิ, ยานิ ปริภุญฺชิตฺวา เต สตฺตาหมฺปิ ขุปฺปิปาสาหิ น พาธียนฺติ.

ចំណែកម្តាយ កាលបើសម្រាលកូនប្រុស ឬកូនស្រីហើយ ក៏ដាក់កូននោះចោលក្នុងទីកន្លែងដែលមនុស្សដើរទៅមក ហើយដើរចេញទៅតាមចិត្តប្រាថ្នា ដោយមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យឡើយ។ ពួកបុរស ឬស្ត្រីទាំងឡាយណាដែលបានឃើញកូនតូចៗដែលគេងនៅក្នុងទីនោះ តែងហុចម្រាមដៃរបស់ខ្លួនឲ្យ។ ទឹកដោះក៏ហូរចេញពីម្រាមដៃនោះ ដោយកម្លាំងកម្មរបស់កូនតូចទាំងនោះ កូនតូចទាំងនោះក៏រស់នៅបានដោយសារទឹកដោះនោះ។ កាលដែលចម្រើនវ័យឡើងយ៉ាងនេះ ត្រឹមតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏មានកម្លាំង កូនស្រីក៏ចូលទៅរកពួកស្ត្រី កូនប្រុសក៏ចូលទៅរកពួកបុរស។ សម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការរបស់ពួកគេក្នុងទ្វីបនោះ តែងកើតឡើងអំពីដើមឈើកប្បព្រឹក្សតែម្តង។ ព្រោះថាសម្លៀកបំពាក់ទាំងឡាយដ៏ល្អិតទន់ល្មើយ មានពណ៌ប្លែកៗគ្នា តែងព្យួររយោងនៅតាមដើមឈើកប្បព្រឹក្សក្នុងទីនោះៗ។ គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើដោយមាស សម្រាប់ពាក់ក្បាល ពាក់ក ពាក់ដៃ ពាក់ចង្កេះ និងពាក់ជើង ដែលរចនាដោយក្បាច់ផ្កា ក្បាច់វល្លិ និងក្បាច់ជញ្ជាំងផ្សេងៗ ប្រកបដោយរតនៈមានពណ៌ប្លែកៗ ភ្លឺចិញ្ចាចចិញ្ចែងដោយកាំរស្មីផ្សេងៗ តែងព្យួររយោងចុះមកអំពីដើមឈើកប្បព្រឹក្ស។ ព្រមទាំងគ្រឿងតូរ្យតន្ត្រីទាំងឡាយ មានពិណ ស្គរធំ ស្គរតូច ឈឹង ស័ង្ខ បំពង់ឫស្សី និងពិណវល្លិកីជាដើម ក៏ព្យួររយោងចុះមកអំពីទីនោះៗដែរ។ ក្នុងទ្វីបនោះ មានដើមឈើហូបផ្លែជាច្រើន ដែលមានផ្លែប៉ុនក្អម មានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ ដែលពួកគេបរិភោគហើយ មិនត្រូវសេចក្តីឃ្លាននិងស្រេកបៀតបៀនឡើយ សូម្បីតែក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃ។

นชฺโชปิ ตตฺถ สุวิสุทฺธชลา สุปฺปติตฺถา รมณียา อกทฺทมา วาลุกตลา นาติสีตา นจฺจุณฺหา สุรภิคนฺธีหิ ชลชปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนา สพฺพกาลํ สุรภี วายนฺติโย สนฺทนฺติ, น ตตฺถ กณฺฏกิกา กกฺขฬคจฺฉลตา โหนฺติ, อกณฺฏกา ปุปฺผผลสมฺปนฺนา เอว โหนฺติ, จนฺทนนาครุกฺขา สยเมว รสํ ปคฺฆรนฺติ, นหายิตุกามา จ นทิติตฺเถ เอกชฺฌํ วตฺถาภรณานิ ฐเปตฺวา นทึ โอตริตฺวา นฺหตฺวา อุตฺติณฺณุตฺติณฺณา อุปริฏฺฐิมํ อุปริฏฺฐิมํ วตฺถาภรณํ คณฺหนฺติ, น เตสํ เอวํ โหติ ‘‘อิทํ มม, อิทํ ปรสฺสา’’ติ. ตโต เอว น เตสํ โกจิ วิคฺคโห วา วิวาโท วา. สตฺตาหิกา เอว จ เนสํ กามรติกีฬา โหติ, ตโต วีตราคา วิย วิจรนฺติ. ยตฺถ จ รุกฺเข สยิตุกามา โหนฺติ, ตตฺเถว สยนํ อุปลพฺภติ. มเต จ สตฺเต ทิสฺวา น โรทนฺติ น โสจนฺติ. ตญฺจ มณฺฑยิตฺวา นิกฺขิปนฺติ. ตาวเทว จ เนสํ ตถารูปา สกุณา อุปคนฺตฺวา มตํ ทีปนฺตรํ เนนฺติ, ตสฺมา สุสานํ วา อสุจิฏฺฐานํ วา ตตฺถ นตฺถิ, น จ ตโต มตา นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา เปตฺติวิสยํ วา อุปปชฺชนฺติ. ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน เต เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺตีติ วทนฺติ. วสฺสสหสฺสเมว จ เนสํ สพฺพกาลํ อายุปฺปมาณํ, สพฺพเมตํ เตสํ ปญฺจสีลํ วิย ธมฺมตาสิทฺธเมวาติ.

សូម្បីតែទន្លេទាំងឡាយក្នុងទ្វីបនោះ ក៏មានទឹកដ៏ថ្លាស្អាត មានកំពង់ទឹកដ៏ល្អ គួរជាទីត្រេកអរ មិនមានភក់ មានខ្សាច់នៅបាតទន្លេ មិនត្រជាក់ពេក មិនក្តៅពេក ដណ្តប់ទៅដោយផ្កាក្នុងទឹកដែលមានក្លិនក្រអូប តែងហូរទៅដោយជះក្លិនក្រអូបគ្រប់ពេលវេលា។ ក្នុងទ្វីបនោះ មិនមានគុម្ពោតព្រៃ ឬវល្លិដែលមានបន្លាដ៏រឹងឡើយ មានតែដើមឈើដែលមិនមានបន្លា ប្រកបដោយផ្កានិងផ្លែប៉ុណ្ណោះ។ ដើមខ្លឹមចន្ទន៍ និងដើមខ្ទឹង តែងហូរជ័រចេញមកដោយខ្លួនឯង។ ពួកជនដែលចង់ងូតទឹក តែងដាក់សម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការទុកជាមួយគ្នានៅកំពង់ទឹក រួចចុះទៅងូតទឹកក្នុងទន្លេ កាលបើឡើងមកវិញ ក៏កាន់យកសម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការដែលនៅខាងលើៗ ពួកគេមិនមានសេចក្តីគិតយ៉ាងនេះថា «នេះជារបស់ខ្ញុំ នេះជារបស់អ្នកដទៃ» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ពួកគេទើបមិនមានការទាស់ទែង ឬការឈ្លោះប្រកែកគ្នាឡើយ។ ការលេងកម្សាន្តក្នុងកាមគុណរបស់ពួកគេ តែងមានត្រឹមតែ ៧ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏ដើរទៅមកហាក់ដូចជាអ្នកប្រាសចាករាគៈហើយ។ ពួកគេចង់គេងនៅក្រោមដើមឈើណា ទីដេកក៏កើតមាននៅក្រោមដើមឈើនោះឯង។ កាលបើឃើញសត្វ (មនុស្ស) ស្លាប់ ពួកគេមិនយំយែក មិនសោកស្តាយឡើយ។ ពួកគេតែងតុបតែងសពនោះ រួចដាក់ចុះ。 ក្នុងខណៈនោះឯង ពួកសត្វស្លាបដែលមានសភាពបែបនោះ តែងហោះមកនាំយកសពនោះទៅកាន់កោះដទៃ ព្រោះហេតុនោះ ទីប៉ាឆា ឬទីកន្លែងមិនស្អាត មិនមានក្នុងទ្វីបនោះឡើយ។ ហើយពួកជនដែលស្លាប់អំពីទ្វីបនោះ មិនដែលទៅកើតក្នុងនរក ក្នុងកំណើតសត្វតិរច្ឆាន ឬក្នុងបេត្តវិស័យឡើយ។ លោកពោលថា ដោយអានុភាពនៃបញ្ចសីលដែលសម្រេចដោយធម្មតា ពួកគេតែងទៅកើតក្នុងទេវលោក។ អាយុកាលរបស់ពួកគេ តែងមានប្រមាណ ១,០០០ ឆ្នាំគ្រប់ពេលវេលា សេចក្តីទាំងពួងនេះ តែងសម្រេចដោយធម្មតា ដូចជាបញ្ចសីលរបស់ពួកគេដូច្នោះឯង។

ติฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយតិដ្ឋានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

๓. ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយតណ្ហាមូលកសូត្រ

๒๓. ตติเย (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๐๓) เอสนตณฺหาติ โภคานํ ปริเยสนวเสน ปวตฺตา ตณฺหา. เอสิตตณฺหาติ ปริยิฏฺเฐสุ โภเคสุ อุปฺปชฺชมานตณฺหา. ปริตสฺสนวเสน [Pg.292] ปริเยสติ เอตายาติ ปริเยสนา, อาสยโต ปโยคโต จ ปริเยสนา ตถาปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท. เตนาห ‘‘ตณฺหาย สติ โหตี’’ติ. รูปาทิอารมฺมณปฺปฏิลาโภติ สวตฺถุกานํ รูปาทิอารมฺมณานํ คเวสนวเสน ปฏิลาโภ. ยํ ปน อปริยิฏฺฐํเยว ลพฺภติ, ตมฺปิ อตฺถโต ปริเยสนาย ลทฺธเมว นาม ตถารูปสฺส กมฺมสฺส ปุพฺเพกตตฺตา เอว ลพฺภนโต. เตนาห ‘‘โส หิ ปริเยสนาย สติ โหตี’’ติ.

២៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ (ទី. និ. ដី. ២.១០៣) ពាក្យថា «ឯសនតណ្ហា» បានដល់ តណ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការស្វែងរកភោគៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ឯសិតតណ្ហា» បានដល់ តណ្ហាដែលកើតឡើងក្នុងភោគៈទាំងឡាយដែលស្វែងរកបានហើយ។ ការស្វែងរកដោយអំណាចនៃការរវើរវាយ (ឬការក្រវះក្រហាយ) ព្រោះតណ្ហានោះ ឈ្មោះថា «បរិយេសនា» (ការស្វែងរក) ពោលគឺ ការស្វែងរកដោយអំណាចនៃអាសយៈ (អធ្យាស្រ័យ) និងបយោគៈ (ការព្យាយាម) គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «តណ្ហាយ សតិ ហោតី» (កាលបើមានតណ្ហា ទើបមានការស្វែងរក)។ ពាក្យថា «រូបាទិអារម្មណប្បដិលាភោ» បានដល់ ការបាននូវអារម្មណ៍មានរូបជាដើម ព្រមទាំងវត្ថុ ដោយអំណាចនៃការស្វែងរកអារម្មណ៍មានរូបជាដើម។ ចំណែកឯរបស់ណាដែលបានមកដោយមិនបាច់ស្វែងរកឡើយ សូម្បីរបស់នោះ ដោយអត្ថក៏ឈ្មោះថាបានមកដោយសារការស្វែងរកដែរ ព្រោះថាបានមកដោយសារកម្មមានសភាពយ៉ាងនោះដែលខ្លួនបានធ្វើទុកហើយក្នុងកាលមុន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សោ ហិ បរិយេសនាយ សតិ ហោតី» (ព្រោះថា ការបានអារម្មណ៍នោះ កាលបើមានការស្វែងរក ទើបមាន)។

สุขวินิจฺฉยนฺติ สุขํ วิเสสโต นิจฺฉิโนตีติ สุขวินิจฺฉโย. สุขํ สภาวโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต จ ยาถาวโต ชานิตฺวา ปวตฺตญาณํว สุขวินิจฺฉยํ. ชญฺญาติ ชาเนยฺย. ‘‘สุภํ สุข’’นฺติอาทิกํ อารมฺมเณ อภูตาการํ วิวิธํ นินฺนภาเวน จิโนติ อาโรเปตีติ วินิจฺฉโย, อสฺสาทานุปสฺสนา ตณฺหา. ทิฏฺฐิยาปิ เอวเมว วินิจฺฉยภาโว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วิตกฺโกเยว อาคโตติ โยชนา. อิมสฺมึ ปน สุตฺเตติ สกฺกปญฺหสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๕๘). ตตฺถ หิ ‘‘ฉนฺโท โข, เทวานมินฺท, วิตกฺกนิทาโน’’ติ อาคตํ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. วิตกฺเกเนว วินิจฺฉินนฺตีติ เอเตน ‘‘วินิจฺฉินติ เอเตนาติ วินิจฺฉโย’’ติ วินิจฺฉยสทฺทสฺส กรณสาธนมาห. เอตฺตกนฺติอาทิ วินิจฺฉยนาการทสฺสนํ.

ពាក្យថា «សុខវិនិច្ឆយំ» សេចក្តីថា ការសម្រេចសេចក្តីចំពោះសុខៈដោយឡែក ឈ្មោះថា សុខវិនិច្ឆ័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយដឹងតាមពិតនូវសុខៈ ដោយសភាវៈ ដោយសមុទ័យ ដោយអត្ថង្គមៈ (ការរលត់) ដោយអាទីនវៈ (ទោស) និងដោយនិស្សរណៈ (ការរំដោះខ្លួន) ហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា សុខវិនិច្ឆ័យ។ ពាក្យថា «ជញ្ញា» បានដល់ គប្បីដឹង។ ពាក្យថា «វិនិច្ឆយោ» សេចក្តីថា ការសន្សំគឺការបង្អោនទៅ និងការលើកឡើងនូវអាការៈមិនពិតផ្សេងៗ ក្នុងអារម្មណ៍ មានពាក្យថា «ល្អ សុខ» ជាដើម បានដល់ តណ្ហាដែលជាអស្សាទានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថារសជាតិឆ្ងាញ់ពិសា)។ សូម្បីក្នុងទិដ្ឋិ ក៏គប្បីដឹងនូវសភាវៈជាវិនិច្ឆ័យយ៉ាងនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ មានការប្រកបសេចក្តីថា វិតក្កៈប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់ហើយ។ ពាក្យថា «ក្នុងសូត្រនេះ» គឺក្នុងសក្កបញ្ហសូត្រ (ទី. និ. ២.៣៥៨)។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនោះ មានពាក្យមកថា «បពិត្រសក្កទេវរាជ ឆន្ទៈមានវិតក្កៈជាហេតុ»។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងសូត្រនេះ។ ពាក្យថា «វិនិច្ឆិនន្តិ ដោយវិតក្កៈហ្នឹងឯង» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលករណសាធនៈនៃសព្ទថា វិនិច្ឆ័យ ដោយពាក្យថា «វិនិច្ឆិនតិ ឯតេនាតិ វិនិច្ឆយោ» (ជនទាំងឡាយរមែងសម្រេចសេចក្តីដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិនិច្ឆ័យ)។ ពាក្យថា «ប៉ុណ្ណេះ» ជាដើម ជាការបង្ហាញនូវអាការៈនៃវិនិច្ឆ័យ។

ฉนฺทนฏฺเฐน ฉนฺโท, เอวํ รญฺชนฏฺเฐน ราโคติ ฉนฺทราโค. สฺวายํ อนาเสวนตาย มนฺโท หุตฺวา ปวตฺโต อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ทุพฺพลราคสฺสาธิวจน’’นฺติ. อชฺโฌสานนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิเวสนํ. ‘‘มยฺหํ อิท’’นฺติ หิ ตณฺหาคาโห เยภุยฺเยน อตฺตคฺคาหสนฺนิสฺสโยว โหติ. เตนาห ‘‘อหํ มมนฺตี’’ติ. พลวสนฺนิฏฺฐานนฺติ จ เตสํ คาหานํ ถิรภาวปฺปตฺติมาห. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปริคฺคหกรณนฺติ อหํ มมนฺติ พลวสนฺนิฏฺฐานวเสน อภินิวิฏฺฐสฺส อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุโน อญฺญาสาธารณํ วิย กตฺวา ปริคฺคเหตฺวา ฐานํ, ตถาปวตฺโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาโท. อตฺตนา ปริคฺคหิตสฺส วตฺถุโน ยสฺส วเสน ปเรหิ สาธารณภาวสฺส อสหมาโน โหติ ปุคฺคโล, โส ธมฺโม อสหนตา. เอวํ วจนตฺถํ วทนฺติ นิรุตฺตินเยน. สทฺทลกฺขเณน ปน ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน มจฺฉริยโยคโต ปุคฺคโล มจฺฉโร[Pg.293], ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา มจฺฉริยํ, มจฺฉโร ธมฺโม. มจฺฉริยสฺส พลวภาวโต อาทเรน รกฺขณํ อารกฺโขติ อาห ‘‘ทฺวาร…เป… สุฏฺฐุ รกฺขณ’’นฺติ.

ឈ្មោះថា «ឆន្ទៈ» ព្រោះអត្ថថាប្រាថ្នា ឈ្មោះថា «រាគៈ» ព្រោះអត្ថថាតម្រេកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា «ឆន្ទរាគ»។ ឆន្ទរាគនោះ ព្រោះមិនបានសេពញឹកញាប់ ទើបប្រព្រឹត្តទៅជាសភាពទន់ខ្សោយ ក្នុងទីនេះសំដៅយកឆន្ទរាគនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ជាឈ្មោះនៃរាគៈដ៏ទន់ខ្សោយ»។ ពាក្យថា «អជ្ឈោសានំ» បានដល់ ការចូលទៅស្អិតកៀកដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា ការប្រកាន់ដោយតណ្ហាថា «នេះជារបស់អញ» ជាធម្មតាតែងតែមានការប្រកាន់មាំថាជាខ្លួនជាទីពឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ខ្ញុំ របស់ខ្ញុំ»។ ពាក្យថា «ពលវសន្និដ្ឋានំ» (ការសម្រេចចិត្តយ៉ាងមាំមួន) គឺការនិយាយដល់ការដល់នូវសភាពមាំមួននៃការប្រកាន់ទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «ការធ្វើការហួងហែងដោយអំណាចតណ្ហានិងទិដ្ឋិ» បានដល់ ការធ្វើវត្ថុដែលជាទីតាំងនៃការប្រកាន់ថាខ្លួននិងជារបស់ខ្លួន ដែលបុគ្គលចូលទៅស្អិតកៀកដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្តយ៉ាងមាំមួនថា ខ្ញុំ របស់ខ្ញុំ ឲ្យដូចជាមិនទាក់ទងនឹងអ្នកដទៃ ហើយហួងហែងទុក គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រកបដោយលោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ធម៌ណាដែលជាហេតុធ្វើឲ្យបុគ្គលមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងការដែលអ្នកដទៃមកមានចំណែករួមក្នុងវត្ថុដែលខ្លួនហួងហែងទុកហើយ ធម៌នោះឈ្មោះថា «អសហនតា» (ការមិនអត់ទ្រាំ)។ ពួកលោកពោលវិគ្រោះសព្ទតាមន័យនិរុត្តិយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ តាមសទ្ទលក្ខណៈ (ក្បួនវេយ្យាករណ៍) ធម៌ណាដែលជាហេតុនាំឲ្យបុគ្គលជាអ្នកកំណាញ់ ព្រោះប្រកបដោយមច្ឆរិយៈ សភាវៈ ឬកម្មនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា «មច្ឆរិយៈ» គឺធម៌កំណាញ់។ ការរក្សាដោយយកចិត្តទុកដាក់ ព្រោះភាពខ្លាំងក្លានៃមច្ឆរិយៈ ឈ្មោះថា «អារក្ខៈ» (ការរក្សា) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ការរក្សាទ្វារ...បេ... យ៉ាងល្អ»។

อตฺตโน ผลํ กโรตีติ กรณํ, ยํ กิญฺจิ การณํ. อธิกํ กรณนฺติ อธิกรณํ, วิเสสการณํ. วิเสสการณญฺจ โภคานํ อารกฺขทณฺฑาทานาทิอนตฺถสมฺภวสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘อารกฺขาธิกรณ’’นฺติอาทิ. ปรนิเสธนตฺถนฺติ มารณาทินา ปเรสํ วิพาธนตฺถํ. อาทิยนฺติ เอเตนาติ อาทานํ, ทณฺฑสฺส อาทานํ ทณฺฑาทานํ, ทณฺฑํ อาหริตฺวา ปรวิเหฐนจิตฺตุปฺปาโท. สตฺถาทาเนปิ เอเสว นโย. หตฺถปรามาสาทิวเสน กาเยน กาตพฺโพ กลโห กายกลโห. มมฺมฆฏฺฏนาทิวเสน วาจาย กาตพฺโพ กลโห วาจากลโห. วิรุชฺฌนวเสน วิรูปํ คณฺหาติ เอเตนาติ วิคฺคโห. วิรุทฺธํ วทติ เอเตนาติ วิวาโท. ‘‘ตุวํ ตุว’’นฺติ อคารววจนสหจรณโต ตุวํตุวํ. สพฺเพปิ เต ตถาปวตฺตโทสสหคตา จิตฺตุปฺปาทา เวทิตพฺพา. เตนาห ภควา ‘‘อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺตี’’ติ.

ហេតុណាមួយដែលធ្វើឲ្យកើតផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះឈ្មោះថា «ករណៈ» (ហេតុ)។ ហេតុដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា «អធិករណៈ» (ហេតុពិសេស)។ ម្យ៉ាងទៀត ហេតុពិសេសនៃការកើតឡើងនៃអនត្ថៈមានការរក្សាភោគៈ និងការកាន់យកដំបងជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «មានការរក្សាជាហេតុ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដើម្បីហាមឃាត់អ្នកដទៃ» បានដល់ ដើម្បីបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយការសម្លាប់ជាដើម។ ជនទាំងឡាយរមែងកាន់យកដោយឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះឈ្មោះថា «អាទានៈ» (ការកាន់យក) ការកាន់យកនូវដំបង ឈ្មោះថា «ទណ្ឌាទានៈ» បានដល់ ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលចង់បៀតបៀនអ្នកដទៃដោយការកាន់យកដំបងមក។ សូម្បីក្នុងការកាន់យកនូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ (សត្ថាទានៈ) ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ជម្លោះដែលគប្បីធ្វើដោយកាយ ដោយអំណាចនៃការចាប់ពាល់ដោយដៃជាដើម ឈ្មោះថា «កាយកលហៈ» (ជម្លោះផ្លូវកាយ)។ ជម្លោះដែលគប្បីធ្វើដោយវាចា ដោយអំណាចនៃការនិយាយប៉ះពាល់កេរ្តិ៍ខ្មាសជាដើម ឈ្មោះថា «វាចាកលហៈ» (ជម្លោះផ្លូវវាចា)។ បុគ្គលរមែងកាន់យកនូវសភាពខុសប្លែក (ទាស់ទែង) ដោយអំណាចនៃការប្រឆាំងគ្នា ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា «វិគ្គហៈ» (ការទាស់ទែង)។ បុគ្គលរមែងនិយាយប្រឆាំងគ្នាដោយពាក្យនោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា «វិវាទៈ» (ការវិវាទ)។ ពាក្យថា «តូវំតូវំ» (ការនិយាយអញៗ ឬហៅឯងៗ) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយពាក្យមិនគោរពថា «ឯង ឯង»។ គប្បីដឹងថា ធម៌ទាំងអស់នោះ គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រកបដោយទោសៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយជាអកុសលដ៏លាមកដ៏ច្រើនរមែងកើតឡើង»។

ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតណ្ហាមូលកសូត្រ ចប់ហើយ។

๔-๕. สตฺตาวาสสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសត្តាវាសសូត្រជាដើម

๒๔-๒๕. จตุตฺเถ สตฺตา อาวสนฺติ เอเตสูติ สตฺตาวาสา, นานตฺตสญฺญิอาทิเภทา สตฺตนิกายา. ยสฺมา เต เต สตฺตนิวาสา ตปฺปริยาปนฺนานํ สตฺตานํ ตาย เอว ตปฺปริยาปนฺนตาย อาธาโร วิย วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. สมุทายาจาโร หิ อวยวสฺส ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ, ตสฺมา ‘‘สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สุทฺธาวาสาปิ สตฺตาวาโสว ‘‘น โส, ภิกฺขเว, สตฺตาวาโส สุลภรูโป, โย มยา อนาวุตฺถปุพฺโพ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อญฺญตฺร สุทฺธาวาเสหิ เทเวหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๑) วจนโต. ยทิ เอวํ เต กสฺมา อิธ น คหิตาติ ตตฺถ การณมาห ‘‘อสพฺพกาลิกตฺตา’’ติอาทิ. เวหปฺผลา ปน จตุตฺเถเยว สตฺตาวาเส ภชนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

២៤-២៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ទីកន្លែងដែលសត្វទាំងឡាយរស់នៅ ឈ្មោះថា «សត្តាវាសៈ» (ទីលំនៅរបស់សត្វ) បានដល់ ពួកសត្វដែលមានការបែងចែកមាននានត្តសញ្ញីសត្វជាដើម។ ព្រោះថា ទីលំនៅរបស់សត្វនោះៗ គួរដល់ការហៅថាជាទីអាស្រ័យនៃសត្វទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនោះៗ ដោយសារតែការរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនោះៗឯង។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចំណែកធំ (សមុទាយៈ) រមែងមានក្នុងចំណែករង (អវយវៈ) ដូចពាក្យថា «មែកឈើនៅក្នុងដើមឈើ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទីលំនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ សេចក្តីថា ទីកន្លែងជាទីរស់នៅ»។ សូម្បីសុទ្ធាវាសភូមិ ក៏ជាសត្តាវាសៈដែរ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទីលំនៅរបស់សត្វណាដែលតថាគតមិនធ្លាប់រស់នៅ ក្នុងរយៈកាលដ៏វែងនេះ មិនមែនជាទីរកបានដោយងាយឡើយ វៀរលែងតែទេវតាជាន់សុទ្ធាវាសចេញ» (ទី. និ. ២.៩១)។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាមិនកាន់យកសុទ្ធាវាសភូមិទាំងនោះក្នុងទីនេះ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលហេតុក្នុងសេចក្តីនោះថា «ព្រោះមិនមានក្នុងកាលទាំងពួង» ជាដើម។ ចំណែកឯពួកព្រហ្មជាន់វេហប្ផលៈ គប្បីជ្រាបថា រាប់បញ្ចូលក្នុងសត្តាវាសៈទី ៤ ហ្នឹងឯង។ សូត្រទី ៥ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

สตฺตาวาสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសត្តាវាសសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๖. สิลายูปสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសិលាយូបសូត្រ

๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.294] ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส จตุวีสตงฺคุลิโก หตฺโถ กุกฺกุ, ‘‘กกฺกู’’ติปิ ตสฺเสว นามํ. อฏฺฐ กุกฺกู อุปริ เนมสฺสาติ อฏฺฐ หตฺถา อาวาฏสฺส อุปริ อุคฺคนฺตฺวา ฐิตา ภเวยฺยุํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

២៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ហត្ថដែលមាន ២៤ ធ្នាប់ របស់បុរសដែលមានកម្ពស់មធ្យម ឈ្មោះថា «កុក្កុ» (ហត្ថ) សូម្បីពាក្យថា «កក្កុ» ក៏ជាឈ្មោះនៃហត្ថនោះដែរ។ ពាក្យថា «អដ្ឋ កុក្កូ ឧបរិ នេមស្ស» សេចក្តីថា គប្បីមានប្រវែង ៨ ហត្ថ ផុសឡើងខ្ពស់ផុតពីមាត់រណ្តៅឡើងទៅលើ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

สิลายูปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសិលាយូបសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. ปฐมเวรสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមវេរសូត្រ

๒๗. สตฺตเม (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒๔๑) ยโตติ ยสฺมึ กาเล. อยญฺหิ โต-สทฺโท ทา-สทฺโท วิย อิธ กาลวิสโย, ยทาติ วุตฺตํ โหติ. ภยานิ เวรานีติ ภียเต ภยํ, ภเยน โยคา, ภายิตพฺเพน วา ภยํ เอว เวรปฺปสวฏฺเฐน เวรนฺติ จ ลทฺธนามา เจตนาทโย. ปาณาติปาตาทโย หิ ยสฺส ปวตฺตนฺติ, ยญฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตียนฺติ, อุภเยสญฺจ เวราวหา, ตโต เอว เจเต ภายิตพฺพา เวรสญฺชนกา นามาติ. โสตสฺส อริยมคฺคสฺส อาทิโต ปชฺชนํ ปฏิปตฺติ อธิคโม โสตาปตฺติ. ตทตฺถาย ตตฺถ ปติฏฺฐิตสฺส จ องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ. ทุวิธญฺหิ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๑) โสตาปตฺติยงฺคํ โสตาปตฺติอตฺถาย จ องฺคํ การณํ, ยํ โสตาปตฺติมคฺคปฺปฏิลาภโต ปุพฺพภาเค โสตาปตฺติปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ, ‘‘สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๑) เอวํ อาคตํ. ปฏิลทฺธคุณสฺส จ โสตาปตฺตึ ปตฺวา ฐิตสฺส องฺคํ, ยํ ‘‘โสตาปนฺนสฺส องฺค’’นฺติปิ วุจฺจติ ‘‘โสตาปนฺโน องฺคียติ ญายติ เอเตนา’’ติ กตฺวา, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาทาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. อิทมิธาธิปฺเปตํ.

២៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ (សំ. និ. ដី. ២.២៤១) ពាក្យថា «យតោ» បានដល់ ក្នុងកាលណា។ ព្រោះថា តោ-បច្ច័យនេះ ក្នុងទីនេះមានអត្ថជាកាល ដូចជា ទា-បច្ច័យដែរ ពោលគឺមានន័យថា យទា (ក្នុងកាលណា)។ ពាក្យថា «ភយានិ វេរានិ» សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលគេតែងខ្លាច ឈ្មោះថា «ភ័យ» ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយមានចេតនាជាដើម ដែលប្រកបដោយភ័យ ឬជាទីគួរខ្លាច ឈ្មោះថា «ភ័យ» ហ្នឹងឯង ហើយបានឈ្មោះថា «វេរៈ» (ពៀរ) ព្រោះជាហេតុបង្កើតពៀរ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលប្រព្រឹត្តកន្លងនូវបាណាតិបាតជាដើម និងបុគ្គលដែលគេសំដៅប្រព្រឹត្តកន្លងនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះរមែងនាំមកនូវពៀរដល់បុគ្គលទាំងពីរពួកនោះ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថាជាទីគួរខ្លាច និងជាធម៌បង្កើតពៀរ។ ការឈានទៅរក គឺការប្រតិបត្តិ ឬការសម្រេចនូវអរិយមគ្គដែលជាខ្សែទឹកតាំងពីដំបូង ឈ្មោះថា «សោតាបត្តិ»។ អង្គទាំងឡាយរបស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សោតាបត្តិនោះ ឈ្មោះថា «សោតាបត្តិយង្គ» (អង្គនៃសោតាបត្តិ)។ ព្រោះថា សោតាបត្តិយង្គមាន ២ យ៉ាង (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៤១) គឺ អង្គដែលជាហេតុដើម្បីសម្រេចសោតាបត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវសោតាបត្តិក្នុងបុព្វភាគមុននឹងបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គ ដូចដែលមកហើយថា «ការសេពគប់សប្បុរស ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌»។ និងអង្គរបស់បុគ្គលដែលបានសម្រេចគុណធម៌ហើយ គឺតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិហើយ ដែលហៅម្យ៉ាងទៀតថា «អង្គរបស់ព្រះសោតាបន្ន» ព្រោះពាក្យថា «ព្រះសោតាបន្ន តែងដឹងច្បាស់នូវអង្គនេះ» នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម។ សោតាបត្តិយង្គនេះឯង ដែលសំដៅយកក្នុងទីនេះ។

ขีณนิรโยติอาทีสุ อายตึ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนตาย ขีโณ นิรโย มยฺหติ, โส อหํ ขีณนิรโย. เอส นโย สพฺพตฺถ. โสตาปนฺโนติ มคฺคโสตํ อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ น วินิปาตสภาโว. นิยโตติ ปฐมมคฺคสงฺขาเตน สมฺมตฺตนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาโต สมฺโพธิ ปรํ อยนํ [Pg.295] มยฺหนฺติ โสหํ สมฺโพธิปรายโณ, สมฺโพธึ อวสฺสํ อภิสมฺพุชฺฌนโกติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា «ខីណនិរយោ» ជាដើម មានសេចក្តីថា នរកដែលខ្ញុំមិនត្រូវទៅកើតទៀតក្នុងអនាគត ឈ្មោះថាអស់ហើយ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមាននរកអស់ហើយ។ ន័យនេះដូចគ្នាគ្រប់ទីកន្លែង។ ពាក្យថា «សោតាបn្នោ» បានដល់ ចូលទៅកាន់ខ្សែគឺមគ្គ។ ពាក្យថា «អវិនិបាតធម្មោ» បានដល់ មិនមានសភាវៈធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយ។ ពាក្យថា «និយតោ» បានដល់ ជាអ្នកទៀងទាត់ដោយសម្មត្តនិយាម ពោលគឺបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ពាក្យថា «សម្ពោធិបរាយណោ» សេចក្តីថា ព្រះសម្ពោធិ ពោលគឺមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ជាទីទៅខាងមុខរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានព្រះសម្ពោធិជាទីទៅខាងមុខ មានន័យថា ជាអ្នកនឹងបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសម្ពោធិជាប្រាកដ។

ปาณาติปาตปจฺจยาติ ปาณาติปาตกมฺมสฺส กรณเหตุ. ภยํ เวรนฺติ อตฺถโต เอกํ. เวรํ วุจฺจติ วิโรโธ, ตเทว ภายิตพฺพโต ‘‘ภย’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ปเนตํ ทุวิธํ โหติ – พาหิรํ, อชฺฌตฺติกนฺติ. เอเกน หิ เอกสฺส ปิตา มาริโต โหติ. โส จินฺเตติ ‘‘เอเตน กิร เม ปิตา มาริโต, อหมฺปิ ตํเยว มาเรสฺสามี’’ติ นิสิตํ สตฺถํ อาทาย จรติ. ยา ตสฺส อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนา เวรเจตนา, อิทํ พาหิรํ เวรํ นาม ตสฺส เวรสฺส มูลภูตโต เวรการกปุคฺคลโต พหิภาวตฺตา. ยา ปน อิตรสฺส ‘‘อยํ กิร มํ มาเรสฺสามีติ จรติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ มาเรสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทํ อชฺฌตฺติกํ เวรํ นาม. อิทํ ตาว อุภยมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกเมว. ยา ปน ตํ นิรเย อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ ปหริสฺสามี’’ติ ชลิตํ อยมุคฺครํ คณฺหนฺตสฺส นิรยปาลสฺส เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ พาหิรํ เวรํ. ยา จสฺส ‘‘อยํ นิทฺโทสํ มํ ปหริสฺสามีติ อาคจฺฉติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ ปหริสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ อชฺฌตฺตํ เวรํ. ยํ ปเนตํ พาหิรํ เวรํ, ตํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘ปุคฺคลเวร’’นฺติ วุจฺจติ. ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ อตฺถโต เอกเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสเสสุปิ ‘‘อิมินา มม ภณฺฑํ หฏํ, มยฺหํ ทาเรสุ จาริตฺตํ อาปนฺนํ, มุสา วตฺวา อตฺโถ ภคฺโค, สุรามทมตฺเตน อิทํ นาม กต’’นฺติอาทินา นเยน เวรปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា «បាណាតិបាតប្បច្ចយា» បានដល់ ព្រោះហេតុនៃការធ្វើនូវបាណាតិបាតកម្ម។ ពាក្យថា «ភយំ វេរំ» ដោយអត្ថគឺតែមួយ។ ការតបតគ្នា ឈ្មោះថា «ពៀរ» ពៀរនោះឯង ព្រោះជាទីគួរខ្លាច ទើបហៅថា «ភ័យ»។ ភ័យនិងពៀរនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ ពៀរខាងក្រៅ និងពៀរខាងក្នុង។ ព្រោះថា ឪពុករបស់បុគ្គលម្នាក់ ត្រូវបុគ្គលម្នាក់ទៀតសម្លាប់។ បុគ្គលនោះគិតថា «ឮថា បុគ្គលនេះសម្លាប់ឪពុកអញ អញក៏នឹងសម្លាប់បុគ្គលនោះវិញដែរ» ហើយកាន់យកគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដ៏មុតដើរទៅ។ វេរចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្រៅ» ព្រោះមានសភាពនៅខាងក្រៅអំពីបុគ្គលអ្នកធ្វើពៀរដែលជាឫសគល់នៃពៀរនោះ។ ចំណែកឯចេតនាដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលម្នាក់ទៀតថា «ឮថា បុគ្គលនេះដើរមកដើម្បីសម្លាប់អញ អញនឹងសម្លាប់វាឲ្យបានមុនសិន» នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្នុង»។ ពៀរទាំងពីរយ៉ាងនេះ ជាពៀរក្នុងបច្ចុប្បន្ន (ទិដ្ឋធម្មិកៈ) សិន។ ចំណែកឯចេតនារបស់យមបាលដែលឃើញបុគ្គលនោះកើតក្នុងនរក ហើយគិតថា «អញនឹងវាយបុគ្គលនេះ» រួចកាន់យកដំបងដែកដ៏មានរស្មីរុងរឿង នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្រៅក្នុងបរលោក» (សម្បរាយិកៈ) របស់បុគ្គលនោះ។ ចំណែកឯចេតនារបស់សត្វនរកនោះដែលកើតឡើងថា «យមបាលនេះដើរមកដើម្បីវាយអញដែលមិនមានទោស អញនឹងវាយវាឲ្យបានមុនសិន» នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្នុងក្នុងបរលោក» របស់សត្វនរកនោះ។ ពៀរណាដែលជាពៀរខាងក្រៅនេះ ក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយហៅថា «បុគ្គលពៀរ»។ ពាក្យថា «ទុក្ខំ ទោមនស្សំ» ដោយអត្ថគឺតែមួយ។ គប្បីជ្រាបការប្រព្រឹត្តទៅនៃពៀរក្នុងសិក្ខាបទដែលសេសសល់ ដូចជាក្នុងសិក្ខាបទនេះដែរ ដោយន័យមានជាដើមថា «បុគ្គលនេះលួចទ្រព្យរបស់អញ បុគ្គលនេះប្រព្រឹត្តខុសក្នុងភរិយារបស់អញ បុគ្គលនេះនិយាយកុហកធ្វើឲ្យខូចប្រយោជន៍ បុគ្គលនេះស្រវឹងទឹកស្រវឹងហើយធ្វើនូវអំពើឈ្មោះនេះ»។

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อธิคเตน อจลปฺปสาเทน. อริยกนฺเตหีติ ปญฺจหิ สีเลหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ ปิยานิ ภวนฺติ, ภวนฺตรคตาปิ อริยา ตานิ น วิชหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อริยกนฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค อนุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា «អវេច្ចប្បសាទេន» បានដល់ ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏មាំមួនដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា «អរិយកន្តេហិ» បានដល់ សីលទាំង ៥។ ព្រោះថា សីលទាំងឡាយនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ សូម្បីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយទៅកើតក្នុងភពផ្សេង ក៏មិនលះបង់សីលទាំងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អរិយកន្តសីល»។ សេចក្តីណាដែលគប្បីពោលក្នុងសូត្រនេះ សេចក្តីនោះទាំងអស់ គប្បីជ្រាបតាមដែលពោលទុកហើយក្នុងអនុស្សតិនិន្ទេស ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

ปฐมเวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមវេរសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអាឃាតវត្ថុសូត្រ

๒๙. นวเม [Pg.296] วสติ เอตฺถ ผลํ ตนฺนิมิตฺตตาย ปวตฺตตีติ วตฺถุ, การณนฺติ อาห ‘‘อาฆาตวตฺถูนี’’ติ. โกโป นามายํ ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อุปฺปชฺชติ, น ตตฺถ เอกวารเมว อุปฺปชฺชติ, อถ โข ปุนปิ อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘พนฺธตี’’ติ. อถ วา โย ปจฺจยวิเสเสน อุปฺปชฺชมาโน อาฆาโต สวิสเย พทฺโธ วิย น วิคจฺฉติ, ปุนปิ อุปฺปชฺชเตว. ตํ สนฺธายาห ‘‘อาฆาตํ พนฺธตี’’ติ. ตํ ปนสฺส ปจฺจยวเสน นิพฺพตฺตนํ อุปฺปาทนเมวาติ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาเทตี’’ติ.

២៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា អាឃាតវត្ថូនិ (វត្ថុនៃគំនុំ) សំដៅដល់ហេតុ ព្រោះថា ផលរមែងស្ថិតនៅ ឬប្រព្រឹត្តទៅក្នុងហេតុនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា វត្ថុ គឺហេតុ។ ធម្មតាថាកំហឹងនេះ កាលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ណា មិនមែនកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះតែម្តងប៉ុណ្ណោះទេ តែថាតែងកើតឡើងម្តងទៀត ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា ចងទុក (ចងគំនុំ)។ មួយម៉្យាងទៀត គំនុំដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យដ៏វិសេស មិនរលត់ទៅ ហាក់ដូចជាជាប់ជំពាក់នៅក្នុងអារម្មណ៍របស់ខ្លួន ហើយកើតឡើងម្តងទៀត។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា ចងគំនុំ។ ចំណែកឯការកើតឡើង ការបង្កើតឡើងនៃគំនុំនោះ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ទើបត្រាស់ថា ញ៉ាំងគំនុំឲ្យកើតឡើង។

อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអាឃាតវត្ថុសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๐. อาฆาตปฏิวินยสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយអាឃាតបដិវិនយសូត្រ

๓๐. ทสเม ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ เอตฺถ ตนฺติ กิริยาปรามสนํ. ปทชฺฌาหาเรน จ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ ‘‘ตํ อนตฺถจรณํ มา อโหสี’’ติอาทิมาห. เกน การเณน ลทฺธพฺพํ นิรตฺถกภาวโต. กมฺมสฺสกา หิ สตฺตา. เต กสฺส รุจิยา ทุกฺขิตา สุขิตา วา ภวนฺติ, ตสฺมา เกวลํ ตสฺมึ มยฺหํ อนตฺถจรณํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อธิปฺปาโย. อถ วา ตํ โกปการณํ เอตฺถ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา ปรมตฺถโต กุชฺฌิตพฺพสฺส กุชฺฌนกสฺส จ อภาวโต. สงฺขารมตฺตญฺเหตํ, ยทิทํ ขนฺธปญฺจกํ ยํ ‘‘สตฺโต’’ติ วุจฺจติ, เต สงฺขารา อิตฺตรขณิกา, กสฺส โก กุชฺฌตีติ อตฺโถ. ลาภา นาม เก สิยุํ อญฺญตฺร อนตฺถุปฺปตฺติโต.

៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា taṃ kutettha labbhā (តើនឹងរកបានការធ្វើបែបនោះពីណា) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា taṃ (នោះ) ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រូវដឹងដោយការបន្ថែមពាក្យចូលមក ដូចដែលលោកពោលទុកជាដើមថា «ការប្រព្រឹត្តមិនជាប្រយោជន៍នោះ កុំបីមានឡើយ»។ តើនឹងរកបានដោយហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍។ ព្រោះសត្វទាំងឡាយមានកម្មជាជារបស់ខ្លួន។ សត្វទាំងនោះនឹងទុក្ខក្តី សុខក្តី ទៅតាមចំណង់របស់នរណាបាន? ព្រោះហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តមិនជាប្រយោជន៍របស់ខ្ញុំចំពោះបុគ្គលនោះ សុទ្ធតែជាការមិនអាចរកបានឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ មួយម៉្យាងទៀត ហេតុនៃកំហឹងនោះ តើនឹងរកបានក្នុងបុគ្គលនេះពីណា? ព្រោះដោយបរមត្ថ មិនមានអ្នកត្រូវខឹង ឬអ្នកខឹងឡើយ។ ព្រោះថា អ្វីដែលហៅថា «សត្វ» នេះ គ្រាន់តែជាសង្ខារប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺខន្ធទាំង ៥ សង្ខារទាំងនោះមានខណៈដ៏ខ្លី តើនរណាខឹងនឹងនរណា? នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ឯលាភទាំងឡាយ តើនឹងមានអ្វីក្រៅពីការកើតឡើងនៃសេចក្តីវិនាស?

อาฆาตปฏิวินยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអាឃាតបដិវិនយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๑. อนุปุพฺพนิโรธสุตฺตวณฺณนา

១១. ការអធិប្បាយអនុបុព្វនិរោធសូត្រ

๓๑. เอกาทสเม อนุปุพฺพนิโรธาติ อนุปุพฺเพน อนุกฺกเมน ปวตฺเตตพฺพนิโรธา. เตนาห ‘‘อนุปฏิปาฏินิโรธา’’ติ.

៣១. ក្នុងសូត្រទី ១១ ពាក្យថា អនុបុព្វនិរោធ បានដល់ ការរលត់ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់ តាមលំដាប់ថ្នាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ការរលត់តាមលំដាប់ថ្នាក់»។

อนุปุพฺพนิโรธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអនុបុព្វនិរោធសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

สตฺตาวาสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសត្តាវាសវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔. มหาวคฺโค

៤. មហាវគ្គ

๑. อนุปุพฺพวิหารสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសូត្រ

๓๒. จตุตฺถสฺส [Pg.297] ปฐเม อนุปุพฺพโต วิหริตพฺพาติ อนุปุพฺพวิหารา. อนุปฏิปาฏิยาติ อนุกฺกเมน. สมาปชฺชิตพฺพวิหาราติ สมาปชฺชิตฺวา สมงฺคิโน หุตฺวา วิหริตพฺพวิหารา.

៣២. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា អនុបុព្វវិហារ បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវនៅតាមលំដាប់។ ពាក្យថា តាមលំដាប់ គឺតាមលំដាប់ថ្នាក់។ ពាក្យថា ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវចូលកាន់ បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវចូលកាន់ ហើយជាអ្នកបរិបូណ៌ (ដោយធម៌នោះ) ហើយនៅ។

อนุปุพฺพวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒-๓. อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺติสุตฺตาทิวณฺณนา

២-៣. ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសមាបត្តិសូត្រជាដើម

๓๓-๓๔. ทุติเย ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย กามานํ ปาตพฺพโต ตาสํ วเสน วตฺตนโต, ตนฺนินฺนตฺตา นตฺถิ เอเตสุ ฉาตนฺติ นิจฺฉาตา. เตนาห ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิจฺฉาตาน’’นฺติอาทิ. ตติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

៣៣-៣៤. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ឆាតៈ (សេចក្តីស្រេកឃ្លាន) សំដៅដល់តណ្ហានិងទិដ្ឋិ ព្រោះត្រូវផឹក (ឬសេព) នូវកាមទាំងឡាយ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះ។ សេចក្តីស្រេកឃ្លានក្នុងកាមទាំងនោះមិនមាន ព្រោះមានការបង្អោនទៅក្នុងធម៌នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និច្ឆាតៈ (អ្នកមិនស្រេកឃ្លាន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃអ្នកមិនស្រេកឃ្លានដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ» ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ គ្មានពាក្យត្រូវអធិប្បាយឡើយ។

อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសមាបត្តិសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔. คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយគាវីឧបមាសូត្រ

๓๕. จตุตฺเถ ปพฺพตจารินีติ ปกติยา ปพฺพเต พหุลจารินี. อเขตฺตญฺญูติ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๗๗) อโคจรญฺญู. สมาธิปริปนฺตานํ วิโสธนานภิญฺญตาย พาโล. ฌานสฺส ปคุณภาวาปาทนเวยฺยตฺติยสฺส อภาเวน อพฺยตฺโต. อุปริฌานสฺส ปทฏฺฐานภาวานวโพเธน อเขตฺตญฺญู. สพฺพถาปิ สมาปตฺติโกสลฺลาภาเวน อกุสโล. สมาธินิมิตฺตสฺส วา อนาเสวนาย พาโล. อภาวนาย อพฺยตฺโต. อพหุลีกาเรน อเขตฺตญฺญู. สมฺมเทว อนธิฏฺฐานโต อกุสโลติ โยเชตพฺพํ. อุภโต ภฏฺโฐติ อุภยโต ฌานโต ภฏฺโฐ. โส หิ อปฺปคุณตาย น สุปฺปติฏฺฐิตตาย สอุสฺสาโหปิ วินาสโต อสามตฺถิยโต จ ฌานทฺวยโต ปริหีโน.

៣៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា ដើរតាមភ្នំ (បព្វតចារិនី) បានដល់ ដើរទៅកាន់ភ្នំជាប្រក្រតី។ ពាក្យថា មិនស្គាល់ទីវាល (អខេត្តញ្ញូ) បានដល់ មិនស្គាល់ទីរកស៊ី (អគោចរញ្ញូ)។ បុគ្គលឈ្មោះថា ជាមនុស្សល្ងង់ (ពាលោ) ព្រោះមិនដឹងច្បាស់នូវការជម្រះធម៌ជាគ្រឿងរារាំងសមាធិ។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃ (អព្យត្តោ) ព្រោះមិនមានភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការធ្វើឈានឲ្យស្ទាត់។ ឈ្មោះថា មិនស្គាល់ទីវាល (អខេត្តញ្ញូ) ព្រោះមិនដឹងច្បាស់នូវភាពជាហេតុជិតនៃឈានជាន់ខ្ពស់។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាស (អកុសលោ) ព្រោះមិនមានសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងសមាបត្តិដោយប្រការទាំងពួង។ មួយម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ជាមនុស្សល្ងង់ ព្រោះមិនបានសេពសមាធិនិមិត្ត។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃ ព្រោះមិនបានចម្រើន។ ឈ្មោះថា មិនស្គាល់ទីវាល ព្រោះមិនបានធ្វើឲ្យច្រើន។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាស ព្រោះមិនបានអធិដ្ឋានដោយប្រពៃ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ធ្លាក់ចុះទាំងពីរចំណែក (ឧភតោ ភដ្ឋោ) បានដល់ ធ្លាក់ចុះចាកឈានទាំងពីរចំណែក។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះ ទោះបីជាមានសេចក្តីព្យាយាមក៏ដោយ តែព្រោះមិនស្ទាត់ជំនាញ មិនតាំងនៅមាំមួន រមែងសាបសូន្យចាកឈានទាំងពីរ ព្រោះសេចក្តីវិនាស និងភាពមិនសមត្ថភាព។

คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយគាវីឧបមាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. ฌานสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយឈានសូត្រ

๓๖. ปญฺจเม [Pg.298] อนิจฺจโตติ อิมินา นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต เตสํ อนิจฺจตมาห. ตโต เอว อุทยวยวนฺตโต วิปริณามโต ตาวกาลิกโต จ เต อนิจฺจาติ โชติตํ โหติ. ยญฺหิ นิจฺจํ น โหติ, ตํ อุทยวยปริจฺฉินฺนชราย มรเณน จาติ ทฺเวธา วิปริณตํ อิตฺตรกฺขณเมว จ โหติ. ทุกฺขโตติ น สุขโต. อิมินา สุขปฺปฏิกฺเขปโต เตสํ ทุกฺขตมาห. ตโต เอว จ อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต ทุกฺขวตฺถุโต จ เต ทุกฺขาติ โชติตํ โหติ. อุทยวยวนฺตตาย หิ เต อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต นิรนฺตรทุกฺขตาย ทุกฺขสฺเสว จ อธิฏฺฐานภูโต. ปจฺจยยาปนียตาย โรคมูลตาย จ โรคโต. ทุกฺขตาสูลโยคโต กิเลสาสุจิปคฺฆรโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปกฺกภิชฺชนโต จ คณฺฑโต. ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ สลฺลโต. อวฑฺฒิอาวหนโต อฆวตฺถุโต จ อฆโต. อเสริภาวชนนโต อาพาธปฺปติฏฺฐานตาย จ อาพาธโต. อวสวตฺตนโต อวิเธยฺยตาย จ ปรโต. พฺยาธิชรามรเณหิ ปลุชฺชนียตาย ปโลกโต. สามินิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกวิรหโต สุญฺญโต. อตฺตปฺปฏิกฺเขปฏฺเฐน อนตฺตโต. รูปาทิธมฺมาปิ ยถา น เอตฺถ อตฺตา อตฺถีติ อนตฺตา, เอวํ สยมฺปิ อตฺตา น โหนฺตีติ อนตฺตา. เตน อพฺยาปารโต นิรีหโต ตุจฺฉโต อนตฺตาติ ทีปิตํ โหติ.

៣៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចតោ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅសេចក្តីមិនទៀងនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រោះបដិសេធភាពទៀង។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថា មិនទៀង ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ ព្រោះការប្រែប្រួល និងព្រោះមានខណៈបណ្តោះអាសន្ន នេះជាការបំភ្លឺ។ ព្រោះថា អ្វីដែលមិនទៀង អ្វីនោះរមែងប្រែប្រួលជាពីរចំណែក គឺដោយសារជរានិងមរណៈដែលកំណត់ដោយការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ និងមានខណៈដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីទុក្ខ (ទុក្ខតោ) គឺមិនមែនដោយសេចក្តីសុខឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅសេចក្តីទុក្ខនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រោះបដិសេធភាពសុខ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថា ជាទុក្ខ ព្រោះការបៀតបៀនរឿយៗ និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខ នេះជាការបំភ្លឺ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះរមែងបៀតបៀនរឿយៗ ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ ជាទុក្ខឥតដាច់ និងជាទីតាំងនៃទុក្ខនោះឯង។ ឈ្មោះថា ជាជំងឺ (រោគតោ) ព្រោះត្រូវរក្សាទុកដោយបច្ច័យ និងព្រោះជាឫសគល់នៃរោគ។ ឈ្មោះថា ជាបូស (គណ្ឌតោ) ព្រោះប្រកបដោយស៊ុលគឺទុក្ខភាព ព្រោះហូរចេញនូវវត្ថុមិនស្អាតគឺកិលេស និងព្រោះហើមប៉ោង ឆ្អិន និងបែកធ្លាយ ដោយការកើតឡើង ជរា និងការបែកធ្លាយ។ ឈ្មោះថា ជាសរ (សល្លតោ) ព្រោះបង្កើតការបៀតបៀន ព្រោះចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះដកចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ជាភ័យ (អឃតោ) ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនចម្រើន និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខទោស។ ឈ្មោះថា ជាអាពាធ (អាពាធតោ) ព្រោះបង្កើតភាពមិនជាធំ និងព្រោះជាទីតាំងនៃអាពាធ។ ឈ្មោះថា ជាជារបស់ដទៃ (បរតោ) ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច និងព្រោះមិនអាចបង្គាប់បញ្ជាបាន។ ឈ្មោះថា ជាធម៌ទ្រុឌទ្រោម (បលោកតោ) ព្រោះត្រូវទ្រុឌទ្រោមទៅដោយព្យាធិ ជរា និងមរណៈ។ ឈ្មោះថា ជាធម៌សូន្យ (សុញ្ញតោ) ព្រោះប្រាសចាកម្ចាស់ អ្នកនៅអាស្រ័យ អ្នកធ្វើ អ្នកសោយ និងអ្នកបង្គាប់បញ្ជា។ ឈ្មោះថា ជាអនត្តា (អនត្តតោ) ដោយអត្ថថាបដិសេធនូវតួខ្លួន។ ធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម មិនមានតួខ្លួនក្នុងធម៌ទាំងនោះយ៉ាងណា ទើបឈ្មោះថា អនត្តា សូម្បីតែខ្លួនឯងក៏មិនមែនជាតួខ្លួនយ៉ាងនោះដែរ ទើបឈ្មោះថា អនត្តា។ ដោយហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ជាអនត្តា ព្រោះមិនមានសកម្មភាព ព្រោះមិនមានការខ្វល់ខ្វាយ និងព្រោះទទេស្អាត។

ลกฺขณตฺตยเมว สุขาวโพธนตฺถํ เอกาทสหิ ปเทหิ วิภชิตฺวา คหิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา อนิจฺจโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ สมาปตฺตีนํ สหชาตตาย สมาปตฺตีนํ อพฺภนฺตเร จิตฺตํ ปฏิสํหรตีติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคาทิกิเลสวิกฺขมฺภเนน วิปสฺสนาจิตฺตํ ปฏิสํหรติ. เตนาห ‘‘โมเจติ อปเนตี’’ติ. สวนวเสนาติ ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติอาทินา สวนวเสน. ถุติวเสนาติ ตเถว โถมนาวเสน คุณโต สํกิตฺตนวเสน. ปริยตฺติวเสนาติ ตสฺส ธมฺมสฺส ปริยาปุณนวเสน. ปญฺญตฺติวเสนาติ ตทตฺถสฺส ปญฺญาปนวเสน. อารมฺมณกรณวเสเนว อุปสํหรติ มคฺคจิตฺตํ, ‘‘เอตํ สนฺต’’นฺติอาทิ ปน อวธารณนิวตฺติตตฺถทสฺสนํ. ยถา วิปสฺสนา ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีต’’นฺติอาทินา อสงฺขตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรติ, เอวํ มคฺโค นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน อภิสเมนฺโต ตตฺถ ลพฺภมาเน สพฺเพปิ วิเสเส [Pg.299] อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘อิมินา ปน อากาเรนา’’ติอาทิ.

ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកលក្ខណៈ ៣ នោះឯង ដោយបែងចែកជា ១១ បទ ដើម្បីឲ្យយល់បានងាយ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ដោយសេចក្តីមិនទៀង»។ ពាក្យថា ក្នុងសមាបត្តិ (អន្តោសមាបត្តិយំ) បានដល់ ព្រោះភាពជាធម៌កើតរួមគ្នានៃសមាបត្តិទាំងឡាយ ទើបបង្អោនចិត្តទៅក្នុងចំណែកខាងក្នុងនៃសមាបត្តិទាំងឡាយ គឺបង្អោនវិបស្សនាចិត្តទៅដោយការសង្កត់សង្កិននូវកិលេសមានឆន្ទរាគជាដើមដែលជាប់ជំពាក់នឹងសមាបត្តិនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រំដោះចេញ គឺនាំចេញ»។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ គឺដោយអំណាចនៃការស្តាប់ពាក្យជាដើមថា «ការរម្ងាប់សង្ខារទាំងពួង»។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការសរសើរ គឺដោយអំណាចនៃការសរសើរ ការពោលសរសើរគុណយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃបរិយត្តិ គឺដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រនូវធម៌នោះ។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃបញ្ញត្តិ គឺដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវសេចក្តីនៃធម៌នោះ។ មគ្គចិត្តរមែងបង្អោនទៅដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯពាក្យជាដើមថា «ធម៌នេះស្ងប់រម្ងាប់» គឺជាការបង្ហាញសេចក្តីដែលបានកំណត់ទុកហើយ។ វិបស្សនារមែងបង្អោនចិត្តទៅក្នុងអសង្ខតធាតុ ដោយពាក្យជាដើមថា «ធម៌នេះស្ងប់រម្ងាប់ ធម៌នេះឧត្តម» យ៉ាងណា មគ្គកាលត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់និងការត្រាស់ដឹង កាលចាក់ធ្លុះនូវគុណវិសេសទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះដោយមិនវង្វេង ក៏រមែងបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ប៉ុន្តែ ដោយអាការៈនេះ»។

โส ตตฺถ ฐิโตติ โส อทนฺธวิปสฺสโก โยคี ตตฺถ ตาย อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตยารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. สพฺพโสติ สพฺพตฺถ ตสฺส ตสฺส มคฺคสฺส อธิคมาย นิพฺพตฺติตสมถวิปสฺสนาสุ. อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหตีติ เหฏฺฐิมมคฺคาวหาสุ เอว สมถวิปสฺสนาย ฉนฺทราคํ ปหาย อคฺคมคฺคาวหาสุ นิกนฺตึ ปริยาทาตุํ อสกฺโกนฺโต อนาคามิตายเมว สณฺฐาติ.

ពាក្យថា ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងធម៌នោះ (sō tatta ṭhitō) បានដល់ យោគីបុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាមិនយឺតយ៉ាវនោះ តាំងនៅក្នុងវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈ ៣ មានសេចក្តីមិនទៀងជាដើមជាអារម្មណ៍ក្នុងធម៌នោះ។ ពាក្យថា ដោយប្រការទាំងពួង (sabbasō) បានដល់ ក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងដើម្បីសម្រេចនូវមគ្គនោះៗ ក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា កាលបើមិនទាន់ដល់ (asakkōntō) រមែងជាអនាគាមិបុគ្គល បានដល់ កាលលះបង់ឆន្ទរាគដោយសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំមកនូវមគ្គថ្នាក់ទាបប៉ុណ្ណោះ តែមិនអាចកម្ចាត់សេចក្តីត្រេកអរក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំមកនូវមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់បាន ក៏តាំងនៅក្នុងភាពជាព្រះអនាគាមីប៉ុណ្ណោះ។

สมติกฺกนฺตตฺตาติ สมถวเสน วิปสฺสนาวเสน จาติ สพฺพถาปิ รูปสฺส สมติกฺกนฺตตฺตา. เตนาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. อเนนาติ โยคินา. ตํ อติกฺกมฺมาติ อิทํ โย ปฐมํ ปญฺจโวการเอกโวการปริยาปนฺเน ธมฺเม สมฺมเทว สมฺมสิตฺวา เต วิสฺสชฺเชตฺวา ตโต อรูปสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อรูปธมฺเม สมฺมสติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทานิ อรูปํ สมฺมสตี’’ติ.

ពាក្យថា ព្រោះកន្លងផុតទៅ (samatikkantattā) បានដល់ ព្រោះកន្លងផុតរូបដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយអំណាចសមថៈនិងដោយអំណាចវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ភិក្ខុនេះ»។ ពាក្យថា ដោយភិក្ខុនេះ (anēna) បានដល់ ដោយយោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា កន្លងនូវរូបនោះ (taṃ atikkamma) នេះ លោកពោលសំដៅដល់យោគីបុគ្គលណាដែលពិចារណាដោយប្រពៃនូវធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងបញ្ចវោការភពនិងឯកវោការភពជាមុនសិន រួចលះបង់ធម៌ទាំងនោះ ហើយចូលកាន់អរូបសមាបត្តិ បន្ទាប់មកពិចារណានូវអរូបធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឥឡូវនេះ យោគីបុគ្គលរមែងពិចារណានូវអរូបធម៌»

ฌานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឈានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๖. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយអានន្ទសូត្រ

๓๗. ฉฏฺเฐ โอกาสํ อวสรํ อธิคจฺฉติ เอเตนาติ โอกาสาธิคโม, มคฺคผลสุขาธิคมาย โอกาสภาวโต วา โอกาโส, ตสฺส อธิคโม โอกาสาธิคโม. เอตฺถ จ ทีฆนิกาเยเนว (ที. นิ. ๒.๒๘๘) ปน สุตฺตนฺตเทสนายํ ปฐมชฺฌานํ, จตุตฺถชฺฌานํ, อรหตฺตมคฺโคติ ตโย โอกาสาธิคมา อาคตา. ตตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๘๘) ปฐมํ ฌานํ ปญฺจ นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ‘‘ปฐโม โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺตํ. จตุตฺถชฺฌานํ ปน สุขทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ทุติโย โอกาสาธิคโม. อรหตฺตมคฺโค สพฺพกิเลเส วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ‘‘ตติโย โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺโต. อิธ ปน วกฺขมานานิ ตีณิ อรูปชฺฌานานิ สนฺธาย ‘‘โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺตํ. เตสํเยว จ คหเณ การณํ สยเมว วกฺขติ.

៣៧. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា ការបានឱកាស (okāsādhigamō) បានដល់ បុគ្គលរមែងបាននូវឱកាស គឺចន្លោះឱកាសដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឱកាសាធិគមៈ ឬមួយទៀត ឈ្មោះថា ឱកាស ព្រោះជាឱកាសដើម្បីបាននូវមគ្គផលនិងសុខ ការបាននូវឱកាសនោះ ឈ្មោះថា ឱកាសាធិគមៈ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ក្នុងសូត្រទេសនានៃទីឃនិកាយ លោកពោលទុកនូវការបានឱកាស ៣ យ៉ាង គឺ បឋមជ្ឈាន ចតុត្ថជ្ឈាន និងអរហត្តមគ្គ។ ក្នុងចំណោមការបានឱកាសទាំងនោះ បឋមជ្ឈានរមែងកម្ចាត់នីវរណៈ ៥ ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ១»។ ចំណែកឯចតុត្ថជ្ឈានរមែងកម្ចាត់សុខនិងទុក្ខ ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ២»។ អរហត្តមគ្គរមែងកម្ចាត់កិលេសទាំងពួង ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ៣»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ការបានឱកាស» លោកពោលសំដៅដល់អរូបជ្ឈានទាំង ៣ ដែលនឹងពោលខាងមុខ។ ហើយលោកនឹងពោលនូវហេតុនៃការកាន់យកអរូបជ្ឈានទាំងនោះដោយខ្លួនឯង។

สตฺตานํ [Pg.300] วิสุทฺธึ ปาปนตฺถายาติ ราคาทีหิ มเลหิ อภิชฺฌาวิสมโลภาทีหิ จ อุปกฺกิเลเสหิ กิลิฏฺฐจิตฺตานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิปาปนตฺถาย สมติกฺกมนตฺถาย. อายตึ อนุปฺปชฺชนญฺหิ อิธ ‘‘สมติกฺกโม’’ติ วุตฺตํ. อตฺถํ คมนตฺถายาติ กายิกทุกฺขสฺส จ เจตสิกโทมนสฺสสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ อตฺถงฺคมาย, นิโรธายาติ อตฺโถ. ญายติ นิจฺฉเยน กมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌียติ เอเตนาติ ญาโย, สมุจฺเฉทภาโว อริยมคฺโคติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺสา’’ติ. ปจฺจกฺขกรณตฺถายาติ อตฺตปจฺจกฺขตาย. ปรปจฺจเยน วินา ปจฺจกฺขกรณญฺหิ ‘‘สจฺฉิกิริยา’’ติ วุจฺจติ. อสมฺภินฺนนฺติ ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธํ อนุปหตํ.

ពាក្យថា ដើម្បីញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយដែលមានចិត្តសៅហ្មងដោយគ្រឿងសៅហ្មងមានរាគៈជាដើម និងឧបកិលេសមានអភិជ្ឈាវិសមលោភៈជាដើម ឲ្យដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ គឺដើម្បីកន្លងផុតទៅ។ ព្រោះថា ការមិនកើតឡើងតទៅទៀត ក្នុងទីនេះ ហៅថា «ការកន្លងផុត»។ ពាក្យថា ដើម្បីឲ្យវិនាសទៅ បានដល់ ដើម្បីឲ្យវិនាសទៅ គឺដើម្បីរលត់ទៅនៃធម៌ទាំងពីរនេះ គឺទុក្ខខាងកាយ និងទោមនស្សខាងចិត្ត នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រះនិព្វានដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ហើយរមែងឈានទៅរកដោយការសម្រេច ឬមួយទៀត ធម៌ដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ គឺចាក់ធ្លុះដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ញាយៈ (ធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ) បានដល់ អរិយមគ្គដែលជាសភាវៈកាត់ផ្តាច់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃមគ្គដែលប្រកបដោយវិបស្សនា»។ ពាក្យថា ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ បានដល់ ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ចំពោះខ្លួនឯង។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយមិនបាច់អាស្រ័យបច្ច័យដទៃ ហៅថា «ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់» (សច្ឆិកិរិយា)។ ពាក្យថា មិនច្របូកច្របល់ (asambhinnan) បានដល់ មិនត្រូវរារាំង មិនត្រូវបៀតបៀន ដោយប្រមាត់និងស្លេស្មជាដើម។

ราคานุคโต สมาธิ อภินโต นาม โหติ อารมฺมเณ อภิมุขาภาเวน ปวตฺติยา, โทสานุคโต ปน อปนโต อปคมนวเสน ปวตฺติยา, ตทุภยปฺปฏิกฺเขเปน ‘‘น จาภินโต น จาปนโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ราควเสนา’’ติอาทิ. น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโตติ โลกิยชฺฌานจิตฺตานิ วิย น สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน ตทงฺคปฺปหานวิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน จ นิคฺคเหตฺวา วาเรตฺวา ฐิโต. กิญฺจรหิ กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน. ตถาภูตํ ผลสมาธึ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น สสงฺขาเรน…เป… ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน’’ติ.

សមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមរាគៈ ឈ្មោះថា អភិនតៈ (បង្អោនទៅរក) ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពឆ្ពោះទៅរកអារម្មណ៍ ចំណែកសមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមទោសៈ ឈ្មោះថា អបនតៈ (ងាកចេញ) ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយការចៀសចេញ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ដោយអំណាចនៃរាគៈ" ជាដើម ដើម្បីបដិសេធទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបពោលថា "មិនបង្អោនទៅផង មិនងាកចេញផង"។ ពាក្យថា "មិនដល់នូវការសង្កត់សង្កិនរារាំងដោយសសង្ខារ" គឺមិនមែនតាំងនៅដោយការសង្កត់សង្កិនរារាំងដោយសសង្ខារ ប្រកបដោយសប្បយោគៈ ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន និងវិក្ខម្ភនប្បហាន ដូចជាលោកិយឈានចិត្តទាំងឡាយនោះឡើយ។ ចុះតើប្រព្រឹត្តទៅដូចម្តេច? គឺកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការកាត់ផ្តាច់កិលេសទាំងឡាយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកផលសមាធិដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "មិនមែនដោយសសង្ខារ...បេ... កើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការកាត់ផ្តាច់"។

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអានន្ទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๗. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកាយតិកសូត្រ

๓๘. สตฺตเม โลกายตวาทกาติ อายตึ หิตํ โลโก น ยตติ น วิรุหติ เอเตนาติ โลกายตํ, วิตณฺฑสตฺถํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ, ตํ วทนฺตีติ โลกายตวาทกา.

៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ ត្រង់ពាក្យថា "ពួកលោកាយតវាទៈ" សេចក្តីថា សត្វលោកមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនចម្រើននូវប្រយោជន៍ក្នុងអនាគតដោយក្បួននេះ ហេតុនោះ ក្បួននោះឈ្មោះថា លោកាយតៈ គឺក្បួនវិតណ្ឌវាទ (ក្បួនចាក់ដោត)។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយអាស្រ័យក្បួននោះហើយ សូម្បីតែចិត្តដើម្បីធ្វើបុណ្យកិរិយាក៏មិនបង្កើតឡើង ពួកជនដែលនិយាយក្បួននោះ ឈ្មោះថា ពួកលោកាយតវាទៈ។

ทฬฺหํ ถิรํ ธนุ เอตสฺสาติ ทฬฺหธนฺวา (อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๔๕-๔๖; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๐๗), โส เอว ‘‘ทฬฺหธมฺมา’’ติ วุตฺโต. ปฏิสตฺตุวิธมนตฺถํ ธนุํ คณฺหาตีติ ธนุคฺคโห. โส เอว อุสุํ สรํ อสติ ขิปตีติ อิสฺสาโส. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ โลหาทิภารํ วหิตุํ สมตฺถํ ทฺวิสหสฺสถามํ. เตนาห ‘‘ทฺวิสหสฺสถามํ นามา’’ติอาทิ. ทณฺเฑติ ธนุทณฺเฑ. ยาว กณฺฑปฺปมาณาติ ทีฆโต ยตฺตกํ กณฺฑสฺส ปมาณํ, ตตฺตเก [Pg.301] ธนุทณฺเฑ อุกฺขิตฺตมตฺเต อาโรปิเตสุเยว ชิยาทณฺเฑสุ โส เจ ภาโร ปถวิโต มุจฺจติ, เอวํ อิทํ ทฺวิสหสฺสถามํ นาม ธนูติ ทฏฺฐพฺพํ. อุคฺคหิตสิปฺโปติ อุคฺคหิตธนุสิปฺโป. กตหตฺโถติ ถิรตรํ ลกฺเขสุ อวิรชฺฌนสรกฺเขโป. อีทิโส ปน ตตฺถ วสิภูโต กตหตฺโถ นาม โหตีติ อาห ‘‘จิณฺณวสิภาโว’’ติ. กตํ ราชกุลาทีสุ อุเปจฺจ อสนํ เอเตน โส กตูปาสโนติ อาห ‘‘ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺโป’’ติ. เอวํ กตนฺติ เอวํ อนฺโตสุสิรกรณาทินา สลฺลหุกํ กตํ.

ធ្នូរបស់បុគ្គលនោះ មាំមួន គឺរឹងមាំ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទឡ្ហធន្វា (អ្នកមានធ្នូមាំ) បុគ្គលនោះឯង ហៅថា "ទឡ្ហធម្មា"។ បុគ្គលដែលកាន់ធ្នូដើម្បីកម្ចាត់សត្រូវទល់មុខ ឈ្មោះថា ធនុគ្គហៈ (ខ្មាន់ធ្នូ)។ ខ្មាន់ធ្នូនោះឯង តែងបាញ់ គឺបង្ហោះព្រួញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឥស្សាសៈ (អ្នកបាញ់ព្រួញ)។ ពាក្យថា "មានកម្លាំងពីរពាន់" គឺមានកម្លាំងពីរពាន់ដែលអាចទ្រទ្រង់នូវទម្ងន់ដែកជាដើមបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ឈ្មោះថា មានកម្លាំងពីរពាន់" ជាដើម។ ពាក្យថា "ក្នុងដង" គឺក្នុងដងធ្នូ។ ពាក្យថា "ត្រឹមប្រមាណនៃព្រួញ" សេចក្តីថា ប្រវែងព្រួញមានប្រមាណប៉ុន្មានដោយបណ្តោយ គ្រាន់តែលើកដងធ្នូមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះឡើង ហើយកាលបើខ្សែធ្នូត្រូវបានយោងឡើង ប្រសិនបើទម្ងន់នោះរួចផុតពីផែនដី ធ្នូនោះគប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា "រៀនសិល្បៈហើយ" គឺរៀនសិល្បៈធ្នូហើយ។ ពាក្យថា "មានដៃស្ទាត់ជំនាញ" គឺការបាញ់ព្រួញមិនឱ្យខុសគោលដៅដោយភាពរឹងមាំក្រៃលែង។ ម្យ៉ាងទៀត ខ្មាន់ធ្នូដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងសិល្បៈនោះ ឈ្មោះថា មានដៃស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "មានសភាពស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំមកហើយ"។ ការចូលទៅគាល់ហើយធ្វើការបម្រើក្នុងរាជត្រកូលជាដើមដោយសិល្បៈនេះ ហេតុនោះ ខ្មាន់ធ្នូនោះឈ្មោះថា កតូបាសនៈ (អ្នកធ្លាប់ចូលទៅបម្រើ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "អ្នកបង្ហាញសិល្បៈក្នុងរាជត្រកូលជាដើម"។ ពាក្យថា "ធ្វើហើយយ៉ាងនេះ" គឺធ្វើឱ្យស្រាលយ៉ាងនេះ ដោយការធ្វើឱ្យមានប្រហោងខាងក្នុងជាដើម។

โลกายติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកាយតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๘-๙. เทวาสุรสงฺคามสุตฺตาทิวณฺณนา

៨-៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទេវាសុរសង្គ្រាមសូត្រជាដើម

๓๙-๔๐. อฏฺฐเม อภิยึสูติ กทา อภิยึสุ? ยทา พลวนฺโต อเหสุํ, ตทา. ตตฺรายมนุปุพฺพิกถา (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๔๗; สารตฺถ. ฏี. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) – สกฺโก กิร มคธรฏฺเฐ มจลคามเก มโฆ นาม มาณโว หุตฺวา เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวา กลฺยาณกมฺมํ กโรนฺโต สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา ตตฺถ กาลงฺกโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตํ พลวกมฺมานุภาเวน สปริสํ เสสเทวตา ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อาคนฺตุกเทวปุตฺตา อาคตา’’ติ เนวาสิกา คนฺธปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก สกปริสาย สญฺญํ อทาสิ ‘‘มาริสา มา คนฺธปานํ ปิวิตฺถ, ปิวนาการมตฺตเมว ทสฺเสถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. เนวาสิกเทวตา สุวณฺณสรเกหิ อุปนีตํ คนฺธปานํ ยาวทตฺถํ ปิวิตฺวา มตฺตา ตตฺถ ตตฺถ สุวณฺณปถวิยํ ปติตฺวา สยึสุ. สกฺโก ‘‘คณฺหถ ปุตฺตหตาย ปุตฺเต’’ติ เต ปาเทสุ คเหตฺวา สิเนรุปาเท ขิปาเปสิ. สกฺกสฺส ปุญฺญเตเชน ตทนุวตฺตกาปิ สพฺเพ ตตฺเถว ปตึสุ. เต สิเนรุเวมชฺฌกาเล สญฺญํ ลภิตฺวา, ‘‘ตาตา, สุรํ น ปิวิมฺห, สุรํ น ปิวิมฺหา’’ติ อาหํสุ. ตโต ปฏฺฐาย อสุรา นาม ชาตา. อถ เนสํ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ สิเนรุสฺส เหฏฺฐิมตเล ทสโยชนสหสฺสํ อสุรภวนํ นิพฺพตฺติ. สกฺโก เตสํ นิวตฺติตฺวา อนาคมนตฺถาย อารกฺขํ ฐเปสิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

៣៩-៤០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ត្រង់ពាក្យថា "បានចូលទៅច្បាំង" សួរថា តើបានចូលទៅច្បាំងនៅពេលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងកាលណាដែលពួកគេមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ក្នុងកាលនោះ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវតាមលំដាប់ដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ព្រះឥន្ទ្រកាលពីដើមជាមាណពឈ្មោះ មឃៈ ក្នុងភូមិមចលគ្រាម ក្នុងដែនមគធៈ បាននាំបុរស ៣៣ នាក់ ធ្វើកល្យាណកម្ម ហើយបំពេញវត្តបទ ៧ យ៉ាង លុះធ្វើកាលកិរិយាក្នុងភូមិនោះ ក៏បានទៅកើតក្នុងទេវលោក។ ពួកទេវតាដែលជាអ្នកនៅមុន កាលបានឃើញព្រះឥន្ទ្រនោះ ព្រមទាំងបរិវារ គ្របសង្កត់លើទេវតាដែលនៅសេសសល់ដោយហេតុ ១០ យ៉ាង ដោយអានុភាពនៃកម្មដ៏ខ្លាំងក្លា ក៏គិតថា "ពួកទេវបុត្រជាភ្ញៀវមកដល់ហើយ" ទើបចាត់ចែងទឹកគ្រឿងក្រអូប (សុរា) ទុកទទួល។ ព្រះឥន្ទ្របានឱ្យសញ្ញាដល់បរិវាររបស់ខ្លួនថា "ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏មានអាយុ កុំផឹកទឹកគ្រឿងក្រអូបនោះឡើយ គ្រាន់តែធ្វើអាការៈដូចជាផឹកប៉ុណ្ណោះ"។ ពួកបរិវារទាំងនោះក៏បានធ្វើដូច្នោះ។ ចំណែកពួកទេវតាម្ចាស់ស្រុក បានផឹកទឹកគ្រឿងក្រអូបដែលគេនាំមកជូនដោយកែវមាសតាមចិត្តចង់ ក៏ស្រវឹង ដេកដួលនៅទីនោះៗ លើផែនដីមាស។ ព្រះឥន្ទ្រពោលថា "ចូរចាប់ពួកកូនចង្រៃទាំងនេះទៅ" ហើយក៏ឱ្យចាប់ជើងរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ បោះចោលទៅកាន់ទៀបគល់ភ្នំសិនេរុ។ ដោយតេជះបុណ្យរបស់ព្រះឥន្ទ្រ សូម្បីតែពួកទេវតាដែលប្រព្រឹត្តតាមព្រះឥន្ទ្រទាំងអស់ ក៏បានធ្លាក់ទៅដល់ទីនោះដែរ។ ពួកទេវតាទាំងនោះ កាលបានដឹងខ្លួនឡើងក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃភ្នំសិនេរុ ក៏និយាយថា "នែគ្នាយើង យើងមិនផឹកសុរាទេ យើងមិនផឹកសុរាទេ"។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកទេវតាទាំងនោះក៏បានឈ្មោះថា "អសុរ"។ គ្រានោះ ពិភពអសុរទំហំមួយម៉ឺនយោជន៍ ដែលកើតឡើងអំពីកម្មបច្ច័យ និងឧតុសមុដ្ឋាន ក៏កើតឡើងនៅថ្នាក់ក្រោមបង្អស់នៃភ្នំសិនេរុ សម្រាប់ពួកអសុរទាំងនោះ។ ព្រះឥន្ទ្របានដាក់ការការពារ ដើម្បីរារាំងមិនឱ្យពួកអសុរទាំងនោះត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘อนฺตรา [Pg.302] ทฺวินฺนํ อยุชฺฌปุรานํ,ปญฺจวิธา ฐปิตา อภิรกฺขา;

อุรค-กโรฏิ-ปยสฺส จ หารี,มทนยุตา จตุโร จ มหตฺถา’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๔๗;

สารตฺถ. ฏี. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา);

"ការការពារ ៥ យ៉ាង គឺពួកឧរគៈ (នាគ) ពួកករោដិ (គ្រុឌ) ពួកបយស្សហារី (កុម្ភណ្ឌ) ពួកមទនយុតៈ (យក្ស) និងមហារាជទាំង ៤ ដែលមានអានុភាពធំ ត្រូវបានដាក់ការពារក្នុងចន្លោះនៃនគរដែលមិនអាចច្បាំងដណ្តើមបានទាំងពីរ"។

ทฺเว นครานิ หิ ยุทฺเธน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อยุชฺฌปุรานิ นาม ชาตานิ เทวนครญฺจ อสุรนครญฺจ. ยทา หิ อสุรา พลวนฺโต โหนฺติ, อถ เทเวหิ ปลายิตฺวา เทวนครํ ปวิสิตฺวา ทฺวาเร ปิทหิเต อสุรานํ สตสหสฺสมฺปิ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกติ. ยทา เทวา พลวนฺโต โหนฺติ, อถาสุเรหิ ปลายิตฺวา อสุรนครสฺส ทฺวาเร ปิทหิเต สกฺกานํ สตสหสฺสมฺปิ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกติ. อิติ อิมานิ ทฺเว นครานิ อยุชฺฌปุรานิ นาม. เตสํ อนฺตรา เอเตสุ อุรคาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สกฺเกน อารกฺขา ฐปิตา. ตตฺถ อุรคสทฺเทน นาคา คหิตา. เต หิ อุทเก พลวนฺโต โหนฺติ, ตสฺมา สิเนรุสฺส ปฐมาลินฺเท เอเตสํ อารกฺขา. กโรฏิสทฺเทน สุปณฺณา คหิตา. เตสํ กิร กโรฏิ นาม ปานโภชนํ, เตน ตํ นามํ ลภึสุ, ทุติยาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. ปยสฺสหาริสทฺเทน กุมฺภณฺฑา คหิตา, ทานวรกฺขสา กิร เต, ตติยาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. มทนยุตสทฺเทน ยกฺขา คหิตา. วิสมจาริโน กิร เต ยุชฺฌโสณฺฑา, จตุตฺถาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. จตุโร จ มหตฺตาติ จตฺตาโร มหาราชาโน วุตฺตา, ปญฺจมาลินฺเท เตสํ อารกฺขา, ตสฺมา ยทิ อสุรา กุปิตาวิลจิตฺตา เทวปุรํ อุปยนฺติ ยุชฺฌิตุํ. ยํ คิริโน ปฐมํ ปริภณฺฑํ, ตํ อุรคา ปฏิพาหยนฺติ. เอวํ เสเสสุ เสสา.

ព្រោះថានគរទាំងពីរ គឺទេវនគរ និងអសុរនគរ ឈ្មោះថា អយុជ្ឈបុរៈ (នគរដែលមិនអាចច្បាំងដណ្តើមបាន) ព្រោះមិនអាចដណ្តើមយកបានដោយសង្គ្រាម។ ព្រោះថា កាលណាពួកអសុរមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកទេវតាក៏រត់ចូលទៅកាន់ទេវនគរ កាលបើទ្វារនគរត្រូវបានបិទហើយ សូម្បីតែពួកអសុររាប់សែននាក់ ក៏មិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ។ កាលណាពួកទេវតាមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកអសុរក៏រត់ចូលទៅកាន់អសុរនគរ កាលបើទ្វារនគរត្រូវបានបិទហើយ សូម្បីតែពួកទេវតារបស់ព្រះឥន្ទ្ររាប់សែននាក់ ក៏មិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ។ នគរទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថា អយុជ្ឈបុរៈ យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងចន្លោះនគរទាំងពីរនោះ ព្រះឥន្ទ្របានដាក់ការការពារក្នុងស្ថានទាំង ៥ មានពួកឧរគៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ឧរគៈ សំដៅយកពួកនាគ។ ពួកនាគនោះមានកម្លាំងខ្លាំងក្នុងទឹក ហេតុនោះ ការការពាររបស់ពួកនាគទាំងនោះ ទើបនៅថ្នាក់ទី ១ នៃភ្នំសិនេរុ។ ពាក្យថា ករោដិ សំដៅយកពួកគ្រុឌ។ ឮថា ពួកគ្រុឌនោះមានភេសជ្ជៈ និងអាហារឈ្មោះ ករោដិ ហេតុនោះ ទើបបានឈ្មោះយ៉ាងនោះ ការការពាររបស់ពួកគ្រុឌទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ២។ ពាក្យថា បយស្សហារី សំដៅយកពួកកុម្ភណ្ឌ ឮថា ពួកនោះជាទានវយក្ស និងរាក្សស ការការពាររបស់ពួកកុម្ភណ្ឌទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៣។ ពាក្យថា មទនយុតៈ សំដៅយកពួកយក្ស។ ឮថា ពួកយក្សនោះជាអ្នកប្រព្រឹត្តមិនស្មើ ជាអ្នកស្រឡាញ់ការច្បាំង ការការពាររបស់ពួកយក្សទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៤។ ពាក្យថា មហត្តា ទាំង ៤ សំដៅយកមហារាជទាំង ៤ ការការពាររបស់មហារាជទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៥ ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើពួកអសុរមានចិត្តខឹងសម្បារ កម្រើកឡើង ចូលមកជិតទេវបុរៈដើម្បីច្បាំង។ ពួកនាគតែងរារាំងនៅថ្នាក់ទី ១ នៃភ្នំ។ ពួកទេវតាដែលសេសសល់ ក៏រារាំងនៅថ្នាក់ដែលសេសសល់ យ៉ាងនេះដែរ។

เต ปน อสุรา อายุวณฺณยสอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ตาวตึสสทิสาว, ตสฺมา อนฺตรา อตฺตานํ อชานิตฺวา ปาฏลิยา ปุปฺผิตาย ‘‘น อิทํ เทวนครํ, ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตโก ปุปฺผติ, อิธ ปน จิตฺตปาฏลี, ชรสกฺเกนามฺหากํ สุรํ ปาเยตฺวา วญฺจิตา, เทวนครญฺจ โน คหิตํ, คจฺฉาม, เตน สทฺธึ ยุชฺฌิสฺสามา’’ติ หตฺถิอสฺสรเถ อารุยฺห สุวณฺณรชตมณิผลกานิ คเหตฺวา ยุทฺธสชฺชา หุตฺวา อสุรเภริโย วาเทนฺตา มหาสมุทฺเท อุทกํ ทฺวิธา เภตฺวา อุฏฺฐหนฺติ. เต เทเว วุฏฺเฐ วมฺมิกมกฺขิกา [Pg.303] วมฺมิกํ วิย สิเนรุํ อารุหิตุํ อารภนฺติ. อถ เนสํ ปฐมํ นาเคหิ สทฺธึ ยุทฺธํ โหติ. ตสฺมึ โข ปน ยุทฺเธ น กสฺสจิ ฉวิ วา จมฺมํ วา ฉิชฺชติ, น โลหิตํ อุปฺปชฺชติ, เกวลํ กุมารกานํ ทารุเมณฺฑกยุทฺธํ วิย อญฺญมญฺญสนฺตาสนมตฺตเมว โหติ. โกฏิสตาปิ โกฏิสหสฺสาปิ นาคา เตหิ สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา เต อสุรปุรํเยว ปเวเสตฺวา นิวตฺตนฺติ. ยทา ปน อสุรา พลวนฺโต โหนฺติ, อถ นาคา โอสกฺกิตฺวา ทุติเย อาลินฺเท สุปณฺเณหิ สทฺธึ เอกโตว หุตฺวา ยุชฺฌนฺติ. เอส นโย สุปณฺณาทีสุปิ. ยทา ปน ตานิ ปญฺจปิ ฐานานิ อสุรา มทฺทนฺติ, ตทา เอกโต สมฺปิณฺฑิตานิปิ ตานิ ปญฺจ พลานิ โอสกฺกนฺติ. อถ จตฺตาโร มหาราชาโน คนฺตฺวา สกฺกสฺส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจนฺติ. สกฺโก เตสํ วจนํ สุตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติกํ เวชยนฺตรถํ อารุยฺห สยํ วา นิกฺขมติ, เอกํ ปุตฺตํ วา เปเสติ. ยทา เทวา ปุน อปจฺจาคมนาย อสุเร ชินึสุ, ตทา สกฺโก อสุเร ปลาเปตฺวา ปญฺจสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ทตฺวา เวทิยปาเท วชิรหตฺถา อินฺทปฏิมาโย ฐเปสิ. อสุรา กาเลน กาลํ อุฏฺฐหิตฺวา ปฏิมาโย ทิสฺวา ‘‘สกฺโก อปฺปมตฺโต ติฏฺฐตี’’ติ ตโตว นิวตฺตนฺติ. อิธ ปน ยทา อสุรานํ ชโย อโหสิ, เทวานํ ปราชโย, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ปราชิตา จ, ภิกฺขเว, เทวา อปยึสุเยว อุตฺตเรนาภิมุขา, อภิยึสุ อสุรา’’ติ.

ម្យ៉ាងទៀត ពួកអសុរទាំងនោះមានអាយុ វណ្ណៈ យស និងឥស្សរិយសម្បត្តិ ស្មើនឹងពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្សដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងចន្លោះនោះ កាលបើមិនដឹងខ្លួនឯង លុះដើមច្រណក (បាដលី) រីកផ្កាឡើង ក៏គិតថា "ទីនេះមិនមែនជាទេវនគរទេ ព្រោះនៅក្នុងទេវនគរនោះ មានដើមបារិច្ឆត្តកៈរីកផ្កា ចំណែកនៅទីនេះ មានដើមចិត្តបាដលីរីកផ្កា ព្រះឥន្ទ្រចាស់បានបោកប្រាស់យើងដោយឱ្យយើងផឹកសុរា ហើយទេវនគរក៏មិនមែនជារបស់យើងដែរ តោះយើងទៅច្បាំងជាមួយវា" ហើយក៏ឡើងជិះដំរី សេះ និងរថ កាន់ខែលមាស ខែលប្រាក់ និងខែលកែវមណី រៀបចំខ្លួនធ្វើសង្គ្រាម វាយស្គរអសុរ ធ្វើឱ្យទឹកមហាសមុទ្របែកជាពីរចំណែក ហើយក៏ឡើងមក។ ពួកអសុរទាំងនោះ កាលបើពួកទេវតាចេញមក ក៏ចាប់ផ្តើមឡើងភ្នំសិនេរុ ដូចជាពួកស្រមោចចោមឡើងដំបូកដូច្នោះ។ គ្រានោះ សង្គ្រាមរបស់ពួកអសុរទាំងនោះជាមួយពួកនាគ ក៏កើតមានឡើងមុនគេ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ គ្មានស្បែក ឬសាច់របស់នរណាម្នាក់ដាច់រហែកឡើយ គ្មានឈាមហូរចេញឡើយ មានត្រឹមតែការបំភ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ដូចជាក្មេងៗលេងជល់ចៀមឈើដូច្នោះឯង។ ពួកនាគរាប់រយសែនកោដិ ច្បាំងជាមួយពួកអសុរទាំងនោះ ហើយដេញពួកអសុរទាំងនោះឱ្យចូលទៅក្នុងអសុរពិភពវិញ ទើបត្រឡប់មកវិញ។ ប៉ុន្តែ កាលណាពួកអសុរមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកនាគក៏ថយក្រោយមកច្បាំងរួមគ្នាជាមួយពួកគ្រុឌនៅថ្នាក់ទី ២។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពួកគ្រុឌជាដើមដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលណាពួកអសុរកម្ទេចស្ថានទាំង ៥ នោះបាន កាលនោះ សូម្បីតែកងទ័ពទាំង ៥ ដែលរួមគ្នា ក៏ថយក្រោយដែរ។ គ្រានោះ មហារាជទាំង ៤ ក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលដំណឹងនោះដល់ព្រះឥន្ទ្រ។ ព្រះឥន្ទ្រកាលបានឮពាក្យរបស់មហារាជទាំងនោះហើយ ក៏ឡើងជិះវេជយន្តរថដែលមានទំហំ ១៥០ យោជន៍ ចេញទៅដោយខ្លួនឯងខ្លះ ឬបញ្ជូនបុត្រណាម្នាក់ទៅខ្លះ។ កាលណាពួកទេវតាឈ្នះពួកអសុរមិនឱ្យត្រឡប់មកវិញបាន ក្នុងកាលនោះ ព្រះឥន្ទ្រក៏ដេញពួកអសុរឱ្យរត់ទៅ ហើយដាក់ការការពារក្នុងស្ថានទាំង ៥ រួចដាក់រូបបដិមាព្រះឥន្ទ្រកាន់វជិរៈនៅទៀបជើងខឿន។ ពួកអសុរ កាលឡើងមកម្តងម្កាល កាលបានឃើញរូបបដិមាទាំងនោះ ក៏គិតថា "ព្រះឥន្ទ្រមិនប្រហែសឡើយ តាំងនៅទីនេះ" ហើយក៏ត្រឡប់ទៅវិញពីទីនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកកាលដែលពួកអសុរមានជ័យជម្នះ ហើយពួកទេវតាបរាជ័យ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកទេវតាបរាជ័យហើយ ក៏រត់ភៀសខ្លួនទៅទិសខាងជើង ពួកអសុរក៏ដេញតាមទៅ"។

ทกฺขิณาภิมุขา หุตฺวาติ จกฺกวาฬปพฺพตาภิมุขา หุตฺวา. อสุรา กิร เทเวหิ ปราชิตา ปลายนฺตา จกฺกวาฬปพฺพตาภิมุขํ คนฺตฺวา จกฺกวาฬมหาสมุทฺทปิฏฺฐิยํ รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลิกาปุลิเน ยตฺถ ปณฺณกุฏิโย มาเปตฺวา อิสโย วสนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา อิสีนํ อสฺสมปเทน คจฺฉนฺตา ‘‘สกฺโก อิเมหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา อมฺเห นาเสติ, คณฺหถ ปุตฺตหตาย ปุตฺเต’’ติ กุปิตา อสฺสมปเท ปานียฆฏจงฺกมนปณฺณสาลาทีนิ วิทฺธํเสนฺติ. อิสโย อรญฺญโต ผลาผลํ อาทาย อาคตา ทิสฺวา ปุน ทุกฺเขน ปฏิปากติกํ กโรนฺติ, เตปิ ปุนปฺปุนํ ตเถว ปราชิตา คนฺตฺวา วินาเสนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปราชิตา จ โข, ภิกฺขเว, อสุรา อปยึสุเยว ทกฺขิเณนาภิมุขา’’ติ. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว.

ពាក្យថា "បែរមុខទៅទិសខាងត្បូង" គឺបែរមុខទៅរកភ្នំចក្រវាឡ។ ឮថា ពួកអសុរកាលដែលចាញ់ពួកទេវតាហើយ ក៏រត់ទៅកាន់ភ្នំចក្រវាឡ ទៅដល់ឆ្នេរខ្សាច់ដែលមានពណ៌ដូចបន្ទះប្រាក់ លើផ្ទៃមហាសមុទ្រចក្រវាឡ ជាទីដែលពួកឥសីសង់កុដិស្លឹកឈើរស់នៅ ពួកអសុរទាំងនោះកាលដើរកាត់តាមអាស្រមរបស់ពួកឥសី ក៏ខឹងសម្បារគិតថា "ព្រះឥន្ទ្រប្រឹក្សាជាមួយពួកឥសីទាំងនេះហើយបំផ្លាញយើង ចូរចាប់ពួកកូនចង្រៃទាំងនេះទៅ" ហើយក៏បំផ្លាញក្អមទឹក ទីចង្ក្រម និងសាលាស្លឹកឈើជាដើម ក្នុងអាស្រមនោះ។ ពួកឥសីកាលត្រឡប់មកពីព្រៃ នាំយកផលាផលមក ឃើញហើយ ក៏រៀបចំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញដោយលំបាក ពួកអសុរទាំងនោះកាលដែលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀត ក៏ទៅបំផ្លាញយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកអសុរបរាជ័យហើយ ក៏រត់ភៀសខ្លួនទៅទិសខាងត្បូង"។ សូត្រទី ៩ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

เทวาสุรสงฺคามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទេវាសុរសង្គ្រាមសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๐. ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតបុស្សសូត្រ

๔๑. ทสเม [Pg.304] ปกฺขนฺทตีติ ปวิสติ. ปสีทตีติ ปสาทํ อภิรุจึ อาปชฺชติ, ปติฏฺฐาติ วิมุจฺจตีติ อตฺโถ. กถาปาภตนฺติ กถาย มูลํ. มูลญฺหิ ‘‘ปาภต’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

៤១. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា "ស្ទុះទៅ" គឺចូលទៅ។ ពាក្យថា "ជ្រះថ្លា" សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីជ្រះថ្លា និងការពេញចិត្ត គឺតាំងនៅ និងរួចចាកកិលេស នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា "កថាបាភតៈ" គឺឫសគល់នៃពាក្យចរចា ព្រោះថា ឫសគល់ ហៅថា "បាភតៈ" ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

"បុគ្គលមានប្រាជ្ញា ជាអ្នកឈ្លាសវៃ តែងតាំងខ្លួនឡើងបាន សូម្បីតែដោយដើមទុន (បាភតៈ) តិចតួច ដូចជាបុគ្គលផ្លុំភ្លើងដ៏តូចឱ្យឆេះឡើងដូច្នោះ"។

เตเนวาห ‘‘กถาปาภตนฺติ กถามูล’’นฺติ. วิตกฺกคฺคหเณเนว ตํสหจริโต วิจาโรปิ คหิโต. เตเนเวตฺถ พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ อาห ‘‘วิตกฺเกสูติ วิตกฺกวิจาเรสู’’ติ.

ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "កថាបាភតៈ គឺឫសគល់នៃពាក្យចរចា"។ ដោយការកាន់យកនូវវិតក្កៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បានកាន់យកនូវវិចារៈដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបការសម្តែងជាពហុវចនៈក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ក្នុងវិតក្កៈទាំងឡាយ គឺក្នុងវិតក្កៈ និងវិចារៈទាំងឡាយ"។

ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតបុស្សសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. สามญฺญวคฺโค

៥. សាមញ្ញវគ្គ

๑-๑๐. สมฺพาธสุตฺตาทิวณฺณนา

១-១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសម្ពាធសូត្រជាដើម

๔๒-๕๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุทายีติ ตโย เถรา อุทายี นาม กาฬุทายี, ลาฬุทายี, มหาอุทายีติ, อิธ กาฬุทายี อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร’’ติ. สมฺพาเธติ สมฺปีฬิตตณฺหาสํกิเลสาทินา สอุปฺปีฬนตาย ปรมสมฺพาเธ. อติวิย สงฺกรฏฺฐานภูโต หิ นีวรณสมฺพาโธ อธิปฺเปโต. โอกาโสติ ฌานสฺเสตํ นามํ. นีวรณสมฺพาธาภาเวน หิ ฌานํ อิธ ‘‘โอกาโส’’ติ วุตฺตํ. ปฏิลีนนิสโภติ วา ปฏิลีโน หุตฺวา เสฏฺโฐ, ปฏิลีนานํ วา เสฏฺโฐติ ปฏิลีนนิสโภ. ปฏิลีนา นาม ปหีนมานา วุจฺจนฺติ มานุสฺสยวเสน อุณฺณตาภาวโต. ยถาห ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิลีโน โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อสฺมิมาโน ปหีโน โหติ อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวํคโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๘; มหานิ. ๘๗). เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

៤២-៥១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា udāyī (ព្រះឧទាយី) គឺព្រះថេរៈ ៣ អង្គ មានឈ្មោះថា ឧទាយី ដូចគ្នា គឺ កាឡុទាយី ១, ឡាលុទាយី ១, មហាឧទាយី ១ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះកាឡុទាយី ហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «udāyīti kāḷudāyitthero» (ពាក្យថា ឧទាយី បានដល់ ព្រះកាឡុទាយិត្ថេរៈ)។ ពាក្យថា Sambādhe (ក្នុងទីចង្អៀត) គឺក្នុងទីចង្អៀតយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះការបៀតបៀនដោយតណ្ហាសំកិលេសជាដើម ដែលជាធម៌នាំមកនូវការបៀតបៀន។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការចង្អៀតដោយនីវរណៈ ដែលជាសភាពច្របូកច្របល់យ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Okāso (ឱកាស) នេះជាឈ្មោះនៃឈាន។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ឈាន លោកហៅថា «ឱកាស» ព្រោះមិនមានការចង្អៀតដោយនីវរណៈ។ ពាក្យថា Paṭilīnanisabho (អ្នកប្រសើរដោយការគេចចេញ) គឺ ជាអ្នកប្រសើរដោយការគេចចេញ ឬថា ជាអ្នកប្រសើរជាងពួកជនអ្នកគេចចេញ ឈ្មោះថា បដិលីននិសភៈ។ ពួកជនដែលឈ្មោះថា បដិលីនៈ (អ្នកគេចចេញ) នោះ សំដៅយកពួកជនដែលមានមានះលះបង់ហើយ ព្រោះមិនមានសភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយអំណាចនៃមានះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះភិក្ខុជាអ្នកគេចចេញ តើដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ មានអស្មិមានះលះបង់ហើយ មានឫសដាច់ឧត្តរ ធ្វើមិនឲ្យមានទីតាំងដូចជាត្នោតកាត់ក្បាល ឲ្យដល់នូវការមិនមាន មិនមានការកើតឡើងតទៅជាធម្មតាឡើយ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

สมฺพาธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសម្ពាធសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

អដ្ឋកថា អង្គុត្តរនិកាយ ឈ្មោះ មនោរថបូរណី

นวกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

ការបំភ្លឺសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងសេចក្តីពណ៌នានៃនវកនិបាត ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

องฺคุตฺตรนิกาเย

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

ทสกนิปาต-ฏีกา

ដីកា ទសកនិបាត

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

១. បឋមបណ្ណាសកៈ

๑. อานิสํสวคฺโค

១. អានិសង្សវគ្គ

๑. กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិមត្ថិយសូត្រ

๑. ทสกนิปาตสฺส [Pg.305] ปฐเม อวิปฺปฏิสารตฺถานีติ อวิปฺปฏิสารปฺปโยชนานิ. อวิปฺปฏิสารานิสํสานีติ อวิปฺปฏิสารุทยานิ. เอเตน อวิปฺปฏิสาโร นาม สีลสฺส อุทยมตฺตํ, สํวทฺธิตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาปุปฺผสทิสํ, อญฺโญ เอว ปนาเนน นิปฺผาเทตพฺโพ สมาธิอาทิคุโณติ ทสฺเสติ. ‘‘ยาว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตาว ตรุณวิปสฺสนา’’ติ หิ วจนโต อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณโต ปรํ อยญฺจ วิปสฺสนา วิรชฺชติ โยคาวจโร วิรตฺโต ปุริโส วิย ภริยาย สงฺขารโต เอเตนาติ วิราโค.

១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃទសកនិបាត ពាក្យថា avippaṭisāratthāni (មានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាប្រយោជន៍) គឺមានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាផលប្រយោជន៍។ ពាក្យថា avippaṭisārānisaṃsāni (មានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាអានិសង្ស) គឺមានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាផលដែលកើតឡើង។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ឈ្មោះថា សេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយ គ្រាន់តែជាផលដែលកើតឡើងនៃសីល ប្រៀបដូចជាម្លប់និងផ្កានៃដើមឈើដែលលូតលាស់ធំធាត់ហើយ ប៉ុន្តែគុណធម៌មានសមាធិជាដើមដែលត្រូវសម្រេចដោយសីលនោះ គឺជាធម៌ផ្សេងទៀត។ ព្រោះថា តាមពាក្យថា «វិបស្សនានៅខ្ចី ដរាបដល់មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ» វិបស្សនានេះ រមែងនឿយណាយចាកសង្ខារ ព្រោះរួចផុតចាកឧបក្កិលេស បន្ទាប់ពីឧទយព្វយញាណ ដូចជាបុរសដែលនឿយណាយ រមែងនឿយណាយចាកភរិយា ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងនឿយណាយចាកសង្ខារដោយវិបស្សនានេះ ហេតុនោះ វិបស្សនានេះ ទើបឈ្មោះថា វិរាគៈ (ការនឿយណាយ)។

กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិមត្ថិយសូត្រ ចប់ហើយ។

๒-๕. เจตนากรณียสุตฺตาทิวณฺณนา

២-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចេតនាករណីយសូត្រជាដើម

๒-๕. ทุติเย สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต โย นํ อธิคจฺฉติ, ตํ ปาเรติ คเมตีติ ปารํ, นิพฺพานํ. ตพฺพิทูรตาย นตฺถิ เอตฺถ ปารนฺติ อปารํ, สํสาโร. เตนาห ‘‘โอริมตีรภูตา เตภูมกวฏฺฏา’’ติอาทิ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

២-៥. ក្នុងសូត្រទី ២ ព្រោះមានសភាពជាត្រើយម្ខាងនៃអន្លង់ធំគឺសង្សារ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកដល់នូវធម៌នោះ ឲ្យឆ្លងផុត គឺឲ្យទៅដល់ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បារៈ (ត្រើយម្ខាង) បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះនៅឆ្ងាយចាកព្រះនិព្វាននោះ ត្រើយម្ខាងមិនមានក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា អបារៈ (មិនមែនត្រើយ) បានដល់ សង្សារ។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā» (វដ្តៈក្នុងភូមិបី ដែលជាត្រើយខាងអាយ) ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។

เจตนากรณียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចេតនាករណីយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមាធិសូត្រ

๖. ฉฏฺเฐ สนฺตํ สนฺตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺสาติอาทีสุ สนฺตํ สนฺตํ ปณีตํ ปณีตนฺติอาทีนิ วทติ. อิมินา ปน อากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ตตฺถ [Pg.306] จิตฺตํ อุปสํหรโต ผลสมาปตฺติสงฺขาโต จิตฺตุปฺปาโท ตถา ปวตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ក្នុងពាក្យជាដើមថា santaṃ santanti appetvā nisinnassa (របស់បុគ្គលអ្នកចូលឈានអង្គុយហើយ ដោយគិតថា ស្ងប់រំងាប់ៗ) លោកពោលសំដៅយកពាក្យថា ស្ងប់រំងាប់ៗ ឧត្តមៗ ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលរាប់ថាជាផលសមាបត្តិ របស់បុគ្គលអ្នកចាក់ធ្លុះនូវព្រះនិព្វាននោះដោយអាការៈនេះ ហើយបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមាធិសូត្រ ចប់ហើយ។

อานิสํสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអានិសង្សវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. นาถวคฺโค

២. នាថវគ្គ

๑-๔. เสนาสนสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសេនាសនសូត្រជាដើម

๑๑-๑๔. ทุติยสฺส ปฐเม นาติทูรนฺติ โคจรฏฺฐานโต อฑฺฒคาวุตโต โอรภาคตาย นาติทูรํ. นาจฺจาสนฺนนฺติ ปจฺฉิเมน ปมาเณน โคจรฏฺฐานโต ปญฺจธนุสติกตาย น อติอาสนฺนํ. ตาย จ ปน นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาย โคจรฏฺฐานปฏิปริสฺสยาทิรหิตมคฺคตาย จ คมนสฺส จ อาคมนสฺส จ ยุตฺตรูปตฺตา คมนาคมนสมฺปนฺนํ. ทิวสภาเค มหาชนสํกิณฺณตาภาเวน ทิวา อปฺปากิณฺณํ. อภาวตฺโถ หิ อยํ อปฺป-สทฺโท ‘‘อปฺปิจฺโฉ’’ติอาทีสุ วิย. รตฺติยํ มนุสฺสสทฺทาภาเวน รตฺตึ อปฺปสทฺทํ. สพฺพทาปิ ชนสนฺนิปาตนิคฺโฆสาภาเวน อปฺปนิคฺโฆสํ.

១១-១៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា nātidūraṃ (មិនឆ្ងាយពេក) គឺមិនឆ្ងាយពេក ព្រោះនៅក្នុងចម្ងាយមិនហួសកន្លះគាវុត ចាកទីគោចរ។ ពាក្យថា nāccāsannaṃ (មិនជិតពេក) គឺមិនជិតពេក ព្រោះនៅក្នុងចម្ងាយយ៉ាងតិច ៥០០ ធ្នូ ចាកទីគោចរ។ ម្យ៉ាងទៀត សេនាសនៈនោះ ឈ្មោះថា បរិបូណ៌ដោយការទៅនិងការមក ព្រោះមានសភាពមិនឆ្ងាយពេកមិនជិតពេកនោះផង ព្រោះផ្លូវមិនមានអន្តរាយជាដើមក្នុងទីគោចរនោះផង និងព្រោះសមគួរដល់ការទៅនិងការមកផង។ ពាក្យថា divā appākiṇṇaṃ (មិនច្របូកច្របល់ក្នុងវេលាថ្ងៃ) គឺព្រោះមិនមានការច្របូកច្របល់ដោយមហាជនក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ព្រោះថា ពាក្យថា appa (តិច) នេះ មានអត្ថថា មិនមាន ដូចក្នុងពាក្យថា appiccho (អ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ ពាក្យថា rattiṃ appasaddaṃ (មានសំឡេងតិចក្នុងវេលាយប់) គឺព្រោះមិនមានសំឡេងមនុស្សក្នុងវេលាយប់។ ពាក្យថា appanigghosaṃ (មិនមានសំឡេងគឹកកង) គឺព្រោះមិនមានសំឡេងគឹកកងនៃការប្រជុំគ្នានៃជនក្នុងកាលទាំងពួង។

อปฺปกสิเรนาติ อกสิเรน สุเขเนว. สีลาทิคุณานํ ถิรภาวปฺปตฺติยา เถรา. สุตฺตเคยฺยาทิ พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. ตมุคฺคหธารเณน สมฺมเทว ครูนํ สนฺติเก อาคมิตภาเวน จ อาคโต ปริยตฺติธมฺมสงฺขาโต อาคโม เอเตสนฺติ อาคตาคมา. สุตฺตาภิธมฺมสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส ธารเณน ธมฺมธรา. วินยสฺส ธารเณน วินยธรา. เตสํ ธมฺมวินยานํ มาติกาย ธารเณน มาติกาธรา. ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมปริปุจฺฉาย ปริปุจฺฉติ. อตฺถปริปุจฺฉาย ปริปญฺหติ วีมํสติ วิจาเรติ. อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถติ ปริปุจฺฉาปริปญฺหาการทสฺสนํ. อวิวฏญฺเจว ปาฬิยา อตฺถํ ปเทสนฺตรปาฬิทสฺสเนน อาคมโต วิวรนฺติ. อนุตฺตานีกตญฺจ ยุตฺติวิภาวเนน อุตฺตานึ กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ สํสยุปฺปตฺติยา เหตุตาย คณฺฐิฏฺฐานภูเตสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ ยาถาวโต วินิจฺฉยปฺปทาเนน กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ.

ពាក្យថា Appakasirena (ដោយមិនលំបាក) គឺដោយមិនលំបាក គឺដោយងាយស្រួលនោះឯង។ ឈ្មោះថា ថេរៈ ព្រោះដល់នូវភាពមាំមួននៃគុណធម៌មានសីលជាដើម។ ឈ្មោះថា ពហុស្សូត ព្រោះធម៌មានសុត្តៈនិងគេយ្យៈជាដើម ច្រើនដែលលោកទាំងនោះបានស្តាប់ហើយ។ ឈ្មោះថា អាគតាគមៈ ព្រោះអាគមៈដែលរាប់ថាជាបរិយត្តិធម៌ លោកទាំងនោះបានរៀន បានចាំទុក និងបានចូលទៅរកគ្រូទាំងឡាយដោយប្រពៃហើយ។ ឈ្មោះថា ធម្មធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវធម៌ដែលរាប់ថាសុត្តន្តៈនិងអភិធម្ម។ ឈ្មោះថា វិនយធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវវិន័យ។ ឈ្មោះថា មាតិកាធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវមាតិកានៃធម៌និងវិន័យទាំងនោះ។ លោកតែងសាកសួរដោយការសួរនូវធម៌ក្នុងទីនោះៗ។ តែងសួរដេញដោល ពិចារណា ត្រិះរិះ ដោយការសួរនូវសេចក្តី។ ពាក្យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សេចក្តីនេះ តើដូចម្តេច? សេចក្តីនេះ មានអត្ថន័យដូចម្តេច?» នេះជាការបង្ហាញអាការៈនៃការសួរនិងការសួរដេញដោល។ លោកតែងបើកចំហនូវសេចក្តីដែលមិនទាន់បើកចំហនៃព្រះបាលី តាមគម្ពីរ ដោយការបង្ហាញព្រះបាលីក្នុងកន្លែងផ្សេងទៀត។ និងតែងធ្វើសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ឲ្យច្បាស់លាស់ ដោយការសម្តែងនូវហេតុផល។ តែងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យ ក្នុងបទព្រះបាលីទាំងឡាយដែលជាចំណង ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យ ដោយការកាត់សេចក្តីតាមពិត។

เอตฺถ [Pg.307] จ นาติทูรํ นาจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนนฺติ เอกํ องฺคํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ, รตฺตึ อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ เอกํ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสนฺติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส…เป… ปริกฺขาราติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา…เป… กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺตีติ เอกํ. เอวํ ปญฺจ องฺคานิ เวทิตพฺพานิ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

ក្នុងសេនាសនៈនោះ ពាក្យថា មិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេក បរិបូណ៌ដោយការទៅនិងការមក នេះជាអង្គទី ១, ពាក្យថា មិនច្របូកច្របល់ក្នុងវេលាថ្ងៃ មានសំឡេងតិចក្នុងវេលាយប់ មិនមានសំឡេងគឹកកង នេះជាអង្គទី ២, ពាក្យថា មានការប៉ះពាល់នៃរបោម មូស ខ្យល់ កំដៅថ្ងៃ និងពស់ តិចតួច នេះជាអង្គទី ៣, ពាក្យថា កាលបើភិក្ខុនោះនៅក្នុងសេនាសនៈនោះ... បរិក្ខារទាំងឡាយ នេះជាអង្គទី ៤, ពាក្យថា ក្នុងសេនាសនៈនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយ... តែងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ នេះជាអង្គទី ៥។ គប្បីជ្រាបថា អង្គទាំង ៥ យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

เสนาสนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសេនាសនសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๕-๖. อปฺปมาทสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអប្បមាទសូត្រជាដើម

๑๕-๑๖. ปญฺจเม การาปกอปฺปมาโท นาม ‘‘อิเม อกุสลา ธมฺมา ปหาตพฺพา, อิเม กุสลา ธมฺมา อุปสมฺปาเทตพฺพา’’ติ ตํตํปริวชฺเชตพฺพวชฺชนสมฺปาเทตพฺพสมฺปาทนวเสน ปวตฺโต อปฺปมาโท. เอสาติ อปฺปมาโท. โลกิโยว น โลกุตฺตโร. อยญฺจาติ จ เอสาติ จ อปฺปมาทเมว วทติ. เตสนฺติ จาตุภูมกธมฺมานํ. ปฏิลาภกตฺเตนาติ ปฏิลาภาปนกตฺเตน.

១៥-១៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ ឈ្មោះថា ការាបកអប្បមាទ (សេចក្តីមិនប្រមាទដែលជាអ្នកចាត់ចែង) គឺសេចក្តីមិនប្រមាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលះបង់ធម៌ដែលត្រូវលះបង់ និងការញ៉ាំងធម៌ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ឲ្យកើតឡើងនោះៗ ថា «អកុសលធម៌ទាំងឡាយនេះ គួរលះបង់ កុសលធម៌ទាំងឡាយនេះ គួរញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង»។ ពាក្យថា Esā (នេះ) គឺសេចក្តីមិនប្រមាទ។ ជាលោកិយតែម្យ៉ាង មិនមែនជាលោកុត្តរៈឡើយ។ ពាក្យថា Ayañca (នេះផង) និងពាក្យថា Esā (នេះ) លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីមិនប្រមាទនោះឯង។ ពាក្យថា Tesaṃ (នៃធម៌ទាំងនោះ) គឺនៃធម៌ដែលមានភូមិ ៤។ ពាក្យថា Paṭilābhakattena (ដោយភាពជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យបាន) គឺដោយភាពជាអ្នកធ្វើឲ្យបានសម្រេច。

ชงฺคลานนฺติ ชงฺคลจารีนํ. ชงฺคล-สทฺโท เจตฺถ ขรภาวสามญฺเญน ปถวีปริยาโย, น อนุปฏฺฐานวิทูรเทสวาจี. เตนาห ‘‘ปถวีตลจารีน’’นฺติ. ปทานํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สโมธานนฺติ อนฺโตคธภาวํ. เตนาห ‘‘โอธานํ ปกฺเขป’’นฺติ. ‘‘อุปกฺเขป’’นฺติปิ ปฐนฺติ, อุปเนตฺวา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถ. วสฺสิกาย ปุปฺผํ วสฺสิกํ ยถา ‘‘อามลกิยา ผลํ อามลก’’นฺติ. มหาตลสฺมินฺติ อุปริปาสาเท. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

ពាក្យថា Jaṅgalānaṃ (នៃសត្វព្រៃ) គឺនៃសត្វដែលត្រេចទៅក្នុងព្រៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ជង្គលៈ ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃផែនដី ដោយភាពជាទូទៅនៃសភាពរឹង មិនមែនជាពាក្យពោលសំដៅយកប្រទេសដែលនៅឆ្ងាយមិនមានទីពឹងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «pathavītalacārīnaṃ» (នៃសត្វដែលត្រេចទៅលើផ្ទៃផែនដី)។ ព្រោះលោកពោលសំដៅយកស្នាមជើង ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យវិសេសនៈថា «sapādakapāṇānaṃ» (នៃសត្វដែលមានជើង)។ ពាក្យថា Samodhānaṃ (ការរួមចុះ) គឺភាពជាការបញ្ចូលទៅខាងក្នុង។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «odhānaṃ pakkhepaṃ» (ការដាក់ចុះ គឺការបញ្ចូលទៅ)។ មានបទថា «Upakkhepaṃ» ដូច្នេះក៏មាន សេចក្តីថា គប្បីនាំចូលទៅហើយដាក់ចុះ។ ផ្កានៃដើមវស្សិកា ឈ្មោះថា វស្សិកៈ ដូចជា ផ្លែនៃដើមអាមលកី ឈ្មោះថា អាមលកៈ។ ពាក្យថា Mahātalasmiṃ (លើផ្ទៃដ៏ធំ) គឺនៅលើប្រាសាទជាន់ខាងលើ។ សូត្រទី ៦ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

อปฺปมาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអប្បមាទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๗-๘. ปฐมนาถสุตฺตาทิวณฺณนา

៧-៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមនាថសូត្រជាដើម

๑๗-๑๘. สตฺตเม เยหิ สีลาทีหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ธมฺมสรณตาย ธมฺเมเนว นาถติ อาสีสติ อภิภวตีติ นาโถ วุจฺจติ, เต [Pg.308] ตสฺส นาถภาวกรา ธมฺมา นาถกรณาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อตฺตโน สนาถภาวกรา ปติฏฺฐกราติ อตฺโถ’’ติ. ตตฺถ อตฺตโน ปติฏฺฐกราติ ยสฺส นาถภาวกรา, ตสฺส อตฺตโน ปติฏฺฐาวิธายิโน. อปฺปติฏฺโฐ อนาโถ, สปฺปติฏฺโฐ สนาโถติ ปติฏฺฐตฺโถ นาถ-สทฺโท. กลฺยาณคุณโยคโต กลฺยาณาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺนา’’ติ อาห. มิชฺชนลกฺขณา เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ มิตฺโต. โส วุตฺตนเยน กลฺยาโณ อสฺส อตฺถีติ ตสฺส อตฺถิตามตฺตํ กลฺยาณมิตฺตปเทน วุตฺตํ. อสฺส เตน สพฺพกาลํ อวิชหิตวาโสติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กลฺยาณสหาโย’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เตวสฺสา’’ติ. เต เอว กลฺยาณมิตฺตา อสฺส ภิกฺขุโน. สห อยนโตติ สห ปวตฺตนโต. อสโมธาเน จิตฺเตน, สโมธาเน ปน จิตฺเตน เจว กาเยน จ สมฺปวงฺโก. สุขํ วโจ เอตสฺมึ อนุกูลคาหิมฺหิ อาทรคารววติ ปุคฺคเลติ สุวโจ. เตนาห ‘‘สุเขน วตฺตพฺโพ’’ติอาทิ. ขโมติ ขนฺโต. ตเมวสฺส ขมภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘คาฬฺเหนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วามโตติ มิจฺฉา, อโยนิโส วา คณฺหาติ. ปฏิปฺผรตีติ ปฏาณิกภาเวน ติฏฺฐติ. ปทกฺขิณํ คณฺหาตีติ สมฺมา, โยนิโส วา คณฺหาติ.

១៧-១៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយសីលជាដើមណា រមែងប្រាថ្នា សង្ឃឹម គ្របសង្កត់ ដោយធម៌នោះឯង ព្រោះមានធម៌ជាទីពឹង ហេតុនោះ ទើបហៅថា នាថៈ (អ្នកមានទីពឹង) ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើនូវភាពជាទីពឹងដល់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា នាថករណៈ (ធម៌ធ្វើទីពឹង) ហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhakarāti attho» (សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឲ្យជាអ្នកមានទីពឹង គឺធ្វើជាទីពឹង)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ធ្វើជាទីពឹងដល់ខ្លួន គឺធ្វើជាទីពឹងដល់ខ្លួនរបស់បុគ្គលណា ដែលធម៌ទាំងនោះធ្វើនូវភាពជាទីពឹងឲ្យ។ ពាក្យថា នាថៈ នេះ មានអត្ថថា ទីពឹង ដូចពាក្យថា អនាថៈ គឺអ្នកមិនមានទីពឹង, សនាថៈ គឺអ្នកមានទីពឹង។ លោកបង្ហាញថា ឈ្មោះថា កល្យាណ (ល្អ) ព្រោះប្រកបដោយគុណដ៏ល្អ ទើបពោលថា «sīlādiguṇasampannā» (អ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម)។ មេត្តាមានលក្ខណៈរាប់អាន មានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិត្ត។ មិត្តដ៏ល្អនោះ មានដល់ភិក្ខុនេះ តាមន័យដែលពោលហើយ ហេតុនោះ គ្រាន់តែភាពមាននៃមិត្តដ៏ល្អនោះ លោកពោលដោយពាក្យថា កល្យាណមិត្ត។ ដើម្បីបង្ហាញការនៅរួមគ្នាដោយមិនលះបង់ចោលគ្នាក្នុងកាលទាំងពួងរបស់ភិក្ខុនោះជាមួយមិត្តនោះ លោកទើបពោលថា «kalyāṇasahāyo» (មានកល្យាណមិត្តជាសម្លាញ់) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «tevassā» (ពួកកល្យាណមិត្តទាំងនោះឯង មានដល់ភិក្ខុនោះ)។ ពួកកល្យាណមិត្តទាំងនោះឯង មានដល់ភិក្ខុនោះ។ ពាក្យថា សហាយៈ (សម្លាញ់) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា។ ក្នុងកាលដែលមិនបាននៅរួមគ្នា គឺបង្អោនទៅរកដោយចិត្ត តែក្នុងកាលដែលបាននៅរួមគ្នា គឺបង្អោនទៅរកដោយចិត្តផងដោយកាយផង ឈ្មោះថា សម្បវង្កៈ (អ្នកបង្អោនទៅរក)។ ពាក្យដែលពោលបានដោយងាយ ក្នុងបុគ្គលអ្នកទទួលយកដោយអនុលោម អ្នកមានសេចក្តីគោរពកោតក្រែង ឈ្មោះថា សុវចៈ (អ្នកប្រដៅងាយ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «sukhena vattabbo» (អ្នកដែលគេគប្បីប្រដៅបានដោយងាយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Khamo (អ្នកអត់ធន់) គឺអ្នកមានសេចក្តីអត់ធន់។ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកអត់ធន់របស់ភិក្ខុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «gāḷhena» (ដោយពាក្យធ្ងន់ៗ)។ ពាក្យថា ខាងឆ្វេង គឺកាន់យកដោយខុស ឬដោយមិនឧបាយ។ ពាក្យថា Paṭippharati (រមែងទាស់ទែង) គឺស្ថិតនៅដោយភាពជាអ្នកប្រឆាំង។ ពាក្យថា Padakkhiṇaṃ gaṇhāti (រមែងកាន់យកដោយស្តាំ គឺដោយគោរព) គឺកាន់យកដោយត្រូវ ឬដោយឧបាយ។

อุจฺจาวจานีติ วิปุลขุทฺทกานิ. ตตฺรุปคมนิยายาติ ตตฺร ตตฺร มหนฺเต ขุทฺทเก จ กมฺเม สาธนวเสน อุปาเยน อุปคจฺฉนฺติยา, ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิปฺผาทเน สมตฺถายาติ อตฺโถ. ตตฺรุปายายาติ วา ตตฺร ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺเพ อุปายภูตาย.

ពាក្យថា Uccāvacāni (ខ្ពស់ៗ ទាបៗ) គឺធំៗ និងតូចៗ។ ពាក្យថា Tatrupagamaniyāya (ដែលឈានចូលទៅក្នុងកិច្ចការនោះៗ) សេចក្តីថា ដែលចូលទៅជិតដោយឧបាយ ដោយអំណាចនៃការសម្រេច ក្នុងកិច្ចការធំនិងតូចនោះៗ គឺមានសមត្ថភាពក្នុងការសម្រេចនូវកិច្ចការនោះៗ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Tatrupāyāya (ដែលប្រកបដោយឧបាយក្នុងកិច្ចការនោះៗ) គឺដែលជាឧបាយក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវសម្រេចនោះៗ。

ธมฺเม อสฺส กาโมติ ธมฺมกาโมติ พฺยธิกรณานมฺปิ พาหิรตฺโถ สมาโส โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. กาเมตพฺพโต วา ปิยายิตพฺพโต กาโม, ธมฺโม. ธมฺโม กาโม อสฺสาติ ธมฺมกาโม. ธมฺโมติ ปริยตฺติธมฺโม อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปิยายตีติ อตฺโถ’’ติ. สมุทาหรณํ กถนํ สมุทาหาโร, ปิโย สมุทาหาโร เอตสฺสาติ ปิยสมุทาหาโร. สยญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน ‘‘สกฺกจฺจ’’นฺติ ปทํ อนุกฑฺฒติ. เตน สยญฺจ สกฺกจฺจํ เทเสตุกาโม โหตีติ โยชนา. อภิธมฺโม สตฺต ปกรณานิ ‘‘อธิโก อภิวิสิฏฺโฐ จ ปริยตฺติธมฺโม’’ติ กตฺวา. วินโย อุภโตวิภงฺคา [Pg.309] วินยนโต กายวาจานํ. อภิวินโย ขนฺธกปริวารา วิเสสโต อาภิสมาจาริกธมฺมกิตฺตนโต. อาภิสมาจาริกธมฺมปาริปูริวเสเนว หิ อาทิพฺรหฺมจริยกธมฺมปาริปูรี. ธมฺโม เอว ปิฏกทฺวยสฺสปิ ปริยตฺติธมฺมภาวโต. มคฺคผลานิ อภิธมฺโม ‘‘นิพฺพานธมฺมสฺส อภิมุโข’’ติ กตฺวา. กิเลสวูปสมกรณํ ปุพฺพภาคิยา ติสฺโส สิกฺขา สงฺเขปโต วิวฏฺฏนิสฺสิโต สมโถ วิปสฺสนา จ. อุฬารปาโมชฺโชติ พลวปาโมชฺโช. การณตฺเถติ นิมิตฺตตฺเถ. กุสลธมฺมนิมิตฺตํ หิสฺส วีริยารมฺโภ. เตนาห ‘‘เตสํ อธิคมตฺถายา’’ติ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ วา นิปฺผาเทตพฺเพ ภุมฺมํ ยถา ‘‘เจตโส อวูปสเม อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐาน’’นฺติ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ពាក្យថា dhammakāmo (អ្នកស្រឡាញ់ធម៌) សំដៅលើសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងធម៌របស់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា សូម្បីតែសមាសដែលមានវិភត្តិខុសគ្នា (ព្យធិករណៈ) ក៏មានអត្ថខាងក្រៅ (ពាហិរត្ថៈ) បានដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា កាមៈ ព្រោះជាធម្មជាតិគួរប្រាថ្នា ឬគួរស្រឡាញ់ គឺធម៌នោះឯង។ ធម៌ជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ធម្មកាមៈ (អ្នកមានធម៌ជាទីស្រឡាញ់)។ ពាក្យថា ធម៌ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកបរិយត្តិធម៌ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'មានសេចក្តីពន្យល់ថា តែងស្រឡាញ់ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក'។ ការសម្តែង ការពោល ឈ្មោះថា សមុទាហារៈ, សមុទាហារៈជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បិយសមុទាហារៈ (អ្នកមានការសន្ទនាជាទីស្រឡាញ់)។ ពាក្យថា Sayañca (និងដោយខ្លួនឯង) ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា ca តែងទាញយកបទថា sakkaccaṃ (ដោយគោរព) មកជាមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការប្រកបសេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាថ្នានឹងសម្តែងដោយខ្លួនឯងផង ដោយគោរពផង។ ពាក្យថា អភិធម៌ សំដៅយកគម្ពីរទាំង ៧ ព្រោះធ្វើឲ្យជា 'បរិយត្តិធម៌ដ៏ក្រៃលែង និងវិសេសវិសាល'។ ពាក្យថា វិន័យ សំដៅយកវិភង្គទាំងពីរ (ភិក្ខុវិភង្គ និងភិក្ខុនីវិភង្គ) ព្រោះជាគ្រឿងទូន្មានកាយនិងវាចា។ ពាក្យថា អភិវិន័យ សំដៅយកខន្ធកៈនិងបរិវារៈ ព្រោះជាការសម្តែងសរសើរជាពិសេសនូវអាភិសមាចារិកធម៌។ ព្រោះថា ការបំពេញអាភិសមាចារិកធម៌ឲ្យបរិបូណ៌នោះឯង ជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចការបំពេញអាទិព្រហ្មចរិយកធម៌ឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា ធម៌ នោះឯង សំដៅយកព្រះត្រៃបិដកទាំងពីរ (គឺសូត្រ និងអភិធម៌) ព្រោះមានសភាពជាបរិយត្តិធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គនិងផល ឈ្មោះថា អភិធម៌ ព្រោះធ្វើឲ្យជា 'ធម៌ចំពោះមុខព្រះនិព្វាន'។ ការធ្វើកិលេសឲ្យស្ងប់រំងាប់ សំដៅយកសិក្ខាទាំង ៣ ក្នុងបុព្វភាគ ដោយសង្ខេប គឺសមថៈនិងវិបស្សនាដែលអាស្រ័យការមិនវិលត្រឡប់ (វិវដ្តៈ)។ ពាក្យថា Uḷārapāmojjo សេចក្តីថា សេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា Kāraṇatthe សេចក្តីថា ក្នុងអត្ថថាជាហេតុ (និមិត្ត)។ ព្រោះថា ការប្រារព្ធព្យាយាមរបស់បុគ្គលនោះ មានកុសលធម៌ជាហេតុ (និមិត្ត)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ដើម្បីសម្រេចនូវធម៌ទាំងឡាយនោះ'។ ឬមួយថា ពាក្យថា Kusalesu dhammesu នេះ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថា ធម៌ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យសម្រេច ដូចជាពាក្យថា 'cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ' (កាលបើចិត្តមិនស្ងប់រំងាប់ អយោនិសោមនសិការៈជាហេតុជិត)។ ក្នុងសូត្រទី ៨ គ្មានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់បន្ថែមឡើយ។

ปฐมนาถสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមនាថសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๙. ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយបឋមអរិយាវាសសូត្រ

๑๙. นวเม อริยานํ เอว อาวาสาติ อริยาวาสา อนริยานํ ตาทิสานํ อสมฺภวโต. อริยาติ เจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ขีณาสวา คหิตา. เต จ ยสฺมา เตหิ สพฺพกาลํ อวิชหิตวาสา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เต อาวสึสุ อาวสนฺติ อาวสิสฺสนฺตี’’ติ. ตตฺถ อาวสึสูติ นิสฺสาย อาวสึสุ. ปญฺจงฺควิปฺปหีนตาทโย หิ อริยานํ อปสฺสยา. เตสุ ปญฺจงฺควิปฺปหานปจฺเจกสจฺจปโนทนเอสนาโอสฏฺฐานิ, ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวติ, อธิวาเสติ ปริวชฺเชติ วิโนเทตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๒.๑๖๘; อ. นิ. ๑๐.๒๐) วุตฺเตสุ อปสฺเสเนสุ วิโนทนญฺจ มคฺคกิจฺจาเนว, อิตเร มคฺเคน จ สมิชฺฌนฺตีติ.

១៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា ariyāvāsā (លំនៅរបស់ព្រះអរិយៈ) សំដៅលើលំនៅរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះពួកអនរិយបុគ្គលមិនមានលំនៅបែបនោះឡើយ។ ពាក្យថា ព្រះអរិយៈ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះខីណាស្រព ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែលំនៅទាំងនោះ ជាទីដែលព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយមិនធ្លាប់លះបង់ឡើយក្នុងកាលទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ព្រះអរិយៈទាំងឡាយធ្លាប់នៅហើយ កំពុងនៅ នឹងនៅ'។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ធ្លាប់នៅហើយ គឺអាស្រ័យនៅហើយ។ ព្រោះថា ធម៌មានការលះបង់អង្គ ៥ ជាដើម ជាទីពឹង (អបស្សយៈ) របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ការលះបង់អង្គ ៥ ការកំចាត់បង់បច្ចេកសច្ចៈ ការលះបង់ការស្វែងរក និងការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីវិនាស (វិនោទនៈ) ក្នុងអបស្សយធម៌ទាំងឡាយដែលលោកពោលទុកថា 'ពិចារណាហើយសេពនូវបច្ច័យមួយ ពិចារណាហើយអត់ធន់ ជៀសវាង បន្ទោបង់' ទាំងនេះជាកិច្ចនៃមគ្គពិតប្រាកដ ចំណែកធម៌ក្រៅពីនេះ តែងសម្រេចបានដោយមគ្គ។

ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយបឋមអរិយាវាសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๐. ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយទុតិយអរិយាវាសសូត្រ

๒๐. ทสเม กสฺมา ปน ภควา กุรุสุ วิหรนฺโต อิมํ สุตฺตํ อภาสีติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. กุรุรฏฺฐํ กิร ตทา ตนฺนิวาสิสตฺตานํ โยนิโสมนสิการวนฺตตาทินา [Pg.310] เยภุยฺเยน สุปฺปฏิปนฺนตาย ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาพเลน วา ตทา อุตุอาทิสมฺปตฺติยุตฺตเมว อโหสิ. เกจิ ปน ‘‘ปุพฺเพ ปวตฺตกุรุวตฺตธมฺมานุฏฺฐานวาสนาย อุตฺตรกุรุ วิย เยภุยฺเยน อุตุอาทิสมฺปนฺนเมว โหติ. ภควโต กาเล สาติสยํ อุตุสปฺปายาทิยุตฺตํ รฏฺฐํ อโหสี’’ติ วทนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย อุตุปจฺจยาทิสมฺปนฺนตฺตา ตสฺส รฏฺฐสฺส สปฺปายอุตุปจฺจยเสวเนน นิจฺจํ กลฺลสรีรา กลฺลจิตฺตา จ โหนฺติ. เต จิตฺตสรีรกลฺลตาย อนุคฺคหิตปญฺญาพลา คมฺภีรกถํ ปฏิคฺคเหตุํ สมตฺถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทนิสฺสิตานํ คมฺภีรปญฺญานญฺจ การกา โหนฺติ. เตนาห ‘‘กุรุรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู คมฺภีรปญฺญาการกา’’ติอาทิ.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលគង់នៅក្នុងដែនកុរុ ទើបត្រាស់សូត្រនេះ? លោកទើបពោលពាក្យថា 'yasmā' (ព្រោះហេតុណា) ជាដើម។ ឮថា ដែនកុរុក្នុងសម័យនោះ ប្រកបដោយឧតុសម្បត្តិជាដើមដោយច្រើន ព្រោះតែពួកសត្វដែលរស់នៅក្នុងដែននោះ ជាអ្នកមានយោនិសោមនសិការៈជាដើម និងជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អដោយច្រើន ឬដោយកម្លាំងនៃបុណ្យដែលបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុន។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា 'ដែនកុរុនោះ តែងប្រកបដោយឧតុសម្បត្តិជាដើមដោយច្រើន ដូចជាឧត្តរកុរុទ្វីបដែរ ដោយអំណាចនៃវាសនាដែលបានអនុវត្តកុរុធម៌ក្នុងកាលមុន។ ក្នុងសម័យនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែននោះរឹតតែប្រកបដោយឧតុសប្បាយជាដើមក្រៃលែងឡើងទៀត'។ ក្នុងដែននោះ ពួកភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបាសក ឧបាសិកា ព្រោះតែជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយឧតុនិងបច្ច័យ និងព្រោះបានសេពនូវឧតុនិងបច្ច័យដ៏ជាទីសប្បាយនៃដែននោះ តែងមានរាងកាយមាំមួន និងមានចិត្តស្រឡះស្អាតជានិច្ច។ ជនទាំងនោះ កាលបើមានកម្លាំងបញ្ញាដែលបានគាំទ្រដោយភាពមាំមួននៃចិត្តនិងរាងកាយហើយ តែងអាចទទួលយកនូវធម៌កថាដ៏ជ្រាលជ្រៅបាន និងជាអ្នកធ្វើឲ្យកើតបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលអាស្រ័យនូវបដិច្ចសមុប្បាទ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ពួកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងដែនកុរុ ជាអ្នកធ្វើឲ្យកើតបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅ' ជាដើម។

ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ สติปฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตา เจว ปยุตฺตา จ. ตสฺมิญฺหิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) ชนปเท จตสฺโส ปริสา ปกติยาว สติปฏฺฐานภาวนานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, อนฺตมโส ทาสกมฺมกรปริชนาปิ สติปฏฺฐานปฺปฏิสํยุตฺตเมว กถํ กเถนฺติ. อุทกติตฺถสุตฺตกนฺตนฏฺฐานาทีสุปิ นิรตฺถกกถา นาม นปฺปวตฺตติ. สเจ กาจิ อิตฺถี, ‘‘อมฺม, ตฺวํ กตรํ สติปฏฺฐานภาวนํ มนสิ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิตา ‘‘น กิญฺจี’’ติ วทติ, ตํ ครหนฺติ ‘‘ธีรตฺถุ ตว ชีวิตํ, ชีวมานาปิ ตฺวํ มตสทิสา’’ติ. อถ นํ ‘‘มา ทานิ ปุน เอวมกาสี’’ติ โอวทิตฺวา อญฺญตรํ สติปฏฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปนฺติ. ยา ปน ‘‘อหํ อสุกํ สติปฏฺฐานํ นาม มนสิ กโรมี’’ติ วทติ, ตสฺสา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สาธุการํ ทตฺวา ‘‘ตว ชีวิตํ สุชีวิตํ, ตฺวํ นาม มนุสฺสตฺตํ ปตฺตา, ตวตฺถาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติอาทีหิ ปสํสนฺติ. น เกวลญฺเจตฺถ มนุสฺสชาติกาเยว สติปฏฺฐานมนสิการยุตฺตา, เต นิสฺสาย วิหรนฺตา ติรจฺฉานคตาปิ.

ពាក្យថា Yuttappayuttā សេចក្តីថា ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយផង ប្រឹងប្រែងផង ក្នុងសតិបដ្ឋានភាវនា។ ព្រោះថា ក្នុងជនបទនោះ បរិស័ទទាំង ៤ តែងជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយរឿយៗ ក្នុងសតិបដ្ឋានភាវនាដោយប្រក្រតីតែម្តង សូម្បីតែពួកទាសៈ កម្មករ និងបរិវារជន ក៏និយាយតែពាក្យដែលទាក់ទងនឹងសតិបដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែនៅក្នុងកន្លែងដងទឹក និងកន្លែងវេញអំបោះជាដើម ក៏គ្មានពាក្យសម្តីដែលឥតប្រយោជន៍ប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ បើស្រ្តីណាម្នាក់ ត្រូវគេសួរថា 'នាងអើយ នាងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានភាវនាមួយណា?' ហើយឆ្លើយថា 'មិនបានធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអ្វីឡើយ' គេតែងតិះដៀលស្រ្តីនោះថា 'ជីវិតរបស់នាងគួរឲ្យខ្ពើមណាស់ សូម្បីតែរស់នៅ ក៏នាងដូចជាមនុស្សស្លាប់ទៅហើយដែរ'។ បន្ទាប់មក គេក៏ទូន្មាននាងថា 'កុំធ្វើបែបនេះទៀតឡើយ' រួចហើយក៏បង្រៀនសតិបដ្ឋានណាមួយដល់នាង។ ចំណែកស្រ្តីណាពោលថា 'ខ្ញុំធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានឈ្មោះឯណោះ' គេតែងឲ្យសាធុការដល់នាងថា 'សាធុ សាធុ' ហើយសរសើរថា 'ជីវិតរបស់នាងជាជីវិតរស់នៅល្អហើយ នាងឈ្មោះថាបានសម្រេចความเป็นមនុស្សហើយ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់នាងពិតមែន' ជាដើម។ មិនមែនតែពួកមនុស្សជាតិប៉ុណ្ណោះទេ ដែលប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានក្នុងដែននោះ សូម្បីតែពួកសត្វតិរច្ឆានដែលរស់នៅអាស្រ័យនឹងពួកមនុស្សទាំងនោះ ក៏ប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានដែរ។

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร นฏโก สุวโปตกํ คเหตฺวา สิกฺขาเปนฺโต วิจรติ. โส ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ อุปนิสฺสาย วสิตฺวา คมนกาเล สุวโปตกํ ปมุสฺสิตฺวา คโต. ตํ สามเณริโย คเหตฺวา ปฏิชคฺคึสุ, ‘‘พุทฺธรกฺขิโต’’ติ จสฺส นามํ อกํสุ. ตํ เอกทิวสํ ปุรโต นิสินฺนํ ทิสฺวา มหาเถรี อาห ‘‘พุทฺธรกฺขิตา’’ติ. กึ, อยฺโยติ. อตฺถิ เต โกจิ ภาวนามนสิกาโรติ? นตฺถยฺเยติ. อาวุโส[Pg.311], ปพฺพชิตานํ สนฺติเก วสนฺเตน นาม วิสฺสฏฺฐอตฺตภาเวน ภวิตุํ น วฏฺฏติ, โกจิเทว มนสิกาโร อิจฺฉิตพฺโพ, ตฺวํ ปน อญฺญํ น สกฺขิสฺสสิ, ‘‘อฏฺฐิ อฏฺฐี’’ติ สชฺฌายํ กโรหีติ. โส เถริยา โอวาเท ฐตฺวา ‘‘อฏฺฐิ อฏฺฐี’’ติ สชฺฌายนฺโต จรติ.

រឿងរ៉ាវក្នុងទីនោះមានដូចតទៅ៖ ឮថា មានអ្នកលេងម្នាក់ ចាប់យកកូនសេកមួយមកបង្ហាត់បង្រៀន រួចដើរទៅ។ អ្នកលេងនោះបានស្នាក់នៅអាស្រ័យនឹងសំណាក់ភិក្ខុនី ដល់ពេលចេញដំណើរទៅវិញ ក៏ភ្លេចកូនសេកនោះចោលទៅ។ ពួកសាមណេរីបានយកកូនសេកនោះមកចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សា ហើយដាក់ឈ្មោះឲ្យវាថា 'ពុទ្ធរក្ខិតៈ'។ ថ្ងៃមួយ ព្រះមហាថេរីឃើញកូនសេកនោះមកទុំនៅខាងមុខ ទើបហៅថា 'នែ ពុទ្ធរក្ខិតៈ!'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'មានការអ្វី ព្រះម៉ែម្ចាស់?'។ ព្រះថេរីសួរថា 'តើឯងមានការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនាខ្លះដែរឬទេ?'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'គ្មានទេ ព្រះម៉ែម្ចាស់'។ ព្រះថេរីពោលថា 'នែអាវុសោ ឈ្មោះថាអ្នករស់នៅជិតពួកអ្នកបួស មិនគួររស់នៅដោយការប្រហែសខ្លួនឡើយ គួរតែមានការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនាណាមួយ ឯងប្រហែលជាមិនអាចធ្វើភាវនាដទៃបានទេ ចូរឯងសូត្រធម៌ថា ឆ្អឹងៗ (អដ្ឋិៗ) ដូច្នេះចុះ'។ កូនសេកនោះ កាលស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះថេរី ក៏ហើរទៅមកដោយសូត្រធម៌ថា 'ឆ្អឹងៗ' ជានិច្ច។

ตํ เอกทิวสํ ปาโตว โตรณคฺเค นิสีทิตฺวา พาลาตปํ ตปมานํ เอโก สกุโณ นขปญฺชเรน อคฺคเหสิ. โส ‘‘กิริ กิรี’’ติ สทฺทมกาสิ. สามเณริโย สุตฺวา, ‘‘อยฺเย, พุทฺธรกฺขิโต สกุเณน คหิโต, โมเจม น’’นฺติ เลฑฺฑุอาทีนิ คเหตฺวา อนุพนฺธิตฺวา โมเจสุํ. ตํ อาเนตฺวา ปุรโต ฐปิตํ เถรี อาห, ‘‘พุทฺธรกฺขิต, สกุเณน คหิตกาเล กึ จินฺเตสี’’ติ. อยฺเย, น อญฺญํ จินฺเตสึ, ‘‘อฏฺฐิปุญฺโชว อฏฺฐิปุญฺชํ คเหตฺวา คจฺฉติ, กตรสฺมึ ฐาเน วิปฺปกิริสฺสตี’’ติ เอวํ, อยฺเย, อฏฺฐิปุญฺชเมว จินฺเตสินฺติ. สาธุ สาธุ, พุทฺธรกฺขิต, อนาคเต ภวกฺขยสฺส เต ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ. เอวํ ตตฺถ ติรจฺฉานคตาปิ สติปฏฺฐานมนสิการยุตฺตา.

ថ្ងៃមួយ នាពេលព្រឹកព្រលឹម កាលកូនសេកនោះទុំនៅលើខ្លោងទ្វារ ហាលកំដៅថ្ងៃខ្ចីៗ មានសត្វខ្លែងមួយបានឆាបយកវាដោយក្រញ៉ាំជើង។ កូនសេកនោះក៏ស្រែកយំសូរថា 'គិរិ គិរិ'។ ពួកសាមណេរីបានឮ ក៏ពោលថា 'ព្រះម៉ែម្ចាស់ ពុទ្ធរក្ខិតៈត្រូវសត្វខ្លែងឆាបយកទៅហើយ ពួកយើងចូរជួយសង្គ្រោះវា!' រួចហើយក៏កាន់ដុំដីជាដើម ដេញតាមជួយសង្គ្រោះវាបានមកវិញ។ កាលដែលពួកសាមណេរីនាំយកកូនសេកនោះមកដាក់នៅខាងមុខ ព្រះថេរីក៏សួរថា 'នែ ពុទ្ធរក្ខិតៈ កាលដែលសត្វខ្លែងឆាបយកទៅ តើឯងគិតដូចម្តេចខ្លះ?'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'ព្រះម៉ែម្ចាស់ ខ្ញុំមិនបានគិតអ្វីដទៃឡើយ ខ្ញុំគិតតែថា គំនរឆ្អឹងហ្ន៎ កំពុងនាំយកគំនរឆ្អឹងទៅ តើវានឹងទៅរាយប៉ាយនៅកន្លែងណា? ខ្ញុំគិតឃើញតែគំនរឆ្អឹងយ៉ាងនេះឯង ព្រះម៉ែម្ចាស់'។ ព្រះថេរីពោលថា 'សាធុ សាធុ ពុទ្ធរក្ខិតៈ គំនិតនេះនឹងក្លាយជាបច្ច័យដល់ការអស់ទៅនៃភពរបស់ឯងក្នុងអនាគតកាលជាមិនខាន'។ សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានក្នុងដែននោះ ក៏ប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានយ៉ាងនេះឯង។

ทีฆนิกายาทีสุ มหานิทานาทีนีติ ทีฆนิกาเย มหานิทานํ (ที. นิ. ๒.๙๕ อาทโย) สติปฏฺฐานํ (ที. นิ. ๒.๓๗๒ อาทโย) มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานํ (ม. นิ. ๑.๑๐๕ อาทโย) สาโรปมํ (ม. นิ. ๑.๓๐๗ อาทโย) รุกฺโขปมํ รฏฺฐปาลํ มาคณฺฑิยํ อาเนญฺชสปฺปายนฺติ (ม. นิ. ๓.๖๖ อาทโย) เอวมาทีนิ.

ពាក្យថា ព្រះសូត្រមានមហានិទានសូត្រជាដើម ក្នុងទីឃនិកាយជាដើម គឺក្នុងទីឃនិកាយ មានមហានិទានសូត្រ សតិបដ្ឋានសូត្រ, ក្នុងមជ្ឈិមនិកាយ មានសតិបដ្ឋានសូត្រ សារោបមសូត្រ រុក្ខោបមសូត្រ រដ្ឋបាលសូត្រ មាគណ្ឌិយសូត្រ អាណេញ្ជសប្បាយសូត្រ ដូច្នេះជាដើម។

ญาณาทโยติ ญาณญฺเจว ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ. เตนาห ‘‘ญาณนฺติ วุตฺเต’’ติอาทิ. ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ เตหิ วินา สมฺปชานตาย อสมฺภวโต. มหาจิตฺตานีติ อฏฺฐปิ มหากิริยจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ ‘‘สตตวิหารา’’ติ วจนโต ญาณุปฺปตฺติปจฺจยรหิตกาเลปิ ปวตฺติโชตนโต. ทส จิตฺตานีติ อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ หสิตุปฺปาทโวฏฺฐพฺพนจิตฺเตหิ สทฺธึ ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. อรชฺชนาทุสฺสนวเสน ปวตฺติ เตสมฺปิ สาธารณาติ. ‘‘อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติ วจนโต ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน อาคตานํ อิเมสํ สตตวิหารานํ โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ อาห ‘‘อาเสวนวเสน ลพฺภตี’’ติ. กิญฺจาปิ ขีณาสโว อิฏฺฐานิฏฺเฐปิ อารมฺมเณ มชฺฌตฺโต วิย พหุลํ อุเปกฺขโก วิหรติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนโต. กทาจิ ปน ตถา เจโตภิสงฺขาราภาเว ยํ ตํ สภาวโต อิฏฺฐํ อารมฺมณํ[Pg.312], ตตฺถ ยาถาวสภาวคฺคหณวเสนปิ อรหโต จิตฺตํ โสมนสฺสสหคตํ หุตฺวา ปวตฺตเตว, ตญฺจ โข ปุพฺพาเสวนวเสน. เตน วุตฺตํ ‘‘อาเสวนวเสน ลพฺภตี’’ติ. อารกฺขกิจฺจํ สาเธติ สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา. จรโตติอาทินา นิจฺจสมาทานํ ทสฺเสติ, ตํ วิกฺเขปาภาเวน ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា ញាណជាដើម គឺញាណនិងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយញាណនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'កាលបើពោលថា ញាណ' ជាដើម។ ចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយញាណ តែងបានមក ព្រោះបើគ្មានចិត្តទាំងនោះទេ សម្បជញ្ញៈក៏មិនអាចមានបានឡើយ។ ពាក្យថា មហាចិត្ត គឺមហាកិរិយាចិត្តទាំង ៨ តែងបានមក ព្រោះសម្តែងនូវការប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីក្នុងកាលដែលប្រាសចាកបច្ច័យនៃសេចក្តីកើតឡើងនៃញាណ ដោយពាក្យថា 'សតតវិហារៈ' (ការនៅជាប្រក្រតីជានិច្ច)។ ពាក្យថា ចិត្ត ១០ គឺមហាកិរិយាចិត្ត ៨ ព្រមទាំងហសិតុប្បាទចិត្ត និងវុដ្ឋព្វនចិត្ត ត្រូវជាចិត្ត ១០ តែងបានមក។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនត្រេកអរ និងការមិនប្រទូស្ត ក៏មានទូទៅដល់ចិត្តទាំងនោះដែរ។ សួរថា ចុះសោមនស្ស នឹងបានមកដូចម្តេច ដល់សតតវិហារធម៌ទាំងឡាយនេះ ដែលមកដោយអំណាចឆឡង្គុបេក្ខា តាមពាក្យថា 'ជាអ្នកមានឧបេក្ខានៅ'? លោកទើបពោលថា 'បានមកដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗ'។ ទោះបីជាព្រះខីណាស្រព តែងនៅជាអ្នកមានឧបេក្ខាជាភាគច្រើន ហាក់ដូចជាកណ្តាលក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះមិនលះបង់នូវប្រក្រតីភាពដ៏បរិសុទ្ធរបស់ខ្លួនក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលខ្លះ កាលបើគ្មានការតាក់តែងចិត្តយ៉ាងនោះទេ ចិត្តរបស់ព្រះអរហន្ត តែងប្រព្រឹត្តទៅជាចិត្តប្រកបដោយសោមនស្ស ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវសភាពតាមពិត ក្នុងអារម្មណ៍ដែលជាទីគាប់ចិត្តដោយសភាវៈនោះឯង ហើយការប្រព្រឹត្តទៅនោះ ក៏ដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗក្នុងកាលមុន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'បានមកដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗ'។ តែងសម្រេចនូវកិច្ចគឺការរក្សា ព្រោះភាពជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីធំទូលាយនៃសតិ។ លោកបង្ហាញនូវការសមាទានជានិច្ច ដោយពាក្យថា Carati (រមែងដើរទៅ) ជាដើម, ការសមាទាននោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយមិនមានសេចក្តីរាយមាយឡើយ។

ปพฺพชฺชูปคตาติ ยํ กิญฺจิ ปพฺพชฺชํ อุปคตา, น สมิตปาปา. โภวาทิโนติ ชาติมตฺตพฺราหฺมเณ วทติ. ปาเฏกฺกสจฺจานีติ เตหิ เตหิ ทิฏฺฐิคติเกหิ ปาฏิเยกฺกํ คหิตานิ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ อภินิวิฏฺฐานิ ทิฏฺฐิสจฺจาทีนิ. ตานิปิ หิ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ คหณํ อุปาทาย ‘‘สจฺจานี’’ติ โวหรียนฺติ. เตนาห ‘‘อิทเมวา’’ติอาทิ. นีหฏานีติ อตฺตโน สนฺตานโต นีหริตานิ อปนีตานิ. คหิตคฺคหณสฺสาติ อริยมคฺคาธิคมโต ปุพฺเพ คหิตสฺส ทิฏฺฐิคฺคาหสฺส. วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานีติ อริยมคฺเคน สพฺพโส ปริจฺจาคภาวสฺส อธิวจนานิ.

ពាក្យថា Pabbajjūpagatā សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ផ្នួសណាមួយ មិនមែនជាអ្នកមានបាបដ៏ស្ងប់រំងាប់ហើយឡើយ។ ពាក្យថា Bhovādino សំដៅលើពួកព្រាហ្មណ៍ត្រឹមតែដោយជាតិ។ ពាក្យថា Pāṭekkasaccāni (សច្ចៈដោយឡែកៗ) សំដៅលើទិដ្ឋិសច្ចៈជាដើម ដែលពួកជនអ្នកមានទិដ្ឋិផ្សេងៗគ្នា កាន់យកដោយឡែកៗពីគ្នា ហើយចូលទៅប្រកាន់មាំថា 'នេះទើបពិត'។ ព្រោះថា សូម្បីតែទិដ្ឋិទាំងនោះ ក៏លោកហៅថា 'សច្ចៈទាំងឡាយ' ដោយអាស្រ័យការប្រកាន់មាំថា 'នេះទើបពិត'។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'idamevā' (នេះទើបពិត) ជាដើម។ ពាក្យថា Nīhaṭāni សេចក្តីថា ដកចេញហើយ គឺបន្ទោបង់ចេញហើយ ចាកសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Gahitaggahaṇassa សេចក្តីថា នៃការកាន់យកនូវទិដ្ឋិដែលបានកាន់យកហើយ ក្នុងកាលមុនអំពីការសម្រេចអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា Vissaṭṭhabhāvavevacanāni គឺជាវេវចនសព្ទនៃការលះបង់ដោយដាច់ខាត ដោយអរិយមគ្គ។

นตฺถิ เอตาสํ วโย เวกลฺลนฺติ อวยาติ อาห ‘‘อนูนา’’ติ, อนวเสโสติ อตฺโถ. เอสนาติ กาเมสนาทโย. มคฺคสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ กถิตา ราคาทีนํ ปหีนภาวทีปนโต. ปจฺจเวกฺขณผลํ กถิตนฺติ ปจฺจเวกฺขณมุเขน อริยผลํ กถิตํ. อธิคเต หิ อคฺคผเล สพฺพโส ราคาทีนํ อนุปฺปาทธมฺมตํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ.

ពាក្យថា Avayā សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីវិនាស ឬសេចក្តីខ្វះខាតនៃធម៌ទាំងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'anūnā' (មិនខ្វះខាត) សេចក្តីថា មិនមានសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា Esanā សំដៅលើកាមេសនា (ការស្វែងរកកាម) ជាដើម។ ការសម្រេចកិច្ចនៃមគ្គ លោកពោលទុកហើយ ព្រោះការសម្តែងនូវភាពដែលរាគៈជាដើមត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ពាក្យថា ផលនៃការពិចារណា លោកពោលទុកហើយ គឺលោកពោលសំដៅលើអរិយផល ដោយសារការពិចារណា។ ព្រោះថា កាលបើបានសម្រេចអគ្គផលហើយ តែងដឹងច្បាស់នូវសភាពមិនកើតឡើងទៀតជាដាច់ខាតនៃរាគៈជាដើម ហើយការដឹងច្បាស់នោះ ឈ្មោះថា paccavekkhaṇañāṇa (បច្ចវេក្ខណញាណ)។

ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយទុតិយអរិយាវាសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

นาถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនាថវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. มหาวคฺโค

៣. មហាវគ្គ

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม วิสมฏฺฐาเนสูติ ปปาตาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ. ‘‘อญฺเญหิ อสาธารณานี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เจตานิ สาวกานมฺปิ เอกจฺจานํ อุปฺปชฺชนฺตีติ? กามํ อุปฺปชฺชนฺติ, ยาทิสานิ ปน พุทฺธานํ ฐานาฏฺฐานญาณาทีนิ, น ตาทิสานิ ตทญฺเญสํ กทาจิปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อญฺเญหิ อสาธารณานีติ[Pg.313]. เตนาห ‘‘ตถาคตสฺเสว พลานี’’ติ. อิมเมว หิ ยถาวุตฺตเลสํ อเปกฺขิตฺวา ตทภาวโต อาสยานุสยญาณาทีสุ เอว อสาธารณสมญฺญา นิรุฬฺหา. กามํ ญาณพลานํ ญาณสมฺภาโร วิเสสปจฺจโย, ปุญฺญสมฺภาโรปิ ปน เนสํ ปจฺจโย เอว. ญาณสมฺภารสฺสปิ วา ปุญฺญสมฺภารภาวโต ‘‘ปุญฺญุสฺสยสมฺปตฺติยา อาคตานี’’ติ วุตฺตํ.

២១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា visamaṭṭhānesu សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងមិនស្មើ មានជ្រោះជាដើម។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ» (aññehi asādhāraṇāni)? តើប្រាជ្ញាទាំងនេះមិនកើតឡើងសូម្បីដល់សាវ័កខ្លះទេឬ? ពិតណាស់ តែងកើតឡើង ប៉ុន្តែប្រាជ្ញាមានឋានាឋានញាណជាដើមរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានសភាពបែបណា ប្រាជ្ញាបែបនោះមិនដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលដទៃក្រៅពីនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កម្លាំងទាំងឡាយរបស់ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ» (tathāgatasseva balāni)។ ព្រោះថា អាស្រ័យហេតុដែលពោលមកនេះឯង ព្រោះតែមិនមានសភាពបែបនោះ (ក្នុងសាវ័កទាំងឡាយ) ឈ្មោះថា «អសាធារណៈ» (មិនទូទៅ) ទើបសម្រេចបានតែក្នុងញាណមានអាសយានុសយញាណជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ញាណសម្ភារៈជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃញាណពលៈទាំងឡាយ ប៉ុន្តែបុណ្យសម្ភារៈក៏ជាបច្ច័យនៃញាណពលៈទាំងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែញាណសម្ភារៈនោះ ក៏ជាសភាពនៃបុណ្យសម្ភារៈដែរ ទើបពោលថា «មកដល់ហើយដោយការសម្រេចនូវការសន្សំបុណ្យ» (puññussayasampattiyā āgatāni)។

ปกติหตฺถิกุลนฺติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๒๒) คิริจรนทิจรวนจราทิปฺปเภทา โคจริยกาลาวกนามา สพฺพาปิ พเลน ปากติกา หตฺถิชาติ. ทสนฺนํ ปุริสานนฺติ ถามมชฺฌิมานํ ทสนฺนํ ปุริสานํ. เอกสฺส ตถาคตสฺส กายพลนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เอกสฺสาติ จ ตถา เหฏฺฐา กถายํ อาคตตฺตา เทสนาโสเตน วุตฺตํ. นารายนสงฺฆาตพลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย. ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ, ตสฺมา นารายนสงฺฆาตพลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถ. ญาณพลํ ปน ปาฬิยํ อาคตเมว, น กายพลํ วิย อฏฺฐกถารุฬฺหเมวาติ อธิปฺปาโย.

ពាក្យថា Pakatihatthikula (ត្រកូលដំរីធម្មតា) សេចក្តីថា ជាតិដំរីធម្មតាទាំងអស់ដោយកម្លាំង ដែលមានឈ្មោះថា គោចរិយៈ កាឡាវកៈ ជាដើម ដ៏ប្លែកគ្នាដោយការត្រេចចរទៅក្នុងភ្នំ ក្នុងស្ទឹង និងក្នុងព្រៃជាដើម។ ពាក្យថា Dasannaṃ purisānaṃ សេចក្តីថា នៃបុរស ១០ នាក់ ដែលមានកម្លាំងកម្រិតមធ្យម។ គប្បីនាំពាក្យថា «កាយពលៈរបស់ព្រះតថាគតមួយព្រះអង្គ» មកភ្ជាប់គ្នា។ ចំណែកពាក្យថា «មួយព្រះអង្គ» (ekassa) នោះ ព្រោះតែមានមកក្នុងពាក្យខាងក្រោមយ៉ាងនោះ ទើបពោលទៅតាមលំហូរនៃទេសនា។ ពាក្យថា Nārāyanasaṅghātabala ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា nārā លោកសំដៅយក រស្មីទាំងឡាយ។ រស្មីទាំងឡាយដ៏ច្រើនប្លែកៗគ្នា កើតឡើងអំពីកាយនេះ ព្រោះហេតុនោះ កាយនោះឈ្មោះថា នារាយណៈ គឺ វជិរៈ (ពេជ្រ) ហេតុនោះ ពាក្យថា nārāyanasaṅghātabala មានសេចក្តីថា កម្លាំងនៃការប្រជុំនៃវជិរៈ (កម្លាំងឆ្អឹងតភ្ជាប់គ្នាដូចពេជ្រ)។ ចំណែកឯញាណពលៈ (កម្លាំងប្រាជ្ញា) គឺមានមកស្រាប់ក្នុងព្រះបាលី មិនមែនគ្រាន់តែឡើងកាន់អដ្ឋកថា ដូចជាកាយពលៈ (កម្លាំងកាយ) នោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។

สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ, สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ วุตฺตํ, ตตฺถ (วิภ. มูลฏี. ๗๖๐) ปน นิทานวคฺเค สตฺตสตฺตติ อาคตานิ จตุจตฺตารีสญฺจ. เตสตฺตติ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๑) สุตมยาทีนิ อาคตานิ ทิสฺสนฺติ, น สํยุตฺตเก. อญฺญานิปีติ เอเตน ญาณวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. ๗๕๑ อาทโย) เอกกาทิวเสน วุตฺตานิ, อญฺญตฺถ จ ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๖๓) พฺรหฺมชาลาทีสุ จ ‘‘ตยิทํ ตถาคโต ปชานาติ ‘อิมานิ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ เอวํ คหิตานี’ติ’’อาทินา (ที. นิ. ๑.๓๖) วุตฺตานิ อเนกานิ ญาณปฺปเภทานิ สงฺคณฺหาติ. ยาถาวปฺปฏิเวธโต สยญฺจ อกมฺปิยํ ปุคฺคลญฺจ ตํสมงฺคินํ เนยฺเยสุ อธิพลํ กโรตีติ อาห ‘‘อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จา’’ติ.

ក្នុងសំយុត្តកនិកាយ មានពោលទុកថា ញាណ ៧៣ និងញាណ ៧៧ ក្នុងសំយុត្តកនិកាយនោះ ក្នុងនិទានវគ្គ មានមកនូវញាណ ៧៧ និងញាណ ៤៤។ ចំណែកញាណ ៧៣ មានញាណកើតអំពីការស្តាប់ (សុតាមយញាណ) ជាដើម ឃើញមានមកក្នុងគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គ មិនមែនក្នុងសំយុត្តកនិកាយឡើយ។ ពាក្យថា Aññānipi (សូម្បីញាណដទៃទៀត) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកញាណទាំងឡាយដែលត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃពួកធម៌មានពួកមួយជាដើម ក្នុងញាណវត្ថុវិភង្គ និងក្នុងទីដទៃទៀត មានពាក្យថា «pubbante ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងចំណែកខាងដើម) ជាដើម និងក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រជាដើម មានពាក្យថា «tayidaṃ tathāgato pajānāti...» (សេចក្តីនោះ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់ថា ទីតាំងនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយនេះ បុគ្គលកាន់យកយ៉ាងនេះ...) ជាដើម ដែលជាប្រភេទនៃញាណដ៏ច្រើនអនេក។ ព្រោះតែការចាក់ធ្លុះតាមសេចក្តីពិត ញាណនោះឯងមិនរង្គោះរង្គើផង និងធ្វើឲ្យបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយញាណនោះ មានកម្លាំងដ៏ក្រៃលែងក្នុងនេយ្យធម៌ទាំងឡាយផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិមិនរង្គោះរង្គើ និងដោយអត្ថថាជាទីពឹងផ្អែក» (akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca)។

อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. สพฺพญฺญุตาปฏิชานนวเสน อภิมุขํ คจฺฉนฺติ, อฏฺฐ วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ อาสภา, ปุพฺพพุทฺธา. อิทํ ปนาติ พุทฺธานํ ฐานํ สพฺพญฺญุตเมว วทติ. ติฏฺฐมาโนวาติ อวทนฺโตปิ ติฏฺฐมาโนว ปฏิชานาติ นามาติ อตฺโถ. อุปคจฺฉตีติ อนุชานาติ.

របស់ដែលជារបស់ឧសភៈ (គោឧសភៈដ៏ប្រសើរ) ឈ្មោះថា អាសភៈ (āsabha) សេចក្តីថា ឋានៈដ៏ប្រសើរ។ ព្រះពុទ្ធក្នុងកាលមុនទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសភៈ ព្រោះតែព្រះអង្គយាងទៅកាន់ទីចំពោះមុខ ដោយអំណាចនៃការប្តេជ្ញានូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឬព្រោះតែព្រះអង្គចូលទៅរកបរិស័ទទាំង ៨។ ចំណែកពាក្យថា «នេះឯង» (idaṃ pana) នេះ សំដៅយកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដែលជាឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Tiṭṭhamānova (កាលដែលឈរនៅប៉ុណ្ណោះ) មានសេចក្តីថា សូម្បីមិននិយាយ ក៏ឈ្មោះថាប្តេជ្ញា ក្នុងខណៈដែលឈរនៅនោះឯង។ ពាក្យថា Upagacchati សេចក្តីថា អនុញ្ញាត (យល់ព្រម)។

อฏฺฐสุ [Pg.314] ปริสาสูติ ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, อเนกสตํ ขตฺติยปริสํ…เป… ตตฺร วต มํ ภยํ วา สารชฺชํ วา โอกฺกมิสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, สาริปุตฺต, น สมนุปสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๑) วุตฺตาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. อภีตนาทํ นทตีติ ปรโต ทสฺสิตญาณโยเคน ทสพโลหนฺติ อภีตนาทํ นทติ.

ពាក្យថា Aṭṭhasu parisāsu (ក្នុងបរិស័ទទាំង ៨) សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ ដែលត្រាស់ទុកថា «ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតដឹងច្បាស់ថា បរិស័ទក្សត្រច្រើនរយ...បេ... ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតមិនឃើញនូវហេតុនោះ ដែលថា ភ័យ ឬសេចក្តីរអៀសខ្មាស នឹងគ្របសង្កត់តថាគត ក្នុងបរិស័ទនោះឡើយ»។ ពាក្យថា Abhītanādaṃ nadati (បន្លឺនូវសីហនាទដ៏ក្លាហាន) សេចក្តីថា ព្រះអង្គបន្លឺនូវសីហនាទដ៏ក្លាហានថា «តថាគតជាអ្នកមានកម្លាំងដប់» ដោយការប្រកបដោយញាណដែលនឹងបង្ហាញខាងមុខ។

ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา อรหตฺตมคฺคญาณํ ปฏิเวโธติ ‘‘ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปฏิลทฺธสฺสปิ เทสนาญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ ปรสฺส อวพุชฺฌนมตฺเตน โหตีติ ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติผลกฺขเณ ปวตฺตํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปน ยาว ปรินิพฺพานา เทสนาญาณปวตฺติ ตสฺเสว ปวตฺติตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ ปวตฺติตจกฺกสฺส จกฺกวตฺติโน จกฺกรตนสฺส ฐานํ วิย.

ព្រោះតែអរហត្តមគ្គញាណជាទីបំផុតនៃការចាក់ធ្លុះ ទើបហៅថា បដិវេធៈ (ការចាក់ធ្លុះ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថាកើតឡើងក្នុងខណៈនៃផល»។ ព្រោះហេតុនោះ ការសម្រេចកិច្ចនៃទេសនាញាណដែលព្រះអង្គបានសម្រេចហើយនោះ សម្រេចបានត្រឹមតែការដឹងតាមរបស់បុគ្គលដទៃប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិផលរបស់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ»។ ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនាញាណ តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់បរិនិព្វាន គប្បីជ្រាបថា ជាការតាំងនៅនៃធម្មចក្រដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយនោះឯង ដូចជាការតាំងនៅនៃចក្ររតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលទ្រង់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយដូច្នោះដែរ។

ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ, กึ ภูมิยํ ปุริโส วิย, โนติ อาห ‘‘ตทายตฺตวุตฺติตายา’’ติ. ฐานนฺติ เจตฺถ อตฺตลาโภ ธรมานตา จ, น คตินิวตฺตีติ อาห ‘‘อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จา’’ติ. ยตฺถ ปเนตํ ทสพลญาณํ วิตฺถาริตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิธมฺเม ปนา’’ติอาทิมาห. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា Tiṭṭhati (តាំងនៅ) ដែលពោលនោះ តើដូចជាបុរសឈរនៅលើដីឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងធម៌នោះ» (tadāyattavuttitāya)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ឋានៈ (ṭhāna) ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការបានចំពោះខ្លួន និងការមាននៅ មិនមែនជាការឈប់ដើរឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កើតឡើងផង ប្រព្រឹត្តទៅផង» (uppajjati ceva pavattati ca)។ ចំណែកទីកន្លែងដែលសម្តែងពិស្តារនូវទសពលញាណនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង់បង្ហាញទីនោះ ទើបពោលពាក្យថា «ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម...» ជាដើម។ សូម្បីក្នុងញាណដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

สมาทิยนฺตีติ สมาทานานิ, ตานิ ปน สมาทิยิตฺวา กตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาทิยิตฺวา กตาน’’นฺติ. กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานนฺติ เอเตน สมาทานสทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวํ ทสฺเสติ มุตฺตคตสทฺเท คตสทฺทสฺส วิย. คตีติ นิรยาทิคติโย. อุปธีติ อตฺตภาโว. กาโลติ กมฺมสฺส วิปจฺจนารหกาโล. ปโยโคติ วิปากุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูตา กิริยา.

ធម៌ទាំងឡាយដែលបុគ្គលកាន់យក ឈ្មោះថា សមាទាន (samādāna) ម្យ៉ាងទៀត សមាទានទាំងនោះ គឺបុគ្គលកាន់យកហើយធ្វើ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលបុគ្គលកាន់យកហើយធ្វើ» (samādiyitvā katānaṃ)។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មនោះឯង ឈ្មោះថា កម្មសមាទាន ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ពាក្យថា សមាទាន គ្មានអត្ថន័យប្លែកអ្វីឡើយ ដូចជាពាក្យថា គត (gata) ក្នុងពាក្យថា មុត្តគត (muttagata) ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា គតិ (gati) សំដៅយកគតិមាននរកជាដើម។ ពាក្យថា ឧបធិ (upadhi) សំដៅយកអត្តភាព។ ពាក្យថា កាល (kāla) សំដៅយកកាលដ៏គួរដល់ការផលទុំនៃកម្ម។ ពាក្យថា បយោគៈ (payoga) សំដៅយកកិរិយាដែលជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃវិបាក។

อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ, สาริปุตฺต, ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๕๓). พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ ฆาเตนฺเตสุ กามํ สพฺเพสมฺปิ เจตนา ตสฺเสเวกสฺส ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณา, ตํ ปน กมฺมํ เตสํ นานาการํ. เตสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๑๑) หิ เอโก อาทเรน ฉนฺทชาโต กโรติ, เอโก ‘‘เอหิ ตฺวมฺปิ กโรหี’’ติ ปเรหิ นิปฺปีฬิโต กโรติ, เอโก สมานจฺฉนฺโท วิย หุตฺวา อปฺปฏิพาหมาโน วิจรติ. เตสุ เอโก เตเนว กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตติ, เอโก ติรจฺฉานโยนิยํ, เอโก [Pg.315] เปตฺติวิสเย. ตํ ตถาคโต อายูหนกฺขเณเยว ‘‘อิมินา นีหาเรน อายูหิตตฺตา เอส นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส ติรจฺฉานโยนิยํ, เอส เปตฺติวิสเย’’ติ ชานาติ. นิรเย นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส มหานิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส อุสฺสทนิรเย’’ติ ชานาติ. ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส อปาทโก ภวิสฺสติ, เอส ทฺวิปาทโก, เอส จตุปฺปโท, เอส พหุปฺปโท’’ติ ชานาติ. เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส นิชฺฌามตณฺหิโก ภวิสฺสติ, เอส ขุปฺปิปาสิโก, เอส ปรทตฺตูปชีวี’’ติ ชานาติ. เตสุ จ กมฺเมสุ ‘‘อิทํ กมฺมํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิสฺสติ, อิทํ อญฺเญน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา อุปธิเวปกฺกํ ภวิสฺสตี’’ติ ชานาติ.

ពាក្យថា Agatigāmini (ផ្លូវមិនទៅកាន់គតិ) សេចក្តីថា ផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វានផង នូវបដិបទាជាដំណើរទៅកាន់ព្រះនិព្វានផង»។ កាលបើមនុស្សជាច្រើនសម្លាប់សត្វតែមួយជាមួយគ្នា ពិតណាស់ ចេតនារបស់មនុស្សទាំងអស់នោះ មានជីវិតិន្ទ្រិយរបស់សត្វនោះឯងជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែ កម្មរបស់ពួកគេមានសភាពប្លែកៗគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ធ្វើដោយសេចក្តីអើពើ មានឆន្ទៈកើតឡើង ម្នាក់ទៀតធ្វើព្រោះត្រូវគេបង្ខំថា «នែ៎ ចូរឯងមកធ្វើដែរមក» ម្នាក់ទៀតធ្វើហាក់ដូចជាមានឆន្ទៈស្មើគ្នា ត្រេចចរទៅដោយមិនឃាត់ឃាំងឡើយ។ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ទៅកើតក្នុងនរកដោយកម្មនោះឯង ម្នាក់ទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ម្នាក់ទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ (ប្រេត)។ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់នូវហេតុនោះ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែសន្សំកម្មដោយអាការៈបែបនេះ នឹងទៅកើតក្នុងនរក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ»។ សូម្បីកាលដែលបុគ្គលនោះទៅកើតក្នុងនរក ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងមហានរក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងឧស្សទនរក»។ សូម្បីកាលដែលទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វគ្មានជើង បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងពីរ បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងបួន បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងច្រើន»។ សូម្បីកាលដែលទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតត្រូវភ្លើងឆេះស្រេកឃ្លាន (និជ្ឈាមតណ្হិកប្រេត) បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតឃ្លានបាយទឹក (ខុប្បិបាសិកប្រេត) បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតរស់នៅដោយសារអ្នកដទៃឧទ្ទិសឲ្យ (បរទត្តូបជីវីប្រេត)»។ និងទ្រង់ដឹងក្នុងកម្មទាំងឡាយនោះថា «កម្មនេះនឹងទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ កម្មនេះនឹងទៅជាឧបធិវិបាក (ផលនៃអត្តភាព) នៃបដិសន្ធិដែលកម្មដទៃឲ្យហើយ»។

ตถา สกลคามวาสิเกสุ เอกโต ปิณฺฑปาตํ ททมาเนสุ กามํ สพฺเพสมฺปิ เจตนา ปิณฺฑปาตารมฺมณาว, ตํ ปน กมฺมํ เตสํ นานาการํ. เตสุ หิ เอโก อาทเรน กโรตีติ สพฺพํ ปุริมสทิสํ, ตสฺมา เตสุ เกจิ เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, เกจิ มนุสฺสโลเก. ตํ ตถาคโต อายูหนกฺขเณเยว ชานาติ. ‘‘อิมินา นีหาเรน อายูหิตตฺตา เอส มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส เทวโลเก. ตตฺถาปิ เอส ขตฺติยกุเล, เอส พฺราหฺมณกุเล, เอส เวสฺสกุเล, เอส สุทฺทกุเล, เอส ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสุ, เอส นิมฺมานรตีสุ, เอส ตุสิเตสุ, เอส ยาเมสุ, เอส ตาวตึเสสุ, เอส จาตุมหาราชิเกสุ, เอส ภุมฺมเทเวสู’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ หีนปณีตสุวณฺณทุพฺพณฺณอปฺปปริวารมหาปริวารตาทิเภทํ ตํ ตํ วิเสสํ อายูหนกฺขเณเยว ชานาติ.

ដូចគ្នានោះដែរ កាលបើអ្នកស្រុកទាំងអស់គ្នាប្រជុំគ្នាប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតជាមួយគ្នា ពិតណាស់ ចេតនារបស់មនុស្សទាំងអស់នោះ មានចង្ហាន់បិណ្ឌបាតជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែ កម្មរបស់ពួកគេមានសភាពប្លែកៗគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ធ្វើដោយសេចក្តីអើពើ... សេចក្តីទាំងអស់គប្បីដឹងដូចជាពាក្យមុនដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ខ្លះទៅកើតក្នុងទេវលោក ខ្លះទៅកើតក្នុងមនុស្សលោក។ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់នូវហេតុនោះ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែសន្សំកម្មដោយអាការៈបែបនេះ នឹងទៅកើតក្នុងមនុស្សលោក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងទេវលោក។ សូម្បីក្នុងលោកនោះ ក៏ទ្រង់ដឹងថា បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលវេស្សៈ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលសុទ្ទៈ បុគ្គលនេះក្នុងជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី បុគ្គលនេះក្នុងជាន់និម្មានរតី បុគ្គលនេះក្នុងជាន់តុសិត បុគ្គលនេះក្នុងជាន់យាមា បុគ្គលនេះក្នុងជាន់តាវតឹង្ស បុគ្គលនេះក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកា បុគ្គលនេះក្នុងពួកភុម្មទេវតា» ជាដើម។ ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នានោះៗ មានការប្លែកគ្នាដោយថោកទាប ឧត្តម មានសម្បុរល្អ មានសម្បុរអាក្រក់ មានបរិវារតិច មានបរិវារច្រើនជាដើម ក្នុងទីនោះៗ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯង។

ตถา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปนฺเตสุเยว ‘‘อิมินา นีหาเรน เอส กิญฺจิ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺขิสฺสติ, เอส มหาภูตมตฺตเมว ววตฺถเปสฺสติ, เอส รูปปริคฺคเหเยว ฐสฺสติ, เอส อรูปปริคฺคเหเยว, เอส นามรูปปริคฺคเหเยว, เอส ปจฺจยปริคฺคเหเยว, เอส ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนายเมว, เอส ปฐมผเลเยว, เอส ทุติยผเลเยว, เอส ตติยผเลเยว, เอส อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ชานาติ. กสิณปริกมฺมํ กโรนฺเตสุปิ ‘‘อิมสฺส ปริกมฺมมตฺตเมว ภวิสฺสติ, เอส นิมิตฺตํ อุปฺปาเทสฺสติ, เอส อปฺปนํ เอว ปาปุณิสฺสติ, เอส ฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ ชานาติ. เตนาห ‘‘อิมสฺส เจตนา’’ติอาทิ.

ដូចគ្នានោះដែរ កាលដែលពួកជនចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែចាប់ផ្តើមដោយអាការៈបែបនេះ នឹងមិនអាចកំណត់ដឹងអ្វីបានឡើយ បុគ្គលនេះនឹងកំណត់បានត្រឹមតែមហាភូតរូបប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់រូប (រូបបរិគ្គហៈ) ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់អរូប (អរូបបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់នាមរូប (នាមរូបបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់បច្ច័យ (បច្ចយបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីមួយ (សោតាបត្តិផល) ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីពីរ (សកទាគាមិផល) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីបី (អនាគាមិផល) បុគ្គលនេះនឹងសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ សូម្បីកាលដែលពួកជនធ្វើកសិណបរិកម្ម ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះ នឹងមានត្រឹមតែបរិកម្មប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងធ្វើឲ្យកើតឧគ្គហនិមិត្ត ឬបដិភាគនិមិត្ត បុគ្គលនេះនឹងសម្រេចដល់អប្បនាសមាធិ បុគ្គលនេះនឹងធ្វើឈានឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ចេតនារបស់បុគ្គលនេះ...» ជាដើម។

กามนโต [Pg.316] กาเมตพฺพโต กามปฺปฏิสํยุตฺตโต จ ธาตุ กามธาตุ. อาทิ-สทฺเทน พฺยาปาทธาตุรูปธาตุอาทีนํ สงฺคโห. วิลกฺขณตายาติ วิสทิสสภาวตาย. ขนฺธายตนธาตุโลกนฺติ อเนกธาตุํ นานาธาตุํ ขนฺธโลกํ อายตนโลกํ ธาตุโลกํ ยถาภูตํ ปชานาตีติ โยชนา. ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ นาม…เป… อยํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม. เตสุปิ เอกวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกาทสวิเธน รูปกฺขนฺโธ. เอกวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, พหุวิเธน เวทนากฺขนฺโธ. เอกวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, พหุวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ ตาว ขนฺธโลกสฺส, ‘‘อิทํ จกฺขายตนํ นาม…เป… อิทํ ธมฺมายตนํ นาม. ตตฺถ ทสายตนา กามาวจรา, ทฺเว จาตุภูมกา’’ติอาทินา อายตนโลกสฺส, ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นาม…เป… อยํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. ตตฺถ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, ทฺเว จาตุภูมกา’’ติอาทินา ธาตุโลกสฺส อเนกสภาวํ นานาสภาวญฺจ ปชานาติ. น เกวลํ อุปาทินฺนสงฺขารโลกสฺเสว, อถ โข อนุปาทินฺนกสงฺขารโลกสฺสปิ ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต, อิมสฺส กาโฬ, อิมสฺส มฏฺโฐ, อิมสฺส สกณฺฏโก, อิมสฺส พหลตฺตโจ, อิมสฺส ตนุตฺตโจ, อิมสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ, อิมสฺส ปุปฺผํ นีลํ ปีตํ โลหิตํ โอทาตํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ, อิมสฺส ผลํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ ทีฆํ วฏฺฏํ สุสณฺฐานํ ทุสฺสณฺฐานํ มฏฺฐํ ผรุสํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ อมฺพิลํ กสาวํ, อิมสฺส กณฺฏโก ติขิโณ กุณฺโฐ อุชุโก กุฏิโล ตมฺโพ กาโฬ โอทาโต โหตี’’ติอาทินา ปชานาติ. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ เอว หิ เอตํ พลํ, น อญฺเญสํ.

ធាតុដែលឈ្មោះថា កាមធាតុ ព្រោះអត្ថថា គួរប្រាថ្នា គួរតម្រេក និងប្រកបដោយកាម។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» គឺសង្គ្រោះយកព្យាបាទធាតុ រូបធាតុជាដើម។ ពាក្យថា Vilakkhaṇatāyā សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈមិនដូចគ្នា។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «Khandhāyatanadhātulokaṃ» គឺដឹងច្បាស់តាមពិតនូវខន្ធលោក អាយតនលោក ធាតុលោក ដែលមានធាតុច្រើន មានធាតុផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុងលោកទាំងនោះ ការដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃខន្ធលោកជាមុនសិន យ៉ាងនេះថា «នេះឈ្មោះថា រូបខន្ធ...បេ... នេះឈ្មោះថា វិញ្ញាណខន្ធ។ ក្នុងខន្ធទាំងនោះ រូបខន្ធមាន ១ យ៉ាង រូបខន្ធមាន ១១ យ៉ាង។ វេទនាខន្ធមាន ១ យ៉ាង វេទនាខន្ធមានច្រើនយ៉ាង។ សញ្ញាខន្ធមាន ១ យ៉ាង...បេ... សង្ខារខន្ធ...បេ... វិញ្ញាណខន្ធមាន ១ យ៉ាង វិញ្ញាណខន្ធមានច្រើនយ៉ាង»។ ដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃអាយតនលោក យ៉ាងនេះជាដើមថា «នេះឈ្មោះថា ចក្ខ្វាយតនៈ...បេ... នេះឈ្មោះថា ធម្មាយតនៈ។ ក្នុងអាយតនៈទាំងនោះ អាយតនៈ ១០ ជាកាមាវចរៈ អាយតនៈ ២ ជាចតូភូមិកៈ»។ ដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃធាតុលោក យ៉ាងនេះជាដើមថា «នេះឈ្មោះថា ចក្ខុធាតុ...បេ... នេះឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ក្នុងធាតុទាំងនោះ ធាតុ ១៦ ជាកាមាវចរៈ ធាតុ ២ ជាចតូភូមិកៈ»។ ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែដឹងច្បាស់នូវឧបាទិន្នកសង្ខារលោកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងដឹងច្បាស់នូវអនុបាទិន្នកសង្ខារលោកទៀតផង យ៉ាងនេះជាដើមថា «ព្រោះតែធាតុនេះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដើមឈើនេះទើបមានដើមពណ៌ស ដើមឈើនេះមានពណ៌ខ្មៅ ដើមឈើនេះរលីង ដើមឈើនេះមានបន្លា ដើមឈើនេះមានសម្បកក្រាស់ ដើមឈើនេះមានសម្បកស្តើង ស្លឹករបស់ដើមឈើនេះមានសណ្ឋានពណ៌ជាដើមយ៉ាងនេះ ផ្ការបស់ដើមឈើនេះមានពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង ពណ៌ក្រហម ពណ៌ស មានក្លិនក្រអូប មានក្លិនស្អុយ ផ្លែរបស់ដើមឈើនេះមានទំហំតូច ធំ វែង មូល មានទ្រង់ទ្រាយល្អ មានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ រលីង គ្រើម មានក្លិនក្រអូប មានក្លិនស្អុយ មានរសផ្អែម ល្វីង ហឹរ ជូរ ចត់ បន្លារបស់ដើមឈើនេះស្រួច ទាល ត្រង់ វៀច មានពណ៌ក្រហមទុំ ពណ៌ខ្មៅ ពណ៌ស»។ ព្រោះថាកម្លាំងនេះ ជារបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារបស់បុគ្គលដទៃឡើយ។

นานาธิมุตฺติกตนฺติ นานชฺฌาสยตํ. อธิมุตฺติ นาม อชฺฌาสยธาตุ อชฺฌาสยสภาโว. โส ปน หีนปณีตตาสามญฺเญน ปาฬิยํ ทฺวิธาว วุตฺโตปิ หีนปณีตาทิเภเทน อเนกวิโธติ อาห ‘‘หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาว’’นฺติ. ตตฺถ เย เย สตฺตา ยํยํอธิมุตฺติกา, เต เต ตํตทธิมุตฺติเก เอว เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ธาตุสภาคโต. ยถา คูถาทีนํ ธาตูนํ สภาโว เอโส, ยํ คูถาทีหิ เอว สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, เอวํ หีนชฺฌาสยา ทุสฺสีลาทีเหว สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, สมฺปนฺนสีลาทโย จ สมฺปนฺนสีลาทีเหว. ตํ เนสํ นานาธิมุตฺติกตํ ภควา ยถาภูตํ ปชานาตีติ.

ពាក្យថា Nānādhimuttikataṃ សេចក្តីថា ភាពមានអធ្យាស្រ័យផ្សេងៗគ្នា។ អធិមុត្តិ គឺអធ្យាស្រ័យធាតុ ឬអធ្យាស្រ័យសភាវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អធិមុត្តិនោះ ទោះបីព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងបាលីត្រឹមតែ ២ យ៉ាង ដោយចំណែកទូទៅគឺថោកទាប និងឧត្តម ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយការបែងចែកមានថោកទាប និងឧត្តមជាដើម គឺមានច្រើនយ៉ាង ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ភាពជាអ្នកមានអធិមុត្តិផ្សេងៗគ្នា ដោយអធិមុត្តិមានថោកទាបជាដើម»។ ក្នុងសត្វទាំងនោះ សត្វទាំងឡាយណាមានអធិមុត្តិយ៉ាងណាៗ សត្វទាំងឡាយនោះតែងសេពគប់ គប់រក ចូលទៅជិតសត្វដែលមានអធិមុត្តិយ៉ាងនោះៗឯង ដោយការត្រូវគ្នានៃធាតុ។ សភាវៈនៃធាតុទាំងឡាយមានលាមកជាដើមនោះ តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងលាមកជាដើមនោះឯង យ៉ាងណា សត្វទាំងឡាយដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប ក៏តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងសត្វទ្រុស្តសីលជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ចំណែកសត្វដែលមានសីលបរិបូណ៌ជាដើម ក៏តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងសត្វដែលមានសីលបរិបូណ៌ជាដើមយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់តាមពិតនូវភាពមានអធិមុត្តិផ្សេងៗគ្នានៃសត្វទាំងនោះ។

วุทฺธึ [Pg.317] หานิญฺจาติ ปจฺจยวิเสเสน สามตฺถิยโต อธิกตํ อนธิกตญฺจ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทเส (วิภ. ๘๑๔; ปฏิ. ม. ๑๑๓) ‘‘อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาตี’’ติ อาสยาทิชานนํ กสฺมา นิทฺทิฏฺฐนฺติ? อาสยชานนาทินา เยหิ อินฺทฺริเยหิ ปโรปเรหิ สตฺตา กลฺยาณปาปาสยาทิกา โหนฺติ, เตสํ ชานนสฺส วิภาวนโต. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยญาณานํ วิสุํ อสาธารณตา, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนานาธิมุตฺติกตาญาณานํ วิสุํ พลวตา จ สิทฺธา โหติ. ตตฺถ อาสยนฺติ ยตฺถ สตฺตา นิวสนฺติ, ตํ เตสํ นิวาสฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิคตํ วา ยถาภูตญาณํ วา อาสโย, อนุสโย อปฺปหีนภาเวน ถามคโต กิเลโส. ตํ ปน ภควา สตฺตานํ อาสยํ ชานนฺโต เตสํ เตสํ ทิฏฺฐิคตานํ วิปสฺสนามคฺคญาณานญฺจ อปฺปวตฺติกฺขเณปิ ชานาติ. วุตฺตญฺเหตํ –

ពាក្យថា Vuddhiṃ hāniñca សេចក្តីថា ភាពក្រៃលែង និងមិនក្រៃលែង ដោយសមត្ថភាពនៃបច្ច័យដ៏វិសេស។ ក្នុងឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេស ហេតុអ្វីបានជាលោកសម្តែងការដឹងនូវអាសយៈជាដើមថា «ដឹងនូវអាសយៈ ដឹងនូវអនុសយៈ»? ឆ្លើយថា ព្រោះដើម្បីបង្ហាញច្បាស់នូវការដឹងនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដ៏ក្រៃលែងនិងថោកទាប ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយមានអាសយៈល្អ និងអាសយៈអាក្រក់ជាដើម ដោយការដឹងនូវអាសយៈជាដើមនោះ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ភាពជាអសាធារណៈដោយឡែកនៃឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ និងអាសយានុសយញាណ និងភាពជាកម្លាំងខ្លាំងក្លាដោយឡែកនៃឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ និងនានាធិមុត្តិកតាញាណ ក៏ជាការសម្រេចរួចរាល់។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា អាសយៈ បានដល់ ទីកន្លែងដែលសត្វទាំងឡាយអាស្រ័យនៅ គឺទីលំនៅរបស់សត្វទាំងនោះ ឬមួយក៏ទិដ្ឋិគតៈ ឬយថាភូតញាណ ឈ្មោះថា អាសយៈ។ អនុសយៈ គឺកិលេសដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាព្រោះមិនទាន់លះបង់បាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ជ្រាបនូវអាសយៈរបស់សត្វទាំងឡាយ ទ្រង់តែងជ្រាបសូម្បីក្នុងខណៈដែលទិដ្ឋិគតៈ និងវិបស្សនាមគ្គញាណទាំងនោះមិនទាន់កើតឡើង។ ព្រោះលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘กามํ เสวนฺตํเยว ภควา ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล กามครุโก กามาสโย กามาธิมุตฺโต’ติ. กามํ เสวนฺตํเยว ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาสโย เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต’ติ. เนกฺขมฺมํ เสวนฺตํเยว ชานาติ. พฺยาปาทํ, อพฺยาปาทํ, ถินมิทฺธํ, อาโลกสญฺญํ เสวนฺตํเยว ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล ถินมิทฺธครุโก ถินมิทฺธาสโย ถินมิทฺธาธิมุตฺโต’’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓).

«ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពកាមគុណនោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងកាម មានកាមជាអាសយៈ មានកាមជាអធិមុត្តិ'។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពកាមគុណនោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ មាននេក្ខម្មៈជាអាសយៈ មាននេក្ខម្មៈជាអធិមុត្តិ'។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពនេក្ខម្មៈនោះឯង។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពព្យាបាទ អព្យាបាទ ថីនមិទ្ធៈ អាលោកសញ្ញានោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងថីនមិទ្ធៈ មានថីនមិទ្ធៈជាអាសយៈ មានថីនមិទ្ធៈជាអធិមុត្តិ'»

ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานนฺติ รูปาวจรานํ ปฐมาทีนํ ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิชฺฌาปนฏฺเฐน จ ฌานานํ. จตุกฺกนเยน เหตํ วุตฺตํ. อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ เอตฺถ ปฏิปาฏิยา สตฺต อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจนโต อารมฺมเณ จ อธิมุจฺจนโต วิโมกฺขา นาม. อฏฺฐโม ปน สพฺพโส สญฺญาเวทยิเตหิ วิมุตฺตตฺตา อปคมวิโมกฺโข นาม. จตุกฺกนยปญฺจกนเยสุ ปฐมชฺฌานสมาธิ สวิตกฺกสวิจาโร นาม. ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานสมาธิ อวิตกฺกวิจารมตฺโต. นยทฺวเยปิ อุปริ ตีสุ ฌาเนสุ สมาธิ อวิตกฺกอวิจาโร. สมาปตฺตีสุ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐนฺนํ สมาธีติปิ นามํ, สมาปตฺตีติปิ จิตฺเตกคฺคตาสพฺภาวโต, นิโรธสมาปตฺติยา ตทภาวโต น สมาธีติ นามํ. หานภาคิยธมฺมนฺติ อปฺปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ กามาทิอนุปกฺขนฺทนํ. วิเสสภาคิยธมฺมนฺติ ปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ [Pg.318] ทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนํ. อิติ สญฺญามนสิการานํ กามาทิทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนานิ หานภาคิยวิเสสภาคิยา ธมฺมาติ ทสฺสิตานิ. เตหิ ปน ฌานานํ ตํสภาวตา จ ธมฺมสทฺเทน วุตฺตา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. โวทานนฺติ ปคุณตาสงฺขาตํ โวทานํ. ตญฺหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทิอธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานนฺติ ปาฬิ นตฺถี’’ติ วทนฺติ. เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิมาย ปาฬิยา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) ปฏิเสเธตพฺพา. โย สมาปตฺติลาภี สมาโน เอว ‘‘น ลาภีมฺหี’’ติ, กมฺมฏฺฐานํ สมานํ เอว ‘‘น กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ สญฺญี โหติ, โส สมฺปตฺตึเยว สมานํ ‘‘วิปตฺตี’’ติ ปจฺเจตีติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ បានដល់ ឈានទាំងឡាយមានបឋមជ្ឈានជាដើមទាំង ៤ នៃរូបាវចរភូមិ ព្រោះអត្ថថា ដុតបំផ្លាញធម៌ជាបដិបក្ខ និងព្រោះអត្ថថា ពិនិត្យរឿយៗនូវអារម្មណ៍។ ព្រោះថាសេចក្តីនេះ លោកពោលទុកដោយចតុក្កន័យ។ ពាក្យថា Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ ក្នុងទីនេះ វិមោក្ខ ៧ តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខ និងព្រោះស៊ប់ចុះក្នុងអារម្មណ៍ ក្នុងខណៈដែលដល់នូវការតម្កល់មាំ (អប្បនា)។ ចំណែកវិមោក្ខទី ៨ ឈ្មោះថា អបគមវិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតចាកសញ្ញានិងវេទនាដោយប្រការទាំងពួង។ ក្នុងចតុក្កន័យនិងបញ្ចកន័យ បឋមជ្ឈានសមាធិ ឈ្មោះថា សវិតក្កសវិចារៈ។ ក្នុងបញ្ចកន័យ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ។ ក្នុងន័យទាំងពីរ ឈានថ្នាក់ខ្ពស់ទាំង ៣ ឡើងទៅ សមាធិជាអវិតក្កអវិចារៈ។ ក្នុងសមាបត្តិទាំងឡាយ សមាបត្តិទាំង ៨ តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា សមាធិ ខ្លះ ឈ្មោះថា សមាបត្តិ ខ្លះ ព្រោះមានសភាវៈនៃចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ (ចិត្តេកគ្គតា) ចំណែកឯនិរោធសមាបត្តិ ព្រោះគ្មានចិត្តេកគ្គតានោះ ហេតុនោះទើបមិនឈ្មោះថា សមាធិ ឡើយ។ ពាក្យថា Hānabhāgiyadhamma បានដល់ ការដែលសញ្ញានិងមនសិការៈរបស់បុគ្គលដែលចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមដែលមិនស្ទាត់ជំនាញ ហើយស្ទុះទៅរកកាមជាដើម។ ពាក្យថា Visesabhāgiyadhamma បានដល់ ការដែលសញ្ញានិងមនសិការៈរបស់បុគ្គលដែលចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមដែលស្ទាត់ជំនាញ ហើយស្ទុះទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានជាដើម។ យ៉ាងនេះ ការស្ទុះទៅកាន់កាមជាដើម និងការស្ទុះទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានជាដើម នៃសញ្ញានិងមនសិការៈទាំងឡាយ លោកបង្ហាញថាជា ហានភាគិយធម៌ និងវិសេសភាគិយធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត សភាវៈនៃឈានទាំងឡាយនោះ លោកពោលដោយសព្ទថា «ធម៌»។ ពាក្យថា Tasmā គឺលោកយោងទៅរកសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះ ដោយភាពជាហេតុ។ ពាក្យថា Vodāna បានដល់ វោទានៈ (ភាពផូរផង់) ដែលពោលគឺភាពស្ទាត់ជំនាញ។ ព្រោះថា វោទានៈនោះ កាលបើចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមហើយ តែងជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចទុតិយជ្ឈានជាដើម ហេតុនោះទើបលោកហៅថា «វុដ្ឋានៈ» (ការចេញ)។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «បាលីស្តីអំពីការចេញចាកនិរោធសមាបត្តិទៅកាន់ផលសមាបត្តិ គឺមិនមានឡើយ»។ អាចារ្យទាំងនោះ គួរត្រូវបានបដិសេធដោយព្រះបាលីនេះថា «នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ របស់បុគ្គលដែលចេញចាកនិរោធ ជាបច្ច័យដោយអនន្តរបច្ច័យ ដល់ផលសមាបត្តិ»។ គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលណាជាអ្នកបានសមាបត្តិហើយ តែត្រឡប់ជាមានសញ្ញាថា «យើងមិនមែនជាអ្នកបានឡើយ» ឬមានកម្មដ្ឋានហើយ តែត្រឡប់ជាមានសញ្ញាថា «មិនមែនជាកម្មដ្ឋានឡើយ» បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា យល់ច្រឡំនូវសម្បត្តិពិតប្រាកដ ថាជា «វិបត្តិ» វិញ។

น ตถา ทฏฺฐพฺพนฺติ ยถา ปรวาทินา วุตฺตํ, ตถา น ทฏฺฐพฺพํ. สกสกกิจฺจเมว ชานาตีติ ฐานาฏฺฐานชานนาทิสกสกเมว กิจฺจํ กาตุํ ชานาติ, ยถาสกเมว วิสยํ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ตมฺปีติ เตหิ ทสพลญาเณหิ ชานิตพฺพมฺปิ. กมฺมวิปากนฺตรเมวาติ กมฺมนฺตรสฺส วิปากนฺตรเมว ชานาติ. เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตธมฺเม นิรยาทินิพฺพานคามินิปฺปฏิปทาภูเต กมฺมนฺติ คเหตฺวา อาห ‘‘กมฺมปริจฺเฉทเมวา’’ติ. ธาตุนานตฺตญฺจ ธาตุนานตฺตการณญฺจ ธาตุนานตฺตการณนฺติ เอกเทสสรูเปกเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ ญาณํ ตทุภยมฺปิ ชานาติ. ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๘๑๒) ตถา เจว สํวณฺณิตํ. สจฺจปริจฺเฉทเมวาติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน สจฺจานํ ปริจฺฉินฺนเมว. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อฏฺฐมนวมพลานิ วิย ตํสทิสํ, อิทฺธิวิธญาณมิว วิกุพฺพิตุํ. เอเตนสฺส พลสทิสตญฺจ นิวาเรติ. ฌานาทิญาณํ วิย วา อปฺเปตุํ วิกุพฺพิตุญฺจ. ยทิปิ หิ ฌานาทิปจฺจเวกฺขณญาณํ สตฺตมพลนฺติ ตสฺส สวิตกฺกสวิจารตา วุตฺตา, ตถาปิ ฌานาทีหิ วินา ปจฺจเวกฺขณา นตฺถีติ ฌานาทิสหคตํ ญาณํ ตทนฺโตคธํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ฌานาทิกิจฺจํ วิย น สพฺพํ พลกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุญฺจ น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน กสฺสจิ พลสฺส ฌานอิทฺธิภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា Na tathā daṭṭhabbaṃ សេចក្តីថា មិនគប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនោះ ដូចដែលវាទៈខាងក្រៅពោលឡើយ។ ពាក្យថា Sakasakakiccameva jānāti សេចក្តីថា ដឹងដើម្បីធ្វើកិច្ចជារបស់ខ្លួនៗ មានការដឹងនូវឋានៈនិងអឋានៈជាដើម សេចក្តីថា តែងចាក់ធ្លុះនូវវិស័យតាមជារបស់ខ្លួនៗ។ ពាក្យថា Tampī គឺសូម្បីតែអ្វីៗដែលគប្បីដឹងដោយទសពលញាណទាំងនោះ។ ពាក្យថា Kammavipākantarameva សេចក្តីថា តែងដឹងនូវកម្មដ៏ប្លែកគ្នា និងវិបាកដ៏ប្លែកគ្នា។ លោកកាន់យកនូវចេតនា និងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនា ដែលជាបដិបទាទៅកាន់នរកនិងព្រះនិព្វានជាដើម ថាជា «កម្ម» ហើយទើបពោលថា «ការកំណត់ដឹងនូវកម្មប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា Dhātunānattakāraṇa គប្បីយល់ថាជា ឯកទេសសរូបេកសេសៈ គឺធាតុនានត្តៈផង និងធាតុនានត្តការណៈផង។ ព្រោះថា ញាណនោះ តែងដឹងនូវធម៌ទាំងពីរនោះ។ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកក៏បានពណ៌នាយ៉ាងនោះឯង យ៉ាងនេះជាដើមថា «ព្រោះតែធាតុនេះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា»។ ពាក្យថា Saccaparicchedameva សេចក្តីថា ការកំណត់ដឹងនូវសច្ចៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃបរិញ្ញាភិសម័យជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ មិនអាចចូលទៅតម្កល់មាំដូចជាកម្លាំងទី ៨ និងទី ៩ ដែលស្រដៀងគ្នានោះ ឬមិនអាចសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗ ដូចជាឥទ្ធិវិធញាណឡើយ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបដិសេធភាពស្រដៀងគ្នានៃកម្លាំងរបស់ញាណនោះ។ ឬមួយក៏មិនអាចចូលទៅតម្កល់មាំ និងសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗ ដូចជាឈានាទិញាណឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាឈានាទិបច្ចវេក្ខណញាណ ជាកម្លាំងទី ៧ ហើយលោកពោលថា ញាណនោះជាសវិតក្កសវិចារៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះហេតុតែការពិចារណាមិនមានដោយវៀរចាកឈានជាដើមឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកបញ្ចូលញាណដែលកើតរួមជាមួយឈានជាដើមនោះ ទៅក្នុងញាណនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា សព្វញ្ញូពុទ្ធញាណ មិនអាចធ្វើកិច្ចនៃកម្លាំងទាំងអស់បាន ដូចជាកិច្ចនៃឈានជាដើមឡើយ ទើបលោកពោលថា «មិនអាចកើតជាឈានហើយចូលទៅតម្កល់មាំ ឬកើតជាឫទ្ធិហើយសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗបានឡើយ» ប៉ុន្តែមិនគប្បីយល់ឃើញថា កម្លាំងណាមួយមានសភាវៈជាឈានឬឫទ្ធិឡើយ។

เอวํ [Pg.319] กิจฺจวิเสสวเสนปิ ทสพลญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณวิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตกฺกตฺติกภูมนฺตรวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิปาฏิยาติอาทิโต ปฏฺฐาย ปฏิปาฏิยา.

កាលដែលលោកបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃទសពលញាណ និងសព្វញ្ញូពុទ្ធញាណ សូម្បីដោយអំណាចនៃកិច្ចដ៏វិសេស យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ សូម្បីដោយអំណាចនៃភូមិផ្សេងគ្នាក្នុងវិតក្កត្តិករួចហើយ ទើបលោកពោលពាក្យថា «Apicā» ជាដើម។ ពាក្យថា Paṭipāṭiyā សេចក្តីថា ចាប់ផ្តើមតាំងពីដំបូងមកតាមលំដាប់។

อนุปทวณฺณนํ ญตฺวา เวทิตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. กิเลสาวรณํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิ. กิเลสาวรณสฺส อภาโว อาสวกฺขยญาณาธิคมสฺส ฐานํ, ตพฺภาโว อฏฺฐานํ. อนธิคมสฺส ปน ตทุภยมฺปิ ยถากฺกมํ อฏฺฐานํ ฐานญฺจาติ ตตฺถ การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โลกิย…เป… ทสฺสนโต จา’’ติ อาห. ตตฺถ โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิยา ฐิติ อาสวกฺขยาธิคมสฺส ฐานํ กิเลสาวรณาภาวสฺส การณตฺตา. สา หิ ตสฺมึ สติ น โหติ, อสติ จ โหติ. เอเตน ตสฺสา อฏฺฐิติยา ตสฺส อฏฺฐานตา วุตฺตา เอว. เนสํ เวเนยฺยสตฺตานํ. ธาตุเวมตฺตทสฺสนโตติ กามธาตุอาทีนํ ปวตฺติเภททสฺสนโต, ยทคฺเคน ธาตุเวมตฺตํ ชานาติ, ตทคฺเคน จริยาทิวิเสสมฺปิ ชานาติ. ธาตุเวมตฺตทสฺสนโตติ วา ธมฺมธาตุเวมตฺตทสฺสนโต. สพฺพาปิ หิ จริยา ธมฺมธาตุปริยาปนฺนา เอวาติ. ปโยคํ อนาทิยิตฺวาปิ สนฺตติมหามตฺตาทีนํ วิย. ทิพฺพจกฺขานุภาวโต ปตฺตพฺเพนาติ เอตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา ปรสฺส หทยวตฺถุสนฺนิสฺสยโลหิตวณฺณทสฺสนมุเขน ตทา ปวตฺตมานจิตฺตชานนตฺถํ ปริกมฺมกรณํ นาม สาวกานํ, ตญฺจ โข อาทิกมฺมิกานํ, ยโต ทิพฺพจกฺขุอานุภาวโต เจโตปริยญาณสฺส ปตฺตพฺพตา สิยา. พุทฺธานํ ปน ยทิปิ อาสวกฺขยญาณาธิคมโต ปเคว ทิพฺพจกฺขุญาณาธิคโม, ตถาปิ ตถาปริกมฺมกรณํ นตฺถิ วิชฺชาตฺตยสิทฺธิยา สิชฺฌนโต. เสสาภิญฺญาตฺตเย เจโตปริยญาณํ ทิพฺพจกฺขุญาณาธิคเมน ปตฺตนฺติ จ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ตถา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

សេចក្តីតភ្ជាប់ថា គប្បីដឹងដោយដឹងនូវអនុកថា (ការពណ៌នាតាមលំដាប់ពាក្យ)។ គ្រឿងរារាំងគឺកិលេស (កិលេសាវរណៈ) បានដល់ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ការមិនមានកិលេសាវរណៈ ជាហេតុ (ឋានៈ) នៃការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណ, ការមានកិលេសាវរណៈនោះ ជាអហេតុ (អឋានៈ)។ ចំណែកឯការមិនសម្រេចវិញ ធម៌ទាំងពីរនោះ (គឺការមិនមាន និងការមានកិលេសាវរណៈ) តាមលំដាប់ ជាអឋានៈ និងជាឋានៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញហេតុក្នុងសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «lokiya…pe… derasato cā» (ព្រោះលោកិយ…។បេ។ និងព្រោះការឃើញ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ការតាំងនៅនៃលោកិយសម្មាទិដ្ឋិ ជាឋានៈ (ហេតុ) នៃការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណ ព្រោះជាហេតុនៃការមិនមានកិលេសាវរណៈ។ ព្រោះថាកាលបើលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមាន កិលេសាវរណៈនោះរមែងមិនមាន, កាលបើលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមិនមាន កិលេសាវរណៈនោះរមែងមាន។ ដោយហេតុនេះ ការដែលលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមិនតាំងនៅ ទើបឈ្មោះថាជាអឋានៈនៃការសម្រេចនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកហើយពិតមែន។ ពាក្យថា Nesaṃ បានដល់ នៃវិនេយ្យសត្វទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Dhātuvemattadassanato (ព្រោះការឃើញនូវភាពផ្សេងៗគ្នានៃធាតុ) គឺព្រោះការឃើញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅមានកាមធាតុជាដើម, ព្រះអង្គដឹងនូវភាពផ្សេងគ្នានៃធាតុដោយចំណែកណា រមែងដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃចរិយាជាដើមដោយចំណែកនោះ។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា Dhātuvemattadassanato គឺព្រោះការឃើញនូវភាពផ្សេងគ្នានៃធម្មធាតុ។ ព្រោះថា សូម្បីចរិយាទាំងអស់ ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងធម្មធាតុតែប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីមិនបានកាន់យកនូវប្រយោគៈ (ការព្យាយាម) ដូចជាពួកសន្តតិមហាមាត្យជាដើម។ ត្រង់ពាក្យថា «Dibbacakkhānubhāvato pattabbena» (គប្បីសម្រេចបានដោយអានុភាពនៃទិព្វចក្ខុ) នេះ សេចក្តីថា ការធ្វើបរិកម្មដើម្បីដឹងនូវចិត្តដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនោះ ដោយវគ្គនៃការឃើញពណ៌ឈាមដែលអាស្រ័យនូវហទយវត្ថុរបស់បុគ្គលដទៃដោយទិព្វចក្ខុ ឈ្មោះថាជារបស់សាវ័កទាំងឡាយ, ហើយការធ្វើបរិកម្មនោះឯង ជារបស់ពួកអាទិកម្មិកបុគ្គល (អ្នកផ្តើមដំបូង) ដែលជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចបាននូវចេតោបរិយញាណដោយអានុភាពនៃទិព្វចក្ខុ។ ចំណែកឯព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទោះបីជាការសម្រេចទិព្វចក្ខុញាណមានមុនការសម្រេចអាសវក្ខយញាណក៏ដោយ ក៏ការធ្វើបរិកម្មបែបនោះមិនមានឡើយ ព្រោះការសម្រេចនោះសម្រេចបានដោយការសម្រេចនូវវិជ្ជា៣។ ក្នុងអភិញ្ញា៣ដែលសេសសល់ ចេតោបរិយញាណ គប្បីទទួលបាននូវពាក្យដែលគួរពោលថា «សម្រេចបានដោយការសម្រេចទិព្វចក្ខុញាណ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកយ៉ាងនោះ។

สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសីហនាទសូត្រ ចប់ហើយ។

๒-๔. อธิวุตฺติปทสุตฺตาทิวณฺณนา

២-៤. ការពណ៌នាអធិវុត្តិបទសូត្រជាដើម

๒๒-๒๔. ทุติเย อธิวจนปทานนฺติ ปญฺญตฺติปทานํ. ทาสาทีสุ สิริวฑฺฒกาทิสทฺทา วิย วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺติยา อธิวจนํ ปญฺญตฺติ. อถ วา อธิสทฺโท อุปริภาเค. วุจฺจตีติ วจนํ, อุปริ วจนํ อธิวจนํ, อุปาทาภูตรูปาทีนํ [Pg.320] อุปริ ปญฺญปิยมานา อุปาทาปญฺญตฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา ปญฺญตฺติทีปกปทานีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส ปทานิ ปทฏฺฐานานิ อธิวจนปทานิ. เตนาห ‘‘เตสํ เย’’ติอาทิ. เตสนฺติ อธิวจนานํ. เยติ ขนฺธาทโย. อธิวุตฺติตาย อธิวุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ. อธิกญฺหิ สภาวธมฺเมสุ สสฺสตาทึ, ปกติอาทึ, ทฺรพฺยาทึ, ชีวาทึ, กายาทิญฺจ, อภูตํ อตฺถํ อชฺฌาโรเปตฺวา ทิฏฺฐิโย ปวตฺตนฺตีติ. เตนาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. ตติยจตุตฺถานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

២២-២៤. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា adhivacanapadānaṃ បានដល់ នៃបទទាំងឡាយជាគ្រឿងបញ្ញត្តិ។ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើសេចក្តីអធិការត្រឹមតែពាក្យពោល ដូចជាពាក្យថា សិរិវឌ្ឍកៈ ជាដើម ក្នុងពួកជនមានទាសៈជាដើម ឈ្មោះថា អធិវចនៈ គឺបញ្ញត្តិ។ មួយយ៉ាងទៀត អធិសព្ទ មានអត្ថថា ក្នុងផ្នែកខាងលើ។ ពាក្យដែលគេពោល ឈ្មោះថា វចនៈ, ពាក្យពោលខាងលើ ឈ្មោះថា អធិវចនៈ, សេចក្តីថា ឧបាទាបញ្ញត្តិ ដែលគេបញ្ញត្តិទុកខាងលើឧបាទារូបជាដើម, ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា បទទាំងឡាយជាគ្រឿងសម្តែងនូវបញ្ញត្តិ។ បទទាំងឡាយជាហេតុជិតនៃអធិវចនៈនោះ ឈ្មោះថា អធិវចនបទ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tesaṃ ye» ជាដើម។ ពាក្យថា Tesanti គឺនៃអធិវចនៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Yeti គឺខន្ធទាំងឡាយជាដើម។ មិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អធិវុត្តិ ព្រោះអត្ថថាជាការប្រកាន់មាំ។ ព្រោះថាមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយបង្កោរ (បង្កើន) នូវអត្ថដែលមិនពិត មានសស្សតៈជាដើម ប្រក្រតីជាដើម ទ្រព្យជាដើម ជីវៈជាដើម និងកាយជាដើម ឲ្យក្រៃលែងក្នុងសភាវធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «atha vā» ជាដើម។ សូត្រទីបី និងទីបួន ងាយយល់ណាស់។

อธิวุตฺติปทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអធិវុត្តិបទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๕. กสิณสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាកសិណសូត្រ

๒๕. ปญฺจเม สกลฏฺเฐนาติ นิสฺเสสฏฺเฐน. อนวเสสผรณวเสน เจตฺถ สกลฏฺโฐ เวทิตพฺโพ, อสุภนิมิตฺตาทีสุ วิย เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนวเสสโต คเหตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ตทารมฺมณานํ ธมฺมานนฺติ ตํ กสิณํ อารพฺภ ปวตฺตนกธมฺมานํ. เขตฺตฏฺเฐนาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานฏฺเฐน. อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ปวตฺติฏฺฐานภาเวน. ยถา เขตฺตํ สสฺสานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ วฑฺฒนฏฺฐานญฺจ, เอวเมว ตํ ต ฌานํ สมฺปยุตฺตธมฺมานนฺติ. โยคิโน วา สุขวิเสสานํ การณภาเวน. ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อิทํ ‘‘อุทฺธํ อโธ ติริย’’นฺติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺพํ. ปริจฺฉินฺทิตฺวา เอว หิ สพฺพตฺถ กสิณํ วฑฺเฒตพฺพํ. เตน เตน วา การเณนาติ เตน เตน อุปริอาทีสุ กสิณวฑฺฒนการเณน. ยถา กินฺติ อาห ‘‘อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม’’ติ. ยถา ทิพฺพจกฺขุนา อุทฺธํ เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, อุทฺธํ อาโลกํ ปสาเรติ. อโธ เจ, อโธ. สมนฺตโต เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, สมนฺตโต อาโลกํ ปสาเรติ, เอวํ สพฺพกสิณนฺติ อตฺโถ. เอกสฺสาติ ปถวีกสิณาทีสุ เอเกกสฺส. อญฺญภาวานุปคมนตฺถนฺติ อญฺญกสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ, อญฺญสฺส วา กสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ. น หิ อญฺเญน ปสาริตกสิณํ ตโต อญฺเญน ปสาริตกสิณภาวํ อุปคจฺฉติ, เอวมฺปิ เนสํ อญฺญกสิณสมฺเภทาภาโว เวทิตพฺโพ. น อญฺญํ ปถวีอาทิ. น หิ อุทเกน ฐิตฏฺฐาเน สสมฺภารปถวี อตฺถิ. อญฺญกสิณสมฺเภโทติ อาโปกสิณาทินา สงฺกโร. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เสสกสิเณสุ.

២៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា sakalaṭṭhena (ដោយអត្ថថាទាំងអស់) គឺដោយអត្ថថាមិនមានសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវអត្ថថាទាំងអស់ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់ សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិដែលគប្បីកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់ មិនមែនតាំងនៅត្រឹមតែមួយចំណែក ដូចជាក្នុងអសុភនិមិត្តជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានកសិណនោះជាអារម្មណ៍) គឺនៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវកសិណនោះ។ ពាក្យថា Khettaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាស្រែ) គឺដោយអត្ថថាជាទីកើតឡើង។ ពាក្យថា Adhiṭṭhānaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីតាំង) គឺដោយភាពជាទីប្រព្រឹត្តទៅ។ ស្រែជាទីកើតឡើង និងជាទីលូតលាស់នៃស្រូវទាំងឡាយយ៉ាងណា ឈាននោះៗ ក៏ជាទីកើតឡើង និងជាទីលូតលាស់នៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ មួយយ៉ាងទៀត ឬថា (កសិណនោះ) ជាហេតុនៃសុខៈដ៏វិសេសទាំងឡាយរបស់យោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា Paricchinditvā (កំណត់ហើយ) នេះ គប្បីយកទៅផ្សំក្នុងពាក្យថា «uddhaṃ adho tiriyaṃ» (ខាងលើ ខាងក្រោម ទទឹង) នេះផងដែរ។ ព្រោះថាយោគីបុគ្គលគប្បីផ្សាយកសិណឲ្យធំទូលាយក្នុងទីទាំងពួង ដោយការកំណត់ទុកជាមុនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Tena tena vā kāraṇena គឺដោយហេតុនោះៗ នៃការផ្សាយកសិណឲ្យធំទូលាយក្នុងទិសខាងលើជាដើមនោះៗ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្រៀបធៀប ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ālokamiva rūpadassanakāmo» (ដូចជាបុគ្គលអ្នកចង់ឃើញរូប ផ្សាយទៅនូវពន្លឺ)។ សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលកាលបើចង់ឃើញរូបខាងលើដោយទិព្វចក្ខុ រមែងផ្សាយពន្លឺទៅខាងលើ, បើចង់ឃើញខាងក្រោម ក៏ផ្សាយទៅខាងក្រោម, បើចង់ឃើញជុំវិញ ក៏ផ្សាយពន្លឺទៅជុំវិញ យ៉ាងណាមិញ កសិណទាំងអស់ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Ekassa គឺនៃកសិណនីមួយៗ ក្នុងបឋវីកសិណជាដើម។ ពាក្យថា Aññabhāvānupagamanatthaṃ គឺដើម្បីសម្តែងនូវការមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណដទៃ ឬដើម្បីសម្តែងនូវការមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះថាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ផ្សាយទៅហើយ រមែងមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ទៀតផ្សាយទៅនោះឡើយ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏គប្បីជ្រាបនូវការមិនច្រឡំគ្នានៃកសិណដទៃរបស់កសិណទាំងឡាយនោះដែរ។ មិនមែនជារបស់ដទៃមានបឋវីជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីដែលទឹកតាំងនៅ រមែងមិនមានសសម្ភារបឋវី (ដីដែលមានសម្ភារៈ) ឡើយ។ ពាក្យថា Aññakasiṇasambhedo គឺការច្រឡំគ្នាដោយអាបោកសិណជាដើម។ ពាក្យថា Sabbatha គឺក្នុងកសិណដែលសេសសល់ទាំងអស់។

เอกเทเส [Pg.321] อฏฺฐตฺวา อนวเสสผรณํ ปมาณสฺส อคฺคหณโต อปฺปมาณํ. เตเนว หิ เนสํ กสิณสมญฺญา. ตถา จาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ เจตสา ผรนฺโตติ ภาวนาจิตฺเตน อารมฺมณํ กโรนฺโต. ภาวนาจิตฺตญฺหิ กสิณํ ปริตฺตํ วา วิปุลํ วา สกลเมว มนสิ กโรติ, น เอกเทสํ. กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ ผรณอปฺปมาณวเสน วิญฺญาณกสิณนฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ ตํ วิญฺญาณนฺติ วุจฺจติ. กสิณวเสนาติ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. ยตฺตกญฺหิ ฐานํ กสิณํ ปสาริตํ, ตตฺตกํ อากาสภาวนาวเสน อากาสํ โหตีติ. เอวํ ยตฺตกํ ฐานํ อากาสํ หุตฺวา อุปฏฺฐิตํ, ตตฺตกํ สกลเมว ผริตฺวา วิญฺญาณสฺส ปวตฺตนโต อาคมนวเสน วิญฺญาณกสิเณปิ อุทฺธํอโธติริยตา วุตฺตาติ อาห ‘‘กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา’’ติ.

ការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់ មិនមែនតាំងនៅត្រឹមតែមួយចំណែក ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ (មិនមានប្រមាណ) ព្រោះមិនកាន់យកនូវប្រមាណ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបកសិណទាំងឡាយនោះមានឈ្មោះថា កសិណ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tañhi» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា cetasā pharanto (ផ្សាយទៅដោយចិត្ត) គឺធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ដោយភាវនាចិត្ត។ ព្រោះថា ភាវនាចិត្ត រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកសិណដ៏តូចក្តី ធំទូលាយក្តី ទាំងអស់តែម្តង មិនមែនធ្វើទុកក្នុងចិត្តត្រឹមតែមួយចំណែកឡើយ។ វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការខ្វះកសិណ (កសិណុគ្ឃាដិមាកាស) ព្រះអង្គហៅថា វិញ្ញាណកសិណ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅរកភាពមិនមានប្រមាណ។ ព្រោះថា វិញ្ញាណនោះ គេហៅថា វិញ្ញាណ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Kasiṇavasena គឺដោយអំណាចនៃកសិណដែលខ្វះចេញហើយ គប្បីដឹងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងកសិណុគ្ឃាដិមាកាស។ ព្រោះថា កសិណត្រូវបានផ្សាយទៅក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុន្មាន ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ រមែងទៅជាអាកាសដោយអំណាចនៃអាកាសភាវនា។ យ៉ាងនេះ ទីមានប្រមាណប៉ុន្មានដែលបានទៅជាអាកាសហើយប្រាកដឡើង វិញ្ញាណរមែងផ្សាយទៅកាន់ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះទាំងអស់ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីដឹងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសនោះ ដោយអំណាចនៃកសិណុគ្ឃាដិមាកាស» ដោយអំណាចនៃការមកដល់ ដូច្នេះ សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណកសិណ ក៏ព្រះអង្គសម្តែងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង យ៉ាងនេះដែរ។

กสิณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាកសិណសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. กาฬีสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាកាឡីសូត្រ

๒๖. ฉฏฺเฐ อตฺถสฺส ปตฺตินฺติ เอกนฺตโต หิตานุปฺปตฺตึ. หทยสฺส สนฺตินฺติ ปรมจิตฺตูปสมํ. กิเลสเสนนฺติ กามคุณสงฺขาตํ ปฐมํ กิเลสเสนํ. สา หิ กิเลสเสนา อจฺฉราสงฺฆาตสภาวาปิ ปฏิปตฺถยมานา ปิยายิตพฺพอิจฺฉิตพฺพรูปสภาวโต ปิยรูปสาตรูปา นาม อตฺตโน กิจฺจวเสน. อหํ เอโกว ฌายนฺโตติ อหํ คณสงฺคณิกาย กิเลสสงฺคณิกาย จ อภาวโต เอโก อสหาโย ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน ฌายนฺโต. อนุพุชฺฌินฺติ อนุกฺกเมน มคฺคปฏิปาฏิยา พุชฺฌึ ปฏิวิชฺฌึ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปิยรูปํ สาตรูปํ เสนํ ชินิตฺวา อหํ เอโกว ฌายนฺโต ‘‘อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺติ’’นฺติ สงฺขํ คตํ อรหตฺตสุขํ ปฏิวิชฺฌึ, ตสฺมา ชเนน มิตฺตสนฺถวํ น กโรมิ, เตเนว จ เม การเณน เกนจิ สทฺธึ สกฺขี น สมฺปชฺชตีติ. อตฺถาภินิพฺพตฺเตสุนฺติ อิติสทฺทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อตฺโถติ คเหตฺวา’’ติ.

២៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា atthassa pattiṃ (ការសម្រេចនូវប្រយោជន៍) គឺការបាននូវប្រយោជន៍ដ៏ពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា hadayassa santiṃ (សេចក្តីស្ងប់នៃចិត្ត) គឺសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់យ៉ាងក្រៃលែងនៃចិត្ត។ ពាក្យថា kilesasenaṃ (សេនានៃកិលេស) គឺសេនានៃកិលេសទីមួយ ដែលរាប់ថាជាកាមគុណ។ ព្រោះថាសេនានៃកិលេសនោះ ទោះបីជាមានសភាវៈជាពួកស្រីអប្សរក៏ដោយ កាលបើប្រាថ្នា រមែងឈ្មោះថាមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះមានសភាវៈជាទីគាប់ចិត្ត និងជាទីប្រាថ្នា ដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ahaṃ ekova jhāyanto (អាត្មាអញម្នាក់ឯងសញ្ជឹងគិតនៅ) គឺអាត្មាអញជាបុគ្គលម្នាក់ឯង មិនមានគូកន ព្រោះមិនមានគណសង្គណិកា (ការច្រឡូកច្រឡំដោយពួកក្រុម) និងកិលេសសង្គណិកា (ការច្រឡូកច្រឡំដោយកិលេស) សញ្ជឹងគិតដោយលក្ខណូបនិជ្ឈាន។ ពាក្យថា anubujjhiṃ (បានដឹងតាម) គឺបានដឹង បានចាក់ធ្លុះតាមលំដាប់នៃមគ្គ។ នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គពោលថា អាត្មាអញឈ្នះនូវសេនាដែលមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តហើយ កាលសញ្ជឹងគិតតែម្នាក់ឯង ក៏បានចាក់ធ្លុះនូវអរហត្តសុខ ដែលរាប់ថាជា «ការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីស្ងប់នៃចិត្ត» ព្រោះហេតុនោះ អាត្មាអញមិនធ្វើនូវការរាប់អានស្និទ្ធស្នាលជាមួយជនឡើយ ហើយព្រោះតែហេតុនោះឯង ទើបអាត្មាអញមិនមានការជួបជុំ (ជាសាក្សី) ជាមួយនរណាម្នាក់ឡើយ។ ត្រង់ពាក្យថា atthābhinibbattesu នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «atthoti gahetvā» (កាន់យកថាជាប្រយោជន៍) ព្រោះការសម្តែងនេះមានការលុបចោលនូវ ឥតិសព្ទ។

กาฬีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាកាឡីសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាបឋមមហាបញ្ហាសូត្រ

๒๗. สตฺตเม [Pg.322] วุจฺเจถาติ วุจฺเจยฺย. ทุติยปเทปีติ ‘‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ เอวํ ทุติยวากฺเยปิ. เต กิร ภิกฺขู. น เจว สมฺปายิสฺสนฺตีติ น เจว สมฺมเทว ปกาเรหิ คเหสฺสนฺติ ญาเปสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ. ยสฺมา อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิตา โหนฺติ, ตสฺมา วิฆาตํ อาปชฺชิสฺสนฺตีติ โยชนา. อญฺญถา อาราธนํ นาม นตฺถีติ อิมินา สปจฺจยนามรูปานํ ยาถาวโต อวโพโธ เอว อิโต พาหิรกานํ นตฺถิ, กุโต ปเวทนาติ ทสฺเสติ. อาราธนนฺติ ยาถาวปเวทเนน จิตฺตสฺส ปริโตสนํ.

២៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា vuccetha គឺគប្បីពោល (vucceyya)។ ពាក្យថា Dutiyapadepi (សូម្បីក្នុងបទទីពីរ) សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងប្រយោគទីពីរយ៉ាងនេះថា «anusāsaniyā vā anusāsani» (ឬថាការប្រដៅដោយការប្រដៅ)។ ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Na ceva sampāyissanti គឺមិនអាចកាន់យក ឬញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹងដោយប្រការទាំងពួងដ៏ប្រពៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មិនអាចសម្តែងឲ្យសម្រេចបានឡើយ»។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រោះពួកភិក្ខុទាំងនោះត្រូវបានគេសួរប្រស្នាក្នុងវិស័យដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទើបដល់នូវសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ (វិឃាតៈ)។ ដោយពាក្យថា «Aññathā ārādhanaṃ nāma natthi» (ដោយប្រការដទៃ ការធ្វើឲ្យពេញចិត្តមិនមានឡើយ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ការត្រាស់ដឹងតាមពិតនូវនាមរូបព្រមទាំងបច្ច័យ របស់ពួកជនក្រៅសាសនានេះ មិនមានឡើយ ធ្វើម្តេចឡើយនឹងមានការសម្តែងប្រាប់បាន។ ពាក្យថា Ārādhanam បានដល់ ការធ្វើចិត្តឲ្យពេញចិត្តដោយការសម្តែងប្រាប់តាមពិត។

เอโก ปญฺโหติ เอโก ปญฺหมคฺโค, เอกํ ปญฺหคเวสนนฺติ อตฺโถ. เอโก อุทฺเทโสติ เอกํ อุทฺทิสนํ อตฺถสฺส สํขิตฺตวจนํ. เวยฺยากรณนฺติ นิทฺทิสนํ อตฺถสฺส วิวริตฺวา กถนํ. เหตุนาติ ‘‘อนฺตวนฺตโต อนจฺจนฺติกโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต’’ติ เอวมาทินา นเยน ยถา อิเม สงฺขารา เอตรหิ, เอวํ อตีเต อนาคเต จ อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมาติ อตีตานาคเตสุ นเยน.

ពាក្យថា Eko pañho (ប្រស្នាមួយ) សេចក្តីថា ផ្លូវនៃប្រស្នាមួយ ឬការស្វែងរកប្រស្នាមួយ។ ពាក្យថា Eko uddeso (ឧទ្ទេសមួយ) គឺការឧទ្ទិសមួយ គឺពាក្យពោលសង្ខេបនៃសេចក្តី។ ពាក្យថា Veyyākaraṇaṃ (វេយ្យាករណ៍) គឺការសម្តែងពន្យល់ គឺការនិយាយបើកបង្ហាញនូវសេចក្តី។ ពាក្យថា Hetunā (ដោយហេតុ) សេចក្តីថា ដោយន័យមានជាដើមថា «ព្រោះមានទីបំផុត ព្រោះមិនទៀងទាត់ ព្រោះមានក្នុងកាលបន្តិចបន្តួច ព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់» យ៉ាងណា សង្ខារទាំងឡាយនេះក្នុងកាលឥឡូវនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងកាលជាអតីត និងអនាគត ក៏មិនទៀង ជាសង្ខតៈ កើតឡើងព្រោះបច្ច័យ មានសភាវៈអស់ទៅ មានសភាវៈសាបសូន្យទៅ មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេកទៅ យ៉ាងនោះដែរ ដោយន័យក្នុងកាលជាអតីត និងអនាគត។

สพฺเพ สตฺตาติ อนวเสสา สตฺตา. เต ปน ภวเภทโต สงฺเขเปเนว ภินฺทิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘กามภวาทีสู’’ติอาทิมาห. พฺยธิกรณานมฺปิ พาหิรตฺถสมาโส โหติ ยถา ‘‘อุรสิโลโม’’ติ อาห ‘‘อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา’’ติ. ติฏฺฐติ เอเตนาติ วา ฐิติ, อาหาโร ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกาติ เอวํ วา เอตฺถ สมาสวิคฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อาหารฏฺฐิติกาติ ปจฺจยฏฺฐิติกา, ปจฺจยายตฺตวุตฺติกาติ อตฺโถ. ปจฺจยตฺโถ เหตฺถ อาหารสทฺโท ‘‘อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปาทายา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๓๒) วิย. เอวญฺหิ ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ อิมินา อสญฺญสตฺตา ปริคฺคหิตา โหนฺติ. สา ปนายํ อาหารฏฺฐิติกตา นิปฺปริยายโต สงฺขารธมฺโม. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘อาหารฏฺฐิติกาติ อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา; วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๖). ยทิ เอวํ ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ อิทํ กถนฺติ? ปุคฺคลาธิฏฺฐานเทสนาติ นายํ โทโส. เตเนวาห – ‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน สมฺมา วิรชฺชมาโน สมฺมา วิมุจฺจมาโน สมฺมา [Pg.323] ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมทตฺถํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ. ยฺวายํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย กถาย สพฺเพสํ สงฺขารานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อาหารปริยาเยน สามญฺญโต ปจฺจยธมฺโม วุตฺโต, อยํ อาหาโร นาม เอโก ธมฺโม.

ពាក្យថា "sabbe sattā" គឺ សត្វទាំងឡាយឥតមានសេសសល់។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញសត្វទាំងនោះដោយបែងចែកតាមប្រភេទនៃភពដោយសង្ខេប លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលពាក្យថា "kāmabhavādīsū" (ក្នុងកាមភពជាដើម) ដូច្នេះជាដើម។ សូម្បីតែពាក្យដែលមានវិភត្តិខុសគ្នា (ព្យធិករណៈ) ក៏អាចធ្វើជាពាហិរត្ថសមាសម្រាប (ពហុព្វិហិសមាសម្រាបដែលមានអត្ថន័យខាងក្រៅ) បានដែរ ដូចជាពាក្យថា "urasilomo" (សត្វមានរោមទ្រូង) ដូច្នោះ លោកទើបពោលថា "āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā" (សត្វទាំងឡាយណាមានការតាំងនៅដោយសារអាហារ ហេតុនោះ សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា អាហារដ្ឋិតិកៈ)។ មួយវិញទៀត សេចក្តីតាំងនៅដោយសារអាហារនោះ ឈ្មោះថា ឋិតិ, អាហារជាគ្រឿងតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា អាហារដ្ឋិតិកៈ គប្បីជ្រាបការវិគ្រោះសមាសម្រាបក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា "āhāraṭṭhitikā" មានន័យថា តាំងនៅដោយសារបច្ច័យ គឺមានការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ អាហារសព្ទ មានអត្ថន័យថា បច្ច័យ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya" (អាហារនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃកាមច្ឆន្ទៈដែលមិនទាន់កើតឡើង) (សំ. និ. ៤.២៣២)។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ពាក្យថា "sabbe sattā" នេះ រមែងរួមបញ្ចូលទាំងអសញ្ញសត្វផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ភាពជាសត្វតាំងនៅដោយសារអាហារនេះ ដោយត្រង់ (និប្បរិយាយ) គឺសង្ខារធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា "ពាក្យថា āhāraṭṭhitikā ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ គប្បីជ្រាបថា សង្ខារលោក" (បារា. អដ្ឋ. ១.១ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. ១.១៣៦)។ ប្រសិនបើដូច្នោះ មតិដែលថា "sabbe sattā" (សត្វទាំងពួង) នោះ តើដូចម្តេច? នេះជាបុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនា មិនមានទោសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលនឿយណាយដោយត្រូវ ធុញទ្រាន់ដោយត្រូវ រួចផុតទៅដោយត្រូវ ឃើញនូវទីបំផុតដោយត្រូវ ត្រាស់ដឹងនូវអត្ថដ៏ប្រពៃដោយត្រូវ ក្នុងធម៌មួយមុខ រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្នបាន។ ក្នុងធម៌មួយមុខ តើដូចម្តេច? គឺសត្វទាំងពួងតាំងនៅដោយសារអាហារ"។ ធម៌ដែលហៅថា អាហារ នេះ គឺធម៌ជាបច្ច័យដែលពោលទុកដោយបរិយាយនៃអាហារ ដោយសាមញ្ញភាព ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងពួង ក្នុងទេសនាជាបុគ្គលាធិដ្ឋាននេះ គឺជាធម៌មួយមុខ។

โจทโก วุตฺตมฺปิ อตฺถํ ยาถาวโต อปฺปฏิวิชฺฌมาโน เนยฺยตฺถํ สุตฺตปทํ นีตตฺถโต ทหนฺโต ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ วจนมตฺเต ฐตฺวา ‘‘นนุ จา’’ติอาทินา โจเทติ. อาจริโย อวิปรีตํ ตตฺถ ยถาธิปฺเปตมตฺถํ ปเวเทนฺโต ‘‘น วิรุชฺฌตี’’ติ วตฺวา ‘‘เตสญฺหิ ฌานํ อาหาโร โหตี’’ติ อาห. ฌานนฺติ เอกโวการภวาวหํ สญฺญาย วิรชฺชนวเสน ปวตฺตรูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อนาหารา’’ติ วจนํ อสญฺญภเว จตุนฺนํ อาหารานํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปจฺจยาหารสฺส อภาวโต. เอวํ สนฺเตปีติ อิทํ สาสเน เยสุ ธมฺเมสุ วิเสสโต อาหารสทฺโท นิรุฬฺโห, ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เอตฺถ ยทิ เตเยว คยฺหนฺติ, อพฺยาปิตโทสมาปนฺโน. อถ สพฺโพปิ ปจฺจยธมฺโม อาหาโรติ อธิปฺเปโต, อิมาย อาหารปาฬิยา วิโรโธ อาปนฺโนติ ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ‘‘น วิรุชฺฌตี’’ติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตํ วิวรนฺโต ‘‘เอตสฺมิญฺหิ สุตฺเต’’ติอาทิมาห. กพฬีการาหาราทีนํ โอชฏฺฐมกรูปาหรณาทิ นิปฺปริยาเยน อาหารภาโว. ยถา หิ กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปาหรเณน รูปกายํ อุปตฺถมฺเภนฺติ, เอวํ ผสฺสาทโย เวทนาทิอาหรเณน นามกายํ อุปตฺถมฺเภติ, ตสฺมา สติปิ ชนกภาเว อุปตฺถมฺภกภาโว โอชาทีสุ สาติสโย ลพฺภมาโน มุขฺโย อาหารฏฺโฐติ เต เอว นิปฺปริยาเยน อาหารลกฺขณา ธมฺมา วุตฺตา.

ម្ចាស់ចោទ (ចោទកៈ) កាលមិនចាក់ធ្លុះនូវសេចក្តីដែលពោលហើយតាមពិត យល់ច្រឡំនូវសូត្រដែលមានអត្ថត្រូវនាំទៅពន្យល់ (នេយ្យត្ថៈ) ថាជាសូត្រមានអត្ថពន្យល់រួចហើយ (នីតត្ថៈ) ទើបឈរលើត្រឹមតែពាក្យថា "sabbe sattā" (សត្វទាំងពួង) ហើយចោទសួរដោយពាក្យជាដើមថា "nanu ca" (មិនមែនឬ?)។ ព្រះអាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងទីនោះមិនឲ្យខុសប្លែក ទើបពោលថា "na virujjhati" (មិនផ្ទុយគ្នាទេ) ហើយពោលថា "tesañhi jhānaṃ āhāro hoti" (ព្រោះថា ឈានជាអាហាររបស់សត្វទាំងនោះ)។ ពាក្យថា "jhānaṃ" (ឈាន) គឺរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការនឿយណាយក្នុងសញ្ញា ដែលនាំមកនូវឯកវោការភព (ភពមានខន្ធមួយ)។ ចំណែកឯពាក្យក្នុងព្រះបាលីថា "anāhārā" (មិនមានអាហារ) គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការមិនមានអាហារទាំង ៤ ក្នុងអសញ្ញភព មិនមែនសំដៅយកការមិនមានបច្ចយាហារ (អាហារគឺបច្ច័យ) ឡើយ។ ពាក្យថា "evaṃ santepi" (ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ) នេះ លោកចាប់ផ្តើមពោលដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងព្រះសាសនា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលអាហារសព្ទធ្លាប់ប្រើជាពិសេស ប្រសិនបើក្នុងពាក្យថា "āhāraṭṭhitikā" នេះ គេកាន់យកតែធម៌ទាំងនោះ រមែងធ្លាក់ទៅក្នុងទោសគឺការមិនគ្របដណ្តប់ (អព្យាបិតទោស)។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើធម៌ជាបច្ច័យទាំងអស់ត្រូវបានបំណងយកថាជាអាហារ នោះរមែងផ្ទុយគ្នានឹងព្រះបាលីស្តីពីអាហារនេះ។ លោកកាលនឹងបើកបង្ហាញនូវអធិប្បាយដែលពោលថា "na virujjhati" (មិនផ្ទុយគ្នាទេ) នោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "etasmiñhi sutte" (ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ)។ ភាពជាអាហារដោយត្រង់ (និប្បរិយាយ) នៃកពឡិង្ការាហារជាដើម គឺការនាំមកនូវរូបមានឱជដ្ឋមកៈ (រូបមានឱជៈជាទីប្រាំបី) ជាដើម។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហាររមែងទ្រទ្រង់នូវរូបកាយដោយការនាំមកនូវរូបមានឱជដ្ឋមកៈយ៉ាងណា ផស្សៈជាដើមក៏រមែងទ្រទ្រង់នូវនាមកាយដោយការនាំមកនូវវេទនាជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទោះបីជាមានភាពជាជនកៈ (អ្នកបង្កើត) ក៏ដោយ ក៏ភាពជាឧបត្ថម្ភកៈ (អ្នកទ្រទ្រង់) ដែលមានសភាពក្រៃលែងក្នុងឱជៈជាដើម រមែងបាននូវអត្ថនៃអាហារដ៏ចម្ងាយ ធម៌ទាំងនោះឯងទើបឈ្មោះថាជាធម៌មានលក្ខណៈជាអាហារដោយត្រង់។

อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปริยาเยน ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺโต, สพฺโพ ปจฺจยธมฺโม อตฺตโน ผลํ อาหรตีติ อิมํ ปริยายํ ลภตีติ. เตนาห ‘‘สพฺพธมฺมานญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ สงฺขตธมฺมานํ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ สุตฺเตน สมตฺเถตุํ ‘‘เตเนวาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยนฺติ ปจฺจยาหาโร. นิปฺปริยายาหาโรปิ คหิโตว โหตีติ ยาวตา โสปิ ปจฺจยภาเวเนว ชนโก อุปตฺถมฺภโก จ หุตฺวา ตํ ตํ ผลํ อาหรตีติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ.

ពាក្យថា "idhā" (ក្នុងទីនេះ) គឺក្នុងសូត្រនេះ បច្ច័យលោកហៅថា អាហារ ដោយបរិយាយ ព្រោះធម៌ជាបច្ច័យទាំងអស់រមែងនាំមកនូវផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទើបបាននូវបរិយាយនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "sabbadhammānañhi"។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "sabbadhammānaṃ" គឺសង្ខតធម៌ទាំងពួង។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្រេចសេចក្តីតាមដែលពោលហើយដោយសូត្រ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "tenevāha" (ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា)។ ពាក្យថា "ayaṃ" (នេះ) គឺបច្ចយាហារ។ សូម្បីតែនិប្បរិយាយាហារ (អាហារដោយត្រង់) ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះថា សូម្បីតែអាហារនោះ ក៏ជាជនកៈនិងជាឧបត្ថម្ភកៈដោយភាពជាបច្ច័យហ្នឹងឯង ហើយនាំមកនូវផលនោះៗ ទើបបាននូវការហៅយ៉ាងនោះ។

ตตฺถาติ [Pg.324] ปริยายาหาโร, นิปฺปริยายาหาโรติ ทฺวีสุ อาหาเรสุ อสญฺญภเว ยทิปิ นิปฺปริยายาหาโร น ลพฺภติ, ปริยายาหาโร ปน ลพฺภเตว. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปฺปนฺเน พุทฺเธ ติตฺถกรมตนิสฺสิตานํ ฌานภาวนาย อสิชฺฌนโต ‘‘อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ’’ติ วุตฺตํ. สาสนิกา ตาทิสํ ฌานํ น นิพฺพตฺเตนฺตีติ ‘‘ติตฺถายตเน ปพฺพชิตา’’ติ วุตฺตํ. ติตฺถิยา หิ อุปปตฺติวิเสเส วิมุตฺติสญฺญิโน สญฺญาวิราคาวิราเคสุ อาทีนวานิสํสทสฺสิโนว หุตฺวา อสญฺญสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา อกฺขณภูมิยํ อุปฺปชฺชนฺติ, น สาสนิกา. วาโยกสิเณ ปริกฺกมฺมํ กตฺวาติ วาโยกสิเณ ปฐมาทีนิ ตีณิ ฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ตติยชฺฌาเน จิณฺณวสี หุตฺวา ตโต วุฏฺฐาย จตุตฺถชฺฌานาธิคมาย ปริกมฺมํ กตฺวา. เตเนวาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา’’ติ.

ពាក្យថា "tattha" (ក្នុងអាហារទាំងនោះ) គឺក្នុងអាហារទាំងពីរគឺ បរិយាយាហារ និងនិប្បរិយាយាហារ ទោះបីជានិប្បរិយាយាហារមិនបានក្នុងអសញ្ញភពក៏ដោយ ប៉ុន្តែបរិយាយាហាររមែងបានពិតប្រាកដ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះឲ្យពិស្តារ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "anuppanne hi buddhe" (ព្រោះថាកាលព្រះពុទ្ធមិនទាន់ឧប្បត្តិឡើង)។ ពាក្យថា "anuppanne buddhe" លោកពោលទុក ព្រោះកាលបើព្រះពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងហើយ ការចម្រើនឈានរបស់ពួកជនដែលអាស្រ័យមតិរបស់គ្រូដទៃ (អន្យតីរ្ថិយ) រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ ពាក្យថា "titthāyatane pabbajitā" (អ្នកបួសក្នុងអាយតនៈនៃគ្រូដទៃ) លោកពោលទុក ព្រោះពួកសាសនិកជន (អ្នកក្នុងព្រះសាសនា) មិនបង្កើតឈានបែបនោះឡើយ។ ព្រោះថា ពួកគ្រូដទៃ (តិរ្ថិយ) មានសេចក្តីសំគាល់ក្នុងឧបបត្តិវិសេសថាជាវិមុត្តិ ជាអ្នកឃើញទោសនិងអានិសង្សក្នុងសញ្ញាវិរាគៈនិងអវិរាគៈ ហើយចម្រើនអសញ្ញសមាបត្តិ រមែងទៅកើតក្នុងអក្ខណភូមិ (ភូមិដែលមិនមែនជាខណៈ) មិនមែនពួកសាសនិកជនឡើយ។ ពាក្យថា "vāyokasiṇe parikkammaṃ katvā" (ធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោសិន) គឺបង្កើតឈានទាំងបីមានបឋមជ្ឈានជាដើមក្នុងវាយោកសិណ ជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងតតិយជ្ឈាន ហើយចេញពីតតិយជ្ឈាននោះ រួចធ្វើបរិកម្មដើម្បីសម្រេចចតុត្ថជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "catutthajjhānaṃ nibbattetvā" (បង្កើតចតុត្ថជ្ឈានហើយ)។

กสฺมา (ที. นิ. ฏี. ๑.๖๘-๗๓; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๖๘-๗๓) ปเนตฺถ วาโยกสิเณเยว ปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ? วุจฺจเต, ยเถว หิ รูปปฏิภาคภูเตสุ กสิณวิเสเสสุ รูปวิภาวเนน รูปวิราคภาวนาสงฺขาโต อรูปสมาปตฺติวิเสโส สจฺฉิกรียติ, เอวํ อปริพฺยตฺตวิคฺคหตาย อรูปปฏิภาคภูเต กสิณวิเสเส อรูปวิภาวเนน อรูปวิราคภาวนา สงฺขาโต รูปสมาปตฺติวิเสโส อธิคมียตีติ. เอตฺถ จ ‘‘สญฺญา โรโค, สญฺญา คณฺโฑ’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔), ‘‘ธิ จิตฺตํ, ธิ วเตตํ จิตฺต’’นฺติอาทินา จ นเยน อรูปปฺปวตฺติยา อาทีนวทสฺสเนน ตทภาเว จ สนฺตปณีตภาวสนฺนิฏฺฐาเนน รูปสมาปตฺติยา อภิสงฺขรณํ อรูปวิราคภาวนา. รูปวิราคภาวนา ปน สทฺธึ อุปจาเรน อรูปสมาปตฺติโย, ตตฺถาปิ วิเสเสน ปฐมารุปฺปชฺฌานํ. ยทิ เอวํ ‘‘ปริจฺฉินฺนากาสกสิเณปี’’ติ วตฺตพฺพํ, ตสฺสาปิ อรูปปฏิภาคตา ลพฺภตีติ? อิจฺฉิตเมเวตํ, เกสญฺจิ อวจนํ ปเนตฺถ ปุพฺพาจริเยหิ อคฺคหิตภาเวน. ยถา หิ รูปวิราคภาวนา วิรชฺชนียธมฺมาภาวมตฺเตน ปรินิปฺผนฺนา, วิรชฺชนียธมฺมปริภาสภูเต จ วิสยวิเสเส ปาตุภวติ, เอวํ อรูปวิราคภาวนาปีติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ติตฺถิเยเหว ปน ตสฺสา สมาปตฺติยา ปฏิปชฺชิตพฺพตาย เตสญฺจ วิสยปเถ สูปนิพนฺธนสฺเสว ตสฺส ฌานสฺส ปฏิปตฺติโต ทิฏฺฐิวนฺเตหิ ปุพฺพาจริเยหิ จตุตฺเถเยว ภูตกสิเณ อรูปวิราคภาวนาปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจ [Pg.325] วณฺณกสิเณสุ วิย ปุริมภูตกสิณตฺตเยปิ วณฺณปฺปฏิจฺฉายาว ปณฺณตฺติ อารมฺมณํ ฌานสฺส โลกโวหารานุโรเธเนว ปวตฺติโต. เอวญฺจ กตฺวา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๗) ปถวีกสิณสฺส อาทาสจนฺทมณฺฑลูปมวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ, จตุตฺถํ ปน ภูตกสิณํ ภูตปฺปฏิจฺฉายเมว ฌานสฺส โคจรภาวํ คจฺฉตีติ ตสฺเสวํ อรูปปฏิภาคตา ยุตฺตาติ วาโยกสิเณเยว ปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ លោកពោលសំដៅយកតែការធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោកសិណប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា ដូចជាការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរូបសមាបត្តិវិសេស ដែលហៅថា រូបវិរាគភាវនា ដោយការធ្វើរូបឲ្យវិនាសទៅ ក្នុងកសិណវិសេសដែលជាភាគប្រៀបនៃរូប យ៉ាងណា ការសម្រេចនូវរូបសមាបត្តិវិសេស ដែលហៅថា អរូបវិរាគភាវនា ដោយការធ្វើអរូបឲ្យវិនាសទៅ ក្នុងកសិណវិសេសដែលជាភាគប្រៀបនៃអរូប ព្រោះមានសណ្ឋានមិនប្រាកដច្បាស់ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ហើយក្នុងទីនេះ ការតាក់តែងរូបសមាបត្តិ ដោយការឃើញទោសនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូប ដោយណយជាដើមថា "saññā rogo, saññā gaṇḍo" (សញ្ញាជាជំងឺ សញ្ញាជាបូស) (ម. និ. ៣.២៤) និងពាក្យជាដើមថា "dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ cittaṃ" (គួរខ្ពើមណាស់ចិត្តអើយ គួរខ្ពើមណាស់ចិត្តនេះតើ) និងដោយការសម្រេចចិត្តលើភាពស្ងប់និងភាពឧត្តមក្នុងការមិនមានអរូបនោះ ឈ្មោះថា អរូបវិរាគភាវនា។ ចំណែកឯរូបវិរាគភាវនា គឺអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយព្រមទាំងឧបចារៈ ក្នុងអរូបសមាបត្តិទាំងនោះ ពិសេសគឺបឋមារុប្បជ្ឈាន។ ប្រសិនបើដូច្នោះ គប្បីពោលថា "សូម្បីក្នុងបរិច្ឆិន្នាកាសកសិណក៏ដោយ" ព្រោះសូម្បីតែកសិណនោះ ក៏បាននូវភាពជាភាគប្រៀបនៃអរូបដែរ មិនមែនឬ? សេចក្តីនេះជាទីប្រាថ្នាពិតមែន ប៉ុន្តែការមិនពោលរបស់គ្រូខ្លះក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយមិនបានកាន់យក។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា រូបវិរាគភាវនា សម្រេចត្រឹមតែការមិនមានធម៌ជាទីគួរនឿយណាយ ហើយប្រាកដឡើងក្នុងវិស័យវិសេសដែលជាគ្រឿងឆ្លុះបញ្ចាំងនៃធម៌ជាទីគួរនឿយណាយយ៉ាងណា សូម្បីអរូបវិរាគភាវនាក៏យ៉ាងនោះដែរ មិនមានការផ្ទុយគ្នាអ្វីឡើយ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះសមាបត្តិនោះ ពួកតិរ្ថិយគប្បីប្រតិបត្តិ ហើយការប្រតិបត្តិនៃឈាននោះ ក៏ជាគ្រឿងចងយ៉ាងណែនក្នុងវិស័យរបស់ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយដែលមានទិដ្ឋិ ទើបពោលការធ្វើបរិកម្មនៃអរូបវិរាគភាវនាក្នុងភូតកសិណទីបួន (វាយោកសិណ) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយដែរ សូម្បីក្នុងភូតកសិណបីខាងដើម គឺបញ្ញត្តិដែលជាស្រមោលនៃពណ៌ហ្នឹងឯង ជាអារម្មណ៍នៃឈាន ដែលប្រព្រឹត្តទៅស្របតាមលោកវោហារ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ពាក្យប្រៀបប្រដូចផថវីកសិណទៅនឹងកញ្ចក់និងមណ្ឌលព្រះចន្ទក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៧) ក៏ជាការសមហេតុផលដែរ ចំណែកឯភូតកសិណទីបួន រមែងទៅកាន់អារម្មណ៍នៃឈាន គឺត្រឹមតែស្រមោលនៃមហាភូតប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ភាពជាភាគប្រៀបនៃអរូបរបស់វាយោកសិណនោះ ទើបសមគួរ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកការធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោកសិណប៉ុណ្ណោះ ដោយហេតុយ៉ាងនេះឯង។

ธีติ ชิคุจฺฉนตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา ธิ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ ชิคุจฺฉามิ. ธิ วเตตํ จิตฺตนฺติ เอตํ มม จิตฺตํ ชิคุจฺฉิตํ วต โหตุ. วตาติ สมฺภาวเน. เตน ชิคุจฺฉนํ สมฺภาเวนฺโต วทติ. นามาติ จ สมฺภาวเน เอว. เตน จิตฺตสฺส อภาวํ สมฺภาเวติ. จิตฺตสฺส ภาวาภาเวสุ อาทีนวานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวาติ จิตฺตสฺส อภาโว เอว สาธุ สุฏฺฐูติ อิมํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตึ ตตฺถ จ อภิรุจึ อุปฺปาเทตฺวา. ตถา ภาวิตสฺส ฌานสฺส ฐิติภาคิยภาวปฺปตฺติยา อปริหีนชฺฌานา. ติตฺถายตเน ปพฺพชิตสฺเสว ตถา ฌานภาวนา โหตีติ อาห ‘‘มนุสฺสโลเก’’ติ. ปณิหิโต อโหสีติ มรณสฺส อาสนฺนกาเล ฐปิโต อโหสิ. ยทิ ฐานาทินา อากาเรน นิพฺพตฺเตยฺย กมฺมพเลน, ยาว เภทา เตเนวากาเรน ติฏฺเฐยฺยาติ อาห ‘‘เตน อิริยาปเถนา’’ติอาทิ. เอวรูปานมฺปีติ เอวํ อเจตนานมฺปิ. ปิ-สทฺเทน ปเคว สเจตนานนฺติ ทสฺเสติ. กถํ ปน อเจตนานํ เนสํ ปจฺจยาหารสฺส อุปกปฺปนนฺติ โจทนํ สนฺธาย ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. เตน น เกวลมาคโมเยว, อยเมตฺถ ยุตฺตีติ ทสฺเสติ. ตาว ติฏฺฐนฺตีติ อุกฺกํสโต ปญฺจ มหากปฺปสตานิ ติฏฺฐนฺติ.

ពាក្យថា "dhī" ជានិបាតក្នុងអត្ថខ្ពើមរអើម ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "dhi cittaṃ" មានន័យថា ខ្ញុំខ្ពើមរអើមនូវចិត្ត។ ពាក្យថា "dhi vatetaṃ cittaṃ" មានន័យថា ឱ! ចិត្តរបស់ខ្ញុំនេះ គួរឲ្យខ្ពើមរអើមណាស់តើ។ ពាក្យថា "vata" ក្នុងអត្ថសរសើរ (សម្ភាវនៈ)។ ដោយពាក្យនោះ គាត់ពោលសរសើរនូវការខ្ពើមរអើម។ សូម្បីពាក្យថា "nāma" ក៏ក្នុងអត្ថសរសើរដែរ។ ដោយពាក្យនោះ គាត់សរសើរនូវការមិនមានចិត្ត។ ដើម្បីបង្ហាញទោសនិងអានិសង្សក្នុងភាពមាននិងមិនមាននៃចិត្ត លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "cittañhi" (ព្រោះថាចិត្ត)។ ពាក្យថា "khantiṃ ruciṃ uppādetvā" (បង្កើតសេចក្តីពេញចិត្តនិងការគាប់ចិត្ត) គឺបង្កើតនូវទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ (ការយល់ស្របតាមទិដ្ឋិ) ថា ការមិនមានចិត្តហ្នឹងឯងជាការល្អ ប្រពៃ ហើយបង្កើតសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងធម៌នោះ។ ពួកជនមានឈានមិនសាបសូន្យ ព្រោះបានដល់នូវភាពជាឋិតិភាគិយៈ (ចំណែកនៃការតាំងនៅ) នៃឈានដែលបានចម្រើនយ៉ាងនោះ។ លោកពោលថា "manussaloke" (ក្នុងមនុស្សលោក) ព្រោះការចម្រើនឈានយ៉ាងនោះ រមែងមានដល់អ្នកបួសក្នុងអាយតនៈនៃគ្រូដទៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "paṇihito ahosi" គឺត្រូវបានតាំងទុកក្នុងកាលជិតស្លាប់។ ប្រសិនបើកើតឡើងដោយអាការៈមានការឈរជាដើម ដោយកម្លាំងនៃកម្ម រមែងតាំងនៅដោយអាការៈនោះឯង ដរាបដល់ការធ្លាយទៅនៃរាងកាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "tena iriyāpathena" (ដោយឥរិយាបថនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា "evarūpānampi" (សូម្បីរបស់សត្វមានសភាពយ៉ាងនេះ) គឺសូម្បីរបស់សត្វដែលមិនមានចិត្ត (អចេតនៈ) យ៉ាងនេះ។ ដោយ "api" សព្ទ លោកបង្ហាញថា មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់សត្វដែលមានចិត្ត (សចេតនៈ) ឡើយ។ លោកកាលនឹងបង្ហាញឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះ ដោយសំដៅលើការចោទសួរថា ចុះបច្ចយាហាររមែងសម្រេចដល់សត្វដែលមិនមានចិត្តទាំងនោះដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "yathā" (ដូចជា)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា មិនមែនមានតែគម្ពីរអាគមប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែយុត្តិ (ហេតុផល) ក្នុងទីនេះក៏មានដែរ។ ពាក្យថា "tāva tiṭṭhanti" គឺតាំងនៅអស់ប្រាំរយមហាកប្បជាកម្រិតខ្ពស់បំផុត។

เย อุฏฺฐานวีริเยน ทิวสํ วีตินาเมตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺทผลมตฺตํ กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, เต อุฏฺฐานผลูปชีวิโน. เย ปน อตฺตโน ปุญฺญผลเมว อุปชีวนฺติ, เต ปุญฺญผลูปชีวิโน. เนรยิกานํ ปน เนว อุฏฺฐานวีริยวเสน ชีวิกกปฺปนํ, ปุญฺญผลสฺส ปน เลโสปิ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘เย ปน เนรยิกา…เป… ชีวีติ วุตฺตา’’ติ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อาหรเณน มโนสญฺเจตนา อาหาโรติ วุตฺตา, น ยสฺส กสฺสจิ ผลสฺสาติ [Pg.326] อธิปฺปาเยน ‘‘กึ ปญฺจ อาหารา อตฺถี’’ติ โจเทติ. อาจริโย นิปฺปริยายาหาเร อธิปฺเปเต ‘‘สิยา ตว โจทนา อวสรา, สา ปน เอตฺถ อนวสรา’’ติ จ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจ, น ปญฺจาติ อิทํ น วตฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปริยายาหารสฺเสว ปเนตฺถ อธิปฺเปตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นนุ ปจฺจโย อาหาโร’ติ วุตฺตเมต’’นฺติ อาห. ตสฺมาติ ยสฺส กสฺสจิ ปจฺจยสฺส อาหาโรติ อิจฺฉิตตฺตา. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถนฺโต ‘‘ยํ สนฺธายา’’ติอาทิมาห.

ពួកជនណាដែលញ៉ាំងថ្ងៃឲ្យកន្លងទៅដោយការព្យាយាមគឺការក្រោកឡើង ហើយបានទទួលផលដែលជាលទ្ធផលបន្តិចបន្តួចនៃការព្យាយាមនោះ ហើយចិញ្ចឹមជីវិត ពួកជននោះឈ្មោះថា ឧដ្ឋានផលូបជីវី (អ្នករស់នៅដោយអាស្រ័យផលនៃការព្យាយាម)។ ចំណែកពួកជនណាដែលរស់នៅដោយអាស្រ័យផលបុណ្យរបស់ខ្លួនតែម្យ៉ាង ពួកជននោះឈ្មោះថា បុញ្ញផលូបជីវី (អ្នករស់នៅដោយអាស្រ័យផលបុណ្យ)។ ចំណែកពួកសត្វនរក មិនមានការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអំណាចនៃការព្យាយាមឡើយ ហើយសូម្បីតែចំណែកបន្តិចបន្តួចនៃផលបុណ្យក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ចំណែកពួកសត្វនរក...ល... ពោលថាជាអ្នកមានជីវិត»។ ដោយការនាំមកនូវបដិសន្ធិវិញ្ញាណ មនោសញ្ចេតនា ទើបលោកហៅថា អាហារ មិនមែនសំដៅយកផលណាមួយនោះឡើយ ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ទើបចោទសួរថា «តើអាហារមាន ៥ ឬ?»។ ព្រះអាចារ្យកាលបើចង់បានអាហារដោយវគ្គមិនមានបរិយាយ (និប្បរិយាយ) ទើបបង្ហាញថា «ការចោទសួររបស់លោក គួរមានឱកាសខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មិនមានឱកាសឡើយ» ហើយពោលថា «ពាក្យថា ៥ ឬមិនមែន ៥ នេះ មិនគួរពោលឡើយ» កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីដែលលោកចង់បានអាហារដោយបរិយាយក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហើយមែនទេថា បច្ច័យ ឈ្មោះថា អាហារ»។ ព្រោះហេតុនោះ (ពាក្យថា តស្មា) គឺព្រោះចង់បានបច្ច័យណាមួយថាជាអាហារ។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្រេចសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ ដោយបាលី ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «យំ សន្ធាយ» (សំដៅយកសេចក្តីណា)។

มุขฺยาหารวเสนปิ เนรยิกานํ อาหารฏฺฐิติกตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กพฬีการาหารํ…เป… สาเธตี’’ติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ เนรยิกา สุขปฺปฏิสํเวทิโนปิ โหนฺตีติ? โนติ ทสฺเสตุํ ‘‘เขโฬ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโยติ ตโย อรูปาหารา กพฬีการาหารสฺส อภาวโต. อวเสสานนฺติ อสญฺญสตฺเตหิ อวเสสานํ กามภวาทีสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ. ปจฺจยาหาโร หิ สพฺเพสํ สาธารโณติ.

សូម្បីដោយអំណាចនៃមុខ្យអាហារ (អាហារចម្បង) ដើម្បីបង្ហាញភាពជាអ្នកស្ថិតនៅបានដោយអាហាររបស់សត្វនរកទាំងឡាយ ទើបពោលថា «កពឡិង្ការាហារ...ល... សម្រេចបាន»។ ប្រសិនបើដូច្នោះ សត្វនរកទាំងឡាយ ក៏ជាអ្នកសោយសុខដែរឬ? ដើម្បីបង្ហាញថា «មិនមែនទេ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ខេឡោ ហិ» (ទឹកមាត់ពិតណាស់)។ ពាក្យថា «តយោ» (៣) គឺអរូបអាហារ ៣ ព្រោះមិនមានកពឡិង្ការាហារ។ ពាក្យថា «អវសេសានំ» (នៃសត្វដែលសេសសល់) គឺនៃសត្វទាំងឡាយដែលសេសសល់ពីអសញ្ញសត្វ ដែលទៅកើតក្នុងកាមភពជាដើម។ ព្រោះថា បច្ចយអាហារ តែងទូទៅដល់សត្វទាំងអស់។

ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមមហាបញ្ហសូត្រ ចប់ហើយ។

๘-๙. ทุติยมหาปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

៨-៩. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយមហាបញ្ហសូត្រជាដើម

๒๘-๒๙. อฏฺฐเม เอวํนามเกติ กชงฺคลาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามเก มชฺฌิมปฺปเทสสฺส มริยาทภูเต นคเร. ‘‘นิคเม’’ติปิ วทนฺติ, ‘‘นิจุลวเน’’ติปิ วทนฺติ. นิจุลํ นาม เอกา รุกฺขชาติ, ‘‘นีปรุกฺโข’’ติปิ วทนฺติ. เตน สญฺฉนฺโน มหาวนสณฺโฑ, ตตฺถ วิหรตีติ อตฺโถ. เหตุนา นเยนาติ จ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. นนุ จ ‘‘เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. ภควตา หิ จตฺตาโรติอาทิปญฺหพฺยากรณา จตฺตาโร อาหารา, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย, อฏฺฐ โลกธมฺมา ทสฺสิตา. ภิกฺขุนิยา ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ฉ นิสฺสารณียา ธาตุโย, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ ทสฺสิตธมฺมา อญฺโญเยวตฺโถ ภิกฺขุนิยา ทสฺสิโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. นวเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

២៨-២៩. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា «ឯវំនាមកេ» (មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ) គឺក្នុងនគរដែលជាព្រំប្រទល់នៃមជ្ឈិមប្រទេស ដែលបានឈ្មោះដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គថា កជង្គលា។ លោកហៅថា «និគម» ខ្លះ ហៅថា «និចុលវន» ខ្លះ។ និចុល គឺជារុក្ខជាតិម្យ៉ាង ដែលលោកហៅថា «ដើមនីបៈ» (ដើមខ្ទុម្ព) ក៏មាន។ ព្រៃធំដែលដណ្តប់ដោយដើមឈើនោះ ព្រះមានព្រះភាគគង់នៅក្នុងព្រៃនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ហេតុនា នយេន» (ដោយហេតុ ដោយន័យ) គឺដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។ ចុះពាក្យថា «ឯសោ ចេវ តស្ស អត្ថោ» (នេះឯងជាសេចក្តីនៃបញ្ហានោះ) ហេតុអ្វីបានជាពោល? ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញអាហារ ៤, ឧបាទានក្ខន្ធ ៥, អាយតនៈខាងក្នុង ៦, វិញ្ញាណដ្ឋិតិ ៧, លោកធម៌ ៨ ដោយការដោះស្រាយបញ្ហាមានពាក្យថា ចត្តារោ (៤) ជាដើម។ ចំណែកព្រះភិក្ខុនី បង្ហាញធម៌ទាំងឡាយមាន សតិបដ្ឋាន ៤, ឥន្ទ្រិយ ៥, និស្សារណីយធាតុ ៦, ពោជ្ឈង្គ ៧, អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ៨ សេចក្តីផ្សេងគ្នាដែលព្រះភិក្ខុនីបង្ហាញហើយ សំដៅយកការចោទសួរនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កិញ្ចាបំ» (សូម្បីយ៉ាងណាក៏ដោយ)។ ក្នុងសូត្រទី ៩ មិនមានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។

ทุติยมหาปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយមហាបញ្ហសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๑๐. ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយគោសលសូត្រ

๓๐. ทสเม [Pg.327] อุคฺคนฺตฺวา ยุชฺฌติ เอตายาติ อุยฺโยธิกา, สตฺถปฺปหาเรหิ ยุชฺฌิตสฺเสตํ อธิวจนํ. อุคฺคนฺตฺวา ยุชฺฌนํ วา อุยฺโยธิโก, สตฺถปฺปหาโร. เตนาห ‘‘ยุทฺธโต นิวตฺโต’’ติ. อุปสฺสุติวเสน ยุชฺฌิตพฺพาการํ ญตฺวาติ เชตวเน กิร ทตฺตตฺเถโร ธนุคฺคหติสฺสตฺเถโรติ ทฺเว มหลฺลกตฺเถรา วิหารปจฺจนฺเต ปณฺณสาลาย วสนฺติ. เตสุ ธนุคฺคหติสฺสตฺเถโร ปจฺฉิมยาเม ปพุชฺฌิตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺโน ทตฺตตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อยํ เต มโหทโร โกสโล ภุตฺตภตฺตเมว ปูตึ กโรติ, ยุทฺธวิจารณํ ปน กิญฺจิ น ชานาติ, ปราชิโตตฺเวว วทาเปตี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘กึ ปน กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ภนฺเต, ยุทฺโธ นาม ปทุมพฺยูโห จกฺกพฺยูโห สกฏพฺยูโหติ ตโย พฺยูหา โหนฺติ, อชาตสตฺตุํ คณฺหิตุกาเมน อสุกสฺมึ นาม ปพฺพตกุจฺฉิสฺมึ ทฺวีสุ ปพฺพตภิตฺตีสุ มนุสฺเส ฐเปตฺวา ปุรโต ทุพฺพลํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพตนฺตรํ ปวิฏฺฐภาวํ ชานิตฺวา ปวิฏฺฐมคฺคํ รุนฺธิตฺวา ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อุโภสุ ปพฺพตภิตฺตีสุ วคฺคิตฺวา นทิตฺวา ชาลปกฺขิตฺตมจฺฉํ วิย กตฺวา สกฺกา คเหตุ’’นฺติ. ตสฺมึ ขเณ ‘‘ภิกฺขูนํ กถาสลฺลาปํ สุณาถา’’ติ รญฺโญ เปสิตจรปุริสา ตํ สุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา สงฺคามเภรึ ปหราเปตฺวา คนฺตฺวา สกฏพฺยูหํ กตฺวา อชาตสตฺตุํ ชีวคฺคาหํ คณฺหิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปสฺสุติวเส…เป... อชาตสตฺตุํ คณฺหี’’ติ.

៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «ឧយ្យោធិកា» (ការច្បាំង) គឺការចូលទៅច្បាំងដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ នេះជាឈ្មោះនៃការច្បាំងដោយការប្រហារដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ។ ម្យ៉ាងទៀត ការចូលទៅច្បាំង ឬការប្រហារដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ ឈ្មោះថា ឧយ្យោធិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ត្រឡប់មកពីចម្បាំងវិញ»។ ពាក្យថា «ឧបស្សុតិវសេន យុជ្ឈិតព្វាការំ ញត្វា» (ដឹងនូវរបៀបនៃការច្បាំងដោយអំណាចនៃការលបស្តាប់) សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងវត្តជេតពន មានព្រះថេរៈចាស់ ២ អង្គ គឺព្រះទត្តត្ថេរ និងព្រះធនុគ្គហតិស្សត្ថេរ គង់នៅក្នុងកុដិស្លឹកក្បែរព្រំប្រទល់វត្ត។ ក្នុងព្រះថេរៈទាំងនោះ ព្រះធនុគ្គហតិស្សត្ថេរ ភ្ញាក់ឡើងក្នុងปច្ឆិមយាម ហើយក្រោកឡើងគង់ ហៅព្រះទត្តត្ថេរមកហើយពោលថា «នែលោកដ៏មានអាយុ ព្រះបាទកោសលដែលមានពោះធំនេះ ធ្វើតែបាយដែលសោយហើយឲ្យស្អុយទទេ មិនដឹងរឿងការច្បាំងបន្តិចសោះ ធ្វើតែឲ្យគេពោលថាចាញ់ប៉ុណ្ណោះ» កាលបើព្រះទត្តត្ថេរពោលសួរថា «ចុះគួរធ្វើដូចម្តេច?» ទើបពោលថា «លោកម្ចាស់ ការច្បាំងឈ្មោះថា បទុមព្យូហៈ ចក្កព្យូហៈ សកដព្យូហៈ មាន ៣ យ៉ាងនេះ បើចង់ចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុ គួរដាក់ពលសេនានៅចន្លោះភ្នំឯណោះ លើជញ្ជាំងភ្នំទាំងពីរ ហើយធ្វើជាបង្ហាញភាពទន់ខ្សោយនៅខាងមុខ កាលបើដឹងថាទ្រង់ចូលទៅក្នុងចន្លោះភ្នំហើយ ត្រូវបិទផ្លូវចូល ហើយលោតចុះមក ស្រែកហ៊ោពីលើជញ្ជាំងភ្នំទាំងពីរ ទាំងខាងមុខនិងខាងក្រោយ ធ្វើឲ្យដូចជាត្រីដែលគេបង់សំណាញ់ នោះនឹងអាចចាប់បាន»។ ក្នុងខណៈនោះ ពួកបុរសស៊ើបការណ៍ដែលព្រះរាជាបញ្ជូនទៅដោយបញ្ជាថា «ចូរទៅស្តាប់ការសន្ទនារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ» បានឮពាក្យនោះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ហើយ ក៏បង្គាប់ឲ្យទូងស្គរសង្គ្រាម យាងទៅរៀបចំសកដព្យូហៈ (ក្បួនទ័ពរទេះ) ហើយចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុទាំងរស់បាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការលបស្តាប់...ល... ចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុបាន»។

โทณปากนฺติ โทณตณฺฑุลานํ ปกฺกภตฺตํ. โทณนฺติ จตุนาฬิกานเมตมธิวจนํ. มนุชสฺสาติ สตฺตสฺส. ตนุกสฺสาติ ตนุกา อปฺปิกา อสฺส ปุคฺคลสฺส, ภุตฺตปจฺจยา วิสภาคเวทนา น โหนฺติ. สณิกนฺติ มนฺทํ มุทุกํ, อปริสฺสยเมวาติ อตฺโถ. ชีรตีติ ปริภุตฺตาหาโร ปจฺจติ. อายุ ปาลยนฺติ นิโรโค อเวทโน ชีวิตํ รกฺขนฺโต. อถ วา สณิกํ ชีรตีติ โส โภชเน มตฺตญฺญู ปุคฺคโล ปริมิตาหารตาย สณิกํ จิเรน ชีรติ ชรํ ปาปุณาติ ชีวิตํ ปาลยนฺโต.

ពាក្យថា «ទោណបាកំ» (បាយដែលដាំដោយអង្ករមួយទោណៈ) គឺបាយដែលដាំដោយអង្ករមានប្រមាណមួយទោណៈ។ ពាក្យថា «ទោណំ» នេះជាឈ្មោះនៃអង្ករមានប្រមាណ ៤ នាឡិ។ ពាក្យថា «មនុស្សស្ស» (នៃមនុស្ស) គឺនៃសត្វ។ ពាក្យថា «តនुकស្ស» (មានប្រមាណតិច) គឺវេទនាដែលមិនស្មើគ្នាព្រោះបច្ច័យគឺអាហារដែលបរិភោគហើយ តែងមានប្រមាណតិច គឺមានតិចតួចដល់បុគ្គលនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «សណិកំ» (សន្សឹមៗ) គឺយឺតៗ ថ្នមៗ មិនមានអន្តរាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ជីរតិ» (រលាយទៅ) គឺអាហារដែលបរិភោគហើយ តែងរលាយទៅ។ ពាក្យថា «អាយុ បាលយន្តិ» (រក្សានូវអាយុ) គឺរក្សាជីវិត មិនមានរោគ មិនមានវេទនា។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សណិកំ ជីរតិ» គឺបុគ្គលអ្នកស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជននោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានអាហារមានប្រមាណល្មម តែងចាស់ជរាយឺតៗ គឺដល់នូវសេចក្តីចាស់ជរាដោយប្រើពេលយូរ កាលរក្សានូវជីវិត។

อิมํ โอวาทํ อทาสีติ เอกสฺมึ กิร (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๒๐๓ ปเสนทิโกสลวตฺถุ) สมเย ราชา ตณฺฑุลโทณสฺส โอทนํ ตทุปิเยน สูปพฺยญฺชเนน ภุญฺชติ. โส เอกทิวสํ ภุตฺตปาตราโส [Pg.328] ภตฺตสมฺมทํ อวิโนเทตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา กิลนฺตรูโป อิโต จิโต จ สมฺปริวตฺตติ, นิทฺทาย อภิภุยฺยมาโนปิ ลหุกํ นิปชฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ นํ สตฺถา อาห ‘‘กึ, มหาราช, อวิสฺสมิตฺวาว อาคโตสี’’ติ. อาม, ภนฺเต, ภุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เม มหาทุกฺขํ โหตีติ. อถ นํ สตฺถา, ‘‘มหาราช, อติพหุโภชีนํ เอตํ ทุกฺขํ โหตี’’ติ วตฺวา –

ពាក្យថា «ឥមំ ឱវាទំ អទាសិ» (បានប្រទានឱវាទនេះ) សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងសម័យមួយ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយដែលដាំដោយអង្ករមួយទោណៈ ព្រមទាំងសម្លនិងគ្រឿងក្រយាស្ងោយដែលសមគួរដល់ព្រះស្ងោយនោះ។ ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹកហើយ មិនទាន់បន្ទោបង់នូវសេចក្តីស្រវឹងបាយឡើយ ក៏យាងទៅកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា មានព្រះវរកាយនឿយហត់ ត្រឡប់បង្វិលទៅខាងនេះខាងនោះ ត្រូវសេចក្តីងងុយគ្របសង្កត់ សូម្បីចង់ផ្ទំឲ្យស្រួលក៏មិនអាច ទើបគង់ក្នុងទីសមគួរម្ខាង។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់សួរព្រះរាជាថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះអង្គមិនទាន់សម្រាកទេឬ ទើបយាងមក?» ព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចាប់តាំងពីពេលសោយរួចមក ខ្ញុំព្រះករុណាមានសេចក្តីទុក្ខខ្លាំងណាស់»។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «បពិត្រមហារាជ ទុក្ខនេះតែងមានដល់ពួកជនអ្នកបរិភោគច្រើនហួសប្រមាណ» ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា–

‘‘มิทฺธี ยทา โหติ มหคฺฆโส จ,นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี;

มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ,ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. (ธ. ป. ๓๒๕;

เนตฺติ. ๒๖, ๙๐) –

«កាលណា បុគ្គលជាអ្នកស្ពឹកស្រពន់ បរិភោគច្រើន ចូលចិត្តដេក តែងតែដេកននៀលទៅមក ដូចជាជ្រូកធំដែលគេចិញ្ចឹមដោយកន្ទក់ បុគ្គលល្ងង់នោះ តែងតែចូលទៅកាន់គភ៌រឿយៗ»។

อิมาย คาถาย โอวทิตฺวา, ‘‘มหาราช, โภชนํ นาม มตฺตาย ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, มตฺตโภชิโน หิ สุขํ โหตี’’ติ อุตฺตริปิ ปุน โอวทนฺโต ‘‘มนุชสฺส สทา สตีมโต’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๔) อิมํ คาถมาห.

ទ្រង់ទូន្មានដោយគាថានេះហើយ កាលនឹងទូន្មានតទៅទៀតថា «បពិត្រមហារាជ ឡើងឈ្មោះថាភោជន គួរភុត្តដោយដឹងប្រមាណ ព្រោះថា សេចក្តីសុខតែងមានដល់អ្នកបរិភោគដឹងប្រមាណ» ទើបត្រាស់គាថានេះថា «មនុស្សស្ស សទា សតីមតោ» (មនុស្សអ្នកមានសតិជានិច្ច) ជាដើម។

ราชา ปน คาถํ อุคฺคณฺหิตุํ นาสกฺขิ, สมีเป ฐิตํ ปน ภาคิเนยฺยํ สุทสฺสนํ นาม มาณวํ ‘‘อิมํ คาถํ อุคฺคณฺห ตาตา’’ติ อาห. โส ตํ คาถํ อุคฺคณฺหิตฺวา ‘‘กึ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ สตฺถารํ ปุจฺฉิ. อถ นํ สตฺถา อาห, ‘‘มาณว, อิมํ คาถํ นโฏ วิย ปตฺตปตฺตฏฺฐาเน มา อวจ, รญฺโญ ปาตราสํ ภุญฺชนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปฐมปิณฺฑาทีสุปิ อวตฺวา อวสาเน ปิณฺเฑ คหิเต วเทยฺยาสิ, ราชา สุตฺวา ภตฺตปิณฺฑํ ฉฑฺเฑสฺสติ. อถ รญฺโญ หตฺเถสุ โธเตสุ ปาตึ อปเนตฺวา สิตฺถานิ คเณตฺวา ตทุปิยํ พฺยญฺชนํ ญตฺวา ปุนทิวเส ตาวตเก ตณฺฑุเล หาเรยฺยาสิ. ปาตราเส จ วตฺวา สายมาเส มา วเทยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตํ ทิวสํ รญฺโญ ปาตราสํ ภุตฺวา คตตฺตา สายมาเส ภควโต อนุสิฏฺฐินิยาเมน คาถํ อภาสิ. ราชา ทสพลสฺส วจนํ สริตฺวา ภตฺตปิณฺฑํ ปาติยํเยว ฉฑฺเฑสิ. รญฺโญ หตฺเถสุ โธเตสุ ปาตึ อปเนตฺวา สิตฺถานิ คเณตฺวา ปุนทิวเส ตตฺตเก ตณฺฑุเล หรึสุ, โสปิ มาณโว ทิวเส ทิวเส ตถาคตสฺส สนฺติกํ คจฺฉติ. ทสพลสฺส วิสฺสาสิโก อโหสิ. อถ นํ เอกทิวสํ ปุจฺฉิ ‘‘ราชา กิตฺตกํ ภุญฺชตี’’ติ? โส ‘‘นาฬิโกทน’’นฺติ อาห. วฏฺฏิสฺสติ เอตฺตาวตา [Pg.329] ปุริสภาโค เอส, อิโต ปฏฺฐาย คาถํ มา วทีติ. ราชา ตเถว สณฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘นาฬิโกทนปรมตาย สณฺฐาสี’’ติ. รตฺตญฺญุตาย วฑฺฒิตํ สีลํ อสฺส อตฺถีติ วฑฺฒิตสีโล. อโปถุชฺชนิเกหิ สีเลหีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลหิ สีลํ อริยํ สุทฺธํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อริยสีโล’’ติ. ตเทกํ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ. เตน วุตฺตํ ‘‘กุสลสีโล’’ติ.

ចំណែកព្រះរាជា មិនអាចរៀនសូត្រគាថានោះបានឡើយ ទើបត្រាស់នឹងក្មួយប្រុសឈ្មោះ សុទស្សនមាណព ដែលឈរក្បែរនោះថា «នែចៅ ចូររៀនគាថានេះចុះ»។ សុទស្សនមាណពនោះ រៀនគាថានោះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលសួរព្រះសាស្តាថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវធ្វើដូចម្តេច?»។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់នឹងមាណពនោះថា «នែមាណព អ្នកកុំពោលគាថានេះក្នុងទីពាសវាលពាសកាលដូចជាអ្នកលេងឡើយ ចូរឈរក្នុងទីដែលព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹក កាលបើបាយម៉ាត់ដំបូងជាដើម ព្រះអង្គសោយហើយ កុំទាន់ពោលឡើយ តែដល់ពេលព្រះអង្គចាប់យកបាយម៉ាត់ចុងក្រោយ ទើបពោលគាថានេះ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ហើយ នឹងលះបង់បាយម៉ាត់នោះចោល។ លំដាប់នោះ កាលបើព្រះរាជាលាងព្រះហស្តហើយ ចូរលើកថាសចេញ រាប់គ្រាប់បាយ ដឹងនូវគ្រឿងក្រយាស្ងោយដែលសមគួរដល់គ្រាប់បាយនោះ ហើយថ្ងៃស្អែក ចូរឲ្យគេបន្ថយអង្ករប៉ុណ្ណោះចុះ។ ហើយកាលបើពោលក្នុងពេលព្រឹកហើយ កុំពោលក្នុងពេលល្ងាចឡើយ»។ មាណពនោះ ទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា «ព្រះករុណា» ព្រោះថ្ងៃនោះ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹករួចទៅហើយ ទើបក្នុងពេលល្ងាច មាណពបានពោលគាថាតាមរបៀបដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ណែនាំ។ ព្រះរាជាទ្រង់រលឹកឃើញព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះទសពល ក៏ទ្រង់លះបង់បាយម៉ាត់នោះក្នុងថាសនោះឯង។ កាលបើព្រះរាជាលាងព្រះហស្តហើយ ពួកអាមាត្យក៏លើកថាសចេញ រាប់គ្រាប់បាយ ហើយថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បាននាំយកអង្ករប៉ុណ្ណោះមកដាំថ្វាយ សូម្បីមាណពនោះ ក៏តែងតែទៅកាន់សំណាក់ព្រះតថាគតរាល់ៗ ថ្ងៃ។ មាណពនោះ ជាទីទុកចិត្តរបស់ព្រះទសពល។ គ្រានោះ ថ្ងៃមួយ ព្រះសាស្តាត្រាស់សួរមាណពនោះថា «តើព្រះរាជាសោយប៉ុន្មាន?» មាណពក្រាបទូលថា «សោយបាយមួយនាឡិ»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ល្មមហើយ ប៉ុណ្ណេះជាចំណែករបស់បុរស ចាប់ពីពេលនេះទៅ អ្នកកុំពោលគាថានោះទៀតឡើយ»។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់សោយត្រឹមប្រមាណប៉ុណ្ណោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ទ្រង់សោយត្រឹមតែបាយមួយនាឡិជាបរមត្ថ»។ បុគ្គលណាមានសីលចម្រើនហើយដោយភាពជាអ្នកដឹងរាត្រីយូរ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វឌ្ឍសីលៈ (អ្នកមានសីលចម្រើនហើយ)។ ពាក្យថា «អបោថុជ្ជនិកេហិ សីលេហិ» (ដោយសីលទាំងឡាយដែលមិនមែនជារបស់បុថុជ្ជន) គឺដោយចតុបារិសុទ្ធិសីល សីលដ៏ប្រសើរ ស្អាតបរិសុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អរិយសីលោ» (អ្នកមានសីលដ៏ប្រសើរ)។ សីលនោះជាកុសលតែម្យ៉ាង ព្រោះអត្ថថាគ្មានទោស。 ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កុសលសីលោ» (អ្នកមានសីលជាកុសល)។

ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយគោសលសូត្រ ចប់ហើយ។

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់ហើយ។

๔. อุปาลิวคฺโค

៤. ឧបាលិវគ្គ

๑. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃឧបាលិសូត្រ

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อตฺถวเสติ วุทฺธิวิเสเส, สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุ อธิคมนีเย หิตวิเสเสติ อตฺโถ. อตฺโถเยว วา อตฺถวโส, ทส อตฺเถ ทส การณานีติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อตฺโถ ผลํ ตทธีนวุตฺติตาย วโส เอตสฺสาติ อตฺถวโส, เหตูติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เย มม โสตพฺพํ สทฺทหาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, เตสํ ตํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โย จ ตถาคตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวนฺติ ภทฺทาลิสุตฺเต วิย อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา. สุขวิหาราภาเว สหชีวมานสฺส อภาวโต สหชีวิตาปิ สุขวิหาโรว วุตฺโต. สุขวิหาโร นาม จตุนฺนํ อิริยาปถวิหารานํ ผาสุตา.

៣១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា «អត្ថវសេ» (ព្រោះអំណាចប្រយោជន៍) សេចក្តីថា ព្រោះសេចក្តីចម្រើនដ៏វិសេស គឺប្រយោជន៍ដ៏វិសេសដែលគួរសម្រេចបាន ព្រោះជាហេតុនៃការបញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ មួយម៉្យាងទៀត ប្រយោជន៍នោះឯង ឈ្មោះថា អត្ថវសៈ ពោលគឺប្រយោជន៍ ១០ យ៉ាង ហេតុ ១០ យ៉ាង។ ម្យ៉ាងទៀត ផល ឈ្មោះថា អត្ថ អំណាចនៃផលនោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមផលនោះ ឈ្មោះថា អត្ថវសៈ គួរឃើញសេចក្តីក្នុងទីនេះថា ហេតុ យ៉ាងនេះខ្លះ។ ព្រោះពាក្យដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ពួកជនណាដែលនឹងសំគាល់នូវពាក្យដែលតថាគតគួរស្ដាប់ គួរជឿ ធម៌នោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ពួកជននោះអស់កាលជាអង្វែង» ទើបពោលថា «បុគ្គលណាទទួលយកព្រះវាចារបស់ព្រះតថាគត ព្រះវាចានោះតែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់បុគ្គលនោះអស់កាលជាអង្វែង»។ ពាក្យថា «អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ» (ទោសក្នុងការមិនទទួលយក) គឺទ្រង់បង្ហាញទោសក្នុងការមិនទទួលយក ដូចក្នុងភទ្ទាលិសូត្រ។ ព្រោះមិនមានការរស់នៅជាមួយគ្នាដោយសប្បាយ ក្នុងកាលដែលមិនមានការនៅជាសុខ សូម្បីការរស់នៅជាមួយគ្នា ក៏លោកហៅថា ការនៅជាសុខដែរ។ ការនៅជាសុខ គឺភាពសប្បាយនៃឥរិយាបថទាំង ៤។

มงฺกุตนฺติ นิตฺเตชตํ. ธมฺเมนาติอาทีสุ ธมฺโมติ ภูตํ วตฺถุ. วินโยติ โจทนา เจว สารณา จ. สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสฺสาวนสมฺปทา จ.

ពាក្យថា «មង្កុតំ» (ភាពជាអ្នកអៀនខ្មាស) គឺភាពជាអ្នកមិនមានតេជះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ធម្មេន» (ដោយធម៌) ពាក្យថា «ធម្មោ» គឺរឿងរ៉ាវដែលពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «វិនយោ» គឺការចោទប្រកាន់ និងការរំលឹកតឿន។ ពាក្យថា «សត្ថុសាសនំ» (ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា) គឺញត្តិសម្បទា និងអនុស្សាវនសម្បទា។

ปิยสีลานนฺติ สิกฺขากามานํ. เตสญฺหิ สีลํ ปิยํ โหติ. เตเนวาห ‘‘สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา ฆฏมานา’’ติ. สนฺทิทฺธมนาติ สํสยํ อาปชฺชมนา[Pg.330]. อุพฺพฬฺหา โหนฺตีติ ปีฬิตา โหนฺติ. สงฺฆกมฺมานีติ สติปิ อุโปสถปวารณานํ สงฺฆกมฺมภาเว โคพลีพทฺทญาเยน อุโปสถํ ปวารณญฺจ ฐเปตฺวา อุปสมฺปทาทิเสสสงฺฆกมฺมานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี.

ពាក្យថា Piyasīlānaṃ បានដល់ ពួកបុគ្គលអ្នកស្រឡាញ់ការសិក្សា (sikkhākāmānaṃ)។ ព្រោះថា សីល តែងជាទីស្រឡាញ់របស់ពួកបុគ្គលទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «សង្វាតដើម្បីបំពេញសិក្ខាបីឲ្យបរិបូណ៌» (sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā)។ ពាក្យថា Sandiddhamanā បានដល់ ពួកបុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីសង្ស័យ (saṃsayaṃ āpajjamanā)។ ពាក្យថា Ubbaḷhā honti បានដល់ ត្រូវបៀតបៀន (pīḷitā honti)។ ពាក្យថា Saṅghakammāni គួរដឹងថា ទោះបីជាឧបោសថកម្ម និងបវារណាកម្ម មានសភាពជាសង្ឃកម្មក៏ដោយ តែដោយន័យនៃគោនិងគោបម្រើ (gobalībaddañāya) ត្រូវលើកលែងឧបោសថកម្ម និងបវារណាកម្មចេញ ហើយកាន់យកសង្ឃកម្មដែលសេសសល់ មានឧបសម្បទាកម្មជាដើម។ សេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នានៃពួកជនអ្នកសាមគ្គីគ្នា ឈ្មោះថា សាមគ្គី (sāmaggī)។

‘‘นาหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา.

ក្នុងព្រះសូត្រថា «ម្នាលចុន្ទៈ តថាគតមិនមែនសម្តែងធម៌ដើម្បីសង្រួមអាសវៈទាំងឡាយដែលមានក្នុងបច្ចុប្បន្នតែម្យ៉ាងនោះទេ» (ទី. និ. ៣.១៨២) នេះ ពួកកិលេសដែលជាឫសគល់នៃវិវាទ លោកហៅថា អាសវៈ។

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) –

«អាសវៈទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យទៅកើតជាទេវតា ឬជាគន្ធព្វ ឬជាសត្វស្លាប ឬនាំឲ្យទៅកាន់ភាពជាយក្ស ឬត្រឡប់មកកាន់ភាពជាមនុស្ស អាសវៈទាំងនោះរបស់តថាគត អស់ហើយ ខ្ទេចខ្ទីហើយ វិនាសសាបសូន្យហើយ» (អង្គ. និ. ៤.៣៦)។

เอตฺถ เตภูมกํ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. อิธ ปน ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา จ นานปฺปการา อุปทฺทวา อาสวาติ อาห ‘‘อสํวเร ฐิเตน ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา’’ติอาทิ. ยทิ หิ ภควา สิกฺขาปทํ น จ ปญฺญเปยฺย, ตโต อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนอทินฺนาทานปาณาติปาตาทิเหตุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ ปรูปวาทาทโย ทิฏฺฐธมฺมิกา นานปฺปการา อนตฺถา, เย จ ตนฺนิมิตฺตเมว นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตสฺส ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณาทิวเสน มหาทุกฺขานุภวนปฺปการา อนตฺถา, เต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว, ตตฺถ ภวา ทิฏฺฐธมฺมิกา. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา’’ติ. สมฺมุขา ครหนํ อกิตฺติ, ปรมฺมุขา ครหนํ อยโส. อถ วา สมฺมุขา ปรมฺมุขา ครหนํ อกิตฺติ, ปริวารหานิ อยโสติ เวทิตพฺพํ. อาคมนมคฺคถกนายาติ อาคมนทฺวารปิทหนตฺถาย. สมฺปเรตพฺพโต เปจฺจ คนฺตพฺพโต สมฺปราโย, ปรโลโกติ อาห ‘‘สมฺปราเย นรกาทีสู’’ติ.

ក្នុងគាថានោះ កម្មជាទៅក្នុងភូមិបី (តេភូមិកកម្ម) និងអកុសលធម៌ដែលសេសសល់ [លោកហៅថា អាសវៈ]។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ឧបទ្រពផ្សេងៗ មានការតិះដៀលពីបុគ្គលដទៃ សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត ការសម្លាប់ និងការចងជាដើម ព្រមទាំងទុក្ខក្នុងអបាយ លោកហៅថា អាសវៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងការមិនសង្រួម គប្បីបានក្នុងអត្តភាពនោះឯង» ជាដើម។ ពិតណាស់ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទទេ សេចក្តីវិនាសផ្សេងៗក្នុងបច្ចុប្បន្ន មានការតិះដៀលពីបុគ្គលដទៃជាដើម ដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុនៃការសេពអសទ្ធម៌ ការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ និងការសម្លាប់សត្វជាដើម ក៏ល្អ សេចក្តីវិនាសផ្សេងៗដែលជាការសោយទុក្ខយ៉ាងធំធេង ដោយអំណាចនៃការចងប្រាំប្រការ និងការធ្វើទារុណកម្មជាដើម របស់បុគ្គលដែលទៅកើតក្នុងនរកជាដើម ព្រោះតែហេតុនោះឯង ក៏ល្អ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីវិនាសទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ដើម្បីសង្រួមអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីកំចាត់បង់អាសវៈទាំងឡាយក្នុងបរលោក» (diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā)។ ពាក្យថា ទិដ្ឋធម៌ (diṭṭhadhammo) គឺអត្តភាពដែលប្រាកដចំពោះមុខ, អាសវៈដែលកើតក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលគប្បីបានក្នុងអត្តភាពនោះឯង»។ ការតិះដៀលចំពោះមុខ ឈ្មោះថា អកិត្តិ (akitti), ការតិះដៀលកំបាំងមុខ ឈ្មោះថា អយស (ayaso)។ មួយវិញទៀត គួរដឹងថា ការតិះដៀលទាំងចំពោះមុខនិងកំបាំងមុខ ឈ្មោះថា អកិត្តិ, ការសាបសូន្យបរិវារ ឈ្មោះថា អយស។ ពាក្យថា Āgamanamaggathakanāya បានដល់ ដើម្បីបិទទ្វារនៃផ្លូវមក (āgamanadvārapidahanatthāya)។ ពាក្យថា សម្បរាយៈ (samparāyo) គឺលោកខាងមុខដែលគប្បីទៅដល់បន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅ (pecca gantabbato) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងបរលោក មាននរកជាដើម» (samparāye narakādīsū)។

เมถุนาทีนิ รชฺชนฏฺฐานานิ. ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสนฏฺฐานานิ.

មេថុនធម្មជាដើម ជាទីតាំងនៃសេចក្តីត្រេកអរ (rajjanaṭṭhānāni)។ បាណាតិបាតជាដើម ជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រទូស្ត (dussanaṭṭhānāni)។

สํวรวินโยติ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ สํวโร. ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต สํวโร, วินยนโต วินโยติ วุจฺจติ[Pg.331]. ปหานวินโยติ ตทงฺคปฺปหานํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิธํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. สมถวินโยติ สตฺต อธิกรณสมถา. ปญฺญตฺติวินโยติ สิกฺขาปทเมว. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา หิ วิชฺชมานาย เอว สิกฺขาปทสมฺภวโต ปญฺญตฺติวินโยปิ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อนุคฺคหิโต โหติ. เสสเมตฺถ วุตฺตตฺถเมว.

ពាក្យថា សំវរវិន័យ (saṃvaravinayo) គឺការសង្រួមប្រាំប្រការ បានដល់ សីលសំវរ សតិសំវរ ញាណសំវរ ខន្តិសំវរ និងវីរិយសំវរ។ ដែលហៅថា សំវរៈ ព្រោះការសង្រួម និងហៅថា វិន័យ ព្រោះការកំចាត់បង់នូវកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលជាធម៌គប្បីសង្រួម និងគប្បីកំចាត់បង់ទៅតាមចំណែករបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា បហានវិន័យ (pahānavinayo) គឺការលះបង់ប្រាំប្រការ បានដល់ តទង្គប្បហាន វិក្ខម្ភនប្បហាន សមុច្ឆេទប្បហាន បដិប្បស្សទ្ធិប្បហាន និងនិស្សរណប្បហាន, ព្រោះហេតុតែការលះបង់ ដោយអត្ថថាបោះបង់ (cāgaṭṭhena) និងជាវិន័យ ដោយអត្ថថាកំចាត់បង់ (vinayaṭṭhena) ហេតុនោះ ទើបហៅថា «បហានវិន័យ»។ ពាក្យថា សមថវិន័យ (samathavinayo) បានដល់ អធិករណ៍សមថៈទាំងប្រាំពីរ។ ពាក្យថា បញ្ញត្តិវិន័យ (paññattivinayo) បានដល់ សិក្ខាបទនោះឯង។ ព្រោះថា កាលបើការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទមាននៅ សិក្ខាបទក៏រមែងមានឡើង ហេតុនោះ បញ្ញត្តិវិន័យ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។

อุปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

อุปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឧបាលិវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. อกฺโกสวคฺโค

៥. អក្កោសវគ្គ

๑-๘. วิวาทสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៨. ការអធិប្បាយវិវាទសូត្រជាដើម

๔๑-๔๘. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ฉฏฺเฐ ขณภงฺคุรตาย น นิจฺจา น ธุวาติ อนิจฺจา. ตโต เอว ปณฺฑิเตหิ น อิจฺจา น อุปคนฺตพฺพาติปิ อนิจฺจา. สฺวายํ เนสํ อนิจฺจฏฺโฐ อุทยวยปริจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘หุตฺวา อภาวิโน’’ติ, อุปฺปชฺชิตฺวา วินสฺสกาติ อตฺโถ. สารรหิตาติ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรหิตา. มุสาติ วิสํวาทนฏฺเฐน มุสา, เอกํเสน อสุภาทิสภาวา เต พาลานํ สุภาทิภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ, สุภาทิคฺคหณสฺส ปจฺจยภาเวน สตฺเต วิสํวาเทนฺติ. เตนาห ‘‘นิจฺจสุภสุขา วิยา’’ติอาทิ. น ปสฺสนสภาวาติ ขณปภงฺคุรตาอิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย ทิสฺสมานา วิย หุตฺวา อทสฺสนปกติกา. เอเต หิ เขตฺตํ วิย วตฺถุ วิย หิรญฺญสุวณฺณํ วิย จ ปญฺญายิตฺวาปิ กติปาเหเนว สุปินเก ทิฏฺฐา วิย น ปญฺญายนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

៤១-៤៨. ក្នុងវគ្គទីប្រាំ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ធម៌ទាំងឡាយឈ្មោះថា អនិច្ចៈ (មិនទៀង) ព្រោះមិនទៀងទាត់ មិនមាំមួន ដោយសភាពបែកធ្លាយក្នុងមួយខណៈ (khaṇabhaṅguratāya)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបពួកបណ្ឌិតហៅថា អនិច្ចៈ ព្រោះមិនគួរប្រាថ្នា (na iccā) មិនគួរចូលទៅជិត (na upagantabbā)។ លក្ខណៈមិនទៀងរបស់ធម៌ទាំងនោះ គប្បីដឹងដោយការកំណត់ដឹងនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មានហើយក៏ត្រឡប់ជាមិនមានវិញ» (hutvā abhāvino) សេចក្តីថា កើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ។ ពាក្យថា គ្មានសារៈ (sārarahitā) គឺប្រាសចាកសារៈដែលទៀងទាត់ (niccasāra) សារៈដែលមាំមួន (dhuvasāra) និងសារៈដែលជាតួខ្លួន (attasāra)។ ពាក្យថា មុសា (musā) គឺមុសាដោយអត្ថថាបញ្ឆោត (visaṃvādanaṭṭhena) ព្រោះធម៌ទាំងនោះមានសភាវៈមិនល្អ (asubha) ជាដើមដោយពិត តែរមែងប្រាកដដល់ពួកជនពាលថាជាសភាវៈល្អ (subha) ជាដើម ហើយបញ្ឆោតសត្វទាំងឡាយដោយធ្វើជាបច្ច័យឲ្យប្រកាន់យកថាជាសភាវៈល្អជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាទៀង ល្អ និងសុខ» (niccasubhasukhā viyā) ជាដើម។ ពាក្យថា មិនមែនជាសភាវៈដែលត្រូវឃើញ (na passanasabhāvā) គឺព្រោះតែការបែកធ្លាយក្នុងមួយខណៈ និងការប្រាកដឡើងត្រឹមមួយរំពេច ហាក់ដូចជាប្រាកដឲ្យឃើញ តែមានប្រក្រតីមិនអាចមើលឃើញវិញឡើយ។ ពិតណាស់ ធម៌ទាំងនោះ ទោះបីជាប្រាកដឡើងដូចជាស្រែចម្ការ ដូចជាទីធ្លាដីធ្លី ឬដូចជាប្រាក់និងមាសក៏ដោយ តែត្រឹមតែពីររបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏មិនប្រាកដឡើង ដូចជាវត្ថុដែលឃើញក្នុងយល់សប្តិដូច្នោះឯង។ សូត្រទីប្រាំពីរ និងទីប្រាំបី ងាយយល់ណាស់។

วิวาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវិវាទសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๙-๑๐. สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. ការអធិប្បាយសរីរដ្ឋធម្មសូត្រជាដើម

๔๙-๕๐. นวเม [Pg.332] ปุนพฺภวทานํ ปุนพฺภโว อุตฺตรปทโลเปน, ปุนพฺภโว สีลมสฺสาติ โปโนภวิโก, ปุนพฺภวทายโกติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปุนพฺภวนิพฺพตฺตโก’’ติ. ภวสงฺขรณกมฺมนฺติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตนกกมฺมํ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

៤៩-៥០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន ពាក្យថា punabbhavadānaṃ លុបបទខាងចុងទៅជា punabbhavo, បុគ្គលដែលមានការកើតជាថ្មីជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា ផោណោភវិកៈ (ponobhaviko) សេចក្តីថា អ្នកផ្តល់នូវការកើតជាថ្មី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកញ៉ាំងការកើតជាថ្មីឲ្យកើតឡើង» (punabbhavanibbattako)។ ពាក្យថា ភវសង្ខារណកម្ម (bhavasaṅkharaṇakammaṃ) បានដល់ កម្មដែលញ៉ាំងការកើតជាថ្មីឲ្យកើតឡើង។ ក្នុងសូត្រទីដប់ គ្មានអ្វីត្រូវពន្យល់បន្ថែមឡើយ។

สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសរីរដ្ឋធម្មសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

อกฺโกสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអក្កោសវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

បឋមបណ្ណាសកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

២. ទុតិយបណ្ណាសកៈ

(๖) ๑. สจิตฺตวคฺโค

(៦) ១. សចិត្តវគ្គ

๑-๑๐. สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

១-១០. ការអធិប្បាយសចិត្តសូត្រជាដើម

๕๑-๖๐. ทุติยสฺส [Pg.333] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ทสเม ปิตฺตํ สมุฏฺฐานเมเตสนฺติ ปิตฺตสมุฏฺฐานา, ปิตฺตปจฺจยาปิตฺตเหตุกาติ อตฺโถ. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. สนฺนิปาติกาติ ติณฺณมฺปิ ปิตฺตาทีนํ โกเปน สมุฏฺฐิตา. อุตุปริณามชาติ วิสภาคอุตุโต ชาตา. ชงฺคลเทสวาสีนญฺหิ อนูปเทเส วสนฺตานํ วิสภาโค จ อุตุ อุปฺปชฺชติ, อนูปเทสวาสีนญฺจ ชงฺคลเทเสติ เอวํ ปรสมุทฺทตีราทิวเสนปิ อุตุวิสภาคตา อุปฺปชฺชติเยว. ตโต ชาตาติ อุตุปริณามชา. อตฺตโน ปกติจริยานํ วิสยานํ วิสมํ กายปริหรณวเสน ชาตา วิสมปริหารชา. เตนาห ‘‘อติจิรฏฺฐานนิสชฺชาทินา วิสมปริหาเรน ชาตา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน มหาภารวหนสุธาโกฏฺฏนาทีนํ สงฺคโห. ปรสฺส อุปกฺกมโต นิพฺพตฺตา โอปกฺกมิกา. พาหิรํ ปจฺจยํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ กมฺมวิปากโตว ชาตา กมฺมวิปากชา. ตตฺถ ปุริเมหิ สตฺตหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา สารีริกา เวทนา สกฺกา ปฏิพาหิตุํ, กมฺมวิปากชานํ ปน สพฺพเภสชฺชานิปิ สพฺพปริตฺตานิปิ นาลํ ปฏิฆาตาย.

៥១-៦០. ក្នុងបណ្ណាសកៈទីពីរ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីដប់ ពាក្យថា pittasamuṭṭhānā (មានប្រមាត់ជាសមុដ្ឋាន) គឺមានប្រមាត់ជាសមុដ្ឋាននៃជំងឺទាំងនោះ សេចក្តីថា មានប្រមាត់ជាបច្ច័យ មានប្រមាត់ជាហេតុ។ សូម្បីក្នុងជំងឺមានស្លេស្មជាសមុដ្ឋាន (semhasamuṭṭhāna) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា សន្និបាតិកៈ (sannipātikā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងព្រោះការកម្រើកឡើងនៃធាតុទាំងបី (ប្រមាត់ ស្លេស្ម ខ្យល់) ព្រមគ្នា។ ពាក្យថា ឧតុបរិណាមជា (utupariṇāmajā) បានដល់ កើតអំពីឧតុដែលមិនស្មើគ្នា (visabhāgautu)។ ពិតណាស់ ពួកជនដែលធ្លាប់រស់នៅក្នុងតំបន់ក្តៅក្រហាយ (jaṅgaladesa) កាលបើទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ត្រជាក់សើម (anūpadesa) ឧតុដែលមិនស្មើគ្នាក៏រមែងកើតឡើង ឬពួកជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ត្រជាក់សើម ទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ក្តៅក្រហាយ ឬដោយអំណាចនៃការទៅកាន់ត្រើយសមុទ្រម្ខាងទៀតជាដើម ឧតុដែលមិនស្មើគ្នាក៏រមែងកើតឡើងជាប្រាកដ។ ជំងឺដែលកើតអំពីឧតុនោះ ឈ្មោះថា ឧតុបរិណាមជា។ ពាក្យថា វិសមបរិហារជា (visamaparihārajā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងព្រោះការរក្សារាងកាយមិនស្មើគ្នា មិនត្រូវតាមប្រក្រតីនៃការរស់នៅរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កើតឡើងព្រោះការរក្សារាងកាយមិនស្មើគ្នា មានការឈរឬអង្គុយយូរពេកជាដើម» (aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā)។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» រួមបញ្ចូលទាំងការផ្ទុកធ្ងន់ពេក និងការបុកកំបោរជាដើម។ ពាក្យថា ឱបក្កមិកៈ (opakkamikā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងអំពីការព្យាយាម (ការធ្វើបាប) របស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា កម្មវិបាកជា (kammavipākajā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងអំពីផលនៃកម្មតែម្យ៉ាង ដោយមិនបាច់អាស្រ័យបច្ច័យខាងក្រៅឡើយ។ ក្នុងចំណោមជំងឺទាំងនោះ វេទនាផ្លូវកាយដែលកើតឡើងដោយហេតុប្រាំពីរយ៉ាងខាងដើម គេអាចការពារបាន ប៉ុន្តែ ចំពោះជំងឺដែលកើតអំពីផលនៃកម្ម ទោះបីជាថ្នាំទាំងពួង ឬព្រះបរិត្តទាំងពួង ក៏មិនអាចការពារបានឡើយ។

สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសចិត្តសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

สจิตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសចិត្តវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

(๗) ๒. ยมกวคฺโค

(៧) ២. យមកវគ្គ

๑-๗. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៧. ការអធិប្បាយអវិជ្ជាសូត្រជាដើម

๖๑-๖๗. ทุติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. สตฺตเม นฬกปานเกติ เอวํนามเก นิคเม. ปุพฺเพ กิร (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๙ อาทโย) อมฺหากํ โพธิสตฺโต กปิโยนิยํ นิพฺพตฺโต [Pg.334] มหากาโย กปิราชา หุตฺวา อเนกสตวานรสหสฺสปริวุโต ปพฺพตปาเท วิจริ, ปญฺญวา โข ปน โหติ มหาปญฺโญ. โส ปริสํ เอวํ โอวทติ, ‘‘ตาตา, อิมสฺมึ ปพฺพตปาเท วิสผลานิ โหนฺติ, อมนุสฺสปริคฺคหิตา โปกฺขรณิกา นาม โหนฺติ, ตุมฺเห ปุพฺเพ ขาทิตปุพฺพาเนว ผลานิ ขาทถ, ปีตปุพฺพาเนว ปานียานิ ปิวถ, เอตฺถ โว ปฏิปุจฺฉิตกิจฺจํ นตฺถี’’ติ. เต อปีตปุพฺพํ ทิสฺวา สหสาว อปิวิตฺวา สมนฺตา ปริธาวิตฺวา มหาสตฺตสฺส อาคมนํ โอโลกยมานา นิสีทึสุ. มหาสตฺโต อาคนฺตฺวา ‘‘กึ, ตาตา, ปานียํ น ปิวถา’’ติ อาห. ตุมฺหากํ อาคมนํ โอโลเกมาติ. ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ สมนฺตา ปทํ ปริเยสมาโน โอติณฺณปทํเยว อทฺทส, น อุตฺติณฺณปทํ. อทิสฺวา ‘‘สปริสฺสยา’’ติ อญฺญาสิ. ตาวเทว จ ตตฺถ อภินิพฺพตฺตอมนุสฺโส อุทกํ ทฺเวธา กตฺวา อุฏฺฐาสิ – เสตมุโข, นีลกุจฺฉิ, รตฺตหตฺถปาโท, มหาทาฐิโก, วนฺตทาโฐ, วิรูโป, พีภจฺโฉ, อุทกรกฺขโส. โส เอวมาห – ‘‘กสฺมา ปานียํ น ปิวถ, มธุรํ อุทกํ ปิวถ, กึ ตุมฺเห เอตสฺส วจนํ สุณาถา’’ติ. มหาสตฺโต อาห ‘‘ตฺวํ อธิวตฺโถ อมนุสฺโส’’ติ? อามาหนฺติ. ‘‘ตฺวํ อิธ โอติณฺเณ ลภสี’’ติ อาห. อาม, ตุมฺเห ปน สพฺเพ ขาทิสฺสามีติ. น สกฺขิสฺสสิ ยกฺขาติ. ปานียํ ปน ปิวิสฺสถาติ. อาม, ปิวิสฺสามาติ. เอวํ สนฺเต เอกมฺปิ วานรํ น มุญฺจิสฺสนฺติ. ‘‘ปานียญฺจ ปิวิสฺสาม, น จ เต วสํ คมิสฺสามา’’ติ นฬํ อาหราเปตฺวา โกฏิยํ คเหตฺวา ธมิ. สพฺโพ เอกจฺฉิทฺโท อโหสิ. ตีเร นิสีทิตฺวาว ปานียํ ปิวิ. เสสวานรานมฺปิ ปาฏิเยกฺกํ นฬํ อาหราเปตฺวา ธมิตฺวา อทาสิ. สพฺเพ เต ปสฺสนฺตสฺเสว ปานียํ ปิวึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

៦១-៦៧. ក្នុងបណ្ណាសកៈទីពីរ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា Naḷakapānake បានដល់ ក្នុងនិគមដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងកាលមុន (ជា. អដ្ឋ. ១.១.១៩ ជាដើម) ព្រះពោធិសត្វរបស់យើង បានកើតក្នុងកំណើតស្វា មានរាងកាយធំធាត់ ជាស្តេចស្វា ត្រេចចរទៅទាបក្បែរជើងភ្នំ ហែហមដោយពួកស្វាជាច្រើនរយពាន់។ ព្រះអង្គជាអ្នកមានប្រាជ្ញា គឺមានប្រាជ្ញាច្រើន។ ព្រះអង្គរមែងទូន្មានបរិស័ទយ៉ាងនេះថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ក្នុងទីជិតជើងភ្នំនេះ មានផ្លែឈើមានពិស មានស្រះបោក្ខរណីដែលពួកអមនុស្សគ្រប់គ្រង ពួកអ្នកចូរខាំស៊ីតែផ្លែឈើដែលធ្លាប់ស៊ីពីមុន ចូរផឹកតែទឹកដែលធ្លាប់ផឹកពីមុន ក្នុងរឿងនេះ ពួកអ្នកមិនត្រូវធ្វើអ្វីដោយមិនសួរខ្ញុំឡើយ»។ ពួកស្វាទាំងនោះ កាលបើឃើញទឹកដែលមិនធ្លាប់ផឹកពីមុន ក៏មិនប្រញាប់ផឹកឡើយ បានត្រឹមតែរត់ទៅជុំវិញ ហើយអង្គុយចាំមើលការមកដល់របស់មហាសត្វ។ មហាសត្វមកដល់ហើយ ក៏សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ហេតុអ្វីបានជាមិនផឹកទឹក?»។ ពួកស្វាឆ្លើយថា «ពួកយើងរង់ចាំមើលការមកដល់របស់លោក»។ មហាសត្វពោលថា «ល្អហើយ អ្នកទាំងឡាយ» រួចក៏ស្វែងរកស្នាមជើងជុំវិញស្រះនោះ ក៏បានឃើញតែស្នាមជើងចុះទៅ តែមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ។ កាលបើមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញ ក៏ដឹងថា «ស្រះនេះមានគ្រោះថ្នាក់ហើយ»។ ក្នុងខណៈនោះឯង អមនុស្សដែលកើតនៅក្នុងស្រះនោះ ក៏វែកទឹកជាពីរចំណែក ហើយស្ទុះឡើងមក មានមុខស ពោះខៀវ ដៃជើងក្រហម មានចង្កូមធំ ចង្កូមកោង មានរូបរាងអាក្រក់ គួរឲ្យខ្លាច ជាយក្សទឹក (udakarakkhasa)។ យក្សនោះពោលយ៉ាងនេះថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកមិនផឹកទឹក? ចូរផឹកទឹកដ៏ផ្អែមល្ហែមនេះចុះ ហេតុអ្វីក៏ពួកអ្នកជឿតាមពាក្យរបស់ស្វានោះ?»។ មហាសត្វសួរថា «អ្នកជាអមនុស្សដែលរស់នៅក្នុងទីនេះមែនទេ?»។ យក្សឆ្លើយថា «បាទ មែនហើយ»។ មហាសត្វសួរថា «អ្នករមែងចាប់ពួកអ្នកដែលចុះទៅក្នុងទីនេះមែនទេ?»។ យក្សឆ្លើយថា «មែនហើយ ហើយខ្ញុំនឹងស៊ីពួកអ្នកទាំងអស់គ្នាទៀតផង»។ មហាសត្វពោលថា «នែយក្ស អ្នកមិនអាចស៊ីពួកយើងបានឡើយ»។ យក្សសួរថា «ចុះពួកអ្នកនឹងផឹកទឹកដែរឬទេ?»។ មហាសត្វឆ្លើយថា «អើ ពួកយើងនឹងផឹក»។ យក្សគិតថា «បើដូច្នោះ ខ្ញុំមិនលែងស្វាតែមួយក្បាលឡើយ»។ មហាសត្វពោលថា «ពួកយើងនឹងផឹកទឹកផង ហើយក៏មិនធ្លាក់ទៅក្នុងអំណាចរបស់អ្នកផង» រួចហើយក៏ឲ្យគេនាំយកដើមបំពង់ (naḷa) មក កាន់ត្រង់ចុង ហើយផ្លុំ។ ដើមបំពង់នោះក៏ធ្លាយរន្ធរហូតដល់គ្នាទាំងអស់។ មហាសត្វក៏អង្គុយនៅលើច្រាំង ហើយផឹកទឹក [តាមបំពង់នោះ]។ រួចហើយក៏ឲ្យគេនាំយកដើមបំពង់មកឲ្យពួកស្វាដែលសេសសល់ម្នាក់មួយៗ ហើយផ្លុំឲ្យ។ ពួកស្វាទាំងអស់នោះ ក៏ផឹកទឹកក្នុងខណៈដែលយក្សនោះកំពុងតែសម្លឹងមើល។ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘ทิสฺวา ปทมนุตฺติณฺณํ, ทิสฺวาโนตริตํ ปทํ;

นเฬน วารึ ปิสฺสาม, เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๒๐);

«ខ្ញុំឃើញស្នាមជើងចុះទៅ តែមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ ពួកយើងនឹងផឹកទឹកដោយដើមបំពង់ អ្នកនឹងសម្លាប់ខ្ញុំមិនបានឡើយ» (ជា. ១.១.២០)។

ตโต ปฏฺฐาย ยาว อชฺชทิวสา ตสฺมึ ฐาเน นฬา เอกจฺฉิทฺทาว โหนฺติ. อิมสฺมิญฺหิ กปฺเป กปฺปฏฺฐิยปาฏิหาริยานิ นาม จนฺเท สสลกฺขณํ (ชา. ๑.๔.๖๑ อาทโย), วฏฺฏชาตเก (ชา. ๑.๑.๓๕) สจฺจกิริยฏฺฐาเน อคฺคิชาลสฺส อาคมนุปจฺเฉโท, ฆฏีการสฺส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐาเน อโนวสฺสนํ (ม. นิ. ๒.๒๙๑), โปกฺขรณิยา ตีเร นฬานํ เอกจฺฉิทฺทภาโวติ. อิติ สา โปกฺขรณี นเฬน ปานียสฺส ปิวิตตฺตา ‘‘นฬกปานกา’’ติ นามํ ลภิ. อปรภาเค ตํ โปกฺขรณึ นิสฺสาย [Pg.335] นิคโม ปติฏฺฐาสิ, ตสฺสปิ ‘‘นฬกปาน’’นฺตฺเวว นามํ ชาตํ. ตํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นฬกปาเน’’ติ. ปลาสวเนติ กึสุกวเน.

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដើមបំពង់ក្នុងទីនោះ ក៏មានរន្ធធ្លាយទៅរកគ្នាទាំងអស់។ ពិតណាស់ ក្នុងភទ្រកប្បនេះ អព្ភូតហេតុដែលស្ថិតនៅអស់កប្ប (kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni) មានបួនយ៉ាង គឺ រូបទន្សាយនៅក្នុងព្រះចន្ទ, ការមិនឆេះរាលដាលនៃភ្លើងក្នុងកន្លែងធ្វើសច្ចកិរិយាក្នុងវដ្តកជាតក, ការដែលភ្លៀងមិនធ្លាក់លើកន្លែងរស់នៅរបស់មាតាបិតារបស់ឃដិការៈ, និងការមានរន្ធធ្លាយទៅរកគ្នាទាំងអស់នៃដើមបំពង់នៅក្បែរឆ្នេរស្រះបោក្ខរណី។ ស្រះបោក្ខរណីនោះ ព្រោះតែពួកស្វាផឹកទឹកដោយដើមបំពង់ ទើបបានឈ្មោះថា «នឡកបានកា» (Naḷakapānakā)។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក និគមក៏បានតាំងឡើងក្បែរស្រះបោក្ខរណីនោះ និគមនោះក៏បានឈ្មោះថា «នឡកបានៈ» ដូចគ្នា។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកនិគមនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងនឡកបាននិគម» (naḷakapāne)។ ពាក្យថា Palāsavane បានដល់ ក្នុងព្រៃចារ (kiṃsukavane)។

ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ พฺยาปนิจฺฉายํ อิทํ อาเมฑิตวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ ยํ ทิส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อนุวิโลเกตฺวาติ เอตฺถ อนุ-สทฺโท ‘‘ปรี’’ติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘ตโต ตโต วิโลเกตฺวา’’ติ. กสฺมา อาคิลายติ โกฏิสหสฺสหตฺถินาคานํ พลํ ธาเรนฺตสฺสาติ โจทกสฺส อธิปฺปาโย. อาจริโย ปนสฺส ‘‘เอส สงฺขารานํ สภาโว, ยทิทํ อนิจฺจตา. เย ปน อนิจฺจา, เต เอกนฺเตเนว อุทยวยปฺปฏิปีฬิตตาย ทุกฺขา เอว. ทุกฺขสภาเวสุ เตสุ สตฺถุกาเย ทุกฺขุปฺปตฺติยา อยํ ปจฺจโย’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ, โส จ โข ปุพฺเพกตกมฺมปจฺจยา. เอตฺถาห ‘‘กึ ปน ตํ กมฺมํ, เยน อปริมาณกาลํ สกฺกจฺจํ อุปจิตวิปุลปุญฺญสมฺภาโร สตฺถา เอวรูปํ ทุกฺขวิปากมนุภวตี’’ติ? วุจฺจเต – อยเมว ภควา โพธิสตฺตภูโต อตีตชาติยํ มลฺลปุตฺโต หุตฺวา ปาปชนเสวี อโยนิโสมนสิการพหุโล จรติ. โส เอกทิวสํ นิพฺพุทฺเธ วตฺตมาเน เอกํ มลฺลปุตฺตํ คเหตฺวา คาฬฺหตรํ นิปฺปีเฬสิ. เตน กมฺเมน อิทานิ พุทฺโธ หุตฺวาปิ ทุกฺขมนุภวิ. ยถา เจตํ, เอวํ จิญฺจมาณวิกาทีนมิตฺถีนํ ยานิ ภควโต อพฺภกฺขานาทีนิ ทุกฺขานิ, สพฺพานิ ปุพฺเพกตสฺส วิปากาวเสสานิ, ยานิ กมฺมปิโลติกานีติ วุจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๓๙.๖๔-๙๖) –

ពាក្យថា "ទុណ្ហីភូតំ ទុណ្ហីភូតំ" (ស្ងៀមស្ងាត់ៗ) នេះ ជាពាក្យពោលដដែលៗ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ដឹង ហេតុនោះទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា "យំ យំ ទិសំ" (ទិសណាៗ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា "អនុវិលោកេត្វា" នេះ សព្ទថា "អនុ" មានអត្ថស្មើនឹងសព្ទថា "បរិ" ហេតុនោះទើបលោកពោលថា "តតោ តតោ វិលោកេត្វា" (ក្រឡេកមើលទៅខាងនេះខាងនោះ)។ ចោទកបុគ្គលមានអធិប្បាយសួរថា "ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់លំបាកកាយ (ចុកស្រពន់) ដល់បុគ្គលដែលទ្រង់កម្លាំងស្មើនឹងដំរីសារមួយសែនកោដិ?"។ ចំណែកព្រះអាចារ្យចង់បង្ហាញថា "នេះជាសភាវៈនៃសង្ខារទាំងឡាយ គឺភាពមិនទៀង។ ឯសង្ខារទាំងឡាយណាដែលមិនទៀង សង្ខារទាំងនោះតែងជាទុក្ខពិតប្រាកដ ព្រោះត្រូវសេចក្តីកើតនិងសេចក្តីរលត់បៀតបៀន។ កាលបើមានសភាវៈជាទុក្ខយ៉ាងនេះ នេះជាបច្ច័យនាំឲ្យកើតទុក្ខក្នុងព្រះសរីរៈនៃព្រះសាស្តា" ហេតុនោះទើបលោកពោលពាក្យថា "ភគវតោ" (របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ) ជាដើម។ ខ្យល់ចាប់ខ្នង (ខ្យល់បក់ឡើងលើក្នុងខ្នង) កើតឡើងហើយ ខ្យល់នោះកើតឡើងព្រោះបច្ច័យនៃកម្មដែលបានធ្វើទុកក្នុងជាតិមុន។ ក្នុងរឿងនេះ មានពាក្យសួរថា "ចុះកម្មនោះជាអ្វី ដែលជាហេតុនាំឲ្យព្រះសាស្តា ទ្រង់សន្សំបុណ្យសម្ភារដ៏ធំធេងដោយគោរពអស់កាលមិនអាចប្រមាណបាន តែនៅតែទទួលរងផលនៃទុក្ខបែបនេះ?"។ ឆ្លើយថា— ព្រះដ៏មានព្រះភាគនេះឯង កាលដែលនៅជាព្រះពោធិសត្វក្នុងជាតិមុន បានកើតជាកូនអ្នកចំបាប់ សេពគប់នឹងមនុស្សពាល តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនឧបាយ (អយោនិសោមនសិការ) ជាច្រើន។ ថ្ងៃមួយ កាលដែលការប្រយុទ្ធគ្នាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ព្រះពោធិសត្វនោះបានចាប់កូនអ្នកចំបាប់ម្នាក់មកច្របាច់យ៉ាងខ្លាំង។ ដោយសារកម្មនោះ ទោះបីជាឥឡូវនេះបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយ ក៏នៅតែទទួលរងទុក្ខវេទនា។ មិនត្រឹមតែរឿងនេះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែទុក្ខទាំងឡាយមានការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះដ៏មានព្រះភាគពីសំណាក់នាងចិញ្ចាមានវិកាជាដើម ទាំងអស់នោះសុទ្ធតែជាផលកម្មដែលនៅសេសសល់ពីមុន ដែលហៅថា "កម្មបិលោតិកៈ" (កម្មបំណះ)។ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងអបទាន (អប. ថេរ. ១.៣៩.៦៤-៩៦) ថា៖

‘‘อโนตตฺตสราสนฺเน, รมณีเย สิลาตเล;

นานารตนปชฺโชเต, นานาคนฺธวนนฺตเร.

"នៅជិតស្រះអនោតត្ត លើផ្ទាំងថ្មជាទីត្រេកអរ ដែលភ្លឺរន្ទាលដោយរតនៈផ្សេងៗ ក្នុងចន្លោះព្រៃមានក្លិនក្រអូបផ្សេងៗ។

‘‘มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน, ปเรโต โลกนายโก;

อาสีโน พฺยากรี ตตฺถ, ปุพฺพกมฺมานิ อตฺตโน.

"ព្រះលោកនាយក ដែលមានភិក្ខុសង្ឃជាច្រើនចោមរោម ទ្រង់គង់លើផ្ទាំងថ្មនោះ ហើយបានព្យាករនូវបុព្វកម្មទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់。

‘‘สุณาถ ภิกฺขโว มยฺหํ, ยํ กมฺมํ ปกตํ มยา;

ปิโลติกสฺส กมฺมสฺส, พุทฺธตฺเตปิ วิปจฺจติ.

"ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរស្ដាប់កម្មដែលតថាគតបានធ្វើហើយ ផលនៃកម្មបំណះ (កម្មបិលោតិកៈ) តែងឲ្យផល សូម្បីក្នុងភាពជាព្រះពុទ្ធ។

๑.

១.

‘‘มุนาฬิ นามหํ ธุตฺโต, ปุพฺเพ อญฺญาสุ ชาติสุ;

ปจฺเจกพุทฺธํ สุรภึ, อพฺภาจิกฺขึ อทูสกํ.

"ក្នុងជាតិមុនៗ តថាគតជាអ្នកលេងឈ្មោះ មុនាឡិ បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម សុរភិ ដែលមិនមានទោស។

‘‘เตน [Pg.336] กมฺมวิปาเกน, นิรเย สํสรึ จิรํ;

พหู วสฺสสหสฺสานิ, ทุกฺขํ เวเทสิ เวทนํ.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ បានទទួលទុក្ខវេទនាអស់ច្រើនពាន់ឆ្នាំ។

‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว;

อพฺภกฺขานํ มยา ลทฺธํ, สุนฺทริกาย การณา.

"ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ ក្នុងភពចុងក្រោយនេះ តថាគតក៏ត្រូវរងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ ព្រោះតែនាងសុន្ទរិកា។

๒.

២.

‘‘สพฺพาภิภุสฺส พุทฺธสฺส, นนฺโท นามาสิ สาวโก;

ตํ อพฺภกฺขาย นิรเย, จิรํ สํสริตํ มยา.

"ព្រះសាវ័ករបស់ព្រះពុទ្ធព្រះនាម សព្វាភិភូ មាននាមថា នន្ទៈ តថាគតបានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះសាវ័កនោះ ហើយបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ។

‘‘ทส วสฺสสหสฺสานิ, นิรเย สํสรึ จิรํ;

มนุสฺสภาวํ ลทฺธาหํ, อพฺภกฺขานํ พหุํ ลภึ.

"តថាគតបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ ចំនួនមួយម៉ឺនឆ្នាំ កាលដែលបានមកកើតជាមនុស្ស ក៏រងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ជាច្រើន។

‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, จิญฺจมาณวิกา มมํ;

อพฺภาจิกฺขิ อภูเตน, ชนกายสฺส อคฺคโต.

"ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ នាងចិញ្ចាមានវិកា បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់តថាគតដោយពាក្យមិនពិត នៅចំពោះមុខប្រជុំជន។

๓.

៣.

‘‘พฺราหฺมโณ สุตวา อาสึ, อหํ สกฺกตปูชิโต;

มหาวเน ปญฺจสเต, มนฺเต วาเจสิ มาณเว.

"តថាគតបានកើតជាព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកចេះដឹង ជាទីគោរពបូជា បានបង្រៀនមន្តដល់មាណពប្រាំរយនាក់ នៅក្នុងព្រៃធំ។

‘‘ตตฺถาคโต อิสิ ภีโม, ปญฺจาภิญฺโญ มหิทฺธิโก;

ตญฺจาหํ อาคตํ ทิสฺวา, อพฺภาจิกฺขึ อทูสกํ.

"គ្រានោះ មានព្រះឥសីមួយព្រះអង្គព្រះនាម ភីមៈ មានអភិញ្ញាប្រាំ មានឫទ្ធិច្រើន បានយាងមកដល់ទីនោះ តថាគតបានឃើញព្រះអង្គយាងមក ក៏បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះអង្គដែលមិនមានទោស។

‘‘ตโตหํ อวจํ สิสฺเส, กามโภคี อยํ อิสิ;

มยฺหมฺปิ ภาสมานสฺส, อนุโมทึสุ มาณวา.

"លំដាប់នោះ តថាគតបានប្រាប់ពួកសិស្សថា 'ព្រះឥសីនេះជាអ្នកបរិភោគកាម' កាលដែលតថាគតពោលយ៉ាងនេះ ពួកមាណពក៏យល់ស្របតាម។

‘‘ตโต มาณวกา สพฺเพ, ภิกฺขมานํ กุเล กุเล;

มหาชนสฺส อาหํสุ, กามโภคี อยํ อิสิ.

"តាំងពីនោះមក ពួកមាណពទាំងអស់ កាលដើរសុំទានតាមត្រកូលនានា ក៏បានប្រាប់ដល់មហាជនថា 'ព្រះឥសីនេះជាអ្នកបរិភោគកាម'។

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, ปญฺจ ภิกฺขุสตา อิเม;

อพฺภกฺขานํ ลภุํ สพฺเพ, สุนฺทริกาย การณา.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ ភិក្ខុប្រាំរយរូបទាំងនេះទាំងអស់គ្នា ក៏ត្រូវរងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ ព្រោះតែនាងសុន្ទរិកា។

๔.

៤.

‘‘เวมาตุภาตรํ ปุพฺเพ, ธนเหตุ หนึ อหํ;

ปกฺขิปึ คิริทุคฺคสฺมึ, สิลาย จ อปึสยึ.

"ក្នុងជាតិមុន តថាគតបានសម្លាប់បងប្អូនរួមឪពុកតែខុសម្តាយ ព្រោះតែទ្រព្យសម្បត្តិ បានច្រានទម្លាក់ទៅក្នុងច្រកភ្នំ ហើយបានយកថ្មគប់សង្កត់ពីលើ។

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เทวทตฺโต สิลํ ขิปิ;

องฺคุฏฺฐํ ปึสยี ปาเท, มม ปาสาณสกฺขรา.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ ព្រះទេវទត្តបានទម្លាក់ថ្មមកលើតថាគត ធ្វើឲ្យបំណែកថ្មខ្ទាតមកត្រូវមេជើងរបស់តថាគតឲ្យដាច់រហែក។

๕.

៥.

‘‘ปุเรหํ ทารโก หุตฺวา, กีฬมาโน มหาปเถ;

ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวาน, มคฺเค สกลิกํ ขิปึ.

"ក្នុងជាតិមុន កាលតថាគតនៅជាក្មេងលេងនៅតាមផ្លូវធំ បានឃើញព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ក៏បានគ្រវែងបំណែកក្បឿងទៅលើផ្លូវ។

‘‘เตน [Pg.337] กมฺมวิปาเกน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว;

วธตฺถํ มํ เทวทตฺโต, อภิมาเร ปโยชยิ.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ ក្នុងភពចុងក្រោយនេះ ព្រះទេវទត្តបានបញ្ជូនពួកព្រានសម្លាប់មក ដើម្បីសម្លាប់តថាគត។

๖.

៦.

‘‘หตฺถาโรโห ปุเร อาสึ, ปจฺเจกมุนิมุตฺตมํ;

ปิณฺฑาย วิจรนฺตํ ตํ, อาสาเทสึ คเชนหํ.

"ក្នុងជាតិមុន តថាគតជាហ្មដំរី បានបរដំរីឲ្យដេញបុកព្រះបច្ចេកពុទ្ធដ៏ឧត្តម ដែលកំពុងត្រេចទៅបិណ្ឌបាត។

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, ภนฺโต นาฬาคิรี คโช;

คิริพฺพเช ปุรวเร, ทารุโณ สมุปาคมิ.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ ដំរីនាឡាគិរីដ៏កាចសាហាវ ក៏ចុះប្រេងរត់ដេញបុកតថាគត នៅក្នុងក្រុងគិរិព្វជៈដ៏ប្រសើរ។

๗.

៧.

‘‘ราชาหํ ปตฺถิโว อาสึ, สตฺติยา ปุริสํ หนึ;

เตน กมฺมวิปาเกน, นิรเย ปจฺจิสํ ภุสํ.

"តថាគតបានកើតជាព្រះរាជាគ្រប់គ្រងផែនដី បានសម្លាប់បុរសម្នាក់ដោយលំពែង ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានឆេះឆ្អិនក្នុងនរកយ៉ាងខ្លាំងក្លា។

‘‘กมฺมุโน ตสฺส เสเสน, อิทานิ สกลํ มม;

ปาเท ฉวึ ปกปฺเปสิ, น หิ กมฺมํ วินสฺสติ.

"ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ ឥឡូវនេះ បំណែកថ្មក៏បានត្រូវស្បែកជើងរបស់តថាគតឲ្យដាច់រហែក ព្រោះថាកម្មមិនដែលវិនាសឡើយ។

๘.

៨.

‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก;

มจฺฉเก ฆาติเต ทิสฺวา, ชนยึ โสมนสฺสกํ.

"តថាគតបានកើតជាកូនអ្នកនេសាទ នៅក្នុងភូមិអ្នកនេសាទ បានឃើញត្រីទាំងឡាយដែលគេសម្លាប់ ក៏កើតសេចក្តីត្រេកអរ (សោមនស្ស)។

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, สีสทุกฺขํ อหู มม;

สพฺเพ สกฺกา จ หญฺญึสุ, ยทา หนิ วิฏฏูโภ.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានការឈឺក្បាល ហើយពួកសាក្យៈទាំងអស់ក៏ត្រូវវិនាស កាលដែលស្តេចវិដូឌភៈបានសម្លាប់។

๙.

៩.

‘‘ผุสฺสสฺสาหํ ปาวจเน, สาวเก ปริภาสยึ;

ยวํ ขาทถ ภุญฺชถ, มา จ ภุญฺชถ สาลโย.

"ក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធព្រះនាម ផុស្សៈ តថាគតបានជេរប្រមាថពួកសាវ័កថា 'ចូរអ្នកទាំងឡាយស៊ីស្រូវបាលី (ស្រូវយ៉ាវ) ទៅ កុំស៊ីស្រូវសាលីឡើយ'។

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เตมาสํ ขาทิตํ ยวํ;

นิมนฺติโต พฺราหฺมเณน, เวรญฺชายํ วสึ ตทา.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតដែលព្រាហ្មណ៍និមន្តឲ្យទៅគង់នៅក្នុងក្រុងវេរញ្ជា ក៏បានឆាន់ស្រូវយ៉ាវអស់រយៈពេលបីខែ។

๑๐.

១០.

‘‘นิพฺพุทฺเธ วตฺตมานมฺหิ, มลฺลปุตฺตํ นิเหฐยึ;

เตน กมฺมวิปาเกน, ปิฏฺฐิทุกฺขํ อหู มม.

"កាលដែលការប្រយុទ្ធគ្នាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ តថាគតបានធ្វើបាបកូនអ្នកចំបាប់ម្នាក់ ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានការឈឺខ្នង។

๑๑.

១១.

‘‘ติกิจฺฉโก อหํ อาสึ, เสฏฺฐิปุตฺตํ วิเรจยึ;

เตน กมฺมวิปาเกน, โหติ ปกฺขนฺทิกา มม.

"តថាគតបានកើតជាគ្រូពេទ្យ បានផ្សំថ្នាំបញ្ចុះឲ្យកូនសេដ្ឋី ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានជំងឺរាគមួល (លោហិតបក្ខន្ទិកា)។

๑๒.

១២.

‘‘อวจาหํ โชติปาโล, สุคตํ กสฺสปํ ตทา;

กุโต นุ โพธิ มุณฺฑสฺส, โพธิ ปรมทุลฺลภา.

"គ្រានោះ តថាគតជាជោតិបាលមាណព បានពោលទៅកាន់ព្រះកស្សបទសពលថា 'ការត្រាស់ដឹងរបស់សមណៈក្បាលត្រងោល នឹងមានមកពីណា ការត្រាស់ដឹងជាគុណធម៌ដែលបុគ្គលក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រក្រៃលែង'។

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, อจรึ ทุกฺกรํ พหุํ;

ฉพฺพสฺสานุรุเวลายํ, ตโต โพธิมปาปุณึ.

"ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានប្រព្រឹត្តទុក្ករកិរិយាជាច្រើន អស់រយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ នៅក្នុងតំបន់ឧរុវេលា ទើបបានសម្រេចការត្រាស់ដឹងជាក្រោយមក។

‘‘นาหํ [Pg.338] เอเตน มคฺเคน, ปาปุณึ โพธิมุตฺตมํ;

กุมฺมคฺเคน คเวสิสฺสํ, ปุพฺพกมฺเมน วาริโต.

"តថាគតមិនមែនបានសម្រេចការត្រាស់ដឹងដ៏ឧត្តមដោយផ្លូវ (ទុក្ករកិរិយា) នោះទេ តែតថាគតត្រូវស្វែងរកតាមផ្លូវខុស ព្រោះត្រូវបុព្វកម្មរារាំងទុក។

‘‘ปุญฺญปาปปริกฺขีโณ, สพฺพสนฺตาปวชฺชิโต;

อโสโก อนุปายาโส, นิพฺพายิสฺสมนาสโว.

"តថាគតជាអ្នកអស់បុណ្យនិងបាប វៀរចាកសេចក្តីក្តៅក្រហាយទាំងពួង មិនមានសេចក្តីសោក មិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ជាអ្នកមិនមានអាសវៈ នឹងបរិនិព្វាន។

‘‘เอวํ ชิโน วิยากาสิ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อคฺคโต;

สพฺพาภิญฺญาพลปฺปตฺโต, อโนตตฺเต มหาสเร’’ติ. (อป. เถร ๑.๓๙.๖๔-๙๖);

"ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ដល់នូវកម្លាំងនៃអភិញ្ញាទាំងពួង បានព្យាករយ៉ាងនេះ នៅចំពោះមុខភិក្ខុសង្ឃ ជិតស្រះធំអនោតត្ត" ដូច្នេះឯង។ (អប. ថេរ. ១.៣៩.៦៤-៩៦)។

อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃអវិជ្ជាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๙-๑๐. ปฐมกถาวตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមកថាវត្ថុសូត្រជាដើម

๖๙-๗๐. นวเม (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๗; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๑๗; สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๑๐๘๐) ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค, โมกฺขมคฺโค จ. ตํ นิยฺยานํ อรหติ, นิยฺยาเน วา นิยุตฺตา, นิยฺยานํ วา ผลภูตํ เอติสฺสา อตฺถีติ นิยฺยานิกา. วจีทุจฺจริตสํกิเลสโต นิยฺยาตีติ วา อีการสฺส รสฺสตฺตํ, ยการสฺส จ กการํ กตฺวา นิยฺยานิกา, เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺสา ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ, ตสฺมา อนิยฺยานิกตฺตา. ติรจฺฉานภูตนฺติ ติโรกรณภูตํ. เคหสฺสิตกถาติ เคหปฺปฏิสํยุตฺตา. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว.

៦៩-៧០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន (ដី. និ. ដី. ១.១៧; ដី. និ. អភិ. ដី. ១.១៧; សំ. និ. ដី. ២.៥.១០៨០) ពាក្យថា "និយ្យានៈ" គឺធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ ព្រោះតែចេញចាកទុគ្គតិ និងសង្សារវដ្តដោយធម៌នេះ បានដល់ ផ្លូវទៅកាន់ស្ថានសួគ៌ និងផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ធម៌ណាដែលគួរដល់ការចេញទៅ ឬប្រកបក្នុងធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ ឬមានធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅជាផល ធម៌នោះឈ្មោះថា "និយ្យានិកៈ" (នាំឲ្យចេញទៅ)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលនាំឲ្យចេញចាកសេចក្តីសៅហ្មងនៃវចីទុច្ចរិត ឈ្មោះថា "និយ្យានិកា" (ដោយធ្វើស្រៈ "អ៊ី" ជាស្រៈខ្លី "អិ" និងប្តូរអក្សរ "យ" ជា "ក") បានដល់ ការវៀរចាកការនិយាយរោយរាយ (សម្ផប្បលាបៈ) ព្រមដោយចេតនា។ ធម៌ដែលផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា "អនិយ្យានិកា" (មិននាំឲ្យចេញទៅ) ភាពនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា "អនិយ្យានិកត្តៈ" ហេតុនោះទើបពោលថា "តស្មា អនិយ្យានិកត្តា" (ព្រោះភាពមិននាំឲ្យចេញទៅនោះ)។ ពាក្យថា "តិរច្ឆានភូតំ" គឺការធ្វើជាគ្រឿងបិទបាំង។ ពាក្យថា "គេហស្សិតកថា" គឺពាក្យសម្តីដែលទាក់ទងនឹងផ្ទះ (កាមគុណ)។ ពាក្យថា "កម្មដ្ឋានភាវេ" គឺក្នុងភាពជាកម្មដ្ឋាននៃអរិយសច្ចបួន ដែលទាក់ទងនឹងភាពមិនទៀង។

สห อตฺเถนาติ สาตฺถกํ, หิตปฺปฏิสํยุตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุรากถา’’ติปิ ปาโฐติ อาห ‘‘สุรากถนฺติ ปาฬิยํ ปนา’’ติ. สา ปเนสา กถา ‘‘เอวรูปา นวสุรา ปีตา รติชนนี โหตี’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, อาทีนววเสน ปน ‘‘อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิกา’’ติอาทินา นเยน วฏฺฏติ. เตนาห ‘‘อเนกวิธํ…เป… อาทีนววเสน วฏฺฏตี’’ติ. วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส. วิสิขาคหเณน จ ตนฺนิวาสิโน คหิตา ‘‘คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ วิย. เตเนวาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ จ ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ จ. กุมฺภฏฺฐานปฺปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห ‘‘กุมฺภทาสิกถา วา’’ติ.

ពាក្យថា "សត្ថកៈ" (មានប្រយោជន៍) គឺប្រកបដោយប្រយោជន៍ សេចក្តីថា ទាក់ទងនឹងប្រយោជន៍。 ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "សុរាកថន្តិ បាឡិយំ បនាតិ" ព្រោះមានបទបាឋថា "សុរាកថា" ផងដែរ។ ចំណែកឯការនិយាយនោះ បើនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា "ទឹកស្រវឹងថ្មីបែបនេះ កាលបើផឹកទៅហើយ តែងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង" គឺមិនគួរឡើយ តែបើនិយាយដោយអំណាចនៃទោស ដោយវិធីជាដើមថា "ទឹកស្រវឹងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពជាមនុស្សឆ្កួត" គឺគួរពោលបាន។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អនេកវិធំ...បេ... អាទីនវវសេន វដ្ដតីតិ" (ការនិយាយច្រើនប្រការ...បេ... គួរនិយាយដោយអំណាចនៃទោស)។ ពាក្យថា "វិសិខា" គឺទីប្រជុំនៃផ្ទះ (ច្រកផ្លូវ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា "វិសិខា" នេះ គឺលោកចង់សំដៅដល់អ្នកដែលរស់នៅក្នុងទីនោះ ដូចជាពាក្យថា "អ្នកស្រុកមកដល់ហើយ" ជាដើម។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "សូរា សមត្ថា" (អ្នកក្លាហាន មានសមត្ថភាព) និង "សទ្ធា បសន្នា" (អ្នកមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា)។ ដោយពាក្យថា "កុម្ភដ្ឋានប្បទេសៈ" លោកចង់សំដៅដល់ពួកស្រីបម្រើដងទឹក ហេតុនោះទើបពោលថា "កុម្ភទាសិកថា វា" (ឬការនិយាយអំពីស្រីបម្រើដងទឹក)។

ราชกถาทิปุริมกถาย[Pg.339], โลกกฺขายิกาทิปจฺฉิมกถาย วา วินิมุตฺตา ปุริมปจฺฉิมกถา วิมุตฺตา. อุปฺปตฺติฐิติสํหาราทิวเสน โลกํ อกฺขายตีติ โลกกฺขายิกา. อสุเกน นามาติ ปชาปตินา พฺรหฺมุนา, อิสฺสเรน วา. วิตณฺฑสลฺลาปกถาติ ‘‘อฏฺฐีนํ เสตตฺตา เสโตติ น วตฺตพฺโพ, ปตฺตานํ กาฬตฺตา กาโฬติ ปน วตฺตพฺโพ’’ติ เอวมาทิกา. อาทิ-สทฺเทน ‘‘เสลปุปฺผลกานิ วิย ชีวิทาวิรปารยตฺติวิสาลา นตฺถิ, ยํ โย โกจิ ติริยามานา กตตฺตา’’ติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สาครเทเวนาติ สาครปุตฺตราชูหิ. ขโตติ เอตํ เอกวจนํ เตหิ ปจฺเจกํ ขตตฺตา ‘‘สาครเทเวน ขตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สหมุทฺทา สมุทฺโทติ วุตฺโต. ภวติ วทฺธติ เอเตนาติ ภโว. ภวาภวา โหนฺตีติ อิติภวาภวกถา. เอตฺถ จ ภโวติ สสฺสตํ, อภโวติ อุจฺเฉทํ. ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ กามสุขํ, อภโวติ อตฺตกิลมโถติ อิติ อิมาย ฉพฺพิธาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา นาม โหนฺติ. อถ วา ปาฬิยํ สรูปโต อนาคตาปิ อรญฺญปพฺพตนทีทีปกถา อิติสทฺเทน สงฺคณฺหิตฺวา พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา วุตฺตา. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ពាក្យថា "បុរិមបច្ឆិមកថា វិមុត្តា" គឺការនិយាយដែលរួចផុតចាកការនិយាយខាងដើម មានរាជកថាជាដើម ឬរួចផុតចាកការនិយាយខាងចុង មានលោកក្ខាយិកកថាជាដើម។ ពាក្យថា "លោកក្ខាយិកា" គឺការនិយាយពន្យល់អំពីលោក ដោយអំណាចនៃការកើតឡើង ការតាំងនៅ និងការវិនាសទៅជាដើម។ ពាក្យថា "អសុកេន នាម" (ដោយបុគ្គលឈ្មោះឯណោះ) គឺដោយព្រះប្រជាបតីព្រហ្ម ឬដោយព្រះឥសូរ។ ពាក្យថា "វិតណ្ឌសល្លាបកថា" (ការនិយាយបែបវែកញែករកខុសត្រូវ) គឺការនិយាយជាដើមយ៉ាងនេះថា "ព្រោះតែឆ្អឹងមានពណ៌ស ហេតុនោះមិនគួរហៅថាសឡើយ តែព្រោះតែស្លឹកឈើមានពណ៌ខ្មៅ (បៃតងចាស់) ហេតុនោះទើបគួរហៅថាខ្មៅវិញ"។ ដោយសព្ទថា "អាទិ" (ជាដើម) គួរដឹងថាជាការរួមបញ្ចូលនូវពាក្យនិយាយជាដើមយ៉ាងនេះថា "វត្ថុទាំងឡាយដែលធំទូលាយ ដូចជាផ្ទាំងថ្ម និងផ្កាឈើជាដើម មិនមែនមិនមានជីវិតនោះទេ ព្រោះតែវត្ថុទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើឡើងដោយការផ្អៀងទៅមក"។ ពាក្យថា "សាគរទេវេន" គឺដោយពួកស្តេចដែលជាបុត្ររបស់ស្តេចសាគរ។ ពាក្យថា "ខតោ" នេះ ជាឯកវចនៈ តែព្រោះតែស្រះនោះត្រូវបានពួកស្តេចទាំងនោះជីកដោយឡែកៗពីគ្នា ហេតុនោះទើបពោលថា "សាគរទេវេន ខតត្តា" (ព្រោះតែត្រូវបានជីកដោយស្តេចសាគរ)។ ពាក្យថា "សមុទ្ទៈ" គឺលោកពោលសំដៅដល់ទឹកដែលព្រមដោយត្រា (សហមុទ្ទា)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិដែលចម្រើនឡើងដោយហេតុនេះ ឈ្មោះថា "ភវៈ"។ ការនិយាយអំពីសេចក្តីចម្រើននិងសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា "ឥតិភវាភវកថា"។ ក្នុងរឿងនេះ ពាក្យថា "ភវៈ" គឺសស្សតទិដ្ឋិ, "អភវៈ" គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ម្យ៉ាងទៀត "ភវៈ" គឺសេចក្តីចម្រើន, "អភវៈ" គឺសេចក្តីវិនាស។ ម្យ៉ាងទៀត "ភវៈ" គឺកាមសុខល្លិកានុយោគ, "អភវៈ" គឺអត្តកិលមថានុយោគ។ ការនិយាយអំពីសេចក្តីចម្រើននិងសេចក្តីវិនាសទាំង ៦ ប្រការនេះ រួមជាមួយនឹងតិរច្ឆានកថាដទៃទៀត ត្រូវជា "តិរច្ឆានកថា ៣២ ប្រការ"។ មួយវិញទៀត ទោះបីជាការនិយាយអំពីព្រៃ ភ្នំ ស្ទឹង និងកោះ មិនមានមកក្នុងព្រះបាលីដោយផ្ទាល់ក្តី តែលោកក៏បានសង្គ្រោះចូលដោយ "ឥតិ" សព្ទ ហើយពោលថា "តិរច្ឆានកថា ៣២ ប្រការ"។ ក្នុងសូត្រទីដប់ មិនមានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

ปฐมกถาวตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមកថាវត្ថុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃយមកវគ្គ ចប់ហើយ។

(๘) ๓. อากงฺขวคฺโค

(៨) ៣. អាកង្ខវគ្គ

๑-๔. อากงฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃអាកង្ខសូត្រជាដើម

๗๑-๗๔. ตติยสฺส ปฐเม สีลสฺส อนวเสสสมาทาเนน อขณฺฑาทิภาวาปตฺติยา จ ปริปุณฺณสีลา. สมาทานโต ปฏฺฐาย อวิจฺฉินฺทนโต สีลสมงฺคิโน. เอตฺตาวตา กิราติ (อ. นิ. ๒.๓๗) กิร-สทฺโท อรุจิสูจนตฺโถ. เตเนตฺถ อาจริยวาทสฺส อตฺตโน อรุจฺจนภาวํ ทีเปติ. สมฺปนฺนสีลาติ อนามฏฺฐวิเสสํ สามญฺญโต สีลสงฺเขเปน คหิตํ. ตญฺจ จตุพฺพิธนฺติ อาจริยตฺเถโร ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา’’ติ อาห. ตตฺถาติ [Pg.340] จตุปาริสุทฺธิสีเล. เชฏฺฐกสีลนฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๑๒) ปธานสีลํ. อุภยตฺถาติ อุทฺเทสนิทฺเทเส. อิธ นิทฺเทเส วิย อุทฺเทเสปิ ปาติโมกฺขสํวโร ภควตา วุตฺโต ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สีลคฺคหณญฺหิ ปาฬิยํ ปาติโมกฺขสํวรวเสน อาคตํ. เตนาห ‘‘ปาติโมกฺขสํวโรเยวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อวธารเณน อิตเรสํ ติณฺณํ เอกเทเสน ปาติโมกฺขนฺโตคธตํ ทีเปติ. ตถา หิ อโนโลกิโยโลกเน อาชีวเหตุ ฉสิกฺขาปทวีติกฺกเม คิลานปจฺจยสฺส อปจฺจเวกฺขิตปริโภเค จ อาปตฺติ วิหิตาติ. ตีณีติ อินฺทฺริยสํวรสีลาทีนิ. สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถีติ สีลปริยาเยน เตสํ กตฺถจิ สุตฺเต คหิตฏฺฐานํ นาม กึ อตฺถิ ยถา ปาติโมกฺขสํวโรติ อาจริยสฺส สมฺมุขตฺตา อปฺปฏิกฺขิปนฺโตว อุปจาเรน ปุจฺฉนฺโต วิย วทติ. เตนาห ‘‘อนนุชานนฺโต’’ติ. ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมวาติ ตสฺส สลฺลหุกภาวมาห จิตฺตาธิฏฺฐานมตฺเตน ปฏิปากติกภาวาปตฺติโต. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกนฺติ ผเลน เหตุํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทนเหตุกา หิ ปจฺจยานํ อุปฺปตฺติ. อิทมตฺถนฺติ อิทํ ปโยชนํ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปริภุญฺชเนติ อธิปฺปาโย. นิปฺปริยาเยนาติ อิมินา อินฺทฺริยสํวราทีนิ ตีณิ ปธานสฺส สีลสฺส ปริวารวเสน ปวตฺติยา ปริยายสีลานิ นามาติ ทสฺเสติ.

៧១-៧៤. ក្នុងអដ្ឋកថានៃសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា paripuṇṇasīlā (អ្នកមានសីលបរិបូណ៌) គឺដោយការសមាទានសីលមិនឲ្យមានសេសសល់ និងដោយការដល់នូវភាពមិនដាច់ជាដើម។ ឈ្មោះថា សីលសមង្គី (អ្នកព្រមព្រៀងដោយសីល) ព្រោះមិនដាច់តាំងពីសមាទានមក។ ពាក្យថា Ettāvatā kirāti សព្ទថា kira នេះ មានអត្ថសម្ដែងនូវការមិនពេញចិត្ត។ ដោយហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនពេញចិត្តរបស់ខ្លួនចំពោះអាចរិយវាទ។ ពាក្យថា Sampannasīlā គឺការកាន់យកសីលដោយសង្ខេបជាទូទៅ ដោយមិនបានបញ្ជាក់សេចក្ដីប្លែកគ្នា។ សីលនោះមាន ៤ ប្រការ ព្រះអាចារ្យត្ថេរទើបពោលថា «សំដៅយកចតុបារិសុទ្ធិសីល»។ ពាក្យថា Tatthā គឺក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ពាក្យថា Jeṭṭhakasīlaṃ គឺសីលជាប្រធាន។ ពាក្យថា Ubhayattha គឺក្នុងឧទ្ទេស និងនិទ្ទេស។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបាតិមោក្ខសំវរៈ សូម្បីក្នុងឧទ្ទេស ដូចជាក្នុងនិទ្ទេសដែរ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ថា «sampannasīlā»។ ព្រោះថា ការកាន់យកសីលក្នុងព្រះបាលី តែងមកដោយអំណាចនៃបាតិមោក្ខសំវរៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «pātimokkhasaṃvaroyeva» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយការកំណត់ លោកបង្ហាញនូវការរួមបញ្ចូលសីល ៣ ក្រៅពីនេះ ទៅក្នុងចំណែកមួយនៃបាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា អាបត្តិត្រូវបានបញ្ញត្តិទុកក្នុងការមើលសម្លឹងមើលអ្វីដែលមិនគួរមើល ក្នុងការកន្លងសិក្ខាបទ ៦ ព្រោះហេតុនៃអាជីវៈ និងក្នុងការប្រើប្រាស់គិលានប្បច្ច័យដោយមិនបានពិចារណា។ ពាក្យថា Tīṇi គឺឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម។ ពាក្យថា «តើមានកន្លែងដែលទ្រង់ត្រាស់ហៅថា សីល ដែរឬទេ?» គឺលោកពោលហាក់ដូចជាសួរដោយឧបចារៈ ដោយមិនបដិសេធចំពោះមុខព្រះអាចារ្យថា «តើមានកន្លែងណាមួយក្នុងសូត្រ ដែលទ្រង់កាន់យកសីលទាំងនោះដោយបរិយាយនៃសីល ដូចជាបាតិមោក្ខសំវរសីលដែរឬទេ?»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ananujānanto»។ ពាក្យថា Chadvārarakkhāmattakameva លោកពោលសំដៅដល់ភាពស្រាលនៃសីលនោះ ព្រោះការត្រឡប់ទៅរកសភាពដើមវិញដោយត្រឹមតែការតាំងចិត្ត។ សូម្បីក្នុងសីលក្រៅពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Paccayuppattimattakaṃ លោកបង្ហាញហេតុដោយផល។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃបច្ច័យទាំងឡាយ មានការបង្កើតឡើងជាហេតុ។ ពាក្យថា Idamatthaṃ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រយោជន៍នេះ ក្នុងការប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា Nippariyāyena ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា សីល ៣ យ៉ាង មានឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម ឈ្មោះថា បរិយាយសីល ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចជាបរិវារនៃសីលជាប្រធាន។

อิทานิ ปาติโมกฺขสํวรสฺเสว ปธานภาวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวโร. เสสานีติ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. ตสฺเส วาติ ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ เอตฺถ ยํ สีลํ วุตฺตํ, ตสฺเสว. สมฺปนฺนปาติโมกฺขาติ เอตฺถ ปาติโมกฺขคฺคหเณน เววจนํ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรตฺวา…เป… อาทิมาห. ยถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘อิธ ภิกฺขุ สีลวา โหตี’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย อุทฺทิฏฺฐํ สีลํ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘) นิทฺทิฏฺฐํ. กสฺมา อารทฺธนฺติ เทสนาย การณปุจฺฉา. สีลานิสํสทสฺสนตฺถนฺติ ปโยชนนิทฺเทโส. ‘‘สีลานิสํสทสฺสนตฺถ’’นฺติ หิ เอตฺถ พฺยติเรกโต ยํ สีลานิสํสสฺส อทสฺสนํ, ตํ อิมิสฺสา เทสนาย การณนฺติ กสฺมา อารทฺธนฺติ? เวเนยฺยานํ สีลานิสํสสฺส อทสฺสนโตติ อตฺถโต อาปนฺโน [Pg.341] เอว โหติ. เตนาห ‘‘สเจปี’’ติอาทิ. สีลานิสํสทสฺสนตฺถนฺติ ปน อิมสฺส อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อานิสํโสติ อุทโย. ‘‘สีลวา สีลสมฺปนฺโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๑๖; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕) ปน วิปากผลมฺปิ ‘‘อานิสํโส’’ติ วุตฺตํ. โก วิเสโสติ โก ผลวิเสโส. กา วฑฺฒีติ โก อพฺภุทโย. วิชฺชมาโนปิ คุโณ ยาถาวโต วิภาวิโต เอว อภิรุจึ อุปฺปาเทติ, น อวิภาวิโต, ตสฺมา เอกนฺตโต อานิสํสกิตฺตนํ อิจฺฉิตพฺพเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺเปว นามา’’ติอาทิมาห.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាប្រធាននៃបាតិមោក្ខសំវរសីលនោះឯង ដោយឧបមាទាំងដោយវ្យតិរេក និងអន្វយ លោកទើបពោលពាក្យថា yassa (របស់បុគ្គលណា) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា so (នោះ) គឺបាតិមោក្ខសំវរសីល។ ពាក្យថា Sesāni (សីលដែលសេសសល់) គឺឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម។ ពាក្យថា Tasseva (របស់សីលនោះឯង) គឺរបស់សីលដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងពាក្យថា «sampannasīlā» នេះឯង។ ពាក្យថា Sampannapātimokkhā ក្នុងទីនេះ លោកពោលពាក្យជាវេវចនៈដោយការកាន់យកបាតិមោក្ខ ហើយពង្រីកសេចក្ដីនោះ...ល... ទើបពោលពាក្យជាដើម។ ដូចជាក្នុងទីដទៃទៀត សីលដែលទ្រង់សំដែងទុកដោយបុគ្គលាធិដ្ឋានថា «ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកមានសីល» ត្រូវបានទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីថា «ជាអ្នកសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខសំវរៈ រស់នៅ»។ ពាក្យថា Kasmā āraddhā (ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្ដើមឡើង?) គឺជាសំណួរសួររកហេតុនៃការសម្ដែងធម៌។ ពាក្យថា Sīlānisaṃsadassanatthaṃ (ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សនៃសីល) គឺជាការសម្ដែងនូវប្រយោជន៍។ ព្រោះថា ពាក្យថា «ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សនៃសីល» ក្នុងទីនេះ ដោយវ្យតិរេក ការមិនឃើញអានិសង្សនៃសីល គឺជាហេតុនៃការសម្ដែងធម៌នេះ សំណួរថា «ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្ដើមឡើង?» គឺបានសេចក្ដីថា «ព្រោះពួកវេនេយ្យសត្វមិនឃើញអានិសង្សនៃសីល» នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sacepi» (ទោះបីជា) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីពន្យល់សេចក្ដីនៃពាក្យថា Sīlānisaṃsadassanatthaṃ នេះ លោកទើបពោលពាក្យថា tesaṃ (របស់ជនទាំងឡាយនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Ānisaṃsa (អានិសង្ស) គឺសេចក្ដីចម្រើន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះសូត្រជាដើមថា «អ្នកមានសីល បរិបូណ៌ដោយសីល ធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ តែងទៅកើតក្នុងសុគតិសួគ៌ទេវលោក» សូម្បីតែវិបាកផល ក៏ទ្រង់ហៅថា «អានិសង្ស» ដែរ។ ពាក្យថា Ko viseso (សេចក្ដីប្លែកគ្នាយ៉ាងណា) គឺផលប្លែកគ្នាយ៉ាងណា។ ពាក្យថា Kā vaḍḍhi (សេចក្ដីចម្រើនយ៉ាងណា) គឺសេចក្ដីចម្រើនដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងណា។ គុណសូម្បីតែមានពិត ប្រសិនបើបានសម្ដែងឲ្យច្បាស់លាស់តាមពិត ទើបបង្កើតនូវសេចក្ដីពេញចិត្តបាន តែបើមិនបានសម្ដែងឲ្យច្បាស់លាស់ទេ គឺមិនអាចបង្កើតបានឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ការពោលសរសើរអានិសង្សដោយចំណែកមួយ គឺជារឿងដែលគួរប្រាថ្នាពិតប្រាកដ លោកទើបពោលពាក្យថា appeva nāma (ធ្វើម្ដេចហ្ន៎) ជាដើម។

ปิโยติ ปิยายิตพฺโพ. ปิยสฺส นาม ทสฺสนํ เอกนฺตโต อภินนฺทิตพฺพํ โหตีติ อาห ‘‘ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺโพ’’ติ. ปีติสมุฏฺฐานปฺปสนฺนโสมฺมรูปปริคฺคหญฺหิ จกฺขุ ‘‘ปิยจกฺขู’’ติ วุจฺจติ. เตสนฺติ สพฺรหฺมจารีนํ. มนวฑฺฒนโกติ ปีติมนสฺส ปริพฺรูหนโต อุปรูปริ ปีติจิตฺตสฺเสว อุปฺปาทนโก. ครุฏฺฐานิโยติ ครุกรณสฺส ฐานภูโต. ชานํ ชานาตีติ ญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาติ. ยถา วา อญฺเญ อชานนฺตาปิ ชานนฺตา วิย ปวตฺตนฺติ, น เอวมยํ, อยํ ปน ชานนฺโต เอว ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ทสฺสนภูเตน ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ, ปสฺสนฺโต เอว วา ปสฺสติ. เอวํ สมฺภาวนีโยติ เอวํ วิญฺญุตาย ปณฺฑิตภาเวน สมฺภาเวตพฺโพ. สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการีติ สีเลสุ ปริปูรการี เอว ภเวยฺยาติ. เอวํ อุตฺตรปทาวธารณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ อิมินา ปเทน อุปริสิกฺขาทฺวยํ อนิวตฺติตเมว โหติ. ยถา ปน สีเลสุ ปริปูรการี นาม โหติ, ตํ ผเลน ทสฺเสตุํ ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนาธิฏฺฐานสมาธิสํวตฺตนิกตาย หิ อิธ สีลสฺส ปาริปูรี, น เกวลํ อขณฺฑาทิภาวมตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยานิ โข ปน ตานิ อขณฺฑานิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิกานี’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา อุปริสิกฺขาทฺวยํ สีลสฺส สมฺภารภาเวน คหิตนฺติ สีลสฺเสเวตฺถ ปธานคฺคหณํ สิทฺธํ โหติ. สีลานุรกฺขกา หิ จิตฺเตกคฺคตาสงฺขารปริคฺคหา. อนูเนนาติ อขณฺฑาทิภาเวน, กสฺสจิ วา อหาปเนน อุปปนฺเนน. อากาเรนาติ กรเณน สมฺปาทเนน.

ពាក្យថា Piyo (ជាទីស្រឡាញ់) គឺគួរជាទីស្រឡាញ់។ ការឃើញនូវបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថាជាទីរីករាយដោយចំណែកមួយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «គួរមើលដោយភ្នែកជាទីស្រឡាញ់»។ ព្រោះថា ភ្នែកដែលប្រកបដោយរូបដ៏ទន់ភ្លន់ជ្រះថ្លា ដែលមានបីតិជាសមុដ្ឋាន ហៅថា «ភ្នែកជាទីស្រឡាញ់»។ ពាក្យថា Tesaṃ (របស់ជនទាំងឡាយនោះ) គឺរបស់សហធម្មិកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Manavaḍḍhanako (អ្នកធ្វើចិត្តឲ្យចម្រើន) គឺព្រោះការធ្វើឲ្យចម្រើននូវចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិ គឺការធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវបីតិចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ។ ពាក្យថា Garuṭṭhāniyo (គួរជាទីគោរព) គឺស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាទីធ្វើសេចក្ដីគោរព។ ពាក្យថា Jānaṃ jānāti (ដឹង ក៏ដឹង) គឺដឹងនូវអ្វីដែលគួរដឹងដោយញាណ។ ម៉្យាងទៀត ជនដទៃសូម្បីមិនដឹង ក៏ប្រព្រឹត្តទៅហាក់ដូចជាដឹង តែបុគ្គលនេះមិនមែនដូច្នោះទេ បុគ្គលនេះកាលដឹង ក៏ដឹងពិតប្រាកដមែន។ ពាក្យថា Passaṃ passati (ឃើញ ក៏ឃើញ) គឺឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញដោយបញ្ញាចក្ខុដែលជាតួការឃើញ ឬកាលឃើញ ក៏ឃើញពិតប្រាកដមែន។ ពាក្យថា Evaṃ sambhāvanīyo (គួរជាទីសរសើរយ៉ាងនេះ) គឺគួរជាទីសរសើរដោយភាពជាវិញ្ញូជន និងភាពជាបណ្ឌិតយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sīlesvevassa paripūrakārī (គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង) គឺគប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង។ គប្បីជ្រាបការកំណត់ក្នុងបទក្រោយយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ សិក្ខាពីរខាងលើ មិនឈ្មោះថាត្រឡប់ថយក្រោយឡើយ ដោយបទនេះ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញផលនៃការដែលឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីល លោកទើបពោលពាក្យថា ajjhattaṃ (ក្នុងខ្លួន) ជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ភាពបរិបូណ៌នៃសីល គឺព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសមាធិដែលមានវិបស្សនាជាទីតាំង មិនមែនត្រឹមតែភាពមិនដាច់ជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «សីលទាំងឡាយណាដែលមិនដាច់...ល... ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសមាធិ»។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ សិក្ខាពីរខាងលើ ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាគ្រឿងបរិវារនៃសីល ភាពជាប្រធាននៃការកាន់យកសីលក្នុងទីនេះ ទើបជាការសម្រេច។ ព្រោះថា ឯកគ្គតាចិត្ត និងការកំណត់សង្ខារ គឺជាគ្រឿងរក្សាសីល។ ពាក្យថា Anūnena (ដោយមិនខ្វះខាត) គឺដោយភាពមិនដាច់ជាដើម ឬដោយការមិនធ្វើឲ្យសាបសូន្យនូវចំណែកណាមួយដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Ākārena (ដោយអាការៈ) គឺដោយការធ្វើ ឬដោយការញ៉ាំងឲ្យសម្រេច។

อชฺฌตฺตนฺติ [Pg.342] วา อตฺตโนติ วา เอกํ เอกตฺถํ, พฺยญฺชนเมว นานํ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ, ‘‘สมถ’’นฺติ อุปโยควจนํ ‘‘อนู’’ติ อิมินา อุปสคฺเคน โยเค สิทฺธนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน จิตฺตสมเถ ยุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จิตฺตสมเถติ จิตฺตสฺส สมาธาเน. ยุตฺโตติ อวิยุตฺโต ปสุโต. โย สพฺเพน สพฺพํ ฌานภาวนาย อนนุยุตฺโต, โส ตํ พหิ นีหรติ นาม. โย อารภิตฺวา อนฺตรา สงฺโกจํ อาปชฺชติ, โส ตํ วินาเสติ นาม. โย ปน อีทิโส อหุตฺวา ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, โส อนิรากตชฺฌาโนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหิ อนีหฏชฺฌาโน’’ติอาทิมาห. นีหรณวินาสตฺถญฺหิ อิทํ นิรากรณํ นาม. ‘‘ถมฺภํ นิรํกตฺวา นิวาตวุตฺตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๓๒๘) จสฺส ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា Ajjhattaṃ (ក្នុងខ្លួន) ឬពាក្យថា Attano (របស់ខ្លួន) មានអត្ថតែមួយ ផ្សេងគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យនេះស្ថិតក្នុងភុម្មត្ថៈ (វិភត្តិទី ៧) ចំណែកពាក្យថា samathaṃ ជាឧបយោគវចនៈ (វិភត្តិទី ២) សម្រេចដោយការផ្សំនឹងឧបសគ្គថា anu ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រកបក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្តរបស់ខ្លួន»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា cittasamathe (ក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្ត) គឺក្នុងសមាធិនៃចិត្ត។ ពាក្យថា Yutto (ប្រកប) គឺមិនប្រាសចាក គឺខ្វល់ខ្វាយ។ បុគ្គលណាដែលមិនប្រកបដោយឈានភាវនាដោយប្រការទាំងពួង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា នាំឈាននោះចេញទៅខាងក្រៅ។ បុគ្គលណាផ្ដើមធ្វើហើយ ត្រឡប់ជាថយក្រោយក្នុងចន្លោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ធ្វើឈាននោះឲ្យវិនាស។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលណាមិនមែនជាអ្នកយ៉ាងនោះ ហើយចូលឈានរស់នៅ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនលះបង់ឈាន ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា bahi anīhaṭajjhāno (អ្នកមិននាំឈានចេញទៅខាងក្រៅ) ជាដើម។ ព្រោះថា ពាក្យថា nirākaraṇa (ការលះបង់) នេះ មានអត្ថថា ការនាំចេញ និងការធ្វើឲ្យវិនាស។ គប្បីឃើញការប្រើប្រាស់ពាក្យនេះ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «លះបង់នូវសេចក្ដីរឹងត្អឹង ហើយជាអ្នកមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន»។

สตฺตวิธาย อนุปสฺสนายาติ เอตฺถ อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติ อิมา สตฺตวิธา อนุปสฺสนา. สุญฺญาคารคโต ภิกฺขุ ตตฺถ ลทฺธกายวิเวกตาย สมถวิปสฺสนาวเสน จิตฺตวิเวกํ ปริพฺรูเหนฺโต ยถานุสิฏฺฐปฏิปตฺติยา โลกํ สาสนญฺจ อตฺตโน วิเสสาธิคมฏฺฐานภูตํ สุญฺญาคารญฺจ อุปโสภยมาโน คุณวิเสสาธิฏฺฐานภาวาปาทเนน วิญฺญูนํ อตฺถโต ตํ พฺรูเหนฺโต นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ. เตนาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. เอกภูมกาทิปาสาเท กุรุมาโนปิ ปน เนว สุญฺญาคารานํ พฺรูเหตาติ ทฏฺฐพฺโพ. สุญฺญาคารคฺคหเณน เจตฺถ อรญฺญรุกฺขมูลาทิ สพฺพํ ปธานานุโยคกฺขมํ เสนาสนํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា Sattavidhāya anupassanāya (ដោយអនុបស្សនា ៧ ប្រការ) ក្នុងទីនេះ អនុបស្សនា ៧ ប្រការ គឺ អនិច្ចានុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា និព្វិទានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនា និរោធានុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា។ ភិក្ខុអ្នកទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ ព្រោះបានកាយវិវេកក្នុងផ្ទះស្ងាត់នោះ កាលធ្វើចិត្តវិវេកឲ្យចម្រើនដោយអំណាចនៃសមថៈនិងវិបស្សនា ឈ្មោះថាជាអ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនដល់វិញ្ញូជនទាំងឡាយដោយអត្ថ ព្រោះការធ្វើផ្ទះស្ងាត់នោះឲ្យជាទីតាំងនៃគុណវិសេស ញ៉ាំងលោក ព្រះសាសនា និងផ្ទះស្ងាត់ដែលជាទីតាំងនៃការសម្រេចគុណវិសេសរបស់ខ្លួនឲ្យរុងរឿង ដោយការប្រតិបត្តិស្របតាមការប្រដៅ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ទាំងឡាយឲ្យចម្រើន)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ettha ca» (និងក្នុងទីនេះ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុសូម្បីធ្វើនូវប្រាសាទមានថ្នាក់តែមួយជាដើម ក៏មិនឈ្មោះថាជាអ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ដោយការកាន់យកផ្ទះស្ងាត់ក្នុងទីនេះ សេនាសនៈទាំងអស់មានព្រៃ និងគល់ឈើជាដើម ដែលគួរដល់ការប្រកបព្យាយាមជាប្រធាន ត្រូវបានកាន់យកហើយ។

เอตฺตาวตา ยถา ตณฺหาวิจริตเทสนา ปฐมํ ตณฺหาวเสน อารทฺธาปิ ตณฺหาปทฏฺฐานตฺตา มานทิฏฺฐีนํ มานทิฏฺฐิโย โอสริตฺวา กเมน ปปญฺจตฺตยเทสนา ชาตา, เอวมยํ เทสนา ปฐมํ อธิสีลสิกฺขาวเสน อารทฺธาปิ สีลปทฏฺฐานตฺตา สมถวิปสฺสนานํ สมถวิปสฺสนาโย โอสริตฺวา กเมน สิกฺขาตฺตยเทสนา ชาตาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถ หิ ‘‘สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ เอตฺตาวตา อธิสีลสิกฺขา วุตฺตา, ‘‘อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน’’ติ เอตฺตาวตา อธิจิตฺตสิกฺขา, ‘‘วิปสฺสนาย สมนฺนาคโต’’ติ เอตฺตาวตา อธิปญฺญาสิกฺขา. ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ อิมินา ปน สมถวเสน สุญฺญาคารวฑฺฒเน [Pg.343] อธิจิตฺตสิกฺขา, วิปสฺสนาวเสน อธิปญฺญาสิกฺขาติ เอวํ ทฺเวปิ สิกฺขา สงฺคเหตฺวา วุตฺตา. เอตฺถ จ ‘‘อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน’’ติ อิเมหิ ปเทหิ สีลานุรกฺขิกา เอว จิตฺเตกคฺคตา กถิตา, ‘‘วิปสฺสนายา’’ติ อิมินา ปเทน สีลานุรกฺขิโก สงฺขารปริคฺคโห.

ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការសម្ដែងធម៌ប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហា សូម្បីទ្រង់ផ្ដើមឡើងដោយអំណាចនៃតណ្ហាមុនក៏ដោយ តែព្រោះតណ្ហាជាបទដ្ឋាននៃមានៈនិងទិដ្ឋិ ទើបមានៈនិងទិដ្ឋិហូរចូលមក ហើយក្លាយជាការសម្ដែងនូវបបញ្ចធម៌ ៣ តាមលំដាប់ យ៉ាងណាមិញ ការសម្ដែងធម៌នេះ សូម្បីទ្រង់ផ្ដើមឡើងដោយអំណាចនៃអធិសីលសិក្ខាមុនក៏ដោយ តែព្រោះសីលជាបទដ្ឋាននៃសមថៈនិងវិបស្សនា ទើបសមថៈនិងវិបស្សនាហូរចូលមក ហើយក្លាយជាការសម្ដែងនូវសិក្ខា ៣ តាមលំដាប់ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «sīlesvevassa paripūrakārī» (គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិសីលសិក្ខា, ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno» (ប្រកបក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្តរបស់ខ្លួន ជាអ្នកមិនលះបង់ឈាន) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិចិត្តសិក្ខា, ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «vipassanāya samannāgato» (ជាអ្នកប្រកបដោយវិបស្សនា) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិបញ្ញាសិក្ខា។ ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យថា «brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ទាំងឡាយឲ្យចម្រើន) នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់សង្គ្រោះសិក្ខាទាំងពីរ គឺអធិចិត្តសិក្ខាដោយអំណាចនៃការធ្វើផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនដោយសមថៈ និងអធិបញ្ញាសិក្ខាដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយបទទាំងឡាយថា «ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno» នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់តែឯកគ្គតាចិត្តដែលជាគ្រឿងរក្សាសីលប៉ុណ្ណោះ, ដោយបទថា «vipassanāya» នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់ការកំណត់សង្ខារដែលជាគ្រឿងរក្សាសីល។

กถํ จิตฺเตกคฺคตา สีลมนุรกฺขติ? ยสฺส หิ จิตฺเตกคฺคตา นตฺถิ, โส พฺยาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน วิหญฺญติ, โส พฺยาธิวิหโต วิกฺขิตฺตจิตฺโต สีลํ วินาเสตฺวาปิ พฺยาธิวูปสมํ กตฺตา โหติ. ยสฺส ปน จิตฺเตกคฺคตา อตฺถิ, โส ตํ พฺยาธิทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, สมาปนฺนกฺขเณ ทุกฺขํ ทูรคตํ โหติ, พลวตรํ สุขมุปฺปชฺชติ. เอวํ จิตฺเตกคฺคตา สีลมนุรกฺขติ. กถํ สงฺขารปริคฺคโห สีลมนุรกฺขติ? ยสฺส หิ สงฺขารปริคฺคโห นตฺถิ, ตสฺส ‘‘มม รูปํ มม วิญฺญาณ’’นฺติ อตฺตภาเว พลวมมตฺตํ โหติ, โส ตถารูเปสุ ทุพฺภิกฺขพฺยาธิภยาทีสุ สมฺปตฺเตสุ สีลํ นาเสตฺวาปิ อตฺตภาวํ โปเสตา โหติ. ยสฺส ปน สงฺขารปริคฺคโห อตฺถิ, ตสฺส อตฺตภาเว พลวมมตฺตํ วา สิเนโห วา น โหติ, โส ตถารูเปสุ ทุพฺภิกฺขพฺยาธิภยาทีสุ สมฺปตฺเตสุ สเจปิสฺส อนฺตานิ พหิ นิกฺขมนฺติ, สเจปิ อุสฺสุสฺสติ วิสุสฺสติ, ขณฺฑาขณฺฑิโก วา โหติ สตธาปิ สหสฺสธาปิ, เนว สีลํ วินาเสตฺวา อตฺตภาวํ โปเสตา โหติ. เอวํ สงฺขารปริคฺคโห สีลํ อนุรกฺขติ.

ចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ រក្សាសីលដូចម្តេច? ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ កាលបើជំងឺកើតឡើង រមែងក្តៅក្រហាយ បុគ្គលនោះកាលត្រូវជំងឺបៀតបៀន មានចិត្តរាយមាយ សូម្បីធ្វើសីលឲ្យវិនាស ក៏ព្យាយាមធ្វើការរំងាប់ជំងឺ។ ចំណែកបុគ្គលណាមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ បុគ្គលនោះសង្កត់សង្កិននូវទុក្ខព្រោះជំងឺនោះហើយ ចូលកាន់សមាបត្តិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិ ទុក្ខរមែងទៅឆ្ងាយ សុខដ៏មានកម្លាំងជាងរមែងកើតឡើង។ ចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ រក្សាសីលយ៉ាងនេះឯង។ ការកំណត់ដឹងសង្ខារ រក្សាសីលដូចម្តេច? ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានការកំណត់ដឹងសង្ខារ ភាពជាគ្រឿងប្រកាន់មាំដ៏មានកម្លាំងក្នុងអត្តភាពថា «រូបរបស់អញ វិញ្ញាណរបស់អញ» រមែងមានដល់បុគ្គលនោះ បុគ្គលនោះកាលបើភ័យមានអត់បាយ និងជំងឺជាដើមប្រហែលនោះមកដល់ សូម្បីធ្វើសីលឲ្យវិនាស ក៏ចិញ្ចឹមអត្តភាព។ ចំណែកបុគ្គលណាមានការកំណត់ដឹងសង្ខារ ភាពជាគ្រឿងប្រកាន់មាំដ៏មានកម្លាំង ឬសេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងអត្តភាព រមែងមិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ បុគ្គលនោះកាលបើភ័យមានអត់បាយ និងជំងឺជាដើមប្រហែលនោះមកដល់ សូម្បីតែពោះវៀនទាំងឡាយរបស់គាត់លូនចេញមកខាងក្រៅក្តី សូម្បីតែស្ងួតស្វិតទៅក្តី ឬដាច់ជាកង់ៗជា ១០០ ភាគ ជា ១០០០ ភាគក្តី ក៏មិនធ្វើសីលឲ្យវិនាស ដើម្បីចិញ្ចឹមអត្តភាពឡើយ។ ការកំណត់ដឹងសង្ខារ រក្សាសីលយ៉ាងនេះឯង។

‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ อิมินา ปน ตสฺเสว อุภยสฺส พฺรูหนา วฑฺฒนา สาตจฺจกิริยา ทสฺสิตา. เอวํ ภควา ยสฺมา ‘‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ…เป… ภาวนีโย จา’’ติ อิเม จตฺตาโร ธมฺเม อากงฺขนฺเตน นตฺถญฺญํ กิญฺจิ กาตพฺพํ, อญฺญทตฺถุ สีลาทิคุณสมนฺนาคเตเนว ภวิตพฺพํ. อีทิโส หิ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย โหติ มนาโป ครุ ภาวนีโย. วุตฺตมฺปิ เหตํ –

ចំណែកពាក្យថា «Brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកធ្វើផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើន) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញការធ្វើឲ្យចម្រើន ការធ្វើឲ្យកើនឡើង និងការធ្វើដោយហ្មត់ចត់នៃធម៌ទាំងពីរនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលប្រាថ្នាធម៌ទាំង ៤ នេះថា «អាត្មាអញគប្បីជាទីស្រឡាញ់របស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ...បេ... និងជាទីគោរព» មិនត្រូវធ្វើកិច្ចដទៃណាមួយឡើយ ដោយពិត ត្រូវតែជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សព្រហ្មចារីបុគ្គលបែបនេះ រមែងជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីគោរព និងជាទីចម្រើនចិត្តរបស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘สีลทสฺสนสมฺปนฺนํ, ธมฺมฏฺฐํ สจฺจเวทินํ;

อตฺตโน กมฺม กุพฺพานํ, ตํ ชโน กุรุเต ปิย’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๑๗);

«ជនទាំងឡាយ រមែងធ្វើបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលនិងទស្សនៈ ឋិតនៅក្នុងធម៌ ដឹងនូវសច្ចៈ ធ្វើនូវកិច្ចរបស់ខ្លួន ឲ្យជាទីស្រឡាញ់។» (ធម្មបទគាថា ២១៧)

ตสฺมา ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ…เป… สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี…เป… สุญฺญาคาราน’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ยสฺมา ปจฺจยลาภาทึ [Pg.344] ปตฺถยนฺเตนปิ อิทเมว กรณียํ, น อญฺญํ กิญฺจิ, ตสฺมา ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ลาภี อสฺส’’นฺติอาทิมาห. ลาภี อสฺสนฺติ ลาภาสาย สํวรสีลปริปูรณํ ปาฬิยํ อาคตํ. กิมีทิสํ ภควา อนุชานาตีติ? น ภควา สภาเวน อีทิสํ อนุชานาติ, มหาการุณิกตาย ปน ปุคฺคลชฺฌาสเยน เอวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ภควา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ฆาเสสนํ ฉินฺนกโถ, น วาจํ ปยุตฺตํ ภเณติ ฉินฺนกโถ มูโค วิย หุตฺวา โอภาสปริกถานิมิตฺตวิญฺญตฺติปยุตฺตํ ฆาเสสนํ วาจํ น ภเณ, น กเถยฺยาติ อตฺโถ. ปุคฺคลชฺฌาสยวเสนาติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘เยสํ หี’’ติอาทิมาห. รโส สภาวภูโต อานิสํโส รสานิสํโส.

ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើភិក្ខុប្រាថ្នាថា អាត្មាអញគប្បីជាទីស្រឡាញ់របស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ...បេ... គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ...បេ... ក្នុងផ្ទះដ៏ស្ងាត់» ដូច្នេះហើយ ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែសូម្បីបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវការបានបច្ច័យជាដើម ក៏ត្រូវធ្វើតែកិច្ចនេះឯង មិនមែនកិច្ចដទៃឡើយ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើភិក្ខុប្រាថ្នាថា អាត្មាអញគប្បីជាអ្នកបាន (នូវចីវរជាដើម)»។ ពាក្យថា «Lābhī assa» (គប្បីជាអ្នកបាន) នេះ សំដៅដល់ការបំពេញសីលសំវរៈព្រោះចង់បានលាភ ដែលមានមកក្នុងព្រះបាលី។ សួរថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតសេចក្តីបែបនេះឬ? ឆ្លើយថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានអនុញ្ញាតសេចក្តីបែបនេះដោយសភាវៈឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះព្រះអង្គមានព្រះមហាករុណា ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «na bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែន...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ghāsesanaṃ chinnakatho» (អ្នកមានវាចាដាច់ស្រឡះក្នុងការស្វែងរកអាហារ) សេចក្តីថា មិននិយាយវាចាដែលប្រកបដោយការស្វែងរកអាហារ គឺធ្វើខ្លួនដូចជាមនុស្សគរ មិននិយាយ មិនពោលវាចាដែលប្រកបដោយការធ្វើនិមិត្ត ការនិយាយបញ្ឆិតបញ្ឆៀង និងការធ្វើវិញ្ញត្តិ ដើម្បីស្វែងរកអាហារឡើយ។ ពាក្យថា «Puggalajjhāsayasena» (ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល) គឺកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេប ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «yesaṃ hi» (ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយណា...)។ ពាក្យថា «rasānisaṃso» គឺអានិសង្សដែលជាសភាវៈផ្ទាល់ខ្លួន (រសនិងអានិសង្ស)។

ปจฺจยทานการาติ จีวราทิปจฺจยทานวเสน ปวตฺตการา. มหปฺผลา มหานิสํสาติ อุภยเมตํ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนเมว นานํ. ‘‘ปญฺจิเม, คหปตโย, อานิสํสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๒๘๕) หิ อานิสํสสทฺโท ผลปริยาโยปิ โหติ. มหนฺตํ วา โลกิยสุขํ ผลนฺติ ปสวนฺตีติ มหปฺผลา, มหโต โลกุตฺตรสุขสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ มหานิสํสา. เตนาห ‘‘โลกิยสุเขน ผลภูเตนา’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «Paccayadānakārā» សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយអ្នកធ្វើការប្រគេនបច្ច័យ មានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «Mahapphalā mahānisaṃsā» នេះ ធម៌ទាំងពីរនេះមានសេចក្តីដូចគ្នា ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ អានិសង្សទាំងឡាយ ៥ យ៉ាងនេះ» ពាក្យថា «អានិសង្ស» នេះ ក៏ជាវចនៈជំនួសឲ្យពាក្យថា «ផល» ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយរមែងបង្កើតផលគឺលោកិយសុខដ៏ធំធេង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មានផលច្រើន» (mahapphalā) ជនទាំងឡាយរមែងជាបច្ច័យដល់លោកុត្តរសុខដ៏ធំធេង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មានអានិសង្សច្រើន» (mahānisaṃsā)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «lokiyasukhena phalabhūtena» (ដោយលោកិយសុខដែលជាផល) ដូច្នេះជាដើម។

เปจฺจภวํ คตาติ เปตูปปตฺติวเสน นิพฺพตฺตึ อุปคตา. เต ปน ยสฺมา อิธ กตกาลกิริยา กาเลน กตชีวิตุปจฺเฉทา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กาลกตา’’ติ. สสฺสุสสุรา จ ตปฺปกฺขิกา จ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. เต ญาติโยนิสมฺพนฺเธน อาวาหวิวาหสมฺพนฺธวเสน สมฺพทฺธา ญาตี. สาโลหิตาติ โยนิสมฺพนฺธวเสน. เอกโลหิตพทฺธาติ เอเกน สมาเนน โลหิตสมฺพนฺเธน สมฺพทฺธา. ปสนฺนจิตฺโตติ ปสนฺนจิตฺตโก. กาลกโต ปิตา วา มาตา วา เปตโยนิยํ อุปฺปนฺโนติ อธิการโต วิญฺญายตีติ วุตฺตํ. มหานิสํสเมว โหตีติ ตสฺส ตถาสีลสมฺปนฺนตฺตาติ อธิปฺปาโย.

ពាក្យថា «Peccabhavaṃ gatā» សេចក្តីថា ដល់នូវការកើតឡើងដោយអំណាចនៃការទៅកើតជាប្រេត។ ចំណែកជនទាំងឡាយនោះ ព្រោះតែជាអ្នកធ្វើមរណកាលក្នុងលោកនេះ គឺមានការផ្តាច់បង់ជីវិតទៅតាមកាលវេលា ហេតុនោះ ទើបហៅថា «kālakatā» (អ្នកធ្វើមរណកាលហើយ)។ ពាក្យថា «sassusasurapakkhikā» គឺម្តាយក្មេកឪពុកក្មេក និងជនទាំងឡាយដែលជាពួករបស់ម្តាយក្មេកឪពុកក្មេកនោះ។ ជនទាំងឡាយនោះ ជាញាតិដែលទាក់ទងគ្នាដោយសារការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការទាក់ទងគ្នាតាមខ្សែស្រឡាយញាតិ។ ពាក្យថា «Sālohitā» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការទាក់ទងគ្នាតាមកំណើត។ ពាក្យថា «Ekalohitabaddhā» សេចក្តីថា ទាក់ទងគ្នាដោយសារលោហិតតែមួយស្មើគ្នា។ ពាក្យថា «Pasannacitto» សេចក្តីថា មានចិត្តជ្រះថ្លា។ ពាក្យថា «មាតាឬបិតាដែលធ្វើមរណកាលទៅហើយ ទៅកើតក្នុងកំណើតប្រេត» នេះ លោកពោលទុកដោយដឹងបានតាមអធិការ (ប្រធានបទ)។ ពាក្យថា «រមែងមានអានិសង្សច្រើនជាប្រាកដ» សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះតែភិក្ខុនោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលបែបនោះ។

อชฺโฌตฺถริตาติ มทฺทิตา. น จ มํ อรติ สเหยฺยาติ มํ จ อรติ น อภิภเวยฺย น มทฺเทยฺย น อชฺโฌตฺถเรยฺย. อุปฺปนฺนนฺติ ชาตํ นิพฺพตฺตํ. สีลาทิคุณยุตฺโต หิ อรติญฺจ รติญฺจ สหติ อชฺโฌตฺถรติ, มทฺทิตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา อีทิสมตฺตานํ อิจฺฉนฺเตนปิ สีลาทิคุณยุตฺเตเนว ภวิตพฺพนฺติ [Pg.345] ทสฺเสติ. จิตฺตุตฺราโส ภายตีติ ภยํ, อารมฺมณํ ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ. ตํ ทุวิธมฺปิ ภยํ เภรวญฺจ สหติ อภิภวตีติ ภยเภรวสโห. สีลาทิคุณยุตฺโต หิ ภยเภรวํ สหติ อชฺโฌตฺถรติ, มทฺทิตฺวา ติฏฺฐติ อริยโกฏิยวาสี มหาทตฺตตฺเถโร วิย.

ពាក្យថា «Ajjhottharitā» សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ (ឬជាន់ឈ្លី)។ ពាក្យថា «Na ca maṃ arati saheyya» សេចក្តីថា សេចក្តីមិនត្រេកអរ (អរតិ) មិនគប្បីគ្របសង្កត់ មិនគប្បីជាន់ឈ្លី មិនគប្បីសង្កត់សង្កិននូវតថាគតឡើយ។ ពាក្យថា «Uppannaṃ» សេចក្តីថា កើតឡើងហើយ សម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងគ្របសង្កត់ សង្កត់សង្កិន ជាន់ឈ្លីនូវអរតិ (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) និងរតិ (សេចក្តីត្រេកអរ) បាន ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបបង្ហាញថា សូម្បីបុគ្គលកាលប្រាថ្នាខ្លួនឲ្យជាបែបនេះ ក៏ត្រូវតែជាអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើមដែរ។ សេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត ឈ្មោះថា «ភ័យ» (សេចក្តីខ្លាច) ម្យ៉ាងទៀត អារម្មណ៍ដែលសត្វខ្លាចចំពោះអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា «ភ័យ»។ បុគ្គលណាគ្របសង្កត់ ឈ្នះនូវភ័យទាំងពីរយ៉ាងនោះ និងសេចក្តីតក់ស្លុត (ភេរវៈ) ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «អ្នកគ្របសង្កត់នូវភ័យនិងភេរវៈ» (bhayabheravasaho)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងគ្របសង្កត់ សង្កត់សង្កិន ជាន់ឈ្លីនូវភ័យនិងភេរវៈបាន ដូចជាព្រះមហាទត្តត្ថេរ ដែលគង់នៅក្នុងអរិយគោដិវិហារ ដូច្នោះឯង។

เถโร กิร มคฺคํ ปฏิปนฺโน อญฺญตรํ ปาสาทิกํ อรญฺญํ ทิสฺวา ‘‘อิเธวชฺช สมณธมฺมํ กตฺวา คมิสฺสามี’’ติ มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. รุกฺขเทวตาย ทารกา เถรสฺส สีลเตเชน สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วิสฺสรมกํสุ. เทวตาปิ สกลรุกฺขํ จาเลสิ. เถโร อจโลว นิสีทิ. สา เทวตา ธูมายิ ปชฺชลิ. เนว สกฺขิ เถรํ จาเลตุํ. ตโต อุปาสกวณฺเณนาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘โก เอโส’’ติ วุตฺตา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา’’ติ อโวจ. ตฺวํ เอเต วิกาเร อกาสีติ. อาม, ภนฺเตติ. ‘‘กสฺมา’’ติ จ วุตฺตา อาห ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, สีลเตเชน ทารกา สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วิสฺสรมกํสุ, สาหํ ตุมฺเห ปลาเปตุํ เอวมกาสิ’’นฺติ. เถโร อาห ‘‘อถ กสฺมา ‘อิธ, ภนฺเต, มา วสถ, มยฺหํ อผาสุก’นฺติ ปฏิกจฺเจว นาวจาสิ, อิทานิ ปน มา มํ กิญฺจิ อวจ, ‘อริยโกฏิยมหาทตฺโต อมนุสฺสภเยน คโต’ติ วจนโต ลชฺชามิ, เตนาหํ อิเธว วสิสฺสํ, ตฺวํ ปน อชฺเชกทิวสํ ยตฺถ กตฺถจิ วสาหี’’ติ. เอวํ สีลาทิคุณยุตฺโต ภยเภรวสโห โหติ, ตสฺมา อีทิสมตฺตานํ อิจฺฉนฺเตนปิ สีลาทิคุณยุตฺเตเนว ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

ឮថា ព្រះថេរៈកាលដើរតាមផ្លូវ បានឃើញព្រៃគួរជាទីជ្រះថ្លាមួយកន្លែង ក៏គិតថា «ថ្ងៃនេះ អាត្មាអញនឹងធ្វើសមណធម៌ក្នុងទីនេះសិន សឹមដើរទៅ» ទើបវាងចេញពីផ្លូវ ទៅក្រាលសង្ឃាដិទៀបរុក្ខមូលមួយកន្លែង ហើយអង្គុយពត់ភ្នែន។ ពួកកូនៗរបស់រុក្ខទេវតា មិនអាចស្ថិតនៅតាមសភាវៈរបស់ខ្លួនបានឡើយ ព្រោះតេជះនៃសីលរបស់ព្រះថេរៈ ក៏ស្រែកយំទ្រហឹង។ សូម្បីទេវតាក៏ធ្វើដើមឈើទាំងមូលឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ។ ចំណែកព្រះថេរៈគង់នៅស្ងៀមមិនកម្រើកឡើយ។ ទេវតានោះក៏ធ្វើឲ្យមានផ្សែងហុយឡើង ឲ្យមានភ្លើងឆេះឡើង។ ប៉ុន្តែមិនអាចធ្វើព្រះថេរៈឲ្យកម្រើកបានឡើយ។ លំដាប់នោះ ទេវតានោះក៏កាឡាខ្លួនជាឧបាសក ដើរមកថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ។ កាលព្រះថេរៈសួរថា «អ្នកជាអ្នកណា?» ក៏ឆ្លើយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណាជាទេវតាដែលអាស្រ័យនៅដើមឈើនោះ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «អ្នកឯងធ្វើការប្រែប្រួលទាំងនេះឬ?» ទេវតាឆ្លើយថា «ករុណា បពិត្រលោកម្ចាស់»។ កាលព្រះថេរៈសួរថា «ព្រោះហេតុអ្វី?» ទេវតាក៏ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះតេជះនៃសីលរបស់លោកម្ចាស់ ពួកកូនៗរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាមិនអាចស្ថិតនៅតាមសភាវៈរបស់ខ្លួនបាន ក៏ស្រែកយំទ្រហឹង ខ្ញុំព្រះករុណាដើម្បីចង់ឲ្យលោកម្ចាស់រត់ចេញទៅ ទើបបានធ្វើការប្រែប្រួលយ៉ាងនេះ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ចុះហេតុអ្វី ក៏អ្នកមិនប្រាប់ជាមុនថា 'បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមកុំគង់នៅទីនេះឡើយ ព្រោះធ្វើឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាមិនសប្បាយចិត្ត' ឥឡូវនេះ សូមអ្នកកុំនិយាយអ្វីនឹងអាត្មាឡើយ អាត្មាខ្មាសគេព្រោះពាក្យថា 'ព្រះមហាទត្តត្ថេរ នៅអរិយគោដិវិហារ រត់ទៅបាត់ហើយ ព្រោះខ្លាចអមនុស្ស' ហេតុនោះ អាត្មាគង់នៅទីនេះឯង ចំណែកអ្នក ចូរទៅនៅក្នុងទីណាមួយសិនចុះ សម្រាប់ថ្ងៃនេះតែមួយថ្ងៃ»។ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងជាអ្នកគ្របសង្កត់នូវភ័យនិងភេរវៈយ៉ាងនេះឯង ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបបង្ហាញថា សូម្បីបុគ្គលកាលប្រាថ្នាខ្លួនឲ្យជាបែបនេះ ក៏ត្រូវតែជាអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើមដែរ។ ចំណែកបទទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

อากงฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអាកង្ខសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๕-๑๐. มิคสาลาสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមិគសាលាសូត្រជាដើម

๗๕-๘๐. ปญฺจเม อิมสฺส หิ ปุคฺคลสฺส สีลวิรหิตสฺส ปญฺญา สีลํ ปริโธวตีติ อขณฺฑาทิภาวาปาทเนน สีลํ อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ ปญฺญาย [Pg.346] สุวิโสธิตํ กโรติ. ยสฺส หิ อพฺภนฺตเร สีลสํวโร นตฺถิ, อุคฺฆฏิตญฺญุตาย ปน จาตุปฺปทิกคาถาปริโยสาเน ปญฺญาย สีลํ โธวิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ ปญฺญาย สีลํ โธวติ นาม เสยฺยถาปิ สนฺตติมหามตฺโต.

៧៥-៨០. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «imassa hi puggalassa sīlavirahitassa paññā sīlaṃ paridhovati» (ព្រោះថា បញ្ញារបស់បុគ្គលអ្នកប្រាសចាកសីលនេះ រមែងលាងជម្រះសីល) សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងធ្វើសីលឲ្យស្អាតល្អដោយបញ្ញា ក្នុងកាលជាខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុត ដោយការធ្វើសីលមិនឲ្យដាច់ធ្លាយជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានសីលសំវរៈក្នុងខាងក្នុងឡើយ ប៉ុន្តែដោយភាពជាឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល ក្នុងពេលចប់គាថាមានបួនបាទ ក៏លាងជម្រះសីលដោយបញ្ញា ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា «លាងជម្រះសីលដោយបញ្ញា» ដូចជាសន្តតិមហាមាត្យ ដូច្នោះឯង។

สีลวา ปน ปญฺญํ โธวติ. ยสฺส (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๑๗) หิ ปุถุชฺชนสฺส สีลํ สฏฺฐิอสีติวสฺสานิ อขณฺฑํ โหติ, โส มรณกาเลปิ สพฺพกิเลเส ฆาเตตฺวา สีเลน ปญฺญํ โธวิตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ กนฺทรสาลปริเวเณ มหาสฏฺฐิวสฺสตฺเถโร วิย. เถเร กิร มรณมญฺเจ นิปชฺชิตฺวา พลวเวทนาย นิตฺถุนนฺเต ติสฺสมหาราชา ‘‘เถรํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ปริเวณทฺวาเร ฐิโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘กสฺส สทฺโท อย’’นฺติ. เถรสฺส นิตฺถุนนสทฺโทติ. ‘‘ปพฺพชฺชาย สฏฺฐิวสฺเสน เวทนาปริคฺคหมตฺตมฺปิ น กตํ, อิทานิ น ตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ นิวตฺติตฺวา มหาโพธึ วนฺทิตุํ คโต. ตโต อุปฏฺฐากทหโร เถรํ อาห ‘‘กึ โน, ภนฺเต, ลชฺชาเปถ, สทฺโธปิ ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ‘น วนฺทิสฺสามี’ติ คโต’’ติ. กสฺมา, อาวุโสติ? ตุมฺหากํ นิตฺถุนนสทฺทํ สุตฺวาติ. ‘‘เตน หิ เม โอกาสํ กโรถา’’ติ วตฺวา เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ทหรสฺส สญฺญํ อทาสิ ‘‘คจฺฉาวุโส, อิทานิ ราชานํ อมฺเห วนฺทาเปหี’’ติ. ทหโร คนฺตฺวา ‘‘อิทานิ กิร เถรํ วนฺทถา’’ติ อาห. ราชา สุสุมารปติเตน เถรํ วนฺทนฺโต ‘‘นาหํ อยฺยสฺส อรหตฺตํ วนฺทามิ, ปุถุชฺชนภูมิยํ ปน ฐตฺวา รกฺขิตสีลเมว วนฺทามี’’ติ อาห. เอวํ สีเลน ปญฺญํ โธวติ นาม. เสสํ วุตฺตเมว. ฉฏฺฐาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ចំណែកបុគ្គលអ្នកមានសីល រមែងលាងជម្រះបញ្ញា។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនណាមានសីលមិនដាច់ធ្លាយអស់រយៈពេល ៦០ ឆ្នាំ ឬ ៨០ ឆ្នាំ បុគ្គលនោះសូម្បីក្នុងកាលជិតស្លាប់ ក៏កម្ចាត់កិលេសទាំងពួង លាងជម្រះបញ្ញាដោយសីល ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត ដូចជាព្រះមហាថេរៈមានវស្សា ៦០ ក្នុងកន្ទរសាលបរិវេណ ដូច្នោះឯង។ ឮថា កាលព្រះថេរៈសម្រាន្តលើគ្រែជិតមរណៈ ស្រែកថ្ងូរព្រោះវេទនាដ៏ខ្លាំងក្លា ព្រះបាទតិស្សមហារាជទ្រង់យាងទៅដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងទៅសួរសុខទុក្ខព្រះថេរៈ» កាលទ្រង់ឈរនៅទ្វារបរិវេណ បានឮសំឡេងនោះ ក៏ត្រាស់សួរថា «សំឡេងនោះជាសំឡេងរបស់អ្នកណា?» ពួកភិក្ខុក្រាបបង្គំទូលថា «ជាសំឡេងថ្ងូររបស់ព្រះថេរៈ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ព្រះថេរៈបួសអស់រយៈពេល ៦០ វស្សាហើយ សូម្បីតែការកំណត់ដឹងវេទនាក៏មិនទាន់ធ្វើបានផង ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងមិនថ្វាយបង្គំលោកឡើយ» ទើបទ្រង់យាងត្រឡប់ទៅថ្វាយបង្គំព្រះមហាពោធិវិញ។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុដហរៈជាអ្នកបម្រើ បានពោលនឹងព្រះថេរៈថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីក៏លោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យពួកខ្ញុំព្រះករុណាខ្មាសគេយ៉ាងនេះ សូម្បីព្រះរាជាដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លា ក៏ទ្រង់ស្តាយក្រោយ ហើយមានព្រះរាជឱង្ការថា 'អាត្មាអញមិនថ្វាយបង្គំឡើយ' រួចយាងត្រឡប់ទៅវិញហើយ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រោះហេតុអ្វី?» ភិក្ខុដហរៈឆ្លើយថា «ព្រោះបានឮសំឡេងថ្ងូររបស់លោកម្ចាស់»។ ព្រះថេរៈពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរផ្តល់ឱកាសឲ្យអាត្មាសិន» រួចហើយក៏សង្កត់សង្កិនវេទនា សម្រេចព្រះអរហត្ត ហើយធ្វើសញ្ញាប្រាប់ភិក្ខុដហរៈថា «ម្នាលអាវុសោ ចូរទៅចុះ ឥឡូវនេះ ចូរនាំព្រះរាជាមកថ្វាយបង្គំអាត្មាចុះ»។ ភិក្ខុដហរៈទៅហើយក្រាបបង្គំទូលថា «ឥឡូវនេះ សូមព្រះអង្គយាងទៅថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈចុះ»។ ព្រះរាជាកាលទ្រង់ក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈដោយការក្រាបថ្វាយបង្គំយ៉ាងទន់ភ្លន់ (ដូចជាក្រពើធ្លាក់ចុះ) ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមែនថ្វាយបង្គំព្រះអរហត្តរបស់លោកម្ចាស់ឡើយ ប៉ុន្តែខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយបង្គំសីលដែលលោកម្ចាស់បានរក្សាទុកល្អហើយ ក្នុងខណៈដែលស្ថិតនៅក្នុងបុថុជ្ជនភូមិប៉ុណ្ណោះ»។ នេះឈ្មោះថា «លាងជម្រះបញ្ញាដោយសីល» យ៉ាងនេះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

มิคสาลาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមិគសាលាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

อากงฺขวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអាកង្ខវគ្គ ចប់ហើយ។

(๙) ๔. เถรวคฺโค

(៩) ៤. ថេរវគ្គ

๑-๘. วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃពាហនសូត្រជាដើម

๘๑-๘๘. จตุตฺถสฺส ปฐเม วิมริยาทีกเตนาติ นิมฺมริยาทีกเตน. เจตสาติ เอวํวิเธน จิตฺเตน วิหรติ. ตตฺถ ทฺเว มริยาทา กิเลสมริยาทา จ อารมฺมณมริยาทา จ. สเจ หิสฺส รูปาทิเก อารพฺภ ราคาทโย [Pg.347] อุปฺปชฺเชยฺยุํ, กิเลสมริยาทา เตน กตา ภเวยฺย. เตสุ ปนสฺส เอโกปิ น อุปฺปนฺโนติ กิเลสมริยาทา นตฺถิ. สเจ ปนสฺส รูปาทิธมฺเม อาวชฺเชนฺตสฺส เอกจฺเจ อาปาถํ นาคจฺเฉยฺยุํ, เอวมสฺส อารมฺมณมริยาทา ภเวยฺย. เต ปนสฺส ธมฺเม อาวชฺเชนฺตสฺส อาปาถํ อนาคตธมฺโม นาม นตฺถีติ อารมฺมณมริยาทาปิ นตฺถิ. อิธ ปน กิเลสมริยาทา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘กิเลสมริยาทํ ภินฺทิตฺวา’’ติอาทิ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

៨១-៨៨. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា «vimariyādīkatena» សេចក្តីថា ដែលមិនមានដែនកំណត់ (ឬដែលបំផ្លាញដែនកំណត់ហើយ)។ ពាក្យថា «cetasā» សេចក្តីថា រមែងនៅដោយចិត្តមានសភាពបែបនេះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដែនកំណត់មាន ២ យ៉ាងគឺ ដែនកំណត់គឺកិលេស និងដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍។ ព្រោះថា ប្រសិនបើកិលេសមានរាគៈជាដើម កើតឡើងចំពោះរូបារម្មណ៍ជាដើមរបស់ព្រះអង្គ ដែនកំណត់គឺកិលេស គប្បីជាដែនកំណត់ដែលព្រះអង្គធ្វើហើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ សូម្បីតែកិលេសមួយក៏មិនកើតឡើងដល់ព្រះអង្គឡើយ ហេតុនោះ ដែនកំណត់គឺកិលេស ទើបមិនមាន។ ប្រសិនបើកាលព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាធម៌មានរូបជាដើម ធម៌ខ្លះមិនមកប្រាកដក្នុងគន្លង (នៃញាណ) ទេ ដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍ គប្បីមានដល់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ កាលព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាធម៌ទាំងឡាយនោះ ធម៌ដែលមិនមកប្រាកដក្នុងគន្លង មិនមានឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍ ក៏មិនមានដែរ。 ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកដែនកំណត់គឺកិលេស ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kilesamariyādaṃ bhinditvā» (បំផ្លាញដែនកំណត់គឺកិលេសហើយ) ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃពាហនសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๙-๑๐. โกกาลิกสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃកោការិកសូត្រជាដើម

๘๙-๙๐. นวเม (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๘๑) โกกาลิกนามกา ทฺเว ภิกฺขู. ตโต อิธาธิปฺเปตํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โกยํ โกกาลิโก’’ติ ปุจฺฉา. สุตฺตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา จ อุปสงฺกมี’’ติ ปุจฺฉา. อยํ กิราติอาทิ ยถากฺกมํ ตาสํ วิสฺสชฺชนํ. วิเวกวาสํ วสิตุกามตฺตา อปฺปิจฺฉตาย จ มา โน กสฺสจิ…เป… วสึสุ. อาฆาตํ อุปฺปาเทสิ อตฺตโน อิจฺฉาวิฆาตนโต. เถรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทยึสุ ปยุตฺตวาจาย อกตตฺตา เถเรหิ จ อทาปิตตฺตา. ปุพฺเพปิ…เป… มญฺเญติ อิมินา เถรานํ โกหญฺเญ ฐิตภาวํ อาสงฺกติ อวเณ วณํ ปสฺสนฺโต วิย, สุปริสุทฺเธ อาทาสตเล ชลฺลํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย จ.

៨៩-៩០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន (សំ. និ. ដី. ១.១.១៨១) មានភិក្ខុពីររូបឈ្មោះ កោការិកៈ។ ហេតុនោះ ដើម្បីកំណត់យកភិក្ខុដែលចង់សំដៅក្នុងទីនេះមកបង្ហាញ ទើបមានសំណួរថា "កោយំ កោការិកោ" (តើកោការិកៈនេះជាអ្នកណា?)។ ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុដែលនាំឲ្យកើតសូត្រនេះ ទើបមានសំណួរថា "កស្មា ច ឧបសង្កមី" (ហើយហេតុអ្វីបានជាចូលទៅគាល់?)។ ពាក្យថា "អយំ កិរ" (ឮថា ភិក្ខុនេះ) ជាដើម គឺជាចម្លើយនៃសំណួរទាំងនោះតាមលំដាប់។ ព្រោះតែចង់រស់នៅក្នុងទីស្ងាត់ និងព្រោះតែភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ទើបពួកលោកគិតថា "កុំឲ្យនរណាម្នាក់...បេ..." ហើយក៏បានរស់នៅ។ ភិក្ខុកោការិកៈបានបង្កើតសេចក្តីក្រោធខឹង ព្រោះតែការខកបំណងរបស់ខ្លួន។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយបានប្រគល់ (សេនាសនៈ) ថ្វាយដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ព្រោះតែពួកលោកមិនបានធ្វើដោយពាក្យសម្តីដែលបានចាត់ចែងទុក និងព្រោះតែព្រះថេរៈទាំងឡាយមិនបានបង្គាប់ឲ្យគេប្រគល់ឲ្យ។ ពាក្យថា "បុព្វេបិ...បេ... មញ្ញេ" (ពីមុនមកផងដែរ...បេ... ខ្ញុំស្មានថា) នេះ ភិក្ខុកោការិកៈតែងសង្ស័យចំពោះភាពជាអ្នកបោកប្រាស់របស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដូចជាបុគ្គលដែលព្យាយាមរកដំបៅនៅលើកន្លែងដែលមិនមានដំបៅ ឬដូចជាបុគ្គលដែលព្យាយាមធ្វើឲ្យមានស្នាមប្រឡាក់នៅលើផ្ទៃកញ្ចក់ដ៏ស្អាតស្អំដូច្នោះឯង។

อปรชฺฌิตฺวาติ ภควโต สมฺมุขา ‘‘ปาปภิกฺขู ชาตา’’ติ วตฺวา. มหาสาวชฺชทสฺสนตฺถนฺติ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ, อยเมว วา ปาโฐ. มาเหวนฺติ มา เอวมาห, มา เอวํ ภณิ. สทฺธาย อโย อุปฺปาโท สทฺธาโย, ตํ อาวหตีติ สทฺธายิโกติ อาห ‘‘สทฺธาย อาคมกโร’’ติ. สทฺธายิโกติ วา สทฺธาย อยิตพฺโพ, สทฺเธยฺโยติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สทฺธาตพฺพวจโน วา’’ติ.

«Aparajjhitvā» គឺពោលសំដៅការនិយាយចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ពួកភិក្ខុអាក្រក់កើតឡើងហើយ»។ «Mahāsāvajjadassanatthaṃ» គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានទោសដ៏ធំ ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះឯង។ «Māhevaṃ» គឺកុំពោលយ៉ាងនោះ កុំនិយាយយ៉ាងនោះឡើយ។ សេចក្តីកើតឡើងនៃសទ្ធា ឈ្មោះថា សទ្ធាយៈ ធម៌ណាដែលនាំមកនូវសទ្ធាយៈនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា សទ្ធាយិកៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកធ្វើការមកដល់ដោយសទ្ធា»។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «Saddhāyiko» គឺគួរចូលទៅជិតដោយសទ្ធា សេចក្តីថា គួរជឿជាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឬថា មានវាចាគួរជឿជាក់»។

ปีฬกา นาม พาหิรโต ปฏฺฐาย อฏฺฐีนิ ภินฺทนฺติ, อิมา ปน ปฐมํเยว อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตา. เตนาห ‘‘อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตาหิ ปิฬกาหี’’ติ. ตรุณเพลุวมตฺติโยติ ตรุณพิลฺลผลมตฺติโย. วิสคิลิโตติ ขิตฺตปหรโณ[Pg.348]. ตญฺจ พฬิสํ วิสสมญฺญา โลเก. อารกฺขเทวตานํ สทฺทํ สุตฺวาติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

ធម្មតា បូសទាំងឡាយ តែងបែកធ្លាយឆ្អឹងតាំងពីខាងក្រៅទៅ ប៉ុន្តែ បូសទាំងនេះ បែកធ្លាយឆ្អឹងតាំងពីដំបូងបង្អស់ហើយទើបដុះឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយបូសទាំងឡាយដែលបែកធ្លាយឆ្អឹងហើយដុះឡើង»។ ពាក្យថា «Taruṇabeluvamattiyo» គឺមានទំហំប៉ុនផ្លែព្នៅខ្ចី។ ពាក្យថា «Visagilito» គឺដូចជាអ្នកដែលត្រូវគេចោលអាវុធត្រូវ។ ហើយផ្លែសន្ទូចនោះ ក្នុងលោកសន្មតថាដូចជាពិស។ ពាក្យថា «លុះឮសំឡេងនៃទេវតាអ្នករក្សា» គឺនាំយកបទនេះមកភ្ជាប់គ្នា។

พฺรหฺมโลเกติ สุทฺธาวาสโลเก. วราโกติ อนุคฺคหวจนเมตํ. หีนปริยาโยติ เกจิ. ปิยสีลาติ อิมินา เอตสฺมึ อตฺเถ นิรุตฺตินเยน เปสลาติ ปทสิทฺธีติ ทสฺเสติ. กพรกฺขีนีติ พฺยาธิพเลน ปริภินฺนวณฺณตาย กพรภูตานิ อกฺขีนิ. ยตฺตกนฺติ ภควโต วจนํ อญฺญถา กโรนฺเตน ยตฺตกํ ตยา อปรทฺธํ, ตสฺส ปมาณํ นตฺถีติ อตฺโถ. ยสฺมา อนาคามิโน นาม ปหีนกามจฺฉนฺทพฺยาปาทา โหนฺติ, ตฺวญฺจ ทิฏฺฐิกามจฺฉนฺทพฺยาปาทวเสน อิธาคโต, ตสฺมา ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា «Brahmaloke» គឺនៅក្នុងសុទ្ធាវាសព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា «Varāko» នេះជាពាក្យសម្តែងការមិនអនុគ្រោះ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ជាពាក្យជំនួសឱ្យពាក្យថា ថោកទាប។ ពាក្យថា «Piyasīlā» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញការសម្រេចរូបនៃបទថា «Pesalā» តាមន័យនិរុត្តិក្នុងសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «Kabarakkhīni» គឺភ្នែកដែលប្រែពណ៌ទៅជាក្រឡេកក្រឡាដោយកម្លាំងនៃរោគ។ ពាក្យថា «Yattakaṃ» សេចក្តីថា កាលដែលអ្នកធ្វើឱ្យខុសប្លែកពីព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ តើអ្នកបានប្រព្រឹត្តខុសមានប្រមាណប៉ុន្មាន គឺមិនមានប្រមាណឡើយ។ ព្រោះហេតុថា ព្រះអនាគាមីទាំងឡាយ តែងលះបង់កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈបានហើយ ចំណែកឯអ្នកវិញ មកកាន់ទីនេះដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តខុសរបស់អ្នកនេះ មានប្រមាណត្រឹមណា សេចក្តីក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

อทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ อปฺปตฺตทิฏฺฐิโก. คิลิตวิโส วิย วิสํ คิลิตฺวา ฐิโต วิย. กุฐาริสทิสา มูลปจฺฉินฺทนฏฺเฐน. อุตฺตมตฺเถติ อรหตฺเต. ขีณาสโวติ วทติ สุนกฺขตฺโต วิย อเจลํ โกรกฺขตฺติยํ. โย อคฺคสาวโก วิย ปสํสิตพฺโพ ขีณาสโว, ตํ ‘‘ทุสฺสีโล อย’’นฺติ วทติ. วิจินาตีติ อาจิโนติ ปสวติ. ปสํสิยนินฺทา ตาว สมฺปนฺนคุณปริธํสนวเสน ปวตฺติยา สาวชฺชตาย กฏุกวิปากา, นินฺทิยปฺปสํสา ปน กถํ ตาย สมวิปากาติ? ตตฺถ อวิชฺชมานคุณสมาโรปเนน อตฺตโน ปเรสญฺจ มิจฺฉาปฏิปตฺติเหตุภาวโต ปสํสิเยน ตสฺส สมภาวกรณโต จ. โลเกปิ หิ อสูรํ สูเรน สมํ กโรนฺโต คารยฺโห โหติ, ปเคว ทุปฺปฏิปนฺนํ สุปฺปฏิปนฺเนน สมํ กโรนฺโตติ.

ពាក្យថា «Adiṭṭhippatto» គឺអ្នកមិនទាន់បានសម្រេចទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Gilitaviso viya» គឺដូចជាបុគ្គលដែលលេបថ្នាំពិសហើយឈរនៅ។ ពាក្យថា «ដូចជាពូថៅ» ព្រោះអត្ថថា កាត់ផ្តាច់ឫសគល់។ ពាក្យថា «Uttamatthe» គឺក្នុងព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា «Khīṇāsavo» គឺពោលសំដៅដូចជា សុនក្ខត្តលិច្ឆវិ ពោលសរសើរអចេលកៈឈ្មោះ កោរក្ខត្តិយៈ ថាជាព្រះអរហន្ត។ បុគ្គលណាដែលជាព្រះខីណាស្រព គួរដល់ការសរសើរដូចជាព្រះអគ្គសាវក តែត្រឡប់ជាពោលចំពោះព្រះខីណាស្រពនោះថា «បុគ្គលនេះជាអ្នកទ្រុស្តសីល» ទៅវិញ។ ពាក្យថា «Vicināti» គឺសន្សំ បង្កើត។ ការនិន្ទាបុគ្គលដែលគួរពោលសរសើរ តែងមានផលជាទុក្ខក្តៅក្រហាយ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយការបំផ្លាញគុណធម៌ដែលពេញបរិបូណ៌ និងព្រោះភាពមានទោស ចុះការសរសើរបុគ្គលដែលគួរនិន្ទា តើមានផលស្មើគ្នានឹងការនិន្ទានោះដូចម្តេច? ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រោះការលើកតម្កើងគុណធម៌ដែលមិនមានពិត ព្រោះជាហេតុនៃការប្រតិបត្តិខុសរបស់ខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃ និងព្រោះការធ្វើបុគ្គលនោះឱ្យស្មើគ្នានឹងបុគ្គលដែលគួរពោលសរសើរ។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងលោក បុគ្គលដែលធ្វើអ្នកមិនក្លាហានឱ្យស្មើនឹងអ្នកក្លាហាន ក៏រមែងត្រូវគេនិន្ទា ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ការធ្វើបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិខុសឱ្យស្មើនឹងបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិត្រូវនោះ។

สเกน ธเนนาติ อตฺตโน สาปเตยฺเยน. อยํ อปฺปมตฺตโก อปราโธ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺตา สปฺปติการตฺตา จ ตสฺส. อยํ มหนฺตตโร กลิ กตูปจิตสฺส สมฺปรายิกตฺตา อปฺปติการตฺตา จ.

ពាក្យថា «Sakena dhanena» គឺដោយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ការលេងភ្នាល់ចាញ់ទ្រព្យនោះ ជាកំហុសបន្តិចបន្តួច ព្រោះជាផលក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងព្រោះអាចកែខៃបាន។ ចំណែកឯទោសកំហុសដែលបុគ្គលបានធ្វើ និងសន្សំទុកនេះ ជាទោសកំហុសដ៏ធំធេងជាង ព្រោះជាផលក្នុងបរលោក និងព្រោះមិនអាចកែខៃបានឡើយ។

นิรพฺพุโทติ คณนาวิเสโส เอโสติ อาห ‘‘นิรพฺพุทคณนายา’’ติ, สตสหสฺสํ นิรพฺพุทานนฺติ อตฺโถ. ยมริยครหี นิรยํ อุเปตีติ เอตฺถ ยถาวุตฺตอายุปฺปมาณํ ปากติกวเสน อริยูปวาทินา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อคฺคสาวกานํ ปน คุณมหนฺตตาย ตโตปิ อติวิย มหนฺตตรเมวาติ วทนฺติ.

ពាក្យថា «Nirabbudo» នេះជាឈ្មោះវិធីរាប់ដ៏វិសេស ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយការរាប់ឈ្មោះនិរព្វុទៈ» សេចក្តីថា មួយសែននិរព្វុទៈ។ ក្នុងបទថា «Yamariyagarahī nirayaṃ upeti» នេះ គប្បីជ្រាបថា ប្រមាណអាយុដែលពោលមកហើយនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលអ្នកពោលបង្កាច់ព្រះអរិយបុគ្គលជាប្រក្រតីទូទៅ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា ចំពោះព្រះអគ្គសាវកទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាអ្នកមានគុណដ៏ធំធេង ទើបមានទោសធ្ងន់ធ្ងរជាងនោះទៅទៀតក្រៃលែងណាស់។

อถ [Pg.349] โข พฺรหฺมา สหมฺปตีติ โก อยํ พฺรหฺมา, กสฺมา จ ปน ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจาติ? อยํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน สหโก นาม ภิกฺขุ อนาคามี หุตฺวา สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปนฺโน, ตตฺถ สหมฺปติ พฺรหฺมาติ สญฺชานนฺติ. โส ปนาหํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปทุมนิรยํ กิตฺเตสฺสามิ, ตโต ภควา ภิกฺขูนํ อาโรเจสฺสติ, อถานุสนฺธิกุสลา ภิกฺขู ตตฺถายุปฺปมาณํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ภควา อาจิกฺขนฺโต อริยูปวาเท อาทีนวํ ปกาเสสฺสตี’’ติ อิมินา การเณน ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ.

ក្នុងបទថា «Atha kho brahmā sahampati» នេះ សួរថា តើព្រហ្មនេះជាអ្នកណា ហើយហេតុអ្វីបានជាចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ? ព្រហ្មនេះ គឺជាភិក្ខុឈ្មោះ សហកៈ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះកស្សបសម្ពុទ្ធ បានសម្រេចជាព្រះអនាគាមី ហើយទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ពួកទេវតាក្នុងទីនោះស្គាល់ថា សហម្បតីព្រហ្ម។ ព្រហ្មនោះគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយនឹងប្រកាសអំពីបទុមនរក ពីនោះមក ព្រះដ៏មានព្រះភាគនឹងទ្រង់ប្រាប់ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ លំដាប់នោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ នឹងទូលសួរអំពីប្រមាណអាយុក្នុងនរកនោះ កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងប្រាប់ ក៏នឹងប្រកាសនូវទោសនៃការបង្កាច់ព្រះអរិយបុគ្គល» ដោយហេតុនេះ ទើបចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។

มคธรฏฺเฐ สํโวหารโต มาคธโก ปตฺโถ, เตน. ปจฺจิตพฺพฏฺฐานสฺสาติ นิรยทุกฺเขน ปจฺจิตพฺพปฺปเทสสฺส เอตํ อพฺพุโทติ นามํ. วสฺสคณนาติ เอกโต ปฏฺฐาย ทสคุณิตํ อพฺพุทอายุมฺหิ ตโต อปรํ วีสติคุณิตํ นิรพฺพุทาทีสุ วสฺสคณนา เวทิตพฺพา. อยญฺจ คณนา อปริจิตานํ ทุกฺกราติ วุตฺตํ ‘‘น ตํ สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติ. เกจิ ปน ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปริเทวนานตฺเตน กมฺมการณนานตฺเตนปิ อิมานิ นามานิ ลทฺธานี’’ติ วทนฺติ, อปเร ‘‘สีตนรกา เอเต’’ติ. สพฺพตฺถาติ อพพาทีสุ ปทุมปริโยสาเนสุ สพฺเพสุ นิรเยสุ. เอส นโยติ เหฏฺฐิมโต อุปริมสฺส วีสติคุณตํ อติทิสติ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ពាក្យថា «នាឡិ» គឺបត្ថៈដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅក្នុងដែនមគធៈ ដោយបត្ថៈនោះ។ ពាក្យថា «Paccitabbaṭṭhānassa» គឺឈ្មោះថា អព្វុទៈ នេះ ជាឈ្មោះនៃកន្លែងដែលត្រូវឆេះរោលរាលដោយទុក្ខក្នុងនរក។ ពាក្យថា «Vassagaṇanā» គឺគប្បីជ្រាបការរាប់ចំនួនឆ្នាំ តាំងពីលេខមួយទៅ គុណនឹងដប់ ក្នុងអាយុនៃអព្វុទនរក បន្ទាប់ពីនោះមក គុណនឹងម្ភៃ ក្នុងនិរព្វុទនរកជាដើម។ ហើយការរាប់នេះ សម្រាប់អ្នកដែលមិនធ្លាប់រាប់ គឺធ្វើបានដោយកម្រ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ការរាប់ចំនួនឆ្នាំនោះ មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ»។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «នរកទាំងឡាយបានឈ្មោះទាំងនេះ ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃការខ្សឹកខ្សួល និងភាពប្លែកគ្នានៃការធ្វើទារុណកម្មក្នុងកន្លែងនោះៗ» អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «នរកទាំងនេះជានរកទឹកកក»។ ពាក្យថា «Sabbattha» គឺក្នុងនរកទាំងអស់ មានអព្វុទនរកជាដើម និងមានបទុមនរកជាទីបំផុត។ ពាក្យថា «Esa nayo» គឺសំដៅដល់ការកើនឡើងម្ភៃដងពីនរកខាងក្រោមទៅនរកខាងលើ។ ក្នុងសូត្រទីដប់ មិនមានសេចក្តីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

โกกาลิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃកោកាលិកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

เถรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃថេរវគ្គ ចប់ហើយ។

(๑๐) ๕. อุปาลิวคฺโค

(១០) ៥. ឧបាលិវគ្គ

๑-๔. กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកាមភោគីសូត្រជាដើម

๙๑-๙๔. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. จตุตฺเถ ตปนํ สนฺตปนํ กายสฺส เขทนํ ตโป, โส เอตสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี, ตํ ตปสฺสึ. ยสฺมา ตถาภูโต ตปนิสฺสิโต, ตโป วา ตนฺนิสฺสิโต, ตสฺมา อาห ‘‘ตปนิสฺสิตก’’นฺติ. ลูขํ ผรุสํ สาธุสมฺมตาจารวิรหโต น ปสาทนียํ อาชีวติ วตฺตตีติ ลูขาชีวี, ตํ ลูขาชีวึ. อุปกฺโกสตีติ อุปฺปณฺเฑติ[Pg.350], อุปหสนวเสน ปริภาสติ. อุปวทตีติ อวญฺญาปุพฺพกํ อปวทติ. เตนาห ‘‘หีเฬติ วมฺเภตี’’ติ.

៩១-៩៤. សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទីមួយជាដើម នៃវគ្គទីប្រាំ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីបួន សេចក្តីក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឱ្យក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឱ្យកាយលំបាក ឈ្មោះថា តបៈ បុគ្គលណាមានតបៈនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តបស្សី ពាក្យថា «Taṃ tapassiṃ» គឺចំពោះតបស្សីនោះ។ ព្រោះហេតុថា បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា អាស្រ័យតបៈ ឬថា តបៈអាស្រ័យនូវបុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកអាស្រ័យតបៈ»។ បុគ្គលណាប្រព្រឹត្តចិញ្ចឹមជីវិតដ៏សៅហ្មង គ្រោតគ្រាត មិនគួរឱ្យជ្រះថ្លា ព្រោះប្រាសចាកអាចារៈដែលសប្បុរសសន្មត ឈ្មោះថា លូខាជីវី ពាក្យថា «Taṃ lūkhājīviṃ» គឺចំពោះអ្នកមានការចិញ្ចឹមជីវិតសៅហ្មងនោះ។ ពាក្យថា «Upakkosati» គឺចំអក ជេរប្រមាថដោយការសើចចំអក។ ពាក្យថា «Upavadati» គឺពោលបង្កាច់ដោយការមើលងាយជាមុន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មើលងាយ ជេរប្រមាថ»។

กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃកាមភោគីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๕. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧត្តិយសូត្រ

๙๕. ปญฺจเม ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ปาการสฺส ถิรภาวํ อุทฺธมุทฺธํ ปาเปตีติ อุทฺธาปํ, ปาการมูลํ. อาทิ-สทฺเทน ปาการทฺวารพนฺธปริขาทีนํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปณฺฑิตโทวาริกฏฺฐานิยํ กตฺวา ภควา อตฺตานํ ทสฺเสสีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาหา’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปสิ. ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ปณฺฑิโตติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. เมธติ สมฺโมหํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติกา, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. อนุปริยายนฺติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โส เอว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุสํยายนมคฺโค. ปาการภาคา สนฺธาตพฺพา เอตฺถาติ ปาการสนฺธิ, ปาการสฺส ผุลฺลิตปฺปเทโส. โส ปน เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺวินฺนมฺปิ อิฏฺฐกานํ วิคเมน เอวํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐาน’’นฺติ. ฉินฺนฏฺฐานนฺติ ฉินฺนภินฺนปฺปเทโส, ฉิทฺทฏฺฐานํ วา. ตญฺหิ วิวรนฺติ วุจฺจติ.

៩៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ អ្វីដែលកើតក្នុងទីបំផុតដែន ឈ្មោះថា បច្ចន្តិមៈ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យកំពែងមានភាពមាំមួនឡើងទៅលើៗ ឈ្មោះថា ឧទ្ធាបៈ គឺគ្រឹះកំពែង។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងការបិទទ្វារកំពែង និងគូទឹកជាដើម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើព្រះអង្គឱ្យដូចជាឆ្មាំទ្វារដ៏ឈ្លាសវៃ ហើយទ្រង់បង្ហាញព្រះអង្គឯង កាលទ្រង់បង្ហាញ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់តាំងឡើងនូវការចោទសួរថា «ហេតុអ្វីបានជាពោលថា មានទ្វារតែមួយ?»។ បុគ្គលដែលគេហៅថាជាបណ្ឌិត ព្រោះអំណាចនៃបញ្ញាណា បញ្ញានោះឈ្មោះថា បណ្ឌិច្ចៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រកបដោយភាពជាបណ្ឌិត»។ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ ភាពជាអ្នកវាងវៃ ក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើនោះៗ ឈ្មោះថា វេយ្យត្តិយៈ។ បញ្ញាណាដែលរមែងកម្ចាត់ បំផ្លាញនូវសេចក្តីវង្វេង បញ្ញានោះឈ្មោះថា មេធា បុគ្គលណាមានមេធានោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មេធាវី។ បញ្ញាណាមានការកើតឡើងក្នុងហេតុការណ៍នោះៗ បញ្ញានោះឈ្មោះថា ឋានុប្បត្តិកា គឺបញ្ញាដែលកើតឡើងភ្លាមៗតាមហេតុការណ៍។ ជនទាំងឡាយរមែងដើរក្រឡឹងជុំវិញដោយផ្លូវណា ផ្លូវនោះឈ្មោះថា អនុបរិយាយៈ ផ្លូវនោះឯងឈ្មោះថា អនុបរិយាយបថ គឺផ្លូវដើរជុំវិញកំពែង។ ផ្នែកនៃកំពែងដែលត្រូវតភ្ជាប់គ្នាក្នុងទីណា ទីនោះឈ្មោះថា បាការសន្ធិ គឺកន្លែងដែលកំពែងប្រេះស្រាំ។ ចន្លោះកំពែងនោះ ព្រោះការរបូតចេញនៃឥដ្ឋទាំងពីរតាំងពីផ្នែកខាងក្រោម ទើបពោលយ៉ាងនេះថា «កន្លែងដែលឥដ្ឋទាំងពីររបូតចេញ»។ ពាក្យថា «Chinnaṭṭhānaṃ» គឺកន្លែងដែលដាច់ធ្លាយ ឬកន្លែងដែលមានប្រហោង។ ព្រោះថាកន្លែងនោះ គេហៅថា ចន្លោះប្រហោង។

อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧត្តិយសូត្រ ចប់ហើយ។

๖-๘. โกกนุทสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកោកនុទសូត្រជាដើម

๙๖-๙๘. ฉฏฺเฐ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อารมฺมณฏฺเฐน ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทิวจนโต. อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปนิสฺสยาทิภาเวน ปวตฺตนโต. ยถาห ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๐๗). ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถา [Pg.351] จาห ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา (ที. นิ. ๑.๑๑๘-๑๓๐) ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวทิยนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๔๔) จ. สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙), ปถวิโต สญฺญตฺวา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒) จ อาทิ. วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ (สุ. นิ. ๘๙๒; มหานิ. ๑๒๑), ‘‘ตกฺกี โหติ วีมํสี’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๔) จ อาทิ. อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. เตนาห ภควา – ‘‘ตสฺเสวํ อโยนิโส มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, อตฺถิ เม อตฺตาติ ตสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๑๙).

៩៦-៩៨. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ សូម្បីតែខន្ធទាំងឡាយ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ ដោយអត្ថថាជាអារម្មណ៍ ដូចជាព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើមថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន»។ សូម្បីតែអវិជ្ជា ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាឧបនិស្ស័យជាដើម។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុថុជ្ជនដែលមិនបានរៀនសូត្រ មិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ មិនឈ្លាសវៃក្នុងអរិយធម៌» ជាដើម។ សូម្បីតែផស្សៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «សូម្បីតែវេទនានោះ ក៏ព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ ទើបប៉ះពាល់ហើយៗ ទទួលអារម្មណ៍» ដូច្នេះជាដើម។ សូម្បីតែសញ្ញា ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះព្រះពុទ្ធវចនៈនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «ព្រោះថា ធម៌ជាគ្រឿងយឺតយូរមានសញ្ញាជាហេតុ» និង «ដឹងច្បាស់នូវផែនដីដោយសញ្ញា» ជាដើម។ សូម្បីតែវិតក្កៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះព្រះពុទ្ធវចនៈនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «កាលត្រិះរិះកំណត់ក្នុងទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងពោលនូវធម៌ពីរយ៉ាងគឺ ពិត និងមិនពិត» និង «ជាអ្នកត្រិះរិះ ជាអ្នកពិចារណា» ជាដើម។ សូម្បីតែអយោនិសោមនសិការៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលបុគ្គលនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយខុសយ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិណាមួយក្នុងបណ្តាទិដ្ឋិទាំងប្រាំមួយ រមែងកើតឡើង ទិដ្ឋិថា ខ្លួនរបស់អញមានពិត រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះដោយពិតប្រាកដ» ជាដើម។

ยา ทิฏฺฐีติ อิทานิ วุจฺจมานานํ อฏฺฐารสนฺนํ ปทานํ สาธารณํ มูลปทํ. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ คูถคตํ วิย, ทิฏฺฐีสุ วา คตํ อิทํ ทสฺสนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐีสุ อนฺโตคธตฺตาติปิ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐิยา วา คตํ ทิฏฺฐิคตํ. อิทญฺหิ ‘‘อตฺถิ เม อตฺตา’’ติอาทิ ทิฏฺฐิยา คมนมตฺตเมว, นตฺเถตฺถ อตฺตา วา นิจฺโจ วา โกจีติ วุตฺตํ โหติ. สา จายํ ทิฏฺฐิ ทุนฺนิคฺคมนฏฺเฐน คหนํ. ทุรติกฺกมฏฺเฐน สปฺปฏิภยฏฺเฐน จ กนฺตาโร ทุพฺภิกฺขกนฺตารวาฬกนฺตาราทโย วิย. สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน, วิโลมนฏฺเฐน วา วิสูกํ. กทาจิ สสฺสตสฺส, กทาจิ อุจฺเฉทสฺส วา คหณโต วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ วิปฺผนฺทิตํ. พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนํ. ทิฏฺฐิเยว อนฺโต ตุทนฏฺเฐน ทุนฺนีหรณียฏฺเฐน จ สลฺลนฺติ ทิฏฺฐิสลฺลํ. ทิฏฺฐิเยว ปีฬากรณฏฺเฐน สมฺพาโธติ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ. ทิฏฺฐิเยว โมกฺขาวรณฏฺเฐน ปลิโพโธติ ทิฏฺฐิปลิโพโธ. ทิฏฺฐิเยว ทุมฺโมจนียฏฺเฐน พนฺธนนฺติ ทิฏฺฐิพนฺธนํ. ทิฏฺฐิเยว ทุรุตฺตรณฏฺเฐน ปปาโตติ ทิฏฺฐิปปาโต. ทิฏฺฐิเยว ถามคตฏฺเฐน อนุสโยติ ทิฏฺฐานุสโย. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ สนฺตาเปตีติ ทิฏฺฐิสนฺตาโป. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ อนุทหตีติ ทิฏฺฐิปริฬาโห. ทิฏฺฐิเยว กิเลสกายํ คนฺเถตีติ ทิฏฺฐิคนฺโถ. ทิฏฺฐิเยว ภุสํ อาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ทิฏฺฐิเยว ‘‘สจฺจ’’นฺติอาทิวเสน อภินิวิสตีติ ทิฏฺฐาภินิเวโส. ทิฏฺฐิเยว ‘‘อิทํ ปร’’นฺติ อามสติ, ปรโต วา อามสตีติ ทิฏฺฐิปรามาโส, สมุฏฺฐาติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, การณํ. สมุฏฺฐานสฺส ภาโว สมุฏฺฐานฏฺโฐ, เตน สมุฏฺฐานฏฺเฐน, การณภาเวนาติ อตฺโถ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

ពាក្យថា Yā diṭṭhī នេះ ជាមូលបទរួមនៃបទទាំង ១៨ ដែលលោកកំពុងពោលដល់។ ពាក្យថា Diṭṭhigataṃ គឺទិដ្ឋិនោះឯង ដូចជាពាក្យថា គូថគតៈ (វត្ថុដែលដល់នូវភាពជាលាមក) ឬថា ការយល់ឃើញនេះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតៈ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងទិដ្ឋិ ៦២ ឬថា ទិដ្ឋិគតៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមទិដ្ឋិ។ សេចក្តីពិត ការយល់ឃើញថា “អត្តារបស់យើងមាន” ជាដើមនេះ គ្រាន់តែជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះមិនមានអត្តា ឬភាពទៀងទាត់ ឬបុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ។ ចំណែកទិដ្ឋិនេះ ឈ្មោះថា គហណៈ (ព្រៃស្បាត) ព្រោះអត្ថថា ចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា កន្តារៈ (ផ្លូវកន្តារ) ព្រោះអត្ថថា កន្លងបានដោយកម្រ និងព្រោះអត្ថថា ប្រកបដោយភ័យ ដូចជាផ្លូវកន្តារដែលអត់បាយ និងផ្លូវកន្តារដែលមានសត្វសាហាវជាដើម។ ឈ្មោះថា វិសូកៈ (ការធ្វើឲ្យញាប់ញ័រ) ព្រោះអត្ថថា ចាក់ទម្លុះ ឬព្រោះអត្ថថា ផ្ទុយនឹងសម្មាទិដ្ឋិ។ ឈ្មោះថា វិប្បន្ទិតៈ (ការរើបម្រះ) ព្រោះការប្រកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិខ្លះ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិខ្លះ ដែលជារបៀបវារៈមិនល្អ។ ឈ្មោះថា សំយោជនៈ ព្រោះអត្ថថា ចងទុក។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសល្លៈ (សរគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាសរ ព្រោះអត្ថថា ចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះអត្ថថា ដកចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសម្ពាធៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាការចង្អៀតចង្អល់ ព្រោះអត្ថថា បៀតបៀន។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបលិពោធៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាគ្រឿងរារាំង ព្រោះអត្ថថា រារាំងនូវការរួចផុត (មោក្ខៈ)។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិពន្ធនៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាគ្រឿងចំណង ព្រោះអត្ថថា ដោះចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបបាតៈ (ជ្រោះគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាជ្រោះ ព្រោះអត្ថថា ឆ្លងឡើងបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិអនុសយៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាអនុស័យ ព្រោះអត្ថថា ដល់នូវភាពមានកម្លាំង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសន្តាបៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងដុតកម្ដៅខ្លួនឯង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបរិឡាហៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងឆេះរាលដាលខ្លួនឯង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគន្ថៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងចងក្រងនូវកាយគឺកិលេស។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទានៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងប្រកាន់យកយ៉ាងមាំ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋាភិនិវេសៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងចូលទៅប្រកាន់ដោយអំណាចនៃពាក្យថា “នេះជាការពិត” ជាដើម។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបរាមាសៈ ព្រោះស្ទាបអង្អែលថា “នេះជាធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់” ឬស្ទាបអង្អែលដោយអាការៈផ្សេង។ ពាក្យថា Samuṭṭhānaṃ គឺហេតុដែលជាគ្រឿងតាំងឡើង។ ពាក្យថា Samuṭṭhānaṭṭho គឺសភាវៈនៃសមុដ្ឋាន គឺដោយអត្ថថាជាសមុដ្ឋាន មានន័យថា ដោយសភាវៈជាហេតុ។ ក្នុងសូត្រទី ៧ និងទី ៨ មិនមានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

โกกนุทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយកោកនុទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๙-๑๐. อุปาลิสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រជាដើម

๙๙-๑๐๐. นวเม [Pg.352] อชฺโฌคาเหตฺวา อธิปฺเปตมตฺถํ สมฺภวิตุํ สาเธตุํ ทุกฺขานิ ทุรภิสมฺภวานิ. อฏฺฐกถายํ ปน ตตฺถ นิวาโสเยว ทุกฺโขติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺภวิตุํ ทุกฺขานิ ทุสฺสหานี’’ติ วุตฺตํ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญลกฺขณปฺปตฺตานิ วนสณฺฑานิ. วนปตฺถสทฺโท หิ สณฺฑภูเต รุกฺขสมูเหปิ วตฺตตีติ อรญฺญคฺคหณํ. ปวิเวกนฺติ ปการโต, ปกาเรหิ วา วิเวจนํ, รูปาทิปุถุตฺตารมฺมเณ ปการโต คมนาทิอิริยาปถปฺปกาเรหิ อตฺตโน กายสฺส วิเวจนํ, คจฺฉโตปิ ติฏฺฐโตปิ นิสชฺชโตปิ นิปชฺชโตปิ เอกสฺเสว ปวตฺติ. เตเนว หิ วิเวเจตพฺพานํ วิเวจนาการสฺส จ เภทโต พหุวิธตฺตา เต เอกตฺเตน คเหตฺวา ‘‘ปวิเวก’’นฺติ เอกวจเนน วุตฺตํ. ทุกฺกรํ ปวิเวกนฺติ วา ปวิเวกํ กตฺตุํ น สุขนฺติ อตฺโถ. เอกีภาเวติ เอกตฺตภาเว. ทฺวยํทฺวยาราโมติ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ภาวาภิรโต. หรนฺติ วิยาติ สํหรนฺติ วิย วิฆาตุปฺปาทเนน. เตนาห ‘‘ฆสนฺติ วิยา’’ติ. ภยสนฺตาสุปฺปาทเนน ขาทิตุํ อาคตา ยกฺขรกฺขสปิสาจาทโย วิยาติ อธิปฺปาโย. อีทิสสฺสาติ อลทฺธสมาธิโน. ติณปณฺณมิคาทิสทฺเทหีติ วาเตริตานํ ติณปณฺณาทีนํ มิคปกฺขิอาทีนญฺจ ภีสนเกหิ เภรเวหิ สทฺเทหิ. วิวิเธหิ จ อญฺเญหิ ขาณุอาทีหิ ยกฺขาทิอากาเรหิ อุปฏฺฐิเตหิ ภีสนเกหิ. ฆเฏน กีฬา ฆฏิกาติ เอเก. ทสมํ อุตฺตานเมว.

៩៩-១០០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Ajjhogāhetvā (ចូលទៅស៊ប់ហើយ) សេចក្តីថា ទុក្ខទាំងឡាយ ពិបាកនឹងតស៊ូ (ឬសម្រេចបាន) នូវអត្ថដែលប្រាថ្នា។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញថា ការរស់នៅក្នុងទីនោះឯង ជាទុក្ខ លោកទើបពោលថា “ការកើតឡើងនូវទុក្ខទាំងឡាយ ពិបាកនឹងអត់ធន់បាន”។ ពាក្យថា Araññavanapatthānī គឺដងព្រៃដែលដល់នូវលក្ខណៈជាព្រៃស្បាត។ ព្រោះពាក្យថា វនបត្ថៈ នេះ រមែងប្រើសូម្បីក្នុងពួកដើមឈើដែលជាព្រៃស្បាត ហេតុនោះ លោកទើបដាក់ពាក្យថា អរញ្ញៈ មកជាមួយ។ ពាក្យថា Pavivekaṃ គឺការវិវេក (ស្ងប់ស្ងាត់) ដោយប្រការផ្សេងៗ ឬដោយប្រការទាំងឡាយ មានការវិវេកកាយរបស់ខ្លួន ពីអារម្មណ៍ផ្សេងៗ មានរូបជាដើម ដោយប្រការនៃឥរិយាបថ មានការដើរជាដើម គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុគ្គលម្នាក់ឯង សូម្បីកំពុងដើរ ឈរ អង្គុយ ឬដេក។ ព្រោះហេតុនោះឯង ដោយការប្លែកគ្នានៃសភាវៈដែលត្រូវវិវេក និងអាការៈនៃវិវេកដែលមានច្រើនយ៉ាង លោកទើបពោលដោយឯកវចនៈថា Pavivekaṃ ដោយរួមបញ្ចូលជាតែមួយ។ ពាក្យថា Dukkaraṃ pavivekaṃ សេចក្តីថា មិនងាយនឹងធ្វើការវិវេកបានឡើយ។ ពាក្យថា Ekībhāve គឺក្នុងភាពជាបុគ្គលម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា Dvayaṃdvayārāmo គឺអ្នកត្រេកអរក្នុងភាពជាគូៗ (មានគ្នា)។ ពាក្យថា Haranti viya គឺហាក់ដូចជានាំទៅ (ប្លន់យកទៅ) ដោយការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Ghasanti viya” (ហាក់ដូចជាស៊ី)។ សេចក្តីថា ហាក់ដូចជាពួកយក្ស រក្សស និងបិសាចជាដើម ដែលមកដើម្បីនឹងស៊ី ដោយការធ្វើឲ្យកើតភ័យ និងសេចក្តីតក់ស្លុត។ ពាក្យថា Īdisassa គឺចំពោះបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសមាធិបែបនេះ។ ពាក្យថា Tiṇapaṇṇamigādisaddehi គឺដោយសំឡេងគួរឲ្យខ្លាច គួរឲ្យរន្ធត់ នៃស្មៅ និងស្លឹកឈើដែលត្រូវខ្យល់បក់ និងនៃម្រឹគ និងបក្សីជាដើម។ និងដោយរូបគួរឲ្យខ្លាចផ្សេងៗ មានកញ្ជ្រាំងឈើជាដើម ដែលប្រាកដដូចជាយក្សជាដើម។ ពាក្យថា Ghaṭikā អ្នកខ្លះថា ការលេងដោយក្អម។ សូត្រទី ១០ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

อุปาลิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

อุปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឧបាលិវគ្គ ចប់ហើយ។

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ទុតិយបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

๓. ตติยปณฺณาสกํ

៣. តតិយបណ្ណាសកៈ

(๑๑) ๑. สมณสญฺญาวคฺโค

(១១) ១. សមណសញ្ញាវគ្គ

๑-๑๒. สมณสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

១-១២. ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាសូត្រជាដើម

๑๐๑-๑๑๒. ตติยสฺส [Pg.353] ปฐมาทีนิ อุตฺตานานิ. ฉฏฺเฐ นิชฺชรการณานีติ ปชหนการณานิ. อิมสฺมึ มคฺโค กถียตีติ กตฺวา ‘‘อยํ เหฏฺฐา…เป… ปุน คหิตา’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ นิชฺชิณฺณา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิ วิปสฺสนาย นิชฺชิณฺณาปิ น สมุจฺฉินฺนาติ สมุจฺเฉทปฺปหานทสฺสนตฺถํ ปุน คหิตา, เอวํ มิจฺฉาสงฺกปฺปาทโยปิ วิปสฺสนาย ปหีนาปิ อสมุจฺฉินฺนตาย อิธ ปุน คหิตาติ อยมตฺโถ ‘‘มิจฺฉาสงฺกปฺปสฺสา’’ติอาทีสุ สพฺพปเทสุ วตฺตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘เอวํ สพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ’’ติ อิมินา. เอตฺถ จาติ ‘‘สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตี’’ติ เอตสฺมึ ปาฬิปเท. เอตฺถ จ สมุจฺเฉทวเสน จ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน จ ปฏิปกฺขธมฺมานํ สมฺมเทว วิมุจฺจนํ สมฺมาวิมุตฺติ. ตปฺปจฺจยา จ มคฺคผเลสุ อฏฺฐ อินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ อุปคจฺฉนฺตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตานิปิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ อุทฺธฏานิ. มคฺควเสน หิ ผเลสุ ภาวนาปาริปูรี นามาติ. อภินนฺทนฏฺเฐนาติ อติวิย สิเนหนฏฺเฐน. อิทญฺหิ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุกฺกํสคตสาตสภาวโต สมฺปยุตฺตธมฺเม สิเนหนฺตํ เตเมนฺตํ วิย ปวตฺตติ. ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ วิปากสนฺตานสฺส ชีวเน อธิปติภาเวน. เอวนฺติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส นิคมนํ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

១០១-១១២. ក្នុងបណ្ណាសកៈទី ៣ សូត្រមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា Nijjarakāraṇāni គឺហេតុនៃការពន្លត់ (ការលះបង់)។ ក្នុងសូត្រនេះ លោកពោលអំពីមគ្គ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “នេះជាចំណែកខាងក្រោម...បេ... លើកឡើងមកពោលម្ដងទៀត”។ គួរនាំពាក្យថា “ទោះបីមិច្ឆាទិដ្ឋិត្រូវបានកម្ចាត់បង់ហើយក៏ដោយ” មកភ្ជាប់សេចក្តី។ ដូចជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ទោះបីត្រូវបានកម្ចាត់បង់ដោយវិបស្សនាហើយ ក៏មិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ហេតុនោះ លោកទើបលើកយកមកពោលម្ដងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវសមុច្ឆេទប្បហានៈ (ការលះដាច់ស្រឡះ) យ៉ាងណាមិញ សូម្បីមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម ទោះបីលះបានដោយវិបស្សនាហើយ តែព្រោះមិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងទីនេះ លោកក៏លើកយកមកពោលម្ដងទៀតយ៉ាងនោះដែរ សេចក្តីនេះ លោកបង្ហាញដោយពាក្យថា “Evaṃ sabbapadesu yojetabbo” (គួរប្រកបយ៉ាងនេះក្នុងបទទាំងពួង) ដែលត្រូវពោលក្នុងបទទាំងពួង មានមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម។ ក្នុងបទនេះថា “Sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantី” (ព្រោះបច្ច័យគឺសម្មាវិមុត្តិ ធម៌ជាកុសលជាច្រើន រមែងដល់នូវការពេញបរិបូរនៃភាវនា)។ ក្នុងបទនេះ ការរួចផុតយ៉ាងប្រពៃនៃធម៌ជាបដិបក្ខ ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទ និងដោយអំណាចនៃបដិប្បស្សទ្ធិ ឈ្មោះថា សម្មាវិមុត្តិ។ និងព្រោះបច្ច័យនៃសម្មាវិមុត្តិនោះ ឥន្ទ្រីយ៍ ៨ ក្នុងមគ្គនិងផល រមែងដល់នូវការពេញបរិបូរនៃភាវនា គឺលោកលើកយកឥន្ទ្រីយ៍មានសទ្ធិន្រ្ទីយ៍ជាដើម សូម្បីដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គមកពោល។ ព្រោះថា ការពេញបរិបូរនៃភាវនាក្នុងផលទាំងឡាយ រមែងមានដោយអំណាចនៃមគ្គ។ ពាក្យថា Abhinandanaṭṭhena គឺដោយអត្ថថា ស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង។ ព្រោះថាសោមនស្សិន្រ្ទីយ៍នេះ កាលប្រព្រឹត្តទៅ រមែងធ្វើឲ្យធម៌ដែលសម្បយុត្តជាមួយ ឲ្យស្រស់ស្រាយ ហាក់ដូចជាជ្រួតជ្រាបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ព្រោះមានសភាវៈជាសុខដ៏លើសលប់។ ពាក្យថា Pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena គឺដោយអត្ថថា ជាធំក្នុងជីវិតនៃសន្តានវិបាក។ ពាក្យថា Evanti ជាដើម គឺជាការសរុបសេចក្តីដែលបានពោលមកហើយ។ សូត្រទី ៧ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

สมณสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

สมณสญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាវគ្គ ចប់ហើយ។

(๑๒) ๒. ปจฺโจโรหณิวคฺโค

(១២) ២. បច្ចោរោហណិវគ្គ

๑-๔. ปฐมอธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤. ការអធិប្បាយបឋមធម្មសូត្រជាដើម

๑๑๓-๑๑๖. ทุติยสฺส ปฐมทุติยานิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย ชานํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาติ เอว. น หิ ปเทสญาเณ [Pg.354] ฐิโต ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน หิ อวิเสสคฺคหเณน จ ‘‘ชาน’’นฺติ อิมินา นิรวเสสํ เญยฺยชาตํ ปริคฺคยฺหตีติ ตพฺพิสยาย ชานนกิริยาย สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว กรณํ ภวิตุํ ยุตฺตํ, ปกรณวเสน ‘‘ภควา’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน จ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญาจกฺขุธมฺมจกฺขุพุทฺธจกฺขุสมนฺตจกฺขุสงฺขาเตหิ ญาณจกฺขูหิ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ เอว. อถ วา ชานํ ชานาตีติ ยถา อญฺเญ สวิปลฺลาสา กามรูปปริญฺญาวาทิโน ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ปหีนวิปลฺลาสตฺตา ชานนฺโต ชานาติ เอว, ทิฏฺฐิทสฺสนสฺส อภาวา ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยวาติ อตฺโถ. จกฺขุ วิย ภูโตติ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุ วิย ภูโต. ยถา หิ จกฺขุ สตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ปริเณติ สาเธติ, เอวํ โลกสฺส ยาถาวทสฺสนสาธนโตปิ ทสฺสนกิจฺจปริณายกฏฺเฐน จกฺขุ วิย ภูโต, ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา วา สยมฺภุญาเณน ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ วา จกฺขุภูโต.

១១៣-១១៦. សេចក្ដីនៃសូត្រទី ១ និងទី ២ ក្នុងវគ្គទី ២ មានន័យរាក់ (ងាយយល់)។ ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា jānaṃ jānāti (ដឹង ក៏ដឹង) សេចក្ដីថា ព្រះអង្គរមែងដឹងនូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលគួរដឹង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណតែម្ដង។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងបទេសញ្ញាណ (ញាណមិនពេញលេញ) មិនអាចដឹងនូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលគួរដឹងបានឡើយ។ ដោយការសម្ដែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ និងដោយការកាន់យកមិនមានការបែងចែក តាមរយៈពាក្យថា jānaṃ នេះ រមែងរាប់បញ្ចូលនូវញេយ្យធម៌ទាំងអស់មិនមានសេសសល់ ដូច្នេះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ទើបគួរជាគ្រឿងធ្វើនូវកិច្ចនៃការដឹងដែលមានញេយ្យធម៌នោះជាវិស័យ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្ដីនេះ គប្បីជ្រាបច្បាស់តាមរយៈប្រធានបទ និងតាមរយៈការតម្កល់ទុកនូវសព្វនាមថា bhagavā (ព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ បទថា passitabbameva passati (ឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញពិតៗ) សេចក្ដីថា ព្រះអង្គរមែងឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញ ដោយញាណចក្ខុទាំងឡាយ មានទិព្វចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ធម្មចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ និងសមន្តចក្ខុជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា jānaṃ jānāti សេចក្ដីថា ពួកជនដទៃដែលមានវិបល្លាស ជាអ្នកពោលនូវការកំណត់ដឹងក្នុងកាម និងរូប ទោះបីដឹង ក៏ដឹងដោយអំណាចនៃវិបល្លាស ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនដូច្នោះទេ។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លះបង់វិបល្លាសបានហើយ កាលទ្រង់ដឹង ក៏ដឹងពិតប្រាកដ កាលទ្រង់ឃើញ ក៏ឃើញពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានការឃើញដោយទិដ្ឋិ។ បទថា cakkhu viya bhūto (ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក) សេចក្ដីថា ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក ដោយអត្ថថាជាអ្នកដឹកនាំក្នុងការឃើញ។ ដូចជាភ្នែក រមែងដឹកនាំ សម្រេចនូវការឃើញដល់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក ដោយអត្ថថាជាអ្នកដឹកនាំក្នុងកិច្ចនៃការឃើញ ព្រោះសម្រេចនូវការឃើញតាមពិតដល់សត្វលោក ក៏យ៉ាងនោះដែរ ឬមួយថា ព្រះអង្គជាអ្នកមានបញ្ញាចក្ខុ ឬដល់នូវបញ្ញាចក្ខុដោយសយម្ភូញាណ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា cakkhubhūto (អ្នកជាភ្នែក)។

ญาณสภาโวติ วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณสภาโว. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน ปริยตฺติธมฺมปฺปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. เตนาห ‘‘ธมฺมสภาโว’’ติ. ธมฺมา วา โพธิปกฺขิยา เตหิ อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต, อนญฺญสาธารณํ วา ธมฺมํ ปตฺโต อธิคโตติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโตติ อาห ‘‘เสฏฺฐสภาโว’’ติ. อถ วา พฺรหฺมา วุจฺจติ มคฺโค, เตน อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต, ตญฺจ สยมฺภุญาเณน ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. จตุสจฺจธมฺมํ วทตีติ วตฺตา. จิรํ สจฺจปฺปฏิเวธํ ปวตฺเตนฺโต วทตีติ ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวาติ ทุกฺขาทิอตฺถํ ตตฺถาปิ ปีฬนาทิอตฺถํ อุทฺธริตฺวา. ปรมตฺถํ วา นิพฺพานํ ปาปยิตา นินฺเนตา. อมตาธิคมปฏิปตฺติเทสนาย อมตสจฺฉิกิริยํ สตฺเตสุ อุปฺปาเทนฺโต อมตํ ททาตีติ อมตสฺส ทาตา. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ตทายตฺตภาวโต ธมฺมสามี. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

បទថា ñāṇasabhāvo (មានសភាវៈជាញាណ) សេចក្ដីថា មានសភាវៈជាញាណ ដោយអត្ថថាធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់។ ឬមួយថា ព្រះអង្គជា dhammabhūto (អ្នកជាធម៌) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងបរិយត្តិធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអត្ថថាមានសភាវៈមិនវិបរិត ឬព្រោះទ្រង់មានសភាវៈជាធម៌ដែលចេញមកអំពីវាចាដែលទ្រង់ត្រិះរិះដោយព្រះហឫទ័យ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា dhammasabhāvo (មានសភាវៈជាធម៌)។ ឬមួយថា ធម៌ទាំងឡាយគឺពោធិបក្ខិយធម៌ ព្រោះព្រះអង្គកើតឡើងដោយធម៌ទាំងនោះ និងព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះឱ្យកើតឡើងដល់សត្វលោក ឬព្រោះទ្រង់ដល់នូវ សម្រេចនូវធម៌ដែលមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា dhammabhūto។ បទថា brahmabhūto (អ្នកជាព្រហ្ម) ដោយអត្ថថាប្រសើរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា seṭṭhasabhāvo (មានសភាវៈដ៏ប្រសើរ)។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គ លោកហៅថា ព្រហ្ម ព្រោះព្រះអង្គកើតឡើងដោយមគ្គនោះ និងព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងមគ្គនោះឱ្យកើតឡើងដល់សត្វលោក និងព្រោះទ្រង់ដល់នូវមគ្គនោះដោយសយម្ភូញាណ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា brahmabhūto។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា vattā (អ្នកពោល) ព្រោះទ្រង់សម្ដែងនូវចតុរារិយសច្ចធម៌។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា pavattā (អ្នកញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងការត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ។ បទថា atthaṃ nīharitvā (ដកស្រង់យកអត្ថ) សេចក្ដីថា ដកស្រង់យកអត្ថមានទុក្ខជាដើម ក្នុងទុក្ខនោះ ក៏ដកស្រង់យកអត្ថមានការបៀតបៀនជាដើម។ ជាអ្នកនាំទៅ ដឹកនាំទៅកាន់បរមត្ថធម៌ ឬព្រះនិព្វាន។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា amatassa dātā (អ្នកឱ្យនូវអមតៈ) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអមតធម៌ឱ្យកើតឡើងដល់សត្វទាំងឡាយ ដោយការសម្ដែងនូវបដិបត្តិដើម្បីដល់នូវអមតធម៌។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា dhammasāmī (ម្ចាស់នៃធម៌) ព្រោះពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងសូត្រទី ៤ មិនមានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។

ปฐมอธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមអធម្មសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๕-๔๒. สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-៤២. ការអធិប្បាយសូត្រមានសង្គារវសូត្រជាដើម

๑๑๗-๑๕๔. ปญฺจเม [Pg.355] อปฺปกาติ โถกา, น พหู. อถายํ อิตรา ปชาติ ยา ปนายํ อวเสสา ปชา สกฺกายทิฏฺฐิตีรเมว อนุธาวติ, อยเมว พหุตราติ อตฺโถ. สมฺมทกฺขาเตติ สมฺมา อกฺขาเต สุกถิเต. ธมฺเมติ ตว เทสนาธมฺเม. ธมฺมานุวตฺติโนติ ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตทนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มคฺคผลสจฺฉิกรเณน ธมฺมานุวตฺติโน. มจฺจุโน ฐานภูตนฺติ กิเลสมารสงฺขาตสฺส มจฺจุโน นิวาสฏฺฐานภูตํ. สุทุตฺตรํ ตริตฺวา ปารเมสฺสนฺตีติ เย ชนา ธมฺมานุวตฺติโน, เต เอตํ สุทุตฺตรํ ทุรติกฺกมํ มารเธยฺยํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานปารํ คมิสฺสนฺติ.

១១៧-១៥៤. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា appakā ប្រែថា តិចតួច មិនច្រើន។ បទថា athāyaṃ itarā pajā សេចក្ដីថា ចំណែកឯពួកសត្វក្រៅពីនេះ ដែលរមែងរត់ទៅតាមច្រាំងគឺសក្កាយទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ ពួកសត្វនេះឯងមានចំនួនច្រើនជាង។ បទថា sammadakkhāte ប្រែថា ដែលទ្រង់សម្ដែងទុកល្អហើយ ពោលគឺត្រាស់ទុកល្អហើយ។ បទថា dhamme សំដៅលើទេសនាធម៌របស់ព្រះអង្គ។ បទថា dhammānuvattino សេចក្ដីថា ជនទាំងឡាយដែលបានស្ដាប់ធម៌នោះហើយ បំពេញបដិបត្តិដែលសមគួរដល់ធម៌នោះ រួចធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវមគ្គនិងផល ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តតាមធម៌។ បទថា maccuno ṭhānabhūtaṃ សេចក្ដីថា ជាទីតាំងនៃលំនៅរបស់មច្ចុ ពោលគឺកិលេសមារ។ បទថា suduttaraṃ taritvā pāramessanti សេចក្ដីថា ជនទាំងឡាយណាដែលជាអ្នកប្រព្រឹត្តតាមធម៌ ជនទាំងនោះនឹងឆ្លងផុតនូវដែននៃមារដែលឆ្លងបានដោយកម្រនេះ ហើយនឹងទៅដល់ត្រើយគឺព្រះនិព្វាន។

กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหายาติ กายทุจฺจริตาทิเภทํ อกุสลํ ธมฺมํ ชหิตฺวา. สุกฺกํ ภาเวถาติ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา กายสุจริตาทิเภทํ สุกฺกํ ธมฺมํ ภาเวยฺย. โอกา อโนกมาคมฺมาติ โอกํ วุจฺจติ อาลโย, อโนกํ วุจฺจติ อนาลโย. อาลยโต นิกฺขมิตฺวา อนาลยสงฺขาตํ นิพฺพานํ ปฏิจฺจ อารพฺภ.

បទថា kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāya សេចក្ដីថា លះបង់នូវអកុសលធម៌មានកាយទុច្ចរិតជាដើម។ បទថា sukkaṃ bhāvetha សេចក្ដីថា ភិក្ខុជាបណ្ឌិត គប្បីចម្រើននូវសុក្កធម៌ (ធម៌ស) មានកាយសុចរិតជាដើម ចាប់តាំងពីការចេញបួស រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ បទថា okā anokamāgamma សេចក្ដីថា ពាក្យថា oka (ផ្ទះ/អាល័យ) សំដៅលើអាល័យ, ពាក្យថា anoka (មិនមានផ្ទះ/មិនមានអាល័យ) សំដៅលើការមិនមានអាល័យ។ សេចក្ដីថា ចេញអំពីអាល័យ ហើយអាស្រ័យ (ប្រារព្ធ) នូវព្រះនិព្វានដែលហៅថាការមិនមានអាល័យ។

ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺยาติ ยสฺมึ อนาลยสงฺขาเต วิเวเก นิพฺพาเน อิเมหิ สตฺเตหิ ทุรภิรมํ, ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย. ทุวิเธปิ กาเมติ วตฺถุกามกิเลสกาเม. จิตฺตกฺเลเสหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อตฺตานํ ปริโยทเปยฺย โวทาเปยฺย, ปริโสเธยฺยาติ อตฺโถ.

បទថា Tatrābhiratimiccheyya សេចក្ដីថា គួរប្រាថ្នានូវសេចក្ដីត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វាន ជាគ្រឿងស្ងប់ស្ងាត់ ដែលហៅថាធម៌មិនមានអាល័យ ដែលសត្វទាំងឡាយត្រេកអរបានដោយកម្រនោះ។ បទថា duvidhepi kāme គឺវត្ថុកាម និងកិលេសកាមទាំងពីរ។ បទថា cittaklesehi សេចក្ដីថា គប្បីធ្វើខ្លួនឲ្យផូរផង់ ឲ្យស្អាតស្អំ គឺឲ្យបរិសុទ្ធចាកនីវរណៈទាំង ៥ នេះជាអត្ថ។

สมฺโพธิยงฺเคสูติ สมฺโพชฺฌงฺเคสุ. สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตนฺติ สมฺมา เหตุนา นเยน จิตฺตํ สุฏฺฐุ ภาวิตํ วฑฺฒิตํ. ชุติมนฺโตติ อานุภาววนฺโต, อรหตฺตมคฺคญาณชุติยา ขนฺธาทิเภเท ธมฺเม โชเตตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. เต โลเก ปรินิพฺพุตาติ เต อิมสฺมึ ขนฺธาทิโลเก ปรินิพฺพุตา นาม อรหตฺตปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย กิเลสวฏฺฏสฺส เขปิตตฺตา สอุปาทิเสเสน, จริมจิตฺตนิโรเธน ขนฺธวฏฺฏสฺส เขปิตตฺตา อนุปาทิเสเสน จาติ ทฺวีหิ ปรินิพฺพาเนหิ ปรินิพฺพุตา, อนุปาทาโน วิย ปทีโป อปณฺณตฺติกภาวํ คตาติ อตฺโถ.

បទថា Sambodhiyaṅgesu សេចក្ដីថា ក្នុងពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ។ បទថា sammā cittaṃ subhāvitaṃ សេចក្ដីថា ចិត្តដែលបុគ្គលបានអប់រំ ចម្រើនល្អហើយ ដោយហេតុ ដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ។ បទថា jutimanto សេចក្ដីថា មានអានុភាព គឺញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមឲ្យរុងរឿងដោយពន្លឺនៃអរហត្តមគ្គញាណ ហើយឋិតនៅ នេះជាអត្ថ។ បទថា te loke parinibbutā សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ ឈ្មោះថាបរិនិព្វានហើយក្នុងលោកមានខន្ធជាដើមនេះ គឺបរិនិព្វានដោយបរិនិព្វាន ២ យ៉ាង គឺ សឧបាទិសេសបរិនិព្វាន ព្រោះអស់ទៅនៃកិលេសវដ្ត ចាប់តាំងពីការសម្រេចព្រះអរហត្ត និងអនុបាទិសេសបរិនិព្វាន ព្រោះអស់ទៅនៃខន្ធវដ្ត ដោយការរលត់នៃចរិមចិត្ត មានសេចក្ដីថា ជាអ្នកដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបាន ដូចជាប្រទីបដែលអស់ប្រេង នេះជាអត្ថ។

อิโต ปรํ ยาว ตติโย ปณฺณาสโก, ตาว อุตฺตานตฺถเมว.

តាំងពីអត្ថបទនេះទៅ រហូតដល់តតិយបណ្ណាសកៈ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ទាំងស្រុង។

สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសង្គារវសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

តតិយបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

៤. ចតុត្ថបណ្ណាសកៈ

๑๕๕-๑๖๖. จตุตฺถสฺส [Pg.356] ปฐมวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

១៥៥-១៦៦. វគ្គទី ១ នៃចតុត្ថបណ្ណាសកៈ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។

๑-๔๔. พฺราหฺมณปจฺโจโรหณีสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤៤. ការអធិប្បាយព្រាហ្មណបច្ចោរោហណីសូត្រជាដើម

๑๖๗-๒๑๐. ทุติเย จ ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ทสเม ปจฺฉาภูมิวาสิโนติ ปจฺจนฺตเทสวาสิโน. เสวาลมาลิกาติ ปาโตว อุทกํ โอโรหิตฺวา เสวาลญฺเจว อุปฺปลาทีนิ จ คเหตฺวา อตฺตโน อุทกสุทฺธิกภาวชานนตฺถญฺเจว ‘‘โลกสฺส จ อุทเกน สุทฺธิ โหตี’’ติ อิมสฺส อตฺถสฺส ชานนตฺถญฺจ มาลํ กตฺวา ปิลนฺธนกา. อุทโกโรหกาติ ปาโต มชฺฌนฺเห สายนฺเห จ อุทกโอโรหณกา. เตนาห ‘‘สายตติยกํ อุทโกโรหณานุโยคมนุยุตฺตา’’ติ. เอกาทสมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. จตุตฺเถ ปณฺณาสเก นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

១៦៧-២១០. ក្នុងវគ្គទី ២ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា pacchābhūmivāsino សេចក្ដីថា ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងបច្ចន្តប្រទេស។ បទថា sevālamālikā សេចក្ដីថា ពួកជនដែលចុះទៅក្នុងទឹកតាំងពីព្រលឹម ហើយបេះយកសារាយ និងផ្កាឈូកជាដើម មកធ្វើជាកម្រងផ្កាពាក់ ដើម្បីដឹងនូវភាពស្អាតស្អំដោយទឹករបស់ខ្លួនផង ដើម្បីដឹងនូវសេចក្ដីនេះថា «សេចក្ដីបរិសុទ្ធិរបស់សត្វលោក រមែងមានបានដោយទឹក» ផង។ បទថា udakorohakā សេចក្ដីថា ពួកជនអ្នកចុះទឹកក្នុងពេលព្រឹក ពេលថ្ងៃត្រង់ និងពេលល្ងាច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «sāyatatiyakaṃ udakorohaṇānuyogamanuyuttā» (អ្នកប្រកបការចុះទឹកមានពេលល្ងាចជាគម្រប់បី)។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងចតុត្ថបណ្ណាសកៈ គ្មានសេចក្ដីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់បន្ថែមទៀតឡើយ។

พฺราหฺมณปจฺโจโรหณีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយព្រាហ្មណបច្ចោរោហណីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ចតុត្ថបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។

(๒๑) ๑. กรชกายวคฺโค

(២១) ១. ករជកាយវគ្គ

๑-๕๓๖. ปฐมนิรยสคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៥៣៦. ការអធិប្បាយបឋមនិរយសគ្គសូត្រជាដើម

๒๑๑-๗๔๖. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. นวเม ยสฺมึ สนฺตาเน กามาวจรกมฺมํ มหคฺคตกมฺมญฺจ กตูปจิตํ วิปากทาเน ลทฺธาวสรํ หุตฺวา ฐิตํ, เตสุ กามาวจรกมฺมํ อิตรํ นีหริตฺวา สยํ ตตฺถ ฐตฺวา อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ น สกฺโกติ, มหคฺคตกมฺมเมว ปน อิตรํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ สกฺโกติ ครุภาวโต. เตนาห ‘‘ตํ มโหโฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิยา’’ติอาทิ. อิโต ปรํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

២១១-៧៤៦. ក្នុងវគ្គទី ៥ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៩ ក្នុងសន្តានចិត្តណាដែលកាមាវចរកម្ម និងមហគ្គតកម្ម បុគ្គលបានធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ ឋិតនៅដោយបានឱកាសក្នុងការឲ្យផល ក្នុងកម្មទាំងពីរនោះ កាមាវចរកម្មមិនអាចកម្ចាត់កម្មមួយទៀតចេញ ហើយខ្លួនឯងឋិតនៅទីនោះដើម្បីឲ្យផលរបស់ខ្លួនបានឡើយ ចំណែកឯមហគ្គតកម្មប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចរារាំងកម្មមួយទៀត ហើយឲ្យផលរបស់ខ្លួនបាន ព្រោះភាពជាកម្មធ្ងន់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viyā» (មហគ្គតកម្មនោះ ប្រៀបដូចជាទឹកជំនន់ដ៏ធំ ធៀបនឹងទឹកបន្តិចបន្តួច) ជាដើម។ តាំងពីអត្ថបទនេះទៅ គ្រប់កន្លែងទាំងអស់ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។

ปฐมนิรยสคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយបឋមនិរយសគ្គសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី

ทสกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

ការបំភ្លឺសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយទសកនិបាត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

องฺคุตฺตรนิกาเย

ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ

เอกาทสกนิปาต-ฏีกา

ដីកាឯកាទសកនិបាត

๑. นิสฺสยวคฺโค

១. និស្សយវគ្គ

๑-๑๐. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

១-១០. ការអធិប្បាយកិមត្ថិយសូត្រជាដើម

๑-๑๐. เอกาทสกนิปาตสฺส [Pg.357] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม ชนิตสฺมินฺติ กมฺมกิเลเสหิ นิพฺพตฺเต, ชเน เอตสฺมินฺติ วา ชเนตสฺมึ, มนุสฺเสสูติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ. ชนิตสฺมึ-สทฺโท เอว วา อิ-การสฺส เอ-การํ กตฺวา ‘‘ชเนตสฺมิ’’นฺติ วุตฺโต. ชนิตสฺมินฺติ จ ชนสฺมินฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ชนิตสฺมินฺติ สามญฺญคฺคหเณปิ ยตฺถ จตุวณฺณสมญฺญา, ตตฺเถว มนุสฺสโลเก. ขตฺติโย เสฏฺโฐติ อยํ โลกสมญฺญาปิ มนุสฺสโลเกเยว, น เทวกาเย พฺรหฺมกาเย วาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ วุตฺตํ. ปฏิสรนฺตีติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ ปฏิ ปฏิ อตฺตโน โคตฺตํ อนุสฺสรนฺติ ปฏิชานนฺติ วาติ อตฺโถ.

១-១០. ក្នុងឯកាទសកនិបាត សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា janitasmiṃ សេចក្ដីថា ក្នុងសត្វលោកដែលកើតឡើងដោយកម្ម និងកិលេសទាំងឡាយ មួយវិញទៀត បទថា janetasmiṃ គឺក្នុងជននេះ សេចក្ដីថា ក្នុងពួកមនុស្ស នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ye gottapaṭisārino»។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា janitasmiṃ នោះឯង ផ្លាស់ស្រៈ អិ (i) ជាស្រៈ អេ (e) ទើបពោលថា «janetasmiṃ»។ និងពាក្យថា janitasmiṃ គប្បីដឹងអត្ថថា janasmiṃ (ក្នុងពួកជន)។ ទោះបីជាពាក្យថា janitasmiṃ នេះ ជាការកាន់យកដោយទូទៅក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីណាដែលមានការសន្មតវណ្ណៈទាំង ៤ ទីនោះគឺក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង។ ដើម្បីបង្ហាញថា ពាក្យថា «khattiyo seṭṭho» នេះ ទោះបីជាការសន្មតរបស់លោក ក៏មានតែក្នុងមនុស្សលោកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងពួកទេវតា ឬពួកព្រហ្មឡើយ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ye gottapaṭisārino»។ បទថា paṭisaranti សេចក្ដីថា រលឹកចំពោះ គឺទទួលស្គាល់នូវគោត្ររបស់ខ្លួនរឿយៗថា «ខ្ញុំជាគោតមៈ ខ្ញុំជាកស្សបៈ» នេះជាអត្ថ។

กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយកិមត្ថិយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

นิสฺสยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនិស្សយវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. อนุสฺสติวคฺโค

២. អនុស្សតិវគ្គ

๑-๔. ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤. ការអធិប្បាយបឋមមហានាមសូត្រជាដើម

๑๑-๑๔. ทุติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย กพฬีการาหารภกฺขานนฺติ กพฬีการาหารูปชีวีนํ. โก ปน เทวานํ อาหาโร, กา อาหารเวลาติ? สพฺเพสมฺปิ กามาวจรเทวานํ สุธา อาหาโร. สา เหฏฺฐิเมหิ เหฏฺฐิเมหิ อุปริมานํ อุปริมานํ ปณีตตมา โหติ, ตํ ยถาสกํ ทิวสวเสเนว ทิวเส ทิวเส ภุญฺชนฺติ. เกจิ ปน ‘‘พิฬารปทปฺปมาณํ สุธาหารํ ภุญฺชนฺติ, โส ชิวฺหาย ฐปิตมตฺโต ยาว เกสคฺคนขคฺคา กายํ ผรติ, เตสํเยว ทิวสวเสน [Pg.358] สตฺต ทิวเส ยาปนสมตฺโถ โหตี’’ติ วทนฺติ. อสมยวิมุตฺติยา วิมุตฺโตติ มคฺควิโมกฺเขน วิมุตฺโต. อฏฺฐนฺนญฺหิ สมาปตฺตีนํ สมาปชฺชนสฺส สมโยปิ อตฺถิ ตสฺส อสมโยปิ, มคฺควิโมกฺเขน ปน วิมุจฺจนสฺส สมโย วา อสมโย วา นตฺถิ. ยสฺส สทฺธา พลวตี, วิปสฺสนา จ อารทฺธา, ตสฺส คจฺฉนฺตสฺส ติฏฺฐนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส นิปชฺชนฺตสฺส ขาทนฺตสฺส ภุญฺชนฺตสฺส จ มคฺคผลปฺปฏิเวโธ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. อิติ มคฺควิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺตสฺส สมโย วา อสมโย วา นตฺถีติ มคฺควิโมกฺโข อสมยวิมุตฺติ นาม. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

១១-១៤. ក្នុងវគ្គទី ២ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ សេចក្ដីថា នៃពួកសត្វដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយកពលីការាហារ។ ចុះអ្វីជាអាហាររបស់ពួកទេវតា ហើយពេលវេលាបរិភោគអាហាររបស់ពួកទេវតានោះ តើកាលណា? អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់កាមាវចរទាំងអស់ គឺទឹកអម្រឹត។ ទឹកអម្រឹតនោះ របស់ពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់ៗ រមែងមានសភាពប្រណីតជាងពួកទេវតាជាន់ទាបៗ ពួកទេវតាទាំងនោះ រមែងបរិភោគទឹកអម្រឹតនោះរាល់ៗថ្ងៃ ទៅតាមចំណែកនៃថ្ងៃរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ពួកទេវតាបរិភោគអាហារអម្រឹតមានប្រមាណប៉ុនដានជើងឆ្មា អាហារនោះគ្រាន់តែដាក់លើអណ្តាតភ្លាម ក៏ជ្រាបសព្វពេញរាងកាយ រហូតដល់ចុងសក់ និងចុងក្រចក អាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ តាមចំណែកថ្ងៃរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះឯង»។ បទថា asamayavimuttiyā vimutto សេចក្ដីថា រួចផុតហើយដោយការរួចផុតដោយមគ្គ។ ព្រោះថា ការចូលសមាបត្តិទាំង ៨ រមែងមានទាំងសម័យខ្លះ មិនមែនសម័យខ្លះ ចំណែកឯការរួចផុតដោយមគ្គវិមោក្ខ មិនមានសម័យ ឬមិនមែនសម័យឡើយ។ បុគ្គលណាមានសទ្ធាខ្លាំងក្លា និងបានចាប់ផ្ដើមវិបស្សនាហើយ មិនគួរពោលឡើយថា ការត្រាស់ដឹងមគ្គនិងផល មិនមានដល់បុគ្គលនោះ ទោះបីជាកំពុងដើរ ឈរ អង្គុយ គេង ទំពាស៊ី ឬបរិភោគក៏ដោយ។ យ៉ាងនេះ ការរួចផុតរបស់បុគ្គលដែលរួចផុតដោយមគ្គវិមោក្ខ មិនមានសម័យ ឬមិនមែនសម័យឡើយ ហេតុនោះ មគ្គវិមោក្ខ ទើបឈ្មោះថា អសមយវិមុត្តិ។ ក្នុងសូត្រទី ៤ គ្មានសេចក្ដីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។

ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយបឋមមហានាមសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๕. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយមេត្តាសូត្រ

๑๕. ปญฺจเม เสสชนาติ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา อลาภิโน. สมฺปริวตฺตมานาติ ทกฺขิเณเนว ปสฺเสน อสยิตฺวา สพฺพโส ปริวตฺตมานา. กากจฺฉมานาติ ฆุรุฆุรุปสฺสาสวเสน วิสฺสรํ กโรนฺตา. สุขํ สุปตีติ เอตฺถ ทุวิธา สุปนา สยเน ปิฏฺฐิปฺปสารณลกฺขณา กิริยามยจิตฺเตหิ อโวกิณฺณภวงฺคปฺปวตฺติลกฺขณา จ. ตตฺถายํ อุภยตฺถาปิ สุขเมว สุปติ. ยสฺมา สณิกํ นิปชฺชิตฺวา องฺคปจฺจงฺคานิ สโมธาย ปาสาทิเกน อากาเรน สยติ, นิทฺโทกฺกมเนปิ ฌานํ สมาปนฺโน วิย โหติ. เตนาห ‘‘เอวํ อสุปิตฺวา’’ติอาทิ.

១៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា sesajanā សេចក្ដីថា ពួកជនដែលនៅសល់ គឺអ្នកមិនបានសម្រេចមេត្តាចេតោវិមុត្តិ។ បទថា samparivattamānā សេចក្ដីថា មិនដេកផ្អៀងទៅខាងស្តាំតែម្ខាងទេ គឺប្រែប្រួលខ្លួនទៅមកគ្រប់បែបយ៉ាង。 បទថា kākacchamānā សេចក្ដីថា ស្រមុកខុរៗ ធ្វើសំឡេងខុសប្លែកពីធម្មតា ដោយអំណាចនៃការដកដង្ហើមចេញចូល។ បទថា sukhaṃ supati ក្នុងទីនេះ ការដេកលក់មាន ២ យ៉ាង គឺ ការដេកលក់មានលក្ខណៈលាតខ្នងលើទីដេក ១ និងការដេកលក់មានលក្ខណៈប្រព្រឹត្តទៅនៃភវង្គចិត្តដែលមិនច្រឡំដោយកិរិយាចិត្ត ១។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ បុគ្គលនេះរមែងដេកលក់ជាសុខ ក្នុងទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះរមែងដេកលក់សន្សឹមៗ រៀបចំអវយវៈតូចធំឲ្យមានរបៀបរៀបរយ ដេកដោយអាការៈគួរឲ្យជ្រះថ្លា សូម្បីក្នុងពេលលក់ទៅ ក៏ហាក់ដូចជាចូលឈានដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «evaṃ asupitvā» ជាដើម។

นิทฺทากาเล สุขํ อลภิตฺวา ทุกฺเขน สุตฺตตฺตา เอว ปฏิพุชฺฌนกาเล สรีรเขเทน นิตฺถุนนํ วิชมฺภนํ อิโต จิโต จ วิปริวตฺตนญฺจ โหตีติ อาห ‘‘นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภนฺตา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺตี’’ติ. อยํ ปน สุเขน สุตฺตตฺตา สรีรเขทาภาวโต นิตฺถุนนาทิวิรหิโตว ปฏิพุชฺฌติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา’’ติอาทิ. สุขปฺปฏิโพโธ จ สรีรวิการาภาเวนาติ อาห ‘‘สุขํ นิพฺพิการ’’นฺติ.

ព្រោះតែមិនបានទទួលសេចក្ដីសុខក្នុងពេលដេកលក់ គឺដេកលក់ទៅដោយទុក្ខ ក្នុងពេលភ្ញាក់ឡើង រមែងមានការថ្ងូរ ការស្ងាប និងការប្រែប្រួលខ្លួនទៅមកចុះឡើង ដោយសារការហត់នឿយនៃរាងកាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī»។ ចំណែកឯបុគ្គលនេះ ព្រោះតែដេកលក់ជាសុខ មិនមានការហត់នឿយនៃរាងកាយ ទើបភ្ញាក់ឡើងដោយមិនមានការថ្ងូរជាដើមឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «evaṃ appaṭibujjhitvā» ជាដើម។ និងការភ្ញាក់ឡើងជាសុខ គឺការមិនមានសេចក្ដីប្រែប្រួលនៃរាងកាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «sukhaṃ nibbikāraṃ»។

ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสตีติ อิทํ อนุภูตปุพฺพวเสน เทวตูปสํหารวเสน จสฺส ภทฺทกเมว สุปินํ โหติ, น ปาปกนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เจติยํ วนฺทนฺโต วิยา’’ติอาทิ. ธาตุกฺโขภเหตุกมฺปิ จสฺส พหุลํ ภทฺทกเมว สิยา เยภุยฺเยน จิตฺตชรูปานุคุณตาย อุตุอาหารชรูปานํ.

បទថា bhaddakameva supinaṃ passati នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅថា យល់សប្តិរបស់បុគ្គលនោះ រមែងជាយល់សប្តិល្អ មិនមែនជាយល់សប្តិអាក្រក់ឡើយ ដោយអំណាចនៃរឿងដែលធ្លាប់ជួបប្រទះពីមុនខ្លះ ដោយអំណាចនៃទេវតានាំមកប្រាប់ខ្លះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «cetiyaṃ vandanto viyā» ជាដើម។ សូម្បីតែយល់សប្តិដែលមានធាតុជ្រួលច្រbល់ជាហេតុ ក៏ច្រើនតែជាយល់សប្តិល្អដែរ ព្រោះរូបដែលកើតអំពីឧតុ និងអាហារ រមែងអនុលោមទៅតាមរូបដែលកើតអំពីចិត្តជាភាគច្រើន។

อุเร [Pg.359] อามุกฺกมุตฺตาหาโร วิยาติ คีวาย พนฺธิตฺวา อุเร ลมฺพิตมุตฺตาหาโร วิยาติ เกหิจิ ตํ เอกาวลิวเสน วุตฺตํ สิยา, อเนกรตนาวลิสมูหภูโต ปน มุตฺตาหาโร อํสปฺปเทสโต ปฏฺฐาย ยาว กฏิปฺปเทสสฺส เหฏฺฐาภาคา ปลมฺพนฺโต อุเร อามุกฺโกเยว นาม โหติ.

បទថា ure āmukkamuttāhāro viya សេចក្ដីថា ដូចជាកម្រងកែវមុក្តាដែលចងនៅក ហើយព្យួរធ្លាក់ចុះមកលើទ្រូង។ អាចារ្យខ្លះពោលថា សេចក្ដីនោះ សំដៅយកកម្រងកែវមុក្តាតែមួយខ្សែ។ ប៉ុន្តែ កម្រងកែវមុក្តាដែលជាសំណុំនៃខ្សែរតនៈជាច្រើន ព្យួរធ្លាក់ចុះតាំងពីស្មា រហូតដល់ផ្នែកខាងក្រោមនៃចង្កេះ ក៏ឈ្មោះថាពាក់នៅលើទ្រូងដូចគ្នា។

วิสาขตฺเถโร วิยาติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘) โส กิร ปาฏลิปุตฺเต กุฏุมฺพิโย อโหสิ. โส ตตฺเถว วสมาโน อสฺโสสิ ‘‘ตมฺพปณฺณิทีโป กิร เจติยมาลาลงฺกโต กาสาวปชฺโชโต, อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเนเยเวตฺถ สกฺกา นิสีทิตุํ วา นิปชฺชิตุํ วา, อุตุสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ สพฺพเมตฺถ สุลภ’’นฺติ. โส อตฺตโน โภคกฺขนฺธํ ปุตฺตทารสฺส นิยฺยาเตตฺวา ทุสฺสนฺเต พทฺเธน เอกกหาปเณเนว ฆรา นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร นาวํ อุทิกฺขมาโน เอกํ มาสํ วสิ. โส โวหารกุสลตาย อิมสฺมึ ฐาเน ภณฺฑํ กิณิตฺวา อสุกสฺมึ วิกฺกิณนฺโต ธมฺมิกาย วณิชฺชาย เตเนวนฺตรมาเสน สหสฺสํ อภิสํหริ. อิติ อนุปุพฺเพน มหาวิหารํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจติ. โส ปพฺพาชนตฺถาย สีมํ นีโต ตํ สหสฺสตฺถวิกํ โอวฏฺฏิกนฺตเรน ภูมิยํ ปาเตสิ. ‘‘กิเมต’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘กหาปณสหสฺสํ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา, ‘‘อุปาสก, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย น สกฺกา วิจาเรตุํ, อิทาเนว นํ วิจาเรหี’’ติ วุตฺเต ‘‘วิสาขสฺส ปพฺพชฺชฏฺฐานํ อาคตา มา ริตฺตหตฺถา คมึสู’’ติ มุญฺจิตฺวา สีมามาฬเก วิกฺกิริตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺโน. โส ปญฺจวสฺโส หุตฺวา ทฺเวมาติกา ปคุณา กตฺวา อตฺตโน สปฺปายํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอเกกสฺมึ วิหาเร จตฺตาโร จตฺตาโร มาเส สมปวตฺตวาสํ วสมาโน จริ. เอวํ จรมาโน –

បទថា Visākhatthero viya សេចក្ដីថា ឮថា លោកធ្លាប់ជាគហបតីម្នាក់នៅក្នុងក្រុងបាដលីបុត្ត។ កាលដែលលោកកំពុងរស់នៅទីនោះ បានឮថា «ឮថា កោះតម្ពបណ្ណិ លម្អទៅដោយជួរនៃព្រះចេតិយ ភ្លឺស្វាងទៅដោយស្បង់ចីវរ បុគ្គលអាចអង្គុយ ឬសម្រាកក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាបាន ទាំងឧតុសប្បាយ សេនាសនសប្បាយ បុគ្គលសប្បាយ និងធម្មស្សវនសប្បាយ គ្រប់យ៉ាងរមែងរកបានដោយងាយក្នុងកោះនោះ»។ លោកក៏បានប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ឲ្យទៅកូននិងភរិយា ហើយចាកចេញពីផ្ទះដោយមានប្រាក់តែមួយកហាបណៈដែលចងនៅជាយសំពត់ រួចទៅស្នាក់នៅឆ្នេរសមុទ្រអស់មួយខែ ដើម្បីរង់ចាំកប៉ាល់។ ដោយសារលោកជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងជំនួញ លោកបានទិញទំនិញនៅទីនោះ ហើយយកទៅលក់នៅទីនោះៗ ដោយការជួញដូរដ៏ធម៌ លោកក៏រកប្រាក់បានមួយពាន់កហាបណៈក្នុងអំឡុងពេលមួយខែនោះឯង។ លោកបានធ្វើដំណើរទៅកាន់មហាវਿਹារតាមលំដាប់ ហើយសូមបួស។ កាលដែលលោកត្រូវបានគេនាំទៅកាន់សីមាដើម្បីបួស លោកបានទម្លាក់ថង់ប្រាក់មួយពាន់នោះពីចន្លោះចង្កេះទៅលើដី។ កាលដែលព្រះសង្ឃសួរថា «តើនេះជាអ្វី?» លោកក៏ជម្រាបថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន នេះជាប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈ»។ ព្រះសង្ឃមានថេរដីកាថា «ម្នាលឧបាសក ចាប់តាំងពីពេលបួសទៅ អ្នកមិនអាចចាត់ចែងប្រាក់នេះបានឡើយ ចូរចាត់ចែងវាតាំងពីពេលនេះទៅចុះ»។ លោកក៏គិតថា «ពួកជនដែលមកកាន់កន្លែងបួសរបស់វិសាខៈ កុំឲ្យត្រឡប់ទៅវិញដោយដៃទទេឡើយ» ទើបស្រាយថង់ប្រាក់នោះ ហើយព្រួសបាចសាចទៅលើលានសីមា រួចក៏បានបួសជាសាមណេរ និងបានឧបសម្បទាជាភិក្ខុ។ លោកមានវស្សា ៥ បានរៀនមាតិកាទាំងពីរយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ហើយកាន់យកកម្មដ្ឋានដែលសប្បាយដល់ខ្លួន រួចក៏ដើរទៅកាន់វិហារនានា ដោយស្នាក់នៅវិហារនីមួយៗត្រឹមតែបួនខែស្មើៗគ្នា។ កាលដែលលោកកំពុងដើរទៅយ៉ាងនេះ—

‘‘วนนฺตเร ฐิโต เถโร, วิสาโข คชฺชมานโก;

อตฺตโน คุณเมสนฺโต, อิมมตฺถํ อภาสถ.

«ព្រះថេរៈនាមវិសាខៈ ឋិតនៅក្នុងចន្លោះព្រៃ ស្រែកប្រកាសឡើង កាលស្វែងរកគុណរបស់ខ្លួន បានពោលនូវសេចក្ដីនេះថា៖

‘‘ยาวตา อุปสมฺปนฺโน, ยาวตา อิธ มาคโต;

เอตฺถนฺตเร ขลิตํ นตฺถิ, อโห ลาโภ เต มาริสา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘);

“ចាប់តាំងពីខ្ញុំបានឧបសម្បទាមក និងចាប់តាំងពីខ្ញុំបានមកដល់ទីនេះ ក្នុងចន្លោះកាលនេះ មិនមានការភ្លាំងភ្លាត់ឡើយ ឱ! លាភរបស់លោកមានហើយ ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ”»។

โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คจฺฉนฺโต ทฺเวธาปถํ ปตฺวา ‘‘อยํ นุ โข มคฺโค, อุทาหุ อย’’นฺติ จินฺตยนฺโต อฏฺฐาสิ. อถสฺส ปพฺพเต อธิวตฺถา เทวตา [Pg.360] หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอโส มคฺโค’’ติ ทสฺเสติ. โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คนฺตฺวา ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา ‘‘ปจฺจูเส คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นิปชฺชิ. จงฺกมสีเส มณิลรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา โสปานผลเก นิสีทิตฺวา ปโรทิ. เถโร ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ, ภนฺเต, มณิลิยาติ. กิสฺส โรทสีติ? ตุมฺหากํ คมนํ ปฏิจฺจาติ. มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ โก คุโณติ? ตุมฺเหสุ, ภนฺเต, อิธ วสนฺเตสุ อมนุสฺสา อญฺญมญฺญํ เมตฺตํ ปฏิลภนฺติ, เต ทานิ ตุมฺเหสุ คเตสุ กลหํ กริสฺสนฺติ, ทุฏฺฐุลฺลมฺปิ กถยิสฺสนฺตีติ. เถโร ‘‘สเจ มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ ผาสุวิหาโร โหติ, สุนฺทร’’นฺติ วตฺวา อญฺเญปิ จตฺตาโร มาเส ตตฺเถว วสิตฺวา ปุน ตเถว คมนจิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. เทวตาปิ ปุน ตเถว ปโรทิ. เอเตเนว อุปาเยน เถโร ตตฺเถว วสิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายีติ. เอวํ ธมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ.

ព្រះថេរៈនោះ កាលដើរទៅកាន់ចិត្តលបព្វតវិហារ ដល់ផ្លូវពីរខ្នែង ក៏ឈរគិតថា «ផ្លូវនេះឬហ្ន៎ ឬមួយផ្លូវនេះ?»។ គ្រានោះ ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅនាភ្នំនោះ លូកដៃបង្ហាញថា «ផ្លូវនេះ»។ ព្រះថេរៈនោះទៅដល់ចិត្តលបព្វតវិហារ ស្នាក់នៅទីនោះអស់ ៤ ខែ គិតថា «យើងនឹងទៅក្នុងវេលាព្រលឹមស្រាង» ហើយក៏សម្រាន្តទៅ។ ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅដើមឈើឈ្មោះមណិលៈ នាទីបំផុតនៃចង្ក្រម អង្គុយលើកាំជណ្តើរហើយយំ។ ព្រះថេរៈសួរថា «នោះអ្នកណា?»។ ទេវតាឆ្លើយថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន ខ្ញុំម្ចាស់ឈ្មោះមណិលា»។ «ចុះអ្នកយំធ្វើអ្វី?»។ «ព្រោះតែការយាងទៅរបស់ព្រះតេជព្រះគុណ»។ «កាលបើយើងរស់នៅទីនេះ តើមានគុណសម្បត្តិអ្វីដល់អ្នក?»។ «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន កាលព្រះតេជព្រះគុណស្នាក់នៅទីនេះ ពួកអមនុស្សរមែងបាននូវមេត្តាចិត្តចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ឥឡូវនេះ កាលព្រះតេជព្រះគុណយាងទៅហើយ ពួកអមនុស្សទាំងនោះនឹងឈ្លោះប្រកែកគ្នា នឹងនិយាយពាក្យអាក្រក់ដាក់គ្នា»។ ព្រះថេរៈពោលថា «បើកាលយើងស្នាក់នៅទីនេះ នាំមកនូវការរស់នៅជាសុខដល់អ្នកទាំងឡាយ នោះជាការល្អហើយ» ហើយក៏ស្នាក់នៅទីនោះអស់ ៤ ខែទៀត រួចក៏បង្កើតគំនិតចង់ទៅជាថ្មីទៀត។ ទេវតាក៏យំដូចដើមវិញ។ ដោយឧបាយនេះឯង ព្រះថេរៈក៏ស្នាក់នៅទីនោះរហូតដល់បរិនិព្វានក្នុងទីនោះឯង។ យ៉ាងនេះឯង ភិក្ខុអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងនៅ រមែងជាទីស្រឡាញ់នៃពួកអមនុស្ស។

พลวปิยจิตฺตตายาติ อิมินา พลวปิยจิตฺตตามตฺเตนปิ สตฺถํ น กมติ, ปเคว เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ ทสฺเสติ. ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, เกนจิ ปริปนฺเถน ปริหีนชฺฌานสฺส พฺยาปาทสฺส ทูรสมุสฺสาริตภาวโต ขิปฺปเมว สมาธิยติ, ‘‘อาสวานํ ขยายา’’ติ เกจิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อิโต อญฺญกมฺมฏฺฐานวเสน อธิคตชฺฌานานมฺปิ สุขสุปนาทโย อานิสํสา ลพฺภนฺติ. ยถาห –

ពាក្យថា «Balavapiyacittatāyā» (ដោយភាពជាអ្នកមានចិត្តស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង) នេះ បង្ហាញថា សូម្បីតែត្រឹមតែចិត្តស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង គ្រឿងសាស្ត្រាវុធក៏មិនអាចពុះពារបានឡើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់មេត្តាចេតោវិមុត្តិ។ ពាក្យថា «Khippameva cittaṃ samādhiyati» (ចិត្តរមែងតាំងមាំជាសមាធិបានឆាប់រហ័ស) គឺព្រោះតែព្យាបាទដែលជាធម៌កម្ចាត់ឈានដោយអន្តរាយណាមួយ ត្រូវបានកម្ចាត់ចេញទៅឆ្ងាយ ទើបចិត្តតាំងមាំជាសមាធិបានឆាប់រហ័ស គ្រូខ្លះពោលថា «ដើម្បីអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអធិប្បាយនេះ សូម្បីតែពួកជនដែលបានសម្រេចឈានដោយអំណាចកម្មដ្ឋានដទៃក្រៅពីនេះ ក៏រមែងបានអានិសង្សមានការដេកជាសុខជាដើមដែរ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘สุขํ สุปนฺติ มุนโย, อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตา;

สุปฺปพุทฺธํ ปพุชฺฌนฺติ, สทา โคตมสาวกา’’ติ. (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๒๕๘);

จ อาทิ –

«ពួកមុនីមានចិត្តតាំងមាំល្អក្នុងខាងក្នុង រមែងដេកជាសុខ ពួកសាវ័ករបស់ព្រះគោតម រមែងភ្ញាក់ឡើងជាសុខជានិច្ច» (វិសុទ្ធិមគ្គមហាដីកា ១.២៥៨) ជាដើម។

ตถาปิเม อานิสํสา พฺรหฺมวิหารลาภิโน อนวเสสา ลพฺภนฺติ พฺยาปาทาทีนํ อุชุวิปจฺจนีกภาวโต พฺรหฺมวิหารานํ. เตเนวาห ‘‘นิสฺสรณํ เหตํ, อาวุโส, พฺยาปาทสฺส, ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๒๖; อ. นิ. ๖.๑๓). พฺยาปาทาทิวเสน จ สตฺตานํ ทุกฺขสุปนาทโยติ ตปฺปฏิปกฺขภูเตสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ สิทฺเธสุ สุขสุปนาทโย หตฺถคตา เอว โหนฺตีติ.

ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ អានិសង្សទាំងឡាយនេះ ពួកលោកអ្នកបានព្រហ្មវិហារ រមែងបានទទួលទាំងអស់មិនមានសេសសល់ឡើយ ព្រោះព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងឡាយ ជាធម៌បដិបក្ខផ្ទាល់នឹងព្យាបាទជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មេត្តាចេតោវិមុត្តិនេះ ឯងជាគ្រឿងរំលាស់ចេញចាកព្យាបាទ» ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ការដេកជាទុក្ខជាដើមរបស់សត្វទាំងឡាយ រមែងមានព្រោះអំណាចនៃព្យាបាទជាដើម កាលបើព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងព្យាបាទនោះសម្រេចហើយ ការដេកជាសុខជាដើម ក៏ឈ្មោះថាស្ថិតនៅក្នុងដៃ (សម្រេចបាន) ដោយពិត។

เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមេត្តាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๖. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ

๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.361] เพลุวคามเกติ เวสาลิยา ทกฺขิณปสฺเส อวิทูเร เพลุวคามโก นาม อตฺถิ, ตํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. สารปฺปตฺตกุลคณนายาติ มหาสารมหปฺปตฺตกุลคณนาย. ทสเม ฐาเนติ อญฺเญ อญฺเญติ ทสคณนฏฺฐาเน. อฏฺฐกนคเร ชาโต ภโวติ อฏฺฐกนาคโร. กุกฺกุฏาราโมติ ปาฏลิปุตฺเต กุกฺกุฏาราโม, น โกสมฺพิยํ.

១៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា «beluvagāmake» សេចក្តីថា មានភូមិមួយឈ្មោះវេឡុវគ្រាម ស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយពីទិសខាងត្បូងនៃក្រុងវេសាលី គឺធ្វើភូមិនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម។ ពាក្យថា «sārappattakulagaṇanāya» សេចក្តីថា ដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាត្រកូលមានសារៈដ៏ធំធេង។ ពាក្យថា «dasame ṭhāne» សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងរាប់គ្រប់ដប់ផ្សេងៗទៀត។ ពាក្យថា «aṭṭhakanāgaro» សេចក្តីថា ជនដែលកើត ឬរស់នៅក្នុងក្រុងអដ្ឋកៈ។ ពាក្យថា «kukkuṭārāmo» គឺកុក្កុដារាមក្នុងក្រុងបាដលីបុត្រ មិនមែនក្នុងក្រុងកោសម្ពីទេ។

ปกตตฺถปฺปฏินิทฺเทโส ต-สทฺโทติ ตสฺส ‘‘ภควตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ สมานาธิกรณภาเวน วุตฺตสฺส เยน อภิสมฺพุทฺธภาเวน ภควา ปกโต อธิคโต สุปากโฏ จ, ตํ อภิสมฺพุทฺธภาวํ สทฺธึ อาคมนียปฏิปทาย อตฺถภาเวเนว ทสฺเสนฺโต ‘‘โย โส…เป… อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ อาห. สติปิ ญาณทสฺสนสทฺทานํ อิธ ปญฺญาเววจนภาเว เตน เตน วิเสเสน เนสํ วิสยวิเสเส ปวตฺติทสฺสนตฺถํ อสาธารณญาณวิเสสวเสน, วิชฺชาตฺตยวเสน, วิชฺชาภิญฺญานาวรณวเสน, สพฺพญฺญุตญฺญาณมํสจกฺขุวเสน ปฏิเวธเทสนาญาณวเสน จ ตทตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสํ เตส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาสยานุสยํ ชานตา อาสยานุสยญาเณน, สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา สพฺพญฺญุตานาวรณญาเณหิ. ปุพฺเพนิวาสาทีหีติ ปุพฺเพนิวาสาสวกฺขยญาเณหิ. ปฏิเวธปญฺญายาติ อริยมคฺคปญฺญาย. เทสนาปญฺญาย ปสฺสตาติ เทเสตพฺพธมฺมานํ เทเสตพฺพปฺปการํ โพธเนยฺยปุคฺคลานญฺจ อาสยานุสยจริตาธิมุตฺติอาทิเภทํ ธมฺมํ เทสนาปญฺญาย ยาถาวโต ปสฺสตา. อรีนนฺติ กิเลสารีนํ, ปญฺจวิธมารานํ วา สาสนสฺส วา ปจฺจตฺถิกานํ อญฺญติตฺถิยานํ. เตสํ ปน หนนํ ปาฏิหาริเยหิ อภิภวนํ อปฺปฏิภานตากรณํ อชฺฌุเปกฺขณญฺจ. เกสิวินยสุตฺตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตถา ฐานาฏฺฐานาทีนิ ชานตา. ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปสฺสตา. สวาสนานมาสวานํ ขีณตฺตา อรหตา. อภิญฺเญยฺยาทิเภเท ธมฺเม อภิญฺเญยฺยาทิโต อวิปรีตาวโพธโต สมฺมาสมฺพุทฺเธน.

សព្ទថា «ត» (នោះ) ដែលជាគ្រឿងចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលប្រាកដហើយ នៃសព្ទនោះដែលពោលដោយភាពជាសមានាធិករណ៍ជាមួយបទទាំងឡាយមានពាក្យថា «bhagavatā» (ដោយព្រះមានព្រះភាគ) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ សម្រេចបាន និងប្រាកដច្បាស់ដោយសភាវៈត្រាស់ដឹងណា ទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈត្រាស់ដឹងនោះ ព្រមទាំងបដិបទាដែលជាគ្រឿងសម្រេច ដោយអត្ថភាពពិតប្រាកដ ទើបត្រាស់ថា «yo so...pe... abhisambuddho» (ព្រះអង្គណា... ត្រាស់ដឹងហើយ)។ ទោះបីជាសព្ទថា ញាណ និង ទស្សនៈ ក្នុងទីនេះជាវេវចនៈនៃបញ្ញាក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យដ៏វិសេសនោះៗ ដោយសេចក្តីវិសេសនោះៗ ដោយអំណាចនៃញាណដ៏វិសេសមិនទូទៅ ដោយអំណាចវិជ្ជា ៣ ដោយអំណាចវិជ្ជា អភិញ្ញា និងអនាវរណញាណ ដោយអំណាចសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងមំសចក្ខុ និងដោយអំណាចបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ កាលភ្ជាប់និងបង្ហាញនូវអត្ថនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «tesaṃ tesaṃ» (នៃធម៌ទាំងនោះៗ)។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា «ដឹង» គឺដឹងនូវអាសយានុសយៈ ដោយអាសយានុសយញាណ ពាក្យថា «ឃើញ» គឺឃើញនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងអនាវរណញាណ។ ពាក្យថា «ដោយបុព្វេនិវាសៈជាដើម» គឺដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងអាសវក្ខយញាណ។ ពាក្យថា «ដោយបដិវេធបញ្ញា» គឺដោយអរិយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា «ឃើញដោយទេសនាបញ្ញា» គឺឃើញតាមពិតនូវធម៌ដែលត្រូវសម្តែង អាការៈដែលត្រូវសម្តែង និងធម៌មានការបែងចែកដោយអាសយានុសយៈ ចរិត និងអធិមុត្តិជាដើម របស់បុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង ដោយទេសនាបញ្ញា។ ពាក្យថា «នៃសត្រូវទាំងឡាយ» គឺនៃសត្រូវគឺកិលេស ឬនៃមារទាំង ៥ ឬនៃពួកអន្យតិរ្ថិយដែលជាសត្រូវនឹងព្រះសាសនា។ ម្យ៉ាងទៀត ការកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវទាំងនោះ គឺការគ្របសង្កត់ដោយបាដិហារិយ៍ ការធ្វើមិនឲ្យមានបដិភាណ និងការតាំងចិត្តព្រងើយកន្តើយ។ ហើយកេសិវិនយសូត្រ ក្នុងទីនេះជាឧទាហោរណ៍។ មួយវិញទៀត គឺដឹងនូវឋានៈនិងអឋានៈជាដើម។ ឃើញនូវសត្វទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកម្ម។ ព្រោះតែការអស់ទៅនៃអាសវៈព្រមទាំងវាសនា ទើបឈ្មោះថាជាព្រះអរហន្ត។ ព្រោះតែការត្រាស់ដឹងមិនខុសឆ្គងនូវធម៌មានការបែងចែកជាធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ជាដើម ដោយភាពជាធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ជាដើម ទើបឈ្មោះថាជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។

อถ วา ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณตาย ชานตา. กายกมฺมาทิวเสน ติณฺณมฺปิ กมฺมานํ ญาณานุปริวตฺติโต นิสมฺมการิตาย ปสฺสตา. ทวาทีนมฺปิ อภาวสาธิกาย ปหานสมฺปทาย อรหตา. ฉนฺทาทีนํ [Pg.362] อหานิเหตุภูตาย อกฺขยปฏิภานสาธิกาย สพฺพญฺญุตาย สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ ทสพลอฏฺฐารสอาเวณิกพุทฺธธมฺมวเสนปิ โยชนา กาตพฺพา.

មួយវិញទៀត ឈ្មោះថា «ដឹង» ព្រោះមានញាណមិនទើសទាក់ក្នុងកាលទាំងបី។ ឈ្មោះថា «ឃើញ» ព្រោះការធ្វើដោយការពិចារណា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណនៃកម្មទាំងបី មានកាយកម្មជាដើម។ ឈ្មោះថា «ព្រះអរហន្ត» ព្រោះដល់ព្រមដោយការលះបង់ដែលញ៉ាំងភាពមិនមានល្បែងជាដើមឲ្យសម្រេច។ ឈ្មោះថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» ព្រោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលញ៉ាំងបដិភាណមិនចេះអស់ឲ្យសម្រេច ដែលជាហេតុមិនសាបសូន្យនៃឆន្ទៈជាដើម ការប្រកបសេចក្តី សូម្បីដោយអំណាចនៃទសពលញាណ និងអាវេណិកពុទ្ធធម៌ ១៨ យ៉ាងនេះ ក៏គប្បីធ្វើដែរ។

อภิสงฺขตนฺติ อตฺตโน ปจฺจเยหิ อภิสมฺมุขภาเวน สเมจฺจ สมฺภุยฺย กตํ. สฺวาสฺส กตภาโว อุปฺปาทเนน เวทิตพฺโพ, น อุปฺปนฺนสฺส ปฏิสงฺขรเณนาติ อาห ‘‘อุปฺปาทิต’’นฺติ. เต จสฺส ปจฺจยา เจตนาปธานาติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ‘‘เจตยิตํ กปฺปยิต’’นฺติ อตฺถมาห. อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตนฺติ จ ฌานสฺส ปาตุภาวทสฺสนมุเขน วิทฺธํสนภาวํ อุลฺลิงฺเคติ. ยญฺหิ อหุตฺวา สมฺภวติ, ตํ หุตฺวา ปฏิเวติ. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘ยํ โข ปนา’’ติอาทิ. สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโตติ เอตฺถ สมถธมฺเม ฐิตตฺตา สมาหิโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทโย ปชหนฺโต อนุกฺกเมน ตํ อนุโลมญาณํ ปาเปตา หุตฺวา วิปสฺสนฺนาธมฺเม ฐิโต. สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ รญฺชนฏฺเฐน ราโค. นนฺทนฏฺเฐน นนฺที. ตตฺถ สุขุมา อเปกฺขา วุตฺตา. ยา นิกนฺตีติ วุจฺจติ.

ពាក្យថា «abhisaṅkhataṃ» (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ) គឺធ្វើឡើងដោយការជួបជុំគ្នានៃបច្ច័យទាំងឡាយរបស់ខ្លួនដោយចំពោះមុខ។ ភាពជាធម៌ដែលបច្ច័យធ្វើឡើងនោះ គប្បីដឹងដោយការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង មិនមែនដោយការជួសជុលធម៌ដែលកើតឡើងហើយនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «uppāditaṃ» (ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងហើយ)។ ដើម្បីបង្ហាញថា បច្ច័យទាំងឡាយរបស់ធម៌នោះ មានចេតនាជាប្រធាន ក្នុងបាលីទើបត្រាស់ថា «abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ» (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ ដែលចេតនាគិតគូរហើយ) លោកទើបពោលអត្ថថា «cetayitaṃ kappayitaṃ» (ដែលចេតនាគិតគូរហើយ ដែលតាក់តែងហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ» នេះ គឺចង្អុលបង្ហាញនូវភាពវិនាសទៅ ដោយការបង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃឈាន ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនធ្លាប់មាន ក៏មានឡើង ធម៌នោះលុះមានឡើងហើយ ក៏រលត់ទៅវិញ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបាលីទើបត្រាស់ថា «yaṃ kho pana» (ក៏ធម៌ណាមួយ...) ជាដើម។ ពាក្យថា «samathavipassanādhamme ṭhito» (អ្នកតាំងនៅក្នុងធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនា) ក្នុងអធិប្បាយនេះ ព្រោះតែការតាំងនៅក្នុងសមថធម៌ ទើបជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ ហើយចាប់ផ្តើមវិបស្សនា លះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ញ៉ាំងអនុលោមញាណនោះឲ្យសម្រេចតាមលំដាប់ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅក្នុងវិបស្សនាធម៌។ តម្រេកដោយអត្ថថាត្រេកត្រអាលក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនា ឈ្មោះថា រាគៈ។ សេចក្តីរីករាយដោយអត្ថថាត្រេកអរ ឈ្មោះថា នន្ទី។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សេចក្តីអាឡោះអាល័យយ៉ាងល្អិត លោកហៅថា និកន្តិ (សេចក្តីប្រាថ្នា)។

เอวํ สนฺเตติ เอวํ ยถารุตวเสเนว อิมสฺส สุตฺตปทสฺส อตฺเถ คเหตพฺเพ สติ. สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพติ อนาคามิผลํ อนิพฺพตฺเตตฺวา ตทตฺถาย สมถวิปสฺสนาปิ อนิพฺพตฺเตตฺวา เกวลํ ตตฺถ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ. กสฺมา? เตสุ สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ ฉนฺทราคมตฺเตน อนาคามินา ลทฺธพฺพสฺส อลทฺธอนาคามิผเลนปิ ลทฺธพฺพตฺตา. ตถา สติ เตน อนาคามิผลมฺปิ ลทฺธพฺพเมว โหติ. เตนาห ‘‘อนาคามิผลํ ปฏิลทฺธํ ภวิสฺสตี’’ติ. สภาวโต รสิตพฺพตฺตา อวิปรีโต อตฺโถ เอว อตฺถรโส.

កាលបើជាយ៉ាងនេះ គឺកាលបើគប្បីកាន់យកអត្ថនៃបទសូត្រនេះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពិតប្រាកដយ៉ាងនេះ ពាក្យថា «គប្បីធ្វើនូវឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា» គឺមិនបាច់ញ៉ាំងអនាគាមិផលឲ្យកើតឡើង មិនបាច់ញ៉ាំងសមថៈនិងវិបស្សនាដើម្បីអនាគាមិផលនោះឲ្យកើតឡើងឡើយ គ្រាន់តែធ្វើឆន្ទរាគៈក្នុងធម៌នោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ត្រឹមតែឆន្ទរាគៈក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនាទាំងនោះ សូម្បីបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចអនាគាមិផល ក៏រមែងបានសម្រេចនូវផលដែលព្រះអនាគាមិគប្បីបានសម្រេចដែរ កាលបើជាយ៉ាងនោះ អនាគាមិផលក៏ឈ្មោះថាបុគ្គលនោះបានសម្រេចដោយពិត ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «នឹងបានសម្រេចអនាគាមិផល»។ ព្រោះតែការដឹងរសតាមសភាវៈ អត្ថដែលមិនខុសឆ្គងនោះឯង ឈ្មោះថា អត្ថរស។

อญฺญาปิ กาจิ สุคติโยติ วินิปาติเก สนฺธายาห. อญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโยติ อสุรกายมาห.

ពាក្យថា «សុគតិណាមួយដទៃទៀត» លោកពោលសំដៅយកពួកវិនិបាតិកទេវតា។ ពាក្យថា «ទុគ្គតិណាមួយដទៃទៀត» លោកពោលសំដៅយកអសុរកាយ។

อปฺปํ ยาจิเตน พหุํ เทนฺเตน อุฬารปุริเสน วิย เอกํ ธมฺมํ ปุจฺฉิเตน ‘‘อยมฺปิ เอกธมฺโม’’ติ กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา ปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาโต ปจฺเจกํ วากฺยปริสมาปนญาเยน. ปุจฺฉาวเสนาติ ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต อานนฺท, เตน…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน เอกธมฺโม สมฺมทกฺขาโต’’ติ เอวํ [Pg.363] ปวตฺตปุจฺฉาวเสน. อมตุปฺปตฺติอตฺเถนาติ อมตภาวสฺส อุปฺปตฺติเหตุตาย, สพฺพานิปิ กมฺมฏฺฐานานิ เอกรสาปิ อมตาธิคมสฺส ปฏิปตฺติยาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ อคฺคผลภูมิ อนาคามิผลภูมีติ ทฺเวว ภูมิโย สรูปโต อาคตา, นานนฺตริยตาย ปน เหฏฺฐิมาปิ ทฺเว ภูมิโย อตฺถโต อาคตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพาติ. ปญฺจ สตานิ อคฺโฆ เอตสฺสาติ ปญฺจสตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

ប្រៀបដូចជាបុរសដ៏ឧត្តម ដែលគេសុំបន្តិចបន្តួច តែត្រឡប់ជាឲ្យច្រើន កាលដែលគេសួររកធម៌មួយ ក៏ពោលថា «សូម្បីធម៌នេះ ក៏ជាធម៌មួយដែរ» ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំង ១១ យ៉ាង សូម្បីតែដោយអំណាចនៃសំណួរ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មួយ ដោយន័យនៃការបញ្ចប់សេចក្តីនៃប្រយោគនីមួយៗ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសំណួរ» គឺដោយអំណាចនៃសំណួរដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏ចម្រើន តើមានធម៌មួយដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ... ទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយឬហ្ន៎»។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថជាគ្រឿងកើតឡើងនៃអមតធម៌» គឺដោយភាពជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃអមតភាព សេចក្តីថា កម្មដ្ឋានទាំងអស់ សូម្បីមានរសតែមួយ ក៏ជាបដិបទាដើម្បីសម្រេចនូវអមតធម៌ដែរ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ភូមិពីរគឺ អគ្គផលភូមិ និងអនាគាមិផលភូមិ ប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់ដោយរូបរាងផ្ទាល់ ប៉ុន្តែដោយភាពមិនដាច់ចន្លោះ ភូមិថ្នាក់ក្រោមទាំងពីរក៏ឈ្មោះថាបានមកដល់ដោយអត្ថដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ប្រាំរយ» គឺរបស់ដែលមានតម្លៃប្រាំរយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๗. โคปาลสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគោបាលសូត្រ

๑๗. สตฺตเม ติสฺโส กถาติ ติสฺโส อฏฺฐกถา, ติวิธา สุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนาติ อตฺโถ. เอเกกํ ปทํ นาฬํ มูลํ เอติสฺสาติ เอวํสญฺญิตา เอกนาฬิกา. เอเกกํ วา ปทํ นาฬํ อตฺถนิคฺคมนมคฺโค เอติสฺสาติ เอกนาฬิกา. เตนาห ‘‘เอเกกสฺส ปทสฺส อตฺถกถน’’นฺติ. จตฺตาโร อํสา ภาคา อตฺถสลฺลกฺขณูปายา เอติสฺสาติ จตุรสฺสา. เตนาห ‘‘จตุกฺกํ พนฺธิตฺวา กถน’’นฺติ. นิยมโต นิสินฺนสฺส อารทฺธสฺส วตฺโต สํวตฺโต เอติสฺสา อตฺถีติ นิสินฺนวตฺติกา, ยถารทฺธสฺส อตฺถสฺส วิสุํ วิสุํ ปริโยสาปิกาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา’’ติอาทิ. เอเกกสฺสปิ ปทสฺส ปิณฺฑตฺถทสฺสนวเสน พหูนํ ปทานํ เอกชฺฌํ อตฺถํ อกเถตฺวา เอกเมกสฺส ปทสฺส อตฺถวณฺณนา อยํ สพฺพตฺถ ลพฺภติ. จตุกฺกํ พนฺธิตฺวาติ กณฺหปกฺเข อุปโมปเมยฺยทฺวยํ, ตถา สุกฺกปกฺเขติ อิทํ จตุกฺกํ โยเชตฺวา. อยํ เอทิเสสุ เอว สุตฺเตสุ ลพฺภติ. ปริโยสานคมนนฺติ เกจิ ตาว อาหุ ‘‘กณฺหปกฺเข อุปมํ ทสฺเสตฺวา อุปมา จ นาม ยาวเทว อุปเมยฺยสมฺปฏิปาทนตฺถาติ อุปเมยฺยตฺถํ อาหริตฺวา สํกิเลสปกฺขนิทฺเทโส จ โวทานปกฺขวิภาวนตฺถายาติ สุกฺกปกฺขมฺปิ อุปโมปเมยฺยวิภาเคน อาหริตฺวา สุตฺตตฺถสฺส ปริโยสาปนํ. กณฺหปกฺเข อุปเมยฺยํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ. อปเร ปน ‘‘กณฺหปกฺเข, สุกฺกปกฺเข จ ตํตํอุปมูปเมยฺยตฺถานํ วิสุํ วิสุํ ปริโยสาเปตฺวาว กถนํ ปริโยสานคมน’’นฺติ วทนฺติ. อยนฺติ นิสินฺนวตฺติกา. อิธาติ อิมสฺมึ โคปาลกสุตฺเต. สพฺพาจริยานํ อาจิณฺณาติ สพฺเพหิปิ ปุพฺพาจริเยหิ อาจริตา สํวณฺณิตา, ตถา เจว ปาฬิ ปวตฺตาติ.

១៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា tisso kathā (កថា ៣ យ៉ាង) គឺអដ្ឋកថា ៣ យ៉ាង សេចក្តីថា ការពន្យល់សេចក្តីនៃសូត្រមាន ៣ បែប។ ពាក្យថា ekanāḷikā (មានធាងតែមួយ) គឺមានសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនេះថា ធាង ឬឫសនៃកថានោះ គឺបទនីមួយៗ។ ឬមួយថា ផ្លូវជាទីចេញទៅនៃសេចក្តី ឬធាងនៃកថានោះ គឺបទនីមួយៗ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ekanāḷikā។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការថ្លែងសេចក្តីនៃបទនីមួយៗ"។ ពាក្យថា caturassā (មានជ្រុង ៤) គឺកថានោះមានចំណែក ឬភាគ ៤ យ៉ាង ដែលជាឧបាយសម្រាប់កំណត់សេចក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការសម្តែងដោយចងជាពួក ៤"។ ពាក្យថា nisinnavattikā (មានវត្តៈគឺការអង្គុយ) គឺកថានោះមានការប្រព្រឹត្តទៅ និងការប្រព្រឹត្តតាមដែលបានផ្តើមឡើងចំពោះបុគ្គលដែលអង្គុយដោយកំណត់ សេចក្តីថា ជាការធ្វើឱ្យចប់សេចក្តីដែលបានផ្តើមឡើងដោយឡែកៗពីគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការបង្ហាញតួអង្គគង្វាលគោជាបណ្ឌិត" ជាដើម។ ការពន្យល់សេចក្តីនៃបទនីមួយៗ ដោយមិនពោលសេចក្តីរួមគ្នានៃបទជាច្រើន ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញសេចក្តីសង្ខេប សូម្បីតែនៃបទនីមួយៗនេះ តែងបានក្នុងទីទាំងពួង។ ពាក្យថា catukkaṃ bandhitvā (ការចងជាពួក ៤) គឺការផ្សំផ្គុំធម៌ជាពួក ៤ នេះ គឺគូនៃឧបមា និងឧបមេយ្យក្នុងកណ្ហបក្ស (ចំណែកខ្មៅ) និងក្នុងសុក្កបក្ស (ចំណែកស) យ៉ាងនោះដែរ។ វិធីនេះ តែងបានតែក្នុងសូត្រទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា pariyosānagamana (ការដល់នូវទីបំផុត) នោះ មុនដំបូង អាចារ្យខ្លះពោលថា "ការបង្ហាញឧបមាគំរូក្នុងកណ្ហបក្ស ហើយឧបមាដែលឈ្មោះថា នាំមកនូវសេចក្តីជាឧបមេយ្យ ក៏គ្រាន់តែដើម្បីសម្រេចសេចក្តីជាឧបមេយ្យប៉ុណ្ណោះ និងការសម្តែងចំណែកសង្កិលេស ក៏ដើម្បីញ៉ាំងចំណែកវោទានៈ (ភាពផូរផង់) ឱ្យច្បាស់លាស់ ទើបនាំមកនូវសុក្កបក្ស សូម្បីដោយការចែកឧបមា និងឧបមេយ្យ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីនៃសូត្រឱ្យចប់សព្វគ្រប់។ សូម្បីក្នុងការដល់នូវទីបំផុតដោយការបង្ហាញឧបមេយ្យក្នុងកណ្ហបក្សជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា"។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត ពោលថា "ការសម្តែងដោយធ្វើឱ្យចប់ដោយឡែកៗពីគ្នានូវសេចក្តីនៃឧបមា និងឧបមេយ្យនោះៗ ទាំងក្នុងកណ្ហបក្ស និងសុក្កបក្ស ឈ្មោះថា pariyosānagamana"។ ពាក្យថា ayaṃ នេះ សំដៅយក nisinnavattikā។ ពាក្យថា idha នេះ សំដៅយកក្នុងគោបាលកសូត្រនេះ។ ពាក្យថា sabbācariyānaṃ āciṇṇā (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាចារ្យទាំងពួង) គឺព្រះបុព្វាចារ្យទាំងអស់បានប្រព្រឹត្ត និងពន្យល់ទុកមកហើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបាលីក៏ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះឯង។

องฺคียนฺติ [Pg.364] อวยวภาเวน ญายนฺตีติ องฺคานิ, โกฏฺฐาสา. ตานิ ปเนตฺถ ยสฺมา สาวชฺชสภาวานิ, ตสฺมา อาห ‘‘องฺเคหีติ อคุณโกฏฺฐาเสหี’’ติ. โคมณฺฑลนฺติ โคสมูหํ. ปริหริตุนฺติ รกฺขิตุํ. ตํ ปน ปริหรณํ ปริคฺคเหตฺวา วิจรณนฺติ อาห ‘‘ปริคฺคเหตฺวา วิจริตุ’’นฺติ. วฑฺฒินฺติ คุนฺนํ พหุภาวํ พหุโครสตาสงฺขาตํ ปริวุทฺธึ. ‘‘เอตฺตกมิท’’นฺติ รูปียตีติ รูปํ, ปริมาณปริจฺเฉโทปิ สรีรรูปมฺปีติ อาห ‘‘คณนโต วา วณฺณโต วา’’ติ. น ปริเยสติ วินฏฺฐภาวสฺเสว อชานนโต. นีลาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน เสตสพลาทิวณฺณํ สงฺคณฺหาติ.

ធម៌ទាំងឡាយណាដែលគេដឹងដោយភាពជាចំណែក ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អង្គ គឺចំណែកទាំងឡាយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះតែអង្គទាំងនោះមានសភាវៈប្រកបដោយទោស ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ពាក្យថា aṅgehi គឺដោយចំណែកដែលមិនមែនជាគុណ (ទោស)"។ ពាក្យថា gomaṇḍala គឺហ្វូងគោ។ ពាក្យថា pariharituṃ គឺដើម្បីរក្សា។ ក៏ការរក្សានោះ គឺការត្រួតត្រាហើយដើរទៅ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ត្រួតត្រាហើយដើរទៅ"។ ពាក្យថា vaḍḍhi (សេចក្តីចម្រើន) គឺសេចក្តីចម្រើនលូតលាស់ ដែលរាប់ថាជាភាពច្រើននៃហ្វូងគោ និងការមានទឹកដោះច្រើនជាដើម។ ធម្មជាតិណាដែលគេកំណត់ថា "របស់នេះមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ" ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា រូប សូម្បីការកំណត់ប្រមាណនៃរូបរាងកាយ ក៏ឈ្មោះថារូបដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយការរាប់ក្តី ដោយពណ៌សម្បុរក្តី"។ គង្វាលគោមិនស្វែងរក (គោដែលបាត់) ព្រោះតែមិនដឹងសូម្បីតែភាពដែលគោនោះវិនាស (បាត់បង់) ទៅ។ ក្នុងពាក្យថា nīlā នេះ សព្ទថា iti មានន័យថា "ជាដើម"។ ដោយសព្ទនោះ លោកសង្គ្រោះយកពណ៌ស ពណ៌ពពាល ជាដើម។

ธนุสตฺติสูลาทีติ เอตฺถ อิสฺสาสาจริยานํ คาวีสุ กตํ ธนุลกฺขณํ. กุมารภตฺติคณานํ คาวีสุ กตํ สตฺติลกฺขณํ. อิสฺสรภตฺติคณานํ คาวีสุ กตํ สูลลกฺขณนฺติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน รามวาสุเทวคณาทีนํ คาวีสุ กตํ ผรสุจกฺกาทิลกฺขณํ สงฺคณฺหาติ.

ក្នុងពាក្យថា dhanusattisūlādi (ធ្នូ លំពែង ត្រសូល ជាដើម) នេះ មានការប្រកបសេចក្តីថា សញ្ញាធ្នូដែលពួកអាចារ្យបាញ់ធ្នូធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។ សញ្ញាលំពែងដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះកុមារធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។ សញ្ញាត្រសូលដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះឥសូរធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ នេះជាការប្រកបសេចក្តី។ ដោយសព្ទថា ādi (ជាដើម) លោកសង្គ្រោះយកសញ្ញាពូថៅ និងសញ្ញាចក្រជាដើម ដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះរាម និងព្រះវាសុទេវៈជាដើម ធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។

นีลมกฺขิกาติ ปิงฺคลมกฺขิกา, ขุทฺทกมกฺขิกา เอว วา. สฏติ รุชติ เอตายาติ สาฏิกา, สํวฑฺฒา สาฏิกา อาสาฏิกา. เตนาห ‘‘วฑฺฒนฺตี’’ติอาทิ. หาเรตาติ อปเนตา.

ពាក្យថា nīlamakkhikā (របោមខៀវ) គឺរបោមលឿង ឬមួយថារបោមតូចៗប៉ុណ្ណោះ។ ធម្មជាតិណាដែលរលួយ ឬឈឺចាប់ដោយសារសត្វនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា sāṭikā (ដង្កូវ) ដង្កូវដែលចម្រើនធំធាត់ឡើង ឈ្មោះថា āsāṭikā (ពពួកដង្កូវ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ចម្រើនឡើង" ជាដើម។ ពាក្យថា hāretā គឺអ្នកនាំចេញទៅ (អ្នកកម្ចាត់បង់)។

วาเกนาติ วากปฏฺเฏน. จีรเกนาติ ปิโลติเกน. อนฺโตวสฺเสติ วสฺสกาลสฺส อพฺภนฺตเร. นิคฺคาหนฺติ สุสุมาราทิคฺคาหรหิตํ. ปีตนฺติ ปานียสฺส ปีตภาวํ. สีหพฺยคฺฆาทิปริสฺสเยน สาสงฺโก สปฺปฏิภโย.

ពាក្យថា vākena គឺដោយបន្ទះសំបកឈើ។ ពាក្យថា cīrakena គឺដោយកំណាត់សំពត់ចាស់។ ពាក្យថា antovasse គឺក្នុងរវាងវស្សានរដូវ។ ពាក្យថា niggāha គឺមិនមានសត្វសាហាវដូចជាក្រពើជាដើមយាយី។ ពាក្យថា pīta គឺភាពដែលទឹកត្រូវបានផឹកហើយ។ ពាក្យថា ប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យ គឺប្រកបដោយភ័យខ្លាច ព្រោះតែអន្តរាយមានសីហៈ និងខ្លាធំជាដើម។

ปญฺจ อหานิ เอกสฺสาติ ปญฺจาหิโก, โส เอว วาโรติ, ปญฺจาหิกวาโร. เอวํ สตฺตาหิกวาโรปิ เวทิตพฺโพ. จิณฺณฏฺฐานนฺติ จริตฏฺฐานํ โคจรคฺคหิตฏฺฐานํ.

ថ្ងៃ ៥ នៃវារៈមួយ ឈ្មោះថា pañcāhika (មាន ៥ ថ្ងៃ) វារៈនោះឯង ឈ្មោះថា pañcāhikavāra (វារៈ ៥ ថ្ងៃ)។ វារៈ ៧ ថ្ងៃ (sattāhikavāra) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា ciṇṇaṭṭhāna (កន្លែងដែលធ្លាប់ត្រួតត្រា) គឺកន្លែងដែលធ្លាប់ដើរទៅ គឺកន្លែងដែលធ្លាប់នាំគោទៅរកស៊ី។

ปิติฏฺฐานนฺติ ปิตรา กาตพฺพฏฺฐานํ, ปิตรา กาตพฺพกิจฺจนฺติ อตฺโถ. ยถารุจึ คเหตฺวา คจฺฉนฺตีติ คุนฺนํ รุจิอนุรูปํ โคจรภูมึ วา นทิปารํ วา คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. โคภตฺตนฺติ กปฺปาสฏฺฐิกาทิมิสฺสํ โคภุญฺชิตพฺพํ ภตฺตํ. ภตฺตคฺคหเณเนว ยาคุปิ สงฺคหิตา.

ពាក្យថា pitiṭṭhāna (ឋានៈជាឪពុក) គឺឋានៈដែលឪពុកត្រូវធ្វើ សេចក្តីថា កិច្ចដែលឪពុកត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា yathāruciṃ gahetvā gacchanti (នាំទៅតាមចំណង់) គឺនាំគោទាំងឡាយទៅកាន់ទីវាលស្មៅ ឬត្រើយស្ទឹង តាមដែលវាពេញចិត្ត។ ពាក្យថា gobhatta (អាហារគោ) គឺអាហារដែលគោត្រូវស៊ី ដែលលាយដោយគ្រាប់កប្បាសជាដើម។ ដោយការកាន់យកពាក្យថា អាហារ នេះ សូម្បីតែបបរ ក៏លោកសង្គ្រោះយកដែរ។

ทฺวีหากาเรหีติ วุตฺตํ อาการทฺวยํ ทสฺเสตุํ ‘‘คณนโต วา สมุฏฺฐานโต วา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ปาฬิยํ อาคตาติ ‘‘อุปจโย สนฺตตี’’ติ ชาตึ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา หทยวตฺถุํ อคฺคเหตฺวา ทสายตนานิ ปญฺจทส [Pg.365] สุขุมรูปานีติ เอวํ รูปกณฺฑปาฬิยํ (ธ. ส. ๖๖๖) อาคตา. ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ สลกฺขณโต อญฺญมญฺญสงฺกราภาวโต รูปภาคา. รูปโกฏฺฐาสาติ วา วิสุํ วิสุํ อปฺปวตฺติตฺวา กลาปภาเวเนว ปวตฺตนโต รูปกลาปา. โกฏฺฐาสาติ จ อํสา อวยวาติ อตฺโถ. โกฏฺฐนฺติ วา สรีรํ, ตสฺส อํสา เกสาทโย โกฏฺฐาสาติ อญฺเญปิ อวยวา โกฏฺฐาสา วิย โกฏฺฐาสา.

ពាក្យថា dvīhākārehi (ដោយអាការៈ ២ យ៉ាង) គឺដើម្បីបង្ហាញអាការៈទាំង ២ យ៉ាង ទើបលោកពោលថា "ដោយការរាប់ក្តី ដោយសមុដ្ឋានក្តី"។ រូបដែលមកហើយក្នុងព្រះបាលីយ៉ាងនេះ គឺការបំបែកជាតិជា ២ យ៉ាង គឺ ឧបចយៈ និងសន្តតិ ដោយមិនកាន់យកហទយវត្ថុ គឺអាយតនៈ ១០ និងសុខុមរូប ១៥ យ៉ាងនេះ មកហើយក្នុងរូបកណ្ឌបាលី (ធម្មសង្គណី ៦៦៦)។ ពាក្យថា pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā (ចំណែករូប ២៥) គឺចំណែកនៃរូបទាំងឡាយ ព្រោះមិនច្រឡំគ្នាទៅវិញទៅមកដោយលក្ខណៈរបស់ខ្លួន។ ឬមួយថា ឈ្មោះថា រូបកោដ្ឋាសៈ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយឡែកៗពីគ្នា គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាកលាបៈ (ក្រុម) ហេតុនោះ ទើបហៅថា រូបកលាប។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា koṭṭhāsā មានសេចក្តីថា ចំណែក ឬអវយវៈ។ ឬមួយថា រាងកាយ ឈ្មោះថា koṭṭha ចំណែកនៃរាងកាយនោះ មានសក់ជាដើម ឈ្មោះថា koṭṭhāsā សូម្បីតែអវយវៈដទៃទៀត ក៏ឈ្មោះថា koṭṭhāsā ដូចជាចំណែកទាំងឡាយដែរ។

เสยฺยถาปีติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. ตตฺถ รูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ ยถาวุตฺตํ รูปํ สลกฺขณโต ญาเณน ปริคฺคณฺหิตฺวา. อรูปํ ววตฺถเปตฺวาติ ตํ รูปํ นิสฺสาย อารมฺมณญฺจ กตฺวา ปวตฺตมาเน เวทนาทิเก จตฺตาโร ขนฺเธ อรูปนฺติ ววตฺถเปตฺวา. รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ ปุน ตตฺถ ยํ รูปฺปนลกฺขณํ, ตํ รูปํ. ตทญฺญํ อรูปํ. อุภยวินิมุตฺตํ กิญฺจิ นตฺถิ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ เอวํ รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา. ตทุภยญฺจ อวิชฺชาทินา ปจฺจเยน สปจฺจยนฺติ ปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา, อนิจฺจตาทิลกฺขณํ อาโรเปตฺวา โย กลาปสมฺมสนาทิกฺกเมน กมฺมฏฺฐานํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ, โส น วฑฺฒตีติ โยชนา.

ពាក្យថា seyyathāpi ជាដើម គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមា។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា rūpaṃ pariggahetvā (ការកំណត់រូប) គឺការកំណត់ដឹងនូវរូបតាមដែលបានពោលហើយ ដោយលក្ខណៈរបស់វាដោយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា arūpaṃ vavatthapetvā (ការកំណត់អរូប) គឺការកំណត់ទុកនូវខន្ធ ៤ មានវេទនាជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យរូបនោះ និងធ្វើរូបនោះឱ្យជាអារម្មណ៍ថាជាអរូប។ ពាក្យថា rūpārūpaṃ pariggahetvā (ការកំណត់រូបនិងអរូប) គឺការកំណត់រូបនិងអរូបយ៉ាងនេះថា ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនោះ ធម្មជាតិណាដែលមានលក្ខណៈទ្រុឌទ្រោម ធម្មជាតិនោះជារូប ធម៌ក្រៅពីនោះជាអរូប ធម៌ដែលរួចផុតពីធម៌ទាំងពីរនោះ មិនមានឡើយ ទោះជាខ្លួនក្តី របស់ខ្លួនក្តី ក៏មិនមាន។ មានការប្រកបសេចក្តីថា បុគ្គលណា កាលកំណត់ដឹងនូវបច្ច័យថា ធម៌ទាំងពីរនោះមានបច្ច័យ គឺអវិជ្ជាជាដើមជាគ្រឿងបង្កើត ហើយលើកឡើងនូវលក្ខណៈមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម មិនអាចញ៉ាំងកម្មដ្ឋានឱ្យដល់នូវកំពូល ដោយលំដាប់នៃការពិចារណាជាកលាបៈ (កលាបសម្មសនៈ) ជាដើមទេ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មិនចម្រើនឡើយ។

เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานนฺติ จกฺขายตนํ, โสตายตนํ, ฆานายตนํ, ชิวฺหายตนํ, กายายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยนฺติ อฏฺฐวิธํ กมฺมวเสน; กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺตีติ อิทํ ทฺวยํ จิตฺตวเสนาติ เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานํ. สทฺทายตนเมกํ อุตุจิตฺตวเสน ทฺวิสมุฏฺฐานํ. รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตาติ เอตฺตกํ รูปํ อุตุจิตฺตาหารวเสน ติสมุฏฺฐานํ. รูปายตนํ, คนฺธายตนํ, รสายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ, อากาสธาตุ, อาโปธาตุ, กพฬีกาโร อาหาโรติ เอตฺตกํ รูปํ อุตุจิตฺตาหารกมฺมวเสน จตุสมุฏฺฐานํ. อุปจโย, สนฺตติ, ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตาติ เอตฺตกํ รูปํ น กุโตจิ สมุฏฺฐาตีติ น ชานาติ. สมุฏฺฐานโต รูปํ อชานนฺโตติอาทีสุ วตฺตพฺพํ ‘‘คณนโต รูปํ อชานนฺโต’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ មានសមុដ្ឋានមួយ គឺ ចក្ខ្វាយតនៈ សោតាយតនៈ ឃានាយតនៈ ជិវ្ហាយតនៈ កាយាយតនៈ ឥត្ថិន្ទ្រិយ បុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ រូបទាំង ៨ យ៉ាងនេះ កើតអំពីកម្ម, កាយវិញ្ញត្តិ និងវចីវិញ្ញត្តិ រូបទាំង ២ នេះ កើតអំពីចិត្ត រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានមួយ។ សទ្ទាយតនៈ ១ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានពីរ ព្រោះកើតអំពីឧតុ និងចិត្ត។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ រូបស្ស ឡហុតា (ភាពស្រាលនៃរូប) មុទុតា (ភាពទន់នៃរូប) កម្មញ្ញតា (ភាពគួរដល់ការងារនៃរូប) ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានបី ព្រោះកើតអំពីឧតុ ចិត្ត និងអាហារ។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ រូបាយតនៈ គន្ធាយតនៈ រសាយតនៈ ផោដ្ឋព្វាយតនៈ អាកាសធាតុ អាបោធាតុ កពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានបួន ព្រោះកើតអំពីឧតុ ចិត្ត អាហារ និងកម្ម។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ ឧបចយៈ សន្តតិ ជរតា និងរូបស្ស អនិច្ចតា មិនមានសមុដ្ឋានអំពីអ្វីឡើយ គង្វាលគោមិនដឹងយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងពាក្យថា "មិនដឹងរូបដោយសមុដ្ឋាន" ជាដើម គbbyីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងពាក្យថា "មិនដឹងរូបដោយការរាប់" ជាដើមនោះឯង។

กมฺมลกฺขโณติ อตฺตนา กตํ ทุจฺจริตกมฺมํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ, พาโล. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? ทุจฺจินฺติตจินฺตี โหติ, ทุพฺภาสิตภาสี, ทุกฺกฏกมฺมการี[Pg.366]. อิมานิ โข…เป… ลกฺขณานี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๔๖; อ. นิ. ๓.๓). อตฺตนา กตํ สุจริตกมฺมํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ, ปณฺฑิโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? สุจินฺติตจินฺตี โหติ, สุภาสิตภาสี, สุกตกมฺมการี. อิมานิ โข…เป… ปณฺฑิตลกฺขณานี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๓; อ. นิ. ๓.๓). เตนาห ‘‘กุสลากุสลกมฺมํ ปณฺฑิตพาลลกฺขณ’’นฺติ.

ពាក្យថា kammalakkhaṇa (មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់) គឺបុគ្គលណាមានទុច្ចរិតកម្មដែលខ្លួនធ្វើហើយជាគ្រឿងសម្គាល់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់ គឺជនពាល។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់មនុស្សពាលនេះមាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺមនុស្សពាលតែងគិតនូវសេចក្តីដែលមិនគួរគិត ១ និយាយនូវពាក្យដែលមិនគួរនិយាយ ១ ធ្វើនូវការងារដែលមិនគួរធ្វើ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំងនេះឯង...ល... ជាលក្ខណៈរបស់មនុស្សពាល"។ បុគ្គលណាមានសុចរិតកម្មដែលខ្លួនធ្វើហើយជាគ្រឿងសម្គាល់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់ គឺបណ្ឌិត។ សូម្បីសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់បណ្ឌិតនេះមាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺបណ្ឌិតតែងគិតនូវសេចក្តីដែលគួរគិត ១ និយាយនូវពាក្យដែលគួរនិយាយ ១ ធ្វើនូវការងារដែលគួរធ្វើ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំងនេះឯង...ល... ជាលក្ខណៈរបស់បណ្ឌិត"។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវបណ្ឌិត និងមនុស្សពាល"។

พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต น เสวตีติ ยํ พาลปุคฺคเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิตเสวนํ อตฺถกาเมน กาตพฺพํ, ตํ น กโรติ. ตถาภูตสฺส จ อยมาทีนโวติ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘พาเล วชฺเชตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ ภควตา ‘‘อิทํ โว กปฺปตี’’ติ อนุญฺญาตํ, ตทนุโลมญฺเจ, ตํ กปฺปิยํ. ยํ ‘‘อิทํ โว น กปฺปตี’’ติ ปฏิกฺขิตฺตํ, ตทนุโลมญฺเจ, ตํ อกปฺปิยํ. ยํ โกสลฺลสมฺภูตํ, ตํ กุสลํ, ตปฺปฏิปกฺขํ อกุสลํ. ตเทว สาวชฺชํ, กุสลํ อนวชฺชํ. อาปตฺติโต อาทิโต ทฺเว อาปตฺติกฺขนฺธา ครุกํ, ตทญฺญํ ลหุกํ. ธมฺมโต มหาสาวชฺชํ ครุกํ, อปฺปสาวชฺชํ ลหุกํ. สปฺปฏิการํ สเตกิจฺฉํ, อปฺปฏิการํ อเตกิจฺฉํ. ธมฺมตานุคตํ การณํ, อิตรํ อการณํ. ตํ อชานนฺโตติ กปฺปิยากปฺปิยํ, ครุก-ลหุกํ, สเตกิจฺฉาเตกิจฺฉํ อชานนฺโต สุวิสุทฺธํ กตฺวา สีลํ รกฺขิตุํ น สกฺโกติ. กุสลากุสลํ, สาวชฺชานวชฺชํ, การณาการณํ อชานนฺโต ขนฺธาทีสุ อกุสลตาย รูปารูปปริคฺคหมฺปิ กาตุํ น สกฺโกติ, กุโต ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺฒนา. เตนาห ‘‘กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกตี’’ติ.

ពាក្យថា bāle vajjetvā paṇḍite na sevati (វៀរចាកមនុស្សពាល មិនសេពគប់បណ្ឌិត) គឺការសេពគប់បណ្ឌិតដោយវៀរចាកបុគ្គលពាល ដែលបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍គប្បីធ្វើ តែខ្លួនមិនធ្វើ។ និងដើម្បីបង្ហាញទោសនេះ ចំពោះបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "bāle vajjetvā" ជាដើមម្តងទៀត។ ក្នុងសេចក្តីនោះ វត្ថុណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតថា "របស់នេះគួរដល់អ្នកទាំងឡាយ" បើវត្ថុនោះស្របគ្នានឹងពាក្យនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា កប្បិយៈ (របស់គួរ)។ វត្ថុណាដែលទ្រង់ហាមឃាត់ថា "របស់នេះមិនគួរដល់អ្នកទាំងឡាយ" បើវត្ថុនោះស្របគ្នានឹងពាក្យនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា អកប្បិយៈ (របស់មិនគួរ)។ ធម៌ណាដែលកើតអំពីសេចក្តីឈ្លាសវៃ ធម៌នោះឈ្មោះថា កុសល ធម៌ផ្ទុយពីនោះឈ្មោះថា អកុសល។ អកុសលនោះឯង ឈ្មោះថា សាវជ្ជៈ (មានទោស) កុសលឈ្មោះថា អនវជ្ជៈ (មិនមានទោស)។ ដោយអំណាចនៃអាបត្តិ គំនរអាបត្តិ ២ ខាងដើម (បារាជិក និងសង្ឃាទិសេស) ឈ្មោះថា គរុកៈ (អាបត្តិធ្ងន់) ក្រៅពីនោះឈ្មោះថា លហុកៈ (អាបត្តិស្រាល)។ ដោយអំណាចនៃធម៌ ធម៌ដែលមានទោសច្រើន ឈ្មោះថា គរុកៈ ធម៌ដែលមានទោសតិច ឈ្មោះថា លហុកៈ។ អាបត្តិដែលកែខៃបាន ឈ្មោះថា សតេកិច្ឆា អាបត្តិដែលកែខៃមិនបាន ឈ្មោះថា អតេកិច្ឆា។ ហេតុដែលស្របតាមធម្មតា ឈ្មោះថា ហេតុ (ការណៈ) ក្រៅពីនោះឈ្មោះថា មិនមែនហេតុ (អការណៈ)។ បុគ្គលកាលមិនដឹងនូវធម៌នោះ គឺមិនដឹងនូវរបស់គួរនិងមិនគួរ អាបត្តិធ្ងន់និងស្រាល អាបត្តិដែលកែខៃបាននិងកែខៃមិនបាន មិនអាចរក្សាសីលឱ្យបរិសុទ្ធស្អាតបានឡើយ។ កាលមិនដឹងនូវកុសលនិងអកុសល ធម៌មានទោសនិងមិនមានទោស ហេតុនិងមិនមែនហេតុ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងខន្ធជាដើម សូម្បីតែការកំណត់រូបនិងអរូប ក៏មិនអាចធ្វើបានដែរ ចំណង់បើការកាន់យកកម្មដ្ឋានហើយធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង តើនឹងមានមកពីណា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនអាចកាន់យកកម្មដ្ឋានហើយធ្វើឱ្យចម្រើនឡើងបានឡើយ"។

โควณสทิเส อตฺตภาเว อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุโต มิจฺฉาวิตกฺกา อาสาฏิกา วิยาติ อาสาฏิกาติ อาห ‘‘อกุสลวิตกฺกํ อาสาฏิกํ อหาเรตฺวา’’ติ.

មិច្ឆាវិតក្កៈទាំងឡាយ តែងកើតឡើងក្នុងអត្តភាពដែលប្រៀបដូចជាដំបៅគោ ហើយព្រោះតែជាហេតុនាំឱ្យកើតទុក្ខក្នុងអត្តភាពនោះ ទើបប្រៀបដូចជាពពួកដង្កូវ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនកម្ចាត់បង់អកុសលវិតក្កៈដែលប្រៀបដូចជាពពួកដង្កូវ"។

‘‘คณฺโฑติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๑๐๓; อ. นิ. ๘.๕๖; ๙.๑๕) วจนโต ฉหิ วณมุเขหิ วิสฺสนฺทมานยูโส คณฺโฑ วิย ปิโลติกาขณฺเฑน ฉทฺวาเรหิ วิสฺสนฺทมานกิเลสาสุจิ อตฺตภาววโณ สติสํวเรน ปิทหิตพฺโพ, อยํ ปน เอวํ น กโรตีติ อาห ‘‘ยถา โส โคปาลโก วณํ น ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ สํวรํ น สมฺปาเทตี’’ติ.

ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា ខ្ទុះ (ដំបៅ) នេះ ជាឈ្មោះនៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥" ដូច្នេះ អត្តភាពដែលប្រៀបដូចជាដំបៅ ដែលមានគ្រឿងសៅហ្មងគឺកិលេសហូរចេញតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាដំបៅដែលមានទឹកខ្ទុះហូរចេញតាមមាត់ដំបៅទាំង ៦ គប្បីបិទបាំងដោយសតិសំវរៈ ដូចជាការបិទបាំងដំបៅដោយកំណាត់សំពត់ចាស់ តែបុគ្គលនេះមិនធ្វើសេចក្តីនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "គង្វាលគោនោះមិនបិទបាំងដំបៅយ៉ាងណា បុគ្គលនេះក៏មិនញ៉ាំងសំវរៈឱ្យសម្រេចយ៉ាងនោះដែរ"។

ยถา [Pg.367] ธูโม อินฺธนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชมาโน สณฺโห สุขุโม, ตํ ตํ วิวรํ อนุปวิสฺส พฺยาเปนฺโต สตฺตานํ ฑํสมกสาทิปริสฺสยํ วิโนเทติ, อคฺคิชาลาสมุฏฺฐานสฺส ปุพฺพงฺคโม โหติ, เอวํ ธมฺมเทสนาญาณสฺส อินฺธนภูตํ รูปารูปธมฺมชาตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชมานา สณฺหา สุขุมา ตํ ตํ ขนฺธนฺตรํ อายตนนฺตรญฺจ อนุปวิสฺส พฺยาเปติ, สตฺตานํ มิจฺฉาวิตกฺกาทิปริสฺสยํ วิโนเทติ, ญาณคฺคิชาลาสมุฏฺฐาปนสฺส ปุพฺพงฺคโม โหติ, ตสฺมา ธูโม วิยาติ ธูโมติ อาห ‘‘โคปาลโก ธูมํ วิย ธมฺมเทสนาธูมํ น กโรตี’’ติ. อตฺตโน สนฺติกํ อุปคนฺตฺวา นิสินฺนสฺส กาตพฺพา ตทนุจฺฉวิกา ธมฺมกถา อุปนิสินฺนกกถา. กตสฺส ทานาทิปุญฺญสฺส อนุโมทนกถา อนุโมทนา. ตโตติ ธมฺมกถาทีนํ อกรณโต. ‘‘พหุสฺสุโต คุณวาติ น ชานนฺตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อตฺตโน ชานาปนตฺถํ ธมฺมกถาทิ น กาตพฺพเมวาติ? สจฺจํ น กาตพฺพเมว, สุทฺธาสเยน ปน ธมฺเม กถิเต ตสฺส คุณชานนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห ภควา –

ប្រៀបដូចជាផ្សែង កាលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងឧស រមែងជាសភាពល្អិតឆ្មារ ចូលទៅកាន់ចន្លោះប្រហោងនោះៗ ហើយផ្សព្វផ្សាយទៅ រមែងកម្ចាត់បង់នូវឧបទ្រពមានរបោម និងមូសជាដើម របស់សត្វទាំងឡាយ និងជាធម៌នាំមុខនៃការកើតឡើងនៃអណ្តាតភ្លើង យ៉ាងណាមិញ ធម៌ទេសនាដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងរូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលជាគ្រឿងបង្កាត់នៃទេសនាញាណ រមែងជាសភាពល្អិតឆ្មារ ចូលទៅកាន់ចន្លោះនៃខន្ធនិងអាយតនៈនោះៗ ហើយផ្សព្វផ្សាយទៅ រមែងកម្ចាត់បង់នូវឧបទ្រពមានមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម របស់សត្វទាំងឡាយ និងជាធម៌នាំមុខនៃការញ៉ាំងអណ្តាតភ្លើងនៃញាណឲ្យកើតឡើង យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទេសនានោះទើបឈ្មោះថាដូចជាផ្សែង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «អ្នកគង្វាលគោមិនធ្វើនូវផ្សែងគឺធម៌ទេសនា ដូចជាមិនធ្វើនូវផ្សែងដូច្នោះឯង»។ ធម្មកថាដែលគប្បីសម្តែងដល់បុគ្គលដែលចូលមកជិតហើយអង្គុយចុះ ដែលសមគួរដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ឧបនិសិន្នកកថា។ ធម្មកថាដែលជាគ្រឿងត្រេកអរចំពោះបុណ្យមានទានជាដើមដែលបានធ្វើហើយ ឈ្មោះថា អនុមោទនា។ ពាក្យថា «ចាកហេតុនោះ» គឺព្រោះតែការមិនធ្វើនូវធម្មកថាជាដើម។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា «ពួកជនរមែងមិនដឹងថាជាពហុស្សូត មានគុណធម៌»? តើធម្មកថាជាដើម មិនគប្បីធ្វើដើម្បីឲ្យគេស្គាល់ខ្លួនឯងទេឬ? ពិតណាស់ មិនគប្បីធ្វើឡើយ ប៉ុន្តែពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកការដឹងនូវគុណធម៌របស់ភិក្ខុនោះ កាលបើភិក្ខុនោះសម្តែងធម៌ដោយអធ្យាស្រ័យដ៏បរិសុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា៖

‘‘นาภาสมานํ ชานนฺติ, มิสฺสํ พาเลหิ ปณฺฑิตํ;

ภาสเย โชตเย ธมฺมํ, ปคฺคณฺเห อิสินํ ธช’’นฺติ.

«ពួកជនរមែងមិនស្គាល់អ្នកប្រាជ្ញដែលនៅលាយឡំជាមួយពួកពាល កាលបើមិនទាន់និយាយចេញមក ព្រោះហេតុនោះ គប្បីនិយាយ គប្បីញ៉ាំងធម៌ឲ្យភ្លឺច្បាស់ គប្បីលើកតម្កើងនូវទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី»។

ตรนฺติ โอตรนฺติ เอตฺถาติ ติตฺถํ, นทิตฬากาทีนํ นหานปานาทิอตฺถํ โอตรณฏฺฐานํ. ยถา ปน ตํ อุทเกน โอติณฺณสตฺตานํ สรีรมลํ ปวาเหติ, ปริสฺสมํ วิโนเทติ, วิสุทฺธึ อุปฺปาเทติ, เอวํ พหุสฺสุตา อตฺตโน สมีปํ โอติณฺณสตฺตานํ ธมฺโมทเกน จิตฺตมลํ ปวาเหนฺติ, ปริสฺสมํ วิโนเทนฺติ, วิสุทฺธึ อุปฺปาเทนฺติ, ตสฺมา เต ติตฺถํ วิยาติ ติตฺถํ. เตนาห ‘‘ติตฺถภูเต พหุสฺสุตภิกฺขู’’ติ. พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพนฺติ, ภนฺเต, อิทํ พฺยญฺชนํ อยํ สทฺโท กถํ อิมสฺมึ อตฺเถ โรเปตพฺโพ, เกน ปกาเรน อิมสฺส อตฺถสฺส วาจโก ชาโต. ‘‘นิรูเปตพฺพ’’นฺติ วา ปาโฐ, นิรูเปตพฺพํ อยํ สภาวนิรุตฺติ กถเมตฺถ นิรูฬฺหาติ อธิปฺปาโย. อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถติ สทฺทตฺถํ ปุจฺฉติ. อิมสฺมึ ฐาเนติ อิมสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส. ปาฬิ กึ วทตีติ ภาวตฺถํ ปุจฺฉติ. อตฺโถ กึ ทีเปตีติ ภาวตฺถํ วา? สงฺเกตตฺถํ วา. น ปริปุจฺฉตีติ วิมติจฺเฉทนปุจฺฉาวเสน สพฺพโส ปุจฺฉํ น กโรติ. น ปริปญฺหตีติ ปริ ปริ อตฺตโน ญาตุํ อิจฺฉํ น อาจิกฺขติ, น วิภาเวติ. เตนาห ‘‘น ชานาเปตี’’ติ. เตติ พหุสฺสุตภิกฺขู. วิวรณํ นาม อตฺถสฺส วิภชิตฺวา [Pg.368] กถนนฺติ อาห ‘‘ภาเชตฺวา น เทเสนฺตี’’ติ. อนุตฺตานีกตนฺติ ญาเณน อปากฏีกตํ คุยฺหํ ปฏิจฺฉนฺนํ. น อุตฺตานึ กโรนฺตีติ สิเนรุปาทมูเล วาลิกํ อุทฺธรนฺโต วิย ปถวีสนฺธาโรทกํ วิวริตฺวา ทสฺเสนฺโต วิย จ อุตฺตานํ น กโรนฺติ.

ពួកសត្វរមែងឆ្លង ឬចុះក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា កំពង់ គឺកន្លែងសម្រាប់ចុះទៅដើម្បីងូត និងផឹកជាដើម ក្នុងស្ទឹង និងស្រះជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ទឹកនោះរមែងជម្រះមន្ទិលកាយ បន្ទោបង់សេចក្ដីនឿយហត់ ញ៉ាំងសេចក្ដីស្អាតឲ្យកើតឡើង ដល់ពួកសត្វដែលចុះទៅ យ៉ាងណា ពួកពហុស្សូត ក៏រមែងជម្រះមន្ទិលចិត្ត បន្ទោបង់សេចក្ដីនឿយហត់ ញ៉ាំងសេចក្ដីស្អាតឲ្យកើតឡើង ដោយធម៌ដ៏ប្រៀបដូចជាទឹក ដល់ពួកសត្វដែលចូលមកជិតខ្លួន យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ពួកលោកទើបឈ្មោះថា កំពង់ ព្រោះប្រៀបដូចជាកំពង់ទឹក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ភិក្ខុជាពហុស្សូត ដែលប្រៀបដូចជាកំពង់ទឹក»។ ពាក្យថា «តើត្រូវលើកឡើងនូវព្យញ្ជនៈដោយរបៀបណា» សេចក្ដីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្យញ្ជនៈនេះ ឬពាក្យនេះ តើត្រូវលើកឡើងក្នុងសេចក្ដីនេះដោយរបៀបណា តើពាក្យនេះក្លាយជាតួសម្តែងនូវសេចក្ដីនេះដោយប្រការដូចម្តេច? មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «nirūpetabbaṃ» (ត្រូវកំណត់ពិនិត្យ) សេចក្ដីថា ភាសានិរុត្តិដែលជាសភាវៈនេះ តើសម្រេចក្នុងទីនេះដោយរបៀបណា នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «តើសេចក្ដីនៃភាសិតនេះជាអ្វី» គឺសួររកសេចក្ដីនៃពាក្យ (សទ្ទត្ថៈ)។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងទីនៃព្រះបាលីនេះ។ ពាក្យថា «តើព្រះបាលីពោលថាយ៉ាងណា» គឺសួររកសេចក្ដីពិត (ភាវត្ថៈ)។ ពាក្យថា «តើសេចក្ដីនោះបង្ហាញនូវអ្វី» គឺសួររកភាវត្ថៈ ឬសង្កេតត្ថៈ (សេចក្ដីសន្មត)។ ពាក្យថា «មិនសាកសួរ» គឺមិនធ្វើការសួរដោយអំណាចនៃការសួរដើម្បីកាត់សេចក្ដីសង្ស័យដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា «មិនដោះស្រាយ» គឺមិនប្រាប់ មិនសម្តែងនូវសេចក្ដីប្រាថ្នាចង់ដឹងរបស់ខ្លួនជុំវិញនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនធ្វើឲ្យដឹង»។ ពាក្យថា «ពួកលោកទាំងនោះ» គឺភិក្ខុជាពហុស្សូតទាំងឡាយ។ ការបើកបង្ហាញ ឈ្មោះថា ការពោលដោយចែករំលែកនូវសេចក្ដី ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនចែករំលែកសម្តែង»។ ពាក្យថា «មិនធ្វើឲ្យរាក់» គឺសេចក្ដីកំបាំង លាក់កំបាំង ដែលមិនទាន់ធ្វើឲ្យប្រាកដដោយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា «មិនធ្វើឲ្យរាក់» គឺមិនធ្វើឲ្យងាយយល់ ដូចជាការកាយខ្សាច់នៅទៀបគល់ភ្នំសិនេរុ ឬដូចជាការបើកបង្ហាញឲ្យឃើញនូវទឹកដែលទ្រទ្រង់ផែនដី យ៉ាងនោះឡើយ។

เอวํ ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน พหุสฺสุตา ‘‘ติตฺถ’’นฺติ วุตฺตา ปริยายโต. อิทานิ ตเมว ธมฺมํ นิปฺปริยายโต ‘‘ติตฺถ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺโม หิ ตรนฺติ โอตรนฺติ เอเตน นิพฺพานํ นาม ตฬากนฺติ ‘‘ติตฺถ’’นฺติ วุจฺจติ. เตนาห ภควา สุเมธภูโต –

ពួកពហុស្សូត ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «កំពង់» ដោយបរិយាយ ដោយអំណាចនៃធម៌ណា យ៉ាងនេះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌នោះឯងថាជា «កំពង់» ដោយនិប្បរិយាយ (ដោយត្រង់) លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yathā vā» (ឬមួយយ៉ាងទៀត)។ ព្រោះថា ធម៌ដែលពួកសត្វរមែងឆ្លង ឬចុះទៅកាន់ស្រះគឺព្រះនិព្វានដោយធម៌នោះ ឈ្មោះថា «កំពង់»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់ជាសុមេធតាបស ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘เอวํ กิเลสมลโธวํ, วิชฺชนฺเต อมตนฺตเฬ;

น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส อมตนฺตเฬ’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๑๔) –

«កាលបើស្រះទឹកគឺអមតៈ ជាគ្រឿងលាងជម្រះមន្ទិលគឺកិលេស មាននៅយ៉ាងនេះ បើបុគ្គលមិនស្វែងរកស្រះទឹកនោះទេ នោះមិនមែនជាកំហុសរបស់ស្រះទឹកគឺអមតៈឡើយ។»

ธมฺมสฺเสว นิพฺพานสฺโสตรณติตฺถภูตสฺส โอตรณาการํ อชานนฺโต ‘‘ธมฺมติตฺถํ น ชานาตี’’ติ วุตฺโต.

បុគ្គលកាលមិនដឹងនូវអាការៈនៃការចុះទៅកាន់ធម៌នោះឯង ដែលជាកំពង់សម្រាប់ចុះទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា «មិនស្គាល់កំពង់ធម៌»។

ปีตาปีตนฺติ โคคเณ ปีตํ อปีตญฺจ โครูปํ น ชานาติ, น วินฺทติ. อวินฺทนฺโต หิ ‘‘น ลภตี’’ติ วุตฺโต. ‘‘อานิสํสํ น วินฺทตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อวินฺทนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา’’ติอาทิมาห.

ពាក្យថា «pītāpītaṃ» (ទឹកដែលផឹកហើយ និងមិនទាន់ផឹក) សេចក្ដីថា មិនដឹង មិនបានដឹងនូវមេគោដែលបានផឹកទឹក និងមិនទាន់បានផឹកទឹក ក្នុងហ្វូងគោ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលមិនបានដឹង លោកហៅថា «មិនបាន»។ លោកពោលថា «មិនបានទទួលអានិសង្ស» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការមិនបានទទួលនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dhammassavanaggaṃ gantvā» (ទៅកាន់ទីស្តាប់ធម៌ដ៏ប្រសើរ)។

อยํ โลกุตฺตโรติ ปทํ สนฺธายาห ‘‘อริย’’นฺติ. ปจฺจาสตฺติญาเยน อนนฺตรสฺส หิ วิปฺปฏิเสโธ วา. อริยสทฺโท วา นิทฺโทสปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐงฺคิกนฺติ จ วิสุํ เอกชฺฌญฺจ อฏฺฐงฺคิกํ อุปาทาย คเหตพฺพํ, อฏฺฐงฺคตา พาหุลฺลโต จ. เอวญฺจ กตฺวา สตฺตงฺคสฺสปิ อริยมคฺคสฺส สงฺคโห สิทฺโธ โหติ.

លោកសំដៅយកពាក្យថា «នេះជាលោកុត្តរៈ» ទើបពោលថា «ariya» (អរិយៈ)។ ឬមួយ ការបដិសេធនូវធម៌ដែលមានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ ដោយន័យនៃសេចក្ដីជិតស្និទ្ធ។ ឬមួយ ពាក្យថា អរិយៈ គb្បីយល់ថាជាបរិយាយនៃសេចក្ដីមិនមានទោស។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «aṭṭhaṅgika» (មានអង្គ ៨) គប្បីកាន់យកដោយការបែងចែកជាផ្នែកៗ និងរួមចូលគ្នាតែមួយ ដោយអំណាចនៃភាពជាអង្គ ៨ និងដោយភាពច្រើនលើសលប់។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ការសង្គ្រោះសូម្បីតែអរិយមគ្គដែលមានអង្គ ៧ ក៏រមែងសម្រេចបានដែរ។

จตฺตาโร สติปฏฺฐาเนติอาทีสุ อวิเสเสน สติปฏฺฐานา วุตฺตา. ตตฺถ กายเวทนาจิตฺตธมฺมารมฺมณา สติปฏฺฐานา โลกิยา, ตตฺถ สมฺโมหวิทฺธํสนวเสน ปวตฺตา นิพฺพานารมฺมณา โลกุตฺตราติ เอวํ ‘‘อิเม โลกิยา, อิเม โลกุตฺตรา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ.

ក្នុងពាក្យជាដើមថា «cattāro satipaṭṭhānā» (សតិបដ្ឋាន ៤) លោកពោលសតិបដ្ឋានដោយមិនមានការបែងចែកជាពិសេស។ ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងនោះ សតិបដ្ឋានដែលមានកាយ វេទនា ចិត្ត និងធម៌ជាអារម្មណ៍ ជាលោកិយ, សតិបដ្ឋានដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីវង្វេង ជាលោកុត្តរៈ បុគ្គលរមែងមិនដឹងច្បាស់តាមពិតយ៉ាងនេះថា «ទាំងនេះជាលោកិយ ទាំងនេះជាលោកុត្តរៈ»។

อนวเสสํ ทุหตีติ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ อชานนฺโต กิสฺมิญฺจิ ทายเก สทฺธาหานิยา, กิสฺมิญฺจิ ปจฺจยหานิยา อนวเสสํ ทุหติ. วาจาย อภิหาโร วาจาภิหาโร. ปจฺจยานํ อภิหาโร ปจฺจยาภิหาโร.

ពាក្យថា «រមែងរំសាយអស់មិនមានសេសសល់» សេចក្ដីថា កាលមិនដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល រមែងរំសាយអស់មិនមានសេសសល់ ព្រោះការសាបសូន្យនៃសទ្ធារបស់ទាយកខ្លះ ព្រោះការសាបសូន្យនៃបច្ច័យខ្លះ។ ការនាំមកនូវវាចា ឈ្មោះថា វាចាភិហារៈ (ការនាំមកនូវវាចា)។ ការនាំមកនូវបច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បច្ចយាភិហារៈ (ការនាំមកនូវបច្ច័យ)។

‘‘อิเม [Pg.369] อมฺเหสุ ครุจิตฺตีการํ น กโรนฺตี’’ติ อิมินา นวกานํ ภิกฺขูนํ สมฺมาปฏิปตฺติยา อภาวํ ทสฺเสติ อาจริยุปชฺฌาเยสุ ปิตุเปมสฺส อนุปฏฺฐาปนโต, เตน จ สิกฺขาคารวตาภาวทีปเนน สงฺคหสฺส อภาชนภาวํ, เตน เถรานํ เตสุ อนุคฺคหาภาวํ. น หิ สีลาทิคุเณหิ สาสเน ถิรภาวปฺปตฺตา อนนุคฺคเหตพฺเพ สพฺรหฺมจารี อนุคฺคณฺหนฺติ, นิรตฺถกํ วา อนุคฺคหํ กโรนฺติ. เตนาห ‘‘นวเก ภิกฺขู’’ติอาทิ. ธมฺมกถาพนฺธนฺติ ปเวณิอาคตํ ปกิณฺณกธมฺมกถามคฺคํ. สจฺจสตฺตปฺปฏิสนฺธิปจฺจยาการปฺปฏิสํยุตฺตํ สุญฺญตาทีปนํ คุฬฺหคนฺถํ. วุตฺตวิปลฺลาสวเสนาติ ‘‘น รูปญฺญู’’ติอาทีสุ วุตฺตสฺส ปฏิเสธสฺส ปฏิกฺเขปวเสน อคฺคหณวเสน. โยเชตฺวาติ ‘‘รูปญฺญู โหตีติ คณนโต วา วณฺณโต วา รูปํ ชานาตี’’ติอาทินา, ‘‘ตสฺส โคคโณปิ น ปริหายติ, ปญฺจโครสปริโภคโตปิ น ปริพาหิโร โหตี’’ติอาทินา จ อตฺถํ โยเชตฺวา. เวทิตพฺโพติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปเท ยถารหํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ពាក្យថា «ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ មិនធ្វើនូវសេចក្ដីគោរពកោតក្រែងក្នុងយើងទាំងឡាយឡើយ» នេះ លោកបង្ហាញនូវការមិនមានសម្មាបដិបត្តិរបស់ភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ ព្រោះមិនតាំងទុកនូវសេចក្ដីស្រឡាញ់ដូចជាឪពុក ក្នុងព្រះឧបជ្ឈាយ៍ និងអាចារ្យទាំងឡាយ និងដោយការសម្តែងនូវភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្ដីគោរពក្នុងសិក្ខានោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនសមគួរដល់ការសង្គ្រោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយទើបមិនមានការអនុគ្រោះដល់ភិក្ខុថ្មីទាំងនោះ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពមាំមួនក្នុងសាសនាដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម រមែងមិនអនុគ្រោះដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលដែលមិនគួរអនុគ្រោះ ឬមិនធ្វើការអនុគ្រោះដែលមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «navake bhikkhū» (ភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា «dhammakathābandhaṃ» (ចំណងនៃធម្មកថា) គឺផ្លូវនៃធម្មកថាផ្សេងៗដែលមកតាមប្រពៃណី។ គឺគម្ពីរដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលទាក់ទងនឹងសច្ចៈ សត្វ បដិសន្ធិ និងបច្ចយាការៈ ដែលសម្តែងនូវសេចក្ដីសូន្យ (សុញ្ញតៈ)។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីច្រឡំដែលបានពោលហើយ» គឺដោយអំណាចនៃការច្រានចោលនូវការបដិសេធដែលបានពោលទុកក្នុងពាក្យជាដើមថា «na rūpaññū» (មិនស្គាល់រូប) គឺដោយការមិនកាន់យក។ ពាក្យថា «yojetvā» (ផ្សារភ្ជាប់ហើយ) គឺការផ្សារភ្ជាប់សេចក្ដីដោយពាក្យជាដើមថា «ឈ្មោះថាជាអ្នកស្គាល់រូប គឺដឹងនូវរូបដោយការរាប់ ឬដោយពណ៌» និងពាក្យជាដើមថា «ហ្វូងគោរបស់បុគ្គលនោះរមែងមិនវិនាសឡើយ ទាំងមិនសូន្យចាកការបរិភោគនូវទឹកដោះប្រាំប្រការឡើយ»។ ពាក្យថា «គប្បីជ្រាប» គឺគប្បីជ្រាបសេចក្ដីតាមគួរក្នុងបទនោះៗ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

โคปาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្ដីនៃគោបាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងអដ្ឋកថាអាំងគុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី យ៉ាងនេះ

เอกาทสกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

ការសម្តែងសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយឯកាទសកនិបាត ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

นิฏฺฐิตา จ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

និងការអធិប្បាយបទនៃសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងអដ្ឋកថាអាំងគុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី ចប់ហើយ។

อนุตฺตานตฺถปทวณฺณนา.

ការពន្យល់បទនៃសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់។

นิคมนกถาวณฺณนา

ការពន្យល់និគមនកថា

มหาอฏฺฐกถาย [Pg.370] สารนฺติ องฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย สารํ. เอกูนสฏฺฐิมตฺโตติ โถกํ อูนภาวโต มตฺตสทฺทคฺคหณํ. มูลฏฺฐกถาสารนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตองฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย สารเมว อนุนิคมวเสน วทติ. อถ วา มูลฏฺฐกถาสารนฺติ โปราณฏฺฐกถาสุ อตฺถสารํ. เตเนทํ ทสฺเสติ – องฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย อตฺถสารํ อาทาย อิมํ มโนรถปูรณึ กโรนฺโต เสสมหานิกายานมฺปิ มูลฏฺฐกถาสุ อิธ วินิโยคกฺขมํ อตฺถสารํ อาทาย เอวมกาสินฺติ. มหาวิหาราธิวาสีนนฺติ จ อิทํ ปุริมปจฺฉิมปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘มหาวิหาราธิวาสีนํ สมยํ ปกาสยนฺตี, มหาวิหาราธิวาสีนํ มูลฏฺฐกถาสารํ อาทายา’’ติ. เตนาติ ปุญฺเญน. โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ กามาวจราทิวิภาโค สพฺโพ สตฺตโลโก ยถารหํ โพธิตฺตยาธิคมวเสน สมฺปตฺเตน นิพฺพานสุเขน สุขี สุขิโต โหตูติ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตํ สุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมติ.

ពាក្យថា «mahāaṭṭhakathāya sāraṃ» (សារៈនៃមហាអដ្ឋកថា) គឺសារៈនៃអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា «ekūnasaṭṭhimatto» (ប្រមាណ ៥៩) គឺការកាន់យកពាក្យថា «matta» (ប្រមាណ) ព្រោះភាពខ្វះខាតបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «mūlaṭṭhakathāsāraṃ» (សារៈនៃមូលអដ្ឋកថា) គឺលោកពោលសំដៅយកសារៈនៃអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថាដែលបានពោលហើយខាងដើមនោះឯង ដោយអំណាចនៃការសរុបតាមលំដាប់។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «mūlaṭṭhakathāsāraṃ» គឺសារៈនៃសេចក្ដីក្នុងអដ្ឋកថាបុរាណទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញសេចក្ដីនេះថា កាលដែលខ្ញុំធ្វើនូវគម្ពីរមនោរថបូរណីនេះ ដោយកាន់យកនូវសារៈនៃសេចក្ដីក្នុងអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថា ក៏បានកាន់យកនូវសារៈនៃសេចក្ដីដែលគួរយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងទីនេះ ក្នុងមូលអដ្ឋកថានៃមហានិកាយដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ហើយបានធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «mahāvihārādhivāsīnaṃ» (របស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ) នេះ គប្បីភ្ជាប់ទៅនឹងបទខាងដើម និងបទខាងចុងថា «mahāvihārādhivāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantī» (កាលប្រកាសនូវលទ្ធិរបស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ) និង «mahāvihārādhivāsīnaṃ mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya» (ដោយកាន់យកនូវសារៈនៃមូលអដ្ឋកថារបស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ)។ ពាក្យថា «tena» (ដោយបុណ្យនោះ) គឺដោយបុណ្យនោះ។ ពាក្យថា «hotu sabbo sukhī loko» (សូមសត្វលោកទាំងពួងមានសេចក្ដីសុខចុះ) សេចក្ដីថា សូមសត្វលោកទាំងពួងដែលបែងចែកជាកាមាវចរជាដើម ឲ្យបានជាអ្នកមានសេចក្ដីសុខ គឺប្រកបដោយសេចក្ដីសុខក្នុងព្រះនិព្វានដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងនូវពោធិញាណទាំងបីតាមគួរ គឺលោកផ្សាយនូវបុណ្យរបស់ខ្លួនដើម្បីការសម្រេចបាននូវសេចក្ដីសុខដ៏ក្រៃលែងដល់សត្វលោកព្រមទាំងទេវតា។

เอตฺตาวตา สมตฺตาว, สพฺพโส วณฺณนา อยํ;

วีสติยา สหสฺเสหิ, คนฺเถหิ ปริมาณโต.

ការអធិប្បាយនេះ ចប់សព្វគ្រប់ដោយប្រការទាំងពួងត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ដោយមានប្រមាណនៃគម្ពីរ ២០,០០០ គន្ថៈ។

โปราณานํ กถามคฺค-สารเมตฺถ ยโต ฐิตํ;

ตสฺมา สารตฺถมญฺชูสา, อิติ นาเมน วิสฺสุตา.

ព្រោះហេតុតែសារៈនៃគន្លងពាក្យរបស់បុរាណាចារ្យទាំងឡាយ តាំងនៅក្នុងគម្ពីរនេះ ហេតុនោះ គម្ពីរនេះទើបល្បីល្បាញដោយនាមថា សារត្ថមញ្ជូសា។

อชฺเฌสิโต นรินฺเทน, โสหํ ปรกฺกมพาหุนา;

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, สาสนุชฺโชตการินา.

ខ្ញុំនោះ ដែលព្រះរាជាព្រះនាម បរក្កមពាហុ ទ្រង់ប្រាថ្នានូវការតាំងនៅមាំនៃព្រះសទ្ធម៌ ទ្រង់ធ្វើនូវព្រះសាសនាឲ្យរុងរឿង បានអារាធនាហើយ

เตเนว การิเต รมฺเม, ปาสาทสตมณฺฑิเต;

นานาทุมคณากิณฺเณ, ภาวนาภิรตาลเย.

ក្នុងវត្តជេតពនដ៏គួរជាទីរីករាយ ដែលព្រះរាជាអង្គនោះឯងទ្រង់ឲ្យកសាងឡើង ដ៏ប្រដាប់ដោយប្រាសាទរាប់រយ ដ៏ដេរដាសដោយពួកដើមឈើផ្សេងៗ ជាទីគង់នៅដ៏គួរជាទីត្រេកអរក្នុងការចម្រើនភាវនា

สีตลูทกสมฺปนฺเน, วสํ เชตวเน อิมํ;

อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, อกาสึ สาธุสมฺมตํ.

ដ៏បរិបូណ៌ដោយទឹកដ៏ត្រជាក់ ខ្ញុំកាលរស់នៅក្នុងវត្តជេតពននោះ បានធ្វើនូវគម្ពីរនេះ ដ៏បរិបូណ៌ដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ដែលពួកសប្បុរសសរសើរហើយ។

ยํ สิทฺธํ อิมินา ปุญฺญํ, ยํ จญฺญํ ปสุตํ มยา;

เอเตน ปุญฺญกมฺเมน, ทุติเย อตฺตสมฺภเว.

បុណ្យឯណាដែលសម្រេចហើយដោយគម្ពីរនេះ និងបុណ្យដទៃឯណាដែលខ្ញុំបានសន្សំទុកហើយ ដោយបុណ្យកិរិយានោះ ក្នុងអត្តភាពជាលំដាប់បន្ទាប់

ตาวตึเส ปโมเทนฺโต, สีลาจารคุเณ รโต;

อลคฺโค ปญฺจกาเมสุ, ปตฺวาน ปฐมํ ผลํ.

សូមឲ្យខ្ញុំបានរីករាយក្នុងឋានតាវតឹង្ស ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងគុណគឺសីលនិងអាចារៈ មិនជំពាក់ក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ បានសម្រេចនូវបឋមផល

อนฺติเม [Pg.371] อตฺตภาวมฺหิ, เมตฺเตยฺยํ มุนิปุงฺควํ;

โลกคฺคปุคฺคลํ นาถํ, สพฺพสตฺตหิเต รตํ.

ក្នុងអត្តភាពចុងក្រោយ សូមឲ្យខ្ញុំបានជួបព្រះសិអារ្យមេត្រី ដែលជាព្រះមុនីដ៏ប្រសើរ ជាបុគ្គលដ៏កំពូលក្នុងលោក ជាទីពឹង ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងប្រយោជន៍ដល់សត្វលោកទាំងពួង

ทิสฺวาน ตสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา สทฺธมฺมเทสนํ;

อธิคนฺตฺวา ผลํ อคฺคํ, โสเภยฺยํ ชินสาสนํ.

បានឃើញនូវព្រះមុនីដ៏មានប្រាជ្ញានោះ បានស្តាប់នូវព្រះសទ្ធម្មទេសនា បានសម្រេចនូវផលដ៏កំពូល ហើយសូមឲ្យខ្ញុំបានធ្វើព្រះសាសនារបស់ព្រះជិនស្រីឲ្យរុងរឿងចុះ។

สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว อิมํ ปชํ;

นิรตา ปุญฺญกมฺเมสุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ.

សូមព្រះរាជាទាំងឡាយ គ្រប់គ្រងនូវប្រជារាស្ត្រនេះដោយធម៌អស់កាលជានិច្ច ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងបុណ្យកិរិយាទាំងឡាយ ញ៉ាំងព្រះសាសនារបស់ព្រះជិនស្រីឲ្យរុងរឿងចុះ។

อิเม จ ปาณิโน สพฺเพ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา;

นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ.

សូមពួកសត្វដែលមានជីវិតទាំងឡាយនេះ ឲ្យជាអ្នកមិនមានឧបទ្រពអស់កាលទាំងពួង មានតម្រិះដ៏ល្អជានិច្ច បានដល់នូវអមតបទចុះ។

องฺคุตฺตรฏีกา สมตฺตา.

ព្រះអាំងគុត្តរដីកា ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ
1 . นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. . នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ องฺคุตฺตรนิกาเย ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ อฏฺฐกนิปาต-ฏีกา អដ្ឋកនិបាតដីកា ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ១. បឋមបណ្ណាសកៈ ๑. เมตฺตาวคฺโค ១. មេត្តាវគ្គ ๑. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา ១. មេត្តាសុត្តវណ្ណនា ๑. อฏฺฐกนิปาตสฺส [Pg.203] ปฐเม วฑฺฒิตายาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตาย. ปุนปฺปุนํ กตายาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตาย. ยุตฺตยานสทิสกตายาติ ยถา ยุตฺตอาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺตารหตํ คมิตาย. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ สพฺพสมฺปตฺติอธิฏฺฐานฏฺเฐน. ปจฺจุปฏฺฐิตายาติ ภาวนาพหุลีกาเรหิ ปติ ปติ อุปฏฺฐิตาย อวิชหิตาย. สมนฺตโต จิตายาติ สพฺพภาเคน ภาวนานุรูปํ จยํ คมิตาย. เตนาห ‘‘อุปจิตายา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธายาติ อติวิย สมฺมเทว นิพฺพตฺติคตาย. ១. ក្នុងសូត្រទីមួយនៃអដ្ឋកនិបាត ពាក្យថា vaḍḍhitāya (ដែលចម្រើនហើយ) សេចក្តីថា ដែលធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃការបំពេញភាវនាឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា punappunaṃ katāya (ដែលធ្វើរយៗហើយ) សេចក្តីថា ដែលប្រព្រឹត្តទៅផ្ទួនៗ ដោយការធ្វើឲ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ ពាក្យថា yuttayānasadisakatāya (ដែលធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមហើយ) សេចក្តីថា យានដែលទឹមដោយសេះអាជានេយ្យ ដែលនាយសារថីដ៏ឈ្លាសវៃគ្រប់គ្រងហើយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្តយ៉ាងណា ភាវនានេះក៏ដល់នូវភាពគួរប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្តយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា patiṭṭhānaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីតាំង) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីតាំងនៃសម្បត្តិទាំងពួង។ ពាក្យថា paccupaṭṭhitāya (ដែលតម្កល់ទុកល្អហើយ) សេចក្តីថា ដែលចូលទៅតម្កល់ទុកចំពោះ មិនលះបង់ ដោយការធ្វើឲ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ ពាក្យថា samantato citāya (ដែលសន្សំជុំវិញហើយ) សេចក្តីថា ដែលដល់នូវការសន្សំទៅតាមសមគួរដល់ភាវនាដោយគ្រប់ផ្នែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “upacitāya” (ដែលសន្សំទុកហើយ)។ ពាក្យថា suṭṭhu samāraddhāya (ដែលប្រារព្ធល្អហើយ) សេចក្តីថា ដែលដល់នូវការកើតឡើងដោយប្រពៃជាអតិបរមា។ โย จ เมตฺตํ ภาวยตีติอาทีสุ โย โกจิ คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา. เมตฺตนฺติ เมตฺตาฌานํ. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Yo ca mettaṃ bhāvayati (បុគ្គលណា ចម្រើនមេត្តា) ពាក្យថា yo (បុគ្គលណា) គឺបុគ្គលណាមួយ ទោះជាគ្រហស្ថក្តី ជាបព្វជិតក្តី។ ពាក្យថា mettaṃ (នូវមេត្តា) គឺមេត្តាឈាន។ อปฺปมาณนฺติ ภาวนาวเสน อารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. อสุภภาวนาทโย วิย หิ อารมฺมเณ เอกเทสคฺคหณํ อกตฺวา อนวเสสผรณวเสน อโนธิโส ผรณวเสน จ, อปฺปมาณารมฺมณตาย ปคุณภาวนาวเสน จ อปฺปมาณํ. ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ เมตฺตํ ปาทกํ กตฺวา สมฺมสิตฺวา เหฏฺฐิเม อริยมคฺเค อธิคจฺฉนฺตสฺส สุเขเนว ปฏิฆสํโยชนาทโย ปหียมานา ตนู โหนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ពាក្យថា appamāṇaṃ (ប្រមាណមិនបាន) គឺប្រមាណមិនបាន ដោយអំណាចនៃភាវនាផង ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ផង។ ព្រោះថា ភាវនានេះមិនកាន់យកចំណែកមួយនៃអារម្មណ៍ ដូចជាអសុភភាវនាជាដើមឡើយ តែជាភាវនាប្រមាណមិនបាន ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅមិនមានសេសសល់ ផ្សាយទៅដោយមិនមានកំណត់ភាគ និងដោយអំណាចនៃភាវនាដ៏ស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះមានអារម្មណ៍ប្រមាណមិនបាន។ ពាក្យថា tanū saṃyojanā honti (សង្វោជន៍ទាំងឡាយរមែងស្តើងស្តួច) សេចក្តីថា សង្វោជន៍ទាំងឡាយមានបដិឃសង្វោជន៍ជាដើម ដែលបុគ្គលលះបង់បានដោយងាយ រមែងស្តើងស្តួចទៅ ក្នុងកាលដែលបុគ្គលធ្វើមេត្តាឲ្យជាបាទ (គ្រឹះ) ហើយពិចារណា សម្រេចអរិយមគ្គថ្នាក់ទាប ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ เอวํ กิเลสปฺปหานญฺจ นิพฺพานาธิคมญฺจ เมตฺตาภาวนาย สิขาปฺปตฺตมานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺเญปิ อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘เอกมฺปิ เจ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อทุฏฺฐจิตฺโตติ เมตฺตาพเลน สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตพฺยาปาทตาย พฺยาปาเทน อทูสิตจิตฺโต. เมตฺตายตีติ หิตผรณวเสน เมตฺตํ [Pg.204] กโรติ. กุสลีติ อติสเยน กุสลวา มหาปุญฺโญ, ปฏิฆาทิอนตฺถวิคเมน เขมี. สพฺเพ จ ปาเณติ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. มนสานุกมฺปีติ จิตฺเตน อนุกมฺปนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอกสตฺตวิสยาปิ ตาว เมตฺตา มหากุสลราสิ, สพฺเพ ปน ปาเณ อตฺตโน ปุตฺตํ วิย หิตผรเณน มนสา อนุกมฺปนฺโต ปหุกํ ปหุํ อนปฺปกํ อปริยนฺตํ จตุสฏฺฐิมหากปฺเปปิ อตฺตโน วิปากปฺปพนฺธํ ปวตฺเตตุํ สมตฺถํ อุฬารํ ปุญฺญํ อริโย ปริสุทฺธจิตฺโต ปุคฺคโลว กโรติ นิปฺผาเทตีติ. สตฺตภริตนฺติ สตฺเตหิ อวิรฬํ, อากิณฺณมนุสฺสนฺติ อตฺโถ. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញអានិសង្សដ៏កំពូលនៃមេត្តាភាវនា គឺការលះកិលេស និងការសម្រេចព្រះនិព្វានយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “ekampi ce” (បើទុកជាសត្វមួយ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aduṭṭhacitto (មានចិត្តមិនប្រទូស្ត) សេចក្តីថា មានចិត្តមិនត្រូវព្យាបាទបង្ខូច ព្រោះព្យាបាទត្រូវបានសង្កត់សង្កិនទុកយ៉ាងល្អដោយកម្លាំងនៃមេត្តា។ ពាក្យថា mettāyati (រមែងផ្សាយមេត្តា) សេចក្តីថា ធ្វើមេត្តាដោយអំណាចនៃការផ្សាយប្រយោជន៍ទៅ។ ពាក្យថា kusalī (ជាអ្នកមានកុសល) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានកុសលយ៉ាងក្រៃលែង មានបុណ្យច្រើន ជាអ្នកមានសេចក្តីក្សេម ព្រោះប្រាសចាកអំពើមិនជាប្រយោជន៍មានបដិឃៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា sabbe ca pāṇe នេះ សព្ទថា ca មានអត្ថជាព្យតិរេកៈ (ផ្ទុយគ្នា)។ ពាក្យថា manasānukampī (មានចិត្តអនុគ្រោះ) សេចក្តីថា អនុគ្រោះដោយចិត្ត។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ សូម្បីតែមេត្តាដែលមានសត្វតែមួយជាអារម្មណ៍ ក៏នៅតែជាគំនូរកុសលដ៏ធំធេងទៅហើយ ចំណែកឯបុគ្គលជាអរិយៈ មានចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ កាលបើអនុគ្រោះដល់សត្វទាំងពួងដោយចិត្ត ផ្សាយប្រយោជន៍ទៅដូចជាកូនបង្កើតរបស់ខ្លួន រមែងធ្វើ គឺបង្កើតនូវបុណ្យដ៏ថ្លៃថ្លា ដ៏ច្រើនលើសលប់ មិនតិចតួច រកទីបំផុតគ្មាន ដែលអាចញ៉ាំងការតភ្ជាប់នៃផលវិបាករបស់ខ្លួនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន សូម្បីក្នុងរយៈពេល ៦៤ មហាកប្ប។ ពាក្យថា sattabharitaṃ (ដែលពេញដោយសត្វ) សេចក្តីថា ពេញណែនដោយសត្វ គឺកកកុញដោយមនុស្ស។ สงฺคหวตฺถูนีติ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๒๐) โลกสฺส สงฺคณฺหนการณานิ. นิปฺผนฺนสสฺสโต นว ภาเค กสฺสกสฺส ทตฺวา รญฺญํ เอกภาคคฺคหณํ ทสมภาคคฺคหณํ. เอวํ กสฺสกา หฏฺฐตุฏฺฐา สสฺสานิ สมฺปาเทนฺตีติ อาห ‘‘สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อตฺโถ’’ติ. ตโต โอรภาเค กิร ฉภาคคฺคหณํ ชาตํ. ฉมาสิกนฺติ ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ ปโหนกํ. ปาเสตีติ ปาสคเต วิย กโรติ. วาจาย ปิยํ วาจาปิยํ, ตสฺส กมฺมํ วาจาเปยฺยํ. สพฺพโส รฏฺฐสฺส อิทฺธาทิภาวโต เขมํ. นิรพฺพุทํ โจริยาภาวโต. อิทฺธญฺหิ รฏฺฐํ อโจริยํ. ‘‘นิรคฺคฬ’’นฺติ วุจฺจติ อปารุตฆรภาวโต. ពាក្យថា saṅgahavatthūni (សង្គហវត្ថុទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ហេតុជាគ្រឿងសង្គ្រោះសត្វលោក។ ការដែលព្រះរាជាយកមួយភាគក្នុងដប់ភាគ ដោយប្រគល់ផលដំណាំដែលកើតឡើង ៩ ភាគ ឲ្យទៅកសិករ។ ព្រោះហេតុនោះ កសិករទាំងឡាយមានចិត្តត្រេកអរ រមែងញ៉ាំងផលដំណាំឲ្យសម្រេចបាន ទើបលោកពោលថា “sassasampādane medhāvitāti attho” (សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាក្នុងការធ្វើឲ្យផលដំណាំសម្រេច)។ ឮថា បន្ទាប់ពីនោះមក ការយកមួយភាគក្នុងប្រាំមួយភាគក៏កើតមានឡើង។ ពាក្យថា chamāsikaṃ (មានរយៈពេលប្រាំមួយខែ) សេចក្តីថា គ្រប់គ្រាន់សម្រាប់រយៈពេលប្រាំមួយខែៗ។ ពាក្យថា pāseti (រមែងចង) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាធ្លាក់ទៅក្នុងអន្ទាក់។ ពាក្យដ៏ជាទីស្រឡាញ់ដោយវាចា ឈ្មោះថា vācāpiya (វាចាជាទីស្រឡាញ់) កិច្ចនៃវាចាជាទីស្រឡាញ់នោះ ឈ្មោះថា vācāpeyya (វាចាគួរផឹក គឺវាចាផ្អែមល្ហែម)។ ពាក្យថា khemaṃ (សេចក្តីក្សេម) ព្រោះរដ្ឋមានភាពរុងរឿងជាដើមដោយគ្រប់ប្រការ។ ពាក្យថា nirabbudaṃ (មិនមានចលាចល) ព្រោះមិនមានអំពើចោរកម្ម។ ព្រោះថារដ្ឋដែលរុងរឿង រមែងមិនមានចោរកម្មឡើយ។ ពាក្យថា “niraggaḷa” (មិនមានគន្លឹះទ្វារ) លោកហៅថា ព្រោះមានសភាពផ្ទះដែលមិនបិទទ្វារ។ อุทฺธํมูลกํ กตฺวาติ อุมฺมูลํ กตฺวา. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหีติ มหายญฺญสฺส ปุพฺพภาเค ปจฺฉา จ ปวตฺเตตพฺเพหิ ทฺวีหิ ปริวารยญฺเญหิ. สตฺต…เป… ภีสนสฺสาติ สตฺตนวุตาธิกานํ ปญฺจนฺนํ ปสุสตานํ มารเณน เภรวสฺส ปาปภีรุกานํ ภยาวหสฺส. ตถา หิ วทนฺติ – ពាក្យថា uddhaṃmūlakaṃ katvā (ធ្វើឲ្យមានឫសឡើងលើ) សេចក្តីថា គាស់រំលើងឫសចេញ។ ពាក្យថា dvīhi pariyaññehi (ដោយយ័ញ្ញជាបរិវារទាំងពីរ) សេចក្តីថា ដោយយ័ញ្ញជាបរិវារទាំងពីរ ដែលត្រូវប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកមុន និងចំណែកក្រោយនៃមហាយ័ញ្ញ។ ពាក្យថា satta...pe... bhīsanassa (គួរឲ្យខ្លាច...) សេចក្តីថា គួរឲ្យខ្លាច គួរឲ្យតក់ស្លុតដល់ពួកជនដែលខ្លាចបាប ព្រោះការសម្លាប់សត្វពាហនៈ ៥៩៧ ក្បាល។ ព្រោះថា ពួកអាចារ្យទាំងឡាយរមែងពោលយ៉ាងនេះថា៖ ‘‘ฉสตานิ นิยุชฺชนฺติ, ปสูนํ มชฺฌิเม หนิ; อสฺสเมธสฺส ยญฺญสฺส, อูนานิ ปสูหิ ตีหี’’ติ. (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๒๐; อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๓๙); «សត្វពាហនៈទាំងឡាយ ៦០០ ក្បាល ខ្វះ ៣ ក្បាល ត្រូវបានគេចងភ្ជាប់ទុក ក្នុងថ្ងៃកណ្តាលនៃអស្សមេធយ័ញ្ញ។» สมฺมนฺติ ยุคจฺฉิทฺเท ปกฺขิปิตพฺพทณฺฑกํ. ปาสนฺตีติ ขิปนฺติ. สํหาริเมหีติ สกเฏหิ วหิตพฺเพหิ. ปุพฺเพ กิร เอโก ราชา สมฺมาปาสํ ยชนฺโต สรสฺสตินทิตีเร ปถวิยา วิวเร ทินฺเน นิมุคฺโคเยว อโหสิ. อนฺธพาลพฺราหฺมณา คตานุคติคตา ‘‘อยํ ตสฺส สคฺคคมนมคฺโค’’ติ สญฺญาย ตตฺถ สมฺมาปาสํ ยญฺญํ ปฏฺฐเปนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิมุคฺโคกาสโต ปภุตี’’ติ[Pg.205]. อยูโป อปฺปกทิวโส ยาโค, สยูโป พหุทิวสํ สาเธยฺโย สตฺรยาโค. มนฺตปทาภิสงฺขตานํ สปฺปิมธูนํ ‘‘วาช’’มิติ สมญฺญา. หิรญฺญสุวณฺณโคมหึสาทิ สตฺตรสกทกฺขิณสฺส. สารคพฺภโกฏฺฐาคาราทีสุ นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. ตตฺถ กิร ยญฺเญ อตฺตโน สาปเตยฺยํ อนวเสสโต อนิคูหิตฺวา นิยฺยาตียติ. ពាក្យថា samma (ស្នៀត) គឺឈើសម្រាប់ស៊កក្នុងប្រហោងនឹម។ ពាក្យថា pāsanti (រមែងបោះទៅ) សេចក្តីថា គ្រវែងទៅ។ ពាក្យថា saṃhārimehi (ដោយគ្រឿងឧបករណ៍ដែលត្រូវនាំទៅ) សេចក្តីថា ដែលត្រូវដឹកនាំទៅដោយរទេះទាំងឡាយ។ ឮថា កាលពីមុន ព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ កាលបូជាសម្មាបាសយ័ញ្ញ នៅឆ្នេរស្ទឹងសរស្សតី កាលបើប្រហោងផែនដីបើកឲ្យ ក៏លិចចុះទៅតែម្តង។ ពួកព្រាហ្មណ៍ពាលល្ងង់ខ្លៅ ដែលជឿតាមៗគ្នា ក៏សម្គាល់ថា «នេះជាផ្លូវទៅកាន់ឋានសួគ៌របស់ព្រះរាជានោះ» ហើយក៏តម្កល់សម្មាបាសយ័ញ្ញទុកក្នុងទីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “nimuggokāsato pabhuti” (ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលលិចចុះទៅ)។ យ័ញ្ញដែលមិនមានសសរយ័ញ្ញ (ayūpa) គឺការបូជាដែលមានថ្ងៃតិចតួច, យ័ញ្ញដែលមានសសរយ័ញ្ញ (sayūpa) គឺសត្រយ័ញ្ញដែលត្រូវធ្វើអស់ច្រើនថ្ងៃ។ ទឹកឃ្មុំនិងទឹកដោះថ្លាដែលគេផ្សំឡើងដោយមន្តបទ មានឈ្មោះហៅថា “vāja” (វាជៈ)។ ទក្ខិណាទានមានប្រាក់ មាស គោ ក្របី ជាដើម ចំនួន ១៧ មុខ។ ក្នុងឃ្លាំងនិងបន្ទប់ផ្ទុកទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃទាំងឡាយ មិនមានគន្លឹះទ្វារក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា niraggaḷa (មិនមានគន្លឹះទ្វារ)។ ឮថា ក្នុងយ័ញ្ញនោះ គេរមែងបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនទាំងអស់ ដោយមិនលាក់លៀម មិនឲ្យមានសេសសល់ឡើយ។ จนฺทปฺปภาติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๒๗) จนฺทิมสฺเสว ปภาย. ตาราคณาว สพฺเพติ ยถา สพฺเพปิ ตาราคณา จนฺทิมโสภาย โสฬสิมฺปิ กลํ นาคฺฆนฺติ, เอวํ เต อสฺสเมธาทโย ยญฺญา เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส วุตฺตลกฺขเณน สุภาวิตสฺส โสฬสิมฺปิ กลํ นานุภวนฺติ, น ปาปุณนฺติ, นาคฺฆนฺตีติ อตฺโถ. ពាក្យថា candappabhā (ពន្លឺព្រះចន្ទ) សេចក្តីថា ពន្លឺនៃព្រះចន្ទនោះឯង។ ពាក្យថា tārāgaṇāva sabbe (ដូចជាពួកផ្កាយទាំងពួង) សេចក្តីថា ពួកផ្កាយទាំងអស់ សូម្បីតែរួមគ្នា ក៏មិនមានតម្លៃស្មើនឹងចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ប្រាំមួយនៃពន្លឺព្រះចន្ទយ៉ាងណា យ័ញ្ញទាំងឡាយមានអស្សមេធយ័ញ្ញជាដើមទាំងនោះ ក៏មិនដល់ មិនសម្រេច មិនមានតម្លៃស្មើនឹងចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ប្រាំមួយនៃមេត្តាចិត្តដែលបុគ្គលបានចម្រើនល្អហើយដោយលក្ខណៈដែលបានពោលមកនោះយ៉ាងនោះដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ อิทานิ อปเรปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเก เมตฺตาภาวนาย อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘โย น หนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โยติ เมตฺตาพฺรหฺมวิหารภาวนานุยุตฺโต ปุคฺคโล. น หนฺตีติ เตเนว เมตฺตาภาวนานุภาเวน ทูรวิกฺขมฺภิตพฺยาปาทตาย น กญฺจิ สตฺตํ หึสติ, เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ น วิพาธติ วา. น ฆาเตตีติ ปรํ สมาทเปตฺวา น สตฺเต มาราเปติ น วิพาธาเปติ จ. น ชินาตีติ สารมฺภวิคฺคาหิกกถาทิวเสน น กญฺจิ ชินาติ สารมฺภสฺเสว อภาวโต, ชานิกรณวเสน วา อฏฺฏกรณาทินา น กญฺจิ ชินาติ. เตนาห ‘‘น อตฺตนา ปรสฺส ชานึ กโรตี’’ติ. น ชาปเยติ ปเรหิ ปโยเชตฺวา ปเรสมฺปิ ธนชานึ น การาเปยฺย. เตนาห ‘‘น ปเรน ปรสฺส ชานึ กาเรตี’’ติ. เมตฺตาย วา อํโส อวิเหฐนฏฺเฐน อวยวภูโตติ เมตฺตํโส. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សដទៃទៀតទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោកនៃមេត្តាភាវនា ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “yo na hanti” (បុគ្គលណា មិនសម្លាប់)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា yo (បុគ្គលណា) គឺបុគ្គលអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងមេត្តាព្រហ្មវិហារភាវនា។ ពាក្យថា na hanti (មិនសម្លាប់) សេចក្តីថា មិនបៀតបៀនសត្វណាមួយ ឬមិនធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយដុំដីនិងដំបងជាដើម ព្រោះព្យាបាទត្រូវបានកម្ចាត់ចេញឆ្ងាយហើយ ដោយអានុភាពនៃមេត្តាភាវនានោះឯង។ ពាក្យថា na ghāteti (មិនបង្គាប់ឲ្យសម្លាប់) សេចក្តីថា មិនណែនាំអ្នកដទៃឲ្យសម្លាប់សត្វ ឬមិនឲ្យគេធ្វើទុក្ខបុកម្នេញឡើយ។ ពាក្យថា na jināti (មិនឈ្នះ) សេចក្តីថា មិនឈ្នះអ្នកណាមួយដោយអំណាចនៃការនិយាយប្រណាំងប្រជែងដណ្តើមយកឈ្នះជាដើម ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្រណាំងប្រជែងនោះឡើយ ឬមិនឈ្នះអ្នកណាមួយដោយការធ្វើឲ្យវិនាសអន្តរាយតាមរយៈការប្ដឹងផ្ដល់ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na attanā parassa jāniṃ karoti” (ខ្លួនឯងមិនធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់អ្នកដទៃ)។ ពាក្យថា na jāpayeti (មិនបង្គាប់ឲ្យគេធ្វើឲ្យវិនាស) សេចក្តីថា មិនប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើសេចក្តីវិនាសទ្រព្យសម្បត្តិដល់អ្នកដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na parena parassa jāniṃ kāreti” (មិនប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់អ្នកដទៃ)។ មួយវិញទៀត ភាគនៃមេត្តា ឈ្មោះថា mettaṃsa (មានចំណែកនៃមេត្តា) ព្រោះជាចំណែកមួយដោយអត្ថថាមិនបៀតបៀន។ เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ចប់ ការពណ៌នាមេត្តាសូត្រ។ ๒-๔. ปญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา ២-៤. ការពណ៌នាបញ្ញាសូត្រជាដើម ๒-๔. ทุติเย อาทิพฺรหฺมจริยิกายาติ อาทิพฺรหฺมจริยเมว อาทิพฺรหฺมจริยิกา. เตนาห ‘‘มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตายา’’ติ. อริโยติ นิทฺโทโส ปริสุทฺโธ. ตุณฺหีภาโว น ติตฺถิยานํ มูคพฺพตคหณํ วิย อปริสุทฺโธติ อริโย ตุณฺหีภาโว. จตุตฺถชฺฌานนฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสเนตํ วุตฺตํ, ปฐมชฺฌานาทีนิปิ อริโย ตุณฺหีภาโวตฺเวว สงฺขํ [Pg.206] คจฺฉนฺติ. ชานนฺติ อิทํ กมฺมสาธนนฺติ อาห ‘‘ชานิตพฺพกํ ชานาตี’’ติ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวมยํ. อยํ ปน ชานนฺโต ชานาติ, ปสฺสนฺโต ปสฺสตีติ เอวเมตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. ตติยาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ២-៤. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា ādibrahmacariyikāya (ដែលជាខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈ) សេចក្តីថា ព្រហ្មចរិយៈជាខាងដើមនោះឯង ឈ្មោះថា ādibrahmacariyikā។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “maggabrahmacariyassa ādibhūtāya” (ដែលជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ)។ ពាក្យថា ariya (ដ៏ប្រសើរ) សេចក្តីថា មិនមានទោស ស្អាតបរិសុទ្ធ។ ភាពស្ងៀមស្ងាត់ (tuṇhībhāvo) មិនមែនជាការមិនស្អាតបរិសុទ្ធ ដូចជាការកាន់វត្តគររបស់ពួកអន្យតីរ្ថីយឡើយ ហេតុនោះទើបហៅថា ariyo tuṇhībhāvo (ភាពស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ)។ ពាក្យថា catutthajjhānaṃ (ចតុត្ថជ្ឈាន) នេះ លោកពោលដោយការសំដែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ប៉ុន្តែសូម្បីតែបឋមជ្ឈានជាដើម ក៏រាប់ថាជា ariyo tuṇhībhāvo (ភាពស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ) ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា jānati (រមែងដឹង) នេះ ជាកម្មសាធនៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “jānitabbakaṃ jānāti” (រមែងដឹងនូវអ្វីដែលគួរដឹង)។ មួយវិញទៀត ជនខ្លះកាលកាន់យកខុស ទោះបីដឹងក៏ដូចជាមិនដឹង ទោះបីឃើញក៏ដូចជាមិនឃើញ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលនេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកឯបុគ្គលនេះ កាលដឹងក៏ដឹងពិត កាលឃើញក៏ឃើញពិត ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សូត្រទីបីជាដើម ងាយយល់ណាស់។ ปญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ចប់ ការពណ៌នាបញ្ញាសូត្រជាដើម។ ๕. ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา ៥. ការពណ៌នាបឋមលោកធម្មសូត្រ ๕. ปญฺจเม โลกสฺส ธมฺมาติ สตฺตโลกสฺส อวสฺสํภาวิธมฺมา. เตนาห ‘‘เอเตหิ มุตฺตา นาม นตฺถิ’’ติอาทิ. ฆาสจฺฉาทนาทีนํ ลทฺธิ ลาโภ, ตานิ เอว วา ลทฺธพฺพโต ลาโภ, ตทภาโว อลาโภ, ลาภคฺคหเณน เจตฺถ ตพฺพิสโย อนุโรโธ คหิโต, อลาภคฺคหเณน วิโรโธ. ยสฺมา โลหิเต สติ ตทุปฆาตวเสน ปุพฺโพ วิย อนุโรโธ ลทฺธาวสโร เอว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ลาเภ อาคเต อลาโภ อาคโตเยวา’’ติ. เอส นโย ยสาทีสุปิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា lokassa dhammā (ធម៌របស់លោក) សេចក្តីថា ធម៌ដែលជៀសមិនរួចនៃសត្វលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “etehi muttā nāma natthi” (ឈ្មោះថាបុគ្គលរួចផុតពីធម៌ទាំងនេះ មិនមានឡើយ)។ ការបាននូវអាហារនិងសម្លៀកបំពាក់ជាដើម ឈ្មោះថា lābha (លាភ) ឬរបស់ទាំងនោះឯង ព្រោះជាវត្ថុដែលត្រូវលាភ ទើបឈ្មោះថា លាភ, ការមិនមានរបស់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា alābha (អលាភ)។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ការពេញចិត្ត (anurodha) ក្នុងលាភនោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា លាភ, ការមិនពេញចិត្ត (virodha) ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា អលាភ។ ព្រោះថាកាលបើឈាមមាន សេចក្តីពេញចិត្តដែលប្រៀបដូចជាខ្ទុះ ព្រោះការបៀតបៀនឈាមនោះ រមែងបានឱកាសភ្លាម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “lābhe āgate alābho āgatoyevā” (កាលបើលាភកើតឡើង អលាភក៏ឈ្មោះថាកើតឡើងហើយដែរ)។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងយសជាដើមដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ចប់ ការពណ៌នាបឋមលោកធម្មសូត្រ។ ๖-๘. ทุติยโลกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา ៦-៨. ការពណ៌នាទុតិយលោកធម្មសូត្រជាដើម ๖-๘. ฉฏฺเฐ อธิกํ ปยสติ ปยุชฺชติ เอเตนาติ อธิปฺปยาโส, สวิเสสํ อิติกตฺตพฺพกิริยา. เตนาห ‘‘อธิกปฺปโยโค’’ติ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ៦-៨. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា adhippayāso (អធិប្បាយ គឺសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំង) សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងព្យាយាម គឺប្រកបខ្វាយខ្វល់យ៉ាងខ្លាំងដោយសេចក្តីប្រាថ្នានេះ គឺកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើដោយឡែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “adhikappayogo” (ការប្រកបខ្វាយខ្វល់យ៉ាងខ្លាំង)។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរនិងទីប្រាំបី មិនមានអ្វីត្រូវពន្យល់ឡើយ។ ทุติยโลกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ចប់ ការពណ៌នាទុតិយលោកធម្មសូត្រជាដើម។ ๙. นนฺทสุตฺตวณฺณนา ៩. ការពណ៌នានន្ទសូត្រ ๙. นวเม ทุวิธา กุลปุตฺตา ชาติกุลปุตฺตา อาจารกุลปุตฺตา จ. ตตฺถ ‘‘เตน โข ปน สมเยน รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต ตสฺมึเยว ถุลฺลโกฏฺฐิเก [Pg.207] อคฺคกุลิกสฺส ปุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๙๔) เอวํ อาคตา อุจฺจากุลปุตฺตา ชาติกุลปุตฺตา. ‘‘สทฺธาเยเต กุลปุตฺตา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๘) เอวํ อาคตา ปน ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ปสุตาปิ อาจารกุลปุตฺตา นาม. อิธ ปน อุจฺจากุลปฺปสุตตํ สนฺธาย ‘‘กุลปุตฺโตติ, ภิกฺขเว, นนฺทํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยา’’ติ ภควตา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชาติกุลปุตฺโต’’ติ. อุโภหิปิ ปน การเณหิ ตสฺส กุลปุตฺตภาโวเยว. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ៩. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន កុលបុត្រមានពីរប្រភេទ គឺ ជាតិកុលបុត្រ (កុលបុត្រដោយជាតិ) និង អាចារកុលបុត្រ (កុលបុត្រដោយមារយាទ)។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ កុលបុត្រដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ដូចដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា «សម័យនោះឯង រដ្ឋបាលកុលបុត្រ ជាកូនរបស់អគ្គកុលិកៈ ក្នុងធុល្លកោដ្ឋិតគ្រាមនោះឯង» ឈ្មោះថា ជាតិកុលបុត្រ។ ចំណែកឯកុលបុត្រដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ ដូចដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា «កុលបុត្រទាំងឡាយនេះ មានសទ្ធា ចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាបុគ្គលមិនមានផ្ទះ» ឈ្មោះថា អាចារកុលបុត្រ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលកាលពោលសរសើរនន្ទដោយត្រឹមត្រូវ គប្បីពោលថាជាកុលបុត្រ» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “jātikulaputto” (ជាតិកុលបុត្រ)។ ប៉ុន្តែ ដោយហេតុទាំងពីរយ៉ាងនេះ ព្រះនន្ទក៏នៅតែមានភាពជាកុលបុត្រដដែល។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។ นนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ចប់ ការពណ៌នានន្ទសូត្រ។ ๑๐. การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา ១០. ការពណ៌នាការណ្ឌវសូត្រ ๑๐. ทสเม ปฏิจรตีติ ปฏิจฺฉาทนวเสน จรติ ปวตฺตติ. ปฏิจฺฉาทนฏฺโฐ เอว วา จรติ-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา ธาตูนนฺติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉาเทตี’’ติ. อญฺเญนาญฺญนฺติ ปน ปฏิจฺฉาทนาการทสฺสนนฺติ อาห ‘‘อญฺเญน การเณนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อญฺญํ การณํ วจนํ วาติ ยํ โจทเกน จุทิตกสฺส โทสวิภาวนํ การณํ, วจนํ วา วุตฺตํ, ตํ ตโต อญฺเญเนว การเณน, วจเนน วา ปฏิจฺฉาเทติ. การเณนาติ โจทนาย อมูลาย อมูลิกภาวทีปนิยา ยุตฺติยา วา. วจเนนาติ ตทตฺถโพธเกน วจเนน. ‘‘โก อาปนฺโน’’ติอาทินา โจทนํ วิสฺสชฺเชตฺวาว วิกฺเขปาปชฺชนํ อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรณํ. พหิทฺธา กถาปนามนา นาม ‘‘อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติอาทินา โจทนํ วิสฺสชฺเชตฺวาติ อยเมว วิเสโส. โย หิ ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺโต ‘‘โก อาปนฺโน, กึ อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺนา, กํ ภณถ, กึ ภณถา’’ติ วา วทติ, ‘‘เอวรูปํ กิญฺจิ ตยา ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘น สุณามี’’ติ โสตํ วา อุปเนติ, อยํ อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรติ นาม. โย ปน ‘‘อิตฺถนฺนามํ นาม อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘น ตว ปาฏลิปุตฺตคมนํ ปุจฺฉาม, อาปตฺตึ ปุจฺฉามา’’ติ วุตฺเต ตโต ‘‘ราชคหํ คโตมฺหิ. ราชคหํ วา ยาหิ พฺราหฺมณคหํ วา, อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ. ตํ ตตฺถ เม สูกรมํสํ ลทฺธ’’นฺติอาทีนิ วทติ, อยํ พหิทฺธา กถํ อปนาเมติ นาม[Pg.208]. สมณกจวโรติ สมณเวสธารเณน สมณปฺปติรูปกตาย สมณานํ กจวรภูตํ. ១០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា paṭicarati (គេចវេះ ឬនិយាយពង្វាង) សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលាក់បាំង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា carati នេះឯង មានអត្ថថាលាក់បាំង ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “paṭicchādeti” (លាក់បាំង)។ ចំណែកពាក្យថា aññenāññaṃ (និយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត) គឺជាការបង្ហាញអាការៈនៃការលាក់បាំង ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “aññena kāraṇena” (ដោយហេតុផ្សេង) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā (ហេតុ ឬពាក្យដទៃ) សេចក្តីថា ហេតុ ឬពាក្យណាដែលអ្នកចោទពោលដើម្បីសម្តែងទោសរបស់អ្នកត្រូវចោទ ជននោះរមែងលាក់បាំងនូវទោសនោះ ដោយហេតុ ឬដោយពាក្យផ្សេងពីហេតុ ឬពាក្យនោះ។ ពាក្យថា kāraṇena (ដោយហេតុ) គឺដោយយុត្តិដែលសម្តែងនូវភាពមិនមានមូលនៃការចោទប្រកាន់នោះ។ ពាក្យថា vacanena (ដោយពាក្យ) គឺដោយពាក្យដែលញ៉ាំងអត្ថនោះឲ្យដឹងច្បាស់។ ការនិយាយពង្វាងចោលការចោទប្រកាន់ ដោយពាក្យជាដើមថា “តើនរណាត្រូវអាបត្តិ?” ហើយដល់នូវការនិយាយរាយមាយ នេះឈ្មោះថា aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ (ការនិយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត)។ ចំណែកការនាំពាក្យនិយាយទៅខាងក្រៅ គឺកាលដែលគេពោលថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិមានឈ្មោះនេះ” ហើយក៏ចោលការចោទប្រកាន់នោះ ដោយនិយាយជាដើមថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្រ” នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងរឿងនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលគេពោលថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិហើយ” ក៏និយាយថា “តើនរណាត្រូវ? ត្រូវអាបត្តិអ្វី? ត្រូវក្នុងរឿងអ្វី? អ្នកនិយាយសំដៅលើនរណា? អ្នកនិយាយអ្វី?” ឬកាលដែលគេពោលថា “រឿងបែបនេះ អ្នកបានឃើញខ្លះទេ?” ក៏ផ្អៀងត្រចៀកទៅដោយនិយាយថា “ខ្ញុំមិនឮទេ” នេះឈ្មោះថា និយាយពង្វាងពីរឿងមួយទៅរឿងមួយទៀត។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលគេសួរថា “អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិមានឈ្មោះនេះ” ក៏និយាយថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្រ” លុះគេពោលតទៅទៀតថា “យើងមិនបានសួររឿងការទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្ររបស់អ្នកទេ យើងសួររឿងអាបត្តិទេតើ” ក៏និយាយតទៅទៀតថា “ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ។ អ្នកចង់ទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ឬទៅកាន់ផ្ទះព្រាហ្មណ៍ក៏ដោយចុះ (គេចោទថា) អ្នកឯងត្រូវអាបត្តិហើយ។ នៅក្នុងទីនោះ ខ្ញុំបានសាច់ជ្រូក” ជាដើម នេះឈ្មោះថា នាំពាក្យនិយាយទៅខាងក្រៅ។ ពាក្យថា samaṇakacavaro (សម្រាមសមណៈ) គឺបុគ្គលដែលជាសម្រាមរបស់សមណៈទាំងឡាយ ព្រោះការទ្រទ្រង់នូវភេទជាសមណៈ គឺការធ្វើខ្លួនឲ្យស្រដៀងនឹងសមណៈ។ การณฺฑวํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๘๓-๒๘๔) นิทฺธมถาติ วิปนฺนสีลตาย กจวรภูตํ ปุคฺคลํ กจวรมิว อนเปกฺขา อปเนถ. กสมฺพุํ อปกสฺสถาติ กสมฺพุภูตญฺจ นํ ขตฺติยาทีนํ มชฺฌคตํ ปภินฺนปคฺฆริตกุฏฺฐํ จณฺฑาลํ วิย อปกฑฺฒถ. กึ การณํ? สงฺฆาราโม นาม สีลวนฺตานํ กโต, น ทุสฺสีลานํ. ยโต เอตเทว สนฺธายาห ‘‘ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน’’ติ. ยถา ปลาปา อนฺโตสารรหิตา อตณฺฑุลา พหิ ถุเสน วีหี วิย ทิสฺสนฺติ, เอวํ ปาปภิกฺขู อนฺโต สีลรหิตาปิ พหิ กาสาวาทิปริกฺขาเรน ภิกฺขู วิย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปลาปา’’ติ วุจฺจนฺติ. เต ปลาเป วาเหถ โอปุนถ วิธมถ, ปรมตฺถโต อสฺสมเณ สมณเวสมตฺเตน สมณมานิเน. กปฺปยวฺโหติ กปฺเปถ, กโรถาติ วุตฺตํ โหติ. ปติสฺสตาติ สปฺปติสฺสา. วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสถ, ปรินิพฺพานํ ปาปุณิสฺสถาติ อตฺโถ. ពាក្យថា Kāraṇḍavaṃ niddhamatha (ចូរខ្ចាត់ខ្ចាយនូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាសម្រាមចេញទៅ) សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយកម្ចាត់បង់នូវបុគ្គលដែលជាសម្រាម ព្រោះភាពជាអ្នកមានសីលវិបត្តិ ដូចជាសម្រាម ដោយមិនមានអាឡោះអាល័យឡើយ។ ពាក្យថា Kasambuṃ apakassatha (ចូរអូសទាញយកសម្រាមចេញទៅ) សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយអូសទាញបុគ្គលដែលជាសម្រាមនោះ ដូចជាអូសទាញចណ្ឌាលដែលមានរោគឃ្លង់ធ្លាយហូរខ្ទុះ ដែលដើរចូលទៅក្នុងចំណោមពួកក្សត្រជាដើម។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា វត្តអារាម គេធ្វើឡើងសម្រាប់លោកអ្នកមានសីល មិនមែនសម្រាប់មនុស្សទ្រុស្តសីលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីនេះថា “tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine” (លំដាប់នោះ ចូរអ្នកទាំងឡាយបណ្តេញពួកជនដែលជាស្រូវកំទិច មិនមែនជាសមណៈ តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈនោះចេញទៅ)។ ដូចជាស្រូវកំទិចដែលមិនមានខ្លឹមខាងក្នុង មិនមានអង្ករ តែខាងក្រៅមើលទៅដូចជាស្រូវព្រោះមានអង្កាម យ៉ាងណាមិញ ពួកភិក្ខុអាក្រក់ ទោះបីខាងក្នុងមិនមានសីល ក៏ខាងក្រៅមើលទៅដូចជាភិក្ខុ ព្រោះគ្រឿងបរិក្ខារមានស្បង់ចីវរជាដើម យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបហៅថា “palāpā” (ស្រូវកំទិច)។ ចូរអ្នកទាំងឡាយបណ្តេញ គឺអុំ ឬកម្ចាត់ចោលនូវស្រូវកំទិចទាំងឡាយនោះ ដែលដោយបរមត្ថមិនមែនជាសមណៈ គ្រាន់តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈដោយត្រឹមតែភេទជាសមណៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Kappayavho សេចក្តីថា ចូរចាត់ចែង គឺចូរធ្វើ។ ពាក្យថា Patissatā គឺអ្នកប្រកបដោយការគោរពកោតក្រែង។ ពាក្យថា Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha សេចក្តីថា នឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ គឺនឹងដល់នូវព្រះនិព្វាន។ การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះការណ្ឌវៈ ចប់ហើយ។ เมตฺตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយមេត្តាវគ្គ ចប់ហើយ។ ๒. มหาวคฺโค ២. មហាវគ្គ ๑. เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา ១. ការអធិប្បាយវេរញ្ជសូត្រ ๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เวรญฺชายํ วิหรตีติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑) เอตฺถ เวรญฺชาติ ตสฺส นครสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺสํ เวรญฺชายํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ. นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ เอตฺถ นเฬรุ นาม ยกฺโข. ปุจิมนฺโทติ นิมฺพรุกฺโข. มูลนฺติ สมีปํ. อยญฺหิ มูล-สทฺโท ‘‘มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสีรนาฬิมตฺตานิปี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๙๕) มูลมูเล ทิสฺสติ. ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕; ปริ. ๓๒๓) อสาธารณเหตุมฺหิ. ‘‘ยาว มชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๔๙๔) สมีเป. อิธ ปน สมีเป [Pg.209] อธิปฺเปโต, ตสฺมา นเฬรุยกฺเขน อธิคฺคหิตสฺส ปุจิมนฺทสฺส สมีเปติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โส กิร ปุจิมนฺโท รมณีโย ปาสาทิโก อเนเกสํ รุกฺขานํ อาธิปจฺจํ วิย กุรุมาโน ตสฺส นครสฺส อวิทูเร คมนาคมนสมฺปนฺเน ฐาเน อโหสิ. อถ ภควา เวรญฺชํ คนฺตฺวา ปติรูเป ฐาเน วิหรนฺโต ตสฺส รุกฺขสฺส สมีเป เหฏฺฐาภาเค วิหาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺทมูเล’’ติ. ១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា verañjāyaṃ viharati (គង់នៅជិតក្រុងវេរញ្ជា) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា verañjā នេះជាឈ្មោះនៃនគរនោះ គឺក្នុងនគរវេរញ្ជានោះ។ ភុម្មវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៧) ប្រើក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបត្ថ)។ ពាក្យថា naḷerupucimandamūle ក្នុងពាក្យនោះ យក្សឈ្មោះថា នឡេរុ។ ដើមស្តៅ ឈ្មោះថា បុចិមន្ទៈ។ ពាក្យថា mūla គឺទីជិត។ ព្រោះថា ពាក្យថា mūla នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថថាឫសកែវ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipi” (គប្បីដកឫសទាំងឡាយ សូម្បីត្រឹមតែប៉ុនសរសៃឫសស្បូវភ្លាំង)។ ឃើញក្នុងអត្ថថាហេតុមិនទូទៅ (អសាធារណហេតុ) ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “lobho akusalamūlaṃ” (លោភៈជាអកុសលមូល)។ ឃើញក្នុងអត្ថថាទីជិត ក្នុងប្រយោគជាដើមថា “yāva majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlaṃ” (ម្លប់ផ្សាយទៅត្រឹមណា ក្នុងវេលាថ្ងៃត្រង់ ស្លឹកឈើធ្លាក់ចុះក្នុងទីមិនមានខ្យល់ត្រឹមណា ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថាគល់ឈើ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកអត្ថថាទីជិត ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា ជិតដើមស្តៅដែលយក្សឈ្មោះនឡេរុគ្របដណ្តប់ (ឬសណ្ឋិតនៅ)។ ឮថា ដើមស្តៅនោះ ជាទីគួរត្រេកអរ គួរជ្រះថ្លា ហាក់ដូចជាធ្វើនូវភាពជាធំជាងដើមឈើទាំងឡាយជាច្រើន ស្ថិតនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីនគរនោះ ជាទីសម្រេចដោយការទៅមក។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់ក្រុងវេរញ្ជា កាលគង់នៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ក៏បានគង់នៅក្រោមជិតដើមឈើនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle” (គង់នៅជិតក្រុងវេរញ្ជា ទៀបគល់ឈើស្តៅជាទីលំនៅនៃនឡេរុយក្ស)។ ปจฺจุฏฺฐานํ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๒) นาม อาสนา วุฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘นาสนา วุฏฺฐาตี’’ติ. นิสินฺนาสนโต น วุฏฺฐหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ชิณฺเณ…เป… วโยอนุปฺปตฺเตติ อุปโยควจนํ อาสนา วุฏฺฐานกิริยาเปกฺขํ น โหติ. ตสฺมา ‘‘ชิณฺเณ…เป… วโยอนุปฺปตฺเต ทิสฺวา’’ติ อชฺฌาหารํ กตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อถ วา ปจฺจุคฺคมนกิริยาเปกฺขํ อุปโยควจนํ, ตสฺมา น ปจฺจุฏฺฐาตีติ อุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนํ น กโรตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจุคฺคมนมฺปิ หิ ปจฺจุฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อาจริยํ ปน ทูรโตว ทิสฺวา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนกรณํ ปจฺจุฏฺฐานํ นามา’’ติ. นาสนา วุฏฺฐาตีติ อิมินา ปน ปจฺจุคฺคมนาภาวสฺส อุปลกฺขณมตฺตํ ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิภาวเน นาม อตฺเถติ ปกติวิภาวนสงฺขาเต อตฺเถ. น อภิวาเทติ วาติ น อภิวาเทตพฺพนฺติ วา สลฺลกฺเขตีติ วุตฺตํ โหติ. ពាក្យថា paccuṭṭhānaṃ (ការក្រោកទទួល) គឺការក្រោកឡើងចាកអាសនៈ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា “nāsanā vuṭṭhāti” (មិនក្រោកចាកអាសនៈ)។ សេចក្តីថា មិនក្រោកឡើងចាកអាសនៈដែលអង្គុយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា jiṇṇe...pe... vayoanuppatte (ព្រឹទ្ធាចារ្យ...ល... ដល់នូវវ័យហើយ) នេះជាឧបយោគវិភត្តិ (វិភត្តិទី ២) មិនមែនជាកិរិយាដែលរំពឹងដល់ការក្រោកឡើងចាកអាសនៈឡើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការបន្ថែមពាក្យថា “disvā” (ឃើញហើយ) ចូលមក ថា “jiṇṇe...pe... vayoanuppatte disvā” (ឃើញនូវព្រឹទ្ធាចារ្យ...ល... ដល់នូវវ័យហើយ)។ ម៉្យាងទៀត ឧបយោគវិភត្តិនោះ រំពឹងដល់កិរិយាគឺការដើរទៅទទួល ហេតុនោះ ពាក្យថា na paccuṭṭhāti គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា មិនក្រោកឡើងដើរទៅទទួលឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីការដើរទៅទទួល ក៏ហៅថា paccuṭṭhāna ដែរ។ ព្រោះពាក្យនេះ លោកពោលទុកហើយថា “ការឃើញអាចារ្យអំពីចម្ងាយ ហើយក្រោកឡើងដើរទៅទទួល ឈ្មោះថា paccuṭṭhāna”។ ចំណែកពាក្យថា nāsanā vuṭṭhāti នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកសម្តែងត្រឹមតែជាគ្រឿងសម្គាល់នូវការមិនដើរទៅទទួលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា vibhāvane nāma atthe គឺក្នុងអត្ថដែលពោលគឺការសម្តែងនូវប្រក្រតី។ ពាក្យថា na abhivādeti vā សេចក្តីថា ឬក៏កំណត់ទុកថា មិនគួរអភិវាទឡើយ។ ตํ อญฺญาณนฺติ ‘‘อยํ มม อภิวาทนาทีนิ กาตุํ อรหรูโป น โหตี’’ติ อชานนวเสน ปวตฺตํ อญฺญาณํ. โอโลเกนฺโตติ ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, กึ นุ โข อหํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกเรยฺยํ ครุํ กเรยฺย’’นฺติอาทิสุตฺตวเสเนว (อ. นิ. ๔.๒๑) ญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโต. นิปจฺจการารหนฺติ ปณิปาตารหํ. สมฺปติชาโตติ มุหุตฺตชาโต, ชาตสมนนฺตรเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อุตฺตเรน มุโขติ อุตฺตรทิสาภิมุโข. ‘‘สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สกลํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกสิ’’นฺติ อิทํ – ពាក្យថា taṃ aññāṇaṃ (សេចក្តីមិនដឹងនោះ) គឺសេចក្តីមិនដឹងដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនដឹងថា “បុគ្គលនេះមិនគួរដើម្បីធ្វើការអភិវាទជាដើមដល់យើងឡើយ”។ ពាក្យថា olokento (កាលសម្លឹងមើល) គឺកាលសម្លឹងមើលដោយញាណចក្ខុ ដោយអំណាចនៃសូត្រជាដើមថា “ការនៅជាអ្នកមិនមានសេចក្តីគោរព មិនមានសេចក្តីកោតក្រែង នាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ តើអាត្មាអញគប្បីធ្វើសក្ការៈ ធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណាហ្ន៎?”។ ពាក្យថា nipaccakārārahaṃ គឺគួរដល់ការក្រាបថ្វាយបង្គំ។ ពាក្យថា sampatijāto គឺកើតឡើងមួយរំពេច គឺលោកពោលសំដៅយកការកើតឡើងភ្លាមៗនោះឯង។ ពាក្យថា uttarena mukho គឺមានមុខឆ្ពោះទៅកាន់ទិសឧត្តរ។ ពាក្យថា “sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesi” (យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន ហើយសម្លឹងមើលទៅកាន់លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនទាំងមូល) នេះ — ‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, สมฺปติชาโต โพธิสตฺโต สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คจฺฉติ, เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเน สพฺพา ทิสา วิโลเกติ, อาสภิญฺจ วาจํ ภาสตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๑) – “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ព្រះពោធិសត្វកាលដែលប្រសូតភ្លាម តែងឈរដោយជើងទាំងពីរស្មើគ្នា ហើយមានមុខឆ្ពោះទៅទិសឧត្តរ យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន កាលដែលស្វេតច្ឆត្របាំងតាមទៅ ក៏ក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសទាំងពួង ហើយបន្លឺនូវវាចាដ៏ឧត្តម” — เอวํ [Pg.210] ปาฬิยํ สตฺตปทวีติหารุปริ ฐิตสฺส วิย สพฺพาทิสานุโลกนสฺส กถิตตฺตา วุตฺตํ, น ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ สตฺตปทวีติหารโต ปเคว ทิสาวิโลกนสฺส กตตฺตา. มหาสตฺโต หิ มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปุรตฺถิมํ ทิสํ โอโลเกสิ, อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. ตตฺถ เทวมนุสฺสา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมานา, ‘‘มหาปุริส, อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโร’’ติ อาหํสุ. เอวํ จตสฺโส ทิสา, จตสฺโส อนุทิสา, เหฏฺฐา, อุปรีติ ทสปิ ทิสา อนุวิโลเกตฺวา อตฺตโน สทิสํ อทิสฺวา ‘‘อยํ อุตฺตรทิสา’’ติ สตฺตปทวีติหาเรน อคมาสีติ เวทิตพฺพา. โอโลเกสินฺติ มม ปุญฺญานุภาเวน โลกวิวรณปาฏิหาริเย ชาเต ปญฺญายมานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ มํสจกฺขุนาว โอโลเกสินฺติ อตฺโถ. ព្រោះលោកពោលទុកក្នុងបាលីយ៉ាងនេះ ហាក់ដូចជាការក្រឡេកមើលទិសទាំងពួង របស់ព្រះពោធិសត្វដែលឈរនៅលើការឈានជើង ៧ ជំហាន ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនគប្បីយល់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះការក្រឡេកមើលទិស ព្រះពោធិសត្វបានធ្វើមុនការឈានជើង ៧ ជំហានទៅទៀត។ ព្រោះថា ព្រះមហាសត្វ លុះរួចចាកដៃនៃមនុស្សទាំងឡាយហើយ ក៏ក្រឡេកមើលទៅកាន់ទិសបូព៌ា ចក្រវាឡជាច្រើនពាន់បានត្រឡប់ជាទីធ្លាតែមួយ។ ក្នុងទីនោះ ពួកទេវតានិងមនុស្ស កាលបូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម ក៏ពោលថា “បពិត្រមហាបុរស ក្នុងលោកនេះ សូម្បីបុគ្គលដែលស្មើនឹងព្រះអង្គ ក៏មិនមានឡើយ ចំណែកបុគ្គលដែលក្រៃលែងជាង នឹងមានមកពីណា?”។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះពោធិសត្វក្រឡេកមើលទិសទាំង ១០ គឺទិសធំ ៤ ទិសតូច ៤ ទិសខាងក្រោម និងទិសខាងលើ យ៉ាងនេះហើយ កាលមិនឃើញបុគ្គលដែលស្មើនឹងខ្លួន ក៏យាងទៅដោយការឈានជើង ៧ ជំហាន ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា “នេះជាទិសឧត្តរ”។ ពាក្យថា olokesi (ក្រឡេកមើលហើយ) សេចក្តីថា ក្រឡេកមើលដោយមំសចក្ខុហ្នឹងឯង នូវលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ដែលប្រាកដឡើង ក្នុងកាលដែលការបើកលោកជាបាដិហារិយ៍កើតឡើង ដោយអានុភាពនៃបុណ្យរបស់តថាគត។ มหาปุริโสติ ชาติโคตฺตกุลปฺปเทสาทิวเสน มหนฺตปุริโส. อคฺโคติ คุเณหิ สพฺพปฺปธาโน. เชฏฺโฐติ คุณวเสเนว สพฺเพสํ วุทฺธตโม, คุเณหิ มหลฺลกตโมติ วุตฺตํ โหติ. เสฏฺโฐติ คุณวเสเนว สพฺเพสํ ปสตฺถตโม. อตฺถโต ปน ปจฺฉิมานิ ทฺเว ปุริมสฺเสว เววจนานีติ เวทิตพฺพํ. ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. อุตฺตริตโรติ อธิกตโร. ปติมาเนสีติ ปูเชสิ. อาสภินฺติ อุตฺตมํ. มยฺหํ อภิวาทนาทิรโห ปุคฺคโลติ มยฺหํ อภิวาทนาทิกิริยาย อรโห อนุจฺฉวิโก ปุคฺคโล. นิจฺจสาเปกฺขตาย ปเนตฺถ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. ตถาคตาติ ตถาคตโต, ตถาคตสฺส สนฺติกาติ วุตฺตํ โหติ. เอวรูปนฺติ อภิวาทนาทิสภาวํ. ปริปากสิถิลพนฺธนนฺติ ปริปาเกน สิถิลพนฺธนํ. ពាក្យថា Mahāpuriso (មហាបុរស) គឺបុរសដ៏ឧត្តម ដោយអំណាចនៃជាតិ គោត្រ ត្រកូល និងប្រទេសជាដើម។ ពាក្យថា Aggo (អ្នកប្រសើរ) គឺអ្នកជាប្រធានជាងសព្វសត្វ ដោយគុណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Jeṭṭho (អ្នកចម្ងង) គឺអ្នកចាស់ទុំជាងសព្វសត្វ ដោយអំណាចនៃគុណ គឺលោកពោលថា ជាអ្នកមានគុណធំធេងបំផុត។ ពាក្យថា Seṭṭho (អ្នកវិសេស) គឺអ្នកដែលគេសរសើរបំផុតជាងសព្វសត្វ ដោយអំណាចនៃគុណ។ ចំណែកដោយអត្ថ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យពីរខាងក្រោយ (គឺ Jeṭṭho និង Seṭṭho) នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យខាងដើម (គឺ Aggo) ហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា tayā នេះ ជាករណវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៣) ក្នុងអត្ថនៃនិស្សក្កវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៥)។ ពាក្យថា uttaritaro គឺក្រៃលែងជាង។ ពាក្យថា patimānesi គឺបូជាហើយ។ ពាក្យថា āsabhiṃ គឺដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា mayhaṃ abhivādanādiraho puggalo គឺបុគ្គលដែលគួរ គឺសមគួរដល់កិរិយាមានការអភិវាទជាដើមដល់ខ្ញុំ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបសហសមាទក្នុងទីនេះ ព្រោះជាពាក្យដែលត្រូវរំពឹងជានិច្ច (និច្ចសាបេក្ខៈ)។ ពាក្យថា tathāgatā គឺចាកតថាគត គឺលោកពោលថា អំពីសំណាក់នៃព្រះតថាគត។ ពាក្យថា evarūpaṃ គឺមានសភាវៈមានការអភិវាទជាដើមបែបនេះ។ ពាក្យថា paripākasithilabandhanaṃ គឺមានចំណងធូរស្រាលដោយការទុំជោរ។ ตํ วจนนฺติ ‘‘นาหํ ตํ พฺราหฺมณา’’ติอาทิวจนํ. ‘‘นาหํ อรสรูโป, มาทิสา วา อรสรูปา’’ติ วุตฺเต พฺราหฺมโณ ถทฺโธ ภเวยฺย. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตมุทุภาวชนนตฺถ’’นฺติ. ពាក្យថា taṃ vacanaṃ (ពាក្យនោះ) គឺពាក្យជាដើមថា “ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតមិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរសនោះទេ”។ កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “តថាគតមិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរស ឬបុគ្គលប្រហែលដូចជាតថាគត មិនមែនជាអ្នកមិនដឹងរសឡើយ” ព្រាហ្មណ៍គប្បីជាអ្នករឹងត្អឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “cittamudubhāvajananatthaṃ” (ដើម្បីញ៉ាំងចិត្តឲ្យទន់ភ្លន់)។ กตโม ปน โสติ ปริยายาเปกฺโข ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส, กตโม โส ปริยาโยติ อตฺโถ? ชาติวเสนาติ ขตฺติยาทิชาติวเสน. อุปปตฺติวเสนาติ เทเวสุ อุปปตฺติวเสน. เสฏฺฐสมฺมตานมฺปีติ อปิ-สทฺเทน ปเคว อเสฏฺฐสมฺมตานนฺติ ทสฺเสติ. อภินนฺทนฺตานนฺติ สปฺปีติกตณฺหาวเสน ปโมทมานานํ. รชฺชนฺตานนฺติ พลวราควเสน รชฺชนฺตานํ. รูปปริโภเคน อุปฺปนฺนตณฺหาสมฺปยุตฺตโสมนสฺสเวทนา รูปโต นิพฺพตฺติตฺวา หทยตปฺปนโต [Pg.211] อมฺพรสาทโย วิย รูปรสาติ วุจฺจนฺติ. อาวิญฺจนฺตีติ อากฑฺฒนฺติ. วตฺถารมฺมณาทิสามคฺคิยนฺติ วตฺถุอารมฺมณาทิการณสามคฺคิยํ. อนุกฺขิปนฺโตติ อตฺตุกฺกํสนวเสน กถิเต พฺราหฺมณสฺส อสปฺปายภาวโต อตฺตานํ อนุกฺขิปนฺโต อนุกฺกํเสนฺโต. ពាក្យថា katamo pana so (ចុះធម៌នោះ តើដូចម្តេច?) នេះជាការសម្តែងបុល្លិង្គដែលរំពឹងដល់បរិយាយ មានសេចក្តីថា ចុះបរិយាយនោះ តើដូចម្តេច? ពាក្យថា jātivasena គឺដោយអំណាចនៃជាតិមានក្សត្រជាដើម។ ពាក្យថា upapattivasena គឺដោយអំណាចនៃការទៅកើតក្នុងពួកទេវតា។ ពាក្យថា seṭṭhasammatānampi (សូម្បីពួកជនដែលគេសន្មតថាប្រសើរ) ដោយសព្ទថា api (សូម្បី) លោកបង្ហាញថា សូម្បីពួកជនដែលគេមិនសន្មតថាប្រសើរ ក៏រឹតតែខ្លាំងទៅទៀត។ ពាក្យថា abhinandantānaṃ គឺរីករាយដោយអំណាចនៃតណ្ហាដែលប្រកបដោយបីតិ។ ពាក្យថា rajjantānaṃ គឺត្រេកត្រអាលដោយអំណាចនៃរាគៈដ៏ខ្លាំងក្លា។ សោមនស្សវេទនាដែលប្រកបដោយតណ្ហាដែលកើតឡើងដោយការប្រើប្រាស់រូប កាលកើតឡើងពីរូប ហើយធ្វើឲ្យចិត្តឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ហៅថា រូបរស ដូចជាទឹកអម្រឹតជាដើម។ ពាក្យថា āviñcanti គឺទាញយកមក។ ពាក្យថា vatthārammaṇādisāmaggiyaṃ គឺក្នុងកាលដែលព្រមព្រៀងគ្នានៃហេតុមានវត្ថុនិងអារម្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា anukkhipanto (មិនលើកតម្កើង) សេចក្តីថា មិនលើកតម្កើង មិនសរសើរខ្លួនឯង ព្រោះការដែលព្រាហ្មណ៍ពោលដោយអំណាចនៃការលើកតម្កើងខ្លួនឯងនោះ មិនជាទីសប្បាយឡើយ។ เอตสฺมึ ปนตฺเถ กรเณ สามิวจนนฺติ ‘‘ชหิตา’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ตถาคตสฺสาติ กรเณ สามิวจนํ, ตถาคเตน ชหิตาติ อตฺโถ. มูลนฺติ ภวมูลํ. ‘‘ตาลวตฺถุกตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘โอฏฺฐมุโข’’ติอาทีสุ วิย มชฺเฌปทโลปํ กตฺวา อ-การญฺจ ทีฆํ กตฺวา ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ ตาลาวตฺถุกตา’’ติ. ตตฺถ ตาลสฺส วตฺถุ ตาลวตฺถุ. ยถา อารามสฺส วตฺถุภูตปุพฺโพ ปเทโส อารามสฺส อภาเว ‘‘อารามวตฺถู’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ตาลสฺส ปติฏฺฐิโตกาโส สมูลํ อุทฺธริเต ตาเล ปเทสมตฺเต ฐิเต ตาลสฺส วตฺถุภูตปุพฺพตฺตา ‘‘ตาลวตฺถู’’ติ วุจฺจติ. เนสนฺติ รูปรสาทีนํ. กถํ ปน ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. รูปาทิปริโภเคน อุปฺปนฺนตณฺหายุตฺตโสมนสฺสเวทนาสงฺขาตรูปรสาทีนํ จิตฺตสนฺตานสฺส อธิฏฺฐานภาวโต วุตฺตํ ‘‘เตสํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพภาเวน วตฺถุมตฺเต จิตฺตสนฺตาเน กเต’’ติ. ตตฺถ ปุพฺเพติ ปุเร, สราคกาเลติ วุตฺตํ โหติ. ตาลาวตฺถุกตาติ วุจฺจนฺตีติ ตาลวตฺถุ วิย อตฺตโน วตฺถุสฺส กตตฺตา รูปรสาทโย ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตน ปหีนกิเลสานํ ปุน อุปฺปตฺติยา อภาโว ทสฺสิโต. ក៏ក្នុងសេចក្តីនេះ ពាក្យថា «តថាគតស្ស» ជាសាមីវចនៈក្នុងអត្ថថា «ជាហេតុ» (ករណៈ) ក្នុងអត្ថថា «លះបង់ហើយ» មានសេចក្តីថា «ព្រះតថាគតលះបង់ហើយ»។ ពាក្យថា «មូលំ» បានដល់ ភវមូល (ឫសគល់នៃភព)។ កាលដែលគួរពោលថា «តាលវត្ថុកតា» ប៉ុន្តែលោកលុបបទកណ្តាល ដូចក្នុងពាក្យថា «ឱដ្ឋមុខោ» ជាដើម ហើយធ្វើអក្សរ អ ឲ្យវែង (ទីឃៈ) ទើបពោលថា «តាលាវត្ថុកតា» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វត្ថុ (ទីតាំង) របស់ធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តាលាវត្ថុកតា»។ ក្នុងពាក្យនោះ ទីតាំងនៃដើមត្នោត ឈ្មោះថា តាលវត្ថុ។ ដូចជាទីកន្លែងដែលធ្លាប់ជាទីតាំងនៃអារាម កាលដែលអារាមមិនមានហើយ តែងហៅថា «អារាមវត្ថុ» យ៉ាងណាមិញ ទីកន្លែងដែលដើមត្នោតដុះនៅ កាលបើគេដកដើមត្នោតព្រមទាំងឫសចេញហើយ នៅសល់តែទីកន្លែងទទេ ដោយភាពជាទីកន្លែងដែលធ្លាប់ជាទីតាំងនៃដើមត្នោតពីមុន តែងហៅថា «តាលវត្ថុ» យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «នេសំ» បានដល់ នៃរូប និងរសជាដើម។ សួរថា ក៏វត្ថុរបស់ធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោតយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា «យថា ហិ» ជាដើម។ ព្រោះភាពជាទីតាំងនៃចិត្តសន្តាននៃរូប និងរសជាដើម ដែលពោលគឺវេទនាប្រកបដោយសោមនស្ស និងតណ្ហាដែលកើតឡើងដោយការបរិភោគរូបជាដើម លោកទើបពោលថា «កាលបើចិត្តសន្តានត្រូវបានធ្វើឲ្យនៅសល់ត្រឹមតែវត្ថុ ដោយភាពដែលធ្លាប់កើតឡើងពីមុនរបស់ធម៌ទាំងនោះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បុព្វេ» គឺក្នុងកាលមុន ពោលគឺក្នុងកាលដែលមានរាគៈ។ ពាក្យថា «តាលាវត្ថុកតា» គឺរូប និងរសជាដើម ឈ្មោះថា «តាលាវត្ថុកតៈ» ព្រោះធ្វើវត្ថុរបស់ខ្លួនឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញពីការមិនកើតឡើងជាថ្មីទៀតនៃកិលេសដែលលះបង់ហើយ។ อวิรุฬฺหิธมฺมตฺตาติ อวิรุฬฺหิสภาวตาย. มตฺถกจฺฉินฺโน ตาโล ปตฺตผลาทีนํ อวตฺถุภูโต ตาลาวตฺถูติ อาห ‘‘มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย กตา’’ติ. เอเตน ‘‘ตาลาวตฺถุ วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา’’ติ อยํ วิคฺคโห ทสฺสิโต. เอตฺถ ปน ‘‘อวตฺถุภูโต ตาโล วิย กตาติ อวตฺถุตาลกตา’’ติ วตฺตพฺเพ วิเสสนสฺส ปรนิปาตํ กตฺวา ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมินา ปนตฺเถน อิทํ ทสฺเสติ – รูปรสาทิวจเนน วิปากธมฺมธมฺมา หุตฺวา ปุพฺเพ อุปฺปนฺนกุสลากุสลา ธมฺมา คหิตา, เต อุปฺปนฺนาปิ มตฺถกสทิสานํ ตณฺหาวิชฺชานํ มคฺคสตฺเถน ฉินฺนตฺตา อายตึ ตาลปตฺตสทิเส วิปากกฺขนฺเธ นิพฺพตฺเตตุํ อสมตฺถา ชาตา, ตสฺมา ตาลาวตฺถุ วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา รูปรสาทโยติ[Pg.212]. อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘อภินนฺทนฺตาน’’นฺติ อิมินา ปเทน กุสลโสมนสฺสมฺปิ สงฺคหิตนฺติ วทนฺติ. อนภาวํ กตาติ เอตฺถ อนุ-สทฺโท ปจฺฉาสทฺเทน สมานตฺโถติ อาห ‘‘ยถา เนสํ ปจฺฉาภาโว น โหตี’’ติอาทิ. ពាក្យថា «អវិរុឡ្ហិធម្មត្តា» បានដល់ ព្រោះភាពជាសភាវៈមិនដុះឡើងទៀត។ ដើមត្នោតដែលដាច់ក្បាលហើយ មិនជាទីតាំងនៃស្លឹក និងផ្លែជាដើម ឈ្មោះថា តាលាវត្ថុ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធ្វើឲ្យដូចជាដើមត្នោតដែលដាច់ក្បាលហើយ»។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញរូបវិគ្គហៈថា «តាលវត្ថុ វិយ កតា = តាលវត្ថុកតា»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ កាលដែលគួរពោលថា «អវត្ថុតាលកតា» លោកត្រឡប់យកវិសេសនៈមកទុកខាងក្រោយវិញ ហើយពោលថា «តាលាវត្ថុកតា» ដូច្នេះវិញ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក៏ដោយសេចក្តីនេះ លោកបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយជាកុសល និងអកុសលដែលកើតឡើងក្នុងកាលមុន ដែលជាវិបាកធម៌ ដោយពាក្យមានរូប និងរសជាដើម ត្រូវបានកាន់យកហើយ ធម៌ទាំងនោះសូម្បីកើតឡើងហើយ ក៏មិនអាចបង្កើតវិបាកខន្ធដែលប្រៀបដូចជាស្លឹកត្នោតតទៅទៀតបានឡើយ ព្រោះត្រូវកាត់ផ្តាច់ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាគឺមគ្គ គឺតណ្ហានិងអវិជ្ជាដែលប្រៀបដូចជាក្បាលដើមត្នោត ហេតុនោះ រូប និងរសជាដើម ទើបឈ្មោះថា តាលាវត្ថុកតៈ ព្រោះធ្វើឲ្យដូចជាវត្ថុនៃដើមត្នោត។ ក្នុងអត្ថនេះ លោកពោលថា សូម្បីតែកុសលសោមនស្ស ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយបទថា «អភិនន្ទន្តានំ» នេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «អនភាវំ កតា» នេះ សព្ទថា «អនុ» មានអត្ថស្មើនឹងសព្ទថា «បច្ឆា» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដើម្បីកុំឲ្យមានភាពខាងក្រោយនៃធម៌ទាំងនោះ» ជាដើម។ ยญฺจ โข ตฺวํ สนฺธาย วเทสิ, โส ปริยาโย น โหตีติ ยํ วนฺทนาทิสามคฺคิรสาภาวสงฺขาตํ การณํ อรสรูปตาย วเทสิ, ตํ การณํ น โหติ, น วิชฺชตีติ อตฺโถ. นนุ จายํ พฺราหฺมโณ ยํ วนฺทนาทิสามคฺคิรสาภาวสงฺขาตปริยายํ สนฺธาย ‘‘อรสรูโป ภวํ โคตโม’’ติ อาห, ‘‘โส ปริยาโย นตฺถี’’ติ วุตฺเต วนฺทนาทีนิ ภควา กโรตีติ อาปชฺชตีติ อิมํ อนิฏฺฐปฺปสงฺคํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ. ពាក្យថា «យញ្ច ខោ ត្វំ សន្ធាយ វទេសិ, សោ បរិយាយោ ន ហោតិ» មានសេចក្តីថា ហេតុដែលអ្នកពោលដោយសំដៅយកភាពមិនមានរស ពោលគឺការមិនព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការសំពះជាដើម ហេតុនោះមិនមែនជាហេតុពិត គឺមិនមានឡើយ។ សួរថា ក៏ព្រាហ្មណ៍នេះ ពោលសំដៅយកហេតុ ពោលគឺភាពមិនមានរសនៃការព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការសំពះជាដើមថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាអ្នកមិនមានរស» កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ថា «ហេតុនោះមិនមានឡើយ» នាំឲ្យបានសេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសំពះជាដើមនោះដែរឬ? លោកចង់បង្ហាញសេចក្តីដែលមិនគួរប្រាថ្នានេះ ទើបពោលថា «ននុ ច» ជាដើម។ สพฺพปริยาเยสูติ สพฺพวาเรสุ. สนฺธายภาสิตมตฺตนฺติ ยํ สนฺธาย พฺราหฺมโณ ‘‘นิพฺโภโค ภวํ โคตโม’’ติอาทิมาห. ภควา จ ยํ สนฺธาย นิพฺโภคตาทึ อตฺตนิ อนุชานาติ, ตํ สนฺธายภาสิตมตฺตํ. ฉนฺทราคปริโภโคติ ฉนฺทราควเสน ปริโภโค. อปรํ ปริยายนฺติ อญฺญํ การณํ. ពាក្យថា «សព្វបរិយាយេសុ» បានដល់ ក្នុងវារៈទាំងពួង។ ពាក្យថា «សន្ធាយភាសិតមត្តំ» បានដល់ ពាក្យដែលព្រាហ្មណ៍ពោលសំដៅយកពាក្យមានជាដើមថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ជាអ្នកមិនមានការបរិភោគ» និងពាក្យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតភាពជាអ្នកមិនមានការបរិភោគជាដើមក្នុងព្រះអង្គ ដោយសំដៅយកហេតុណា នោះគ្រាន់តែជាពាក្យដែលទ្រង់ពោលដោយសំដៅយកហេតុនោះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ឆន្ទរាគបរិភោគោ» បានដល់ ការបរិភោគដោយអំណាចនៃឆន្ទរាគ។ ពាក្យថា «អបរំ បរិយាយំ» បានដល់ ហេតុដទៃទៀត។ กุลสมุทาจารกมฺมนฺติ กุลาจารสงฺขาตํ กมฺมํ, กุลจาริตฺตนฺติ อตฺโถ. อกิริยนฺติ อกรณภาวํ. ‘‘อเนกวิหิตานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมาน’’นฺติ สามญฺญวจเนปิ ปาริเสสญายโต วุตฺตาวเสสา อกุสลธมฺมา คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ฐเปตฺวา เต ธมฺเม’’ติอาทิ, เต ยถาวุตฺตกายทุจฺจริตาทิเก อกุสลธมฺเม ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อเนกวิหิตาติ อเนกปฺปการา. ពាក្យថា «កុលសមុទាចារកម្មំ» បានដល់ កម្មដែលពោលគឺកុលាចារៈ មានសេចក្តីថា កុលចារិត្ត (ទំនៀមទម្លាប់ត្រកូល)។ ពាក្យថា «អកិរិយំ» បានដល់ ភាពមិនធ្វើ។ ក្នុងពាក្យថា «អនេកវិហិតានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ» នេះ សូម្បីតែជាពាក្យទូទៅ ក៏គប្បីកាន់យកអកុសលធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីដែលបានពោលហើយ ដោយន័យនៃសេចក្តីដែលនៅសល់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «លើកលែងតែធម៌ទាំងនោះ» ជាដើម មានសេចក្តីថា លើកលែងតែអកុសលធម៌មានកាយទុច្ចរិតជាដើមដែលបានពោលហើយនោះចេញ។ ពាក្យថា «អនេកវិហិតា» បានដល់ មានប្រការច្រើនយ៉ាង។ อยํ โลกตนฺตีติ อยํ วุฑฺฒานํ อภิวาทนาทิกิริยลกฺขณา โลกปฺปเวณี. อนาคามิพฺรหฺมานํ อลงฺการาทีสุ อนาคามิภิกฺขูนญฺจ จีวราทีสุ นิกนฺติวเสน ราคุปฺปตฺติ โหตีติ อนาคามิมคฺเคน ปญฺจกามคุณิกราคสฺเสว ปหานํ เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณิกราคสฺสา’’ติ. รูปาทีสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ วตฺถุกามโกฏฺฐาเสสุ อุปฺปชฺชมาโน ราโค ‘‘ปญฺจกามคุณิกราโค’’ติ เวทิตพฺโพ. โกฏฺฐาสวจโน เหตฺถ [Pg.213] คุณ-สทฺโท ‘‘วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๔) วิย. อกุสลจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺสาติ โทมนสฺสสหคตจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺส. โมหสฺส สพฺพากุสลสาธารณตฺตา อาห ‘‘สพฺพากุสลสมฺภวสฺสา’’ติ. อวเสสานนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ. ពាក្យថា «អយំ លោកតន្តិ» បានដល់ នេះជាលោកប្បវេណី ដែលមានលក្ខណៈគឺការធ្វើការសំពះជាដើមចំពោះបុគ្គលដែលចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ ព្រោះការកើតឡើងនៃរាគៈដោយអំណាចនៃតម្រេក (និកន្តិ) ក្នុងគ្រឿងអលង្ការជាដើម របស់ព្រហ្មជាអនាគាមីទាំងឡាយ និងក្នុងចីវរជាដើម របស់ភិក្ខុជាអនាគាមីទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអនាគាមិមគ្គ លះបង់តែបញ្ចកាមគុណិករាគៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស»។ រាគៈដែលកើតឡើងក្នុងកាមគុណទាំង ៥ មានរូបជាដើម ដែលជាចំណែកនៃវត្ថុកាម គប្បីជ្រាបថា «បញ្ចកាមគុណិករាគៈ»។ ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា «គុណ» ជាពាក្យពោលដល់ចំណែក ដូចក្នុងពាក្យថា «វយោគុណា អនុបុព្វំ ជហន្តិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «អកុសលចិត្តទ្វយសម្បយុត្តស្ស» បានដល់ ដែលប្រកបដោយចិត្តប្រកបដោយទោមនស្សទាំងពីរ។ ព្រោះមោហៈជាធម៌ទូទៅដល់អកុសលទាំងពួង លោកទើបពោលថា «សព្វាកុសលសម្ភវស្ស»។ ពាក្យថា «អវសេសានំ» បានដល់ នៃសក្កាយទិដ្ឋិជាដើម។ ชิคุจฺฉติ มญฺเญติ อหมภิชาโต รูปวา ปญฺญวา กถํ นาม อญฺเญสํ อภิวาทนาทึ กเรยฺยนฺติ ชิคุจฺฉติ วิย, ชิคุจฺฉตีติ วา สลฺลกฺเขมิ. อกุสลธมฺเม ชิคุจฺฉมาโน เตสํ สมงฺคิภาวมฺปิ ชิคุจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา ชิคุจฺฉตี’’ติ. สมาปตฺตีติ เอตสฺเสว เววจนํ สมาปชฺชนา สมงฺคิภาโวติ. มณฺฑนชาติโกติ มณฺฑนกสภาโว, มณฺฑนกสีโลติ อตฺโถ. เชคุจฺฉิตนฺติ ชิคุจฺฉนสีลตํ. ពាក្យថា «ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេ» មានសេចក្តីថា ហាក់ដូចជាខ្ពើមរអើម ឬក៏ខ្ញុំកំណត់ដឹងថា ខ្ពើមរអើម ដោយគិតថា «អាត្មាអញជាអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ មានរូបល្អ មានប្រាជ្ញា ធ្វើម្តេចនឹងធ្វើការសំពះជាដើមចំពោះអ្នកដទៃបាន?»។ បុគ្គលកាលខ្ពើមរអើមចំពោះអកុសលធម៌ ឈ្មោះថាខ្ពើមរអើមចំពោះភាពជាអ្នកប្រកបដោយអកុសលធម៌ទាំងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ខ្ពើមរអើមចំពោះការដល់ព្រមនូវអកុសលធម៌ទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «សមាបត្តិ» នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា «សមាបជ្ជនា» និង «សមង្គីភាវោ» នោះឯង។ ពាក្យថា «មណ្ឌនជាតិកោ» បានដល់ មានសភាវៈចូលចិត្តតុបតែង មានសេចក្តីថា មានសីលគឺការតុបតែង។ ពាក្យថា «ជេគុច្ឆិតំ» បានដល់ ភាពជាអ្នកមានសីលគឺការខ្ពើមរអើម។ โลกเชฏฺฐกกมฺมนฺติ โลกเชฏฺฐกานํ กตฺตพฺพกมฺมํ, โลเก วา เสฏฺฐสมฺมตํ กมฺมํ. ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุปิ อตฺถวิกปฺเปสุ. ปทาภิหิโต อตฺโถ ปทตฺโถ, พฺยญฺชนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. วินยํ วา อรหตีติ เอตฺถ วินยนํ วินโย, นิคฺคณฺหนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นิคฺคหํ อรหตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. นนุ จ ปฐมํ วุตฺเตสุ ทฺวีสุปิ อตฺถวิกปฺเปสุ สกตฺเถ อรหตฺเถ จ ตทฺธิตปจฺจโย สทฺทลกฺขณโต ทิสฺสติ, น ปน ‘‘วินยาย ธมฺมํ เทเสตี’’ติ อิมสฺมึ อตฺเถ. ตสฺมา กถเมตฺถ ตทฺธิตปจฺจโยติ อาห ‘‘วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺตี’’ติ. วิจิตฺรตา เจตฺถ โลกปฺปมาณโต เวทิตพฺพา. ตถา หิ ยสฺมึ ยสฺมึ อตฺเถ ตทฺธิตปฺปโยโค โลกสฺส, ตตฺถ ตตฺถ ตทฺธิตวุตฺติ โลกโต สิทฺธาติ วิจิตฺรา ตทฺธิตวุตฺติ, ตสฺมา ยถา ‘‘มา สทฺทมกาสี’’ติ วทนฺโต ‘‘มาสทฺทิโก’’ติ วุจฺจติ, เอวํ วินยาย ธมฺมํ เทเสตีติ เวนยิโกติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ពាក្យថា «លោកជេដ្ឋកកម្មំ» បានដល់ កិច្ចការដែលបុគ្គលជាចម្បងក្នុងលោកគប្បីធ្វើ ឬកម្មដែលលោកសន្មតថាប្រសើរ។ ពាក្យថា «តត្រ» គឺក្នុងអត្ថវិកប្បៈទាំងពីរនោះ។ អត្ថដែលសម្តែងដោយបទ ឈ្មោះថា បទត្ថៈ មានសេចក្តីថា ព្យញ្ជនត្ថៈ។ ក្នុងពាក្យថា «វិនយំ វា អរហតិ» នេះ ការទូន្មាន ឈ្មោះថា វិន័យ មានសេចក្តីថា ការសង្កត់សង្កិន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានសេចក្តីថា គួរដល់ការសង្កត់សង្កិន»។ សួរថា ក៏ក្នុងអត្ថវិកប្បៈទាំងពីរដែលពោលខាងដើម បច្ច័យក្នុងតទ្ធិត តែងប្រាកដតាមលក្ខណៈនៃសព្ទ ក្នុងសកត្ថៈ និងក្នុងអរហត្ថៈ ប៉ុន្តែមិនប្រាកដក្នុងអត្ថថា «សម្តែងធម៌ដើម្បីវិន័យ» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ តើបច្ច័យក្នុងតទ្ធិតមានក្នុងអត្ថនេះយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា «វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ»។ ក៏ភាពវិចិត្រក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមប្រមាណនៃលោក។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់តទ្ធិតរបស់លោកមានក្នុងអត្ថណាៗ តទ្ធិតវុត្តិក្នុងអត្ថនោះៗ តែងសម្រេចអំពីលោក ហេតុនោះ តទ្ធិតវុត្តិ ទើបឈ្មោះថា វិចិត្រ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាបុគ្គលពោលថា «កុំធ្វើសំឡេង» តែងហៅថា «មាសទ្ទិកៈ» យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលសម្តែងធម៌ដើម្បីវិន័យ តែងហៅថា «វេនយិកៈ» យ៉ាងនោះដែរ នេះជាអធិប្បាយ។ กปณปุริโสติ คุณวิรหิตตาย ทีนมนุสฺโส. พฺยญฺชนานิ อวิจาเรตฺวาติ ติสฺสทตฺตาทิสทฺเทสุ วิย ‘‘อิมสฺมึ อตฺเถ อยํ นาม ปจฺจโย’’ติ เอวํ พฺยญฺชนวิจารํ อกตฺวา, อนิปฺผนฺนปาฏิปทิกวเสนาติ วุตฺตํ โหติ. ពាក្យថា «កបណបុរិសោ» បានដល់ មនុស្សកម្សត់ ព្រោះប្រាសចាកគុណធម៌។ ពាក្យថា «ព្យញ្ជនានិ អវិចារេត្វា» មានសេចក្តីថា មិនបានពិចារណាព្យញ្ជនៈ ដូចក្នុងសព្ទថា «តិស្សទត្ត» ជាដើមថា «បច្ច័យឈ្មោះនេះ មានក្នុងអត្ថនេះ» គឺលោកពោលដោយអំណាចនៃបាតិបទិកៈដែលមិនទាន់សម្រេចរូប។ ‘‘เทวโลกคพฺภสมฺปตฺติยา’’ติ วตฺวาปิ ฐเปตฺวา ภุมฺมเทเว เสสเทเวสุ คพฺภคฺคหณสฺส อภาวโต ปฏิสนฺธิเยเวตฺถ คพฺภสมฺปตฺตีติ เวทิตพฺพาติ วุตฺตเมวตฺถํ วิวริตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทวโลกปฏิสนฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตตี’’ติ. อสฺสาติ อภิวาทนาทิสามีจิกมฺมสฺส. มาตุกุจฺฉิสฺมึ [Pg.214] ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสนฺโตติ มาติโต อปริสุทฺธภาวํ ทสฺเสนฺโต, อกฺโกสิตุกามสฺส ทาสิยา ปุตฺโตติ ทาสิกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตภาเว โทสํ ทสฺเสตฺวา อกฺโกสนํ วิย ภควโต มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสตฺวา อกฺโกสนฺโตปิ เอวมาหาติ อธิปฺปาโย. คพฺภโตติ เทวโลกปฺปฏิสนฺธิโต. เตเนวาห ‘‘อภพฺโพ เทวโลกูปปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. ‘‘หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภ’’ติ อิมสฺส วิคฺคหสฺส เอเกน ปริยาเยน อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทวโลกคพฺภปริพาหิรตฺตา อายตึ หีนคพฺภปฏิลาภภาคี’’ติ. อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา อายติมฺปิ หีนคพฺภปฏิลาภภาคี, ตสฺมา หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภติ อธิปฺปาโย. ปุน ตสฺเสว วิคฺคหสฺส ‘‘โกธวเสน…เป… ทสฺเสนฺโต’’ติ เหฏฺฐา วุตฺตนยสฺส อนุรูปํ กตฺวา อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘หีโน วาสฺส มาตุกุจฺฉิสฺมึ คพฺภวาโส อโหสีติ อธิปฺปาโย’’ติ. คพฺภ-สทฺโท อตฺถิ มาตุกุจฺฉิปริยาโย ‘‘คพฺเภ วสติ มาณโว’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓) วิย. อตฺถิ มาตุกุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺตสตฺตปริยาโย ‘‘อนฺตมโส คพฺภปาตนํ อุปาทายา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๙) วิย. ตตฺถ มาตุกุจฺฉิปริยายํ คเหตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนาคเต คพฺภเสยฺยา’’ติ. คพฺเภ เสยฺยา คพฺภเสยฺยา. อนุตฺตเรน มคฺเคนาติ อคฺคมคฺเคน. กมฺมกิเลสานํ มคฺเคน วิหตตฺตา อาห ‘‘วิหตการณตฺตา’’ติ. อิตรา ติสฺโสปีติ อณฺฑชสํเสทชโอปปาติกา. เอตฺถ จ ยทิปิ ‘‘อปคพฺโภ’’ติ อิมสฺส อนุรูปโต คพฺภเสยฺยา เอว วตฺตพฺพา, ปสงฺคโต ปน ลพฺภมานํ สพฺพมฺปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติปิ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. សូម្បីតែលោកពោលថា «ទេវលោកគព្ភសម្បត្តិយា» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែលើកលែងតែភុម្មទេវតាទាំងឡាយចេញ ទេវតាដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ មិនមានការចាប់កំណើតក្នុងគភ៌ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា គព្ភសម្បត្តិក្នុងទីនេះ គឺបដិសន្ធិនោះឯង កាលចង់បើកបង្ហាញអត្ថដែលពោលហើយនោះ លោកទើបពោលថា «រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវបដិសន្ធិក្នុងទេវលោក»។ ពាក្យថា «អស្ស» បានដល់ នៃសាមីចិកម្មមានការសំពះជាដើមនោះ។ ពាក្យថា «កាលបង្ហាញទោសក្នុងការកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា» គឺបង្ហាញភាពមិនស្អាតស្អំខាងមាតា មានអធិប្បាយថា ដូចជាបុគ្គលប្រាថ្នានឹងជេរប្រទេច តែងជេរថា «កូនមីកញ្ជះ» ដោយបង្ហាញទោសក្នុងកំណើតដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃស្រីបម្រើ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលកាលជេរប្រទេចព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយបង្ហាញទោសក្នុងការកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា ក៏ពោលយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «គព្ភតោ» បានដល់ អំពីបដិសន្ធិក្នុងទេវលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានអធិប្បាយថា ជាអ្នកមិនគួរដើម្បីដល់នូវការកើតក្នុងទេវលោកឡើយ»។ លោកកាលបង្ហាញអធិប្បាយដោយបរិយាយមួយ នៃរូបវិគ្គហៈថា «ហីនោ វា គព្ភោ អស្សាតិ អបគព្ភោ» ទើបពោលថា «ព្រោះភាពជាអ្នកនៅខាងក្រៅគភ៌នៃទេវលោក ទើបជាអ្នកមានចំណែកបាននូវគភ៌ដ៏ថោកទាបតទៅ»។ សព្ទថា «ឥតិ» មានអត្ថថា ហេតុ។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះហេតុតែជាអ្នកមានចំណែកបាននូវគភ៌ដ៏ថោកទាបតទៅ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អបគព្ភៈ» ព្រោះមានគភ៌ដ៏ថោកទាប។ លោកធ្វើឲ្យស្របតាមន័យដែលពោលខាងក្រោមថា «កាលបង្ហាញដោយអំណាចនៃក្រោធ...ផេ...» ហើយបង្ហាញអធិប្បាយនៃរូបវិគ្គហៈនោះដដែលនោះជាថ្មីទៀត ទើបពោលថា «មានអធិប្បាយថា ការនៅក្នុងផ្ទៃនៃមាតារបស់ព្រះអង្គ ជាការថោកទាប»។ សព្ទថា «គព្ភ» មានប្រើក្នុងន័យថា ផ្ទៃមាតា ដូចក្នុងពាក្យថា «គព្ភេ វសតិ មាណវោ» ជាដើម។ មានប្រើក្នុងន័យថា សត្វដែលកើតក្នុងផ្ទៃមាតា ដូចក្នុងពាក្យថា «អន្តមសោ គព្ភបាតនំ ឧបាទាយ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ លោកកាន់យកន័យថា ផ្ទៃមាតា ហើយបង្ហាញអត្ថ ទើបពោលថា «ការដេកក្នុងគភ៌តទៅ»។ ការដេកក្នុងគភ៌ ឈ្មោះថា គព្ភសេយ្យា។ ពាក្យថា «អនុត្តរេន មគ្គេន» បានដល់ ដោយអរហត្តមគ្គ។ ព្រោះកម្ម និងកិលេសទាំងឡាយ ត្រូវមគ្គកំចាត់បង់ហើយ លោកទើបពោលថា «ព្រោះហេតុត្រូវបានកំចាត់បង់ហើយ»។ ពាក្យថា «ឥតរា តិស្សោបិ» បានដល់ កំណើតបីក្រៅពីនេះ គឺ អណ្ឌជៈ សំសេទជៈ និងឱបបាតិកៈ។ ក៏ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែគប្បីពោលត្រឹមតែ គព្ភសេយ្យា ឲ្យសមស្របតាមពាក្យថា «អបគព្ភោ» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការដែលពោលសូម្បីតែការកើតឡើងក្នុងភពថ្មីទាំងអស់ដែលបានមកតាមលំដាប់ ក៏ជាការគួរដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ อิทานิ สตฺตปริยายสฺส คพฺภ-สทฺทสฺส วเสน วิคฺคหนานตฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. อิมสฺมึ ปน วิกปฺเป คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ อุภยมฺปิ คพฺภเสยฺยวเสเนว วุตฺตนฺติปิ วทนฺติ. นนุ จ ‘‘อายตึ คพฺภเสยฺยา ปหีนา’’ติ วุตฺตตฺตา คพฺภสฺส เสยฺยา เอว ปหีนา, น ปน คพฺโภติ อาปชฺชตีติ อาห ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ. อถ ‘‘อภินิพฺพตฺตี’’ติ เอตฺตกเมว อวตฺวา ปุนพฺภวคฺคหณํ กิมตฺถนฺติ อาห ‘‘อภินิพฺพตฺติ จ นามา’’ติอาทิ. อปุนพฺภวภูตาติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชมานานํ ธมฺมานํ อภินิพฺพตฺติ. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃការវិគ្រោះ ដោយអំណាចនៃពាក្យថា គព្ភៈ ក្នុងវារៈទី ៧ នេះ ទើបពោលពាក្យថា «apicā» (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងវិកប្បៈនេះ លោកពោលថា សូម្បីតែទាំងពីរយ៉ាង គឺការដេកក្នុងគភ៌ និងការកើតឡើងក្នុងភពថ្មី ក៏ហៅថា «ការដេកក្នុងគភ៌» ដូចគ្នាដែរ។ សួរថា៖ ក៏ព្រោះតែមានពាក្យពោលថា «ការដេកក្នុងគភ៌ ក្នុងកាលខាងមុខ ត្រូវបានលះបង់ហើយ» ដូច្នេះ នាំឲ្យបានសេចក្ដីថា មានតែការដេករបស់គភ៌ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានលះបង់ តែមិនមែនលះបង់គភ៌នោះទេ មិនមែនឬ? (ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «yathā cā» (ដូចជា...) ជាដើម។ មួយវិញទៀត ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលត្រឹមតែពាក្យថា «អភិនិព្វត្តិ» (ការកើតឡើង) ប៉ុណ្ណោះ តែបែរជាពោលពាក្យថា «បុនព្ភវៈ» (ភពថ្មី) មកជាមួយផង? (ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនេះ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «abhinibbatti ca nāmā» (ក៏ការកើតឡើងនោះ...) ជាដើម។ ពាក្យថា «ការមិនកើតឡើងនៃភពថ្មី» សំដៅយកការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនីមួយៗ។ ธมฺมธาตุนฺติ [Pg.215] เอตฺถ ธมฺเม อนวเสเส ธาเรติ ยาถาวโต อุปธาเรตีติ ธมฺมธาตุ, ธมฺมานํ ยถาสภาวโต อวพุชฺฌนสภาโว, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ สจฺฉิกตฺวา, ปฏิลภิตฺวาติ อตฺโถ, ปฏิลาภเหตูติ วุตฺตํ โหติ. เทสนาวิลาสปฺปตฺโต โหตีติ รุจิวเสน ปริวตฺเตตฺวา ทสฺเสตุํ สมตฺถตา เทสนาวิลาโส, ตํ ปตฺโต อธิคโตติ อตฺโถ. กรุณาวิปฺผารนฺติ สพฺพสตฺเตสุ มหากรุณาย ผรณํ. ตาทิลกฺขณเมว ปุน อุปมาย วิภาเวตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปถวีสมจิตฺตต’’นฺติ. ยถา ปถวี สุจิอสุจินิกฺเขปจฺเฉทนเภทนาทีสุ น วิกมฺปติ, อนุโรธวิโรธํ น ปาปุณาติ, เอวํ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ลาภาลาภาทีสุ อนุโรธวิโรธปฺปหานโต อวิกมฺปิตจิตฺตตาย ปถวีสมจิตฺตตนฺติ อตฺโถ. อกุปฺปธมฺมตนฺติ เอตฺถ อกุปฺปธมฺโม นาม ผลสมาปตฺตีติ เกจิ วทนฺติ. ‘‘ปเรสุ ปน อกฺโกสนฺเตสุปิ อตฺตโน ปถวีสมจิตฺตตาย อกุปฺปนสภาวตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ อมฺหากํ ขนฺติ. ชราย อนุสฏนฺติ ชราย ปลิเวฐิตํ. พฺราหฺมณสฺส วุทฺธตาย อาสนฺนวุตฺติมรณนฺติ สมฺภาวนวเสน ‘‘อชฺช มริตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘มหนฺเตน โข ปน อุสฺสาเหนา’’ติ สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ เอวํ สญฺชาตมหุสฺสาเหน. อปฺปฏิสมํ ปุเรชาตภาวนฺติ อนญฺญสาธารณํ ปุเรชาตภาวํ. นตฺถิ เอตสฺส ปฏิสโมติ อปฺปฏิสโม, ปุเรชาตภาโว. ក្នុងពាក្យថា «dhammadhātu» (ធម្មធាតុ) នេះ មានវិគ្រោះថា ធម្មជាតិណាទ្រទ្រង់ទុកនូវធម៌ទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ គឺពិចារណាឃើញតាមពិត ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ធម្មធាតុ, សភាវៈដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយតាមសភាវៈពិត នេះជាឈ្មោះនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ពាក្យថា «paṭivijjhitvā» (ចាក់ធ្លុះហើយ) សេចក្ដីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ គឺបានសម្រេចហើយ, ពាក្យដែលពោលនេះ សំដៅយកហេតុនៃការបានសម្រេច។ ពាក្យថា «desanāvilāsappatto hoti» (ជាអ្នកដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការសម្ដែងធម៌) សេចក្ដីថា ភាពសមគួរក្នុងការបត់បែនសម្ដែងទៅតាមចំណង់ (របស់បុគ្គល) ឈ្មោះថា ទេសនាវិលាសៈ, ដល់នូវទេសនាវិលាសៈនោះ គឺបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា «karuṇāvipphāraṃ» (ការផ្សាយទៅនៃករុណា) សេចក្ដីថា ការផ្សាយទៅនៃមហាករុណាចំពោះសត្វលោកទាំងពួង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃតាទិភាពនោះឯង ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើងវិញដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា «pathavīsamacittataṃ» (ការមានចិត្តស្មើដោយផែនដី)។ សេចក្ដីថា ផែនដីមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទាំងឡាយ មានការបោះចោលនូវរបស់ស្អាតនិងមិនស្អាត ការកាប់ និងការបំផ្លាញជាដើម មិនដល់នូវការត្រេកអរនិងការខឹងសម្បារយ៉ាងណា, ចិត្តដែលមិនញាប់ញ័រ ព្រោះលះបង់ការត្រេកអរនិងការខឹងសម្បារក្នុងលោកធម៌ទាំងឡាយ មានលាភនិងអលាភជាដើម ដែលជាអារម្មណ៍គួរប្រាថ្នានិងមិនគួរប្រាថ្នា ក៏យ៉ាងនោះដែរ នេះឈ្មោះថា ការមានចិត្តស្មើដោយផែនដី។ ក្នុងពាក្យថា «akuppadhammatā» (ភាពជាអ្នកមានធម៌មិនកម្រើក) នេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា ធម៌មិនកម្រើក គឺផលសមាបត្តិ។ ប៉ុន្តែ «សភាវៈដែលមិនខឹងសម្បារ ព្រោះការមានចិត្តស្មើដោយផែនដីរបស់ខ្លួន សូម្បីកាលដែលជនដទៃជេរប្រទេចក៏ដោយ គួរយកសេចក្ដីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះវិញ» នេះជាសេចក្ដីយល់ឃើញរបស់យើង។ ពាក្យថា «jarāya anusaṭaṃ» (ដែលជរាដេញតាមហើយ) សេចក្ដីថា ដែលជរារុំព័ទ្ធហើយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកចាស់ជរារបស់ព្រាហ្មណ៍ ដែលមានសេចក្ដីស្លាប់នៅជិតបង្កើយ ទើបលោកពោលពាក្យថា «ajja maritvā» (ស្លាប់ក្នុងថ្ងៃនេះ) ជាដើម ដោយការប៉ាន់ស្មាន។ ពាក្យថា «mahantena kho pana ussāhena» (ដោយសេចក្ដីព្យាយាមដ៏ធំធេង) សេចក្ដីថា ដោយសេចក្ដីឧស្សាហ៍ដ៏ធំធេងដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «ការបានជួបព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនោះ ជាការល្អណាស់តើ»។ ពាក្យថា «appaṭisamaṃ purejātabhāvanti» សេចក្ដីថា ភាពជាអ្នកកើតមុនដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ វិគ្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រកអ្វីប្រៀបមិនបាន (អប្បដិសមៈ), គឺភាពជាអ្នកកើតមុន។ ปกฺเข วิธุนนฺตาติ ปตฺเต จาเลนฺตา. นิกฺขมนฺตานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ, นิกฺขนฺเตสูติ อตฺโถ. ពាក្យថា «pakkhe vidhunantā» (កាលរលាស់ស្លាប) សេចក្ដីថា កាលបក់ស្លាបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «nikkhamantānaṃ» (នៃពួកសត្វដែលចេញទៅ) នេះជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនិទ្ធារណៈ មានសេចក្ដីថា «nikkhantesu» (ក្នុងពួកសត្វដែលចេញទៅហើយ)។ โส เชฏฺโฐ อิติ อสฺส วจนีโยติ โย ปฐมตรํ อณฺฑโกสโต นิกฺขนฺโต กุกฺกุฏโปตโก, โส เชฏฺโฐติ วจนีโย อสฺส, ภเวยฺยาติ อตฺโถ. สมฺปฏิปาเทนฺโตติ สํสนฺเทนฺโต. ติภูมปริยาปนฺนาปิ สตฺตา อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ อปฺปหีนาย อวิชฺชาย เวฐิตตฺตาติ อาห ‘‘อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺเฐสุ สตฺเตสู’’ติ อณฺฑโกสนฺติ พีชกปาลํ. โลกสนฺนิวาเสติ โลโกเยว สงฺคมฺม สมาคมฺม นิวาสนฏฺเฐน โลกสนฺนิวาโส, สตฺตนิกาโย. สมฺมาสมฺโพธินฺติ เอตฺถ สมฺมาติ อวิปรีตตฺโถ, สํ-สทฺโท สามนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ตสฺมา สมฺมา อวิปรีเตนากาเรน [Pg.216] สยเมว จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌตีติ สมฺมาสมฺโพธีติ มคฺโค วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สมฺมา สามญฺจ โพธิ’’นฺติ, สมฺมา สยเมว จ พุชฺฌนกนฺติ อตฺโถ. สมฺมาติ วา ปสตฺถวจโน, สํ-สทฺโท สุนฺทรวจโนติ อาห ‘‘อถ วา ปสตฺถํ สุนฺทรญฺจ โพธิ’’นฺติ. ពាក្យថា «so jeṭṭho iti assa vacanīyo» (កូនមាន់នោះ គេគួរហៅថាជាបងបង្អស់) សេចក្ដីថា កូនមាន់ណាដែលចេញពីសំបកស៊ុតមុនគេ កូនមាន់នោះ គេគួរហៅថាជាបងបង្អស់ គឺគួរជាយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «sampaṭipādento» សេចក្ដីថា កាលប្រៀបធៀប។ សត្វទាំងឡាយសូម្បីតែរាប់បញ្ចូលក្នុងភូមិ ៣ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកចូលទៅក្នុងសំបកនៃអវិជ្ជា ព្រោះត្រូវអវិជ្ជាដែលខ្លួនមិនទាន់លះបង់រុំព័ទ្ធទុកក្នុងភពនោះៗ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesu» (ក្នុងកាលដែលពួកសត្វចូលទៅក្នុងសំបកនៃអវិជ្ជា)។ ពាក្យថា «aṇḍakosaṃ» សំដៅយកសំបកស៊ុត។ ពាក្យថា «lokasannivāse» (ក្នុងលោកសន្និវាស) សេចក្ដីថា លោកហ្នឹងឯងដែលឈ្មោះថា លោកសន្និវាស ព្រោះជាទីប្រជុំគ្នារស់នៅ គឺសត្វនិកាយ។ ក្នុងពាក្យថា «sammāsambodhi» នេះ ពាក្យថា «sammā» មានអត្ថថាមិនខុសឆ្គង, ចំណែកឯសព្ទថា «saṃ» បង្ហាញនូវអត្ថថា «ដោយខ្លួនឯង» (សាមំ)។ ព្រោះហេតុនោះ ធម្មជាតិណាដែលដឹងច្បាស់ គឺចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដោយអាការៈមិនខុសឆ្គង ដោយខ្លួនឯង ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា សម្មាសម្ពោធិ គឺលោកសំដៅយកមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sammā sāmañca bodhi» សេចក្ដីថា ការត្រាស់ដឹងដោយត្រឹមត្រូវ និងដោយខ្លួនឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «sammā» ជាពាក្យពោលសរសើរ, សព្ទថា «saṃ» ជាពាក្យពោលដ៏ល្អ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi» (មួយវិញទៀត គឺការត្រាស់ដឹងដ៏ប្រសើរ និងល្អ)។ อสพฺพคุณทายกตฺตาติ สพฺพคุณานํ อทายกตฺตา. สพฺพคุเณ น ททาตีติ หิ อสพฺพคุณทายโก, อสมตฺถสมาโสยํ คมกตฺตา ยถา ‘‘อสูริยปสฺสานิ มุขานี’’ติ. ติสฺโส วิชฺชาติ อุปนิสฺสยวโต สเหว อรหตฺตผเลน ติสฺโส วิชฺชา เทติ. นนุ เจตฺถ ตีสุ วิชฺชาสุ อาสวกฺขยญาณสฺส มคฺคปริยาปนฺนตฺตา กถเมตํ ยุชฺชติ ‘‘มคฺโค ติสฺโส วิชฺชา เทตี’’ติ? นายํ โทโส. สติปิ อาสวกฺขยญาณสฺส มคฺคปริยาปนฺนภาเว อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค สติ มคฺคญาเณน สทฺธึ ติสฺโส วิชฺชา ปริปุณฺณา โหนฺตีติ ‘‘มคฺโค ติสฺโส วิชฺชา เทตี’’ติ วุจฺจติ. ฉ อภิญฺญาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สาวกปารมิญาณนฺติ อคฺคสาวเกหิ ปฏิลภิตพฺพเมว โลกิยโลกุตฺตรญาณํ. ปจฺเจกโพธิญาณนฺติ เอตฺถาปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อพฺภญฺญาสินฺติ ชานึ. ชานนญฺจ น อนุสฺสวาทิวเสนาติ อาห ‘‘ปฏิวิชฺฌิ’’นฺติ, ปจฺจกฺขมกาสินฺติ อตฺโถ. ปฏิเวโธปิ น ทูเร ฐิตสฺส ลกฺขณปฺปฏิเวโธ วิยาติ อาห ‘‘ปตฺโตมฺหี’’ติ, ปาปุณินฺติ อตฺโถ. ปาปุณนญฺจ น สยํ คนฺตฺวาติ อาห ‘‘อธิคโตมฺหี’’ติ, สนฺตาเน อุปฺปาทนวเสน ปฏิลภินฺติ อตฺโถ. ពាក្យថា «asabbaguṇadāyakattā» (ព្រោះភាពជាធម៌មិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង) សេចក្ដីថា ព្រោះមិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនឲ្យនូវគុណទាំងពួង ធម៌នោះឈ្មោះថា អសព្វគុណទាយកៈ, នេះជាអសមត្ថសមាស ព្រោះអាចយល់សេចក្ដីបាន ដូចជាពាក្យថា «asūriyapassāni mukhāni» (មុខទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឃើញព្រះអាទិត្យ)។ ពាក្យថា «tisso vijjā» (វិជ្ជា ៣) សេចក្ដីថា (មគ្គ) តែងឲ្យនូវវិជ្ជា ៣ ដល់បុគ្គលអ្នកមានឧបនិស្ស័យ ព្រមជាមួយគ្នានឹងអរហត្តផល។ សួរថា៖ ក៏ក្នុងវិជ្ជា ៣ នោះ អាសវក្ខយញាណ រាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គទៅហើយ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលថា «មគ្គឲ្យនូវវិជ្ជា ៣» ដូច្នេះ ទើបសមគួរ? ឆ្លើយថា៖ នេះមិនមែនជាទោសឡើយ។ សូម្បីតែអាសវក្ខយញាណ រាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គក៏ដោយ កាលបើអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ មានពិត វិជ្ជា ៣ ក៏រមែងពេញបរិបូណ៌ជាមួយគ្នានឹងមគ្គញាណ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «មគ្គឲ្យនូវវិជ្ជា ៣»។ ពាក្យថា «cha abhiññā» (អភិញ្ញា ៦) ក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «sāvakapāramiñāṇaṃ» (សាវកបារមីញាណ) សេចក្ដីថា លោកិយញាណនិងលោកុត្តរញាណដែលព្រះអគ្គសាវ័កទាំងឡាយគប្បីបានសម្រេច។ ពាក្យថា «paccekabodhiñāṇaṃ» (បច្ចេកពោធិញាណ) សេចក្ដីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីដឹងដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា «abbhaññāsiṃ» (តថាគតបានដឹងច្បាស់ហើយ) សេចក្ដីថា តថាគតបានដឹងហើយ។ ម៉្យាងទៀត ការដឹងនោះ មិនមែនដឹងដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នាជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «paṭivijjhiṃ» (ចាក់ធ្លុះហើយ) សេចក្ដីថា បានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នឹងភ្នែក។ សូម្បីតែការចាក់ធ្លុះនោះ ក៏មិនមែនដូចជាការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈរបស់វត្ថុដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយនោះឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «pattomhi» (តថាគតបានដល់ហើយ) សេចក្ដីថា បានសម្រេចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ការសម្រេចនោះ មិនមែនដើរទៅដល់ដោយខ្លួនឯងឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «adhigatomhi» (តថាគតបានសម្រេចហើយ) សេចក្ដីថា បានទទួលដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนนฺติ โอปมฺมตฺถสฺส อุปเมยฺเยน สมฺมเทว ปฏิปาทนํ. อตฺเถนาติ อุปเมยฺยตฺเถน. ยถา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยากรณํ กุกฺกุฏจฺฉาปกานํ อณฺฑโกสโต นิกฺขมนสฺส มูลการณํ, เอวํ โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนากรณํ อวิชฺชณฺฑโกสโต นิกฺขมนสฺส มูลการณนฺติ อาห ‘‘ยถา หิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา…เป… ติวิธานุปสฺสนากรณ’’นฺติ. ‘‘สนฺตาเน’’ติ วุตฺตตฺตา อณฺฑสทิสตา สนฺตานสฺส, พหิ นิกฺขนฺตกุกฺกุฏจฺฉาปกสทิสตา พุทฺธคุณานํ, พุทฺธคุณาติ จ อตฺถโต พุทฺโธเยว ‘‘ตถาคตสฺส โข เอตํ, วาเสฏฺฐ, อธิวจนํ ธมฺมกาโย อิติปี’’ติ วจนโต. อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโวติ พลววิปสฺสนาวเสน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, ปฏิจฺฉาทนสามญฺเญน จ อวิชฺชาย อณฺฑโกสสทิสตา. มุทุภูตสฺสปิ ขรภาวาปตฺติ โหตีติ [Pg.217] ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ถทฺธขรภาโว’’ติ วุตฺตํ. ติกฺขขรวิปฺปสนฺนสูรภาโวติ เอตฺถ ปริคฺคยฺหมาเนสุ สงฺขาเรสุ วิปสฺสนาญาณสฺส สมาธินฺทฺริยวเสน สุขานุปฺปเวโส ติกฺขตา, อนุปวิสิตฺวาปิ สตินฺทฺริยวเสน อนติกฺกมนโต อกุณฺฐตา ขรภาโว. ติกฺโขปิ หิ เอกจฺโจ สโร ลกฺขํ ปตฺวา กุณฺโฐ โหติ, น ตถา อิทํ. สติปิ ขรภาเว สุขุมปฺปวตฺติวเสน กิเลสสมุทาจารสงฺโขภรหิตตาย สทฺธินฺทฺริยวเสน ปสนฺนภาโว, สติปิ ปสนฺนภาเว อนฺตรา อโนสกฺกิตฺวา กิเลสปจฺจตฺถิกานํ สุฏฺฐุ อภิภวนโต วีริยินฺทฺริยวเสน สูรภาโว เวทิตพฺโพ. เอวมิเมหิ ปกาเรหิ สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโลติ วิปสฺสนาย วุฏฺฐานคามินิภาวาปตฺติ. ตทา จ สา มคฺคญาณคพฺภํ ธาเรนฺตี วิย โหตีติ อาห ‘‘คพฺภคฺคหณกาโล’’ติ. คพฺภํ คณฺหาเปตฺวาติ สงฺขารุเปกฺขาย อนนฺตรํ สิขาปฺปตฺตอนุโลมวิปสฺสนาวเสน มคฺควิชายนตฺถํ คพฺภํ คณฺหาเปตฺวา. อภิญฺญาปกฺเขติ โลกิยาภิญฺญาปกฺเข. โลกุตฺตราภิญฺญา หิ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาลิตา. โปตฺถเกสุ ปน กตฺถจิ ‘‘ฉาภิญฺญาปกฺเข’’ติ ลิขนฺติ, โส อปาโฐติ เวทิตพฺโพ. ពាក្យថា «opammasampaṭipādanaṃ» (ការសម្របសម្រួលសេចក្ដីឧបមា) សេចក្ដីថា ការសម្របសម្រួលសេចក្ដីនៃឧបមា ជាមួយនិងឧបមេយ្យដោយត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា «atthena» (ដោយសេចក្ដី) សេចក្ដីថា ដោយសេចក្ដីនៃឧបមេយ្យ។ ការធ្វើកិច្ច ៣ យ៉ាងក្នុងស៊ុតទាំងឡាយរបស់មេមាន់ ជាហេតុដើមនៃការចេញផុតពីសំបកស៊ុតរបស់កូនមាន់ទាំងឡាយយ៉ាងណា, ការធ្វើអនុបស្សនា ៣ យ៉ាងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលនៅជាព្រះពោធិសត្វ ក៏ជាហេតុដើមនៃការចេញផុតពីសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជាយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «yathā hi tassā kukkuṭiyā...pe... tividhānupassanākaraṇaṃ» (ព្រោះថា ការធ្វើកិច្ច ៣ យ៉ាងរបស់មេមាន់នោះ...ល... ការធ្វើអនុបស្សនា ៣ យ៉ាង)។ ព្រោះមានពាក្យពោលថា «ក្នុងសន្តាន» ភាពដូចជាស៊ុត ទើបបានដល់សន្តាន, ភាពដូចជាកូនមាន់ដែលចេញមកខាងក្រៅ ទើបបានដល់ពុទ្ធគុណទាំងឡាយ, ម៉្យាងទៀត ពុទ្ធគុណទាំងឡាយ ដោយអត្ថក៏គឺព្រះពុទ្ធហ្នឹងឯង ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលវាសេដ្ឋៈ ពាក្យថា ធម្មកាយ នេះឯង ជាឈ្មោះរបស់តថាគត»។ ពាក្យថា «avijjaṇḍakosassa tanubhāvo» (ភាពស្ដើងទៅនៃសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា) សេចក្ដីថា ភាពស្ដើងទៅនៃសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា ដោយអំណាចនៃវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង, ម៉្យាងទៀត អវិជ្ជាមានសភាពដូចជាសំបកស៊ុត ព្រោះមានសភាពបិទបាំងដូចគ្នា។ សូម្បីតែរបស់ដែលទន់ ក៏អាចដល់នូវភាពរឹងរូសបានដែរ ដើម្បីការពារនូវសេចក្ដីនោះ ទើបលោកពោលថា «thaddhakharabhāvo» (ភាពរឹងនិងគ្រើម)។ ក្នុងពាក្យថា «tikkhakharavippasannasūrabhāvo» (ភាពមុត ភាពគ្រើម ភាពថ្លា និងភាពក្លាហាន) នេះ ភាពមុត សំដៅយកការចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ដោយងាយនៃវិបស្សនាញាណ ក្នុងសង្ខារទាំងឡាយដែលកំពុងកំណត់យក ដោយអំណាចនៃសមាធិន្ទ្រិយ, ភាពគ្រើម សំដៅយកភាពមិនរុញរា ព្រោះមិនកន្លងហួសដោយអំណាចនៃសតិន្ទ្រិយ សូម្បីតែកាលដែលមិនទាន់ចូលទៅកាន់អារម្មណ៍។ ព្រោះថា សូម្បីតែព្រួញដ៏មុតខ្លះ កាលបើបាញ់ត្រូវផ្ទាំងស៊ីបហើយ ក៏រមែងត្រឡប់ជាទាលទៅវិញ តែវិបស្សនាញាណនេះមិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ភាពថ្លា ដោយអំណាចនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ គប្បីដឹងថា ព្រោះមិនមានការញាប់ញ័រដោយកិលេសដែលកើតឡើង ដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ល្អិតល្អន់ សូម្បីតែមានភាពគ្រើម ក៏ដោយ, ភាពក្លាហាន ដោយអំណាចនៃវីរិយិន្ទ្រិយ គប្បីដឹងថា ព្រោះការគ្របសង្កត់យ៉ាងល្អនូវពួកកិលេសដែលជាសត្រូវ ដោយមិនថយក្រោយក្នុងចន្លោះ សូម្បីតែមានភាពថ្លាក៏ដោយ។ គប្បីជ្រាបថា ដោយប្រការទាំងឡាយយ៉ាងនេះ លោកសំដៅយកសង្ខារុបេក្ខាញាណហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo» (កាលទុំជវនៃវិបស្សនាញាណ) សេចក្ដីថា ភាពដល់នូវវុដ្ឋាណគាមិនីវិបស្សនានៃវិបស្សនា។ ក្នុងកាលនោះ វិបស្សនានោះ រមែងជាធម្មជាតិទ្រទ្រង់ទុកនូវគភ៌គឺមគ្គញាណ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «gabbhaggahaṇakālo» (កាលនៃការកាន់យកគភ៌)។ ពាក្យថា «gabbhaṃ gaṇhāpetvā» (ញ៉ាំងគភ៌ឲ្យកាន់យកហើយ) សេចក្ដីថា ញ៉ាំងគភ៌ឲ្យកាន់យកដើម្បីបង្កើតមគ្គ ដោយអំណាចនៃអនុលោមវិបស្សនាដែលដល់នូវកំពូល ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីសង្ខារុបេក្ខាញាណ។ ពាក្យថា «abhiññāpakkhe» (ក្នុងចំណែកនៃអភិញ្ញា) សំដៅយកចំណែកនៃលោកិយអភិញ្ញា។ ព្រោះថា លោកុត្តរអភិញ្ញា រមែងទម្លាយនូវសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ លោកសរសេរថា «chābhiññāpakkhe» (ក្នុងចំណែកនៃអភិញ្ញា ៦) គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនោះជាពាក្យខុស។ เชฏฺโฐ เสฏฺโฐติ วุทฺธตมตฺตา เชฏฺโฐ, สพฺพคุเณหิ อุตฺตมตฺตา ปสตฺถตโมติ เสฏฺโฐ. ពាក្យថា «jeṭṭho seṭṭho» (ជាបងបង្អស់ ជាអ្នកប្រសើរបំផុត) សេចក្ដីថា ឈ្មោះថា «jeṭṭho» (ជាបងបង្អស់) ព្រោះភាពជាអ្នកចាស់ទុំបំផុត, ឈ្មោះថា «seṭṭho» (ជាអ្នកប្រសើរបំផុត) ព្រោះភាពជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតដោយគុណទាំងពួង គឺគួរពោលសរសើរបំផុត។ อิทานิ ‘‘อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณ, วีริย’’นฺติอาทิกาย เทสนาย อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวํ ภควา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุพฺพภาคโต ปภุตีติ ภาวนาย ปุพฺพภาคียวีริยารมฺภาทิโต ปฏฺฐาย. มุฏฺฐสฺสตินาติ วินฏฺฐสฺสตินา, สติวิรหิเตนาติ อตฺโถ. สารทฺธกาเยนาติ สทรถกาเยน. โพธิมณฺเฑติ โพธิสงฺขาตสฺส ญาณสฺส มณฺฑภาวปฺปตฺเต ฐาเน. โพธีติ หิ ปญฺญา วุจฺจติ. สา เอตฺถ มณฺฑา ปสนฺนา ชาตาติ โส ปเทโส ‘‘โพธิมณฺโฑ’’ติ ปญฺญาโต. ปคฺคหิตนฺติ อารมฺภํ สิถิลํ อกตฺวา ทฬฺหปรกฺกมสงฺขาตุสฺสหนภาเวน คหิตํ. เตนาห ‘‘อสิถิลปฺปวตฺติต’’นฺติ. อสลฺลีนนฺติ อสงฺกุจิตํ โกสชฺชวเสน สงฺโกจํ อนาปนฺนํ. อุปฏฺฐิตาติ โอคาหนสงฺขาเตน อปิลาปนภาเวน อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐิตา. เตนาห ‘‘อารมฺมณาภิมุขีภาเวนา’’ติ. สมฺโมสสฺส วิทฺธํสนวเสน ปวตฺติยา น สมฺมุฏฺฐาติ อสมฺมุฏฺฐา. กิญฺจาปิ จิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสน จิตฺตเมว ปสฺสทฺธํ, กายปฺปสฺสทฺธิวเสเนว จ กาโย ปสฺสทฺโธ โหติ[Pg.218], ตถาปิ ยสฺมา กายปฺปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชมานา จิตฺตปฺปสฺสทฺธิยา สเหว อุปฺปชฺชติ, น วินา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กายจิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสนา’’ติ. กายปฺปสฺสทฺธิยา อุภเยสมฺปิ กายานํ ปสฺสมฺภนาวหตฺตา วุตฺตํ ‘‘รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธเยว โหตี’’ติ. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវអនុសន្ធិនៃព្រះធម៌ទេសនា មានពាក្យថា «āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ» (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ក៏ព្យាយាមដែលតថាគតបានផ្ដើមហើយ) ជាដើម ទើបពោលពាក្យថា «evaṃ bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងនេះ...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «pubbabhāgato pabhuti» (តាំងពីបុព្វភាគទៅ) សេចក្ដីថា ចាប់ផ្ដើមតាំងពីការប្រារព្ធព្យាយាមក្នុងបុព្វភាគនៃការចម្រើនភាវនាទៅ។ ពាក្យថា «muṭṭhassatinā» (ដោយបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីភ្លេចភ្លាំង) សេចក្ដីថា ដោយបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីវិនាសទៅហើយ គឺអ្នកប្រាសចាកស្មារតី។ ពាក្យថា «sāraddhakāyena» (ដោយកាយដែលក្រវល់ក្រវាយ) សេចក្ដីថា ដោយកាយដែលប្រកបដោយសេចក្ដីលំបាក។ ពាក្យថា «bodhimaṇḍe» (ក្នុងពោធិមណ្ឌល) សេចក្ដីថា ក្នុងទីកន្លែងដែលដល់នូវភាពជាមណ្ឌល (ភាពផូរផង់) នៃញាណដែលពោលគឺពោធិ។ ព្រោះថា បញ្ញា លោកហៅថា ពោធិ។ បញ្ញានោះ ដល់នូវភាពជាមណ្ឌល គឺភាពផូរផង់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីកន្លែងនោះ ទើបប្រាកដថា «ពោធិមណ្ឌល»។ ពាក្យថា «paggahitaṃ» (ដែលផ្គងឡើងហើយ) សេចក្ដីថា ដែលកាន់យកហើយដោយសេចក្ដីឧស្សាហ៍ ពោលគឺសេចក្ដីព្យាយាមដ៏មាំមួន ដោយមិនធ្វើការប្រារព្ធឲ្យធូររលុងឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «asithilappavattitaṃ» (ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនធូររលុង)។ ពាក្យថា «asallīnaṃ» (ដែលមិនរួញរា) សេចក្ដីថា ដែលមិនរួញថយ គឺមិនដល់នូវការរួញថយដោយអំណាចនៃកោសជ្ជៈ។ ពាក្យថា «upaṭṭhitā» (ដែលតាំងមាំហើយ) សេចក្ដីថា ដែលចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ហើយតាំងនៅ ដោយសភាពមិនអណ្ដែតទៅ ពោលគឺការចុះស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ārammaṇābhimukhībhāvena» (ដោយភាពជាអ្នកប្រឈមមុខចំពោះអារម្មណ៍)។ ពាក្យថា «asammuṭṭhā» (ដែលមិនភ្លេចភ្លាំង) សេចក្ដីថា ដែលមិនវង្វេងភ្លេចភ្លាំង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីវង្វេងភ្លេចភ្លាំង។ សូម្បីតែចិត្តរមែងស្ងប់រម្ងាប់ដោយអំណាចនៃចិត្តបស្សទ្ធិ និងកាយរមែងស្ងប់រម្ងាប់ដោយអំណាចនៃកាយបស្សទ្ធិក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការកើតឡើងនៃកាយបស្សទ្ធិ រមែងកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងចិត្តបស្សទ្ធិ មិនដែលប្រាសចាកគ្នាឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃកាយបស្សទ្ធិនិងចិត្តបស្សទ្ធិ»។ ព្រោះកាយបស្សទ្ធិ តែងនាំមកនូវការស្ងប់រម្ងាប់នៃកាយទាំងពីរ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សូម្បីតែរូបកាយ ក៏រមែងស្ងប់រម្ងាប់ដែរ»។ โส จ โขติ โส จ โข กาโย. วิคตทรโถติ วิคตกิเลสทรโถ. นามกาเย หิ วิคตทรเถ รูปกาโยปิ วูปสนฺตทรถปริฬาโห โหติ. สมฺมา อาหิตนฺติ นานารมฺมเณสุ วิธาวนสงฺขาตํ วิกฺเขปํ วิจฺฉินฺทิตฺวา เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ อวิกฺขิตฺตภาวาปาทเนน สมฺมเทว อาหิตํ ฐปิตํ. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุ ฐปิต’’นฺติอาทิ. จิตฺตสฺส อเนกคฺคภาโว วิกฺเขปวเสน จญฺจลตา, สา สติ เอกคฺคตาย น โหตีติ อาห ‘‘เอกคฺคํ อจลํ นิปฺผนฺทน’’นฺติ. เอตฺตาวตาติ ‘‘อารทฺธํ โข ปนา’’ติอาทินา วีริยสติปสฺสทฺธิสมาธีนํ กิจฺจสิทฺธิทสฺสเนน. นนุ จ สทฺธาปญฺญานมฺปิ กิจฺจสิทฺธิ ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาย อิจฺฉิตพฺพาติ? สจฺจํ, สา ปน นานนฺตริกภาเวน อวุตฺตสิทฺธาติ น คหิตา. อสติ หิ สทฺธาย วีริยารมฺภาทีนํ อสมฺภโวเยว, ปญฺญาปริคฺคเห จ เนสํ อสติ ญายารมฺภาทิภาโว น สิยา, ตถา อสลฺลีนาสมฺโมสตาทโย วีริยาทีนนฺติ อสลฺลีนตาทิคฺคหเณเนเวตฺถ ปญฺญากิจฺจสิทฺธิ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ฌานภาวนายํ วา สมาธิกิจฺจํ อธิกํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ สมาธิปริโยสานาว ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา กถิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. "So ca kho" បានដល់ "so ca kho kāyo" (កាយនោះឯង)។ "Vigatadaratho" បានដល់ "vigatakilesadaratho" (មានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយគឺកិលេសប្រាសចេញហើយ)។ ព្រោះថាកាលណានាមកាយមានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយប្រាសចេញហើយ រូបកាយក៏រមែងមានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ និងសេចក្តីក្តៅក្រហាយរំងាប់ទៅដែរ។ "Sammā āhitaṃ" បានដល់ ការកាត់បង់នូវសេចក្តីរាយមាយ ពោលគឺការរត់ទៅកាន់អារម្មណ៍ផ្សេងៗ ហើយតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ គឺធ្វើមិនឲ្យរាយមាយក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "suṭṭhu ṭhapitaṃ" (តម្កល់ទុកល្អហើយ) ជាដើម។ ភាពមិនមានអារម្មណ៍តែមួយនៃចិត្ត គឺភាពញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃសេចក្តីរាយមាយ ភាពញាប់ញ័រនោះរមែងមិនមាន កាលបើមានឯកគ្គតាចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ekaggaṃ acalaṃ nipphandanaṃ" (មានអារម្មណ៍តែមួយ មិនញាប់ញ័រ មិនឃ្លាតចាក)។ "Ettāvatā" បានដល់ ដោយការបង្ហាញនូវការសម្រេចកិច្ចនៃវីរិយៈ សតិ បស្សទ្ធិ និងសមាធិ ដោយពាក្យថា "āraddhaṃ kho panā" ជាដើម។ សួរថា៖ ចុះការសម្រេចកិច្ចនៃសទ្ធានិងបញ្ញា ក៏គួរប្រាថ្នាក្នុងបុព្វភាគបដិបទានៃឈានដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ ពិតណាស់ ប៉ុន្តែការសម្រេចកិច្ចនោះ មិនបានលើកឡើងមកនិយាយ ព្រោះសម្រេចបានដោយមិនដាច់គ្នា (អនន្តរិកភាព)។ ព្រោះថាកាលបើគ្មានសទ្ធា ការប្រារព្ធវីរិយៈជាដើមក៏មិនអាចមានឡើយ ហើយកាលបើគ្មានការកំណត់ដឹងដោយបញ្ញា ការប្រារព្ធនូវសេចក្តីល្អជាដើមរបស់ធម៌ទាំងនោះក៏មិនមានដែរ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមិនរួញរានិងភាពមិនវង្វេងជាដើម ក៏ជាកិច្ចរបស់វីរិយៈជាដើម ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ការសម្រេចកិច្ចនៃបញ្ញាក្នុងទីនេះ គឺលោកកាន់យកដោយការកាន់យកនូវភាពមិនរួញរាជាដើមនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា បុព្វភាគបដិបទានៃឈាន លោកពោលដោយមានសមាធិជាទីបំផុត ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងការចម្រើនឈាន គប្បីប្រាថ្នាកិច្ចរបស់សមាធិជាអតិរេក។ อตีตภเว ขนฺธา ตปฺปฏิพทฺธานิ นามโคตฺตานิ จ สพฺพํ ปุพฺเพนิวาสํตฺเวว คหิตนฺติ อาห ‘‘กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาส’’นฺติ. โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโม วิย ตโมติ อาห ‘‘สฺเวว โมโห’’ติ. โอภาสกรณฏฺเฐนาติ กาตพฺพโต กรณํ. โอภาโสว กรณํ โอภาสกรณํ. อตฺตโน ปจฺจเยหิ โอภาสภาเวน นิพฺพตฺเตตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. เสสํ ปสํสาวจนนฺติ ปฏิปกฺขวิธมนปวตฺติวิเสสานํ โพธนโต วุตฺตํ. อวิชฺชา วิหตาติ เอเตน วิชานนฏฺเฐน วิชฺชาติ อยมฺปิ อตฺโถ ทีปิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา’’ติ เอเตน วิชฺชาปฏิปกฺขา อวิชฺชา. ปฏิปกฺขตา จสฺสา ปหาตพฺพภาเวน วิชฺชาย จ ปหายกภาเวนาติ ทสฺเสติ. เอส นโย อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเยติ อิมินา ‘‘ตโม วิหโต วินฏฺโฐ. กสฺมา? ยสฺมา อาโลโก อุปฺปนฺโน’’ติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. กิเลสานํ อาตาปนปริตาปนฏฺเฐน [Pg.219] วีริยํ อาตาโปติ อาห ‘‘วีริยาตาเปน อาตาปิโน’’ติ, วีริยวโตติ อตฺโถ. เปสิตตฺตสฺสาติ ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธึ ปติ วิสฺสฏฺฐจิตฺตสฺส. ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโตติ อญฺญสฺสปิ กสฺสจิ มาทิสสฺสาติ อธิปฺปาโย. ปธานานุโยคสฺสาติ สมฺมปฺปธานมนุยุตฺตสฺส. ខន្ធទាំងឡាយក្នុងភពមុន និងនាមនិងគោត្រដែលទាក់ទងនឹងខន្ធទាំងនោះ ទាំងអស់នោះ លោកកាន់យកថាជាបុព្វេនិវាសតែម្តង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ" (តើធ្វើអ្វីឲ្យប្រាកដ? គឺបុព្វេនិវាស)។ មោហៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបិទបាំង ដូចជាទីងងឹត ឈ្មោះថា ងងឹត (តមៈ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "sveva moho" (មោហៈនោះឯង ឈ្មោះថាងងឹត)។ "Obhāsakaraṇaṭṭhena" បានដល់ ព្រោះអត្ថថាធ្វើនូវពន្លឺ។ ពន្លឺនោះឯងជាការធ្វើ ឈ្មោះថាការធ្វើពន្លឺ។ សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថថាគប្បីឲ្យកើតឡើងដោយភាពជាពន្លឺដោយបច្ច័យរបស់ខ្លួន។ ពាក្យដែលសេសសល់ ជាពាក្យសរសើរ ព្រោះពោលដើម្បីឲ្យដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា "avijjā vihatā" (អវិជ្ជាត្រូវកម្ចាត់បង់ហើយ) គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែអត្ថនេះថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថាដឹងច្បាស់ ក៏លោកបង្ហាញទុកហើយដែរ។ ពាក្យថា "Kasmā? Yasmā vijjā uppannā" (ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះវិជ្ជាកើតឡើងហើយ) នេះ បង្ហាញថា អវិជ្ជាជាបដិបក្ខនឹងវិជ្ជា។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាបដិបក្ខរបស់អវិជ្ជានោះ លោកបង្ហាញដោយភាពជាធម៌គួរលះបង់ និងដោយភាពជាធម៌អ្នកលះបង់នៃវិជ្ជា។ ពាក្យថា "Esa nayo itarasmimpi padadvaye" (ន័យនេះ សូម្បីក្នុងគូនៃបទក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបដែរ) នេះ លោកផ្ទេរអត្ថនេះទៅថា "tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppanno" (ងងឹតត្រូវកម្ចាត់បង់ វិនាសទៅហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះពន្លឺកើតឡើងហើយ)។ វីរិយៈ ឈ្មោះថា អាតាបៈ ព្រោះអត្ថថាដុតកម្ដៅនូវកិលេសទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "vīriyātāpena ātāpino" (មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកម្ដៅកិលេស ដោយវីរិយាតាបៈ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានវីរិយៈ។ "Pesitattassa" បានដល់ អ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយ ឆ្ពោះទៅរកការសម្រេចប្រយោជន៍តាមដែលប្រាថ្នា។ អធិប្បាយថា ដូចជាបុគ្គលណាម្នាក់ផ្សេងទៀតដែលដូចជាខ្ញុំ ជាអ្នកមិនប្រហែស មានសេចក្តីព្យាយាមដុតកម្ដៅកិលេស មានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយរស់នៅ។ "Padhānānuyogassa" បានដល់ អ្នកប្រកបដោយសម្មប្បធាន។ ปจฺจเวกฺขณญาณปริคฺคหิตนฺติ น ปฐมทุติยญาณทฺวยาธิคมํ วิย เกวลนฺติ อธิปฺปาโย. ทสฺเสนฺโตติ นิคมนวเสน ทสฺเสนฺโต. สรูปโต หิ ปุพฺเพ ทสฺสิตเมวาติ. "Paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ" (ដែលបច្ចវេក្ខណញាណកំណត់យកហើយ) មានអធិប្បាយថា មិនមែនជាការសម្រេចត្រឹមតែញាណទាំងពីរគឺទីមួយនិងទីពីរ (បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងទិព្វចក្ខុញាណ) ប៉ុណ្ណោះនោះទេ។ "Dassento" (កាលបង្ហាញ) គឺបង្ហាញដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋាន។ ព្រោះថាសេចក្តីនោះ លោកបានបង្ហាញដោយរូបភាពពិតប្រាកដរួចមកហើយក្នុងខាងដើម។ ติกฺขตฺตุํ ชาโตติ อิมินา ปน อิทํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ, พฺราหฺมณ, ปฐมวิชฺชาย ชาโตเยว ปุเรชาตสฺส สหชาตสฺส วา อภาวโต สพฺเพสํ วุทฺโธ มหลฺลโก, กิมงฺคํ ปน ตีหิ วิชฺชาหิ ติกฺขตฺตุํ ชาโต’’ติ. ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณนฺติ อตีตารมฺมณสภาคตาย ตพฺภาวิภาวโต จ ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณํ ปกาเสตฺวาติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ อตีตํสญาณนฺติ อตีตกฺขนฺธายตนธาตุสงฺขาเต อตีเต โกฏฺฐาเส อปฺปฏิหตญาณํ. ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา ยถากมฺมูปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส จ ทิพฺพจกฺขุวเสเนว อิชฺฌนโต ทิพฺพจกฺขุโน ปริภณฺฑญาณตฺตา ทิพฺพจกฺขุมฺหิเยว จ ฐิตสฺส เจโตปริยญาณสิทฺธิโต วุตฺตํ ‘‘ทิพฺพจกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณ’’นฺติ. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนาติ สปริภณฺเฑน ทิพฺพจกฺขุญาเณน. ปจฺจุปฺปนฺนํโส จ อนาคตํโส จ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสํ, ตตฺถ ญาณํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณํ. อาสวกฺขยญาณาธิคเมเนว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิย เสสาสาธารณฉญาณทสพลญาณอาเวณิกพุทฺธธมฺมาทีนมฺปิ อนญฺญสาธารณานํ พุทฺธคุณานํ อิชฺฌนโต วุตฺตํ ‘‘อาสวกฺขเยน สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณ’’นฺติ. เตนาห ‘‘สพฺเพปิ สพฺพญฺญุคุเณ ปกาเสตฺวา’’ติ. ពាក្យថា "tikkhattuṃ jāto" (កើតឡើងបីដងហើយ) នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនេះថា "ម្នាលព្រាហ្មណ៍ តថាគតកើតហើយដោយវិជ្ជាទីមួយនោះឯង ព្រោះមិនមានបុគ្គលដែលកើតមុន ឬកើតរួមគ្នា តថាគតទើបជាអ្នកចម្រើន ជាអ្នកធំជាងគេទាំងអស់ ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ទៅកើតបីដងដោយវិជ្ជាទាំងបីនោះ"។ "Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ" គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រះអង្គសម្តែងនូវអតីតំសញាណ (ញាណក្នុងចំណែកអតីត) ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ព្រោះភាពជាអារម្មណ៍ក្នុងអតីត និងព្រោះភាពជាធម៌កើតឡើងក្នុងចំណែកនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "atītaṃsañāṇaṃ" បានដល់ ញាណដែលមិនទើសទាក់ក្នុងចំណែកអតីត ពោលគឺខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុជាអតីត។ ព្រោះហេតុតែទិព្វចក្ខុញាណមានបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍ ឯយថាកម្មូបគញាណ និងអនាគតំសញាណ រមែងសម្រេចបានដោយអំណាចនៃទិព្វចក្ខុនោះឯង ព្រោះជាញាណបរិវារនៃទិព្វចក្ខុ ហើយចេតោបរិយញាណក៏សម្រេចដល់បុគ្គលដែលតម្កល់នៅក្នុងទិព្វចក្ខុនោះឯង ហេតុនោះ ទើបពោលថា "dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ" (បច្ចុប្បន្នំសញាណ និងអនាគតំសញាណ ដោយទិព្វចក្ខុ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "dibbacakkhunā" បានដល់ ដោយទិព្វចក្ខុញាណព្រមទាំងបរិវារ។ ចំណែកបច្ចុប្បន្ន និងចំណែកអនាគត ឈ្មោះថា បច្ចុប្បន្នានាគតំសៈ ញាណក្នុងចំណែកនោះ ឈ្មោះថា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណ។ ព្រោះតែការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណនោះឯង គុណរបស់ព្រះពុទ្ធដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដូចជាសព្វញ្ញុតញ្ញាណ អសោធារណញាណ៦ ទសពលញាណ និងអាវេណិកពុទ្ធធម៌ជាដើម ក៏រមែងសម្រេចបានដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇaṃ" (គុណជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈទាំងអស់ ដោយអាសវក្ខយញាណ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā" (សម្តែងនូវសព្វញ្ញុគុណទាំងអស់)។ ปีติวิปฺผารปริปุณฺณคตฺตจิตฺโตติ ปีติผรเณน ปริปุณฺณกายจิตฺโต. อญฺญาณนฺติ อญฺญาณสฺสาติ อตฺโถ. ธิ-สทฺทโยคโต หิ สามิอตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. "Pītivipphāraparipuṇṇagattacitto" បានដល់ មានកាយនិងចិត្តពេញប្រៀបដោយការផ្សាយទៅនៃបីតិ។ "Aññāṇaṃ" មានសេចក្តីថា "aññāṇassa" (នៃសេចក្តីមិនដឹង)។ ព្រោះថា ឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) នេះ ប្រើក្នុងអត្ថសាមីវិភត្តិ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) ដោយការប្រកបជាមួយ "dhi" សព្ទ។ ពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។ เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយវេរញ្ជសូត្រ ចប់ហើយ។ ๒. สีหสุตฺตวณฺณนา ២. ការអធិប្បាយសីហសូត្រ ๑๒. ทุติเย [Pg.220] สนฺถาคารํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๒๔๓) นาม เอกา มหาสาลาว. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา’’ติอาทินา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ ‘‘สนฺถาคาร’’นฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเห โคมยปริภณฺฑาทิวเสน ปฏิชคฺคนํ กโรนฺติ, ตาว เอกํ ทฺเว ทิวเส เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถมฺภนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ. คณราชาโน หิ เต, ตสฺมา อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ เอกสฺส วเสน น สิชฺฌติ, สพฺเพสํ ฉนฺโท ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคาร’’นฺติ. ยสฺมา วา ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติอาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. ១២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា "santhāgāraṃ" (សន្ថគារ) គឺបានដល់មហាសាលាមួយខ្នង។ ព្រោះថាក្នុងពេលលើកទ័ពជាដើម ពួកស្តេចគង់ក្នុងសាលានោះ ហើយធ្វើការចាត់ចែង (សន្ថៈ) គឺកំណត់ព្រំដែនថា "ពួកប៉ុណ្ណេះចូរទៅខាងមុខ ពួកប៉ុណ្ណេះចូរទៅខាងក្រោយ" ជាដើម ហេតុនោះ ទីនោះទើបហៅថា "សន្ថគារ"។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលស្តេចទាំងឡាយយាងត្រឡប់មកពីសមរភូមិវិញ ហើយគង់សម្រាកនៅក្នុងសាលានោះមួយថ្ងៃពីរថ្ងៃ រហូតដល់គេរៀបចំលាបកំបោរនិងលាមកគោជាដើមក្នុងព្រះរាជវាំងរួចរាល់ ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា "សន្ថគារ" (កន្លែងសម្រាក) ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត សាលាជាទីប្រឹក្សាការងាររួមគ្នារបស់ស្តេចទាំងឡាយនោះ ក៏ហៅថា "សន្ថគារ" ដែរ។ ព្រោះថាស្តេចទាំងនោះជាគណរាជ្យ (ស្តេចដែលគ្រប់គ្រងជាក្រុម) ហេតុនោះ កិច្ចការដែលកើតឡើងមិនអាចសម្រេចបានដោយអំណាចរបស់ស្តេចអង្គណាមួយឡើយ គឺត្រូវទទួលបានការយល់ព្រមពីគ្រប់អង្គ ហេតុនោះ ស្តេចទាំងអស់ទើបមកប្រជុំគ្នាប្រឹក្សាក្នុងសាលានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "saha atthānusāsanaṃ agāraṃ" (សាលាជាទីប្រឹក្សាការងាររួមគ្នា)។ ឬមួយទៀត ព្រោះហេតុតែស្តេចទាំងឡាយមកប្រជុំគ្នាក្នុងសាលានោះ ហើយពិភាក្សាគ្នាអំពីកិច្ចការផ្ទះសម្បែង ដោយន័យថា "ក្នុងពេលនេះ គួរភ្ជួររាស់ ក្នុងពេលនេះ គួរព្រួសសាប" ជាដើម គឺជួយប៉ះប៉ូវ (សន្ថរណៈ) នូវចន្លោះប្រហោងនៃកិច្ចការផ្ទះសម្បែង ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា "សន្ថគារ" ដែរ។ ปุตฺตทารธนาทิอุปกรณปริจฺจาโค ปารมิโย. อตฺตโน องฺคปริจฺจาโค อุปปารมิโย. อตฺตโนว ชีวิตปริจฺจาโค ปรมตฺถปารมิโย. ญาตีนํ อตฺถจริยา ญาตตฺถจริยา. โลกสฺส อตฺถจริยา โลกตฺถจริยา. กมฺมสฺสกตญาณวเสน อนวชฺชกมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐานปริจยวเสน ขนฺธายตนาทิปริจยวเสน ลกฺขณตฺตยตีรณวเสน จ ญาณจาโร พุทฺธจริยา. องฺคนยนธนรชฺชปุตฺตทารปริชฺชาควเสน ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺเตน. สติปิ มหาปริจฺจาคานํ ทานปารมิภาเว ปริจฺจาควิเสสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ ปญฺจมหาปริจฺจาคานํ วิสุํ คหณํ, ตโตเยว จ องฺคปริจฺจาคโต วิสุํ นยนปริจฺจาคคฺคหณํ. ปริจฺจาคภาวสามญฺเญปิ ธนรชฺชปริจฺจาคโต ปุตฺตทารปริจฺจาคคฺคหณญฺจ วิสุํ กตํ. ปพฺพชฺชาว สงฺเขโป. ការលះបង់កូន ប្រពន្ធ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគជាដើម ឈ្មោះថា បារមី។ ការលះបង់អវយវៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា ឧបបារមី។ ការលះបង់ជីវិតរបស់ខ្លួនឯង ឈ្មោះថា បរមត្ថបារមី។ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ដល់ញាតិ ឈ្មោះថា ញាតត្ថចរិយា។ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ឈ្មោះថា លោកត្ថចរិយា។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណ ដោយអំណាចកម្មស្សកតាញាណ ដោយអំណាចការស៊ាំនឹងការងារដែលមិនមានទោស វិជ្ជាស្ថាន និងសិល្បៈផ្សេងៗ ដោយអំណាចការស៊ាំនឹងខន្ធនិងអាយតនៈជាដើម និងដោយអំណាចការពិចារណានូវលក្ខណៈទាំងបី ឈ្មោះថា ពុទ្ធចរិយា។ ដោយការលះបង់នូវមហាបរិច្ចាគទាំង៥ ដោយអំណាចនៃការលះបង់អវយវៈ ភ្នែក ទ្រព្យសម្បត្តិ រាជសម្បត្តិ កូន និងប្រពន្ធ។ ទោះបីជាមហាបរិច្ចាគទាំងឡាយមានសភាពជាទានបារមីក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈនៃការលះបង់ដ៏វិសេស និងដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្វីដែលធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ទើបលោកកាន់យកមហាបរិច្ចាគទាំង៥ ដោយឡែកពីគ្នា ហើយព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកកាន់យកការលះបង់ភ្នែកដោយឡែកពីការលះបង់អវយវៈដទៃ។ ទោះបីជាមានសភាពជាការលះបង់ដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏លោកធ្វើការកាន់យកការលះបង់កូននិងប្រពន្ធដោយឡែកពីការលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិនិងរាជសម្បត្តិដែរ។ ការបួសនោះឯង ជាសេចក្តីសង្ខេប។ สตฺตสุ อนุปสฺสนาสูติ อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติ อิมาสุ สตฺตสุ อนุปสฺสนาสุ. "Sattasu anupassanāsu" បានដល់ ក្នុងការអនុបស្សនាទាំង៧ គឺ អនិច្ចានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាមិនទៀង), ទុក្ខានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាជាទុក្ខ), អនត្តានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថាមិនមែនខ្លួន), និព្វិទានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយសេចក្តីនឿយណាយ), វិរាគានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការប្រាសចាកតម្រេក), និរោធានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការរលត់), បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា (ការយល់ឃើញដោយការរលាស់ចោល)។ อนุวิจฺจการนฺติ [Pg.221] อเวจฺจกรณํ. ทฺวีหิ การเณหิ อนิยฺยานิกสาสเน ฐิตา อตฺตโน สาวกตฺตํ อุปคเต ปคฺคณฺหนฺติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. "Anuviccakāraṃ" បានដល់ ការធ្វើដោយការពិចារណាដឹងច្បាស់។ ពួកជនដែលស្ថិតនៅក្នុងសាសនាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ (អនិយ្យានិកសាសនា) រមែងលើកតម្កើងពួកជនដែលចូលមកធ្វើជាសាវករបស់ខ្លួន ដោយហេតុពីរយ៉ាង ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុទាំងនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា "kasmā" (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។ อนุปุพฺพึ กถนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖) อนุปุพฺพํ กเถตพฺพกถํ. กา ปน สาติ? ทานาทิกถา. ตตฺถ ทานกถา ตาว ปจุรชเนสุปิ ปวตฺติยา สพฺพสตฺตสาธารณตฺตา สุกรตฺตา สีเล ปติฏฺฐานสฺส อุปายภาวโต จ อาทิโต กถิตา. ปริจฺจาคสีโล หิ ปุคฺคโล ปริคฺคหวตฺถูสุ นิสฺสงฺคภาวโต สุเขเนว สีลานิ สมาทิยติ, ตตฺถ จ สุปฺปติฏฺฐิโต โหติ. สีเลน ทายกปฺปฏิคฺคาหกวิสุทฺธิโต ปรานุคฺคหํ วตฺวา ปรปีฬานิวตฺติวจนโต กิริยาธมฺมํ วตฺวา อกิริยาธมฺมวจนโต, โภคสมฺปตฺติเหตุํ วตฺวา ภวสมฺปตฺติเหตุวจนโต จ ทานกถานนฺตรํ สีลกถา กถิตา. ‘‘ตญฺจ สีลํ วฏฺฏนิสฺสิตํ, อยํ ภวสมฺปตฺติ ตสฺส ผล’’นฺติ ทสฺสนตฺถํ. ‘‘อิเมหิ จ ทานสีลมเยหิ ปณีตปณีตตราทิเภทภินฺเนหิ ปุญฺญกิริยวตฺถูหิ เอตา จาตุมหาราชิกาทีสุ ปณีตปณีตตราทิเภทภินฺนา อปริเมยฺยา ทิพฺพโภคสมฺปตฺติโย ลทฺธพฺพา’’ติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สคฺคกถา. ‘‘สฺวายํ สคฺโค ราคาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺโฐ, สพฺพถานุปกฺกิลิฏฺโฐ อริยมคฺโค’’ติ ทสฺสนตฺถํ สคฺคานนฺตรํ มคฺโค, มคฺคญฺจ กเถนฺเตน ตทธิคมูปายสนฺทสฺสนตฺถํ สคฺคปริยาปนฺนาปิ ปเคว อิตเร สพฺเพปิ กามา นาม พหฺวาทีนวา อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมาติ กามานํ อาทีนโว. ‘‘หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสํหิตา’’ติ เตสํ โอกาโร ลามกภาโว. สพฺเพปิ ภวา กิเลสานํ วตฺถุภูตาติ ตตฺถ สํกิเลโส. สพฺพโส สํกิเลสวิปฺปมุตฺตํ นิพฺพานนฺติ เนกฺขมฺเม อานิสํโส จ กเถตพฺโพติ อยมตฺโถ มคฺคนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน อาทิ-อตฺเถน ทีปิโตติ เวทิตพฺพํ. "Anupubbikathaṃ" បានដល់ ធម៌ទេសនាដែលគប្បីសម្តែងតាមលំដាប់។ ចុះធម៌ទេសនានោះជាអ្វី? គឺទេសនាមានទានកថាជាដើម។ ក្នុងទេសនានោះ ទានកថា លោកសម្តែងមុនគេបង្អស់ ព្រោះជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងជនច្រើនកុះករ ជាធម៌ទូទៅដល់សត្វលោកទាំងអស់ ព្រោះធ្វើបានដោយងាយ និងព្រោះជាឧបាយនៃសេចក្តីប្រតិបត្តិដើម្បីតម្កល់នៅក្នុងសីល។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសីលគឺការលះបង់ រមែងសមាទានសីលទាំងឡាយបានដោយងាយ និងតម្កល់នៅមាំមួនក្នុងសីលនោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងវត្ថុដែលខ្លួនកាន់កាប់។ បន្ទាប់ពីទានកថា លោកសម្តែងសីលកថា ដើម្បីពោលនូវការសង្គ្រោះបុគ្គលដទៃ ដោយភាពស្អាតស្អំនៃទាយកនិងបដិគ្គាហកៈដោយសីល ដើម្បីពោលនូវកិរិយាធម៌ដោយការមិនបៀតបៀនបុគ្គលដទៃ ដើម្បីពោលនូវអកិរិយាធម៌ និងដើម្បីពោលនូវហេតុនៃភវសម្បត្តិដោយការបង្ហាញនូវហេតុនៃភោគសម្បត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា "សីលនោះឯងអាស្រ័យនូវវដ្តៈ ភវសម្បត្តិនេះជាផលរបស់សីលនោះ"។ បន្ទាប់ពីសីលកថានោះ លោកសម្តែងសគ្គកថា ដើម្បីបង្ហាញថា "បុគ្គលគប្បីទទួលបាននូវទិព្វភោគសម្បត្តិដ៏រកប្រមាណមិនបាន ដ៏ប្លែកគ្នាដោយភាពឧត្តមនិងឧត្តមក្រៃលែងទាំងនេះ ក្នុងឋានចតុមហារាជិកាជាដើម ដោយបុណ្យកិរិយាវត្ថុដែលសម្រេចអំពីទាននិងសីល ដ៏ប្លែកគ្នាដោយភាពឧត្តមនិងឧត្តមក្រៃលែងទាំងនេះ"។ បន្ទាប់ពីសគ្គកថា លោកសម្តែងអំពីមគ្គ ដើម្បីបង្ហាញថា "ឋានសួគ៌នោះឯងនៅឡាយឡំដោយរាគៈជាដើម ចំណែកឯអរិយមគ្គជាធម៌មិនឡាយឡំដោយកិលេសដោយប្រការទាំងពួងឡើយ" ហើយកាលដែលលោកសម្តែងអំពីមគ្គ ដើម្បីបង្ហាញនូវឧបាយនៃការសម្រេចមគ្គនោះ លោកក៏សម្តែងនូវទោសនៃកាមទាំងឡាយថា "កាមទាំងឡាយ សូម្បីតែរាប់បញ្ចូលក្នុងឋានសួគ៌ទៅហើយ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់កាមដទៃឡើយ សុទ្ធតែមានទោសច្រើន មិនទៀងទាត់ មិនមាំមួន មានសភាពប្រែប្រួលជាធម្មតា"។ ពាក្យថា "hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā" (ថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក ជារបស់បុថុជ្ជន មិនមែនជារបស់ព្រះអរិយបុគ្គល មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍) នេះ បង្ហាញនូវភាពថោកទាប (ឱការៈ) របស់កាមទាំងនោះ។ ភពទាំងពួងជាទីតាំងនៃកិលេស ឈ្មោះថា សំកិលេស ក្នុងភពនោះ។ ព្រះនិព្វានជាធម៌រួចផុតចាកសំកិលេសដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ដែលគប្បីសម្តែង គប្បីជ្រាបថា អត្ថនេះ លោកបង្ហាញដោយ "iti" សព្ទ ក្នុងអត្ថថា "ជាដើម" ក្នុងពាក្យថា "maggaṃ" នេះ។ สุขานํ นิทานนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานํ นิพฺพานุปสํหิตานญฺจาติ สพฺเพสมฺปิ สุขานํ การณํ. ยญฺหิ กิญฺจิ โลเก โภคสุขํ นาม, ตํ สพฺพํ ทานาธีนนฺติ ปากโฏยมตฺโถ. ยํ ปน ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานปฺปฏิสํยุตฺตํ สุขํ, ตสฺสปิ ทานํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติเยว. สมฺปตฺตีนํ มูลนฺติ ยา อิมา โลเก ปเทสรชฺชสิริสฺสริยสตฺตรตนสมุชฺชลจกฺกวตฺติสมฺปทาติ เอวํปเภทา มานุสิกา สมฺปตฺติโย, ยา จ จาตุมหาราชิกาทิคตา ทิพฺพสมฺปตฺติโย, ยา วา ปนญฺญาปิ สมฺปตฺติโย[Pg.222], ตาสํ สพฺพาสํ อิทํ มูลการณํ. โภคานนฺติ ภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภโค’’ติ ลทฺธนามานํ ปิยมนาปิยรูปาทีนํ ตนฺนิสฺสยานํ วา อุปโภคสุขานํ ปติฏฺฐา นิจฺจลาธิฏฺฐานตาย. วิสมคตสฺสาติ พฺยสนปฺปตฺตสฺส. ตาณนฺติ รกฺขา, ตโต ปริปาลนโต. เลณนฺติ พฺยสเนหิ ปริปาติยมานสฺส โอลียนปฺปเทโส. คตีติ คนฺตพฺพฏฺฐานํ. ปรายณนฺติ ปฏิสรณํ. อวสฺสโยติ วินิปติตุํ อเทนฺโต นิสฺสโย. อารมฺมณนฺติ โอลุพฺภารมฺมณํ. ពាក្យថា Sukhānaṃ nidānaṃ (ហេតុនៃសុខទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាហេតុនៃសុខទាំងពួង គឺសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន សុខក្នុងបរលោក និងសុខដែលប្រកបដោយព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា សេចក្តីសុខក្នុងភោគសម្បត្តិណាមួយក្នុងលោក សេចក្តីសុខទាំងអស់នោះ តែងអាស្រ័យលើទាន នេះជាសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ចំណែកឯសេចក្តីសុខណាដែលប្រកបដោយឈាន វិបស្សនា មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ទានក៏រមែងជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យដល់សេចក្តីសុខនោះដែរ។ ពាក្យថា Sampattīnaṃ mūlaṃ (ឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងឡាយ) សេចក្តីថា សម្បត្តិរបស់មនុស្សមានប្រការផ្សេងៗ ដូចជា បទេសរជ្ជសម្បត្តិ (សម្បត្តិស្តេចត្រាញ់) សិរី អធិបតេយ្យភាព និងចក្រវត្តិសម្បត្តិដែលរុងរឿងដោយរតនៈ ៧ ប្រការក្នុងលោកនេះក្តី ទិព្វសម្បត្តិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានចតុមហារាជិកាជាដើមក្តី ឬសម្បត្តិដទៃទៀតណាមួយក្តី ទាននេះជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងអស់នោះ។ ពាក្យថា Bhogānaṃ (នៃភោគៈទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាទីតាំងព្រោះភាពជាទីតាំងដ៏មាំមួននៃសេចក្តីសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ ឬនៃរូបជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងភោគៈនោះ ដែលបានឈ្មោះថា «ភោគៈ» ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបរិភោគ។ ពាក្យថា Visamagatassa (ដល់បុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីលំបាក) សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីវិនាស (ព្យសនៈ)។ ពាក្យថា Tāṇaṃ (គ្រឿងការពារ) សេចក្តីថា ការរក្សា ព្រោះការគ្រប់គ្រងថែរក្សាអំពីព្យសនៈនោះ។ ពាក្យថា Leṇaṃ (ទីពួន) សេចក្តីថា ជាកន្លែងពួនរបស់បុគ្គលដែលត្រូវសេចក្តីវិនាសទាំងឡាយបៀតបៀន។ ពាក្យថា Gati (ទីទៅ) សេចក្តីថា ទីកន្លែងដែលត្រូវទៅ។ ពាក្យថា Parāyaṇaṃ (ទីពឹងផ្អែក) សេចក្តីថា ទីរលឹក (បដិសរណៈ)។ ពាក្យថា Avassayo (ទីបង្អែក) សេចក្តីថា ទីបង្អែកដែលមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា Ārammaṇaṃ (អារម្មណ៍) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ជាគ្រឿងតោងទប់។ รตนมยสีหาสนสทิสนฺติ สพฺพรตนมยสตฺตงฺคมหาสีหาสนสทิสํ. เอวํ หิสฺส มหคฺฆํ หุตฺวา สพฺพโส วินิปติตุํ อปฺปทานฏฺโฐ ทีปิโต โหติ. มหาปถวีสทิสํ คตคตฏฺฐาเน ปติฏฺฐานสฺส ลภาปนโต. ยถา ทุพฺพลสฺส ปุริสสฺส อาลมฺพนรชฺชุ อุตฺติฏฺฐโต ติฏฺฐโต จ อุปตฺถมฺโภ, เอวํ ทานํ สตฺตานํ สมฺปตฺติภเว อุปปตฺติยา ฐิติยา จ ปจฺจโยติ อาห ‘‘อาลมฺพนฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิส’’นฺติ. ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐนาติ ทุคฺคติทุกฺขฏฺฐานนิตฺถรณฏฺเฐน. สมสฺสาสนฏฺเฐนาติ โลภมจฺฉริยาทิปฏิสตฺตุปทฺทวโต สมสฺสาสนฏฺเฐน. ภยปริตฺตาณฏฺเฐนาติ ทาลิทฺทิยภยโต ปริปาลนฏฺเฐน. มจฺเฉรมลาทีหีติ มจฺเฉรโลภโทสมทอิสฺสามิจฺฉาทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิจิตฺตมเลหิ. อนุปลิตฺตฏฺเฐนาติ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย. เตสนฺติ มจฺเฉรมลาทีนํ. เตสํ เอว ทุราสทฏฺเฐน. อสนฺตาสนฏฺเฐนาติ สนฺตาสเหตุอภาเวน. โย หิ ทายโก ทานปติ, โส สมฺปติปิ น กุโตจิ สนฺตสติ, ปเคว อายตึ. พลวนฺตฏฺเฐนาติ มหาพลวตาย. ทายโก หิ ทานปติ สมฺปติ ปกฺขพเลน พลวา โหติ, อายตึ ปน กายพลาทีหิปิ. อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐนาติ ‘‘วฑฺฒิการณ’’นฺติ อภิสมฺมตภาเวน. วิปตฺติภวโต สมฺปตฺติภวูปนยนํ เขมนฺตภูมิสมฺปาปนํ. ពាក្យថា Ratanamayasīhāsanasadisaṃ (ប្រៀបដូចជាសីហាសនៈដែលធ្វើដោយរតនៈ) សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាមហាសីហាសនៈមានអង្គ ៧ ដែលធ្វើដោយរតនៈទាំងពួង។ ព្រោះថា កាលបើទាននោះមានតម្លៃច្រើនយ៉ាងនេះ អត្ថនៃការមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថាជាការសម្តែងចេញហើយ។ ពាក្យថា (ប្រៀបដូចជា) មហាប្រថពី ព្រោះធ្វើឲ្យបាននូវទីតាំងក្នុងកន្លែងដែលទៅហើយៗ។ ដូចជាខ្សែតោងរបស់បុរសទន់ខ្សោយ តែងជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភក្នុងខណៈដែលក្រោកឈរឡើង និងខណៈដែលឈរនៅ យ៉ាងណាមិញ ទានក៏ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើង និងការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយក្នុងភពនៃសម្បត្តិ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាខ្សែតោង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងតោង»។ ពាក្យថា Dukkhanittharaṇaṭṭhena (Point of crossing over suffering) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចម្លងផុតពីទីទុក្ខក្នុងទុគ្គតិ។ ពាក្យថា Samassāsanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសម្រាលទុក្ខ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសម្រាលទុក្ខអំពីឧបទ្រពនៃបច្ចាមិត្ត មានលោភៈ និងមច្ឆរិយៈជាដើម។ ពាក្យថា Bhayaparittāṇaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងការពារភ័យ) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងគ្រប់គ្រងរក្សាអំពីភ័យគឺសេចក្តីក្រីក្រ។ ពាក្យថា Maccheramalādīhi (ដោយមន្ទិលមានមច្ឆរិយៈជាដើម) សេចក្តីថា ដោយមន្ទិលនៃចិត្តមានមច្ឆរិយៈ លោភៈ ទោសៈ មទៈ (សេចក្តីស្រវឹង) ឥស្សា មិច្ឆាទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម។ ពាក្យថា Anupalittaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមិនប្រឡាក់ប្រឡូក) សេចក្តីថា ដោយភាពមិនសៅហ្មង។ ពាក្យថា Tesaṃ (នៃធម៌ទាំងនោះ) សេចក្តីថា នៃមន្ទិលមានមច្ឆរិយៈជាដើមទាំងនោះ។ ដោយអត្ថថាជាធម៌ដែលមន្ទិលទាំងនោះឯងចូលទៅជិតបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា Asantāsanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមិនតក់ស្លុត) សេចក្តីថា ដោយភាពមិនមានហេតុនៃសេចក្តីតក់ស្លុត។ ព្រោះថា ទាយកអ្នកជាម្ចាស់ទានណាមួយ តែងមិនតក់ស្លុតអំពីអ្វីៗឡើយ សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្ន នឹងបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ទៅក្នុងអនាគត។ ពាក្យថា Balavantaṭṭhena (ដោយអត្ថថាមានកម្លាំងខ្លាំង) សេចក្តីថា ដោយភាពមានកម្លាំងដ៏មហិមា។ ព្រោះថា ទាយកអ្នកជាម្ចាស់ទាន ក្នុងបច្ចុប្បន្នរមែងមានកម្លាំងដោយសារកម្លាំងពួកក្រុម ចំណែកក្នុងអនាគតរមែងមានកម្លាំងដោយសារកម្លាំងកាយជាដើម។ ពាក្យថា Abhimaṅgalasammataṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីសន្មតថាជាអភិមង្គល) សេចក្តីថា ដោយភាពជាទីសន្មតថា «ជាហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន»។ ការនាំចេញអំពីភពនៃវិបត្តិ ទៅកាន់ភពនៃសម្បត្តិ គឺការញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវភូមិដ៏មានសេចក្តីក្សេម (ព្រះនិព្វាន)។ อิทานิ มหาโพธิจริยภาเวนปิ ทานคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทานํ นาเมต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตานํ นิยฺยาเตนฺเตนาติ เอเตน ‘‘ทานผลํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตา มหาปุริสา อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชนฺติ, ตสฺมา โก นาม วิญฺญุชาติโก พาหิเร วตฺถุสฺมึ ปเคว สงฺคํ กเรยฺยา’’ติ โอวาทํ เทติ. อิทานิ ยา โลกิยา โลกุตฺตรา จ อุกฺกํสคตา สมฺปตฺติโย, ตา สพฺพา ทานโตเยว ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทานญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ [Pg.223] สกฺกมารพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อตฺตหิตาย เอว, จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ ปน อตฺตหิตาย ปรหิตาย จาติ ทสฺเสตุํ สา ตาสํ ปรโต จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ วุตฺตา. เอตา โลกิยา, อิมา ปน โลกุตฺตราติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาวกปารมิญาณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตาสุปิ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐตรุกฺกฏฺฐตมตํ ทสฺเสตุํ กเมน ญาณตฺตยํ วุตฺตํ. เตสํ ปน ทานสฺส ปจฺจยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. เอเตเนว ตสฺส พฺรหฺมสมฺปตฺติยาปิ ปจฺจยภาโว ทีปิโตติ เวทิตพฺโพ. ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវគុណនៃទាន សូម្បីដោយភាពជាមហាបោធិចរិយា លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dānaṃ nāmetaṃ» (ទាននេះឯង)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា attānaṃ niyyātentena (ដោយការបរិច្ចាគខ្លួន) នេះ លោកផ្តល់ឱវាទថា «មហាបុរសទាំងឡាយ កាលឃើញច្បាស់នូវផលនៃទានដោយប្រពៃ តែងលះបង់សូម្បីតែជីវិតរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ តើបុគ្គលជាវិញ្ញូជនឯណា នឹងមានសេចក្តីអាល័យក្នុងវត្ថុខាងក្រៅទៅកើត»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងថា សម្បត្តិទាំងឡាយណា ទោះជាលោកិយ ឬលោកុត្តរៈ ដែលដល់នូវភាពដ៏ឧត្តម សម្បត្តិទាំងអស់នោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅអំពីទានតែម្យ៉ាង លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dānañhi» (ព្រោះថា ទាន...)។ ក្នុងសម្បត្តិទាំងនោះ សក្កសម្បត្តិ មារសម្បត្តិ និងព្រហ្មសម្បត្តិ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯចក្រវត្តិសម្បត្តិ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួនផង ដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃផង ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលនូវចក្រវត្តិសម្បត្តិនោះ បន្តបន្ទាប់ពីសម្បត្តិទាំងឡាយនោះ។ ដើម្បីសម្តែងថា សម្បត្តិទាំងនេះជាលោកិយ ចំណែកឯសម្បត្តិទាំងនេះជាលោកុត្តរៈ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sāvakapāramīñāṇaṃ» (សាវកបារមីញាណ)។ សូម្បីក្នុងលោកុត្តរសម្បត្តិទាំងនោះ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពដ៏ឧត្តម ភាពដ៏ឧត្តមជាង និងភាពដ៏ឧត្តមបំផុត លោកទើបពោលនូវញាណទាំង ៣ តាមលំដាប់។ ក៏ឯភាពនៃទានជាបច្ច័យដល់ញាណទាំងនោះ លោកបានពោលរួចមកហើយខាងលើ។ ដោយហេតុនេះឯង ភាពនៃទានជាបច្ច័យសូម្បីដល់ព្រហ្មសម្បត្តិនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថា លោកបានសម្តែងទុកហើយដែរ។ ทานญฺจ นาม ทกฺขิเณยฺเยสุ หิตชฺฌาสเยน ปูชนชฺฌาสเยน วา อตฺตโน สนฺตกสฺส ปเรสํ ปริจฺจชนํ, ตสฺมา ทายโก ปุริสปุคฺคโล ปเร หนฺติ, ปเรสํ วา สนฺตกํ หรตีติ อฏฺฐานเมตนฺติ อาห ‘‘ทานํ เทนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกตี’’ติ. สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ โสภาวิเสสาวหตฺตา สีลสฺส. สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถีติ เอตฺถ ‘‘จนฺทนํ ตครํ วาปี’’ติอาทิกา (ธ. ป. ๕๕) คาถา – ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติอาทิกา (ชา. ๒.๑๗.๕๕) ชาตกคาถาโย จ อาหริตฺวา วตฺตพฺพา. สีลญฺหิ สตฺตานํ อาภรณญฺเจว อลงฺกาโร จ คนฺธวิเลปนญฺจ ปรสฺส ทสฺสนียภาวาวหญฺจ. เตนาห ‘‘สีลาลงฺกาเรน หี’’ติอาทิ. ឈ្មោះថា ទាន គឺការលះបង់នូវទ្រព្យជារបស់ខ្លួនដល់បុគ្គលដទៃ ដោយអធ្យាស្រ័យចង់ជួយសង្គ្រោះ ឬដោយអធ្យាស្រ័យចង់បូជាចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ហេតុនោះ ហេតុដែលថា ទាយកជាបុរសបុគ្គល នឹងសម្លាប់សត្វដទៃ ឬលួចប្លន់ទ្រព្យជារបស់អ្នកដទៃ មិនមែនជាឋានៈដែលមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កាលបុគ្គលឲ្យទាន ឈ្មោះថាអាចសមាទានសីលបាន»។ គ្រឿងអលង្ការដែលស្មើដោយសីលអលង្ការ មិនមានឡើយ ព្រោះសីលនាំមកនូវសេចក្តីល្អប្លែក (សោភណភាពដ៏វិសេស)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ផ្កាដែលស្មើដោយសីលបុប្ផា មិនមានឡើយ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «ក្លិនដែលស្មើដោយសីលគន្ធ មិនមានឡើយ» នេះ គប្បីនាំយកគាថាជាដើមថា «candanaṃ tagaraṃ vāpi» (ចន្ទន៍ក្តី ក្រស្នាក្តី...) និងជាតកគាថាជាដើមថា «gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā» (ក្លិនរបស់ឥសីទាំងឡាយដែលបួសអស់កាលយូរ កាលចាកចេញពីកាយ តែងទៅតាមខ្យល់...) មកពោលពន្យល់។ ព្រោះថា សីលជាគ្រឿងអភរណៈផង ជាគ្រឿងអលង្ការផង ជាគ្រឿងក្រអូបលាបស្រឡាប់ផង និងជានាំមកនូវភាពជាទីគាប់ភ្នែករបស់បុគ្គលដទៃផង ដល់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sīlālaṅkārena hi» (ព្រោះថា ដោយសីលអលង្ការ...)។ อยํ สคฺโค ลพฺภตีติ อิทํ มชฺฌิเมหิ อารทฺธํ สีลํ สนฺธายาห. เตเนวาห สกฺโก เทวราชา – ពាក្យថា «ayaṃ saggo labbhati» (សួគ៌នេះ រមែងបាន) នេះ លោកពោលសំដៅយកសីលដែលបុគ្គលប្រារព្ធហើយយ៉ាងមធ្យម។ ព្រោះហេតុនោះឯង សក្កទេវរាជ ទើបត្រាស់ថា៖ ‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ; มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๕); «បុគ្គលរមែងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងថោកទាប រមែងទៅកើតជាទេវតា ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងមធ្យម និងរមែងបរិសុទ្ធ (រួចចាកទុក្ខ) ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងឧត្តម»។ อิฏฺโฐติ สุโข. กนฺโตติ กมนีโย. มนาโปติ มนวฑฺฒนโก. ตํ ปน ตสฺส อิฏฺฐาทิภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิจฺจเมตฺถ กีฬา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ពាក្យថា Iṭṭha (ជាទីប្រាថ្នា) សេចក្តីថា ជាសុខ។ ពាក្យថា Kanta (ជាទីគាប់ចិត្ត) សេចក្តីថា ជាទីគាប់ចិត្ត (គួរឲ្យប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា Manāpa (ជាទីពេញចិត្ត) សេចក្តីថា ជាគ្រឿងចម្រើនចិត្ត។ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាទីប្រាថ្នាជាដើមនោះរបស់សួគ៌នោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «niccamettha kīḷā» (ការលេងកម្សាន្តក្នុងសួគ៌នេះមានជានិច្ច)។ โทโสติ อนิจฺจตาทินา อปฺปสฺสาทาทินา จ ทูสิตภาโว, ยโต เต วิญฺญูนํ จิตฺตํ นาราเธนฺติ. อถ วา อาทีนํ วาติ ปวตฺตตีติ อาทีนโว, ปรมกปณตา. ตถา จ กามา ยถาตถํ ปจฺจเวกฺขนฺตานํ ปจฺจุปติฏฺฐนฺติ. ลามกภาโวติ อเสฏฺเฐหิ เสวิตพฺโพ, เสฏฺเฐหิ น เสวิตพฺโพ นิหีนภาโว. สํกิลิสฺสนนฺติ วิพาธกตา อุปตาปกตา จ. ពាក្យថា Dosa (ទោស) សេចក្តីថា ភាពជាធម៌ដែលត្រូវសេចក្តីមិនទៀងជាដើម និងសេចក្តីមានត្រេកអរតិចជាដើមប្រទូស្តហើយ ព្រោះហេតុនោះ កាមទាំងឡាយទើបមិនធ្វើចិត្តរបស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា អាទីនវៈ (ទោស) គឺភាពជាអ្នកកំសត់ទុគ៌តយ៉ាងក្រៃលែង។ កាមទាំងឡាយរមែងប្រាកដយ៉ាងនោះ ដល់បុគ្គលទាំងឡាយអ្នកពិចារណាឃើញតាមពិត។ ពាក្យថា Lāmakabhāva (ភាពជាធម៌ថោកទាប) សេចក្តីថា ភាពជាធម៌ថោកទាបដែលបុគ្គលមិនប្រសើរគប្បីសេព តែបុគ្គលដ៏ប្រសើរមិនគប្បីសេពឡើយ។ ពាក្យថា Saṃkilissana (សេចក្តីសៅហ្មង) សេចក្តីថា ភាពជាគ្រឿងបៀតបៀន និងភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ។ เนกฺขมฺเม [Pg.224] อานิสํสนฺติ เอตฺถ ‘‘ยตฺตกา กาเมสุ อาทีนวา, ตปฺปฏิปกฺขโต ตตฺตกา เนกฺขมฺเม อานิสํสา. อปิจ เนกฺขมฺมํ นาเมตํ อสมฺพาธํ อสํกิลิฏฺฐํ, นิกฺขนฺตํ กาเมหิ, นิกฺขนฺตํ กามสญฺญาย, นิกฺขนฺตํ กามวิตกฺเกหิ, นิกฺขนฺตํ กามปริฬาเหหิ, นิกฺขนฺตํ พฺยาปาทสญฺญายา’’ติอาทินา นเยน เนกฺขมฺเม อานิสํเส ปกาเสสิ. ปพฺพชฺชายํ ฌานาทีสุ จ คุเณ วิภาเวสิ วณฺเณสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ กมฺมนิยจิตฺตํ เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริ เทสนาย ภาชนภาวูปคเมน กมฺมกฺขมจิตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา อสฺสทฺธิยาทโย จิตฺตสฺส โรคภูตา, ตทา เต วิคตา, ตสฺมา อาห ‘‘อโรคจิตฺต’’นฺติ. ทิฏฺฐิมานาทิกิเลสวิคเมน มุทุจิตฺตํ. กามจฺฉนฺทาทิวิคเมน วินีวรณจิตฺตํ. สมฺมาปฏิปตฺติยํ อุฬารปีติปาโมชฺชโยเคน อุทคฺคจิตฺตํ. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา ปสนฺนจิตฺตํ. ยทา ภควา อญฺญาสีติ สมฺพนฺโธ. อถ วา กลฺลจิตฺตนฺติ กามจฺฉนฺทวิคเมน อโรคจิตฺตํ. มุทุจิตฺตนฺติ พฺยาปาทวิคเมน เมตฺตาวเสน อกฐินจิตฺตํ. วินีวรณจิตฺตนฺติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิคเมน อวิกฺเขปโต เตน อปิหิตจิตฺตํ. อุทคฺคจิตฺตนฺติ ถินมิทฺธวิคเมน สมฺปคฺคหิตวเสน อลีนจิตฺตํ. ปสนฺนจิตฺตนฺติ วิจิกิจฺฉาวิคเมน สมฺมาปฏิปตฺติยํ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ เสสปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ក្នុងពាក្យថា Nekkhamme ānisaṃsa (អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ) នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ ដោយន័យជាដើមថា «ទោសក្នុងកាមទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈដែលជាបដិបក្ខនឹងកាមទាំងនោះ ក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះដែរ។ មួយវិញទៀត ឈ្មោះថានេក្ខម្មៈនេះ មិនចង្អៀត មិនសៅហ្មង ជានិរាសចាកកាមទាំងឡាយ ជានិរាសចាកកាមសញ្ញា ជានិរាសចាកកាមវិតក្កៈ ជានិរាសចាកកាមបរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកាម) ជានិរាសចាកព្យាបាទសញ្ញា»។ ទ្រង់សម្តែង គឺទ្រង់សរសើរនូវគុណក្នុងផ្នួស និងក្នុងឈានជាដើម។ ពាក្យថា Kallacitta (ចិត្តគួរដល់ការងារ) សេចក្តីថា ចិត្តដែលគួរដល់ការងារ គឺចិត្តដែលគួរដល់ការងារព្រោះដល់នូវភាពជាភាជនៈ (ភាជន៍) ទទួលយកព្រះធម៌ទេសនាខាងលើ ដោយការប្រាសចាកទោសនៃចិត្តមានសេចក្តីមិនជឿ (អស្សទ្ធិយៈ) ជាដើម ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាដែលទ្រង់សម្តែងហើយខាងក្រោម។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា «arogacitta» (ចិត្តមិនមានរោគ) ព្រោះធម៌មានអស្សទ្ធិយៈជាដើម ជាប្រៀបដូចជារោគនៃចិត្ត កាលបើធម៌ទាំងនោះប្រាសចាកទៅហើយក្នុងខណៈនោះ។ ចិត្តទន់ (muducitta) ព្រោះប្រាសចាកកិលេសមានទិដ្ឋិ និងមានៈជាដើម។ ចិត្តប្រាសចាកនីវរណៈ (vinīvaraṇacitta) ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈជាដើម។ ចិត្តរីករាយ (udaggacitta) ព្រោះប្រកបដោយបីតិ និងបាមោជ្ជៈដ៏លើសលប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ។ ក្នុងចិត្តទាំងនោះ ចិត្តជ្រះថ្លា (pasannacitta) ព្រោះសម្រេចដោយសទ្ធា។ សេចក្តីថា «កាលណាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ហើយ» នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Kallacitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនមានរោគ ព្រោះប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា Muducitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនរឹងត្អឹង ដោយអំណាចនៃមេត្តា ព្រោះប្រាសចាកព្យាបាទ។ ពាក្យថា Vinīvaraṇacitta សេចក្តីថា ចិត្តដែលមិនត្រូវនីវរណៈនោះបិទបាំង ព្រោះមិនមានសេចក្តីរាយមាយ ដោយការប្រាសចាកឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ។ ពាក្យថា Udaggacitta សេចក្តីថា ចិត្តមិនរួញរា ដោយអំណាចនៃការផ្គងទុក ព្រោះប្រាសចាកថីនមិទ្ធៈ។ ពាក្យថា Pasannacitta សេចក្តីថា ចិត្តដែលចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងសម្មាបដិបត្តិ ព្រោះប្រាសចាកវិចិកិច្ឆា គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះចុះ។ เสยฺยถาปีติอาทินา อุปมาวเสน สีหสฺส กิเลสปฺปหานํ อริยมคฺคุปฺปาทนญฺจ ทสฺเสติ. อปคตกาฬกนฺติ วิคตกาฬกํ. สมฺมเทวาติ สุฏฺฐุเทว. รชนนฺติ นีลปีตโลหิตาทิรงฺคชาตํ. ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ คณฺเหยฺย, ปภสฺสรํ ภเวยฺย. ตสฺมึเยว อาสเนติ ตสฺสํเยว นิสชฺชายํ. เอเตนสฺส ลหุวิปสฺสกตา ติกฺขปญฺญตา สุขปฺปฏิปทขิปฺปาภิญฺญตา จ ทสฺสิตา โหติ. วิรชนฺติ อปายคมนียราครชาทีนํ วิคเมน วิรชํ. อนวเสสทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉามลาปคเมน วีตมลํ. ปฐมมคฺควชฺฌกิเลสรชาภาเวน วา วิรชํ. ปญฺจวิธทุสฺสีลฺยมลวิคเมน วีตมลํ. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถนฺติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ มคฺคญาณํ อสงฺขตธมฺมารมฺมณนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปฏิวิชฺฌนฺตนฺติ อสมฺโมหปฺปฏิเวธวเสน ปฏิวิชฺฌนฺตํ. เตนาห ‘‘กิจฺจวเสนา’’ติ. ตตฺริทํ อุปมาสํสนฺทนํ – วตฺถํ วิย จิตฺตํ, วตฺถสฺส อาคนฺตุกมเลหิ กิลิฏฺฐภาโว วิย จิตฺตสฺส ราคาทิมเลหิ สํกิลิฏฺฐภาโว, โธวนสิลาตลํ วิย อนุปุพฺพีกถา, อุทกํ วิย สทฺธา, อุทเกน [Pg.225] เตเมตฺวา อูสโคมยฉาริกขาเรหิ กาฬเก สมฺมทฺทิตฺวา วตฺถสฺส โธวนปฺปโยโค วิย สทฺธาสิเนเหน เตเมตฺวา เตเมตฺวา สติสมาธิปญฺญาหิ โทเส สิถิเล กตฺวา สุตาทิวิธินา จิตฺตสฺส โสธเน วีริยารมฺโภ. เตน ปโยเคน วตฺเถ กาฬกาปคโม วิย วีริยารมฺเภน กิเลสวิกฺขมฺภนํ, รงฺคชาตํ วิย อริยมคฺโค, เตน สุทฺธวตฺถสฺส ปภสฺสรภาโว วิย วิกฺขมฺภิตกิเลสสฺส จิตฺตสฺส มคฺเคน ปริโยทปนนฺติ. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការលះបង់កិលេស និងការកើតឡើងនៃអរិយមគ្គរបស់ឧបាសក (សីហៈ) ដោយអំណាចនៃឧបមា ដោយពាក្យជាដើមថា «seyyathāpi» (ប្រៀបដូចជា...)។ ពាក្យថា Apagatakāḷakaṃ (មានស្នាមខ្មៅប្រាសចេញហើយ) សេចក្តីថា មានស្នាមខ្មៅប្រាសចេញហើយ។ ពាក្យថា Sammadeva (ដោយប្រពៃ) សេចក្តីថា យ៉ាងល្អណាស់។ ពាក្យថា Rajanaṃ (ទឹកជ្រលក់) សេចក្តីថា ទឹកជ្រលក់មានពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង និងពណ៌ក្រហមជាដើម។ ពាក្យថា Paṭiggaṇheyya (គប្បីទទួលយក) សេចក្តីថា គប្បីទទួលយក គឺគប្បីភ្លឺថ្លាឡើង។ ពាក្យថា Tasmiṃyeva āsane (លើអាសនៈនោះឯង) សេចក្តីថា ក្នុងខណៈអង្គុយនោះឯង។ ដោយពាក្យនេះ ភាពជាអ្នកមានវិបស្សនារហ័ស ភាពជាអ្នកមានបញ្ញាមុតស្រួច និងភាពជាអ្នកមានសុខប្បដិបទាខិប្បាភិញ្ញា (ការប្រតិបត្តិស្រួលនិងដឹងរហ័ស) របស់ឧបាសកនោះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងហើយ។ ពាក្យថា Virajaṃ (ប្រាសចាកធូលី) សេចក្តីថា ប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈជាដើមដែលជាហេតុនាំទៅកាន់អបាយ។ ពាក្យថា Vītamalaṃ (ប្រាសចាកមន្ទិល) សេចក្តីថា ប្រាសចាកមន្ទិលដោយការលះបង់មន្ទិលគឺទិដ្ឋិនិងវិចិកិច្ឆាមិនមានសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា Virajaṃ ព្រោះមិនមានធូលីគឺកិលេសដែលត្រូវលះដោយបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ឈ្មោះថា Vītamalaṃ ព្រោះប្រាសចាកមន្ទិលគឺទ្រុស្តសីល ៥ ប្រការ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលថា «ដើម្បីសម្តែងនូវអាការៈនៃការកើតឡើងនៃមគ្គនោះ»? ឆ្លើយថា លោកពោលពាក្យជាដើមថា «tañhi» (ព្រោះថា មគ្គនោះ...) សំដៅយកការចោទសួរថា «មគ្គញាណមានអសង្ខតធម៌ (ព្រះនិព្វាន) ជាអារម្មណ៍ មិនមែនឬ?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា paṭivijjhantaṃ (កាលចាក់ធ្លុះ) សេចក្តីថា ចាក់ធ្លុះដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃកិច្ច»។ ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាដូចតទៅនេះ៖ ចិត្តប្រៀបដូចជាសំពត់, ភាពសៅហ្មងនៃចិត្តដោយសារមន្ទិលមានរាគៈជាដើម ប្រៀបដូចជាភាពសៅហ្មងនៃសំពត់ដោយសារមន្ទិលដែលមកពីខាងក្រៅ, អនុបុព្វីកថា ប្រៀបដូចជាថ្មសម្រាប់បោកគក់, សទ្ធា ប្រៀបដូចជាទឹក, ការប្រឹងប្រែងព្យាយាមក្នុងការជម្រះចិត្តដោយវិធីមានការស្តាប់ជាដើម ដោយការធ្វើទោសទាំងឡាយឲ្យធូរស្រាលដោយសតិ សមាធិ និងបញ្ញា ក្រោយពីបានផ្សើមហើយៗដោយទឹកចិត្តគឺសទ្ធា ប្រៀបដូចជាការព្យាយាមបោកគក់សំពត់ ដោយការផ្សើមទឹក រួចញីស្នាមខ្មៅដោយដីស្អុយ លាមកគោ ផេះ និងទឹកអាល់កាឡាំង, ការសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកដោយការប្រឹងប្រែងព្យាយាម ប្រៀបដូចជាការជ្រះអស់ស្នាមខ្មៅអំពីសំពត់ដោយសារការបោកគក់នោះ, អរិយមគ្គ ប្រៀបដូចជាទឹកជ្រលក់, ការធ្វើចិត្តដែលសង្កត់សង្កិនកិលេសទុកហើយឲ្យផូរផង់ដោយមគ្គ ប្រៀបដូចជាភាពភ្លឺថ្លានៃសំពត់ដ៏ស្អាតដោយសារទឹកជ្រលក់នោះ ដូច្នេះឯង។ ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ วตฺวา ทสฺสนํ นาม ญาณทสฺสนโต อญฺญมฺปิ อตฺถีติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปตฺตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. ปตฺติ นาม ญาณสมฺปตฺติโต อญฺญาปิ วิชฺชตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘วิทิตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. สา ปเนสา วิทิตธมฺมตา ธมฺเมสุ เอกเทเสนปิ โหตีติ นิปฺปเทสโต วิทิตภาวํ ทสฺเสตุํ. ‘‘ปริโยคาฬฺหธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. เตนสฺส สจฺจาภิสมฺโพธํเยว ทีเปติ. มคฺคญาณญฺหิ เอกาภิสมยวเสน ปริญฺญาทิกิจฺจํ สาเธนฺตํ นิปฺปเทเสน จตุสจฺจธมฺมํ สมนฺตโต โอคาฬฺหํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉาติ สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา อฏฺฐวตฺถุกา จ ติณฺณา นิตฺติณฺณา วิจิกิจฺฉา. วิคตา กถํกถาติ ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา วิคตา สมุจฺฉินฺนา กถํกถา. สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา ตปฺปฏิปกฺเขสุ สีลาทิคุเณสุ ปติฏฺฐิตตฺตา เวสารชฺชํ วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺโต. อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา น ปรํ ปจฺเจติ, น จสฺส ปโร ปจฺเจตพฺโพ อตฺถีติ อปรปฺปจฺจโย. «ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ទិដ្ឋធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ឃើញហើយ) ព្រោះការឃើញឈ្មោះថា ក្រៅពីញាណទស្សនៈក៏មាន ដើម្បីការពារការយល់ឃើញនោះ ទើបត្រាស់ថា “បត្តធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ដល់ហើយ)។ ការដល់ ឈ្មោះថា ក្រៅពីញាណសម្បត្តិ ក៏មាន ដើម្បីបញ្ជាក់សេចក្តីប្លែកពីការដល់នោះ ទើបត្រាស់ថា “វិទិតធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ដឹងច្បាស់ហើយ)។ ក៏ឯភាពជាអ្នកមានធម៌ដឹងច្បាស់នោះ សូម្បីតែដោយចំណែកមួយនៃធម៌ទាំងឡាយក៏មាន ដើម្បីបង្ហាញភាពដែលដឹងច្បាស់ដោយមិនមានសេសសល់ ទើបត្រាស់ថា “បរិយោគាឡ្ហធម្មោ” (អ្នកមានធម៌ចុះស៊ប់ហើយ)។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌នោះឯង។ ព្រោះថាមគ្គញាណ កាលសម្រេចកិច្ចមានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម ដោយអំណាចឯកាភិសម័យ ឈ្មោះថាចុះស៊ប់ក្នុងចតុសច្ចធម៌ដោយមិនមានសេសសល់ ជុំវិញទាំងអស់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “អរិយសច្ចធម៌ដែលបុគ្គលនោះឃើញហើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មោ”។ ពាក្យថា “តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ” (អ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យឆ្លងផុតហើយ) គឺសេចក្តីសង្ស័យមានវត្ថុ ១៦ និងវត្ថុ ៨ ដែលប្រៀបដូចជាផ្លូវកន្តារៈប្រកបដោយភ័យ ត្រូវបានឆ្លងផុត គឺឆ្លងរំលងបានហើយ។ ពាក្យថា “វិគតកថំកថោ” (អ្នកមានសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ប្រាសចេញហើយ) គឺសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ដែលមានប្រវត្តិកើតឡើងយ៉ាងនេះថា “យ៉ាងនេះហ្ន៎ ឬមិនមែនយ៉ាងនេះហ្ន៎” ជាដើម ត្រូវបានប្រាសចេញ គឺកាត់ផ្តាច់បានហើយ។ ព្រោះលះបង់បាបធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស និងព្រោះតាំងនៅក្នុងសីលាទិគុណដែលជាបដិបក្ខនឹងបាបធម៌ទាំងនោះ ទើបដល់នូវវេសារជ្ជៈ គឺភាពជាអ្នកក្លាហាន ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ។ ព្រោះខ្លួនឯងបានឃើញច្បាស់ដោយប្រចក្ស ទើបមិនជឿតាមអ្នកដទៃ និងមិនមានអ្នកដទៃដែលខ្លួនត្រូវជឿតាមឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា “អបរប្បច្ចយោ” (មិនមានអ្នកដទៃជាបច្ច័យ)។» อุทฺทิสิตฺวา กตนฺติ อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวา มารณวเสน กตํ นิพฺพตฺติตํ มํสํ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ เอตฺถ กมฺม-สทฺโท กมฺมสาธโน อตีตกาลิโก จาติ อาห ‘‘อตฺตานํ ปฏิจฺจกต’’นฺติ. นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ ‘‘ปฏิจฺจ กมฺมํ ผุสตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๔.๗๕) วิย. นิมิตฺตกมฺมสฺสาติ นิมิตฺตภาเวน ลทฺธพฺพกมฺมสฺส. กรณวเสน ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสํ ปฏิจฺจกมฺมํ ยถา พุทฺธิ พุทฺธํ. ตํ เอตสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. «ពាក្យថា “ឧទ្ទិសិត្វា កតំ” (ធ្វើឧទ្ទិសចំពោះ) គឺសាច់ដែលគេធ្វើ គឺសម្លាប់ដោយឧទ្ទិសចំពោះខ្លួន។ ពាក្យថា “បដិច្ចកម្មំ” ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា “កម្ម” ជាកម្មសាធនៈ និងជាអតីតកាល ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ធ្វើអាស្រ័យចំពោះខ្លួន”។ នេះជាឈ្មោះនៃនិមិត្តកម្ម ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “បដិច្ច កម្មំ ផុសតិ” (អាស្រ័យកម្ម ទើបពាល់ត្រូវ) (ជា. ១.៤.៧៥)។ ពាក្យថា “និមិត្តកម្មស្ស” គឺកម្មដែលគប្បីបានដោយភាពជានិមិត្ត។ សាច់ដែលមានបដិច្ចកម្មក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃករណៈ ឈ្មោះថា បដិច្ចកម្ម ដូចជាពាក្យថា ពុទ្ធិ គឺពុទ្ធៈ (សេចក្តីដឹង គឺអ្នកដឹង)។ សេចក្តីដឹងនោះមានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធៈ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។» สีหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. «ការអធិប្បាយសីហសូត្រ ចប់ហើយ។» ๓-๔. อสฺสาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา ៣-៤. «ការអធិប្បាយអស្សាជានីយសូត្រជាដើម» ๑๓-๑๔. ตติเย [Pg.226] สาเฐยฺยานีติ สฐตฺตานิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตานิ ปนสฺส สาเฐยฺยาทีนิ กายจิตฺตุชุกตาปฏิปกฺขภูตา โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอาการวิเสสา. ตตฺถ ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน ฐาตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว สปฺปฏิภยฏฺฐาเนว ฐสฺสามีติ น โหติ, วญฺจนาธิปฺปายภาวโต ฐาตุกามฏฺฐาเนเยว นิขาตตฺถมฺโภ วิย จตฺตาโร ปาเท นิจฺจาเลตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ สโฐ นาม, อิมสฺส สาเฐยฺยสฺส ปากฏกรณํ. ตถา ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน นิวตฺติตฺวา ขนฺธคตํ ปาเตตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว ปาเตสฺสามีติ น โหติ, ปาเตตุกามฏฺฐาเนเยว นิวตฺติตฺวา ปาเตติ, อยํ กูโฏ นาม. ยสฺส กาเลน วามโต, กาเลน ทกฺขิณโต, กาเลน อุชุมคฺเคเนว จ คนฺตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ยทิจฺฉกํ คนฺตุกามฏฺฐาเนเยว กาเลน วามโต, กาเลน ทกฺขิณโต, กาเลน อุชุมคฺคํ คจฺฉติ, ตถา เลณฺฑํ วา ปสฺสาวํ วา วิสฺสชฺเชตุกามสฺส อิทํ ฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ อากิณฺณมนุสฺสํ รมณียํ. อิมสฺมึ ฐาเน เอวรูปํ กาตุํ น ยุตฺตํ, ปุรโต คนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กโรติ, อยํ ชิมฺโห นาม. ยสฺส ปน กิสฺมิญฺจิ ฐาเน มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตตฺเถว เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามฏฺฐาเนเยว มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหติ, อยํ วงฺโก นาม. อิติ อิมํ จตุพฺพิธมฺปิ กิริยํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ยานิ โข ปนสฺส ตานิ สาเฐยฺยานิ…เป… อาวิกตฺตา โหตี’’ติ. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ១៣-១៤. «ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា “សាឋេយ្យានិ” គឺភាពជាអ្នកកុហក (ល្បិចកល)។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ក៏ឯសេចក្តីកុហកជាដើមទាំងនោះរបស់សេះនោះ គឺជារបៀបនៃការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេសនៃលោភសហគតចិត្តុប្បាទ ដែលជាបដិបក្ខនឹងភាពត្រង់នៃកាយនិងចិត្ត។ ក្នុងសេចក្តីកុហកជាដើមនោះ សេះណា កាលចង់ឈរក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយឈរក្នុងទីគួរឲ្យខ្លាចនោះឡើយ តែព្រោះមានបំណងចង់បញ្ឆោត វាក៏ឈរធ្មឹងមិនកម្រើកជើងទាំងបួន ដូចជាសសរដែលគេបោះចុះក្នុងដី ក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ឈរនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “សឋៈ” (អ្នកកុហក) នេះជាការធ្វើឲ្យប្រាកដនូវសេចក្តីកុហករបស់សេះនោះ។ ម៉្យាងទៀត សេះណា កាលចង់ត្រឡប់មកវិញហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងទីនោះឡើយ តែវាត្រឡប់មកវិញហើយទម្លាក់ខ្លួនចុះក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ទម្លាក់នោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “កូដៈ” (អ្នកកោងកាច)។ សេះណា កាលចង់ដើរទៅខាងឆ្វេងខ្លះ ខាងស្តាំខ្លះ តាមផ្លូវត្រង់ខ្លះ តាមពេលវេលា កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះឡើយ តែវាដើរទៅខាងឆ្វេងខ្លះ ខាងស្តាំខ្លះ តាមផ្លូវត្រង់ខ្លះ តាមតែចិត្តចង់ក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ទៅនោះឯង ម៉្យាងទៀត កាលវាចង់បន្ទោរបង់លាមក ឬនោម វាមិនគិតថា “ទីនេះជាទីដែលគេបោសសម្អាតស្អាតល្អ មានមនុស្សកុះករ គួរជាទីរីករាយ មិនគួរធ្វើការបន្ទោរបង់បែបនេះក្នុងទីនេះឡើយ អាត្មាអញនឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើក្នុងទីកំបាំង” នោះឡើយ តែវាធ្វើក្នុងទីនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “ជិម្ហៈ” (អ្នកវៀចវេរ)។ ចំណែកឯសេះណា កាលចង់វាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់មកវិញហើយឡើងកាន់ផ្លូវបញ្ច្រាសក្នុងទីណាមួយ កន្លែងណាដែលជាទីគួរឲ្យខ្លាចរបស់មនុស្ស វាមិនគិតថានឹងដើរទៅមុខហើយធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះឡើយ តែវាវាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់មកវិញហើយឡើងកាន់ផ្លូវបញ្ច្រាសក្នុងកន្លែងដែលវាចង់ឡើងនោះឯង សេះនេះឈ្មោះថា “វង្កៈ” (អ្នកកោង)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកកិរិយាទាំង ៤ ប្រការនេះឯង ទើបត្រាស់ថា “យានិ ខោ បនស្ស តានិ សាឋេយ្យានិ...បេ... អាវិកត្តា ហោតិ” (ក៏ល្បិចកលទាំងឡាយណា...បេ... ជាអ្នកធ្វើឲ្យប្រាកដ)។ ក្នុងសូត្រទី ៤ មិនមានសេចក្តីដែលត្រូវពោលឡើយ។» อสฺสาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. «ការអធិប្បាយអស្សាជានីយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។» ๕-๘. มลสุตฺตาทิวณฺณนา ៥-៨. «ការអធិប្បាយមលសូត្រជាដើម» ๑๕-๑๘. ปญฺจเม (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๒๔๑) ยา กาจิ ปริยตฺติ วา สิปฺปํ วา ยสฺมา อสชฺฌายนฺตสฺส อนนุยุญฺชนฺตสฺส วินสฺสติ, นิรนฺตรํ วา น อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ‘‘อสชฺฌายมลา มนฺตา’’ติ [Pg.227] วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ฆราวาสํ วสนฺตสฺส อุฏฺฐายุฏฺฐาย ชิณฺณปฺปฏิสงฺขรณาทีนิ อกโรนฺตสฺส ฆรํ นาม วินสฺสติ, ตสฺมา ‘‘อนุฏฺฐานมลา ฆรา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา คิหิสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา โกสชฺชวเสน สรีรปฺปชคฺคนํ วา ปริกฺขารปฺปฏิชคฺคนํ วา อกโรนฺตสฺส กาโย ทุพฺพณฺโณ โหติ, ตสฺมา ‘‘มลํ วณฺณสฺส โกสชฺช’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน คาโว รกฺขนฺตสฺส ปมาทวเสน นิทฺทายนฺตสฺส วา กีฬนฺตสฺส วา ตา คาโว อติตฺถปกฺขนฺทนาทีหิ วา วาฬมิคโจราทิอุปทฺทเวน วา ปเรสํ สาลิกฺเขตฺตาทีนิ โอตริตฺวา ขาทนวเสน วา วินาสมาปชฺชนฺติ, สยมฺปิ ทณฺฑํ วา ปริภาสํ วา ปาปุณาติ, ปพฺพชิตํ วา ปน ฉทฺวาราทีนิ อรกฺขนฺตํ ปมาทวเสน กิเลสา โอตริตฺวา สาสนา จาเวนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปมาโท รกฺขโต มล’’นฺติ วุตฺตํ. โส หิสฺส วินาสาวเหน มลฏฺฐานิยตฺตา มลํ. ១៥-១៨. «ក្នុងសូត្រទី ៥ (ធម្មបទដ្ឋកថា ២.២៤១) ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “មន្តទាំងឡាយ មានការមិនស្វាធ្យាយជាមន្ទិល” ព្រោះថា បរិយត្តិ ឬសិល្បៈណាមួយ តែងវិនាសទៅ ឬមិនប្រាកដជានិច្ចកាល ដល់បុគ្គលដែលមិនស្វាធ្យាយ មិនប្រឹងប្រែងប្រកប។ ម៉្យាងទៀត ត្រាស់ថា “ផ្ទះទាំងឡាយ មានការមិនក្រោកប្រឹងប្រែងជាមន្ទិល” ព្រោះថា កាលបុគ្គលរស់នៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ មិនក្រោកឡើងជួសជុលផ្ទះដែលទ្រុឌទ្រោមជាដើម ផ្ទះនោះតែងវិនាសទៅ។ ត្រាស់ថា “សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ជាមន្ទិលនៃពណ៌សម្បុរ” ព្រោះថា កាលគ្រហស្ថ ឬបព្វជិត មិនថែទាំរាងកាយ ឬមិនថែទាំបរិក្ខារ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស រាងកាយតែងមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់។ ត្រាស់ថា “សេចក្តីប្រមាទ ជាមន្ទិលរបស់អ្នករក្សា” ព្រោះថា កាលបុគ្គលរក្សាហ្វូងគោ ដេកលក់ ឬលេងកម្សាន្តដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រមាទ ហ្វូងគោទាំងនោះតែងដល់នូវសេចក្តីវិនាស ដោយការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងកំពង់ទឹកដែលមិនមែនជាកំពង់ ឬដោយឧបទ្ទវៈមានសត្វសាហាវ និងចោរជាដើម ឬដោយការចុះទៅស៊ីស្រូវសាលីជាដើមរបស់អ្នកដទៃ ឯខ្លួនឯងក៏ត្រូវទទួលទណ្ឌកម្ម ឬការស្តីបន្ទោស ម៉្យាងទៀត កាលបព្វជិតមិនរក្សាទ្វារទាំង ៦ ជាដើម ពួកកិលេសតែងចូលមកគ្របដណ្តប់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រមាទ ហើយធ្វើឲ្យឃ្លាតចាកសាសនា។ ព្រោះសេចក្តីប្រមាទនោះ នាំមកនូវសេចក្តីវិនាស ទើបស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាមន្ទិល ឈ្មោះថា មន្ទិល។» ทุจฺจริตนฺติ อติจาโร. อติจารินิญฺหิ อิตฺถึ สามิโกปิ เคหา นีหรติ, มาตาปิตูนํ สนฺติกํ คตมฺปิ ‘‘ตฺวํ กุลสฺส องฺคารภูตา, อกฺขีหิปิ น ทฏฺฐพฺพา’’ติ ตํ มาตาปิตโรปิ นีหรนฺติ, สา อนาถา วิจรนฺตี มหาทุกฺขํ ปาปุณาติ. เตนสฺสา ทุจฺจริตํ ‘‘มล’’นฺติ วุตฺตํ. ททโตติ ทายกสฺส. ยสฺส หิ เขตฺตกสนกาเล ‘‘อิมสฺมึ เขตฺเต สมฺปนฺเน สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวาปิ นิปฺผนฺเน สสฺเส มจฺเฉรํ อุปฺปชฺชิตฺวา จาคจิตฺตํ นิวาเรติ, โส มจฺเฉรวเสน จาคจิตฺเต อวิรุหนฺเต มนุสฺสสมฺปตฺติ, ทิพฺพสมฺปตฺติ, นิพฺพานสมฺปตฺตีติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย น ลภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘มจฺเฉรํ ททโต มล’’นฺติ. อญฺเญสุปิ เอวรูเปสุ เอเสว นโย. ปาปกา ธมฺมาติ อกุสลา ธมฺมา. เต ปน อิธโลเก ปรโลเก จ มลเมว. ตโตติ เหฏฺฐา วุตฺตมลโต. มลตรนฺติ อติเรกมลํ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. «ពាក្យថា “ទុច្ចរិតំ” (ការប្រព្រឹត្តអាក្រក់) គឺការប្រព្រឹត្តក្បត់ (ការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម)។ ព្រោះថា ស្ត្រីដែលប្រព្រឹត្តក្បត់ សូម្បីតែស្វាមីក៏បណ្តេញចេញពីផ្ទះ ទោះបីនាងទៅកាន់សំណាក់នៃមាតាបិតា មាតាបិតាក៏បណ្តេញនាងចេញដែរ ដោយពោលថា “នាងឯងជាធ្យូងកងនៃត្រកូល មិនគួរមើលសូម្បីតែដោយភ្នែកឡើយ” នាងនោះកាលដើរត្រឡប់ត្រឡិនគ្មានទីពឹង តែងដល់នូវទុក្ខយ៉ាងធំធេង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទុច្ចរិតរបស់នាង ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ជាមន្ទិល”។ ពាក្យថា “ទទតោ” គឺរបស់អ្នកឲ្យ (ទាយក)។ ព្រោះថា ទាយកណា ទោះបីគិតក្នុងពេលភ្ជួរស្រែថា “កាលបើស្រែនេះហុចផលហើយ អាត្មាអញនឹងប្រគេនសលាកភត្តជាដើម” ក៏ដោយ តែដល់ពេលស្រូវហុចផលហើយ សេចក្តីកំណាញ់កើតឡើង ក៏រារាំងចិត្តដែលចង់បរិច្ចាគនោះ ទាយកនោះ កាលចិត្តចង់បរិច្ចាគមិនលូតលាស់ឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីកំណាញ់ តែងមិនបាននូវសម្បត្តិ ៣ ប្រការ គឺមនុស្សសម្បត្តិ ទេវសម្បត្តិ និងនិព្វានសម្បត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “សេចក្តីកំណាញ់ ជាមន្ទិលរបស់អ្នកឲ្យ”។ ក្នុងទាយកដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា “បាបកា ធម្មា” គឺអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ អកុសលធម៌ទាំងនោះ តែងជាមន្ទិលពិតប្រាកដ ទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ។ ពាក្យថា “តតោ” គឺជាងមន្ទិលដែលពោលខាងក្រោម។ ពាក្យថា “មលតរំ” គឺមន្ទិលដ៏ក្រៃលែង។ សូត្រទី ៦ ជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។» มลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. «ការអធិប្បាយមលសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។» ๙. ปหาราทสุตฺตวณฺณนา ៩. «ការអធិប្បាយបហារាទសូត្រ» ๑๙. นวเม (อุทา. อฏฺฐ. ๔๕; สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๓๘๔) อสุราติ เทวา วิย น สุรนฺติ น กีฬนฺติ น วิโรจนฺตีติ อสุรา. สุรา นาม เทวา, เตสํ ปฏิปกฺขาติ วา อสุรา, เวปจิตฺติปหาราทาทโย[Pg.228]. เตสํ ภวนํ สิเนรุสฺส เหฏฺฐาภาเค. เต ตตฺถ ปวิสนฺตา นิกฺขมนฺตา สิเนรุปาเท มณฺฑปาทีนิ นิมฺมินิตฺวา กีฬนฺตา อภิรมนฺติ. สา ตตฺถ เตสํ อภิรติ. อิเม คุเณ ทิสฺวาติ อาห ‘‘เย ทิสฺวา ทิสฺวา อสุรา มหาสมุทฺเท อภิรมนฺตี’’ติ. ១៩. «ក្នុងសូត្រទី ៩ (ឧទានដ្ឋកថា ៤៥, សារត្ថទីបនីដីកា ចូឡវគ្គ ៣.៣៨៤) ពាក្យថា “អសុរា” គឺពួកដែលមិនរុងរឿង មិនលេងកម្សាន្ត មិនភ្លឺស្វាង ដូចជាពួកទេវតា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អសុរៈ។ ម៉្យាងទៀត ពួកទេវតា ឈ្មោះថា សុរៈ ពួកដែលជាបដិបក្ខនឹងពួកទេវតាទាំងនោះ ឈ្មោះថា អសុរៈ មានវេបចិត្តិអសុរិន្ទ និងបហារាទអសុរិន្ទជាដើម។ លំនៅរបស់ពួកអសុរៈទាំងនោះ នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃភ្នំសិនេរុ។ ពួកអសុរៈទាំងនោះ កាលចូលទៅ និងចេញមកក្នុងទីនោះ តែងនិម្មិតមណ្ឌបជាដើមនៅទៀបជើងភ្នំសិនេរុ ហើយលេងកម្សាន្ត រីករាយយ៉ាងខ្លាំង។ នោះជាការត្រេកអររបស់ពួកអសុរៈទាំងនោះក្នុងទីនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការឃើញគុណទាំងឡាយនេះ ទើបត្រាស់ថា “ពួកអសុរៈ ឃើញហើយៗ តែងត្រេកអរក្នុងមហាសមុទ្រ”។» ยสฺมา โลกิยา ชมฺพุทีโป, หิมวา ตตฺถ ปติฏฺฐิตสมุทฺททหปพฺพตา ตปฺปภวา นทิโยติ เอเตสุ ยํ ยํ น มนุสฺสโคจรํ, ตตฺถ สยํ สมฺมูฬฺหา อญฺเญปิ สมฺโมหยนฺติ, ตสฺมา ตตฺถ สมฺโมหวิธมนตฺถํ ‘‘อยํ ตาว ชมฺพุทีโป’’ติอาทิ อารทฺธํ. ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ อายามโต วิตฺถารโต จาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ ตทุปโภคิสตฺตานํ ปุญฺญกฺขเยน. สุนฺทรทสฺสนํ กูฏนฺติ สุทสฺสนกูฏํ, ยํ โลเก ‘‘เหมกูฏ’’นฺติ วุจฺจติ. มูลคนฺโธ กาลานุสาริยาทิ. สารคนฺโธ จนฺทนาทิ. เผคฺคุคนฺโธ สลลาทิ. ตจคนฺโธ ลวงฺคาทิ. ปปฏิกาคนฺโธ กปิตฺถาทิ. รสคนฺโธ สชฺชุลสาทิ. ปตฺตคนฺโธ ตมาลหิริเวราทิ. ปุปฺผคนฺโธ นาคกุสุมาทิ. ผลคนฺโธ ชาติผลาทิ. คนฺธคนฺโธ สพฺเพสํ คนฺธานํ คนฺโธ. ‘‘สพฺพานิ ปุถุลโต ปญฺญาส โยชนานิ, อายามโต ปน อุพฺเพธโต วิย ทฺวิโยชนสตาเนวา’’ติ วทนฺติ. «ព្រោះថាមនុស្សលោកទាំងឡាយ តែងវង្វេងខ្លួនឯង និងធ្វើឲ្យអ្នកដទៃវង្វេងផង ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានជម្ពូទ្វីប ព្រៃហេមពាន្ត មហាសមុទ្រ ស្រះ ភ្នំដែលតាំងនៅក្នុងព្រៃនោះ និងទន្លេទាំងឡាយដែលហូរចេញពីព្រៃនោះ ក្នុងចំណែកណាដែលមិនមែនជាទីត្រាច់ទៅរបស់មនុស្ស ហេតុនោះ ដើម្បីកម្ចាត់សេចក្តីវង្វេងក្នុងទីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបផ្តើមពាក្យថា “អយំ តាវ ជម្ពូទីបោ” (នេះជាជម្ពូទ្វីបជាមុនសិន) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ជម្ពូទ្វីបនោះ មានប្រមាណ ១០,០០០ យោជន៍ ទាំងបណ្តោយនិងទទឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “តត្ថ” (ក្នុងជម្ពូទ្វីបនោះ)។ ពាក្យថា “លិចលង់ដោយទឹក” គឺព្រោះការអស់ទៅនៃបុណ្យរបស់សត្វទាំងឡាយដែលប្រើប្រាស់ទឹកនោះ។ កំពូលភ្នំដែលមានទិដ្ឋភាពល្អប្រណីត ឈ្មោះថា សុទស្សនកូដ ដែលក្នុងលោកហៅថា “ហេមកូដ” (កំពូលភ្នំមាស)។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីឫស គឺឈើកាលានុសារីជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីខ្លឹម គឺខ្លឹមចន្ទន៍ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីក្រពាស គឺឈើសលឡៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីសម្បក គឺផ្កាក្លាំពូជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីក្រមរ គឺផ្លែខ្វិតជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីជ័រ គឺជ័រឈើសជ្ជុលសៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីស្លឹក គឺស្លឹកតមាលៈ និងស្លឹកហិរិវេរៈជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីផ្កា គឺផ្កាចម្ប៉ា (ផ្កាខ្ទឹង) ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីផ្លែ គឺផ្លែចន្ទន៍ជាដើម។ គ្រឿងក្រអូបកើតអំពីគ្រឿងក្រអូប គឺក្លិនក្រអូបនៃគ្រឿងក្រអូបទាំងអស់។ ពួកអាចារ្យពោលថា “ភ្នំទាំងអស់នោះ មានទទឹង ៥០ យោជន៍ តែមានបណ្តោយ និងកម្ពស់ប្រមាណ ២០០ យោជន៍”។» มโนหรสิลาตลานีติ รตนมยตฺตา มนุญฺญโสปานสิลาตลานิ. สุปฏิยตฺตานีติ ตทุปโภคิสตฺตานํ สาธารณกมฺมุนาว สุฏฺฐุ ปฏิยตฺตานิ สุสณฺฐิตานิ โหนฺติ. มจฺฉกจฺฉปาทีนิ อุทกํ มลํ กโรนฺติ, ตทภาวโต ผลิกสทิสนิมฺมโลทกานิ. ติริยโต ทีฆํ อุคฺคตกูฏนฺติ ‘‘ติรจฺฉานปพฺพต’’นฺติ อาห. ปุริมานิ นามโคตฺตานีติ เอตฺถ นที นินฺนคาติอาทิกํ โคตฺตํ, คงฺคา ยมุนาติอาทิกํ นามํ. «ពាក្យថា “មនោហរសិលាតលានិ” (ផែនថ្មគួរឲ្យត្រេកអរ) គឺផែនថ្មដែលមានជណ្តើរគួរឲ្យត្រេកអរ ព្រោះធ្វើដោយរតនៈ។ ពាក្យថា “សុបដិយត្តានិ” (ដែលគេចាត់ចែងល្អហើយ) គឺដែលចាត់ចែង និងតាំងនៅល្អហើយ ដោយអំណាចកម្មរួមគ្នានៃសត្វទាំងឡាយដែលប្រើប្រាស់ទីនោះឯង។ ពួកត្រី និងអណ្តើកជាដើម តែងធ្វើឲ្យទឹកល្អក់ ក៏ឯទឹកទាំងឡាយនោះ មានទឹកថ្លាដូចជាកែវផលិក ព្រោះមិនមានពួកត្រីនិងអណ្តើកទាំងនោះឡើយ។ កំពូលភ្នំដែលខ្ពស់វែងទទឹង ហៅថា “តិរច្ឆានបព្វតៈ” (ភ្នំទទឹង)។ ពាក្យថា “នាមនិងគោត្រពីមុន” ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា នទី (ទន្លេ) និន្នគា (ស្ទឹង) ជាដើម ជាគោត្រ ពាក្យថា គង្គា យមុនា ជាដើម ជាឈ្មោះ។» สวมานาติ สนฺทมานา. ปูรตฺตนฺติ ปุณฺณภาโว. มสารคลฺลํ ‘‘จิตฺตผลิก’’นฺติปิ วทนฺติ. มหตํ ภูตานนฺติ มหนฺตานํ สตฺตานํ. ติมี ติมิงฺคลา ติมิติมิงฺคลาติ ติสฺโส มจฺฉชาติโย. ติมึ คิลนสมตฺถา ติมิงฺคลา. ติมิญฺจ ติมิงฺคลญฺจ คิลนสมตฺถา ติมิติมิงฺคลาติ วทนฺติ. «ពាក្យថា “savamānā” គឺហូរទៅ។ ពាក្យថា “បូរត្តំ” គឺភាពពេញប្រៀប។ ត្បូងមសារគល្លៈ ពួកអាចារ្យហៅថា “ចិត្តផលិកៈ” (កែវផលិកមានពណ៌ផ្សេងៗ) ក៏មាន។ ពាក្យថា “មហតំ ភូតានំ” គឺរបស់សត្វធំៗ។ ត្រីឈ្មោះ តិមិ តិមិង្គលៈ និងតិមិតិមិង្គលៈ គឺពូជត្រី ៣ ប្រភេទ។ ត្រីដែលអាចលេបត្រីតិមិបាន ឈ្មោះថា តិមិង្គលៈ។ ត្រីដែលអាចលេបទាំងត្រីតិមិ និងត្រីតិមិង្គលៈបាន ឈ្មោះថា តិមិតិមិង្គលៈ នេះជាពាក្យដែលពួកអាចារ្យពោលទុក។» มม [Pg.229] สาวกาติ โสตาปนฺนาทิเก อริยปุคฺคเล สนฺธาย วทติ. น สํวสตีติ อุโปสถกมฺมาทิวเสน สํวาสํ น กโรติ. อุกฺขิปตีติ อปเนติ. วิมุตฺติรโสติ กิเลเสหิ วิมุจฺจนรโส. สพฺพา หิ สาสนสมฺปตฺติ ยาวเทว อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตสฺส วิมุตฺติอตฺถา. «ពាក្យថា “សាវ័ករបស់តថាគត” ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអរិយបុគ្គលមានព្រះសោតាបន្នជាដើម ទើបត្រាស់។ ពាក្យថា “មិនរួមរស់ជាមួយ” គឺមិនធ្វើសង្ឃកម្មមានឧបោសថកម្មជាដើមរួមគ្នា។ ពាក្យថា “ញាំង...ឲ្យខ្ទាតចេញ” គឺកម្ចាត់ចេញ។ ពាក្យថា “វិមុត្តិរស” គឺរសនៃការរួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ។ ព្រោះថាសម្បត្តិក្នុងសាសនាទាំងអស់ មានប្រយោជន៍ត្រឹមតែការរួចផុតនៃចិត្តចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំប៉ុណ្ណោះ។» รตนานีติ รติชนนฏฺเฐน รตนานิ. สติปฏฺฐานาทโย หิ ภาวิยมานา ปุพฺพภาเคปิ อนปฺปกํ ปีติปาโมชฺชํ นิพฺพตฺเตนฺติ, ปเคว อปรภาเค. วุตฺตญฺเหตํ – ពាក្យថា រតនៈ ទាំងឡាយ គឺព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម កាលបើបុគ្គលចម្រើនហើយ សូម្បីក្នុងចំណែកខាងដើម ក៏ញ៉ាំងបីតិនិងបាមោជ្ជៈមិនតិចឲ្យកើតឡើង នឹងពោលទៅថ្វីដល់ទៅក្នុងចំណែកខាងចុង។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា៖ ‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ; ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔) – «ក្នុងកាលណាៗ យោគាវចរពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងកាលនោះ យោគាវចរនោះរមែងបាននូវបីតិនិងបាមោជ្ជៈ បីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះជាលក្ខណៈនៃព្រះនិព្វាន (អមតៈ) របស់បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់»។ โลกิยรตนนิพฺพตฺตํ ปน ปีติปาโมชฺชํ น ตสฺส กลภาคมฺปิ อคฺฆติ. อปิจ – ចំណែកឯបីតិនិងបាមោជ្ជៈដែលកើតអំពីលោកិយរតនៈ មិនមានតម្លៃសូម្បីតែមួយចំណែកតូច (មួយចំណែកក្នុងដប់ប្រាំមួយចំណែក) នៃបីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះឡើយ។ មួយវិញទៀត៖ ‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ; อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนนฺติ ปวุจฺจติ’’. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๒๒๓; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐); «វត្ថុណាដែលគេធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង១ មានតម្លៃច្រើន១ រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន១ ការឃើញបានដោយកម្រ១ ជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់សត្វដ៏ឧត្តម១ វត្ថុនោះលោកហៅថា រតនៈ»។ ยทิ จ จิตฺตีกตาทิภาเวน รตนํ นาม โหติ, สติปฏฺฐานาทีนํเยว ภูตโต รตนภาโว. โพธิปกฺขิยธมฺมานญฺหิ โส อานุภาโว, ยํ สาวกา สาวกปารมิญาณํ, ปจฺเจกพุทฺธา ปจฺเจกโพธิญาณํ, สมฺมาสมฺพุทฺธา สมฺมาสมฺโพธึ อธิคจฺฉนฺติ อาสนฺนการณตฺตา. อาสนฺนการณญฺหิ ทานาทิอุปนิสฺสโยติ เอวํ รติชนนฏฺเฐน จิตฺตีกตาทิอตฺเถน จ รตนภาโว โพธิปกฺขิยธมฺมานํ สาติสโย. เตน วุตฺตํ ‘‘ตตฺริมานิ รตนานิ, เสยฺยถิทํ. จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ. ប្រសិនបើវត្ថុឈ្មោះថា រតនៈ ព្រោះភាពជាវត្ថុដែលគេធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាដើមមែននោះ ភាពជារតនៈពិតប្រាកដ រមែងមានដល់ធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា នេះជាអានុភាពនៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ដែលជាហេតុជិតដិត ញ៉ាំងព្រះសាវ័កទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវសាវកបារមីញាណ ញ៉ាំងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវបច្ចេកពោធិញាណ និងញ៉ាំងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយឲ្យសម្រេចនូវសម្មាសម្ពោធិញាណ។ ព្រោះថា ឧបនិស្ស័យមានទានជាដើម ជាហេតុជិតដិត យ៉ាងនេះ ភាពជារតនៈដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង និងដោយអត្ថមានការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាដើម នៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ទើបជាគុណជាតិដ៏ក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ រតនៈទាំងឡាយនេះមាននៅ គឺ សតិបដ្ឋាន ៤» ជាដើម។ ตตฺถ อารมฺมเณ โอกฺกนฺติตฺวา อุปฏฺฐานฏฺเฐน อุปฏฺฐานํ, สติเยว อุปฏฺฐานนฺติ สติปฏฺฐานํ. อารมฺมณสฺส ปน กายาทิวเสน จตุพฺพิธตฺตา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ. ตถา หิ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตสญฺญานํ ปหานโต อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตภาวคฺคหณโต จ เนสํ กายานุปสฺสนาทิภาโว วิภตฺโต. ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងនោះ ធម៌ដែលឈ្មោះថា ឧបដ្ឋានៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចូលទៅតាំងនៅខ្ជាប់ខ្ជួនក្នុងអារម្មណ៍ សតិនោះឯងជាឧបដ្ឋានៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះអារម្មណ៍មាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកាយជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សតិបដ្ឋាន ៤»។ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះការលះបង់នូវសុភសញ្ញា សុខសញ្ញា និច្ចសញ្ញា និងអត្តសញ្ញា ក្នុងកាយ វេទនា ចិត្ត និងធម៌ទាំងឡាយ ហើយកាន់យកនូវភាពជាអសុភៈ ទុក្ខៈ អនិច្ចៈ និងអនត្តា ភាពជាកាយានុបស្សនាជាដើម នៃសតិបដ្ឋានទាំងនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ចែកទុកហើយ។ สมฺมา ปทหนฺติ เอเตน, สยํ วา สมฺมา ปทหติ, ปสตฺถํ สุนฺทรํ วา ปทหนฺตีติ สมฺมปฺปธานํ, ปุคฺคลสฺส วา สมฺมเทว ปธานภาวกรณโต สมฺมปฺปธานํ [Pg.230] วีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตมฺปิ อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ อนุปฺปาทนปฺปหานวเสน อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทนฏฺฐาปนวเสน จ จตุกิจฺจสาธกตฺตา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ติ. ពួកបុគ្គលរមែងព្យាយាមដោយប្រពៃដោយធម៌នេះ ឬថា ធម៌នោះឯងរមែងព្យាយាមដោយប្រពៃ ឬថា ពួកបុគ្គលរមែងព្យាយាមនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ ឬធម៌ដ៏ល្អ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សម្មប្បធាន ម៉្យាងទៀត ព្រោះធ្វើនូវភាពជាអ្នកព្យាយាមដោយប្រពៃនៃបុគ្គល ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សម្មប្បធាន នេះជាឈ្មោះនៃវីរិយៈ។ សូម្បីសម្មប្បធាននោះ ព្រោះជាធម៌សម្រេចកិច្ច ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការមិនឲ្យកើតឡើង និងការលះបង់នូវអកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតនិងដែលកើតឡើងហើយ និងដោយអំណាចនៃការឲ្យកើតឡើង និងការតម្កល់ទុកនូវកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតនិងដែលកើតឡើងហើយ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សម្មប្បធាន ៤»។ อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, สมิชฺฌติ นิปฺผชฺชตีติ อตฺโถ. อิชฺฌนฺติ วา ตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ. อิติ ปฐเมน อตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโทติ อิทฺธิปาโท, อิทฺธิโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. ทุติเยน อตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท ปติฏฺฐา อธิคมุปาโยติ อิทฺธิปาโท. เตน หิ อุปรูปริวิเสสสงฺขาตํ อิทฺธึ ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ. สฺวายํ อิทฺธิปาโท ยสฺมา ฉนฺทาทิเก จตฺตาโร อธิปติธมฺเม ธุเร เชฏฺฐเก กตฺวา นิพฺพตฺตียติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา’’ติ. ធម៌ណាដែលរមែងសម្រេច ធម៌នោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិ សេចក្តីថា រមែងសម្រេចជាប្រយោជន៍ ឬរមែងសម្រេចផល។ ម៉្យាងទៀត សត្វទាំងឡាយរមែងសម្រេច គឺមានសេចក្តីចម្រើន ដល់នូវភាពដ៏ក្រៃលែងដោយធម៌នោះ ហេតុនោះធម៌នោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិ។ ក្នុងអត្ថទីមួយយ៉ាងនេះ ឥទ្ធិហ្នឹងឯងជាបាទ (ចំណែក) ហេតុនោះឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ សេចក្តីថា ជាចំណែកនៃឥទ្ធិ។ ក្នុងអត្ថទីពីរ ធម៌ដែលជាបាទ ជាទីតាំង ជាឧបាយនៃការសម្រេចនូវឥទ្ធិ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ។ ព្រោះថា ពួកបុគ្គលរមែងដល់ គឺសម្រេចនូវឥទ្ធិដែលពោលគឺគុណវិសេសដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ ដោយឥទ្ធិបាទនោះ។ ឥទ្ធិបាទនោះ ព្រោះកើតឡើងដោយធ្វើនូវអធិបតីធម៌ ៤ យ៉ាង មានឆន្ទៈជាដើម ឲ្យជាប្រធាន ជាធំ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ឥទ្ធិបាទ ៤»។ ปญฺจินฺทฺริยานีติ สทฺธาทีนิ ปญฺจ อินฺทฺริยานิ. ตตฺถ อสฺสทฺธิยํ อภิภวิตฺวา อธิโมกฺขลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ สทฺธินฺทฺริยํ. โกสชฺชํ อภิภวิตฺวา ปคฺคหลกฺขเณ, ปมาทํ อภิภวิตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขเณ, วิกฺเขปํ อภิภวิตฺวา อวิกฺเขปลกฺขเณ, อญฺญาณํ อภิภวิตฺวา ทสฺสนลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ ปญฺญินฺทฺริยํ. ពាក្យថា ឥន្ទ្រិយ ៥ គឺ ឥន្ទ្រិយ ៥ មានសទ្ធាជាដើម។ ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងនោះ ធម៌ដែលគ្របសង្កត់នូវសេចក្តីមិនជឿ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការជឿស៊ប់ ឈ្មោះថា សទ្ធិន្ទ្រិយ។ ធម៌ដែលគ្របសង្កត់នូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការផ្គងទុក (គឺវីរិយិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីប្រមាទ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការតាំងមាំ (គឺសតិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីរាយមាយ ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការមិនរាយមាយ (គឺសមាធិន្ទ្រិយ), គ្របសង្កត់នូវសេចក្តីមិនដឹង ហើយធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈនៃការឃើញច្បាស់ ឈ្មោះថា បញ្ញិន្ទ្រិយ។ ตานิเยว อสฺสทฺธิยาทีหิ อนภิภวนียโต อกมฺปิยฏฺเฐน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวน จ พลานิ เวทิตพฺพานิ. ឥន្ទ្រិយទាំងនោះឯង ព្រោះភាពជាធម៌ដែលសេចក្តីមិនជឿជាដើមមិនអាចគ្របសង្កត់បាន ដោយអត្ថថាមិនកម្រើក និងដោយភាពជាធម៌មាំមួនក្នុងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ គប្បីដឹងថាជា ពលៈ ទាំងឡាយ។ สตฺต โพชฺฌงฺคาติ โพธิยา, โพธิสฺส วา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา. ยา หิ เอสา ธมฺมสามคฺคี ยาย โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทีนํ อเนเกสํ อุปทฺทวานํ ปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌติ, กิเลสนิทฺทาย วุฏฺฐหติ, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา องฺคาติปิ โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิย. โยเปส วุตฺตปฺปการาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโก ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส โพธิสฺส องฺคาติปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย. เตนาหุ โปราณา ‘‘พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๔๖๖; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๘๒; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๗). ‘‘โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๒.๑๗) นเยนปิ โพชฺฌงฺคตฺโถ เวทิตพฺโพ. ពាក្យថា ពោជ្ឈង្គ ៧ គឺ អង្គនៃពោធិ (ការត្រាស់ដឹង) ឬថា អង្គនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ព្រោះថា ធម៌សាមគ្គីណា ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ ជាធម៌ផ្ទុយនឹងឧបទ្ទវៈជាច្រើន មានការរួញរា ការរាយមាយ ការតាំងនៅ ការប្រឹងប្រែង ការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគនិងអត្តកិលមថានុយោគ និងការប្រកាន់ស្អិតនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិងសស្សតទិដ្ឋិជាដើម ដែលធម៌សាមគ្គីនោះពោលគឺ សតិ ធម្មវិចយៈ វីរិយៈ បីតិ បស្សទ្ធិ សមាធិ និងឧបេក្ខា ដែលជាហេតុនាំឲ្យអរិយសាវ័កត្រាស់ដឹង ភ្ញាក់រលឹកពីសេចក្តីលង់លក់គឺកិលេស ចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ច ៤ ឬធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ធម៌សាមគ្គីនោះ លោកហៅថា «ពោធិ»។ អង្គទាំងឡាយនៃពោធិដែលពោលគឺធម៌សាមគ្គីនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាអង្គឈាន និងអង្គមគ្គជាដើម។ ម៉្យាងទៀត អរិយសាវ័កណាដែលត្រាស់ដឹងដោយធម៌សាមគ្គីមានប្រការដែលពោលហើយនោះ អរិយសាវ័កនោះ លោកហៅថា «ពោធិ»។ អង្គទាំងឡាយនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹងនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាអង្គនៃសេនា និងអង្គនៃរថជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា «អង្គទាំងឡាយនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ»។ គប្បីដឹងអត្ថនៃពោជ្ឈង្គ សូម្បីដោយន័យជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ»។ อริโย [Pg.231] อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ ตํตํมคฺควชฺเฌหิ กิเลเสหิ อารกตฺตา, อริยภาวกรตฺตา, อริยผลปฺปฏิลาภกรตฺตา จ อริโย. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ อสฺส อตฺถิ, อฏฺฐ องฺคานิเยว วา อฏฺฐงฺคิโก. มาเรนฺโต กิเลเส คจฺฉติ นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ, สยํ วา นิพฺพานํ มคฺคตีติ มคฺโคติ เอวเมเตสํ สติปฏฺฐานาทีนํ อตฺถวิภาโค เวทิตพฺโพ. ពាក្យថា អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ គឺ ឈ្មោះថា អរិយៈ ព្រោះឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះដោយមគ្គនោះៗ១ ព្រោះធ្វើឲ្យទៅជាព្រះអរិយៈ១ ព្រោះញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបានសម្រេចនូវអរិយផល១។ មគ្គណាមានអង្គ ៨ មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម មគ្គនោះឈ្មោះថា អដ្ឋង្គិកៈ ឬថា មគ្គនោះឯងមានអង្គ ៨ ហេតុនោះឈ្មោះថា អដ្ឋង្គិកៈ។ មគ្គដែលសម្លាប់នូវកិលេសទាំងឡាយហើយទៅ (កាន់ព្រះនិព្វាន) ឬថា ពួកបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាព្រះនិព្វានរមែងស្វែងរក ឬថា មគ្គនោះឯងរមែងស្វែងរកនូវព្រះនិព្វាន ហេតុនោះឈ្មោះថា មគ្គ គប្បីដឹងការចែកអត្ថនៃធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម យ៉ាងនេះចុះ។ โสตาปนฺโนติ มคฺคสงฺขาตํ โสตํ อาปชฺชิตฺวา ปาปุณิตฺวา ฐิโต, โสตาปตฺติผลฏฺโฐติ อตฺโถ. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโนติ โสตาปตฺติผลสฺส อตฺตปจฺจกฺขกรณาย ปฏิปชฺชมาโน ปฐมมคฺคฏฺโฐ, โย อฏฺฐมโกติปิ วุจฺจติ. สกทาคามีติ สกิเทว อิมํ โลกํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อาคมนสีโล ทุติยผลฏฺโฐ. อนาคามีติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน กามโลกํ อนาคมนสีโล ตติยผลฏฺโฐ. โย ปน สทฺธานุสารี ธมฺมานุสารี เอกพีชีติเอวมาทิโก อริยปุคฺคลวิภาโค, โส เอเตสํเยว ปเภโทติ. เสสํ วุตฺตนยสทิสเมว. ពាក្យថា សោតាបន្នៈ គឺ បុគ្គលអ្នកចូលទៅដល់ គឺសម្រេចនូវខ្សែទឹកពោលគឺមគ្គហើយតាំងនៅ សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល។ ពាក្យថា បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល គឺ បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើសោតាបត្តិផលឲ្យប្រចក្សចំពោះខ្លួន គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) ដែលលោកហៅថា អដ្ឋមកបុគ្គល ផងដែរ។ ពាក្យថា សកទាគាមី គឺ បុគ្គលអ្នកមានសភាពមកកាន់លោកនេះតែម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងទុតិយផល (សកទាគាមិផល)។ ពាក្យថា អនាគាមី គឺ បុគ្គលអ្នកមានសភាពមិនត្រឡប់មកកាន់កាមលោកវិញ ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ គឺបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងតតិយផល (អនាគាមិផល)។ ចំណែកឯការបែងចែកអរិយបុគ្គល មានសទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី និងឯកពីជិជាដើមណា ការបែងចែកនោះ ក៏ជាចំណែកនៃបុគ្គលទាំងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ปหาราทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. សេចក្តីអធិប្បាយបហារាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา ១០. សេចក្តីអធិប្បាយឧបោសថសូត្រ ๒๐. ทสเม ตทหุโปสเถติ (อุทา. อฏฺฐ. ๔๕; สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๓๘๓) ตสฺมึ อุโปสถทิวสภูเต อหนิ. อุโปสถกรณตฺถายาติ โอวาทปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตุํ. อุทฺธสฺตํ อรุณนฺติ อรุณุคฺคมนํ. อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺขนฺติ เถโร ภควนฺตํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ ยาจิ. ตสฺมึ กาเล ‘‘น, ภิกฺขเว, อนุโปสเถ อุโปสโถ กาตพฺโพ’’ติ (มหาว. ๑๓๖) สิกฺขาปทสฺส อปญฺญตฺตตฺตา. กสฺมา ปน ภควา ติยามรตฺตึ วีตินาเมสิ? ตโต ปฏฺฐาย โอวาทปาติโมกฺขํ อนุทฺทิสิตุกาโม ตสฺส วตฺถุํ ปากฏํ กาตุํ. อทฺทสาติ กถํ อทฺทส? อตฺตโน เจโตปริยญาเณน ตสฺสํ ปริสติ ภิกฺขูนํ จิตฺตานิ ปริชานนฺโต ตสฺส ทุสฺสีลสฺส จิตฺตํ ปสฺสิ. ยสฺมา ปน จิตฺเต ทิฏฺเฐ ตํสมงฺคีปุคฺคโล ทิฏฺโฐ นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘อทฺทสา โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน [Pg.232] ตํ ปุคฺคลํ ทุสฺสีล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยเถว หิ อนาคเต สตฺตสุ ทิวเสสุ ปวตฺตํ ปเรสํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณลาภี ชานาติ, เอวํ อตีเตปีติ. มชฺเฌ ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนนฺติ สงฺฆปริยาปนฺโน วิย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺโต นิสินฺนํ. ทิฏฺโฐสีติ อยํ น ปกตตฺโตติ ภควตา ทิฏฺโฐ อสิ. ยสฺมา จ เอวํ ทิฏฺโฐ, ตสฺมา นตฺถิ เต ตว ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกกมฺมาทิสํวาโส. ยสฺมา ปน โส สํวาโส ตว นตฺถิ, ตสฺมา อุฏฺเฐหิ, อาวุโสติ เอวเมตฺถ ปทโยชนา เวทิตพฺพา. ២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា tadahuposathe គឺ ក្នុងថ្ងៃដែលជាថ្ងៃឧបោសថនោះ។ ពាក្យថា Uposathakaraṇatthāya គឺ ដើម្បីសម្តែងនូវឱវាទបាតិមោក្ខ។ ពាក្យថា Uddhastaṃ aruṇaṃ គឺ ការរះឡើងនៃអរុណ។ ពាក្យថា Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ គឺ ព្រះថេរៈបានអារាធនាព្រះមានព្រះភាគដើម្បីសម្តែងនូវបាតិមោក្ខ។ ព្រោះក្នុងកាលនោះ សិក្ខាបទថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុមិនគប្បីធ្វើឧបោសថក្នុងថ្ងៃដែលមិនមែនជាថ្ងៃឧបោសថឡើយ» ព្រះមានព្រះភាគមិនទាន់ទ្រង់បញ្ញត្តនៅឡើយ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងរាត្រីមានយាមបីឲ្យកន្លងទៅ? ព្រោះព្រះអង្គមិនប្រាថ្នានឹងសម្តែងឱវាទបាតិមោក្ខតាំងពីពេលនោះទៅ ដើម្បីធ្វើរឿងនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Addasā សួរថា ឃើញដូចម្តេច? គឺព្រះថេរៈកាលដឹងច្បាស់នូវចិត្តរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងបរិស័ទនោះ ដោយចេតោបរិយញាណរបស់ខ្លួន ក៏បានឃើញចិត្តរបស់ភិក្ខុទ្រុស្តសីលនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះកាលបើឃើញចិត្តហើយ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយចិត្តនោះ ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ បានឃើញនូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ» ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកបានចេតោបរិយញាណ រមែងដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងថ្ងៃទាំង ៧ ក្នុងអនាគតយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងអតីតក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnaṃ គឺ អង្គុយក្នុងកណ្តាលភិក្ខុសង្ឃ ហាក់ដូចជាភិក្ខុដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃ។ ពាក្យថា Diṭṭhosi គឺ ភិក្ខុនេះមិនមែនជាអ្នកមានសីលជាប្រក្រតីទេ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញហើយ។ ហើយព្រោះទ្រង់ឃើញយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ការនៅរួមគ្នាមានសង្ឃកម្មជាមួយគ្នាជាដើម របស់ភិក្ខុនោះជាមួយនឹងភិក្ខុទាំងឡាយ ទើបមិនមាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះការនៅរួមគ្នានោះមិនមានដល់អ្នក ព្រោះហេតុនោះ នែអាវុសោ ចូរអ្នកក្រោកឡើងចុះ គប្បីដឹងការភ្ជាប់បទក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះចុះ។ ตติยมฺปิ โข โส ปุคฺคโล ตุณฺหี อโหสีติ อเนกวารํ วตฺวาปิ ‘‘เถโร สยเมว นิพฺพินฺโน โอรมิสฺสตี’’ติ วา, ‘‘อิทานิ อิเมสํ ปฏิปตฺตึ ชานิสฺสามี’’ติ วา อธิปฺปาเยน ตุณฺหี อโหสิ. พาหายํ คเหตฺวาติ ‘‘ภควตา มยา จ ยาถาวโต ทิฏฺโฐ, ยาวตติยํ ‘อุฏฺเฐหิ, อาวุโส’ติ จ วุตฺโต น วุฏฺฐาติ, อิทานิสฺส นิกฺกฑฺฒนกาโล, มา สงฺฆสฺส อุโปสถนฺตราโย อโหสี’’ติ ตํ พาหายํ อคฺคเหสิ, ตถา คเหตฺวา. พหิ ทฺวารโกฏฺฐกา นิกฺขาเมตฺวาติ ทฺวารโกฏฺฐกา ทฺวารสาลาโต นิกฺขาเมตฺวา. พหีติ ปน นิกฺขามิตฏฺฐานทสฺสนํ. อถ วา พหิทฺวารโกฏฺฐกาติ พหิทฺวารโกฏฺฐกโตปิ นิกฺขาเมตฺวา, น อนฺโตทฺวารโกฏฺฐกโต เอว. อุภยตฺถาปิ วิหารโต พหิกตฺวาติ อตฺโถ. สูจิฆฏิกํ ทตฺวาติ อคฺคฬสูจิญฺจ อุปริฆฏิกญฺจ อาทหิตฺวา, สุฏฺฐุตรํ กวาฏํ ถเกตฺวาติ อตฺโถ. ยาว พาหาคหณาปิ นามาติ อิมินา ‘‘อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสา’’ติ วจนํ สุตฺวา เอว หิ เตน ปกฺกมิตพฺพํ สิยา, เอวํ อปกฺกมิตฺวา ยาว พาหาคหณาปิ นาม โส โมฆปุริโส อาคเมสฺสติ, อจฺฉริยมิทนฺติ ทสฺเสติ. อิทญฺจ ครหนจฺฉริยเมวาติ เวทิตพฺพํ. ពាក្យថា Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosi គឺ សូម្បីព្រះថេរៈពោលអស់វារៈច្រើនដងយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះនៅតែស្ងៀម ដោយគិតថា «ព្រះថេរៈនឹងនឿយណាយហើយឈប់ទៅដោយខ្លួនឯង» ឬដោយបំណងថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងដឹងនូវការប្រតិបត្តិរបស់លោកទាំងនេះ»។ ពាក្យថា Bāhāyaṃ gahetvā គឺ ព្រះថេរៈគិតថា «ព្រះមានព្រះភាគ និងអាត្មាអញបានឃើញបុគ្គលនេះតាមពិតហើយ កាលបើពោលអស់វារៈបីដងថា នែអាវុសោ ចូរក្រោកឡើង ក៏នៅតែមិនក្រោក ឥឡូវនេះជាកាលគួរកំចាត់ចេញហើយ កុំឲ្យមានសេចក្តីអន្តរាយដល់ឧបោសថរបស់សង្ឃឡើយ» ដូច្នេះហើយ ទើបចាប់ដើមដៃរបស់បុគ្គលនោះ គឺចាប់យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā គឺ ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចេញទៅចាកខ្លោងទ្វារ គឺចាកសាលាខ្លោងទ្វារ។ ចំណែកឯពាក្យថា Bahi គឺ សម្តែងនូវទីកន្លែងដែលញ៉ាំងឲ្យចេញទៅ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា bahidvārakoṭṭhakā គឺ ញ៉ាំងឲ្យចេញទៅសូម្បីចាកខាងក្រៅខ្លោងទ្វារ មិនមែនត្រឹមតែខាងក្នុងខ្លោងទ្វារឡើយ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យចេញទៅខាងក្រៅវិហារ ក្នុងន័យទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា Sūcighaṭikaṃ datvā គឺ បោះសន្លាក់ទ្វារ និងដាក់គន្លឹះខាងលើ សេចក្តីថា បិទទ្វារឲ្យជិតល្អ។ ពាក្យថា Yāva bāhāgahaṇāpi nāma គឺ សម្តែងថា ព្រោះបុគ្គលនោះគ្រាន់តែឮពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ បរិស័ទមិនបរិសុទ្ធឡើយ» ក៏គួរតែចៀសចេញទៅហើយ តែមិនចៀសចេញទៅយ៉ាងនោះឡើយ រហូតដល់ទៅចាប់ដើមដៃ ទើបមោឃបុរសនោះព្រមទៅ នេះជាការគួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់។ គប្បីដឹងថា នេះជាការអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវតិះដៀលប៉ុណ្ណោះ។ อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ ภิกฺขุสงฺเฆ อพฺพุโท ชาโต, อปริสุทฺธา ปุคฺคลา อุโปสถํ อาคจฺฉนฺติ, น จ ตถาคตา อปริสุทฺธาย ปริสาย อุโปสถํ กโรนฺติ, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ. อนุทฺทิสนฺเต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุโปสโถ ปจฺฉิชฺชติ. ยํนูนาหํ อิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํเยว ปาติโมกฺขุทฺเทสํ อนุชาเนยฺย’’นฺติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภิกฺขูนํเยว ปาติโมกฺขุทฺเทสํ อนุชานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา…เป… ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาถา’’ติ. ตตฺถ น ทานาหนฺติ อิทานิ อหํ อุโปสถํ น [Pg.233] กริสฺสามิ, ปาติโมกฺขํ น อุทฺทิสิสฺสามีติ ปจฺเจกํ น-กาเรน สมฺพนฺโธ. ทุวิธญฺหิ ปาติโมกฺขํ – อาณาปาติโมกฺขํ, โอวาทปาติโมกฺขนฺติ. เตสุ ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต’’ติอาทิกํ (มหาว. ๑๓๔) อาณาปาติโมกฺขํ. ตํ สาวกาว อุทฺทิสนฺติ, น พุทฺธา, ยํ อนฺวทฺธมาสํ อุทฺทิสียติ. ‘‘ขนฺตี ปรมํ…เป… สพฺพปาปสฺส อกรณํ…เป… อนุปวาโท อนุปฆาโต…เป… เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓-๑๘๕; อุทา. ๓๖; เนตฺติ. ๓๐) อิมา ปน ติสฺโส คาถา โอวาทปาติโมกฺขํ นาม. ตํ พุทฺธาว อุทฺทิสนฺติ, น สาวกา, ฉนฺนมฺปิ วสฺสานํ อจฺจเยน อุทฺทิสนฺติ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ ธรมานกาเล อยเมว ปาติโมกฺขุทฺเทโส, อปฺปายุกพุทฺธานํ ปน ปฐมโพธิยํเยว. ตโต ปรํ อิตโร. ตญฺจ โข ภิกฺขูเยว อุทฺทิสนฺติ, น พุทฺธา, ตสฺมา อมฺหากมฺปิ ภควา วีสติวสฺสมตฺตํ อิมํ โอวาทปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตฺวา อิมํ อนฺตรายํ ทิสฺวา ตโต ปรํ น อุทฺทิสิ. อฏฺฐานนฺติ อการณํ. อนวกาโสติ ตสฺเสว เววจนํ. การณญฺหิ ยถา ติฏฺฐติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ‘‘ฐาน’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ ‘‘อวกาโส’’ติปิ วุจฺจติ. ยนฺติ กิริยาปรามสนํ. គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ឥឡូវនេះ ឧបទ្រពកើតឡើងហើយក្នុងភិក្ខុសង្ឃ បុគ្គលមិនបរិសុទ្ធទាំងឡាយមកកាន់ឧបោសថ ក៏ឯព្រះតថាគតទាំងឡាយ មិនធ្វើឧបោសថ មិនសម្តែងបាតិមោក្ខ ក្នុងបរិស័ទដែលមិនបរិសុទ្ធឡើយ។ កាលបើមិនសម្តែង ឧបោសថរបស់ភិក្ខុសង្ឃរមែងដាច់ខាត។ បើដូច្នោះ គួរតែតថាគតអនុញ្ញាតការសម្តែងបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយតែម្តង ចាប់តាំងពីពេលនេះទៅ»។ លុះទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតការសម្តែងបាតិមោក្ខដល់ភិក្ខុទាំងឡាយតែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «លំដាប់នោះឯង ព្រះមានព្រះភាគ...បេ... អ្នកទាំងឡាយចូរសម្តែងបាតិមោក្ខចុះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ន ទានាហំ (ឥឡូវនេះ តថាគតមិន...) សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ តថាគតនឹងមិនធ្វើឧបោសថ នឹងមិនសម្តែងបាតិមោក្ខ ភ្ជាប់ដោយបដិសេធសព្ទ (ន-ការៈ) មួយៗ។ ព្រោះថា បាតិមោក្ខមាន ២ យ៉ាងគឺ អាណាបាតិមោក្ខ និងឱវាទបាតិមោក្ខ។ ក្នុងបាតិមោក្ខទាំងពីរនោះ បាតិមោក្ខដែលមានពាក្យផ្តើមថា «សុណាតុ មេ, ភន្តេ» (សូមព្រះសង្ឃស្តាប់ខ្ញុំ ករុណា...) ជាដើម ឈ្មោះថា អាណាបាតិមោក្ខ។ អាណាបាតិមោក្ខនោះ ពួកសាវ័កតែងសម្តែង ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនសម្តែងឡើយ ដែលតែងសម្តែងរាល់កន្លះខែ (រាល់ឧបោសថ)។ ចំណែកឯគាថាទាំង ៣ នេះគឺ «ខន្តី បរមំ...បេ... សព្វបាបស្ស អករណំ...បេ... អនុបវាទោ អនុបឃាតោ...បេ... ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ» ឈ្មោះថា ឱវាទបាតិមោក្ខ។ ឱវាទបាតិមោក្ខនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែងសម្តែង ពួកសាវ័កមិនសម្តែងឡើយ តែងសម្តែងដោយកន្លងទៅអស់ ៦ ឆ្នាំក៏មាន។ ព្រោះថា ក្នុងកាលដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះជន្មវែងគង់ធរមាននៅ ការសម្តែងបាតិមោក្ខនេះឯងរមែងមាន ចំណែកឯព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានព្រះជន្មខ្លី រមែងមានក្នុងបឋមពោធិកាលប៉ុណ្ណោះ។ តពីនោះទៅ គឺបាតិមោក្ខមួយទៀត (អាណាបាតិមោក្ខ)។ ហើយបាតិមោក្ខនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះតែងសម្តែង ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនសម្តែងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីព្រះមានព្រះភាគរបស់យើង ទ្រង់សម្តែងឱវាទបាតិមោក្ខនេះអស់ប្រមាណ ២០ វស្សា លុះទ្រង់ឃើញអន្តរាយនេះហើយ តពីនោះមកក៏មិនបានសម្តែងឡើយ។ ពាក្យថា អដ្ឋានំ សេចក្តីថា មិនមែនជាហេតុ។ ពាក្យថា អនវកាសោ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ អដ្ឋានំ នោះឯង។ ព្រោះថា ហេតុដែលជាទីតាំងនៃផល ព្រោះផលនោះប្រព្រឹត្តទៅតាមហេតុនោះ ហៅថា «ឋានៈ» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីពាក្យថា «អវកាសៈ» ក៏ហៅយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា យំ ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។ อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเทติ โก อนุสนฺธิ? ยฺวายํ อปริสุทฺธาย ปริสาย ปาติโมกฺขสฺส อนุทฺเทโส วุตฺโต, โส อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโมติ ตํ อปเรหิปิ สตฺตหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สทฺธึ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว เตสํ อุปมาภาเวน มหาสมุทฺเท อฏฺฐ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเม ทสฺเสนฺโต สตฺถา ‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเท’’ติอาทิมาห. ក្នុងពាក្យថា អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ នេះ មានការតភ្ជាប់សេចក្តី (អនុសន្ធិ) ដូចម្តេច? ការមិនសម្តែងបាតិមោក្ខក្នុងបរិស័ទដែលមិនបរិសុទ្ធណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ការមិនសម្តែងនោះ ជាធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ក្នុងធម្មវិន័យនេះ ព្រះសាស្តាកាលបើទ្រង់ប្រាថ្នានឹងចែកសម្តែងធម៌នោះ ជាមួយនិងធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៧ យ៉ាងដទៃទៀត ទើបជាដំបូង ទ្រង់សម្តែងធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៨ យ៉ាងក្នុងមហាសមុទ្រ ដោយឧបមា ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌គួរឱ្យអស្ចារ្យ ចម្លែក ៨ យ៉ាងនេះ មានក្នុងមហាសមុទ្រ)។ อุโปสถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបោសថសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๓. คหปติวคฺโค ៣. គហបតីវគ្គ ๑-๗. ปฐมอุคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមឧគ្គសូត្រជាដើម ๒๑-๒๗. ตติยสฺส ปฐมทุติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย ‘‘หตฺถโค’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘หตฺถโก’’ติ วุตฺตํ. โส หิ ราชปุริสานํ หตฺถโต [Pg.234] ยกฺขสฺส หตฺถํ, ยกฺขสฺส หตฺถโต ภควโต หตฺถํ, ภควโต หตฺถโต ปุน ราชปุริสานํ หตฺถํ คตตฺตา นามโต หตฺถโก อาฬวโกติ ชาโต. เตนาห ‘‘อาฬวกยกฺขสฺส หตฺถโต หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา หตฺถโกติ ลทฺธนาโม ราชกุมาโร’’ติ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ២១-២៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ នៃវគ្គនេះ គ្មានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ក្នុងសូត្រទី ១ និងទី ២ ឡើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៣ កាលដែលគួរនិយាយថា «ហត្ថគោ» តែត្រាស់ហៅថា «ហត្ថកោ» វិញ។ ព្រោះថា ព្រះរាជកុមារនោះ យាងពីដៃរបស់រាជបុរស ទៅកាន់ដៃរបស់យក្ស ពីដៃរបស់យក្ស ទៅកាន់ព្រះហស្តរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ពីព្រះហស្តរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ត្រឡប់ទៅកាន់ដៃរបស់រាជបុរសវិញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមាននាមប្រាកដថា ហត្ថកៈ អាឡវកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រះរាជកុមារបាននាមថា ហត្ថកៈ ព្រោះការទទួលដោយដៃទាំងឡាយ ពីដៃរបស់អាឡវកយក្ស»។ ចំណែកសូត្រទី ៤ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ปฐมอุคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមឧគ្គសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๘. ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา ៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយពលសូត្រ ๒๘. อฏฺฐเม ขีณาสวสฺส สพฺเพสํ สงฺขารานํ อนิจฺจตา อสมฺโมหวเสน กิจฺจโต มคฺคปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา, วิปสฺสนาย อารมฺมณกรณวเสนปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญายา’’ติ. อิเม กามาติ ทฺเวปิ กาเม วทติ. กิเลสวเสน อุปฺปชฺชมาโน หิ ปริฬาโห วตฺถุกามสนฺนิสฺสโย วตฺถุกามวิสโย วาติ ทฺเวปิ สปริฬาหฏฺเฐน องฺคารกาสุ วิยาติ ‘‘องฺคารกาสูปมา’’ติ วุตฺตา. อนฺโต วุจฺจติ ลามกฏฺเฐน ตณฺหา, พฺยนฺตํ วิคตนฺตํ ภูตนฺติ พฺยนฺติภูตนฺติ อาห ‘‘วิคตนฺตภูต’’นฺติ, นิตฺตณฺหนฺติ อตฺโถ. ២៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា ភាពជាអនិច្ចៈនៃសង្ខារទាំងពួង ព្រះខីណាស្រពបានចាក់ធ្លុះដោយល្អហើយ ដោយអំណាចមិនវង្វេង តាមកិច្ច ដោយមគ្គបញ្ញា និងដោយអំណាចធ្វើជាអារម្មណ៍នៃវិបស្សនាផង ទើបពោលថា «សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ» (ដោយមគ្គបញ្ញាជាមួយនិងវិបស្សនា)។ ពាក្យថា ឥមេ កាមា ទ្រង់សំដៅដល់កាមទាំងពីរ (វត្ថុកាម និងកិលេសកាម)។ ព្រោះថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចកិលេស ដែលអាស្រ័យវត្ថុកាម ឬមានវត្ថុកាមជាអារម្មណ៍ ទាំងពីរកាលបើពោលដោយអត្ថថាជាសេចក្តីក្តៅក្រហាយ រមែងប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អង្គារកាសូបមា» (ប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង)។ ពាក្យថា អន្តោ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់តណ្ហា ដោយអត្ថថាថោកទាប, ពាក្យថា ព្យន្តំ សេចក្តីថា មានទីបំផុតទៅប្រាសហើយ គឺទៅជាប្រាសចាកទីបំផុតហើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «វិគតន្តភូតំ» មានន័យថា មិនមានតណ្ហា។ ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយពលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๙. อกฺขณสุตฺตวณฺณนา ៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអក្ខណសូត្រ ๒๙. นวเม ยสฺมา มหิทฺธิกเปตา เทวาสุรานํ อาวาหํ คจฺฉนฺติ, วิวาหํ น คจฺฉนฺติ, ตสฺมา เปตฺติวิสเยเนว อสุรกาโย คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เปตาสุรา ปน เปตา เอวาติ เตสํ เปเตหิ สงฺคโห อวุตฺตสิทฺโธว. ២៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ព្រោះហេតុតែពួកប្រេតដែលមានឫទ្ធិច្រើន តែងទៅកាន់ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ (ការនាំកូនស្រីមក) របស់ពួកទេវាសូរ តែមិនទៅកាន់ការវិវាហៈ (ការនាំកូនប្រុសទៅ) ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា អសុរកាយ ព្រះអង្គទ្រង់សង្គ្រោះចូលក្នុងបេត្តិវិស័យ (ភពប្រេត) នោះឯង។ ចំណែកឯពួកប្រេតអសូរ ក៏ជាប្រេតពិតៗ ដូចនេះ ការសង្គ្រោះពួកអសូរទាំងនោះចូលក្នុងពួកប្រេត ទើបជាការសម្រេចបានដោយមិនបាច់ពោលឡើយ។ อกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអក្ខណសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๑๐. อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา ១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនុរុទ្ធមហាវិតក្កសូត្រ ๓๐. ทสเม [Pg.235] อปฺปิจฺฉสฺสาติ น อิจฺฉสฺส. อภาวตฺโถ เหตฺถ อปฺปสทฺโท ‘‘อปฺปฑํสมกสวาตาตปา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑๐.๑๑) วิย. ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, จีวราทิปจฺจเยสุ อิจฺฉารหิโต. อธิคมปฺปิจฺโฉติ ฌานาทิอธิคมวิภาวเน อิจฺฉารหิโต. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉติ ปริยตฺติยํ พาหุสจฺจวิภาวเน อิจฺฉารหิโต. ธุตงฺคปฺปิจฺโฉติ ธุตงฺเคสุ อปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคภาววิภาวเน อิจฺฉารหิโต. สนฺตคุณนิคุหเนนาติ อตฺตนิ สํวิชฺชมานานํ ฌานาทิคุณานญฺเจว พาหุสจฺจคุณสฺส ธุตงฺคคุณสฺส จ นิคุหเนน ฉาทเนน. สมฺปชฺชตีติ นิปฺผชฺชติ สิชฺฌติ. โน มหิจฺฉสฺสาติ มหติยา อิจฺฉาย สมนฺนาคตสฺส โน สมฺปชฺชติ อนุธมฺมสฺสปิ อนิปฺผชฺชนโต. ปวิวิตฺตสฺสาติ ปกาเรหิ วิวิตฺตสฺส. เตนาห ‘‘กายจิตฺตอุปธิวิเวเกหิ วิวิตฺตสฺสา’’ติ. อารมฺภวตฺถุวเสนาติ ภาวนาภิโยควเสน เอกีภาโวว กายวิเวโกติ อธิปฺเปโต, น คณสงฺคณิกาภาวมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. กมฺมนฺติ โยคกมฺมํ. ៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា អប្បិច្ឆស្ស សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា។ ព្រោះថា អប្បសព្ទ ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា មិនមាន (អភាវៈ) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «អប្បដំសមកសវាតាតបា» (មិនសូវមានរបោម មូស ខ្យល់ និងកំដៅថ្ងៃ)។ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ ឈ្មោះថា បច្ចយប្បិច្ឆៈ គឺមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា អធិគមប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងការសម្រេចធម៌មានឈានជាដើម។ ពាក្យថា បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងភាពជាពហុស្សូតក្នុងបរិយត្តិ។ ពាក្យថា ធុតង្គប្បិច្ឆោ សេចក្តីថា មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចក្នុងធុតង្គទាំងឡាយ គឺមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការសម្តែងភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គ។ ពាក្យថា សន្តគុណនិគុហនេន សេចក្តីថា ដោយការលាក់បាំង គឺការបិទបាំងនូវគុណទាំងឡាយមានឈានជាដើម ដែលមាននៅក្នុងខ្លួន និងគុណគឺភាពជាពហុស្សូត និងគុណគឺធុតង្គ។ ពាក្យថា សម្បជ្ជតិ សេចក្តីថា សម្រេច គឺសម្រេចផល។ ពាក្យថា នោ មហិច្ឆស្ស សេចក្តីថា ធម៌នេះមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រាថ្នាធំឡើយ ព្រោះសូម្បីតែអនុធម៌ក៏មិនសម្រេចដែរ។ ពាក្យថា បវិវិត្តស្ស សេចក្តីថា ស្ងាត់ដោយប្រការផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាយចិត្តុបធិវិវេកេហិ វិវិត្តស្ស» (ស្ងាត់ចាកកាយវិវេក ចិត្តវិវេក និងឧបធិវិវេក)។ ពាក្យថា អារម្ភវត្ថុវសេន សេចក្តីថា ភាពជាបុគ្គលម្នាក់ឯង ដោយអំណាចនៃការប្រកបក្នុងភាវនា ឈ្មោះថា កាយវិវេក នេះជាអធិប្បាយ មិនមែនគ្រាន់តែមិនមានការច្របូកច្របល់ដោយគណៈប៉ុណ្ណោះទេ នេះជាការបង្ហាញ។ ពាក្យថា កម្មំ សេចក្តីថា យោគកម្ម (ការប្រកបព្យាយាម)។ สตฺเตหิ กิเลเสหิ จ สงฺคณนํ สโมธานํ สงฺคณิกา, สา อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอตสฺสาติ สงฺคณิการาโม, ตสฺส. เตนาห ‘‘คณสงฺคณิกาย เจวา’’ติอาทิ. อารทฺธวีริยสฺสาติ ปคฺคหิตวีริยสฺส. ตญฺจ โข อุปธิวิเวเก นินฺนตาวเสน ‘‘อยํ ธมฺโม’’ติ วจนโต. เอส นโย อิตเรสุปิ. วิวฏฺฏนิสฺสิตํเยว หิ สมาธานํ อิธาธิปฺเปตํ, ตถา ปญฺญาปิ. กมฺมสฺส-กตปญฺญาย หิ ฐิโต กมฺมวเสน ภเวสุ นานปฺปกาโร อนตฺโถติ ชานนฺโต กมฺมกฺขยกรํ ญาณํ อภิปตฺเถติ, ตทตฺถญฺจ อุสฺสาหํ กโรติ. มานาทโย สตฺตสนฺตานํ สํสาเร ปปญฺเจนฺติ วิตฺถาเรนฺตีติ ปปญฺจาติ อาห ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจรหิตตฺตา’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. ការច្របូកច្របល់ គឺការប្រជុំគ្នាដោយសត្វទាំងឡាយ និងកិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សង្គណិកា (ការច្របូកច្របល់) ការច្របូកច្របល់នោះ ជាទីត្រេកអររបស់បុគ្គលនោះ ដោយអត្ថថាជាទីរីករាយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សង្គណិការាមៈ (អ្នកត្រេកអរក្នុងការច្របូកច្របល់)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «គណសង្គណិកាយ ចេវ» (ទាំងការច្របូកច្របល់ដោយគណៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា អារទ្ធវីរិយស្ស សេចក្តីថា បុគ្គលដែលបានផ្គងសេចក្តីព្យាយាមហើយ។ សេចក្តីព្យាយាមនោះឯង ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ថា «ធម៌នេះ...» ដោយអំណាចនៃការបង្អោនទៅក្នុងឧបធិវិវេក។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងធម៌ដទៃទៀតក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែសមាធិដែលអាស្រ័យវិវដ្តៈ (ការមិនវិលវល់) ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីបញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងកម្មស្សកតបញ្ញា កាលដឹងថាសេចក្តីវិនាសផ្សេងៗ ក្នុងភពទាំងឡាយ រមែងមានដោយអំណាចនៃកម្ម តែងប្រាថ្នានូវញាណដែលធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកម្ម និងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីញាណនោះ។ ធម៌ទាំងឡាយមានមានៈជាដើម តែងធ្វើឱ្យសន្តានរបស់សត្វយឺតយូរ គឺផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងសង្សារវដ្ត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បបញ្ចៈ (ធម៌ធ្វើឱ្យយឺតយូរ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចរហិតត្តា» (ព្រោះភាពជាអ្នកប្រាសចាកបបញ្ចធម៌គឺតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិ) ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។ อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនុរុទ្ធមហាវិតក្កសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ คหปติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃគហបតីវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๔. ทานวคฺโค ៤. ទានវគ្គ ๑-๔. ปฐมทานสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមទានសូត្រជាដើម ๓๑-๓๔. จตุตฺถสฺส [Pg.236] ปฐเม อาสชฺชาติ ยสฺส เทติ, ตสฺส อาคมนเหตุ เตน สมาคมนิมิตฺตํ. ภยาติ ภยเหตุ. นนุ ภยํ นาม ลทฺธกามตาราคาทโย วิย เจตนาย อวิสุทฺธิกรํ, ตํ กสฺมา อิธ คหิตนฺติ? นยิทํ ตาทิสํ โวหารภยาทึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ อทายโก อการโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. อทาสิ เมติ ยํ ปุพฺเพ กตํ อุปการํ จินฺเตตฺวา ทียติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสฺสติ เมติ ปจฺจุปการาสีสาย ยํ ทียติ, ตํ สนฺธาย วทติ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาเมตํ ปณฺฑิตปญฺญตฺตนฺติ สาธุสมาจาเร ฐตฺวา เทติ. อลงฺการตฺถนฺติ อุปโสภนตฺถํ. ทานญฺหิ ทตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปาโมชฺชปีติโสมนสฺสาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, โลภโทสอิสฺสามจฺเฉราทโยปิ วิทูรี ภวนฺติ. อิทานิ ทานํ อนุกูลธมฺมปริพฺรูหเนน ปจฺจนีกธมฺมวิทูรีกรเณน จ ภาวนาจิตฺตสฺส อุปโสภนาย จ ปริกฺขาราย จ โหตีติ ‘‘อลงฺการตฺถญฺเจว ปริกฺขารตฺถญฺจ เทตี’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ทานญฺหิ จิตฺตํ มุทุํ กโรตี’’ติอาทิ. มุทุจิตฺโต โหติ ลทฺธา ทายเก ‘‘อิมินา มยฺหํ สงฺคโห กโต’’ติ, ทาตาปิ ลทฺธริ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภินฺนมฺปิ จิตฺตํ มุทุํ กโรตี’’ติ. ៣១-៣៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា អាសជ្ជៈ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃការមកដល់នៃបុគ្គលដែលខ្លួនត្រូវឱ្យ គឺព្រោះនិមិត្តនៃការជួបជុំនឹងបុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា ភយា សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃភ័យ។ សួរថា ភ័យ ឈ្មោះថាជាធម៌ធ្វើឱ្យចេតនាមិនបរិសុទ្ធ ដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាន និងរាគៈជាដើម ហេតុអ្វីបានជាលោកយកមកពោលក្នុងទីនេះ? ឆ្លើយថា ពាក្យនេះ លោកមិនបានពោលសំដៅយកវោហារភ័យ (ភ័យក្នុងលោក) យ៉ាងនោះឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «អយំ អទាយកោ អការកោ» (បុគ្គលនេះមិនមែនជាអ្នកឱ្យ មិនមែនជាអ្នកធ្វើ) ជាដើម។ ពាក្យថា អទាសិ មេ (គេបានឱ្យដល់ខ្ញុំហើយ) លោកពោលសំដៅយកទានដែលបុគ្គលឱ្យ ដោយគិតដល់ឧបការៈដែលគេបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា ទស្សតិ មេ (គេនឹងឱ្យដល់ខ្ញុំ) លោកពោលសំដៅយកទានដែលបុគ្គលឱ្យ ដោយសង្ឃឹមការជួយតបវិញ។ ពាក្យថា សាហុ ទានំ (ទានជាការល្អ) សេចក្តីថា ទាននេះជាធម៌ដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយបញ្ញត្តទុកហើយ បុគ្គលកាលតាំងនៅក្នុងសេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ល្អ ទើបឱ្យ។ ពាក្យថា អលង្ការត្ថំ សេចក្តីថា ដើម្បីជាគ្រឿងលម្អ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលឱ្យទានហើយ ពិចារណានូវទាននោះ សេចក្តីរីករាយ បីតិ និងសោមនស្សជាដើម រមែងកើតឡើង សូម្បីតែលោភៈ ទោសៈ ឥស្សា និងមច្ឆរិយៈជាដើម ក៏រមែងវិនាសទៅឆ្ងាយ។ ឥឡូវនេះ ទានរមែងជាទៅដើម្បីជាគ្រឿងលម្អ និងជាគ្រឿងបរិក្ខារនៃចិត្តដែលចម្រើនភាវនា ដោយការបង្កើនធម៌ដែលជាកុសល និងការកម្ចាត់បង់ធម៌ដែលជាសត្រូវ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អលង្ការត្ថញ្ចេវ បរិក្ខារត្ថញ្ច ទេតិ» (ឱ្យទានដើម្បីជាគ្រឿងលម្អផង ដើម្បីជាគ្រឿងបរិក្ខារផង)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ទានញ្ហិ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ» (ព្រោះថា ទានរមែងធ្វើចិត្តឱ្យទន់) ជាដើម។ ម្ចាស់ទាន (អ្នកទទួល) កាលបើបានទទួលហើយ រមែងមានចិត្តទន់ចំពោះទាយកថា «ទាយកនេះបានធ្វើសង្គ្រោះដល់អាត្មាអញហើយ» សូម្បីតែទាយក (អ្នកឱ្យ) ក៏មានចិត្តទន់ចំពោះអ្នកទទួលដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឧភិន្នម្បិ ចិត្តំ មុទុំ ករោតិ» (រមែងធ្វើចិត្តរបស់ជនទាំងពីរឱ្យទន់)។ อทนฺตทมนนฺติ อทนฺตา อนสฺสวาปิสฺส ทาเนน ทนฺตา อสฺสวา โหนฺติ, วเส วตฺตนฺติ. อทานํ ทนฺตทูสกนฺติ อทานํ ปุพฺเพ ทนฺตานํ อสฺสวานมฺปิ วิฆาตุปฺปาทเนน จิตฺตํ ทูเสติ. อุนฺนมนฺติ ทายกา ปิยํวทา จ ปเรสํ ครุจิตฺตีการฏฺฐานตาย. นมนฺติปฏิคฺคาหกา ทาเนน ปิยวาจาย จ ลทฺธสงฺคหาสงฺคาหกานํ. ពាក្យថា អទន្តទមនំ សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលមិនទាន់ទូន្មាន មិនទាន់ស្តាប់បង្គាប់ សូម្បីយ៉ាងនោះ ក៏រមែងជាអ្នកទន់ភ្លន់ ស្តាប់បង្គាប់ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចបាន ដោយសារទាន។ ពាក្យថា អទានំ ទន្តទូសកំ សេចក្តីថា ការមិនឱ្យទាន រមែងធ្វើចិត្តរបស់ជនដែលធ្លាប់ទន់ភ្លន់ ស្តាប់បង្គាប់ ឱ្យខូចខាតទៅ ដោយការបង្កើតសេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងកាលមុន។ ពួកទាយក និងពួកអ្នកពោលពាក្យជាទីស្រឡាញ់ តែងងើបឡើង (ថ្កើងឡើង) ព្រោះជាទីតាំងនៃសេចក្តីគោរពកោតក្រែងរបស់ជនដទៃ។ ពួកបដិគ្គាហកៈ (អ្នកទទួល) តែងឱនលំទោនចំពោះពួកទាយកដែលបានធ្វើសង្គ្រោះ ដោយសារទាន និងវាចាជាទីស្រឡាញ់។ จิตฺตาลงฺการทานเมว อุตฺตมํ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย สุปริสุทฺธตาย คุณวิเสสปจฺจยตาย จ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ការឱ្យទានដើម្បីជាគ្រឿងលម្អចិត្តប៉ុណ្ណោះ ទើបជាទានដ៏ឧត្តម ព្រោះមិនសៅហ្មង ព្រោះបរិសុទ្ធស្អាតល្អ និងព្រោះជាបច្ច័យនៃគុណវិសេស។ សូត្រទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ปฐมทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមទានសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๕. ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา ៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទានូបបត្តិសូត្រ ๓๕. ปญฺจเม [Pg.237] ทานปจฺจยาติ ทานการณา, ทานมยปุญฺญสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ อตฺโถ. อุปปตฺติโยติ มนุสฺเสสุ เทเวสุ จ นิพฺพตฺติโย. ฐเปตีติ เอกวารเมว อนุปฺปชฺชิตฺวา ยถา อุปริ เตเนวากาเรน ปวตฺตติ, เอวํ ฐเปติ. ตเทว จสฺส อธิฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. วฑฺเฒตีติ พฺรูเหติ น หาเปติ. วิมุตฺตนฺติ อธิมุตฺตํ, นินฺนํ โปณํ ปพฺภารนฺติ อตฺโถ. วิมุตฺตนฺติ วา วิสฺสฏฺฐํ. นิปฺปริยายโต อุตฺตริ นาม ปณีตํ มชฺเฌปิ หีนมชฺฌิมวิภาคสฺส ลพฺภนโตติ วุตฺตํ ‘‘อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ตโต อุปริมคฺคผลตฺถาย อภาวิต’’นฺติ. สํวตฺตติ ตถาปณิหิตํ ทานมยํ จิตฺตํ. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘ตญฺจ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ตตฺรุปปตฺติยา วิพนฺธกรทุสฺสีลฺยาภาวทสฺสนปรํ ทฏฺฐพฺพํ, น ทานมยสฺส ปุญฺญสฺส เกวลสฺส ตํสํวตฺตนตาทสฺสนปรนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมุจฺฉินฺนราคสฺสาติ สมุจฺฉินฺนกามราคสฺส. ตสฺส หิ สิยา พฺรหฺมโลเก อุปปตฺติ, น สมุจฺฉินฺนภวราคสฺส. วีตราคคฺคหเณน เจตฺถ กาเมสุ วีตราคตา อธิปฺเปตา, ยาย พฺรหฺมโลกูปปตฺติ สิยา. เตนาห ‘‘ทานมตฺเตเนวา’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ ทานํ ตตฺถ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘ทานํ ปนา’’ติอาทิ. ทาเนน มุทุจิตฺโตติ พทฺธาฆาเต เวริปุคฺคเลปิ อตฺตโน ทานสมฺปฏิจฺฉเนน มุทุภูตจิตฺโต. ៣៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា dānapaccayā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃទាន គឺព្រោះតែបុណ្យសម្រេចអំពីទានដែលខ្លួនបានធ្វើ បានសន្សំទុកហើយ។ បទថា upapattiyo បានដល់ ការកើតឡើងក្នុងពួកមនុស្ស និងទេវតាទាំងឡាយ។ បទថា ṭhapeti សេចក្តីថា មិនមែនកើតឡើងតែម្តងប៉ុណ្ណោះទេ តែតាំងនៅដោយអាការដែលប្រព្រឹត្តទៅតទៅខាងលើ យ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «tasseva vevacanaṃ» (ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង) គឺការតាំងចិត្តមាំនោះឯង ជាអធិដ្ឋានរបស់ចិត្តនោះ។ បទថា vaḍḍheti បានដល់ ធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង មិនឲ្យសាបសូន្យឡើយ។ បទថា vimuttaṃ បានដល់ ចិត្តដែលបង្អោនទៅ គឺមានសេចក្តីបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ (រកព្រះនិព្វាន)។ មួយយ៉ាងទៀត បទថា vimuttaṃ បានដល់ ចិត្តដែលរួចផុតហើយ។ ដោយត្រង់ បទថា uttari ឈ្មោះថា របស់ដ៏ប្រណីត ព្រោះសូម្បីតែក្នុងកណ្តាល ក៏នៅមានការចែកជាថោកទាប និងមធ្យម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «uttari abhāvitanti tato uparimaggaphalatthāya abhāvitaṃ» (ដែលមិនបានចម្រើនឲ្យក្រៃលែងឡើងទៅ គឺមិនបានចម្រើនដើម្បីមគ្គនិងផលជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅពីនោះ)។ ចិត្តដែលសម្រេចអំពីទានដែលបានតាំងទុកយ៉ាងនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ (ដើម្បីសេចក្តីចម្រើននោះ)។ ចំណែកឯពាក្យណាដែលពោលទុកក្នុងបាលីថា «tañca kho» ជាដើម ពាក្យនោះ គbbyីជ្រាបថា ទ្រង់សម្តែងសំដៅដល់ការមិនមានទ្រុស្តសីលដែលជាគ្រឿងរារាំងដល់ការកើតក្នុងភពនោះ មិនមែនសម្តែងសំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុណ្យសម្រេចអំពីទានតែម្យ៉ាងនោះឡើយ។ បទថា samucchinnarāgassa បានដល់ លោកអ្នកមានកាមរាគដាច់ស្រឡះហើយ។ ព្រោះថា ការកើតក្នុងព្រហ្មលោក គប្បីមានដល់បុគ្គលនោះ មិនមែនមានដល់បុគ្គលដែលលះភវរាគបានដាច់ស្រឡះហើយនោះទេ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងការកាន់យកពាក្យថា vītarāga ក្នុងទីនេះ សំដៅយកភាពជាអ្នកប្រាសចាករាគៈក្នុងកាមទាំងឡាយ ដែលជាហេតុឲ្យបានកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «dānamatteneva» ជាដើម។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ទានក្នុងទីនោះមានប្រយោជន៍អ្វី? លោកទើបពោលថា «dānaṃ pana» ជាដើម។ បទថា dānena muducitto សេចក្តីថា ចិត្តដែលទន់ភ្លន់ចំពោះបុគ្គលជាសត្រូវដែលចងអាឃាតនឹងគ្នា ព្រោះការទទួលទានរបស់ខ្លួន។ ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីឧបបត្តិដោយទាន ចប់ហើយ។ ๖. ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา ៦. ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ๓๖. ฉฏฺเฐ ปุชฺชภวผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนนฺตีติ วา ปุญฺญานิ จ ตานิ เหตุปจฺจเยหิ กตฺตพฺพโต กิริยา จาติ ปุญฺญกิริยา, ตาเยว จ เตสํ เตสํ ปิยมนาปตาทิอานิสํสานํ วตฺถุภาวโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ. ៣៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលញ៉ាំងផលដ៏គួរស្រឡាញ់ឲ្យកើតឡើង ឬជម្រះសន្តានរបស់ខ្លួនឲ្យស្អាត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុណ្យ (puññāni) ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងនោះជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើដោយហេតុនិងបច្ច័យ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កិរិយា (kiriyā) ធម៌ទាំងនោះជាបុណ្យផង ជាកិរិយាផង ឈ្មោះថា បុណ្យកិរិយា (puññakiriyā)។ ធម៌ទាំងនោះជាទីតាំង (vatthu) នៃអានិសង្សមានសេចក្តីស្រឡាញ់ និងសេចក្តីគាប់ចិត្តជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បុណ្យកិរិយាវត្ថុ (puññakiriyavatthūni)។ อนุจฺฉินฺนภวมูลสฺส อนุคฺคหวเสน, ปูชาวเสน วา อตฺตโน เทยฺยธมฺมสฺส ปรสฺส ปริจฺจาคเจตนา ทียติ เอเตนาติ ทานํ, ทานเมว ทานมยํ. ปทปูรณมตฺตํ มย-สทฺโท. จีวราทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕), อนฺนาทีสุ วา [Pg.238] ทสสุ ทานวตฺถูสุ, รูปาทีสุ วา ฉสุ อารมฺมเณสุ ตํ ตํ เทนฺตสฺส เตสํ อุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ปุพฺพภาเค ปริจฺจาคกาเล ปจฺฉา โสมนสฺสจิตฺเตน อนุสฺสรเณ จาติ ตีสุ กาเลสุ ปวตฺตเจตนา ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม. ចេតនាជាគ្រឿងបរិច្ចាគនូវទេយ្យធម៌របស់ខ្លួនដល់អ្នកដទៃ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះ ឬដោយអំណាចនៃការបូជា ចំពោះបុគ្គលដែលមិនទាន់ផ្តាច់ឫសគល់នៃភព ឈ្មោះថា ទាន (dānaṃ) ព្រោះជាគ្រឿងដែលគេរមែងឲ្យដោយចេតនានោះ ទាននោះឯង ឈ្មោះថា ទានម័យ (dānamayaṃ)។ ម៉្យាងទៀត ម៉យសព្ទ (maya-saddo) គ្រាន់តែជាបទបំពេញប៉ុណ្ណោះ។ ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលទាំងបី គឺក្នុងបុព្វភាគតាំងពីការស្វែងរកបច្ច័យទាំងនោះមកក្តី ក្នុងខណៈដែលបរិច្ចាគក្តី និងក្នុងកាលជាខាងក្រោយដែលរលឹកនឹកឃើញដោយចិត្តសោមនស្សក្តី របស់បុគ្គលកាលដែលឲ្យនូវបច្ច័យ ៤ មានចីវរជាដើម ឬទានវត្ថុ ១០ មានបាយជាដើម ឬអារម្មណ៍ ៦ មានរូបជាដើម នេះឈ្មោះថា ទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ นิจฺจสีลอุโปสถสีลาทิวเสน ปญฺจ อฏฺฐ ทส วา สีลานิ สมาทิยนฺตสฺส ‘‘สีลปูรณตฺถํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วิหารํ คจฺฉนฺตสฺส ปพฺพชนฺตสฺส, มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ‘‘ปพฺพชิโต วตมฺหิ สาธุ สุฏฺฐู’’ติ อาวชฺเชนฺตสฺส, สทฺธาย ปาติโมกฺขํ ปริปูเรนฺตสฺส, ปญฺญาย จีวราทิเก ปจฺจเย ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส, สติยา อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ จกฺขุทฺวาราทีนิ สํวรนฺตสฺส, วีริเยน อาชีวํ โสเธนฺตสฺส จ ปวตฺตเจตนา สีลติ, สีเลตีติ วา สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม. ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅរបស់បុគ្គលអ្នកសមាទានសីល ៥ សីល ៨ ឬសីល ១០ ដោយអំណាចនៃនិច្ចសីល និងឧបោសថសីលជាដើមក្តី របស់បុគ្គលអ្នកដើរទៅកាន់វត្តដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងបួសដើម្បីបំពេញសីល» ហើយបួសក្តី របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យដល់កំពូលហើយពិចារណាថា «ឱ! អាត្មាអញបានបួសហើយហ្ន៎ ល្អណាស់ហើយ» ក្តី របស់បុគ្គលអ្នកបំពេញបាតិមោក្ខសំវរសីលដោយសទ្ធាក្តី របស់បុគ្គលអ្នកពិចារណាបច្ច័យមានចីវរជាដើមដោយបញ្ញាក្តី របស់បុគ្គលអ្នកសង្រួមចក្ខុទ្វារជាដើមក្នុងរូបជាដើមដែលមកប៉ះពាល់ដោយសតិក្តី របស់បុគ្គលអ្នកជម្រះអាជីវៈឲ្យស្អាតដោយវីរិយៈក្តី ឈ្មោះថា សីល ព្រោះអត្ថថា តម្កល់ទុក ឬព្រោះអត្ថថា ធ្វើឲ្យត្រជាក់ នេះឈ្មោះថា សីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) วุตฺเตน วิปสฺสนามคฺเคน จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตสฺส, โสตํ…เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหํ…เป… กายํ…เป… รูเป…เป… ธมฺเม…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺสํ …เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตสฺส ยา เจตนา, ยา จ ปถวีกสิณาทีสุ สพฺพาสุ อฏฺฐตฺตึสาย อารมฺมเณสุ ปวตฺตา ฌานเจตนา, ยา จ อนวชฺเชสุ กมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐาเนสุ ปริจยมนสิการาทิวเสน ปวตฺตา เจตนา, สพฺพา สา ภาเวติ เอตายาติ ภาวนามยํ วุตฺตนเยน ปุญฺญกิริยวตฺถุ จาติ ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ. ចេតនាណា របស់បុគ្គលអ្នកពិចារណាឃើញនូវចក្ខុដោយសេចក្តីមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ដោយវិបស្សនាមគ្គដែលពោលទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ពិចារណាឃើញនូវសោតៈ...បេ... ឃានៈ...បេ... ជីវ្ហា...បេ... កាយ...បេ... រូបទាំងឡាយ...បេ... ធម៌ទាំងឡាយ...បេ... ចក្ខុវិញ្ញាណ...បេ... មនោវិញ្ញាណ...បេ... ចក្ខុសម្ផស្ស...បេ... មនោសម្ផស្ស...បេ... វេទនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស...បេ... វេទនាដែលកើតអំពីមនោសម្ផស្ស...បេ... ជរានិងមរណៈ ដោយសេចក្តីមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តាក្តី ចេតនាជាឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ ៣៨ ទាំងអស់ មានបឋវីកសិណជាដើមក្តី ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសេពគប់ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តជាដើម ក្នុងកម្មាយតនៈ សិប្បាយតនៈ និងវិជ្ជាដ្ឋានដែលមិនមានទោសទាំងឡាយក្តី ចេតនាទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា ភាវនា ព្រោះជាគ្រឿងចម្រើន (នូវកុសលធម៌) ដោយហេតុនោះ ធម៌នោះជាភាវនាម័យផង ជាបុណ្យកិរិយាវត្ថុតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះផង ឈ្មោះថា ភាវនាមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ เอกเมกญฺเจตฺถ ยถารหํ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย กโรนฺตสฺส กายกมฺมํ โหติ. ตทตฺถํ วาจํ นิจฺฉาเรนฺตสฺส วจีกมฺมํ. กายงฺคํ วาจงฺคญฺจ อโจเปตฺวา มนสา จินฺตยนฺตสฺส มโนกมฺมํ. อนฺนาทีนิ เทนฺตสฺส จาปิ ‘‘อนฺนทานาทีนิ เทมี’’ติ วา, ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา วา ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. ยถา หิ เกวลํ ‘‘อนฺนทานาทีนิ เทมี’’ติ ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ, เอวํ ‘‘อิทํ ทานมยํ สมฺมาสมฺโพธิยา ปจฺจโย โหตู’’ติ ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา ทานกาเลปิ ทานสีเสเนว ปวตฺติตตฺตา. วตฺตสีเส ฐตฺวา ททนฺโต ‘‘เอตํ ทานํ นาม มยฺหํ [Pg.239] กุลวํสเหตุ ปเวณิจาริตฺต’’นฺติ จาริตฺตสีเสน วา เทนฺโต จาริตฺตสีลตฺตา สีลมยํ. ขยโต วยโต สมฺมสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ททโต ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. ยถา หิ เทยฺยธมฺมปริจฺจาควเสน วตฺตมานาปิ ทานเจตนา วตฺตสีเส ฐตฺวา ททโต สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส อปรภาเค เจตนาย จ ตถาปวตฺตตฺตา. ក្នុងបុណ្យកិរិយាវត្ថុទាំងនោះ របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវបុណ្យកិរិយាវត្ថុនីមួយៗ តាមសមគួរ តាំងពីបុព្វភាគទៅ រមែងជាកាយកម្ម។ របស់បុគ្គលអ្នកបញ្ចេញវាចាដើម្បីប្រយោសន៍ដល់បុណ្យនោះ រមែងជាវចីកម្ម។ របស់បុគ្គលអ្នកមិនញ៉ាំងកាយនិងវាចាឲ្យកម្រើក តែគិតដោយចិត្ត រមែងជាមនោកម្ម។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលបុគ្គលឲ្យនូវបាយជាដើម ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងឲ្យបាយជាទានជាដើម» ក្តី ឬពិចារណាដល់ទានបារមីក្នុងខណៈដែលឲ្យក្តី រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ ដូចជាការឲ្យក្នុងខណៈដែលឲ្យដោយគិតត្រឹមតែថា «អាត្មាអញនឹងឲ្យបាយជាទានជាដើម» រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងខណៈដែលឲ្យដោយពិចារណាដល់ទានបារមីថា «សូមឲ្យទានម័យនេះ ជាបច្ច័យដល់ព្រះសម្មាសម្ពោធិញាណចុះ» ក៏រមែងជាទានមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទានជាប្រធាន យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវត្តហើយឲ្យ ឬឲ្យដោយអំណាចនៃចារិត្តសីលថា «ទាននេះជាប្រពៃណី ជាវង្សត្រកូលរបស់អាត្មាអញ» ព្រោះភាពជាចារិត្តសីល រមែងជាសីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ របស់បុគ្គលដែលតាំងការពិចារណាដោយភាពជាធម៌វិនាសទៅ សាបសូន្យទៅ ហើយឲ្យ រមែងជាភាវនាមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ។ ដូចជាទានចេតនា ទោះបីជាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបរិច្ចាគទេយ្យធម៌ក៏ដោយ របស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវត្តហើយឲ្យ រមែងជាសីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ព្រោះបុព្វាភិសង្ខារ និងចេតនាក្នុងអបរភាគ ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ យ៉ាងណាមិញ (ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសូត្រស្តីពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ចប់ហើយ។ ๗-๘. สปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา ៧-៨. ការពណ៌នាសប្បុរិសទានសូត្រជាដើម ๓๗-๓๘. สตฺตเม วิเจยฺย เทตีติ เอตฺถ ทฺเว วิจินนานิ ทกฺขิเณยฺยวิจินนํ, ทกฺขิณาวิจินนญฺจ. เตสุ วิปนฺนสีเล อิโต พหิทฺธา ปญฺจนวุติ ปาสณฺฑเภเท จ ทกฺขิเณยฺเย ปหาย สีลาทิคุณสมฺปนฺนานํ สาสเน ปพฺพชิตานํ ทานํ ทกฺขิเณยฺยวิจินนํ นาม. ลามกลามเก ปจฺจเย อปเนตฺวา ปณีตปณีเต วิจินิตฺวา เตสํ ทานํ ทกฺขิณาวิจินนํ นาม. เตนาห ‘‘อิมสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ៣៧-៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា viceyya deti (ជ្រើសរើសហើយទើបឲ្យ) ក្នុងទីនេះ មានការជ្រើសរើស ២ យ៉ាង គឺ ការជ្រើសរើសទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ១ និងការជ្រើសរើសទក្ខិណា (ទេយ្យធម៌) ១។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ ការលះបង់ពួកទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដែលមានសីលវិបត្តិ និងពួកលទ្ធិផ្សេងៗ ៩៥ ខាងក្រៅសាសនានេះ ហើយឲ្យទានចំពោះលោកអ្នកបួសក្នុងសាសនាដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម ឈ្មោះថា ការជ្រើសរើសទក្ខិណេយ្យបុគ្គល។ ការនាំចេញនូវបច្ច័យដ៏ថោកទាបទាំងឡាយ ហើយជ្រើសរើសយកតែបច្ច័យដ៏ប្រណីតៗ ហើយឲ្យនូវបច្ច័យទាំងនោះ ឈ្មោះថា ការជ្រើសរើសទក្ខិណា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissati» (ទានដែលបុគ្គលឲ្យដល់អ្នកនេះ នឹងមានផលច្រើន) ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៨ គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។ สปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសប្បុរិសទានសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๙-๑๐. อภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา ៩-១០. ការពណ៌នាអភិសន្ទសូត្រជាដើម ๓๙-๔๐. นวเม ปุญฺญาภิสนฺทาติ ปุญฺญนทิโย. กุสลาภิสนฺทาติ กุสลานํ ปวาหา. สุขสฺสาหาราติ สุขปจฺจยา. อคฺคานีติ ญาตตฺตา อคฺคญฺญานิ. จิรรตฺตํ ญาตตฺตา รตฺตญฺญานิ. อริยานํ สาธูนํ วํสานีติ ญาตตฺตา วํสญฺญานิ. โปราณานํ อาทิปุริสานํ เอตานีติ โปราณานิ. สพฺพโส เกนจิปิ ปกาเรน สาธูหิ น กิณฺณานิ น ขิตฺตานิ ฉฑฺฑิตานีติ อสํกิณฺณานิ. อยญฺจ นโย เนสํ ยถา อตีเต, เอวํ เอตรหิ อนาคเต จาติ อาห ‘‘อสํกิณฺณปุพฺพานิ น สํกิยนฺติ น สํกิยิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอว อปฺปฏิกุฏฺฐานิ. น หิ กทาจิ วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา หึสาทิปาปธมฺมํ อนุชานนฺติ. อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ เทตีติ สพฺเพสุ [Pg.240] ภูเตสุ นิหิตทณฺฑตฺตา สกลสฺสปิ สตฺตกายสฺส ภยาภาวํ เทติ. อเวรนฺติ เวราภาวํ. อพฺยาพชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขตํ. เอวเมตฺถ สงฺเขปโต ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ៣៩-៤០. ក្នុងសូត្រទី ៩ បទថា puññābhisandā បានដល់ ស្ទឹងនៃបុណ្យទាំងឡាយ។ បទថា kusalābhisandā បានដល់ ខ្សែទឹកហូរនៃកុសលទាំងឡាយ។ បទថា sukhassāhārā បានដល់ បច្ច័យនៃសេចក្តីសុខ។ បទថា aggāni បានដល់ របស់ដ៏ប្រសើរ ព្រោះដឹងថាជាធម៌ដ៏កំពូល។ បទថា rattaññāni បានដល់ របស់ដែលដឹងថាមានកាលយូរអង្វែងមកហើយ។ បទថា vaṃsaññāni បានដល់ របស់ដែលដឹងថាជាវង្សត្រកូលរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលជាសប្បុរសទាំងឡាយ។ បទថា porāṇāni បានដល់ របស់ទាំងនេះជារបស់បុរាណបុរសទាំងឡាយក្នុងកាលមុន។ បទថា asaṃkiṇṇāni បានដល់ របស់ដែលពួកសប្បុរសមិនធ្លាប់ច្របូកច្របល់ មិនធ្លាប់បោះបង់ចោល ដោយប្រការណាមួយឡើយ។ ណាមួយ ន័យនេះរបស់ធម៌ទាំងនោះ ក្នុងអតីតកាលយ៉ាងណា ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងអនាគតកាលក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «asaṃkiṇṇapubbāni na saṃkiyanti na saṃkiyissantī» (ជាធម៌មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលមុន មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនច្របូកច្របល់ក្នុងកាលខាងមុខ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា មិនជាទីខ្ពើមរអើម។ ព្រោះថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកប្រាជ្ញ មិនដែលអនុញ្ញាតនូវបាបធម៌មានការបៀតបៀនជាដើមឡើយ។ បទថា aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកដាក់ចុះនូវអាជ្ញាចំពោះសត្វទាំងពួង ទើបឈ្មោះថា ឲ្យនូវភាពមិនមានភ័យដល់ពួកសត្វទាំងអស់។ បទថា averaṃ បានដល់ ភាពមិនមានពៀរ។ បទថា abyābajjhaṃ បានដល់ ភាពមិនមានទុក្ខ។ គប្បីជ្រាបការពណ៌នាបាលីដោយសង្ខេបក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។ อภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាអភិសន្ទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ทานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាទានវគ្គ ចប់ហើយ។ ๕. อุโปสถวคฺโค ៥. ឧបោសថវគ្គ ๑-๘. สํขิตฺตูโปสถสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៨. ការពណ៌នាសង្ខិត្តូបោសថសូត្រជាដើម ๔๑-๔๘. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ฉฏฺเฐ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๖๕) ปญฺจ องฺคานิ เอตสฺสาติ ปญฺจงฺคํ, ปญฺจงฺคเมว ปญฺจงฺคิกํ, ตสฺส ปญฺจงฺคิกสฺส. มหตี ททฺทรี วีณาวิเสโสปิ อาตตเมวาติ ‘‘จมฺมปริโยนทฺเธสู’’ติ วิเสสนํ กตํ. เอกตลตูริยํ กุมฺภถุนททฺทริกาทิ. อุภยตลํ เภริมุทิงฺคาทิ. จมฺมปริโยนทฺธํ หุตฺวา วินิพทฺธํ อาตตวิตตํ. สพฺพโส ปริโยนทฺธํ นาม จตุรสฺสอมฺพณํ ปณวาทิ จ. โคมุขีอาทีนมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วํสาทีติ อาทิ-สทฺเทน สงฺขาทีนํ สงฺคโห. สมฺมาทีติ สมฺมตาฬกํสตาฬสิลาสลากตาฬาทิ. ตตฺถ สมฺมตาฬํ นาม ทนฺตมยตาฬํ. กํสตาฬํ โลหมยํ. สิลามยํ อโยปตฺเตน จ วาทนตาฬํ สิลาสลากตาฬํ. สุมุจฺฉิตสฺสาติ สุฏฺฐุ ปฏิยตฺตสฺส. ปมาเณติ นาติทฬฺหนาติสิถิลสงฺขาเต มชฺฌิเม มุจฺฉนาปมาเณ. เฉโกติ ปฏุ ปฏฺโฐ. โส จสฺส ปฏุภาโว มโนหโรติ อาห ‘‘สุนฺทโร’’ติ. รญฺเชตุนฺติ ราคํ อุปฺปาเทตุํ. ขมเตวาติ โรจเตว. น นิพฺพินฺทตีติ น ตชฺเชติ, โสตสุขภาวโต ปิยายิตพฺโพว โหติ. ៤១-៤៨. ក្នុងសូត្រទី ៥ មានសូត្រទី ១ ជាដើម គ្មានអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា pañcaṅgikassa សេចក្តីថា គ្រឿងតន្ត្រីណាមានអង្គ ៥ គ្រឿងតន្ត្រីនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចង្គៈ (pañcaṅgaṃ) បញ្ចង្គៈនោះឯង ឈ្មោះថា បញ្ចង្គិកៈ (pañcaṅgikaṃ) នៃគ្រឿងតន្ត្រីមានអង្គ ៥ នោះ។ សូម្បីតែពិណធំឈ្មោះ ទទ្ទរី ដែលជាពិណពិសេស ក៏ជារបស់ដែលគេដំឡើងខ្សែដែរ ហេតុនោះ លោកទើបធ្វើវិសេសនៈថា «cammapariyonaddhesu» (ក្នុងគ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែក)។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលមានមុខតែម្ខាង បានដល់ កុម្ភថុណៈ និងទទ្ទរិកៈជាដើម។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលមានមុខទាំងសងខាង បានដល់ ភេរី និងមុទិង្គៈជាដើម។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែកហើយចងរឹត ឈ្មោះថា អាតតវិតតៈ។ គ្រឿងតន្ត្រីដែលគេពាសដោយស្បែកជុំវិញទាំងអស់ ឈ្មោះថា ចតុរស្សអម្ពណៈ និងបណវៈជាដើម។ គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះគ្រឿងតន្ត្រីមានគោមុខីជាដើម ក្នុងទីនេះដែរ។ បទថា vaṃsādi ម៉្យាងទៀត ដោយអាទិសព្ទ សង្គ្រោះយកស័ង្ខជាដើម។ បទថា sammādi បានដល់ សម្មតាលៈ កំសតាលៈ និងសិលាសលាកតាលៈជាដើម។ ក្នុងគ្រឿងតន្ត្រីទាំងនោះ គ្រឿងតន្ត្រីដែលឈ្មោះថា សម្មតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយភ្លុក។ កំសតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយលង្ហិន។ សិលាសលាកតាលៈ គឺតាលៈដែលធ្វើដោយថ្ម និងការវាយដោយបន្ទះដែក។ បទថា sumucchitassa បានដល់ ដែលគេរៀបចំទុកជាល្អហើយ។ បទថា pamāṇe បានដល់ ក្នុងកម្រិតសំឡេងកណ្តាល ដែលមិនតឹងពេក មិនធូរពេក។ បទថា cheko បានដល់ អ្នកឈ្លាសវៃ គឺអ្នកប៉ិនប្រសប់។ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃរបស់បុគ្គលនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sundaro» (ពីរោះ)។ បទថា rañjetuṃ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងរាគៈឲ្យកើតឡើង។ បទថា khamateva បានដល់ គាប់ចិត្តពិតមែន។ បទថា na nibbindati បានដល់ មិនធុញទ្រាន់ឡើយ គឺរមែងជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត ព្រោះជាទីសប្បាយដល់ត្រចៀក។ ภตฺตารํ นาติมญฺญตีติ สามิกํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ มนสาปิ น ปตฺเถติ. อุฏฺฐาหิกาติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺนา. อนลสาติ นิกฺโกสชฺชา. สงฺคหิตปริชฺชนาติ สมฺมานนาทีหิ เจว ฉณาทีสุ เปเสตพฺพ-ปิยภณฺฑาทิปณฺณาการเปสนาทีหิ จ สงฺคหิตปริชนา. อิธ ปริชโน นาม สามิกสฺส เจว [Pg.241] อตฺตโน จ ญาติชโน. สมฺภตนฺติ กสิวณิชฺชาทีนิ กตฺวา อาภตธนํ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถานิ. បទថា bhattāraṃ nātimaññati សេចក្តីថា មិនលះបង់ស្វាមី ហើយប្រាថ្នាបុរសដទៃ សូម្បីតែដោយចិត្ត។ បទថា uṭṭhāhikā បានដល់ អ្នកបរិបូណ៌ដោយសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការក្រោកឈរ។ បទថា analasā បានដល់ អ្នកមិនខ្ជិលច្រអូស។ បទថា saṅgahitaparijanā បានដល់ អ្នកសង្គ្រោះបរិវារជន ដោយការរាប់អានជាដើមក្តី ដោយការផ្ញើគ្រឿងបណ្ណាការមានរបស់ជាទីស្រឡាញ់ដែលគប្បីផ្ញើទៅក្នុងពិធីបុណ្យទានជាដើមក្តី។ ក្នុងទីនេះ បរិវារជន ឈ្មោះថា ញាតិរបស់ស្វាមីផង របស់ខ្លួនផង។ បទថា sambhataṃ បានដល់ ទ្រព្យដែលនាំមកបានដោយការធ្វើកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មជាដើម។ សូត្រទី ៧ និងទី ៨ មានសេចក្តីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ สํขิตฺตูโปสถสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសង្ខិត្តូបោសថសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๙-๑๐. ปฐมอิธโลกิกสุตฺตาทิวณฺณนา ៩-១០. ការពណ៌នាបឋមឥធលោកិកសូត្រជាដើម ๔๙-๕๐. นวเม อิธโลกวิชยายาติ อิธโลกวิชินนตฺถาย อภิภวตฺถาย. โย หิ ทิฏฺฐธมฺมิกํ อนตฺถํ ปริวชฺชนวเสน อภิภวติ, ตโต เอว ตทตฺถํ สมฺปาเทติ, โส อิธโลกวิชยาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ ปจฺจตฺถิกนิคฺคณฺหนโต สทตฺถสมฺปาทนโต จ. เตนาห ‘‘อยํส โลโก อารทฺโธ โหตี’’ติ. (ปสํสาวหโต ตยิทํ ปสํสาวหนํ กิตฺติสทฺเทน อิธโลเก สทฺทานํ จิตฺตโตสนวิทฺเธยฺยภาวาปาทเนน จ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.) สุสํวิหิตกมฺมนฺโตติ ยาคุภตฺตปจนกาลาทีนิ อนติกฺกมิตฺวา ตสฺส ตสฺส สาธุกํ กรเณน สุฏฺฐุ สํวิหิตกมฺมนฺโต. ปรโลกวิชยายาติ ปรโลกสฺส วิชินนตฺถาย อภิภวตฺถาย. โย หิ สมฺปรายิกํ อนตฺถํ ปริวชฺชนวเสน อภิภวติ, ตโต เอว ตทตฺถํ สมฺปาเทติ, โส ปรโลกวิชยาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ៤៩-៥០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា idhalokavijayāya (ដើម្បីឈ្នះលោកនេះ) សេចក្តីថា ដើម្បីឈ្នះលោកនេះ ដើម្បីគ្របសង្កត់លោកនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្របសង្កត់នូវអំពើដែលមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដោយការវៀរចាក ហើយញ៉ាំងប្រយោជន៍នោះឯងឲ្យសម្រេចបានពីការវៀរចាកនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីឈ្នះលោកនេះ ព្រោះការសង្កត់សង្កិននូវសត្រូវ និងព្រោះការញ៉ាំងប្រយោជន៍របស់ខ្លួនឲ្យសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ayaṃsa loko āraddho hoti» (លោកនេះឈ្មោះថា បុគ្គលនោះបានប្រារព្ធហើយ)។ (គប្បីជ្រាបថា ការនាំមកនូវសេចក្តីសរសើរនេះ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីសរសើរ ដោយកិត្តិសព្ទក្នុងលោកនេះ និងដោយការធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយមានចិត្តត្រេកអរ និងស្តាប់បង្គាប់។) ពាក្យថា Susaṃvihitakammanto (មានការងារចាត់ចែងល្អហើយ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានការងារចាត់ចែងយ៉ាងល្អ ដោយការធ្វើកិច្ចនោះៗឲ្យបានល្អ មិនឲ្យហួសពេលដាំបបរ និងស្លបាយជាដើម។ ពាក្យថា Paralokavijayāyā (ដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ) សេចក្តីថា ដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ ដើម្បីគ្របសង្កត់លោកខាងមុខ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្របសង្កត់នូវអំពើដែលមិនជាប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក ដោយការវៀរចាក ហើយញ៉ាំងប្រយោជន៍នោះឯងឲ្យសម្រេចបានពីការវៀរចាកនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីឈ្នះលោកខាងមុខ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ปฐมอิธโลกิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមឥធលោកិកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ อุโปสถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយឧបោសថវគ្គ ចប់ហើយ។ ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. បឋមបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។ ๒. ทุติยปณฺณาสกํ ២. ទុតិយបណ្ណាសកៈ (๖) ๑. โคตมีวคฺโค (៦) ១. គោតមីវគ្គ ๑-๓. โคตมีสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៣. ការអធិប្បាយសូត្រមានគោតមីសូត្រជាដើម ๕๑-๕๓. ฉฏฺฐสฺส [Pg.242] ปฐเม (สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๔๐๒) โคตมีติ โคตฺตํ. นามกรณทิวเส ปนสฺสา ลทฺธสกฺการา พฺราหฺมณา ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สเจ อยํ ธีตรํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติรญฺโญ มเหสี ภวิสฺสติ. สเจ ปุตฺตํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติราชา ภวิสฺสตีติ อุภยถาปิ มหตีเยวสฺสา ปชา ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. อถสฺสา ‘‘มหาปชาปตี’’ติ นามํ อกํสุ. เตนาห ‘‘ปุตฺตปชาย เจว ธีตุปชาย จ มหนฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา’’ติ. ៥១-៥៣. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៦ (សារត្ថទីបនីដីកាចូឡវគ្គ ៣.៤០២) ពាក្យថា gotamī គឺជានាមត្រកូល។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងថ្ងៃថ្វាយព្រះនាម ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលទទួលបានសក្ការៈ បានឃើញនូវលក្ខណសម្បត្តិរបស់ព្រះនាង ទើបព្យាករថា «ប្រសិនបើព្រះនាងនេះបានបុត្រី បុត្រីនោះនឹងបានជាមហេសីនៃស្តេចចក្រពត្តិ។ ប្រសិនបើបានបុត្រា បុត្រានោះនឹងបានជាស្តេចចក្រពត្តិ មិនថាតាមផ្លូវណា ក៏ព្រះនាងនឹងមានពួកបរិវារដ៏ច្រើនលើសលប់ដែរ»។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ទើបថ្វាយព្រះនាមព្រះនាងថា «មហាបជាបតី»។ ព្រោះហេតុនោះ អដ្ឋកថាទើបពោលថា «ព្រះនាងទទួលបានព្រះនាមយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាធំនៃពួកបុត្រា និងពួកបុត្រី»។ ‘‘อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตํ, ชนํ ปสฺสถ เมธคํ; สํเวคํ กิตฺตยิสฺสามิ, ยถา สํวิชิตํ มยา’’ติ. (สุ. นิ. ๙๔๑; มหานิ. ๑๗๐) – «ភ័យកើតឡើងអំពីអាជ្ញារបស់ខ្លួន ចូរមើលជនទាំងឡាយដែលឈ្លោះប្រកែកគ្នា តថាគតនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីសង្វេគ តាមដែលតថាគតបានកើតសង្វេគហើយ» (សុត្តនិបាត ៩៤១, មហានិទ្ទេស ១៧០) - อาทินา อตฺตทณฺฑสุตฺตํ กเถสิ. ตํตํปโลภนกิริยา กายวาจาหิ ปรกฺกมนฺติโย อุกฺกณฺฐนฺตูติ สาสนํ เปเสนฺติ นามาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สาสนํ เปเสตฺวา’’ติ. กุณาลทหนฺติ กุณาลทหตีรํ. อนภิรตึ วิโนเทตฺวาติ อิตฺถีนํ โทสทสฺสนมุเขน กามานํ โวการสํกิเลสวิภาวเนน อนภิรตึ วิโนเทตฺวา. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់អត្តទណ្ឌសូត្រ ដោយគាថាមានជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «sāsanaṃ pesetvā» (បញ្ជូនសារទៅ) គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ការដែលពួកនាងបញ្ជូនសារទៅថា «សូមពួកនាងដែលព្យាយាមដោយកាយនិងវាចា ក្នុងអំពើជាគ្រឿងលួងលោមនោះៗ ចូរអផ្សុកចុះ»។ ពាក្យថា Kuṇāladahaṃ គឺឆ្នេរស្រះកុណាលៈ។ ពាក្យថា Anabhiratiṃ vinodetvā (បន្ទោបង់សេចក្តីអផ្សុក) សេចក្តីថា បន្ទោបង់សេចក្តីអផ្សុក ដោយការបង្ហាញទោសរបស់ស្ត្រី និងការធ្វើឲ្យច្បាស់នូវសេចក្តីសៅហ្មងនៃកាមទាំងឡាយ។ อาปาทิกาติ สํวทฺธกา, ตุมฺหากํ หตฺถปาเทสุ กิจฺจํ อสาเธนฺเตสุ หตฺเถ จ ปาเท จ วฑฺเฒตฺวา ปฏิชคฺคิตาติ อตฺโถ. โปสิกาติ ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นหาเปตฺวา โภเชตฺวา ปาเยตฺวา ตุมฺเห โปเสสิ. ถญฺญํ ปาเยสีติ นนฺทกุมาโร กิร โพธิสตฺตโต กติปาเหเนว ทหโร, ตสฺมึ ชาเต มหาปชาปตี อตฺตโน ปุตฺตํ ธาตีนํ ทตฺวา สยํ โพธิสตฺตสฺส ธาติกิจฺจํ สาธยมานา อตฺตโน ถญฺญํ ปาเยสิ. ตํ สนฺธาย เถโร เอวมาห. ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพญฺเญ ฐิโต. มณฺฑนกชาติโกติ อลงฺการสภาโว. ตตฺถ โกจิ ตรุโณปิ ยุวา น โหติ ยถา อติตรุโณ. โกจิ ยุวาปิ มณฺฑนกชาติโก น โหติ ยถา อุปสนฺตสภาโว, อาลสิยพฺยสนาทีหิ วา อภิภูโต. อิธ ปน ทหโร [Pg.243] เจว ยุวา จ มณฺฑนกชาติโก จ อธิปฺเปโต, ตสฺมา เอวมาห. อุปฺปลาทีนิ มณฺฑนกชาติโก จ โลกสมฺมตตฺตา วุตฺตานิ. ពាក្យថា Āpādikā (អ្នកបីបាច់រក្សា) សេចក្តីថា អ្នកចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា គឺកាលដែលដៃនិងជើងរបស់ព្រះអង្គមិនទាន់អាចធ្វើកិច្ចការបាន ព្រះនាងក៏បានជួយឲ្យដៃនិងជើងលូតលាស់ធំធាត់ឡើង ហើយថែរក្សា នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Posikā (អ្នកចិញ្ចឹម) សេចក្តីថា ព្រះនាងបានចិញ្ចឹមព្រះអង្គ ដោយការឲ្យស្រង់ទឹក ឲ្យសោយក្រយា និងឲ្យសោយទឹកដោះ ក្នុងមួយថ្ងៃពីរឬបីដង។ ពាក្យថា Thaññaṃ pāyesi (បានឲ្យសោយទឹកដោះ) សេចក្តីថា ឮថា នន្ទកុមារមានព្រះជន្មតិចជាងព្រះពោធិសត្វតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ កាលបើនន្ទកុមារប្រសូតហើយ ព្រះនាងមហាបជាបតីបានប្រគល់បុត្ររបស់ខ្លួនទៅឲ្យពួកមេដោះ ហើយព្រះនាងផ្ទាល់បានបំពេញកិច្ចជាមេដោះថ្វាយព្រះពោធិសត្វ ដោយការថ្វាយទឹកដោះរបស់ព្រះនាងផ្ទាល់។ ព្រះថេរៈសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Daharo គឺក្មេងខ្ចី។ ពាក្យថា Yuvā គឺស្ថិតនៅក្នុងវ័យជំទង់។ ពាក្យថា Maṇḍanakajātiko គឺមានសភាពចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន។ ក្នុងវ័យទាំងនោះ មនុស្សខ្លះសូម្បីតែនៅក្មេងខ្ចី ក៏មិនទាន់ជាយុវជនឡើយ ដូចជាក្មេងតូចពេកជាដើម។ មនុស្សខ្លះសូម្បីជាយុវជន ក៏មិនមែនជាអ្នកចូលចិត្តតុបតែងខ្លួនដែរ ដូចជាអ្នកមានសភាពស្ងប់រម្ងាប់ ឬអ្នកដែលត្រូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស និងសេចក្តីវិនាសជាដើមគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកបុគ្គលដែលទាំងនៅក្មេង ទាំងជាយុវជន និងទាំងជាអ្នកចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ផ្កាឈូកជាដើម និងការចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន ព្រះថេរៈពោលទុក ព្រោះជាទីសន្មតរបស់លោក។ มาตุคามสฺส ปพฺพชิตตฺตาติ อิทํ ปญฺจวสฺสสตโต อุทฺธํ อฏฺฐตฺวา ปญฺจสุเยว วสฺสสเตสุ สทฺธมฺมฏฺฐิติยา การณนิทสฺสนํ. ปฏิสมฺภิทาปเภทปฺปตฺตขีณาสววเสเนว วุตฺตนฺติ เอตฺถ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตขีณาสวคฺคหเณน ฌานานิปิ คหิตาเนว โหนฺติ. น หิ นิชฺฌานกานํ สพฺพปฺปการสมฺปตฺติ อิชฺฌตีติ วทนฺติ. สุกฺขวิปสฺสกขีณาสววเสน วสฺสสหสฺสนฺติอาทินา จ ยํ วุตฺตํ, ตํ ขนฺธกภาณกานํ มเตน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. วินยฏฺฐกถายมฺปิ (จูฬว. อฏฺฐ. ๔๐๓) อิมินาว นเยน วุตฺตํ. ពាក្យថា Mātugāmassa pabbajitattā (ព្រោះហេតុតែមាតុគ្រាមបួស) នេះជាការបង្ហាញហេតុនៃការតាំងនៅនៃព្រះសទ្ធម្មត្រឹមតែ ៥០០ ឆ្នាំ មិនតាំងនៅហួសពី ៥០០ ឆ្នាំទៅ។ ពាក្យថា «ពោលសំដៅយកតែព្រះខីណាស្រពដែលសម្រេចបដិសម្ភិទាប្រភេទទើបបាន» ក្នុងទីនេះ ដោយការកាន់យកនូវព្រះខីណាស្រពដែលសម្រេចបដិសម្ភិទា សូម្បីតែឈានទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ។ ព្រោះថា ពួកលោកពោលថា សម្បត្តិគ្រប់ប្រការមិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលគ្មានឈានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីណាដែលពោលថា «មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយអំណាចនៃព្រះខីណាស្រពអ្នកសុក្ខវិបស្សកៈ» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីនោះពោលទុកដោយមតិរបស់ព្រះខន្ធកភាណកៈ។ សូម្បីក្នុងវិនយដ្ឋកថា (ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា ៤០៣) ក៏ពោលទុកដោយន័យនេះឯង។ ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๖๑) ปน ‘‘ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสิ, ฉฬภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ, เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ, สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ, ปาติโมกฺเขน วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสี’’ติ วุตฺตํ. อิธาปิ สาสนนฺตรธานกถายํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๐) ‘‘พุทฺธานญฺหิ ปรินิพฺพานโต วสฺสสหสฺสเมว ปฏิสมฺภิทา นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกนฺติ, ตโต ปรํ ฉ อภิญฺญา, ตโต ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา นิพฺพตฺเตนฺติ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา สุกฺขวิปสฺสกา โหนฺติ. เอเตเนว อุปาเยน อนาคามิโน, สกทาคามิโน, โสตาปนฺนา’’ติ วุตฺตํ. ចំណែកក្នុងទីឃនិកាយដ្ឋកថា (ទីឃនិកាយអដ្ឋកថា ៣.១៦១) ពោលថា «ព្រះសទ្ធម្មបានតាំងនៅមួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចបដិសម្ភិទា, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចអភិញ្ញា ៦, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសម្រេចវិជ្ជា ៣, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះខីណាស្រពអ្នកសុក្ខវិបស្សកៈ, មួយពាន់ឆ្នាំ ដោយព្រះបាតិមោក្ខ»។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក្នុងសាសនអន្តរធានកថា (អង្គុត្តរនិកាយអដ្ឋកថា ១.១.១៣០) ក៏ពោលថា «ព្រោះថា ចាប់តាំងពីការបរិនិព្វាននៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយទៅ ពួកភិក្ខុអាចញ៉ាំងបដិសម្ភិទាឲ្យកើតឡើងបានត្រឹមតែមួយពាន់ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីនោះមក គឺអភិញ្ញា ៦ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលមិនអាចញ៉ាំងអភិញ្ញា ៦ នោះឲ្យកើតឡើងបាន ក៏ញ៉ាំងវិជ្ជា ៣ ឲ្យកើតឡើង កាលវេលាកន្លងទៅៗ មិនអាចញ៉ាំងវិជ្ជា ៣ នោះឲ្យកើតឡើងបាន ក៏ក្លាយជាព្រះសុក្ខវិបស្សកៈ។ ដោយឧបាយនេះឯង គឺព្រះអនាគាមី ព្រះសកទាកាមី និងព្រះសោតាបន្នៈ»។ สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๕๖) ปน ‘‘ปฐมโพธิยญฺหิ ภิกฺขู ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตา อเหสุํ. อถ กาเล คจฺฉนฺเต ปฏิสมฺภิทา ปาปุณิตุํ น สกฺขึสุ, ฉฬภิญฺญา อเหสุํ. ตโต ฉ อภิญฺญา ปตฺตุํ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณึสุ. อิทานิ กาเล คจฺฉนฺเต ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา อาสวกฺขยมตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา อนาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา สกทาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา โสตาปตฺติผลํ, คจฺฉนฺเต กาเล โสตาปตฺติผลมฺปิ ปตฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา เจตํ สพฺพํ อญฺญมญฺญปฺปฏิวิรุทฺธํ, ตสฺมา เตสํ เตสํ ภาณกานํ มตเมว อาจริเยน ตตฺถ ตตฺถ ทสฺสิตนฺติ คเหตพฺพํ. อญฺญถา หิ อาจริยสฺเสว ปุพฺพาปรวิโรธปฺปสงฺโค สิยาติ. ចំណែកក្នុងសំយុត្តនិកាយដ្ឋកថា (សំយុត្តនិកាយអដ្ឋកថា ២.២.១៥៦) ពោលថា «ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ពួកភិក្ខុជាអ្នកសម្រេចបដិសម្ភិទា។ លុះកាលកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចបដិសម្ភិទាបាន ក៏ជាអ្នកសម្រេចអភិញ្ញា ៦។ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលមិនអាចសម្រេចអភិញ្ញា ៦ បាន ក៏សម្រេចវិជ្ជា ៣។ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ កាលកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចវិជ្ជា ៣ បាន ក៏សម្រេចត្រឹមតែការអស់ទៅនៃអាសវៈ (សុក្ខវិបស្សកៈ) កាលមិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចអនាគាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចសកទាកាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែគុណធម៌នោះបាន ក៏សម្រេចសោតាបត្តិផល លុះកាលកន្លងទៅ សូម្បីតែសោតាបត្តិផល ក៏មិនអាចសម្រេចបានឡើយ»។ ព្រោះតែសេចក្តីទាំងពួងនេះផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក ហេតុនោះ គប្បីយល់ថា ព្រះអាចារ្យបានបង្ហាញតែមតិរបស់ព្រះភាណកៈនោះៗ ក្នុងកន្លែងនោះៗប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ នឹងក្លាយជាការផ្ទុយគ្នាមុននិងក្រោយរបស់ព្រះអាចារ្យខ្លួនឯង។ ตานิเยวาติ [Pg.244] ตานิเยว ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ. ปริยตฺติมูลกํ สาสนนฺติ อาห ‘‘น หิ ปริยตฺติยา อสติ ปฏิเวโธ อตฺถี’’ติอาทิ. ปริยตฺติยา หิ อนฺตรหิตาย ปฏิปตฺติอนฺตรธายติ, ปฏิปตฺติยา อนฺตรหิตาย อธิคโม อนฺตรธายติ. กึการณา? อยญฺหิ ปริยตฺติ ปฏิปตฺติยา ปจฺจโย โหติ, ปฏิปตฺติ อธิคมสฺส. อิติ ปฏิปตฺติโตปิ ปริยตฺติเยว ปมาณํ. ทุติยตติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ពាក្យថា Tāniyeva គឺ ៥០០០ ឆ្នាំនោះឯង។ ពាក្យថា Pariyattimūlakaṃ sāsanaṃ (ព្រះសាសនាមានបរិយត្តិជាឫសគល់) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះថាកាលបើគ្មានបរិយត្តិ ការត្រាស់ដឹងក៏មិនមានឡើយ» ជាដើម។ ព្រោះថាកាលបើបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ ការប្រតិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើការប្រតិបត្តិសាបសូន្យ ការសម្រេចធម៌ក៏សាបសូន្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បរិយត្តិនេះជាបច្ច័យដល់ការប្រតិបត្តិ ការប្រតិបត្តិជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចធម៌。 ដូច្នេះ សូម្បីតែធៀបនឹងការប្រតិបត្តិ បរិយត្តិប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ។ ក្នុងសូត្រទី ២ និងទី ៣ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។ โคตมีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសូត្រមានគោតមីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๔-๕. ทีฆชาณุสุตฺตาทิวณฺณนา ៤-៥. ការអធិប្បាយសូត្រមានទីឃជាណុសូត្រជាដើម ๕๔-๕๕. จตุตฺเถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๖๕) เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺยาติ เอเกน โกฏฺฐาเสน โภเค ภุญฺเชยฺย, วินิภุญฺเชยฺย วาติ อตฺโถ. ทฺวีหิ กมฺมนฺติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ ปโยเชยฺย. นิธาเปยฺยาติ จตุตฺถโกฏฺฐาสํ นิเธตฺวา ฐเปยฺย, นิทหิตฺวา ภูมิคตํ กตฺวา ฐเปยฺยาติ อตฺโถ. อาปทาสุ ภวิสฺสตีติ กุลานญฺหิ น สพฺพกาลํ เอกสทิสํ วตฺตติ, กทาจิ ราชอคฺคิโจรทุพฺภิกฺขาทิวเสน อาปทา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เอวํ อาปทาสุ อุปฺปนฺนาสุ ภวิสฺสตีติ เอกํ โกฏฺฐาสํ นิธาเปยฺยาติ วุตฺตํ. อิเมสุ ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ กตรํ โกฏฺฐาสํ คเหตฺวา กุสลํ กาตพฺพนฺติ? ‘‘โภเค ภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตโกฏฺฐาสํ. ตโต คณฺหิตฺวา หิ ภิกฺขูนมฺปิ กปณทฺธิกานมฺปิ ทานํ ทาตพฺพํ, เปสการนฺหาปิตาทีนมฺปิ เวตนํ ทาตพฺพํ. สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกาทีนํ ทานวเสน เจว, อธิวตฺถเทวตาทีนํ เปตพลิวเสน, นฺหาปิตาทีนํ เวตนวเสน จ วินิโยโคปิ อุปโยโค เอว. ៥៤-៥៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ (ទីឃនិកាយអដ្ឋកថា ៣.២៦៥) ពាក្យថា ekena bhoge bhuñjeyya (គប្បីប្រើប្រាស់ភោគៈដោយចំណែកមួយ) សេចក្តីថា គប្បីប្រើប្រាស់ ឬចាត់ចែងភោគៈដោយចំណែកមួយ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា dvīhi kammaṃ (គប្បីប្រកបការងារដោយពីរចំណែក) សេចក្តីថា គប្បីប្រកបការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើមដោយពីរចំណែក។ ពាក្យថា nidhāpeyya (គប្បីតម្កល់ទុក) សេចក្តីថា គប្បីតម្កល់ទុកនូវចំណែកទី ៤ គឺកប់ទុកក្នុងដី នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា āpadāsu bhavissati (នឹងមានប្រយោជន៍ក្នុងគ្រាមានអាសន្ន) សេចក្តីថា ព្រោះថា ជីវភាពរបស់ត្រកូលទាំងឡាយមិនមែនដូចគ្នាគ្រប់ពេលឡើយ ជួនកាលគ្រោះថ្នាក់កើតឡើងព្រោះស្តេច ភ្លើង ចោរ ឬទុរភិក្សជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា គប្បីតម្កល់ទុកមួយចំណែក ដោយគិតថា «នឹងមានប្រយោជន៍ក្នុងគ្រាមានអាសន្នដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ»។ ចុះក្នុងចំណែកទាំង ៤ នេះ គប្បីកាន់យកចំណែកណាទៅធ្វើបុណ្យកុសល? គឺចំណែកដែលត្រាស់ថា «bhoge bhuñjeyya» នោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលគប្បីកាន់យកពីចំណែកនោះទៅប្រគេនទានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយផង ដល់ជនកំសត់និងអ្នកធ្វើដំណើរផង គប្បីឲ្យកម្រៃដល់ជាងត្បាញ និងជាងកាត់សក់ជាដើមផង។ ការចាត់ចែងប្រើប្រាស់ដោយអំណាចនៃការឲ្យទានដល់សមណព្រាហ្មណ៍ ជនកំសត់ និងអ្នកធ្វើដំណើរជាដើមផង ដោយអំណាចនៃការធ្វើពលិកម្មដល់ទេវតាដែលសណ្ឋិតនៅទីនោះ និងពួកប្រេតជាដើមផង ដោយអំណាចនៃកម្រៃរបស់ជាងកាត់សក់ជាដើមផង ឈ្មោះថាជាការប្រើប្រាស់ដ៏សមគួរពិតប្រាកដ។ อเปนฺติ คจฺฉนฺติ, อเปนฺตา วา เอเตหีติ อปายา, อปายา เอว มุขานิ ทฺวารานีติ อปายมุขานิ. วินาสทฺวารานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ធម៌ទាំងឡាយណា តែងវិនាសទៅ គឺសាបសូន្យទៅ ឬមួយក៏ពួកសត្វតែងវិនាសទៅដោយធម៌ទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អបាយ (ផ្លូវវិនាស) អបាយទាំងនោះឯងជាប្រភព គឺទ្វារ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អបាយមុខ (ប្រភពនៃសេចក្តីវិនាស)។ ពាក្យថា vināsadvārāni (ទ្វារនៃសេចក្តីវិនាស) សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យនេះឯង។ ក្នុងសូត្រទី ៥ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។ ทีฆชาณุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសូត្រមានទីឃជាណុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๖-๘. ภยสุตฺตาทิวณฺณนา ៦-៨. ការអធិប្បាយសូត្រមានភយសូត្រជាដើម ๕๖-๕๘. ฉฏฺเฐ [Pg.245] คพฺภวาโส อิธ อุตฺตรปทโลเปน คพฺโภ วุตฺโตติ อาห ‘‘คพฺโภติ คพฺภวาโส’’ติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถานิ. ៥៦-៥៨. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា gabbhavāsa (ការនៅក្នុងគភ៌) ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលុបបទខាងចុង ទើបពោលត្រឹមតែ gabbha (គភ៌) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «gabbhoti gabbhavāso» (ពាក្យថា gabbha គឺ gabbhavāsa)។ សូត្រទី ៧ និងទី ៨ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ภยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសូត្រមានភយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๖-๑๐. ปุคฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา ៦-១០. ការអធិប្បាយសូត្រមានបុគ្គលសូត្រជាដើម ๕๙-๖๐. นวเม ทานํ ททนฺตานนฺติ ทกฺขิเณยฺยํ อุทฺทิสฺส ทานํ เทนฺตานํ. อุปธี วิปจฺจนฺติ เอเตน, อุปธีสุ วา วิปจฺจติ, อุปธโย วา วิปากา เอตสฺสาติ อุปธิวิปากํ. สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ อริยสงฺเฆ ทินฺนํ วิปฺผารฏฺฐานํ โหติ, วิปุลผลนฺติ อตฺโถ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ៥៩-៦០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា dānaṃ dadantānaṃ (កាលឲ្យទាន) សេចក្តីថា កាលឲ្យទានចំពោះទក្ខិណេយ្យបុគ្គល។ ផលទាំងឡាយតែងទុំ (ហុចផល) ដោយឧបធិនេះ ឬផលតែងទុំក្នុងឧបធិទាំងឡាយ ឬមួយក៏ឧបធិទាំងឡាយជាវិបាករបស់ទាននេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបធិវិបាក (ផលដែលកើតក្នុងឧបធិ)។ ពាក្យថា saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ (ទានដែលប្រគេនដល់សង្ឃមានផលច្រើន) សេចក្តីថា ទានដែលប្រគេនដល់អរិយសង្ឃ តែងមានការផ្សាយទៅធំទូលាយ គឺមានផលដ៏ច្រើនលើសលប់ នេះជាអត្ថន័យ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ គ្មានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។ ปุคฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសូត្រមានបុគ្គលសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ โคตมีวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយគោតមីវគ្គ ចប់ហើយ。 (๗) ๒. ภูมิจาลวคฺโค (៧) ២. ភូមិចាលវគ្គ ๑-๕. อิจฺฉาสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៥. ការអធិប្បាយសូត្រមានអិច្ឆាសូត្រជាដើម ๖๑-๖๕. สตฺตมสฺส ปฐมาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ปญฺจเม (ที.นิ.ฏี. ๒.๑๗๓) อภิภวตีติ อภิภุ, ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ. อถ วา อารมฺมณาภิภวนโต อภิตุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติปิ สสมฺปยุตฺตชฺฌานํ อภิภายตนํ. เตนาห ‘‘อภิภวนการณานี’’ติอาทิ. ตานิ หีติ อภิภายตนสญฺญิตานิ ฌานานิ. ‘‘ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตายา’’ติ อิทํ อุภยตฺถาปิ โยเชตพฺพํ. กถํ? ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตาย อารมฺมณานิ อภิภวนฺติ. ญาณพเลเนว หิ อารมฺมณาภิภวนํ วิย ปฏิปกฺขาภิภโวปีติ. ៦១-៦៥. សូត្រមានសូត្រទី ១ ជាដើម នៃវគ្គទី ៧ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៥ (ទីឃនិកាយដីកា ២.១៧៣) ធម៌ដែលគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភូ បានแก่ បរិកម្ម ឬញាណ។ អាយតនៈដែលជាគ្រឿងគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ បានแก่ ឈាន។ ឬមួយក៏ អាយតនៈដែលពោលគឺអារម្មណ៍ដែលគួរគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈានដែលប្រកបដោយសម្បយុត្តធម៌ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ ព្រោះគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ផង ព្រោះជាអភិភូផង និងព្រោះជាអាយតនៈ ពោលគឺជារបបនៃសេចក្តីសុខដ៏វិសេសរបស់ព្រះយោគី និងជាមនាយតនៈនិងធម្មាយតនៈផង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ហេតុជាគ្រឿងគ្របសង្កត់ទាំងឡាយ» ជាដើម។ ពាក្យថា Tāni hi គឺឈានទាំងឡាយដែលហៅថា អភិភាយតនៈ។ ពាក្យថា «puggalassa ñāṇuttariyatāya» (ព្រោះភាពជាអ្នកមានញាណដ៏ឧត្តមរបស់បុគ្គល) នេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ក្នុងទីទាំងពីរ។ តើដូចម្តេច? គឺគ្របសង្កត់នូវបច្ចនិកធម៌ទាំងឡាយដោយភាពជាបដិបក្ខផង គ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ទាំងឡាយព្រោះភាពជាអ្នកមានញាណដ៏ឧត្តមរបស់បុគ្គលផង។ ព្រោះថា ការគ្របសង្កត់នូវបដិបក្ខ ក៏ដូចជាការគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍ដែរ គឺសម្រេចបានដោយកម្លាំងនៃញាណប៉ុណ្ណោះ។ ปริกมฺมวเสน [Pg.246] อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี, น อปฺปนาวเสน. น หิ ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณา อปฺปนา อชฺฌตฺตวิสยา สมฺภวติ. ตํ ปน อชฺฌตฺตปริกมฺมวเสน ลทฺธํ กสิณนิมิตฺตํ อวิสุทฺธเมว โหติ, น พหิทฺธาปริกมฺมวเสน ลทฺธํ วิย วิสุทฺธํ. ដោយអំណាចនៃបរិកម្ម ជាអ្នកមានសញ្ញាក្នុងរូបក្នុងខ្លួន មិនមែនដោយអំណាចនៃអប្បនាឡើយ។ ព្រោះថា អប្បនាដែលមានបដិភាគនិមិត្តជាអារម្មណ៍ មិនអាចកើតឡើងក្នុងវិស័យខាងក្នុងបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្នុងនោះ តែងជាធម្មជាតិមិនបរិសុទ្ធឡើយ មិនដូចជាកសិណនិមិត្តដែលបានមកដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្រៅ ដែលជាធម្មជាតិបរិសុទ្ធនោះទេ។ ปริตฺตานีติ ยถาลทฺธานิ สุปฺปสราวมตฺตานิ. เตนาห ‘‘อวฑฺฒิตานี’’ติ. ปริตฺตวเสเนวาติ วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตวเสเนว อิทํ อภิภายตนํ วุตฺตํ. ปริตฺตตา เหตฺถ อภิภวนสฺส การณํ. วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ อภิภายตนภาวนา นาม ติกฺขปญฺญสฺเสว สมฺภวติ, น อิตรสฺสาติ อาห ‘‘ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล’’ติ. อภิภวิตฺวา สมาปชฺชตีติ เอตฺถ อภิภวนํ สมาปชฺชนญฺจ อุปจารชฺฌานาธิคมสมนนฺตรเมว อปฺปนาฌานุปฺปาทนนฺติ อาห ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ. สห นิมิตฺตุปฺปาเทนาติ จ อปฺปนาปริวาสาภาวสฺส ลกฺขณวจนเมตํ. โย ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ’’ติ วุจฺจติ, ตโตปิ ญาณุตฺตรสฺเสว อภิภายตนภาวนา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ นิมิตฺเต. อปฺปนํ ปาเปตีติ ภาวนํ อปฺปนํ เนติ. ពាក្យថា Parittāni (តិចតួច) បានដល់ វត្ថុដែលបានមកតាមដែលបាន គឺមានប្រមាណប៉ុនចានក្បឿង ឬចានទាបដ៏ល្អ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “avaḍḍhitāni” (មិនបានចម្រើនឲ្យធំ)។ ពាក្យថា Parittavaseneva (ដោយអំណាចនៃវត្ថុតិចតួចប៉ុណ្ណោះ) គឺទោះបីជាការយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌មាននៅឡើយក៏ដោយ ក៏អភិភាយតនៈនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃវត្ថុតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភាពជាវត្ថុតិចតួច ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ក្នុងអភិភាយតនៈនេះ។ ការចម្រើនអភិភាយតនៈ ទោះបីជាមានការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ ឬមិនមានក៏ដោយ តែងកើតមានដល់បុគ្គលដែលមានបញ្ញាមុតស្រួចប៉ុណ្ណោះ មិនកើតមានដល់បុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ñāṇuttariko puggalo” (បុគ្គលមានប្រាជ្ញាដ៏ឧត្តម)។ ក្នុងពាក្យថា “Abhibhavitvā samāpajjati” (គ្របសង្កត់ហើយចូលកាន់សមាបត្តិ) នេះ ការគ្របសង្កត់ និងការចូលកាន់សមាបត្តិ គឺការញ៉ាំងអប្បនាក្នុងឈានឲ្យកើតឡើង ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការបានសម្រេចឧបចារឈានភ្លាមៗ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpeti” (ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តក្នុងទីនេះឯង)។ ពាក្យថា “saha nimittuppādena” (ជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្ត) នេះ ជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈនៃការមិនមានការនៅគ្រប់គ្រង (ការរង់ចាំ) នៃអប្បនា។ បុគ្គលណាដែលលោកហៅថា “khippābhiñño” (អ្នកដឹងបានរហ័ស) ការចម្រើនអភិភាយតនៈ តែងមានដល់បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាឧត្តមជាងបុគ្គលនោះទៅទៀត។ ពាក្យថា “Ettha” បានដល់ ក្នុងនិមិត្តនេះ។ ពាក្យថា “Appanaṃ pāpeti” បានដល់ ញ៉ាំងភាវនាឲ្យដល់នូវអប្បនា។ เอตฺถ จ เกจิ ‘‘อุปฺปนฺเน อุปจารชฺฌาเน ตํ อารพฺภ เย เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺเว ตโย ชวนวารา ปวตฺตนฺติ, เต อุปจารชฺฌานปกฺขิกา เอว, ตทนนฺตรญฺจ ภวงฺคปริวาเสน อุปจาราเสวนาย จ วินา อปฺปนา โหติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนว อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. น หิ ปาริวาสิกกมฺเมน อปฺปนาวาโร อิจฺฉิโต, นาปิ มหคฺคตปฺปมาณชฺฌาเนสุ วิย อุปจารชฺฌาเน เอกนฺตโต ปจฺจเวกฺขณา อิจฺฉิตพฺพา, ตสฺมา อุปจารชฺฌานาธิคมโต ปรํ กติปยภวงฺคจิตฺตาวสาเน อปฺปนํ ปาปุณนฺโต ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วุตฺโต. ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทนา’’ติ จ อธิปฺปายิกมิทํ วจนํ, น นีตตฺถํ. อธิปฺปาโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ក្នុងអធិប្បាយនេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា «កាលបើឧបចារឈានកើតឡើងហើយ ជវនវារៈទាំងឡាយ ២ ឬ ៣ យ៉ាងទាបបំផុត ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវឧបចារឈាននោះ ជវនវារៈទាំងនោះជាចំណែកនៃឧបចារឈានពិតប្រាកដ ហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីនោះមក អប្បនាតែងកើតឡើងដោយវៀរចាកការនៅគ្រប់គ្រងនៃភវង្គ និងការសេពគប់នូវឧបចារៈ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តតែម្តង» ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាមតិរបស់ពួកលោកប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា អប្បនាវារៈ លោកមិនប្រាថ្នាដោយកិច្ចដែលត្រូវនៅគ្រប់គ្រង (រង់ចាំ) ឡើយ ទាំងការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) ដោយចំណែកមួយក្នុងឧបចារឈាន ក៏លោកមិនប្រាថ្នាដូចជាក្នុងមហគ្គតឈាន និងអប្បមាណឈានទាំងឡាយដែរ ហេតុនោះ បុគ្គលកាលដល់នូវអប្បនា ក្នុងទីបំផុតនៃភវង្គចិត្តបន្តិចបន្តួច បន្ទាប់ពីការបានសម្រេចឧបចារឈាន ទើបលោកពោលថា “saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpeti” (ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តក្នុងទីនេះឯង)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា “Saha nimittuppādena” នេះ ជាពាក្យមានសេចក្តីអធិប្បាយបង្កប់ (អធិប្បាយិកវចនៈ) មិនមែនជាពាក្យមានសេចក្តីជាក់ច្បាស់ស្រាប់ (នីតត្ថៈ) ឡើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ น อนฺโตสมาปตฺติยํ ตทา ตถารูปสฺส อาโภคสฺส อสมฺภวโต, สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาย วเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๐๔) ปน ‘‘อิมินา ปนสฺส ปุพฺพโภโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยํ [Pg.247] ตถา อาโภคาภาเว กสฺมา ‘‘ฌานสญฺญายปี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อภิภวน…เป… อตฺถี’’ติ. មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខាងក្នុងសមាបត្តិឡើយ ព្រោះក្នុងខណៈនោះ ការយកចិត្តទុកដាក់មានសភាពបែបនោះ មិនអាចមានបានឡើយ គប្បីជ្រាបថា ការយកចិត្តទុកដាក់របស់បុគ្គលអ្នកចេញចាកសមាបត្តិហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវអាការៈនៃការគ្របសង្កត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃឈាន ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគភាវនា។ ប៉ុន្តែក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា លោកពោលថា “ក៏ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យនេះ បុព្វភាគ (ការអនុវត្តក្នុងចំណែកខាងដើម) របស់បុគ្គលនោះ ត្រូវបានពោលហើយ”។ កាលបើមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងនោះក្នុងខាងក្នុងសមាបត្តិទេ ហេតុអ្វីលោកទើបពោលថា “jhānasaññāyapi” (ទោះបីក្នុងឈានសញ្ញាក៏ដោយ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “abhibhavana...បេ... atthi” (ការគ្របសង្កត់...បេ... មាននៅ)។ วฑฺฒิตปฺปมาณานีติ วิปุลปฺปมาณานีติ อตฺโถ, น เอกงฺคุลทฺวงฺคุลาทิวเสน วฑฺฒึ ปาปิตานีติ ตถาวฑฺฒนสฺเสเวตฺถ อสมฺภวโต. เตนาห ‘‘มหนฺตานี’’ติ. ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ ภุญฺชนภาชเน วฑฺฒิตฺวา ทินฺนํ ภตฺตํ, เอกาสเน ปุริเสน ภุญฺชิตพฺพภตฺตโต อุปฑฺฒภตฺตนฺติ อตฺโถ. ពាក្យថា Vaḍḍhitappamāṇāni មានសេចក្តីថា មានប្រមាណធំទូលាយ មិនមែនញ៉ាំងឲ្យដល់នូវការចម្រើនធំឡើងដោយអំណាចនៃមួយធ្នាប់ ឬពីរធ្នាប់ជាដើមឡើយ ព្រោះការចម្រើនឡើងយ៉ាងនោះ មិនអាចមានបានក្នុងទីនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “mahantāni” (ធំៗ)។ ពាក្យថា Bhattavaḍḍhitaka បានដល់ ភត្តដែលគេដួសដាក់ប្រគេន (ឬជូន) ក្នុងភាជន៍សម្រាប់បរិភោគ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ភត្តពាក់កណ្តាលនៃភត្តដែលបុរសគប្បីបរិភោគក្នុងអាសនៈតែមួយ។ รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, น รูปสญฺญี อรูปสญฺญี. สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. รูปสญฺญาย อนุปฺปาทนเมเวตฺถ อลาภิตา. พหิทฺธาว อุปฺปนฺนนฺติ พหิทฺธาวตฺถุสฺมึเยว อุปฺปนฺนํ. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๐๔-๒๐๙) ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอวํ จตุนฺนํ อภิภายตนานํ อาคตตฺตา อภิธมฺมฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา ปน ยถา สุตฺตนฺเต อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานีติอาทิ วุตฺตํ, เอวํ อวตฺวา อิธ จตูสุปิ อภิภายตเนสุ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาว วุตฺตา’’ติ โจทนํ กตฺวา ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ การณํ วตฺวา ‘‘ตตฺถ วา อิธ วา พหิทฺธา รูปาเนว อภิภวิตพฺพานิ, ตสฺมา ตานิ นิยมโตว วตฺตพฺพานีติ ตตฺราปิ อิธาปิ วุตฺตานิ, ‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’ติ อิทํ ปน สตฺถุ เทสนาวิลาสมตฺตเมวา’’ติ วุตฺตํ. សញ្ញាក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបសញ្ញី (អ្នកមានរូបសញ្ញា), បុគ្គលមិនមានរូបសញ្ញា ឈ្មោះថា អរូបសញ្ញី។ លោកពោលសំដៅយកឈាន ដោយក្បាលនៃសញ្ញា (ដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន)។ ការមិនញ៉ាំងរូបសញ្ញាឲ្យកើតឡើងនោះឯង ឈ្មោះថា ភាពជាអ្នកមិនបានសម្រេចក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Bahiddhāva uppannaṃ បានដល់ កើតឡើងក្នុងវត្ថុខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអភិធម្ម ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំង ៤ មកហើយយ៉ាងនេះថា “ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (បុគ្គលជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តិចតួច មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់, ច្រើនរកប្រមាណមិនបាន មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) ក្នុងអភិធម្មអដ្ឋកថា លោកទើបធ្វើការចោទសួរ (ចោទនា) ថា “ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកមិនពោលដូចក្នុងសូត្រ ដែលពោលថា 'ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni' (បុគ្គលម្នាក់ជាអ្នកមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ តិចតួច) ជាដើម តែបែរជាពោលក្នុងអភិភាយតនៈទាំង ៤ ក្នុងទីនេះ តែត្រឹមភាពជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន (ajjhattaṃ arūpasaññitā) ទៅវិញ?” ហើយលោកក៏បានប្រាប់ហេតុផលថា “ព្រោះរូបខាងក្នុង មិនមែនជាវត្ថុដែលត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ” រួចពោលថា “មិនថាក្នុងទីនោះ ឬក្នុងទីនេះទេ រូបខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះដែលជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ រូបទាំងនោះទើបលោកត្រូវពោលដោយកំណត់ពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលទាំងក្នុងទីនោះនិងក្នុងទីនេះ ចំណែកឯពាក្យថា 'ajjhattaṃ rūpasaññī' នេះ គ្រាន់តែជាលីលានៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ”។ เอตฺถ จ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ‘‘ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วุตฺตานิ, ตถา ‘‘อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ. อตฺถิ หิ โส ปริยาโย ‘‘ปริตฺตานิ อภิภุยฺย, ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยา’’ติ. ปริยายกถา หิ สุตฺตนฺตเทสนาติ. อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ, ตถา สหิตานิ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนวิเสโสติ, ตถา อิธ ปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขานมฺปิ อภิภวนปริยาโย อตฺถีติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติอาทินา ปฐมทุติยอภิภายตเนสุ ปฐมวิโมกฺโข, ตติยจตุตฺถอภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข, วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปฺปวตฺติโต สงฺคหิโต. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๐๔-๒๐๙, ๒๔๗-๒๔๙) ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ [Pg.248] อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ. สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ ฌานานิ วิโมกฺขเทสนายํ วุตฺตานิ. ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิธมฺเม อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ อิทํ อภิธมฺเม กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ. ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อภิธมฺเม วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ក្នុងអធិប្បាយនេះ រូបទាំងអស់ ទោះបីជាវៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ ឬរួមបញ្ចូលការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី លោកហៅថា “parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (រូបតិចតួច មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) ដូចគ្នាដែរ ព្រមទាំងហៅថា “appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni” (រូបច្រើនរកប្រមាណមិនបាន មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់)។ ព្រោះថា វិធី (បរិយាយ) នោះមានពិតប្រាកដ គឺ “គ្របសង្កត់រូបតិចតួចទាំងឡាយ ប្រសិនបើរូបទាំងនោះ ជួនកាលត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌ ឈ្មោះថា គ្របសង្កត់រូបដែលមានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់”។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រទេសនា ជាទេសនាបែបមានបរិយាយ (វិធីពន្យល់ដោយប្រយោល)។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបគ្មានបរិយាយ (ទេសនាដោយត្រង់) រូបដែលវៀរចាកការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ លោកពោលដោយឡែកពីគ្នា រូបដែលរួមបញ្ចូលការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ លោកក៏ពោលដោយឡែកពីគ្នាដែរ។ ព្រោះថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃការគ្របសង្កត់ តែងមានក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ។ យ៉ាងនោះដែរ ក្នុងទីនេះ ព្រោះជាទេសនាបែបមានបរិយាយ វិធីនៃការគ្របសង្កត់សូម្បីនៃវិមោក្ខទាំងឡាយក៏មានដែរ ហេតុនោះ ដោយពាក្យថា “ajjhattaṃ rūpasaññī” ជាដើម វិមោក្ខទី ១ ក្នុងអភិភាយតនៈទី ១ និងទី ២, វិមោក្ខទី ២ ក្នុងអភិភាយតនៈទី ៣ និងទី ៤, និងវិមោក្ខទី ៣ ក្នុងវណ្ណអភិភាយតនៈទាំងឡាយ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃការគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះអភិធម្ម ព្រោះជាទេសនាបែបគ្មានបរិយាយ ដើម្បីបង្ហាញវិមោក្ខ និងអភិភាយតនៈទាំងឡាយមិនឲ្យច្រឡំគ្នា លោកទើបវៀរចាកវិមោក្ខទាំងឡាយ ហើយពោលតែអភិភាយតនៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈានទាំងឡាយដែលធ្វើកិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងវិមោក្ខទេសនា។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកបានកំណត់ទុកហើយ ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំងពីរដែលមកហើយថា “ajjhattaṃ rūpasaññī” នោះ មិនបានពោលទុកក្នុងអភិភាយតនៈទាំងឡាយក្នុងព្រះអភិធម្មឡើយ និងព្រោះតែពាក្យថា “rūpī rūpāni passati” (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម ជាពាក្យទូទៅដល់កិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់។ ពាក្យថា “ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato” (ព្រោះរូបខាងក្នុងមិនមែនជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់ឡើយ) នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃពាក្យដែលលោកពោលទុកក្នុងព្រះអភិធម្មគ្រប់ទីកន្លែងថា “bahiddhā rūpāni passati” (ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ) ដោយមិនពោលក្នុងទីណាមួយឡើយថា “ajjhattaṃ rūpāni passati” (ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្នុង)។ ដោយហេតុនោះ សេចក្តីណាដែលមានហេតុដទៃ សេចក្តីនោះលោកពោលហើយដោយហេតុនោះ។ ចំណែកឯពាក្យសម្តែងតែត្រឹមភាពជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន (ajjhattaṃ arūpasaññitā) ក្នុងព្រះអភិធម្ម ដែលមានលីលានៃការសម្តែងធម៌ជាហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា មិនគប្បីស្វែងរកហេតុដទៃសម្រាប់ពាក្យនោះឡើយ។ อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ เตสํ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วิชฺชมานปริยายกถาภาวโต. ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา น นีลาทิอภิภายตนานิ วตฺตพฺพานีติ เจ? ตํ น. นีลาทีสุ กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณานํ ปริตฺตตา วา อปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ. เอเตสุ จ ปริตฺตาทิกสิณรูเปสุ ยํ ยํ จริตสฺส อิมานิ อภิภายตนานิ อิชฺฌนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพสงฺคาหิกวเสนาติ นีลวณฺณนีลนิทสฺสนนีลนิภาสานํ สาธารณวเสน. วณฺณวเสนาติ สภาววณฺณวเสน. นิทสฺสนวเสนาติ ปสฺสิตพฺพตาวเสน จกฺขุวิญฺญาณาทิวิญฺญาณวีถิยา คเหตพฺพตาวเสน. โอภาสวเสนาติ สปฺปภาสตาย อวภาสนวเสน. ម្យ៉ាងទៀត ភាពមិនមែនជាវត្ថុត្រូវគ្របសង្កត់នៃរូបខាងក្នុង ព្រោះតែរូបទាំងនោះមិនប្រាកដច្បាស់ដូចជារូបខាងក្រៅ និងលីលានៃការសម្តែងធម៌ គប្បីជ្រាបតាមការកំណត់ដែលបានពោលហើយ ព្រោះជាវិធីសម្តែងបែបមានបរិយាយដែលមានស្រាប់ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ។ ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា “ព្រោះតែសម្រេចដោយពាក្យថា 'suvaṇṇadubbaṇṇāni' (មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់) នេះឯងហើយ ហេតុនោះ លោកមិនគួរពោលអភិភាយតនៈមានពណ៌ខៀវជាដើមឡើយ មែនទេ?” ឆ្លើយថា “មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការ (ការបំពេញបុណ្យ) ទុកក្នុងពណ៌ខៀវជាដើម។” ព្រោះថា ភាពជាវត្ថុតិចតួច ឬភាពជាវត្ថុរកប្រមាណមិនបាន នៃពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធ និងមិនបរិសុទ្ធទាំងនោះ មិនមែនជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ឡើយ តែគឺភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកសិណរូបមានប្រមាណតិចតួចជាដើមទាំងនេះ អភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ តែងសម្រេចដល់ចរិតណាៗ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “imesu pana” (ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងអភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Sabbasaṅgāhikavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់ គឺដោយអំណាចទូទៅនៃពណ៌ខៀវ (នីលវណ្ណៈ) គ្រឿងសម្គាល់ពណ៌ខៀវ (នីលនិទស្សនៈ) និងពន្លឺពណ៌ខៀវ (នីលនិភាសៈ)។ ពាក្យថា Vaṇṇavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃពណ៌តាមធម្មជាតិ។ ពាក្យថា Nidassanavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃភាពជាវត្ថុគួរមើល គឺដោយអំណាចនៃការគប្បីកាន់យកបានដោយវិថីនៃវិញ្ញាណមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា Obhāsavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការភ្លឺស្វាង ព្រោះភាពជាវត្ថុមានពន្លឺ។ อิจฺฉาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឥច្ឆាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๖. วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา ៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃវិមោក្ខសូត្រ ๖๖. ฉฏฺเฐ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๒๙) เกนฏฺเฐนาติ เกน สภาเวน. สภาโว หิ ญาเณน ยาถาวโต อรณียโต ญาตพฺพโต ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจติ, โส เอว [Pg.249] ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา ‘‘อฏฺโฐ’’ติ วุตฺโต. อธิมุจฺจนฏฺเฐนาติ อธิกํ สวิเสสํ มุจฺจนฏฺเฐน. เอเตน สติปิ สพฺพสฺสปิ รูปาวจรชฺฌานสฺส วิกฺขมฺภนวเสน ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตภาเว เยน ภาวนาวิเสเสน ตํ ฌานํ สาติสยํ ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจิตฺวา ปวตฺตติ, โส ภาวนาวิเสโส ทีปิโต. ภวติ หิ สมานชาติยุตฺโตปิ ภาวนาวิเสเสน ปวตฺติอาการวิเสโส. ยถา ตํ สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส, ตถา ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตตาย เอว อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุจฺจนฏฺเฐนปิ วิโมกฺโข. เตนาห ‘‘อารมฺมเณ จา’’ติอาทิ. อยํ ปนตฺโถติ อยํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ ปจฺฉิเม วิโมกฺเข นิโรเธ นตฺถิ. เกวโล วิมุตฺตฏฺโฐ เอว ตตฺถ ลพฺภติ, ตํ สยเมว ปรโต วกฺขติ. ៦៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា kenaṭṭhena (ដោយអត្ថដូចម្តេច) បានដល់ ដោយសភាវៈដូចម្តេច។ ព្រោះថា សភាវៈដែលបុគ្គលគប្បីដឹងតាមពិតដោយប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា “អត្ថ” (Attha) សភាវៈនោះឯង លោកធ្វើអក្សរ ថ (ttha) ឲ្យទៅជា ឋ (ṭṭha) ហើយពោលថា “អដ្ឋៈ” (Aṭṭha)។ ពាក្យថា Adhimuccanaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថនៃការរួចផុតយ៉ាងក្រៃលែង គឺរួចផុតជាពិសេស។ ដោយពាក្យនេះ ទោះបីជាការរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) នៃរូបាវចរឈានទាំងអស់មានពិតមែនក៏ដោយ តែការចម្រើនដ៏វិសេសណា ដែលញ៉ាំងឈាននោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខយ៉ាងក្រៃលែង ការចម្រើនដ៏វិសេសនោះ លោកបានសម្តែងហើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាធម៌មានជាតិស្មើគ្នាក៏ដោយ តែអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេស តែងមានបានដោយអំណាចនៃការចម្រើនដ៏វិសេស។ ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងបុគ្គលជាសទ្ធាវិមុត្ត និងបុគ្គលជាទិដ្ឋិប្បត្តៈដូច្នោះដែរ យ៉ាងនោះដែរ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះអត្ថថាបង្អោនទៅយ៉ាងក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរដ៏ក្រៃលែង ព្រោះភាពជាធម៌មិនមានការសង្ស័យ ដោយភាពជាធម៌មិនត្រូវបានសង្កត់សង្កិន ព្រោះតែការរួចផុតយ៉ាងល្អចាកធម៌ជាបច្ចនីកៈ (ធម៌ជាសត្រូវ) នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ārammaṇe ca” (និងក្នុងអារម្មណ៍) ជាដើម។ ពាក្យថា “Ayaṃ panattho” (ក៏ប៉ុន្តែ អត្ថនេះ) បានដល់ អត្ថនៃការបង្អោនទៅ (អធិមុច្ចនត្ថៈ) នេះ មិនមានក្នុងវិមោក្ខចុងក្រោយ គឺនិរោធឡើយ។ ក្នុងនិរោធនោះ តែងបានតែអត្ថនៃការរួចផុត (វិមុត្តត្ថៈ) សុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីនោះ លោកនឹងពោលដោយខ្លួនឯងក្នុងខាងមុខ។ รูปีติ เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐรูปํ โหติ, เยน วิสิฏฺเฐน รูเปน ‘‘รูปี’’ติ วุจฺเจยฺย รูปีสทฺทสฺส อติสยตฺถทีปนโต, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปสฺส วเสน ปฏิลทฺธชฺฌานํ อิธ ปรมตฺถโต รูปิภาวสาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. รูปชฺฌานํ รูปํ อุตฺตรปทโลเปน. รูปานีติ ปเนตฺถ ปุริมปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘นีลกสิณาทีนิ รูปานี’’ติ. รูเป กสิณรูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา เอตสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. ตปฺปฏิปกฺเขน อรูปสญฺญี. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี’’ติอาทิ. ពាក្យថា Rūpī (បុគ្គលមានរូប) បានដល់ រូបណាដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ដែលបុគ្គលនេះប្រកបព្រមហើយ រូបនោះជាលក្ខណៈរូបដ៏វិសេស ដោយភាពជាហេតុនៃឈានណា ដែលបុគ្គលគប្បីហៅថា “Rūpī” ដោយសាររូបដ៏វិសេសនោះ ព្រោះពាក្យថា Rūpī នេះ ជាពាក្យសម្តែងសេចក្តីដ៏ក្រៃលែង គប្បីជ្រាបថា ឈានដែលបានសម្រេចហើយដោយអំណាចនៃរូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួននោះឯង ជាតួសម្រេចនូវភាពជាបុគ្គលមានរូបដោយបរមត្ថក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ajjhattaṃ” (ក្នុងខ្លួន) ជាដើម។ ពាក្យថា Rūpa (រូប) ក្នុងទីនេះ សំដៅយក រូបជ្ឈាន (រូបឈាន) ដោយការលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោបៈ)។ ចំណែកឯពាក្យថា Rūpāni (រូបទាំងឡាយ) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការលុបបទខាងដើម (បុរិមបទលោបៈ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “nīlakasiṇādīni rūpāni” (រូបទាំងឡាយមាននីលកសិណជាដើម)។ សញ្ញាក្នុងរូប គឺកសិណរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបសញ្ញី (អ្នកមានរូបសញ្ញា) លោកពោលសំដៅយកឈាន ដោយក្បាលនៃសញ្ញា (ដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន)។ ដោយធម៌ជាបដិបក្ខនឹងរូបសញ្ញានោះ ឈ្មោះថា អរូបសញ្ញី (អ្នកមិនមានរូបសញ្ញា)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ajjhattaṃ na rūpāsaññī” (ជាអ្នកមិនមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន) ជាដើម។ อนฺโต อปฺปนายํ ‘‘สุภ’’นฺติ อาโภโค นตฺถีติ อิมินา ปุพฺพาโภควเสน ตถา อธิมุตฺติ สิยาติ ทสฺเสติ. เอวญฺเหตฺถ ตถาวตฺตพฺพตาปตฺติโจทนา อนวฏฺฐานา โหติ. ยสฺมา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ตตฺถ กตาธิการานํ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุจฺจนฏฺโฐ สมฺภวติ, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ตถา ตติโย วิโมกฺโข สํวณฺณิโต. ยสฺมา ปน เมตฺตาทิวเสน ปวตฺตมานา ภาวนา สตฺเต อปฺปฏิกูลโต ทหนฺติ, เต สุภโต อธิมุจฺจิตฺวา ปวตฺตติ, ตสฺมา ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒-๒๑๓) พฺรหฺมวิหารภาวนา ‘‘สุภวิโมกฺโข’’ติ วุตฺตา. ตยิทํ อุภยมฺปิ เตน เตน ปริยาเยน วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ក្នុងអប្បនានោះ ការយកចិត្តទុកដាក់ថា «ល្អ» ឬ «ស្អាត» (សុភៈ) គឺមិនមានឡើយ ដោយហេតុនេះ លោកបង្ហាញថា ការបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងនោះ អាចមានបានដោយអំណាចនៃការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងកាលមុន (បុព្វាភោគៈ)។ ព្រោះថា កាលបើជាយ៉ាងនេះ ការចោទប្រកាន់ថា គួរពោលយ៉ាងនោះ មិនមានទីតាំងឡើយ។ ព្រោះហេតុតែ ក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយ មានពណ៌ខៀវជាដើមដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង សេចក្តីបង្អោនចិត្តទៅយ៉ាងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអររបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការៈក្នុងកសិណនោះ តែងមានបាន ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកទើបពន្យល់វិមោក្ខទី ៣ យ៉ាងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែការចម្រើនភាវនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមេត្តាជាដើម តែងកំណត់ទុកនូវសត្វទាំងឡាយដោយភាពមិនគួរខ្ពើម ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្អោនចិត្តទៅថាជាសភាវៈល្អ (សុភៈ) ហេតុនោះ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ (បដិ. ម. ១.២១២-២១៣) លោកទើបហៅព្រហ្មវិហារភាវនាថា «សុភវិមោក្ខ»។ សេចក្តីទាំងពីរយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថា មិនផ្ទុយគ្នានោះទេ ព្រោះលោកពោលទុកដោយបរិយាយនោះៗ។ สพฺพโสติ [Pg.250] อนวเสสโต. น หิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ เอกเทโสปิ ตตฺถ อวสิสฺสติ. วิสฺสฏฺฐตฺตาติ ยถาปริจฺฉินฺนกาเล นิโรธิตตฺตา. อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม อริเยเหว สมาปชฺชิตพฺพโต อริยผลปริโยสานตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺติภาวโต จ. បទថា Sabbaso សេចក្តីថា ដោយមិនមានសេសសល់។ ព្រោះថា សូម្បីចំណែកមួយនៃអរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ក៏មិនសេសសល់ក្នុងនិរោធនោះឡើយ។ បទថា Vissaṭṭhattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាធម៌ដែលរលត់ទៅក្នុងកាលដែលបានកំណត់ទុកយ៉ាងនោះ។ ដែលឈ្មោះថា វិមោក្ខដ៏ឧត្តម ព្រោះជាធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយគប្បីចូលកាន់ ព្រោះមានអរិយផលជាទីបំផុត និងព្រោះភាពជាការដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ។ วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃវិមោក្ខសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๗. อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา ៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនរិយវោហារសូត្រ ๖๗. สตฺตเม อนริยานํ ลามกานํ โวหาโร อนริยโวหาโร. ทิฏฺฐวาทิตาติ ทิฏฺฐํ มยาติ เอวํ วาทิตา. เอวํ เสเสสุปิ. เอตฺถ จ ตํตํสมุฏฺฐาปกเจตนาวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยาหิ เจตนาหี’’ติอาทิ. ៦៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ វោហាររបស់ពួកជនមិនមែនជាអរិយៈ គឺពួកជនថោកទាប ឈ្មោះថា អនរិយវោហារ។ បទថា Diṭṭhavāditā សេចក្តីថា ការពោលយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំបានឃើញហើយ»។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេស ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ គb្បីដឹងសេចក្តីដោយអំណាចនៃចេតនាដែលជាតួញាំងពាក្យនោះៗ ឱ្យតាំងឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yāhi cetanāhi» (ដោយចេតនាទាំងឡាយណា) ជាដើម។ อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនរិយវោហារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๙. ปริสาสุตฺตวณฺณนา ៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិសាសូត្រ ๖๙. นวเม (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๒) สมาคนฺตพฺพโต, สมาคจฺฉตีติ วา สมาคโม, ปริสา. พิมฺพิสารปฺปมุโข สมาคโม พิมฺพิสารสมาคโม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. พิมฺพิสาร…เป… สมาคมสทิสํ ขตฺติยปริสนฺติ โยชนา. อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุปิ ลพฺภเตว สตฺถุ ขตฺติยปริสาทิอุปสงฺกมนํ. อาทิโต เตหิ สทฺธึ สตฺถุ ภาสนํ อาลาโป, กถนปฺปฏิกถนํ สลฺลาโป. ธมฺมูปสํหิตา ปุจฺฉาปฏิปุจฺฉา ธมฺมสากจฺฉา. สณฺฐานํ ปฏิจฺจ กถิตํ สณฺฐานปริยายตฺตา วณฺณ-สทฺทสฺส ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) วิย. เตสนฺติ ปทํ อุภยปทาเปกฺขํ ‘‘เตสมฺปิ ลกฺขณสณฺฐานํ วิย สตฺถุ สรีรสณฺฐานํ เตสํ เกวลํ ปญฺญายติ เอวา’’ติ. นาปิ อามุตฺตมณิกุณฺฑโล ภควา โหตีติ โยชนา. ฉินฺนสฺสราติ ทฺวิธา ภินฺนสฺสรา. คคฺครสฺสราติ ชชฺชริตสฺสรา. ภาสนฺตรนฺติ เตสํ สตฺตานํ ภาสาโต อญฺญํ ภาสํ. วีมํสาติ จินฺตนา. กิมตฺถํ…เป… เทเสตีติ อิทํ นนุ อตฺตานํ ชานาเปตฺวา ธมฺเม กถิเต เตสํ สาติสโย [Pg.251] ปสาโท โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตํ? เยสํ อตฺตานํ อชานาเปตฺวาว ธมฺเม กถิเต ปสาโท โหติ, น ชานาเปตฺวา, ตาทิเส สนฺธาย สตฺถา ตถา กโรติ. ตตฺถ ปโยชนมาห ‘‘วาสนตฺถายา’’ติ. เอวํ สุโตปีติ เอวํ อวิญฺญาตเทสโก อวิญฺญาตาคมโนปิ สุโต ธมฺโม อตฺตโน ธมฺมสุธมฺมตาเยว อนาคเต ปจฺจโย โหติ สุณนฺตสฺส. ៦៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ (ទីឃនិកាយ ដីកា ២.១៧២) ទីជាទីមកជួបជុំគ្នា ឬការមកជួបជុំគ្នា ឈ្មោះថា សមាគម បានដល់ បរិស័ទ។ ការជួបជុំគ្នាដែលមានព្រះបាទពិម្ពិសារជាប្រមុខ ឈ្មោះថា ពិម្ពិសារសមាគម។ សូម្បីក្នុងពួកពីរដែលសេស ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ការប្រកបសេចក្តីថា បរិស័ទក្សត្រ ដូចជាការជួបជុំគ្នានៃព្រះបាទពិម្ពិសារ...បេ...។ ការយាងចូលទៅរកបរិស័ទមានក្សត្រជាដើមរបស់ព្រះសាស្តា សូម្បីក្នុងចក្រវាឡដទៃទាំងឡាយ ក៏រមែងបានមានដែរ។ ការត្រាស់សន្ទនាជាមួយពួកជនទាំងនោះតាំងពីដំបូងរបស់ព្រះសាស្តា ឈ្មោះថា អាលាបៈ (ការនិយាយរក)។ ការនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នា ឈ្មោះថា សល្លាបៈ (ការសន្ទនា)។ ការសួរនិងការឆ្លើយដែលប្រកបដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មសាកច្ឆា (ការសន្ទនាធម៌)។ ពាក្យថា វណ្ណៈ (ពណ៌/សណ្ឋាន) ដែលពោលសំដៅយកសណ្ឋាន ព្រោះជាពាក្យជំនួសឱ្យសណ្ឋាន ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «និម្មិតខ្លួនឱ្យមានសណ្ឋានដូចជាស្តេចដំរីដ៏ធំ» (សំយុត្តនិកាយ ១.១៣៨)។ បទថា Tesanti (របស់ជនទាំងនោះ) ជាបទដែលត្រូវរំពឹងទៅរកបទទាំងពីរ គឺ «សណ្ឋានព្រះសរីរៈរបស់ព្រះសាស្តា ដូចជាលក្ខណសណ្ឋានរបស់ជនទាំងនោះដែរ តែងប្រាកដដល់ជនទាំងនោះតែប៉ុណ្ណោះ»។ ការប្រកបសេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនជាអ្នកពាក់គ្រឿងអលង្ការកែវមណីនិងកុណ្ឌលឡើយ។ បទថា Chinnassarā សេចក្តីថា សំឡេងស្អកស្អា (សំឡេងបែកជាពីរ)។ បទថា Gaggarassarā សេចក្តីថា សំឡេងស្អកស្អែរ (សំឡេងស្អកស្អា)។ បទថា Bhāsantaraṃ សេចក្តីថា ភាសាដទៃពីភាសារបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។ បទថា Vīmaṃsā សេចក្តីថា ការគិតពិចារណា។ ពាក្យថា «ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី...បេ... សម្តែងធម៌» នេះ តើលោកពោលដោយបំណងថា «កាលបើព្រះអង្គធ្វើឱ្យគេស្គាល់ព្រះអង្គហើយសម្តែងធម៌ សេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែងរបស់ជនទាំងនោះរមែងមាន» មិនមែនឬ? ព្រះសាស្តាទ្រង់ធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះ សំដៅយកពួកជនដែលកាលបើទ្រង់មិនធ្វើឱ្យស្គាល់ព្រះអង្គហើយសម្តែងធម៌ តែងមានសេចក្តីជ្រះថ្លា មិនមែនសម្តែងដោយធ្វើឱ្យស្គាល់នោះឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ លោកពោលសំដៅយកប្រយោជន៍ថា «ដើម្បីជាវាសនា»។ បទថា Evaṃ sutopi សេចក្តីថា ធម៌ដែលជនស្តាប់ហើយយ៉ាងនេះ សូម្បីមិនស្គាល់អ្នកសម្តែង មិនស្គាល់ការមកដល់យ៉ាងនេះក្តី ក៏រមែងជាបច្ច័យក្នុងអនាគតដល់អ្នកស្តាប់ ដោយភាពជាធម៌ដ៏ល្អរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ។ ปริสาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិសាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๑๐. ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา ១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃភូមិចាលសូត្រ ๗๐. ทสเม (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๖๗; สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๘๒๒) อุเทนยกฺขสฺส เจติยฏฺฐาเนติ อุเทนสฺส นาม ยกฺขสฺส อายตนภาเวน อิฏฺฐกาหิ กเต มหาชนสฺส จิตฺตีกตฏฺฐาเน. กตวิหาโรติ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโร. วุจฺจตีติ ปุริมโวหาเรน ‘‘อุเทนํ เจติย’’นฺติ วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปีติ ‘‘โคตมกํ เจติย’’นฺติอาทีสุปิ. เอเสว นโยติ เจติยฏฺฐาเน กตวิหารภาวํ อติทิสติ. ตถา หิ สตฺตมฺพนฺติ กิกิสฺส รญฺโญ ธีตโร สตฺต กุมาริโย สํเวคชาตา เคหโต นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ ปธานํ ปทหึสุ, ตํ ฐานํ ‘‘สตฺตมฺพํ เจติย’’นฺติ วทนฺติ. พหุปุตฺตกนฺติ จ พหุปาโรโห เอโก นิคฺโรธรุกฺโข, ตสฺมึ อธิวตฺถํ เทวตํ พหู มนุสฺสา ปุตฺเต ปตฺเถนฺติ, ตทุปาทาย ตํ ฐานํ ‘‘พหุปุตฺตกํ เจติย’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. สารนฺททสฺส นาม ยกฺขสฺส วสิตฏฺฐานํ, จาปาลสฺส นาม ยกฺขสฺส วสิตฏฺฐานํ, อิติ สพฺพาเนเวตานิ พุทฺธุปฺปาทโต ปุพฺพเทวตา ปริคฺคเหตฺวา เจติยโวหาเรน โวหริตานิ, ภควโต วิหาเร กเตปิ ตเถว สญฺชานนฺติ. รมณียาติ เอตฺถ เวสาลิยา ตาว ภูมิภาคสมฺปตฺติยา สุลภปิณฺฑตาย รมณียภาโว เวทิตพฺโพ. วิหารานํ ปน นครโต นาติทูรตาย นจฺจาสนฺนตาย คมนาคมนสมฺปตฺติยา อนากิณฺณวิหารฏฺฐานตาย ฉายุทกสมฺปตฺติยา ปวิเวกปติรูปตาย จ รมณียตา ทฏฺฐพฺพา. ៧០. ក្នុងសូត្រទី ១០ (ទីឃនិកាយ ដីកា ២.១៦៧, សំយុត្តនិកាយ ដីកា ២.៥.៨២២) បទថា udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងដែលមហាជនធ្វើសក្ការៈបូជា ដែលសាងសង់ឡើងដោយឥដ្ឋ ដើម្បីជាទីអាស្រ័យនៅរបស់យក្សឈ្មោះឧទេនៈ។ បទថា Katavihāro សេចក្តីថា វត្តដែលគេកសាងឡើងឧទ្ទិសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បទថា Vuccati សេចក្តីថា គេហៅតាមវោហារពីមុនថា «ឧទេនចេតិយ»។ សូម្បីក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន Gotamakādīsu ជាដើម សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងទីកន្លែងមាន «គោតមកចេតិយ» ជាដើម។ បទថា Eseva nayo នេះ លោកសំដៅដល់ភាពជាវត្តដែលគេកសាងឡើងក្នុងទីកន្លែងនៃចេតិយនោះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា Sattamba គឺព្រះរាជធីតាទាំង ៧ ព្រះអង្គរបស់ព្រះបាទកិកិ ជាកុមារីកើតសេចក្តីសង្វេគ ហើយបានចេញពីព្រះរាជវាំងទៅបំពេញព្យាយាមក្នុងទីនោះ គេទើបហៅទីនោះថា «សត្តម្ពចេតិយ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Bahuputtaka គឺដើមជ្រៃមួយដើមដែលមានមែកធាងបែកសាខាច្រើន មនុស្សជាច្រើនតែងបន់ស្រន់សុំបុត្រពីទេវតាដែលអាស្រ័យនៅនឹងដើមជ្រៃនោះ គេទើបសម្គាល់ទីនោះថា «ពហុបុត្តកចេតិយ» ដោយអាស្រ័យហេតុនោះ។ ទីកន្លែងជាទីរស់នៅរបស់យក្សឈ្មោះសារន្ទទៈ ទីកន្លែងជាទីរស់នៅរបស់យក្សឈ្មោះចាបាលៈ ទីកន្លែងទាំងអស់នេះ គឺពួកទេវតាបានកាន់កាប់តាំងពីមុនការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ ហើយត្រូវបានហៅដោយវោហារថា «ចេតិយ» សូម្បីកាលដែលគេកសាងវត្តថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ក៏មនុស្សទាំងឡាយនៅតែសម្គាល់យ៉ាងនោះដដែល។ បទថា Ramaṇīyā ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវភាពជាទីគួរត្រេកអរនៃក្រុងវេសាលី ដោយសារភាពបរិបូណ៌នៃភូមិភាគ និងការស្វែងរកបិណ្ឌបាតបានដោយងាយ។ ចំណែកឯភាពជាទីគួរត្រេកអរនៃវត្តទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះមិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេកពីទីក្រុង ងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរទៅមក ជាទីកន្លែងមិនច្របូកច្របល់ បរិបូណ៌ដោយម្លប់និងទឹក និងសមគួរដល់ការវិវេក។ วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา. ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา [Pg.252] ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺติรหตํ คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิสยตาย ปติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนุปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาย สิขาปฺปตฺติยา สมฺมเทว สํเสวิตา. បទថា Vaḍḍhitā សេចក្តីថា ផ្សព្វផ្សាយទៅដោយអំណាចនៃការបំពេញភាវនាឱ្យបរិបូណ៌។ បទថា Punappunaṃ katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ ដោយការធ្វើឱ្យច្រើនក្នុងភាវនា។ បទថា Yuttayānaṃ viya katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រព្រឹត្តទៅបានតាមប្រាថ្នា ដូចជាយានដែលទឹមដោយសេះអាជានេយ្យ ដែលនាយសារថីដ៏ឈ្លាសវៃគ្រប់គ្រងហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅបានតាមចិត្តប្រាថ្នា។ បទថា Patiṭṭhānaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីតាំង (អធិដ្ឋាន)។ បទថា Vatthu viya katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យដូចជាទីធ្លាដែលគេជម្រះឧបទ្រពចេញស្អាតល្អហើយ ព្រោះជាទីតាំងនៃវិស័យឫទ្ធិ ដោយការជម្រះឧបក្កិលេសទាំងពួង។ បទថា Adhiṭṭhitā សេចក្តីថា តាំងទុកក្នុងភាពសមគួរដល់ការអធិដ្ឋាននោះៗ ដោយភាពជាធម៌ដែលបុគ្គលចម្រើនល្អហើយ ព្រោះឆ្ងាយចាកធម៌ជាបដិបក្ខ។ បទថា Samantato citā សេចក្តីថា ដល់នូវការសន្សំភាវនាដោយគ្រប់ចំណែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «suvaḍḍhitā» (ផ្សព្វផ្សាយល្អហើយ)។ បទថា Suṭṭhu samāraddhā សេចក្តីថា សេពគប់ដោយប្រពៃ ដើម្បីដល់នូវចំណុចកំពូលនៃឥទ្ធិភាវនា។ อนิยเมนาติ ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ อนิยมวจเนน. นิยเมตฺวาติ ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ สรูปทสฺสเนน นิยเมตฺวา. อายุปฺปมาณนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๐; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๔๐) ปรมายุปฺปมาณํ วทติ. กึ ปเนตฺถ ปรมายุ นาม, กถํ วา ตํ ปริจฺฉินฺนปฺปมาณนฺติ? วุจฺจเต – โย เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตสฺมึ ตสฺมึ ภววิเสเส ปุริมสิทฺธภวปตฺถนูปนิสฺสยวเสน สรีราวยววณฺณสณฺฐานปฺปมาณาทิวิเสสา วิย ตํตํคตินิกายาทีสุ เยภุยฺเยน นิยตปริจฺเฉโท คพฺภเสยฺยกกามาวจรเทวรูปาวจรสตฺตานํ สุกฺกโสณิตอุตุโภชนาทิอุตุอาทิปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยูปตฺถมฺภิโต วิปากปฺปพนฺธสฺส ฐิติกาลนิยโม. โส ยถาสกํ ขณมตฺตาวฏฺฐายีนมฺปิ อตฺตโน สหชาตานํ รูปารูปธมฺมานํ ฐปนาการวุตฺติตาย ปวตฺตนกานิ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานิ ยสฺมา น เกวลํ เตสํ ขณฐิติยา เอว การณภาเวน อนุปาลกานิ, อถ โข ยาว ภวงฺคุปจฺเฉทา อนุปพนฺธสฺส อวิจฺเฉทเหตุภาเวนปิ, ตสฺมา อายุเหตุกตฺตา การณูปจาเรน อายุ, อุกฺกํสปริจฺเฉทวเสน ปรมายูติ จ วุจฺจติ. ตํ ปน เทวานํ เนรยิกานํ อุตฺตรกุรุกานญฺจ นิยตปริจฺเฉทํ. อุตฺตรกุรุกานํ ปน เอกนฺตนิยตปริจฺเฉทเมว, อวสิฏฺฐมนุสฺสเปตติรจฺฉานานํ ปน จิรฏฺฐิติสํวตฺตนิกกมฺมพหุเล กาเล ตํกมฺมสหิตสนฺตานชนิตสุกฺกโสณิตปจฺจยานํ ตํมูลกานญฺจ จนฺทสูริยสมวิสมปริวตฺตนาทิชนิตอุตุอาหาราทิสมวิสมปจฺจยานญฺจ วเสน จิราจิรกาลโต อนิยตปริจฺเฉทํ, ตสฺส จ ยถา ปุริมสิทฺธภวปตฺถนาวเสน ตํตํคตินิกายาทีสุ วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสนิยโม สิทฺโธ ทสฺสนานุสฺสวาทีหิ, ตถา อาทิโต คหณสิทฺธิยา. เอวํ ตาสุ ตาสุ อุปปตฺตีสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ เยภุยฺเยน สมปฺปมาณฏฺฐิติกาลํ [Pg.253] ทสฺสนานุสฺสเวหิ ลภิตฺวา ตํปรมตํ อชฺโฌสาย ปวตฺติตภวปตฺถนาวเสน อาทิโต ปริจฺเฉทนิยโม เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปน กมฺมํ ตาสุ ตาสุ อุปปตฺตีสุ ยถา ตํตํอุปปตฺตินิยตวณฺณาทินิพฺพตฺตเน สมตฺถํ, เอวํ นิยตายุปริจฺเฉทาสุ อุปปตฺตีสุ ปริจฺเฉทาติกฺกเมน วิปากนิพฺพตฺตเน สมตฺถํ น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ยํ มนุสฺสานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ ปริปุณฺณํ กโรนฺโต ติฏฺเฐยฺยา’’ติ. បទថា Aniyamenā សេចក្តីថា ដោយពាក្យមិនកំណត់ថា «yassa kassaci» (របស់បុគ្គលណាមួយ)។ បទថា Niyametvā សេចក្តីថា កំណត់ដោយការបង្ហាញរូបរាងពិតប្រាកដថា «tathāgatassa» (របស់ព្រះតថាគត)។ បទថា Āyuppamāṇaṃ (ទីឃនិកាយ ដីកា ១.៤០, ទីឃនិកាយ អភិធម្មដីកា ១.៤០) លោកសំដៅដល់ប្រមាណនៃអាយុដ៏ឧត្តម (បរមាយុ)។ សួរថា ចុះអ្វីជាបរមាយុក្នុងទីនេះ ហើយបរមាយុនោះមានប្រមាណកំណត់យ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សេចក្តីកំណត់នៃកាលវេលាដែលតាំងនៅនៃសង្វាក់វិបាករបស់សត្វទាំងឡាយនោះៗ ក្នុងភពពិសេសនោះៗ ដែលជាការកំណត់ជាភាគច្រើនក្នុងគតិនិកាយជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃទំហំ សណ្ឋាន ពណ៌ និងអវយវៈនៃរាងកាយ ដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យនិងការប្រាថ្នាភពដែលបានសម្រេចរួចហើយក្នុងកាលមុន របស់សត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងគភ៌ សត្វកាមាវចរទេវតា និងរូបាវចរសត្វ ដែលត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយបច្ច័យបច្ចុប្បន្នមានទឹកកាម ឈាម ឧតុ អាហារ និងឧតុជាដើម។ ព្រោះហេតុតែរូបជីវិតិន្ទ្រិយនិងអរូបជីវិតិន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈតាំងនៅនៃរូបធម៌និងអរូបធម៌ជាសហជាតរបស់ខ្លួន សូម្បីតែធម៌ទាំងនោះតាំងនៅត្រឹមតែមួយខណៈក៏ដោយ មិនមែនជាគ្រឿងរក្សាទុកដោយភាពជាហេតុត្រឹមតែការតាំងនៅមួយខណៈរបស់ធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាហេតុមិនដាច់សង្វាក់នៃការតាំងនៅរហូតដល់ការដាច់នៃភវង្គទៀតផង ហេតុនោះ ព្រោះជាហេតុនៃអាយុ លោកទើបហៅដោយឧបចារៈនៃហេតុថា «អាយុ» និងហៅដោយអំណាចនៃការកំណត់ដ៏ខ្ពស់បំផុតថា «បរមាយុ»។ បរមាយុនោះ តែងមានការកំណត់ពិតប្រាកដចំពោះពួកទេវតា ពួកសត្វនរក និងពួកអ្នកកុរុទ្វីបខាងជើង។ ចំណែកឯពួកអ្នកកុរុទ្វីបខាងជើង គឺមានការកំណត់ពិតប្រាកដជាដាច់ខាតតែម្តង ប៉ុន្តែចំពោះមនុស្ស ពួកប្រេត និងសត្វតិរច្ឆានដែលសេសសល់ តែងមានការកំណត់មិនពិតប្រាកដ ដោយសារកាលវេលាវែងឬខ្លី ដោយអំណាចនៃបច្ច័យគឺទឹកកាមនិងឈាមដែលកើតក្នុងសន្តានប្រកបដោយកម្មនោះ ក្នុងកាលដែលសម្បូរដោយកម្មដែលនាំទៅកាន់ការតាំងនៅអស់កាលយូរ និងដោយអំណាចនៃបច្ច័យមិនស្មើគ្នានិងស្មើគ្នាមានឧតុនិងអាហារជាដើម ដែលកើតអំពីការវិលត្រឡប់មិនស្មើគ្នានិងស្មើគ្នានៃព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យជាដើម ដែលមានកម្មនោះជាឫសគល់ ហើយការកំណត់សេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌និងសណ្ឋានជាដើមក្នុងគតិនិកាយនោះៗ ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នាភពដែលបានសម្រេចរួចហើយក្នុងកាលមុន តែងសម្រេចបានដោយការឃើញនិងការឮជាដើមយ៉ាងណា ការកាន់យកតាំងពីដំបូងក៏សម្រេចបានយ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីដឹងនូវការកំណត់តាំងពីដំបូង ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នាភពដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការស្ទាបស្ទង់យកនូវកាលវេលាតាំងនៅដ៏ខ្ពស់បំផុតនោះ ដោយបាននូវកាលវេលាតាំងនៅមានប្រមាណស្មើគ្នាជាភាគច្រើនរបស់សត្វទាំងឡាយដែលកើតក្នុងកំណើតនោះៗ តាមរយៈការឃើញនិងការឮយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែកម្មក្នុងកំណើតនោះៗ មិនអាចញាំងវិបាកឱ្យកើតឡើងដោយកន្លងហួសការកំណត់ ក្នុងកំណើតទាំងឡាយដែលមានការកំណត់អាយុពិតប្រាកដ ដូចជាការដែលអាចញាំងពណ៌ជាដើមដែលកំណត់ក្នុងកំណើតនោះៗ ឱ្យកើតឡើងបានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងកាលនោះៗ ប្រមាណអាយុរបស់មនុស្សមានត្រឹមណា ព្រះអង្គគប្បីគង់នៅធ្វើប្រមាណអាយុនោះឱ្យពេញបរិបូណ៌»។ มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘มหาโพธิสตฺตานํ จริมภเว ปฏิสนฺธิทายิโน กมฺมสฺส อสงฺขฺเยยฺยายุกตาสํวตฺตนสมตฺถตํ หทเย ฐเปตฺวา พุทฺธานญฺจ อายุสงฺขารสฺส ปริสฺสยวิกฺขมฺภนสมตฺถตา ปาฬิยํ อาคตา เอวาติ อิมํ ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺยา’’ติ อโวจ. ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิภุยฺยตีติ เอเตน ยถา อิทฺธิพเลน ชราย น ปฏิฆาโต, เอวํ เตน มรณสฺสปิ น ปฏิฆาโตติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ. ‘‘กฺว สโร ขิตฺโต, กฺว จ นิปติโต’’ติ อญฺญถา วุฏฺฐิเตนปิ เถรวาเทน อฏฺฐกถาวจนเมว สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โย ปน วุจฺจติ…เป… นิยามิต’’นฺติ. ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរបានពោលថា «ដោយតម្កល់ទុកក្នុងចិត្តនូវភាពជាកម្មដែលអាចនាំទៅកាន់ការមានអាយុរាប់មិនអស់ នៃកម្មដែលឱ្យបដិសន្ធិក្នុងភពចុងក្រោយរបស់ព្រះមហាពោធិសត្វទាំងឡាយ និងព្រោះភាពជាសេចក្តីសមត្ថភាពក្នុងការកំចាត់បង់នូវឧបទ្រពនៃអាយុសង្ខាររបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានប្រាកដក្នុងព្រះបាលីពិតប្រាកដ ព្រះអង្គគប្បីគង់នៅអស់មួយភទ្ទកប្បនេះឯង»។ បទថា Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati (ត្រូវគ្របសង្កត់ដោយភាពមានធ្មេញបាក់ជាដើម) នេះ លោកបង្ហាញថា សេចក្តីពិតជាសម្រេចបានថា ការមិនទប់ទល់នឹងសេចក្តីស្លាប់ដោយអំណាចឫទ្ធិនោះ ក៏ដូចជាការមិនទប់ទល់នឹងជរាដោយអំណាចឫទ្ធិដែរ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីថេរវាទដែលតាំងឡើងដោយប្រការដទៃថា «ព្រួញដែលគេបាញ់ទៅក្នុងទីណា ហើយធ្លាក់ចុះក្នុងទីណា» ក៏សម្រេចបាននូវពាក្យរបស់អដ្ឋកថាពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yo pana vuccati...បេ... niyāmitaṃ»។ โอฬาริเก นิมิตฺเตติ ถูเล สญฺญุปฺปาทเน. ถูลสญฺญุปฺปาทนญฺเหตํ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลํ กปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย, ยทิทํ ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวิภาวนํ. โอภาเสติ ปากฏวจเน. ปากฏวจนญฺเหตํ, ยทิทํ ปริยายํ มุญฺจิตฺวา อุชุกเมว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ. ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ ยถา กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺกา, เอวํ อภิภูตจิตฺโต. โส ปน อภิภโว มหตา อุทโกเฆน อปฺปกสฺส อุทกสฺส อชฺโฌตฺถรณํ วิย อโหสีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต’’ติ. อญฺโญติ เถรโต, อริเยหิ วา อญฺโญปิ โย โกจิ ปุถุชฺชโน. ปุถุชฺชนคฺคหณญฺเจตฺถ ยถา สพฺเพน สพฺพํ อปฺปหีนวิปลฺลาโส มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, เอวํ เถโร ภควตา กตนิมิตฺโตภาสํ สพฺพโส น สลฺลกฺเขสีติ ทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘มาโร หี’’ติอาทิ. ពាក្យថា Oḷārike nimitte (ក្នុងនិមិត្តដ៏គ្រោតគ្រាត) សេចក្តីថា ក្នុងការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើងជាសភាពគ្រោតគ្រាត។ ព្រោះថា ការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើងជាសភាពគ្រោតគ្រាតនោះ គឺការសូមឲ្យព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បទាំងស្រុង ថា «សូមព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បចុះ» គឺការបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកអាចដើម្បីនឹងគង់នៅអស់មួយកប្ប ដោយអានុភាពនៃការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤ របស់ព្រះអង្គ ដោយឧបទេសផ្សេង មានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥទ្ធិបាទ ៤ របស់បុគ្គលណាមួយបានចម្រើនហើយ»។ ពាក្យថា Obhāseti (ក្នុងឱភាស) សេចក្តីថា ក្នុងវាចាដ៏ប្រាកដច្បាស់។ ព្រោះថា វាចាដ៏ប្រាកដច្បាស់នោះ គឺការបង្ហាញនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយត្រង់ៗតែម្តង ដោយលះបង់នូវបរិយាយចេញ។ ពាក្យថា Pariyuṭṭhitacitto (មានចិត្តត្រូវគ្របសង្កត់) សេចក្តីថា 有ចិត្តត្រូវគ្របសង្កត់ ដូចជាមិនអាចនឹងកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍ណាមួយបានឡើយ។ ក៏ការគ្របសង្កត់នោះ ប្រៀបដូចជាការជន់ជោរនៃទឹកដ៏ធំ គ្របសង្កត់លើទឹកដ៏តិចតួច ហេតុនោះទើបលោកពោលថា ajjhotthaṭacitto (មានចិត្តត្រូវជន់ជោរគ្របសង្កត់)។ ពាក្យថា Añño (អ្នកដទៃ) សេចក្តីថា ក្រៅពីព្រះថេរៈ ឬក៏បុថុជ្ជនណាមួយផ្សេងទៀត ក្រៅពីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ការកាន់យកនូវពាក្យថា បុថុជ្ជន ក្នុងទីនេះ មានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញថា ដូចជាបុថុជ្ជនដែលមានវិបល្លាសមិនទាន់បានលះបង់ដោយប្រការទាំងពួង មានចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយ មិនអាចនឹងកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍ណាមួយបាន យ៉ាងណាមិញ ព្រះថេរៈក៏មិនបានកំណត់ដឹងនូវនិមិត្ត និងឱភាសដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើហើយ ដោយប្រការទាំងពួង យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា māro hī (ព្រោះថាមារ...) ជាដើម។ จตฺตาโร [Pg.254] วิปลฺลาสาติ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโส, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโสติ อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา. เตนาติ ยทิปิ อิตเร อฏฺฐ วิปลฺลาสา ปหีนา, ตถาปิ ยถาวุตฺตานํ จตุนฺนํ วิปลฺลาสานํ อปฺปหีนภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส. มทฺทตีติ ผุสนมตฺเตน มทฺทนฺโต วิย โหติ, อญฺญถา เตน มทฺทิเต สตฺตานํ มรณเมว สิยา. กึ สกฺขิสฺสติ, น สกฺขิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กสฺมา น สกฺขิสฺสติ, นนุ เอส อคฺคสาวกสฺส กุจฺฉึ ปวิฏฺโฐติ? สจฺจํ ปวิฏฺโฐ, ตญฺจ โข อตฺตโน อานุภาวทสฺสนตฺถํ, น วิพาธนาธิปฺปาเยน. วิพาธนาธิปฺปาเยน ปน อิธ ‘‘กึ สกฺขิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ หทยมทฺทนสฺส อธิกตตฺตา. นิมิตฺโตภาสนฺติ เอตฺถ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลกปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวเสน สญฺญุปฺปาทนํ นิมิตฺตํ. ตถา ปน ปริยายํ มุญฺจิตฺวา อุชุกเมว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ โอภาโส. ชานนฺโตเยวาติ มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ ชานนฺโตเยว. อตฺตโน อปราธเหตุโต สตฺตานํ โสโก ตนุโก โหติ, น พลวาติ อาห ‘‘โทสาโรปเนน โสกตนุกรณตฺถ’’นฺติ. กึ ปน เถโร มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตกาเล ปวตฺตึ ปจฺฉา ชานาตีติ? น ชานาติ สภาเวน, พุทฺธานุภาเวน ปน ชานาติ. ពាក្យថា Cattāro vipallāsā (វិបល្លាស ៤) សេចក្តីថា វិបល្លាសគឺសញ្ញា (សញ្ញាវិបល្លាស) វិបល្លាសគឺចិត្ត (ចិត្តវិបល្លាស) ក្នុងរបស់ដែលមិនល្អស្អាតថា «ល្អស្អាត» វិបល្លាសគឺសញ្ញា វិបល្លាសគឺចិត្ត ក្នុងរបស់ជាទុក្ខថា «ជាសុខ» ទាំងនេះឈ្មោះថា វិបល្លាស ៤។ ពាក្យថា Tenā (ព្រោះហេតុនោះ) សេចក្តីថា ទោះបីជាវិបល្លាស ៨ ក្រៅពីនេះ ព្រះថេរៈបានលះបង់ហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែវិបល្លាស ៤ ដូចដែលបានពោលហើយនេះ មិនទាន់បានលះបង់។ ពាក្យថា Assā សេចក្តីថា របស់ព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា Maddatī (ញាំញី) សេចក្តីថា ដូចជាការញាំញីដោយគ្រាន់តែការប៉ះពាល់ប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត បើត្រូវមារនោះញាំញីពិតមែន សត្វទាំងឡាយមុខជាស្លាប់ជាប្រាកដ។ អធ្យាស្រ័យក្នុងទីនេះថា តើមារនឹងអាចធ្វើបាន ឬមិនអាចធ្វើបាន? ហេតុអ្វីបានជាមិនអាចធ្វើបាន? មារនេះបានចូលទៅក្នុងផ្ទៃនៃព្រះអគ្គសាវ័ក (ព្រះមហាមោគ្គល្លាន) មិនមែនឬ? ពិតណាស់ មារបានចូលទៅមែន ប៉ុន្តែការចូលទៅនោះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវអានុភាពរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានបំណងនឹងបៀតបៀនឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ដែលពោលថា «តើនឹងអាចធ្វើបានឬ?» ព្រោះមានបំណងនឹងបៀតបៀន ដោយការញាំញីបេះដូងជាប្រធាន។ ពាក្យថា Nimittobhāsaṃ (នូវនិមិត្តនិងឱភាស) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា និមិត្ត គឺការញ៉ាំងសញ្ញាឲ្យកើតឡើង ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកអាចដើម្បីនឹងគង់នៅអស់មួយកប្ប ដោយអានុភាពនៃការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤ របស់ព្រះអង្គ ដោយឧបទេសផ្សេង មានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥទ្ធិបាទ ៤ របស់បុគ្គលណាមួយបានចម្រើនហើយ» ដើម្បីសូមឲ្យព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បទាំងស្រុង ថា «សូមព្រះមានព្រះភាគគង់នៅអស់មួយកប្បចុះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការបង្ហាញនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយត្រង់ៗតែម្តង ដោយលះបង់នូវបរិយាយចេញ ឈ្មោះថា ឱភាស។ ពាក្យថា Jānantoyeva (ដឹងស្រាប់ហើយ) សេចក្តីថា ដឹងស្រាប់ហើយនូវភាពដែលព្រះថេរៈត្រូវមារគ្របសង្កត់។ ព្រោះហេតុតែសេចក្តីខុសឆ្គងរបស់ខ្លួន សេចក្តីសោករបស់សត្វទាំងឡាយ រមែងស្តួចស្តើង មិនខ្លាំងក្លាឡើយ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដើម្បីធ្វើសេចក្តីសោកឲ្យស្តួចស្តើង ដោយការទម្លាក់កំហុស (ទៅលើមារ)»។ ចុះព្រះថេរៈ កាលដែលចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយ ក្រោយមក ទើបដឹងនូវរឿងរ៉ាវនោះឬ? ព្រះថេរៈមិនដឹងដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ ប៉ុន្តែដឹងបានដោយពុទ្ធានុភាព។ คจฺฉ ตฺวํ, อานนฺทาติ ยสฺมา ทิวาวิหารตฺถาย อิธาคโต, ตสฺมา, อานนฺท, คจฺฉ ตฺวํ ยถารุจิตฏฺฐานํ ทิวาวิหาราย. เตนาห ‘‘ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญสี’’ติ. อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน มาเรติ, วิราควิพนฺธเนน วา ชาตินิมิตฺตตาย ตตฺถ ตตฺถ ชาตํ มาเรนฺโต วิย โหตีติ ‘‘มาเรตีติ มาโร’’ติ วุตฺตํ. อติ วิย ปาปตาย ปาปิมา. กณฺหธมฺเมหิ สมนฺนาคโต กณฺโห. วิราคาทิคุณานํ อนฺตกรณโต อนฺตโก. สตฺตานํ อนตฺถาวหํ ปฏิปตฺตึ น มุญฺจตีติ นมุจิ. อตฺตโน มารปาเสน ปมตฺเต พนฺธติ, ปมตฺตา วา พนฺธู เอตสฺสาติ ปมตฺตพนฺธุ. สตฺตมสตฺตาหโต ปรํ สตฺต อหานิ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติ น ปน ปลฺลงฺกสตฺตาหาทิ วิย นิยตกิจฺจสฺส อฏฺฐมสตฺตาหสฺส นาม ลพฺภนโต. สตฺตมสตฺตาหสฺส หิ ปรโต อชปาลนิคฺโรธมูเล [Pg.255] มหาพฺรหฺมุโน สกฺกสฺส จ เทวรญฺโญ ปฏิญฺญาตธมฺมเทสนํ ภควนฺตํ ญตฺวา ‘‘อิทานิ สตฺเต ธมฺมเทสนาย มม วิสยํ สมติกฺกมาเปสฺสตี’’ติ สญฺชาตโทมนสฺโส หุตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ – ‘‘หนฺท ทานาหํ นํ อุปาเยน ปรินิพฺพาเปสฺสามิ, เอวมสฺส มโนรโถ อญฺญถตฺตํ คมิสฺสติ, มม จ มโนรโถ อิชฺฌิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา ปรินิพฺพานํ ยาจิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติอาทิ. ตตฺถ อชฺชาติ อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนทิวสํ สนฺธายาห. ภควา จสฺส อติพนฺธนาธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ ตํ อนาวิกตฺวา ปรินิพฺพานสฺส อกาลภาวเมว ปกาเสนฺโต ยาจนํ ปฏิกฺขิปิ. เตนาห ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทิ. ពាក្យថា Gaccha tvaṃ, ānanda (ចូរអ្នកទៅចុះ អានន្ទ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែអ្នកមកក្នុងទីនេះ ដើម្បីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ ហេតុនោះ ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកទៅកាន់ទីកន្លែងដែលគាប់ចិត្ត ដើម្បីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃចុះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ឥឡូវនេះ អ្នកសំគាល់នូវកាលគួរក្នុងកាលណា»។ មារដែលតែងតែដឹកនាំសត្វទៅក្នុងសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា សម្លាប់សត្វដោយការសម្លាប់នូវគុណធម៌ ឬថា ដូចជាសម្លាប់សត្វដែលកើតក្នុងទីនោះៗ ព្រោះមានជាតិជាហេតុ ដោយការចងទុកក្នុងវិរាគធម៌ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ឈ្មោះថា មារ ព្រោះតែងតែសម្លាប់»។ ឈ្មោះថា Pāpimā (មានបាប) ព្រោះមានសភាពលាមកក្រៃលែង។ ឈ្មោះថា Kaṇha (មានធម៌ខ្មៅ) ព្រោះប្រកបដោយធម៌ខ្មៅ (អកុសលធម៌)។ ឈ្មោះថា Antaka (អ្នកធ្វើនូវទីបំផុត) ព្រោះធ្វើនូវទីបំផុតនៃគុណធម៌ទាំងឡាយ មានវិរាគធម៌ជាដើម។ ឈ្មោះថា Namuci ព្រោះមិនព្រមលែងនូវបដិបទាដែលនាំមកនូវសេចក្តីវិនាសដល់សត្វទាំងឡាយ។ ឈ្មោះថា Pamattabandhu (ផៅពង្សនៃអ្នកប្រមាទ) ព្រោះតែងតែចងសត្វទាំងឡាយដែលប្រមាទហើយ ដោយអន្ទាក់របស់ខ្លួន ឬថា ពួកសត្វដែលប្រមាទហើយ ជាផៅពង្សរបស់មារនោះ។ លោកសំដៅយកថ្ងៃ ៧ ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីសប្តាហ៍ទី ៧ ទើបពោលថា «ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨» ប៉ុន្តែមិនមែនបានឈ្មោះថា សប្តាហ៍ទី ៨ ព្រោះមានកិច្ចកំណត់ទុក ដូចជាសប្តាហ៍នៃបល្ល័ង្កជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះថា បន្ទាប់ពីសប្តាហ៍ទី ៧ មក កាលដែលមារបានដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទទួលសន្យានឹងសម្តែងធម៌ តាមការអារាធនារបស់មហាព្រហ្ម និងសក្កទេវរាជ នាទៀបគល់ឈើអជបាលនិគ្រោធហើយ ក៏កើតសេចក្តីតូចចិត្ត ឈរគិតថា «ឥឡូវនេះ ព្រះសមណគោតមនឹងញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យកន្លងផុតដែនរបស់អញ ដោយការសម្តែងធម៌ជាមិនខាន។ បើដូច្នោះ មានតែអញនឹងញ៉ាំងព្រះអង្គឲ្យបរិនិព្វានដោយឧបាយឥឡូវនេះឯង កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ សេចក្តីប្រាថ្នារបស់ព្រះអង្គនឹងប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ ហើយសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អញនឹងសម្រេច»។ កាលបើគិតយ៉ាងនេះហើយ មារក៏ចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ឈរក្នុងទីសមគួរ ហើយទូលសូមព្រះបរិនិព្វានថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះមានព្រះភាគបរិនិព្វានក្នុងកាលឥឡូវនេះចុះ» ជាដើម។ លោកសំដៅយកហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Ajja (ក្នុងថ្ងៃនេះ) លោកសំដៅយកថ្ងៃដែលទ្រង់ដាក់អាយុសង្ខារ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទោះបីជាទ្រង់ជ្រាបនូវបំណងនៃការចងដ៏ខ្លាំងក្លារបស់មារនោះក៏ដោយ ក៏មិនបានធ្វើឲ្យប្រាកដឡើយ ទ្រង់គ្រាន់តែសម្តែងនូវភាពមិនទាន់ដល់កាលគួរនៃព្រះបរិនិព្វាន ហើយទ្រង់បដិសេធនូវការសូមនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ម្នាលមារមានបាប អញមិនទាន់បរិនិព្វានឡើយ...» ជាដើម។ มคฺควเสน พฺยตฺตาติ สจฺจสมฺปฏิเวธเวยฺยตฺติเยน พฺยตฺตา. ตเถว วินีตาติ มคฺควเสเนว กิเลสานํ สมุจฺเฉทวินเยน วินีตา. ตถา วิสารทาติ อริยมคฺคาธิคเมเนว สตฺถุสาสเน เวสารชฺชปฺปตฺติยา วิสารทา, สารชฺชกรานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปาปธมฺมานํ วิคเมน วิสารทภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. ยสฺส สุตสฺส วเสน วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรณํ สมฺภวติ, ตํ อิธ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน สุตนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘เตปิฏกวเสนา’’ติ. ติณฺณํ ปิฏกานํ สมูโห เตปิฏกํ, ตีณิ วา ปิฏกานิ ติปิฏกํ, ติปิฏกเมว เตปิฏกํ, ตสฺส วเสน. ตเมวาติ ยํ ตํ เตปิฏกํ โสตพฺพภาเวน ‘‘สุต’’นฺติ วุตฺตํ, ตเมว. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. ธาเรนฺตีติ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสํ วิย อวินสฺสนฺตํ กตฺวา สุปฺปคุณสุปฺปวตฺติภาเวน ธาเรนฺติ หทเย ฐเปนฺติ. อิติ ปริยตฺติธมฺมวเสน พหุสฺสุตธมฺมธรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิเวธธมฺมวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อริยธมฺมสฺสาติ มคฺคผลธมฺมสฺส, นววิธสฺสปิ วา โลกุตฺตรธมฺมสฺส. อนุธมฺมภูตนฺติ อธิคมาย อนุรูปธมฺมภูตํ. อนุจฺฉวิกปฺปฏิปทนฺติ จ ตเมว วิปสฺสนาธมฺมมาห, ฉพฺพิธา วิสุทฺธิโย วา. อนุธมฺมนฺติ ตสฺสา ยถาวุตฺตปฺปฏิปทาย อนุรูปํ อภิสลฺเลขิตํ อปฺปิฉตาทิธมฺมํ. จรณสีลาติ สมาทาย วตฺตนสีลา. อนุมคฺคผลธมฺโม เอติสฺสาติ วา อนุธมฺมา, วุฏฺฐานคามินี วิปสฺสนา. ตสฺสา จรณสีลา. อตฺตโน อาจริยวาทนฺติ อตฺตโน อาจริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วาทํ. สเทวกสฺส โลกสฺส อาจารสิกฺขาปเนน อาจริโย, ภควา, ตสฺส วาโท, จตุสจฺจเทสนา. ពាក្យថា Maggavasena byattā (ឈ្លាសវៃដោយអំណាចនៃមគ្គ) សេចក្តីថា ជាអ្នកឈ្លាសវៃដោយភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌។ ពាក្យថា Tatheva vinītā (ទូន្មានហើយយ៉ាងនោះដែរ) សេចក្តីថា ជាអ្នកដែលបានទូន្មានហើយ ដោយការទូន្មានគឺការកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃមគ្គនោះឯង。 ពាក្យថា Tathā visāradā (ក្លាហានយ៉ាងនោះដែរ) សេចក្តីថា ជាអ្នកក្លាហាន ព្រោះបានដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហានក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្តា ដោយការត្រាស់ដឹងនូវអរិយមគ្គនោះឯង សេចក្តីថា បានដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហាន ព្រោះប្រាសចាកធម៌ដ៏លាមក មានទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម ដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស។ ការស្តាប់ (សុតៈ) ណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការរំដោះខ្លួនចេញពីទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារបាន ការស្តាប់នោះ លោកមានបំណងយកក្នុងទីនេះ ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា tepiṭakavasena (ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដក)។ ប្រជុំនៃបិដក ៣ ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (តេបិដកៈ) ឬបិដក ៣ ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (តិបិដកៈ) តិបិដកៈ នោះឯង ឈ្មោះថា តេបិដកៈ ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដកនោះ។ ពាក្យថា Tameva (នូវព្រះត្រៃបិដកនោះឯង) សេចក្តីថា នូវព្រះត្រៃបិដកណា ដែលលោកហៅថា «សុតៈ» ព្រោះជាសភាពដែលត្រូវស្តាប់ នូវព្រះត្រៃបិដកនោះឯង។ ពាក្យថា Dhammaṃ (នូវធម៌) សេចក្តីថា នូវបរិយត្តិធម៌។ ពាក្យថា Dhārenti (ទ្រទ្រង់ទុក) សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យវិនាសបាត់បង់ ដូចជាខ្លាញ់សីហៈដែលគេដាក់ក្នុងភាជន៍មាស គឺទ្រទ្រង់ទុក តម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត ដោយភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ និងប្រព្រឹត្តទៅបានល្អ។ លោកបង្ហាញនូវភាពជាពហុស្សូត និងជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌ ដោយអំណាចនៃបរិយត្តិធម៌យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌នោះ ដោយអំណាចនៃបដិវេធធម៌ថែមទៀត ទើបពោលថា atha vā (មួយម៉្យាងទៀត) ជាដើម។ ពាក្យថា Ariyadhammassa (នៃអរិយធម៌) សេចក្តីថា នៃមគ្គផលធម៌ ឬនៃលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ប្រការ។ ពាក្យថា Anudhammabhūtaṃ (ជាធម៌ដ៏សមគួរ) សេចក្តីថា ជាធម៌ដ៏សមគួរដល់ការត្រាស់ដឹង។ ពាក្យថា Anucchavikappaṭipadaṃ (នូវបដិបទាដ៏សមគួរ) លោកសំដៅយកវិបស្សនាធម៌នោះឯង ឬវិសុទ្ធិ ៦ យ៉ាង។ ពាក្យថា Anudhammaṃ (នូវអនុធម៌) សេចក្តីថា នូវធម៌ដ៏សមគួរដល់បដិបទាដែលបានពោលហើយនោះ គឺធម៌មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើម ដែលជាធម៌កម្ចាត់កិលេសយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Caraṇasīlā (មានសីលគឺការប្រព្រឹត្ត) សេចក្តីថា មានសីលគឺការសមាទានប្រព្រឹត្តទៅ។ មួយម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមមគ្គផល ឈ្មោះថា អនុធម៌ គឺវិបស្សនាដែលជាគ្រឿងចេញចាកវដ្តៈ (វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា)។ ពួកជនទាំងនោះ មានសីលគឺការប្រព្រឹត្តនូវវិបស្សនានោះ។ ពាក្យថា Attano ācariyavādaṃ (នូវវាទៈនៃព្រះអាចារ្យរបស់ខ្លួន) សេចក្តីថា នូវវាទៈរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាព្រះអាចារ្យរបស់ខ្លួន។ ព្រះមានព្រះភាគ ឈ្មោះថា ព្រះអាចារ្យ ព្រោះទ្រង់ទូន្មាននូវអាចារៈ (សេចក្តីប្រព្រឹត្ត) ដល់លោកព្រមទាំងទេវលោក វាទៈរបស់ព្រះអង្គនោះ គឺការសម្តែងនូវអរិយសច្ច ៤។ อาจิกฺขิสฺสนฺตีติ [Pg.256] อาทิโต กเถสฺสนฺติ, อตฺตนา อุคฺคหิตนิยาเมน ปเร อุคฺคณฺหาเปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เทเสสฺสนฺตีติ วาเจสฺสนฺติ, ปาฬึ สมฺมา ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปสฺสนฺตีติ ปชานาเปสฺสนฺติ, สงฺกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปฏฺฐเปสฺสนฺตีติ ปกาเรหิ ฐเปสฺสนฺติ, ปกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. วิวริสฺสนฺตีติ วิวฏํ กริสฺสนฺติ. วิภชิสฺสนฺตีติ วิภตฺตํ กริสฺสนฺติ. อุตฺตานีกริสฺสนฺตีติ อนุตฺตานํ คมฺภีรํ อุตฺตานํ ปากฏํ กริสฺสนฺติ. สหธมฺเมนาติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท การณปริยาโย ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิยาติ อาห ‘‘สเหตุเกน สการเณน วจเนนา’’ติ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ สนิสฺสรณํ. ยถา ปรวาทํ ภญฺชิตฺวา สกวาโท ปติฏฺฐหติ, เอวํ เหตุทาหรเณหิ ยถาธิคตมตฺถํ สมฺปาเทตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺตี’’ติ, นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺญเปสฺสนฺตี’’ติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ ฉ อตฺถปทานิ ทสฺสิตานิ, อาทิโต ปน ทฺวีหิ ปเทหิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ. เอตฺตาวตา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สํวณฺณนานเยน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติยํ (เนตฺติ. สงฺคหวาโร) ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ. ពាក្យថា Ācikkhissanti (នឹងប្រាប់) សេចក្តីថា នឹងសម្តែងតាំងពីដំបូង គឺនឹងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យរៀនតាមរបៀបដែលខ្លួនបានរៀនមក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Desessanti (នឹងសម្តែង) សេចក្តីថា នឹងបង្រៀន គឺនឹងញ៉ាំងព្រះបាលីឲ្យច្បាស់លាស់ល្អ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Paññapessanti (នឹងបញ្ញត្ត) សេចក្តីថា នឹងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹងច្បាស់ គឺនឹងធ្វើការបកស្រាយ (សង្កាសនៈ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Paṭṭhapessanti (នឹងតម្កល់ទុក) សេចក្តីថា នឹងតម្កល់ទុកដោយប្រការផ្សេងៗ គឺនឹងប្រកាសឲ្យដឹង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Vivarissanti (នឹងបើក) សេចក្តីថា នឹងធ្វើរបស់ដែលបិទបាំងឲ្យបើកចំហ។ ពាក្យថា Vibhajissantī (នឹងចែក) សេចក្តីថា នឹងធ្វើការបែងចែក។ ពាក្យថា Uttānīkarissanti (នឹងធ្វើឲ្យរាក់) សេចក្តីថា នឹងធ្វើរបស់ដែលមិនទាន់រាក់ គឺរបស់ដែលជ្រៅ ឲ្យទៅជារាក់ គឺឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Sahadhammena (ដោយធម៌) ក្នុងទីនេះ សព្ទថា ធម៌ ជាបរិយាយនៃហេតុ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «សេចក្តីដឹងក្នុងហេតុ ឈ្មោះថា ធម្មបដិសម្ភិទា» ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដោយវាចាដែលប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយការណ៍»។ ពាក្យថា Sappāṭihāriyaṃ (ប្រកបដោយបាដិហារិយ៍) សេចក្តីថា ប្រកបដោយការរំដោះខ្លួនចេញ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាការកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់អ្នកដទៃ ហើយតម្កល់ទុកនូវវាទៈរបស់ខ្លួន យ៉ាងណាមិញ ពួកជនទាំងនោះ នឹងសម្តែងធម៌ដោយការសម្រេចនូវសេចក្តីដែលខ្លួនបានដឹងហើយ ដោយការលើកឡើងនូវហេតុទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នឹងសម្តែងធម៌ធ្វើឲ្យជាធម៌នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខ (និយ្យានិកធម៌)» សេចក្តីថា នឹងញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការឲ្យច្បាស់លាស់។ ក្នុងទីនេះ ដោយបទទាំង ៦ មានពាក្យថា Paññapessanti ជាដើម លោកបង្ហាញនូវអត្ថបទ ៦ (បទដែលជាអត្ថ) ប៉ុន្តែដោយបទ ២ ខាងដើម លោកបង្ហាញនូវព្យញ្ជនបទ ៦ (បទដែលជាព្យញ្ជនៈ)។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក លោកសង្គ្រោះបង្ហាញទុកហើយ ដោយវិធីនៃការពណ៌នា។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរនេត្តិ លោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «សូត្រមានបទ ១២ បទទាំងអស់នោះ គឺព្យញ្ជនៈផង អត្ថផង»។ สิกฺขาตฺตยสงฺคหิตนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขาตฺตยสงฺคหํ. สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ อนวเสสํ สตฺถุสาสนภูตํ เสฏฺฐจริยํ. สมิทฺธนฺติ สมฺมเทว วฑฺฒิตํ. ฌานสฺสาทวเสนาติ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ สมธิคตชฺฌานสุขวเสน. วุทฺธิปฺปตฺตนฺติ อุฬารปณีตภาวูปคเมน สพฺพโส ปริวุทฺธิมุปคตํ. สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปตฺติวเสน อภิญฺญาสมฺปทาหิ สาสนาภิวุทฺธิยา มตฺถกปฺปตฺติโต. ปติฏฺฐิตวเสนาติ ปติฏฺฐานวเสน, ปติฏฺฐปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ปฏิเวธวเสน พหุโน ชนสฺส หิตนฺติ พาหุชญฺญํ. เตนาห ‘‘มหาชนาภิสมยวเสนา’’ติ. ปุถุ ปุถุลํ ภูตํ ชาตํ, ปุถุ วา ปุถุตฺตํ ปตฺตนฺติ ปุถุภูตํ. เตนาห ‘‘สพฺพา…เป... ปตฺต’’นฺติ. สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ สุฏฺฐุ สมฺมเทว อาทิกลฺยาณาทิภาเวน ปเวทิตํ. ពាក្យថា Sikkhāttayasaṅgahitaṃ (សង្គ្រោះដោយសិក្ខា ៣) សេចក្តីថា ការសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំង ៣ មានអធិសីលសិក្ខាជាដើម។ ពាក្យថា Sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ (សាសនព្រហ្មចរិយៈទាំងអស់) សេចក្តីថា សេចក្តីប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ ដែលជាសាសនារបស់ព្រះសាស្តា មិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា Samiddhaṃ (សម្រេច) សេចក្តីថា ចម្រើនឡើងដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា Jhānassādavasena (ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងឈាន) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃសុខក្នុងឈាន ដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះៗបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Vuddhippattaṃ (ដល់នូវសេចក្តីចម្រើន) សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីចម្រើនដោយប្រការទាំងពួង ដោយការចូលទៅដល់នូវភាពជាសភាពធំទូលាយ និងឧត្តុង្គឧត្តម។ ប្រៀបដូចជាការរីកស្គុះស្គាយនៃស្លឹកឈើទាំងពួង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសម្រេចនូវអភិញ្ញា ព្រោះតែការដល់នូវកំពូលនៃការចម្រើនឡើងនៃសាសនា ដោយសេចក្តីសម្រេចនូវអភិញ្ញាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Patiṭṭhitavasena (ដោយអំណាចនៃការតម្កល់នៅ) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការតម្កល់នៅ គឺការដល់នូវការតម្កល់នៅមាំមួន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ធម៌ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន ដោយអំណាចនៃបដិវេធ (ការចាក់ធ្លុះ) ឈ្មោះថា Bāhujaññaṃ (ជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងរបស់មហាជន»។ ធម៌ដែលរីកធំទូលាយ ឬដល់នូវភាពជាធម៌ធំទូលាយ ឈ្មោះថា Puthubhūtaṃ (ផ្សាយទៅធំទូលាយ)។ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដល់នូវ... [pe]... ទាំងអស់»។ ពាក្យថា Suṭṭhu pakāsitaṃ (ប្រកាសទុកល្អហើយ) សេចក្តីថា ប្រកាសទុកដោយប្រពៃ គឺប្រកាសទុកល្អហើយ ដោយភាពជាធម៌មានសេចក្តីល្អក្នុងខាងដើមជាដើម។ สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวาติ อยํ กายาทิวิภาโค อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร มยา เอตฺตกํ กาลํ วหิโต, อิทานิ ปน น วหิตพฺโพ, เอตสฺส อวหนตฺถญฺหิ จิรตรํ กาลํ อริยมคฺคสมฺภาโร สมฺภโต, สฺวายํ อริยมคฺโค ปฏิวิทฺโธ. ยโต อิเม กายาทโย อสุภาทิโต [Pg.257] สภาวาทิโต สมฺมเทว ปริญฺญาตาติ จตุพฺพิธมฺปิ สมฺมาสตึ ยตาตถํ วิสเย สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตํ กตฺวา. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อิมสฺส อตฺตภาวสญฺญิตสฺส ทุกฺขภารสฺส วหเน ปโยชนภูตํ อตฺตหิตํ ตาว โพธิมูเล เอว ปริสมาปิตํ, ปรหิตํ ปน พุทฺธเวเนยฺยวินยํ ปริสมาปิตพฺพํ, ตํ อิทานิ มาสตฺตเยเนว ปริสมาปนํ ปาปุณิสฺสติ, อหมฺปิ วิสาขาปุณฺณมายํ ปรินิพฺพายิสฺสามีติ เอวํ พุทฺธญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สพฺพภาเคน นิจฺฉยํ กตฺวา. อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺชีติ อายุโน ชีวิตสฺส อภิสงฺขารกํ ผลสมาปตฺติธมฺมํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ วิสฺสชฺชิ. ตํวิสฺสชฺชเนเนว เตน อภิสงฺขริยมานํ ชีวิตสงฺขารํ ‘‘น ปวตฺเตสฺสามี’’ติ วิสฺสชฺชิ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. «ធ្វើសតិឲ្យតាំងមាំល្អហើយ» គឺ ភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាព គឺចំណែកមានកាយជាដើមនេះ អាត្មាអញបានផ្ទុកអស់កាលត្រឹមណេះហើយ តែឥឡូវនេះ មិនត្រូវផ្ទុកទៀតឡើយ ព្រោះថា ដើម្បីការមិនផ្ទុកនូវភារៈនោះ គ្រឿងសន្សំនៃអរិយមគ្គ អាត្មាអញបានសន្សំអស់កាលដ៏យូរអង្វែងហើយ អរិយមគ្គនោះ អាត្មាអញបានត្រាស់ដឹងហើយ។ ព្រោះហេតុតែរូបកាយជាដើមទាំងនេះ អាត្មាអញបានកំណត់ដឹងដោយប្រពៃ តាមសភាវៈមានអសុភៈជាដើម គឺធ្វើសម្មាសតិទាំង ៤ ប្រការ ឲ្យតាំងមាំល្អក្នុងអារម្មណ៍តាមពិត។ «កំណត់ដោយញាណ» គឺ ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដែលជាផលនៃការផ្ទុកនូវភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាពនេះ អាត្មាអញបានសម្រេចរួចរាល់ហើយនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សនោះឯង ចំណែកឯប្រយោជន៍អ្នកដទៃ គឺការទូន្មានសត្វដែលព្រះពុទ្ធគប្បីណែនាំ អាត្មាអញគប្បីសម្រេចឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ការសម្រេចប្រយោជន៍នោះ ឥឡូវនេះ នឹងដល់នូវការសម្រេចក្នុងរយៈពេលតែ ៣ ខែប៉ុណ្ណោះ សូម្បីអាត្មាអញ ក៏នឹងបរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខដែរ ព្រះអង្គទ្រង់កំណត់ដោយព្រះពុទ្ធញាណ ធ្វើការសម្រេចព្រះទ័យដោយគ្រប់ចំណែកយ៉ាងនេះ។ «ដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ» គឺ ទ្រង់លះបង់ដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងមិនចូលផលសមាបត្តិធម៌ ដែលជាគ្រឿងតាក់តែងអាយុជីវិតឡើយ»។ ព្រោះតែការលះបង់ផលសមាបត្តិនោះឯង ទ្រង់ក៏លះបង់នូវជីវិតសង្ខារដែលត្រូវតាក់តែងដោយផលសមាបត្តិនោះ ដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «tatthā» (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។ ฐานมหนฺตตายปิ ปวตฺติอาการมหนฺตตายปิ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตตฺถ ฐานมหนฺตตาย ภูมิจาลสฺส มหนฺตตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา กิร…เป… กมฺปิตฺถา’’ติ วุตฺตํ. สา ปน ชาภิกฺเขตฺตภูตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอว, น ยา กาจิ. ยา มหาภินีหารมหาภิชาติอาทีสุปิ กมฺปิตฺถ, ตทาปิ ตตฺติกาย เอว กมฺปเน กึ การณํ? ชาติกฺเขตฺตภาเวน ตสฺเสว อาทิโต ปริคฺคหสฺส กตตฺตา, ปริคฺคหกรณํ จสฺส ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ปุริมพุทฺธานมฺปิ ตาวตฺตกเมว ชาติกฺเขตฺตํ อโหสิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตุ, นิสฺสทฺทา โหติ นิรากุลา…เป… มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปตี’’ติ (พุ. วํ. ๒.๘๔-๙๑) จ อาทิ. อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ฉปฺปการปเวธเนน อวีตราเค ภึเสตีติ ภึสโน, โส เอว ภึสนโกติ อาห ‘‘ภยชนโก’’ติ. เทวเภริโยติ เทวทุนฺทุภิสทฺทสฺส ปริยายวจนมตฺตํ. น เจตฺถ กาจิ เภรี ‘‘ทุนฺทุภี’’ติ อธิปฺเปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน ลพฺภมาโน อากาสคโต นิคฺโฆสสทฺโท. เตนาห ‘‘เทโว’’ติอาทิ. เทโวติ เมโฆ. ตสฺส หิ คชฺชภาเวน อากาสสฺส วสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต สทฺเท นิจฺฉรนฺเต เทวทุนฺทุภิสมญฺญา. เตนาห ‘‘เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชี’’ติ. ការកម្រើកផែនដីដ៏ធំ ព្រោះភាពជាធំនៃទីកន្លែងផង ព្រោះភាពជាធំនៃអាការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅផង។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «tadā kira...pe... kampitthā» (ឮថា ក្នុងកាលនោះ... ក៏កម្រើកញាប់ញ័រ) ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាធំនៃការកម្រើកផែនដី ដោយភាពជាធំនៃទីកន្លែង។ ក៏ផែនដីនោះ គឺលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ដែលជាជាតិខេត្ត ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនលោកធាតុណាមួយផ្សេងទៀតឡើយ។ លោកធាតុណាដែលធ្លាប់កម្រើកក្នុងកាលមានមហាភិនីហារ និងមហាភិជាតិជាដើម សូម្បីក្នុងកាលនោះ ការកម្រើកត្រឹមតែលោកធាតុប៉ុណ្ណោះ តើមានហេតុអ្វី? ព្រោះលោកធាតុនោះឯង ត្រូវបានកំណត់យកតាំងពីដំបូង ដោយភាពជាជាតិខេត្ត ហើយការកំណត់យកនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃធម្មតា។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះពុទ្ធមុនៗ ក៏មានជាតិខេត្តត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះដែរ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺន ស្ងប់ស្ងាត់ មិនវឹកវរ... មហាសមុទ្រកម្រើកញាប់ញ័រ លោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនក៏កម្រើកញាប់ញ័រ» (ពុទ្ធវំ. ២.៨៤-៩១) ជាដើម។ ផែនដីដែលញ៉ាំងពួកជនដែលមិនទាន់ប្រាសចាករាគៈឲ្យតក់ស្លុត ដោយការញាប់ញ័រមានអាការៈ ៦ យ៉ាង ធ្វើឲ្យមានទឹកជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ភិំសនៈ (គួរឲ្យខ្លាច) ពាក្យថា «bhiṃsanako» នោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «bhayajanako» (ជាគ្រឿងបង្កើតភ័យ)។ ពាក្យថា «ទេវភេរី» គ្រាន់តែជាពាក្យជំនួសនៃពាក្យថា «ទេវទុណ្ឌុភិ» (ស្គរទេវតា) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ មិនសំដៅយកស្គរណាមួយឡើយ តែសំដៅយកសំឡេងគឹកកងដែលកើតឡើងក្នុងអាកាស ដោយភាពជាហេតុអស្ចារ្យ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «devo» ជាដើម។ ពាក្យថា «devo» គឺ មេឃ។ ព្រោះកាលបើមេឃនោះគ្រហឹមឡើង ដោយការមិនបង្អុរភ្លៀងនៃអាកាស សំឡេងដែលលាន់ឮឡើងនោះ សន្មតថា «ផ្គរលាន់ស្ងួត» ទើបមានឈ្មោះថា «ទេវទុណ្ឌុភិ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មេឃគ្រហឹមជាផ្គរលាន់ស្ងួត»។ ปีติเวควิสฺสฏฺฐนฺติ ‘‘เอวํ จิรตรํ กาลํ วหิโต อยํ อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร, อิทานิ น จิรสฺเสว นิกฺขิปิสฺสามี’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ภควา สภาเวเนว ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนสิ. เอวํ [Pg.258] ปน อุทาเนนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ สาธิโต โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. «ដែលបញ្ចេញទៅដោយកម្លាំងនៃបីតិ» គឺ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់មានសោមនស្សកើតឡើងហើយថា «ភារៈគឺទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាពនេះ អាត្មាអញបានផ្ទុកអស់កាលដ៏យូរអង្វែងយ៉ាងនេះ ឥឡូវនេះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ អាត្មាអញនឹងដាក់ចុះហើយ» ទើបទ្រង់បន្លឺនូវឧទានដែលបញ្ចេញទៅដោយកម្លាំងនៃបីតិតាមសភាវៈពិត។ ក៏ដើម្បីបង្ហាញថា កាលបើទ្រង់បន្លឺឧទានយ៉ាងនេះ សូម្បីសេចក្តីនេះក៏ជាការសម្រេចផលដែរ ទើបក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលពាក្យថា «kasmā» (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។ ตุลียตีติ ตุลนฺติ ตุล-สทฺโท กมฺมสาธโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุลิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปานุภาวตาย ปริจฺฉินฺนํ. ตถา หิ ตํ ปริโต ขณฺฑิตภาเวน ‘‘ปริตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภนโต ทีฆสนฺตานตาย วิปุลผลตาย จ น ตุลํ น ปริจฺฉินฺนํ. เยหิ การเณหิ ปุพฺเพ อวิเสสโต มหคฺคตํ ‘‘อตุล’’นฺติ วุตฺตํ, ตานิ การณานิ รูปาวจรโต อรูปสฺส สาติสยานิ วิชฺชนฺตีติ อรูปาวจรํ ‘‘อตุล’’นฺติ วุตฺตํ อิตรญฺจ ‘‘ตุล’’นฺติ. อปฺปวิปากนฺติ ตีสุปิ กมฺเมสุ ยํ ตนุวิปากํ หีนํ, ตํ ตุลํ. พหุวิปากนฺติ ยํ มหาวิปากํ ปณีตํ, ตํ อตุลํ. ยํ ปเนตฺถ มชฺฌิมํ, ตํ หีนํ อุกฺกฏฺฐนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺวีสุปิ ภาเคสุ ปกฺขิปิตพฺพํ. หีนตฺติกวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔) วุตฺตนเยน วา อปฺปพหุวิปากตํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส วเสน ตุลาตุลภาโว เวทิตพฺโพ. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโวติ อาห ‘‘สมฺภวเหตุภูต’’นฺติ. นิยกชฺฌตฺตรโตติ สสนฺตานธมฺเมสุ วิปสฺสนาวเสน โคจราเสวนาย จ นิรโต. สวิปากมฺปิ สมานํ ปวตฺติวิปากมตฺตทายิกมฺมํ สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, น จ ตํ กามาทิภวาภิสงฺขารกนฺติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘สมฺภว’’นฺติ วตฺวา ‘‘ภวสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. โอสฺสชีติ อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กวจํ วิย อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ อตฺตนิ สมฺภูตตฺตา อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อภินฺทีติ กิเลสเภทสหภาวิกมฺโมสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตทุภยสฺส การณมโวจ ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ. ពាក្យថា «tulīyati» (រមែងប្រៀបធៀប) គឺ «tulaṃ» (ដែលប្រៀបធៀប) ដើម្បីបង្ហាញថា សព្ទថា «tula» សម្រេចជារូបកម្មសាធនៈ ទើបលោកពោលពាក្យថា «tulitaṃ» (ដែលប្រៀបធៀបហើយ) ជាដើម។ ដែលកំណត់បាន ព្រោះមានអានុភាពតិច។ ព្រោះថា ធម៌នោះ លោកហៅថា «បរិត្តៈ» (តិចតួច) ដោយភាពដាច់ដោចជុំវិញ។ ព្រោះការសង្កត់សង្កិននូវបដិបក្ខធម៌ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វែងឆ្ងាយ និងព្រោះមានផលដ៏ធំទូលាយ ទើបមិនអាចប្រៀបធៀបបាន មិនអាចកំណត់បាន។ ហេតុទាំងឡាយណាដែលលោកពោលពីមុន ដោយមិនប្លែកគ្នាថា មហគ្គតធម៌ ឈ្មោះថា «អតុលៈ» (មិនអាចប្រៀបធៀបបាន) ហេតុទាំងនោះ រមែងមានចំណែកលើសលប់ក្នុងអរូបាវចរធម៌ ជាងរូបាវចរធម៌ ហេតុនោះ ទើបលោកហៅអរូបាវចរធម៌ថា «អតុលៈ» និងហៅធម៌ក្រៅពីនេះថា «តុលៈ»។ ពាក្យថា «មានវិបាកតិច» គឺក្នុងកម្មទាំង ៣ យ៉ាង កម្មណាដែលមានវិបាកតិច ជាកម្មថោកទាប កម្មនោះឈ្មោះថា «តុលៈ»។ ពាក្យថា «មានវិបាកច្រើន» គឺកម្មណាដែលមានវិបាកច្រើន ជាកម្មដ៏ឧត្តម កម្មនោះឈ្មោះថា «អតុលៈ»។ ចំណែកឯកម្មណាជាកណ្តាលក្នុងទីនេះ គប្បីបំបែកជាពីរចំណែក គឺថោកទាប និងឧត្តម ហើយបញ្ចូលទៅក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ។ ឬមួយគប្បីកំណត់នូវភាពនៃវិបាកតិចនិងច្រើន តាមន័យដែលពោលទុកក្នុងហីនត្តិករណ្ណនា (អដ្ឋកថាធម្មសង្គណី ១៤) ហើយគប្បីដឹងនូវភាពជាតុលៈនិងអតុលៈ ដោយអំណាចនៃវិបាកនោះ។ ធម៌ដែលកើតឡើងអំពីហេតុនេះ ឈ្មោះថា «សម្ភវៈ» ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «sambhavahetubhūtaṃ» (ដែលជាហេតុនៃកំណើត)។ ពាក្យថា «ត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុងរបស់ខ្លួន» គឺត្រេកអរដោយអំណាចនៃវិបស្សនា និងការសេពនូវអារម្មណ៍ក្នុងធម៌នៃសន្តានរបស់ខ្លួន។ កម្មដែលសូម្បីមានវិបាក តែគ្រាន់តែឲ្យផលក្នុងបវត្តិកាល ឈ្មោះថា «សម្ភវៈ» ដោយអត្ថថាមានវិបាក តែកម្មនោះមិនមែនជាគ្រឿងតាក់តែងភពមានកាមភពជាដើមឡើយ ដើម្បីញែកកម្មនោះឲ្យប្លែក ទើបលោកពោលពាក្យថា «សម្ភវៈ» ហើយពោលថា «ភវសង្ខារ» (គ្រឿងតាក់តែងភព)។ ពាក្យថា «លះបង់ហើយ» គឺលះបង់ដោយអរិយមគ្គ។ លោកបង្ហាញការលះបង់កម្មដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងការទម្លាយកិលេសថា «បានទម្លាយកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួន គ្របដណ្តប់អត្តភាពទុកដូចជាក្រោះ» ទើបពោលនូវហេតុនៃធម៌ទាំងពីរនោះថា «ajjhattarato samāhito» (អ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុង មានចិត្តតាំងមាំ)។ ปฐมวิกปฺเป อวสชฺชนเมว วุตฺตํ, เอตฺถ อวสชฺชนากาโรติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีเรนฺโตติ ‘‘อุปฺปาโท ภยํ, อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๐) วีมํสนฺโต. ‘‘ตุเลนฺโต ตีเรนฺโต’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทึ วตฺวา ภวสงฺขารสฺส อวสชฺชนาการํ สรูปโต ทสฺเสติ. เอวนฺติอาทินา ปน อุทานคาถาวณฺณนายํ อาทิโต วุตฺตมตฺถํ นิคมวเสน ทสฺเสติ. ក្នុងវារៈទីមួយ លោកពោលតែការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីអាការៈនៃការលះបង់ ទើបលោកពោលពាក្យថា «atha vā» (មួយម៉្យាងទៀត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «tīrento» (កាលពិចារណា) គឺពិចារណាដោយវិធីមានជាដើមថា «ការកើតឡើងជាភ័យ ការមិនកើតឡើងជាធម៌ក្សេម» (បដិសំ. ម. ១.១០)។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបមានជាដើមថា «tulento tīrento» (កាលប្រៀបធៀប កាលពិចារណា) ឲ្យពិស្តារ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាដើមថា «pañcakkhandhā» (បញ្ចក្ខន្ធ) ហើយបង្ហាញនូវអាការៈនៃការលះបង់ភវសង្ខារដោយរូបរាងពិតប្រាកដ។ ចំណែកឯពាក្យមានជាដើមថា «evaṃ» (យ៉ាងនេះ) លោកបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលទុកតាំងពីដំបូងក្នុងឧទានគាថាវណ្ណនា ដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋាន។ ยนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๑) กรเณ, อธิกรเณ วา ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘เยน สมเยน, ยสฺมึ วา สมเย’’ติ. อุกฺเขปกวาตาติ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ฐิตฏฺฐานโต [Pg.259] เขปกวาตา. สฏฺฐิ…เป… พหลนฺติ อิทํ ตสฺส วาตสฺส อุพฺเพธปฺปมาณเมว คเหตฺวา วุตฺตํ, อายามวิตฺถารโต ปน ทสสหสฺสจกฺกวาฬปฺปมาณํ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปฺปมาณมฺปิ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทติเยว. อากาเสติ ปุพฺเพ วาเตน ปติฏฺฐิตากาเส. ปุน วาโตติ อุกฺเขปกวาเต ตถา กตฺวา วิคเต อุทกสนฺธารกวาโต ปุน อาพนฺธิตฺวา คณฺหาติ. ยถา ตํ อุทกํ น ภสฺสติ, เอวํ อุปตฺถมฺเภนฺตํ อาพนฺธนวิตานวเสน พนฺธิตฺวา คณฺหาติ. ตโต อุทกํ อุคฺคจฺฉตีติ ตโต อาพนฺธิตฺวา คหณโต เตน วาเตน อุฏฺฐาปิตํ อุทกํ อุคฺคจฺฉติ อุปริ คจฺฉติ. โหติเยวาติ อนฺตรนฺตรา โหติเยว. พหุภาเวนาติ มหาปถวิยา มหนฺตภาเวน. สกลา หิ มหาปถวี ตทา โอคฺคจฺฉติ จ อุคฺคจฺฉติ จ, ตสฺมา กมฺปนํ น ปญฺญายติ. សព្ទថា «yaṃ» (ក្នុង ទី. និ. ដី. ២.១៧១) ជាបច្ចត្តវចនៈ ក្នុងអត្ថនៃករណវិភត្តិ ឬអធិករណវិភត្តិ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «yena samayena, yasmiṃ vā samaye» (ក្នុងសម័យណា ឬក្នុងសម័យឯណា)។ ពាក្យថា «ខ្យល់បក់បោកឡើងលើ» គឺខ្យល់ដែលបក់កាត់ខ្យល់ទ្រទឹក ហើយបក់បោកចេញពីកន្លែងដែលតាំងនៅ។ ពាក្យថា «កម្រាស់ ៦០...ផេ...» នេះ លោកពោលដោយកាន់យកតែប្រមាណកម្ពស់នៃខ្យល់នោះប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែបើនិយាយពីបណ្តោយនិងទទឹងវិញ ខ្យល់នោះរមែងកាត់ផ្តាច់ខ្យល់ទ្រទឹកដែលមានប្រមាណមួយម៉ឺនចក្រវាឡ ឬសូម្បីមួយសែនកោដិចក្រវាឡជាប្រាកដ។ ពាក្យថា «ក្នុងអាកាស» គឺក្នុងអាកាសដែលខ្យល់ធ្លាប់តាំងនៅពីមុន។ ពាក្យថា «ខ្យល់ម្តងទៀត» គឺកាលបើខ្យល់បក់បោកឡើងលើធ្វើការយ៉ាងនោះហើយរលត់ទៅ ខ្យល់ទ្រទឹកក៏ចងក្រងក្រសោបយកម្តងទៀត។ គឺចងក្រងក្រសោបយកដោយការចងជាពិតានទ្រទ្រង់ទុក មិនឲ្យទឹកនោះធ្លាក់ចុះឡើយ។ ពាក្យថា «លំដាប់នោះ ទឹកក៏ហក់ឡើងលើ» គឺព្រោះការចងក្រងក្រសោបយកពីទីនោះ ទឹកដែលខ្យល់នោះញ៉ាំងឲ្យតាំងឡើង ក៏ហក់ឡើង គឺឡើងទៅខាងលើ។ ពាក្យថា «រមែងមានជាប្រាកដ» គឺរមែងមានក្នុងចន្លោះៗជាប្រាកដ។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពច្រើន» គឺព្រោះភាពធំធេងនៃមហាប្រថពី។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ មហាប្រថពីទាំងមូលរមែងស្រុតចុះផង ហក់ឡើងលើផង ហេតុនោះ ការកម្រើកទើបមិនប្រាកដច្បាស់។ อิชฺฌนสฺสาติ อิจฺฉิตตฺถสิชฺฌนสฺส อนุภวิตพฺพสฺส อิสฺสริยสมฺปตฺติอาทิกสฺส. ปริตฺตาติ ปฏิลทฺธมตฺตา นาติสุภาวิตา. ตถา จ ภาวนา พลวตี น โหตีติ อาห ‘‘ทุพฺพลา’’ติ. สญฺญาสีเสน หิ ภาวนา วุตฺตา. อปฺปมาณาติ ปคุณา สุภาวิตา. สา หิ ถิรา ทฬฺหตรา โหตีติ อาห ‘‘พลวา’’ติ. ‘‘ปริตฺตา ปถวีสญฺญา, อปฺปมาณา อาโปสญฺญา’’ติ เทสนามตฺตเมตํ, อาโปสญฺญาย ปน สุภาวิตาย ปถวีกมฺโป สุเขเนว อิชฺฌตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. สํเวเชนฺโต วา ทิพฺพสมฺปตฺติยา ปมตฺตํ สกฺกํ เทวราชานํ, วีมํสนฺโต วา ตาวเทว สมธิคตํ อตฺตโน อิทฺธิพลํ. โส กิรายสฺมา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๑) ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ ภิกฺขุ เยน ปพฺพชิตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปตฺวา เวชยนฺโต ปาสาโท กมฺปิตปุพฺโพ’’ติ. ตโต ‘‘นตฺถิ โกจี’’ติ ญตฺวา ‘‘อหํ กมฺเปสฺสามี’’ติ อภิญฺญาพเลน เวชยนฺตมตฺถเก ฐตฺวา ปาเทน ปหริตฺวา กมฺเปตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ สกฺกสฺส นาฏกิตฺถิโย อาหํสุ – ‘‘ปุตฺต สงฺฆรกฺขิต, ตฺวํ ปูติคนฺเธเนว สีเสน เวชยนฺตํ กมฺเปตุํ อิจฺฉสิ, สุปฺปติฏฺฐิโต, ตาต, ปาสาโท, กถํ กมฺเปตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. ពាក្យថា «ដើម្បីការសម្រេច» គឺដើម្បីការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នា មានឥស្សរិយសម្បត្តិជាដើម ដែលគប្បីទទួលរង។ ពាក្យថា «តិចតួច» គឺគ្រាន់តែបានមក មិនទាន់បានចម្រើនឲ្យល្អឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការចម្រើន (ភាវនា) មិនទាន់មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ទើបលោកពោលថា «ទន់ខ្សោយ»។ ព្រោះថា ភាវនាលោកពោលដោយយកសញ្ញាជាប្រធាន។ ពាក្យថា «មិនមានប្រមាណ» គឺស្ទាត់ជំនាញ ចម្រើនល្អហើយ។ ព្រោះថា ភាវនានោះរមែងមាំមួន ខ្លាំងក្លា ទើបលោកពោលថា «មានកម្លាំង»។ ពាក្យថា «បថវីសញ្ញាតិចតួច អាបោសញ្ញាមិនមានប្រមាណ» នេះ គ្រាន់តែជាទេសនាមត្តប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា កាលបើអាបោសញ្ញាត្រូវបានចម្រើនល្អហើយ ការញ៉ាំងផែនដីឲ្យកម្រើក រមែងសម្រេចបានដោយងាយ។ ឬមួយដើម្បីញ៉ាំងព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាដែលប្រមាទក្នុងទិព្វសម្បត្តិឲ្យមានសេចក្តីសង្វេគ ឬដើម្បីសាកល្បងនូវឫទ្ធិបារមីរបស់ខ្លួនដែលទើបនឹងសម្រេចបានក្នុងខណៈនោះ។ ឮថា ព្រះថេរៈនោះ (ដី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧១) កាលសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងខណៈកោរសក់ ក៏គិតថា៖ «តើមានភិក្ខុណាមួយ ដែលសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃបួស ហើយធ្លាប់ញ៉ាំងវេជយន្តប្រាសាទឲ្យកម្រើកដែរឬទេ?» លំដាប់នោះ កាលដឹងថា «មិនមាននរណាម្នាក់ឡើយ» ក៏គិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងប្រាសាទនោះឲ្យកម្រើក» ហើយទៅឈរនៅលើកំពូលវេជយន្តប្រាសាទដោយអំណាចអភិញ្ញា រួចយកជើងធាក់ដើម្បីឲ្យកម្រើក តែមិនអាចធ្វើឲ្យកម្រើកបានឡើយ។ គ្រានោះ ពួកស្រីរបាំរបស់ព្រះឥន្ទ្របាននិយាយទៅកាន់លោកថា៖ «ម្នាលកូនសង្ឃរក្ខិតៈ លោកចង់ញ៉ាំងវេជយន្តប្រាសាទឲ្យកម្រើក ដោយក្បាលដែលមានក្លិនស្អុយឬ? ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ ប្រាសាទនេះគេសង់ឡើងយ៉ាងមាំមួន តើលោកអាចធ្វើឲ្យកម្រើកដូចម្តេចបាន?»។ สามเณโร ‘‘อิมา เทวตา มยา สทฺธึ เกฬึ กโรนฺติ, อหํ โข ปน อาจริยํ นาลตฺถํ, กหํ นุ โข เม อาจริโย สามุทฺทิกมหานาคตฺเถโร’’ติ อาวชฺเชตฺวา ‘‘มหาสมุทฺเท อุทกเลณํ มาเปตฺวา ทิวาวิหารํ [Pg.260] นิสินฺโน’’ติ ญตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต นํ เถโร, ‘‘ตาต สงฺฆรกฺขิต, อสิกฺขิตฺวาว ยุทฺธํ ปวิฏฺโฐสี’’ติ วตฺวา ‘‘นาสกฺขิ, ตาต, เวชยนฺตํ กมฺเปตุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. อาจริยํ, ภนฺเต, นาลตฺถนฺติ. อถ นํ เถโร, ‘‘ตาต, ตุมฺหาทิเส อกมฺเปนฺเต อญฺโญ โก กมฺเปสฺสติ, ทิฏฺฐปุพฺพํ เต, ตาต, อุทกปิฏฺเฐ โคมยขณฺฑํ ปิลวนฺตํ, ตาต, กปลฺลปูวํ ปจฺจนฺตํ อนฺตนฺเตน ปริจฺฉินฺนนฺติ อิมินา โอปมฺเมน ชานาหี’’ติ อาห. โส ‘‘วฏฺฏิสฺสติ, ภนฺเต, เอตฺตเกนา’’ติ วตฺวา ‘‘ปาสาเทน ปติฏฺฐิโตกาสํ อุทกํ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาย เวชยนฺตาภิมุโข อคมาสิ. เทวธีตโร ตํ ทิสฺวา ‘‘เอกวารํ ลชฺชิตฺวา คโต, ปุนปิ สามเณโร เอติ, ปุนปิ เอตี’’ติ วทึสุ. สกฺโก เทวราชา ‘‘มา มยฺหํ ปุตฺเตน สทฺธึ กถยิตฺถ, อิทานิ เตน อาจริโย ลทฺโธ ขเณน ปาสาทํ กมฺเปสฺสตี’’ติ อาห. สามเณโรปิ ปาทงฺคุฏฺเฐน ปาสาทถูปิกํ ปหริ, ปาสาโท จตูหิ ทิสาหิ โอณมติ. เทวตา ‘‘ปติฏฺฐาตุํ เทหิ, ตาต, ปาสาทสฺส, ปติฏฺฐาตุํ เทหิ, ตาต, ปาสาทสฺสา’’ติ วิรวึสุ. สามเณโร ปาสาทํ ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ปาสาทมตฺถเก ฐตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ – សាមណេរពិចារណាថា «ទេវតាទាំងឡាយនេះលេងសើចជាមួយយើង តែយើងមិនទាន់បានជួបព្រះអាចារ្យឡើយ តើព្រះអាចារ្យរបស់យើងគឺព្រះសាមុទ្ទិកមហានាគត្ថេរ គង់នៅឯណាណ៎?» កាលដឹងថា «លោកនិម្មិតគុហាទឹកក្នុងមហាសមុទ្រ ហើយគង់សម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ» ទើបទៅកាន់ទីនោះ ថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈហើយឈរនៅ។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈមានថេរដីកានឹងសាមណេរនោះថា «ម្នាលសង្ឃរក្ខិតជាកូន ឯងមិនទាន់បានរៀនសូត្រសោះ ក៏ចូលទៅកាន់សង្គ្រាមទៅហើយ» រួចសួរថា «ម្នាលកូន ឯងមិនអាចធ្វើប្រាសាទវេជយន្តឲ្យញាប់ញ័របានទេឬ?» សាមណេរក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះខ្ញុំមិនទាន់បានជួបព្រះអាចារ្យ»។ ពេលនោះ ព្រះថេរៈមានថេរដីកាថា «ម្នាលកូន កាលបើអ្នកមានសភាពដូចជាឯងមិនអាចធ្វើឲ្យញាប់ញ័របាន តើនរណាផ្សេងទៀតនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័របាន? ម្នាលកូន ឯងធ្លាប់ឃើញដុំអាចម៍គោអណ្តែតលើទឹកដែរឬទេ? ម្នាលកូន ឯងធ្លាប់ឃើញនំក្អមដែលគេដុតឆ្អិនតាមគែមៗដែរឬទេ? ចូរយល់តាមឧបមានេះចុះ»។ សាមណេរនោះក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ប៉ុណ្ណឹងល្មមហើយ» រួចអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យកន្លែងដែលប្រាសាទតាំងនៅ ក្លាយជាទឹកចុះ» ហើយសំដៅទៅរកប្រាសាទវេជយន្ត។ ពួកទេវធីតាឃើញសាមណេរនោះ ក៏និយាយគ្នាថា «សាមណេរខ្មាសគេរត់ទៅម្តងហើយ ឥឡូវត្រឡប់មកវិញទៀតហើយ មកទៀតហើយ»។ ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាមានបន្ទូលថា «អ្នកទាំងឡាយកុំនិយាយលេងសើចនឹងកូនយើងឡើយ ឥឡូវនេះគេបានជួបព្រះអាចារ្យហើយ មិនយូរឡើយនឹងធ្វើឲ្យប្រាសាទញាប់ញ័រជាមិនខាន»។ សាមណេរក៏យកមេជើងផ្ទាត់កំពូលប្រាសាទ ប្រាសាទក៏ផ្អៀងទៅទិសទាំងបួន។ ពួកទេវតាស្រែកទ្រហោយំថា «ម្នាលកូន ចូរទុកកន្លែងឲ្យប្រាសាទតាំងនៅផង ម្នាលកូន ចូរទុកកន្លែងឲ្យប្រាសាទតាំងនៅផង»។ សាមណេរបានធ្វើប្រាសាទឲ្យតាំងនៅតាមប្រក្រតីវិញ រួចឈរនៅលើកំពូលប្រាសាទ បន្លឺឧទានថា – ‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ; อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห พุทฺธสฺสุฬารตา. «យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះពុទ្ធគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។ ‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ; อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห ธมฺมสฺสุฬารตา. «យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះធម្មគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។ ‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ; อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห สงฺฆสฺสุฬารตา’’ติ. «យើងទើបតែបួសក្នុងថ្ងៃនេះឯង ក៏បានសម្រេចការអស់ទៅនៃអាសវៈក្នុងថ្ងៃនេះដែរ យើងធ្វើប្រាសាទឲ្យញាប់ញ័រក្នុងថ្ងៃនេះ ឱ! ព្រះសង្ឃគុណមានសភាពឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែងហ្ន៎»។ ‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, ยทา โพธิสตฺโต ตุสิตกายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘) วตฺวา ‘‘อยญฺจ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘), ตถา ‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, ยทา โพธิสตฺโต มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒) วตฺวา ‘‘อยญฺจ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒) จ มหาสตฺตสฺส คพฺโภกฺกนฺติยํ อภิชาติญฺจ ธมฺมตาวเสน มหาปทาเน ปถวีกมฺปสฺส วุตฺตตฺตา อิตเรสุปิ จตูสุ ฐาเนสุ ปถวีกมฺโป ธมฺมตาวเสเนวาติ อตฺถโต วุตฺตเมตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ក្នុងកាលណាដែលព្រះពោធិសត្វចាកលោកសួគ៌ជាន់តុសិត យាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃមាតា» (ទី. និ. ២.១៨) ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ឯទសសហស្សីលោកធាតុនេះ ក៏កម្រញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់» (ទី. និ. ២.១៨) ព្រមទាំងទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនោះទៀតថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាធម្មតា ក្នុងកាលណាដែលព្រះពោធិសត្វប្រសូតចាកផ្ទៃនៃមាតា» (ទី. និ. ២.៣២) ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ឯទសសហស្សីលោកធាតុនេះ ក៏កម្រញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់» (ទី. និ. ២.៣២) ព្រោះហេតុតែការញាប់ញ័រនៃផែនដីក្នុងកាលដែលមហាសត្វយាងចុះកាន់ផ្ទៃ និងក្នុងកាលប្រសូត ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃធម្មតាក្នុងមហាបទានសូត្រ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែការកម្រើកនៃផែនដីក្នុងទីដទៃទៀតទាំង ៤ ឋាន ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃធម្មតាដូចគ្នា ដោយសេចក្តីពិត។ อิทานิ [Pg.261] เนสํ ปถวีกมฺปานํ การณโต ปวตฺติอาการโต จ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิติ อิเมสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ธาตุโกเปนาติ อุกฺเขปกวาตสงฺขาตาย วาโยธาตุยา ปโกเปน. อิทฺธานุภาเวนาติ ญาณิทฺธิยา, กมฺมวิปากชิทฺธิยา วา สภาเวน, เตเชนาติ อตฺโถ. ปุญฺญเตเชนาติ ปุญฺญานุภาเวน, มหาโพธิสตฺตสฺส ปุญฺญพเลนาติ อตฺโถ. ญาณเตเชนาติ อนญฺญสาธารเณน ปฏิเวธญาณานุภาเวน. สาธุการทานวเสนาติ ยถา อนญฺญสาธารณปฺปฏิเวธญาณานุภาเวน อภิหตา มหาปถวี อภิสมฺโพธิยํ กมฺปิตฺถ, เอวํ อนญฺญสาธารเณน เทสนาญาณานุภาเวน อภิหตา มหาปถวี กมฺปิตฺถ, ตํ ปนสฺสา สาธุการทานํ วิย โหตีติ ‘‘สาธุการทานวเสนา’’ติ วุตฺตํ. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការបែងចែកនៃការញាប់ញ័រនៃផែនដីទាំងនោះ ដោយហេតុ និងដោយអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅ ទើបពោលពាក្យថា «iti imesu» (ដូច្នេះ ក្នុងហេតុទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Dhātukopena (ដោយការកម្រើកនៃធាតុ) គឺដោយការកម្រើកនៃវាយោធាតុ ដែលហៅថា ខ្យល់បក់បោកឡើងលើ។ ពាក្យថា Iddhānubhāvena (ដោយអានុភាពនៃឫទ្ធិ) គឺដោយសភាវៈនៃញាណឫទ្ធិ ឬកម្មវិបាកជឫទ្ធិ សេចក្តីថា ដោយតេជះ។ ពាក្យថា Puññatejena (ដោយតេជះនៃបុណ្យ) គឺដោយបុញ្ញានុភាព សេចក្តីថា ដោយបុណ្យបារមីរបស់ព្រះមហាសត្វ។ ពាក្យថា Ñāṇatejena (ដោយតេជះនៃញាណ) គឺដោយអានុភាពនៃបដិវេធញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា Sādhukāradānavasena (ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ) គឺមហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃបដិវេធញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ បានញាប់ញ័រក្នុងពេលត្រាស់ដឹងយ៉ាងណា មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃទេសនាញាណដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ក៏ញាប់ញ័រយ៉ាងនោះដែរ ការញាប់ញ័រនោះប្រៀបដូចជាការប្រទានសាធុការដល់ព្រះអង្គ ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ»។ เยน ปน ภควา อสีติอนุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺรรูปกาโย สพฺพาการปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธิธมฺมกาโย ปุญฺญมหตฺตถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺตยสมหตฺตปญฺญามหตฺตานํ ปรมุกฺกํสคโต อสโม อสมสโม อปฺปฏิปุคฺคโล อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อตฺตโน อตฺตภาวสญฺญิตํ ขนฺธปญฺจกํ กปฺปํ วา กปฺปาวเสสํ วา ฐเปตุํ สมตฺโถปิ สงฺขตธมฺมปริชิคุจฺฉนาการปฺปวตฺเตน ญาณวิเสเสน ติณายปิ อมญฺญมาโน อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนวิธินา นิรเปกฺโข โอสฺสชฺชิ. ตทนุภาวาภิหตา มหาปถวี อายุสงฺขโรสฺสชฺชเน อกมฺปิตฺถ. ตํ ปนสฺสา การุญฺญสภาวสณฺฐิตา วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘การุญฺญภาเวนา’’ติ. ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគអង្គណា ទ្រង់មានរូបកាយដ៏វិចិត្រដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ លម្អដោយអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ ប្រការ ទ្រង់មានធម្មកាយដ៏បរិបូណ៌ដោយគុណរតនៈមានសីលក្ខន្ធជាដើមដ៏បរិសុទ្ធដោយគ្រប់អាការៈ ទ្រង់ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃភាពជាធំដោយបុណ្យ ភាពជាធំដោយកម្លាំង ភាពជាធំដោយឫទ្ធិ ភាពជាធំដោយយស និងភាពជាធំដោយបញ្ញា ទ្រង់ជាបុគ្គលរកបុគ្គលស្មើគ្មាន ជាបុគ្គលស្មើដោយព្រះពុទ្ធដែលរកបុគ្គលស្មើគ្មាន ជាបុគ្គលគ្មានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹមបាន ជាព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់សូម្បីមានសមត្ថភាពនឹងតម្កល់ទុកនូវបញ្ចក្ខន្ធដែលហៅថាអត្តភាពរបស់ព្រះអង្គ អស់មួយកប្ប ឬលើសជាងមួយកប្បក៏ដោយ ក៏ទ្រង់មិនបានយល់ឃើញថាមានតម្លៃសូម្បីស្មើនឹងស្មៅមួយសរសៃ ដោយញាណវិសេសដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាការៈខ្ពើមឆ្អើមក្នុងសង្ខតធម៌ ទ្រង់ក៏លះបង់ដោយគ្មានសេចក្តីអាឡោះអាល័យ ដោយវិធីនៃការដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ។ មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃព្រះអង្គនោះ ក៏បានញាប់ញ័រក្នុងកាលដែលទ្រង់ដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ។ ការញាប់ញ័រនោះ ប្រៀបដូចជាការតាំងនៅក្នុងសភាវៈអាណិតអាសូររបស់មហាប្រថពីនោះ ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយសភាវៈអាណិតអាសូរ»។ ยสฺมา ภควา ปรินิพฺพานสมเย จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา สมาปตฺติโย สมาปชฺชิ, อนฺตรนฺตรา ผลสมาปตฺติสมาปชฺชเนน ตสฺส ปุพฺพภาเค สาติสยํ ติกฺขํ สูรํ วิปสฺสนาญาณญฺจ ปวตฺเตสิ. ‘‘ยทตฺถญฺจ มยา เอวํ สุจิรกาลํ อนญฺญสาธารโณ ปรมุกฺกํสคโต ญาณสมฺภาโร สมฺภโต, อนุตฺตโร จ วิโมกฺโข สมธิคโต, ตสฺส วต เม สิขาปฺปตฺตผลภูตา อจฺจนฺตนิฏฺฐา อนุปาทิเสสปรินิพฺพานธาตุ อชฺช สมิชฺฌตี’’ติ ภิยฺโย อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺตสฺส ภควโต ปีติวิปฺผาราทิคุณวิปุลตรานุภาโว ปเรหิ อสาธารณญาณาติสโย อุทปาทิ, ยสฺส สมาปตฺติพลสมุปพฺรูหิตสฺส ญาณาติสยสฺส อานุภาวํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทฺเวเม ปิณฺฑปาตา สมสมผลา สมสมวิปากา’’ติอาทิ [Pg.262] (อุทา. ๗๕), ตสฺมา ตสฺสานุภาเวน สมภิหตา มหาปถวี อกมฺปิตฺถ, ตํ ปนสฺสา ตสฺสํ เวลายํ อาโรทนาการปฺปตฺติ วิย โหตีติ ‘‘อฏฺฐโม อาโรทเนนา’’ติ วุตฺตํ. ព្រោះហេតុតែព្រះមានព្រះភាគ ក្នុងសម័យបរិនិព្វាន ទ្រង់បានចូលកាន់សមាបត្តិទាំងឡាយមានចំនួន ២ សែនកោដិ ហើយក្នុងចំណែកខាងដើមនៃសមាបត្តិទាំងនោះ ទ្រង់បានញ៉ាំងវិបស្សនាញាណដ៏មុតស្រួច ក្លាហានក្រៃលែង ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយការចូលកាន់ផលសមាបត្តិក្នុងចន្លោះៗ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដល់នូវសេចក្តីសោមនស្សដ៏ក្រៃលែងហួសប្រមាណថា «ញាណសម្ភារៈដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដែលតថាគតបានសន្សំទុកអស់កាលដ៏យូរអង្វែងយ៉ាងនេះ ដើម្បីប្រយោជន៍ណាមួយ ព្រមទាំងអនុត្តរវិមោក្ខដែលតថាគតបានសម្រេចហើយនោះ ឱហ្ន៎! អនុបាទិសេសបរិនិព្វានធាតុ ដែលជាផលដល់នូវកំពូល ជាទីបំផុតដ៏លើសលប់របស់តថាគតនោះ នឹងសម្រេចក្នុងថ្ងៃនេះហើយ» ព្រោះហេតុនោះ អានុភាពដ៏ធំទូលាយមានការផ្សាយទៅនៃបីតិជាដើម និងញាណាតិស័យដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ទើបកើតឡើងដល់ព្រះអង្គ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអានុភាពនៃញាណាតិស័យដែលចម្រើនឡើងដោយកម្លាំងសមាបត្តិនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ចង្ហាន់បិណ្ឌបាតទាំងពីរនេះ មានផលស្មើៗគ្នា មានវិបាកស្មើៗគ្នា» ជាដើម (ឧទា. ៧៥) ព្រោះហេតុនោះ មហាប្រថពីដែលត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយអានុភាពនៃញាណាតិស័យនោះ ក៏បានញាប់ញ័រ។ ការញាប់ញ័រនោះ ប្រៀបដូចជាអាការៈយំសោករបស់មហាប្រថពីក្នុងខណៈនោះ ហេតុនោះទើបពោលថា «ទីប្រាំបី ដោយការយំសោក»។ อิทานิ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเต’’ติอาทิมาห. อยํ ปนตฺโถติ ‘‘สาธุการทานวเสนา’’ติอาทินา วุตฺต อตฺโถ. ปถวีเทวตาย วเสนาติ เอตฺถ สมุทฺทเทวตา วิย มหาปถวิยา อธิเทวตา กิร นาม อตฺถิ, ตาทิเส การเณ สติ ตสฺสา จิตฺตวเสน อยํ มหาปถวี สงฺกมฺปติ สมฺปกมฺปติ สมฺปเวธติ. ยถา วาตวลาหกเทวตานํ จิตฺตวเสน วาตา วายนฺติ, สีตุณฺหอพฺภวสฺสวลาหกเทวตานํ จิตฺตวเสน สีตาทโย ภวนฺติ, ตถา หิ วิสาขปุณฺณมายํ อภิสมฺโพธิอตฺถํ โพธิรุกฺขมูเล นิสินฺนสฺส โลกนาถสฺส อนฺตรายกรณตฺถํ อุปฏฺฐิตํ มารพลํ วิธมิตุํ – ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីដែលពោលទុកដោយសង្ខេប ទើបពោលពាក្យថា «mātukucchiṃ okkamante» (កាលយាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃមាតា) ជាដើម។ ចំណែកឯសេចក្តីក្នុងទីនេះ គឺសេចក្តីដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ» ជាដើម។ ពាក្យថា Pathavīdevatāya vasena (ដោយអំណាចនៃផែនដីទេវតា) គឺក្នុងទីនេះ ឮថា អធិទេវតា (ទេវតាអ្នកថែរក្សា) នៃមហាប្រថពី តែងមានដូចជាសមុទ្រទេវតាដែរ កាលបើមានហេតុដូច្នោះ មហាប្រថពីនេះតែងញាប់ញ័រ រញ្ជួយ ញ័ររន្ធត់ ដោយអំណាចចិត្តរបស់ទេវតានោះ។ ដូចជាខ្យល់ទាំងឡាយតែងបក់បោកដោយអំណាចចិត្តរបស់វាតវលាហកទេវតា ភាពត្រជាក់ ភាពក្តៅ ពពក និងភ្លៀង តែងមានដោយអំណាចចិត្តរបស់សីតវលាហកទេវតា ឧណ្ហវលាហកទេវតា អព្ភវលាហកទេវតា និងវស្សវលាហកទេវតា យ៉ាងណាមិញ ដើម្បីកម្ចាត់សេនាមារដែលមកតាំងនៅដើម្បីធ្វើអន្តរាយដល់ព្រះលោកនាថ ដែលគង់នៅទាបក្រោមមហាបោធិព្រឹក្ស ដើម្បីសម្រេចការត្រាស់ដឹងក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខ យ៉ាងនោះឯង - ‘‘อเจตนายํ ปถวี, อวิญฺญาย สุขํ ทุขํ; สาปิ ทานพลา มยฺหํ, สตฺตกฺขตฺตุํ ปกมฺปถา’’ติ. (จริยา. ๑.๑๒๔) – «ផែនដីនេះគ្មានចិត្តវិញ្ញាណ មិនដឹងសុខទុក្ខឡើយ តែផែនដីនោះ ក៏បានញាប់ញ័រអស់ប្រាំពីរដង ដោយកម្លាំងទានរបស់យើង» (ចរិយា. ១.១២៤) - วจนสมนนฺตรํ มหาปถวี ภิชฺชิตฺวา สปริสํ มารํ ปริวตฺเตสิ. เอตนฺติ สาธุการทานาทิ. ยทิปิ นตฺถิ อเจตนตฺตา, ธมฺมตาวเสน ปน วุตฺตนเยน สิยาติ สกฺกา วตฺตุํ. ธมฺมตา ปน อตฺถโต ธมฺมภาโว, โส ปุญฺญธมฺมสฺส วา ญาณธมฺมสฺส วา อานุภาวสภาโวติ. ตยิทํ สพฺพํ วิจาริตเมว. เอวญฺจ กตฺวา – ក្នុងលំដាប់នៃព្រះវាចា មហាប្រថពីក៏បានប្រេះបែក ក្រឡាប់ពន្លិចមារព្រមទាំងបរិវារ។ ពាក្យថា Etanti គឺការប្រទានសាធុការជាដើមនោះ។ សូម្បីតែផែនដីគ្មានចិត្តវិញ្ញាណក៏ដោយ តែគប្បីពោលបានថា អាចមានបានដោយអំណាចនៃធម្មតា តាមវិធីដែលពោលហើយ។ ចំណែកឯធម្មតា ដោយសេចក្តីពិត គឺធម្មភាព ធម្មភាពនោះ គឺសភាវៈនៃអានុភាពនៃបុញ្ញធម៌ ឬញាណធម៌។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ ត្រូវបានពិចារណារួចរាល់ហើយ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ - ‘‘อิเม ธมฺเม สมฺมสโต, สภาวสรสลกฺขเณ; ธมฺมเตเชน วสุธา, ทสสหสฺสี ปกมฺปถา’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๑๖๖) – «កាលដែលយើងពិចារណាធម៌ទាំងឡាយនេះ ដែលមានសភាវលក្ខណៈ និងសរសលក្ខណៈ ផែនដីទសសហស្សី ក៏បានញាប់ញ័រដោយធម្មតេជះ» (ពុទ្ធវំ. ២.១៦៦) - อาทิวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ. ព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើម ក៏ជាការតម្កល់ទុកដោយត្រឹមត្រូវហើយ។ อยํ ปน (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๙) มหาปถวี อปเรสุปิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อกมฺปิตฺถ มหาภินิกฺขมเน โพธิมณฺฑูปสงฺกมเน ปํสุกูลคฺคหเณ ปํสุกูลโธวเน กาฬการามสุตฺเต โคตมกสุตฺเต เวสฺสนฺตรชาตเก พฺรหฺมชาเลติ. ตตฺถ มหาภินิกฺขมนโพธิมณฺฑูปสงฺกมเนสุ วีริยพเลน อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลคฺคหเณ ‘‘ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเร นาม จตฺตาโร มหาทีเป ปหาย ปพฺพชิตฺวา สุสานํ คนฺตฺวา ปํสุกูลํ คณฺหนฺเตน ทุกฺกรํ ภควตา [Pg.263] กต’’นฺติ อจฺฉริยเวคาภิหตา อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลโธวนเวสฺสนฺตรชาตเกสุ อกาลกมฺปเนน อกมฺปิตฺถ. กาฬการามโคตมกสุตฺเตสุ (อ. นิ. ๔.๒๔; ๓.๑๒๖) ‘‘อหํ สกฺขี ภควา’’ติ สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๑๔๗) ปน ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ วิชเฏตฺวา นิคฺคุมฺพํ กตฺวา เทสิยมาเนสุ สาธุการทานวเสน อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา. ម្យ៉ាងទៀត មហាប្រថពីនេះ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៩) ក៏បានញាប់ញ័រក្នុងទីដទៃទៀតទាំង ៨ ឋាន គឺក្នុងកាលធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ ក្នុងកាលយាងចូលកាន់ពោធិមណ្ឌល ក្នុងកាលកាន់យកសំពត់bង្សុកូល ក្នុងកាលបោកគក់សំពត់បង្សុកូល ក្នុងកាលសម្តែងកាឡការាមសូត្រ ក្នុងកាលសម្តែងគោតមកសូត្រ ក្នុងកាលសម្តែងវេស្សន្តរជាតក និងក្នុងកាលសម្តែងព្រហ្មជាលសូត្រ។ ក្នុងទីទាំងនោះ ផែនដីញាប់ញ័រក្នុងកាលធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍ និងក្នុងកាលយាងចូលកាន់ពោធិមណ្ឌល ដោយកម្លាំងនៃវីរិយៈ។ ក្នុងកាលកាន់យកសំពត់បង្សុកូល ផែនដីញាប់ញ័រដោយត្រូវខ្ទប់ខ្ទ័រដោយសេចក្តីអស្ចារ្យដ៏ខ្លាំងក្លាថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លះបង់មហាទ្វីបទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗពីរពាន់ជាបរិវារ ហើយសាងផ្នួស យាងទៅកាន់ព្រៃស្មសានដើម្បីកាន់យកសំពត់បង្សុកូល ព្រះអង្គធ្វើកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង»។ ក្នុងកាលបោកគក់សំពត់បង្សុកូល និងក្នុងកាលសម្តែងវេស្សន្តរជាតក ផែនដីញាប់ញ័រដោយការញាប់ញ័រខុសកាលវេលា។ ក្នុងកាលសម្តែងកាឡការាមសូត្រ និងគោតមកសូត្រ (អង្គុ. និ. ៤.២៤; ៣.១២៦) ផែនដីញាប់ញ័រដោយភាពជាសាក្សីថា «ខ្ញុំជាសាក្សីរបស់ព្រះមានព្រះភាគ»។ ចំណែកឯក្នុងកាលសម្តែងព្រហ្មជាលសូត្រ (ទី. និ. ១.១៤៧) គប្បីជ្រាបថា ផែនដីញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃការប្រទានសាធុការ ក្នុងកាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយទិដ្ឋិទាំង ៦២ ប្រការ ធ្វើឲ្យលែងមានព្រៃស៊ុមទ្រុម ហើយសម្តែងធម៌។ น เกวลญฺจ เอเตสุเยว ฐาเนสุ ปถวี อกมฺปิตฺถ, อถ โข ตีสุ สงฺคเหสุปิ มหามหินฺทตฺเถรสฺส อิมํ ทีปํ อาคนฺตฺวา โชติวเน นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทสิตทิวเสปิ อกมฺปิตฺถ. กลฺยาณิยมหาวิหาเร จ ปิณฺฑปาติยตฺเถรสฺส เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ตตฺเถว นิสีทิตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารทฺธสฺส สุตฺตปริโยสาเน อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. โลหปาสาทสฺส ปาจีนอมฺพลฏฺฐิกฏฺฐานํ นาม อโหสิ, ตตฺถ นิสีทิตฺวา ทีฆภาณกตฺเถรา พฺรหฺมชาลสุตฺตํ อารภึสุ. เตสํ สชฺฌายปริโยสาเนปิ อุทกปริยนฺตเมว กตฺวา ปถวี อกมฺปิตฺถ. ផែនដីមិនមែនញាប់ញ័រតែក្នុងទីទាំងឡាយនេះប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងក្នុងកាលធ្វើសង្គាយនាទាំង ៣ លើកក្តី ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះមហាមហិន្ទត្ថេរយាងមកកាន់កោះនេះ ហើយគង់ក្នុងជោតិវនសម្តែងធម៌ក្តី ផែនដីក៏បានញាប់ញ័រដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកល្យាណីមហាវីហារ កាលដែលព្រះបិណ្ឌបាតិយត្ថេរបោសសម្អាតលានចេតិយ រួចគង់នៅទីនោះឯង យកបីតិមានព្រះពុទ្ធជាអារម្មណ៍ ហើយចាប់ផ្តើមសម្តែងសូត្រនេះ ក្នុងពេលចប់សូត្រ ផែនដីក៏បានញាប់ញ័ររហូតដល់ទីបំផុតនៃទឹក។ ក្នុងលោហប្រាសាទ មានទីកន្លែងមួយឈ្មោះថា បាចីនអម្ពលដ្ឋិកា ពួកព្រះទីឃភាណកត្ថេរ គង់នៅទីនោះ ហើយបានចាប់ផ្តើមសូត្រព្រហ្មជាលសូត្រ សូម្បីក្នុងពេលចប់ការសូត្រធម៌របស់លោកទាំងឡាយនោះ ផែនដីក៏បានញាប់ញ័ររហូតដល់ទីបំផុតនៃទឹកដូចគ្នា។ ยทิ เอวํ ‘‘อฏฺฐิเม, อานนฺท, เหตู อฏฺฐ ปจฺจยา มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวายา’’ติ กสฺมา อฏฺเฐว เหตู วุตฺตาติ? นิยมเหตุภาวโต. อิเมเยว หิ อฏฺฐ เหตู นิยมนฺติ, นาญฺเญ. เต หิ กทาจิ สมฺภวนฺตีติ อนิยมภาวโต น คณิตา. วุตฺตญฺเหตํ นาคเสนตฺเถเรน มิลินฺทปญฺเห (มิ. ป. ๔.๑.๔) – បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកតែហេតុ ៨ យ៉ាងថា «ម្នាលអានន្ទ ហេតុទាំងឡាយ ៨ យ៉ាងនេះ បច្ច័យទាំងឡាយ ៨ យ៉ាងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃរញ្ជួយផែនដីដ៏ធំ»? ឆ្លើយថា ព្រោះភាពជាហេតុដ៏ទៀងទាត់។ ព្រោះថា ហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនេះឯង ទើបទៀងទាត់ ហេតុដទៃទៀតមិនទៀងទាត់ឡើយ។ ហេតុដទៃទៀតទាំងនោះ តែងកើតមានឡើងក្នុងកាលខ្លះ ព្រោះភាពមិនទៀងទាត់ ទើបមិនរាប់បញ្ចូល។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះណាកសេនត្ថេរទើបពោលទុកក្នុងមិលិន្ទប្បញ្ហា (មិ. ប. ៤.១.៤) ថា - ‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, เหตู อฏฺฐ ปจฺจยา มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวายาติ. ยํ เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, ตญฺจ ปน อกาลิกํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, ตสฺมา อคณิตํ อฏฺฐหิ เหตูหิ. «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុ ៨ យ៉ាង បច្ច័យ ៨ យ៉ាង ទាំងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃរញ្ជួយផែនដីដ៏ធំ។ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង ព្រោះហេតុនោះ ការកម្រើកនោះ ទើបមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងឡើយ។ ‘‘ยถา, มหาราช, โลเก ตโยเยว เมฆา คณียนฺติ วสฺสิโก, เหมนฺติโก, ปาวุสโกติ. ยทิ เต มุญฺจิตฺวา อญฺโญ เมโฆ ปวสฺสติ, น โส เมโฆ คณียติ สมฺมเตหิ เมเฆหิ, อกาลเมโฆตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน [Pg.264] ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหิ. «មហាបពិត្រ ដូចជាក្នុងលោក គេរាប់តែមេឃ (ភ្លៀង) ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គឺភ្លៀងក្នុងវស្សានរដូវ ១ ភ្លៀងក្នុងហេមន្តរដូវ ១ ភ្លៀងក្នុងសរទរដូវ ១។ ប្រសិនបើវៀរចាកភ្លៀងទាំងនោះហើយ មានភ្លៀងដទៃបង្អុរចុះមក ភ្លៀងនោះក៏មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមភ្លៀងដែលគេសន្មតទាំងនោះឡើយ គ្រាន់តែរាប់ថាជាភ្លៀងខុសកាល (អកាលមេឃ) ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ‘‘ยถา วา ปน, มหาราช, หิมวนฺตา ปพฺพตา ปญฺจ นทิสตานิ สนฺทนฺติ, เตสํ, มหาราช, ปญฺจนฺนํ นทิสตานํ ทเสว นทิโย นทิคณนาย คณียนฺติ. เสยฺยถิทํ – คงฺคา, ยมุนา, อจิรวตี, สรภู, มหี, สินฺธุ, สรสฺสตี, เวตฺรวตี, วีตํสา, จนฺทภาคาติ. อวเสสา นทิโย นทิคณนาย อคณิตา. กึการณา? น ตา นทิโย ธุวสลิลา, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหิ. «មួយវិញទៀត មហាបពិត្រ ដូចជាស្ទឹងប្រាំរយហូរចេញពីភ្នំហិមពាន្ត ក្នុងចំណោមស្ទឹងប្រាំរយនោះ គេរាប់តែស្ទឹងដប់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងការរាប់ឈ្មោះស្ទឹង។ ស្ទឹងទាំងនោះគឺ ស្ទឹងគង្គា ស្ទឹងយមុនា ស្ទឹងអចិរវតី ស្ទឹងសរភូ ស្ទឹងមហី ស្ទឹងសិន្ធុ ស្ទឹងសរស្សតី ស្ទឹងវេត្រវតី ស្ទឹងវីតំសា និងស្ទឹងចន្ទភាគា។ ស្ទឹងដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងការរាប់ឈ្មោះស្ទឹងឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះស្ទឹងទាំងនោះគ្មានទឹកហូរជាប្រចាំ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ‘‘ยถา วา ปน, มหาราช, รญฺโญ สตมฺปิ ทฺวิสตมฺปิ ติสตมฺปิ อมจฺจา โหนฺติ, เตสํ ฉเยว ชนา อมจฺจคณนาย คณียนฺติ. เสยฺยถิทํ – เสนาปติ, ปุโรหิโต, อกฺขทสฺโส, ภณฺฑาคาริโก, ฉตฺตคฺคาหโก, ขคฺคคฺคาหโก, เอเตเยว อมจฺจคณนาย คณียนฺติ. กึการณา? ยุตฺตตฺตา ราชคุเณหิ. อวเสสา อคณิตา, สพฺเพ อมจฺจาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหี’’ติ. «មួយវិញទៀត មហាបពិត្រ ដូចជាពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាមានចំនួន ១ រយខ្លះ ២ រយខ្លះ ៣ រយខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមអាមាត្យទាំងនោះ គេរាប់តែមនុស្ស ៦ នាក់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងការរាប់ចំនួនអាមាត្យ។ គឺ សេនាបតី ១ បុរោហិត ១ អក្ខទស្សៈ ១ ភណ្ឌាគារិក ១ ឆត្តគ្គាហកៈ ១ ខគ្គគ្គាហកៈ ១ ពួកជនទាំងនេះឯង ទើបគេរាប់បញ្ចូលក្នុងការរាប់ចំនួនអាមាត្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែពួកជនទាំងនោះប្រកបដោយរាជគុណ។ ចំណែកពួកអាមាត្យដែលនៅសល់ មិនរាប់បញ្ចូលឡើយ គ្រាន់តែដល់នូវការរាប់ថាជាអាមាត្យទាំងអស់គ្នាប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ មហាបពិត្រ ការដែលមហាប្រថពីកម្រើកញាប់ញ័រអស់វារៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលព្រះបាទវេស្សន្តរទ្រង់ព្រះរាជទានមហាទាននោះ ក៏ជាការកម្រើកក្រៅកាល កើតឡើងដោយកម្រ វៀរចាកហេតុទាំង ៨ យ៉ាង មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនោះឡើយ»។ ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃភូមិចាលសូត្រ ចប់ហើយ។ จาปาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃចាបាលវគ្គ ចប់ហើយ។ (๘) ๓. ยมกวคฺโค (៨) ៣. យមកវគ្គ ๑-๑๐. สทฺธาสุตฺตาทิวณฺณนา ១-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសទ្ធាសូត្រជាដើម ๗๑-๘๐. อฏฺฐมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม กุจฺฉิตํ สีทตีติ กุสีโต ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน [Pg.265] ปุคฺคโล ‘‘กุสีโต’’ติ วุจฺจติ, โส กุสิตภาโว อิธ กุสิต-สทฺเทน วุตฺโต. วินาปิ หิ ภาวโชตนสทฺทํ ภาวตฺโถ วิญฺญายติ ยถา ‘‘ปฏสฺส สุกฺก’’นฺติ, ตสฺมา กุสีตภาววตฺถูนีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ’’ติ. กมฺมํ นาม สมณสารุปฺปํ อีทิสนฺติ อาห ‘‘จีวรวิจารณาที’’ติ. วีริยนฺติ ปธานวีริยํ. ตํ ปน จงฺกมนวเสน กรเณ กายิกนฺติปิ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ อาห ‘‘ทุวิธมฺปี’’ติ. ปตฺติยาติ ปาปุณนตฺถํ. โอสีทนนฺติ ภาวนานุโยเค สงฺโกโจ. มาเสหิ อาจิตํ นิจิตํ วิยาติ มาสาจิตํ, ตํ มญฺเญ. ยสฺมา มาสา ตินฺตา วิเสเสน ครุกา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘ยถา ตินฺตมาโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. วุฏฺฐิโต โหติ คิลานภาวาติ อธิปฺปาโย. ៧១-៨០. ក្នុងនិបាតទី ៨ នេះ សូត្រមានសទ្ធាសូត្រជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា kusīto (អ្នកខ្ជិលច្រអូស) បានដល់ បុគ្គលដែលលិចចុះយ៉ាងអាក្រក់ (kucchitaṃ sīdati) ដោយធ្វើការផ្លាស់ប្តូរតួអក្សរ ទ-ការ ជា ត-ការ។ ធម៌ណាដែលជាហេតុនាំឲ្យហៅបុគ្គលនោះថា «អ្នកខ្ជិលច្រអូស» ធម៌នោះគឺ កុសីតភាព (ភាពខ្ជិលច្រអូស) ដែលក្នុងទីនេះលោកហៅដោយពាក្យថា kusīta។ ព្រោះថា ទោះបីជាគ្មានសព្ទសម្តែងនូវភាវៈ (ភាវជោតនសព្ទ) ក៏គង់យល់សេចក្តីនៃភាវៈនោះបាន ដូចជាពាក្យថា «សេចក្តីសនៃសំពត់» (paṭassa sukkaṃ) ដូច្នោះដែរ ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះទើបសំដៅយក វត្ថុនៃកុសីតភាព (ហេតុនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មានន័យថា ហេតុនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស»។ ពាក្យថា កម្ម គឺការងារដែលសមគួរដល់សមណៈ មានសភាពបែបនេះ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «ការចាត់ចែងចីវរជាដើម»។ ពាក្យថា វីរិយៈ គឺសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការតាំងចិត្ត (បធានវីរិយៈ)។ សេចក្តីព្យាយាមនោះ កាលបើធ្វើទៅដោយការដើរចង្ក្រមជាដើម ក៏រាប់ថាជាសេចក្តីព្យាយាមខាងកាយបានដែរ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «សូម្បីទាំងពីរយ៉ាង»។ ពាក្យថា pattiyā គឺដើម្បីសម្រេច។ ពាក្យថា osīdanamُ គឺការរួញរាក្នុងការប្រកបការចម្រើនធម៌ (ភាវនានុយោគ)។ ពាក្យថា māsācitaṃ គឺប្រៀបដូចជាវត្ថុដែលគេច្រកពេញដោយគ្រាប់សណ្តែកបាយ ខ្ញុំយល់ឃើញយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា គ្រាប់សណ្តែកបាយដែលសើម តែងមានទម្ងន់ធ្ងន់ជាពិសេស ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «ដូចជាសណ្តែកបាយសើម» ជាដើម។ ពាក្យថា vuṭṭhito hoti មានអធិប្បាយថា ជាអ្នកជាសះស្បើយពីជំងឺ។ เตสนฺติ อารมฺภวตฺถูนํ. อิมินาว นเยนาติ อิมินา กุสีตวตฺถูสุ วุตฺเตเนว นเยน ‘‘ทุวิธมฺปิ วีริยํ อารภตี’’ติอาทินา. อิทํ ปฐมนฺติ ‘‘อิทํ, หนฺทาหํ, วีริยํ อารภามี’’ติ, ‘‘เอวํ ภาวนาย อพฺภุสฺสหนํ ปฐมํ อารมฺภวตฺถู’’ติอาทินา จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถา ตถา ปฐมํ ปวตฺตํ อพฺภุสฺสหนญฺหิ อุปริ วีริยารมฺภสฺส การณํ โหติ. อนุรูปปจฺจเวกฺขณสหิตานิ หิ อพฺภุสฺสหนานิ ตมฺมูลกานิ วา ปจฺจเวกฺขณานิ อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนีติ เวทิตพฺพานิ. ពាក្យថា tesaṃ គឺនៃអារម្ភវត្ថុទាំងឡាយ (ហេតុនៃសេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា imināva nayena គឺដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងកុសីតវត្ថុទាំងឡាយនោះឯង មានពាក្យថា «រមែងប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាមទាំងពីរយ៉ាង» ជាដើម។ ពាក្យថា idaṃ paṭhamaṃ សេចក្តីពន្យល់ត្រូវដឹងតាមន័យមានជាអាទិ៍ថា «នេះឯង ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាម» និង «ការខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការចម្រើនធម៌យ៉ាងនេះ ជាអារម្ភវត្ថុទីមួយ»។ ព្រោះថា ការខិតខំប្រឹងប្រែងដែលប្រព្រឹត្តទៅជាដំបូងដោយប្រការយ៉ាងណាៗ តែងជាហេតុនៃការព្យាយាមតទៅខាងលើ។ គប្បីជ្រាបថា ការខិតខំប្រឹងប្រែងដែលប្រកបដោយការពិចារណាដ៏សមគួរ ឬការពិចារណាដែលមានការខិតខំនោះជាមូលដ្ឋាន គឺជាអារម្ភវត្ថុ ៨ យ៉ាង។ สทฺธาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសទ្ធាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃយមកវគ្គ ចប់ហើយ។ ๘๑-๖๒๖. เสสํ อุตฺตานเมว. ៨១-៦២៦. សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងមនោរថបូរណី អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ อฏฺฐกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา. ការពន្យល់សេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយអដ្ឋកនិបាត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។ . นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. . នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ องฺคุตฺตรนิกาเย ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ นวกนิปาต-ฏีกา ដីកានវកនិបាត ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ១. បឋមបណ្ណាសកៈ ๑. สมฺโพธิวคฺโค ១. សម្ពោធិវគ្គ ๑-๒. สมฺโพธิสุตฺตาทิวณฺณนา ១-២. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសម្ពោធិសូត្រជាដើម ๑-๒. นวกนิปาตสฺส [Pg.267] ปฐมทุติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ១-២. ក្នុងសូត្រទី ១ និងទី ២ នៃនវកនិបាត គ្មានសេចក្តីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ ๓. เมฆิยสุตฺตวณฺณนา ៣. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមេឃិយសូត្រ ๓. ตติเย (อุทา. อฏฺฐ. ๓๑) เมฆิโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. อุปฏฺฐาโก โหตีติ ปริจารโก โหติ. ภควโต หิ ปฐมโพธิยํ อุปฏฺฐากา อนิพทฺธา อเหสุํ. เอกทา นาคสมโล, เอกทา นาคิโต, เอกทา อุปวาโณ, เอกทา สุนกฺขตฺโต, เอกทา จุนฺโท สมณุทฺเทโส, เอกทา สาคโต, เอกทา เมฆิโย, ตทาปิ เมฆิยตฺเถโรว อุปฏฺฐาโก โหติ. เตนาห ‘‘เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา เมฆิโย ภควโต อุปฏฺฐาโก โหตี’’ติ. ៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា meghiyo គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា upaṭṭhāko hoti គឺជារងបម្រើ (អ្នកបម្រើ)។ ព្រោះថា ក្នុងបឋមពោធិកាល ព្រះឧបដ្ឋាករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនទាន់មានជាប្រចាំឡើយ។ ជួនកាលព្រះនាគសមាលៈ ជួនកាលព្រះនាគិតៈ ជួនកាលព្រះឧបវាណៈ ជួនកាលព្រះសុនក្ខត្តៈ ជួនកាលព្រះចុន្ទសមណុទ្ទេស ជួនកាលព្រះសាគតៈ ជួនកាលព្រះមេឃិយៈ ក្នុងកាលនោះ គឺព្រះមេឃិយត្ថេរនេះឯងជាព្រះឧបដ្ឋាក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សម័យនោះឯង ព្រះមេឃិយដ៏មានអាយុ ជាព្រះឧបដ្ឋាករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ กิมิกาฬายาติ กาฬกิมีนํ พหุลตาย ‘‘กิมิกาฬา’’ติ ลทฺธนามาย นทิยา. ชงฺฆาวิหารนฺติ จิรนิสชฺชาย ชงฺฆาสุ อุปฺปนฺนกิลมถวิโนทนตฺถํ วิจรณํ. ปาสาทิกนฺติ อวิรฬรุกฺขตาย สินิทฺธปตฺตตาย จ ปสฺสนฺตานํ ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิกํ. สนฺทจฺฉายตาย มนุญฺญภูมิภาคตาย จ อนฺโต ปวิฏฺฐานํ ปีติโสมนสฺสชนนฏฺเฐน จิตฺตํ รเมตีติ รมณียํ. อลนฺติ ปริยตฺตํ, ยุตฺตนฺติปิ อตฺโถ. ปธานตฺถิกสฺสาติ ปธาเนน ภาวนานุโยเคน อตฺถิกสฺส. ยสฺมา โส ปธานกมฺเม ยุตฺโต ปธานกมฺมิโก นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปธานกมฺมิกสฺสา’’ติ. อาคจฺเฉยฺยาหนฺติ อาคจฺเฉยฺยํ อหํ. เถเรน กิร ปุพฺเพ ตํ ฐานํ อนุปฺปฏิปาฏิยา ปญฺจ ชาติสตานิ รญฺญา เอว สตา อนุภูตปุพฺพํ อุยฺยานํ อโหสิ, เตนสฺส ทิฏฺฐมตฺเตเยว ตตฺถ วิหริตุํ จิตฺตํ นมิ. ពាក្យថា kimikāḷāya គឺស្ទឹងដែលបានឈ្មោះថា គិមិកាឡា ព្រោះសំបូរទៅដោយសត្វល្អិតខ្មៅៗ។ ពាក្យថា jaṅghāvihāraṃ គឺការដើរទៅមកដើម្បីបន្ទោបង់សេចក្តីនឿយហត់ដែលកើតឡើងក្នុងស្មងជើង ព្រោះការអង្គុយយូរ។ ពាក្យថា pāsādikaṃ គឺគួរជាទីជ្រះថ្លា ព្រោះមានដើមឈើដុះជិតៗគ្នា និងមានស្លឹកខៀវស្រងាត់ នាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាដល់អ្នកដែលបានឃើញ។ ពាក្យថា ramaṇīyaṃ គឺគួរជាទីរីករាយ ព្រោះមានម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃ និងមានទីធ្លាគួរជាទីគាប់ចិត្ត ញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយ និងសោមនស្សឲ្យកើតឡើងដល់អ្នកដែលបានចូលទៅខាងក្នុង។ ពាក្យថា alaṃ គឺល្មម ឬសមគួរ។ ពាក្យថា padhānatthikassa គឺសម្រាប់អ្នកដែលត្រូវការសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការចម្រើនធម៌។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះកាលបើប្រកបក្នុងសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថា បធានកម្មិកៈ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «សម្រាប់អ្នកប្រកបសេចក្តីព្យាយាម»។ ពាក្យថា āgaccheyyaṃ ahaṃ គឺអាត្មាអញគប្បីមក។ ឮថា ទីនោះធ្លាប់ជាឧទ្យានដែលព្រះថេរៈធ្លាប់សោយរាជ្យជាស្តេចអស់ ៥០០ ជាតិជាលំដាប់ក្នុងកាលមុន ហេតុនោះ គ្រាន់តែបានឃើញភ្លាម ចិត្តរបស់លោកក៏បង្អោនទៅដើម្បីគង់នៅទីនោះតែម្តង។ ยาว [Pg.268] อญฺโญปิ โกจิ ภิกฺขุ อาคจฺฉตีติ อญฺโญ โกจิปิ ภิกฺขุ มม สนฺติกํ ยาว อาคจฺฉติ, ตาว อาคเมหีติ อตฺโถ. ‘‘โกจิ ภิกฺขุ ทิสฺสตี’’ติปิ ปาโฐ, ‘‘อาคจฺฉตู’’ติปิ ปฐนฺติ, ตถา ‘‘ทิสฺสตู’’ติปิ. นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาทีนํ โสฬสนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตา อภิสมฺโพธิยา วา อธิคตตฺตา ตโต อญฺญํ อุตฺตริ กรณียํ นาม นตฺถิ. จตูสุ สจฺเจสุ จตุนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตาติ อิทํ ปน มคฺควเสน ลพฺภภานํ เภทํ อนุเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ. อตฺถิ กตสฺส ปฏิจโยติ มยฺหํ สนฺตาเน นิปฺผาทิตสฺส สีลาทิธมฺมสฺส อริยมคฺคสฺส อนธิคตตฺตา ตทตฺถํ ปุน วฑฺฒนสงฺขาโต ปฏิจโย อตฺถิ, อิจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ. ពាក្យថា yāva aññopi koci bhikkhu āgacchati មានសេចក្តីថា ភិក្ខុដទៃណាមួយមកកាន់សំណាក់តថាគតរហូតដល់ពេលណា អ្នកចូររង់ចាំរហូតដល់ពេលនោះសិន។ សូម្បីតែបទថា «koci bhikkhu dissati» ក៏ជាបាឋៈដែរ ខ្លះក៏អានថា «āgacchatu» ខ្លះក៏អានថា «dissatu» ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ មានសេចក្តីថា កិច្ចដទៃដែលត្រូវធ្វើតទៅទៀតគ្មានឡើយ ព្រោះកិច្ច ១៦ យ៉ាង មានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម ក្នុងអរិយសច្ច ៤ ដោយមគ្គទាំង ៤ ត្រូវបានធ្វើរួចរាល់ហើយ ឬព្រោះបានសម្រេចនូវព្រះអភិសម្ពោធិញ្ញាណហើយ។ ចំណែកពាក្យថា «ព្រោះកិច្ច ៤ ក្នុងអរិយសច្ច ៤ ត្រូវបានធ្វើរួចរាល់ហើយ» នេះ លោកពោលដោយមិនបានគិតដល់ការបែងចែកដែលបានមកដោយអំណាចនៃមគ្គឡើយ។ ពាក្យថា atthi katassa paṭicayo មានសេចក្តីថា ព្រោះអរិយមគ្គដែលជាធម៌មានសីលជាដើម មិនទាន់សម្រេចក្នុងសន្តានរបស់អាត្មាអញ ហេតុនោះ ការសន្សំ (បដិចយៈ) គឺការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងវិញដើម្បីសម្រេចនូវមគ្គនោះ នៅតែមាន គឺគួរប្រាថ្នា។ ติวิธนาฏกปริวาโรติ มหนฺติตฺถิโย มชฺฌิมิตฺถิโย อติตรุณิตฺถิโยติ เอวํ วธูกุมาริกกญฺญาวตฺถาหิ ติวิธาหิ นาฏกิตฺถีหิ ปริวุโต. อกุสลวิตกฺเกหีติ ยถาวุตฺเตหิ กามวิตกฺกาทีหิ. อปเร ปน ‘‘ตสฺมึ วนสณฺเฑ ปุปฺผผลปลฺลวาทีสุ โลภวเสน กามวิตกฺโก, ขรสฺสรานํ ปกฺขิอาทีนํ สทฺทสฺสวเนน พฺยาปาทวิตกฺโก, เลฑฺฑุอาทีหิ เตสํ วิเหฐนาธิปฺปาเยน วิหึสาวิตกฺโก. ‘อิเธวาหํ วเสยฺย’นฺติ ตตฺถ สาเปกฺขตาวเสน วา กามวิตกฺโก, วนจรเก ตตฺถ ตตฺถ ทิสฺวา เตสุ จิตฺตทุพฺภเนน พฺยาปาทวิตกฺโก, เตสํ วิเหฐนาธิปฺปาเยน วิหึสาวิตกฺโก ตสฺส อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺติ. ยถา ตถา วา ตสฺส มิจฺฉาวิตกฺกปฺปวตฺติเยว อจฺฉริยการณํ. อจฺฉริยํ วต, โภติ ครหณจฺฉริยํ นาม กิเรตํ. ยถา อายสฺมา อานนฺโท ภควโต วลิยคตฺตํ ทิสฺวา อโวจ ‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๑). สมฺปริวาริตาติ โวกิณฺณา. อตฺตนิ ครุมฺหิ จ เอกตฺเตปิ พหุวจนํ ทิสฺสติ. ‘‘อนฺวาสตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. กสฺมา ปนสฺส ภควา ตตฺถ คมนํ อนุชานิ? ‘‘อนนุญฺญาโตปิ จายํ มํ โอหาย คจฺฉิสฺสเตว, ปริจารกามตาย มญฺเญ ภควา คนฺตุํ น เทตีติ จสฺส สิยา อญฺญถตฺตํ, ตทสฺส ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ อนุชานิ. ពាក្យថា tividhanāṭakaparivāro គឺហែហមដោយស្រីរបាំ ៣ ជំពូក គឺស្រីធំ ១ ស្រីកណ្តាល ១ ស្រីក្មេងណាស់ ១ គឺហែហមដោយស្រីរបាំដែលមានវ័យជាស្ត្រីក្រមុំ កុមារី និងកញ្ញា ៣ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា akusalavitakkehi គឺដោយអកុសលវិតក្ក មានកាមវិតក្កជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ។ ចំណែកគ្រូដទៃទៀតពោលថា «កាមវិតក្កកើតឡើងព្រោះសេចក្តីលោភក្នុងផ្កា ផ្លែ និងស្លឹកខ្ចីជាដើម ក្នុងព្រៃសណ្ឌនោះ, ព្យាបាទវិតក្កកើតឡើងព្រោះការឮសំឡេងសត្វស្លាបដែលមានសំឡេងស្អកស្អា, វិហឹសាវិតក្កកើតឡើងព្រោះបំណងចង់បៀតបៀនសត្វទាំងនោះដោយដុំដីជាដើម។ ឬមួយ កាមវិតក្កកើតឡើងដោយអំណាចនៃការអាឡោះអាល័យក្នុងទីនោះថា "អាត្មាអញគួរនៅក្នុងទីនេះឯង", ព្យាបាទវិតក្កកើតឡើងព្រោះការគិតអាក្រក់ចំពោះពួកព្រានព្រៃដែលខ្លួនបានឃើញក្នុងទីនោះៗ, វិហឹសាវិតក្កកើតឡើងព្រោះបំណងចង់បៀតបៀនពួកព្រានព្រៃទាំងនោះ តែងកើតឡើងដល់លោក»។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការកើតឡើងនៃមិច្ឆាវិតក្កៈរបស់លោកនោះឯង ជាហេតុគួរឲ្យអស្ចារ្យ។ ពាក្យថា acchariyaṃ vata bho នេះ ឮថា ជាការអស្ចារ្យក្នុងន័យតិះដៀល។ ដូចជាព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ បានឃើញព្រះកាយដែលមានស្បែកជ្រីវជ្រួញរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «អស្ចារ្យណាស់ ព្រះអង្គ ចម្លែកណាស់ ព្រះអង្គ» (សំ. និ. ៥.៥១១)។ ពាក្យថា samparivāritā គឺច្របូកច្របល់ (ឡូកឡំ)។ ការប្រើពហុវចនៈ សូម្បីក្នុងបុគ្គលម្នាក់ដែលជាខ្លួនឯង ឬជាគ្រូដែលគួរគោរព ក៏តែងមានប្រាកដ។ សូម្បីតែបទថា «anvāsatto» ក៏ជាបាឋៈដែរ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតការទៅក្នុងទីនោះរបស់លោក? ព្រោះទ្រង់ជ្រាបថា «ទោះបីតថាគតមិនអនុញ្ញាត ក៏ភិក្ខុនេះគង់តែលះបង់តថាគតហើយទៅជាមិនខាន ហើយការយល់ឃើញរបស់ភិក្ខុនេះអាចនឹងប្រែប្រួលទៅថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនចង់ឲ្យយើងទៅ ព្រោះតែចង់ទុកយើងជាអ្នកបម្រើ គំនិតនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់ភិក្ខុនោះអស់កាលជាអង្វែង» ហេតុនោះ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាត។ เอวํ ตสฺมึ อตฺตโน ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา นิสินฺเน อถสฺส ภควา สปฺปายธมฺมํ เทเสนฺโต ‘‘อปริปกฺกาย, เมฆิย, เจโตวิมุตฺติยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อปริปกฺกายา’’ติ ปริปากํ อปฺปตฺตาย. เจโตวิมุตฺติยาติ [Pg.269] กิเลเสหิ เจตโส วิมุตฺติยา. ปุพฺพภาเค หิ ตทงฺควเสน เจว วิกฺขมฺภนวเสน จ เจตโส วิมุตฺติ โหติ, อปรภาเค สมุจฺเฉทวเสน เจว ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน จ. สายํ วิมุตฺติ เหฏฺฐา วิตฺถารโต กถิตาว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ตตฺถ วิมุตฺติปริปาจนีเยหิ ธมฺเมหิ อาสเย ปริปาจิเต โสธิเต วิปสฺสนาย มคฺคคพฺภํ คณฺหนฺติยา ปริปากํ คจฺฉนฺติยา เจโตวิมุตฺติ ปริปกฺกา นาม โหติ, ตทภาเว อปริปกฺกา. កាលដែលព្រះមេឃិយៈក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះហើយអង្គុយចុះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់សម្តែងសប្បាយធម៌ដល់លោក ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលមេឃិយៈ កាលបើចេតោវិមុត្តិមិនទាន់ទុំជោរ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា aparipakkāya គឺមិនទាន់ដល់នូវការទុំជោរ។ បទថា cetovimuttiyā គឺការរួចផុតនៃចិត្តចាកកិលេសទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងបុព្វភាគ ចេតោវិមុត្តិរមែងមានដោយអំណាចនៃតទង្គៈខ្លះ វិក្ខម្ភនៈខ្លះ ចំណែកក្នុងអបរភាគ រមែងមានដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទៈខ្លះ បដិប្បស្សទ្ធិខ្លះ។ ចេតោវិមុត្តិនោះ លោកបានសម្តែងដោយពិស្តារខាងក្រោមរួចហើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងទីនោះចុះ។ ក្នុងទីនោះ កាលបើអធ្យាស្រ័យត្រូវបានធ្វើឲ្យទុំជោរ ត្រូវបានជម្រះស្អាតដោយធម៌ដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរទាំងឡាយ ចេតោវិមុត្តិដែលកំពុងកាន់យកនូវគភ៌នៃមគ្គដោយវិបស្សនា កំពុងដល់នូវការទុំជោរ ឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិទុំជោរ កាលបើមិនមានយ៉ាងនោះទេ ឈ្មោះថា មិនទាន់ទុំជោរ។ กตเม ปน วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา? สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน ปนฺนรส ธมฺมา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ – ចុះធម៌ដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរទាំងឡាយនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ? គប្បីជ្រាបថា គឺធម៌ ១៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការធ្វើសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមឲ្យផូរផង់។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖ ‘‘อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปสาทนีเย สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. «សទ្ធិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមិនមានសទ្ធា ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានសទ្ធា ១ ការពិចារណានូវសូត្រទាំងឡាយដែលជាទីតាំងនៃសេចក្ដីជ្រះថ្លា ១។» ‘‘กุสีเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อารทฺธวีริเย ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สมฺมปฺปธาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ วีริยินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. «វីរិយិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម ១ ការពិចារណានូវសម្មប្បធានទាំងឡាយ ១។» ‘‘มุฏฺฐสฺสตี ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อุปฏฺฐิตสฺสตี ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สติปฏฺฐาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สตินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. «សតិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានសតិភ្លេចភ្លាំង ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានសតិតម្កល់មាំ ១ ការពិចារណានូវសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ ១។» ‘‘อสมาหิเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สมาหิเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ฌานวิโมกฺเข ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สมาธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. «សមាធិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តមិនតម្កល់មាំ ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានចិត្តតម្កល់មាំ ១ ការពិចារណានូវឈាន និងវិមោក្ខទាំងឡាយ ១។» ‘‘ทุปฺปญฺเญ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺญวนฺเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, คมฺภีรญาณจริยํ ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. «បញ្ញិន្ទ្រិយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គលអ្នកឥតប្រាជ្ញា ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា ១ ការពិចារណានូវចរិយាដែលប្រកបដោយញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ១។» ‘‘อิติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺจ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปญฺจ สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๕). «សេចក្ដីថា ឥន្ទ្រិយ ៥ ទាំងនេះ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ១៥ យ៉ាងនេះ គឺការវៀរចាកបុគ្គល ៥ ពួកនេះ ១ ការសេពគប់ ភប់ប្រសព្វ ចូលទៅអង្គុយជិតបុគ្គល ៥ ពួកនេះ ១ ការពិចារណានូវសូត្រ ៥ យ៉ាងនេះ ១» (បដិ. ម. ១.១៨៥)។ อปเรหิปิ [Pg.270] ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺติ. อปเรปิ ปนฺนรส ธมฺมา วิมุตฺติปริปาจนียา. สทฺธาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, อนิจฺจสญฺญา อนิจฺเจ, ทุกฺขสญฺญา ทุกฺเข, อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญาติ อิมา ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, กลฺยาณมิตฺตตา, สีลสํวโร, อภิสลฺเลขตา, วีริยารมฺโภ, นิพฺเพธิกปญฺญาติ. เตสุ เวเนยฺยทมนกุสโล สตฺถา เวเนยฺยสฺส เมฆิยตฺเถรสฺส อชฺฌาสยวเสน อิธ กลฺยาณมิตฺตตาทโย วิมุตฺติปริปาจนีเย ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจ ธมฺมา ปริปกฺกาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วตฺวา เต วิตฺถาเรนฺโต ‘‘อิธ, เมฆิย, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต โหตี’’ติอาทิมาห. ឥន្ទ្រិយ ៥ ទាំងនេះ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ដោយអាការៈ ១៥ យ៉ាងដទៃទៀត។ ធម៌ ១៥ យ៉ាងដទៃទៀត ក៏ជាធម៌ធ្វើឱ្យវិមុត្តិទុំជោរដែរ គឺឥន្ទ្រិយមានសទ្ធាជាទី ៥ (ឥន្ទ្រិយ ៥ មានសទ្ធាជាដើម), និព្វេធភាគិយសញ្ញា ៥ នេះ គឺអនិច្ចសញ្ញាក្នុងរបស់មិនទៀង ១ ទុក្ខសញ្ញាក្នុងរបស់ជាទុក្ខ ១ អនត្តសញ្ញា ១ បហានសញ្ញា ១ វិរាគសញ្ញា ១, និងកល្យាណមិត្តតា (ភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ) ១ សីលសំវរៈ (ការសង្រួមក្នុងសីល) ១ អភិសល្លេខតា (ការនិយាយកាត់បន្ថយកិលេស) ១ វីរិយារម្ភៈ (ការប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម) ១ និព្វេធិកបញ្ញា (បញ្ញាធ្លុះធ្លាយ) ១។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះសាស្តាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការទូន្មានវេនេយ្យសត្វ កាលទ្រង់បង្ហាញធម៌ដែលធ្វើឱ្យវិមុត្តិទុំជោរ មានកល្យាណមិត្តតាជាដើម ក្នុងទីនេះ តាមអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះមេឃិយត្ថេរជាវេនេយ្យសត្វ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ធម៌ ៥ យ៉ាង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្ដីទុំជោរ (នៃវិមុត្តិ)» ហើយកាលទ្រង់សម្ដែងសេចក្ដីនោះឱ្យពិស្ដារ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកមានមិត្តល្អ» ដូច្នេះ។ ตตฺถ กลฺยาณมิตฺโตติ กลฺยาโณ ภทฺโท สุนฺทโร มิตฺโต เอตสฺสาติ กลฺยาณมิตฺโต. ยสฺส สีลาทิคุณสมฺปนฺโน ‘‘อฆสฺส ตาตา หิตสฺส วิธาตา’’ติ เอวํ สพฺพากาเรน อุปกาโร มิตฺโต โหติ, โส ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺโตว. ยถาวุตฺเตหิ กลฺยาณปุคฺคเลเหว สพฺพิริยาปเถสุ สห อยติ ปวตฺตติ, น วินา เตหีติ กลฺยาณสหาโย. กลฺยาณปุคฺคเลสุ เอว จิตฺเตน เจว กาเยน จ นินฺนโปณปพฺภารภาเวน ปวตฺตตีติ กลฺยาณสมฺปวงฺโก. ปทตฺตเยน กลฺยาณมิตฺตสํสคฺเค อาทรํ อุปฺปาเทติ. อยํ กลฺยาณมิตฺตตาสงฺขาโต พฺรหฺมจริยวาสสฺส อาทิภาวโต สพฺเพสญฺจ กุสลธมฺมานํ พหุการตาย ปธานภาวโต จ อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ อาทิโต วุตฺตตฺตา ปฐโม อนวชฺชธมฺโม อวิสุทฺธานํ สทฺธาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน เจโตวิมุตฺติยา ปริปกฺกาย สํวตฺตติ. เอตฺถ จ กลฺยาณมิตฺตสฺส พหุการตา ปธานตา จ ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺส ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา’’ติ วทนฺตํ ธมฺมภณฺฑาคาริกํ ‘‘มา เหวํ, อานนฺทา’’ติ ทฺวิกฺขตุํ ปฏิเสเธตฺวา ‘‘สกลเมว หิทํ, อานนฺท, พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา’’ติ – อาทิสุตฺตปเทหิ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙; ๕.๒) เวทิตพฺพา. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «កល្យាណមិត្ត» សេចក្ដីថា មិត្តរបស់បុគ្គលនេះ ជាមិត្តល្អ ជាមិត្តចម្រើន ជាមិត្តដ៏ល្អ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណមិត្ត។ មិត្តណាដែលបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម ជាអ្នកជួយឧបត្ថម្ភក្នុងអាការៈទាំងពួង យ៉ាងនេះថា «ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ មិត្តនេះជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីទុក្ខ ជាអ្នកធ្វើនូវប្រយោជន៍» បុគ្គលនោះឯង ឈ្មោះថា កល្យាណមិត្ត។ បុគ្គលណា តែងដើរទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងឥរិយាបថទាំងពួង ជាមួយបុគ្គលល្អទាំងឡាយ តាមដែលពោលហើយនោះឯង មិនប្រាសចាកបុគ្គលទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណសហាយ (មានមិត្តល្អជាគូកន)។ បុគ្គលណា តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាយនិងចិត្ត បង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ រកបុគ្គលល្អទាំងឡាយនោះឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កល្យាណសម្បវង្ក (មានចិត្តបង្អោនទៅរកមិត្តល្អ)។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្ដីអើពើក្នុងការសេពគប់នឹងកល្យាណមិត្តឱ្យកើតឡើង ដោយបទទាំង ៣ នេះ។ ធម៌ដែលមិនមានទោសជាដំបូងនេះ ដែលហៅថា កល្យាណមិត្តតា ព្រោះជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការរស់នៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ និងព្រោះជាធម៌មានឧបការៈច្រើន ជាធម៌ចម្បងដល់កុសលធម៌ទាំងពួង ទើបទ្រង់ត្រាស់ទុកជាដំបូងក្នុងធម៌ ៥ យ៉ាងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្ដីទុំជោរនៃចេតោវិមុត្តិ ដោយការធ្វើសទ្ធាជាដើមដែលមិនទាន់បរិសុទ្ធ ឱ្យស្អាតបរិសុទ្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអ្នកមានឧបការៈច្រើន និងភាពជាធម៌ចម្បងនៃកល្យាណមិត្តក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមបទព្រះសូត្រជាដើម (សំ. និ. ១.១២៩; ៥.២) ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រហ្មចរិយៈនេះ មានពាក់កណ្ដាល គឺភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ» ដូច្នេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បានហាមឃាត់ព្រះធម្មភណ្ឌាគារិក (ព្រះអានន្ទ) អស់ពីរដងថា «ម្នាលអានន្ទ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ» រួចទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ព្រហ្មចរិយៈទាំងមូលនេះឯង គឺភាពជាអ្នកមានមិត្តល្អ មានគូកនល្អ» ដូច្នេះជាដើម។ ปุน จปรนฺติ ปุน จ อปรํ ธมฺมชาตํ. สีลวาติ เอตฺถ เกนฏฺเฐน สีลํ? สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลนํ นาม? สมาธานํ, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อถ วา อุปธารณํ, ฌานาทิกุสลธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. ตสฺมา สีเลติ, สีลตีติ วา สีลํ. อยํ ตาว สทฺทลกฺขณนเยน สีลฏฺโฐ. อปเร [Pg.271] ปน ‘‘สิรฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สีตลฏฺโฐ, สีลฏฺโฐ’’ติ นิรุตฺตินเยน อตฺถํ วณฺเณนฺติ. ตยิทํ ปาริปูริโต อติสยโต วา สีลํ อสฺส อตฺถีติ สีลวา, สีลสมฺปนฺโนติ อตฺโถ. បទថា «បុន ចបរំ» សេចក្ដីថា មួយវិញទៀត ធម៌ដទៃទៀត។ បទថា «សីលវា» (អ្នកមានសីល) ក្នុងពាក្យនោះ សួរថា សីល ឈ្មោះថា សីល ដោយអត្ថដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា សីល ឈ្មោះថា សីល ដោយអត្ថថា សីលនៈ (ការតម្កល់ទុក ឬទ្រទ្រង់ទុក)។ សួរថា ចុះសីលនៈនោះ តើដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា គឺសមាធានៈ (ការរៀបចំឱ្យរៀបរយ) សេចក្ដីថា ភាពមិនរាយមាយនៃកាយកម្មជាដើម ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកមានសីលល្អ។ មួយវិញទៀត គឺឧបធារណៈ (ការទ្រទ្រង់ទុក) សេចក្ដីថា ភាពជាទីអាស្រ័យទ្រទ្រង់ ដោយអំណាចជាទីតម្កល់នៃកុសលធម៌ទាំងឡាយមានឈានជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ណាដែលរៀបចំឱ្យរៀបរយ (សីលតិ) ឬទ្រទ្រង់ទុក (សីលតិ) ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សីល។ នេះជាអត្ថនៃសីល តាមន័យនៃសទ្ទលក្ខណៈ (វេយ្យាករណ៍) មុនសិន។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត តែងពន្យល់សេចក្ដីតាមន័យនៃនិរុត្តិ (និរុត្តិវិទ្យា) ថា «សីល មានអត្ថថា សិរៈ (ក្បាល ឬកំពូល) ខ្លះ មានអត្ថថា សីតលៈ (ត្រជាក់) ខ្លះ»។ បុគ្គលណាមានសីលនោះ ដោយភាពពេញបរិបូណ៌ ឬដោយភាពលើសលប់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សីលវា សេចក្ដីថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល។ ยถา จ สีลวา โหติ สีลสมฺปนฺโน, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาติโมกฺขนฺติ สิกฺขาปทสีลํ. ตญฺหิ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺขํ. สํวรณํ สํวโร, กายวาจาหิ อวีติกฺกโม. ปาติโมกฺขเมว สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, เตน สํวุโต ปิหิตกายวาโจติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. อิทมสฺส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิตภาวปริทีปนํ. วิหรตีติ ตทนุรูปวิหารสมงฺคิภาวปริทีปนํ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เหฏฺฐา ปาติโมกฺขสํวรสฺส อุปริ วิเสสานํ โยคสฺส จ อุปการธมฺมปริทีปนํ. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ ปาติโมกฺขสีลโต อจวนธมฺมตาปริทีปนํ. สมาทายาติ สิกฺขาปทานํ อนวเสสโต อาทานปริทีปนํ. สิกฺขตีติ สิกฺขาย สมงฺคิภาวปริทีปนํ. สิกฺขาปเทสูติ สิกฺขิตพฺพธมฺมปริทีปนํ. ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលជាអ្នកមានសីល បរិបូណ៌ដោយសីល យ៉ាងណា ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ» (អ្នកសង្រួមដោយការសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បាតិមោក្ខ» គឺសីលដែលជាសិក្ខាបទ។ ព្រោះថា សីលនោះ តែងរក្សា (បាតិ) នូវបុគ្គលណាដែលរក្សានូវសីលនោះ និងតែងដោះលែង (មោក្ខេតិ ឬមោចេតិ) នូវបុគ្គលនោះ ឱ្យរួចផុតចាកទុក្ខក្នុងអបាយជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ការបិទបាំង ឈ្មោះថា សំវរៈ គឺការមិនកន្លងដោយកាយនិងវាចា។ បាតិមោក្ខនោះឯង ជាសំវរៈ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរៈ បុគ្គលអ្នកសង្រួម គឺបិទបាំងនូវកាយនិងវាចា ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ។ ពាក្យនេះ ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលនោះតម្កល់មាំក្នុងសីលនោះ។ បទថា «វិហរតិ» (រស់នៅ ឬសម្រេចឥរិយាបថ) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលនោះប្រកបដោយការរស់នៅដ៏សមគួរដល់សីលនោះ។ បទថា «អាចារគោចរសម្បន្នោ» (អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ) ជាការសម្ដែងនូវធម៌ដ៏មានឧបការៈដល់ការប្រកបព្យាយាម និងគុណវិសេសដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ លើសពីបាតិមោក្ខសំវរៈ។ បទថា «អនុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី» (អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយសូម្បីមានប្រមាណតិចតួច) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលមិនឃ្លាតចាកបាតិមោក្ខសីល។ បទថា «សមាទាយ» (សមាទានកាន់យក) ជាការសម្ដែងនូវការកាន់យកសិក្ខាបទទាំងឡាយមិនឱ្យមានសេសសល់។ បទថា «សិក្ខតិ» (សិក្សា) ជាការសម្ដែងនូវភាពដែលបុគ្គលប្រកបដោយការសិក្សា។ បទថា «សិក្ខាបទេសុ» (ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ) ជាការសម្ដែងនូវធម៌ដែលគប្បីសិក្សា។ อปโร นโย – กิเลสานํ พลวภาวโต ปาปกิริยาย สุกรภาวโต ปุญฺญกิริยาย จ ทุกฺกรภาวโต พหุกฺขตฺตุํ อปาเยสุ ปตนสีโลติ ปาตี, ปุถุชฺชโน. อนิจฺจตาย วา ภวาทีสุ กมฺมเวคุกฺขิตฺโต ฆฏิยนฺตํ วิย อนวฏฺฐาเนน ปริพฺภมนโต คมนสีโลติ ปาตี. มรณวเสน วา ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย อตฺตภาวสฺส ปตนสีโล วา ปาตี, สตฺตสนฺตาโน, จิตฺตเมว วา. ตํ ปาตินํ สํสารทุกฺขโต โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. จิตฺตสฺส หิ วิโมกฺเขน สตฺโต ‘‘วิมุตฺโต’’ติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺตโวทานา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๐๐), ‘‘อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๒๘) จ. ន័យមួយទៀត បុគ្គលណាមានសភាពធ្លាក់ចុះ (បតនសីលៈ) ទៅក្នុងអបាយទាំងឡាយច្រើនដង ព្រោះកិលេសមានកម្លាំងខ្លាំង ព្រោះការធ្វើបាបងាយស្រួល និងព្រោះការធ្វើបុណ្យធ្វើបានដោយកម្រ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺបុថុជ្ជន។ មួយវិញទៀត បុគ្គលណាមានសភាពអណ្ដែតទៅ (គមនសីលៈ) គឺអន្ទោលទៅដោយមិនមានទីតម្កល់មាំ ដូចជាកង់រទេះដែលវិលទៅ ព្រោះត្រូវកម្លាំងកម្មបោះទៅក្នុងភពទាំងឡាយជាដើម ដោយភាពមិនទៀង បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ មួយវិញទៀត សត្វណាមានសភាពធ្លាក់ចុះនូវអត្តភាពក្នុងសត្តនិកាយនោះៗ ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីស្លាប់ សត្វនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺសត្វសន្តាន ឬចិត្តហ្នឹងឯង។ ធម៌ណា តែងដោះលែង (មោក្ខេតិ) នូវបុគ្គលអ្នកធ្លាក់ចុះ (បាតិនំ) នោះ ឱ្យរួចផុតចាកសង្សារទុក្ខ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា សត្វ តែងឈ្មោះថា «រួចផុតហើយ» ដោយការរួចផុតនៃចិត្ត។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វទាំងឡាយ តែងស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះចិត្តផូរផង់» (សំ. និ. ៣.១០០) និងត្រាស់ថា «ចិត្តរួចផុតហើយចាកអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំ» (មហាវ. ២៨) ដូច្នេះជាដើម។ อถ วา อวิชฺชาทิเหตุนา สํสาเร ปตติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปาติ. ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรต’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔) หิ วุตฺตํ. ตสฺส ปาติโน สตฺตสฺส ตณฺหาทิสํกิเลสตฺตยโต โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺขํ. មួយវិញទៀត សត្វណា តែងធ្លាក់ចុះ តែងទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងសង្សារវដ្ត ដោយហេតុមានអវិជ្ជាជាដើម សត្វនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វទាំងឡាយដែលមានអវិជ្ជាជាគ្រឿងរាំងរាស មានតណ្ហាជាគ្រឿងចង តែងអន្ទោលទៅ តែងចរិកទៅ (ក្នុងសង្សារវដ្ត)» (សំ. និ. ២.១២៤) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុត (មោក្ខៈ) របស់សត្វអ្នកធ្លាក់ចុះ (បាតិនោ) នោះ ចាកសង្កិលេស ៣ មានតណ្ហាជាដើម ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ อถ [Pg.272] วา ปาเตติ วินิปาเตติ ทุกฺเขติ ปาติ, จิตฺตํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺเตน นียตี โลโก, จิตฺเตน ปริกสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๖๒). ตสฺส ปาติโน โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺขํ. ปตติ วา เอเตน อปายทุกฺเข สํสารทุกฺเข จาติ ปาติ, ตณฺหาทิสํกิเลโส. วุตฺตญฺหิ ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ (สํ. นิ. ๑.๕๕). ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ (อ. นิ. ๔.๙; อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕) จ อาทิ. ตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ. មួយវិញទៀត ធម្មជាតិណា តែងញ៉ាំងសត្វឱ្យធ្លាក់ចុះ ឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងទុក្ខ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺចិត្ត។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វលោក តែងត្រូវចិត្តដឹកនាំទៅ តែងត្រូវចិត្តអូសទាញទៅ» (សំ. និ. ១.៦២) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតរបស់ចិត្តអ្នកធ្លាក់ចុះនោះ ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត សត្វ តែងធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយទុក្ខ និងសង្សារទុក្ខ ដោយសារធម្មជាតិណា ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺសង្កិលេសមានតណ្ហាជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «តណ្ហា តែងបង្កើតនូវបុរស» (សំ. និ. ១.៥៥) និងត្រាស់ថា «បុរសមានតណ្ហាជាគូកន» (អង្គ. និ. ៤.៩; ឥតិវុ. ១៥, ១០៥) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតចាកធម្មជាតិជាហេតុនាំឱ្យធ្លាក់ចុះ (បាតិតោ) នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ อถ วา ปตติ เอตฺถาติ ปาติ, ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน, ฉสุ กุพฺพติ สนฺถว’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๗๑). ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ. อถ วา ปาโต วินิปาโต อสฺส อตฺถีติ ปาตี, สํสาโร. ตโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ. อถ วา สพฺพโลกาธิปติภาวโต ธมฺมิสฺสโร ภควา ปตีติ วุจฺจติ, มุจฺจติ เอเตนาติ โมกฺโข, ปติโน โมกฺโข เตน ปญฺญตฺตตฺตาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. สพฺพคุณานํ วา มูลภาวโต อุตฺตมฏฺเฐน ปติ จ โส ยถาวุตฺเตนตฺเถน โมกฺโข จาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปาติโมกฺขนฺติ อาทิเมตํ มุขเมตํ ปมุขเมต’’นฺติ (มหาว. ๑๓๕) วิตฺถาโร. មួយវិញទៀត សត្វ តែងធ្លាក់ចុះក្នុងធម្មជាតិណា ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា បាតី គឺអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំង ៦។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «សត្វលោក តែងកើតឡើងក្នុងអាយតនៈ ៦ តែងធ្វើនូវសេចក្ដីស្និទ្ធស្នាលក្នុងអាយតនៈ ៦» (សុ. និ. ១៧១) ដូច្នេះជាដើម។ ការរួចផុតចាកធម្មជាតិជាហេតុនាំឱ្យធ្លាក់ចុះ ពោលគឺអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំង ៦ នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត សង្សារវដ្តណា មានការធ្លាក់ចុះ គឺការធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ សង្សារវដ្តនោះ ឈ្មោះថា បាតី។ ការរួចផុតចាកសង្សារវដ្តនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់នៃធម៌ ព្រោះទ្រង់ជាធំលើលោកទាំងពួង ទើបព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមថា បតិ (ម្ចាស់ ឬអ្នករក្សា) សត្វទាំងឡាយ តែងរួចផុតដោយធម៌ណា ធម៌នោះ ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ការរួចផុតរបស់ព្រះបតិ (គឺធម៌ដែលព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់ទ្រង់បញ្ញត្ត) ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិ ព្រោះមានអត្ថដ៏ឧត្តម ដោយភាពជាឫសគល់នៃគុណទាំងពួងផង ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ដោយអត្ថតាមដែលពោលហើយនោះផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ពាក្យថា បាតិមោក្ខ នេះជាចំណុចចាប់ផ្ដើម នេះជាមុខ នេះជាប្រធាន» (មហាវ. ១៣៥) សេចក្ដីពិស្ដារ។ อถ วา ป-อิติ ปกาเร, อตีติ อจฺจนฺตตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา ปกาเรหิ อจฺจนฺตํ โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. อิทญฺหิ สีลํ สยํ ตทงฺควเสน, สมาธิสหิตํ ปญฺญาสหิตญฺจ วิกฺขมฺภนวเสน สมุจฺเฉทวเสน อจฺจนฺตํ โมกฺเขติ โมเจตีติ ปาติโมกฺขํ. ปติ ปติ โมกฺโขติ วา ปติโมกฺโข, ตมฺหา ตมฺหา วีติกฺกมโทสโต ปจฺเจกํ โมกฺโขติ อตฺโถ. ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. โมกฺโขติ วา นิพฺพานํ, ตสฺส โมกฺขสฺส ปฏิพิมฺพภูโตติ ปติโมกฺโข. สีลสํวโร หิ สูริยสฺส อรุณุคฺคมนํ วิย นิพฺพานสฺส อุทยภูโต ตปฺปฏิภาโคว ยถารหํ กิเลสนิพฺพาปนโต. ปติโมกฺโขเยว ปาติโมกฺขํ. อถ วา โมกฺขํ ปติ วตฺตติ, โมกฺขาภิมุขนฺติ วา ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขเมว ปาติโมกฺขนฺติ เอวํ ตาว เอตฺถ ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. មួយវិញទៀត ឧបសគ្គសព្ទថា ប (pa) ក្នុងអត្ថថា ប្រការ (ផ្សេងៗ), និបាតសព្ទថា អតិ (ati) ក្នុងអត្ថថា ក្រៃលែង (ដាច់ខាត), ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ណា តែងដោះលែងឱ្យរួចផុតយ៉ាងដាច់ខាត ដោយប្រការផ្សេងៗ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា សីលនេះឯង តែងដោះលែង គឺធ្វើឱ្យរួចផុតយ៉ាងដាច់ខាត ដោយអំណាចនៃតទង្គៈដោយខ្លួនឯងផង ដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនៈនិងសមុច្ឆេទៈ កាលដែលប្រកបដោយសមាធិនិងបញ្ញាផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ការរួចផុតចំពោះមុខៗ (បតិ បតិ មោក្ខោ) ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ សេចក្ដីថា ការរួចផុតដាច់ដោយឡែកៗ ចាកទោសនៃការកន្លងនោះៗ។ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ធម៌ណាជាប្រដូចទៅនឹងរូបឆ្លុះ (បដិពិម្ព) នៃព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ។ ព្រោះថា សីលសំវរៈ តែងជាគ្រឿងរះឡើងនៃព្រះនិព្វាន ដូចជាការរះឡើងនៃអរុណោទ័យនៃព្រះអាទិត្យដូច្នោះដែរ ព្រោះជាធម៌ប្រហាក់ប្រហែលគ្នានឹងព្រះនិព្វាននោះ ដោយការរំលត់កិលេសទៅតាមសមគួរ។ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ។ មួយវិញទៀត ធម៌ណា តែងប្រព្រឹត្តទៅចំពោះ (បតិ) ព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈ ឬមានមុខឆ្ពោះទៅរកព្រះនិព្វានដែលជាមោក្ខៈ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បតិមោក្ខៈ បតិមោក្ខៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខ គប្បីដឹងសេចក្ដីនៃពាក្យថា បាតិមោក្ខ ក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះមុនសិន។ สํวรติ [Pg.273] ปิทหติ เอเตนาติ สํวโร, ปาติโมกฺขเมว สํวโรติ ปาติโมกฺขสํวโร. อตฺถโต ปน ตโต ตโต วีติกฺกมิตพฺพโต วิรติโย เจตนา จ, เตน ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต สมนฺนาคโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต, เตน วุจฺจติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑). ភិក្ខុ តែងសង្រួម គឺបិទបាំងដោយធម៌ណា ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សំវរៈ បាតិមោក្ខនោះឯង ជាសំវរៈ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរៈ។ ចំណែកឯសេចក្ដីពិតប្រាកដ (អត្ថៈ) គឺចេតនានិងវិរតិទាំងឡាយ ចាកវត្ថុដែលគប្បីកន្លងនោះៗ បុគ្គលអ្នកចូលទៅជិត គឺប្រកបព្រមដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនោះ ឈ្មោះថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ភិក្ខុជាអ្នកចូលទៅជិត ចូលទៅជិតព្រម ដល់ព្រម បរិបូណ៌ ប្រកបព្រម ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ» (វិភង្គ. ៥១១) ដូច្នេះ។ วิหรตีติ อิริยาปถวิหาเรน วิหรติ อิริยติ วตฺตติ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เวฬุทานาทิมิจฺฉาชีวสฺส กายปาคพฺภิยาทีนญฺจ อกรเณน สพฺพโส อนาจารํ วชฺเชตฺวา กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโมติ เอวํ วุตฺตภิกฺขุ สารุปฺปอาจารสมฺปตฺติยา เวสิยาทิอโคจรํ วชฺเชตฺวา ปิณฺฑปาตาทิอตฺถํ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฏฺฐานสงฺขาตโคจรจรเณน จ สมฺปนฺนตฺตา อาจารโคจรสมฺปนฺโน. ពាក្យថា Viharatī (រមែងនៅ) គឺរមែងនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ គឺញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយការនៅដោយឥរិយាបថ។ ពាក្យថា Ācāragocarasampanno (អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ) សេចក្តីថា ភិក្ខុដែលពោលទុកយ៉ាងនេះ គឺការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវកាយ ការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវវាចា ការមិនកន្លងហួសតាមផ្លូវកាយនិងវាចា ព្រោះវៀរចាកអនាចារៈទាំងពួង ដោយការមិនធ្វើនូវមិច្ឆាជីវៈ មានការឲ្យឫស្សីជាដើម និងការមិនធ្វើនូវភាពកំរើកនៃកាយជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារសម្បត្តិដ៏សមគួរផង ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយគោចរចរណៈ ពោលគឺទីកន្លែងដ៏សមគួរដែលត្រូវចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតជាដើម ដោយការវៀរចាកអគោចរ មានស្រីពេស្យាជាដើមផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ»។ อปิจ โย ภิกฺขุ สตฺถริ สคารโว สปฺปติสฺโส สพฺรหฺมจารีสุ สคารโว สปฺปติสฺโส หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน อิริยาปถสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยํ อนุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อาภิสมาจาริเกสุ สกฺกจฺจการี ครุจิตฺตีการพหุโล วิหรติ, อยํ วุจฺจติ อาจารสมฺปนฺโน. ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាជាអ្នកមានសេចក្តីគោរព មានសេចក្តីកោតក្រែងក្នុងព្រះសាស្តា មានសេចក្តីគោរព មានសេចក្តីកោតក្រែងក្នុងសព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយហិរិនិងឱត្តប្បៈ ស្លៀកស្អាត ដណ្តប់ស្អាត បរិបូណ៌ដោយឥរិយាបថគួរឲ្យជ្រះថ្លា ក្នុងការឈានទៅមុខ ការថយក្រោយ ការក្រឡេកមើល ការឆ្មេញមើល ការបត់ចូល ការលាតចេញ ជាអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដឹងប្រមាណក្នុងភោជន ជាអ្នករឿយៗក្នុងការភ្ញាក់រលឹក ប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ មានប្រាថ្នាតិច ត្រេកអរតាមមានតាមបាន ស្ងាត់ចាកពួក មិនច្រឡូកច្រឡំដោយពួក ជាអ្នកធ្វើដោយគោរពក្នុងអភិសមាចារិកធម៌ទាំងឡាយ មានការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងជាពហុលៈ រមែងនៅ ភិក្ខុនេះ ហៅថា «អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ»។ โคจโร ปน อุปนิสฺสยโคจโร, อารกฺขโคจโร, อุปนิพนฺธโคจโรติ ติวิโธ. ตตฺถ โย ทสกถาวตฺถุคุณสมนฺนาคโต วุตฺตลกฺขโณ กลฺยาณมิตฺโต, ยํ นิสฺสาย อสฺสุตํ สุณาติ, สุตํ ปริโยทาเปติ, กงฺขํ วิตรติ, ทิฏฺฐึ อุชุํ กโรติ, จิตฺตํ ปสาเทติ, ยสฺส จ อนุสิกฺขนฺโต สทฺธาย วฑฺฒติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย วฑฺฒติ, อยํ วุจฺจติ อุปนิสฺสยโคจโร. ចំណែកឯគោចរៈនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ ឧបនិស្សយគោចរ ១ អារក្ខគោចរ ១ ឧបនិពន្ធគោចរ ១។ បណ្តាគោចរៈទាំងនោះ កល្យាណមិត្តដែលមានលក្ខណៈពោលទុកហើយ ប្រកបដោយគុណគឺកថាវត្ថុ ១០ យ៉ាង ដែលភិក្ខុអាស្រ័យហើយ រមែងបានស្តាប់ធម៌ដែលមិនធ្លាប់ស្តាប់ ញ៉ាំងធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយឲ្យផូរផង់ កំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ ធ្វើសេចក្តីយល់ឃើញឲ្យត្រង់ ញ៉ាំងចិត្តឲ្យជ្រះថ្លា និងកាលសិក្សាតាមកល្យាណមិត្តនោះ រមែងចម្រើនដោយសទ្ធា ចម្រើនដោយសីល សុតៈ ចាគៈ បញ្ញា នេះហៅថា «ឧបនិស្សយគោចរ»។ โย ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน โอกฺขิตฺตจกฺขุ ยุคมตฺตทสฺสี สํวุโต คจฺฉติ, น หตฺถึ โอโลเกนฺโต, น อสฺสํ, น รถํ[Pg.274], น ปตฺตึ, น อิตฺถึ, น ปุริสํ โอโลเกนฺโต, น อุทฺธํ อุลฺโลเกนฺโต, น อโธ โอโลเกนฺโต, น ทิสาวิทิสํ เปกฺขมาโน คจฺฉติ, อยํ อารกฺขโคจโร. ភិក្ខុណាចូលទៅកាន់ចន្លោះផ្ទះ ដើរទៅតាមច្រកផ្លូវ មានភ្នែកឱនចុះ មើលប្រមាណមួយនឹមនង្គ័ល មានសេចក្តីសង្រួមដើរទៅ មិនក្រឡេកមើលដំរី មិនមើលសេះ មិនមើលរថ មិនមើលពលថ្មើរជើង មិនមើលស្រី មិនមើលប្រុស មិនសម្លឹងមើលទៅខាងលើ មិនសម្លឹងមើលទៅខាងក្រោម មិនមើលទៅកាន់ទិសតូចទិសធំដើរទៅ នេះហៅថា «អារក្ខគោចរ»។ อุปนิพนฺธโคจโร ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, ยตฺถ ภิกฺขุ อตฺตโน จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย, ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๒). ตตฺถ อุปนิสฺสยโคจรสฺส ปุพฺเพ วุตฺตตฺตา อิตเรสํ วเสเนตฺถ โคจโร เวทิตพฺโพ. อิติ ยถาวุตฺตาย อาจารสมฺปตฺติยา อิมาย จ โคจรสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตตฺตา อาจารโคจรสมฺปนฺโน. ចំណែកឯឧបនិពន្ធគោចរ គឺសតិបដ្ឋាន ៤ ដែលភិក្ខុចងចិត្តរបស់ខ្លួនទុកក្នុងសតិបដ្ឋាននោះ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះអ្វីជាគោចរ ជាវិស័យជារបស់ខ្លួនដែលជាចំណែកនៃបិតារបស់ភិក្ខុ គឺសតិបដ្ឋាន ៤ នេះឯង»។ បណ្តាគោចរៈទាំងនោះ ព្រោះឧបនិស្សយគោចរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកខាងដើមហើយ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបគោចរៈដោយអំណាចនៃគោចរៈក្រៅពីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ ព្រោះប្រកបដោយអាចារសម្បត្តិដែលពោលហើយយ៉ាងនេះផង ដោយគោចរសម្បត្តិនេះផង។ อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ อปฺปมตฺตกตฺตา อณุปฺปมาเณสุ อสฺสติยา อสญฺจิจฺจ อาปนฺนเสขิยอกุสลจิตฺตุปฺปาทาทิเภเทสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสนสีโล. โย หิ ภิกฺขุ ปรมาณุมตฺตํ วชฺชํ อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธสิเนรุปพฺพตราชสทิสํ กตฺวา ปสฺสติ, โยปิ สพฺพลหุกํ ทุพฺภาสิตมตฺตํ ปาราชิกสทิสํ กตฺวา ปสฺสติ, อยมฺปิ อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี นาม. สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขิตพฺพํ, ตํ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อนวเสสํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ, วตฺตติ ปูเรตีติ อตฺโถ. ពាក្យថា Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī (អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានប្រក្រតីឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយ មានប្រមាណតិចតួច មានទំហំប៉ុនកំទេចធូលី ដែលខ្លួនត្រូវហើយដោយអសតិ (សេចក្តីភ្លេចស្មារតី) ដោយមិនបានចេតនា មានសេក្ខិយវត្ត និងការកើតឡើងនៃអកុសលចិត្តជាដើម ព្រោះភាពជាទោសបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាធ្វើនូវទោសមានប្រមាណត្រឹមតែបរមាណូ ឲ្យដូចជាស្តេចភ្នំសិនេរុដែលមានកម្ពស់ ១ សែន ៦ ម៉ឺន ៨ ពាន់យោជន៍ ហើយមើលឃើញ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាធ្វើនូវទោសដ៏ស្រាលបំផុត ត្រឹមតែទុព្ភាសិត ឲ្យដូចជាអាបត្តិបារាជិក ហើយមើលឃើញ ភិក្ខុនេះ ក៏ឈ្មោះថា «អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច» ដែរ។ ពាក្យថា Samādāya sikkhati sikkhāpadesu (សមាទានសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ) សេចក្តីថា អ្វីៗដែលគប្បីសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ ភិក្ខុរមែងសមាទានសិក្សានូវសិក្ខាបទនោះទាំងអស់ ដោយប្រការទាំងពួង មិនឲ្យមានសេសសល់ឡើយ សេចក្តីថា រមែងប្រព្រឹត្ត គឺញ៉ាំងសិក្ខាបទនោះឲ្យពេញបរិបូណ៌។ อภิสลฺเลขิกาติ อติวิย กิเลสานํ สลฺเลขนียา, เตสํ ตนุภาวาย ปหานาย ยุตฺตรูปา. เจโตวิวรณสปฺปายาติ เจตโส ปฏิจฺฉาทกานํ นีวรณานํ ทูรีภาวกรเณน เจโตวิวรณสงฺขาตานํ สมถวิปสฺสนานํ สปฺปายา, สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺเสว วา วิวรณาย ปากฏีกรณาย วา สปฺปายา อุปการิกาติ เจโตวิวรณสปฺปายา. ពាក្យថា Abhisallekhikā (ធម៌ជាគ្រឿងដុសខាត់យ៉ាងក្រៃលែង) សេចក្តីថា ជាធម៌សម្រាប់ដុសខាត់កិលេសទាំងឡាយជាអតិបរមា គឺសមគួរដើម្បីធ្វើកិលេសទាំងនោះឲ្យស្តើង និងដើម្បីលះបង់ចោល។ ពាក្យថា Cetovivaraṇasappāyā (ធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត) សេចក្តីថា ជាធម៌ជាទីសប្បាយដល់សមថៈនិងវិបស្សនា ដែលហៅថា ការបើកចិត្ត ព្រោះធ្វើនូវនីវរណធម៌ទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងបិទបាំងចិត្តឲ្យនៅឆ្ងាយ ឬថា ជាធម៌ជាទីសប្បាយ គឺជួយឧបត្ថម្ភដល់ការបើក គឺការធ្វើឲ្យប្រាកដនូវចិត្តដែលជាសមថៈនិងវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត»។ อิทานิ เยน นิพฺพิทาทิอาวหเณน อยํ กถา อภิสลฺเลขิกา เจโตวิวรณสปฺปายา จ นาม โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกนฺตนิพฺพิทายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอกนฺตนิพฺพิทายาติ เอกํเสเนว วฏฺฏทุกฺขโต นิพฺพินฺทนตฺถาย. วิราคาย นิโรธายาติ ตสฺเสว วิรชฺชนตฺถาย จ นิรุชฺฌนตฺถาย จ. อุปสมายาติ สพฺพกิเลสวูปสมาย. อภิญฺญายาติ สพฺพสฺสปิ [Pg.275] อภิญฺเญยฺยสฺส อภิชานนาย. สมฺโพธายาติ จตุมคฺคสมฺโพธาย. นิพฺพานายาติ อนุปาทิเสสนิพฺพานาย. เอเตสุ หิ อาทิโต ตีหิ ปเทหิ วิปสฺสนา วุตฺตา, ทฺวีหิ นิพฺพานํ วุตฺตํ. สมถวิปสฺสนา อาทึ กตฺวา นิพฺพานปริโยสาโน อยํ สพฺโพ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม ทสกถาวตฺถุลาภิโน สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការនាំមកនូវសេចក្តីនឿយណាយជាដើម ដែលធ្វើឲ្យកថានេះឈ្មោះថា ជាធម៌ជាគ្រឿងដុសខាត់យ៉ាងក្រៃលែង និងជាធម៌ជាទីសប្បាយដល់ការបើកចិត្ត ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «Ekantanibbidāya» (ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយតែម៉្យាង) ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា Ekantanibbidāya សេចក្តីថា ដើម្បីនឿយណាយចាកវដ្តទុក្ខដោយពិតប្រាកដ។ បទថា Virāgāya nirodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រាសចាកតម្រេក និងដើម្បីរលត់ទៅនៃវដ្តទុក្ខនោះឯង។ បទថា Upasamāya សេចក្តីថា ដើម្បីស្ងប់រំងាប់នូវកិលេសទាំងពួង។ បទថា Abhiññāya សេចក្តីថា ដើម្បីដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ទាំងពួង។ បទថា Sambodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវមគ្គទាំង ៤។ បទថា Nibbānāya សេចក្តីថា ដើម្បីព្រះនិព្វានដែលគ្មានឧបាទិសេសសល់ (អនុបាទិសេសនិព្វាន)។ ព្រោះថា បណ្តាបទទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងវិបស្សនាដោយបទ ៣ ខាងដើម ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងព្រះនិព្វានដោយបទ ២។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ឧត្តរិមនុស្សធម៌ទាំងអស់នេះ មានសមថៈនិងវិបស្សនាជាដើម មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត រមែងសម្រេចដល់បុគ្គលអ្នកបាននូវកថាវត្ថុ ១០ យ៉ាងនេះ។ อิทานิ ตํ กถํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปิจฺฉกถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปิจฺโฉติ นิอิจฺโฉ, ตสฺส กถา อปฺปิจฺฉกถา, อปฺปิจฺฉภาวปฺปฏิสํยุตฺตกถา วา อปฺปิจฺฉกถา. เอตฺถ จ อตฺริจฺโฉ, ปาปิจฺโฉ, มหิจฺโฉ, อปฺปิจฺโฉติ อิจฺฉาวเสน จตฺตาโร ปุคฺคลา. เตสุ อตฺตนา ยถาลทฺเธน ลาเภน อติตฺโต อุปรูปริ ลาภํ อิจฺฉนฺโต อตฺริจฺโฉ นาม. ยํ สนฺธาย – ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងចែកសម្តែងនូវកថានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Appicchakathā» (កថាដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិច ឈ្មោះថា Appiccho គឺអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា (ដ៏ល្មោភ) កថាដែលសម្តែងអំពីបុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចនោះ ឈ្មោះថា Appicchakathā ឬកថាដែលប្រកបដោយភាពជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច ឈ្មោះថា Appicchakathā។ ក្នុងទីនេះ បុគ្គលមាន ៤ ពួក ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា គឺ អតិច្ឆោ (អ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ) ១ បាបិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាអាក្រក់) ១ មហិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាធំ) ១ អប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិច) ១។ បណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលដែលមិនឆ្អែតដោយលាភដែលខ្លួនបានហើយតាមមានតាមបាន រមែងប្រាថ្នាលាភតទៅលើសលប់ ឈ្មោះថា អតិច្ឆោ (អ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ថា៖ ‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐาหิปิ จ โสฬส; โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท; อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๕.๑๐๓) จ; «បុគ្គលបាន (នាងអប្សរ) ៤ ហើយ ក៏បាន ៨ ទៀត បាន ៨ ហើយ ក៏បាន ១៦ ទៀត បាន ១៦ ហើយ ក៏បាន ៣២ ទៀត បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណ រមែងជួបប្រទះនឹងកង់ (កង់កាំបិត) កង់រមែងវិលនៅលើក្បាលនៃបុរសដែលសេចក្តីប្រាថ្នាកំចាត់បង់ហើយ» ដូច្នេះផង និង ‘‘อตฺริจฺฉํ อติโลเภน, อติโลภมเทน จา’’ติ. จ วุตฺตํ; ពាក្យថា «ព្រោះសេចក្តីប្រាថ្នាហួសប្រមាណ ដោយសេចក្តីលោភហួសហេតុ និងដោយការស្រវឹងក្នុងសេចក្តីលោភហួសហេតុ» ដូច្នេះផង។ ลาภสกฺการสิโลกนิกามยมานาย อสนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาโย ปาปิจฺโฉ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิเธกจฺโจ อสฺสทฺโธ สมาโน ‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉติ, ทุสฺสีโล สมาโน ‘สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉตี’’ติอาทิ (วิภ. ๘๕๑). បុគ្គលដែលមានបំណងចង់ឲ្យគេសរសើរគុណដែលមិនមាននៅក្នុងខ្លួន ព្រោះចង់បានលាភ សក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរ ឈ្មោះថា បាបិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាអាក្រក់)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ទុក (ក្នុងវិភង្គ) ជាដើមថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមិនមានសទ្ធាសោះឡើយ តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា” ជាអ្នកទ្រុស្តសីលសោះឡើយ តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសីល”» ដូច្នេះជាដើម។ สนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาโย ปฏิคฺคหเณ อมตฺตญฺญู มหิจฺโฉ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิเธกจฺโจ สทฺโธ สมาโน ‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉติ, สีลวา สมาโน ‘สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉตี’’ติอาทิ. ทุตฺตปฺปิยตาย หิสฺส วิชาตมาตาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. เตเนตํ วุจฺจติ – បុគ្គលដែលមានបំណងចង់ឲ្យគេសរសើរគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន តែជាអ្នកមិនដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល ឈ្មោះថា មហិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាធំ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ទុកជាដើមថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមានសទ្ធាពិត តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា” ជាអ្នកមានសីលពិត តែប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសីល”» ដូច្នេះជាដើម។ ព្រោះថា ដោយភាពជាបុគ្គលដែលគេញ៉ាំងឲ្យត្រេកអរបានដោយក្រៃលែង សូម្បីតែមាតាបង្កើត ក៏មិនអាចធ្វើចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឲ្យពេញចិត្តបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖ ‘‘อคฺคิกฺขนฺโธ สมุทฺโท จ, มหิจฺโฉ จาปิ ปุคฺคโล; สกเฏน ปจฺจเย เทนฺตุ, ตโยเปเต อตปฺปยา’’ติ. «គំនរភ្លើង ១ មហាសមុទ្រ ១ និងបុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាធំ ១ សូម្បីតែគេឲ្យបច្ច័យទាំងឡាយដោយរទេះក៏ដោយ ក៏របស់ទាំង ៣ នេះ មិនអាចឆ្អែតបានឡើយ»។ เอเต ปน อตฺริจฺฉตาทโย โทเส อารกา วิวชฺเชตฺวา สนฺตคุณนิคุหนาธิปฺปาโย ปฏิคฺคหเณ จ มตฺตญฺญู อปฺปิจฺโฉ. อตฺตนิ วิชฺชมานมฺปิ คุณํ [Pg.276] ปฏิจฺฉาเทตุกามตาย สทฺโธ สมาโน ‘‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ, สีลวา, พหุสฺสุโต, ปวิวิตฺโต, อารทฺธวีริโย, อุปฏฺฐิตสฺสติ, สมาหิโต, ปญฺญวา สมาโน ‘‘ปญฺญวาติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ. สฺวายํ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ อธิคมปฺปิจฺโฉติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยทายกํ เทยฺยธมฺมํ อตฺตโน ถามญฺจ โอโลเกตฺวา สเจปิ หิ เทยฺยธมฺโม พหุ โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปเมว คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม เจ อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปเมว คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโมปิ เจ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาณยุตฺตเมว คณฺหาติ. เอวรูโป หิ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนํ ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนํ ลาภํ ถาวรํ กโรติ, ทายกานํ จิตฺตํ อาราเธติ. ธุตงฺคสมาทานสฺส ปน อตฺตนิ อตฺถิภาวํ น ชานาเปตุกาโม ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ. โย อตฺตโน พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ. โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา สพฺรหฺมจารีนมฺปิ อตฺตโน โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมปฺปิจฺโฉ. เอวเมเตสํ อปฺปิจฺฉานํ ยา อปฺปิจฺฉตา, ตสฺสา สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อเนกาการโวการานิสํสวิภาวนวเสน สปฺปฏิปกฺขสฺส อตฺริจฺฉตาทิเภทสฺส อิจฺฉาจารสฺส อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา อปฺปิจฺฉกถา. ចំណែកឯបុគ្គលដែលវៀរចាកទោសទាំងឡាយ មានភាពជាអ្នកប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើមនោះឲ្យឆ្ងាយ មានបំណងចង់លាក់បាំងគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន និងជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល ឈ្មោះថា អប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិច)។ ព្រោះចង់លាក់បាំងគុណដែលមានពិតនៅក្នុងខ្លួន សូម្បីខ្លួនជាអ្នកមានសទ្ធា ក៏មិនប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានសទ្ធា» ឡើយ សូម្បីខ្លួនជាអ្នកមានសីល ជាពហុស្សូត ជាអ្នកស្ងាត់ចាកពួក ជាអ្នកផ្ដើមសេចក្ដីព្យាយាម ជាអ្នកមានសតិខ្ជាប់ខ្ជួន ជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ ជាអ្នកមានបញ្ញា ក៏មិនប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាថា ជាអ្នកមានបញ្ញា» ឡើយ។ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចនោះ មាន ៤ យ៉ាង គឺ បច្ចយប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ) ១ ធុតង្គប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងធុតង្គ) ១ បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបរិយត្តិ) ១ អធិគមប្បិច្ឆោ (អ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងការសម្រេចធម៌) ១។ បណ្តាអ្នកមានប្រាថ្នាតិចទាំងនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចក្នុងបច្ច័យ ៤ កាលពិនិត្យមើលទាយក ទេយ្យធម៌ និងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ទោះបីជាទេយ្យធម៌មានច្រើន តែទាយកចង់ប្រគេនតិច ក៏រមែងទទួលយកត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចតាមអំណាចនៃទាយក។ បើទេយ្យធម៌មានតិច តែទាយកចង់ប្រគេនច្រើន ក៏រមែងទទួលយកត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចតាមអំណាចនៃទេយ្យធម៌។ បើទោះជាទេយ្យធម៌ក៏ច្រើន ទាយកក៏ចង់ប្រគេនច្រើន ក៏រមែងដឹងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ហើយទទួលយកត្រឹមតែប្រមាណដ៏សមគួរតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុមានសភាពយ៉ាងនេះ រមែងញ៉ាំងលាភដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើង ញ៉ាំងលាភដែលកើតឡើងហើយឲ្យស្ថិតស្ថេរ ញ៉ាំងចិត្តរបស់ទាយកទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរ។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលមិនចង់ឲ្យគេដឹងនូវភាពមានសេចក្តីសមាទានធុតង្គនៅក្នុងខ្លួន ឈ្មោះថា ធុតង្គប្បិច្ឆោ។ បុគ្គលណាដែលមិនប្រាថ្នាចង់ឲ្យគេដឹងនូវភាពជាពហុស្សូតរបស់ខ្លួន នេះឈ្មោះថា បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ។ បុគ្គលណាបានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នជាដើមហើយ មិនប្រាថ្នចង់ឲ្យសូម្បីតែសព្រហ្មចារីទាំងឡាយដឹងនូវភាពជាព្រះសោតាបន្នជាដើមរបស់ខ្លួន នេះឈ្មោះថា អធិគមប្បិច្ឆោ។ កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការសម្តែងនូវអានិសង្សមានប្រការច្រើន ព្រមទាំងវិធីមានការប្រៀបធៀបជាដើម នៃភាពជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិចរបស់បុគ្គលអ្នកមានប្រាថ្នាតិចទាំងឡាយយ៉ាងនេះផង និងដោយការសម្តែងនូវទោសនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ល្មោភ មានការប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើម ដែលជាសត្រូវនឹងគ្នានោះផង ឈ្មោះថា អប្បិច្ឆកថា។ สนฺตุฏฺฐิกถาติ เอตฺถ สนฺตุฏฺฐีติ สเกน อตฺตนา ลทฺเธน ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ. อถ วา วิสมํ ปจฺจยิจฺฉํ ปหาย สมํ ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ, สนฺเตน วา วิชฺชมาเนน ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ. วุตฺตญฺเจตํ – ពាក្យថា Santuṭṭhikathā (កថាដែលប្រកបដោយសេចក្តីសន្តោស) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា Santuṭṭhi (សេចក្តីសន្តោស) គឺសេចក្តីត្រេកអរដោយរបស់ដែលខ្លួនបានមកដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា សន្តោស។ មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រេកអរដ៏ស្មើ ព្រោះលះបង់នូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងបច្ច័យដ៏មិនស្មើ (មិនត្រឹមត្រូវ) ឈ្មោះថា សន្តោស ឬសេចក្តីត្រេកអរដោយរបស់ដែលមានស្រាប់ គឺរបស់ដែលកំពុងមាន ឈ្មោះថា សន្តោស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖ ‘‘อตีตํ นานุพทฺโธ โส, นปฺปชปฺปมนาคตํ; ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺโต, สนฺตุฏฺโฐติ ปวุจฺจตี’’ติ. «បុគ្គលនោះមិនអាឡោះអាល័យនូវរបស់ដែលកន្លងទៅហើយ មិនប្រាថ្នាចង់បាននូវរបស់ដែលមិនទាន់មកដល់ ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយរបស់ដែលកើតមានក្នុងបច្ចុប្បន្ន បុគ្គលនោះ ហៅថា “អ្នកសន្តោស”»។ สมฺมา วา ญาเยน ภควตา อนุญฺญาตวิธินา ปจฺจเยหิ ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ, อตฺถโต อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, โส ทฺวาทสวิโธ โหติ. กถํ? จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ. មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រេកអរដោយបច្ច័យទាំងឡាយ ដោយប្រពៃ គឺដោយគន្លងធម៌ តាមវិធីដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតហើយ ឈ្មោះថា សន្តោស ដោយអត្ថ គឺសេចក្តីសន្តោសដោយបច្ច័យតាមមានតាមបាន សេចក្តីសន្តោសនោះ មាន ១២ យ៉ាង។ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងចីវរ មានសេចក្តីសន្តោស ៣ យ៉ាង គឺ យថាលាភសន្តោស (សន្តោសតាមលាភដែលបាន) ១ យថាពលសន្តោស (សន្តោសតាមកម្លាំង) ១ យថាសារុប្បសន្តោស (សន្តោសតាមគួរ) ១។ ក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មាន ៣ យ៉ាង ដូចគ្នាដែរ។ ตตฺรายํ [Pg.277] ปเภทวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ปกติทุพฺพโล วา โหติ อาพาธชราภิภูโต วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา ลภิตฺวา ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ ทุพฺพลานํ อปฺปลาภีนํ โหตู’’ติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา สงฺการกูฏาทิโต วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กตฺวา เตสํ วา ปุราณจีวรานิ คเหตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. ក្នុងសេចក្តីនោះ មានការពណ៌នាអំពីការបែងចែកដូចតទៅនេះ៖ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានចីវរល្អក្តី មិនល្អក្តី ក៏ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរនោះឯង មិនប្រាថ្នាចីវរដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានកម្លាំងខ្សោយដោយប្រក្រតី ឬត្រូវព្យាធិ និងជរាគ្របសង្កត់ កាលដណ្តប់ចីវរធ្ងន់ តែងលំបាក ភិក្ខុនោះប្តូរចីវរនោះជាមួយនឹងភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរស្រាល ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ជាអ្នកបាននូវបច្ច័យដ៏សម្រិតសម្រាំង ភិក្ខុនោះបាននូវចីវរមានតម្លៃច្រើន ដូចជាចីវរធ្វើអំពីសំពត់សូត្រជាដើម ឬបានចីវរច្រើន ហើយគិតថា «ចីវរនេះគួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដែលបួសយូរ ជាពហុស្សូត ចីវរនេះចូរមានដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈឺ មានកម្លាំងខ្សោយ និងមានលាភតិចចុះ» ហើយក៏ប្រគេនចីវរទាំងនោះដល់លោកទាំងនោះ ចំណែកខ្លួនឯងរើសយកសំពត់កន្ទបពីគំនរសម្រាមជាដើម មកធ្វើជាសង្ឃាដី ឬយកចីវរចាស់ៗរបស់លោកទាំងនោះមកទ្រទ្រង់ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน อาพาธิโก โหติ, ลูขํ ปณีตํ ปกติวิรุทฺธํ พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา คาฬฺหํ วา โรคาพาธํ ปาปุณาติ, โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ‘‘อยํ ปิณฺฑปาโต จิรปพฺพชิตานํ อนุรูโป’’ติ จีวรํ วิย เตสํ ทตฺวา เตสํ วา เสสกํ อตฺตนา ปิณฺฑาย จริตฺวา มิสฺสกาหารํ วา ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានបិណ្ឌបាតសៅហ្មងក្តី សម្រិតសម្រាំងក្តី ក៏ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបិណ្ឌបាតនោះឯង មិនប្រាថ្នាបិណ្ឌបាតដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានជំងឺ កាលឆាន់បិណ្ឌបាតសៅហ្មង ឬសម្រិតសម្រាំង ដែលខុសប្រក្រតី ឬខុសនឹងជំងឺ ហើយរមែងដល់នូវជំងឺឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទទួលឆាន់ភោជនជាទីសប្បាយពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត បានបិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន ភិក្ខុនោះគិតថា «បិណ្ឌបាតនេះ គួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលបួសយូរ» ហើយក៏ប្រគេនដល់លោកទាំងនោះ ដូចជាចីវរដែរ ឬក៏ឆាន់អាហារដែលសល់ពីលោកទាំងនោះ ឬមួយក៏ដើរទៅបិណ្ឌបាតដោយខ្លួនឯង ហើយឆាន់អាហារដែលលាយឡំគ្នា ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ อิธ ปน ภิกฺขุโน เสนาสนํ ปาปุณาติ มนาปํ วา อามนาปํ วา อนฺตมโส ติณสนฺถารกมฺปิ, โส เตเนว สนฺตุสฺสติ, ปุน อญฺญํ สุนฺทรตรํ ปาปุณาติ, ตํ น คณฺหาติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน อาพาธิโก โหติ ทุพฺพโล วา, ปกติวิรุทฺธํ วา โส พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส [Pg.278] เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร สุนฺทรํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ ‘‘ปณีตเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐาน’’นฺติ, มหาปุญฺญตาย วา เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ, โส ตานิ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตาทีนํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. ម្យ៉ាងទៀត សេនាសនៈដែលជាទីគាប់ចិត្តក្តី មិនជាទីគាប់ចិត្តក្តី សូម្បីត្រឹមតែជាកម្រាលស្មៅ រមែងដល់ដល់ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុនោះក៏សន្តោសដោយសេនាសនៈនោះឯង ទោះបីជាបានសេនាសនៈដទៃដែលល្អជាងនោះជាថ្មីទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុនោះជាអ្នកមានជំងឺ ឬមានកម្លាំងខ្សោយ ហើយបានសេនាសនៈដែលខុសប្រក្រតី ឬខុសនឹងជំងឺ ដែលកាលបើលោកនៅក្នុងសេនាសនៈនោះ តែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគល់សេនាសនៈនោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយនៅក្នុងសេនាសនៈជាទីសប្បាយដែលជារបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ទោះបីបានសេនាសនៈដ៏ល្អ ក៏មិនទទួលព្រម ដោយគិតថា «សេនាសនៈដ៏សម្រិតសម្រាំង ឈ្មោះថាជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ» ឬមួយព្រោះខ្លួនជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន តែងបានសេនាសនៈដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន ដូចជាល្អាង មណ្ឌប និងប្រាសាទកំពូលជាដើម ភិក្ខុនោះក៏ប្រគេនសេនាសនៈទាំងនោះដល់ព្រះថេរៈដែលបួសយូរជាដើម ដូចជាចីវរជាដើមដែរ ហើយនៅក្នុងកន្លែងណាមួយ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยํ คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน เตเลน อตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ยํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตเลน เภสชฺชํ กตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ, โส ตํ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตาทีนํ ทตฺวา เตสํ อาภตเกน เยน เกนจิ เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีตกํ, เอกสฺมึ จตุมธุรํ ฐเปตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน ‘‘สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อิทํ มุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ, ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา, ตตฺถ เต ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโย’’ติ (มหาว. ๑๒๘) วจนํ อนุสฺสรนฺโต จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ បានថ្នាំសៅហ្មងក្តី សម្រិតសម្រាំងក្តី ក៏សន្តោសដោយថ្នាំនោះឯង មិនប្រាថ្នាថ្នាំដទៃ ទោះបីបានមកទៀត ក៏មិនទទួល នេះឈ្មោះថា យថាលាភសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុដែលត្រូវការប្រេង តែបានទឹកអំពៅស្ករ ភិក្ខុនោះបានរបស់ណា ក៏ប្រគល់របស់នោះដល់ភិក្ខុដែលមានចំណែកស្មើគ្នា ហើយទទួលយកប្រេងពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះមកធ្វើជាថ្នាំ ហើយធ្វើសមណធម៌ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល នេះឈ្មោះថា យថាពលសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុដទៃទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន តែងបានថ្នាំដ៏សម្រិតសម្រាំងជាច្រើន មានប្រេង ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅស្ករជាដើម ភិក្ខុនោះក៏ប្រគេនថ្នាំនោះដល់ព្រះថេរៈដែលបួសយូរជាដើម ដូចជាចីវរជាដើមដែរ ហើយធ្វើការព្យាបាលដោយថ្នាំណាមួយដែលលោកទាំងនោះនាំមកឲ្យ ក៏ជាអ្នកសន្តោសដដែល។ ចំណែកភិក្ខុណា កាលបើគេដាក់ផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រក្នុងភាជន៍មួយ ដាក់ចតុរធូរក្នុងភាជន៍មួយ ហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកទទួលយកតាមដែលប្រាថ្នាចុះ» ភិក្ខុនោះគិតថា «ប្រសិនបើជំងឺរបស់អាត្មាអញនឹងស្ងប់រម្ងាប់ដោយថ្នាំណាមួយក្នុងចំណោមថ្នាំទាំងពីរនេះ ផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រនេះឯង ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់សរសើរហើយ» កាលរលឹកឃើញនូវព្រះពុទ្ធដីកាថា «ការបួសអាស្រ័យនឹងទឹកមូត្រស្អុយជាថ្នាំ ក្នុងសាសនានោះ អ្នកត្រូវធ្វើសេចក្តីព្យាយាមអស់មួយជីវិត» ដូច្នេះ ក៏បដិសេធចតុរធូរ ហើយធ្វើការព្យាបាលដោយផ្លែសមរត្រាំទឹកមូត្រ ក៏ជាអ្នកសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែង នេះឈ្មោះថា យថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ โส เอวํปเภโท สพฺโพปิ สนฺโตโส สนฺตุฏฺฐีติ ปวุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถโต อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส’’ติ. ตสฺสา สนฺตุฏฺฐิยา สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อานิสํสวิภาวนวเสน ตปฺปฏิปกฺขสฺส อตฺริจฺฉตาทิเภทสฺส อิจฺฉาจารสฺส อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา สนฺตุฏฺฐิกถา. อิโต ปราสุปิ กถาสุ เอเสว นโย. วิเสสมตฺตเมว วกฺขาม. សេចក្តីសន្តោសទាំងអស់ដែលមានការបែងចែកយ៉ាងនេះ ហៅថា សន្តុដ្ឋី (សេចក្តីត្រេកអរតាមមានតាមបាន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយអត្ថ គឺសេចក្តីសន្តោសក្នុងបច្ច័យតាមមានតាមបាន»។ ធម៌ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវអានិសង្ស ព្រមទាំងវិធីមានការបង្ហាញជាដើម នៃសេចក្តីសន្តោសនោះ និងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវទោសនៃសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ដែលមានការបែងចែកជាសេចក្តីប្រាថ្នាហួសប្រមាណជាដើម ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីសន្តោសនោះ ឈ្មោះថា សន្តុដ្ឋីកថា (ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីសន្តោស)។ ទោះបីក្នុងធម៌ទេសនាទាំងឡាយដទៃទៀតអំពីនេះទៅ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ យើងនឹងពោលតែសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ ปวิเวกกถาติ เอตฺถ กายวิเวโก, จิตฺตวิเวโก, อุปธิวิเวโกติ ตโย วิเวกา. เตสุ เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ[Pg.279], เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก อภิกฺกมติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ, เอโก วิหรติ, เอวํ สพฺพิริยาปเถสุ สพฺพกิจฺเจสุ คณสงฺคณิกํ ปหาย วิวิตฺตวาโส กายวิเวโก นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปน จิตฺตวิเวโก นาม. นิพฺพานํ อุปธิวิเวโก นาม. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๕๗). วิเวโกเยว ปวิเวโก, ปวิเวเก ปฏิสํยุตฺตา กถา ปวิเวกกถา. ក្នុងពាក្យថា បវិវេកកថា នេះ មានវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់) ៣ យ៉ាង គឺ កាយវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់កាយ) ចិត្តវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់ចិត្ត) ឧបធិវិវេក (សេចក្តីស្ងាត់កិលេស ឬឧបធិ)។ ក្នុងវិវេកទាំងនោះ ការលះបង់នូវការច្របូកច្របល់ដោយពួកក្រុម ហើយរស់នៅក្នុងទីស្ងាត់តែម្នាក់ឯង ក្នុងគ្រប់ឥរិយាបថ និងគ្រប់កិច្ចការទាំងអស់ គឺ ដើរម្នាក់ឯង ឈរម្នាក់ឯង អង្គុយម្នាក់ឯង ដេកម្នាក់ឯង ចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាតម្នាក់ឯង ត្រឡប់មកវិញម្នាក់ឯង ដើរទៅមុខម្នាក់ឯង អធិដ្ឋានចង្ក្រមម្នាក់ឯង ត្រេចទៅម្នាក់ឯង រស់នៅម្នាក់ឯង យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា កាយវិវេក។ ចំណែកឯសមាបត្តិ ៨ ឈ្មោះថា ចិត្តវិវេក។ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ឧបធិវិវេក។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា «កាយវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានកាយស្ងាត់ហើយ ត្រេកអរក្នុងនេក្ខម្មៈ ចិត្តវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានចិត្តបរិសុទ្ធ ដល់នូវសេចក្តីផូរផង់យ៉ាងក្រៃលែង ឧបធិវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនមានឧបធិ ដល់នូវធម៌ដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង (គឺព្រះនិព្វាន)»។ វិវេកនោះឯង ឈ្មោះថា បវិវេក, ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងបវិវេក ឈ្មោះថា បវិវេកកថា។ อสํสคฺคกถาติ เอตฺถ สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลปนสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโคติ ปญฺจ สํสคฺคา. เตสุ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สุณาติ ‘‘อมุกสฺมึ ฐาเน คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ, โส ตํ สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ, น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, เอวํ วิสภาคารมฺมณสฺสวเนน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว สวนสํสคฺโค นาม. น เหว โข ภิกฺขุ สุณาติ, อปิจ โข สามํ ปสฺสติ อิตฺถึ อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ, โส ตํ ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ, น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, เอวํ วิสภาคารมฺมณทสฺสเนน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ทิสฺวา ปน อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปวเสน อุปฺปนฺโน กิเลสสนฺถโว สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. สญฺชคฺฆนาทิปิ เอเตเนว สงฺคยฺหติ. อตฺตโน ปน สนฺตกํ ยํ กิญฺจิ มาตุคามสฺส ทตฺวา อทตฺวา วา เตน ทินฺนสฺส วนภงฺคินิยาทิโน ปริโภควเสน อุปฺปนฺโน กิเลสสนฺถโว สมฺโภคสํสคฺโค นาม. มาตุคามสฺส หตฺถคฺคาหาทิวเสน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว กายสํสคฺโค นาม. ក្នុងពាក្យថា អសំសគ្គកថា នេះ មានការច្របូកច្របល់ (សំសគ្គ) ៥ យ៉ាង គឺ សវនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការឮ) ទស្សនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការឃើញ) សមុល្លបនសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការជជែកគ្នា) សម្ភោគសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការប្រើប្រាស់រួមគ្នា) កាយសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់ដោយការប៉ះពាល់កាយ)។ ក្នុងសំសគ្គទាំងនោះ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ ឮថា «ក្នុងកន្លែងឯណោះ ក្នុងស្រុក ឬនិគមឯណោះ មានស្ត្រីម្នាក់មានរូបល្អ គួររំលែកភ្នែកមើល គួរឲ្យជ្រះថ្លា ប្រកបដោយសម្បុរស្បែកដ៏ល្អក្រៃលែង» ភិក្ខុនោះលុះឮពាក្យនោះហើយ ក៏ស្រុតចុះ ធ្លាក់ចុះ មិនអាចរក្សាព្រហ្មចរិយធម៌ទុកបាន ក៏ពោលលាសិក្ខា ត្រឡប់មកកាន់ភេទថោកទាប (គ្រហស្ថ) វិញ ការសន្សំកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះការឮអារម្មណ៍ដែលជាសត្រូវ (វិសភាគារម្មណ៍) យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សវនសំសគ្គ។ ភិក្ខុមិនមែនគ្រាន់តែឮប៉ុណ្ណោះទេ តែបានឃើញស្ត្រីដែលមានរូបល្អ គួររំលែកភ្នែកមើល គួរឲ្យជ្រះថ្លា ប្រកបដោយសម្បុរស្បែកដ៏ល្អក្រៃលែងនោះដោយខ្លួនឯង ភិក្ខុនោះលុះឃើញនាងហើយ ក៏ស្រុតចុះ ធ្លាក់ចុះ មិនអាចរក្សាព្រហ្មចរិយធម៌ទុកបាន ក៏ពោលលាសិក្ខា ត្រឡប់មកកាន់ភេទថោកទាបវិញ ការសន្សំកិលេសដែលកើតឡើងព្រោះការឃើញអារម្មណ៍ដែលជាសត្រូវ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ទស្សនសំសគ្គ។ លុះឃើញហើយ ក៏កើតការសន្សំកិលេសឡើងដោយអំណាចនៃការនិយាយឆ្លើយឆ្លងគ្នាទៅវិញទៅមក នេះឈ្មោះថា សមុល្លបនសំសគ្គ។ សូម្បីតែការសើចក្អាកក្អាយជាដើម ក៏រួមបញ្ចូលក្នុងសមុល្លបនសំសគ្គនេះដែរ។ ការកើតឡើងនូវការសន្សំកិលេស ដោយអំណាចនៃការប្រើប្រាស់របស់របរដែលខ្លួនប្រគល់ឲ្យក្តី មិនបានប្រគល់ឲ្យក្តី ដល់មាតុកាម ឬរបស់របរដែលមាតុកាមនោះប្រគេន មានផ្កាឈើជាដើម នេះឈ្មោះថា សម្ភោគសំសគ្គ។ ការកើតឡើងនូវការសន្សំកិលេស ដោយអំណាចនៃការចាប់ដៃជាដើមរបស់មាតុកាម នេះឈ្មោះថា កាយសំសគ្គ។ โยปิ เจส ‘‘คิหีหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน สหโสกี สหนนฺที สุขิเตสุ สุขิโต ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา โว โยคํ อาปชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓; มหานิ. ๑๖๔) เอวํ [Pg.280] วุตฺโต อนนุโลมิโก คิหิสํสคฺโค นาม, โย จ สพฺรหฺมจารีหิปิ กิเลสุปฺปตฺติเหตุภูโต สํสคฺโค, ตํ สพฺพํ ปหาย ยฺวายํ สํสาเร ถิรตรํ สํเวคสงฺขาเรสุ ติพฺพํ ภยสญฺญํ สรีเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ สพฺพากุสเลสุ ชิคุจฺฉาปุพฺพงฺคมํ หิโรตฺตปฺปํ สพฺพกิริยาสุ สติสมฺปชญฺญนฺติ สพฺพํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา กมลทเล ชลพินฺทุ วิย สพฺพตฺถ อลคฺคภาโว, อยํ สพฺพสํสคฺคปฺปฏิปกฺขตาย อสํสคฺโค, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา อสํสคฺคกถา. ម្យ៉ាងទៀត ការច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថដែលមិនសមគួរ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ភិក្ខុជាអ្នកច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថ ដោយការច្របូកច្របល់ដែលមិនសមគួរ មានសេចក្តីសោកសៅរួមគ្នា មានសេចក្តីរីករាយរួមគ្នា កាលគេមានសុខ ក៏សុខជាមួយ កាលគេមានទុក្ខ ក៏ទុក្ខជាមួយ កាលកិច្ចការដែលគួរធ្វើកើតឡើង ក៏យកខ្លួនទៅខ្វល់ខ្វាយជួយចាត់ចែង» នេះឈ្មោះថា គិហិសំសគ្គ (ការច្របូកច្របល់នឹងគ្រហស្ថ) ដែលមិនសមគួរ និងការច្របូកច្របល់សូម្បីតែនឹងសព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតកិលេស ភិក្ខុលះបង់នូវការច្របូកច្របល់ទាំងអស់នោះហើយ តាំងទុកនូវធម៌ទាំងឡាយមាន សេចក្តីសង្វេគដ៏មាំមួនក្នុងសង្សារ សេចក្តីសំគាល់ថាជាភ័យយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ សេចក្តីសំគាល់ថាមិនស្អាតក្នុងរាងកាយ សេចក្តីខ្ពើមរអើមជាប្រធានក្នុងអកុសលធម៌ទាំងពួង សេចក្តីខ្មាសបាបនិងខ្លាចបាប និងសតិសម្បជញ្ញៈក្នុងគ្រប់សកម្មភាពទាំងអស់ ហើយជាអ្នកមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងទីទាំងពួង ដូចជាតំណក់ទឹកនៅលើស្លឹកឈូក នេះឈ្មោះថា អសំសគ្គៈ (ការមិនច្របូកច្របល់) ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងការច្របូកច្របល់ទាំងអស់ ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងអសំសគ្គៈនោះ ឈ្មោះថា អសំសគ្គកថា។ วีริยารมฺภกถาติ เอตฺถ วีรสฺส ภาโว, กมฺมนฺติ วา วีริยํ, วิธินา อีเรตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา วีริยํ, วีริยญฺจ ตํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย, กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย อารภนํ วีริยารมฺโภ. สฺวายํ กายิโก, เจตสิโก จาติ ทุวิโธ, อารมฺภธาตุ, นิกฺกมธาตุ, ปรกฺกมธาตุ, จาติ ติวิโธ, สมฺมปฺปธานวเสน จตุพฺพิโธ. โส สพฺโพปิ โย ภิกฺขุ คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ฐาเน อุปฺปนฺนํ นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนํ สยนํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ตตฺถ ตตฺเถว อชปเทน ทณฺเฑน กณฺหสปฺปํ อุปฺปีเฬตฺวา คณฺหนฺโต วิย ติขิเณน อสินา อมิตฺตํ คีวาย ปหรนฺโต วิย สีสํ อุกฺขิปิตุํ อทตฺวา วีริยพเลน นิคฺคณฺหาติ, ตสฺเสวํ วีริยารมฺโภ อารทฺธวีริยสฺส วเสน เวทิตพฺโพ, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา วีริยารมฺภกถา. ក្នុងពាក្យថា វីរិយារម្ភកថា នេះ ភាពនៃបុគ្គលក្លាហាន ឬការងាររបស់បុគ្គលក្លាហាន ឈ្មោះថា វីrិយៈ (សេចក្តីព្យាយាម) មួយវិញទៀត ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយឧបាយ ឈ្មោះថា វីរិយៈ។ ការប្រារព្ធនូវសេចក្តីព្យាយាមនោះ ដើម្បីលះបង់អកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដើម្បីញ៉ាំងកុសលធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច ឈ្មោះថា វីរិយារម្ភៈ (ការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាម)។ វីរិយារម្ភៈនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ វីរិយៈផ្លូវកាយ និងវីរិយៈផ្លូវចិត្ត, មាន ៣ យ៉ាង គឺ អារម្ភធាតុ (ធាតុផ្តើមព្យាយាម) និក្កមធាតុ (ធាតុចេញចាកសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) បរក្កមធាតុ (ធាតុឈានទៅមុខ) និងមាន ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសម្មប្បធាន។ វីរិយារម្ភៈទាំងអស់នោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមប្រារព្ធហើយ គឺភិក្ខុណា មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលដើរ ឈានទៅដល់ការឈរបានឡើយ មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលឈរ ឈានទៅដល់ការអង្គុយបានឡើយ មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងពេលអង្គុយ ឈានទៅដល់ការដេកបានឡើយ ភិក្ខុនោះតែងសង្កត់សង្កិនកិលេសនោះក្នុងឥរិយាបថនោះៗឯង ដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម មិនបណ្តោយឲ្យកិលេសងើបក្បាលឡើងបាន ដូចជាបុគ្គលយកឈើច្រត់ជើងពពែ សង្កត់កពស់វែកដ៏ធំហើយចាប់យក ឬដូចជាបុគ្គលកាប់កសត្រូវដោយដាវដ៏មុតស្រួច យ៉ាងនោះឯង ធម៌ទេសនាដែលទាក់ទងនឹងវីរិយារម្ភៈនោះ ឈ្មោះថា វីរិយារម្ភកថា។ สีลกถาติอาทีสุ ทุวิธํ สีลํ โลกิยํ โลกุตฺตรญฺจ. ตตฺถ โลกิยํ ปาติโมกฺขสํวราทิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. โลกุตฺตรํ มคฺคสีลํ ผลสีลญฺจ. ตถา สมาธิปิ. วิปสฺสนาย ปาทกภูตา สห อุปจาเรน อฏฺฐ สมาปตฺติโย โลกิโย สมาธิ, มคฺคสมฺปยุตฺโต ปเนตฺถ โลกุตฺตโร สมาธิ นาม. ตถา ปญฺญาปิ. โลกิยา สุตมยา, จินฺตามยา, ฌานสมฺปยุตฺตา, วิปสฺสนาญาณญฺจ. วิเสสโต ปเนตฺถ วิปสฺสนาปญฺญา คเหตพฺพา. โลกุตฺตรา มคฺคปญฺญา ผลปญฺญา จ. วิมุตฺติ อริยผลวิมุตฺติ นิพฺพานญฺจ. อปเร ปน ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวิมุตฺตีนมฺปิ วเสเนตฺถ อตฺถํ สํวณฺเณนฺติ. วิมุตฺติญาณทสฺสนมฺปิ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อิติ อิเมสํ สีลาทีนํ สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อเนกาการโวการอานิสํสวิภาวนวเสน เจว ตปฺปฏิปกฺขานํ ทุสฺสีลฺยาทีนํ อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา วา สีลาทิกถา นาม. ក្នុងពាក្យថា សីលកថា ជាដើមនោះ សីលមាន ២ យ៉ាង គឺលោកិយសីល និងលោកុត្តរសីល។ ក្នុងសីលទាំងនោះ លោកិយសីល បានដល់ចតុបារិសុទ្ធិសីល មានបាតិមោក្ខសំវរសីលជាដើម។ លោកុត្តរសីល បានដល់មគ្គសីល និងផលសីល។ សូម្បីសមាធិក៏ដូច្នោះដែរ។ សមាបត្តិ ៨ ជាមួយនិងឧបចារសមាធិ ដែលជាបាទដ្ឋាននៃវិបស្សនា ឈ្មោះថាលោកិយសមាធិ ចំណែកឯសមាធិដែលប្រកបដោយមគ្គក្នុងលោកុត្តរធម៌នេះ ឈ្មោះថាលោកុត្តរសមាធិ។ សូម្បីបញ្ញាក៏ដូច្នោះដែរ។ លោកិយបញ្ញា បានដល់សុតាមយបញ្ញា ចិន្តាមយបញ្ញា បញ្ញាដែលប្រកបដោយឈាន និងវិបស្សនាញាណ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកវិបស្សនាបញ្ញាជាពិសេស។ លោកុត្តរបញ្ញា បានដល់មគ្គបញ្ញា និងផលបញ្ញា។ វិមុត្តិ បានដល់អរិយផលវិមុត្តិ និងព្រះនិព្វាន។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត សម្តែងសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃតទង្គវិមុត្តិ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ និងសមុច្ឆេទវិមុត្តិផងដែរ។ សូម្បីវិមុត្តិញាណទស្សនៈ ក៏បានដល់បច្ចវេក្ខណញាណ ១៩ ប្រការ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌មានសីលជាដើមទាំងនេះ ព្រមទាំងការសម្តែងនូវវិធីមានការបង្ហាញជាដើម ដោយអំណាចនៃការបំភ្លឺនូវអានិសង្សដ៏មានប្រការច្រើនប្លែកៗគ្នាផង ដោយអំណាចនៃការបំភ្លឺនូវទោសនៃសេចក្តីទ្រុស្តសីលជាដើម ដែលជាបដិបក្ខនឹងធម៌ទាំងនោះផង ឈ្មោះថា សីលកថា ជាដើម ឬថា កថាដែលទាក់ទងនឹងធម៌មានសីលជាដើមនោះ។ เอตฺถ [Pg.281] จ ‘‘อตฺตนา จ อปฺปิจฺโฉ โหติ, อปฺปิจฺฉ กถญฺจ ปเรสํ กตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๒; อ. นิ. ๑๐.๗๐) ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๔๔; จูฬนิ. ขคฺควิสาณปุจฺฉานิทฺเทโส ๑๒๘) จ อาทิวจนโต สยญฺจ อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคเตน ปเรสมฺปิ ตทตฺถาย หิตชฺฌาสเยน ปวตฺเตตพฺพา ตถารูปี กถา. ยา อิธ อภิสลฺเลขิกาทิภาเวน วิเสเสตฺวา วุตฺตา อปฺปิจฺฉกถาทีติ เวทิตพฺพา. การกสฺเสว หิ กถา วิเสสโต อธิปฺเปตตฺถสาธินี. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, เมฆิย, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ…เป… อกสิรลาภี’’ติ (อ. นิ. ๙.๓). ក្នុងសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកជាដើមថា «ខ្លួនឯងជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចផង ជាអ្នកនិយាយសេចក្តីកថាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាតិចដល់បុគ្គលដទៃផង» និងថា «ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបានផង ជាអ្នកពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបានផង» ដូច្នេះ កថាដែលមានសភាពបែបនោះ គឺបុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើមដោយខ្លួនឯងផង មានអធ្យាស្រ័យប្រាថ្នាប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃដើម្បីប្រយោជន៍នោះផង គប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ កថាណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកជាពិសេសក្នុងទីនេះ ដោយភាពជាអភិសល្លេខិកកថាជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាអប្បិច្ឆកថា (កថាដែលទាក់ទងនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ ព្រោះថាកថារបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើពិតប្រាកដ ទើបសម្រេចប្រយោជន៍ដែលប្រាថ្នាទុកជាពិសេស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្ត គប្បីសង្ឃឹមសេចក្តីនេះបាន...ល... ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក» ដូច្នេះ។ เอวรูปิยาติ อีทิสาย ยถาวุตฺตาย. นิกามลาภีติ ยถิจฺฉิตลาภี ยถารุจิลาภี, สพฺพกาลํ อิมํ กถํ โสตุํ วิจาเรตุญฺจ ยถาสุขํ ลภนฺโต. อกิจฺฉลาภีติ นิทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. ពាក្យថា ឯវរូបិយា បានដល់ ដែលមានសភាពបែបនេះ ដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា និកាមលាភី បានដល់ បានតាមប្រាថ្នា បានតាមពេញចិត្ត គឺបានស្តាប់ និងបានពិចារណានូវកថានេះគ្រប់ពេលវេលា តាមសេចក្តីសប្បាយ។ ពាក្យថា អកិច្ឆលាភី បានដល់ បានដោយមិនលំបាក (គ្មានទុក្ខ)។ ពាក្យថា អកសិរលាភី បានដល់ បានយ៉ាងច្រើន (បានដោយងាយស្រួល)។ อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานายาติ อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลานํ ปาปธมฺมานํ ปชหนตฺถาย. กุสลานํ ธมฺมานนฺติ กุจฺฉิตานํ สลนาทิอตฺเถน อนวชฺชฏฺเฐน จ กุสลานํ สหวิปสฺสนานํ มคฺคผลธมฺมานํ. อุปสมฺปทายาติ สมฺปาทนาย อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาทนาย. ถามวาติ อุสฺโสฬฺหิสงฺขาเตน วีริยถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม อสิถิลวีริโย. อนิกฺขิตฺตธุโรติ อโนโรหิตธุโร อโนสกฺกวีริโย. ពាក្យថា អារទ្ធវីរិយោ បានដល់ អ្នកមានព្យាយាមដែលប្រកបខ្ជាប់ខ្ជួនហើយ។ ពាក្យថា អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវបាបធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាអកុសល ដោយអត្ថថាជាធម៌កើតឡើងអំពីសេចក្តីមិនឈ្លាសវៃ។ ពាក្យថា កុសលានំ ធម្មានំ បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដ៏ជាកុសល ដែលប្រកបដោយវិបស្សនា គឺមគ្គនិងផល ដោយអត្ថថាជាធម៌ញ៉ាំងធម៌ដ៏លាមកឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ និងដោយអត្ថថាជាធម៌មិនមានទោស។ ពាក្យថា ឧបសម្បទាយ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះឲ្យសម្រេច គឺដើម្បីឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ថាមវា បានដល់ អ្នកប្រកបដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម ពោលគឺសេចក្តីខ្នះខ្នែង។ ពាក្យថា ទឡ្ហបរាក្កមោ បានដល់ អ្នកមានការបោះជំហានទៅមុខយ៉ាងមាំមួន គឺមានព្យាយាមមិនធូរថយ។ ពាក្យថា អនិក្ខិត្តធុរោ បានដល់ អ្នកមិនដាក់ធុរៈចុះ គឺមានព្យាយាមមិនរួញរា។ ปญฺญวาติ วิปสฺสนาปญฺญาย ปญฺญวา. อุทยตฺถคามินิยาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติยา. อริยายาติ วิกฺขมฺภนวเสน กิเลเสหิ อารกา ทูเร ฐิตาย นิทฺโทสาย. นิพฺเพธิกายาติ นิพฺเพธภาคิยาย. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส เขปนโต ‘‘ทุกฺขกฺขโย’’ติ ลทฺธนามํ อริยมคฺคํ สมฺมา เหตุนา นเยน คจฺฉนฺติยา. อิเมสุ จ ปน ปญฺจสุ ธมฺเมสุ สีลํ วีริยํ ปญฺญา จ โยคิโน อชฺฌตฺติกํ องฺคํ, อิตรทฺวยํ พาหิรํ องฺคํ. ตตฺถาปิ กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสเยเนว เสสํ จตุพฺพิธํ อิชฺฌติ, กลฺยาณมิตฺตสฺเสเวตฺถ พหุการตํ ทสฺเสนฺโต สตฺถา ‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, เมฆิย, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺข’’นฺติอาทินา เทสนํ วฑฺเฒสิ. ตตฺถ ปาฏิกงฺขนฺติ เอกํเสน อิจฺฉิตพฺพํ, อวสฺสํภาวีติ อตฺโถ. ยนฺติ กิริยาปรามสนํ[Pg.282]. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สีลวา ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ ยเทตํ กลฺยาณมิตฺตสฺส ภิกฺขุโน สีลวนฺตตาย ภวนํ สีลสมฺปนฺนตฺตํ, ตสฺส ภิกฺขุโน สีลสมฺปนฺนตฺตา เอตํ ตสฺส ปาฏิกงฺขํ, อวสฺสํภาวี เอกํเสเนว ตสฺส ตตฺถ นิโยชนโตติ อธิปฺปาโย. ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ពាក្យថា បញ្ញវា បានដល់ អ្នកមានបញ្ញាដោយវិបស្សនាបញ្ញា។ ពាក្យថា ឧទយត្ថគាមិនិយា បានដល់ បញ្ញាដែលចាក់ធ្លុះនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥។ ពាក្យថា អរិយាយ បានដល់ បញ្ញាដ៏ប្រសើរ គឺមិនមានទោស ស្ថិតនៅឆ្ងាយអំពីកិលេសទាំងឡាយដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនទុក។ ពាក្យថា និព្វេធិកាយ បានដល់ បញ្ញាដែលជាចំណែកនៃការទម្លាយកិលេស។ ពាក្យថា សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា បានដល់ បញ្ញាដែលនាំទៅរកការអស់ទៅនៃទុក្ខដោយត្រឹមត្រូវ គឺនាំទៅកាន់អរិយមគ្គដែលបានឈ្មោះថា «ការអស់ទៅនៃទុក្ខ» ព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវវដ្តទុក្ខ ដោយហេតុនិងន័យដ៏សមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះ សីល ព្យាយាម និងបញ្ញា ជាអង្គខាងក្នុងរបស់យោគីបុគ្គល ចំណែកឯធម៌ ២ ក្រៅពីនេះ (កល្យាណមិត្ត និងកថា) ជាអង្គខាងក្រៅ។ សូម្បីក្នុងអង្គទាំងនោះ ធម៌ ៤ យ៉ាងដែលនៅសល់ ក៏រមែងសម្រេចបានដោយសារការអាស្រ័យកល្យាណមិត្តប៉ុណ្ណោះ ព្រះសាស្តាកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានឧបការៈច្រើននៃកល្យាណមិត្តក្នុងទីនេះ ទើបទ្រង់សម្តែងពង្រីកសេចក្តីផ្តើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្ត គប្បីសង្ឃឹមសេចក្តីនេះបាន» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា បាដិកង្ខំ សេចក្តីថា គប្បីប្រាថ្នាដោយចំណែកមួយ គឺមានន័យថា មិនអាចខ្វះបាន (ត្រូវតែមានជាប្រាកដ)។ ពាក្យថា យំ ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងពាក្យថា «នឹងជាអ្នកមានសីល» នេះ ការដែលភិក្ខុអ្នកមានកល្យាណមិត្តជាអ្នកមានសីល គឺការបរិបូណ៌ដោយសីលណា ការបរិបូណ៌ដោយសីលនោះ របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាជាសេចក្តីដែលភិក្ខុនោះគប្បីសង្ឃឹមបាន គឺមិនអាចខ្វះបាន ដោយការដឹកនាំភិក្ខុនោះឲ្យតម្កល់នៅក្នុងសីលនោះដោយពិតប្រាកដ នេះជាអធិប្បាយ។ សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា «ជាអ្នកសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខសំវរៈហើយរស់នៅ» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ เอวํ ภควา สเทวเก โลเก อุตฺตมกลฺยาณมิตฺตสงฺขาตสฺส อตฺตโน วจนํ อนาทิยิตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา ตาทิสํ วิปฺปการํ ปตฺตสฺส อายสฺมโต เมฆิยสฺส กลฺยาณมิตฺตตาทินา สกลํ สาสนสมฺปทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิสฺส ตตฺถ อาทรชาตสฺส ปุพฺเพ เยหิ กามวิตกฺกาทีหิ อุปทฺทุตตฺตา กมฺมฏฺฐานํ น สมฺปชฺชติ, ตสฺส เตสํ อุชุวิปจฺจนีกภูตตฺตา จ ภาวนานยํ ปกาเสตฺวา ตโต ปรํ อรหตฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘เตน จ ปน, เมฆิย, ภิกฺขุนา อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาย จตฺตาโร ธมฺมา อุตฺตริ ภาเวตพฺพา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตนาติ เอวํ กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสเยน ยถาวุตฺตสีลาทิคุณสมนฺนาคเตน. เตเนวาห ‘‘อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐายา’’ติ. อุตฺตรีติ อารทฺธตรุณวิปสฺสนสฺส ราคาทิปริสฺสยา เจ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ วิโสธนตฺถํ ตโต อุทฺธํ จตฺตาโร ธมฺมา ภาเวตพฺพา อุปฺปาเทตพฺพา วฑฺเฒตพฺพา จ. ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញនូវសាសនសម្បត្តិទាំងអស់ មានភាពជាកល្យាណមិត្តជាដើម ដល់ព្រះមេឃិយត្ថេរ ដែលមិនបានធ្វើតាមព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះអង្គ ដែលជាកំពូលកល្យាណមិត្តក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ហើយបានចូលទៅកាន់ព្រៃនោះ រហូតដល់ជួបប្រទះនឹងសេចក្តីក្តៅក្រហាយបែបនោះរួចហើយ ឥឡូវនេះ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រកាសនូវវិធីចម្រើនភាវនា ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាបដិបក្ខផ្ទាល់ចំពោះកាមវិតក្កៈជាដើម ដែលធ្លាប់បៀតបៀនព្រះថេរៈនោះកាលពីមុន រហូតធ្វើឲ្យកម្មដ្ឋានមិនសម្រេច ហើយទ្រង់មានព្រះហឫទ័យអាណិតអាសូរ ទើបទ្រង់ប្រាប់នូវកម្មដ្ឋានដើម្បីសម្រេចព្រះអរហត្តតទៅទៀត ដោយត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលមេឃិយៈ មួយវិញទៀត ភិក្ខុនោះកាលបើបានតម្កល់នៅក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះហើយ គប្បីចម្រើនធម៌ ៤ យ៉ាងឲ្យក្រៃលែងឡើងទៅ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា តេន សេចក្តីថា ដោយភិក្ខុអ្នកអាស្រ័យកល្យាណមិត្ត ហើយប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម ដូចដែលបានពោលមកហើយនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «កាលបើបានតម្កល់នៅក្នុងធម៌ទាំង ៥ នេះហើយ»។ ពាក្យថា ឧត្តរិ សេចក្តីថា ប្រសិនបើមានអន្តរាយមានរាគៈជាដើមកើតឡើង ដល់ភិក្ខុអ្នកចាប់ផ្តើមចម្រើនតរុណវិបស្សនា (វិបស្សនាខ្ចី) គប្បីចម្រើន គប្បីឲ្យកើតឡើង និងគប្បីធ្វើឲ្យចម្រើននូវធម៌ ៤ យ៉ាងខាងលើនោះ ដើម្បីជម្រះអន្តរាយទាំងនោះឲ្យស្អាត។ อสุภาติ เอกาทสสุ อสุภกมฺมฏฺฐาเนสุ ยถารหํ ยตฺถ กตฺถจิ อสุภภาวนา. ราคสฺส ปหานายาติ กามราคสฺส ปชหนตฺถาย. อยมตฺโถ สาลิลาวโกปมาย วิภาเวตพฺโพ. เอวํภูตํ ภาวนาวิธึ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายา’’ติ. เมตฺตาติ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ. พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนสฺส โกปสฺส ปชหนตฺถาย. อานาปานสฺสตีติ โสฬสวตฺถุกา อานาปานสฺสติ. วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนานํ วิตกฺกานํ ปจฺเฉทนตฺถาย. อสฺมิมานสมุคฺฆาตายาติ ‘‘อสฺมี’’ติ อุปฺปชฺชนกสฺส นววิธสฺส มานสฺส สมุจฺเฉทนตฺถาย. ពាក្យថា អសុភា បានដល់ ការចម្រើនអសុភកម្មដ្ឋានណាមួយតាមសមគួរ ក្នុងអសុភកម្មដ្ឋានទាំង ១១ យ៉ាង។ ពាក្យថា រាគស្ស បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវកាមរាគៈ។ សេចក្តីនេះ គប្បីបំភ្លឺដោយឧបមាដូចជាអ្នកច្រូតស្រូវ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវិធីចម្រើនភាវនាដែលមានសភាពបែបនេះ ទើបត្រាស់ថា «គប្បីចម្រើនអសុភ ដើម្បីលះបង់រាគៈ»។ ពាក្យថា មេត្តា បានដល់ មេត្តាកម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា ព្យាបាទស្ស បហានាយ បានដល់ ដើម្បីលះបង់នូវកំហឹងដែលកើតឡើង តាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា អានាបានស្សតិ បានដល់ អានាបានស្សតិដែលមានវត្ថុ ១៦។ ពាក្យថា វិតក្កុបច្ឆេទាយ បានដល់ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវវិតក្កៈទាំងឡាយដែលកើតឡើង តាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយ បានដល់ ដើម្បីដកចោលនូវមានះ ៩ ប្រការ ដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ថា «ខ្លួនយើងមាន»។ อนิจฺจสญฺญิโนติ หุตฺวา อภาวโต อุทยพฺพยวนฺตโต ปภงฺคุโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต จ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๗; จูฬนิ. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๖) ปวตฺตอนิจฺจานุปสฺสนาวเสน [Pg.283] อนิจฺจสญฺญิโน. อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตีติ อสารกโต อวสวตฺตนโต ปรโต ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต จ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๙; จูฬนิ. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๖) เอวํ ปวตฺตอนตฺตานุปสฺสนาสงฺขาตา อนตฺตสญฺญา จิตฺเต สณฺฐหติ อติทฬฺหํ ปติฏฺฐหติ. อนิจฺจลกฺขเณ หิ ทิฏฺเฐ อนตฺตลกฺขณํ ทิฏฺฐเมว โหติ. ตีสุ ลกฺขเณสุ หิ เอกสฺมึ ทิฏฺเฐ อิตรทฺวยํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจสญฺญิโน, เมฆิย, อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตี’’ติ. อนตฺตลกฺขเณ สุทิฏฺเฐ ‘‘อสฺมี’’ติ อุปฺปชฺชนกมาโน สุปฺปชโหว โหตีติ อาห ‘‘อนตฺตสญฺญี อสฺมิมานสมุคฺฆาตํ ปาปุณาตี’’ติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อปจฺจยปรินิพฺพานํ ปาปุณาติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน อสุภาทิภาวนานโย วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ពាក្យថា អនិច្ចសញ្ញិនោ បានដល់ អ្នកមានអនិច្ចសញ្ញា ដោយអំណាចនៃអនិច្ចានុបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «សង្ខារទាំងពួងមិនទៀង» ព្រោះអត្ថថាមានហើយត្រឡប់ជាគ្មានវិញ ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ព្រោះមានការបែកធ្លាយ ព្រោះជាធម៌បណ្តោះអាសន្ន និងព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់។ ពាក្យថា អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតិ សេចក្តីថា អនត្តសញ្ញា ពោលគឺអនត្តានុបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «ធម៌ទាំងពួងជាអនត្តា» ព្រោះអត្ថថាមិនមានខ្លឹមសារ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច ព្រោះជាជារបស់ដទៃ ព្រោះជារបស់ទទេ ព្រោះជារបស់សូន្យ និងព្រោះជារបស់ទទេស្អាត រមែងតម្កល់នៅ គឺតម្កល់នៅយ៉ាងមាំមួនក្នុងចិត្ត។ ព្រោះថាកាលបើបុគ្គលឃើញអនិច្ចលក្ខណៈហើយ អនត្តលក្ខណៈក៏ឈ្មោះថាជាបុគ្គលឃើញហើយដូចគ្នា។ ព្រោះថាក្នុងលក្ខណៈទាំង ៣ យ៉ាងនេះ កាលបើឃើញលក្ខណៈណាមួយហើយ លក្ខណៈ ២ ទៀត ក៏ឈ្មោះថាឃើញហើយដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលមេឃិយៈ កាលបើភិក្ខុមានអនិច្ចសញ្ញាហើយ អនត្តសញ្ញារមែងតម្កល់នៅ»។ កាលបើឃើញអនត្តលក្ខណៈច្បាស់លាស់ហើយ មានះដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ថា «ខ្លួនយើងមាន» ក៏រមែងលះបង់បានដោយងាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «អ្នកមានអនត្តសញ្ញា រមែងដល់នូវការដកចោលនូវអស្មិមានះ»។ ពាក្យថា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្វានំ បានដល់ រមែងដល់នូវព្រះបរិនិព្វានដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង ក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯវិធីចម្រើនភាវនាមានអសុភភាវនាជាដើមដោយពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ เมฆิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមេឃិយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๔-๕. นนฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา ៤-៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនន្ទកសូត្រជាដើម ๔-๕. จตุตฺเถ อาคมยมาโนติ โอโลกยมาโน, พุทฺโธ สหสา อปวิสิตฺวา ยาว สา กถา นิฏฺฐาติ, ตาว อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทมโวจาติ อิทํ กถาวสานํ อุทิกฺขมาโน’’ติ. อนิจฺจทุกฺขาทิวเสน สพฺพธมฺมสนฺตีรณํ อธิปญฺญาวิปสฺสนาติ อาห ‘‘สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณสฺสา’’ติ. มานสนฺติ ราโคปิ จิตฺตมฺปิ อรหตฺตมฺปิ. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) เอตฺถ ราโค มานสํ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติ (ธ. ส. ๖) เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสโข, กาลํ กยิรา ชเน สุตา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) เอตฺถ อรหตฺตํ. อิธาปิ อรหตฺตเมว อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา’’ติ. อปฺปตฺตํ มานสํ อรหตฺตํ เอเตหีติ อปฺปตฺตมานสา. อิทานิ จิตฺตปริยายเมว มานสสทฺทํ สนฺธายาห ‘‘อรหตฺตํ วา’’ติอาทิ. ปญฺจมํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ៤-៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា អាគមយមានោ បានដល់ ក្រឡេកមើលទៅ គឺមានន័យថា ព្រះពុទ្ធមិនទាន់យាងចូលទៅភ្លាមៗទេ ទ្រង់គង់ឈរចាំរហូតដល់កថានោះចប់សិន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យថា ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ សេចក្តីថា ទ្រង់រង់ចាំការចប់នៃកថានេះ»។ ការពិចារណាធម៌ទាំងពួងដោយអំណាចនៃអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ ជាដើម ឈ្មោះថា អធិបញ្ញាវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃសង្ខារបរិគ្គហវិបស្សនាញាណ»។ ពាក្យថា មានសំ បានដល់ រាគៈខ្លះ ចិត្តខ្លះ ព្រះអរហត្តខ្លះ។ ក្នុងគាថាថា «កិលេសគ្រឿងចងដែលអណ្តែតទៅក្នុងអាកាស គឺរាគៈណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តនេះ» ក្នុងទីនេះ រាគៈ ឈ្មោះថា មានសៈ។ ក្នុងពាក្យថា «ចិត្ត មនោ មានសៈ» ក្នុងទីនេះ ចិត្ត ឈ្មោះថា មានសៈ។ ក្នុងគាថាថា «សេក្ខបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត គប្បីធ្វើមរណកាល ឮមកថា ក្នុងពួកជន» ក្នុងទីនេះ ព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា មានសៈ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកព្រះអរហត្តនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា អប្បត្តមានសា បានដល់ អ្នកមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ ពួកជនដែលមិនទាន់បានសម្រេចមានសៈ គឺព្រះអរហត្ត ឈ្មោះថា អប្បត្តមានសា។ ឥឡូវនេះ លោកសំដៅយកពាក្យថា មានសៈ ដែលជាវចនៈជំនួសចិត្ត ទើបពោលថា «ឬថា ព្រះអរហត្ត» ជាដើម។ សូត្រទី ៥ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ นนฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនន្ទកសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๖. เสวนาสุตฺตวณฺณนา ៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសេវនាសូត្រ ๖. ฉฏฺเฐ [Pg.284] ชีวิตสมฺภาราติ ชีวิตปฺปวตฺติยา สมฺภารา ปจฺจยา. สมุทาเนตพฺพาติ สมฺมา ญาเยน อนวชฺชอุญฺฉาจริยาทินา อุทฺธมุทฺธมาเนตพฺพา ปาปุณิตพฺพา. เต ปน สมุทานิตา สมาหตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาหริตพฺพา’’ติ. ทุกฺเขน อุปฺปชฺชนฺตีติ สุลภุปฺปาทา น โหนฺติ. เอเตน โคจรอสปฺปายาทิภาวํ ทสฺเสติ. รตฺติภาคํ วา ทิวสภาคํ วาติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘รตฺติโกฏฺฐาเส วา ทิวสโกฏฺฐาเส วา’’ติ. รตฺตึเยว ปกฺกมิตพฺพํ สมณธมฺมสฺส ตตฺถ อนิปฺผชฺชนโต. สงฺขาปีติ ‘‘ยทตฺถมหํ ปพฺพชิโต, น เมตํ อิธ นิปฺผชฺชติ, จีวราทิ ปน สมุทาคจฺฉติ, นาหํ ตทตฺถํ ปพฺพชิโต, กึ เม อิธ วาเสนา’’ติ ปฏิสงฺขายปิ. เตนาห ‘‘สามญฺญตฺถสฺส ภาวนาปาริปูริอคมนํ ชานิตฺวา’’ติ. อนนฺตรวาเร สงฺขาปีติ สมณธมฺมสฺส นิปฺผชฺชนภาวํ ชานิตฺวา. โส ปุคฺคโล อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพํ, นานุพนฺธิตพฺโพติ ‘‘โส ปุคฺคโล’’ติ ปทสฺส ‘‘นานุพนฺธิตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ยสฺส เยน หิ สมฺพนฺโธ, ทูรฏฺเฐนปิ โส ภวติ. ตํ ปุคฺคลนฺติ โส ปุคฺคโลติ ปจฺจตฺตวจนํ อุปโยควเสน ปริณาเมตฺวา ตํ ปุคฺคลํ อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อตฺถวเสน หิ วิภตฺติปริณาโมติ. อาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ จ กตญฺญุกตเวทิตาย นิโยชนํ. เอวรูโปติ ยํ นิสฺสาย ภิกฺขุโน คุเณหิ วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, ปจฺจเยหิ น ปริสฺสโย, เอวรูโป ทณฺฑกมฺมาทีหิ นิคฺคณฺหาติ เจปิ, น ปริจฺจชิตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘สเจปี’’ติอาทินา. ៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ បទថា jīvitasambhārā សេចក្តីថា គ្រឿងឧបភោគបរិភោគជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិត គឺបច្ច័យទាំងឡាយ។ បទថា samudānetabbā សេចក្តីថា គប្បីស្វែងរក គឺគប្បីសម្រេចឲ្យបានតទៅ ដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ មានការស្វែងរកអាហារដែលមិនមានទោសជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត បច្ច័យទាំងឡាយដែលស្វែងរកបានមកហើយនោះ ឈ្មោះថាជាគ្រឿងប្រមូលមកហើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “samāharitabbā” (គប្បីប្រមូលមក)។ បទថា dukkhena uppajjanti សេចក្តីថា មិនមែនជាបច្ច័យដែលកើតឡើងបានដោយងាយនោះទេ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញអំពីភាពមិនជាទីសប្បាយនៃគោចរដ្ឋានជាដើម។ បទថា rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā នេះ ជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā” (ក្នុងចំណែកនៃរាត្រី ឬក្នុងចំណែកនៃថ្ងៃ)។ គប្បីចៀសចេញទៅក្នុងរាត្រីនោះឯង ព្រោះសមណធម៌មិនសម្រេចក្នុងទីនោះ។ បទថា saṅkhāpi សេចក្តីថា សូម្បីពិចារណាហើយថា “អាត្មាអញបួសដើម្បីប្រយោជន៍ណា ប្រយោជន៍នោះមិនសម្រេចក្នុងទីនេះទេ តែចីវរជាដើមរមែងកើតឡើង អាត្មាអញមិនមែនបួសដើម្បីប្រយោជន៍ (ចីវរជាដើម) នោះទេ តើអាត្មាអញនឹងនៅទីនេះធ្វើអ្វី” ដូច្នេះក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriagamanaṃ jānitvā” (ដឹងច្បាស់នូវការមិនដល់នូវការបំពេញភាវនាដើម្បីប្រយោជន៍នៃសមណភាព)។ ក្នុងវារៈបន្ទាប់ បទថា saṅkhāpi សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវភាពសម្រេចនៃសមណធម៌។ បទថា so puggalo anāpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabbo នេះ មានសេចក្តីតភ្ជាប់នៃបទថា “so puggalo” ជាមួយនឹងបទថា “nānubandhitabbo” នេះ។ ព្រោះថា បទណាមានសេចក្តីតភ្ជាប់ជាមួយបទណា សូម្បីស្ថិតនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ក៏រមែងតភ្ជាប់គ្នាបាន។ បទថា taṃ puggalaṃ គឺលោកផ្លាស់ប្តូរ បច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ) ថា so puggalo ទៅជាឧបយោគវិភត្តិ មានសេចក្តីថា គប្បីមិនលា បុគ្គលនោះ ហើយចៀសចេញទៅ។ ព្រោះថា ការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ រមែងមានទៅតាមអំណាចនៃអត្ថ។ ចំណែកពាក្យថា āpucchā pakkamitabbaṃ (គប្បីលាហើយសឹមចៀសចេញទៅ) នេះ ជាការណែនាំដើម្បីសម្តែងនូវភាពជាអ្នកដឹងគុណនិងតបស្នងគុណ (កតញ្ញូកតវេទិតា)។ បទថា evarūpo សេចក្តីថា បុគ្គលបែបណាដែលភិក្ខុអាស្រ័យហើយ សង្ឃឹមបានតែសេចក្តីចម្រើនដោយគុណធម៌ទាំងឡាយ មិនមានការខ្វះខាតដោយបច្ច័យទាំងឡាយ បុគ្គលបែបនោះ សូម្បីតែដាក់ទណ្ឌកម្មជាដើម ក៏មិនគប្បីលះបង់ឡើយ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយពាក្យថា “sacepi” (សូម្បីតែ) ជាដើម។ เสวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេវនសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๗-๑๐. สุตวาสุตฺตาทิวณฺณนา ៧-១០. ការអធិប្បាយសុតវាសូត្រជាដើម ๗-๑๐. สตฺตเม อภพฺโพ ขีณาสโว ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ ปาณนฺติอาทิ เทสนาสีสเมว, โสตาปนฺนาทโยปิ ปน อภพฺพาว, ปุถุชฺชนขีณาสวานํ นินฺทาปสํสตฺถมฺปิ เอวํ วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน นาม คารยฺโห มาตุฆาตาทีนิ กโรติ, ขีณาสโว ปน ปาสํโส กุนฺถกิปิลฺลิกฆาตาทีนิปิ น กโรตีติ. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ ยถา คิหิภูโต สนฺนิธึ กตฺวา วตฺถุกาเม ปริภุญฺชติ, เอวํ ติลตณฺฑุลสปฺปินวนีตาทีนิ สนฺนิธึ [Pg.285] กตฺวา อิทานิ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพติ อตฺโถ. วตฺถุกาเม ปน นิทหิตฺวา ปริภุญฺชนฺตา ตนฺนิสฺสิตํ กิเลสกามมฺปิ นิทหิตฺวา ปริภุญฺชนฺติ นามาติ อาห ‘‘วตฺถุกามกิเลสกาเม’’ติ. นนุ จ ขีณาสวสฺเสว วสนฏฺฐาเน ติลตณฺฑุลาทโย ปญฺญายนฺตีติ? น ปน เต อตฺตโน อตฺถาย นิเธนฺติ, อผาสุกปพฺพชิตาทีนํ อตฺถาย นิเธนฺติ. อนาคามิสฺส กถนฺติ? ตสฺสปิ ปญฺจ กามคุณา สพฺพโสว ปหีนา, ธมฺเมน ปน ลทฺธํ วิจาเรตฺวา ปริภุญฺชติ. อกปฺปิยกามคุเณ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, น มญฺจปีฐอตฺถรณปาวุรณาทิสนฺนิสฺสิตํ. เสยฺยาถาปิ ปุพฺเพ อคาริยภูโตติ ยถา ปุพฺเพ คิหิภูโต ปริภุญฺชติ, เอวํ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพ. อคารมชฺเฌ วสนฺตา หิ โสตาปนฺนาทโย ยาวชีวํ คิหิพฺยญฺชเนน ติฏฺฐนฺติ. ขีณาสโว ปน อรหตฺตํ ปตฺวาว มนุสฺสภูโต ปรินิพฺพาติ วา ปพฺพชติ วา. จาตุมหาราชิกาทีสุ กามาวจรเทเวสุ มุหุตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. กสฺมา? วิเวกฏฺฐานสฺส อภาวา. ภุมฺมเทวตฺตภาเว ปน ฐิโต อรหตฺตํ ปตฺวาปิ ติฏฺฐติ วิเวกฏฺฐานสมฺภวา. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ៧-១០. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ (ភិក្ខុជាខីណាស្រព មិនគួរដើម្បីក្លែងសម្លាប់សត្វ) ជាដើម គ្រាន់តែជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសូម្បីព្រះសោតាបន្នៈជាដើម ក៏មិនគួរ (ធ្វើនូវអំពើទាំងនោះ) ដែរ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះលោកពោលទុកដើម្បីតិះដៀលបុថុជ្ជន និងសរសើរព្រះខីណាស្រព។ ពិតណាស់ បុថុជ្ជនជាបុគ្គលគួរតិះដៀល ព្រោះរមែងធ្វើមាតុឃាតជាដើម ចំណែកព្រះខីណាស្រពជាបុគ្គលគួរចងចាំសរសើរ ព្រោះសូម្បីតែការសម្លាប់ស្រមោចតូចៗ ក៏មិនធ្វើឡើយ។ បទថា sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ សេចក្តីថា ដូចជាកាលនៅជាគ្រហស្ថ ធ្លាប់ធ្វើការសន្សំទុកនូវវត្ថុកាមហើយបរិភោគ យ៉ាងណាមិញ ឥឡូវនេះ ព្រះខីណាស្រពមិនគួរដើម្បីធ្វើការសន្សំទុកនូវល្ង អង្ករ ទឹកដោះថ្លា ទឹកដោះខាប់ជាដើម ហើយបរិភោគ យ៉ាងនោះឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនកាលសន្សំទុកនូវវត្ថុកាមហើយបរិភោគ ឈ្មោះថាសន្សំទុកនូវកិលេសកាមដែលអាស្រ័យនឹងវត្ថុកាមនោះហើយបរិភោគដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vatthukāmakilesakāme” (វត្ថុកាមនិងកិលេសកាម)។ សួរថា ចុះល្ងនិងអង្ករជាដើម រមែងប្រាកដក្នុងទីលំនៅរបស់ព្រះខីណាស្រពមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ មិនមែនសន្សំទុកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯងទេ គឺសន្សំទុកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកបួសដែលមានជំងឺជាដើម។ សួរថា ចុះចំពោះព្រះអនាគាមី តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា សូម្បីព្រះអនាគាមីនោះ ក៏លះបង់កាមគុណទាំង ៥ បានដាច់ស្រឡះហើយដែរ តែលោកពិចារណាហើយទើบบរិភោគនូវរបស់ដែលបានមកដោយធម៌។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកកាមគុណដែលមិនគួរ (អកប្បិយៈ) មិនមែនសំដៅយករបស់ដែលអាស្រ័យនឹងគ្រែ កៅអី គ្រឿងកម្រាល និងគ្រឿងដណ្តប់ជាដើមនោះទេ។ បទថា seyyāthāpi pubbe agāriyabhūto សេចក្តីថា ដូចជាកាលពីមុននៅជាគ្រហស្ថធ្លាប់បរិភោគយ៉ាងណា ឥឡូវនេះ មិនគួរដើម្បីបរិភោគយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នៈជាដើម កាលរស់នៅក្នុងផ្ទះ រមែងស្ថិតនៅក្នុងភេទជាគ្រហស្ថអស់មួយជីវិត។ ចំណែកព្រះខីណាស្រព កាលបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ បើជាមនុស្ស រមែងបរិនិព្វាន ឬក៏បួសក្នុងថ្ងៃនោះឯង។ មិនស្ថិតនៅក្នុងឋានទេវលោកជាន់កាមាវចរ មានចាតុមហារាជិកាជាដើម សូម្បីតែមួយរំពេចឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានទីដ៏ស្ងាត់ (វិវេកដ្ឋាន)។ ប៉ុន្តែ បើស្ថិតនៅក្នុងអត្តភាពជាភុម្មទេវតា សូម្បីសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ក៏នៅស្ថិតនៅបាន ព្រោះមានទីដ៏ស្ងាត់។ សូត្រទី ៨ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ สุตวาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសុតវាសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ สมฺโพธิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសម្ពោធិវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๒. สีหนาทวคฺโค ២. សីហនាទវគ្គ ๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา ១. ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ ๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อวาปุเรนฺติ วิวรนฺติ ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ. รชํ หรนฺติ เอเตนาติ รโชหรณํ. กโฬปิหตฺโถติ วิลีวมยภาชนหตฺโถ, ‘‘จมฺมมยภาชนหตฺโถ’’ติ จ วทนฺติ. ฉินฺนานิ วิสาณานิ เอตสฺสาติ ฉินฺนวิสาโณ, อุสโภ จ โส ฉินฺนวิสาโณ จาติ อุสภฉินฺนวิสาโณ. วิเสสนปโรยํ สมาโส. อหิกุณเปน วาติอาทิ อติเชคุจฺฉปฺปฏิกูลกุณปทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กณฺเฐ อาสตฺเตนาติ เกนจิเทว ปจฺจตฺถิเกน อาเนตฺวา กณฺเฐ พทฺเธน, โอมุกฺเกนาติ อตฺโถ. อฏฺโฏ อาตุโร ทุคฺคนฺธปีฬาย ปีฬิโต. อจฺจยสฺส ปฏิคฺคณฺหนํ วา อธิวาสนํ. เอวญฺหิ โส การเณ เทสิยมาเน ตโต [Pg.286] วิคโต นาม โหติ. เตนาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหตูติ ขมตู’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. ១១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ (សីហនាទវគ្គ) បទថា avāpuraṇaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងបើកទ្វារ គឺកូនសោដែលគេប្រើសម្រាប់បើកទ្វារ។ បទថា rajoharaṇaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងជូតធូលី គឺក្រណាត់ជូតធូលីដែលគេប្រើសម្រាប់ជូតសំអាតធូលី។ បទថា kaḷopihattho សេចក្តីថា អ្នកមានភាជន៍ធ្វើដោយបន្ទះឫស្សីក្នុងដៃ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា “អ្នកមានភាជន៍ធ្វើដោយស្បែកក្នុងដៃ” ក៏មាន។ សត្វដែលមានស្នែងបាក់ ឈ្មោះថា chinnavisāṇo (សត្វស្នែងបាក់) គោឧសភៈផង ជាសត្វស្នែងបាក់ផង ឈ្មោះថា usabhachinnavisāṇo (គោឧសភៈស្នែងបាក់)។ នេះជាវិសេសនបុព្វបទសមាស្រ។ បទថា ahikuṇapena vā (ឬដោយខ្មោចពស់) ជាដើម លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញនូវសាកសពដែលគួរខ្ពើមរអើម និងគួរស្អប់ខ្ពើមក្រៃលែង។ បទថា kaṇṭhe āsattena សេចក្តីថា ដែលសត្រូវណាមួយនាំយកមកចងព្យួរទុកនឹងក គឺពាក់ជាប់នឹងក នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ បទថា aṭṭo គឺក្តៅក្រហាយ ឈឺចាប់ ព្រោះត្រូវក្លិនស្អុយបៀតបៀន។ ការទទួលយកនូវទោសកំហុស ឬការអត់ធន់។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលនោះសម្តែងនូវហេតុផលហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រាសចាកទោសនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “paṭiggaṇhatu សេចក្តីថា គប្បីអត់ទោសឲ្យ”។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ងាយយល់ណាស់។ สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๒. สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา ២. ការអធិប្បាយសឧបាទិសេសសូត្រ ๑๒. ทุติเย ภวสฺส อปฺปมตฺตกตา นาม อิตฺตรกาลตายาติ อาห ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ. ១២. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ភាពតិចតួចនៃភព សេចក្តីថា ព្រោះមានកាលដ៏ខ្លី ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “accharāsaṅghātamattampi” (សូម្បីតែមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ)។ สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសឧបាទិសេសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๓. โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา ៣. ការអធិប្បាយកោដ្ឋិកសូត្រ ๑๓. ตติเย ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต อตฺตภาโว, ตสฺมึ เวทิตพฺพํ ผลํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. เตนาห ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว’’ติ. จตุปฺปญฺจกฺขนฺธผลตาย สญฺญาภวูปคํ กมฺมํ พหุเวทนียํ. เอกกฺขนฺธผลตฺตา อสญฺญาภวูปคํ กมฺมํ ‘‘อปฺปเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘อรูปาวจรกมฺมํ พหุกาลํ เวทิตพฺพผลตฺตา พหุเวทนียํ, อิตรํ อปฺปเวทนียํ. รูปารูปาวจรกมฺมํ วา พหุเวทนียํ, ปริตฺตํ กมฺมํ อปฺปเวทนีย’’นฺติ วทนฺติ. เวทนียนฺติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ, น อารทฺธวิปากเมว. อเวทนียนฺติ ปจฺจยเวกลฺเลน วิปจฺจิตุํ อสมตฺถํ อโหสิกมฺมาทิเภทํ. ១៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា diṭṭhadhammo លោកសំដៅយកអត្តភាពដែលប្រាកដចំពោះមុខ ផលដែលគប្បីទទួលក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “imasmiṃyeva attabhāve” (ក្នុងអត្តភាពនេះឯង)។ កម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងសញ្ញាភព ព្រោះមានផលជាខន្ធ ៤ ឬខន្ធ ៥ ឈ្មោះថា bahuvedanīya (មានផលដែលត្រូវទទួលច្រើន)។ កម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងអសញ្ញីភព ព្រោះមានផលជាខន្ធតែ ១ ឈ្មោះថា “appavedanīya” (មានផលដែលត្រូវទទួលតិច)។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា “អរូបាវចរកម្ម ឈ្មោះថា bahuvedanīya ព្រោះមានផលដែលត្រូវទទួលអស់កាលយូរ អរូបាវចរកម្មក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា appavedanīya។ ម្យ៉ាងទៀត រូបាវចរកម្មនិងអរូបាវចរកម្ម ឈ្មោះថា bahuvedanīya ចំណែកបរិត្តកម្ម (កម្មបន្តិចបន្តួច) ឈ្មោះថា appavedanīya” ដូច្នេះក៏មាន។ បទថា vedanīya សេចក្តីថា កម្មដែលអាចឲ្យផលកើតឡើងបាន កាលបើមានការប្រជុំនៃបច្ច័យដទៃទៀត មិនមែនសំដៅយកតែកម្មដែលកំពុងឲ្យផលនោះឡើយ។ បទថា avedanīya សេចក្តីថា កម្មដែលមិនអាចឲ្យផលបាន ព្រោះខ្វះខាតបច្ច័យ មានអហោសិកម្មជាដើម។ โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយកោដ្ឋិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๔. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา ៤. ការអធិប្បាយសមិន្ធិសូត្រ ๑๔. จตุตฺเถ สมิทฺธีติ เถรสฺส กิร อตฺตภาโว สมิทฺโธ อภิรูโป ปาสาทิโก, ตสฺมา สมิทฺธีตฺเวว สงฺขาโต. เตนาห ‘‘อตฺตภาวสมิทฺธตายา’’ติอาทิ. รูปธาตุอาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สทฺทธาตุอาทึ สงฺคณฺหาติ. ១៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា samiddhi ឮថា អត្តភាពរបស់ព្រះថេរៈជាអត្តភាពបរិបូណ៌ មានរូបល្អ គួរពិតពិលរមិលមើល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបហៅថា សមិន្ធិ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “attabhāvasamiddhatāya” (ព្រោះភាពបរិបូណ៌នៃអត្តភាព) ជាដើម។ បទថា rūpadhātuādīsu ម៉្យាងទៀត ដោយសព្ទថា ādi លោកសង្គ្រោះយកសទ្ទធាតុជាដើម។ สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសមិន្ធិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๕-๙. คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา ៥-៩. ការអធិប្បាយគណ្ឌសូត្រជាដើម ๑๕-๑๙. ปญฺจเม [Pg.287] มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. อุจฺฉาทนธมฺมสฺสาติ อุจฺฉาเทตพฺพสภาวสฺส. ปริมทฺทนธมฺมสฺสาติ ปริมทฺทิตพฺพสภาวสฺส. เอตฺถ จ โอทนกุมฺมาสูปจยอุจฺฉาทนปเทหิ วฑฺฒิ กถิตา, อนิจฺจเภทนวิทฺธํสนปเทหิ หานิ. ปุริเมหิ วา สมุทโย, ปจฺฉิเมหิ อตฺถงฺคโมติ เอวํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส วฑฺฒิปริหานินิพฺพตฺติเภทา ทสฺสิตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ១៥-១៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា mātāpettikasambhavassa សេចក្តីថា ដែលកើតឡើងអំពីទឹកអសុចិនិងឈាមរបស់មាតានិងបិតា ដែលកើតអំពីមាតានិងបិតា។ បទថា ucchādanadhammassa សេចក្តីថា មានសភាវៈដែលគប្បីដុសខាត់។ បទថា parimaddanadhammassa សេចក្តីថា មានសភាវៈដែលគប្បីច្របាច់រឹត។ ក្នុងសូត្រនេះ ម៉្យាងទៀត ដោយបទទាំងឡាយមាន odanakummāsūpacaya (ការចម្រើនឡើងដោយបាយនិងនំកុម្មាស) និង ucchādana (ការដុសខាត់) លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីចម្រើន (វឌ្ឍិ) ដោយបទទាំងឡាយមាន anicca (មិនទៀង) bhedana (ការបែកធ្លាយ) និង viddhaṃsana (ការខ្ចាត់ខ្ចាយ) លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីវិនាស (ហានិ)។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទខាងដើម លោកសម្តែងនូវសមុទ័យ (ការកើតឡើង) ដោយបទខាងចុង លោកសម្តែងនូវអត្ថង្គមៈ (ការរលត់ទៅ) យ៉ាងនេះ លោកបង្ហាញនូវការបែកធ្លាយ ការកើតឡើង ការសាបសូន្យ និងការចម្រើននៃកាយដែលកើតអំពីមហាភូតរូប ៤។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។ សូត្រទី ៦ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយគណ្ឌសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๑๐. เวลามสุตฺตวณฺณนา ១០. ការអធិប្បាយវេលាមសូត្រ ๒๐. ทสเม สกุณฺฑกภตฺตนฺติ สกุณฺฑกํ อุตฺตณฺฑุลภตฺตํ. ปริตฺเตหิ สกุณฺเฑหิ ตณฺฑุเลหิปิ สทฺธึ วิปกฺกภตฺตํ อุตฺตณฺฑุลเมว โหติ. พิฬงฺคํ วุจฺจติ อารนาฬํ, พิฬงฺคโต นิพฺพตฺตนโต ตเทว กญฺชิยโต ชาตนฺติ กญฺชิยํ, ตํ ทุติยํ เอตสฺสาติ พิฬงฺคทุติยํ, ตํ กญฺชิยทุติยนฺติ วุตฺตํ. อสกฺกริตฺวาติ เทยฺยธมฺมมฺปิ ปุคฺคลมฺปิ อสกฺกริตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกรณํ อสมฺปนฺนกาโร, ปุคฺคลสฺส อสกฺกรณํ อครุกรณํ. เทยฺยธมฺมํ อสกฺกโรนฺโต หิ อุตฺตณฺฑุลาทิโทสสมนฺนาคตํ อาหารํ เทติ, น สมฺปนฺนํ กโรติ. ปุคฺคลํ อสกฺกโรนฺโต นิสีทนฏฺฐานํ อสมฺมชฺชิตฺวา ยตฺถ ตตฺถ วา นิสีทาเปตฺวา ยํ วา ตํ วา ทารกํ เปเสตฺวา เทติ. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺตึ กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, น ตโต พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติ จิตฺตีกรณํ สมฺภาวนกิริยา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ อสมฺภาวนกิริยา. อปวิทฺธนฺติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวขิตฺตกํ. โย หิ ฉฑฺเฑตุกาโม หุตฺวา โรคิโน สรีเร โอทนาทีนิ มชฺชิตฺวา วมฺมิเก โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิย เทติ, อยํ อปวิทฺธํ เทติ นาม. อนาคมนทิฏฺฐิโกติ ‘‘อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลํ มม อาคจฺฉตี’’ติ เอวํ ยสฺส กมฺมสฺสกตทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก. อยํ ปน น ตาทิโสติ อนาคมนทิฏฺฐิโก, ผลํ ปาฏิกงฺขํ หุตฺวา น เทตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา เทตี’’ติ. ២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា sakuṇḍakabhattaṃ សេចក្តីថា បាយចុងអង្ករដែលលាយដោយកន្ទក់។ បាយដែលដាំស្លជាមួយនឹងកន្ទក់បន្តិចបន្តួច និងចុងអង្ករ រមែងជាបាយចុងអង្ករនោះឯង។ ទឹកអាវលិង្គ (ទឹកសណ្តែក ឬទឹកជ្រក់) លោកហៅថា biḷaṅga ព្រោះកើតអំពីទឹកអាវលិង្គនោះ ទឹកនោះឯងដែលកើតអំពីទឹកបាយជូរ ឈ្មោះថា kañjiya (ទឹកបាយជូរ) ទឹកបាយជូរនោះជាទីពីរនៃបាយនោះ ឈ្មោះថា biḷaṅgadutiya (មានទឹកបាយជូរជាទីពីរ) ពាក្យនោះ លោកពោលថា kañjiyadutiya (មានទឹកបាយជូរជាទីពីរ)។ បទថា asakkaritvā សេចក្តីថា មិនធ្វើសេចក្តីគោរព សូម្បីចំពោះទេយ្យធម៌ ឬចំពោះបុគ្គល។ ការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះទេយ្យធម៌ គឺការមិនធ្វើឲ្យសម្រេចដោយល្អ ការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបុគ្គល គឺការមិនធ្វើសេចក្តីកោតក្រែង។ ពិតណាស់ បុគ្គលកាលមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះទេយ្យធម៌ រមែងប្រគេនអាហារដែលប្រកបដោយទោសមានចុងអង្ករជាដើម មិនធ្វើឲ្យសម្រេចដោយល្អឡើយ។ កាលមិនធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះបុគ្គល មិនបោសសម្អាតទីកន្លែងអង្គុយ ឲ្យអង្គុយក្នុងទីណាមួយតាមតែចិត្ត ឬប្រើក្មេងណាម្នាក់ឲ្យយកទៅប្រគេន។ បទថា acittīkatvā សេចក្តីថា មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត គឺមិនបូជា នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលបូជា រមែងតម្កល់វត្ថុដែលគួរគោរពបូជាទុកក្នុងចិត្ត មិនធ្វើឲ្យក្រៅអំពីចិត្តឡើយ។ ការប្រតិបត្តិដោយធ្វើចិត្តឲ្យអស្ចារ្យ ឈ្មោះថា ចិត្តីការៈ គឺការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង ការបដិសេធនូវសេចក្តីនោះ ឈ្មោះថា អចិត្តីការៈ គឺការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង។ បទថា apaviddhaṃ សេចក្តីថា គ្រវែងចោល ដូចជាវត្ថុដែលត្រូវបោះចោលមានសំណល់អាហារជាដើម។ ពិតណាស់ បុគ្គលណាមានបំណងនឹងបោះចោល ហើយយកបាយជាដើមទៅជូតលើរាងកាយរបស់អ្នកជំងឺ រួចយកទៅដាក់លើដំបូក ដូចជាការបោះចោលនូវរោគ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា ឲ្យទានដូចជាគ្រវែងចោល យ៉ាងនោះឯង។ បទថា anāgamanadiṭṭhiko សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានកម្មស្សកតាទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា “ផលនៃទាននេះ នឹងមកដល់អាត្មាអញជាប្រាកដ” បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អាគមនទិដ្ឋិកៈ (អ្នកមានសេចក្តីយល់ឃើញថាផលនឹងមកដល់)។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលនេះ មិនមែនជាអ្នកមានសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនាគមនទិដ្ឋិកៈ មានសេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកសង្ឃឹមផលហើយទើបឲ្យនោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na kammañca phalañca saddahitvā deti” (មិនជឿកម្មនិងផលនៃកម្មហើយទើបឲ្យ)។ เวลาโมติ [Pg.288] เอตฺถ มา-สทฺโท ปฏิเสธวจโน. ชาติโคตฺตรูปโภคาทิคุณานํ เวลา มริยาทา นตฺถิ เอตสฺมินฺติ เวลาโม. อถ วา ยถาวุตฺตคุณานํ เวลา มริยาทา อมติ โอสานํ คจฺฉติ เอตสฺมินฺติ เวลาโม, เวลํ วา มริยาทํ อมติ คจฺฉติ อติกฺกมตีติ เวลาโม. เตนาห ‘‘ชาติโคตฺต…เป… เอวํลทฺธนาโม’’ติ. ทียตีติ ทานํ, ทานวตฺถุ. ตํ อคฺคียติ นิสฺสชฺชียติ เอตฺถาติ ทานคฺคํ. ทานํ วา คณฺหนฺติ เอตฺถาติ ทานคฺคํ, เอวํ ภตฺตคฺคํ, ปริเวสนฏฺฐานํ. ทุกูลสนฺทนานีติ รชตภาชนาทินิสฺสิเต ทุกูเล ขีรสฺส สนฺทนํ เอเตสนฺติ ทุกูลสนฺทนานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยโทหภาชนานิ. เตนาห ‘‘รชตมยขีรปฏิจฺฉกานี’’ติ. รชตมยานิ ขีรปฏิจฺฉกานิ ขีรปฏิคฺคหภาชนานิ เอเตสนฺติ รชตมยขีรปฏิจฺฉกานิ. โสเธยฺยาติ มหปฺผลภาวกรเณน วิโสเธยฺย. มหปฺผลภาวปฺปตฺติยา หิ ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ นาม. ពាក្យថា Velāmo (វេលាមៈ) នេះ មានសព្ទថា mā (មា) ជាបដិសេធវចនៈ (ពាក្យបដិសេធ)។ ព្រំដែន ឬភាគកម្រិតនៃគុណទាំងឡាយ មានជាតិ គោត្រ រូប និងភោគៈជាដើម មិនមានក្នុងបុគ្គលនេះឡើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វេលាមៈ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រំដែន ឬភាគកម្រិតនៃគុណទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយ តែងដល់នូវការអស់ទៅក្នុងបុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វេលាមៈ ឬថា តែងប្រព្រឹត្តកន្លងនូវព្រំដែន ឬភាគកម្រិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វេលាមៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «jātigotta...pe... evaṃladdhanāmo» (មានជាតិ គោត្រ... បាននូវឈ្មោះយ៉ាងនេះ)។ វត្ថុដែលគេតែងឲ្យ ឈ្មោះថា ទាន បានដល់ ទានវត្ថុ។ ទាននោះ គេតែងកាន់យក ឬលះបង់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ទានគ្គៈ (រោងទាន)។ ឬម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយតែងទទួលនូវទានក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ទានគ្គៈ ដូចជាពាក្យថា ភត្តគ្គៈ (រោងភត្ត) ដែលជាទីសម្រាប់ចែកចាយអាហារ។ ពាក្យថា Dukūlasandanāni បានដល់ ភាជនៈដែលមានទឹកដោះហូរស្រោចស្រពលើសំពត់ឌុកូលៈ ដែលគេដាក់ទ្រាប់ក្នុងភាជនៈប្រាក់ជាដើម។ ពាក្យថា Kaṃsūpadhāraṇāni បានដល់ ភាជនៈសម្រាប់ទ្រទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «rajatamayakhīrapaṭicchakāni» (ភាជនៈសម្រាប់ទទួលទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់)។ ភាជនៈសម្រាប់ទទួលទឹកដោះ ឬភាជនៈសម្រាប់ទ្រទឹកដោះដែលធ្វើដោយប្រាក់ មានដល់ភាជនៈទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ភាជនៈទាំងនោះឈ្មោះថា រជតមយខីរបដិច្ឆកៈ។ ពាក្យថា Sodheyya (គប្បីជម្រះ) គឺគប្បីជម្រះឲ្យស្អាតដោយការធ្វើឲ្យមានផលច្រើន។ ព្រោះថា ទក្ខិណាទាន ឈ្មោះថាស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះការដល់នូវភាពមានផលច្រើន។ มคฺเคนาคตํ อนิวตฺตนสรณนฺติ อิมินา โลกุตฺตรสรณคมนํ ทีเปติ. อปเรติอาทินา โลกิยสรณคมนํ วุตฺตํ. สรณํ นาม ติณฺณํ รตนานํ ชีวิตปริจฺจาคมยํ ปุญฺญํ สพฺพสมฺปตฺตึ เทติ, ตสฺมา มหปฺผลตรนฺติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ – ‘‘สเจ ตฺวํ ยถา คหิตํ สรณํ น ภินฺทิสฺสสิ, เอวาหํ ตํ มาเรมี’’ติ ยทิปิ โกจิ ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปยฺย, ตถาปิ ‘‘เนวาหํ พุทฺธํ น พุทฺโธติ, ธมฺมํ น ธมฺโมติ, สงฺฆํ น สงฺโฆติ วทามี’’ติ ทฬฺหตรํ กตฺวา คหิตสฺส วเสน วุตฺตํ. มคฺเคนาคตนฺติ โลกุตฺตรสีลํ สนฺธาย วทติ. อปเรติอาทินา ปน โลกิยสีลํ วุตฺตํ. สพฺเพสํ สตฺตานํ ชีวิตทานาทินิหิตทณฺฑตาย สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณาธิฏฺฐานโต จสฺส มหปฺผลมหานิสํสตา เวทิตพฺพา. ពាក្យថា Maggenāgataṃ anivattanasaraṇaṃ (សរណគមន៍ដែលមកតាមផ្លូវអរិយមគ្គ មិនត្រឡប់ក្រោយវិញ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវលោកុត្តរសរណគមន៍។ ចំណែកពាក្យថា Apareti ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់លោកិយសរណគមន៍។ សរណគមន៍ដែលសម្រេចដោយការបរិច្ចាគជីវិតចំពោះព្រះរតនត្រ័យទាំងបី តែងប្រទាននូវសម្បត្តិទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានអធិប្បាយថា មានផលច្រើនជាង។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការកាន់យកយ៉ាងមាំមួនថា ទោះបីជាមាននរណាម្នាក់យកគ្រឿងសស្ត្រាវុធដ៏មុតមកផ្តាច់ជីវិត ដោយគំរាមថា «បើអ្នកមិនបំផ្លាញសរណគមន៍ដែលកាន់យកហើយទេ ខ្ញុំនឹងសម្លាប់អ្នក» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែមិនពោលថា «ព្រះពុទ្ធមិនមែនជាព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌មិនមែនជាព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃមិនមែនជាព្រះសង្ឃឡើយ»។ ពាក្យថា Maggenāgataṃ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់លោកុត្តរសីល។ ចំណែកពាក្យថា Apareti ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅដល់លោកិយសីល។ គប្បីជ្រាបថា សីលនោះមានផលច្រើន មានអានិសង្សច្រើន ព្រោះជាការដាក់ចុះនូវអាជ្ញា គឺការឲ្យជីវិតទានដល់សត្វទាំងពួង និងព្រោះជាទីតាំងនៃគុណធម៌ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរទាំងពួង។ อุปสิงฺฆนมตฺตนฺติ ฆายนมตฺตํ. คทฺโทหนมตฺตนฺติ ปาฐนฺตเร โคโทหนมตฺตํ กาลนฺติ อตฺโถ. โส จ น สกโล โคโทหนกฺขโณ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘คาวิยา เอกวารํ ถนอญฺฉนมตฺต’’นฺติ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺฉนมตฺตนฺติ อากฑฺฒนมตฺตํ. คาวิยา ถนํ คเหตฺวา เอกขีรพินฺทุทุหนกาลมตฺตมฺปิ คทฺทุหนมตฺตนฺติ วทนฺติ. เอตฺตกมฺปิ หิ กาลํ โย วสนคพฺภปริเวณวิหารูปจารปริจฺเฉเทน วา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ [Pg.289] สพฺพสตฺเต หิตผรณํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตุํ สกฺโกติ. อิทํ ตโต ยถาวุตฺตทานาทิโต มหปฺผลตรํ. ពាក្យថា Upasiṅghanamattaṃ គឺត្រឹមតែហិតក្លិន។ ពាក្យថា Gaddohanamattaṃ ក្នុងបាឋៈផ្សេងទៀតថា Godohanamattaṃ មានន័យថា ត្រឹមតែរយៈពេលរំលាយទឹកដោះគោ។ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនមែនសំដៅយកខណៈពេលរំលាយទឹកដោះគោទាំងស្រុងនោះឡើយ ទើបលោកពោលន័យថា «ត្រឹមតែការទាញដោះមេគោមួយដង»។ ពាក្យថា Añchanamattaṃ គឺត្រឹមតែការទាញ ឬសម្រូតចុះ។ លោកពោលថា សូម្បីតែរយៈពេលនៃការចាប់ដោះមេគោហើយសម្រូតយកទឹកដោះតែមួយដំណក់ ក៏ឈ្មោះថា គទ្ទោហនមត្តៈ (ត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច) ដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាអាចចម្រើនមេត្តាចិត្តផ្សាយប្រយោជន៍ទៅកាន់សត្វទាំងពួង ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយកំណត់យកបរិវេណបន្ទប់ដែលខ្លួនរស់នៅ ឬបរិវេណវត្តអារាម សូម្បីតែក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ។ ការចម្រើនមេត្តាចិត្តនេះ មានផលច្រើនជាងទានដែលពោលហើយនោះទៅទៀត។ เวลามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយវេលាមសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ สีหนาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសីហនាទវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ ๓. สตฺตาวาสวคฺโค ៣. សត្តាវាសវគ្គ ๑. ติฐานสุตฺตวณฺณนา ១. ការអធិប្បាយតិដ្ឋានសូត្រ ๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อมมาติ วตฺถาภรณปานโภชนาทีสุปิ มมตฺตวิรหิตา. อปริคฺคหาติ อิตฺถิปริคฺคเหน อปริคฺคหา. เตสํ กิร ‘‘อยํ มยฺหํ ภริยา’’ติ มมตฺตํ น โหติ, มาตรํ วา ภคินึ วา ทิสฺวา ฉนฺทราโค น อุปฺปชฺชติ. ธมฺมตาสิทฺธสฺส สีลสฺส อานุภาเวน ปุตฺเต ทิฏฺฐมตฺเต เอว มาตุถนโต ถญฺญํ ปคฺฆรติ, เตน สญฺญาเณน เนสํ มาตริ ปุตฺตสฺส มาตุสญฺญา, มาตุ จ ปุตฺเต ปุตฺตสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตาติ เกจิ. ២១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា Amamā គឺមិនមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថាជារបស់ខ្លួន សូម្បីតែក្នុងសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ ភេសជ្ជៈ និងអាហារជាដើម។ ពាក្យថា Apariggahā គឺមិនមានការហួងហែងដោយការហួងហែងស្ត្រីឡើយ។ ឮថា ពួកជនទាំងនោះ មិនមានសេចក្តីប្រកាន់មាំថា «នាងនេះជាភរិយារបស់ខ្ញុំ» ឡើយ ហើយកាលបើឃើញម្តាយ ឬបងស្រីប្អូនស្រី ក៏មិនកើតមានឆន្ទរាគឡើយ។ ដោយអានុភាពនៃសីលដែលសម្រេចដោយធម្មតា គ្រាន់តែឃើញកូនភ្លាម ទឹកដោះក៏ហូរចេញពីដោះរបស់ម្តាយភ្លាម អាចារ្យខ្លះពោលថា ដោយសារសញ្ញា (គ្រឿងសម្គាល់) នោះ ទើបកូនកើតសេចក្តីសម្គាល់ថាម្តាយក្នុងម្តាយ និងម្តាយកើតសេចក្តីសម្គាល់ថាកូនក្នុងកូន។ อปิเจตฺถ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) อุตฺตรกุรุกานํ ปุญฺญานุภาวสิทฺโธ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ. ตตฺถ กิร เตสุ เตสุ ปเทเสสุ ฆนนิจิตปตฺตสญฺฉนฺนสาขาปสาขา กูฏาคารสมา มโนรมา รุกฺขา เตสํ มนุสฺสานํ นิเวสนกิจฺจํ สาเธนฺติ. ยตฺถ สุขํ นิวสนฺติ, อญฺเญปิ ตตฺถ รุกฺขา สุชาตา สพฺพทาปิ ปุปฺผิตคฺคา ติฏฺฐนฺติ. ชลาสยาปิ วิกสิตกมลกุวลยปุณฺฑรีกโสคนฺธิกาทิปุปฺผสญฺฉนฺนา สพฺพกาลํ ปรมสุคนฺธํ สมนฺตโต ปวายนฺตา ติฏฺฐนฺติ. สรีรมฺปิ เตสํ อติทีฆาทิโทสรหิตํ อาโรหปริณาหสมฺปนฺนํ ชราย อนภิภูตตฺตา วลิตปลิตาทิโทสวิรหิตํ ยาวตายุกํ อปริกฺขีณชวพลปรกฺกมโสภเมว หุตฺวา ติฏฺฐติ. อนุฏฺฐานผลูปชีวิตาย น จ เนสํ กสิวณิชฺชาทิวเสน อาหารปริเยฏฺฐิวเสน ทุกฺขํ อตฺถิ, ตโต เอว น ทาสทาสิกมฺมกราทิปริคฺคโห อตฺถิ, น จ ตตฺถ สีตุณฺหฑํสมกสวาตาตปสรีสปวาฬาทิปริสฺสโย อตฺถิ. ยถา นาเมตฺถ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปจฺจูสเวลายํ สมสีตุณฺโห อุตุ [Pg.290] โหติ, เอวเมว สพฺพกาลํ ตตฺถ สมสีตุณฺโหว อุตุ โหติ, น จ เนสํ โกจิ อุปฆาโต วิเหสา วา อุปฺปชฺชติ. อกฏฺฐปากิเมว สาลึ อกณํ อถุสํ สุทฺธํ สุคนฺธํ ตณฺฑุลปฺผลํ ปริภุญฺชนฺติ. ตํ ภุญฺชนฺตานํ เนสํ กุฏฺฐํ, คณฺโฑ, กิลาโส, โสโส, กาโส, สาโส, อปมาโร, ชโรติ เอวมาทิโก น โกจิ โรโค อุปฺปชฺชติ, น จ เต ขุชฺชา วา วามนา วา กาณา วา กุณี วา ขญฺชา วา ปกฺขหตา วา วิกลงฺคา วา วิกลินฺทฺริยา วา โหนฺติ. មួយវិញទៀត ក្នុងរឿងនេះ (សារត្ថទីបនីដីកា ភាគ១ ពន្យល់វេរញ្ជកណ្ឌ) គប្បីជ្រាបសេចក្តីប្លែកនេះ ដែលសម្រេចដោយបុញ្ញានុភាពរបស់ពួកជនអ្នកនៅឧត្តរកុរុទ្វីប។ ឮថា ក្នុងទ្វីបនោះ ដើមឈើទាំងឡាយដ៏គួរជាទីត្រេកអរ ដែលមានមែកធាងត្រឈឹងត្រឈៃ គ្របដណ្តប់ដោយស្លឹកដ៏ក្រាស់ឃ្មឹក ដូចជាប្រាសាទកំពូល តែងសម្រេចនូវកិច្ចជាទីលំនៅរបស់មនុស្សទាំងឡាយនោះ ក្នុងទីកន្លែងនោះៗ។ មនុស្សទាំងឡាយរស់នៅជាសុខក្នុងទីនោះ ដើមឈើដទៃទៀតក្នុងទីនោះ ក៏ដុះឡើងយ៉ាងល្អ មានផ្ការីកស្គុះស្គាយនៅចុងមែកគ្រប់ពេលវេលា។ សូម្បីតែស្រះទឹកទាំងឡាយ ក៏ដណ្តប់ទៅដោយផ្កាឈូក ផ្កាឧប្បល ផ្កាបុណ្ឌរិក និងផ្កាសោគន្ធិកៈជាដើម ដែលរីកស្គុះស្គាយ តែងជះក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ទៅគ្រប់ទិសទីគ្រប់ពេលវេលា។ សូម្បីតែរាងកាយរបស់ពួកគេ ក៏មិនមានទោសមានកម្ពស់ខ្ពស់ពេកជាដើម ប្រកបដោយកម្ពស់និងទំហំសមសួន មិនត្រូវជរាគ្របដណ្តប់ មិនមានទោសមានស្បែកជ្រីវជ្រួញនិងសក់ស្កូវជាដើម មានតែកម្លាំងល្បឿន ព្យាយាម និងសេចក្តីល្អឥតថយចុះរហូតអស់អាយុ។ ព្រោះតែការរស់នៅដោយផលដែលកើតឡើងដោយមិនបាច់ខ្វល់ខ្វាយ ពួកគេមិនមានសេចក្តីទុក្ខព្រោះការស្វែងរកអាហារ ដោយការធ្វើស្រែចម្ការ ឬការជួញដូរជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានការហួងហែងខ្ញុំស្រីខ្ញុំប្រុស និងកម្មករជាដើមឡើយ ហើយក្នុងទីនោះ ក៏មិនមានគ្រោះថ្នាក់អំពីត្រជាក់ ក្តៅ របោម មូស ខ្យល់ កម្តៅថ្ងៃ និងពស់វែកជាដើមឡើយ។ ធាតុអាកាសក្នុងទីនោះ តែងមានភាពត្រជាក់ក្តៅស្មើគ្នាគ្រប់ពេលវេលា ដូចជាធាតុអាកាសត្រជាក់ក្តៅស្មើគ្នាក្នុងវេលាជិតភ្លឺនៃខែចុងក្រោយនៃរដូវក្តៅក្នុងលោកនេះដែរ ហើយការបៀតបៀន ឬការក្តៅក្រហាយណាមួយ ក៏មិនកើតមានដល់ពួកគេឡើយ។ ពួកគេតែងបរិភោគនូវស្រូវសាលីដែលទុំឯងដោយមិនបាច់ដាំដុះ មិនមានកន្ទក់ មិនមានអង្កាម ជាអង្ករដ៏ស្អាត មានក្លិនក្រអូប។ កាលដែលពួកគេបរិភោគនូវស្រូវសាលីនោះ ជំងឺផ្សេងៗមាន ឃ្លង់ បូស ស្រែង របេង ក្អក ហឺត ឆ្កួតជ្រូក និងជរាជាដើម មិនដែលកើតមានឡើយ ហើយពួកគេក៏មិនមែនជាមនុស្សខ្នងគម មនុស្សតឿ មនុស្សខ្វាក់ មនុស្សដៃខ្វិន មនុស្សជើងខ្វិន មនុស្សស្លាប់មួយចំហៀងខ្លួន មនុស្សពិការអង្គប្រាណ ឬមនុស្សពិការឥន្ទ្រិយឡើយ។ อิตฺถิโยปิ ตตฺถ นาติทีฆา, นาติรสฺสา, นาติกิสา, นาติถูลา, นาติกาฬา, นจฺโจทาตา, โสภคฺคปฺปตฺตรูปา โหนฺติ. ตถา หิ ทีฆงฺคุลี, ตมฺพนขา, อลมฺพถนา, ตนุมชฺฌา, ปุณฺณจนฺทมุขี, วิสาลกฺขี, มุทุคตฺตา, สหิโตรู, โอทาตทนฺตา, คมฺภีรนาภี, ตนุชงฺฆา, ทีฆนีลเวลฺลิตเกสี, ปุถุลสุสฺโสณี, นาติโลมา, นาโลมา, สุภคา, อุตุสุขสมฺผสฺสา, สณฺหา, สขิลา, สุขสมฺภาสา, นานาภรณวิภูสิตา วิจรนฺติ. สพฺพทาปิ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย โหนฺติ, ปุริสา จ ปญฺจวีสติวสฺสุทฺเทสิกา วิย. น ปุตฺตทาเรสุ รชฺชนฺติ. อยํ ตตฺถ ธมฺมตา. សូម្បីតែស្ត្រីទាំងឡាយក្នុងទ្វីបនោះ ក៏មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក មិនស្គមពេក មិនធាត់ពេក មិនខ្មៅពេក មិនសពេក មានរូបសម្បត្តិដល់នូវភាពល្អឥតខ្ចោះ។ គឺថា នាងទាំងឡាយមានម្រាមដៃវែង មានក្រចកក្រហមព្រឿងៗ មានដោះមិនយារធ្លាក់ មានចង្កេះរាវ មានមុខដូចព្រះចន្ទពេញវង់ មានភ្នែកធំល្វឹងល្វើយ មានស្បែកទន់ល្មើយ មានភ្លៅមូលក្លំ មានធ្មេញសស្អាត មានផ្ចិតជ្រៅ មានស្មងជើងរាវ មានសក់វែងខ្មៅរលោងនិងរួញអង្កាញ់ មានត្រគាកធំទ្រលុកទ្រលន់ មិនមានរោមច្រើនពេក មិនមានរោមសោះ មានលក្ខណៈល្អ មានសម្ផស្សត្រជាក់ស្រួលតាមរដូវ មានសាច់ម៉ដ្ឋ មានវាចាទន់ភ្លន់ និយាយរកគួរឲ្យស្រឡាញ់ តែងដើរទៅមកដោយតុបតែងគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗ។ នាងទាំងឡាយតែងមានវ័យហាក់ដូចជាស្រីអាយុ ១៦ ឆ្នាំគ្រប់ពេលវេលា ចំណែកបុរសទាំងឡាយ ក៏មានវ័យហាក់ដូចជាប្រុសអាយុ ២៥ ឆ្នាំដែរ។ ពួកគេមិនត្រេកអរក្នុងកូននិងភរិយាឡើយ នេះជាធម្មតាក្នុងទ្វីបនោះ។ สตฺตาหิกเมว จ ตตฺถ อิตฺถิปุริสา กามรติยา วิหรนฺติ. ตโต วีตราคา วิย ยถาสกํ คจฺฉนฺติ, น ตตฺถ อิธ วิย คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ, คพฺภปริหรณมูลกํ, วิชายนมูลกํ วา ทุกฺขํ โหติ. รตฺตกญฺจุกโต กญฺจนปฏิมา วิย ทารกา มาตุกุจฺฉิโต อมกฺขิตา เอว เสมฺหาทินา สุเขเนว นิกฺขมนฺติ. อยํ ตตฺถ ธมฺมตา. ម្យ៉ាងទៀត ស្ត្រីនិងបុរសក្នុងទ្វីបនោះ តែងសេពកាមគុណត្រឹមតែ ៧ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បែកផ្លូវគ្នាទៅតាមចំណង់របស់ខ្លួន ហាក់ដូចជាអ្នកប្រាសចាករាគៈហើយ ក្នុងទ្វីបនោះ មិនមានសេចក្តីទុក្ខដែលមានការចុះកាន់គភ៌ជាមូលហេតុ ការរក្សាគភ៌ជាមូលហេតុ ឬការសម្រាលកូនជាមូលហេតុ ដូចជាក្នុងលោកនេះឡើយ។ កូនតូចៗតែងចាកចេញពីផ្ទៃម្តាយដោយងាយស្រួល មិនប្រឡាក់ដោយស្លេស្មជាដើមឡើយ ប្រៀបដូចជារូបបដិមាដែលស្រោបដោយមាស ចេញពីស្រោមពណ៌ក្រហមដូច្នោះឯង។ នេះជាធម្មតាក្នុងទ្វីបនោះ។ มาตา ปน ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา วิชายิตฺวา เต วิจรณกปฺปเทเส ฐเปตฺวา อนเปกฺขา ยถารุจิ คจฺฉติ. เตสํ ตตฺถ สยิตานํ เย ปสฺสนฺติ ปุริสา วา อิตฺถิโย วา, เต อตฺตโน องฺคุลิโย อุปนาเมนฺติ. เตสํ กมฺมพเลน ตโต ขีรํ ปวตฺตติ, เตน เต ทารกา ยาเปนฺติ. เอวํ ปน วฑฺเฒนฺตา กติปยทิวเสเหว ลทฺธพลา หุตฺวา ทาริกา อิตฺถิโย อุปคจฺฉนฺติ, ทารกา ปุริเส. กปฺปรุกฺขโต เอว จ เตสํ ตตฺถ วตฺถาภรณานิ นิปฺผชฺชนฺติ. นานาวิราควณฺณวิจิตฺตานิ หิ สุขุมานิ มุทุสุขสมฺผสฺสานิ วตฺถานิ ตตฺถ ตตฺถ กปฺปรุกฺเขสุ โอลมฺพนฺตานิ ติฏฺฐนฺติ. นานาวิธรสฺมิชาลสมุชฺชลวิวิธวณฺณรตนวินทฺธานิ [Pg.291] อเนกวิธมาลากมฺมลตากมฺมภิตฺติกมฺมวิจิตฺตานิ สีสูปคคีวูปคหตฺถูปคกฏูปคปาทูปคานิ โสวณฺณมยานิ อาภรณานิ กปฺปรุกฺขโต โอลมฺพนฺติ. ตถา วีณามุทิงฺคปณวสมฺมตาฬสงฺขวํสเวตาฬปริวาทินีวลฺลกีปภุติกา ตูริยภณฺฑาปิ ตโต ตโต โอลมฺพนฺติ. ตตฺถ พหู ผลรุกฺขา กุมฺภมตฺตานิ ผลานิ ผลนฺติ มธุรรสานิ, ยานิ ปริภุญฺชิตฺวา เต สตฺตาหมฺปิ ขุปฺปิปาสาหิ น พาธียนฺติ. ចំណែកម្តាយ កាលបើសម្រាលកូនប្រុស ឬកូនស្រីហើយ ក៏ដាក់កូននោះចោលក្នុងទីកន្លែងដែលមនុស្សដើរទៅមក ហើយដើរចេញទៅតាមចិត្តប្រាថ្នា ដោយមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យឡើយ។ ពួកបុរស ឬស្ត្រីទាំងឡាយណាដែលបានឃើញកូនតូចៗដែលគេងនៅក្នុងទីនោះ តែងហុចម្រាមដៃរបស់ខ្លួនឲ្យ។ ទឹកដោះក៏ហូរចេញពីម្រាមដៃនោះ ដោយកម្លាំងកម្មរបស់កូនតូចទាំងនោះ កូនតូចទាំងនោះក៏រស់នៅបានដោយសារទឹកដោះនោះ។ កាលដែលចម្រើនវ័យឡើងយ៉ាងនេះ ត្រឹមតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏មានកម្លាំង កូនស្រីក៏ចូលទៅរកពួកស្ត្រី កូនប្រុសក៏ចូលទៅរកពួកបុរស។ សម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការរបស់ពួកគេក្នុងទ្វីបនោះ តែងកើតឡើងអំពីដើមឈើកប្បព្រឹក្សតែម្តង។ ព្រោះថាសម្លៀកបំពាក់ទាំងឡាយដ៏ល្អិតទន់ល្មើយ មានពណ៌ប្លែកៗគ្នា តែងព្យួររយោងនៅតាមដើមឈើកប្បព្រឹក្សក្នុងទីនោះៗ។ គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើដោយមាស សម្រាប់ពាក់ក្បាល ពាក់ក ពាក់ដៃ ពាក់ចង្កេះ និងពាក់ជើង ដែលរចនាដោយក្បាច់ផ្កា ក្បាច់វល្លិ និងក្បាច់ជញ្ជាំងផ្សេងៗ ប្រកបដោយរតនៈមានពណ៌ប្លែកៗ ភ្លឺចិញ្ចាចចិញ្ចែងដោយកាំរស្មីផ្សេងៗ តែងព្យួររយោងចុះមកអំពីដើមឈើកប្បព្រឹក្ស។ ព្រមទាំងគ្រឿងតូរ្យតន្ត្រីទាំងឡាយ មានពិណ ស្គរធំ ស្គរតូច ឈឹង ស័ង្ខ បំពង់ឫស្សី និងពិណវល្លិកីជាដើម ក៏ព្យួររយោងចុះមកអំពីទីនោះៗដែរ។ ក្នុងទ្វីបនោះ មានដើមឈើហូបផ្លែជាច្រើន ដែលមានផ្លែប៉ុនក្អម មានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ ដែលពួកគេបរិភោគហើយ មិនត្រូវសេចក្តីឃ្លាននិងស្រេកបៀតបៀនឡើយ សូម្បីតែក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃ។ นชฺโชปิ ตตฺถ สุวิสุทฺธชลา สุปฺปติตฺถา รมณียา อกทฺทมา วาลุกตลา นาติสีตา นจฺจุณฺหา สุรภิคนฺธีหิ ชลชปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนา สพฺพกาลํ สุรภี วายนฺติโย สนฺทนฺติ, น ตตฺถ กณฺฏกิกา กกฺขฬคจฺฉลตา โหนฺติ, อกณฺฏกา ปุปฺผผลสมฺปนฺนา เอว โหนฺติ, จนฺทนนาครุกฺขา สยเมว รสํ ปคฺฆรนฺติ, นหายิตุกามา จ นทิติตฺเถ เอกชฺฌํ วตฺถาภรณานิ ฐเปตฺวา นทึ โอตริตฺวา นฺหตฺวา อุตฺติณฺณุตฺติณฺณา อุปริฏฺฐิมํ อุปริฏฺฐิมํ วตฺถาภรณํ คณฺหนฺติ, น เตสํ เอวํ โหติ ‘‘อิทํ มม, อิทํ ปรสฺสา’’ติ. ตโต เอว น เตสํ โกจิ วิคฺคโห วา วิวาโท วา. สตฺตาหิกา เอว จ เนสํ กามรติกีฬา โหติ, ตโต วีตราคา วิย วิจรนฺติ. ยตฺถ จ รุกฺเข สยิตุกามา โหนฺติ, ตตฺเถว สยนํ อุปลพฺภติ. มเต จ สตฺเต ทิสฺวา น โรทนฺติ น โสจนฺติ. ตญฺจ มณฺฑยิตฺวา นิกฺขิปนฺติ. ตาวเทว จ เนสํ ตถารูปา สกุณา อุปคนฺตฺวา มตํ ทีปนฺตรํ เนนฺติ, ตสฺมา สุสานํ วา อสุจิฏฺฐานํ วา ตตฺถ นตฺถิ, น จ ตโต มตา นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา เปตฺติวิสยํ วา อุปปชฺชนฺติ. ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน เต เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺตีติ วทนฺติ. วสฺสสหสฺสเมว จ เนสํ สพฺพกาลํ อายุปฺปมาณํ, สพฺพเมตํ เตสํ ปญฺจสีลํ วิย ธมฺมตาสิทฺธเมวาติ. សូម្បីតែទន្លេទាំងឡាយក្នុងទ្វីបនោះ ក៏មានទឹកដ៏ថ្លាស្អាត មានកំពង់ទឹកដ៏ល្អ គួរជាទីត្រេកអរ មិនមានភក់ មានខ្សាច់នៅបាតទន្លេ មិនត្រជាក់ពេក មិនក្តៅពេក ដណ្តប់ទៅដោយផ្កាក្នុងទឹកដែលមានក្លិនក្រអូប តែងហូរទៅដោយជះក្លិនក្រអូបគ្រប់ពេលវេលា។ ក្នុងទ្វីបនោះ មិនមានគុម្ពោតព្រៃ ឬវល្លិដែលមានបន្លាដ៏រឹងឡើយ មានតែដើមឈើដែលមិនមានបន្លា ប្រកបដោយផ្កានិងផ្លែប៉ុណ្ណោះ។ ដើមខ្លឹមចន្ទន៍ និងដើមខ្ទឹង តែងហូរជ័រចេញមកដោយខ្លួនឯង។ ពួកជនដែលចង់ងូតទឹក តែងដាក់សម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការទុកជាមួយគ្នានៅកំពង់ទឹក រួចចុះទៅងូតទឹកក្នុងទន្លេ កាលបើឡើងមកវិញ ក៏កាន់យកសម្លៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការដែលនៅខាងលើៗ ពួកគេមិនមានសេចក្តីគិតយ៉ាងនេះថា «នេះជារបស់ខ្ញុំ នេះជារបស់អ្នកដទៃ» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ពួកគេទើបមិនមានការទាស់ទែង ឬការឈ្លោះប្រកែកគ្នាឡើយ។ ការលេងកម្សាន្តក្នុងកាមគុណរបស់ពួកគេ តែងមានត្រឹមតែ ៧ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏ដើរទៅមកហាក់ដូចជាអ្នកប្រាសចាករាគៈហើយ។ ពួកគេចង់គេងនៅក្រោមដើមឈើណា ទីដេកក៏កើតមាននៅក្រោមដើមឈើនោះឯង។ កាលបើឃើញសត្វ (មនុស្ស) ស្លាប់ ពួកគេមិនយំយែក មិនសោកស្តាយឡើយ។ ពួកគេតែងតុបតែងសពនោះ រួចដាក់ចុះ。 ក្នុងខណៈនោះឯង ពួកសត្វស្លាបដែលមានសភាពបែបនោះ តែងហោះមកនាំយកសពនោះទៅកាន់កោះដទៃ ព្រោះហេតុនោះ ទីប៉ាឆា ឬទីកន្លែងមិនស្អាត មិនមានក្នុងទ្វីបនោះឡើយ។ ហើយពួកជនដែលស្លាប់អំពីទ្វីបនោះ មិនដែលទៅកើតក្នុងនរក ក្នុងកំណើតសត្វតិរច្ឆាន ឬក្នុងបេត្តវិស័យឡើយ។ លោកពោលថា ដោយអានុភាពនៃបញ្ចសីលដែលសម្រេចដោយធម្មតា ពួកគេតែងទៅកើតក្នុងទេវលោក។ អាយុកាលរបស់ពួកគេ តែងមានប្រមាណ ១,០០០ ឆ្នាំគ្រប់ពេលវេលា សេចក្តីទាំងពួងនេះ តែងសម្រេចដោយធម្មតា ដូចជាបញ្ចសីលរបស់ពួកគេដូច្នោះឯង។ ติฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយតិដ្ឋានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ ๓. ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา ៣. ការអធិប្បាយតណ្ហាមូលកសូត្រ ๒๓. ตติเย (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๐๓) เอสนตณฺหาติ โภคานํ ปริเยสนวเสน ปวตฺตา ตณฺหา. เอสิตตณฺหาติ ปริยิฏฺเฐสุ โภเคสุ อุปฺปชฺชมานตณฺหา. ปริตสฺสนวเสน [Pg.292] ปริเยสติ เอตายาติ ปริเยสนา, อาสยโต ปโยคโต จ ปริเยสนา ตถาปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท. เตนาห ‘‘ตณฺหาย สติ โหตี’’ติ. รูปาทิอารมฺมณปฺปฏิลาโภติ สวตฺถุกานํ รูปาทิอารมฺมณานํ คเวสนวเสน ปฏิลาโภ. ยํ ปน อปริยิฏฺฐํเยว ลพฺภติ, ตมฺปิ อตฺถโต ปริเยสนาย ลทฺธเมว นาม ตถารูปสฺส กมฺมสฺส ปุพฺเพกตตฺตา เอว ลพฺภนโต. เตนาห ‘‘โส หิ ปริเยสนาย สติ โหตี’’ติ. ២៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ (ទី. និ. ដី. ២.១០៣) ពាក្យថា «ឯសនតណ្ហា» បានដល់ តណ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការស្វែងរកភោគៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ឯសិតតណ្ហា» បានដល់ តណ្ហាដែលកើតឡើងក្នុងភោគៈទាំងឡាយដែលស្វែងរកបានហើយ។ ការស្វែងរកដោយអំណាចនៃការរវើរវាយ (ឬការក្រវះក្រហាយ) ព្រោះតណ្ហានោះ ឈ្មោះថា «បរិយេសនា» (ការស្វែងរក) ពោលគឺ ការស្វែងរកដោយអំណាចនៃអាសយៈ (អធ្យាស្រ័យ) និងបយោគៈ (ការព្យាយាម) គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «តណ្ហាយ សតិ ហោតី» (កាលបើមានតណ្ហា ទើបមានការស្វែងរក)។ ពាក្យថា «រូបាទិអារម្មណប្បដិលាភោ» បានដល់ ការបាននូវអារម្មណ៍មានរូបជាដើម ព្រមទាំងវត្ថុ ដោយអំណាចនៃការស្វែងរកអារម្មណ៍មានរូបជាដើម។ ចំណែកឯរបស់ណាដែលបានមកដោយមិនបាច់ស្វែងរកឡើយ សូម្បីរបស់នោះ ដោយអត្ថក៏ឈ្មោះថាបានមកដោយសារការស្វែងរកដែរ ព្រោះថាបានមកដោយសារកម្មមានសភាពយ៉ាងនោះដែលខ្លួនបានធ្វើទុកហើយក្នុងកាលមុន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សោ ហិ បរិយេសនាយ សតិ ហោតី» (ព្រោះថា ការបានអារម្មណ៍នោះ កាលបើមានការស្វែងរក ទើបមាន)។ สุขวินิจฺฉยนฺติ สุขํ วิเสสโต นิจฺฉิโนตีติ สุขวินิจฺฉโย. สุขํ สภาวโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต จ ยาถาวโต ชานิตฺวา ปวตฺตญาณํว สุขวินิจฺฉยํ. ชญฺญาติ ชาเนยฺย. ‘‘สุภํ สุข’’นฺติอาทิกํ อารมฺมเณ อภูตาการํ วิวิธํ นินฺนภาเวน จิโนติ อาโรเปตีติ วินิจฺฉโย, อสฺสาทานุปสฺสนา ตณฺหา. ทิฏฺฐิยาปิ เอวเมว วินิจฺฉยภาโว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วิตกฺโกเยว อาคโตติ โยชนา. อิมสฺมึ ปน สุตฺเตติ สกฺกปญฺหสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๕๘). ตตฺถ หิ ‘‘ฉนฺโท โข, เทวานมินฺท, วิตกฺกนิทาโน’’ติ อาคตํ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. วิตกฺเกเนว วินิจฺฉินนฺตีติ เอเตน ‘‘วินิจฺฉินติ เอเตนาติ วินิจฺฉโย’’ติ วินิจฺฉยสทฺทสฺส กรณสาธนมาห. เอตฺตกนฺติอาทิ วินิจฺฉยนาการทสฺสนํ. ពាក្យថា «សុខវិនិច្ឆយំ» សេចក្តីថា ការសម្រេចសេចក្តីចំពោះសុខៈដោយឡែក ឈ្មោះថា សុខវិនិច្ឆ័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយដឹងតាមពិតនូវសុខៈ ដោយសភាវៈ ដោយសមុទ័យ ដោយអត្ថង្គមៈ (ការរលត់) ដោយអាទីនវៈ (ទោស) និងដោយនិស្សរណៈ (ការរំដោះខ្លួន) ហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា សុខវិនិច្ឆ័យ។ ពាក្យថា «ជញ្ញា» បានដល់ គប្បីដឹង។ ពាក្យថា «វិនិច្ឆយោ» សេចក្តីថា ការសន្សំគឺការបង្អោនទៅ និងការលើកឡើងនូវអាការៈមិនពិតផ្សេងៗ ក្នុងអារម្មណ៍ មានពាក្យថា «ល្អ សុខ» ជាដើម បានដល់ តណ្ហាដែលជាអស្សាទានុបស្សនា (ការយល់ឃើញថារសជាតិឆ្ងាញ់ពិសា)។ សូម្បីក្នុងទិដ្ឋិ ក៏គប្បីដឹងនូវសភាវៈជាវិនិច្ឆ័យយ៉ាងនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ មានការប្រកបសេចក្តីថា វិតក្កៈប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់ហើយ។ ពាក្យថា «ក្នុងសូត្រនេះ» គឺក្នុងសក្កបញ្ហសូត្រ (ទី. និ. ២.៣៥៨)។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនោះ មានពាក្យមកថា «បពិត្រសក្កទេវរាជ ឆន្ទៈមានវិតក្កៈជាហេតុ»។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងសូត្រនេះ។ ពាក្យថា «វិនិច្ឆិនន្តិ ដោយវិតក្កៈហ្នឹងឯង» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលករណសាធនៈនៃសព្ទថា វិនិច្ឆ័យ ដោយពាក្យថា «វិនិច្ឆិនតិ ឯតេនាតិ វិនិច្ឆយោ» (ជនទាំងឡាយរមែងសម្រេចសេចក្តីដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិនិច្ឆ័យ)។ ពាក្យថា «ប៉ុណ្ណេះ» ជាដើម ជាការបង្ហាញនូវអាការៈនៃវិនិច្ឆ័យ។ ฉนฺทนฏฺเฐน ฉนฺโท, เอวํ รญฺชนฏฺเฐน ราโคติ ฉนฺทราโค. สฺวายํ อนาเสวนตาย มนฺโท หุตฺวา ปวตฺโต อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ทุพฺพลราคสฺสาธิวจน’’นฺติ. อชฺโฌสานนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิเวสนํ. ‘‘มยฺหํ อิท’’นฺติ หิ ตณฺหาคาโห เยภุยฺเยน อตฺตคฺคาหสนฺนิสฺสโยว โหติ. เตนาห ‘‘อหํ มมนฺตี’’ติ. พลวสนฺนิฏฺฐานนฺติ จ เตสํ คาหานํ ถิรภาวปฺปตฺติมาห. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปริคฺคหกรณนฺติ อหํ มมนฺติ พลวสนฺนิฏฺฐานวเสน อภินิวิฏฺฐสฺส อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุโน อญฺญาสาธารณํ วิย กตฺวา ปริคฺคเหตฺวา ฐานํ, ตถาปวตฺโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาโท. อตฺตนา ปริคฺคหิตสฺส วตฺถุโน ยสฺส วเสน ปเรหิ สาธารณภาวสฺส อสหมาโน โหติ ปุคฺคโล, โส ธมฺโม อสหนตา. เอวํ วจนตฺถํ วทนฺติ นิรุตฺตินเยน. สทฺทลกฺขเณน ปน ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน มจฺฉริยโยคโต ปุคฺคโล มจฺฉโร[Pg.293], ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา มจฺฉริยํ, มจฺฉโร ธมฺโม. มจฺฉริยสฺส พลวภาวโต อาทเรน รกฺขณํ อารกฺโขติ อาห ‘‘ทฺวาร…เป… สุฏฺฐุ รกฺขณ’’นฺติ. ឈ្មោះថា «ឆន្ទៈ» ព្រោះអត្ថថាប្រាថ្នា ឈ្មោះថា «រាគៈ» ព្រោះអត្ថថាតម្រេកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា «ឆន្ទរាគ»។ ឆន្ទរាគនោះ ព្រោះមិនបានសេពញឹកញាប់ ទើបប្រព្រឹត្តទៅជាសភាពទន់ខ្សោយ ក្នុងទីនេះសំដៅយកឆន្ទរាគនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ជាឈ្មោះនៃរាគៈដ៏ទន់ខ្សោយ»។ ពាក្យថា «អជ្ឈោសានំ» បានដល់ ការចូលទៅស្អិតកៀកដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា ការប្រកាន់ដោយតណ្ហាថា «នេះជារបស់អញ» ជាធម្មតាតែងតែមានការប្រកាន់មាំថាជាខ្លួនជាទីពឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ខ្ញុំ របស់ខ្ញុំ»។ ពាក្យថា «ពលវសន្និដ្ឋានំ» (ការសម្រេចចិត្តយ៉ាងមាំមួន) គឺការនិយាយដល់ការដល់នូវសភាពមាំមួននៃការប្រកាន់ទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «ការធ្វើការហួងហែងដោយអំណាចតណ្ហានិងទិដ្ឋិ» បានដល់ ការធ្វើវត្ថុដែលជាទីតាំងនៃការប្រកាន់ថាខ្លួននិងជារបស់ខ្លួន ដែលបុគ្គលចូលទៅស្អិតកៀកដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្តយ៉ាងមាំមួនថា ខ្ញុំ របស់ខ្ញុំ ឲ្យដូចជាមិនទាក់ទងនឹងអ្នកដទៃ ហើយហួងហែងទុក គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រកបដោយលោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ធម៌ណាដែលជាហេតុធ្វើឲ្យបុគ្គលមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងការដែលអ្នកដទៃមកមានចំណែករួមក្នុងវត្ថុដែលខ្លួនហួងហែងទុកហើយ ធម៌នោះឈ្មោះថា «អសហនតា» (ការមិនអត់ទ្រាំ)។ ពួកលោកពោលវិគ្រោះសព្ទតាមន័យនិរុត្តិយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ តាមសទ្ទលក្ខណៈ (ក្បួនវេយ្យាករណ៍) ធម៌ណាដែលជាហេតុនាំឲ្យបុគ្គលជាអ្នកកំណាញ់ ព្រោះប្រកបដោយមច្ឆរិយៈ សភាវៈ ឬកម្មនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា «មច្ឆរិយៈ» គឺធម៌កំណាញ់។ ការរក្សាដោយយកចិត្តទុកដាក់ ព្រោះភាពខ្លាំងក្លានៃមច្ឆរិយៈ ឈ្មោះថា «អារក្ខៈ» (ការរក្សា) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ការរក្សាទ្វារ...បេ... យ៉ាងល្អ»។ อตฺตโน ผลํ กโรตีติ กรณํ, ยํ กิญฺจิ การณํ. อธิกํ กรณนฺติ อธิกรณํ, วิเสสการณํ. วิเสสการณญฺจ โภคานํ อารกฺขทณฺฑาทานาทิอนตฺถสมฺภวสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘อารกฺขาธิกรณ’’นฺติอาทิ. ปรนิเสธนตฺถนฺติ มารณาทินา ปเรสํ วิพาธนตฺถํ. อาทิยนฺติ เอเตนาติ อาทานํ, ทณฺฑสฺส อาทานํ ทณฺฑาทานํ, ทณฺฑํ อาหริตฺวา ปรวิเหฐนจิตฺตุปฺปาโท. สตฺถาทาเนปิ เอเสว นโย. หตฺถปรามาสาทิวเสน กาเยน กาตพฺโพ กลโห กายกลโห. มมฺมฆฏฺฏนาทิวเสน วาจาย กาตพฺโพ กลโห วาจากลโห. วิรุชฺฌนวเสน วิรูปํ คณฺหาติ เอเตนาติ วิคฺคโห. วิรุทฺธํ วทติ เอเตนาติ วิวาโท. ‘‘ตุวํ ตุว’’นฺติ อคารววจนสหจรณโต ตุวํตุวํ. สพฺเพปิ เต ตถาปวตฺตโทสสหคตา จิตฺตุปฺปาทา เวทิตพฺพา. เตนาห ภควา ‘‘อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺตี’’ติ. ហេតុណាមួយដែលធ្វើឲ្យកើតផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះឈ្មោះថា «ករណៈ» (ហេតុ)។ ហេតុដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា «អធិករណៈ» (ហេតុពិសេស)។ ម្យ៉ាងទៀត ហេតុពិសេសនៃការកើតឡើងនៃអនត្ថៈមានការរក្សាភោគៈ និងការកាន់យកដំបងជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «មានការរក្សាជាហេតុ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដើម្បីហាមឃាត់អ្នកដទៃ» បានដល់ ដើម្បីបៀតបៀនអ្នកដទៃដោយការសម្លាប់ជាដើម។ ជនទាំងឡាយរមែងកាន់យកដោយឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះឈ្មោះថា «អាទានៈ» (ការកាន់យក) ការកាន់យកនូវដំបង ឈ្មោះថា «ទណ្ឌាទានៈ» បានដល់ ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលចង់បៀតបៀនអ្នកដទៃដោយការកាន់យកដំបងមក។ សូម្បីក្នុងការកាន់យកនូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ (សត្ថាទានៈ) ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ជម្លោះដែលគប្បីធ្វើដោយកាយ ដោយអំណាចនៃការចាប់ពាល់ដោយដៃជាដើម ឈ្មោះថា «កាយកលហៈ» (ជម្លោះផ្លូវកាយ)។ ជម្លោះដែលគប្បីធ្វើដោយវាចា ដោយអំណាចនៃការនិយាយប៉ះពាល់កេរ្តិ៍ខ្មាសជាដើម ឈ្មោះថា «វាចាកលហៈ» (ជម្លោះផ្លូវវាចា)។ បុគ្គលរមែងកាន់យកនូវសភាពខុសប្លែក (ទាស់ទែង) ដោយអំណាចនៃការប្រឆាំងគ្នា ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា «វិគ្គហៈ» (ការទាស់ទែង)។ បុគ្គលរមែងនិយាយប្រឆាំងគ្នាដោយពាក្យនោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា «វិវាទៈ» (ការវិវាទ)។ ពាក្យថា «តូវំតូវំ» (ការនិយាយអញៗ ឬហៅឯងៗ) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយពាក្យមិនគោរពថា «ឯង ឯង»។ គប្បីដឹងថា ធម៌ទាំងអស់នោះ គឺការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រកបដោយទោសៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយជាអកុសលដ៏លាមកដ៏ច្រើនរមែងកើតឡើង»។ ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតណ្ហាមូលកសូត្រ ចប់ហើយ។ ๔-๕. สตฺตาวาสสุตฺตาทิวณฺณนา ៤-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសត្តាវាសសូត្រជាដើម ๒๔-๒๕. จตุตฺเถ สตฺตา อาวสนฺติ เอเตสูติ สตฺตาวาสา, นานตฺตสญฺญิอาทิเภทา สตฺตนิกายา. ยสฺมา เต เต สตฺตนิวาสา ตปฺปริยาปนฺนานํ สตฺตานํ ตาย เอว ตปฺปริยาปนฺนตาย อาธาโร วิย วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. สมุทายาจาโร หิ อวยวสฺส ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ, ตสฺมา ‘‘สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สุทฺธาวาสาปิ สตฺตาวาโสว ‘‘น โส, ภิกฺขเว, สตฺตาวาโส สุลภรูโป, โย มยา อนาวุตฺถปุพฺโพ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อญฺญตฺร สุทฺธาวาเสหิ เทเวหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๑) วจนโต. ยทิ เอวํ เต กสฺมา อิธ น คหิตาติ ตตฺถ การณมาห ‘‘อสพฺพกาลิกตฺตา’’ติอาทิ. เวหปฺผลา ปน จตุตฺเถเยว สตฺตาวาเส ภชนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว. ២៤-២៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ទីកន្លែងដែលសត្វទាំងឡាយរស់នៅ ឈ្មោះថា «សត្តាវាសៈ» (ទីលំនៅរបស់សត្វ) បានដល់ ពួកសត្វដែលមានការបែងចែកមាននានត្តសញ្ញីសត្វជាដើម។ ព្រោះថា ទីលំនៅរបស់សត្វនោះៗ គួរដល់ការហៅថាជាទីអាស្រ័យនៃសត្វទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនោះៗ ដោយសារតែការរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនោះៗឯង។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចំណែកធំ (សមុទាយៈ) រមែងមានក្នុងចំណែករង (អវយវៈ) ដូចពាក្យថា «មែកឈើនៅក្នុងដើមឈើ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទីលំនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ សេចក្តីថា ទីកន្លែងជាទីរស់នៅ»។ សូម្បីសុទ្ធាវាសភូមិ ក៏ជាសត្តាវាសៈដែរ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទីលំនៅរបស់សត្វណាដែលតថាគតមិនធ្លាប់រស់នៅ ក្នុងរយៈកាលដ៏វែងនេះ មិនមែនជាទីរកបានដោយងាយឡើយ វៀរលែងតែទេវតាជាន់សុទ្ធាវាសចេញ» (ទី. និ. ២.៩១)។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាមិនកាន់យកសុទ្ធាវាសភូមិទាំងនោះក្នុងទីនេះ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលហេតុក្នុងសេចក្តីនោះថា «ព្រោះមិនមានក្នុងកាលទាំងពួង» ជាដើម។ ចំណែកឯពួកព្រហ្មជាន់វេហប្ផលៈ គប្បីជ្រាបថា រាប់បញ្ចូលក្នុងសត្តាវាសៈទី ៤ ហ្នឹងឯង។ សូត្រទី ៥ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ สตฺตาวาสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសត្តាវាសសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๖. สิลายูปสุตฺตวณฺณนา ៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសិលាយូបសូត្រ ๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.294] ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส จตุวีสตงฺคุลิโก หตฺโถ กุกฺกุ, ‘‘กกฺกู’’ติปิ ตสฺเสว นามํ. อฏฺฐ กุกฺกู อุปริ เนมสฺสาติ อฏฺฐ หตฺถา อาวาฏสฺส อุปริ อุคฺคนฺตฺวา ฐิตา ภเวยฺยุํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ២៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ហត្ថដែលមាន ២៤ ធ្នាប់ របស់បុរសដែលមានកម្ពស់មធ្យម ឈ្មោះថា «កុក្កុ» (ហត្ថ) សូម្បីពាក្យថា «កក្កុ» ក៏ជាឈ្មោះនៃហត្ថនោះដែរ។ ពាក្យថា «អដ្ឋ កុក្កូ ឧបរិ នេមស្ស» សេចក្តីថា គប្បីមានប្រវែង ៨ ហត្ថ ផុសឡើងខ្ពស់ផុតពីមាត់រណ្តៅឡើងទៅលើ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ ច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ สิลายูปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសិលាយូបសូត្រ ចប់ហើយ។ ๗. ปฐมเวรสุตฺตวณฺณนา ៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមវេរសូត្រ ๒๗. สตฺตเม (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒๔๑) ยโตติ ยสฺมึ กาเล. อยญฺหิ โต-สทฺโท ทา-สทฺโท วิย อิธ กาลวิสโย, ยทาติ วุตฺตํ โหติ. ภยานิ เวรานีติ ภียเต ภยํ, ภเยน โยคา, ภายิตพฺเพน วา ภยํ เอว เวรปฺปสวฏฺเฐน เวรนฺติ จ ลทฺธนามา เจตนาทโย. ปาณาติปาตาทโย หิ ยสฺส ปวตฺตนฺติ, ยญฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตียนฺติ, อุภเยสญฺจ เวราวหา, ตโต เอว เจเต ภายิตพฺพา เวรสญฺชนกา นามาติ. โสตสฺส อริยมคฺคสฺส อาทิโต ปชฺชนํ ปฏิปตฺติ อธิคโม โสตาปตฺติ. ตทตฺถาย ตตฺถ ปติฏฺฐิตสฺส จ องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ. ทุวิธญฺหิ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๑) โสตาปตฺติยงฺคํ โสตาปตฺติอตฺถาย จ องฺคํ การณํ, ยํ โสตาปตฺติมคฺคปฺปฏิลาภโต ปุพฺพภาเค โสตาปตฺติปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ, ‘‘สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๑) เอวํ อาคตํ. ปฏิลทฺธคุณสฺส จ โสตาปตฺตึ ปตฺวา ฐิตสฺส องฺคํ, ยํ ‘‘โสตาปนฺนสฺส องฺค’’นฺติปิ วุจฺจติ ‘‘โสตาปนฺโน องฺคียติ ญายติ เอเตนา’’ติ กตฺวา, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาทาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. อิทมิธาธิปฺเปตํ. ២៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ (សំ. និ. ដី. ២.២៤១) ពាក្យថា «យតោ» បានដល់ ក្នុងកាលណា។ ព្រោះថា តោ-បច្ច័យនេះ ក្នុងទីនេះមានអត្ថជាកាល ដូចជា ទា-បច្ច័យដែរ ពោលគឺមានន័យថា យទា (ក្នុងកាលណា)។ ពាក្យថា «ភយានិ វេរានិ» សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលគេតែងខ្លាច ឈ្មោះថា «ភ័យ» ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយមានចេតនាជាដើម ដែលប្រកបដោយភ័យ ឬជាទីគួរខ្លាច ឈ្មោះថា «ភ័យ» ហ្នឹងឯង ហើយបានឈ្មោះថា «វេរៈ» (ពៀរ) ព្រោះជាហេតុបង្កើតពៀរ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលប្រព្រឹត្តកន្លងនូវបាណាតិបាតជាដើម និងបុគ្គលដែលគេសំដៅប្រព្រឹត្តកន្លងនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះរមែងនាំមកនូវពៀរដល់បុគ្គលទាំងពីរពួកនោះ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថាជាទីគួរខ្លាច និងជាធម៌បង្កើតពៀរ។ ការឈានទៅរក គឺការប្រតិបត្តិ ឬការសម្រេចនូវអរិយមគ្គដែលជាខ្សែទឹកតាំងពីដំបូង ឈ្មោះថា «សោតាបត្តិ»។ អង្គទាំងឡាយរបស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សោតាបត្តិនោះ ឈ្មោះថា «សោតាបត្តិយង្គ» (អង្គនៃសោតាបត្តិ)។ ព្រោះថា សោតាបត្តិយង្គមាន ២ យ៉ាង (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៤១) គឺ អង្គដែលជាហេតុដើម្បីសម្រេចសោតាបត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវសោតាបត្តិក្នុងបុព្វភាគមុននឹងបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គ ដូចដែលមកហើយថា «ការសេពគប់សប្បុរស ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌»។ និងអង្គរបស់បុគ្គលដែលបានសម្រេចគុណធម៌ហើយ គឺតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិហើយ ដែលហៅម្យ៉ាងទៀតថា «អង្គរបស់ព្រះសោតាបន្ន» ព្រោះពាក្យថា «ព្រះសោតាបន្ន តែងដឹងច្បាស់នូវអង្គនេះ» នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម។ សោតាបត្តិយង្គនេះឯង ដែលសំដៅយកក្នុងទីនេះ។ ขีณนิรโยติอาทีสุ อายตึ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนตาย ขีโณ นิรโย มยฺหติ, โส อหํ ขีณนิรโย. เอส นโย สพฺพตฺถ. โสตาปนฺโนติ มคฺคโสตํ อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ น วินิปาตสภาโว. นิยโตติ ปฐมมคฺคสงฺขาเตน สมฺมตฺตนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาโต สมฺโพธิ ปรํ อยนํ [Pg.295] มยฺหนฺติ โสหํ สมฺโพธิปรายโณ, สมฺโพธึ อวสฺสํ อภิสมฺพุชฺฌนโกติ อตฺโถ. ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា «ខីណនិរយោ» ជាដើម មានសេចក្តីថា នរកដែលខ្ញុំមិនត្រូវទៅកើតទៀតក្នុងអនាគត ឈ្មោះថាអស់ហើយ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមាននរកអស់ហើយ។ ន័យនេះដូចគ្នាគ្រប់ទីកន្លែង។ ពាក្យថា «សោតាបn្នោ» បានដល់ ចូលទៅកាន់ខ្សែគឺមគ្គ។ ពាក្យថា «អវិនិបាតធម្មោ» បានដល់ មិនមានសភាវៈធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយ។ ពាក្យថា «និយតោ» បានដល់ ជាអ្នកទៀងទាត់ដោយសម្មត្តនិយាម ពោលគឺបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ពាក្យថា «សម្ពោធិបរាយណោ» សេចក្តីថា ព្រះសម្ពោធិ ពោលគឺមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ ជាទីទៅខាងមុខរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានព្រះសម្ពោធិជាទីទៅខាងមុខ មានន័យថា ជាអ្នកនឹងបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសម្ពោធិជាប្រាកដ។ ปาณาติปาตปจฺจยาติ ปาณาติปาตกมฺมสฺส กรณเหตุ. ภยํ เวรนฺติ อตฺถโต เอกํ. เวรํ วุจฺจติ วิโรโธ, ตเทว ภายิตพฺพโต ‘‘ภย’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ปเนตํ ทุวิธํ โหติ – พาหิรํ, อชฺฌตฺติกนฺติ. เอเกน หิ เอกสฺส ปิตา มาริโต โหติ. โส จินฺเตติ ‘‘เอเตน กิร เม ปิตา มาริโต, อหมฺปิ ตํเยว มาเรสฺสามี’’ติ นิสิตํ สตฺถํ อาทาย จรติ. ยา ตสฺส อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนา เวรเจตนา, อิทํ พาหิรํ เวรํ นาม ตสฺส เวรสฺส มูลภูตโต เวรการกปุคฺคลโต พหิภาวตฺตา. ยา ปน อิตรสฺส ‘‘อยํ กิร มํ มาเรสฺสามีติ จรติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ มาเรสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทํ อชฺฌตฺติกํ เวรํ นาม. อิทํ ตาว อุภยมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกเมว. ยา ปน ตํ นิรเย อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ ปหริสฺสามี’’ติ ชลิตํ อยมุคฺครํ คณฺหนฺตสฺส นิรยปาลสฺส เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ พาหิรํ เวรํ. ยา จสฺส ‘‘อยํ นิทฺโทสํ มํ ปหริสฺสามีติ อาคจฺฉติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ ปหริสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ อชฺฌตฺตํ เวรํ. ยํ ปเนตํ พาหิรํ เวรํ, ตํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘ปุคฺคลเวร’’นฺติ วุจฺจติ. ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ อตฺถโต เอกเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสเสสุปิ ‘‘อิมินา มม ภณฺฑํ หฏํ, มยฺหํ ทาเรสุ จาริตฺตํ อาปนฺนํ, มุสา วตฺวา อตฺโถ ภคฺโค, สุรามทมตฺเตน อิทํ นาม กต’’นฺติอาทินา นเยน เวรปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา. ពាក្យថា «បាណាតិបាតប្បច្ចយា» បានដល់ ព្រោះហេតុនៃការធ្វើនូវបាណាតិបាតកម្ម។ ពាក្យថា «ភយំ វេរំ» ដោយអត្ថគឺតែមួយ។ ការតបតគ្នា ឈ្មោះថា «ពៀរ» ពៀរនោះឯង ព្រោះជាទីគួរខ្លាច ទើបហៅថា «ភ័យ»។ ភ័យនិងពៀរនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ ពៀរខាងក្រៅ និងពៀរខាងក្នុង។ ព្រោះថា ឪពុករបស់បុគ្គលម្នាក់ ត្រូវបុគ្គលម្នាក់ទៀតសម្លាប់។ បុគ្គលនោះគិតថា «ឮថា បុគ្គលនេះសម្លាប់ឪពុកអញ អញក៏នឹងសម្លាប់បុគ្គលនោះវិញដែរ» ហើយកាន់យកគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដ៏មុតដើរទៅ។ វេរចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្រៅ» ព្រោះមានសភាពនៅខាងក្រៅអំពីបុគ្គលអ្នកធ្វើពៀរដែលជាឫសគល់នៃពៀរនោះ។ ចំណែកឯចេតនាដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលម្នាក់ទៀតថា «ឮថា បុគ្គលនេះដើរមកដើម្បីសម្លាប់អញ អញនឹងសម្លាប់វាឲ្យបានមុនសិន» នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្នុង»។ ពៀរទាំងពីរយ៉ាងនេះ ជាពៀរក្នុងបច្ចុប្បន្ន (ទិដ្ឋធម្មិកៈ) សិន។ ចំណែកឯចេតនារបស់យមបាលដែលឃើញបុគ្គលនោះកើតក្នុងនរក ហើយគិតថា «អញនឹងវាយបុគ្គលនេះ» រួចកាន់យកដំបងដែកដ៏មានរស្មីរុងរឿង នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្រៅក្នុងបរលោក» (សម្បរាយិកៈ) របស់បុគ្គលនោះ។ ចំណែកឯចេតនារបស់សត្វនរកនោះដែលកើតឡើងថា «យមបាលនេះដើរមកដើម្បីវាយអញដែលមិនមានទោស អញនឹងវាយវាឲ្យបានមុនសិន» នេះឈ្មោះថា «ពៀរខាងក្នុងក្នុងបរលោក» របស់សត្វនរកនោះ។ ពៀរណាដែលជាពៀរខាងក្រៅនេះ ក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយហៅថា «បុគ្គលពៀរ»។ ពាក្យថា «ទុក្ខំ ទោមនស្សំ» ដោយអត្ថគឺតែមួយ។ គប្បីជ្រាបការប្រព្រឹត្តទៅនៃពៀរក្នុងសិក្ខាបទដែលសេសសល់ ដូចជាក្នុងសិក្ខាបទនេះដែរ ដោយន័យមានជាដើមថា «បុគ្គលនេះលួចទ្រព្យរបស់អញ បុគ្គលនេះប្រព្រឹត្តខុសក្នុងភរិយារបស់អញ បុគ្គលនេះនិយាយកុហកធ្វើឲ្យខូចប្រយោជន៍ បុគ្គលនេះស្រវឹងទឹកស្រវឹងហើយធ្វើនូវអំពើឈ្មោះនេះ»។ อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อธิคเตน อจลปฺปสาเทน. อริยกนฺเตหีติ ปญฺจหิ สีเลหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ ปิยานิ ภวนฺติ, ภวนฺตรคตาปิ อริยา ตานิ น วิชหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อริยกนฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค อนุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ពាក្យថា «អវេច្ចប្បសាទេន» បានដល់ ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏មាំមួនដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា «អរិយកន្តេហិ» បានដល់ សីលទាំង ៥។ ព្រោះថា សីលទាំងឡាយនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ សូម្បីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយទៅកើតក្នុងភពផ្សេង ក៏មិនលះបង់សីលទាំងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អរិយកន្តសីល»។ សេចក្តីណាដែលគប្បីពោលក្នុងសូត្រនេះ សេចក្តីនោះទាំងអស់ គប្បីជ្រាបតាមដែលពោលទុកហើយក្នុងអនុស្សតិនិន្ទេស ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ปฐมเวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមវេរសូត្រ ចប់ហើយ។ ๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา ៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអាឃាតវត្ថុសូត្រ ๒๙. นวเม [Pg.296] วสติ เอตฺถ ผลํ ตนฺนิมิตฺตตาย ปวตฺตตีติ วตฺถุ, การณนฺติ อาห ‘‘อาฆาตวตฺถูนี’’ติ. โกโป นามายํ ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อุปฺปชฺชติ, น ตตฺถ เอกวารเมว อุปฺปชฺชติ, อถ โข ปุนปิ อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘พนฺธตี’’ติ. อถ วา โย ปจฺจยวิเสเสน อุปฺปชฺชมาโน อาฆาโต สวิสเย พทฺโธ วิย น วิคจฺฉติ, ปุนปิ อุปฺปชฺชเตว. ตํ สนฺธายาห ‘‘อาฆาตํ พนฺธตี’’ติ. ตํ ปนสฺส ปจฺจยวเสน นิพฺพตฺตนํ อุปฺปาทนเมวาติ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาเทตี’’ติ. ២៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា អាឃាតវត្ថូនិ (វត្ថុនៃគំនុំ) សំដៅដល់ហេតុ ព្រោះថា ផលរមែងស្ថិតនៅ ឬប្រព្រឹត្តទៅក្នុងហេតុនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា វត្ថុ គឺហេតុ។ ធម្មតាថាកំហឹងនេះ កាលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ណា មិនមែនកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះតែម្តងប៉ុណ្ណោះទេ តែថាតែងកើតឡើងម្តងទៀត ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា ចងទុក (ចងគំនុំ)។ មួយម៉្យាងទៀត គំនុំដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យដ៏វិសេស មិនរលត់ទៅ ហាក់ដូចជាជាប់ជំពាក់នៅក្នុងអារម្មណ៍របស់ខ្លួន ហើយកើតឡើងម្តងទៀត។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា ចងគំនុំ។ ចំណែកឯការកើតឡើង ការបង្កើតឡើងនៃគំនុំនោះ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ទើបត្រាស់ថា ញ៉ាំងគំនុំឲ្យកើតឡើង។ อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយអាឃាតវត្ថុសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๑๐. อาฆาตปฏิวินยสุตฺตวณฺณนา ១០. ការអធិប្បាយអាឃាតបដិវិនយសូត្រ ๓๐. ทสเม ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ เอตฺถ ตนฺติ กิริยาปรามสนํ. ปทชฺฌาหาเรน จ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ ‘‘ตํ อนตฺถจรณํ มา อโหสี’’ติอาทิมาห. เกน การเณน ลทฺธพฺพํ นิรตฺถกภาวโต. กมฺมสฺสกา หิ สตฺตา. เต กสฺส รุจิยา ทุกฺขิตา สุขิตา วา ภวนฺติ, ตสฺมา เกวลํ ตสฺมึ มยฺหํ อนตฺถจรณํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อธิปฺปาโย. อถ วา ตํ โกปการณํ เอตฺถ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา ปรมตฺถโต กุชฺฌิตพฺพสฺส กุชฺฌนกสฺส จ อภาวโต. สงฺขารมตฺตญฺเหตํ, ยทิทํ ขนฺธปญฺจกํ ยํ ‘‘สตฺโต’’ติ วุจฺจติ, เต สงฺขารา อิตฺตรขณิกา, กสฺส โก กุชฺฌตีติ อตฺโถ. ลาภา นาม เก สิยุํ อญฺญตฺร อนตฺถุปฺปตฺติโต. ៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា taṃ kutettha labbhā (តើនឹងរកបានការធ្វើបែបនោះពីណា) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា taṃ (នោះ) ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវកិរិយា។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីត្រូវដឹងដោយការបន្ថែមពាក្យចូលមក ដូចដែលលោកពោលទុកជាដើមថា «ការប្រព្រឹត្តមិនជាប្រយោជន៍នោះ កុំបីមានឡើយ»។ តើនឹងរកបានដោយហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានប្រយោជន៍។ ព្រោះសត្វទាំងឡាយមានកម្មជាជារបស់ខ្លួន។ សត្វទាំងនោះនឹងទុក្ខក្តី សុខក្តី ទៅតាមចំណង់របស់នរណាបាន? ព្រោះហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តមិនជាប្រយោជន៍របស់ខ្ញុំចំពោះបុគ្គលនោះ សុទ្ធតែជាការមិនអាចរកបានឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ មួយម៉្យាងទៀត ហេតុនៃកំហឹងនោះ តើនឹងរកបានក្នុងបុគ្គលនេះពីណា? ព្រោះដោយបរមត្ថ មិនមានអ្នកត្រូវខឹង ឬអ្នកខឹងឡើយ។ ព្រោះថា អ្វីដែលហៅថា «សត្វ» នេះ គ្រាន់តែជាសង្ខារប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺខន្ធទាំង ៥ សង្ខារទាំងនោះមានខណៈដ៏ខ្លី តើនរណាខឹងនឹងនរណា? នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ឯលាភទាំងឡាយ តើនឹងមានអ្វីក្រៅពីការកើតឡើងនៃសេចក្តីវិនាស? อาฆาตปฏิวินยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយអាឃាតបដិវិនយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๑๑. อนุปุพฺพนิโรธสุตฺตวณฺณนา ១១. ការអធិប្បាយអនុបុព្វនិរោធសូត្រ ๓๑. เอกาทสเม อนุปุพฺพนิโรธาติ อนุปุพฺเพน อนุกฺกเมน ปวตฺเตตพฺพนิโรธา. เตนาห ‘‘อนุปฏิปาฏินิโรธา’’ติ. ៣១. ក្នុងសូត្រទី ១១ ពាក្យថា អនុបុព្វនិរោធ បានដល់ ការរលត់ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់ តាមលំដាប់ថ្នាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ការរលត់តាមលំដាប់ថ្នាក់»។ อนุปุพฺพนิโรธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយអនុបុព្វនិរោធសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ สตฺตาวาสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសត្តាវាសវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๔. มหาวคฺโค ៤. មហាវគ្គ ๑. อนุปุพฺพวิหารสุตฺตวณฺณนา ១. ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសូត្រ ๓๒. จตุตฺถสฺส [Pg.297] ปฐเม อนุปุพฺพโต วิหริตพฺพาติ อนุปุพฺพวิหารา. อนุปฏิปาฏิยาติ อนุกฺกเมน. สมาปชฺชิตพฺพวิหาราติ สมาปชฺชิตฺวา สมงฺคิโน หุตฺวา วิหริตพฺพวิหารา. ៣២. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា អនុបុព្វវិហារ បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវនៅតាមលំដាប់។ ពាក្យថា តាមលំដាប់ គឺតាមលំដាប់ថ្នាក់។ ពាក្យថា ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវចូលកាន់ បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងនៅដែលត្រូវចូលកាន់ ហើយជាអ្នកបរិបូណ៌ (ដោយធម៌នោះ) ហើយនៅ។ อนุปุพฺพวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๒-๓. อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺติสุตฺตาทิวณฺณนา ២-៣. ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសមាបត្តិសូត្រជាដើម ๓๓-๓๔. ทุติเย ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย กามานํ ปาตพฺพโต ตาสํ วเสน วตฺตนโต, ตนฺนินฺนตฺตา นตฺถิ เอเตสุ ฉาตนฺติ นิจฺฉาตา. เตนาห ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิจฺฉาตาน’’นฺติอาทิ. ตติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ៣៣-៣៤. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ឆាតៈ (សេចក្តីស្រេកឃ្លាន) សំដៅដល់តណ្ហានិងទិដ្ឋិ ព្រោះត្រូវផឹក (ឬសេព) នូវកាមទាំងឡាយ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះ។ សេចក្តីស្រេកឃ្លានក្នុងកាមទាំងនោះមិនមាន ព្រោះមានការបង្អោនទៅក្នុងធម៌នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និច្ឆាតៈ (អ្នកមិនស្រេកឃ្លាន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃអ្នកមិនស្រេកឃ្លានដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ» ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ គ្មានពាក្យត្រូវអធិប្បាយឡើយ។ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយអនុបុព្វវិហារសមាបត្តិសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๔. คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา ៤. ការអធិប្បាយគាវីឧបមាសូត្រ ๓๕. จตุตฺเถ ปพฺพตจารินีติ ปกติยา ปพฺพเต พหุลจารินี. อเขตฺตญฺญูติ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๗๗) อโคจรญฺญู. สมาธิปริปนฺตานํ วิโสธนานภิญฺญตาย พาโล. ฌานสฺส ปคุณภาวาปาทนเวยฺยตฺติยสฺส อภาเวน อพฺยตฺโต. อุปริฌานสฺส ปทฏฺฐานภาวานวโพเธน อเขตฺตญฺญู. สพฺพถาปิ สมาปตฺติโกสลฺลาภาเวน อกุสโล. สมาธินิมิตฺตสฺส วา อนาเสวนาย พาโล. อภาวนาย อพฺยตฺโต. อพหุลีกาเรน อเขตฺตญฺญู. สมฺมเทว อนธิฏฺฐานโต อกุสโลติ โยเชตพฺพํ. อุภโต ภฏฺโฐติ อุภยโต ฌานโต ภฏฺโฐ. โส หิ อปฺปคุณตาย น สุปฺปติฏฺฐิตตาย สอุสฺสาโหปิ วินาสโต อสามตฺถิยโต จ ฌานทฺวยโต ปริหีโน. ៣៥. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា ដើរតាមភ្នំ (បព្វតចារិនី) បានដល់ ដើរទៅកាន់ភ្នំជាប្រក្រតី។ ពាក្យថា មិនស្គាល់ទីវាល (អខេត្តញ្ញូ) បានដល់ មិនស្គាល់ទីរកស៊ី (អគោចរញ្ញូ)។ បុគ្គលឈ្មោះថា ជាមនុស្សល្ងង់ (ពាលោ) ព្រោះមិនដឹងច្បាស់នូវការជម្រះធម៌ជាគ្រឿងរារាំងសមាធិ។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃ (អព្យត្តោ) ព្រោះមិនមានភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការធ្វើឈានឲ្យស្ទាត់។ ឈ្មោះថា មិនស្គាល់ទីវាល (អខេត្តញ្ញូ) ព្រោះមិនដឹងច្បាស់នូវភាពជាហេតុជិតនៃឈានជាន់ខ្ពស់។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាស (អកុសលោ) ព្រោះមិនមានសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងសមាបត្តិដោយប្រការទាំងពួង។ មួយម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ជាមនុស្សល្ងង់ ព្រោះមិនបានសេពសមាធិនិមិត្ត។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃ ព្រោះមិនបានចម្រើន។ ឈ្មោះថា មិនស្គាល់ទីវាល ព្រោះមិនបានធ្វើឲ្យច្រើន។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនឈ្លាស ព្រោះមិនបានអធិដ្ឋានដោយប្រពៃ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ធ្លាក់ចុះទាំងពីរចំណែក (ឧភតោ ភដ្ឋោ) បានដល់ ធ្លាក់ចុះចាកឈានទាំងពីរចំណែក។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះ ទោះបីជាមានសេចក្តីព្យាយាមក៏ដោយ តែព្រោះមិនស្ទាត់ជំនាញ មិនតាំងនៅមាំមួន រមែងសាបសូន្យចាកឈានទាំងពីរ ព្រោះសេចក្តីវិនាស និងភាពមិនសមត្ថភាព។ คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយគាវីឧបមាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๕. ฌานสุตฺตวณฺณนา ៥. ការអធិប្បាយឈានសូត្រ ๓๖. ปญฺจเม [Pg.298] อนิจฺจโตติ อิมินา นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต เตสํ อนิจฺจตมาห. ตโต เอว อุทยวยวนฺตโต วิปริณามโต ตาวกาลิกโต จ เต อนิจฺจาติ โชติตํ โหติ. ยญฺหิ นิจฺจํ น โหติ, ตํ อุทยวยปริจฺฉินฺนชราย มรเณน จาติ ทฺเวธา วิปริณตํ อิตฺตรกฺขณเมว จ โหติ. ทุกฺขโตติ น สุขโต. อิมินา สุขปฺปฏิกฺเขปโต เตสํ ทุกฺขตมาห. ตโต เอว จ อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต ทุกฺขวตฺถุโต จ เต ทุกฺขาติ โชติตํ โหติ. อุทยวยวนฺตตาย หิ เต อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต นิรนฺตรทุกฺขตาย ทุกฺขสฺเสว จ อธิฏฺฐานภูโต. ปจฺจยยาปนียตาย โรคมูลตาย จ โรคโต. ทุกฺขตาสูลโยคโต กิเลสาสุจิปคฺฆรโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปกฺกภิชฺชนโต จ คณฺฑโต. ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ สลฺลโต. อวฑฺฒิอาวหนโต อฆวตฺถุโต จ อฆโต. อเสริภาวชนนโต อาพาธปฺปติฏฺฐานตาย จ อาพาธโต. อวสวตฺตนโต อวิเธยฺยตาย จ ปรโต. พฺยาธิชรามรเณหิ ปลุชฺชนียตาย ปโลกโต. สามินิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกวิรหโต สุญฺญโต. อตฺตปฺปฏิกฺเขปฏฺเฐน อนตฺตโต. รูปาทิธมฺมาปิ ยถา น เอตฺถ อตฺตา อตฺถีติ อนตฺตา, เอวํ สยมฺปิ อตฺตา น โหนฺตีติ อนตฺตา. เตน อพฺยาปารโต นิรีหโต ตุจฺฉโต อนตฺตาติ ทีปิตํ โหติ. ៣៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីមិនទៀង (អនិច្ចតោ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅសេចក្តីមិនទៀងនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រោះបដិសេធភាពទៀង។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថា មិនទៀង ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ ព្រោះការប្រែប្រួល និងព្រោះមានខណៈបណ្តោះអាសន្ន នេះជាការបំភ្លឺ។ ព្រោះថា អ្វីដែលមិនទៀង អ្វីនោះរមែងប្រែប្រួលជាពីរចំណែក គឺដោយសារជរានិងមរណៈដែលកំណត់ដោយការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ និងមានខណៈដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ដោយសេចក្តីទុក្ខ (ទុក្ខតោ) គឺមិនមែនដោយសេចក្តីសុខឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅសេចក្តីទុក្ខនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រោះបដិសេធភាពសុខ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថា ជាទុក្ខ ព្រោះការបៀតបៀនរឿយៗ និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខ នេះជាការបំភ្លឺ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះរមែងបៀតបៀនរឿយៗ ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ ជាទុក្ខឥតដាច់ និងជាទីតាំងនៃទុក្ខនោះឯង។ ឈ្មោះថា ជាជំងឺ (រោគតោ) ព្រោះត្រូវរក្សាទុកដោយបច្ច័យ និងព្រោះជាឫសគល់នៃរោគ។ ឈ្មោះថា ជាបូស (គណ្ឌតោ) ព្រោះប្រកបដោយស៊ុលគឺទុក្ខភាព ព្រោះហូរចេញនូវវត្ថុមិនស្អាតគឺកិលេស និងព្រោះហើមប៉ោង ឆ្អិន និងបែកធ្លាយ ដោយការកើតឡើង ជរា និងការបែកធ្លាយ។ ឈ្មោះថា ជាសរ (សល្លតោ) ព្រោះបង្កើតការបៀតបៀន ព្រោះចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះដកចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ជាភ័យ (អឃតោ) ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនចម្រើន និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខទោស។ ឈ្មោះថា ជាអាពាធ (អាពាធតោ) ព្រោះបង្កើតភាពមិនជាធំ និងព្រោះជាទីតាំងនៃអាពាធ។ ឈ្មោះថា ជាជារបស់ដទៃ (បរតោ) ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច និងព្រោះមិនអាចបង្គាប់បញ្ជាបាន។ ឈ្មោះថា ជាធម៌ទ្រុឌទ្រោម (បលោកតោ) ព្រោះត្រូវទ្រុឌទ្រោមទៅដោយព្យាធិ ជរា និងមរណៈ។ ឈ្មោះថា ជាធម៌សូន្យ (សុញ្ញតោ) ព្រោះប្រាសចាកម្ចាស់ អ្នកនៅអាស្រ័យ អ្នកធ្វើ អ្នកសោយ និងអ្នកបង្គាប់បញ្ជា។ ឈ្មោះថា ជាអនត្តា (អនត្តតោ) ដោយអត្ថថាបដិសេធនូវតួខ្លួន។ ធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម មិនមានតួខ្លួនក្នុងធម៌ទាំងនោះយ៉ាងណា ទើបឈ្មោះថា អនត្តា សូម្បីតែខ្លួនឯងក៏មិនមែនជាតួខ្លួនយ៉ាងនោះដែរ ទើបឈ្មោះថា អនត្តា។ ដោយហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ជាអនត្តា ព្រោះមិនមានសកម្មភាព ព្រោះមិនមានការខ្វល់ខ្វាយ និងព្រោះទទេស្អាត។ ลกฺขณตฺตยเมว สุขาวโพธนตฺถํ เอกาทสหิ ปเทหิ วิภชิตฺวา คหิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา อนิจฺจโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ สมาปตฺตีนํ สหชาตตาย สมาปตฺตีนํ อพฺภนฺตเร จิตฺตํ ปฏิสํหรตีติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคาทิกิเลสวิกฺขมฺภเนน วิปสฺสนาจิตฺตํ ปฏิสํหรติ. เตนาห ‘‘โมเจติ อปเนตี’’ติ. สวนวเสนาติ ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติอาทินา สวนวเสน. ถุติวเสนาติ ตเถว โถมนาวเสน คุณโต สํกิตฺตนวเสน. ปริยตฺติวเสนาติ ตสฺส ธมฺมสฺส ปริยาปุณนวเสน. ปญฺญตฺติวเสนาติ ตทตฺถสฺส ปญฺญาปนวเสน. อารมฺมณกรณวเสเนว อุปสํหรติ มคฺคจิตฺตํ, ‘‘เอตํ สนฺต’’นฺติอาทิ ปน อวธารณนิวตฺติตตฺถทสฺสนํ. ยถา วิปสฺสนา ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีต’’นฺติอาทินา อสงฺขตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรติ, เอวํ มคฺโค นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน อภิสเมนฺโต ตตฺถ ลพฺภมาเน สพฺเพปิ วิเสเส [Pg.299] อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘อิมินา ปน อากาเรนา’’ติอาทิ. ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកលក្ខណៈ ៣ នោះឯង ដោយបែងចែកជា ១១ បទ ដើម្បីឲ្យយល់បានងាយ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ដោយសេចក្តីមិនទៀង»។ ពាក្យថា ក្នុងសមាបត្តិ (អន្តោសមាបត្តិយំ) បានដល់ ព្រោះភាពជាធម៌កើតរួមគ្នានៃសមាបត្តិទាំងឡាយ ទើបបង្អោនចិត្តទៅក្នុងចំណែកខាងក្នុងនៃសមាបត្តិទាំងឡាយ គឺបង្អោនវិបស្សនាចិត្តទៅដោយការសង្កត់សង្កិននូវកិលេសមានឆន្ទរាគជាដើមដែលជាប់ជំពាក់នឹងសមាបត្តិនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រំដោះចេញ គឺនាំចេញ»។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ គឺដោយអំណាចនៃការស្តាប់ពាក្យជាដើមថា «ការរម្ងាប់សង្ខារទាំងពួង»។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការសរសើរ គឺដោយអំណាចនៃការសរសើរ ការពោលសរសើរគុណយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃបរិយត្តិ គឺដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រនូវធម៌នោះ។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃបញ្ញត្តិ គឺដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវសេចក្តីនៃធម៌នោះ។ មគ្គចិត្តរមែងបង្អោនទៅដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯពាក្យជាដើមថា «ធម៌នេះស្ងប់រម្ងាប់» គឺជាការបង្ហាញសេចក្តីដែលបានកំណត់ទុកហើយ។ វិបស្សនារមែងបង្អោនចិត្តទៅក្នុងអសង្ខតធាតុ ដោយពាក្យជាដើមថា «ធម៌នេះស្ងប់រម្ងាប់ ធម៌នេះឧត្តម» យ៉ាងណា មគ្គកាលត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់និងការត្រាស់ដឹង កាលចាក់ធ្លុះនូវគុណវិសេសទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះដោយមិនវង្វេង ក៏រមែងបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ប៉ុន្តែ ដោយអាការៈនេះ»។ โส ตตฺถ ฐิโตติ โส อทนฺธวิปสฺสโก โยคี ตตฺถ ตาย อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตยารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. สพฺพโสติ สพฺพตฺถ ตสฺส ตสฺส มคฺคสฺส อธิคมาย นิพฺพตฺติตสมถวิปสฺสนาสุ. อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหตีติ เหฏฺฐิมมคฺคาวหาสุ เอว สมถวิปสฺสนาย ฉนฺทราคํ ปหาย อคฺคมคฺคาวหาสุ นิกนฺตึ ปริยาทาตุํ อสกฺโกนฺโต อนาคามิตายเมว สณฺฐาติ. ពាក្យថា ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងធម៌នោះ (sō tatta ṭhitō) បានដល់ យោគីបុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាមិនយឺតយ៉ាវនោះ តាំងនៅក្នុងវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈ ៣ មានសេចក្តីមិនទៀងជាដើមជាអារម្មណ៍ក្នុងធម៌នោះ។ ពាក្យថា ដោយប្រការទាំងពួង (sabbasō) បានដល់ ក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងដើម្បីសម្រេចនូវមគ្គនោះៗ ក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា កាលបើមិនទាន់ដល់ (asakkōntō) រមែងជាអនាគាមិបុគ្គល បានដល់ កាលលះបង់ឆន្ទរាគដោយសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំមកនូវមគ្គថ្នាក់ទាបប៉ុណ្ណោះ តែមិនអាចកម្ចាត់សេចក្តីត្រេកអរក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាដែលនាំមកនូវមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់បាន ក៏តាំងនៅក្នុងភាពជាព្រះអនាគាមីប៉ុណ្ណោះ។ สมติกฺกนฺตตฺตาติ สมถวเสน วิปสฺสนาวเสน จาติ สพฺพถาปิ รูปสฺส สมติกฺกนฺตตฺตา. เตนาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. อเนนาติ โยคินา. ตํ อติกฺกมฺมาติ อิทํ โย ปฐมํ ปญฺจโวการเอกโวการปริยาปนฺเน ธมฺเม สมฺมเทว สมฺมสิตฺวา เต วิสฺสชฺเชตฺวา ตโต อรูปสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อรูปธมฺเม สมฺมสติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทานิ อรูปํ สมฺมสตี’’ติ. ពាក្យថា ព្រោះកន្លងផុតទៅ (samatikkantattā) បានដល់ ព្រោះកន្លងផុតរូបដោយប្រការទាំងពួង គឺដោយអំណាចសមថៈនិងដោយអំណាចវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ភិក្ខុនេះ»។ ពាក្យថា ដោយភិក្ខុនេះ (anēna) បានដល់ ដោយយោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា កន្លងនូវរូបនោះ (taṃ atikkamma) នេះ លោកពោលសំដៅដល់យោគីបុគ្គលណាដែលពិចារណាដោយប្រពៃនូវធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងបញ្ចវោការភពនិងឯកវោការភពជាមុនសិន រួចលះបង់ធម៌ទាំងនោះ ហើយចូលកាន់អរូបសមាបត្តិ បន្ទាប់មកពិចារណានូវអរូបធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឥឡូវនេះ យោគីបុគ្គលរមែងពិចារណានូវអរូបធម៌» ฌานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយឈានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๖. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา ៦. ការអធិប្បាយអានន្ទសូត្រ ๓๗. ฉฏฺเฐ โอกาสํ อวสรํ อธิคจฺฉติ เอเตนาติ โอกาสาธิคโม, มคฺคผลสุขาธิคมาย โอกาสภาวโต วา โอกาโส, ตสฺส อธิคโม โอกาสาธิคโม. เอตฺถ จ ทีฆนิกาเยเนว (ที. นิ. ๒.๒๘๘) ปน สุตฺตนฺตเทสนายํ ปฐมชฺฌานํ, จตุตฺถชฺฌานํ, อรหตฺตมคฺโคติ ตโย โอกาสาธิคมา อาคตา. ตตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๘๘) ปฐมํ ฌานํ ปญฺจ นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ‘‘ปฐโม โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺตํ. จตุตฺถชฺฌานํ ปน สุขทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ทุติโย โอกาสาธิคโม. อรหตฺตมคฺโค สพฺพกิเลเส วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ‘‘ตติโย โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺโต. อิธ ปน วกฺขมานานิ ตีณิ อรูปชฺฌานานิ สนฺธาย ‘‘โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺตํ. เตสํเยว จ คหเณ การณํ สยเมว วกฺขติ. ៣៧. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា ការបានឱកាស (okāsādhigamō) បានដល់ បុគ្គលរមែងបាននូវឱកាស គឺចន្លោះឱកាសដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឱកាសាធិគមៈ ឬមួយទៀត ឈ្មោះថា ឱកាស ព្រោះជាឱកាសដើម្បីបាននូវមគ្គផលនិងសុខ ការបាននូវឱកាសនោះ ឈ្មោះថា ឱកាសាធិគមៈ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ក្នុងសូត្រទេសនានៃទីឃនិកាយ លោកពោលទុកនូវការបានឱកាស ៣ យ៉ាង គឺ បឋមជ្ឈាន ចតុត្ថជ្ឈាន និងអរហត្តមគ្គ។ ក្នុងចំណោមការបានឱកាសទាំងនោះ បឋមជ្ឈានរមែងកម្ចាត់នីវរណៈ ៥ ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ១»។ ចំណែកឯចតុត្ថជ្ឈានរមែងកម្ចាត់សុខនិងទុក្ខ ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ២»។ អរហត្តមគ្គរមែងកម្ចាត់កិលេសទាំងពួង ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការបានឱកាសទី ៣»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ការបានឱកាស» លោកពោលសំដៅដល់អរូបជ្ឈានទាំង ៣ ដែលនឹងពោលខាងមុខ។ ហើយលោកនឹងពោលនូវហេតុនៃការកាន់យកអរូបជ្ឈានទាំងនោះដោយខ្លួនឯង។ สตฺตานํ [Pg.300] วิสุทฺธึ ปาปนตฺถายาติ ราคาทีหิ มเลหิ อภิชฺฌาวิสมโลภาทีหิ จ อุปกฺกิเลเสหิ กิลิฏฺฐจิตฺตานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิปาปนตฺถาย สมติกฺกมนตฺถาย. อายตึ อนุปฺปชฺชนญฺหิ อิธ ‘‘สมติกฺกโม’’ติ วุตฺตํ. อตฺถํ คมนตฺถายาติ กายิกทุกฺขสฺส จ เจตสิกโทมนสฺสสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ อตฺถงฺคมาย, นิโรธายาติ อตฺโถ. ญายติ นิจฺฉเยน กมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌียติ เอเตนาติ ญาโย, สมุจฺเฉทภาโว อริยมคฺโคติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺสา’’ติ. ปจฺจกฺขกรณตฺถายาติ อตฺตปจฺจกฺขตาย. ปรปจฺจเยน วินา ปจฺจกฺขกรณญฺหิ ‘‘สจฺฉิกิริยา’’ติ วุจฺจติ. อสมฺภินฺนนฺติ ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธํ อนุปหตํ. ពាក្យថា ដើម្បីញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ បានដល់ ដើម្បីញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយដែលមានចិត្តសៅហ្មងដោយគ្រឿងសៅហ្មងមានរាគៈជាដើម និងឧបកិលេសមានអភិជ្ឈាវិសមលោភៈជាដើម ឲ្យដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ គឺដើម្បីកន្លងផុតទៅ។ ព្រោះថា ការមិនកើតឡើងតទៅទៀត ក្នុងទីនេះ ហៅថា «ការកន្លងផុត»។ ពាក្យថា ដើម្បីឲ្យវិនាសទៅ បានដល់ ដើម្បីឲ្យវិនាសទៅ គឺដើម្បីរលត់ទៅនៃធម៌ទាំងពីរនេះ គឺទុក្ខខាងកាយ និងទោមនស្សខាងចិត្ត នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រះនិព្វានដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ហើយរមែងឈានទៅរកដោយការសម្រេច ឬមួយទៀត ធម៌ដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ គឺចាក់ធ្លុះដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ញាយៈ (ធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ) បានដល់ អរិយមគ្គដែលជាសភាវៈកាត់ផ្តាច់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃមគ្គដែលប្រកបដោយវិបស្សនា»។ ពាក្យថា ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ បានដល់ ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ចំពោះខ្លួនឯង។ ព្រោះថា ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយមិនបាច់អាស្រ័យបច្ច័យដទៃ ហៅថា «ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់» (សច្ឆិកិរិយា)។ ពាក្យថា មិនច្របូកច្របល់ (asambhinnan) បានដល់ មិនត្រូវរារាំង មិនត្រូវបៀតបៀន ដោយប្រមាត់និងស្លេស្មជាដើម។ ราคานุคโต สมาธิ อภินโต นาม โหติ อารมฺมเณ อภิมุขาภาเวน ปวตฺติยา, โทสานุคโต ปน อปนโต อปคมนวเสน ปวตฺติยา, ตทุภยปฺปฏิกฺเขเปน ‘‘น จาภินโต น จาปนโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ราควเสนา’’ติอาทิ. น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโตติ โลกิยชฺฌานจิตฺตานิ วิย น สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน ตทงฺคปฺปหานวิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน จ นิคฺคเหตฺวา วาเรตฺวา ฐิโต. กิญฺจรหิ กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน. ตถาภูตํ ผลสมาธึ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น สสงฺขาเรน…เป… ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน’’ติ. សមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមរាគៈ ឈ្មោះថា អភិនតៈ (បង្អោនទៅរក) ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពឆ្ពោះទៅរកអារម្មណ៍ ចំណែកសមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមទោសៈ ឈ្មោះថា អបនតៈ (ងាកចេញ) ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយការចៀសចេញ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ដោយអំណាចនៃរាគៈ" ជាដើម ដើម្បីបដិសេធទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបពោលថា "មិនបង្អោនទៅផង មិនងាកចេញផង"។ ពាក្យថា "មិនដល់នូវការសង្កត់សង្កិនរារាំងដោយសសង្ខារ" គឺមិនមែនតាំងនៅដោយការសង្កត់សង្កិនរារាំងដោយសសង្ខារ ប្រកបដោយសប្បយោគៈ ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន និងវិក្ខម្ភនប្បហាន ដូចជាលោកិយឈានចិត្តទាំងឡាយនោះឡើយ។ ចុះតើប្រព្រឹត្តទៅដូចម្តេច? គឺកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការកាត់ផ្តាច់កិលេសទាំងឡាយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកផលសមាធិដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "មិនមែនដោយសសង្ខារ...បេ... កើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការកាត់ផ្តាច់"។ อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអានន្ទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๗. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา ៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកាយតិកសូត្រ ๓๘. สตฺตเม โลกายตวาทกาติ อายตึ หิตํ โลโก น ยตติ น วิรุหติ เอเตนาติ โลกายตํ, วิตณฺฑสตฺถํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ, ตํ วทนฺตีติ โลกายตวาทกา. ៣៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ ត្រង់ពាក្យថា "ពួកលោកាយតវាទៈ" សេចក្តីថា សត្វលោកមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនចម្រើននូវប្រយោជន៍ក្នុងអនាគតដោយក្បួននេះ ហេតុនោះ ក្បួននោះឈ្មោះថា លោកាយតៈ គឺក្បួនវិតណ្ឌវាទ (ក្បួនចាក់ដោត)។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយអាស្រ័យក្បួននោះហើយ សូម្បីតែចិត្តដើម្បីធ្វើបុណ្យកិរិយាក៏មិនបង្កើតឡើង ពួកជនដែលនិយាយក្បួននោះ ឈ្មោះថា ពួកលោកាយតវាទៈ។ ทฬฺหํ ถิรํ ธนุ เอตสฺสาติ ทฬฺหธนฺวา (อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๔๕-๔๖; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๐๗), โส เอว ‘‘ทฬฺหธมฺมา’’ติ วุตฺโต. ปฏิสตฺตุวิธมนตฺถํ ธนุํ คณฺหาตีติ ธนุคฺคโห. โส เอว อุสุํ สรํ อสติ ขิปตีติ อิสฺสาโส. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ โลหาทิภารํ วหิตุํ สมตฺถํ ทฺวิสหสฺสถามํ. เตนาห ‘‘ทฺวิสหสฺสถามํ นามา’’ติอาทิ. ทณฺเฑติ ธนุทณฺเฑ. ยาว กณฺฑปฺปมาณาติ ทีฆโต ยตฺตกํ กณฺฑสฺส ปมาณํ, ตตฺตเก [Pg.301] ธนุทณฺเฑ อุกฺขิตฺตมตฺเต อาโรปิเตสุเยว ชิยาทณฺเฑสุ โส เจ ภาโร ปถวิโต มุจฺจติ, เอวํ อิทํ ทฺวิสหสฺสถามํ นาม ธนูติ ทฏฺฐพฺพํ. อุคฺคหิตสิปฺโปติ อุคฺคหิตธนุสิปฺโป. กตหตฺโถติ ถิรตรํ ลกฺเขสุ อวิรชฺฌนสรกฺเขโป. อีทิโส ปน ตตฺถ วสิภูโต กตหตฺโถ นาม โหตีติ อาห ‘‘จิณฺณวสิภาโว’’ติ. กตํ ราชกุลาทีสุ อุเปจฺจ อสนํ เอเตน โส กตูปาสโนติ อาห ‘‘ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺโป’’ติ. เอวํ กตนฺติ เอวํ อนฺโตสุสิรกรณาทินา สลฺลหุกํ กตํ. ធ្នូរបស់បុគ្គលនោះ មាំមួន គឺរឹងមាំ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទឡ្ហធន្វា (អ្នកមានធ្នូមាំ) បុគ្គលនោះឯង ហៅថា "ទឡ្ហធម្មា"។ បុគ្គលដែលកាន់ធ្នូដើម្បីកម្ចាត់សត្រូវទល់មុខ ឈ្មោះថា ធនុគ្គហៈ (ខ្មាន់ធ្នូ)។ ខ្មាន់ធ្នូនោះឯង តែងបាញ់ គឺបង្ហោះព្រួញ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឥស្សាសៈ (អ្នកបាញ់ព្រួញ)។ ពាក្យថា "មានកម្លាំងពីរពាន់" គឺមានកម្លាំងពីរពាន់ដែលអាចទ្រទ្រង់នូវទម្ងន់ដែកជាដើមបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ឈ្មោះថា មានកម្លាំងពីរពាន់" ជាដើម។ ពាក្យថា "ក្នុងដង" គឺក្នុងដងធ្នូ។ ពាក្យថា "ត្រឹមប្រមាណនៃព្រួញ" សេចក្តីថា ប្រវែងព្រួញមានប្រមាណប៉ុន្មានដោយបណ្តោយ គ្រាន់តែលើកដងធ្នូមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះឡើង ហើយកាលបើខ្សែធ្នូត្រូវបានយោងឡើង ប្រសិនបើទម្ងន់នោះរួចផុតពីផែនដី ធ្នូនោះគប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា "រៀនសិល្បៈហើយ" គឺរៀនសិល្បៈធ្នូហើយ។ ពាក្យថា "មានដៃស្ទាត់ជំនាញ" គឺការបាញ់ព្រួញមិនឱ្យខុសគោលដៅដោយភាពរឹងមាំក្រៃលែង។ ម្យ៉ាងទៀត ខ្មាន់ធ្នូដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងសិល្បៈនោះ ឈ្មោះថា មានដៃស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "មានសភាពស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំមកហើយ"។ ការចូលទៅគាល់ហើយធ្វើការបម្រើក្នុងរាជត្រកូលជាដើមដោយសិល្បៈនេះ ហេតុនោះ ខ្មាន់ធ្នូនោះឈ្មោះថា កតូបាសនៈ (អ្នកធ្លាប់ចូលទៅបម្រើ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "អ្នកបង្ហាញសិល្បៈក្នុងរាជត្រកូលជាដើម"។ ពាក្យថា "ធ្វើហើយយ៉ាងនេះ" គឺធ្វើឱ្យស្រាលយ៉ាងនេះ ដោយការធ្វើឱ្យមានប្រហោងខាងក្នុងជាដើម។ โลกายติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកាយតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๘-๙. เทวาสุรสงฺคามสุตฺตาทิวณฺณนา ៨-៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទេវាសុរសង្គ្រាមសូត្រជាដើម ๓๙-๔๐. อฏฺฐเม อภิยึสูติ กทา อภิยึสุ? ยทา พลวนฺโต อเหสุํ, ตทา. ตตฺรายมนุปุพฺพิกถา (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๔๗; สารตฺถ. ฏี. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) – สกฺโก กิร มคธรฏฺเฐ มจลคามเก มโฆ นาม มาณโว หุตฺวา เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวา กลฺยาณกมฺมํ กโรนฺโต สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา ตตฺถ กาลงฺกโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตํ พลวกมฺมานุภาเวน สปริสํ เสสเทวตา ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อาคนฺตุกเทวปุตฺตา อาคตา’’ติ เนวาสิกา คนฺธปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก สกปริสาย สญฺญํ อทาสิ ‘‘มาริสา มา คนฺธปานํ ปิวิตฺถ, ปิวนาการมตฺตเมว ทสฺเสถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. เนวาสิกเทวตา สุวณฺณสรเกหิ อุปนีตํ คนฺธปานํ ยาวทตฺถํ ปิวิตฺวา มตฺตา ตตฺถ ตตฺถ สุวณฺณปถวิยํ ปติตฺวา สยึสุ. สกฺโก ‘‘คณฺหถ ปุตฺตหตาย ปุตฺเต’’ติ เต ปาเทสุ คเหตฺวา สิเนรุปาเท ขิปาเปสิ. สกฺกสฺส ปุญฺญเตเชน ตทนุวตฺตกาปิ สพฺเพ ตตฺเถว ปตึสุ. เต สิเนรุเวมชฺฌกาเล สญฺญํ ลภิตฺวา, ‘‘ตาตา, สุรํ น ปิวิมฺห, สุรํ น ปิวิมฺหา’’ติ อาหํสุ. ตโต ปฏฺฐาย อสุรา นาม ชาตา. อถ เนสํ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ สิเนรุสฺส เหฏฺฐิมตเล ทสโยชนสหสฺสํ อสุรภวนํ นิพฺพตฺติ. สกฺโก เตสํ นิวตฺติตฺวา อนาคมนตฺถาย อารกฺขํ ฐเปสิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ៣៩-៤០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ត្រង់ពាក្យថា "បានចូលទៅច្បាំង" សួរថា តើបានចូលទៅច្បាំងនៅពេលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងកាលណាដែលពួកគេមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ក្នុងកាលនោះ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវតាមលំដាប់ដូចតទៅនេះ៖ ឮថា ព្រះឥន្ទ្រកាលពីដើមជាមាណពឈ្មោះ មឃៈ ក្នុងភូមិមចលគ្រាម ក្នុងដែនមគធៈ បាននាំបុរស ៣៣ នាក់ ធ្វើកល្យាណកម្ម ហើយបំពេញវត្តបទ ៧ យ៉ាង លុះធ្វើកាលកិរិយាក្នុងភូមិនោះ ក៏បានទៅកើតក្នុងទេវលោក។ ពួកទេវតាដែលជាអ្នកនៅមុន កាលបានឃើញព្រះឥន្ទ្រនោះ ព្រមទាំងបរិវារ គ្របសង្កត់លើទេវតាដែលនៅសេសសល់ដោយហេតុ ១០ យ៉ាង ដោយអានុភាពនៃកម្មដ៏ខ្លាំងក្លា ក៏គិតថា "ពួកទេវបុត្រជាភ្ញៀវមកដល់ហើយ" ទើបចាត់ចែងទឹកគ្រឿងក្រអូប (សុរា) ទុកទទួល។ ព្រះឥន្ទ្របានឱ្យសញ្ញាដល់បរិវាររបស់ខ្លួនថា "ម្នាលអ្នកទាំងឡាយដ៏មានអាយុ កុំផឹកទឹកគ្រឿងក្រអូបនោះឡើយ គ្រាន់តែធ្វើអាការៈដូចជាផឹកប៉ុណ្ណោះ"។ ពួកបរិវារទាំងនោះក៏បានធ្វើដូច្នោះ។ ចំណែកពួកទេវតាម្ចាស់ស្រុក បានផឹកទឹកគ្រឿងក្រអូបដែលគេនាំមកជូនដោយកែវមាសតាមចិត្តចង់ ក៏ស្រវឹង ដេកដួលនៅទីនោះៗ លើផែនដីមាស។ ព្រះឥន្ទ្រពោលថា "ចូរចាប់ពួកកូនចង្រៃទាំងនេះទៅ" ហើយក៏ឱ្យចាប់ជើងរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ បោះចោលទៅកាន់ទៀបគល់ភ្នំសិនេរុ។ ដោយតេជះបុណ្យរបស់ព្រះឥន្ទ្រ សូម្បីតែពួកទេវតាដែលប្រព្រឹត្តតាមព្រះឥន្ទ្រទាំងអស់ ក៏បានធ្លាក់ទៅដល់ទីនោះដែរ។ ពួកទេវតាទាំងនោះ កាលបានដឹងខ្លួនឡើងក្នុងចន្លោះកណ្តាលនៃភ្នំសិនេរុ ក៏និយាយថា "នែគ្នាយើង យើងមិនផឹកសុរាទេ យើងមិនផឹកសុរាទេ"។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកទេវតាទាំងនោះក៏បានឈ្មោះថា "អសុរ"។ គ្រានោះ ពិភពអសុរទំហំមួយម៉ឺនយោជន៍ ដែលកើតឡើងអំពីកម្មបច្ច័យ និងឧតុសមុដ្ឋាន ក៏កើតឡើងនៅថ្នាក់ក្រោមបង្អស់នៃភ្នំសិនេរុ សម្រាប់ពួកអសុរទាំងនោះ។ ព្រះឥន្ទ្របានដាក់ការការពារ ដើម្បីរារាំងមិនឱ្យពួកអសុរទាំងនោះត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា៖ ‘‘อนฺตรา [Pg.302] ทฺวินฺนํ อยุชฺฌปุรานํ,ปญฺจวิธา ฐปิตา อภิรกฺขา; อุรค-กโรฏิ-ปยสฺส จ หารี,มทนยุตา จตุโร จ มหตฺถา’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๔๗; สารตฺถ. ฏี. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา); "ការការពារ ៥ យ៉ាង គឺពួកឧរគៈ (នាគ) ពួកករោដិ (គ្រុឌ) ពួកបយស្សហារី (កុម្ភណ្ឌ) ពួកមទនយុតៈ (យក្ស) និងមហារាជទាំង ៤ ដែលមានអានុភាពធំ ត្រូវបានដាក់ការពារក្នុងចន្លោះនៃនគរដែលមិនអាចច្បាំងដណ្តើមបានទាំងពីរ"។ ทฺเว นครานิ หิ ยุทฺเธน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อยุชฺฌปุรานิ นาม ชาตานิ เทวนครญฺจ อสุรนครญฺจ. ยทา หิ อสุรา พลวนฺโต โหนฺติ, อถ เทเวหิ ปลายิตฺวา เทวนครํ ปวิสิตฺวา ทฺวาเร ปิทหิเต อสุรานํ สตสหสฺสมฺปิ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกติ. ยทา เทวา พลวนฺโต โหนฺติ, อถาสุเรหิ ปลายิตฺวา อสุรนครสฺส ทฺวาเร ปิทหิเต สกฺกานํ สตสหสฺสมฺปิ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกติ. อิติ อิมานิ ทฺเว นครานิ อยุชฺฌปุรานิ นาม. เตสํ อนฺตรา เอเตสุ อุรคาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สกฺเกน อารกฺขา ฐปิตา. ตตฺถ อุรคสทฺเทน นาคา คหิตา. เต หิ อุทเก พลวนฺโต โหนฺติ, ตสฺมา สิเนรุสฺส ปฐมาลินฺเท เอเตสํ อารกฺขา. กโรฏิสทฺเทน สุปณฺณา คหิตา. เตสํ กิร กโรฏิ นาม ปานโภชนํ, เตน ตํ นามํ ลภึสุ, ทุติยาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. ปยสฺสหาริสทฺเทน กุมฺภณฺฑา คหิตา, ทานวรกฺขสา กิร เต, ตติยาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. มทนยุตสทฺเทน ยกฺขา คหิตา. วิสมจาริโน กิร เต ยุชฺฌโสณฺฑา, จตุตฺถาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. จตุโร จ มหตฺตาติ จตฺตาโร มหาราชาโน วุตฺตา, ปญฺจมาลินฺเท เตสํ อารกฺขา, ตสฺมา ยทิ อสุรา กุปิตาวิลจิตฺตา เทวปุรํ อุปยนฺติ ยุชฺฌิตุํ. ยํ คิริโน ปฐมํ ปริภณฺฑํ, ตํ อุรคา ปฏิพาหยนฺติ. เอวํ เสเสสุ เสสา. ព្រោះថានគរទាំងពីរ គឺទេវនគរ និងអសុរនគរ ឈ្មោះថា អយុជ្ឈបុរៈ (នគរដែលមិនអាចច្បាំងដណ្តើមបាន) ព្រោះមិនអាចដណ្តើមយកបានដោយសង្គ្រាម។ ព្រោះថា កាលណាពួកអសុរមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកទេវតាក៏រត់ចូលទៅកាន់ទេវនគរ កាលបើទ្វារនគរត្រូវបានបិទហើយ សូម្បីតែពួកអសុររាប់សែននាក់ ក៏មិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ។ កាលណាពួកទេវតាមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកអសុរក៏រត់ចូលទៅកាន់អសុរនគរ កាលបើទ្វារនគរត្រូវបានបិទហើយ សូម្បីតែពួកទេវតារបស់ព្រះឥន្ទ្ររាប់សែននាក់ ក៏មិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ។ នគរទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថា អយុជ្ឈបុរៈ យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងចន្លោះនគរទាំងពីរនោះ ព្រះឥន្ទ្របានដាក់ការការពារក្នុងស្ថានទាំង ៥ មានពួកឧរគៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ឧរគៈ សំដៅយកពួកនាគ។ ពួកនាគនោះមានកម្លាំងខ្លាំងក្នុងទឹក ហេតុនោះ ការការពាររបស់ពួកនាគទាំងនោះ ទើបនៅថ្នាក់ទី ១ នៃភ្នំសិនេរុ។ ពាក្យថា ករោដិ សំដៅយកពួកគ្រុឌ។ ឮថា ពួកគ្រុឌនោះមានភេសជ្ជៈ និងអាហារឈ្មោះ ករោដិ ហេតុនោះ ទើបបានឈ្មោះយ៉ាងនោះ ការការពាររបស់ពួកគ្រុឌទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ២។ ពាក្យថា បយស្សហារី សំដៅយកពួកកុម្ភណ្ឌ ឮថា ពួកនោះជាទានវយក្ស និងរាក្សស ការការពាររបស់ពួកកុម្ភណ្ឌទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៣។ ពាក្យថា មទនយុតៈ សំដៅយកពួកយក្ស។ ឮថា ពួកយក្សនោះជាអ្នកប្រព្រឹត្តមិនស្មើ ជាអ្នកស្រឡាញ់ការច្បាំង ការការពាររបស់ពួកយក្សទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៤។ ពាក្យថា មហត្តា ទាំង ៤ សំដៅយកមហារាជទាំង ៤ ការការពាររបស់មហារាជទាំងនោះ នៅថ្នាក់ទី ៥ ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើពួកអសុរមានចិត្តខឹងសម្បារ កម្រើកឡើង ចូលមកជិតទេវបុរៈដើម្បីច្បាំង។ ពួកនាគតែងរារាំងនៅថ្នាក់ទី ១ នៃភ្នំ។ ពួកទេវតាដែលសេសសល់ ក៏រារាំងនៅថ្នាក់ដែលសេសសល់ យ៉ាងនេះដែរ។ เต ปน อสุรา อายุวณฺณยสอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ตาวตึสสทิสาว, ตสฺมา อนฺตรา อตฺตานํ อชานิตฺวา ปาฏลิยา ปุปฺผิตาย ‘‘น อิทํ เทวนครํ, ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตโก ปุปฺผติ, อิธ ปน จิตฺตปาฏลี, ชรสกฺเกนามฺหากํ สุรํ ปาเยตฺวา วญฺจิตา, เทวนครญฺจ โน คหิตํ, คจฺฉาม, เตน สทฺธึ ยุชฺฌิสฺสามา’’ติ หตฺถิอสฺสรเถ อารุยฺห สุวณฺณรชตมณิผลกานิ คเหตฺวา ยุทฺธสชฺชา หุตฺวา อสุรเภริโย วาเทนฺตา มหาสมุทฺเท อุทกํ ทฺวิธา เภตฺวา อุฏฺฐหนฺติ. เต เทเว วุฏฺเฐ วมฺมิกมกฺขิกา [Pg.303] วมฺมิกํ วิย สิเนรุํ อารุหิตุํ อารภนฺติ. อถ เนสํ ปฐมํ นาเคหิ สทฺธึ ยุทฺธํ โหติ. ตสฺมึ โข ปน ยุทฺเธ น กสฺสจิ ฉวิ วา จมฺมํ วา ฉิชฺชติ, น โลหิตํ อุปฺปชฺชติ, เกวลํ กุมารกานํ ทารุเมณฺฑกยุทฺธํ วิย อญฺญมญฺญสนฺตาสนมตฺตเมว โหติ. โกฏิสตาปิ โกฏิสหสฺสาปิ นาคา เตหิ สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา เต อสุรปุรํเยว ปเวเสตฺวา นิวตฺตนฺติ. ยทา ปน อสุรา พลวนฺโต โหนฺติ, อถ นาคา โอสกฺกิตฺวา ทุติเย อาลินฺเท สุปณฺเณหิ สทฺธึ เอกโตว หุตฺวา ยุชฺฌนฺติ. เอส นโย สุปณฺณาทีสุปิ. ยทา ปน ตานิ ปญฺจปิ ฐานานิ อสุรา มทฺทนฺติ, ตทา เอกโต สมฺปิณฺฑิตานิปิ ตานิ ปญฺจ พลานิ โอสกฺกนฺติ. อถ จตฺตาโร มหาราชาโน คนฺตฺวา สกฺกสฺส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจนฺติ. สกฺโก เตสํ วจนํ สุตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติกํ เวชยนฺตรถํ อารุยฺห สยํ วา นิกฺขมติ, เอกํ ปุตฺตํ วา เปเสติ. ยทา เทวา ปุน อปจฺจาคมนาย อสุเร ชินึสุ, ตทา สกฺโก อสุเร ปลาเปตฺวา ปญฺจสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ทตฺวา เวทิยปาเท วชิรหตฺถา อินฺทปฏิมาโย ฐเปสิ. อสุรา กาเลน กาลํ อุฏฺฐหิตฺวา ปฏิมาโย ทิสฺวา ‘‘สกฺโก อปฺปมตฺโต ติฏฺฐตี’’ติ ตโตว นิวตฺตนฺติ. อิธ ปน ยทา อสุรานํ ชโย อโหสิ, เทวานํ ปราชโย, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ปราชิตา จ, ภิกฺขเว, เทวา อปยึสุเยว อุตฺตเรนาภิมุขา, อภิยึสุ อสุรา’’ติ. ម្យ៉ាងទៀត ពួកអសុរទាំងនោះមានអាយុ វណ្ណៈ យស និងឥស្សរិយសម្បត្តិ ស្មើនឹងពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្សដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងចន្លោះនោះ កាលបើមិនដឹងខ្លួនឯង លុះដើមច្រណក (បាដលី) រីកផ្កាឡើង ក៏គិតថា "ទីនេះមិនមែនជាទេវនគរទេ ព្រោះនៅក្នុងទេវនគរនោះ មានដើមបារិច្ឆត្តកៈរីកផ្កា ចំណែកនៅទីនេះ មានដើមចិត្តបាដលីរីកផ្កា ព្រះឥន្ទ្រចាស់បានបោកប្រាស់យើងដោយឱ្យយើងផឹកសុរា ហើយទេវនគរក៏មិនមែនជារបស់យើងដែរ តោះយើងទៅច្បាំងជាមួយវា" ហើយក៏ឡើងជិះដំរី សេះ និងរថ កាន់ខែលមាស ខែលប្រាក់ និងខែលកែវមណី រៀបចំខ្លួនធ្វើសង្គ្រាម វាយស្គរអសុរ ធ្វើឱ្យទឹកមហាសមុទ្របែកជាពីរចំណែក ហើយក៏ឡើងមក។ ពួកអសុរទាំងនោះ កាលបើពួកទេវតាចេញមក ក៏ចាប់ផ្តើមឡើងភ្នំសិនេរុ ដូចជាពួកស្រមោចចោមឡើងដំបូកដូច្នោះ។ គ្រានោះ សង្គ្រាមរបស់ពួកអសុរទាំងនោះជាមួយពួកនាគ ក៏កើតមានឡើងមុនគេ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ គ្មានស្បែក ឬសាច់របស់នរណាម្នាក់ដាច់រហែកឡើយ គ្មានឈាមហូរចេញឡើយ មានត្រឹមតែការបំភ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ដូចជាក្មេងៗលេងជល់ចៀមឈើដូច្នោះឯង។ ពួកនាគរាប់រយសែនកោដិ ច្បាំងជាមួយពួកអសុរទាំងនោះ ហើយដេញពួកអសុរទាំងនោះឱ្យចូលទៅក្នុងអសុរពិភពវិញ ទើបត្រឡប់មកវិញ។ ប៉ុន្តែ កាលណាពួកអសុរមានកម្លាំងខ្លាំង ពួកនាគក៏ថយក្រោយមកច្បាំងរួមគ្នាជាមួយពួកគ្រុឌនៅថ្នាក់ទី ២។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពួកគ្រុឌជាដើមដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលណាពួកអសុរកម្ទេចស្ថានទាំង ៥ នោះបាន កាលនោះ សូម្បីតែកងទ័ពទាំង ៥ ដែលរួមគ្នា ក៏ថយក្រោយដែរ។ គ្រានោះ មហារាជទាំង ៤ ក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលដំណឹងនោះដល់ព្រះឥន្ទ្រ។ ព្រះឥន្ទ្រកាលបានឮពាក្យរបស់មហារាជទាំងនោះហើយ ក៏ឡើងជិះវេជយន្តរថដែលមានទំហំ ១៥០ យោជន៍ ចេញទៅដោយខ្លួនឯងខ្លះ ឬបញ្ជូនបុត្រណាម្នាក់ទៅខ្លះ។ កាលណាពួកទេវតាឈ្នះពួកអសុរមិនឱ្យត្រឡប់មកវិញបាន ក្នុងកាលនោះ ព្រះឥន្ទ្រក៏ដេញពួកអសុរឱ្យរត់ទៅ ហើយដាក់ការការពារក្នុងស្ថានទាំង ៥ រួចដាក់រូបបដិមាព្រះឥន្ទ្រកាន់វជិរៈនៅទៀបជើងខឿន។ ពួកអសុរ កាលឡើងមកម្តងម្កាល កាលបានឃើញរូបបដិមាទាំងនោះ ក៏គិតថា "ព្រះឥន្ទ្រមិនប្រហែសឡើយ តាំងនៅទីនេះ" ហើយក៏ត្រឡប់ទៅវិញពីទីនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកកាលដែលពួកអសុរមានជ័យជម្នះ ហើយពួកទេវតាបរាជ័យ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកទេវតាបរាជ័យហើយ ក៏រត់ភៀសខ្លួនទៅទិសខាងជើង ពួកអសុរក៏ដេញតាមទៅ"។ ทกฺขิณาภิมุขา หุตฺวาติ จกฺกวาฬปพฺพตาภิมุขา หุตฺวา. อสุรา กิร เทเวหิ ปราชิตา ปลายนฺตา จกฺกวาฬปพฺพตาภิมุขํ คนฺตฺวา จกฺกวาฬมหาสมุทฺทปิฏฺฐิยํ รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลิกาปุลิเน ยตฺถ ปณฺณกุฏิโย มาเปตฺวา อิสโย วสนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา อิสีนํ อสฺสมปเทน คจฺฉนฺตา ‘‘สกฺโก อิเมหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา อมฺเห นาเสติ, คณฺหถ ปุตฺตหตาย ปุตฺเต’’ติ กุปิตา อสฺสมปเท ปานียฆฏจงฺกมนปณฺณสาลาทีนิ วิทฺธํเสนฺติ. อิสโย อรญฺญโต ผลาผลํ อาทาย อาคตา ทิสฺวา ปุน ทุกฺเขน ปฏิปากติกํ กโรนฺติ, เตปิ ปุนปฺปุนํ ตเถว ปราชิตา คนฺตฺวา วินาเสนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปราชิตา จ โข, ภิกฺขเว, อสุรา อปยึสุเยว ทกฺขิเณนาภิมุขา’’ติ. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว. ពាក្យថា "បែរមុខទៅទិសខាងត្បូង" គឺបែរមុខទៅរកភ្នំចក្រវាឡ។ ឮថា ពួកអសុរកាលដែលចាញ់ពួកទេវតាហើយ ក៏រត់ទៅកាន់ភ្នំចក្រវាឡ ទៅដល់ឆ្នេរខ្សាច់ដែលមានពណ៌ដូចបន្ទះប្រាក់ លើផ្ទៃមហាសមុទ្រចក្រវាឡ ជាទីដែលពួកឥសីសង់កុដិស្លឹកឈើរស់នៅ ពួកអសុរទាំងនោះកាលដើរកាត់តាមអាស្រមរបស់ពួកឥសី ក៏ខឹងសម្បារគិតថា "ព្រះឥន្ទ្រប្រឹក្សាជាមួយពួកឥសីទាំងនេះហើយបំផ្លាញយើង ចូរចាប់ពួកកូនចង្រៃទាំងនេះទៅ" ហើយក៏បំផ្លាញក្អមទឹក ទីចង្ក្រម និងសាលាស្លឹកឈើជាដើម ក្នុងអាស្រមនោះ។ ពួកឥសីកាលត្រឡប់មកពីព្រៃ នាំយកផលាផលមក ឃើញហើយ ក៏រៀបចំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញដោយលំបាក ពួកអសុរទាំងនោះកាលដែលបរាជ័យម្តងហើយម្តងទៀត ក៏ទៅបំផ្លាញយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកអសុរបរាជ័យហើយ ក៏រត់ភៀសខ្លួនទៅទិសខាងត្បូង"។ សូត្រទី ៩ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ เทวาสุรสงฺคามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទេវាសុរសង្គ្រាមសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๑๐. ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา ១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតបុស្សសូត្រ ๔๑. ทสเม [Pg.304] ปกฺขนฺทตีติ ปวิสติ. ปสีทตีติ ปสาทํ อภิรุจึ อาปชฺชติ, ปติฏฺฐาติ วิมุจฺจตีติ อตฺโถ. กถาปาภตนฺติ กถาย มูลํ. มูลญฺหิ ‘‘ปาภต’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห – ៤១. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា "ស្ទុះទៅ" គឺចូលទៅ។ ពាក្យថា "ជ្រះថ្លា" សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីជ្រះថ្លា និងការពេញចិត្ត គឺតាំងនៅ និងរួចចាកកិលេស នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា "កថាបាភតៈ" គឺឫសគល់នៃពាក្យចរចា ព្រោះថា ឫសគល់ ហៅថា "បាភតៈ" ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖ ‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ; สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔); "បុគ្គលមានប្រាជ្ញា ជាអ្នកឈ្លាសវៃ តែងតាំងខ្លួនឡើងបាន សូម្បីតែដោយដើមទុន (បាភតៈ) តិចតួច ដូចជាបុគ្គលផ្លុំភ្លើងដ៏តូចឱ្យឆេះឡើងដូច្នោះ"។ เตเนวาห ‘‘กถาปาภตนฺติ กถามูล’’นฺติ. วิตกฺกคฺคหเณเนว ตํสหจริโต วิจาโรปิ คหิโต. เตเนเวตฺถ พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ อาห ‘‘วิตกฺเกสูติ วิตกฺกวิจาเรสู’’ติ. ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "កថាបាភតៈ គឺឫសគល់នៃពាក្យចរចា"។ ដោយការកាន់យកនូវវិតក្កៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បានកាន់យកនូវវិចារៈដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបការសម្តែងជាពហុវចនៈក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ក្នុងវិតក្កៈទាំងឡាយ គឺក្នុងវិតក្កៈ និងវិចារៈទាំងឡាយ"។ ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតបុស្សសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๕. สามญฺญวคฺโค ៥. សាមញ្ញវគ្គ ๑-๑๐. สมฺพาธสุตฺตาทิวณฺณนา ១-១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសម្ពាធសូត្រជាដើម ๔๒-๕๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุทายีติ ตโย เถรา อุทายี นาม กาฬุทายี, ลาฬุทายี, มหาอุทายีติ, อิธ กาฬุทายี อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร’’ติ. สมฺพาเธติ สมฺปีฬิตตณฺหาสํกิเลสาทินา สอุปฺปีฬนตาย ปรมสมฺพาเธ. อติวิย สงฺกรฏฺฐานภูโต หิ นีวรณสมฺพาโธ อธิปฺเปโต. โอกาโสติ ฌานสฺเสตํ นามํ. นีวรณสมฺพาธาภาเวน หิ ฌานํ อิธ ‘‘โอกาโส’’ติ วุตฺตํ. ปฏิลีนนิสโภติ วา ปฏิลีโน หุตฺวา เสฏฺโฐ, ปฏิลีนานํ วา เสฏฺโฐติ ปฏิลีนนิสโภ. ปฏิลีนา นาม ปหีนมานา วุจฺจนฺติ มานุสฺสยวเสน อุณฺณตาภาวโต. ยถาห ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิลีโน โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อสฺมิมาโน ปหีโน โหติ อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวํคโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๘; มหานิ. ๘๗). เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ៤២-៥១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៥ ពាក្យថា udāyī (ព្រះឧទាយី) គឺព្រះថេរៈ ៣ អង្គ មានឈ្មោះថា ឧទាយី ដូចគ្នា គឺ កាឡុទាយី ១, ឡាលុទាយី ១, មហាឧទាយី ១ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះកាឡុទាយី ហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «udāyīti kāḷudāyitthero» (ពាក្យថា ឧទាយី បានដល់ ព្រះកាឡុទាយិត្ថេរៈ)។ ពាក្យថា Sambādhe (ក្នុងទីចង្អៀត) គឺក្នុងទីចង្អៀតយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះការបៀតបៀនដោយតណ្ហាសំកិលេសជាដើម ដែលជាធម៌នាំមកនូវការបៀតបៀន។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការចង្អៀតដោយនីវរណៈ ដែលជាសភាពច្របូកច្របល់យ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា Okāso (ឱកាស) នេះជាឈ្មោះនៃឈាន។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ឈាន លោកហៅថា «ឱកាស» ព្រោះមិនមានការចង្អៀតដោយនីវរណៈ។ ពាក្យថា Paṭilīnanisabho (អ្នកប្រសើរដោយការគេចចេញ) គឺ ជាអ្នកប្រសើរដោយការគេចចេញ ឬថា ជាអ្នកប្រសើរជាងពួកជនអ្នកគេចចេញ ឈ្មោះថា បដិលីននិសភៈ។ ពួកជនដែលឈ្មោះថា បដិលីនៈ (អ្នកគេចចេញ) នោះ សំដៅយកពួកជនដែលមានមានះលះបង់ហើយ ព្រោះមិនមានសភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយអំណាចនៃមានះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះភិក្ខុជាអ្នកគេចចេញ តើដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ មានអស្មិមានះលះបង់ហើយ មានឫសដាច់ឧត្តរ ធ្វើមិនឲ្យមានទីតាំងដូចជាត្នោតកាត់ក្បាល ឲ្យដល់នូវការមិនមាន មិនមានការកើតឡើងតទៅជាធម្មតាឡើយ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ สมฺพาธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសម្ពាធសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย អដ្ឋកថា អង្គុត្តរនិកាយ ឈ្មោះ មនោរថបូរណី นวกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา. ការបំភ្លឺសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងសេចក្តីពណ៌នានៃនវកនិបាត ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។ . นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. . នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ องฺคุตฺตรนิกาเย ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ ทสกนิปาต-ฏีกา ដីកា ទសកនិបាត ๑. ปฐมปณฺณาสกํ ១. បឋមបណ្ណាសកៈ ๑. อานิสํสวคฺโค ១. អានិសង្សវគ្គ ๑. กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา ១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិមត្ថិយសូត្រ ๑. ทสกนิปาตสฺส [Pg.305] ปฐเม อวิปฺปฏิสารตฺถานีติ อวิปฺปฏิสารปฺปโยชนานิ. อวิปฺปฏิสารานิสํสานีติ อวิปฺปฏิสารุทยานิ. เอเตน อวิปฺปฏิสาโร นาม สีลสฺส อุทยมตฺตํ, สํวทฺธิตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาปุปฺผสทิสํ, อญฺโญ เอว ปนาเนน นิปฺผาเทตพฺโพ สมาธิอาทิคุโณติ ทสฺเสติ. ‘‘ยาว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตาว ตรุณวิปสฺสนา’’ติ หิ วจนโต อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณโต ปรํ อยญฺจ วิปสฺสนา วิรชฺชติ โยคาวจโร วิรตฺโต ปุริโส วิย ภริยาย สงฺขารโต เอเตนาติ วิราโค. ១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃទសកនិបាត ពាក្យថា avippaṭisāratthāni (មានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាប្រយោជន៍) គឺមានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាផលប្រយោជន៍។ ពាក្យថា avippaṭisārānisaṃsāni (មានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាអានិសង្ស) គឺមានសេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយជាផលដែលកើតឡើង។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ឈ្មោះថា សេចក្តីមិនក្តៅក្រហាយ គ្រាន់តែជាផលដែលកើតឡើងនៃសីល ប្រៀបដូចជាម្លប់និងផ្កានៃដើមឈើដែលលូតលាស់ធំធាត់ហើយ ប៉ុន្តែគុណធម៌មានសមាធិជាដើមដែលត្រូវសម្រេចដោយសីលនោះ គឺជាធម៌ផ្សេងទៀត។ ព្រោះថា តាមពាក្យថា «វិបស្សនានៅខ្ចី ដរាបដល់មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ» វិបស្សនានេះ រមែងនឿយណាយចាកសង្ខារ ព្រោះរួចផុតចាកឧបក្កិលេស បន្ទាប់ពីឧទយព្វយញាណ ដូចជាបុរសដែលនឿយណាយ រមែងនឿយណាយចាកភរិយា ម្យ៉ាងទៀត យោគាវចររមែងនឿយណាយចាកសង្ខារដោយវិបស្សនានេះ ហេតុនោះ វិបស្សនានេះ ទើបឈ្មោះថា វិរាគៈ (ការនឿយណាយ)។ กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិមត្ថិយសូត្រ ចប់ហើយ។ ๒-๕. เจตนากรณียสุตฺตาทิวณฺณนา ២-៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចេតនាករណីយសូត្រជាដើម ๒-๕. ทุติเย สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต โย นํ อธิคจฺฉติ, ตํ ปาเรติ คเมตีติ ปารํ, นิพฺพานํ. ตพฺพิทูรตาย นตฺถิ เอตฺถ ปารนฺติ อปารํ, สํสาโร. เตนาห ‘‘โอริมตีรภูตา เตภูมกวฏฺฏา’’ติอาทิ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ២-៥. ក្នុងសូត្រទី ២ ព្រោះមានសភាពជាត្រើយម្ខាងនៃអន្លង់ធំគឺសង្សារ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលញ៉ាំងបុគ្គលអ្នកដល់នូវធម៌នោះ ឲ្យឆ្លងផុត គឺឲ្យទៅដល់ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បារៈ (ត្រើយម្ខាង) បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះនៅឆ្ងាយចាកព្រះនិព្វាននោះ ត្រើយម្ខាងមិនមានក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះ ទីនេះ ឈ្មោះថា អបារៈ (មិនមែនត្រើយ) បានដល់ សង្សារ។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā» (វដ្តៈក្នុងភូមិបី ដែលជាត្រើយខាងអាយ) ជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។ เจตนากรณียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចេតនាករណីយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา ៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមាធិសូត្រ ๖. ฉฏฺเฐ สนฺตํ สนฺตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺสาติอาทีสุ สนฺตํ สนฺตํ ปณีตํ ปณีตนฺติอาทีนิ วทติ. อิมินา ปน อากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ตตฺถ [Pg.306] จิตฺตํ อุปสํหรโต ผลสมาปตฺติสงฺขาโต จิตฺตุปฺปาโท ตถา ปวตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ក្នុងពាក្យជាដើមថា santaṃ santanti appetvā nisinnassa (របស់បុគ្គលអ្នកចូលឈានអង្គុយហើយ ដោយគិតថា ស្ងប់រំងាប់ៗ) លោកពោលសំដៅយកពាក្យថា ស្ងប់រំងាប់ៗ ឧត្តមៗ ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលរាប់ថាជាផលសមាបត្តិ របស់បុគ្គលអ្នកចាក់ធ្លុះនូវព្រះនិព្វាននោះដោយអាការៈនេះ ហើយបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមាធិសូត្រ ចប់ហើយ។ อานิสํสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអានិសង្សវគ្គ ចប់ហើយ។ ๒. นาถวคฺโค ២. នាថវគ្គ ๑-๔. เสนาสนสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសេនាសនសូត្រជាដើម ๑๑-๑๔. ทุติยสฺส ปฐเม นาติทูรนฺติ โคจรฏฺฐานโต อฑฺฒคาวุตโต โอรภาคตาย นาติทูรํ. นาจฺจาสนฺนนฺติ ปจฺฉิเมน ปมาเณน โคจรฏฺฐานโต ปญฺจธนุสติกตาย น อติอาสนฺนํ. ตาย จ ปน นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาย โคจรฏฺฐานปฏิปริสฺสยาทิรหิตมคฺคตาย จ คมนสฺส จ อาคมนสฺส จ ยุตฺตรูปตฺตา คมนาคมนสมฺปนฺนํ. ทิวสภาเค มหาชนสํกิณฺณตาภาเวน ทิวา อปฺปากิณฺณํ. อภาวตฺโถ หิ อยํ อปฺป-สทฺโท ‘‘อปฺปิจฺโฉ’’ติอาทีสุ วิย. รตฺติยํ มนุสฺสสทฺทาภาเวน รตฺตึ อปฺปสทฺทํ. สพฺพทาปิ ชนสนฺนิปาตนิคฺโฆสาภาเวน อปฺปนิคฺโฆสํ. ១១-១៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា nātidūraṃ (មិនឆ្ងាយពេក) គឺមិនឆ្ងាយពេក ព្រោះនៅក្នុងចម្ងាយមិនហួសកន្លះគាវុត ចាកទីគោចរ។ ពាក្យថា nāccāsannaṃ (មិនជិតពេក) គឺមិនជិតពេក ព្រោះនៅក្នុងចម្ងាយយ៉ាងតិច ៥០០ ធ្នូ ចាកទីគោចរ។ ម្យ៉ាងទៀត សេនាសនៈនោះ ឈ្មោះថា បរិបូណ៌ដោយការទៅនិងការមក ព្រោះមានសភាពមិនឆ្ងាយពេកមិនជិតពេកនោះផង ព្រោះផ្លូវមិនមានអន្តរាយជាដើមក្នុងទីគោចរនោះផង និងព្រោះសមគួរដល់ការទៅនិងការមកផង។ ពាក្យថា divā appākiṇṇaṃ (មិនច្របូកច្របល់ក្នុងវេលាថ្ងៃ) គឺព្រោះមិនមានការច្របូកច្របល់ដោយមហាជនក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ព្រោះថា ពាក្យថា appa (តិច) នេះ មានអត្ថថា មិនមាន ដូចក្នុងពាក្យថា appiccho (អ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច) ជាដើម។ ពាក្យថា rattiṃ appasaddaṃ (មានសំឡេងតិចក្នុងវេលាយប់) គឺព្រោះមិនមានសំឡេងមនុស្សក្នុងវេលាយប់។ ពាក្យថា appanigghosaṃ (មិនមានសំឡេងគឹកកង) គឺព្រោះមិនមានសំឡេងគឹកកងនៃការប្រជុំគ្នានៃជនក្នុងកាលទាំងពួង។ อปฺปกสิเรนาติ อกสิเรน สุเขเนว. สีลาทิคุณานํ ถิรภาวปฺปตฺติยา เถรา. สุตฺตเคยฺยาทิ พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. ตมุคฺคหธารเณน สมฺมเทว ครูนํ สนฺติเก อาคมิตภาเวน จ อาคโต ปริยตฺติธมฺมสงฺขาโต อาคโม เอเตสนฺติ อาคตาคมา. สุตฺตาภิธมฺมสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส ธารเณน ธมฺมธรา. วินยสฺส ธารเณน วินยธรา. เตสํ ธมฺมวินยานํ มาติกาย ธารเณน มาติกาธรา. ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมปริปุจฺฉาย ปริปุจฺฉติ. อตฺถปริปุจฺฉาย ปริปญฺหติ วีมํสติ วิจาเรติ. อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถติ ปริปุจฺฉาปริปญฺหาการทสฺสนํ. อวิวฏญฺเจว ปาฬิยา อตฺถํ ปเทสนฺตรปาฬิทสฺสเนน อาคมโต วิวรนฺติ. อนุตฺตานีกตญฺจ ยุตฺติวิภาวเนน อุตฺตานึ กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ สํสยุปฺปตฺติยา เหตุตาย คณฺฐิฏฺฐานภูเตสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ ยาถาวโต วินิจฺฉยปฺปทาเนน กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. ពាក្យថា Appakasirena (ដោយមិនលំបាក) គឺដោយមិនលំបាក គឺដោយងាយស្រួលនោះឯង។ ឈ្មោះថា ថេរៈ ព្រោះដល់នូវភាពមាំមួននៃគុណធម៌មានសីលជាដើម។ ឈ្មោះថា ពហុស្សូត ព្រោះធម៌មានសុត្តៈនិងគេយ្យៈជាដើម ច្រើនដែលលោកទាំងនោះបានស្តាប់ហើយ។ ឈ្មោះថា អាគតាគមៈ ព្រោះអាគមៈដែលរាប់ថាជាបរិយត្តិធម៌ លោកទាំងនោះបានរៀន បានចាំទុក និងបានចូលទៅរកគ្រូទាំងឡាយដោយប្រពៃហើយ។ ឈ្មោះថា ធម្មធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវធម៌ដែលរាប់ថាសុត្តន្តៈនិងអភិធម្ម។ ឈ្មោះថា វិនយធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវវិន័យ។ ឈ្មោះថា មាតិកាធរៈ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវមាតិកានៃធម៌និងវិន័យទាំងនោះ។ លោកតែងសាកសួរដោយការសួរនូវធម៌ក្នុងទីនោះៗ។ តែងសួរដេញដោល ពិចារណា ត្រិះរិះ ដោយការសួរនូវសេចក្តី។ ពាក្យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សេចក្តីនេះ តើដូចម្តេច? សេចក្តីនេះ មានអត្ថន័យដូចម្តេច?» នេះជាការបង្ហាញអាការៈនៃការសួរនិងការសួរដេញដោល។ លោកតែងបើកចំហនូវសេចក្តីដែលមិនទាន់បើកចំហនៃព្រះបាលី តាមគម្ពីរ ដោយការបង្ហាញព្រះបាលីក្នុងកន្លែងផ្សេងទៀត។ និងតែងធ្វើសេចក្តីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ឲ្យច្បាស់លាស់ ដោយការសម្តែងនូវហេតុផល។ តែងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យ ក្នុងបទព្រះបាលីទាំងឡាយដែលជាចំណង ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យ ដោយការកាត់សេចក្តីតាមពិត។ เอตฺถ [Pg.307] จ นาติทูรํ นาจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนนฺติ เอกํ องฺคํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ, รตฺตึ อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ เอกํ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสนฺติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส…เป… ปริกฺขาราติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา…เป… กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺตีติ เอกํ. เอวํ ปญฺจ องฺคานิ เวทิตพฺพานิ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ក្នុងសេនាសនៈនោះ ពាក្យថា មិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេក បរិបូណ៌ដោយការទៅនិងការមក នេះជាអង្គទី ១, ពាក្យថា មិនច្របូកច្របល់ក្នុងវេលាថ្ងៃ មានសំឡេងតិចក្នុងវេលាយប់ មិនមានសំឡេងគឹកកង នេះជាអង្គទី ២, ពាក្យថា មានការប៉ះពាល់នៃរបោម មូស ខ្យល់ កំដៅថ្ងៃ និងពស់ តិចតួច នេះជាអង្គទី ៣, ពាក្យថា កាលបើភិក្ខុនោះនៅក្នុងសេនាសនៈនោះ... បរិក្ខារទាំងឡាយ នេះជាអង្គទី ៤, ពាក្យថា ក្នុងសេនាសនៈនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយ... តែងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ នេះជាអង្គទី ៥។ គប្បីជ្រាបថា អង្គទាំង ៥ យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ เสนาสนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសេនាសនសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๕-๖. อปฺปมาทสุตฺตาทิวณฺณนา ៥-៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអប្បមាទសូត្រជាដើម ๑๕-๑๖. ปญฺจเม การาปกอปฺปมาโท นาม ‘‘อิเม อกุสลา ธมฺมา ปหาตพฺพา, อิเม กุสลา ธมฺมา อุปสมฺปาเทตพฺพา’’ติ ตํตํปริวชฺเชตพฺพวชฺชนสมฺปาเทตพฺพสมฺปาทนวเสน ปวตฺโต อปฺปมาโท. เอสาติ อปฺปมาโท. โลกิโยว น โลกุตฺตโร. อยญฺจาติ จ เอสาติ จ อปฺปมาทเมว วทติ. เตสนฺติ จาตุภูมกธมฺมานํ. ปฏิลาภกตฺเตนาติ ปฏิลาภาปนกตฺเตน. ១៥-១៦. ក្នុងសូត្រទី ៥ ឈ្មោះថា ការាបកអប្បមាទ (សេចក្តីមិនប្រមាទដែលជាអ្នកចាត់ចែង) គឺសេចក្តីមិនប្រមាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលះបង់ធម៌ដែលត្រូវលះបង់ និងការញ៉ាំងធម៌ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ឲ្យកើតឡើងនោះៗ ថា «អកុសលធម៌ទាំងឡាយនេះ គួរលះបង់ កុសលធម៌ទាំងឡាយនេះ គួរញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង»។ ពាក្យថា Esā (នេះ) គឺសេចក្តីមិនប្រមាទ។ ជាលោកិយតែម្យ៉ាង មិនមែនជាលោកុត្តរៈឡើយ។ ពាក្យថា Ayañca (នេះផង) និងពាក្យថា Esā (នេះ) លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីមិនប្រមាទនោះឯង។ ពាក្យថា Tesaṃ (នៃធម៌ទាំងនោះ) គឺនៃធម៌ដែលមានភូមិ ៤។ ពាក្យថា Paṭilābhakattena (ដោយភាពជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យបាន) គឺដោយភាពជាអ្នកធ្វើឲ្យបានសម្រេច。 ชงฺคลานนฺติ ชงฺคลจารีนํ. ชงฺคล-สทฺโท เจตฺถ ขรภาวสามญฺเญน ปถวีปริยาโย, น อนุปฏฺฐานวิทูรเทสวาจี. เตนาห ‘‘ปถวีตลจารีน’’นฺติ. ปทานํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สโมธานนฺติ อนฺโตคธภาวํ. เตนาห ‘‘โอธานํ ปกฺเขป’’นฺติ. ‘‘อุปกฺเขป’’นฺติปิ ปฐนฺติ, อุปเนตฺวา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถ. วสฺสิกาย ปุปฺผํ วสฺสิกํ ยถา ‘‘อามลกิยา ผลํ อามลก’’นฺติ. มหาตลสฺมินฺติ อุปริปาสาเท. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว. ពាក្យថា Jaṅgalānaṃ (នៃសត្វព្រៃ) គឺនៃសត្វដែលត្រេចទៅក្នុងព្រៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ជង្គលៈ ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃផែនដី ដោយភាពជាទូទៅនៃសភាពរឹង មិនមែនជាពាក្យពោលសំដៅយកប្រទេសដែលនៅឆ្ងាយមិនមានទីពឹងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «pathavītalacārīnaṃ» (នៃសត្វដែលត្រេចទៅលើផ្ទៃផែនដី)។ ព្រោះលោកពោលសំដៅយកស្នាមជើង ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យវិសេសនៈថា «sapādakapāṇānaṃ» (នៃសត្វដែលមានជើង)។ ពាក្យថា Samodhānaṃ (ការរួមចុះ) គឺភាពជាការបញ្ចូលទៅខាងក្នុង។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «odhānaṃ pakkhepaṃ» (ការដាក់ចុះ គឺការបញ្ចូលទៅ)។ មានបទថា «Upakkhepaṃ» ដូច្នេះក៏មាន សេចក្តីថា គប្បីនាំចូលទៅហើយដាក់ចុះ។ ផ្កានៃដើមវស្សិកា ឈ្មោះថា វស្សិកៈ ដូចជា ផ្លែនៃដើមអាមលកី ឈ្មោះថា អាមលកៈ។ ពាក្យថា Mahātalasmiṃ (លើផ្ទៃដ៏ធំ) គឺនៅលើប្រាសាទជាន់ខាងលើ។ សូត្រទី ៦ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ อปฺปมาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអប្បមាទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๗-๘. ปฐมนาถสุตฺตาทิวณฺณนา ៧-៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមនាថសូត្រជាដើម ๑๗-๑๘. สตฺตเม เยหิ สีลาทีหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ธมฺมสรณตาย ธมฺเมเนว นาถติ อาสีสติ อภิภวตีติ นาโถ วุจฺจติ, เต [Pg.308] ตสฺส นาถภาวกรา ธมฺมา นาถกรณาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อตฺตโน สนาถภาวกรา ปติฏฺฐกราติ อตฺโถ’’ติ. ตตฺถ อตฺตโน ปติฏฺฐกราติ ยสฺส นาถภาวกรา, ตสฺส อตฺตโน ปติฏฺฐาวิธายิโน. อปฺปติฏฺโฐ อนาโถ, สปฺปติฏฺโฐ สนาโถติ ปติฏฺฐตฺโถ นาถ-สทฺโท. กลฺยาณคุณโยคโต กลฺยาณาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺนา’’ติ อาห. มิชฺชนลกฺขณา เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ มิตฺโต. โส วุตฺตนเยน กลฺยาโณ อสฺส อตฺถีติ ตสฺส อตฺถิตามตฺตํ กลฺยาณมิตฺตปเทน วุตฺตํ. อสฺส เตน สพฺพกาลํ อวิชหิตวาโสติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กลฺยาณสหาโย’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เตวสฺสา’’ติ. เต เอว กลฺยาณมิตฺตา อสฺส ภิกฺขุโน. สห อยนโตติ สห ปวตฺตนโต. อสโมธาเน จิตฺเตน, สโมธาเน ปน จิตฺเตน เจว กาเยน จ สมฺปวงฺโก. สุขํ วโจ เอตสฺมึ อนุกูลคาหิมฺหิ อาทรคารววติ ปุคฺคเลติ สุวโจ. เตนาห ‘‘สุเขน วตฺตพฺโพ’’ติอาทิ. ขโมติ ขนฺโต. ตเมวสฺส ขมภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘คาฬฺเหนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วามโตติ มิจฺฉา, อโยนิโส วา คณฺหาติ. ปฏิปฺผรตีติ ปฏาณิกภาเวน ติฏฺฐติ. ปทกฺขิณํ คณฺหาตีติ สมฺมา, โยนิโส วา คณฺหาติ. ១៧-១៨. ក្នុងសូត្រទី ៧ ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយសីលជាដើមណា រមែងប្រាថ្នា សង្ឃឹម គ្របសង្កត់ ដោយធម៌នោះឯង ព្រោះមានធម៌ជាទីពឹង ហេតុនោះ ទើបហៅថា នាថៈ (អ្នកមានទីពឹង) ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើនូវភាពជាទីពឹងដល់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថា នាថករណៈ (ធម៌ធ្វើទីពឹង) ហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhakarāti attho» (សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឲ្យជាអ្នកមានទីពឹង គឺធ្វើជាទីពឹង)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ធ្វើជាទីពឹងដល់ខ្លួន គឺធ្វើជាទីពឹងដល់ខ្លួនរបស់បុគ្គលណា ដែលធម៌ទាំងនោះធ្វើនូវភាពជាទីពឹងឲ្យ។ ពាក្យថា នាថៈ នេះ មានអត្ថថា ទីពឹង ដូចពាក្យថា អនាថៈ គឺអ្នកមិនមានទីពឹង, សនាថៈ គឺអ្នកមានទីពឹង។ លោកបង្ហាញថា ឈ្មោះថា កល្យាណ (ល្អ) ព្រោះប្រកបដោយគុណដ៏ល្អ ទើបពោលថា «sīlādiguṇasampannā» (អ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម)។ មេត្តាមានលក្ខណៈរាប់អាន មានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិត្ត។ មិត្តដ៏ល្អនោះ មានដល់ភិក្ខុនេះ តាមន័យដែលពោលហើយ ហេតុនោះ គ្រាន់តែភាពមាននៃមិត្តដ៏ល្អនោះ លោកពោលដោយពាក្យថា កល្យាណមិត្ត។ ដើម្បីបង្ហាញការនៅរួមគ្នាដោយមិនលះបង់ចោលគ្នាក្នុងកាលទាំងពួងរបស់ភិក្ខុនោះជាមួយមិត្តនោះ លោកទើបពោលថា «kalyāṇasahāyo» (មានកល្យាណមិត្តជាសម្លាញ់) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «tevassā» (ពួកកល្យាណមិត្តទាំងនោះឯង មានដល់ភិក្ខុនោះ)។ ពួកកល្យាណមិត្តទាំងនោះឯង មានដល់ភិក្ខុនោះ។ ពាក្យថា សហាយៈ (សម្លាញ់) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា។ ក្នុងកាលដែលមិនបាននៅរួមគ្នា គឺបង្អោនទៅរកដោយចិត្ត តែក្នុងកាលដែលបាននៅរួមគ្នា គឺបង្អោនទៅរកដោយចិត្តផងដោយកាយផង ឈ្មោះថា សម្បវង្កៈ (អ្នកបង្អោនទៅរក)។ ពាក្យដែលពោលបានដោយងាយ ក្នុងបុគ្គលអ្នកទទួលយកដោយអនុលោម អ្នកមានសេចក្តីគោរពកោតក្រែង ឈ្មោះថា សុវចៈ (អ្នកប្រដៅងាយ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «sukhena vattabbo» (អ្នកដែលគេគប្បីប្រដៅបានដោយងាយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Khamo (អ្នកអត់ធន់) គឺអ្នកមានសេចក្តីអត់ធន់។ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកអត់ធន់របស់ភិក្ខុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «gāḷhena» (ដោយពាក្យធ្ងន់ៗ)។ ពាក្យថា ខាងឆ្វេង គឺកាន់យកដោយខុស ឬដោយមិនឧបាយ។ ពាក្យថា Paṭippharati (រមែងទាស់ទែង) គឺស្ថិតនៅដោយភាពជាអ្នកប្រឆាំង។ ពាក្យថា Padakkhiṇaṃ gaṇhāti (រមែងកាន់យកដោយស្តាំ គឺដោយគោរព) គឺកាន់យកដោយត្រូវ ឬដោយឧបាយ។ อุจฺจาวจานีติ วิปุลขุทฺทกานิ. ตตฺรุปคมนิยายาติ ตตฺร ตตฺร มหนฺเต ขุทฺทเก จ กมฺเม สาธนวเสน อุปาเยน อุปคจฺฉนฺติยา, ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิปฺผาทเน สมตฺถายาติ อตฺโถ. ตตฺรุปายายาติ วา ตตฺร ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺเพ อุปายภูตาย. ពាក្យថា Uccāvacāni (ខ្ពស់ៗ ទាបៗ) គឺធំៗ និងតូចៗ។ ពាក្យថា Tatrupagamaniyāya (ដែលឈានចូលទៅក្នុងកិច្ចការនោះៗ) សេចក្តីថា ដែលចូលទៅជិតដោយឧបាយ ដោយអំណាចនៃការសម្រេច ក្នុងកិច្ចការធំនិងតូចនោះៗ គឺមានសមត្ថភាពក្នុងការសម្រេចនូវកិច្ចការនោះៗ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Tatrupāyāya (ដែលប្រកបដោយឧបាយក្នុងកិច្ចការនោះៗ) គឺដែលជាឧបាយក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវសម្រេចនោះៗ。 ธมฺเม อสฺส กาโมติ ธมฺมกาโมติ พฺยธิกรณานมฺปิ พาหิรตฺโถ สมาโส โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. กาเมตพฺพโต วา ปิยายิตพฺพโต กาโม, ธมฺโม. ธมฺโม กาโม อสฺสาติ ธมฺมกาโม. ธมฺโมติ ปริยตฺติธมฺโม อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปิยายตีติ อตฺโถ’’ติ. สมุทาหรณํ กถนํ สมุทาหาโร, ปิโย สมุทาหาโร เอตสฺสาติ ปิยสมุทาหาโร. สยญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺเทน ‘‘สกฺกจฺจ’’นฺติ ปทํ อนุกฑฺฒติ. เตน สยญฺจ สกฺกจฺจํ เทเสตุกาโม โหตีติ โยชนา. อภิธมฺโม สตฺต ปกรณานิ ‘‘อธิโก อภิวิสิฏฺโฐ จ ปริยตฺติธมฺโม’’ติ กตฺวา. วินโย อุภโตวิภงฺคา [Pg.309] วินยนโต กายวาจานํ. อภิวินโย ขนฺธกปริวารา วิเสสโต อาภิสมาจาริกธมฺมกิตฺตนโต. อาภิสมาจาริกธมฺมปาริปูริวเสเนว หิ อาทิพฺรหฺมจริยกธมฺมปาริปูรี. ธมฺโม เอว ปิฏกทฺวยสฺสปิ ปริยตฺติธมฺมภาวโต. มคฺคผลานิ อภิธมฺโม ‘‘นิพฺพานธมฺมสฺส อภิมุโข’’ติ กตฺวา. กิเลสวูปสมกรณํ ปุพฺพภาคิยา ติสฺโส สิกฺขา สงฺเขปโต วิวฏฺฏนิสฺสิโต สมโถ วิปสฺสนา จ. อุฬารปาโมชฺโชติ พลวปาโมชฺโช. การณตฺเถติ นิมิตฺตตฺเถ. กุสลธมฺมนิมิตฺตํ หิสฺส วีริยารมฺโภ. เตนาห ‘‘เตสํ อธิคมตฺถายา’’ติ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ วา นิปฺผาเทตพฺเพ ภุมฺมํ ยถา ‘‘เจตโส อวูปสเม อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐาน’’นฺติ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ពាក្យថា dhammakāmo (អ្នកស្រឡាញ់ធម៌) សំដៅលើសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងធម៌របស់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា សូម្បីតែសមាសដែលមានវិភត្តិខុសគ្នា (ព្យធិករណៈ) ក៏មានអត្ថខាងក្រៅ (ពាហិរត្ថៈ) បានដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា កាមៈ ព្រោះជាធម្មជាតិគួរប្រាថ្នា ឬគួរស្រឡាញ់ គឺធម៌នោះឯង។ ធម៌ជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ធម្មកាមៈ (អ្នកមានធម៌ជាទីស្រឡាញ់)។ ពាក្យថា ធម៌ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកបរិយត្តិធម៌ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'មានសេចក្តីពន្យល់ថា តែងស្រឡាញ់ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក'។ ការសម្តែង ការពោល ឈ្មោះថា សមុទាហារៈ, សមុទាហារៈជាទីស្រឡាញ់របស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បិយសមុទាហារៈ (អ្នកមានការសន្ទនាជាទីស្រឡាញ់)។ ពាក្យថា Sayañca (និងដោយខ្លួនឯង) ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា ca តែងទាញយកបទថា sakkaccaṃ (ដោយគោរព) មកជាមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការប្រកបសេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាថ្នានឹងសម្តែងដោយខ្លួនឯងផង ដោយគោរពផង។ ពាក្យថា អភិធម៌ សំដៅយកគម្ពីរទាំង ៧ ព្រោះធ្វើឲ្យជា 'បរិយត្តិធម៌ដ៏ក្រៃលែង និងវិសេសវិសាល'។ ពាក្យថា វិន័យ សំដៅយកវិភង្គទាំងពីរ (ភិក្ខុវិភង្គ និងភិក្ខុនីវិភង្គ) ព្រោះជាគ្រឿងទូន្មានកាយនិងវាចា។ ពាក្យថា អភិវិន័យ សំដៅយកខន្ធកៈនិងបរិវារៈ ព្រោះជាការសម្តែងសរសើរជាពិសេសនូវអាភិសមាចារិកធម៌។ ព្រោះថា ការបំពេញអាភិសមាចារិកធម៌ឲ្យបរិបូណ៌នោះឯង ជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចការបំពេញអាទិព្រហ្មចរិយកធម៌ឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា ធម៌ នោះឯង សំដៅយកព្រះត្រៃបិដកទាំងពីរ (គឺសូត្រ និងអភិធម៌) ព្រោះមានសភាពជាបរិយត្តិធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គនិងផល ឈ្មោះថា អភិធម៌ ព្រោះធ្វើឲ្យជា 'ធម៌ចំពោះមុខព្រះនិព្វាន'។ ការធ្វើកិលេសឲ្យស្ងប់រំងាប់ សំដៅយកសិក្ខាទាំង ៣ ក្នុងបុព្វភាគ ដោយសង្ខេប គឺសមថៈនិងវិបស្សនាដែលអាស្រ័យការមិនវិលត្រឡប់ (វិវដ្តៈ)។ ពាក្យថា Uḷārapāmojjo សេចក្តីថា សេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា Kāraṇatthe សេចក្តីថា ក្នុងអត្ថថាជាហេតុ (និមិត្ត)។ ព្រោះថា ការប្រារព្ធព្យាយាមរបស់បុគ្គលនោះ មានកុសលធម៌ជាហេតុ (និមិត្ត)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ដើម្បីសម្រេចនូវធម៌ទាំងឡាយនោះ'។ ឬមួយថា ពាក្យថា Kusalesu dhammesu នេះ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថា ធម៌ដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យសម្រេច ដូចជាពាក្យថា 'cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ' (កាលបើចិត្តមិនស្ងប់រំងាប់ អយោនិសោមនសិការៈជាហេតុជិត)។ ក្នុងសូត្រទី ៨ គ្មានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់បន្ថែមឡើយ។ ปฐมนาถสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមនាថសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๙. ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา ៩. ការអធិប្បាយបឋមអរិយាវាសសូត្រ ๑๙. นวเม อริยานํ เอว อาวาสาติ อริยาวาสา อนริยานํ ตาทิสานํ อสมฺภวโต. อริยาติ เจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ขีณาสวา คหิตา. เต จ ยสฺมา เตหิ สพฺพกาลํ อวิชหิตวาสา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เต อาวสึสุ อาวสนฺติ อาวสิสฺสนฺตี’’ติ. ตตฺถ อาวสึสูติ นิสฺสาย อาวสึสุ. ปญฺจงฺควิปฺปหีนตาทโย หิ อริยานํ อปสฺสยา. เตสุ ปญฺจงฺควิปฺปหานปจฺเจกสจฺจปโนทนเอสนาโอสฏฺฐานิ, ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวติ, อธิวาเสติ ปริวชฺเชติ วิโนเทตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๒.๑๖๘; อ. นิ. ๑๐.๒๐) วุตฺเตสุ อปสฺเสเนสุ วิโนทนญฺจ มคฺคกิจฺจาเนว, อิตเร มคฺเคน จ สมิชฺฌนฺตีติ. ១៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា ariyāvāsā (លំនៅរបស់ព្រះអរិយៈ) សំដៅលើលំនៅរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះពួកអនរិយបុគ្គលមិនមានលំនៅបែបនោះឡើយ។ ពាក្យថា ព្រះអរិយៈ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះខីណាស្រព ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែលំនៅទាំងនោះ ជាទីដែលព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយមិនធ្លាប់លះបង់ឡើយក្នុងកាលទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ព្រះអរិយៈទាំងឡាយធ្លាប់នៅហើយ កំពុងនៅ នឹងនៅ'។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ធ្លាប់នៅហើយ គឺអាស្រ័យនៅហើយ។ ព្រោះថា ធម៌មានការលះបង់អង្គ ៥ ជាដើម ជាទីពឹង (អបស្សយៈ) របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ការលះបង់អង្គ ៥ ការកំចាត់បង់បច្ចេកសច្ចៈ ការលះបង់ការស្វែងរក និងការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីវិនាស (វិនោទនៈ) ក្នុងអបស្សយធម៌ទាំងឡាយដែលលោកពោលទុកថា 'ពិចារណាហើយសេពនូវបច្ច័យមួយ ពិចារណាហើយអត់ធន់ ជៀសវាង បន្ទោបង់' ទាំងនេះជាកិច្ចនៃមគ្គពិតប្រាកដ ចំណែកធម៌ក្រៅពីនេះ តែងសម្រេចបានដោយមគ្គ។ ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយបឋមអរិយាវាសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๑๐. ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา ១០. ការអធិប្បាយទុតិយអរិយាវាសសូត្រ ๒๐. ทสเม กสฺมา ปน ภควา กุรุสุ วิหรนฺโต อิมํ สุตฺตํ อภาสีติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. กุรุรฏฺฐํ กิร ตทา ตนฺนิวาสิสตฺตานํ โยนิโสมนสิการวนฺตตาทินา [Pg.310] เยภุยฺเยน สุปฺปฏิปนฺนตาย ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาพเลน วา ตทา อุตุอาทิสมฺปตฺติยุตฺตเมว อโหสิ. เกจิ ปน ‘‘ปุพฺเพ ปวตฺตกุรุวตฺตธมฺมานุฏฺฐานวาสนาย อุตฺตรกุรุ วิย เยภุยฺเยน อุตุอาทิสมฺปนฺนเมว โหติ. ภควโต กาเล สาติสยํ อุตุสปฺปายาทิยุตฺตํ รฏฺฐํ อโหสี’’ติ วทนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย อุตุปจฺจยาทิสมฺปนฺนตฺตา ตสฺส รฏฺฐสฺส สปฺปายอุตุปจฺจยเสวเนน นิจฺจํ กลฺลสรีรา กลฺลจิตฺตา จ โหนฺติ. เต จิตฺตสรีรกลฺลตาย อนุคฺคหิตปญฺญาพลา คมฺภีรกถํ ปฏิคฺคเหตุํ สมตฺถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทนิสฺสิตานํ คมฺภีรปญฺญานญฺจ การกา โหนฺติ. เตนาห ‘‘กุรุรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู คมฺภีรปญฺญาการกา’’ติอาทิ. ២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលគង់នៅក្នុងដែនកុរុ ទើបត្រាស់សូត្រនេះ? លោកទើបពោលពាក្យថា 'yasmā' (ព្រោះហេតុណា) ជាដើម។ ឮថា ដែនកុរុក្នុងសម័យនោះ ប្រកបដោយឧតុសម្បត្តិជាដើមដោយច្រើន ព្រោះតែពួកសត្វដែលរស់នៅក្នុងដែននោះ ជាអ្នកមានយោនិសោមនសិការៈជាដើម និងជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អដោយច្រើន ឬដោយកម្លាំងនៃបុណ្យដែលបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុន។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា 'ដែនកុរុនោះ តែងប្រកបដោយឧតុសម្បត្តិជាដើមដោយច្រើន ដូចជាឧត្តរកុរុទ្វីបដែរ ដោយអំណាចនៃវាសនាដែលបានអនុវត្តកុរុធម៌ក្នុងកាលមុន។ ក្នុងសម័យនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែននោះរឹតតែប្រកបដោយឧតុសប្បាយជាដើមក្រៃលែងឡើងទៀត'។ ក្នុងដែននោះ ពួកភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបាសក ឧបាសិកា ព្រោះតែជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយឧតុនិងបច្ច័យ និងព្រោះបានសេពនូវឧតុនិងបច្ច័យដ៏ជាទីសប្បាយនៃដែននោះ តែងមានរាងកាយមាំមួន និងមានចិត្តស្រឡះស្អាតជានិច្ច។ ជនទាំងនោះ កាលបើមានកម្លាំងបញ្ញាដែលបានគាំទ្រដោយភាពមាំមួននៃចិត្តនិងរាងកាយហើយ តែងអាចទទួលយកនូវធម៌កថាដ៏ជ្រាលជ្រៅបាន និងជាអ្នកធ្វើឲ្យកើតបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលអាស្រ័យនូវបដិច្ចសមុប្បាទ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ពួកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងដែនកុរុ ជាអ្នកធ្វើឲ្យកើតបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅ' ជាដើម។ ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ สติปฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตา เจว ปยุตฺตา จ. ตสฺมิญฺหิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) ชนปเท จตสฺโส ปริสา ปกติยาว สติปฏฺฐานภาวนานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, อนฺตมโส ทาสกมฺมกรปริชนาปิ สติปฏฺฐานปฺปฏิสํยุตฺตเมว กถํ กเถนฺติ. อุทกติตฺถสุตฺตกนฺตนฏฺฐานาทีสุปิ นิรตฺถกกถา นาม นปฺปวตฺตติ. สเจ กาจิ อิตฺถี, ‘‘อมฺม, ตฺวํ กตรํ สติปฏฺฐานภาวนํ มนสิ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิตา ‘‘น กิญฺจี’’ติ วทติ, ตํ ครหนฺติ ‘‘ธีรตฺถุ ตว ชีวิตํ, ชีวมานาปิ ตฺวํ มตสทิสา’’ติ. อถ นํ ‘‘มา ทานิ ปุน เอวมกาสี’’ติ โอวทิตฺวา อญฺญตรํ สติปฏฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปนฺติ. ยา ปน ‘‘อหํ อสุกํ สติปฏฺฐานํ นาม มนสิ กโรมี’’ติ วทติ, ตสฺสา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สาธุการํ ทตฺวา ‘‘ตว ชีวิตํ สุชีวิตํ, ตฺวํ นาม มนุสฺสตฺตํ ปตฺตา, ตวตฺถาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติอาทีหิ ปสํสนฺติ. น เกวลญฺเจตฺถ มนุสฺสชาติกาเยว สติปฏฺฐานมนสิการยุตฺตา, เต นิสฺสาย วิหรนฺตา ติรจฺฉานคตาปิ. ពាក្យថា Yuttappayuttā សេចក្តីថា ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយផង ប្រឹងប្រែងផង ក្នុងសតិបដ្ឋានភាវនា។ ព្រោះថា ក្នុងជនបទនោះ បរិស័ទទាំង ៤ តែងជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយរឿយៗ ក្នុងសតិបដ្ឋានភាវនាដោយប្រក្រតីតែម្តង សូម្បីតែពួកទាសៈ កម្មករ និងបរិវារជន ក៏និយាយតែពាក្យដែលទាក់ទងនឹងសតិបដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែនៅក្នុងកន្លែងដងទឹក និងកន្លែងវេញអំបោះជាដើម ក៏គ្មានពាក្យសម្តីដែលឥតប្រយោជន៍ប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ បើស្រ្តីណាម្នាក់ ត្រូវគេសួរថា 'នាងអើយ នាងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានភាវនាមួយណា?' ហើយឆ្លើយថា 'មិនបានធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអ្វីឡើយ' គេតែងតិះដៀលស្រ្តីនោះថា 'ជីវិតរបស់នាងគួរឲ្យខ្ពើមណាស់ សូម្បីតែរស់នៅ ក៏នាងដូចជាមនុស្សស្លាប់ទៅហើយដែរ'។ បន្ទាប់មក គេក៏ទូន្មាននាងថា 'កុំធ្វើបែបនេះទៀតឡើយ' រួចហើយក៏បង្រៀនសតិបដ្ឋានណាមួយដល់នាង។ ចំណែកស្រ្តីណាពោលថា 'ខ្ញុំធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានឈ្មោះឯណោះ' គេតែងឲ្យសាធុការដល់នាងថា 'សាធុ សាធុ' ហើយសរសើរថា 'ជីវិតរបស់នាងជាជីវិតរស់នៅល្អហើយ នាងឈ្មោះថាបានសម្រេចความเป็นមនុស្សហើយ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់នាងពិតមែន' ជាដើម។ មិនមែនតែពួកមនុស្សជាតិប៉ុណ្ណោះទេ ដែលប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានក្នុងដែននោះ សូម្បីតែពួកសត្វតិរច្ឆានដែលរស់នៅអាស្រ័យនឹងពួកមនុស្សទាំងនោះ ក៏ប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានដែរ។ ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร นฏโก สุวโปตกํ คเหตฺวา สิกฺขาเปนฺโต วิจรติ. โส ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ อุปนิสฺสาย วสิตฺวา คมนกาเล สุวโปตกํ ปมุสฺสิตฺวา คโต. ตํ สามเณริโย คเหตฺวา ปฏิชคฺคึสุ, ‘‘พุทฺธรกฺขิโต’’ติ จสฺส นามํ อกํสุ. ตํ เอกทิวสํ ปุรโต นิสินฺนํ ทิสฺวา มหาเถรี อาห ‘‘พุทฺธรกฺขิตา’’ติ. กึ, อยฺโยติ. อตฺถิ เต โกจิ ภาวนามนสิกาโรติ? นตฺถยฺเยติ. อาวุโส[Pg.311], ปพฺพชิตานํ สนฺติเก วสนฺเตน นาม วิสฺสฏฺฐอตฺตภาเวน ภวิตุํ น วฏฺฏติ, โกจิเทว มนสิกาโร อิจฺฉิตพฺโพ, ตฺวํ ปน อญฺญํ น สกฺขิสฺสสิ, ‘‘อฏฺฐิ อฏฺฐี’’ติ สชฺฌายํ กโรหีติ. โส เถริยา โอวาเท ฐตฺวา ‘‘อฏฺฐิ อฏฺฐี’’ติ สชฺฌายนฺโต จรติ. រឿងរ៉ាវក្នុងទីនោះមានដូចតទៅ៖ ឮថា មានអ្នកលេងម្នាក់ ចាប់យកកូនសេកមួយមកបង្ហាត់បង្រៀន រួចដើរទៅ។ អ្នកលេងនោះបានស្នាក់នៅអាស្រ័យនឹងសំណាក់ភិក្ខុនី ដល់ពេលចេញដំណើរទៅវិញ ក៏ភ្លេចកូនសេកនោះចោលទៅ។ ពួកសាមណេរីបានយកកូនសេកនោះមកចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សា ហើយដាក់ឈ្មោះឲ្យវាថា 'ពុទ្ធរក្ខិតៈ'។ ថ្ងៃមួយ ព្រះមហាថេរីឃើញកូនសេកនោះមកទុំនៅខាងមុខ ទើបហៅថា 'នែ ពុទ្ធរក្ខិតៈ!'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'មានការអ្វី ព្រះម៉ែម្ចាស់?'។ ព្រះថេរីសួរថា 'តើឯងមានការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនាខ្លះដែរឬទេ?'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'គ្មានទេ ព្រះម៉ែម្ចាស់'។ ព្រះថេរីពោលថា 'នែអាវុសោ ឈ្មោះថាអ្នករស់នៅជិតពួកអ្នកបួស មិនគួររស់នៅដោយការប្រហែសខ្លួនឡើយ គួរតែមានការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនាណាមួយ ឯងប្រហែលជាមិនអាចធ្វើភាវនាដទៃបានទេ ចូរឯងសូត្រធម៌ថា ឆ្អឹងៗ (អដ្ឋិៗ) ដូច្នេះចុះ'។ កូនសេកនោះ កាលស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះថេរី ក៏ហើរទៅមកដោយសូត្រធម៌ថា 'ឆ្អឹងៗ' ជានិច្ច។ ตํ เอกทิวสํ ปาโตว โตรณคฺเค นิสีทิตฺวา พาลาตปํ ตปมานํ เอโก สกุโณ นขปญฺชเรน อคฺคเหสิ. โส ‘‘กิริ กิรี’’ติ สทฺทมกาสิ. สามเณริโย สุตฺวา, ‘‘อยฺเย, พุทฺธรกฺขิโต สกุเณน คหิโต, โมเจม น’’นฺติ เลฑฺฑุอาทีนิ คเหตฺวา อนุพนฺธิตฺวา โมเจสุํ. ตํ อาเนตฺวา ปุรโต ฐปิตํ เถรี อาห, ‘‘พุทฺธรกฺขิต, สกุเณน คหิตกาเล กึ จินฺเตสี’’ติ. อยฺเย, น อญฺญํ จินฺเตสึ, ‘‘อฏฺฐิปุญฺโชว อฏฺฐิปุญฺชํ คเหตฺวา คจฺฉติ, กตรสฺมึ ฐาเน วิปฺปกิริสฺสตี’’ติ เอวํ, อยฺเย, อฏฺฐิปุญฺชเมว จินฺเตสินฺติ. สาธุ สาธุ, พุทฺธรกฺขิต, อนาคเต ภวกฺขยสฺส เต ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ. เอวํ ตตฺถ ติรจฺฉานคตาปิ สติปฏฺฐานมนสิการยุตฺตา. ថ្ងៃមួយ នាពេលព្រឹកព្រលឹម កាលកូនសេកនោះទុំនៅលើខ្លោងទ្វារ ហាលកំដៅថ្ងៃខ្ចីៗ មានសត្វខ្លែងមួយបានឆាបយកវាដោយក្រញ៉ាំជើង។ កូនសេកនោះក៏ស្រែកយំសូរថា 'គិរិ គិរិ'។ ពួកសាមណេរីបានឮ ក៏ពោលថា 'ព្រះម៉ែម្ចាស់ ពុទ្ធរក្ខិតៈត្រូវសត្វខ្លែងឆាបយកទៅហើយ ពួកយើងចូរជួយសង្គ្រោះវា!' រួចហើយក៏កាន់ដុំដីជាដើម ដេញតាមជួយសង្គ្រោះវាបានមកវិញ។ កាលដែលពួកសាមណេរីនាំយកកូនសេកនោះមកដាក់នៅខាងមុខ ព្រះថេរីក៏សួរថា 'នែ ពុទ្ធរក្ខិតៈ កាលដែលសត្វខ្លែងឆាបយកទៅ តើឯងគិតដូចម្តេចខ្លះ?'។ កូនសេកឆ្លើយថា 'ព្រះម៉ែម្ចាស់ ខ្ញុំមិនបានគិតអ្វីដទៃឡើយ ខ្ញុំគិតតែថា គំនរឆ្អឹងហ្ន៎ កំពុងនាំយកគំនរឆ្អឹងទៅ តើវានឹងទៅរាយប៉ាយនៅកន្លែងណា? ខ្ញុំគិតឃើញតែគំនរឆ្អឹងយ៉ាងនេះឯង ព្រះម៉ែម្ចាស់'។ ព្រះថេរីពោលថា 'សាធុ សាធុ ពុទ្ធរក្ខិតៈ គំនិតនេះនឹងក្លាយជាបច្ច័យដល់ការអស់ទៅនៃភពរបស់ឯងក្នុងអនាគតកាលជាមិនខាន'។ សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានក្នុងដែននោះ ក៏ប្រកបដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសតិបដ្ឋានយ៉ាងនេះឯង។ ทีฆนิกายาทีสุ มหานิทานาทีนีติ ทีฆนิกาเย มหานิทานํ (ที. นิ. ๒.๙๕ อาทโย) สติปฏฺฐานํ (ที. นิ. ๒.๓๗๒ อาทโย) มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานํ (ม. นิ. ๑.๑๐๕ อาทโย) สาโรปมํ (ม. นิ. ๑.๓๐๗ อาทโย) รุกฺโขปมํ รฏฺฐปาลํ มาคณฺฑิยํ อาเนญฺชสปฺปายนฺติ (ม. นิ. ๓.๖๖ อาทโย) เอวมาทีนิ. ពាក្យថា ព្រះសូត្រមានមហានិទានសូត្រជាដើម ក្នុងទីឃនិកាយជាដើម គឺក្នុងទីឃនិកាយ មានមហានិទានសូត្រ សតិបដ្ឋានសូត្រ, ក្នុងមជ្ឈិមនិកាយ មានសតិបដ្ឋានសូត្រ សារោបមសូត្រ រុក្ខោបមសូត្រ រដ្ឋបាលសូត្រ មាគណ្ឌិយសូត្រ អាណេញ្ជសប្បាយសូត្រ ដូច្នេះជាដើម។ ญาณาทโยติ ญาณญฺเจว ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ. เตนาห ‘‘ญาณนฺติ วุตฺเต’’ติอาทิ. ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ เตหิ วินา สมฺปชานตาย อสมฺภวโต. มหาจิตฺตานีติ อฏฺฐปิ มหากิริยจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ ‘‘สตตวิหารา’’ติ วจนโต ญาณุปฺปตฺติปจฺจยรหิตกาเลปิ ปวตฺติโชตนโต. ทส จิตฺตานีติ อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ หสิตุปฺปาทโวฏฺฐพฺพนจิตฺเตหิ สทฺธึ ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. อรชฺชนาทุสฺสนวเสน ปวตฺติ เตสมฺปิ สาธารณาติ. ‘‘อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติ วจนโต ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน อาคตานํ อิเมสํ สตตวิหารานํ โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ อาห ‘‘อาเสวนวเสน ลพฺภตี’’ติ. กิญฺจาปิ ขีณาสโว อิฏฺฐานิฏฺเฐปิ อารมฺมเณ มชฺฌตฺโต วิย พหุลํ อุเปกฺขโก วิหรติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนโต. กทาจิ ปน ตถา เจโตภิสงฺขาราภาเว ยํ ตํ สภาวโต อิฏฺฐํ อารมฺมณํ[Pg.312], ตตฺถ ยาถาวสภาวคฺคหณวเสนปิ อรหโต จิตฺตํ โสมนสฺสสหคตํ หุตฺวา ปวตฺตเตว, ตญฺจ โข ปุพฺพาเสวนวเสน. เตน วุตฺตํ ‘‘อาเสวนวเสน ลพฺภตี’’ติ. อารกฺขกิจฺจํ สาเธติ สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา. จรโตติอาทินา นิจฺจสมาทานํ ทสฺเสติ, ตํ วิกฺเขปาภาเวน ทฏฺฐพฺพํ. ពាក្យថា ញាណជាដើម គឺញាណនិងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយញាណនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'កាលបើពោលថា ញាណ' ជាដើម។ ចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយញាណ តែងបានមក ព្រោះបើគ្មានចិត្តទាំងនោះទេ សម្បជញ្ញៈក៏មិនអាចមានបានឡើយ។ ពាក្យថា មហាចិត្ត គឺមហាកិរិយាចិត្តទាំង ៨ តែងបានមក ព្រោះសម្តែងនូវការប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីក្នុងកាលដែលប្រាសចាកបច្ច័យនៃសេចក្តីកើតឡើងនៃញាណ ដោយពាក្យថា 'សតតវិហារៈ' (ការនៅជាប្រក្រតីជានិច្ច)។ ពាក្យថា ចិត្ត ១០ គឺមហាកិរិយាចិត្ត ៨ ព្រមទាំងហសិតុប្បាទចិត្ត និងវុដ្ឋព្វនចិត្ត ត្រូវជាចិត្ត ១០ តែងបានមក។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនត្រេកអរ និងការមិនប្រទូស្ត ក៏មានទូទៅដល់ចិត្តទាំងនោះដែរ។ សួរថា ចុះសោមនស្ស នឹងបានមកដូចម្តេច ដល់សតតវិហារធម៌ទាំងឡាយនេះ ដែលមកដោយអំណាចឆឡង្គុបេក្ខា តាមពាក្យថា 'ជាអ្នកមានឧបេក្ខានៅ'? លោកទើបពោលថា 'បានមកដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗ'។ ទោះបីជាព្រះខីណាស្រព តែងនៅជាអ្នកមានឧបេក្ខាជាភាគច្រើន ហាក់ដូចជាកណ្តាលក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះមិនលះបង់នូវប្រក្រតីភាពដ៏បរិសុទ្ធរបស់ខ្លួនក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលខ្លះ កាលបើគ្មានការតាក់តែងចិត្តយ៉ាងនោះទេ ចិត្តរបស់ព្រះអរហន្ត តែងប្រព្រឹត្តទៅជាចិត្តប្រកបដោយសោមនស្ស ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវសភាពតាមពិត ក្នុងអារម្មណ៍ដែលជាទីគាប់ចិត្តដោយសភាវៈនោះឯង ហើយការប្រព្រឹត្តទៅនោះ ក៏ដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗក្នុងកាលមុន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'បានមកដោយអំណាចនៃការសេពរឿយៗ'។ តែងសម្រេចនូវកិច្ចគឺការរក្សា ព្រោះភាពជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីធំទូលាយនៃសតិ។ លោកបង្ហាញនូវការសមាទានជានិច្ច ដោយពាក្យថា Carati (រមែងដើរទៅ) ជាដើម, ការសមាទាននោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយមិនមានសេចក្តីរាយមាយឡើយ។ ปพฺพชฺชูปคตาติ ยํ กิญฺจิ ปพฺพชฺชํ อุปคตา, น สมิตปาปา. โภวาทิโนติ ชาติมตฺตพฺราหฺมเณ วทติ. ปาเฏกฺกสจฺจานีติ เตหิ เตหิ ทิฏฺฐิคติเกหิ ปาฏิเยกฺกํ คหิตานิ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ อภินิวิฏฺฐานิ ทิฏฺฐิสจฺจาทีนิ. ตานิปิ หิ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ คหณํ อุปาทาย ‘‘สจฺจานี’’ติ โวหรียนฺติ. เตนาห ‘‘อิทเมวา’’ติอาทิ. นีหฏานีติ อตฺตโน สนฺตานโต นีหริตานิ อปนีตานิ. คหิตคฺคหณสฺสาติ อริยมคฺคาธิคมโต ปุพฺเพ คหิตสฺส ทิฏฺฐิคฺคาหสฺส. วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานีติ อริยมคฺเคน สพฺพโส ปริจฺจาคภาวสฺส อธิวจนานิ. ពាក្យថា Pabbajjūpagatā សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ផ្នួសណាមួយ មិនមែនជាអ្នកមានបាបដ៏ស្ងប់រំងាប់ហើយឡើយ។ ពាក្យថា Bhovādino សំដៅលើពួកព្រាហ្មណ៍ត្រឹមតែដោយជាតិ។ ពាក្យថា Pāṭekkasaccāni (សច្ចៈដោយឡែកៗ) សំដៅលើទិដ្ឋិសច្ចៈជាដើម ដែលពួកជនអ្នកមានទិដ្ឋិផ្សេងៗគ្នា កាន់យកដោយឡែកៗពីគ្នា ហើយចូលទៅប្រកាន់មាំថា 'នេះទើបពិត'។ ព្រោះថា សូម្បីតែទិដ្ឋិទាំងនោះ ក៏លោកហៅថា 'សច្ចៈទាំងឡាយ' ដោយអាស្រ័យការប្រកាន់មាំថា 'នេះទើបពិត'។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'idamevā' (នេះទើបពិត) ជាដើម។ ពាក្យថា Nīhaṭāni សេចក្តីថា ដកចេញហើយ គឺបន្ទោបង់ចេញហើយ ចាកសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Gahitaggahaṇassa សេចក្តីថា នៃការកាន់យកនូវទិដ្ឋិដែលបានកាន់យកហើយ ក្នុងកាលមុនអំពីការសម្រេចអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា Vissaṭṭhabhāvavevacanāni គឺជាវេវចនសព្ទនៃការលះបង់ដោយដាច់ខាត ដោយអរិយមគ្គ។ นตฺถิ เอตาสํ วโย เวกลฺลนฺติ อวยาติ อาห ‘‘อนูนา’’ติ, อนวเสโสติ อตฺโถ. เอสนาติ กาเมสนาทโย. มคฺคสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ กถิตา ราคาทีนํ ปหีนภาวทีปนโต. ปจฺจเวกฺขณผลํ กถิตนฺติ ปจฺจเวกฺขณมุเขน อริยผลํ กถิตํ. อธิคเต หิ อคฺคผเล สพฺพโส ราคาทีนํ อนุปฺปาทธมฺมตํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ. ពាក្យថា Avayā សេចក្តីថា មិនមានសេចក្តីវិនាស ឬសេចក្តីខ្វះខាតនៃធម៌ទាំងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'anūnā' (មិនខ្វះខាត) សេចក្តីថា មិនមានសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា Esanā សំដៅលើកាមេសនា (ការស្វែងរកកាម) ជាដើម។ ការសម្រេចកិច្ចនៃមគ្គ លោកពោលទុកហើយ ព្រោះការសម្តែងនូវភាពដែលរាគៈជាដើមត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ពាក្យថា ផលនៃការពិចារណា លោកពោលទុកហើយ គឺលោកពោលសំដៅលើអរិយផល ដោយសារការពិចារណា។ ព្រោះថា កាលបើបានសម្រេចអគ្គផលហើយ តែងដឹងច្បាស់នូវសភាពមិនកើតឡើងទៀតជាដាច់ខាតនៃរាគៈជាដើម ហើយការដឹងច្បាស់នោះ ឈ្មោះថា paccavekkhaṇañāṇa (បច្ចវេក្ខណញាណ)។ ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយទុតិយអរិយាវាសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ นาถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយនាថវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๓. มหาวคฺโค ៣. មហាវគ្គ ๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา ១. ការអធិប្បាយសីហនាទសូត្រ ๒๑. ตติยสฺส ปฐเม วิสมฏฺฐาเนสูติ ปปาตาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ. ‘‘อญฺเญหิ อสาธารณานี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เจตานิ สาวกานมฺปิ เอกจฺจานํ อุปฺปชฺชนฺตีติ? กามํ อุปฺปชฺชนฺติ, ยาทิสานิ ปน พุทฺธานํ ฐานาฏฺฐานญาณาทีนิ, น ตาทิสานิ ตทญฺเญสํ กทาจิปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อญฺเญหิ อสาธารณานีติ[Pg.313]. เตนาห ‘‘ตถาคตสฺเสว พลานี’’ติ. อิมเมว หิ ยถาวุตฺตเลสํ อเปกฺขิตฺวา ตทภาวโต อาสยานุสยญาณาทีสุ เอว อสาธารณสมญฺญา นิรุฬฺหา. กามํ ญาณพลานํ ญาณสมฺภาโร วิเสสปจฺจโย, ปุญฺญสมฺภาโรปิ ปน เนสํ ปจฺจโย เอว. ญาณสมฺภารสฺสปิ วา ปุญฺญสมฺภารภาวโต ‘‘ปุญฺญุสฺสยสมฺปตฺติยา อาคตานี’’ติ วุตฺตํ. ២១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា visamaṭṭhānesu សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងមិនស្មើ មានជ្រោះជាដើម។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ» (aññehi asādhāraṇāni)? តើប្រាជ្ញាទាំងនេះមិនកើតឡើងសូម្បីដល់សាវ័កខ្លះទេឬ? ពិតណាស់ តែងកើតឡើង ប៉ុន្តែប្រាជ្ញាមានឋានាឋានញាណជាដើមរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានសភាពបែបណា ប្រាជ្ញាបែបនោះមិនដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលដទៃក្រៅពីនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កម្លាំងទាំងឡាយរបស់ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ» (tathāgatasseva balāni)។ ព្រោះថា អាស្រ័យហេតុដែលពោលមកនេះឯង ព្រោះតែមិនមានសភាពបែបនោះ (ក្នុងសាវ័កទាំងឡាយ) ឈ្មោះថា «អសាធារណៈ» (មិនទូទៅ) ទើបសម្រេចបានតែក្នុងញាណមានអាសយានុសយញាណជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ញាណសម្ភារៈជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃញាណពលៈទាំងឡាយ ប៉ុន្តែបុណ្យសម្ភារៈក៏ជាបច្ច័យនៃញាណពលៈទាំងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែញាណសម្ភារៈនោះ ក៏ជាសភាពនៃបុណ្យសម្ភារៈដែរ ទើបពោលថា «មកដល់ហើយដោយការសម្រេចនូវការសន្សំបុណ្យ» (puññussayasampattiyā āgatāni)។ ปกติหตฺถิกุลนฺติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๒๒) คิริจรนทิจรวนจราทิปฺปเภทา โคจริยกาลาวกนามา สพฺพาปิ พเลน ปากติกา หตฺถิชาติ. ทสนฺนํ ปุริสานนฺติ ถามมชฺฌิมานํ ทสนฺนํ ปุริสานํ. เอกสฺส ตถาคตสฺส กายพลนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เอกสฺสาติ จ ตถา เหฏฺฐา กถายํ อาคตตฺตา เทสนาโสเตน วุตฺตํ. นารายนสงฺฆาตพลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย. ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ, ตสฺมา นารายนสงฺฆาตพลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถ. ญาณพลํ ปน ปาฬิยํ อาคตเมว, น กายพลํ วิย อฏฺฐกถารุฬฺหเมวาติ อธิปฺปาโย. ពាក្យថា Pakatihatthikula (ត្រកូលដំរីធម្មតា) សេចក្តីថា ជាតិដំរីធម្មតាទាំងអស់ដោយកម្លាំង ដែលមានឈ្មោះថា គោចរិយៈ កាឡាវកៈ ជាដើម ដ៏ប្លែកគ្នាដោយការត្រេចចរទៅក្នុងភ្នំ ក្នុងស្ទឹង និងក្នុងព្រៃជាដើម។ ពាក្យថា Dasannaṃ purisānaṃ សេចក្តីថា នៃបុរស ១០ នាក់ ដែលមានកម្លាំងកម្រិតមធ្យម។ គប្បីនាំពាក្យថា «កាយពលៈរបស់ព្រះតថាគតមួយព្រះអង្គ» មកភ្ជាប់គ្នា។ ចំណែកពាក្យថា «មួយព្រះអង្គ» (ekassa) នោះ ព្រោះតែមានមកក្នុងពាក្យខាងក្រោមយ៉ាងនោះ ទើបពោលទៅតាមលំហូរនៃទេសនា។ ពាក្យថា Nārāyanasaṅghātabala ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា nārā លោកសំដៅយក រស្មីទាំងឡាយ។ រស្មីទាំងឡាយដ៏ច្រើនប្លែកៗគ្នា កើតឡើងអំពីកាយនេះ ព្រោះហេតុនោះ កាយនោះឈ្មោះថា នារាយណៈ គឺ វជិរៈ (ពេជ្រ) ហេតុនោះ ពាក្យថា nārāyanasaṅghātabala មានសេចក្តីថា កម្លាំងនៃការប្រជុំនៃវជិរៈ (កម្លាំងឆ្អឹងតភ្ជាប់គ្នាដូចពេជ្រ)។ ចំណែកឯញាណពលៈ (កម្លាំងប្រាជ្ញា) គឺមានមកស្រាប់ក្នុងព្រះបាលី មិនមែនគ្រាន់តែឡើងកាន់អដ្ឋកថា ដូចជាកាយពលៈ (កម្លាំងកាយ) នោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ, สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ วุตฺตํ, ตตฺถ (วิภ. มูลฏี. ๗๖๐) ปน นิทานวคฺเค สตฺตสตฺตติ อาคตานิ จตุจตฺตารีสญฺจ. เตสตฺตติ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๑) สุตมยาทีนิ อาคตานิ ทิสฺสนฺติ, น สํยุตฺตเก. อญฺญานิปีติ เอเตน ญาณวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. ๗๕๑ อาทโย) เอกกาทิวเสน วุตฺตานิ, อญฺญตฺถ จ ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๖๓) พฺรหฺมชาลาทีสุ จ ‘‘ตยิทํ ตถาคโต ปชานาติ ‘อิมานิ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ เอวํ คหิตานี’ติ’’อาทินา (ที. นิ. ๑.๓๖) วุตฺตานิ อเนกานิ ญาณปฺปเภทานิ สงฺคณฺหาติ. ยาถาวปฺปฏิเวธโต สยญฺจ อกมฺปิยํ ปุคฺคลญฺจ ตํสมงฺคินํ เนยฺเยสุ อธิพลํ กโรตีติ อาห ‘‘อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จา’’ติ. ក្នុងសំយុត្តកនិកាយ មានពោលទុកថា ញាណ ៧៣ និងញាណ ៧៧ ក្នុងសំយុត្តកនិកាយនោះ ក្នុងនិទានវគ្គ មានមកនូវញាណ ៧៧ និងញាណ ៤៤។ ចំណែកញាណ ៧៣ មានញាណកើតអំពីការស្តាប់ (សុតាមយញាណ) ជាដើម ឃើញមានមកក្នុងគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គ មិនមែនក្នុងសំយុត្តកនិកាយឡើយ។ ពាក្យថា Aññānipi (សូម្បីញាណដទៃទៀត) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកញាណទាំងឡាយដែលត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃពួកធម៌មានពួកមួយជាដើម ក្នុងញាណវត្ថុវិភង្គ និងក្នុងទីដទៃទៀត មានពាក្យថា «pubbante ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងចំណែកខាងដើម) ជាដើម និងក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រជាដើម មានពាក្យថា «tayidaṃ tathāgato pajānāti...» (សេចក្តីនោះ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់ថា ទីតាំងនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយនេះ បុគ្គលកាន់យកយ៉ាងនេះ...) ជាដើម ដែលជាប្រភេទនៃញាណដ៏ច្រើនអនេក។ ព្រោះតែការចាក់ធ្លុះតាមសេចក្តីពិត ញាណនោះឯងមិនរង្គោះរង្គើផង និងធ្វើឲ្យបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយញាណនោះ មានកម្លាំងដ៏ក្រៃលែងក្នុងនេយ្យធម៌ទាំងឡាយផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិមិនរង្គោះរង្គើ និងដោយអត្ថថាជាទីពឹងផ្អែក» (akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca)។ อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. สพฺพญฺญุตาปฏิชานนวเสน อภิมุขํ คจฺฉนฺติ, อฏฺฐ วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ อาสภา, ปุพฺพพุทฺธา. อิทํ ปนาติ พุทฺธานํ ฐานํ สพฺพญฺญุตเมว วทติ. ติฏฺฐมาโนวาติ อวทนฺโตปิ ติฏฺฐมาโนว ปฏิชานาติ นามาติ อตฺโถ. อุปคจฺฉตีติ อนุชานาติ. របស់ដែលជារបស់ឧសភៈ (គោឧសភៈដ៏ប្រសើរ) ឈ្មោះថា អាសភៈ (āsabha) សេចក្តីថា ឋានៈដ៏ប្រសើរ។ ព្រះពុទ្ធក្នុងកាលមុនទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសភៈ ព្រោះតែព្រះអង្គយាងទៅកាន់ទីចំពោះមុខ ដោយអំណាចនៃការប្តេជ្ញានូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឬព្រោះតែព្រះអង្គចូលទៅរកបរិស័ទទាំង ៨។ ចំណែកពាក្យថា «នេះឯង» (idaṃ pana) នេះ សំដៅយកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដែលជាឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Tiṭṭhamānova (កាលដែលឈរនៅប៉ុណ្ណោះ) មានសេចក្តីថា សូម្បីមិននិយាយ ក៏ឈ្មោះថាប្តេជ្ញា ក្នុងខណៈដែលឈរនៅនោះឯង។ ពាក្យថា Upagacchati សេចក្តីថា អនុញ្ញាត (យល់ព្រម)។ อฏฺฐสุ [Pg.314] ปริสาสูติ ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, อเนกสตํ ขตฺติยปริสํ…เป… ตตฺร วต มํ ภยํ วา สารชฺชํ วา โอกฺกมิสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, สาริปุตฺต, น สมนุปสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๑) วุตฺตาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. อภีตนาทํ นทตีติ ปรโต ทสฺสิตญาณโยเคน ทสพโลหนฺติ อภีตนาทํ นทติ. ពាក្យថា Aṭṭhasu parisāsu (ក្នុងបរិស័ទទាំង ៨) សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ ដែលត្រាស់ទុកថា «ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតដឹងច្បាស់ថា បរិស័ទក្សត្រច្រើនរយ...បេ... ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតមិនឃើញនូវហេតុនោះ ដែលថា ភ័យ ឬសេចក្តីរអៀសខ្មាស នឹងគ្របសង្កត់តថាគត ក្នុងបរិស័ទនោះឡើយ»។ ពាក្យថា Abhītanādaṃ nadati (បន្លឺនូវសីហនាទដ៏ក្លាហាន) សេចក្តីថា ព្រះអង្គបន្លឺនូវសីហនាទដ៏ក្លាហានថា «តថាគតជាអ្នកមានកម្លាំងដប់» ដោយការប្រកបដោយញាណដែលនឹងបង្ហាញខាងមុខ។ ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา อรหตฺตมคฺคญาณํ ปฏิเวโธติ ‘‘ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปฏิลทฺธสฺสปิ เทสนาญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ ปรสฺส อวพุชฺฌนมตฺเตน โหตีติ ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติผลกฺขเณ ปวตฺตํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปน ยาว ปรินิพฺพานา เทสนาญาณปวตฺติ ตสฺเสว ปวตฺติตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ ปวตฺติตจกฺกสฺส จกฺกวตฺติโน จกฺกรตนสฺส ฐานํ วิย. ព្រោះតែអរហត្តមគ្គញាណជាទីបំផុតនៃការចាក់ធ្លុះ ទើបហៅថា បដិវេធៈ (ការចាក់ធ្លុះ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថាកើតឡើងក្នុងខណៈនៃផល»។ ព្រោះហេតុនោះ ការសម្រេចកិច្ចនៃទេសនាញាណដែលព្រះអង្គបានសម្រេចហើយនោះ សម្រេចបានត្រឹមតែការដឹងតាមរបស់បុគ្គលដទៃប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិផលរបស់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ»។ ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនាញាណ តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់បរិនិព្វាន គប្បីជ្រាបថា ជាការតាំងនៅនៃធម្មចក្រដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយនោះឯង ដូចជាការតាំងនៅនៃចក្ររតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលទ្រង់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយដូច្នោះដែរ។ ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ, กึ ภูมิยํ ปุริโส วิย, โนติ อาห ‘‘ตทายตฺตวุตฺติตายา’’ติ. ฐานนฺติ เจตฺถ อตฺตลาโภ ธรมานตา จ, น คตินิวตฺตีติ อาห ‘‘อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จา’’ติ. ยตฺถ ปเนตํ ทสพลญาณํ วิตฺถาริตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิธมฺเม ปนา’’ติอาทิมาห. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ពាក្យថា Tiṭṭhati (តាំងនៅ) ដែលពោលនោះ តើដូចជាបុរសឈរនៅលើដីឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងធម៌នោះ» (tadāyattavuttitāya)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ឋានៈ (ṭhāna) ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការបានចំពោះខ្លួន និងការមាននៅ មិនមែនជាការឈប់ដើរឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កើតឡើងផង ប្រព្រឹត្តទៅផង» (uppajjati ceva pavattati ca)។ ចំណែកទីកន្លែងដែលសម្តែងពិស្តារនូវទសពលញាណនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង់បង្ហាញទីនោះ ទើបពោលពាក្យថា «ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម្ម...» ជាដើម។ សូម្បីក្នុងញាណដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ สมาทิยนฺตีติ สมาทานานิ, ตานิ ปน สมาทิยิตฺวา กตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาทิยิตฺวา กตาน’’นฺติ. กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานนฺติ เอเตน สมาทานสทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวํ ทสฺเสติ มุตฺตคตสทฺเท คตสทฺทสฺส วิย. คตีติ นิรยาทิคติโย. อุปธีติ อตฺตภาโว. กาโลติ กมฺมสฺส วิปจฺจนารหกาโล. ปโยโคติ วิปากุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูตา กิริยา. ធម៌ទាំងឡាយដែលបុគ្គលកាន់យក ឈ្មោះថា សមាទាន (samādāna) ម្យ៉ាងទៀត សមាទានទាំងនោះ គឺបុគ្គលកាន់យកហើយធ្វើ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលបុគ្គលកាន់យកហើយធ្វើ» (samādiyitvā katānaṃ)។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មនោះឯង ឈ្មោះថា កម្មសមាទាន ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ពាក្យថា សមាទាន គ្មានអត្ថន័យប្លែកអ្វីឡើយ ដូចជាពាក្យថា គត (gata) ក្នុងពាក្យថា មុត្តគត (muttagata) ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា គតិ (gati) សំដៅយកគតិមាននរកជាដើម។ ពាក្យថា ឧបធិ (upadhi) សំដៅយកអត្តភាព។ ពាក្យថា កាល (kāla) សំដៅយកកាលដ៏គួរដល់ការផលទុំនៃកម្ម។ ពាក្យថា បយោគៈ (payoga) សំដៅយកកិរិយាដែលជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃវិបាក។ อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ, สาริปุตฺต, ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๕๓). พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ ฆาเตนฺเตสุ กามํ สพฺเพสมฺปิ เจตนา ตสฺเสเวกสฺส ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณา, ตํ ปน กมฺมํ เตสํ นานาการํ. เตสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๑๑) หิ เอโก อาทเรน ฉนฺทชาโต กโรติ, เอโก ‘‘เอหิ ตฺวมฺปิ กโรหี’’ติ ปเรหิ นิปฺปีฬิโต กโรติ, เอโก สมานจฺฉนฺโท วิย หุตฺวา อปฺปฏิพาหมาโน วิจรติ. เตสุ เอโก เตเนว กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตติ, เอโก ติรจฺฉานโยนิยํ, เอโก [Pg.315] เปตฺติวิสเย. ตํ ตถาคโต อายูหนกฺขเณเยว ‘‘อิมินา นีหาเรน อายูหิตตฺตา เอส นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส ติรจฺฉานโยนิยํ, เอส เปตฺติวิสเย’’ติ ชานาติ. นิรเย นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส มหานิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส อุสฺสทนิรเย’’ติ ชานาติ. ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส อปาทโก ภวิสฺสติ, เอส ทฺวิปาทโก, เอส จตุปฺปโท, เอส พหุปฺปโท’’ติ ชานาติ. เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส นิชฺฌามตณฺหิโก ภวิสฺสติ, เอส ขุปฺปิปาสิโก, เอส ปรทตฺตูปชีวี’’ติ ชานาติ. เตสุ จ กมฺเมสุ ‘‘อิทํ กมฺมํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิสฺสติ, อิทํ อญฺเญน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา อุปธิเวปกฺกํ ภวิสฺสตี’’ติ ชานาติ. ពាក្យថា Agatigāmini (ផ្លូវមិនទៅកាន់គតិ) សេចក្តីថា ផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ម្នាលសារីបុត្ត តថាគតដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វានផង នូវបដិបទាជាដំណើរទៅកាន់ព្រះនិព្វានផង»។ កាលបើមនុស្សជាច្រើនសម្លាប់សត្វតែមួយជាមួយគ្នា ពិតណាស់ ចេតនារបស់មនុស្សទាំងអស់នោះ មានជីវិតិន្ទ្រិយរបស់សត្វនោះឯងជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែ កម្មរបស់ពួកគេមានសភាពប្លែកៗគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ធ្វើដោយសេចក្តីអើពើ មានឆន្ទៈកើតឡើង ម្នាក់ទៀតធ្វើព្រោះត្រូវគេបង្ខំថា «នែ៎ ចូរឯងមកធ្វើដែរមក» ម្នាក់ទៀតធ្វើហាក់ដូចជាមានឆន្ទៈស្មើគ្នា ត្រេចចរទៅដោយមិនឃាត់ឃាំងឡើយ។ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ទៅកើតក្នុងនរកដោយកម្មនោះឯង ម្នាក់ទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ម្នាក់ទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ (ប្រេត)។ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់នូវហេតុនោះ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែសន្សំកម្មដោយអាការៈបែបនេះ នឹងទៅកើតក្នុងនរក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ»។ សូម្បីកាលដែលបុគ្គលនោះទៅកើតក្នុងនរក ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងមហានរក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងឧស្សទនរក»។ សូម្បីកាលដែលទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វគ្មានជើង បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងពីរ បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងបួន បុគ្គលនេះនឹងទៅជាសត្វមានជើងច្រើន»។ សូម្បីកាលដែលទៅកើតក្នុងបេត្តវិស័យ ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតត្រូវភ្លើងឆេះស្រេកឃ្លាន (និជ្ឈាមតណ្হិកប្រេត) បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតឃ្លានបាយទឹក (ខុប្បិបាសិកប្រេត) បុគ្គលនេះនឹងទៅជាប្រេតរស់នៅដោយសារអ្នកដទៃឧទ្ទិសឲ្យ (បរទត្តូបជីវីប្រេត)»។ និងទ្រង់ដឹងក្នុងកម្មទាំងឡាយនោះថា «កម្មនេះនឹងទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ កម្មនេះនឹងទៅជាឧបធិវិបាក (ផលនៃអត្តភាព) នៃបដិសន្ធិដែលកម្មដទៃឲ្យហើយ»។ ตถา สกลคามวาสิเกสุ เอกโต ปิณฺฑปาตํ ททมาเนสุ กามํ สพฺเพสมฺปิ เจตนา ปิณฺฑปาตารมฺมณาว, ตํ ปน กมฺมํ เตสํ นานาการํ. เตสุ หิ เอโก อาทเรน กโรตีติ สพฺพํ ปุริมสทิสํ, ตสฺมา เตสุ เกจิ เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, เกจิ มนุสฺสโลเก. ตํ ตถาคโต อายูหนกฺขเณเยว ชานาติ. ‘‘อิมินา นีหาเรน อายูหิตตฺตา เอส มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส เทวโลเก. ตตฺถาปิ เอส ขตฺติยกุเล, เอส พฺราหฺมณกุเล, เอส เวสฺสกุเล, เอส สุทฺทกุเล, เอส ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสุ, เอส นิมฺมานรตีสุ, เอส ตุสิเตสุ, เอส ยาเมสุ, เอส ตาวตึเสสุ, เอส จาตุมหาราชิเกสุ, เอส ภุมฺมเทเวสู’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ หีนปณีตสุวณฺณทุพฺพณฺณอปฺปปริวารมหาปริวารตาทิเภทํ ตํ ตํ วิเสสํ อายูหนกฺขเณเยว ชานาติ. ដូចគ្នានោះដែរ កាលបើអ្នកស្រុកទាំងអស់គ្នាប្រជុំគ្នាប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតជាមួយគ្នា ពិតណាស់ ចេតនារបស់មនុស្សទាំងអស់នោះ មានចង្ហាន់បិណ្ឌបាតជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែ កម្មរបស់ពួកគេមានសភាពប្លែកៗគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ម្នាក់ធ្វើដោយសេចក្តីអើពើ... សេចក្តីទាំងអស់គប្បីដឹងដូចជាពាក្យមុនដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ ខ្លះទៅកើតក្នុងទេវលោក ខ្លះទៅកើតក្នុងមនុស្សលោក។ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់នូវហេតុនោះ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែសន្សំកម្មដោយអាការៈបែបនេះ នឹងទៅកើតក្នុងមនុស្សលោក បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងទេវលោក។ សូម្បីក្នុងលោកនោះ ក៏ទ្រង់ដឹងថា បុគ្គលនេះនឹងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលវេស្សៈ បុគ្គលនេះក្នុងត្រកូលសុទ្ទៈ បុគ្គលនេះក្នុងជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី បុគ្គលនេះក្នុងជាន់និម្មានរតី បុគ្គលនេះក្នុងជាន់តុសិត បុគ្គលនេះក្នុងជាន់យាមា បុគ្គលនេះក្នុងជាន់តាវតឹង្ស បុគ្គលនេះក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកា បុគ្គលនេះក្នុងពួកភុម្មទេវតា» ជាដើម។ ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នានោះៗ មានការប្លែកគ្នាដោយថោកទាប ឧត្តម មានសម្បុរល្អ មានសម្បុរអាក្រក់ មានបរិវារតិច មានបរិវារច្រើនជាដើម ក្នុងទីនោះៗ តាំងពីខណៈនៃការសន្សំ (កម្ម) នោះឯង។ ตถา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปนฺเตสุเยว ‘‘อิมินา นีหาเรน เอส กิญฺจิ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺขิสฺสติ, เอส มหาภูตมตฺตเมว ววตฺถเปสฺสติ, เอส รูปปริคฺคเหเยว ฐสฺสติ, เอส อรูปปริคฺคเหเยว, เอส นามรูปปริคฺคเหเยว, เอส ปจฺจยปริคฺคเหเยว, เอส ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนายเมว, เอส ปฐมผเลเยว, เอส ทุติยผเลเยว, เอส ตติยผเลเยว, เอส อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ชานาติ. กสิณปริกมฺมํ กโรนฺเตสุปิ ‘‘อิมสฺส ปริกมฺมมตฺตเมว ภวิสฺสติ, เอส นิมิตฺตํ อุปฺปาเทสฺสติ, เอส อปฺปนํ เอว ปาปุณิสฺสติ, เอส ฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ ชานาติ. เตนาห ‘‘อิมสฺส เจตนา’’ติอาทิ. ដូចគ្នានោះដែរ កាលដែលពួកជនចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះ ព្រោះតែចាប់ផ្តើមដោយអាការៈបែបនេះ នឹងមិនអាចកំណត់ដឹងអ្វីបានឡើយ បុគ្គលនេះនឹងកំណត់បានត្រឹមតែមហាភូតរូបប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់រូប (រូបបរិគ្គហៈ) ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់អរូប (អរូបបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់នាមរូប (នាមរូបបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមការកំណត់បច្ច័យ (បច្ចយបរិគ្គហៈ) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីមួយ (សោតាបត្តិផល) ប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីពីរ (សកទាគាមិផល) បុគ្គលនេះនឹងឈប់ត្រឹមផលទីបី (អនាគាមិផល) បុគ្គលនេះនឹងសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ សូម្បីកាលដែលពួកជនធ្វើកសិណបរិកម្ម ក៏ទ្រង់ដឹងថា «បុគ្គលនេះ នឹងមានត្រឹមតែបរិកម្មប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះនឹងធ្វើឲ្យកើតឧគ្គហនិមិត្ត ឬបដិភាគនិមិត្ត បុគ្គលនេះនឹងសម្រេចដល់អប្បនាសមាធិ បុគ្គលនេះនឹងធ្វើឈានឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ចេតនារបស់បុគ្គលនេះ...» ជាដើម។ กามนโต [Pg.316] กาเมตพฺพโต กามปฺปฏิสํยุตฺตโต จ ธาตุ กามธาตุ. อาทิ-สทฺเทน พฺยาปาทธาตุรูปธาตุอาทีนํ สงฺคโห. วิลกฺขณตายาติ วิสทิสสภาวตาย. ขนฺธายตนธาตุโลกนฺติ อเนกธาตุํ นานาธาตุํ ขนฺธโลกํ อายตนโลกํ ธาตุโลกํ ยถาภูตํ ปชานาตีติ โยชนา. ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ นาม…เป… อยํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม. เตสุปิ เอกวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกาทสวิเธน รูปกฺขนฺโธ. เอกวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, พหุวิเธน เวทนากฺขนฺโธ. เอกวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, พหุวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ ตาว ขนฺธโลกสฺส, ‘‘อิทํ จกฺขายตนํ นาม…เป… อิทํ ธมฺมายตนํ นาม. ตตฺถ ทสายตนา กามาวจรา, ทฺเว จาตุภูมกา’’ติอาทินา อายตนโลกสฺส, ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นาม…เป… อยํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. ตตฺถ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, ทฺเว จาตุภูมกา’’ติอาทินา ธาตุโลกสฺส อเนกสภาวํ นานาสภาวญฺจ ปชานาติ. น เกวลํ อุปาทินฺนสงฺขารโลกสฺเสว, อถ โข อนุปาทินฺนกสงฺขารโลกสฺสปิ ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต, อิมสฺส กาโฬ, อิมสฺส มฏฺโฐ, อิมสฺส สกณฺฏโก, อิมสฺส พหลตฺตโจ, อิมสฺส ตนุตฺตโจ, อิมสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ, อิมสฺส ปุปฺผํ นีลํ ปีตํ โลหิตํ โอทาตํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ, อิมสฺส ผลํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ ทีฆํ วฏฺฏํ สุสณฺฐานํ ทุสฺสณฺฐานํ มฏฺฐํ ผรุสํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ อมฺพิลํ กสาวํ, อิมสฺส กณฺฏโก ติขิโณ กุณฺโฐ อุชุโก กุฏิโล ตมฺโพ กาโฬ โอทาโต โหตี’’ติอาทินา ปชานาติ. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ เอว หิ เอตํ พลํ, น อญฺเญสํ. ធាតុដែលឈ្មោះថា កាមធាតុ ព្រោះអត្ថថា គួរប្រាថ្នា គួរតម្រេក និងប្រកបដោយកាម។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» គឺសង្គ្រោះយកព្យាបាទធាតុ រូបធាតុជាដើម។ ពាក្យថា Vilakkhaṇatāyā សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈមិនដូចគ្នា។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «Khandhāyatanadhātulokaṃ» គឺដឹងច្បាស់តាមពិតនូវខន្ធលោក អាយតនលោក ធាតុលោក ដែលមានធាតុច្រើន មានធាតុផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុងលោកទាំងនោះ ការដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃខន្ធលោកជាមុនសិន យ៉ាងនេះថា «នេះឈ្មោះថា រូបខន្ធ...បេ... នេះឈ្មោះថា វិញ្ញាណខន្ធ។ ក្នុងខន្ធទាំងនោះ រូបខន្ធមាន ១ យ៉ាង រូបខន្ធមាន ១១ យ៉ាង។ វេទនាខន្ធមាន ១ យ៉ាង វេទនាខន្ធមានច្រើនយ៉ាង។ សញ្ញាខន្ធមាន ១ យ៉ាង...បេ... សង្ខារខន្ធ...បេ... វិញ្ញាណខន្ធមាន ១ យ៉ាង វិញ្ញាណខន្ធមានច្រើនយ៉ាង»។ ដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃអាយតនលោក យ៉ាងនេះជាដើមថា «នេះឈ្មោះថា ចក្ខ្វាយតនៈ...បេ... នេះឈ្មោះថា ធម្មាយតនៈ។ ក្នុងអាយតនៈទាំងនោះ អាយតនៈ ១០ ជាកាមាវចរៈ អាយតនៈ ២ ជាចតូភូមិកៈ»។ ដឹងច្បាស់នូវអនេកសភាវៈ និងនានាសភាវៈ នៃធាតុលោក យ៉ាងនេះជាដើមថា «នេះឈ្មោះថា ចក្ខុធាតុ...បេ... នេះឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ក្នុងធាតុទាំងនោះ ធាតុ ១៦ ជាកាមាវចរៈ ធាតុ ២ ជាចតូភូមិកៈ»។ ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែដឹងច្បាស់នូវឧបាទិន្នកសង្ខារលោកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងដឹងច្បាស់នូវអនុបាទិន្នកសង្ខារលោកទៀតផង យ៉ាងនេះជាដើមថា «ព្រោះតែធាតុនេះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដើមឈើនេះទើបមានដើមពណ៌ស ដើមឈើនេះមានពណ៌ខ្មៅ ដើមឈើនេះរលីង ដើមឈើនេះមានបន្លា ដើមឈើនេះមានសម្បកក្រាស់ ដើមឈើនេះមានសម្បកស្តើង ស្លឹករបស់ដើមឈើនេះមានសណ្ឋានពណ៌ជាដើមយ៉ាងនេះ ផ្ការបស់ដើមឈើនេះមានពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង ពណ៌ក្រហម ពណ៌ស មានក្លិនក្រអូប មានក្លិនស្អុយ ផ្លែរបស់ដើមឈើនេះមានទំហំតូច ធំ វែង មូល មានទ្រង់ទ្រាយល្អ មានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ រលីង គ្រើម មានក្លិនក្រអូប មានក្លិនស្អុយ មានរសផ្អែម ល្វីង ហឹរ ជូរ ចត់ បន្លារបស់ដើមឈើនេះស្រួច ទាល ត្រង់ វៀច មានពណ៌ក្រហមទុំ ពណ៌ខ្មៅ ពណ៌ស»។ ព្រោះថាកម្លាំងនេះ ជារបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារបស់បុគ្គលដទៃឡើយ។ นานาธิมุตฺติกตนฺติ นานชฺฌาสยตํ. อธิมุตฺติ นาม อชฺฌาสยธาตุ อชฺฌาสยสภาโว. โส ปน หีนปณีตตาสามญฺเญน ปาฬิยํ ทฺวิธาว วุตฺโตปิ หีนปณีตาทิเภเทน อเนกวิโธติ อาห ‘‘หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาว’’นฺติ. ตตฺถ เย เย สตฺตา ยํยํอธิมุตฺติกา, เต เต ตํตทธิมุตฺติเก เอว เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ธาตุสภาคโต. ยถา คูถาทีนํ ธาตูนํ สภาโว เอโส, ยํ คูถาทีหิ เอว สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, เอวํ หีนชฺฌาสยา ทุสฺสีลาทีเหว สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, สมฺปนฺนสีลาทโย จ สมฺปนฺนสีลาทีเหว. ตํ เนสํ นานาธิมุตฺติกตํ ภควา ยถาภูตํ ปชานาตีติ. ពាក្យថា Nānādhimuttikataṃ សេចក្តីថា ភាពមានអធ្យាស្រ័យផ្សេងៗគ្នា។ អធិមុត្តិ គឺអធ្យាស្រ័យធាតុ ឬអធ្យាស្រ័យសភាវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អធិមុត្តិនោះ ទោះបីព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងបាលីត្រឹមតែ ២ យ៉ាង ដោយចំណែកទូទៅគឺថោកទាប និងឧត្តម ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយការបែងចែកមានថោកទាប និងឧត្តមជាដើម គឺមានច្រើនយ៉ាង ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ភាពជាអ្នកមានអធិមុត្តិផ្សេងៗគ្នា ដោយអធិមុត្តិមានថោកទាបជាដើម»។ ក្នុងសត្វទាំងនោះ សត្វទាំងឡាយណាមានអធិមុត្តិយ៉ាងណាៗ សត្វទាំងឡាយនោះតែងសេពគប់ គប់រក ចូលទៅជិតសត្វដែលមានអធិមុត្តិយ៉ាងនោះៗឯង ដោយការត្រូវគ្នានៃធាតុ។ សភាវៈនៃធាតុទាំងឡាយមានលាមកជាដើមនោះ តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងលាមកជាដើមនោះឯង យ៉ាងណា សត្វទាំងឡាយដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប ក៏តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងសត្វទ្រុស្តសីលជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ចំណែកសត្វដែលមានសីលបរិបូណ៌ជាដើម ក៏តែងត្រូវគ្នា ស្របគ្នា នឹងសត្វដែលមានសីលបរិបូណ៌ជាដើមយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់តាមពិតនូវភាពមានអធិមុត្តិផ្សេងៗគ្នានៃសត្វទាំងនោះ។ วุทฺธึ [Pg.317] หานิญฺจาติ ปจฺจยวิเสเสน สามตฺถิยโต อธิกตํ อนธิกตญฺจ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทเส (วิภ. ๘๑๔; ปฏิ. ม. ๑๑๓) ‘‘อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาตี’’ติ อาสยาทิชานนํ กสฺมา นิทฺทิฏฺฐนฺติ? อาสยชานนาทินา เยหิ อินฺทฺริเยหิ ปโรปเรหิ สตฺตา กลฺยาณปาปาสยาทิกา โหนฺติ, เตสํ ชานนสฺส วิภาวนโต. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยญาณานํ วิสุํ อสาธารณตา, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนานาธิมุตฺติกตาญาณานํ วิสุํ พลวตา จ สิทฺธา โหติ. ตตฺถ อาสยนฺติ ยตฺถ สตฺตา นิวสนฺติ, ตํ เตสํ นิวาสฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิคตํ วา ยถาภูตญาณํ วา อาสโย, อนุสโย อปฺปหีนภาเวน ถามคโต กิเลโส. ตํ ปน ภควา สตฺตานํ อาสยํ ชานนฺโต เตสํ เตสํ ทิฏฺฐิคตานํ วิปสฺสนามคฺคญาณานญฺจ อปฺปวตฺติกฺขเณปิ ชานาติ. วุตฺตญฺเหตํ – ពាក្យថា Vuddhiṃ hāniñca សេចក្តីថា ភាពក្រៃលែង និងមិនក្រៃលែង ដោយសមត្ថភាពនៃបច្ច័យដ៏វិសេស។ ក្នុងឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេស ហេតុអ្វីបានជាលោកសម្តែងការដឹងនូវអាសយៈជាដើមថា «ដឹងនូវអាសយៈ ដឹងនូវអនុសយៈ»? ឆ្លើយថា ព្រោះដើម្បីបង្ហាញច្បាស់នូវការដឹងនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដ៏ក្រៃលែងនិងថោកទាប ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយមានអាសយៈល្អ និងអាសយៈអាក្រក់ជាដើម ដោយការដឹងនូវអាសយៈជាដើមនោះ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ភាពជាអសាធារណៈដោយឡែកនៃឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ និងអាសយានុសយញាណ និងភាពជាកម្លាំងខ្លាំងក្លាដោយឡែកនៃឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ និងនានាធិមុត្តិកតាញាណ ក៏ជាការសម្រេចរួចរាល់។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា អាសយៈ បានដល់ ទីកន្លែងដែលសត្វទាំងឡាយអាស្រ័យនៅ គឺទីលំនៅរបស់សត្វទាំងនោះ ឬមួយក៏ទិដ្ឋិគតៈ ឬយថាភូតញាណ ឈ្មោះថា អាសយៈ។ អនុសយៈ គឺកិលេសដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាព្រោះមិនទាន់លះបង់បាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ជ្រាបនូវអាសយៈរបស់សត្វទាំងឡាយ ទ្រង់តែងជ្រាបសូម្បីក្នុងខណៈដែលទិដ្ឋិគតៈ និងវិបស្សនាមគ្គញាណទាំងនោះមិនទាន់កើតឡើង។ ព្រោះលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖ ‘‘กามํ เสวนฺตํเยว ภควา ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล กามครุโก กามาสโย กามาธิมุตฺโต’ติ. กามํ เสวนฺตํเยว ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาสโย เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต’ติ. เนกฺขมฺมํ เสวนฺตํเยว ชานาติ. พฺยาปาทํ, อพฺยาปาทํ, ถินมิทฺธํ, อาโลกสญฺญํ เสวนฺตํเยว ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล ถินมิทฺธครุโก ถินมิทฺธาสโย ถินมิทฺธาธิมุตฺโต’’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓). «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពកាមគុណនោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងកាម មានកាមជាអាសយៈ មានកាមជាអធិមុត្តិ'។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពកាមគុណនោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ មាននេក្ខម្មៈជាអាសយៈ មាននេក្ខម្មៈជាអធិមុត្តិ'។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពនេក្ខម្មៈនោះឯង។ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវបុគ្គលដែលកំពុងសេពព្យាបាទ អព្យាបាទ ថីនមិទ្ធៈ អាលោកសញ្ញានោះឯងថា 'បុគ្គលនេះធ្ងន់ក្នុងថីនមិទ្ធៈ មានថីនមិទ្ធៈជាអាសយៈ មានថីនមិទ្ធៈជាអធិមុត្តិ'» ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานนฺติ รูปาวจรานํ ปฐมาทีนํ ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิชฺฌาปนฏฺเฐน จ ฌานานํ. จตุกฺกนเยน เหตํ วุตฺตํ. อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ เอตฺถ ปฏิปาฏิยา สตฺต อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจนโต อารมฺมเณ จ อธิมุจฺจนโต วิโมกฺขา นาม. อฏฺฐโม ปน สพฺพโส สญฺญาเวทยิเตหิ วิมุตฺตตฺตา อปคมวิโมกฺโข นาม. จตุกฺกนยปญฺจกนเยสุ ปฐมชฺฌานสมาธิ สวิตกฺกสวิจาโร นาม. ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานสมาธิ อวิตกฺกวิจารมตฺโต. นยทฺวเยปิ อุปริ ตีสุ ฌาเนสุ สมาธิ อวิตกฺกอวิจาโร. สมาปตฺตีสุ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐนฺนํ สมาธีติปิ นามํ, สมาปตฺตีติปิ จิตฺเตกคฺคตาสพฺภาวโต, นิโรธสมาปตฺติยา ตทภาวโต น สมาธีติ นามํ. หานภาคิยธมฺมนฺติ อปฺปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ กามาทิอนุปกฺขนฺทนํ. วิเสสภาคิยธมฺมนฺติ ปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ [Pg.318] ทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนํ. อิติ สญฺญามนสิการานํ กามาทิทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนานิ หานภาคิยวิเสสภาคิยา ธมฺมาติ ทสฺสิตานิ. เตหิ ปน ฌานานํ ตํสภาวตา จ ธมฺมสทฺเทน วุตฺตา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. โวทานนฺติ ปคุณตาสงฺขาตํ โวทานํ. ตญฺหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทิอธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานนฺติ ปาฬิ นตฺถี’’ติ วทนฺติ. เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิมาย ปาฬิยา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) ปฏิเสเธตพฺพา. โย สมาปตฺติลาภี สมาโน เอว ‘‘น ลาภีมฺหี’’ติ, กมฺมฏฺฐานํ สมานํ เอว ‘‘น กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ สญฺญี โหติ, โส สมฺปตฺตึเยว สมานํ ‘‘วิปตฺตี’’ติ ปจฺเจตีติ เวทิตพฺโพ. ពាក្យថា Paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ បានដល់ ឈានទាំងឡាយមានបឋមជ្ឈានជាដើមទាំង ៤ នៃរូបាវចរភូមិ ព្រោះអត្ថថា ដុតបំផ្លាញធម៌ជាបដិបក្ខ និងព្រោះអត្ថថា ពិនិត្យរឿយៗនូវអារម្មណ៍។ ព្រោះថាសេចក្តីនេះ លោកពោលទុកដោយចតុក្កន័យ។ ពាក្យថា Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ ក្នុងទីនេះ វិមោក្ខ ៧ តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខ និងព្រោះស៊ប់ចុះក្នុងអារម្មណ៍ ក្នុងខណៈដែលដល់នូវការតម្កល់មាំ (អប្បនា)។ ចំណែកវិមោក្ខទី ៨ ឈ្មោះថា អបគមវិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតចាកសញ្ញានិងវេទនាដោយប្រការទាំងពួង។ ក្នុងចតុក្កន័យនិងបញ្ចកន័យ បឋមជ្ឈានសមាធិ ឈ្មោះថា សវិតក្កសវិចារៈ។ ក្នុងបញ្ចកន័យ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ ជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ។ ក្នុងន័យទាំងពីរ ឈានថ្នាក់ខ្ពស់ទាំង ៣ ឡើងទៅ សមាធិជាអវិតក្កអវិចារៈ។ ក្នុងសមាបត្តិទាំងឡាយ សមាបត្តិទាំង ៨ តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា សមាធិ ខ្លះ ឈ្មោះថា សមាបត្តិ ខ្លះ ព្រោះមានសភាវៈនៃចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ (ចិត្តេកគ្គតា) ចំណែកឯនិរោធសមាបត្តិ ព្រោះគ្មានចិត្តេកគ្គតានោះ ហេតុនោះទើបមិនឈ្មោះថា សមាធិ ឡើយ។ ពាក្យថា Hānabhāgiyadhamma បានដល់ ការដែលសញ្ញានិងមនសិការៈរបស់បុគ្គលដែលចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមដែលមិនស្ទាត់ជំនាញ ហើយស្ទុះទៅរកកាមជាដើម។ ពាក្យថា Visesabhāgiyadhamma បានដល់ ការដែលសញ្ញានិងមនសិការៈរបស់បុគ្គលដែលចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមដែលស្ទាត់ជំនាញ ហើយស្ទុះទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានជាដើម។ យ៉ាងនេះ ការស្ទុះទៅកាន់កាមជាដើម និងការស្ទុះទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានជាដើម នៃសញ្ញានិងមនសិការៈទាំងឡាយ លោកបង្ហាញថាជា ហានភាគិយធម៌ និងវិសេសភាគិយធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត សភាវៈនៃឈានទាំងឡាយនោះ លោកពោលដោយសព្ទថា «ធម៌»។ ពាក្យថា Tasmā គឺលោកយោងទៅរកសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះ ដោយភាពជាហេតុ។ ពាក្យថា Vodāna បានដល់ វោទានៈ (ភាពផូរផង់) ដែលពោលគឺភាពស្ទាត់ជំនាញ។ ព្រោះថា វោទានៈនោះ កាលបើចេញចាកបឋមជ្ឈានជាដើមហើយ តែងជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចទុតិយជ្ឈានជាដើម ហេតុនោះទើបលោកហៅថា «វុដ្ឋានៈ» (ការចេញ)។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «បាលីស្តីអំពីការចេញចាកនិរោធសមាបត្តិទៅកាន់ផលសមាបត្តិ គឺមិនមានឡើយ»។ អាចារ្យទាំងនោះ គួរត្រូវបានបដិសេធដោយព្រះបាលីនេះថា «នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ របស់បុគ្គលដែលចេញចាកនិរោធ ជាបច្ច័យដោយអនន្តរបច្ច័យ ដល់ផលសមាបត្តិ»។ គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលណាជាអ្នកបានសមាបត្តិហើយ តែត្រឡប់ជាមានសញ្ញាថា «យើងមិនមែនជាអ្នកបានឡើយ» ឬមានកម្មដ្ឋានហើយ តែត្រឡប់ជាមានសញ្ញាថា «មិនមែនជាកម្មដ្ឋានឡើយ» បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា យល់ច្រឡំនូវសម្បត្តិពិតប្រាកដ ថាជា «វិបត្តិ» វិញ។ น ตถา ทฏฺฐพฺพนฺติ ยถา ปรวาทินา วุตฺตํ, ตถา น ทฏฺฐพฺพํ. สกสกกิจฺจเมว ชานาตีติ ฐานาฏฺฐานชานนาทิสกสกเมว กิจฺจํ กาตุํ ชานาติ, ยถาสกเมว วิสยํ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ตมฺปีติ เตหิ ทสพลญาเณหิ ชานิตพฺพมฺปิ. กมฺมวิปากนฺตรเมวาติ กมฺมนฺตรสฺส วิปากนฺตรเมว ชานาติ. เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตธมฺเม นิรยาทินิพฺพานคามินิปฺปฏิปทาภูเต กมฺมนฺติ คเหตฺวา อาห ‘‘กมฺมปริจฺเฉทเมวา’’ติ. ธาตุนานตฺตญฺจ ธาตุนานตฺตการณญฺจ ธาตุนานตฺตการณนฺติ เอกเทสสรูเปกเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ ญาณํ ตทุภยมฺปิ ชานาติ. ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๘๑๒) ตถา เจว สํวณฺณิตํ. สจฺจปริจฺเฉทเมวาติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน สจฺจานํ ปริจฺฉินฺนเมว. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อฏฺฐมนวมพลานิ วิย ตํสทิสํ, อิทฺธิวิธญาณมิว วิกุพฺพิตุํ. เอเตนสฺส พลสทิสตญฺจ นิวาเรติ. ฌานาทิญาณํ วิย วา อปฺเปตุํ วิกุพฺพิตุญฺจ. ยทิปิ หิ ฌานาทิปจฺจเวกฺขณญาณํ สตฺตมพลนฺติ ตสฺส สวิตกฺกสวิจารตา วุตฺตา, ตถาปิ ฌานาทีหิ วินา ปจฺจเวกฺขณา นตฺถีติ ฌานาทิสหคตํ ญาณํ ตทนฺโตคธํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ฌานาทิกิจฺจํ วิย น สพฺพํ พลกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุญฺจ น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน กสฺสจิ พลสฺส ฌานอิทฺธิภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ពាក្យថា Na tathā daṭṭhabbaṃ សេចក្តីថា មិនគប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនោះ ដូចដែលវាទៈខាងក្រៅពោលឡើយ។ ពាក្យថា Sakasakakiccameva jānāti សេចក្តីថា ដឹងដើម្បីធ្វើកិច្ចជារបស់ខ្លួនៗ មានការដឹងនូវឋានៈនិងអឋានៈជាដើម សេចក្តីថា តែងចាក់ធ្លុះនូវវិស័យតាមជារបស់ខ្លួនៗ។ ពាក្យថា Tampī គឺសូម្បីតែអ្វីៗដែលគប្បីដឹងដោយទសពលញាណទាំងនោះ។ ពាក្យថា Kammavipākantarameva សេចក្តីថា តែងដឹងនូវកម្មដ៏ប្លែកគ្នា និងវិបាកដ៏ប្លែកគ្នា។ លោកកាន់យកនូវចេតនា និងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនា ដែលជាបដិបទាទៅកាន់នរកនិងព្រះនិព្វានជាដើម ថាជា «កម្ម» ហើយទើបពោលថា «ការកំណត់ដឹងនូវកម្មប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា Dhātunānattakāraṇa គប្បីយល់ថាជា ឯកទេសសរូបេកសេសៈ គឺធាតុនានត្តៈផង និងធាតុនានត្តការណៈផង។ ព្រោះថា ញាណនោះ តែងដឹងនូវធម៌ទាំងពីរនោះ។ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកក៏បានពណ៌នាយ៉ាងនោះឯង យ៉ាងនេះជាដើមថា «ព្រោះតែធាតុនេះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា»។ ពាក្យថា Saccaparicchedameva សេចក្តីថា ការកំណត់ដឹងនូវសច្ចៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃបរិញ្ញាភិសម័យជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ មិនអាចចូលទៅតម្កល់មាំដូចជាកម្លាំងទី ៨ និងទី ៩ ដែលស្រដៀងគ្នានោះ ឬមិនអាចសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗ ដូចជាឥទ្ធិវិធញាណឡើយ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបដិសេធភាពស្រដៀងគ្នានៃកម្លាំងរបស់ញាណនោះ។ ឬមួយក៏មិនអាចចូលទៅតម្កល់មាំ និងសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗ ដូចជាឈានាទិញាណឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាឈានាទិបច្ចវេក្ខណញាណ ជាកម្លាំងទី ៧ ហើយលោកពោលថា ញាណនោះជាសវិតក្កសវិចារៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះហេតុតែការពិចារណាមិនមានដោយវៀរចាកឈានជាដើមឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកបញ្ចូលញាណដែលកើតរួមជាមួយឈានជាដើមនោះ ទៅក្នុងញាណនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា សព្វញ្ញូពុទ្ធញាណ មិនអាចធ្វើកិច្ចនៃកម្លាំងទាំងអស់បាន ដូចជាកិច្ចនៃឈានជាដើមឡើយ ទើបលោកពោលថា «មិនអាចកើតជាឈានហើយចូលទៅតម្កល់មាំ ឬកើតជាឫទ្ធិហើយសម្តែងឫទ្ធិប្លែកៗបានឡើយ» ប៉ុន្តែមិនគប្បីយល់ឃើញថា កម្លាំងណាមួយមានសភាវៈជាឈានឬឫទ្ធិឡើយ។ เอวํ [Pg.319] กิจฺจวิเสสวเสนปิ ทสพลญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณวิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตกฺกตฺติกภูมนฺตรวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิปาฏิยาติอาทิโต ปฏฺฐาย ปฏิปาฏิยา. កាលដែលលោកបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃទសពលញាណ និងសព្វញ្ញូពុទ្ធញាណ សូម្បីដោយអំណាចនៃកិច្ចដ៏វិសេស យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ សូម្បីដោយអំណាចនៃភូមិផ្សេងគ្នាក្នុងវិតក្កត្តិករួចហើយ ទើបលោកពោលពាក្យថា «Apicā» ជាដើម។ ពាក្យថា Paṭipāṭiyā សេចក្តីថា ចាប់ផ្តើមតាំងពីដំបូងមកតាមលំដាប់។ อนุปทวณฺณนํ ญตฺวา เวทิตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. กิเลสาวรณํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิ. กิเลสาวรณสฺส อภาโว อาสวกฺขยญาณาธิคมสฺส ฐานํ, ตพฺภาโว อฏฺฐานํ. อนธิคมสฺส ปน ตทุภยมฺปิ ยถากฺกมํ อฏฺฐานํ ฐานญฺจาติ ตตฺถ การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โลกิย…เป… ทสฺสนโต จา’’ติ อาห. ตตฺถ โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิยา ฐิติ อาสวกฺขยาธิคมสฺส ฐานํ กิเลสาวรณาภาวสฺส การณตฺตา. สา หิ ตสฺมึ สติ น โหติ, อสติ จ โหติ. เอเตน ตสฺสา อฏฺฐิติยา ตสฺส อฏฺฐานตา วุตฺตา เอว. เนสํ เวเนยฺยสตฺตานํ. ธาตุเวมตฺตทสฺสนโตติ กามธาตุอาทีนํ ปวตฺติเภททสฺสนโต, ยทคฺเคน ธาตุเวมตฺตํ ชานาติ, ตทคฺเคน จริยาทิวิเสสมฺปิ ชานาติ. ธาตุเวมตฺตทสฺสนโตติ วา ธมฺมธาตุเวมตฺตทสฺสนโต. สพฺพาปิ หิ จริยา ธมฺมธาตุปริยาปนฺนา เอวาติ. ปโยคํ อนาทิยิตฺวาปิ สนฺตติมหามตฺตาทีนํ วิย. ทิพฺพจกฺขานุภาวโต ปตฺตพฺเพนาติ เอตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา ปรสฺส หทยวตฺถุสนฺนิสฺสยโลหิตวณฺณทสฺสนมุเขน ตทา ปวตฺตมานจิตฺตชานนตฺถํ ปริกมฺมกรณํ นาม สาวกานํ, ตญฺจ โข อาทิกมฺมิกานํ, ยโต ทิพฺพจกฺขุอานุภาวโต เจโตปริยญาณสฺส ปตฺตพฺพตา สิยา. พุทฺธานํ ปน ยทิปิ อาสวกฺขยญาณาธิคมโต ปเคว ทิพฺพจกฺขุญาณาธิคโม, ตถาปิ ตถาปริกมฺมกรณํ นตฺถิ วิชฺชาตฺตยสิทฺธิยา สิชฺฌนโต. เสสาภิญฺญาตฺตเย เจโตปริยญาณํ ทิพฺพจกฺขุญาณาธิคเมน ปตฺตนฺติ จ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ตถา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. សេចក្តីតភ្ជាប់ថា គប្បីដឹងដោយដឹងនូវអនុកថា (ការពណ៌នាតាមលំដាប់ពាក្យ)។ គ្រឿងរារាំងគឺកិលេស (កិលេសាវរណៈ) បានដល់ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ការមិនមានកិលេសាវរណៈ ជាហេតុ (ឋានៈ) នៃការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណ, ការមានកិលេសាវរណៈនោះ ជាអហេតុ (អឋានៈ)។ ចំណែកឯការមិនសម្រេចវិញ ធម៌ទាំងពីរនោះ (គឺការមិនមាន និងការមានកិលេសាវរណៈ) តាមលំដាប់ ជាអឋានៈ និងជាឋានៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញហេតុក្នុងសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «lokiya…pe… derasato cā» (ព្រោះលោកិយ…។បេ។ និងព្រោះការឃើញ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ការតាំងនៅនៃលោកិយសម្មាទិដ្ឋិ ជាឋានៈ (ហេតុ) នៃការសម្រេចនូវអាសវក្ខយញាណ ព្រោះជាហេតុនៃការមិនមានកិលេសាវរណៈ។ ព្រោះថាកាលបើលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមាន កិលេសាវរណៈនោះរមែងមិនមាន, កាលបើលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមិនមាន កិលេសាវរណៈនោះរមែងមាន។ ដោយហេតុនេះ ការដែលលោកិយសម្មាទិដ្ឋិនោះមិនតាំងនៅ ទើបឈ្មោះថាជាអឋានៈនៃការសម្រេចនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកហើយពិតមែន។ ពាក្យថា Nesaṃ បានដល់ នៃវិនេយ្យសត្វទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Dhātuvemattadassanato (ព្រោះការឃើញនូវភាពផ្សេងៗគ្នានៃធាតុ) គឺព្រោះការឃើញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅមានកាមធាតុជាដើម, ព្រះអង្គដឹងនូវភាពផ្សេងគ្នានៃធាតុដោយចំណែកណា រមែងដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃចរិយាជាដើមដោយចំណែកនោះ។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា Dhātuvemattadassanato គឺព្រោះការឃើញនូវភាពផ្សេងគ្នានៃធម្មធាតុ។ ព្រោះថា សូម្បីចរិយាទាំងអស់ ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងធម្មធាតុតែប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីមិនបានកាន់យកនូវប្រយោគៈ (ការព្យាយាម) ដូចជាពួកសន្តតិមហាមាត្យជាដើម។ ត្រង់ពាក្យថា «Dibbacakkhānubhāvato pattabbena» (គប្បីសម្រេចបានដោយអានុភាពនៃទិព្វចក្ខុ) នេះ សេចក្តីថា ការធ្វើបរិកម្មដើម្បីដឹងនូវចិត្តដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនោះ ដោយវគ្គនៃការឃើញពណ៌ឈាមដែលអាស្រ័យនូវហទយវត្ថុរបស់បុគ្គលដទៃដោយទិព្វចក្ខុ ឈ្មោះថាជារបស់សាវ័កទាំងឡាយ, ហើយការធ្វើបរិកម្មនោះឯង ជារបស់ពួកអាទិកម្មិកបុគ្គល (អ្នកផ្តើមដំបូង) ដែលជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចបាននូវចេតោបរិយញាណដោយអានុភាពនៃទិព្វចក្ខុ។ ចំណែកឯព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទោះបីជាការសម្រេចទិព្វចក្ខុញាណមានមុនការសម្រេចអាសវក្ខយញាណក៏ដោយ ក៏ការធ្វើបរិកម្មបែបនោះមិនមានឡើយ ព្រោះការសម្រេចនោះសម្រេចបានដោយការសម្រេចនូវវិជ្ជា៣។ ក្នុងអភិញ្ញា៣ដែលសេសសល់ ចេតោបរិយញាណ គប្បីទទួលបាននូវពាក្យដែលគួរពោលថា «សម្រេចបានដោយការសម្រេចទិព្វចក្ខុញាណ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកយ៉ាងនោះ។ สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសីហនាទសូត្រ ចប់ហើយ។ ๒-๔. อธิวุตฺติปทสุตฺตาทิวณฺณนา ២-៤. ការពណ៌នាអធិវុត្តិបទសូត្រជាដើម ๒๒-๒๔. ทุติเย อธิวจนปทานนฺติ ปญฺญตฺติปทานํ. ทาสาทีสุ สิริวฑฺฒกาทิสทฺทา วิย วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺติยา อธิวจนํ ปญฺญตฺติ. อถ วา อธิสทฺโท อุปริภาเค. วุจฺจตีติ วจนํ, อุปริ วจนํ อธิวจนํ, อุปาทาภูตรูปาทีนํ [Pg.320] อุปริ ปญฺญปิยมานา อุปาทาปญฺญตฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา ปญฺญตฺติทีปกปทานีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส ปทานิ ปทฏฺฐานานิ อธิวจนปทานิ. เตนาห ‘‘เตสํ เย’’ติอาทิ. เตสนฺติ อธิวจนานํ. เยติ ขนฺธาทโย. อธิวุตฺติตาย อธิวุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ. อธิกญฺหิ สภาวธมฺเมสุ สสฺสตาทึ, ปกติอาทึ, ทฺรพฺยาทึ, ชีวาทึ, กายาทิญฺจ, อภูตํ อตฺถํ อชฺฌาโรเปตฺวา ทิฏฺฐิโย ปวตฺตนฺตีติ. เตนาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. ตติยจตุตฺถานิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ២២-២៤. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា adhivacanapadānaṃ បានដល់ នៃបទទាំងឡាយជាគ្រឿងបញ្ញត្តិ។ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើសេចក្តីអធិការត្រឹមតែពាក្យពោល ដូចជាពាក្យថា សិរិវឌ្ឍកៈ ជាដើម ក្នុងពួកជនមានទាសៈជាដើម ឈ្មោះថា អធិវចនៈ គឺបញ្ញត្តិ។ មួយយ៉ាងទៀត អធិសព្ទ មានអត្ថថា ក្នុងផ្នែកខាងលើ។ ពាក្យដែលគេពោល ឈ្មោះថា វចនៈ, ពាក្យពោលខាងលើ ឈ្មោះថា អធិវចនៈ, សេចក្តីថា ឧបាទាបញ្ញត្តិ ដែលគេបញ្ញត្តិទុកខាងលើឧបាទារូបជាដើម, ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា បទទាំងឡាយជាគ្រឿងសម្តែងនូវបញ្ញត្តិ។ បទទាំងឡាយជាហេតុជិតនៃអធិវចនៈនោះ ឈ្មោះថា អធិវចនបទ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tesaṃ ye» ជាដើម។ ពាក្យថា Tesanti គឺនៃអធិវចនៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Yeti គឺខន្ធទាំងឡាយជាដើម។ មិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អធិវុត្តិ ព្រោះអត្ថថាជាការប្រកាន់មាំ។ ព្រោះថាមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយបង្កោរ (បង្កើន) នូវអត្ថដែលមិនពិត មានសស្សតៈជាដើម ប្រក្រតីជាដើម ទ្រព្យជាដើម ជីវៈជាដើម និងកាយជាដើម ឲ្យក្រៃលែងក្នុងសភាវធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «atha vā» ជាដើម។ សូត្រទីបី និងទីបួន ងាយយល់ណាស់។ อธิวุตฺติปทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាអធិវុត្តិបទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๕. กสิณสุตฺตวณฺณนา ៥. ការពណ៌នាកសិណសូត្រ ๒๕. ปญฺจเม สกลฏฺเฐนาติ นิสฺเสสฏฺเฐน. อนวเสสผรณวเสน เจตฺถ สกลฏฺโฐ เวทิตพฺโพ, อสุภนิมิตฺตาทีสุ วิย เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนวเสสโต คเหตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ตทารมฺมณานํ ธมฺมานนฺติ ตํ กสิณํ อารพฺภ ปวตฺตนกธมฺมานํ. เขตฺตฏฺเฐนาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานฏฺเฐน. อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ปวตฺติฏฺฐานภาเวน. ยถา เขตฺตํ สสฺสานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ วฑฺฒนฏฺฐานญฺจ, เอวเมว ตํ ต ฌานํ สมฺปยุตฺตธมฺมานนฺติ. โยคิโน วา สุขวิเสสานํ การณภาเวน. ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อิทํ ‘‘อุทฺธํ อโธ ติริย’’นฺติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺพํ. ปริจฺฉินฺทิตฺวา เอว หิ สพฺพตฺถ กสิณํ วฑฺเฒตพฺพํ. เตน เตน วา การเณนาติ เตน เตน อุปริอาทีสุ กสิณวฑฺฒนการเณน. ยถา กินฺติ อาห ‘‘อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม’’ติ. ยถา ทิพฺพจกฺขุนา อุทฺธํ เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, อุทฺธํ อาโลกํ ปสาเรติ. อโธ เจ, อโธ. สมนฺตโต เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, สมนฺตโต อาโลกํ ปสาเรติ, เอวํ สพฺพกสิณนฺติ อตฺโถ. เอกสฺสาติ ปถวีกสิณาทีสุ เอเกกสฺส. อญฺญภาวานุปคมนตฺถนฺติ อญฺญกสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ, อญฺญสฺส วา กสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ. น หิ อญฺเญน ปสาริตกสิณํ ตโต อญฺเญน ปสาริตกสิณภาวํ อุปคจฺฉติ, เอวมฺปิ เนสํ อญฺญกสิณสมฺเภทาภาโว เวทิตพฺโพ. น อญฺญํ ปถวีอาทิ. น หิ อุทเกน ฐิตฏฺฐาเน สสมฺภารปถวี อตฺถิ. อญฺญกสิณสมฺเภโทติ อาโปกสิณาทินา สงฺกโร. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เสสกสิเณสุ. ២៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ពាក្យថា sakalaṭṭhena (ដោយអត្ថថាទាំងអស់) គឺដោយអត្ថថាមិនមានសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងនូវអត្ថថាទាំងអស់ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់ សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិដែលគប្បីកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់ មិនមែនតាំងនៅត្រឹមតែមួយចំណែក ដូចជាក្នុងអសុភនិមិត្តជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានកសិណនោះជាអារម្មណ៍) គឺនៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវកសិណនោះ។ ពាក្យថា Khettaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាស្រែ) គឺដោយអត្ថថាជាទីកើតឡើង។ ពាក្យថា Adhiṭṭhānaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីតាំង) គឺដោយភាពជាទីប្រព្រឹត្តទៅ។ ស្រែជាទីកើតឡើង និងជាទីលូតលាស់នៃស្រូវទាំងឡាយយ៉ាងណា ឈាននោះៗ ក៏ជាទីកើតឡើង និងជាទីលូតលាស់នៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ មួយយ៉ាងទៀត ឬថា (កសិណនោះ) ជាហេតុនៃសុខៈដ៏វិសេសទាំងឡាយរបស់យោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា Paricchinditvā (កំណត់ហើយ) នេះ គប្បីយកទៅផ្សំក្នុងពាក្យថា «uddhaṃ adho tiriyaṃ» (ខាងលើ ខាងក្រោម ទទឹង) នេះផងដែរ។ ព្រោះថាយោគីបុគ្គលគប្បីផ្សាយកសិណឲ្យធំទូលាយក្នុងទីទាំងពួង ដោយការកំណត់ទុកជាមុនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Tena tena vā kāraṇena គឺដោយហេតុនោះៗ នៃការផ្សាយកសិណឲ្យធំទូលាយក្នុងទិសខាងលើជាដើមនោះៗ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្រៀបធៀប ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ālokamiva rūpadassanakāmo» (ដូចជាបុគ្គលអ្នកចង់ឃើញរូប ផ្សាយទៅនូវពន្លឺ)។ សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលកាលបើចង់ឃើញរូបខាងលើដោយទិព្វចក្ខុ រមែងផ្សាយពន្លឺទៅខាងលើ, បើចង់ឃើញខាងក្រោម ក៏ផ្សាយទៅខាងក្រោម, បើចង់ឃើញជុំវិញ ក៏ផ្សាយពន្លឺទៅជុំវិញ យ៉ាងណាមិញ កសិណទាំងអស់ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Ekassa គឺនៃកសិណនីមួយៗ ក្នុងបឋវីកសិណជាដើម។ ពាក្យថា Aññabhāvānupagamanatthaṃ គឺដើម្បីសម្តែងនូវការមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណដទៃ ឬដើម្បីសម្តែងនូវការមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះថាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ផ្សាយទៅហើយ រមែងមិនចូលទៅដល់ភាពជាកសិណដែលបុគ្គលម្នាក់ទៀតផ្សាយទៅនោះឡើយ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏គប្បីជ្រាបនូវការមិនច្រឡំគ្នានៃកសិណដទៃរបស់កសិណទាំងឡាយនោះដែរ។ មិនមែនជារបស់ដទៃមានបឋវីជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីដែលទឹកតាំងនៅ រមែងមិនមានសសម្ភារបឋវី (ដីដែលមានសម្ភារៈ) ឡើយ។ ពាក្យថា Aññakasiṇasambhedo គឺការច្រឡំគ្នាដោយអាបោកសិណជាដើម។ ពាក្យថា Sabbatha គឺក្នុងកសិណដែលសេសសល់ទាំងអស់។ เอกเทเส [Pg.321] อฏฺฐตฺวา อนวเสสผรณํ ปมาณสฺส อคฺคหณโต อปฺปมาณํ. เตเนว หิ เนสํ กสิณสมญฺญา. ตถา จาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ เจตสา ผรนฺโตติ ภาวนาจิตฺเตน อารมฺมณํ กโรนฺโต. ภาวนาจิตฺตญฺหิ กสิณํ ปริตฺตํ วา วิปุลํ วา สกลเมว มนสิ กโรติ, น เอกเทสํ. กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ ผรณอปฺปมาณวเสน วิญฺญาณกสิณนฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ ตํ วิญฺญาณนฺติ วุจฺจติ. กสิณวเสนาติ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. ยตฺตกญฺหิ ฐานํ กสิณํ ปสาริตํ, ตตฺตกํ อากาสภาวนาวเสน อากาสํ โหตีติ. เอวํ ยตฺตกํ ฐานํ อากาสํ หุตฺวา อุปฏฺฐิตํ, ตตฺตกํ สกลเมว ผริตฺวา วิญฺญาณสฺส ปวตฺตนโต อาคมนวเสน วิญฺญาณกสิเณปิ อุทฺธํอโธติริยตา วุตฺตาติ อาห ‘‘กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา’’ติ. ការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់ មិនមែនតាំងនៅត្រឹមតែមួយចំណែក ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ (មិនមានប្រមាណ) ព្រោះមិនកាន់យកនូវប្រមាណ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបកសិណទាំងឡាយនោះមានឈ្មោះថា កសិណ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tañhi» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា cetasā pharanto (ផ្សាយទៅដោយចិត្ត) គឺធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ដោយភាវនាចិត្ត។ ព្រោះថា ភាវនាចិត្ត រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកសិណដ៏តូចក្តី ធំទូលាយក្តី ទាំងអស់តែម្តង មិនមែនធ្វើទុកក្នុងចិត្តត្រឹមតែមួយចំណែកឡើយ។ វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការខ្វះកសិណ (កសិណុគ្ឃាដិមាកាស) ព្រះអង្គហៅថា វិញ្ញាណកសិណ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅរកភាពមិនមានប្រមាណ។ ព្រោះថា វិញ្ញាណនោះ គេហៅថា វិញ្ញាណ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Kasiṇavasena គឺដោយអំណាចនៃកសិណដែលខ្វះចេញហើយ គប្បីដឹងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងកសិណុគ្ឃាដិមាកាស។ ព្រោះថា កសិណត្រូវបានផ្សាយទៅក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុន្មាន ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ រមែងទៅជាអាកាសដោយអំណាចនៃអាកាសភាវនា។ យ៉ាងនេះ ទីមានប្រមាណប៉ុន្មានដែលបានទៅជាអាកាសហើយប្រាកដឡើង វិញ្ញាណរមែងផ្សាយទៅកាន់ទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះទាំងអស់ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីដឹងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសនោះ ដោយអំណាចនៃកសិណុគ្ឃាដិមាកាស» ដោយអំណាចនៃការមកដល់ ដូច្នេះ សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណកសិណ ក៏ព្រះអង្គសម្តែងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង យ៉ាងនេះដែរ។ กสิณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាកសិណសូត្រ ចប់ហើយ។ ๖. กาฬีสุตฺตวณฺณนา ៦. ការពណ៌នាកាឡីសូត្រ ๒๖. ฉฏฺเฐ อตฺถสฺส ปตฺตินฺติ เอกนฺตโต หิตานุปฺปตฺตึ. หทยสฺส สนฺตินฺติ ปรมจิตฺตูปสมํ. กิเลสเสนนฺติ กามคุณสงฺขาตํ ปฐมํ กิเลสเสนํ. สา หิ กิเลสเสนา อจฺฉราสงฺฆาตสภาวาปิ ปฏิปตฺถยมานา ปิยายิตพฺพอิจฺฉิตพฺพรูปสภาวโต ปิยรูปสาตรูปา นาม อตฺตโน กิจฺจวเสน. อหํ เอโกว ฌายนฺโตติ อหํ คณสงฺคณิกาย กิเลสสงฺคณิกาย จ อภาวโต เอโก อสหาโย ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน ฌายนฺโต. อนุพุชฺฌินฺติ อนุกฺกเมน มคฺคปฏิปาฏิยา พุชฺฌึ ปฏิวิชฺฌึ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปิยรูปํ สาตรูปํ เสนํ ชินิตฺวา อหํ เอโกว ฌายนฺโต ‘‘อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺติ’’นฺติ สงฺขํ คตํ อรหตฺตสุขํ ปฏิวิชฺฌึ, ตสฺมา ชเนน มิตฺตสนฺถวํ น กโรมิ, เตเนว จ เม การเณน เกนจิ สทฺธึ สกฺขี น สมฺปชฺชตีติ. อตฺถาภินิพฺพตฺเตสุนฺติ อิติสทฺทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อตฺโถติ คเหตฺวา’’ติ. ២៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា atthassa pattiṃ (ការសម្រេចនូវប្រយោជន៍) គឺការបាននូវប្រយោជន៍ដ៏ពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា hadayassa santiṃ (សេចក្តីស្ងប់នៃចិត្ត) គឺសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់យ៉ាងក្រៃលែងនៃចិត្ត។ ពាក្យថា kilesasenaṃ (សេនានៃកិលេស) គឺសេនានៃកិលេសទីមួយ ដែលរាប់ថាជាកាមគុណ។ ព្រោះថាសេនានៃកិលេសនោះ ទោះបីជាមានសភាវៈជាពួកស្រីអប្សរក៏ដោយ កាលបើប្រាថ្នា រមែងឈ្មោះថាមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះមានសភាវៈជាទីគាប់ចិត្ត និងជាទីប្រាថ្នា ដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ahaṃ ekova jhāyanto (អាត្មាអញម្នាក់ឯងសញ្ជឹងគិតនៅ) គឺអាត្មាអញជាបុគ្គលម្នាក់ឯង មិនមានគូកន ព្រោះមិនមានគណសង្គណិកា (ការច្រឡូកច្រឡំដោយពួកក្រុម) និងកិលេសសង្គណិកា (ការច្រឡូកច្រឡំដោយកិលេស) សញ្ជឹងគិតដោយលក្ខណូបនិជ្ឈាន។ ពាក្យថា anubujjhiṃ (បានដឹងតាម) គឺបានដឹង បានចាក់ធ្លុះតាមលំដាប់នៃមគ្គ។ នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គពោលថា អាត្មាអញឈ្នះនូវសេនាដែលមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តហើយ កាលសញ្ជឹងគិតតែម្នាក់ឯង ក៏បានចាក់ធ្លុះនូវអរហត្តសុខ ដែលរាប់ថាជា «ការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីស្ងប់នៃចិត្ត» ព្រោះហេតុនោះ អាត្មាអញមិនធ្វើនូវការរាប់អានស្និទ្ធស្នាលជាមួយជនឡើយ ហើយព្រោះតែហេតុនោះឯង ទើបអាត្មាអញមិនមានការជួបជុំ (ជាសាក្សី) ជាមួយនរណាម្នាក់ឡើយ។ ត្រង់ពាក្យថា atthābhinibbattesu នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «atthoti gahetvā» (កាន់យកថាជាប្រយោជន៍) ព្រោះការសម្តែងនេះមានការលុបចោលនូវ ឥតិសព្ទ។ กาฬีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាកាឡីសូត្រ ចប់ហើយ។ ๗. ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา ៧. ការពណ៌នាបឋមមហាបញ្ហាសូត្រ ๒๗. สตฺตเม [Pg.322] วุจฺเจถาติ วุจฺเจยฺย. ทุติยปเทปีติ ‘‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ เอวํ ทุติยวากฺเยปิ. เต กิร ภิกฺขู. น เจว สมฺปายิสฺสนฺตีติ น เจว สมฺมเทว ปกาเรหิ คเหสฺสนฺติ ญาเปสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ. ยสฺมา อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิตา โหนฺติ, ตสฺมา วิฆาตํ อาปชฺชิสฺสนฺตีติ โยชนา. อญฺญถา อาราธนํ นาม นตฺถีติ อิมินา สปจฺจยนามรูปานํ ยาถาวโต อวโพโธ เอว อิโต พาหิรกานํ นตฺถิ, กุโต ปเวทนาติ ทสฺเสติ. อาราธนนฺติ ยาถาวปเวทเนน จิตฺตสฺส ปริโตสนํ. ២៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា vuccetha គឺគប្បីពោល (vucceyya)។ ពាក្យថា Dutiyapadepi (សូម្បីក្នុងបទទីពីរ) សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងប្រយោគទីពីរយ៉ាងនេះថា «anusāsaniyā vā anusāsani» (ឬថាការប្រដៅដោយការប្រដៅ)។ ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Na ceva sampāyissanti គឺមិនអាចកាន់យក ឬញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹងដោយប្រការទាំងពួងដ៏ប្រពៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មិនអាចសម្តែងឲ្យសម្រេចបានឡើយ»។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រោះពួកភិក្ខុទាំងនោះត្រូវបានគេសួរប្រស្នាក្នុងវិស័យដែលមិនមែនជារបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទើបដល់នូវសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ (វិឃាតៈ)។ ដោយពាក្យថា «Aññathā ārādhanaṃ nāma natthi» (ដោយប្រការដទៃ ការធ្វើឲ្យពេញចិត្តមិនមានឡើយ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ការត្រាស់ដឹងតាមពិតនូវនាមរូបព្រមទាំងបច្ច័យ របស់ពួកជនក្រៅសាសនានេះ មិនមានឡើយ ធ្វើម្តេចឡើយនឹងមានការសម្តែងប្រាប់បាន។ ពាក្យថា Ārādhanam បានដល់ ការធ្វើចិត្តឲ្យពេញចិត្តដោយការសម្តែងប្រាប់តាមពិត។ เอโก ปญฺโหติ เอโก ปญฺหมคฺโค, เอกํ ปญฺหคเวสนนฺติ อตฺโถ. เอโก อุทฺเทโสติ เอกํ อุทฺทิสนํ อตฺถสฺส สํขิตฺตวจนํ. เวยฺยากรณนฺติ นิทฺทิสนํ อตฺถสฺส วิวริตฺวา กถนํ. เหตุนาติ ‘‘อนฺตวนฺตโต อนจฺจนฺติกโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต’’ติ เอวมาทินา นเยน ยถา อิเม สงฺขารา เอตรหิ, เอวํ อตีเต อนาคเต จ อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมาติ อตีตานาคเตสุ นเยน. ពាក្យថា Eko pañho (ប្រស្នាមួយ) សេចក្តីថា ផ្លូវនៃប្រស្នាមួយ ឬការស្វែងរកប្រស្នាមួយ។ ពាក្យថា Eko uddeso (ឧទ្ទេសមួយ) គឺការឧទ្ទិសមួយ គឺពាក្យពោលសង្ខេបនៃសេចក្តី។ ពាក្យថា Veyyākaraṇaṃ (វេយ្យាករណ៍) គឺការសម្តែងពន្យល់ គឺការនិយាយបើកបង្ហាញនូវសេចក្តី។ ពាក្យថា Hetunā (ដោយហេតុ) សេចក្តីថា ដោយន័យមានជាដើមថា «ព្រោះមានទីបំផុត ព្រោះមិនទៀងទាត់ ព្រោះមានក្នុងកាលបន្តិចបន្តួច ព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់» យ៉ាងណា សង្ខារទាំងឡាយនេះក្នុងកាលឥឡូវនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងកាលជាអតីត និងអនាគត ក៏មិនទៀង ជាសង្ខតៈ កើតឡើងព្រោះបច្ច័យ មានសភាវៈអស់ទៅ មានសភាវៈសាបសូន្យទៅ មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេកទៅ យ៉ាងនោះដែរ ដោយន័យក្នុងកាលជាអតីត និងអនាគត។ สพฺเพ สตฺตาติ อนวเสสา สตฺตา. เต ปน ภวเภทโต สงฺเขเปเนว ภินฺทิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘กามภวาทีสู’’ติอาทิมาห. พฺยธิกรณานมฺปิ พาหิรตฺถสมาโส โหติ ยถา ‘‘อุรสิโลโม’’ติ อาห ‘‘อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา’’ติ. ติฏฺฐติ เอเตนาติ วา ฐิติ, อาหาโร ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกาติ เอวํ วา เอตฺถ สมาสวิคฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อาหารฏฺฐิติกาติ ปจฺจยฏฺฐิติกา, ปจฺจยายตฺตวุตฺติกาติ อตฺโถ. ปจฺจยตฺโถ เหตฺถ อาหารสทฺโท ‘‘อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปาทายา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๓๒) วิย. เอวญฺหิ ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ อิมินา อสญฺญสตฺตา ปริคฺคหิตา โหนฺติ. สา ปนายํ อาหารฏฺฐิติกตา นิปฺปริยายโต สงฺขารธมฺโม. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘อาหารฏฺฐิติกาติ อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา; วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๖). ยทิ เอวํ ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ อิทํ กถนฺติ? ปุคฺคลาธิฏฺฐานเทสนาติ นายํ โทโส. เตเนวาห – ‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน สมฺมา วิรชฺชมาโน สมฺมา วิมุจฺจมาโน สมฺมา [Pg.323] ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมทตฺถํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ. ยฺวายํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย กถาย สพฺเพสํ สงฺขารานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อาหารปริยาเยน สามญฺญโต ปจฺจยธมฺโม วุตฺโต, อยํ อาหาโร นาม เอโก ธมฺโม. ពាក្យថា "sabbe sattā" គឺ សត្វទាំងឡាយឥតមានសេសសល់។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញសត្វទាំងនោះដោយបែងចែកតាមប្រភេទនៃភពដោយសង្ខេប លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលពាក្យថា "kāmabhavādīsū" (ក្នុងកាមភពជាដើម) ដូច្នេះជាដើម។ សូម្បីតែពាក្យដែលមានវិភត្តិខុសគ្នា (ព្យធិករណៈ) ក៏អាចធ្វើជាពាហិរត្ថសមាសម្រាប (ពហុព្វិហិសមាសម្រាបដែលមានអត្ថន័យខាងក្រៅ) បានដែរ ដូចជាពាក្យថា "urasilomo" (សត្វមានរោមទ្រូង) ដូច្នោះ លោកទើបពោលថា "āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā" (សត្វទាំងឡាយណាមានការតាំងនៅដោយសារអាហារ ហេតុនោះ សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា អាហារដ្ឋិតិកៈ)។ មួយវិញទៀត សេចក្តីតាំងនៅដោយសារអាហារនោះ ឈ្មោះថា ឋិតិ, អាហារជាគ្រឿងតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា អាហារដ្ឋិតិកៈ គប្បីជ្រាបការវិគ្រោះសមាសម្រាបក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា "āhāraṭṭhitikā" មានន័យថា តាំងនៅដោយសារបច្ច័យ គឺមានការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ អាហារសព្ទ មានអត្ថន័យថា បច្ច័យ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya" (អាហារនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃកាមច្ឆន្ទៈដែលមិនទាន់កើតឡើង) (សំ. និ. ៤.២៣២)។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ពាក្យថា "sabbe sattā" នេះ រមែងរួមបញ្ចូលទាំងអសញ្ញសត្វផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ភាពជាសត្វតាំងនៅដោយសារអាហារនេះ ដោយត្រង់ (និប្បរិយាយ) គឺសង្ខារធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា "ពាក្យថា āhāraṭṭhitikā ក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ គប្បីជ្រាបថា សង្ខារលោក" (បារា. អដ្ឋ. ១.១ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. ១.១៣៦)។ ប្រសិនបើដូច្នោះ មតិដែលថា "sabbe sattā" (សត្វទាំងពួង) នោះ តើដូចម្តេច? នេះជាបុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនា មិនមានទោសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុកាលនឿយណាយដោយត្រូវ ធុញទ្រាន់ដោយត្រូវ រួចផុតទៅដោយត្រូវ ឃើញនូវទីបំផុតដោយត្រូវ ត្រាស់ដឹងនូវអត្ថដ៏ប្រពៃដោយត្រូវ ក្នុងធម៌មួយមុខ រមែងជាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្នបាន។ ក្នុងធម៌មួយមុខ តើដូចម្តេច? គឺសត្វទាំងពួងតាំងនៅដោយសារអាហារ"។ ធម៌ដែលហៅថា អាហារ នេះ គឺធម៌ជាបច្ច័យដែលពោលទុកដោយបរិយាយនៃអាហារ ដោយសាមញ្ញភាព ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងពួង ក្នុងទេសនាជាបុគ្គលាធិដ្ឋាននេះ គឺជាធម៌មួយមុខ។ โจทโก วุตฺตมฺปิ อตฺถํ ยาถาวโต อปฺปฏิวิชฺฌมาโน เนยฺยตฺถํ สุตฺตปทํ นีตตฺถโต ทหนฺโต ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ วจนมตฺเต ฐตฺวา ‘‘นนุ จา’’ติอาทินา โจเทติ. อาจริโย อวิปรีตํ ตตฺถ ยถาธิปฺเปตมตฺถํ ปเวเทนฺโต ‘‘น วิรุชฺฌตี’’ติ วตฺวา ‘‘เตสญฺหิ ฌานํ อาหาโร โหตี’’ติ อาห. ฌานนฺติ เอกโวการภวาวหํ สญฺญาย วิรชฺชนวเสน ปวตฺตรูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อนาหารา’’ติ วจนํ อสญฺญภเว จตุนฺนํ อาหารานํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปจฺจยาหารสฺส อภาวโต. เอวํ สนฺเตปีติ อิทํ สาสเน เยสุ ธมฺเมสุ วิเสสโต อาหารสทฺโท นิรุฬฺโห, ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เอตฺถ ยทิ เตเยว คยฺหนฺติ, อพฺยาปิตโทสมาปนฺโน. อถ สพฺโพปิ ปจฺจยธมฺโม อาหาโรติ อธิปฺเปโต, อิมาย อาหารปาฬิยา วิโรโธ อาปนฺโนติ ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ‘‘น วิรุชฺฌตี’’ติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตํ วิวรนฺโต ‘‘เอตสฺมิญฺหิ สุตฺเต’’ติอาทิมาห. กพฬีการาหาราทีนํ โอชฏฺฐมกรูปาหรณาทิ นิปฺปริยาเยน อาหารภาโว. ยถา หิ กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปาหรเณน รูปกายํ อุปตฺถมฺเภนฺติ, เอวํ ผสฺสาทโย เวทนาทิอาหรเณน นามกายํ อุปตฺถมฺเภติ, ตสฺมา สติปิ ชนกภาเว อุปตฺถมฺภกภาโว โอชาทีสุ สาติสโย ลพฺภมาโน มุขฺโย อาหารฏฺโฐติ เต เอว นิปฺปริยาเยน อาหารลกฺขณา ธมฺมา วุตฺตา. ម្ចាស់ចោទ (ចោទកៈ) កាលមិនចាក់ធ្លុះនូវសេចក្តីដែលពោលហើយតាមពិត យល់ច្រឡំនូវសូត្រដែលមានអត្ថត្រូវនាំទៅពន្យល់ (នេយ្យត្ថៈ) ថាជាសូត្រមានអត្ថពន្យល់រួចហើយ (នីតត្ថៈ) ទើបឈរលើត្រឹមតែពាក្យថា "sabbe sattā" (សត្វទាំងពួង) ហើយចោទសួរដោយពាក្យជាដើមថា "nanu ca" (មិនមែនឬ?)។ ព្រះអាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងទីនោះមិនឲ្យខុសប្លែក ទើបពោលថា "na virujjhati" (មិនផ្ទុយគ្នាទេ) ហើយពោលថា "tesañhi jhānaṃ āhāro hoti" (ព្រោះថា ឈានជាអាហាររបស់សត្វទាំងនោះ)។ ពាក្យថា "jhānaṃ" (ឈាន) គឺរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការនឿយណាយក្នុងសញ្ញា ដែលនាំមកនូវឯកវោការភព (ភពមានខន្ធមួយ)។ ចំណែកឯពាក្យក្នុងព្រះបាលីថា "anāhārā" (មិនមានអាហារ) គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការមិនមានអាហារទាំង ៤ ក្នុងអសញ្ញភព មិនមែនសំដៅយកការមិនមានបច្ចយាហារ (អាហារគឺបច្ច័យ) ឡើយ។ ពាក្យថា "evaṃ santepi" (ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ) នេះ លោកចាប់ផ្តើមពោលដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងព្រះសាសនា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលអាហារសព្ទធ្លាប់ប្រើជាពិសេស ប្រសិនបើក្នុងពាក្យថា "āhāraṭṭhitikā" នេះ គេកាន់យកតែធម៌ទាំងនោះ រមែងធ្លាក់ទៅក្នុងទោសគឺការមិនគ្របដណ្តប់ (អព្យាបិតទោស)។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើធម៌ជាបច្ច័យទាំងអស់ត្រូវបានបំណងយកថាជាអាហារ នោះរមែងផ្ទុយគ្នានឹងព្រះបាលីស្តីពីអាហារនេះ។ លោកកាលនឹងបើកបង្ហាញនូវអធិប្បាយដែលពោលថា "na virujjhati" (មិនផ្ទុយគ្នាទេ) នោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "etasmiñhi sutte" (ព្រោះថាក្នុងសូត្រនេះ)។ ភាពជាអាហារដោយត្រង់ (និប្បរិយាយ) នៃកពឡិង្ការាហារជាដើម គឺការនាំមកនូវរូបមានឱជដ្ឋមកៈ (រូបមានឱជៈជាទីប្រាំបី) ជាដើម។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហាររមែងទ្រទ្រង់នូវរូបកាយដោយការនាំមកនូវរូបមានឱជដ្ឋមកៈយ៉ាងណា ផស្សៈជាដើមក៏រមែងទ្រទ្រង់នូវនាមកាយដោយការនាំមកនូវវេទនាជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទោះបីជាមានភាពជាជនកៈ (អ្នកបង្កើត) ក៏ដោយ ក៏ភាពជាឧបត្ថម្ភកៈ (អ្នកទ្រទ្រង់) ដែលមានសភាពក្រៃលែងក្នុងឱជៈជាដើម រមែងបាននូវអត្ថនៃអាហារដ៏ចម្ងាយ ធម៌ទាំងនោះឯងទើបឈ្មោះថាជាធម៌មានលក្ខណៈជាអាហារដោយត្រង់។ อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปริยาเยน ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺโต, สพฺโพ ปจฺจยธมฺโม อตฺตโน ผลํ อาหรตีติ อิมํ ปริยายํ ลภตีติ. เตนาห ‘‘สพฺพธมฺมานญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ สงฺขตธมฺมานํ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ สุตฺเตน สมตฺเถตุํ ‘‘เตเนวาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยนฺติ ปจฺจยาหาโร. นิปฺปริยายาหาโรปิ คหิโตว โหตีติ ยาวตา โสปิ ปจฺจยภาเวเนว ชนโก อุปตฺถมฺภโก จ หุตฺวา ตํ ตํ ผลํ อาหรตีติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ. ពាក្យថា "idhā" (ក្នុងទីនេះ) គឺក្នុងសូត្រនេះ បច្ច័យលោកហៅថា អាហារ ដោយបរិយាយ ព្រោះធម៌ជាបច្ច័យទាំងអស់រមែងនាំមកនូវផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទើបបាននូវបរិយាយនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "sabbadhammānañhi"។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "sabbadhammānaṃ" គឺសង្ខតធម៌ទាំងពួង។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្រេចសេចក្តីតាមដែលពោលហើយដោយសូត្រ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "tenevāha" (ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា)។ ពាក្យថា "ayaṃ" (នេះ) គឺបច្ចយាហារ។ សូម្បីតែនិប្បរិយាយាហារ (អាហារដោយត្រង់) ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះថា សូម្បីតែអាហារនោះ ក៏ជាជនកៈនិងជាឧបត្ថម្ភកៈដោយភាពជាបច្ច័យហ្នឹងឯង ហើយនាំមកនូវផលនោះៗ ទើបបាននូវការហៅយ៉ាងនោះ។ ตตฺถาติ [Pg.324] ปริยายาหาโร, นิปฺปริยายาหาโรติ ทฺวีสุ อาหาเรสุ อสญฺญภเว ยทิปิ นิปฺปริยายาหาโร น ลพฺภติ, ปริยายาหาโร ปน ลพฺภเตว. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปฺปนฺเน พุทฺเธ ติตฺถกรมตนิสฺสิตานํ ฌานภาวนาย อสิชฺฌนโต ‘‘อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ’’ติ วุตฺตํ. สาสนิกา ตาทิสํ ฌานํ น นิพฺพตฺเตนฺตีติ ‘‘ติตฺถายตเน ปพฺพชิตา’’ติ วุตฺตํ. ติตฺถิยา หิ อุปปตฺติวิเสเส วิมุตฺติสญฺญิโน สญฺญาวิราคาวิราเคสุ อาทีนวานิสํสทสฺสิโนว หุตฺวา อสญฺญสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา อกฺขณภูมิยํ อุปฺปชฺชนฺติ, น สาสนิกา. วาโยกสิเณ ปริกฺกมฺมํ กตฺวาติ วาโยกสิเณ ปฐมาทีนิ ตีณิ ฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ตติยชฺฌาเน จิณฺณวสี หุตฺวา ตโต วุฏฺฐาย จตุตฺถชฺฌานาธิคมาย ปริกมฺมํ กตฺวา. เตเนวาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา’’ติ. ពាក្យថា "tattha" (ក្នុងអាហារទាំងនោះ) គឺក្នុងអាហារទាំងពីរគឺ បរិយាយាហារ និងនិប្បរិយាយាហារ ទោះបីជានិប្បរិយាយាហារមិនបានក្នុងអសញ្ញភពក៏ដោយ ប៉ុន្តែបរិយាយាហាររមែងបានពិតប្រាកដ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះឲ្យពិស្តារ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "anuppanne hi buddhe" (ព្រោះថាកាលព្រះពុទ្ធមិនទាន់ឧប្បត្តិឡើង)។ ពាក្យថា "anuppanne buddhe" លោកពោលទុក ព្រោះកាលបើព្រះពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងហើយ ការចម្រើនឈានរបស់ពួកជនដែលអាស្រ័យមតិរបស់គ្រូដទៃ (អន្យតីរ្ថិយ) រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ ពាក្យថា "titthāyatane pabbajitā" (អ្នកបួសក្នុងអាយតនៈនៃគ្រូដទៃ) លោកពោលទុក ព្រោះពួកសាសនិកជន (អ្នកក្នុងព្រះសាសនា) មិនបង្កើតឈានបែបនោះឡើយ។ ព្រោះថា ពួកគ្រូដទៃ (តិរ្ថិយ) មានសេចក្តីសំគាល់ក្នុងឧបបត្តិវិសេសថាជាវិមុត្តិ ជាអ្នកឃើញទោសនិងអានិសង្សក្នុងសញ្ញាវិរាគៈនិងអវិរាគៈ ហើយចម្រើនអសញ្ញសមាបត្តិ រមែងទៅកើតក្នុងអក្ខណភូមិ (ភូមិដែលមិនមែនជាខណៈ) មិនមែនពួកសាសនិកជនឡើយ។ ពាក្យថា "vāyokasiṇe parikkammaṃ katvā" (ធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោសិន) គឺបង្កើតឈានទាំងបីមានបឋមជ្ឈានជាដើមក្នុងវាយោកសិណ ជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងតតិយជ្ឈាន ហើយចេញពីតតិយជ្ឈាននោះ រួចធ្វើបរិកម្មដើម្បីសម្រេចចតុត្ថជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "catutthajjhānaṃ nibbattetvā" (បង្កើតចតុត្ថជ្ឈានហើយ)។ กสฺมา (ที. นิ. ฏี. ๑.๖๘-๗๓; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๖๘-๗๓) ปเนตฺถ วาโยกสิเณเยว ปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ? วุจฺจเต, ยเถว หิ รูปปฏิภาคภูเตสุ กสิณวิเสเสสุ รูปวิภาวเนน รูปวิราคภาวนาสงฺขาโต อรูปสมาปตฺติวิเสโส สจฺฉิกรียติ, เอวํ อปริพฺยตฺตวิคฺคหตาย อรูปปฏิภาคภูเต กสิณวิเสเส อรูปวิภาวเนน อรูปวิราคภาวนา สงฺขาโต รูปสมาปตฺติวิเสโส อธิคมียตีติ. เอตฺถ จ ‘‘สญฺญา โรโค, สญฺญา คณฺโฑ’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔), ‘‘ธิ จิตฺตํ, ธิ วเตตํ จิตฺต’’นฺติอาทินา จ นเยน อรูปปฺปวตฺติยา อาทีนวทสฺสเนน ตทภาเว จ สนฺตปณีตภาวสนฺนิฏฺฐาเนน รูปสมาปตฺติยา อภิสงฺขรณํ อรูปวิราคภาวนา. รูปวิราคภาวนา ปน สทฺธึ อุปจาเรน อรูปสมาปตฺติโย, ตตฺถาปิ วิเสเสน ปฐมารุปฺปชฺฌานํ. ยทิ เอวํ ‘‘ปริจฺฉินฺนากาสกสิเณปี’’ติ วตฺตพฺพํ, ตสฺสาปิ อรูปปฏิภาคตา ลพฺภตีติ? อิจฺฉิตเมเวตํ, เกสญฺจิ อวจนํ ปเนตฺถ ปุพฺพาจริเยหิ อคฺคหิตภาเวน. ยถา หิ รูปวิราคภาวนา วิรชฺชนียธมฺมาภาวมตฺเตน ปรินิปฺผนฺนา, วิรชฺชนียธมฺมปริภาสภูเต จ วิสยวิเสเส ปาตุภวติ, เอวํ อรูปวิราคภาวนาปีติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ติตฺถิเยเหว ปน ตสฺสา สมาปตฺติยา ปฏิปชฺชิตพฺพตาย เตสญฺจ วิสยปเถ สูปนิพนฺธนสฺเสว ตสฺส ฌานสฺส ปฏิปตฺติโต ทิฏฺฐิวนฺเตหิ ปุพฺพาจริเยหิ จตุตฺเถเยว ภูตกสิเณ อรูปวิราคภาวนาปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจ [Pg.325] วณฺณกสิเณสุ วิย ปุริมภูตกสิณตฺตเยปิ วณฺณปฺปฏิจฺฉายาว ปณฺณตฺติ อารมฺมณํ ฌานสฺส โลกโวหารานุโรเธเนว ปวตฺติโต. เอวญฺจ กตฺวา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๗) ปถวีกสิณสฺส อาทาสจนฺทมณฺฑลูปมวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ, จตุตฺถํ ปน ภูตกสิณํ ภูตปฺปฏิจฺฉายเมว ฌานสฺส โคจรภาวํ คจฺฉตีติ ตสฺเสวํ อรูปปฏิภาคตา ยุตฺตาติ วาโยกสิเณเยว ปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. សួរថា ហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ លោកពោលសំដៅយកតែការធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោកសិណប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា ដូចជាការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរូបសមាបត្តិវិសេស ដែលហៅថា រូបវិរាគភាវនា ដោយការធ្វើរូបឲ្យវិនាសទៅ ក្នុងកសិណវិសេសដែលជាភាគប្រៀបនៃរូប យ៉ាងណា ការសម្រេចនូវរូបសមាបត្តិវិសេស ដែលហៅថា អរូបវិរាគភាវនា ដោយការធ្វើអរូបឲ្យវិនាសទៅ ក្នុងកសិណវិសេសដែលជាភាគប្រៀបនៃអរូប ព្រោះមានសណ្ឋានមិនប្រាកដច្បាស់ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ហើយក្នុងទីនេះ ការតាក់តែងរូបសមាបត្តិ ដោយការឃើញទោសនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូប ដោយណយជាដើមថា "saññā rogo, saññā gaṇḍo" (សញ្ញាជាជំងឺ សញ្ញាជាបូស) (ម. និ. ៣.២៤) និងពាក្យជាដើមថា "dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ cittaṃ" (គួរខ្ពើមណាស់ចិត្តអើយ គួរខ្ពើមណាស់ចិត្តនេះតើ) និងដោយការសម្រេចចិត្តលើភាពស្ងប់និងភាពឧត្តមក្នុងការមិនមានអរូបនោះ ឈ្មោះថា អរូបវិរាគភាវនា។ ចំណែកឯរូបវិរាគភាវនា គឺអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយព្រមទាំងឧបចារៈ ក្នុងអរូបសមាបត្តិទាំងនោះ ពិសេសគឺបឋមារុប្បជ្ឈាន។ ប្រសិនបើដូច្នោះ គប្បីពោលថា "សូម្បីក្នុងបរិច្ឆិន្នាកាសកសិណក៏ដោយ" ព្រោះសូម្បីតែកសិណនោះ ក៏បាននូវភាពជាភាគប្រៀបនៃអរូបដែរ មិនមែនឬ? សេចក្តីនេះជាទីប្រាថ្នាពិតមែន ប៉ុន្តែការមិនពោលរបស់គ្រូខ្លះក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយមិនបានកាន់យក។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា រូបវិរាគភាវនា សម្រេចត្រឹមតែការមិនមានធម៌ជាទីគួរនឿយណាយ ហើយប្រាកដឡើងក្នុងវិស័យវិសេសដែលជាគ្រឿងឆ្លុះបញ្ចាំងនៃធម៌ជាទីគួរនឿយណាយយ៉ាងណា សូម្បីអរូបវិរាគភាវនាក៏យ៉ាងនោះដែរ មិនមានការផ្ទុយគ្នាអ្វីឡើយ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះសមាបត្តិនោះ ពួកតិរ្ថិយគប្បីប្រតិបត្តិ ហើយការប្រតិបត្តិនៃឈាននោះ ក៏ជាគ្រឿងចងយ៉ាងណែនក្នុងវិស័យរបស់ពួកតិរ្ថិយទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រះបុព្វាចារ្យទាំងឡាយដែលមានទិដ្ឋិ ទើបពោលការធ្វើបរិកម្មនៃអរូបវិរាគភាវនាក្នុងភូតកសិណទីបួន (វាយោកសិណ) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយដែរ សូម្បីក្នុងភូតកសិណបីខាងដើម គឺបញ្ញត្តិដែលជាស្រមោលនៃពណ៌ហ្នឹងឯង ជាអារម្មណ៍នៃឈាន ដែលប្រព្រឹត្តទៅស្របតាមលោកវោហារ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ពាក្យប្រៀបប្រដូចផថវីកសិណទៅនឹងកញ្ចក់និងមណ្ឌលព្រះចន្ទក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៧) ក៏ជាការសមហេតុផលដែរ ចំណែកឯភូតកសិណទីបួន រមែងទៅកាន់អារម្មណ៍នៃឈាន គឺត្រឹមតែស្រមោលនៃមហាភូតប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ភាពជាភាគប្រៀបនៃអរូបរបស់វាយោកសិណនោះ ទើបសមគួរ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកការធ្វើបរិកម្មក្នុងវាយោកសិណប៉ុណ្ណោះ ដោយហេតុយ៉ាងនេះឯង។ ธีติ ชิคุจฺฉนตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา ธิ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ ชิคุจฺฉามิ. ธิ วเตตํ จิตฺตนฺติ เอตํ มม จิตฺตํ ชิคุจฺฉิตํ วต โหตุ. วตาติ สมฺภาวเน. เตน ชิคุจฺฉนํ สมฺภาเวนฺโต วทติ. นามาติ จ สมฺภาวเน เอว. เตน จิตฺตสฺส อภาวํ สมฺภาเวติ. จิตฺตสฺส ภาวาภาเวสุ อาทีนวานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวาติ จิตฺตสฺส อภาโว เอว สาธุ สุฏฺฐูติ อิมํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตึ ตตฺถ จ อภิรุจึ อุปฺปาเทตฺวา. ตถา ภาวิตสฺส ฌานสฺส ฐิติภาคิยภาวปฺปตฺติยา อปริหีนชฺฌานา. ติตฺถายตเน ปพฺพชิตสฺเสว ตถา ฌานภาวนา โหตีติ อาห ‘‘มนุสฺสโลเก’’ติ. ปณิหิโต อโหสีติ มรณสฺส อาสนฺนกาเล ฐปิโต อโหสิ. ยทิ ฐานาทินา อากาเรน นิพฺพตฺเตยฺย กมฺมพเลน, ยาว เภทา เตเนวากาเรน ติฏฺเฐยฺยาติ อาห ‘‘เตน อิริยาปเถนา’’ติอาทิ. เอวรูปานมฺปีติ เอวํ อเจตนานมฺปิ. ปิ-สทฺเทน ปเคว สเจตนานนฺติ ทสฺเสติ. กถํ ปน อเจตนานํ เนสํ ปจฺจยาหารสฺส อุปกปฺปนนฺติ โจทนํ สนฺธาย ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. เตน น เกวลมาคโมเยว, อยเมตฺถ ยุตฺตีติ ทสฺเสติ. ตาว ติฏฺฐนฺตีติ อุกฺกํสโต ปญฺจ มหากปฺปสตานิ ติฏฺฐนฺติ. ពាក្យថា "dhī" ជានិបាតក្នុងអត្ថខ្ពើមរអើម ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "dhi cittaṃ" មានន័យថា ខ្ញុំខ្ពើមរអើមនូវចិត្ត។ ពាក្យថា "dhi vatetaṃ cittaṃ" មានន័យថា ឱ! ចិត្តរបស់ខ្ញុំនេះ គួរឲ្យខ្ពើមរអើមណាស់តើ។ ពាក្យថា "vata" ក្នុងអត្ថសរសើរ (សម្ភាវនៈ)។ ដោយពាក្យនោះ គាត់ពោលសរសើរនូវការខ្ពើមរអើម។ សូម្បីពាក្យថា "nāma" ក៏ក្នុងអត្ថសរសើរដែរ។ ដោយពាក្យនោះ គាត់សរសើរនូវការមិនមានចិត្ត។ ដើម្បីបង្ហាញទោសនិងអានិសង្សក្នុងភាពមាននិងមិនមាននៃចិត្ត លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "cittañhi" (ព្រោះថាចិត្ត)។ ពាក្យថា "khantiṃ ruciṃ uppādetvā" (បង្កើតសេចក្តីពេញចិត្តនិងការគាប់ចិត្ត) គឺបង្កើតនូវទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ (ការយល់ស្របតាមទិដ្ឋិ) ថា ការមិនមានចិត្តហ្នឹងឯងជាការល្អ ប្រពៃ ហើយបង្កើតសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងធម៌នោះ។ ពួកជនមានឈានមិនសាបសូន្យ ព្រោះបានដល់នូវភាពជាឋិតិភាគិយៈ (ចំណែកនៃការតាំងនៅ) នៃឈានដែលបានចម្រើនយ៉ាងនោះ។ លោកពោលថា "manussaloke" (ក្នុងមនុស្សលោក) ព្រោះការចម្រើនឈានយ៉ាងនោះ រមែងមានដល់អ្នកបួសក្នុងអាយតនៈនៃគ្រូដទៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "paṇihito ahosi" គឺត្រូវបានតាំងទុកក្នុងកាលជិតស្លាប់។ ប្រសិនបើកើតឡើងដោយអាការៈមានការឈរជាដើម ដោយកម្លាំងនៃកម្ម រមែងតាំងនៅដោយអាការៈនោះឯង ដរាបដល់ការធ្លាយទៅនៃរាងកាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "tena iriyāpathena" (ដោយឥរិយាបថនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា "evarūpānampi" (សូម្បីរបស់សត្វមានសភាពយ៉ាងនេះ) គឺសូម្បីរបស់សត្វដែលមិនមានចិត្ត (អចេតនៈ) យ៉ាងនេះ។ ដោយ "api" សព្ទ លោកបង្ហាញថា មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់សត្វដែលមានចិត្ត (សចេតនៈ) ឡើយ។ លោកកាលនឹងបង្ហាញឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះ ដោយសំដៅលើការចោទសួរថា ចុះបច្ចយាហាររមែងសម្រេចដល់សត្វដែលមិនមានចិត្តទាំងនោះដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "yathā" (ដូចជា)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា មិនមែនមានតែគម្ពីរអាគមប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែយុត្តិ (ហេតុផល) ក្នុងទីនេះក៏មានដែរ។ ពាក្យថា "tāva tiṭṭhanti" គឺតាំងនៅអស់ប្រាំរយមហាកប្បជាកម្រិតខ្ពស់បំផុត។ เย อุฏฺฐานวีริเยน ทิวสํ วีตินาเมตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺทผลมตฺตํ กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, เต อุฏฺฐานผลูปชีวิโน. เย ปน อตฺตโน ปุญฺญผลเมว อุปชีวนฺติ, เต ปุญฺญผลูปชีวิโน. เนรยิกานํ ปน เนว อุฏฺฐานวีริยวเสน ชีวิกกปฺปนํ, ปุญฺญผลสฺส ปน เลโสปิ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘เย ปน เนรยิกา…เป… ชีวีติ วุตฺตา’’ติ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อาหรเณน มโนสญฺเจตนา อาหาโรติ วุตฺตา, น ยสฺส กสฺสจิ ผลสฺสาติ [Pg.326] อธิปฺปาเยน ‘‘กึ ปญฺจ อาหารา อตฺถี’’ติ โจเทติ. อาจริโย นิปฺปริยายาหาเร อธิปฺเปเต ‘‘สิยา ตว โจทนา อวสรา, สา ปน เอตฺถ อนวสรา’’ติ จ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจ, น ปญฺจาติ อิทํ น วตฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปริยายาหารสฺเสว ปเนตฺถ อธิปฺเปตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นนุ ปจฺจโย อาหาโร’ติ วุตฺตเมต’’นฺติ อาห. ตสฺมาติ ยสฺส กสฺสจิ ปจฺจยสฺส อาหาโรติ อิจฺฉิตตฺตา. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถนฺโต ‘‘ยํ สนฺธายา’’ติอาทิมาห. ពួកជនណាដែលញ៉ាំងថ្ងៃឲ្យកន្លងទៅដោយការព្យាយាមគឺការក្រោកឡើង ហើយបានទទួលផលដែលជាលទ្ធផលបន្តិចបន្តួចនៃការព្យាយាមនោះ ហើយចិញ្ចឹមជីវិត ពួកជននោះឈ្មោះថា ឧដ្ឋានផលូបជីវី (អ្នករស់នៅដោយអាស្រ័យផលនៃការព្យាយាម)។ ចំណែកពួកជនណាដែលរស់នៅដោយអាស្រ័យផលបុណ្យរបស់ខ្លួនតែម្យ៉ាង ពួកជននោះឈ្មោះថា បុញ្ញផលូបជីវី (អ្នករស់នៅដោយអាស្រ័យផលបុណ្យ)។ ចំណែកពួកសត្វនរក មិនមានការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអំណាចនៃការព្យាយាមឡើយ ហើយសូម្បីតែចំណែកបន្តិចបន្តួចនៃផលបុណ្យក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ចំណែកពួកសត្វនរក...ល... ពោលថាជាអ្នកមានជីវិត»។ ដោយការនាំមកនូវបដិសន្ធិវិញ្ញាណ មនោសញ្ចេតនា ទើបលោកហៅថា អាហារ មិនមែនសំដៅយកផលណាមួយនោះឡើយ ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ទើបចោទសួរថា «តើអាហារមាន ៥ ឬ?»។ ព្រះអាចារ្យកាលបើចង់បានអាហារដោយវគ្គមិនមានបរិយាយ (និប្បរិយាយ) ទើបបង្ហាញថា «ការចោទសួររបស់លោក គួរមានឱកាសខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មិនមានឱកាសឡើយ» ហើយពោលថា «ពាក្យថា ៥ ឬមិនមែន ៥ នេះ មិនគួរពោលឡើយ» កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីដែលលោកចង់បានអាហារដោយបរិយាយក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហើយមែនទេថា បច្ច័យ ឈ្មោះថា អាហារ»។ ព្រោះហេតុនោះ (ពាក្យថា តស្មា) គឺព្រោះចង់បានបច្ច័យណាមួយថាជាអាហារ។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្រេចសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ ដោយបាលី ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «យំ សន្ធាយ» (សំដៅយកសេចក្តីណា)។ มุขฺยาหารวเสนปิ เนรยิกานํ อาหารฏฺฐิติกตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กพฬีการาหารํ…เป… สาเธตี’’ติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ เนรยิกา สุขปฺปฏิสํเวทิโนปิ โหนฺตีติ? โนติ ทสฺเสตุํ ‘‘เขโฬ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโยติ ตโย อรูปาหารา กพฬีการาหารสฺส อภาวโต. อวเสสานนฺติ อสญฺญสตฺเตหิ อวเสสานํ กามภวาทีสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ. ปจฺจยาหาโร หิ สพฺเพสํ สาธารโณติ. សូម្បីដោយអំណាចនៃមុខ្យអាហារ (អាហារចម្បង) ដើម្បីបង្ហាញភាពជាអ្នកស្ថិតនៅបានដោយអាហាររបស់សត្វនរកទាំងឡាយ ទើបពោលថា «កពឡិង្ការាហារ...ល... សម្រេចបាន»។ ប្រសិនបើដូច្នោះ សត្វនរកទាំងឡាយ ក៏ជាអ្នកសោយសុខដែរឬ? ដើម្បីបង្ហាញថា «មិនមែនទេ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ខេឡោ ហិ» (ទឹកមាត់ពិតណាស់)។ ពាក្យថា «តយោ» (៣) គឺអរូបអាហារ ៣ ព្រោះមិនមានកពឡិង្ការាហារ។ ពាក្យថា «អវសេសានំ» (នៃសត្វដែលសេសសល់) គឺនៃសត្វទាំងឡាយដែលសេសសល់ពីអសញ្ញសត្វ ដែលទៅកើតក្នុងកាមភពជាដើម។ ព្រោះថា បច្ចយអាហារ តែងទូទៅដល់សត្វទាំងអស់។ ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមមហាបញ្ហសូត្រ ចប់ហើយ។ ๘-๙. ทุติยมหาปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา ៨-៩. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយមហាបញ្ហសូត្រជាដើម ๒๘-๒๙. อฏฺฐเม เอวํนามเกติ กชงฺคลาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามเก มชฺฌิมปฺปเทสสฺส มริยาทภูเต นคเร. ‘‘นิคเม’’ติปิ วทนฺติ, ‘‘นิจุลวเน’’ติปิ วทนฺติ. นิจุลํ นาม เอกา รุกฺขชาติ, ‘‘นีปรุกฺโข’’ติปิ วทนฺติ. เตน สญฺฉนฺโน มหาวนสณฺโฑ, ตตฺถ วิหรตีติ อตฺโถ. เหตุนา นเยนาติ จ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. นนุ จ ‘‘เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. ภควตา หิ จตฺตาโรติอาทิปญฺหพฺยากรณา จตฺตาโร อาหารา, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย, อฏฺฐ โลกธมฺมา ทสฺสิตา. ภิกฺขุนิยา ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ฉ นิสฺสารณียา ธาตุโย, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ ทสฺสิตธมฺมา อญฺโญเยวตฺโถ ภิกฺขุนิยา ทสฺสิโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. นวเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ២៨-២៩. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា «ឯវំនាមកេ» (មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ) គឺក្នុងនគរដែលជាព្រំប្រទល់នៃមជ្ឈិមប្រទេស ដែលបានឈ្មោះដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គថា កជង្គលា។ លោកហៅថា «និគម» ខ្លះ ហៅថា «និចុលវន» ខ្លះ។ និចុល គឺជារុក្ខជាតិម្យ៉ាង ដែលលោកហៅថា «ដើមនីបៈ» (ដើមខ្ទុម្ព) ក៏មាន។ ព្រៃធំដែលដណ្តប់ដោយដើមឈើនោះ ព្រះមានព្រះភាគគង់នៅក្នុងព្រៃនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ហេតុនា នយេន» (ដោយហេតុ ដោយន័យ) គឺដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។ ចុះពាក្យថា «ឯសោ ចេវ តស្ស អត្ថោ» (នេះឯងជាសេចក្តីនៃបញ្ហានោះ) ហេតុអ្វីបានជាពោល? ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញអាហារ ៤, ឧបាទានក្ខន្ធ ៥, អាយតនៈខាងក្នុង ៦, វិញ្ញាណដ្ឋិតិ ៧, លោកធម៌ ៨ ដោយការដោះស្រាយបញ្ហាមានពាក្យថា ចត្តារោ (៤) ជាដើម។ ចំណែកព្រះភិក្ខុនី បង្ហាញធម៌ទាំងឡាយមាន សតិបដ្ឋាន ៤, ឥន្ទ្រិយ ៥, និស្សារណីយធាតុ ៦, ពោជ្ឈង្គ ៧, អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ៨ សេចក្តីផ្សេងគ្នាដែលព្រះភិក្ខុនីបង្ហាញហើយ សំដៅយកការចោទសួរនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កិញ្ចាបំ» (សូម្បីយ៉ាងណាក៏ដោយ)។ ក្នុងសូត្រទី ៩ មិនមានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពោលឡើយ។ ทุติยมหาปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយមហាបញ្ហសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๑๐. ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา ១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយគោសលសូត្រ ๓๐. ทสเม [Pg.327] อุคฺคนฺตฺวา ยุชฺฌติ เอตายาติ อุยฺโยธิกา, สตฺถปฺปหาเรหิ ยุชฺฌิตสฺเสตํ อธิวจนํ. อุคฺคนฺตฺวา ยุชฺฌนํ วา อุยฺโยธิโก, สตฺถปฺปหาโร. เตนาห ‘‘ยุทฺธโต นิวตฺโต’’ติ. อุปสฺสุติวเสน ยุชฺฌิตพฺพาการํ ญตฺวาติ เชตวเน กิร ทตฺตตฺเถโร ธนุคฺคหติสฺสตฺเถโรติ ทฺเว มหลฺลกตฺเถรา วิหารปจฺจนฺเต ปณฺณสาลาย วสนฺติ. เตสุ ธนุคฺคหติสฺสตฺเถโร ปจฺฉิมยาเม ปพุชฺฌิตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺโน ทตฺตตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อยํ เต มโหทโร โกสโล ภุตฺตภตฺตเมว ปูตึ กโรติ, ยุทฺธวิจารณํ ปน กิญฺจิ น ชานาติ, ปราชิโตตฺเวว วทาเปตี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘กึ ปน กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ภนฺเต, ยุทฺโธ นาม ปทุมพฺยูโห จกฺกพฺยูโห สกฏพฺยูโหติ ตโย พฺยูหา โหนฺติ, อชาตสตฺตุํ คณฺหิตุกาเมน อสุกสฺมึ นาม ปพฺพตกุจฺฉิสฺมึ ทฺวีสุ ปพฺพตภิตฺตีสุ มนุสฺเส ฐเปตฺวา ปุรโต ทุพฺพลํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพตนฺตรํ ปวิฏฺฐภาวํ ชานิตฺวา ปวิฏฺฐมคฺคํ รุนฺธิตฺวา ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อุโภสุ ปพฺพตภิตฺตีสุ วคฺคิตฺวา นทิตฺวา ชาลปกฺขิตฺตมจฺฉํ วิย กตฺวา สกฺกา คเหตุ’’นฺติ. ตสฺมึ ขเณ ‘‘ภิกฺขูนํ กถาสลฺลาปํ สุณาถา’’ติ รญฺโญ เปสิตจรปุริสา ตํ สุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา สงฺคามเภรึ ปหราเปตฺวา คนฺตฺวา สกฏพฺยูหํ กตฺวา อชาตสตฺตุํ ชีวคฺคาหํ คณฺหิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปสฺสุติวเส…เป... อชาตสตฺตุํ คณฺหี’’ติ. ៣០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «ឧយ្យោធិកា» (ការច្បាំង) គឺការចូលទៅច្បាំងដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ នេះជាឈ្មោះនៃការច្បាំងដោយការប្រហារដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ។ ម្យ៉ាងទៀត ការចូលទៅច្បាំង ឬការប្រហារដោយគ្រឿងសស្ត្រាវុធ ឈ្មោះថា ឧយ្យោធិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ត្រឡប់មកពីចម្បាំងវិញ»។ ពាក្យថា «ឧបស្សុតិវសេន យុជ្ឈិតព្វាការំ ញត្វា» (ដឹងនូវរបៀបនៃការច្បាំងដោយអំណាចនៃការលបស្តាប់) សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងវត្តជេតពន មានព្រះថេរៈចាស់ ២ អង្គ គឺព្រះទត្តត្ថេរ និងព្រះធនុគ្គហតិស្សត្ថេរ គង់នៅក្នុងកុដិស្លឹកក្បែរព្រំប្រទល់វត្ត។ ក្នុងព្រះថេរៈទាំងនោះ ព្រះធនុគ្គហតិស្សត្ថេរ ភ្ញាក់ឡើងក្នុងปច្ឆិមយាម ហើយក្រោកឡើងគង់ ហៅព្រះទត្តត្ថេរមកហើយពោលថា «នែលោកដ៏មានអាយុ ព្រះបាទកោសលដែលមានពោះធំនេះ ធ្វើតែបាយដែលសោយហើយឲ្យស្អុយទទេ មិនដឹងរឿងការច្បាំងបន្តិចសោះ ធ្វើតែឲ្យគេពោលថាចាញ់ប៉ុណ្ណោះ» កាលបើព្រះទត្តត្ថេរពោលសួរថា «ចុះគួរធ្វើដូចម្តេច?» ទើបពោលថា «លោកម្ចាស់ ការច្បាំងឈ្មោះថា បទុមព្យូហៈ ចក្កព្យូហៈ សកដព្យូហៈ មាន ៣ យ៉ាងនេះ បើចង់ចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុ គួរដាក់ពលសេនានៅចន្លោះភ្នំឯណោះ លើជញ្ជាំងភ្នំទាំងពីរ ហើយធ្វើជាបង្ហាញភាពទន់ខ្សោយនៅខាងមុខ កាលបើដឹងថាទ្រង់ចូលទៅក្នុងចន្លោះភ្នំហើយ ត្រូវបិទផ្លូវចូល ហើយលោតចុះមក ស្រែកហ៊ោពីលើជញ្ជាំងភ្នំទាំងពីរ ទាំងខាងមុខនិងខាងក្រោយ ធ្វើឲ្យដូចជាត្រីដែលគេបង់សំណាញ់ នោះនឹងអាចចាប់បាន»។ ក្នុងខណៈនោះ ពួកបុរសស៊ើបការណ៍ដែលព្រះរាជាបញ្ជូនទៅដោយបញ្ជាថា «ចូរទៅស្តាប់ការសន្ទនារបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ» បានឮពាក្យនោះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ហើយ ក៏បង្គាប់ឲ្យទូងស្គរសង្គ្រាម យាងទៅរៀបចំសកដព្យូហៈ (ក្បួនទ័ពរទេះ) ហើយចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុទាំងរស់បាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការលបស្តាប់...ល... ចាប់ព្រះបាទអជាតសត្តុបាន»។ โทณปากนฺติ โทณตณฺฑุลานํ ปกฺกภตฺตํ. โทณนฺติ จตุนาฬิกานเมตมธิวจนํ. มนุชสฺสาติ สตฺตสฺส. ตนุกสฺสาติ ตนุกา อปฺปิกา อสฺส ปุคฺคลสฺส, ภุตฺตปจฺจยา วิสภาคเวทนา น โหนฺติ. สณิกนฺติ มนฺทํ มุทุกํ, อปริสฺสยเมวาติ อตฺโถ. ชีรตีติ ปริภุตฺตาหาโร ปจฺจติ. อายุ ปาลยนฺติ นิโรโค อเวทโน ชีวิตํ รกฺขนฺโต. อถ วา สณิกํ ชีรตีติ โส โภชเน มตฺตญฺญู ปุคฺคโล ปริมิตาหารตาย สณิกํ จิเรน ชีรติ ชรํ ปาปุณาติ ชีวิตํ ปาลยนฺโต. ពាក្យថា «ទោណបាកំ» (បាយដែលដាំដោយអង្ករមួយទោណៈ) គឺបាយដែលដាំដោយអង្ករមានប្រមាណមួយទោណៈ។ ពាក្យថា «ទោណំ» នេះជាឈ្មោះនៃអង្ករមានប្រមាណ ៤ នាឡិ។ ពាក្យថា «មនុស្សស្ស» (នៃមនុស្ស) គឺនៃសត្វ។ ពាក្យថា «តនुकស្ស» (មានប្រមាណតិច) គឺវេទនាដែលមិនស្មើគ្នាព្រោះបច្ច័យគឺអាហារដែលបរិភោគហើយ តែងមានប្រមាណតិច គឺមានតិចតួចដល់បុគ្គលនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «សណិកំ» (សន្សឹមៗ) គឺយឺតៗ ថ្នមៗ មិនមានអន្តរាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ជីរតិ» (រលាយទៅ) គឺអាហារដែលបរិភោគហើយ តែងរលាយទៅ។ ពាក្យថា «អាយុ បាលយន្តិ» (រក្សានូវអាយុ) គឺរក្សាជីវិត មិនមានរោគ មិនមានវេទនា។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សណិកំ ជីរតិ» គឺបុគ្គលអ្នកស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជននោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានអាហារមានប្រមាណល្មម តែងចាស់ជរាយឺតៗ គឺដល់នូវសេចក្តីចាស់ជរាដោយប្រើពេលយូរ កាលរក្សានូវជីវិត។ อิมํ โอวาทํ อทาสีติ เอกสฺมึ กิร (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๒๐๓ ปเสนทิโกสลวตฺถุ) สมเย ราชา ตณฺฑุลโทณสฺส โอทนํ ตทุปิเยน สูปพฺยญฺชเนน ภุญฺชติ. โส เอกทิวสํ ภุตฺตปาตราโส [Pg.328] ภตฺตสมฺมทํ อวิโนเทตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา กิลนฺตรูโป อิโต จิโต จ สมฺปริวตฺตติ, นิทฺทาย อภิภุยฺยมาโนปิ ลหุกํ นิปชฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ นํ สตฺถา อาห ‘‘กึ, มหาราช, อวิสฺสมิตฺวาว อาคโตสี’’ติ. อาม, ภนฺเต, ภุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เม มหาทุกฺขํ โหตีติ. อถ นํ สตฺถา, ‘‘มหาราช, อติพหุโภชีนํ เอตํ ทุกฺขํ โหตี’’ติ วตฺวา – ពាក្យថា «ឥមំ ឱវាទំ អទាសិ» (បានប្រទានឱវាទនេះ) សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងសម័យមួយ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយដែលដាំដោយអង្ករមួយទោណៈ ព្រមទាំងសម្លនិងគ្រឿងក្រយាស្ងោយដែលសមគួរដល់ព្រះស្ងោយនោះ។ ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹកហើយ មិនទាន់បន្ទោបង់នូវសេចក្តីស្រវឹងបាយឡើយ ក៏យាងទៅកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា មានព្រះវរកាយនឿយហត់ ត្រឡប់បង្វិលទៅខាងនេះខាងនោះ ត្រូវសេចក្តីងងុយគ្របសង្កត់ សូម្បីចង់ផ្ទំឲ្យស្រួលក៏មិនអាច ទើបគង់ក្នុងទីសមគួរម្ខាង។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់សួរព្រះរាជាថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះអង្គមិនទាន់សម្រាកទេឬ ទើបយាងមក?» ព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចាប់តាំងពីពេលសោយរួចមក ខ្ញុំព្រះករុណាមានសេចក្តីទុក្ខខ្លាំងណាស់»។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «បពិត្រមហារាជ ទុក្ខនេះតែងមានដល់ពួកជនអ្នកបរិភោគច្រើនហួសប្រមាណ» ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា– ‘‘มิทฺธี ยทา โหติ มหคฺฆโส จ,นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี; มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ,ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. (ธ. ป. ๓๒๕; เนตฺติ. ๒๖, ๙๐) – «កាលណា បុគ្គលជាអ្នកស្ពឹកស្រពន់ បរិភោគច្រើន ចូលចិត្តដេក តែងតែដេកននៀលទៅមក ដូចជាជ្រូកធំដែលគេចិញ្ចឹមដោយកន្ទក់ បុគ្គលល្ងង់នោះ តែងតែចូលទៅកាន់គភ៌រឿយៗ»។ อิมาย คาถาย โอวทิตฺวา, ‘‘มหาราช, โภชนํ นาม มตฺตาย ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, มตฺตโภชิโน หิ สุขํ โหตี’’ติ อุตฺตริปิ ปุน โอวทนฺโต ‘‘มนุชสฺส สทา สตีมโต’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๔) อิมํ คาถมาห. ទ្រង់ទូន្មានដោយគាថានេះហើយ កាលនឹងទូន្មានតទៅទៀតថា «បពិត្រមហារាជ ឡើងឈ្មោះថាភោជន គួរភុត្តដោយដឹងប្រមាណ ព្រោះថា សេចក្តីសុខតែងមានដល់អ្នកបរិភោគដឹងប្រមាណ» ទើបត្រាស់គាថានេះថា «មនុស្សស្ស សទា សតីមតោ» (មនុស្សអ្នកមានសតិជានិច្ច) ជាដើម។ ราชา ปน คาถํ อุคฺคณฺหิตุํ นาสกฺขิ, สมีเป ฐิตํ ปน ภาคิเนยฺยํ สุทสฺสนํ นาม มาณวํ ‘‘อิมํ คาถํ อุคฺคณฺห ตาตา’’ติ อาห. โส ตํ คาถํ อุคฺคณฺหิตฺวา ‘‘กึ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ สตฺถารํ ปุจฺฉิ. อถ นํ สตฺถา อาห, ‘‘มาณว, อิมํ คาถํ นโฏ วิย ปตฺตปตฺตฏฺฐาเน มา อวจ, รญฺโญ ปาตราสํ ภุญฺชนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปฐมปิณฺฑาทีสุปิ อวตฺวา อวสาเน ปิณฺเฑ คหิเต วเทยฺยาสิ, ราชา สุตฺวา ภตฺตปิณฺฑํ ฉฑฺเฑสฺสติ. อถ รญฺโญ หตฺเถสุ โธเตสุ ปาตึ อปเนตฺวา สิตฺถานิ คเณตฺวา ตทุปิยํ พฺยญฺชนํ ญตฺวา ปุนทิวเส ตาวตเก ตณฺฑุเล หาเรยฺยาสิ. ปาตราเส จ วตฺวา สายมาเส มา วเทยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตํ ทิวสํ รญฺโญ ปาตราสํ ภุตฺวา คตตฺตา สายมาเส ภควโต อนุสิฏฺฐินิยาเมน คาถํ อภาสิ. ราชา ทสพลสฺส วจนํ สริตฺวา ภตฺตปิณฺฑํ ปาติยํเยว ฉฑฺเฑสิ. รญฺโญ หตฺเถสุ โธเตสุ ปาตึ อปเนตฺวา สิตฺถานิ คเณตฺวา ปุนทิวเส ตตฺตเก ตณฺฑุเล หรึสุ, โสปิ มาณโว ทิวเส ทิวเส ตถาคตสฺส สนฺติกํ คจฺฉติ. ทสพลสฺส วิสฺสาสิโก อโหสิ. อถ นํ เอกทิวสํ ปุจฺฉิ ‘‘ราชา กิตฺตกํ ภุญฺชตี’’ติ? โส ‘‘นาฬิโกทน’’นฺติ อาห. วฏฺฏิสฺสติ เอตฺตาวตา [Pg.329] ปุริสภาโค เอส, อิโต ปฏฺฐาย คาถํ มา วทีติ. ราชา ตเถว สณฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘นาฬิโกทนปรมตาย สณฺฐาสี’’ติ. รตฺตญฺญุตาย วฑฺฒิตํ สีลํ อสฺส อตฺถีติ วฑฺฒิตสีโล. อโปถุชฺชนิเกหิ สีเลหีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลหิ สีลํ อริยํ สุทฺธํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อริยสีโล’’ติ. ตเทกํ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ. เตน วุตฺตํ ‘‘กุสลสีโล’’ติ. ចំណែកព្រះរាជា មិនអាចរៀនសូត្រគាថានោះបានឡើយ ទើបត្រាស់នឹងក្មួយប្រុសឈ្មោះ សុទស្សនមាណព ដែលឈរក្បែរនោះថា «នែចៅ ចូររៀនគាថានេះចុះ»។ សុទស្សនមាណពនោះ រៀនគាថានោះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំទូលសួរព្រះសាស្តាថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើខ្ញុំព្រះករុណាត្រូវធ្វើដូចម្តេច?»។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាត្រាស់នឹងមាណពនោះថា «នែមាណព អ្នកកុំពោលគាថានេះក្នុងទីពាសវាលពាសកាលដូចជាអ្នកលេងឡើយ ចូរឈរក្នុងទីដែលព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹក កាលបើបាយម៉ាត់ដំបូងជាដើម ព្រះអង្គសោយហើយ កុំទាន់ពោលឡើយ តែដល់ពេលព្រះអង្គចាប់យកបាយម៉ាត់ចុងក្រោយ ទើបពោលគាថានេះ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ហើយ នឹងលះបង់បាយម៉ាត់នោះចោល។ លំដាប់នោះ កាលបើព្រះរាជាលាងព្រះហស្តហើយ ចូរលើកថាសចេញ រាប់គ្រាប់បាយ ដឹងនូវគ្រឿងក្រយាស្ងោយដែលសមគួរដល់គ្រាប់បាយនោះ ហើយថ្ងៃស្អែក ចូរឲ្យគេបន្ថយអង្ករប៉ុណ្ណោះចុះ។ ហើយកាលបើពោលក្នុងពេលព្រឹកហើយ កុំពោលក្នុងពេលល្ងាចឡើយ»។ មាណពនោះ ទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា «ព្រះករុណា» ព្រោះថ្ងៃនោះ ព្រះរាជាសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹករួចទៅហើយ ទើបក្នុងពេលល្ងាច មាណពបានពោលគាថាតាមរបៀបដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ណែនាំ។ ព្រះរាជាទ្រង់រលឹកឃើញព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះទសពល ក៏ទ្រង់លះបង់បាយម៉ាត់នោះក្នុងថាសនោះឯង។ កាលបើព្រះរាជាលាងព្រះហស្តហើយ ពួកអាមាត្យក៏លើកថាសចេញ រាប់គ្រាប់បាយ ហើយថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បាននាំយកអង្ករប៉ុណ្ណោះមកដាំថ្វាយ សូម្បីមាណពនោះ ក៏តែងតែទៅកាន់សំណាក់ព្រះតថាគតរាល់ៗ ថ្ងៃ។ មាណពនោះ ជាទីទុកចិត្តរបស់ព្រះទសពល។ គ្រានោះ ថ្ងៃមួយ ព្រះសាស្តាត្រាស់សួរមាណពនោះថា «តើព្រះរាជាសោយប៉ុន្មាន?» មាណពក្រាបទូលថា «សោយបាយមួយនាឡិ»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ល្មមហើយ ប៉ុណ្ណេះជាចំណែករបស់បុរស ចាប់ពីពេលនេះទៅ អ្នកកុំពោលគាថានោះទៀតឡើយ»។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់សោយត្រឹមប្រមាណប៉ុណ្ណោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ទ្រង់សោយត្រឹមតែបាយមួយនាឡិជាបរមត្ថ»។ បុគ្គលណាមានសីលចម្រើនហើយដោយភាពជាអ្នកដឹងរាត្រីយូរ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វឌ្ឍសីលៈ (អ្នកមានសីលចម្រើនហើយ)។ ពាក្យថា «អបោថុជ្ជនិកេហិ សីលេហិ» (ដោយសីលទាំងឡាយដែលមិនមែនជារបស់បុថុជ្ជន) គឺដោយចតុបារិសុទ្ធិសីល សីលដ៏ប្រសើរ ស្អាតបរិសុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អរិយសីលោ» (អ្នកមានសីលដ៏ប្រសើរ)។ សីលនោះជាកុសលតែម្យ៉ាង ព្រោះអត្ថថាគ្មានទោស。 ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កុសលសីលោ» (អ្នកមានសីលជាកុសល)។ ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុតិយគោសលសូត្រ ចប់ហើយ។ มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមហាវគ្គ ចប់ហើយ។ ๔. อุปาลิวคฺโค ៤. ឧបាលិវគ្គ ๑. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา ១. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃឧបាលិសូត្រ ๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อตฺถวเสติ วุทฺธิวิเสเส, สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุ อธิคมนีเย หิตวิเสเสติ อตฺโถ. อตฺโถเยว วา อตฺถวโส, ทส อตฺเถ ทส การณานีติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อตฺโถ ผลํ ตทธีนวุตฺติตาย วโส เอตสฺสาติ อตฺถวโส, เหตูติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เย มม โสตพฺพํ สทฺทหาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, เตสํ ตํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โย จ ตถาคตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวนฺติ ภทฺทาลิสุตฺเต วิย อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา. สุขวิหาราภาเว สหชีวมานสฺส อภาวโต สหชีวิตาปิ สุขวิหาโรว วุตฺโต. สุขวิหาโร นาม จตุนฺนํ อิริยาปถวิหารานํ ผาสุตา. ៣១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា «អត្ថវសេ» (ព្រោះអំណាចប្រយោជន៍) សេចក្តីថា ព្រោះសេចក្តីចម្រើនដ៏វិសេស គឺប្រយោជន៍ដ៏វិសេសដែលគួរសម្រេចបាន ព្រោះជាហេតុនៃការបញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ មួយម៉្យាងទៀត ប្រយោជន៍នោះឯង ឈ្មោះថា អត្ថវសៈ ពោលគឺប្រយោជន៍ ១០ យ៉ាង ហេតុ ១០ យ៉ាង។ ម្យ៉ាងទៀត ផល ឈ្មោះថា អត្ថ អំណាចនៃផលនោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមផលនោះ ឈ្មោះថា អត្ថវសៈ គួរឃើញសេចក្តីក្នុងទីនេះថា ហេតុ យ៉ាងនេះខ្លះ។ ព្រោះពាក្យដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ពួកជនណាដែលនឹងសំគាល់នូវពាក្យដែលតថាគតគួរស្ដាប់ គួរជឿ ធម៌នោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ពួកជននោះអស់កាលជាអង្វែង» ទើបពោលថា «បុគ្គលណាទទួលយកព្រះវាចារបស់ព្រះតថាគត ព្រះវាចានោះតែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់បុគ្គលនោះអស់កាលជាអង្វែង»។ ពាក្យថា «អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ» (ទោសក្នុងការមិនទទួលយក) គឺទ្រង់បង្ហាញទោសក្នុងការមិនទទួលយក ដូចក្នុងភទ្ទាលិសូត្រ។ ព្រោះមិនមានការរស់នៅជាមួយគ្នាដោយសប្បាយ ក្នុងកាលដែលមិនមានការនៅជាសុខ សូម្បីការរស់នៅជាមួយគ្នា ក៏លោកហៅថា ការនៅជាសុខដែរ។ ការនៅជាសុខ គឺភាពសប្បាយនៃឥរិយាបថទាំង ៤។ มงฺกุตนฺติ นิตฺเตชตํ. ธมฺเมนาติอาทีสุ ธมฺโมติ ภูตํ วตฺถุ. วินโยติ โจทนา เจว สารณา จ. สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสฺสาวนสมฺปทา จ. ពាក្យថា «មង្កុតំ» (ភាពជាអ្នកអៀនខ្មាស) គឺភាពជាអ្នកមិនមានតេជះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ធម្មេន» (ដោយធម៌) ពាក្យថា «ធម្មោ» គឺរឿងរ៉ាវដែលពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «វិនយោ» គឺការចោទប្រកាន់ និងការរំលឹកតឿន។ ពាក្យថា «សត្ថុសាសនំ» (ព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា) គឺញត្តិសម្បទា និងអនុស្សាវនសម្បទា។ ปิยสีลานนฺติ สิกฺขากามานํ. เตสญฺหิ สีลํ ปิยํ โหติ. เตเนวาห ‘‘สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา ฆฏมานา’’ติ. สนฺทิทฺธมนาติ สํสยํ อาปชฺชมนา[Pg.330]. อุพฺพฬฺหา โหนฺตีติ ปีฬิตา โหนฺติ. สงฺฆกมฺมานีติ สติปิ อุโปสถปวารณานํ สงฺฆกมฺมภาเว โคพลีพทฺทญาเยน อุโปสถํ ปวารณญฺจ ฐเปตฺวา อุปสมฺปทาทิเสสสงฺฆกมฺมานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี. ពាក្យថា Piyasīlānaṃ បានដល់ ពួកបុគ្គលអ្នកស្រឡាញ់ការសិក្សា (sikkhākāmānaṃ)។ ព្រោះថា សីល តែងជាទីស្រឡាញ់របស់ពួកបុគ្គលទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «សង្វាតដើម្បីបំពេញសិក្ខាបីឲ្យបរិបូណ៌» (sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā)។ ពាក្យថា Sandiddhamanā បានដល់ ពួកបុគ្គលអ្នកដល់នូវសេចក្តីសង្ស័យ (saṃsayaṃ āpajjamanā)។ ពាក្យថា Ubbaḷhā honti បានដល់ ត្រូវបៀតបៀន (pīḷitā honti)។ ពាក្យថា Saṅghakammāni គួរដឹងថា ទោះបីជាឧបោសថកម្ម និងបវារណាកម្ម មានសភាពជាសង្ឃកម្មក៏ដោយ តែដោយន័យនៃគោនិងគោបម្រើ (gobalībaddañāya) ត្រូវលើកលែងឧបោសថកម្ម និងបវារណាកម្មចេញ ហើយកាន់យកសង្ឃកម្មដែលសេសសល់ មានឧបសម្បទាកម្មជាដើម។ សេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នានៃពួកជនអ្នកសាមគ្គីគ្នា ឈ្មោះថា សាមគ្គី (sāmaggī)។ ‘‘นาหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา. ក្នុងព្រះសូត្រថា «ម្នាលចុន្ទៈ តថាគតមិនមែនសម្តែងធម៌ដើម្បីសង្រួមអាសវៈទាំងឡាយដែលមានក្នុងបច្ចុប្បន្នតែម្យ៉ាងនោះទេ» (ទី. និ. ៣.១៨២) នេះ ពួកកិលេសដែលជាឫសគល់នៃវិវាទ លោកហៅថា អាសវៈ។ ‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม; ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช; เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) – «អាសវៈទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យទៅកើតជាទេវតា ឬជាគន្ធព្វ ឬជាសត្វស្លាប ឬនាំឲ្យទៅកាន់ភាពជាយក្ស ឬត្រឡប់មកកាន់ភាពជាមនុស្ស អាសវៈទាំងនោះរបស់តថាគត អស់ហើយ ខ្ទេចខ្ទីហើយ វិនាសសាបសូន្យហើយ» (អង្គ. និ. ៤.៣៦)។ เอตฺถ เตภูมกํ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. อิธ ปน ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา จ นานปฺปการา อุปทฺทวา อาสวาติ อาห ‘‘อสํวเร ฐิเตน ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา’’ติอาทิ. ยทิ หิ ภควา สิกฺขาปทํ น จ ปญฺญเปยฺย, ตโต อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนอทินฺนาทานปาณาติปาตาทิเหตุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ ปรูปวาทาทโย ทิฏฺฐธมฺมิกา นานปฺปการา อนตฺถา, เย จ ตนฺนิมิตฺตเมว นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตสฺส ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณาทิวเสน มหาทุกฺขานุภวนปฺปการา อนตฺถา, เต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว, ตตฺถ ภวา ทิฏฺฐธมฺมิกา. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา’’ติ. สมฺมุขา ครหนํ อกิตฺติ, ปรมฺมุขา ครหนํ อยโส. อถ วา สมฺมุขา ปรมฺมุขา ครหนํ อกิตฺติ, ปริวารหานิ อยโสติ เวทิตพฺพํ. อาคมนมคฺคถกนายาติ อาคมนทฺวารปิทหนตฺถาย. สมฺปเรตพฺพโต เปจฺจ คนฺตพฺพโต สมฺปราโย, ปรโลโกติ อาห ‘‘สมฺปราเย นรกาทีสู’’ติ. ក្នុងគាថានោះ កម្មជាទៅក្នុងភូមិបី (តេភូមិកកម្ម) និងអកុសលធម៌ដែលសេសសល់ [លោកហៅថា អាសវៈ]។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ឧបទ្រពផ្សេងៗ មានការតិះដៀលពីបុគ្គលដទៃ សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត ការសម្លាប់ និងការចងជាដើម ព្រមទាំងទុក្ខក្នុងអបាយ លោកហៅថា អាសវៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងការមិនសង្រួម គប្បីបានក្នុងអត្តភាពនោះឯង» ជាដើម។ ពិតណាស់ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទទេ សេចក្តីវិនាសផ្សេងៗក្នុងបច្ចុប្បន្ន មានការតិះដៀលពីបុគ្គលដទៃជាដើម ដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះហេតុនៃការសេពអសទ្ធម៌ ការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ និងការសម្លាប់សត្វជាដើម ក៏ល្អ សេចក្តីវិនាសផ្សេងៗដែលជាការសោយទុក្ខយ៉ាងធំធេង ដោយអំណាចនៃការចងប្រាំប្រការ និងការធ្វើទារុណកម្មជាដើម របស់បុគ្គលដែលទៅកើតក្នុងនរកជាដើម ព្រោះតែហេតុនោះឯង ក៏ល្អ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីវិនាសទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ដើម្បីសង្រួមអាសវៈទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីកំចាត់បង់អាសវៈទាំងឡាយក្នុងបរលោក» (diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā)។ ពាក្យថា ទិដ្ឋធម៌ (diṭṭhadhammo) គឺអត្តភាពដែលប្រាកដចំពោះមុខ, អាសវៈដែលកើតក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលគប្បីបានក្នុងអត្តភាពនោះឯង»។ ការតិះដៀលចំពោះមុខ ឈ្មោះថា អកិត្តិ (akitti), ការតិះដៀលកំបាំងមុខ ឈ្មោះថា អយស (ayaso)។ មួយវិញទៀត គួរដឹងថា ការតិះដៀលទាំងចំពោះមុខនិងកំបាំងមុខ ឈ្មោះថា អកិត្តិ, ការសាបសូន្យបរិវារ ឈ្មោះថា អយស។ ពាក្យថា Āgamanamaggathakanāya បានដល់ ដើម្បីបិទទ្វារនៃផ្លូវមក (āgamanadvārapidahanatthāya)។ ពាក្យថា សម្បរាយៈ (samparāyo) គឺលោកខាងមុខដែលគប្បីទៅដល់បន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅ (pecca gantabbato) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងបរលោក មាននរកជាដើម» (samparāye narakādīsū)។ เมถุนาทีนิ รชฺชนฏฺฐานานิ. ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสนฏฺฐานานิ. មេថុនធម្មជាដើម ជាទីតាំងនៃសេចក្តីត្រេកអរ (rajjanaṭṭhānāni)។ បាណាតិបាតជាដើម ជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រទូស្ត (dussanaṭṭhānāni)។ สํวรวินโยติ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ สํวโร. ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต สํวโร, วินยนโต วินโยติ วุจฺจติ[Pg.331]. ปหานวินโยติ ตทงฺคปฺปหานํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิธํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. สมถวินโยติ สตฺต อธิกรณสมถา. ปญฺญตฺติวินโยติ สิกฺขาปทเมว. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา หิ วิชฺชมานาย เอว สิกฺขาปทสมฺภวโต ปญฺญตฺติวินโยปิ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อนุคฺคหิโต โหติ. เสสเมตฺถ วุตฺตตฺถเมว. ពាក្យថា សំវរវិន័យ (saṃvaravinayo) គឺការសង្រួមប្រាំប្រការ បានដល់ សីលសំវរ សតិសំវរ ញាណសំវរ ខន្តិសំវរ និងវីរិយសំវរ។ ដែលហៅថា សំវរៈ ព្រោះការសង្រួម និងហៅថា វិន័យ ព្រោះការកំចាត់បង់នូវកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលជាធម៌គប្បីសង្រួម និងគប្បីកំចាត់បង់ទៅតាមចំណែករបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា បហានវិន័យ (pahānavinayo) គឺការលះបង់ប្រាំប្រការ បានដល់ តទង្គប្បហាន វិក្ខម្ភនប្បហាន សមុច្ឆេទប្បហាន បដិប្បស្សទ្ធិប្បហាន និងនិស្សរណប្បហាន, ព្រោះហេតុតែការលះបង់ ដោយអត្ថថាបោះបង់ (cāgaṭṭhena) និងជាវិន័យ ដោយអត្ថថាកំចាត់បង់ (vinayaṭṭhena) ហេតុនោះ ទើបហៅថា «បហានវិន័យ»។ ពាក្យថា សមថវិន័យ (samathavinayo) បានដល់ អធិករណ៍សមថៈទាំងប្រាំពីរ។ ពាក្យថា បញ្ញត្តិវិន័យ (paññattivinayo) បានដល់ សិក្ខាបទនោះឯង។ ព្រោះថា កាលបើការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទមាននៅ សិក្ខាបទក៏រមែងមានឡើង ហេតុនោះ បញ្ញត្តិវិន័យ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។ อุปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ อุปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយឧបាលិវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๕. อกฺโกสวคฺโค ៥. អក្កោសវគ្គ ๑-๘. วิวาทสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៨. ការអធិប្បាយវិវាទសូត្រជាដើម ๔๑-๔๘. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ฉฏฺเฐ ขณภงฺคุรตาย น นิจฺจา น ธุวาติ อนิจฺจา. ตโต เอว ปณฺฑิเตหิ น อิจฺจา น อุปคนฺตพฺพาติปิ อนิจฺจา. สฺวายํ เนสํ อนิจฺจฏฺโฐ อุทยวยปริจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘หุตฺวา อภาวิโน’’ติ, อุปฺปชฺชิตฺวา วินสฺสกาติ อตฺโถ. สารรหิตาติ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรหิตา. มุสาติ วิสํวาทนฏฺเฐน มุสา, เอกํเสน อสุภาทิสภาวา เต พาลานํ สุภาทิภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ, สุภาทิคฺคหณสฺส ปจฺจยภาเวน สตฺเต วิสํวาเทนฺติ. เตนาห ‘‘นิจฺจสุภสุขา วิยา’’ติอาทิ. น ปสฺสนสภาวาติ ขณปภงฺคุรตาอิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย ทิสฺสมานา วิย หุตฺวา อทสฺสนปกติกา. เอเต หิ เขตฺตํ วิย วตฺถุ วิย หิรญฺญสุวณฺณํ วิย จ ปญฺญายิตฺวาปิ กติปาเหเนว สุปินเก ทิฏฺฐา วิย น ปญฺญายนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ៤១-៤៨. ក្នុងវគ្គទីប្រាំ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ធម៌ទាំងឡាយឈ្មោះថា អនិច្ចៈ (មិនទៀង) ព្រោះមិនទៀងទាត់ មិនមាំមួន ដោយសភាពបែកធ្លាយក្នុងមួយខណៈ (khaṇabhaṅguratāya)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបពួកបណ្ឌិតហៅថា អនិច្ចៈ ព្រោះមិនគួរប្រាថ្នា (na iccā) មិនគួរចូលទៅជិត (na upagantabbā)។ លក្ខណៈមិនទៀងរបស់ធម៌ទាំងនោះ គប្បីដឹងដោយការកំណត់ដឹងនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មានហើយក៏ត្រឡប់ជាមិនមានវិញ» (hutvā abhāvino) សេចក្តីថា កើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ។ ពាក្យថា គ្មានសារៈ (sārarahitā) គឺប្រាសចាកសារៈដែលទៀងទាត់ (niccasāra) សារៈដែលមាំមួន (dhuvasāra) និងសារៈដែលជាតួខ្លួន (attasāra)។ ពាក្យថា មុសា (musā) គឺមុសាដោយអត្ថថាបញ្ឆោត (visaṃvādanaṭṭhena) ព្រោះធម៌ទាំងនោះមានសភាវៈមិនល្អ (asubha) ជាដើមដោយពិត តែរមែងប្រាកដដល់ពួកជនពាលថាជាសភាវៈល្អ (subha) ជាដើម ហើយបញ្ឆោតសត្វទាំងឡាយដោយធ្វើជាបច្ច័យឲ្យប្រកាន់យកថាជាសភាវៈល្អជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាទៀង ល្អ និងសុខ» (niccasubhasukhā viyā) ជាដើម។ ពាក្យថា មិនមែនជាសភាវៈដែលត្រូវឃើញ (na passanasabhāvā) គឺព្រោះតែការបែកធ្លាយក្នុងមួយខណៈ និងការប្រាកដឡើងត្រឹមមួយរំពេច ហាក់ដូចជាប្រាកដឲ្យឃើញ តែមានប្រក្រតីមិនអាចមើលឃើញវិញឡើយ។ ពិតណាស់ ធម៌ទាំងនោះ ទោះបីជាប្រាកដឡើងដូចជាស្រែចម្ការ ដូចជាទីធ្លាដីធ្លី ឬដូចជាប្រាក់និងមាសក៏ដោយ តែត្រឹមតែពីររបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏មិនប្រាកដឡើង ដូចជាវត្ថុដែលឃើញក្នុងយល់សប្តិដូច្នោះឯង។ សូត្រទីប្រាំពីរ និងទីប្រាំបី ងាយយល់ណាស់។ วิวาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយវិវាទសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๙-๑๐. สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา ៩-១០. ការអធិប្បាយសរីរដ្ឋធម្មសូត្រជាដើម ๔๙-๕๐. นวเม [Pg.332] ปุนพฺภวทานํ ปุนพฺภโว อุตฺตรปทโลเปน, ปุนพฺภโว สีลมสฺสาติ โปโนภวิโก, ปุนพฺภวทายโกติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปุนพฺภวนิพฺพตฺตโก’’ติ. ภวสงฺขรณกมฺมนฺติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตนกกมฺมํ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ៤៩-៥០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន ពាក្យថា punabbhavadānaṃ លុបបទខាងចុងទៅជា punabbhavo, បុគ្គលដែលមានការកើតជាថ្មីជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា ផោណោភវិកៈ (ponobhaviko) សេចក្តីថា អ្នកផ្តល់នូវការកើតជាថ្មី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកញ៉ាំងការកើតជាថ្មីឲ្យកើតឡើង» (punabbhavanibbattako)។ ពាក្យថា ភវសង្ខារណកម្ម (bhavasaṅkharaṇakammaṃ) បានដល់ កម្មដែលញ៉ាំងការកើតជាថ្មីឲ្យកើតឡើង។ ក្នុងសូត្រទីដប់ គ្មានអ្វីត្រូវពន្យល់បន្ថែមឡើយ។ สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសរីរដ្ឋធម្មសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ อกฺโกสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយអក្កោសវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. បឋមបណ្ណាសកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๒. ทุติยปณฺณาสกํ ២. ទុតិយបណ្ណាសកៈ (๖) ๑. สจิตฺตวคฺโค (៦) ១. សចិត្តវគ្គ ๑-๑๐. สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา ១-១០. ការអធិប្បាយសចិត្តសូត្រជាដើម ๕๑-๖๐. ทุติยสฺส [Pg.333] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ทสเม ปิตฺตํ สมุฏฺฐานเมเตสนฺติ ปิตฺตสมุฏฺฐานา, ปิตฺตปจฺจยาปิตฺตเหตุกาติ อตฺโถ. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. สนฺนิปาติกาติ ติณฺณมฺปิ ปิตฺตาทีนํ โกเปน สมุฏฺฐิตา. อุตุปริณามชาติ วิสภาคอุตุโต ชาตา. ชงฺคลเทสวาสีนญฺหิ อนูปเทเส วสนฺตานํ วิสภาโค จ อุตุ อุปฺปชฺชติ, อนูปเทสวาสีนญฺจ ชงฺคลเทเสติ เอวํ ปรสมุทฺทตีราทิวเสนปิ อุตุวิสภาคตา อุปฺปชฺชติเยว. ตโต ชาตาติ อุตุปริณามชา. อตฺตโน ปกติจริยานํ วิสยานํ วิสมํ กายปริหรณวเสน ชาตา วิสมปริหารชา. เตนาห ‘‘อติจิรฏฺฐานนิสชฺชาทินา วิสมปริหาเรน ชาตา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน มหาภารวหนสุธาโกฏฺฏนาทีนํ สงฺคโห. ปรสฺส อุปกฺกมโต นิพฺพตฺตา โอปกฺกมิกา. พาหิรํ ปจฺจยํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ กมฺมวิปากโตว ชาตา กมฺมวิปากชา. ตตฺถ ปุริเมหิ สตฺตหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา สารีริกา เวทนา สกฺกา ปฏิพาหิตุํ, กมฺมวิปากชานํ ปน สพฺพเภสชฺชานิปิ สพฺพปริตฺตานิปิ นาลํ ปฏิฆาตาย. ៥១-៦០. ក្នុងបណ្ណាសកៈទីពីរ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីដប់ ពាក្យថា pittasamuṭṭhānā (មានប្រមាត់ជាសមុដ្ឋាន) គឺមានប្រមាត់ជាសមុដ្ឋាននៃជំងឺទាំងនោះ សេចក្តីថា មានប្រមាត់ជាបច្ច័យ មានប្រមាត់ជាហេតុ។ សូម្បីក្នុងជំងឺមានស្លេស្មជាសមុដ្ឋាន (semhasamuṭṭhāna) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា សន្និបាតិកៈ (sannipātikā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងព្រោះការកម្រើកឡើងនៃធាតុទាំងបី (ប្រមាត់ ស្លេស្ម ខ្យល់) ព្រមគ្នា។ ពាក្យថា ឧតុបរិណាមជា (utupariṇāmajā) បានដល់ កើតអំពីឧតុដែលមិនស្មើគ្នា (visabhāgautu)។ ពិតណាស់ ពួកជនដែលធ្លាប់រស់នៅក្នុងតំបន់ក្តៅក្រហាយ (jaṅgaladesa) កាលបើទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ត្រជាក់សើម (anūpadesa) ឧតុដែលមិនស្មើគ្នាក៏រមែងកើតឡើង ឬពួកជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ត្រជាក់សើម ទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ក្តៅក្រហាយ ឬដោយអំណាចនៃការទៅកាន់ត្រើយសមុទ្រម្ខាងទៀតជាដើម ឧតុដែលមិនស្មើគ្នាក៏រមែងកើតឡើងជាប្រាកដ។ ជំងឺដែលកើតអំពីឧតុនោះ ឈ្មោះថា ឧតុបរិណាមជា។ ពាក្យថា វិសមបរិហារជា (visamaparihārajā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងព្រោះការរក្សារាងកាយមិនស្មើគ្នា មិនត្រូវតាមប្រក្រតីនៃការរស់នៅរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កើតឡើងព្រោះការរក្សារាងកាយមិនស្មើគ្នា មានការឈរឬអង្គុយយូរពេកជាដើម» (aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā)។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» រួមបញ្ចូលទាំងការផ្ទុកធ្ងន់ពេក និងការបុកកំបោរជាដើម។ ពាក្យថា ឱបក្កមិកៈ (opakkamikā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងអំពីការព្យាយាម (ការធ្វើបាប) របស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា កម្មវិបាកជា (kammavipākajā) បានដល់ ជំងឺដែលកើតឡើងអំពីផលនៃកម្មតែម្យ៉ាង ដោយមិនបាច់អាស្រ័យបច្ច័យខាងក្រៅឡើយ។ ក្នុងចំណោមជំងឺទាំងនោះ វេទនាផ្លូវកាយដែលកើតឡើងដោយហេតុប្រាំពីរយ៉ាងខាងដើម គេអាចការពារបាន ប៉ុន្តែ ចំពោះជំងឺដែលកើតអំពីផលនៃកម្ម ទោះបីជាថ្នាំទាំងពួង ឬព្រះបរិត្តទាំងពួង ក៏មិនអាចការពារបានឡើយ។ สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសចិត្តសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ สจิตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសចិត្តវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ (๗) ๒. ยมกวคฺโค (៧) ២. យមកវគ្គ ๑-๗. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៧. ការអធិប្បាយអវិជ្ជាសូត្រជាដើម ๖๑-๖๗. ทุติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. สตฺตเม นฬกปานเกติ เอวํนามเก นิคเม. ปุพฺเพ กิร (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๙ อาทโย) อมฺหากํ โพธิสตฺโต กปิโยนิยํ นิพฺพตฺโต [Pg.334] มหากาโย กปิราชา หุตฺวา อเนกสตวานรสหสฺสปริวุโต ปพฺพตปาเท วิจริ, ปญฺญวา โข ปน โหติ มหาปญฺโญ. โส ปริสํ เอวํ โอวทติ, ‘‘ตาตา, อิมสฺมึ ปพฺพตปาเท วิสผลานิ โหนฺติ, อมนุสฺสปริคฺคหิตา โปกฺขรณิกา นาม โหนฺติ, ตุมฺเห ปุพฺเพ ขาทิตปุพฺพาเนว ผลานิ ขาทถ, ปีตปุพฺพาเนว ปานียานิ ปิวถ, เอตฺถ โว ปฏิปุจฺฉิตกิจฺจํ นตฺถี’’ติ. เต อปีตปุพฺพํ ทิสฺวา สหสาว อปิวิตฺวา สมนฺตา ปริธาวิตฺวา มหาสตฺตสฺส อาคมนํ โอโลกยมานา นิสีทึสุ. มหาสตฺโต อาคนฺตฺวา ‘‘กึ, ตาตา, ปานียํ น ปิวถา’’ติ อาห. ตุมฺหากํ อาคมนํ โอโลเกมาติ. ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ สมนฺตา ปทํ ปริเยสมาโน โอติณฺณปทํเยว อทฺทส, น อุตฺติณฺณปทํ. อทิสฺวา ‘‘สปริสฺสยา’’ติ อญฺญาสิ. ตาวเทว จ ตตฺถ อภินิพฺพตฺตอมนุสฺโส อุทกํ ทฺเวธา กตฺวา อุฏฺฐาสิ – เสตมุโข, นีลกุจฺฉิ, รตฺตหตฺถปาโท, มหาทาฐิโก, วนฺตทาโฐ, วิรูโป, พีภจฺโฉ, อุทกรกฺขโส. โส เอวมาห – ‘‘กสฺมา ปานียํ น ปิวถ, มธุรํ อุทกํ ปิวถ, กึ ตุมฺเห เอตสฺส วจนํ สุณาถา’’ติ. มหาสตฺโต อาห ‘‘ตฺวํ อธิวตฺโถ อมนุสฺโส’’ติ? อามาหนฺติ. ‘‘ตฺวํ อิธ โอติณฺเณ ลภสี’’ติ อาห. อาม, ตุมฺเห ปน สพฺเพ ขาทิสฺสามีติ. น สกฺขิสฺสสิ ยกฺขาติ. ปานียํ ปน ปิวิสฺสถาติ. อาม, ปิวิสฺสามาติ. เอวํ สนฺเต เอกมฺปิ วานรํ น มุญฺจิสฺสนฺติ. ‘‘ปานียญฺจ ปิวิสฺสาม, น จ เต วสํ คมิสฺสามา’’ติ นฬํ อาหราเปตฺวา โกฏิยํ คเหตฺวา ธมิ. สพฺโพ เอกจฺฉิทฺโท อโหสิ. ตีเร นิสีทิตฺวาว ปานียํ ปิวิ. เสสวานรานมฺปิ ปาฏิเยกฺกํ นฬํ อาหราเปตฺวา ธมิตฺวา อทาสิ. สพฺเพ เต ปสฺสนฺตสฺเสว ปานียํ ปิวึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ៦១-៦៧. ក្នុងបណ្ណាសកៈទីពីរ សូត្រមានសូត្រទីមួយជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា Naḷakapānake បានដល់ ក្នុងនិគមដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងកាលមុន (ជា. អដ្ឋ. ១.១.១៩ ជាដើម) ព្រះពោធិសត្វរបស់យើង បានកើតក្នុងកំណើតស្វា មានរាងកាយធំធាត់ ជាស្តេចស្វា ត្រេចចរទៅទាបក្បែរជើងភ្នំ ហែហមដោយពួកស្វាជាច្រើនរយពាន់។ ព្រះអង្គជាអ្នកមានប្រាជ្ញា គឺមានប្រាជ្ញាច្រើន។ ព្រះអង្គរមែងទូន្មានបរិស័ទយ៉ាងនេះថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ក្នុងទីជិតជើងភ្នំនេះ មានផ្លែឈើមានពិស មានស្រះបោក្ខរណីដែលពួកអមនុស្សគ្រប់គ្រង ពួកអ្នកចូរខាំស៊ីតែផ្លែឈើដែលធ្លាប់ស៊ីពីមុន ចូរផឹកតែទឹកដែលធ្លាប់ផឹកពីមុន ក្នុងរឿងនេះ ពួកអ្នកមិនត្រូវធ្វើអ្វីដោយមិនសួរខ្ញុំឡើយ»។ ពួកស្វាទាំងនោះ កាលបើឃើញទឹកដែលមិនធ្លាប់ផឹកពីមុន ក៏មិនប្រញាប់ផឹកឡើយ បានត្រឹមតែរត់ទៅជុំវិញ ហើយអង្គុយចាំមើលការមកដល់របស់មហាសត្វ។ មហាសត្វមកដល់ហើយ ក៏សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ហេតុអ្វីបានជាមិនផឹកទឹក?»។ ពួកស្វាឆ្លើយថា «ពួកយើងរង់ចាំមើលការមកដល់របស់លោក»។ មហាសត្វពោលថា «ល្អហើយ អ្នកទាំងឡាយ» រួចក៏ស្វែងរកស្នាមជើងជុំវិញស្រះនោះ ក៏បានឃើញតែស្នាមជើងចុះទៅ តែមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ។ កាលបើមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញ ក៏ដឹងថា «ស្រះនេះមានគ្រោះថ្នាក់ហើយ»។ ក្នុងខណៈនោះឯង អមនុស្សដែលកើតនៅក្នុងស្រះនោះ ក៏វែកទឹកជាពីរចំណែក ហើយស្ទុះឡើងមក មានមុខស ពោះខៀវ ដៃជើងក្រហម មានចង្កូមធំ ចង្កូមកោង មានរូបរាងអាក្រក់ គួរឲ្យខ្លាច ជាយក្សទឹក (udakarakkhasa)។ យក្សនោះពោលយ៉ាងនេះថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកមិនផឹកទឹក? ចូរផឹកទឹកដ៏ផ្អែមល្ហែមនេះចុះ ហេតុអ្វីក៏ពួកអ្នកជឿតាមពាក្យរបស់ស្វានោះ?»។ មហាសត្វសួរថា «អ្នកជាអមនុស្សដែលរស់នៅក្នុងទីនេះមែនទេ?»។ យក្សឆ្លើយថា «បាទ មែនហើយ»។ មហាសត្វសួរថា «អ្នករមែងចាប់ពួកអ្នកដែលចុះទៅក្នុងទីនេះមែនទេ?»។ យក្សឆ្លើយថា «មែនហើយ ហើយខ្ញុំនឹងស៊ីពួកអ្នកទាំងអស់គ្នាទៀតផង»។ មហាសត្វពោលថា «នែយក្ស អ្នកមិនអាចស៊ីពួកយើងបានឡើយ»។ យក្សសួរថា «ចុះពួកអ្នកនឹងផឹកទឹកដែរឬទេ?»។ មហាសត្វឆ្លើយថា «អើ ពួកយើងនឹងផឹក»។ យក្សគិតថា «បើដូច្នោះ ខ្ញុំមិនលែងស្វាតែមួយក្បាលឡើយ»។ មហាសត្វពោលថា «ពួកយើងនឹងផឹកទឹកផង ហើយក៏មិនធ្លាក់ទៅក្នុងអំណាចរបស់អ្នកផង» រួចហើយក៏ឲ្យគេនាំយកដើមបំពង់ (naḷa) មក កាន់ត្រង់ចុង ហើយផ្លុំ។ ដើមបំពង់នោះក៏ធ្លាយរន្ធរហូតដល់គ្នាទាំងអស់។ មហាសត្វក៏អង្គុយនៅលើច្រាំង ហើយផឹកទឹក [តាមបំពង់នោះ]។ រួចហើយក៏ឲ្យគេនាំយកដើមបំពង់មកឲ្យពួកស្វាដែលសេសសល់ម្នាក់មួយៗ ហើយផ្លុំឲ្យ។ ពួកស្វាទាំងអស់នោះ ក៏ផឹកទឹកក្នុងខណៈដែលយក្សនោះកំពុងតែសម្លឹងមើល។ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា៖ ‘‘ทิสฺวา ปทมนุตฺติณฺณํ, ทิสฺวาโนตริตํ ปทํ; นเฬน วารึ ปิสฺสาม, เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๒๐); «ខ្ញុំឃើញស្នាមជើងចុះទៅ តែមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ ពួកយើងនឹងផឹកទឹកដោយដើមបំពង់ អ្នកនឹងសម្លាប់ខ្ញុំមិនបានឡើយ» (ជា. ១.១.២០)។ ตโต ปฏฺฐาย ยาว อชฺชทิวสา ตสฺมึ ฐาเน นฬา เอกจฺฉิทฺทาว โหนฺติ. อิมสฺมิญฺหิ กปฺเป กปฺปฏฺฐิยปาฏิหาริยานิ นาม จนฺเท สสลกฺขณํ (ชา. ๑.๔.๖๑ อาทโย), วฏฺฏชาตเก (ชา. ๑.๑.๓๕) สจฺจกิริยฏฺฐาเน อคฺคิชาลสฺส อาคมนุปจฺเฉโท, ฆฏีการสฺส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐาเน อโนวสฺสนํ (ม. นิ. ๒.๒๙๑), โปกฺขรณิยา ตีเร นฬานํ เอกจฺฉิทฺทภาโวติ. อิติ สา โปกฺขรณี นเฬน ปานียสฺส ปิวิตตฺตา ‘‘นฬกปานกา’’ติ นามํ ลภิ. อปรภาเค ตํ โปกฺขรณึ นิสฺสาย [Pg.335] นิคโม ปติฏฺฐาสิ, ตสฺสปิ ‘‘นฬกปาน’’นฺตฺเวว นามํ ชาตํ. ตํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นฬกปาเน’’ติ. ปลาสวเนติ กึสุกวเน. ចាប់តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដើមបំពង់ក្នុងទីនោះ ក៏មានរន្ធធ្លាយទៅរកគ្នាទាំងអស់។ ពិតណាស់ ក្នុងភទ្រកប្បនេះ អព្ភូតហេតុដែលស្ថិតនៅអស់កប្ប (kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni) មានបួនយ៉ាង គឺ រូបទន្សាយនៅក្នុងព្រះចន្ទ, ការមិនឆេះរាលដាលនៃភ្លើងក្នុងកន្លែងធ្វើសច្ចកិរិយាក្នុងវដ្តកជាតក, ការដែលភ្លៀងមិនធ្លាក់លើកន្លែងរស់នៅរបស់មាតាបិតារបស់ឃដិការៈ, និងការមានរន្ធធ្លាយទៅរកគ្នាទាំងអស់នៃដើមបំពង់នៅក្បែរឆ្នេរស្រះបោក្ខរណី។ ស្រះបោក្ខរណីនោះ ព្រោះតែពួកស្វាផឹកទឹកដោយដើមបំពង់ ទើបបានឈ្មោះថា «នឡកបានកា» (Naḷakapānakā)។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក និគមក៏បានតាំងឡើងក្បែរស្រះបោក្ខរណីនោះ និគមនោះក៏បានឈ្មោះថា «នឡកបានៈ» ដូចគ្នា។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកនិគមនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងនឡកបាននិគម» (naḷakapāne)។ ពាក្យថា Palāsavane បានដល់ ក្នុងព្រៃចារ (kiṃsukavane)។ ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ พฺยาปนิจฺฉายํ อิทํ อาเมฑิตวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ ยํ ทิส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อนุวิโลเกตฺวาติ เอตฺถ อนุ-สทฺโท ‘‘ปรี’’ติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘ตโต ตโต วิโลเกตฺวา’’ติ. กสฺมา อาคิลายติ โกฏิสหสฺสหตฺถินาคานํ พลํ ธาเรนฺตสฺสาติ โจทกสฺส อธิปฺปาโย. อาจริโย ปนสฺส ‘‘เอส สงฺขารานํ สภาโว, ยทิทํ อนิจฺจตา. เย ปน อนิจฺจา, เต เอกนฺเตเนว อุทยวยปฺปฏิปีฬิตตาย ทุกฺขา เอว. ทุกฺขสภาเวสุ เตสุ สตฺถุกาเย ทุกฺขุปฺปตฺติยา อยํ ปจฺจโย’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ, โส จ โข ปุพฺเพกตกมฺมปจฺจยา. เอตฺถาห ‘‘กึ ปน ตํ กมฺมํ, เยน อปริมาณกาลํ สกฺกจฺจํ อุปจิตวิปุลปุญฺญสมฺภาโร สตฺถา เอวรูปํ ทุกฺขวิปากมนุภวตี’’ติ? วุจฺจเต – อยเมว ภควา โพธิสตฺตภูโต อตีตชาติยํ มลฺลปุตฺโต หุตฺวา ปาปชนเสวี อโยนิโสมนสิการพหุโล จรติ. โส เอกทิวสํ นิพฺพุทฺเธ วตฺตมาเน เอกํ มลฺลปุตฺตํ คเหตฺวา คาฬฺหตรํ นิปฺปีเฬสิ. เตน กมฺเมน อิทานิ พุทฺโธ หุตฺวาปิ ทุกฺขมนุภวิ. ยถา เจตํ, เอวํ จิญฺจมาณวิกาทีนมิตฺถีนํ ยานิ ภควโต อพฺภกฺขานาทีนิ ทุกฺขานิ, สพฺพานิ ปุพฺเพกตสฺส วิปากาวเสสานิ, ยานิ กมฺมปิโลติกานีติ วุจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๓๙.๖๔-๙๖) – ពាក្យថា "ទុណ្ហីភូតំ ទុណ្ហីភូតំ" (ស្ងៀមស្ងាត់ៗ) នេះ ជាពាក្យពោលដដែលៗ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ដឹង ហេតុនោះទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា "យំ យំ ទិសំ" (ទិសណាៗ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា "អនុវិលោកេត្វា" នេះ សព្ទថា "អនុ" មានអត្ថស្មើនឹងសព្ទថា "បរិ" ហេតុនោះទើបលោកពោលថា "តតោ តតោ វិលោកេត្វា" (ក្រឡេកមើលទៅខាងនេះខាងនោះ)។ ចោទកបុគ្គលមានអធិប្បាយសួរថា "ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់លំបាកកាយ (ចុកស្រពន់) ដល់បុគ្គលដែលទ្រង់កម្លាំងស្មើនឹងដំរីសារមួយសែនកោដិ?"។ ចំណែកព្រះអាចារ្យចង់បង្ហាញថា "នេះជាសភាវៈនៃសង្ខារទាំងឡាយ គឺភាពមិនទៀង។ ឯសង្ខារទាំងឡាយណាដែលមិនទៀង សង្ខារទាំងនោះតែងជាទុក្ខពិតប្រាកដ ព្រោះត្រូវសេចក្តីកើតនិងសេចក្តីរលត់បៀតបៀន។ កាលបើមានសភាវៈជាទុក្ខយ៉ាងនេះ នេះជាបច្ច័យនាំឲ្យកើតទុក្ខក្នុងព្រះសរីរៈនៃព្រះសាស្តា" ហេតុនោះទើបលោកពោលពាក្យថា "ភគវតោ" (របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ) ជាដើម។ ខ្យល់ចាប់ខ្នង (ខ្យល់បក់ឡើងលើក្នុងខ្នង) កើតឡើងហើយ ខ្យល់នោះកើតឡើងព្រោះបច្ច័យនៃកម្មដែលបានធ្វើទុកក្នុងជាតិមុន។ ក្នុងរឿងនេះ មានពាក្យសួរថា "ចុះកម្មនោះជាអ្វី ដែលជាហេតុនាំឲ្យព្រះសាស្តា ទ្រង់សន្សំបុណ្យសម្ភារដ៏ធំធេងដោយគោរពអស់កាលមិនអាចប្រមាណបាន តែនៅតែទទួលរងផលនៃទុក្ខបែបនេះ?"។ ឆ្លើយថា— ព្រះដ៏មានព្រះភាគនេះឯង កាលដែលនៅជាព្រះពោធិសត្វក្នុងជាតិមុន បានកើតជាកូនអ្នកចំបាប់ សេពគប់នឹងមនុស្សពាល តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនឧបាយ (អយោនិសោមនសិការ) ជាច្រើន។ ថ្ងៃមួយ កាលដែលការប្រយុទ្ធគ្នាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ព្រះពោធិសត្វនោះបានចាប់កូនអ្នកចំបាប់ម្នាក់មកច្របាច់យ៉ាងខ្លាំង។ ដោយសារកម្មនោះ ទោះបីជាឥឡូវនេះបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយ ក៏នៅតែទទួលរងទុក្ខវេទនា។ មិនត្រឹមតែរឿងនេះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែទុក្ខទាំងឡាយមានការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះដ៏មានព្រះភាគពីសំណាក់នាងចិញ្ចាមានវិកាជាដើម ទាំងអស់នោះសុទ្ធតែជាផលកម្មដែលនៅសេសសល់ពីមុន ដែលហៅថា "កម្មបិលោតិកៈ" (កម្មបំណះ)។ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងអបទាន (អប. ថេរ. ១.៣៩.៦៤-៩៦) ថា៖ ‘‘อโนตตฺตสราสนฺเน, รมณีเย สิลาตเล; นานารตนปชฺโชเต, นานาคนฺธวนนฺตเร. "នៅជិតស្រះអនោតត្ត លើផ្ទាំងថ្មជាទីត្រេកអរ ដែលភ្លឺរន្ទាលដោយរតនៈផ្សេងៗ ក្នុងចន្លោះព្រៃមានក្លិនក្រអូបផ្សេងៗ។ ‘‘มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน, ปเรโต โลกนายโก; อาสีโน พฺยากรี ตตฺถ, ปุพฺพกมฺมานิ อตฺตโน. "ព្រះលោកនាយក ដែលមានភិក្ខុសង្ឃជាច្រើនចោមរោម ទ្រង់គង់លើផ្ទាំងថ្មនោះ ហើយបានព្យាករនូវបុព្វកម្មទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់。 ‘‘สุณาถ ภิกฺขโว มยฺหํ, ยํ กมฺมํ ปกตํ มยา; ปิโลติกสฺส กมฺมสฺส, พุทฺธตฺเตปิ วิปจฺจติ. "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរស្ដាប់កម្មដែលតថាគតបានធ្វើហើយ ផលនៃកម្មបំណះ (កម្មបិលោតិកៈ) តែងឲ្យផល សូម្បីក្នុងភាពជាព្រះពុទ្ធ។ ๑. ១. ‘‘มุนาฬิ นามหํ ธุตฺโต, ปุพฺเพ อญฺญาสุ ชาติสุ; ปจฺเจกพุทฺธํ สุรภึ, อพฺภาจิกฺขึ อทูสกํ. "ក្នុងជាតិមុនៗ តថាគតជាអ្នកលេងឈ្មោះ មុនាឡិ បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធព្រះនាម សុរភិ ដែលមិនមានទោស។ ‘‘เตน [Pg.336] กมฺมวิปาเกน, นิรเย สํสรึ จิรํ; พหู วสฺสสหสฺสานิ, ทุกฺขํ เวเทสิ เวทนํ. "ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ បានទទួលទុក្ខវេទនាអស់ច្រើនពាន់ឆ្នាំ។ ‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว; อพฺภกฺขานํ มยา ลทฺธํ, สุนฺทริกาย การณา. "ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ ក្នុងភពចុងក្រោយនេះ តថាគតក៏ត្រូវរងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ ព្រោះតែនាងសុន្ទរិកា។ ๒. ២. ‘‘สพฺพาภิภุสฺส พุทฺธสฺส, นนฺโท นามาสิ สาวโก; ตํ อพฺภกฺขาย นิรเย, จิรํ สํสริตํ มยา. "ព្រះសាវ័ករបស់ព្រះពុទ្ធព្រះនាម សព្វាភិភូ មាននាមថា នន្ទៈ តថាគតបានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះសាវ័កនោះ ហើយបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ។ ‘‘ทส วสฺสสหสฺสานิ, นิรเย สํสรึ จิรํ; มนุสฺสภาวํ ลทฺธาหํ, อพฺภกฺขานํ พหุํ ลภึ. "តថាគតបានអន្ទោលទៅក្នុងនរកអស់កាលយូរ ចំនួនមួយម៉ឺនឆ្នាំ កាលដែលបានមកកើតជាមនុស្ស ក៏រងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ជាច្រើន។ ‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, จิญฺจมาณวิกา มมํ; อพฺภาจิกฺขิ อภูเตน, ชนกายสฺส อคฺคโต. "ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ នាងចិញ្ចាមានវិកា បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់តថាគតដោយពាក្យមិនពិត នៅចំពោះមុខប្រជុំជន។ ๓. ៣. ‘‘พฺราหฺมโณ สุตวา อาสึ, อหํ สกฺกตปูชิโต; มหาวเน ปญฺจสเต, มนฺเต วาเจสิ มาณเว. "តថាគតបានកើតជាព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកចេះដឹង ជាទីគោរពបូជា បានបង្រៀនមន្តដល់មាណពប្រាំរយនាក់ នៅក្នុងព្រៃធំ។ ‘‘ตตฺถาคโต อิสิ ภีโม, ปญฺจาภิญฺโญ มหิทฺธิโก; ตญฺจาหํ อาคตํ ทิสฺวา, อพฺภาจิกฺขึ อทูสกํ. "គ្រានោះ មានព្រះឥសីមួយព្រះអង្គព្រះនាម ភីមៈ មានអភិញ្ញាប្រាំ មានឫទ្ធិច្រើន បានយាងមកដល់ទីនោះ តថាគតបានឃើញព្រះអង្គយាងមក ក៏បានចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ព្រះអង្គដែលមិនមានទោស។ ‘‘ตโตหํ อวจํ สิสฺเส, กามโภคี อยํ อิสิ; มยฺหมฺปิ ภาสมานสฺส, อนุโมทึสุ มาณวา. "លំដាប់នោះ តថាគតបានប្រាប់ពួកសិស្សថា 'ព្រះឥសីនេះជាអ្នកបរិភោគកាម' កាលដែលតថាគតពោលយ៉ាងនេះ ពួកមាណពក៏យល់ស្របតាម។ ‘‘ตโต มาณวกา สพฺเพ, ภิกฺขมานํ กุเล กุเล; มหาชนสฺส อาหํสุ, กามโภคี อยํ อิสิ. "តាំងពីនោះមក ពួកមាណពទាំងអស់ កាលដើរសុំទានតាមត្រកូលនានា ក៏បានប្រាប់ដល់មហាជនថា 'ព្រះឥសីនេះជាអ្នកបរិភោគកាម'។ ‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, ปญฺจ ภิกฺขุสตา อิเม; อพฺภกฺขานํ ลภุํ สพฺเพ, สุนฺทริกาย การณา. "ដោយផលនៃកម្មនោះ ភិក្ខុប្រាំរយរូបទាំងនេះទាំងអស់គ្នា ក៏ត្រូវរងការចោទប្រកាន់មួលបង្កាច់ ព្រោះតែនាងសុន្ទរិកា។ ๔. ៤. ‘‘เวมาตุภาตรํ ปุพฺเพ, ธนเหตุ หนึ อหํ; ปกฺขิปึ คิริทุคฺคสฺมึ, สิลาย จ อปึสยึ. "ក្នុងជាតិមុន តថាគតបានសម្លាប់បងប្អូនរួមឪពុកតែខុសម្តាយ ព្រោះតែទ្រព្យសម្បត្តិ បានច្រានទម្លាក់ទៅក្នុងច្រកភ្នំ ហើយបានយកថ្មគប់សង្កត់ពីលើ។ ‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เทวทตฺโต สิลํ ขิปิ; องฺคุฏฺฐํ ปึสยี ปาเท, มม ปาสาณสกฺขรา. "ដោយផលនៃកម្មនោះ ព្រះទេវទត្តបានទម្លាក់ថ្មមកលើតថាគត ធ្វើឲ្យបំណែកថ្មខ្ទាតមកត្រូវមេជើងរបស់តថាគតឲ្យដាច់រហែក។ ๕. ៥. ‘‘ปุเรหํ ทารโก หุตฺวา, กีฬมาโน มหาปเถ; ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวาน, มคฺเค สกลิกํ ขิปึ. "ក្នុងជាតិមុន កាលតថាគតនៅជាក្មេងលេងនៅតាមផ្លូវធំ បានឃើញព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ក៏បានគ្រវែងបំណែកក្បឿងទៅលើផ្លូវ។ ‘‘เตน [Pg.337] กมฺมวิปาเกน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว; วธตฺถํ มํ เทวทตฺโต, อภิมาเร ปโยชยิ. "ដោយផលនៃកម្មនោះ ក្នុងភពចុងក្រោយនេះ ព្រះទេវទត្តបានបញ្ជូនពួកព្រានសម្លាប់មក ដើម្បីសម្លាប់តថាគត។ ๖. ៦. ‘‘หตฺถาโรโห ปุเร อาสึ, ปจฺเจกมุนิมุตฺตมํ; ปิณฺฑาย วิจรนฺตํ ตํ, อาสาเทสึ คเชนหํ. "ក្នុងជាតិមុន តថាគតជាហ្មដំរី បានបរដំរីឲ្យដេញបុកព្រះបច្ចេកពុទ្ធដ៏ឧត្តម ដែលកំពុងត្រេចទៅបិណ្ឌបាត។ ‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, ภนฺโต นาฬาคิรี คโช; คิริพฺพเช ปุรวเร, ทารุโณ สมุปาคมิ. "ដោយផលនៃកម្មនោះ ដំរីនាឡាគិរីដ៏កាចសាហាវ ក៏ចុះប្រេងរត់ដេញបុកតថាគត នៅក្នុងក្រុងគិរិព្វជៈដ៏ប្រសើរ។ ๗. ៧. ‘‘ราชาหํ ปตฺถิโว อาสึ, สตฺติยา ปุริสํ หนึ; เตน กมฺมวิปาเกน, นิรเย ปจฺจิสํ ภุสํ. "តថាគតបានកើតជាព្រះរាជាគ្រប់គ្រងផែនដី បានសម្លាប់បុរសម្នាក់ដោយលំពែង ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានឆេះឆ្អិនក្នុងនរកយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ‘‘กมฺมุโน ตสฺส เสเสน, อิทานิ สกลํ มม; ปาเท ฉวึ ปกปฺเปสิ, น หิ กมฺมํ วินสฺสติ. "ដោយសារចំណែកកម្មដែលនៅសេសសល់នោះ ឥឡូវនេះ បំណែកថ្មក៏បានត្រូវស្បែកជើងរបស់តថាគតឲ្យដាច់រហែក ព្រោះថាកម្មមិនដែលវិនាសឡើយ។ ๘. ៨. ‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก; มจฺฉเก ฆาติเต ทิสฺวา, ชนยึ โสมนสฺสกํ. "តថាគតបានកើតជាកូនអ្នកនេសាទ នៅក្នុងភូមិអ្នកនេសាទ បានឃើញត្រីទាំងឡាយដែលគេសម្លាប់ ក៏កើតសេចក្តីត្រេកអរ (សោមនស្ស)។ ‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, สีสทุกฺขํ อหู มม; สพฺเพ สกฺกา จ หญฺญึสุ, ยทา หนิ วิฏฏูโภ. "ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានការឈឺក្បាល ហើយពួកសាក្យៈទាំងអស់ក៏ត្រូវវិនាស កាលដែលស្តេចវិដូឌភៈបានសម្លាប់។ ๙. ៩. ‘‘ผุสฺสสฺสาหํ ปาวจเน, สาวเก ปริภาสยึ; ยวํ ขาทถ ภุญฺชถ, มา จ ภุญฺชถ สาลโย. "ក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធព្រះនាម ផុស្សៈ តថាគតបានជេរប្រមាថពួកសាវ័កថា 'ចូរអ្នកទាំងឡាយស៊ីស្រូវបាលី (ស្រូវយ៉ាវ) ទៅ កុំស៊ីស្រូវសាលីឡើយ'។ ‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เตมาสํ ขาทิตํ ยวํ; นิมนฺติโต พฺราหฺมเณน, เวรญฺชายํ วสึ ตทา. "ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតដែលព្រាហ្មណ៍និមន្តឲ្យទៅគង់នៅក្នុងក្រុងវេរញ្ជា ក៏បានឆាន់ស្រូវយ៉ាវអស់រយៈពេលបីខែ។ ๑๐. ១០. ‘‘นิพฺพุทฺเธ วตฺตมานมฺหิ, มลฺลปุตฺตํ นิเหฐยึ; เตน กมฺมวิปาเกน, ปิฏฺฐิทุกฺขํ อหู มม. "កាលដែលការប្រយុទ្ធគ្នាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ តថាគតបានធ្វើបាបកូនអ្នកចំបាប់ម្នាក់ ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានការឈឺខ្នង។ ๑๑. ១១. ‘‘ติกิจฺฉโก อหํ อาสึ, เสฏฺฐิปุตฺตํ วิเรจยึ; เตน กมฺมวิปาเกน, โหติ ปกฺขนฺทิกา มม. "តថាគតបានកើតជាគ្រូពេទ្យ បានផ្សំថ្នាំបញ្ចុះឲ្យកូនសេដ្ឋី ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតក៏មានជំងឺរាគមួល (លោហិតបក្ខន្ទិកា)។ ๑๒. ១២. ‘‘อวจาหํ โชติปาโล, สุคตํ กสฺสปํ ตทา; กุโต นุ โพธิ มุณฺฑสฺส, โพธิ ปรมทุลฺลภา. "គ្រានោះ តថាគតជាជោតិបាលមាណព បានពោលទៅកាន់ព្រះកស្សបទសពលថា 'ការត្រាស់ដឹងរបស់សមណៈក្បាលត្រងោល នឹងមានមកពីណា ការត្រាស់ដឹងជាគុណធម៌ដែលបុគ្គលក្រឡេកឃើញបានដោយកម្រក្រៃលែង'។ ‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, อจรึ ทุกฺกรํ พหุํ; ฉพฺพสฺสานุรุเวลายํ, ตโต โพธิมปาปุณึ. "ដោយផលនៃកម្មនោះ តថាគតបានប្រព្រឹត្តទុក្ករកិរិយាជាច្រើន អស់រយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំ នៅក្នុងតំបន់ឧរុវេលា ទើបបានសម្រេចការត្រាស់ដឹងជាក្រោយមក។ ‘‘นาหํ [Pg.338] เอเตน มคฺเคน, ปาปุณึ โพธิมุตฺตมํ; กุมฺมคฺเคน คเวสิสฺสํ, ปุพฺพกมฺเมน วาริโต. "តថាគតមិនមែនបានសម្រេចការត្រាស់ដឹងដ៏ឧត្តមដោយផ្លូវ (ទុក្ករកិរិយា) នោះទេ តែតថាគតត្រូវស្វែងរកតាមផ្លូវខុស ព្រោះត្រូវបុព្វកម្មរារាំងទុក។ ‘‘ปุญฺญปาปปริกฺขีโณ, สพฺพสนฺตาปวชฺชิโต; อโสโก อนุปายาโส, นิพฺพายิสฺสมนาสโว. "តថាគតជាអ្នកអស់បុណ្យនិងបាប វៀរចាកសេចក្តីក្តៅក្រហាយទាំងពួង មិនមានសេចក្តីសោក មិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ជាអ្នកមិនមានអាសវៈ នឹងបរិនិព្វាន។ ‘‘เอวํ ชิโน วิยากาสิ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อคฺคโต; สพฺพาภิญฺญาพลปฺปตฺโต, อโนตตฺเต มหาสเร’’ติ. (อป. เถร ๑.๓๙.๖๔-๙๖); "ព្រះជិនស្រី ទ្រង់ដល់នូវកម្លាំងនៃអភិញ្ញាទាំងពួង បានព្យាករយ៉ាងនេះ នៅចំពោះមុខភិក្ខុសង្ឃ ជិតស្រះធំអនោតត្ត" ដូច្នេះឯង។ (អប. ថេរ. ១.៣៩.៦៤-៩៦)។ อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃអវិជ្ជាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๙-๑๐. ปฐมกถาวตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา ៩-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមកថាវត្ថុសូត្រជាដើម ๖๙-๗๐. นวเม (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๗; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๑๗; สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๑๐๘๐) ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค, โมกฺขมคฺโค จ. ตํ นิยฺยานํ อรหติ, นิยฺยาเน วา นิยุตฺตา, นิยฺยานํ วา ผลภูตํ เอติสฺสา อตฺถีติ นิยฺยานิกา. วจีทุจฺจริตสํกิเลสโต นิยฺยาตีติ วา อีการสฺส รสฺสตฺตํ, ยการสฺส จ กการํ กตฺวา นิยฺยานิกา, เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺสา ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ, ตสฺมา อนิยฺยานิกตฺตา. ติรจฺฉานภูตนฺติ ติโรกรณภูตํ. เคหสฺสิตกถาติ เคหปฺปฏิสํยุตฺตา. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว. ៦៩-៧០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន (ដី. និ. ដី. ១.១៧; ដី. និ. អភិ. ដី. ១.១៧; សំ. និ. ដី. ២.៥.១០៨០) ពាក្យថា "និយ្យានៈ" គឺធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ ព្រោះតែចេញចាកទុគ្គតិ និងសង្សារវដ្តដោយធម៌នេះ បានដល់ ផ្លូវទៅកាន់ស្ថានសួគ៌ និងផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ធម៌ណាដែលគួរដល់ការចេញទៅ ឬប្រកបក្នុងធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅ ឬមានធម៌ជាគ្រឿងចេញទៅជាផល ធម៌នោះឈ្មោះថា "និយ្យានិកៈ" (នាំឲ្យចេញទៅ)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលនាំឲ្យចេញចាកសេចក្តីសៅហ្មងនៃវចីទុច្ចរិត ឈ្មោះថា "និយ្យានិកា" (ដោយធ្វើស្រៈ "អ៊ី" ជាស្រៈខ្លី "អិ" និងប្តូរអក្សរ "យ" ជា "ក") បានដល់ ការវៀរចាកការនិយាយរោយរាយ (សម្ផប្បលាបៈ) ព្រមដោយចេតនា។ ធម៌ដែលផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា "អនិយ្យានិកា" (មិននាំឲ្យចេញទៅ) ភាពនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា "អនិយ្យានិកត្តៈ" ហេតុនោះទើបពោលថា "តស្មា អនិយ្យានិកត្តា" (ព្រោះភាពមិននាំឲ្យចេញទៅនោះ)។ ពាក្យថា "តិរច្ឆានភូតំ" គឺការធ្វើជាគ្រឿងបិទបាំង។ ពាក្យថា "គេហស្សិតកថា" គឺពាក្យសម្តីដែលទាក់ទងនឹងផ្ទះ (កាមគុណ)។ ពាក្យថា "កម្មដ្ឋានភាវេ" គឺក្នុងភាពជាកម្មដ្ឋាននៃអរិយសច្ចបួន ដែលទាក់ទងនឹងភាពមិនទៀង។ สห อตฺเถนาติ สาตฺถกํ, หิตปฺปฏิสํยุตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุรากถา’’ติปิ ปาโฐติ อาห ‘‘สุรากถนฺติ ปาฬิยํ ปนา’’ติ. สา ปเนสา กถา ‘‘เอวรูปา นวสุรา ปีตา รติชนนี โหตี’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, อาทีนววเสน ปน ‘‘อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิกา’’ติอาทินา นเยน วฏฺฏติ. เตนาห ‘‘อเนกวิธํ…เป… อาทีนววเสน วฏฺฏตี’’ติ. วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส. วิสิขาคหเณน จ ตนฺนิวาสิโน คหิตา ‘‘คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ วิย. เตเนวาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ จ ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ จ. กุมฺภฏฺฐานปฺปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห ‘‘กุมฺภทาสิกถา วา’’ติ. ពាក្យថា "សត្ថកៈ" (មានប្រយោជន៍) គឺប្រកបដោយប្រយោជន៍ សេចក្តីថា ទាក់ទងនឹងប្រយោជន៍。 ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "សុរាកថន្តិ បាឡិយំ បនាតិ" ព្រោះមានបទបាឋថា "សុរាកថា" ផងដែរ។ ចំណែកឯការនិយាយនោះ បើនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា "ទឹកស្រវឹងថ្មីបែបនេះ កាលបើផឹកទៅហើយ តែងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង" គឺមិនគួរឡើយ តែបើនិយាយដោយអំណាចនៃទោស ដោយវិធីជាដើមថា "ទឹកស្រវឹងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពជាមនុស្សឆ្កួត" គឺគួរពោលបាន។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អនេកវិធំ...បេ... អាទីនវវសេន វដ្ដតីតិ" (ការនិយាយច្រើនប្រការ...បេ... គួរនិយាយដោយអំណាចនៃទោស)។ ពាក្យថា "វិសិខា" គឺទីប្រជុំនៃផ្ទះ (ច្រកផ្លូវ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា "វិសិខា" នេះ គឺលោកចង់សំដៅដល់អ្នកដែលរស់នៅក្នុងទីនោះ ដូចជាពាក្យថា "អ្នកស្រុកមកដល់ហើយ" ជាដើម។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "សូរា សមត្ថា" (អ្នកក្លាហាន មានសមត្ថភាព) និង "សទ្ធា បសន្នា" (អ្នកមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា)។ ដោយពាក្យថា "កុម្ភដ្ឋានប្បទេសៈ" លោកចង់សំដៅដល់ពួកស្រីបម្រើដងទឹក ហេតុនោះទើបពោលថា "កុម្ភទាសិកថា វា" (ឬការនិយាយអំពីស្រីបម្រើដងទឹក)។ ราชกถาทิปุริมกถาย[Pg.339], โลกกฺขายิกาทิปจฺฉิมกถาย วา วินิมุตฺตา ปุริมปจฺฉิมกถา วิมุตฺตา. อุปฺปตฺติฐิติสํหาราทิวเสน โลกํ อกฺขายตีติ โลกกฺขายิกา. อสุเกน นามาติ ปชาปตินา พฺรหฺมุนา, อิสฺสเรน วา. วิตณฺฑสลฺลาปกถาติ ‘‘อฏฺฐีนํ เสตตฺตา เสโตติ น วตฺตพฺโพ, ปตฺตานํ กาฬตฺตา กาโฬติ ปน วตฺตพฺโพ’’ติ เอวมาทิกา. อาทิ-สทฺเทน ‘‘เสลปุปฺผลกานิ วิย ชีวิทาวิรปารยตฺติวิสาลา นตฺถิ, ยํ โย โกจิ ติริยามานา กตตฺตา’’ติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สาครเทเวนาติ สาครปุตฺตราชูหิ. ขโตติ เอตํ เอกวจนํ เตหิ ปจฺเจกํ ขตตฺตา ‘‘สาครเทเวน ขตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สหมุทฺทา สมุทฺโทติ วุตฺโต. ภวติ วทฺธติ เอเตนาติ ภโว. ภวาภวา โหนฺตีติ อิติภวาภวกถา. เอตฺถ จ ภโวติ สสฺสตํ, อภโวติ อุจฺเฉทํ. ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ กามสุขํ, อภโวติ อตฺตกิลมโถติ อิติ อิมาย ฉพฺพิธาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา นาม โหนฺติ. อถ วา ปาฬิยํ สรูปโต อนาคตาปิ อรญฺญปพฺพตนทีทีปกถา อิติสทฺเทน สงฺคณฺหิตฺวา พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา วุตฺตา. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ពាក្យថា "បុរិមបច្ឆិមកថា វិមុត្តា" គឺការនិយាយដែលរួចផុតចាកការនិយាយខាងដើម មានរាជកថាជាដើម ឬរួចផុតចាកការនិយាយខាងចុង មានលោកក្ខាយិកកថាជាដើម។ ពាក្យថា "លោកក្ខាយិកា" គឺការនិយាយពន្យល់អំពីលោក ដោយអំណាចនៃការកើតឡើង ការតាំងនៅ និងការវិនាសទៅជាដើម។ ពាក្យថា "អសុកេន នាម" (ដោយបុគ្គលឈ្មោះឯណោះ) គឺដោយព្រះប្រជាបតីព្រហ្ម ឬដោយព្រះឥសូរ។ ពាក្យថា "វិតណ្ឌសល្លាបកថា" (ការនិយាយបែបវែកញែករកខុសត្រូវ) គឺការនិយាយជាដើមយ៉ាងនេះថា "ព្រោះតែឆ្អឹងមានពណ៌ស ហេតុនោះមិនគួរហៅថាសឡើយ តែព្រោះតែស្លឹកឈើមានពណ៌ខ្មៅ (បៃតងចាស់) ហេតុនោះទើបគួរហៅថាខ្មៅវិញ"។ ដោយសព្ទថា "អាទិ" (ជាដើម) គួរដឹងថាជាការរួមបញ្ចូលនូវពាក្យនិយាយជាដើមយ៉ាងនេះថា "វត្ថុទាំងឡាយដែលធំទូលាយ ដូចជាផ្ទាំងថ្ម និងផ្កាឈើជាដើម មិនមែនមិនមានជីវិតនោះទេ ព្រោះតែវត្ថុទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើឡើងដោយការផ្អៀងទៅមក"។ ពាក្យថា "សាគរទេវេន" គឺដោយពួកស្តេចដែលជាបុត្ររបស់ស្តេចសាគរ។ ពាក្យថា "ខតោ" នេះ ជាឯកវចនៈ តែព្រោះតែស្រះនោះត្រូវបានពួកស្តេចទាំងនោះជីកដោយឡែកៗពីគ្នា ហេតុនោះទើបពោលថា "សាគរទេវេន ខតត្តា" (ព្រោះតែត្រូវបានជីកដោយស្តេចសាគរ)។ ពាក្យថា "សមុទ្ទៈ" គឺលោកពោលសំដៅដល់ទឹកដែលព្រមដោយត្រា (សហមុទ្ទា)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិដែលចម្រើនឡើងដោយហេតុនេះ ឈ្មោះថា "ភវៈ"។ ការនិយាយអំពីសេចក្តីចម្រើននិងសេចក្តីវិនាស ឈ្មោះថា "ឥតិភវាភវកថា"។ ក្នុងរឿងនេះ ពាក្យថា "ភវៈ" គឺសស្សតទិដ្ឋិ, "អភវៈ" គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ម្យ៉ាងទៀត "ភវៈ" គឺសេចក្តីចម្រើន, "អភវៈ" គឺសេចក្តីវិនាស។ ម្យ៉ាងទៀត "ភវៈ" គឺកាមសុខល្លិកានុយោគ, "អភវៈ" គឺអត្តកិលមថានុយោគ។ ការនិយាយអំពីសេចក្តីចម្រើននិងសេចក្តីវិនាសទាំង ៦ ប្រការនេះ រួមជាមួយនឹងតិរច្ឆានកថាដទៃទៀត ត្រូវជា "តិរច្ឆានកថា ៣២ ប្រការ"។ មួយវិញទៀត ទោះបីជាការនិយាយអំពីព្រៃ ភ្នំ ស្ទឹង និងកោះ មិនមានមកក្នុងព្រះបាលីដោយផ្ទាល់ក្តី តែលោកក៏បានសង្គ្រោះចូលដោយ "ឥតិ" សព្ទ ហើយពោលថា "តិរច្ឆានកថា ៣២ ប្រការ"។ ក្នុងសូត្រទីដប់ មិនមានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ ปฐมกถาวตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមកថាវត្ថុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃយមកវគ្គ ចប់ហើយ។ (๘) ๓. อากงฺขวคฺโค (៨) ៣. អាកង្ខវគ្គ ๑-๔. อากงฺขสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៤. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃអាកង្ខសូត្រជាដើម ๗๑-๗๔. ตติยสฺส ปฐเม สีลสฺส อนวเสสสมาทาเนน อขณฺฑาทิภาวาปตฺติยา จ ปริปุณฺณสีลา. สมาทานโต ปฏฺฐาย อวิจฺฉินฺทนโต สีลสมงฺคิโน. เอตฺตาวตา กิราติ (อ. นิ. ๒.๓๗) กิร-สทฺโท อรุจิสูจนตฺโถ. เตเนตฺถ อาจริยวาทสฺส อตฺตโน อรุจฺจนภาวํ ทีเปติ. สมฺปนฺนสีลาติ อนามฏฺฐวิเสสํ สามญฺญโต สีลสงฺเขเปน คหิตํ. ตญฺจ จตุพฺพิธนฺติ อาจริยตฺเถโร ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา’’ติ อาห. ตตฺถาติ [Pg.340] จตุปาริสุทฺธิสีเล. เชฏฺฐกสีลนฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๑๒) ปธานสีลํ. อุภยตฺถาติ อุทฺเทสนิทฺเทเส. อิธ นิทฺเทเส วิย อุทฺเทเสปิ ปาติโมกฺขสํวโร ภควตา วุตฺโต ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สีลคฺคหณญฺหิ ปาฬิยํ ปาติโมกฺขสํวรวเสน อาคตํ. เตนาห ‘‘ปาติโมกฺขสํวโรเยวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อวธารเณน อิตเรสํ ติณฺณํ เอกเทเสน ปาติโมกฺขนฺโตคธตํ ทีเปติ. ตถา หิ อโนโลกิโยโลกเน อาชีวเหตุ ฉสิกฺขาปทวีติกฺกเม คิลานปจฺจยสฺส อปจฺจเวกฺขิตปริโภเค จ อาปตฺติ วิหิตาติ. ตีณีติ อินฺทฺริยสํวรสีลาทีนิ. สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถีติ สีลปริยาเยน เตสํ กตฺถจิ สุตฺเต คหิตฏฺฐานํ นาม กึ อตฺถิ ยถา ปาติโมกฺขสํวโรติ อาจริยสฺส สมฺมุขตฺตา อปฺปฏิกฺขิปนฺโตว อุปจาเรน ปุจฺฉนฺโต วิย วทติ. เตนาห ‘‘อนนุชานนฺโต’’ติ. ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมวาติ ตสฺส สลฺลหุกภาวมาห จิตฺตาธิฏฺฐานมตฺเตน ปฏิปากติกภาวาปตฺติโต. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกนฺติ ผเลน เหตุํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทนเหตุกา หิ ปจฺจยานํ อุปฺปตฺติ. อิทมตฺถนฺติ อิทํ ปโยชนํ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปริภุญฺชเนติ อธิปฺปาโย. นิปฺปริยาเยนาติ อิมินา อินฺทฺริยสํวราทีนิ ตีณิ ปธานสฺส สีลสฺส ปริวารวเสน ปวตฺติยา ปริยายสีลานิ นามาติ ทสฺเสติ. ៧១-៧៤. ក្នុងអដ្ឋកថានៃសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៣ ពាក្យថា paripuṇṇasīlā (អ្នកមានសីលបរិបូណ៌) គឺដោយការសមាទានសីលមិនឲ្យមានសេសសល់ និងដោយការដល់នូវភាពមិនដាច់ជាដើម។ ឈ្មោះថា សីលសមង្គី (អ្នកព្រមព្រៀងដោយសីល) ព្រោះមិនដាច់តាំងពីសមាទានមក។ ពាក្យថា Ettāvatā kirāti សព្ទថា kira នេះ មានអត្ថសម្ដែងនូវការមិនពេញចិត្ត។ ដោយហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនពេញចិត្តរបស់ខ្លួនចំពោះអាចរិយវាទ។ ពាក្យថា Sampannasīlā គឺការកាន់យកសីលដោយសង្ខេបជាទូទៅ ដោយមិនបានបញ្ជាក់សេចក្ដីប្លែកគ្នា។ សីលនោះមាន ៤ ប្រការ ព្រះអាចារ្យត្ថេរទើបពោលថា «សំដៅយកចតុបារិសុទ្ធិសីល»។ ពាក្យថា Tatthā គឺក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ពាក្យថា Jeṭṭhakasīlaṃ គឺសីលជាប្រធាន។ ពាក្យថា Ubhayattha គឺក្នុងឧទ្ទេស និងនិទ្ទេស។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបាតិមោក្ខសំវរៈ សូម្បីក្នុងឧទ្ទេស ដូចជាក្នុងនិទ្ទេសដែរ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ថា «sampannasīlā»។ ព្រោះថា ការកាន់យកសីលក្នុងព្រះបាលី តែងមកដោយអំណាចនៃបាតិមោក្ខសំវរៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «pātimokkhasaṃvaroyeva» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយការកំណត់ លោកបង្ហាញនូវការរួមបញ្ចូលសីល ៣ ក្រៅពីនេះ ទៅក្នុងចំណែកមួយនៃបាតិមោក្ខ។ ព្រោះថា អាបត្តិត្រូវបានបញ្ញត្តិទុកក្នុងការមើលសម្លឹងមើលអ្វីដែលមិនគួរមើល ក្នុងការកន្លងសិក្ខាបទ ៦ ព្រោះហេតុនៃអាជីវៈ និងក្នុងការប្រើប្រាស់គិលានប្បច្ច័យដោយមិនបានពិចារណា។ ពាក្យថា Tīṇi គឺឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម។ ពាក្យថា «តើមានកន្លែងដែលទ្រង់ត្រាស់ហៅថា សីល ដែរឬទេ?» គឺលោកពោលហាក់ដូចជាសួរដោយឧបចារៈ ដោយមិនបដិសេធចំពោះមុខព្រះអាចារ្យថា «តើមានកន្លែងណាមួយក្នុងសូត្រ ដែលទ្រង់កាន់យកសីលទាំងនោះដោយបរិយាយនៃសីល ដូចជាបាតិមោក្ខសំវរសីលដែរឬទេ?»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ananujānanto»។ ពាក្យថា Chadvārarakkhāmattakameva លោកពោលសំដៅដល់ភាពស្រាលនៃសីលនោះ ព្រោះការត្រឡប់ទៅរកសភាពដើមវិញដោយត្រឹមតែការតាំងចិត្ត។ សូម្បីក្នុងសីលក្រៅពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Paccayuppattimattakaṃ លោកបង្ហាញហេតុដោយផល។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃបច្ច័យទាំងឡាយ មានការបង្កើតឡើងជាហេតុ។ ពាក្យថា Idamatthaṃ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រយោជន៍នេះ ក្នុងការប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា Nippariyāyena ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា សីល ៣ យ៉ាង មានឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម ឈ្មោះថា បរិយាយសីល ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចជាបរិវារនៃសីលជាប្រធាន។ อิทานิ ปาติโมกฺขสํวรสฺเสว ปธานภาวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวโร. เสสานีติ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. ตสฺเส วาติ ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ เอตฺถ ยํ สีลํ วุตฺตํ, ตสฺเสว. สมฺปนฺนปาติโมกฺขาติ เอตฺถ ปาติโมกฺขคฺคหเณน เววจนํ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรตฺวา…เป… อาทิมาห. ยถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘อิธ ภิกฺขุ สีลวา โหตี’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย อุทฺทิฏฺฐํ สีลํ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘) นิทฺทิฏฺฐํ. กสฺมา อารทฺธนฺติ เทสนาย การณปุจฺฉา. สีลานิสํสทสฺสนตฺถนฺติ ปโยชนนิทฺเทโส. ‘‘สีลานิสํสทสฺสนตฺถ’’นฺติ หิ เอตฺถ พฺยติเรกโต ยํ สีลานิสํสสฺส อทสฺสนํ, ตํ อิมิสฺสา เทสนาย การณนฺติ กสฺมา อารทฺธนฺติ? เวเนยฺยานํ สีลานิสํสสฺส อทสฺสนโตติ อตฺถโต อาปนฺโน [Pg.341] เอว โหติ. เตนาห ‘‘สเจปี’’ติอาทิ. สีลานิสํสทสฺสนตฺถนฺติ ปน อิมสฺส อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อานิสํโสติ อุทโย. ‘‘สีลวา สีลสมฺปนฺโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๑๖; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕) ปน วิปากผลมฺปิ ‘‘อานิสํโส’’ติ วุตฺตํ. โก วิเสโสติ โก ผลวิเสโส. กา วฑฺฒีติ โก อพฺภุทโย. วิชฺชมาโนปิ คุโณ ยาถาวโต วิภาวิโต เอว อภิรุจึ อุปฺปาเทติ, น อวิภาวิโต, ตสฺมา เอกนฺตโต อานิสํสกิตฺตนํ อิจฺฉิตพฺพเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺเปว นามา’’ติอาทิมาห. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាប្រធាននៃបាតិមោក្ខសំវរសីលនោះឯង ដោយឧបមាទាំងដោយវ្យតិរេក និងអន្វយ លោកទើបពោលពាក្យថា yassa (របស់បុគ្គលណា) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា so (នោះ) គឺបាតិមោក្ខសំវរសីល។ ពាក្យថា Sesāni (សីលដែលសេសសល់) គឺឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម។ ពាក្យថា Tasseva (របស់សីលនោះឯង) គឺរបស់សីលដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងពាក្យថា «sampannasīlā» នេះឯង។ ពាក្យថា Sampannapātimokkhā ក្នុងទីនេះ លោកពោលពាក្យជាវេវចនៈដោយការកាន់យកបាតិមោក្ខ ហើយពង្រីកសេចក្ដីនោះ...ល... ទើបពោលពាក្យជាដើម។ ដូចជាក្នុងទីដទៃទៀត សីលដែលទ្រង់សំដែងទុកដោយបុគ្គលាធិដ្ឋានថា «ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកមានសីល» ត្រូវបានទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីថា «ជាអ្នកសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខសំវរៈ រស់នៅ»។ ពាក្យថា Kasmā āraddhā (ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្ដើមឡើង?) គឺជាសំណួរសួររកហេតុនៃការសម្ដែងធម៌។ ពាក្យថា Sīlānisaṃsadassanatthaṃ (ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សនៃសីល) គឺជាការសម្ដែងនូវប្រយោជន៍។ ព្រោះថា ពាក្យថា «ដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សនៃសីល» ក្នុងទីនេះ ដោយវ្យតិរេក ការមិនឃើញអានិសង្សនៃសីល គឺជាហេតុនៃការសម្ដែងធម៌នេះ សំណួរថា «ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្ដើមឡើង?» គឺបានសេចក្ដីថា «ព្រោះពួកវេនេយ្យសត្វមិនឃើញអានិសង្សនៃសីល» នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sacepi» (ទោះបីជា) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីពន្យល់សេចក្ដីនៃពាក្យថា Sīlānisaṃsadassanatthaṃ នេះ លោកទើបពោលពាក្យថា tesaṃ (របស់ជនទាំងឡាយនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Ānisaṃsa (អានិសង្ស) គឺសេចក្ដីចម្រើន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះសូត្រជាដើមថា «អ្នកមានសីល បរិបូណ៌ដោយសីល ធ្លាយរាងកាយស្លាប់ទៅ តែងទៅកើតក្នុងសុគតិសួគ៌ទេវលោក» សូម្បីតែវិបាកផល ក៏ទ្រង់ហៅថា «អានិសង្ស» ដែរ។ ពាក្យថា Ko viseso (សេចក្ដីប្លែកគ្នាយ៉ាងណា) គឺផលប្លែកគ្នាយ៉ាងណា។ ពាក្យថា Kā vaḍḍhi (សេចក្ដីចម្រើនយ៉ាងណា) គឺសេចក្ដីចម្រើនដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងណា។ គុណសូម្បីតែមានពិត ប្រសិនបើបានសម្ដែងឲ្យច្បាស់លាស់តាមពិត ទើបបង្កើតនូវសេចក្ដីពេញចិត្តបាន តែបើមិនបានសម្ដែងឲ្យច្បាស់លាស់ទេ គឺមិនអាចបង្កើតបានឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ការពោលសរសើរអានិសង្សដោយចំណែកមួយ គឺជារឿងដែលគួរប្រាថ្នាពិតប្រាកដ លោកទើបពោលពាក្យថា appeva nāma (ធ្វើម្ដេចហ្ន៎) ជាដើម។ ปิโยติ ปิยายิตพฺโพ. ปิยสฺส นาม ทสฺสนํ เอกนฺตโต อภินนฺทิตพฺพํ โหตีติ อาห ‘‘ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺโพ’’ติ. ปีติสมุฏฺฐานปฺปสนฺนโสมฺมรูปปริคฺคหญฺหิ จกฺขุ ‘‘ปิยจกฺขู’’ติ วุจฺจติ. เตสนฺติ สพฺรหฺมจารีนํ. มนวฑฺฒนโกติ ปีติมนสฺส ปริพฺรูหนโต อุปรูปริ ปีติจิตฺตสฺเสว อุปฺปาทนโก. ครุฏฺฐานิโยติ ครุกรณสฺส ฐานภูโต. ชานํ ชานาตีติ ญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาติ. ยถา วา อญฺเญ อชานนฺตาปิ ชานนฺตา วิย ปวตฺตนฺติ, น เอวมยํ, อยํ ปน ชานนฺโต เอว ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ทสฺสนภูเตน ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ, ปสฺสนฺโต เอว วา ปสฺสติ. เอวํ สมฺภาวนีโยติ เอวํ วิญฺญุตาย ปณฺฑิตภาเวน สมฺภาเวตพฺโพ. สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการีติ สีเลสุ ปริปูรการี เอว ภเวยฺยาติ. เอวํ อุตฺตรปทาวธารณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ อิมินา ปเทน อุปริสิกฺขาทฺวยํ อนิวตฺติตเมว โหติ. ยถา ปน สีเลสุ ปริปูรการี นาม โหติ, ตํ ผเลน ทสฺเสตุํ ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนาธิฏฺฐานสมาธิสํวตฺตนิกตาย หิ อิธ สีลสฺส ปาริปูรี, น เกวลํ อขณฺฑาทิภาวมตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยานิ โข ปน ตานิ อขณฺฑานิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิกานี’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา อุปริสิกฺขาทฺวยํ สีลสฺส สมฺภารภาเวน คหิตนฺติ สีลสฺเสเวตฺถ ปธานคฺคหณํ สิทฺธํ โหติ. สีลานุรกฺขกา หิ จิตฺเตกคฺคตาสงฺขารปริคฺคหา. อนูเนนาติ อขณฺฑาทิภาเวน, กสฺสจิ วา อหาปเนน อุปปนฺเนน. อากาเรนาติ กรเณน สมฺปาทเนน. ពាក្យថា Piyo (ជាទីស្រឡាញ់) គឺគួរជាទីស្រឡាញ់។ ការឃើញនូវបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថាជាទីរីករាយដោយចំណែកមួយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «គួរមើលដោយភ្នែកជាទីស្រឡាញ់»។ ព្រោះថា ភ្នែកដែលប្រកបដោយរូបដ៏ទន់ភ្លន់ជ្រះថ្លា ដែលមានបីតិជាសមុដ្ឋាន ហៅថា «ភ្នែកជាទីស្រឡាញ់»។ ពាក្យថា Tesaṃ (របស់ជនទាំងឡាយនោះ) គឺរបស់សហធម្មិកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Manavaḍḍhanako (អ្នកធ្វើចិត្តឲ្យចម្រើន) គឺព្រោះការធ្វើឲ្យចម្រើននូវចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិ គឺការធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវបីតិចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ។ ពាក្យថា Garuṭṭhāniyo (គួរជាទីគោរព) គឺស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាទីធ្វើសេចក្ដីគោរព។ ពាក្យថា Jānaṃ jānāti (ដឹង ក៏ដឹង) គឺដឹងនូវអ្វីដែលគួរដឹងដោយញាណ។ ម៉្យាងទៀត ជនដទៃសូម្បីមិនដឹង ក៏ប្រព្រឹត្តទៅហាក់ដូចជាដឹង តែបុគ្គលនេះមិនមែនដូច្នោះទេ បុគ្គលនេះកាលដឹង ក៏ដឹងពិតប្រាកដមែន។ ពាក្យថា Passaṃ passati (ឃើញ ក៏ឃើញ) គឺឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញដោយបញ្ញាចក្ខុដែលជាតួការឃើញ ឬកាលឃើញ ក៏ឃើញពិតប្រាកដមែន។ ពាក្យថា Evaṃ sambhāvanīyo (គួរជាទីសរសើរយ៉ាងនេះ) គឺគួរជាទីសរសើរដោយភាពជាវិញ្ញូជន និងភាពជាបណ្ឌិតយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sīlesvevassa paripūrakārī (គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង) គឺគប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង។ គប្បីជ្រាបការកំណត់ក្នុងបទក្រោយយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ សិក្ខាពីរខាងលើ មិនឈ្មោះថាត្រឡប់ថយក្រោយឡើយ ដោយបទនេះ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញផលនៃការដែលឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីល លោកទើបពោលពាក្យថា ajjhattaṃ (ក្នុងខ្លួន) ជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ភាពបរិបូណ៌នៃសីល គឺព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសមាធិដែលមានវិបស្សនាជាទីតាំង មិនមែនត្រឹមតែភាពមិនដាច់ជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «សីលទាំងឡាយណាដែលមិនដាច់...ល... ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសមាធិ»។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ សិក្ខាពីរខាងលើ ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាគ្រឿងបរិវារនៃសីល ភាពជាប្រធាននៃការកាន់យកសីលក្នុងទីនេះ ទើបជាការសម្រេច។ ព្រោះថា ឯកគ្គតាចិត្ត និងការកំណត់សង្ខារ គឺជាគ្រឿងរក្សាសីល។ ពាក្យថា Anūnena (ដោយមិនខ្វះខាត) គឺដោយភាពមិនដាច់ជាដើម ឬដោយការមិនធ្វើឲ្យសាបសូន្យនូវចំណែកណាមួយដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Ākārena (ដោយអាការៈ) គឺដោយការធ្វើ ឬដោយការញ៉ាំងឲ្យសម្រេច។ อชฺฌตฺตนฺติ [Pg.342] วา อตฺตโนติ วา เอกํ เอกตฺถํ, พฺยญฺชนเมว นานํ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ, ‘‘สมถ’’นฺติ อุปโยควจนํ ‘‘อนู’’ติ อิมินา อุปสคฺเคน โยเค สิทฺธนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน จิตฺตสมเถ ยุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จิตฺตสมเถติ จิตฺตสฺส สมาธาเน. ยุตฺโตติ อวิยุตฺโต ปสุโต. โย สพฺเพน สพฺพํ ฌานภาวนาย อนนุยุตฺโต, โส ตํ พหิ นีหรติ นาม. โย อารภิตฺวา อนฺตรา สงฺโกจํ อาปชฺชติ, โส ตํ วินาเสติ นาม. โย ปน อีทิโส อหุตฺวา ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, โส อนิรากตชฺฌาโนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหิ อนีหฏชฺฌาโน’’ติอาทิมาห. นีหรณวินาสตฺถญฺหิ อิทํ นิรากรณํ นาม. ‘‘ถมฺภํ นิรํกตฺวา นิวาตวุตฺตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๓๒๘) จสฺส ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. ពាក្យថា Ajjhattaṃ (ក្នុងខ្លួន) ឬពាក្យថា Attano (របស់ខ្លួន) មានអត្ថតែមួយ ផ្សេងគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យនេះស្ថិតក្នុងភុម្មត្ថៈ (វិភត្តិទី ៧) ចំណែកពាក្យថា samathaṃ ជាឧបយោគវចនៈ (វិភត្តិទី ២) សម្រេចដោយការផ្សំនឹងឧបសគ្គថា anu ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រកបក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្តរបស់ខ្លួន»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា cittasamathe (ក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្ត) គឺក្នុងសមាធិនៃចិត្ត។ ពាក្យថា Yutto (ប្រកប) គឺមិនប្រាសចាក គឺខ្វល់ខ្វាយ។ បុគ្គលណាដែលមិនប្រកបដោយឈានភាវនាដោយប្រការទាំងពួង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា នាំឈាននោះចេញទៅខាងក្រៅ។ បុគ្គលណាផ្ដើមធ្វើហើយ ត្រឡប់ជាថយក្រោយក្នុងចន្លោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ធ្វើឈាននោះឲ្យវិនាស។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលណាមិនមែនជាអ្នកយ៉ាងនោះ ហើយចូលឈានរស់នៅ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជាអ្នកមិនលះបង់ឈាន ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា bahi anīhaṭajjhāno (អ្នកមិននាំឈានចេញទៅខាងក្រៅ) ជាដើម។ ព្រោះថា ពាក្យថា nirākaraṇa (ការលះបង់) នេះ មានអត្ថថា ការនាំចេញ និងការធ្វើឲ្យវិនាស។ គប្បីឃើញការប្រើប្រាស់ពាក្យនេះ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា «លះបង់នូវសេចក្ដីរឹងត្អឹង ហើយជាអ្នកមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន»។ สตฺตวิธาย อนุปสฺสนายาติ เอตฺถ อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติ อิมา สตฺตวิธา อนุปสฺสนา. สุญฺญาคารคโต ภิกฺขุ ตตฺถ ลทฺธกายวิเวกตาย สมถวิปสฺสนาวเสน จิตฺตวิเวกํ ปริพฺรูเหนฺโต ยถานุสิฏฺฐปฏิปตฺติยา โลกํ สาสนญฺจ อตฺตโน วิเสสาธิคมฏฺฐานภูตํ สุญฺญาคารญฺจ อุปโสภยมาโน คุณวิเสสาธิฏฺฐานภาวาปาทเนน วิญฺญูนํ อตฺถโต ตํ พฺรูเหนฺโต นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ. เตนาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. เอกภูมกาทิปาสาเท กุรุมาโนปิ ปน เนว สุญฺญาคารานํ พฺรูเหตาติ ทฏฺฐพฺโพ. สุญฺญาคารคฺคหเณน เจตฺถ อรญฺญรุกฺขมูลาทิ สพฺพํ ปธานานุโยคกฺขมํ เสนาสนํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ពាក្យថា Sattavidhāya anupassanāya (ដោយអនុបស្សនា ៧ ប្រការ) ក្នុងទីនេះ អនុបស្សនា ៧ ប្រការ គឺ អនិច្ចានុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា និព្វិទានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនា និរោធានុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា។ ភិក្ខុអ្នកទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ ព្រោះបានកាយវិវេកក្នុងផ្ទះស្ងាត់នោះ កាលធ្វើចិត្តវិវេកឲ្យចម្រើនដោយអំណាចនៃសមថៈនិងវិបស្សនា ឈ្មោះថាជាអ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនដល់វិញ្ញូជនទាំងឡាយដោយអត្ថ ព្រោះការធ្វើផ្ទះស្ងាត់នោះឲ្យជាទីតាំងនៃគុណវិសេស ញ៉ាំងលោក ព្រះសាសនា និងផ្ទះស្ងាត់ដែលជាទីតាំងនៃការសម្រេចគុណវិសេសរបស់ខ្លួនឲ្យរុងរឿង ដោយការប្រតិបត្តិស្របតាមការប្រដៅ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ទាំងឡាយឲ្យចម្រើន)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ettha ca» (និងក្នុងទីនេះ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុសូម្បីធ្វើនូវប្រាសាទមានថ្នាក់តែមួយជាដើម ក៏មិនឈ្មោះថាជាអ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ដោយការកាន់យកផ្ទះស្ងាត់ក្នុងទីនេះ សេនាសនៈទាំងអស់មានព្រៃ និងគល់ឈើជាដើម ដែលគួរដល់ការប្រកបព្យាយាមជាប្រធាន ត្រូវបានកាន់យកហើយ។ เอตฺตาวตา ยถา ตณฺหาวิจริตเทสนา ปฐมํ ตณฺหาวเสน อารทฺธาปิ ตณฺหาปทฏฺฐานตฺตา มานทิฏฺฐีนํ มานทิฏฺฐิโย โอสริตฺวา กเมน ปปญฺจตฺตยเทสนา ชาตา, เอวมยํ เทสนา ปฐมํ อธิสีลสิกฺขาวเสน อารทฺธาปิ สีลปทฏฺฐานตฺตา สมถวิปสฺสนานํ สมถวิปสฺสนาโย โอสริตฺวา กเมน สิกฺขาตฺตยเทสนา ชาตาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถ หิ ‘‘สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ เอตฺตาวตา อธิสีลสิกฺขา วุตฺตา, ‘‘อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน’’ติ เอตฺตาวตา อธิจิตฺตสิกฺขา, ‘‘วิปสฺสนาย สมนฺนาคโต’’ติ เอตฺตาวตา อธิปญฺญาสิกฺขา. ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ อิมินา ปน สมถวเสน สุญฺญาคารวฑฺฒเน [Pg.343] อธิจิตฺตสิกฺขา, วิปสฺสนาวเสน อธิปญฺญาสิกฺขาติ เอวํ ทฺเวปิ สิกฺขา สงฺคเหตฺวา วุตฺตา. เอตฺถ จ ‘‘อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน’’ติ อิเมหิ ปเทหิ สีลานุรกฺขิกา เอว จิตฺเตกคฺคตา กถิตา, ‘‘วิปสฺสนายา’’ติ อิมินา ปเทน สีลานุรกฺขิโก สงฺขารปริคฺคโห. ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាការសម្ដែងធម៌ប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហា សូម្បីទ្រង់ផ្ដើមឡើងដោយអំណាចនៃតណ្ហាមុនក៏ដោយ តែព្រោះតណ្ហាជាបទដ្ឋាននៃមានៈនិងទិដ្ឋិ ទើបមានៈនិងទិដ្ឋិហូរចូលមក ហើយក្លាយជាការសម្ដែងនូវបបញ្ចធម៌ ៣ តាមលំដាប់ យ៉ាងណាមិញ ការសម្ដែងធម៌នេះ សូម្បីទ្រង់ផ្ដើមឡើងដោយអំណាចនៃអធិសីលសិក្ខាមុនក៏ដោយ តែព្រោះសីលជាបទដ្ឋាននៃសមថៈនិងវិបស្សនា ទើបសមថៈនិងវិបស្សនាហូរចូលមក ហើយក្លាយជាការសម្ដែងនូវសិក្ខា ៣ តាមលំដាប់ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «sīlesvevassa paripūrakārī» (គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយនោះឯង) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិសីលសិក្ខា, ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno» (ប្រកបក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្តរបស់ខ្លួន ជាអ្នកមិនលះបង់ឈាន) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិចិត្តសិក្ខា, ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះថា «vipassanāya samannāgato» (ជាអ្នកប្រកបដោយវិបស្សនា) ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់អធិបញ្ញាសិក្ខា។ ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យថា «brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកញ៉ាំងផ្ទះស្ងាត់ទាំងឡាយឲ្យចម្រើន) នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់សង្គ្រោះសិក្ខាទាំងពីរ គឺអធិចិត្តសិក្ខាដោយអំណាចនៃការធ្វើផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើនដោយសមថៈ និងអធិបញ្ញាសិក្ខាដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយបទទាំងឡាយថា «ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno» នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់តែឯកគ្គតាចិត្តដែលជាគ្រឿងរក្សាសីលប៉ុណ្ណោះ, ដោយបទថា «vipassanāya» នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់ការកំណត់សង្ខារដែលជាគ្រឿងរក្សាសីល។ กถํ จิตฺเตกคฺคตา สีลมนุรกฺขติ? ยสฺส หิ จิตฺเตกคฺคตา นตฺถิ, โส พฺยาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน วิหญฺญติ, โส พฺยาธิวิหโต วิกฺขิตฺตจิตฺโต สีลํ วินาเสตฺวาปิ พฺยาธิวูปสมํ กตฺตา โหติ. ยสฺส ปน จิตฺเตกคฺคตา อตฺถิ, โส ตํ พฺยาธิทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, สมาปนฺนกฺขเณ ทุกฺขํ ทูรคตํ โหติ, พลวตรํ สุขมุปฺปชฺชติ. เอวํ จิตฺเตกคฺคตา สีลมนุรกฺขติ. กถํ สงฺขารปริคฺคโห สีลมนุรกฺขติ? ยสฺส หิ สงฺขารปริคฺคโห นตฺถิ, ตสฺส ‘‘มม รูปํ มม วิญฺญาณ’’นฺติ อตฺตภาเว พลวมมตฺตํ โหติ, โส ตถารูเปสุ ทุพฺภิกฺขพฺยาธิภยาทีสุ สมฺปตฺเตสุ สีลํ นาเสตฺวาปิ อตฺตภาวํ โปเสตา โหติ. ยสฺส ปน สงฺขารปริคฺคโห อตฺถิ, ตสฺส อตฺตภาเว พลวมมตฺตํ วา สิเนโห วา น โหติ, โส ตถารูเปสุ ทุพฺภิกฺขพฺยาธิภยาทีสุ สมฺปตฺเตสุ สเจปิสฺส อนฺตานิ พหิ นิกฺขมนฺติ, สเจปิ อุสฺสุสฺสติ วิสุสฺสติ, ขณฺฑาขณฺฑิโก วา โหติ สตธาปิ สหสฺสธาปิ, เนว สีลํ วินาเสตฺวา อตฺตภาวํ โปเสตา โหติ. เอวํ สงฺขารปริคฺคโห สีลํ อนุรกฺขติ. ចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ រក្សាសីលដូចម្តេច? ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ កាលបើជំងឺកើតឡើង រមែងក្តៅក្រហាយ បុគ្គលនោះកាលត្រូវជំងឺបៀតបៀន មានចិត្តរាយមាយ សូម្បីធ្វើសីលឲ្យវិនាស ក៏ព្យាយាមធ្វើការរំងាប់ជំងឺ។ ចំណែកបុគ្គលណាមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ បុគ្គលនោះសង្កត់សង្កិននូវទុក្ខព្រោះជំងឺនោះហើយ ចូលកាន់សមាបត្តិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិ ទុក្ខរមែងទៅឆ្ងាយ សុខដ៏មានកម្លាំងជាងរមែងកើតឡើង។ ចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ រក្សាសីលយ៉ាងនេះឯង។ ការកំណត់ដឹងសង្ខារ រក្សាសីលដូចម្តេច? ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានការកំណត់ដឹងសង្ខារ ភាពជាគ្រឿងប្រកាន់មាំដ៏មានកម្លាំងក្នុងអត្តភាពថា «រូបរបស់អញ វិញ្ញាណរបស់អញ» រមែងមានដល់បុគ្គលនោះ បុគ្គលនោះកាលបើភ័យមានអត់បាយ និងជំងឺជាដើមប្រហែលនោះមកដល់ សូម្បីធ្វើសីលឲ្យវិនាស ក៏ចិញ្ចឹមអត្តភាព។ ចំណែកបុគ្គលណាមានការកំណត់ដឹងសង្ខារ ភាពជាគ្រឿងប្រកាន់មាំដ៏មានកម្លាំង ឬសេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងអត្តភាព រមែងមិនមានដល់បុគ្គលនោះឡើយ បុគ្គលនោះកាលបើភ័យមានអត់បាយ និងជំងឺជាដើមប្រហែលនោះមកដល់ សូម្បីតែពោះវៀនទាំងឡាយរបស់គាត់លូនចេញមកខាងក្រៅក្តី សូម្បីតែស្ងួតស្វិតទៅក្តី ឬដាច់ជាកង់ៗជា ១០០ ភាគ ជា ១០០០ ភាគក្តី ក៏មិនធ្វើសីលឲ្យវិនាស ដើម្បីចិញ្ចឹមអត្តភាពឡើយ។ ការកំណត់ដឹងសង្ខារ រក្សាសីលយ៉ាងនេះឯង។ ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ อิมินา ปน ตสฺเสว อุภยสฺส พฺรูหนา วฑฺฒนา สาตจฺจกิริยา ทสฺสิตา. เอวํ ภควา ยสฺมา ‘‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ…เป… ภาวนีโย จา’’ติ อิเม จตฺตาโร ธมฺเม อากงฺขนฺเตน นตฺถญฺญํ กิญฺจิ กาตพฺพํ, อญฺญทตฺถุ สีลาทิคุณสมนฺนาคเตเนว ภวิตพฺพํ. อีทิโส หิ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย โหติ มนาโป ครุ ภาวนีโย. วุตฺตมฺปิ เหตํ – ចំណែកពាក្យថា «Brūhetā suññāgārānaṃ» (អ្នកធ្វើផ្ទះស្ងាត់ឲ្យចម្រើន) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញការធ្វើឲ្យចម្រើន ការធ្វើឲ្យកើនឡើង និងការធ្វើដោយហ្មត់ចត់នៃធម៌ទាំងពីរនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលប្រាថ្នាធម៌ទាំង ៤ នេះថា «អាត្មាអញគប្បីជាទីស្រឡាញ់របស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ...បេ... និងជាទីគោរព» មិនត្រូវធ្វើកិច្ចដទៃណាមួយឡើយ ដោយពិត ត្រូវតែជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សព្រហ្មចារីបុគ្គលបែបនេះ រមែងជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីគោរព និងជាទីចម្រើនចិត្តរបស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា៖ ‘‘สีลทสฺสนสมฺปนฺนํ, ธมฺมฏฺฐํ สจฺจเวทินํ; อตฺตโน กมฺม กุพฺพานํ, ตํ ชโน กุรุเต ปิย’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๑๗); «ជនទាំងឡាយ រមែងធ្វើបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលនិងទស្សនៈ ឋិតនៅក្នុងធម៌ ដឹងនូវសច្ចៈ ធ្វើនូវកិច្ចរបស់ខ្លួន ឲ្យជាទីស្រឡាញ់។» (ធម្មបទគាថា ២១៧) ตสฺมา ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ…เป… สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี…เป… สุญฺญาคาราน’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ยสฺมา ปจฺจยลาภาทึ [Pg.344] ปตฺถยนฺเตนปิ อิทเมว กรณียํ, น อญฺญํ กิญฺจิ, ตสฺมา ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ลาภี อสฺส’’นฺติอาทิมาห. ลาภี อสฺสนฺติ ลาภาสาย สํวรสีลปริปูรณํ ปาฬิยํ อาคตํ. กิมีทิสํ ภควา อนุชานาตีติ? น ภควา สภาเวน อีทิสํ อนุชานาติ, มหาการุณิกตาย ปน ปุคฺคลชฺฌาสเยน เอวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ภควา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ฆาเสสนํ ฉินฺนกโถ, น วาจํ ปยุตฺตํ ภเณติ ฉินฺนกโถ มูโค วิย หุตฺวา โอภาสปริกถานิมิตฺตวิญฺญตฺติปยุตฺตํ ฆาเสสนํ วาจํ น ภเณ, น กเถยฺยาติ อตฺโถ. ปุคฺคลชฺฌาสยวเสนาติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘เยสํ หี’’ติอาทิมาห. รโส สภาวภูโต อานิสํโส รสานิสํโส. ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើភិក្ខុប្រាថ្នាថា អាត្មាអញគប្បីជាទីស្រឡាញ់របស់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ...បេ... គប្បីជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ...បេ... ក្នុងផ្ទះដ៏ស្ងាត់» ដូច្នេះហើយ ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែសូម្បីបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវការបានបច្ច័យជាដើម ក៏ត្រូវធ្វើតែកិច្ចនេះឯង មិនមែនកិច្ចដទៃឡើយ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើភិក្ខុប្រាថ្នាថា អាត្មាអញគប្បីជាអ្នកបាន (នូវចីវរជាដើម)»។ ពាក្យថា «Lābhī assa» (គប្បីជាអ្នកបាន) នេះ សំដៅដល់ការបំពេញសីលសំវរៈព្រោះចង់បានលាភ ដែលមានមកក្នុងព្រះបាលី។ សួរថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតសេចក្តីបែបនេះឬ? ឆ្លើយថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានអនុញ្ញាតសេចក្តីបែបនេះដោយសភាវៈឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះព្រះអង្គមានព្រះមហាករុណា ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «na bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែន...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ghāsesanaṃ chinnakatho» (អ្នកមានវាចាដាច់ស្រឡះក្នុងការស្វែងរកអាហារ) សេចក្តីថា មិននិយាយវាចាដែលប្រកបដោយការស្វែងរកអាហារ គឺធ្វើខ្លួនដូចជាមនុស្សគរ មិននិយាយ មិនពោលវាចាដែលប្រកបដោយការធ្វើនិមិត្ត ការនិយាយបញ្ឆិតបញ្ឆៀង និងការធ្វើវិញ្ញត្តិ ដើម្បីស្វែងរកអាហារឡើយ។ ពាក្យថា «Puggalajjhāsayasena» (ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល) គឺកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេប ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «yesaṃ hi» (ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយណា...)។ ពាក្យថា «rasānisaṃso» គឺអានិសង្សដែលជាសភាវៈផ្ទាល់ខ្លួន (រសនិងអានិសង្ស)។ ปจฺจยทานการาติ จีวราทิปจฺจยทานวเสน ปวตฺตการา. มหปฺผลา มหานิสํสาติ อุภยเมตํ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนเมว นานํ. ‘‘ปญฺจิเม, คหปตโย, อานิสํสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๒๘๕) หิ อานิสํสสทฺโท ผลปริยาโยปิ โหติ. มหนฺตํ วา โลกิยสุขํ ผลนฺติ ปสวนฺตีติ มหปฺผลา, มหโต โลกุตฺตรสุขสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ มหานิสํสา. เตนาห ‘‘โลกิยสุเขน ผลภูเตนา’’ติอาทิ. ពាក្យថា «Paccayadānakārā» សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយអ្នកធ្វើការប្រគេនបច្ច័យ មានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «Mahapphalā mahānisaṃsā» នេះ ធម៌ទាំងពីរនេះមានសេចក្តីដូចគ្នា ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ អានិសង្សទាំងឡាយ ៥ យ៉ាងនេះ» ពាក្យថា «អានិសង្ស» នេះ ក៏ជាវចនៈជំនួសឲ្យពាក្យថា «ផល» ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយរមែងបង្កើតផលគឺលោកិយសុខដ៏ធំធេង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មានផលច្រើន» (mahapphalā) ជនទាំងឡាយរមែងជាបច្ច័យដល់លោកុត្តរសុខដ៏ធំធេង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មានអានិសង្សច្រើន» (mahānisaṃsā)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «lokiyasukhena phalabhūtena» (ដោយលោកិយសុខដែលជាផល) ដូច្នេះជាដើម។ เปจฺจภวํ คตาติ เปตูปปตฺติวเสน นิพฺพตฺตึ อุปคตา. เต ปน ยสฺมา อิธ กตกาลกิริยา กาเลน กตชีวิตุปจฺเฉทา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กาลกตา’’ติ. สสฺสุสสุรา จ ตปฺปกฺขิกา จ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. เต ญาติโยนิสมฺพนฺเธน อาวาหวิวาหสมฺพนฺธวเสน สมฺพทฺธา ญาตี. สาโลหิตาติ โยนิสมฺพนฺธวเสน. เอกโลหิตพทฺธาติ เอเกน สมาเนน โลหิตสมฺพนฺเธน สมฺพทฺธา. ปสนฺนจิตฺโตติ ปสนฺนจิตฺตโก. กาลกโต ปิตา วา มาตา วา เปตโยนิยํ อุปฺปนฺโนติ อธิการโต วิญฺญายตีติ วุตฺตํ. มหานิสํสเมว โหตีติ ตสฺส ตถาสีลสมฺปนฺนตฺตาติ อธิปฺปาโย. ពាក្យថា «Peccabhavaṃ gatā» សេចក្តីថា ដល់នូវការកើតឡើងដោយអំណាចនៃការទៅកើតជាប្រេត។ ចំណែកជនទាំងឡាយនោះ ព្រោះតែជាអ្នកធ្វើមរណកាលក្នុងលោកនេះ គឺមានការផ្តាច់បង់ជីវិតទៅតាមកាលវេលា ហេតុនោះ ទើបហៅថា «kālakatā» (អ្នកធ្វើមរណកាលហើយ)។ ពាក្យថា «sassusasurapakkhikā» គឺម្តាយក្មេកឪពុកក្មេក និងជនទាំងឡាយដែលជាពួករបស់ម្តាយក្មេកឪពុកក្មេកនោះ។ ជនទាំងឡាយនោះ ជាញាតិដែលទាក់ទងគ្នាដោយសារការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការទាក់ទងគ្នាតាមខ្សែស្រឡាយញាតិ។ ពាក្យថា «Sālohitā» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការទាក់ទងគ្នាតាមកំណើត។ ពាក្យថា «Ekalohitabaddhā» សេចក្តីថា ទាក់ទងគ្នាដោយសារលោហិតតែមួយស្មើគ្នា។ ពាក្យថា «Pasannacitto» សេចក្តីថា មានចិត្តជ្រះថ្លា។ ពាក្យថា «មាតាឬបិតាដែលធ្វើមរណកាលទៅហើយ ទៅកើតក្នុងកំណើតប្រេត» នេះ លោកពោលទុកដោយដឹងបានតាមអធិការ (ប្រធានបទ)។ ពាក្យថា «រមែងមានអានិសង្សច្រើនជាប្រាកដ» សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះតែភិក្ខុនោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលបែបនោះ។ อชฺโฌตฺถริตาติ มทฺทิตา. น จ มํ อรติ สเหยฺยาติ มํ จ อรติ น อภิภเวยฺย น มทฺเทยฺย น อชฺโฌตฺถเรยฺย. อุปฺปนฺนนฺติ ชาตํ นิพฺพตฺตํ. สีลาทิคุณยุตฺโต หิ อรติญฺจ รติญฺจ สหติ อชฺโฌตฺถรติ, มทฺทิตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา อีทิสมตฺตานํ อิจฺฉนฺเตนปิ สีลาทิคุณยุตฺเตเนว ภวิตพฺพนฺติ [Pg.345] ทสฺเสติ. จิตฺตุตฺราโส ภายตีติ ภยํ, อารมฺมณํ ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ. ตํ ทุวิธมฺปิ ภยํ เภรวญฺจ สหติ อภิภวตีติ ภยเภรวสโห. สีลาทิคุณยุตฺโต หิ ภยเภรวํ สหติ อชฺโฌตฺถรติ, มทฺทิตฺวา ติฏฺฐติ อริยโกฏิยวาสี มหาทตฺตตฺเถโร วิย. ពាក្យថា «Ajjhottharitā» សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ (ឬជាន់ឈ្លី)។ ពាក្យថា «Na ca maṃ arati saheyya» សេចក្តីថា សេចក្តីមិនត្រេកអរ (អរតិ) មិនគប្បីគ្របសង្កត់ មិនគប្បីជាន់ឈ្លី មិនគប្បីសង្កត់សង្កិននូវតថាគតឡើយ។ ពាក្យថា «Uppannaṃ» សេចក្តីថា កើតឡើងហើយ សម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងគ្របសង្កត់ សង្កត់សង្កិន ជាន់ឈ្លីនូវអរតិ (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) និងរតិ (សេចក្តីត្រេកអរ) បាន ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបបង្ហាញថា សូម្បីបុគ្គលកាលប្រាថ្នាខ្លួនឲ្យជាបែបនេះ ក៏ត្រូវតែជាអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើមដែរ។ សេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត ឈ្មោះថា «ភ័យ» (សេចក្តីខ្លាច) ម្យ៉ាងទៀត អារម្មណ៍ដែលសត្វខ្លាចចំពោះអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា «ភ័យ»។ បុគ្គលណាគ្របសង្កត់ ឈ្នះនូវភ័យទាំងពីរយ៉ាងនោះ និងសេចក្តីតក់ស្លុត (ភេរវៈ) ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «អ្នកគ្របសង្កត់នូវភ័យនិងភេរវៈ» (bhayabheravasaho)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងគ្របសង្កត់ សង្កត់សង្កិន ជាន់ឈ្លីនូវភ័យនិងភេរវៈបាន ដូចជាព្រះមហាទត្តត្ថេរ ដែលគង់នៅក្នុងអរិយគោដិវិហារ ដូច្នោះឯង។ เถโร กิร มคฺคํ ปฏิปนฺโน อญฺญตรํ ปาสาทิกํ อรญฺญํ ทิสฺวา ‘‘อิเธวชฺช สมณธมฺมํ กตฺวา คมิสฺสามี’’ติ มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. รุกฺขเทวตาย ทารกา เถรสฺส สีลเตเชน สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วิสฺสรมกํสุ. เทวตาปิ สกลรุกฺขํ จาเลสิ. เถโร อจโลว นิสีทิ. สา เทวตา ธูมายิ ปชฺชลิ. เนว สกฺขิ เถรํ จาเลตุํ. ตโต อุปาสกวณฺเณนาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘โก เอโส’’ติ วุตฺตา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา’’ติ อโวจ. ตฺวํ เอเต วิกาเร อกาสีติ. อาม, ภนฺเตติ. ‘‘กสฺมา’’ติ จ วุตฺตา อาห ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, สีลเตเชน ทารกา สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วิสฺสรมกํสุ, สาหํ ตุมฺเห ปลาเปตุํ เอวมกาสิ’’นฺติ. เถโร อาห ‘‘อถ กสฺมา ‘อิธ, ภนฺเต, มา วสถ, มยฺหํ อผาสุก’นฺติ ปฏิกจฺเจว นาวจาสิ, อิทานิ ปน มา มํ กิญฺจิ อวจ, ‘อริยโกฏิยมหาทตฺโต อมนุสฺสภเยน คโต’ติ วจนโต ลชฺชามิ, เตนาหํ อิเธว วสิสฺสํ, ตฺวํ ปน อชฺเชกทิวสํ ยตฺถ กตฺถจิ วสาหี’’ติ. เอวํ สีลาทิคุณยุตฺโต ภยเภรวสโห โหติ, ตสฺมา อีทิสมตฺตานํ อิจฺฉนฺเตนปิ สีลาทิคุณยุตฺเตเนว ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ឮថា ព្រះថេរៈកាលដើរតាមផ្លូវ បានឃើញព្រៃគួរជាទីជ្រះថ្លាមួយកន្លែង ក៏គិតថា «ថ្ងៃនេះ អាត្មាអញនឹងធ្វើសមណធម៌ក្នុងទីនេះសិន សឹមដើរទៅ» ទើបវាងចេញពីផ្លូវ ទៅក្រាលសង្ឃាដិទៀបរុក្ខមូលមួយកន្លែង ហើយអង្គុយពត់ភ្នែន។ ពួកកូនៗរបស់រុក្ខទេវតា មិនអាចស្ថិតនៅតាមសភាវៈរបស់ខ្លួនបានឡើយ ព្រោះតេជះនៃសីលរបស់ព្រះថេរៈ ក៏ស្រែកយំទ្រហឹង។ សូម្បីទេវតាក៏ធ្វើដើមឈើទាំងមូលឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ។ ចំណែកព្រះថេរៈគង់នៅស្ងៀមមិនកម្រើកឡើយ។ ទេវតានោះក៏ធ្វើឲ្យមានផ្សែងហុយឡើង ឲ្យមានភ្លើងឆេះឡើង។ ប៉ុន្តែមិនអាចធ្វើព្រះថេរៈឲ្យកម្រើកបានឡើយ។ លំដាប់នោះ ទេវតានោះក៏កាឡាខ្លួនជាឧបាសក ដើរមកថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ។ កាលព្រះថេរៈសួរថា «អ្នកជាអ្នកណា?» ក៏ឆ្លើយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណាជាទេវតាដែលអាស្រ័យនៅដើមឈើនោះ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «អ្នកឯងធ្វើការប្រែប្រួលទាំងនេះឬ?» ទេវតាឆ្លើយថា «ករុណា បពិត្រលោកម្ចាស់»។ កាលព្រះថេរៈសួរថា «ព្រោះហេតុអ្វី?» ទេវតាក៏ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះតេជះនៃសីលរបស់លោកម្ចាស់ ពួកកូនៗរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាមិនអាចស្ថិតនៅតាមសភាវៈរបស់ខ្លួនបាន ក៏ស្រែកយំទ្រហឹង ខ្ញុំព្រះករុណាដើម្បីចង់ឲ្យលោកម្ចាស់រត់ចេញទៅ ទើបបានធ្វើការប្រែប្រួលយ៉ាងនេះ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ចុះហេតុអ្វី ក៏អ្នកមិនប្រាប់ជាមុនថា 'បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមកុំគង់នៅទីនេះឡើយ ព្រោះធ្វើឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាមិនសប្បាយចិត្ត' ឥឡូវនេះ សូមអ្នកកុំនិយាយអ្វីនឹងអាត្មាឡើយ អាត្មាខ្មាសគេព្រោះពាក្យថា 'ព្រះមហាទត្តត្ថេរ នៅអរិយគោដិវិហារ រត់ទៅបាត់ហើយ ព្រោះខ្លាចអមនុស្ស' ហេតុនោះ អាត្មាគង់នៅទីនេះឯង ចំណែកអ្នក ចូរទៅនៅក្នុងទីណាមួយសិនចុះ សម្រាប់ថ្ងៃនេះតែមួយថ្ងៃ»។ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម រមែងជាអ្នកគ្របសង្កត់នូវភ័យនិងភេរវៈយ៉ាងនេះឯង ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបបង្ហាញថា សូម្បីបុគ្គលកាលប្រាថ្នាខ្លួនឲ្យជាបែបនេះ ក៏ត្រូវតែជាអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើមដែរ។ ចំណែកបទទី ២ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ อากงฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអាកង្ខសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๕-๑๐. มิคสาลาสุตฺตาทิวณฺณนา ៥-១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមិគសាលាសូត្រជាដើម ๗๕-๘๐. ปญฺจเม อิมสฺส หิ ปุคฺคลสฺส สีลวิรหิตสฺส ปญฺญา สีลํ ปริโธวตีติ อขณฺฑาทิภาวาปาทเนน สีลํ อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ ปญฺญาย [Pg.346] สุวิโสธิตํ กโรติ. ยสฺส หิ อพฺภนฺตเร สีลสํวโร นตฺถิ, อุคฺฆฏิตญฺญุตาย ปน จาตุปฺปทิกคาถาปริโยสาเน ปญฺญาย สีลํ โธวิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ ปญฺญาย สีลํ โธวติ นาม เสยฺยถาปิ สนฺตติมหามตฺโต. ៧៥-៨០. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «imassa hi puggalassa sīlavirahitassa paññā sīlaṃ paridhovati» (ព្រោះថា បញ្ញារបស់បុគ្គលអ្នកប្រាសចាកសីលនេះ រមែងលាងជម្រះសីល) សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងធ្វើសីលឲ្យស្អាតល្អដោយបញ្ញា ក្នុងកាលជាខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុត ដោយការធ្វើសីលមិនឲ្យដាច់ធ្លាយជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលណាគ្មានសីលសំវរៈក្នុងខាងក្នុងឡើយ ប៉ុន្តែដោយភាពជាឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល ក្នុងពេលចប់គាថាមានបួនបាទ ក៏លាងជម្រះសីលដោយបញ្ញា ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា «លាងជម្រះសីលដោយបញ្ញា» ដូចជាសន្តតិមហាមាត្យ ដូច្នោះឯង។ สีลวา ปน ปญฺญํ โธวติ. ยสฺส (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๑๗) หิ ปุถุชฺชนสฺส สีลํ สฏฺฐิอสีติวสฺสานิ อขณฺฑํ โหติ, โส มรณกาเลปิ สพฺพกิเลเส ฆาเตตฺวา สีเลน ปญฺญํ โธวิตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ กนฺทรสาลปริเวเณ มหาสฏฺฐิวสฺสตฺเถโร วิย. เถเร กิร มรณมญฺเจ นิปชฺชิตฺวา พลวเวทนาย นิตฺถุนนฺเต ติสฺสมหาราชา ‘‘เถรํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ปริเวณทฺวาเร ฐิโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘กสฺส สทฺโท อย’’นฺติ. เถรสฺส นิตฺถุนนสทฺโทติ. ‘‘ปพฺพชฺชาย สฏฺฐิวสฺเสน เวทนาปริคฺคหมตฺตมฺปิ น กตํ, อิทานิ น ตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ นิวตฺติตฺวา มหาโพธึ วนฺทิตุํ คโต. ตโต อุปฏฺฐากทหโร เถรํ อาห ‘‘กึ โน, ภนฺเต, ลชฺชาเปถ, สทฺโธปิ ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ‘น วนฺทิสฺสามี’ติ คโต’’ติ. กสฺมา, อาวุโสติ? ตุมฺหากํ นิตฺถุนนสทฺทํ สุตฺวาติ. ‘‘เตน หิ เม โอกาสํ กโรถา’’ติ วตฺวา เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ทหรสฺส สญฺญํ อทาสิ ‘‘คจฺฉาวุโส, อิทานิ ราชานํ อมฺเห วนฺทาเปหี’’ติ. ทหโร คนฺตฺวา ‘‘อิทานิ กิร เถรํ วนฺทถา’’ติ อาห. ราชา สุสุมารปติเตน เถรํ วนฺทนฺโต ‘‘นาหํ อยฺยสฺส อรหตฺตํ วนฺทามิ, ปุถุชฺชนภูมิยํ ปน ฐตฺวา รกฺขิตสีลเมว วนฺทามี’’ติ อาห. เอวํ สีเลน ปญฺญํ โธวติ นาม. เสสํ วุตฺตเมว. ฉฏฺฐาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ចំណែកបុគ្គលអ្នកមានសីល រមែងលាងជម្រះបញ្ញា។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនណាមានសីលមិនដាច់ធ្លាយអស់រយៈពេល ៦០ ឆ្នាំ ឬ ៨០ ឆ្នាំ បុគ្គលនោះសូម្បីក្នុងកាលជិតស្លាប់ ក៏កម្ចាត់កិលេសទាំងពួង លាងជម្រះបញ្ញាដោយសីល ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត ដូចជាព្រះមហាថេរៈមានវស្សា ៦០ ក្នុងកន្ទរសាលបរិវេណ ដូច្នោះឯង។ ឮថា កាលព្រះថេរៈសម្រាន្តលើគ្រែជិតមរណៈ ស្រែកថ្ងូរព្រោះវេទនាដ៏ខ្លាំងក្លា ព្រះបាទតិស្សមហារាជទ្រង់យាងទៅដោយព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងទៅសួរសុខទុក្ខព្រះថេរៈ» កាលទ្រង់ឈរនៅទ្វារបរិវេណ បានឮសំឡេងនោះ ក៏ត្រាស់សួរថា «សំឡេងនោះជាសំឡេងរបស់អ្នកណា?» ពួកភិក្ខុក្រាបបង្គំទូលថា «ជាសំឡេងថ្ងូររបស់ព្រះថេរៈ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ព្រះថេរៈបួសអស់រយៈពេល ៦០ វស្សាហើយ សូម្បីតែការកំណត់ដឹងវេទនាក៏មិនទាន់ធ្វើបានផង ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងមិនថ្វាយបង្គំលោកឡើយ» ទើបទ្រង់យាងត្រឡប់ទៅថ្វាយបង្គំព្រះមហាពោធិវិញ។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុដហរៈជាអ្នកបម្រើ បានពោលនឹងព្រះថេរៈថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីក៏លោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យពួកខ្ញុំព្រះករុណាខ្មាសគេយ៉ាងនេះ សូម្បីព្រះរាជាដែលមានសេចក្តីជ្រះថ្លា ក៏ទ្រង់ស្តាយក្រោយ ហើយមានព្រះរាជឱង្ការថា 'អាត្មាអញមិនថ្វាយបង្គំឡើយ' រួចយាងត្រឡប់ទៅវិញហើយ»។ ព្រះថេរៈសួរថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រោះហេតុអ្វី?» ភិក្ខុដហរៈឆ្លើយថា «ព្រោះបានឮសំឡេងថ្ងូររបស់លោកម្ចាស់»។ ព្រះថេរៈពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរផ្តល់ឱកាសឲ្យអាត្មាសិន» រួចហើយក៏សង្កត់សង្កិនវេទនា សម្រេចព្រះអរហត្ត ហើយធ្វើសញ្ញាប្រាប់ភិក្ខុដហរៈថា «ម្នាលអាវុសោ ចូរទៅចុះ ឥឡូវនេះ ចូរនាំព្រះរាជាមកថ្វាយបង្គំអាត្មាចុះ»។ ភិក្ខុដហរៈទៅហើយក្រាបបង្គំទូលថា «ឥឡូវនេះ សូមព្រះអង្គយាងទៅថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈចុះ»។ ព្រះរាជាកាលទ្រង់ក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈដោយការក្រាបថ្វាយបង្គំយ៉ាងទន់ភ្លន់ (ដូចជាក្រពើធ្លាក់ចុះ) ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមែនថ្វាយបង្គំព្រះអរហត្តរបស់លោកម្ចាស់ឡើយ ប៉ុន្តែខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយបង្គំសីលដែលលោកម្ចាស់បានរក្សាទុកល្អហើយ ក្នុងខណៈដែលស្ថិតនៅក្នុងបុថុជ្ជនភូមិប៉ុណ្ណោះ»។ នេះឈ្មោះថា «លាងជម្រះបញ្ញាដោយសីល» យ៉ាងនេះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ มิคสาลาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមិគសាលាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ อากงฺขวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអាកង្ខវគ្គ ចប់ហើយ។ (๙) ๔. เถรวคฺโค (៩) ៤. ថេរវគ្គ ๑-๘. วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃពាហនសូត្រជាដើម ๘๑-๘๘. จตุตฺถสฺส ปฐเม วิมริยาทีกเตนาติ นิมฺมริยาทีกเตน. เจตสาติ เอวํวิเธน จิตฺเตน วิหรติ. ตตฺถ ทฺเว มริยาทา กิเลสมริยาทา จ อารมฺมณมริยาทา จ. สเจ หิสฺส รูปาทิเก อารพฺภ ราคาทโย [Pg.347] อุปฺปชฺเชยฺยุํ, กิเลสมริยาทา เตน กตา ภเวยฺย. เตสุ ปนสฺส เอโกปิ น อุปฺปนฺโนติ กิเลสมริยาทา นตฺถิ. สเจ ปนสฺส รูปาทิธมฺเม อาวชฺเชนฺตสฺส เอกจฺเจ อาปาถํ นาคจฺเฉยฺยุํ, เอวมสฺส อารมฺมณมริยาทา ภเวยฺย. เต ปนสฺส ธมฺเม อาวชฺเชนฺตสฺส อาปาถํ อนาคตธมฺโม นาม นตฺถีติ อารมฺมณมริยาทาปิ นตฺถิ. อิธ ปน กิเลสมริยาทา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘กิเลสมริยาทํ ภินฺทิตฺวา’’ติอาทิ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ៨១-៨៨. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ៤ ពាក្យថា «vimariyādīkatena» សេចក្តីថា ដែលមិនមានដែនកំណត់ (ឬដែលបំផ្លាញដែនកំណត់ហើយ)។ ពាក្យថា «cetasā» សេចក្តីថា រមែងនៅដោយចិត្តមានសភាពបែបនេះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដែនកំណត់មាន ២ យ៉ាងគឺ ដែនកំណត់គឺកិលេស និងដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍។ ព្រោះថា ប្រសិនបើកិលេសមានរាគៈជាដើម កើតឡើងចំពោះរូបារម្មណ៍ជាដើមរបស់ព្រះអង្គ ដែនកំណត់គឺកិលេស គប្បីជាដែនកំណត់ដែលព្រះអង្គធ្វើហើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ សូម្បីតែកិលេសមួយក៏មិនកើតឡើងដល់ព្រះអង្គឡើយ ហេតុនោះ ដែនកំណត់គឺកិលេស ទើបមិនមាន។ ប្រសិនបើកាលព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាធម៌មានរូបជាដើម ធម៌ខ្លះមិនមកប្រាកដក្នុងគន្លង (នៃញាណ) ទេ ដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍ គប្បីមានដល់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ កាលព្រះអង្គទ្រង់ពិចារណាធម៌ទាំងឡាយនោះ ធម៌ដែលមិនមកប្រាកដក្នុងគន្លង មិនមានឡើយ ហេតុនោះ សូម្បីដែនកំណត់គឺអារម្មណ៍ ក៏មិនមានដែរ。 ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកដែនកំណត់គឺកិលេស ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kilesamariyādaṃ bhinditvā» (បំផ្លាញដែនកំណត់គឺកិលេសហើយ) ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងសូត្រទី ៣ ជាដើម គ្មានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃពាហនសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๙-๑๐. โกกาลิกสุตฺตาทิวณฺณนา ៩-១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃកោការិកសូត្រជាដើម ๘๙-๙๐. นวเม (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๘๑) โกกาลิกนามกา ทฺเว ภิกฺขู. ตโต อิธาธิปฺเปตํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โกยํ โกกาลิโก’’ติ ปุจฺฉา. สุตฺตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา จ อุปสงฺกมี’’ติ ปุจฺฉา. อยํ กิราติอาทิ ยถากฺกมํ ตาสํ วิสฺสชฺชนํ. วิเวกวาสํ วสิตุกามตฺตา อปฺปิจฺฉตาย จ มา โน กสฺสจิ…เป… วสึสุ. อาฆาตํ อุปฺปาเทสิ อตฺตโน อิจฺฉาวิฆาตนโต. เถรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทยึสุ ปยุตฺตวาจาย อกตตฺตา เถเรหิ จ อทาปิตตฺตา. ปุพฺเพปิ…เป… มญฺเญติ อิมินา เถรานํ โกหญฺเญ ฐิตภาวํ อาสงฺกติ อวเณ วณํ ปสฺสนฺโต วิย, สุปริสุทฺเธ อาทาสตเล ชลฺลํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย จ. ៨៩-៩០. ក្នុងសូត្រទីប្រាំបួន (សំ. និ. ដី. ១.១.១៨១) មានភិក្ខុពីររូបឈ្មោះ កោការិកៈ។ ហេតុនោះ ដើម្បីកំណត់យកភិក្ខុដែលចង់សំដៅក្នុងទីនេះមកបង្ហាញ ទើបមានសំណួរថា "កោយំ កោការិកោ" (តើកោការិកៈនេះជាអ្នកណា?)។ ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុដែលនាំឲ្យកើតសូត្រនេះ ទើបមានសំណួរថា "កស្មា ច ឧបសង្កមី" (ហើយហេតុអ្វីបានជាចូលទៅគាល់?)។ ពាក្យថា "អយំ កិរ" (ឮថា ភិក្ខុនេះ) ជាដើម គឺជាចម្លើយនៃសំណួរទាំងនោះតាមលំដាប់។ ព្រោះតែចង់រស់នៅក្នុងទីស្ងាត់ និងព្រោះតែភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ទើបពួកលោកគិតថា "កុំឲ្យនរណាម្នាក់...បេ..." ហើយក៏បានរស់នៅ។ ភិក្ខុកោការិកៈបានបង្កើតសេចក្តីក្រោធខឹង ព្រោះតែការខកបំណងរបស់ខ្លួន។ ព្រះថេរៈទាំងឡាយបានប្រគល់ (សេនាសនៈ) ថ្វាយដល់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ព្រោះតែពួកលោកមិនបានធ្វើដោយពាក្យសម្តីដែលបានចាត់ចែងទុក និងព្រោះតែព្រះថេរៈទាំងឡាយមិនបានបង្គាប់ឲ្យគេប្រគល់ឲ្យ។ ពាក្យថា "បុព្វេបិ...បេ... មញ្ញេ" (ពីមុនមកផងដែរ...បេ... ខ្ញុំស្មានថា) នេះ ភិក្ខុកោការិកៈតែងសង្ស័យចំពោះភាពជាអ្នកបោកប្រាស់របស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដូចជាបុគ្គលដែលព្យាយាមរកដំបៅនៅលើកន្លែងដែលមិនមានដំបៅ ឬដូចជាបុគ្គលដែលព្យាយាមធ្វើឲ្យមានស្នាមប្រឡាក់នៅលើផ្ទៃកញ្ចក់ដ៏ស្អាតស្អំដូច្នោះឯង។ อปรชฺฌิตฺวาติ ภควโต สมฺมุขา ‘‘ปาปภิกฺขู ชาตา’’ติ วตฺวา. มหาสาวชฺชทสฺสนตฺถนฺติ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ, อยเมว วา ปาโฐ. มาเหวนฺติ มา เอวมาห, มา เอวํ ภณิ. สทฺธาย อโย อุปฺปาโท สทฺธาโย, ตํ อาวหตีติ สทฺธายิโกติ อาห ‘‘สทฺธาย อาคมกโร’’ติ. สทฺธายิโกติ วา สทฺธาย อยิตพฺโพ, สทฺเธยฺโยติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สทฺธาตพฺพวจโน วา’’ติ. «Aparajjhitvā» គឺពោលសំដៅការនិយាយចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ពួកភិក្ខុអាក្រក់កើតឡើងហើយ»។ «Mahāsāvajjadassanatthaṃ» គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានទោសដ៏ធំ ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះឯង។ «Māhevaṃ» គឺកុំពោលយ៉ាងនោះ កុំនិយាយយ៉ាងនោះឡើយ។ សេចក្តីកើតឡើងនៃសទ្ធា ឈ្មោះថា សទ្ធាយៈ ធម៌ណាដែលនាំមកនូវសទ្ធាយៈនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា សទ្ធាយិកៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកធ្វើការមកដល់ដោយសទ្ធា»។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «Saddhāyiko» គឺគួរចូលទៅជិតដោយសទ្ធា សេចក្តីថា គួរជឿជាក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឬថា មានវាចាគួរជឿជាក់»។ ปีฬกา นาม พาหิรโต ปฏฺฐาย อฏฺฐีนิ ภินฺทนฺติ, อิมา ปน ปฐมํเยว อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตา. เตนาห ‘‘อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตาหิ ปิฬกาหี’’ติ. ตรุณเพลุวมตฺติโยติ ตรุณพิลฺลผลมตฺติโย. วิสคิลิโตติ ขิตฺตปหรโณ[Pg.348]. ตญฺจ พฬิสํ วิสสมญฺญา โลเก. อารกฺขเทวตานํ สทฺทํ สุตฺวาติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ធម្មតា បូសទាំងឡាយ តែងបែកធ្លាយឆ្អឹងតាំងពីខាងក្រៅទៅ ប៉ុន្តែ បូសទាំងនេះ បែកធ្លាយឆ្អឹងតាំងពីដំបូងបង្អស់ហើយទើបដុះឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយបូសទាំងឡាយដែលបែកធ្លាយឆ្អឹងហើយដុះឡើង»។ ពាក្យថា «Taruṇabeluvamattiyo» គឺមានទំហំប៉ុនផ្លែព្នៅខ្ចី។ ពាក្យថា «Visagilito» គឺដូចជាអ្នកដែលត្រូវគេចោលអាវុធត្រូវ។ ហើយផ្លែសន្ទូចនោះ ក្នុងលោកសន្មតថាដូចជាពិស។ ពាក្យថា «លុះឮសំឡេងនៃទេវតាអ្នករក្សា» គឺនាំយកបទនេះមកភ្ជាប់គ្នា។ พฺรหฺมโลเกติ สุทฺธาวาสโลเก. วราโกติ อนุคฺคหวจนเมตํ. หีนปริยาโยติ เกจิ. ปิยสีลาติ อิมินา เอตสฺมึ อตฺเถ นิรุตฺตินเยน เปสลาติ ปทสิทฺธีติ ทสฺเสติ. กพรกฺขีนีติ พฺยาธิพเลน ปริภินฺนวณฺณตาย กพรภูตานิ อกฺขีนิ. ยตฺตกนฺติ ภควโต วจนํ อญฺญถา กโรนฺเตน ยตฺตกํ ตยา อปรทฺธํ, ตสฺส ปมาณํ นตฺถีติ อตฺโถ. ยสฺมา อนาคามิโน นาม ปหีนกามจฺฉนฺทพฺยาปาทา โหนฺติ, ตฺวญฺจ ทิฏฺฐิกามจฺฉนฺทพฺยาปาทวเสน อิธาคโต, ตสฺมา ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ពាក្យថា «Brahmaloke» គឺនៅក្នុងសុទ្ធាវាសព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា «Varāko» នេះជាពាក្យសម្តែងការមិនអនុគ្រោះ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ជាពាក្យជំនួសឱ្យពាក្យថា ថោកទាប។ ពាក្យថា «Piyasīlā» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញការសម្រេចរូបនៃបទថា «Pesalā» តាមន័យនិរុត្តិក្នុងសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «Kabarakkhīni» គឺភ្នែកដែលប្រែពណ៌ទៅជាក្រឡេកក្រឡាដោយកម្លាំងនៃរោគ។ ពាក្យថា «Yattakaṃ» សេចក្តីថា កាលដែលអ្នកធ្វើឱ្យខុសប្លែកពីព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ តើអ្នកបានប្រព្រឹត្តខុសមានប្រមាណប៉ុន្មាន គឺមិនមានប្រមាណឡើយ។ ព្រោះហេតុថា ព្រះអនាគាមីទាំងឡាយ តែងលះបង់កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈបានហើយ ចំណែកឯអ្នកវិញ មកកាន់ទីនេះដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តខុសរបស់អ្នកនេះ មានប្រមាណត្រឹមណា សេចក្តីក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។ อทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ อปฺปตฺตทิฏฺฐิโก. คิลิตวิโส วิย วิสํ คิลิตฺวา ฐิโต วิย. กุฐาริสทิสา มูลปจฺฉินฺทนฏฺเฐน. อุตฺตมตฺเถติ อรหตฺเต. ขีณาสโวติ วทติ สุนกฺขตฺโต วิย อเจลํ โกรกฺขตฺติยํ. โย อคฺคสาวโก วิย ปสํสิตพฺโพ ขีณาสโว, ตํ ‘‘ทุสฺสีโล อย’’นฺติ วทติ. วิจินาตีติ อาจิโนติ ปสวติ. ปสํสิยนินฺทา ตาว สมฺปนฺนคุณปริธํสนวเสน ปวตฺติยา สาวชฺชตาย กฏุกวิปากา, นินฺทิยปฺปสํสา ปน กถํ ตาย สมวิปากาติ? ตตฺถ อวิชฺชมานคุณสมาโรปเนน อตฺตโน ปเรสญฺจ มิจฺฉาปฏิปตฺติเหตุภาวโต ปสํสิเยน ตสฺส สมภาวกรณโต จ. โลเกปิ หิ อสูรํ สูเรน สมํ กโรนฺโต คารยฺโห โหติ, ปเคว ทุปฺปฏิปนฺนํ สุปฺปฏิปนฺเนน สมํ กโรนฺโตติ. ពាក្យថា «Adiṭṭhippatto» គឺអ្នកមិនទាន់បានសម្រេចទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Gilitaviso viya» គឺដូចជាបុគ្គលដែលលេបថ្នាំពិសហើយឈរនៅ។ ពាក្យថា «ដូចជាពូថៅ» ព្រោះអត្ថថា កាត់ផ្តាច់ឫសគល់។ ពាក្យថា «Uttamatthe» គឺក្នុងព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា «Khīṇāsavo» គឺពោលសំដៅដូចជា សុនក្ខត្តលិច្ឆវិ ពោលសរសើរអចេលកៈឈ្មោះ កោរក្ខត្តិយៈ ថាជាព្រះអរហន្ត។ បុគ្គលណាដែលជាព្រះខីណាស្រព គួរដល់ការសរសើរដូចជាព្រះអគ្គសាវក តែត្រឡប់ជាពោលចំពោះព្រះខីណាស្រពនោះថា «បុគ្គលនេះជាអ្នកទ្រុស្តសីល» ទៅវិញ។ ពាក្យថា «Vicināti» គឺសន្សំ បង្កើត។ ការនិន្ទាបុគ្គលដែលគួរពោលសរសើរ តែងមានផលជាទុក្ខក្តៅក្រហាយ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយការបំផ្លាញគុណធម៌ដែលពេញបរិបូណ៌ និងព្រោះភាពមានទោស ចុះការសរសើរបុគ្គលដែលគួរនិន្ទា តើមានផលស្មើគ្នានឹងការនិន្ទានោះដូចម្តេច? ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រោះការលើកតម្កើងគុណធម៌ដែលមិនមានពិត ព្រោះជាហេតុនៃការប្រតិបត្តិខុសរបស់ខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃ និងព្រោះការធ្វើបុគ្គលនោះឱ្យស្មើគ្នានឹងបុគ្គលដែលគួរពោលសរសើរ។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងលោក បុគ្គលដែលធ្វើអ្នកមិនក្លាហានឱ្យស្មើនឹងអ្នកក្លាហាន ក៏រមែងត្រូវគេនិន្ទា ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ការធ្វើបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិខុសឱ្យស្មើនឹងបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិត្រូវនោះ។ สเกน ธเนนาติ อตฺตโน สาปเตยฺเยน. อยํ อปฺปมตฺตโก อปราโธ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺตา สปฺปติการตฺตา จ ตสฺส. อยํ มหนฺตตโร กลิ กตูปจิตสฺส สมฺปรายิกตฺตา อปฺปติการตฺตา จ. ពាក្យថា «Sakena dhanena» គឺដោយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ ការលេងភ្នាល់ចាញ់ទ្រព្យនោះ ជាកំហុសបន្តិចបន្តួច ព្រោះជាផលក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងព្រោះអាចកែខៃបាន។ ចំណែកឯទោសកំហុសដែលបុគ្គលបានធ្វើ និងសន្សំទុកនេះ ជាទោសកំហុសដ៏ធំធេងជាង ព្រោះជាផលក្នុងបរលោក និងព្រោះមិនអាចកែខៃបានឡើយ។ นิรพฺพุโทติ คณนาวิเสโส เอโสติ อาห ‘‘นิรพฺพุทคณนายา’’ติ, สตสหสฺสํ นิรพฺพุทานนฺติ อตฺโถ. ยมริยครหี นิรยํ อุเปตีติ เอตฺถ ยถาวุตฺตอายุปฺปมาณํ ปากติกวเสน อริยูปวาทินา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อคฺคสาวกานํ ปน คุณมหนฺตตาย ตโตปิ อติวิย มหนฺตตรเมวาติ วทนฺติ. ពាក្យថា «Nirabbudo» នេះជាឈ្មោះវិធីរាប់ដ៏វិសេស ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយការរាប់ឈ្មោះនិរព្វុទៈ» សេចក្តីថា មួយសែននិរព្វុទៈ។ ក្នុងបទថា «Yamariyagarahī nirayaṃ upeti» នេះ គប្បីជ្រាបថា ប្រមាណអាយុដែលពោលមកហើយនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលអ្នកពោលបង្កាច់ព្រះអរិយបុគ្គលជាប្រក្រតីទូទៅ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា ចំពោះព្រះអគ្គសាវកទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាអ្នកមានគុណដ៏ធំធេង ទើបមានទោសធ្ងន់ធ្ងរជាងនោះទៅទៀតក្រៃលែងណាស់។ อถ [Pg.349] โข พฺรหฺมา สหมฺปตีติ โก อยํ พฺรหฺมา, กสฺมา จ ปน ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจาติ? อยํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน สหโก นาม ภิกฺขุ อนาคามี หุตฺวา สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปนฺโน, ตตฺถ สหมฺปติ พฺรหฺมาติ สญฺชานนฺติ. โส ปนาหํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปทุมนิรยํ กิตฺเตสฺสามิ, ตโต ภควา ภิกฺขูนํ อาโรเจสฺสติ, อถานุสนฺธิกุสลา ภิกฺขู ตตฺถายุปฺปมาณํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ภควา อาจิกฺขนฺโต อริยูปวาเท อาทีนวํ ปกาเสสฺสตี’’ติ อิมินา การเณน ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ. ក្នុងបទថា «Atha kho brahmā sahampati» នេះ សួរថា តើព្រហ្មនេះជាអ្នកណា ហើយហេតុអ្វីបានជាចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ? ព្រហ្មនេះ គឺជាភិក្ខុឈ្មោះ សហកៈ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះកស្សបសម្ពុទ្ធ បានសម្រេចជាព្រះអនាគាមី ហើយទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ពួកទេវតាក្នុងទីនោះស្គាល់ថា សហម្បតីព្រហ្ម។ ព្រហ្មនោះគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយនឹងប្រកាសអំពីបទុមនរក ពីនោះមក ព្រះដ៏មានព្រះភាគនឹងទ្រង់ប្រាប់ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ លំដាប់នោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ នឹងទូលសួរអំពីប្រមាណអាយុក្នុងនរកនោះ កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងប្រាប់ ក៏នឹងប្រកាសនូវទោសនៃការបង្កាច់ព្រះអរិយបុគ្គល» ដោយហេតុនេះ ទើបចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ มคธรฏฺเฐ สํโวหารโต มาคธโก ปตฺโถ, เตน. ปจฺจิตพฺพฏฺฐานสฺสาติ นิรยทุกฺเขน ปจฺจิตพฺพปฺปเทสสฺส เอตํ อพฺพุโทติ นามํ. วสฺสคณนาติ เอกโต ปฏฺฐาย ทสคุณิตํ อพฺพุทอายุมฺหิ ตโต อปรํ วีสติคุณิตํ นิรพฺพุทาทีสุ วสฺสคณนา เวทิตพฺพา. อยญฺจ คณนา อปริจิตานํ ทุกฺกราติ วุตฺตํ ‘‘น ตํ สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติ. เกจิ ปน ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปริเทวนานตฺเตน กมฺมการณนานตฺเตนปิ อิมานิ นามานิ ลทฺธานี’’ติ วทนฺติ, อปเร ‘‘สีตนรกา เอเต’’ติ. สพฺพตฺถาติ อพพาทีสุ ปทุมปริโยสาเนสุ สพฺเพสุ นิรเยสุ. เอส นโยติ เหฏฺฐิมโต อุปริมสฺส วีสติคุณตํ อติทิสติ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ពាក្យថា «នាឡិ» គឺបត្ថៈដែលប្រើប្រាស់ជាទូទៅក្នុងដែនមគធៈ ដោយបត្ថៈនោះ។ ពាក្យថា «Paccitabbaṭṭhānassa» គឺឈ្មោះថា អព្វុទៈ នេះ ជាឈ្មោះនៃកន្លែងដែលត្រូវឆេះរោលរាលដោយទុក្ខក្នុងនរក។ ពាក្យថា «Vassagaṇanā» គឺគប្បីជ្រាបការរាប់ចំនួនឆ្នាំ តាំងពីលេខមួយទៅ គុណនឹងដប់ ក្នុងអាយុនៃអព្វុទនរក បន្ទាប់ពីនោះមក គុណនឹងម្ភៃ ក្នុងនិរព្វុទនរកជាដើម។ ហើយការរាប់នេះ សម្រាប់អ្នកដែលមិនធ្លាប់រាប់ គឺធ្វើបានដោយកម្រ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ការរាប់ចំនួនឆ្នាំនោះ មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ»។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «នរកទាំងឡាយបានឈ្មោះទាំងនេះ ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃការខ្សឹកខ្សួល និងភាពប្លែកគ្នានៃការធ្វើទារុណកម្មក្នុងកន្លែងនោះៗ» អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «នរកទាំងនេះជានរកទឹកកក»។ ពាក្យថា «Sabbattha» គឺក្នុងនរកទាំងអស់ មានអព្វុទនរកជាដើម និងមានបទុមនរកជាទីបំផុត។ ពាក្យថា «Esa nayo» គឺសំដៅដល់ការកើនឡើងម្ភៃដងពីនរកខាងក្រោមទៅនរកខាងលើ។ ក្នុងសូត្រទីដប់ មិនមានសេចក្តីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ โกกาลิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកោកាលិកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ เถรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃថេរវគ្គ ចប់ហើយ។ (๑๐) ๕. อุปาลิวคฺโค (១០) ៥. ឧបាលិវគ្គ ๑-๔. กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកាមភោគីសូត្រជាដើម ๙๑-๙๔. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. จตุตฺเถ ตปนํ สนฺตปนํ กายสฺส เขทนํ ตโป, โส เอตสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี, ตํ ตปสฺสึ. ยสฺมา ตถาภูโต ตปนิสฺสิโต, ตโป วา ตนฺนิสฺสิโต, ตสฺมา อาห ‘‘ตปนิสฺสิตก’’นฺติ. ลูขํ ผรุสํ สาธุสมฺมตาจารวิรหโต น ปสาทนียํ อาชีวติ วตฺตตีติ ลูขาชีวี, ตํ ลูขาชีวึ. อุปกฺโกสตีติ อุปฺปณฺเฑติ[Pg.350], อุปหสนวเสน ปริภาสติ. อุปวทตีติ อวญฺญาปุพฺพกํ อปวทติ. เตนาห ‘‘หีเฬติ วมฺเภตี’’ติ. ៩១-៩៤. សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទីមួយជាដើម នៃវគ្គទីប្រាំ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទីបួន សេចក្តីក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឱ្យក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឱ្យកាយលំបាក ឈ្មោះថា តបៈ បុគ្គលណាមានតបៈនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តបស្សី ពាក្យថា «Taṃ tapassiṃ» គឺចំពោះតបស្សីនោះ។ ព្រោះហេតុថា បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា អាស្រ័យតបៈ ឬថា តបៈអាស្រ័យនូវបុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកអាស្រ័យតបៈ»។ បុគ្គលណាប្រព្រឹត្តចិញ្ចឹមជីវិតដ៏សៅហ្មង គ្រោតគ្រាត មិនគួរឱ្យជ្រះថ្លា ព្រោះប្រាសចាកអាចារៈដែលសប្បុរសសន្មត ឈ្មោះថា លូខាជីវី ពាក្យថា «Taṃ lūkhājīviṃ» គឺចំពោះអ្នកមានការចិញ្ចឹមជីវិតសៅហ្មងនោះ។ ពាក្យថា «Upakkosati» គឺចំអក ជេរប្រមាថដោយការសើចចំអក។ ពាក្យថា «Upavadati» គឺពោលបង្កាច់ដោយការមើលងាយជាមុន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មើលងាយ ជេរប្រមាថ»។ กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកាមភោគីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๕. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา ៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧត្តិយសូត្រ ๙๕. ปญฺจเม ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ปาการสฺส ถิรภาวํ อุทฺธมุทฺธํ ปาเปตีติ อุทฺธาปํ, ปาการมูลํ. อาทิ-สทฺเทน ปาการทฺวารพนฺธปริขาทีนํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปณฺฑิตโทวาริกฏฺฐานิยํ กตฺวา ภควา อตฺตานํ ทสฺเสสีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาหา’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปสิ. ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ปณฺฑิโตติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. เมธติ สมฺโมหํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติกา, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. อนุปริยายนฺติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โส เอว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุสํยายนมคฺโค. ปาการภาคา สนฺธาตพฺพา เอตฺถาติ ปาการสนฺธิ, ปาการสฺส ผุลฺลิตปฺปเทโส. โส ปน เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺวินฺนมฺปิ อิฏฺฐกานํ วิคเมน เอวํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐาน’’นฺติ. ฉินฺนฏฺฐานนฺติ ฉินฺนภินฺนปฺปเทโส, ฉิทฺทฏฺฐานํ วา. ตญฺหิ วิวรนฺติ วุจฺจติ. ៩៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ អ្វីដែលកើតក្នុងទីបំផុតដែន ឈ្មោះថា បច្ចន្តិមៈ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យកំពែងមានភាពមាំមួនឡើងទៅលើៗ ឈ្មោះថា ឧទ្ធាបៈ គឺគ្រឹះកំពែង។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងការបិទទ្វារកំពែង និងគូទឹកជាដើម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើព្រះអង្គឱ្យដូចជាឆ្មាំទ្វារដ៏ឈ្លាសវៃ ហើយទ្រង់បង្ហាញព្រះអង្គឯង កាលទ្រង់បង្ហាញ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់តាំងឡើងនូវការចោទសួរថា «ហេតុអ្វីបានជាពោលថា មានទ្វារតែមួយ?»។ បុគ្គលដែលគេហៅថាជាបណ្ឌិត ព្រោះអំណាចនៃបញ្ញាណា បញ្ញានោះឈ្មោះថា បណ្ឌិច្ចៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រកបដោយភាពជាបណ្ឌិត»។ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ ភាពជាអ្នកវាងវៃ ក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើនោះៗ ឈ្មោះថា វេយ្យត្តិយៈ។ បញ្ញាណាដែលរមែងកម្ចាត់ បំផ្លាញនូវសេចក្តីវង្វេង បញ្ញានោះឈ្មោះថា មេធា បុគ្គលណាមានមេធានោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មេធាវី។ បញ្ញាណាមានការកើតឡើងក្នុងហេតុការណ៍នោះៗ បញ្ញានោះឈ្មោះថា ឋានុប្បត្តិកា គឺបញ្ញាដែលកើតឡើងភ្លាមៗតាមហេតុការណ៍។ ជនទាំងឡាយរមែងដើរក្រឡឹងជុំវិញដោយផ្លូវណា ផ្លូវនោះឈ្មោះថា អនុបរិយាយៈ ផ្លូវនោះឯងឈ្មោះថា អនុបរិយាយបថ គឺផ្លូវដើរជុំវិញកំពែង។ ផ្នែកនៃកំពែងដែលត្រូវតភ្ជាប់គ្នាក្នុងទីណា ទីនោះឈ្មោះថា បាការសន្ធិ គឺកន្លែងដែលកំពែងប្រេះស្រាំ។ ចន្លោះកំពែងនោះ ព្រោះការរបូតចេញនៃឥដ្ឋទាំងពីរតាំងពីផ្នែកខាងក្រោម ទើបពោលយ៉ាងនេះថា «កន្លែងដែលឥដ្ឋទាំងពីររបូតចេញ»។ ពាក្យថា «Chinnaṭṭhānaṃ» គឺកន្លែងដែលដាច់ធ្លាយ ឬកន្លែងដែលមានប្រហោង។ ព្រោះថាកន្លែងនោះ គេហៅថា ចន្លោះប្រហោង។ อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧត្តិយសូត្រ ចប់ហើយ។ ๖-๘. โกกนุทสุตฺตาทิวณฺณนา ៦-៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកោកនុទសូត្រជាដើម ๙๖-๙๘. ฉฏฺเฐ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อารมฺมณฏฺเฐน ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทิวจนโต. อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปนิสฺสยาทิภาเวน ปวตฺตนโต. ยถาห ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๐๗). ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถา [Pg.351] จาห ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา (ที. นิ. ๑.๑๑๘-๑๓๐) ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวทิยนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๔๔) จ. สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙), ปถวิโต สญฺญตฺวา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒) จ อาทิ. วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ (สุ. นิ. ๘๙๒; มหานิ. ๑๒๑), ‘‘ตกฺกี โหติ วีมํสี’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๔) จ อาทิ. อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. เตนาห ภควา – ‘‘ตสฺเสวํ อโยนิโส มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, อตฺถิ เม อตฺตาติ ตสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๑๙). ៩៦-៩៨. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ សូម្បីតែខន្ធទាំងឡាយ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ ដោយអត្ថថាជាអារម្មណ៍ ដូចជាព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើមថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន»។ សូម្បីតែអវិជ្ជា ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាឧបនិស្ស័យជាដើម។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុថុជ្ជនដែលមិនបានរៀនសូត្រ មិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ មិនឈ្លាសវៃក្នុងអរិយធម៌» ជាដើម។ សូម្បីតែផស្សៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «សូម្បីតែវេទនានោះ ក៏ព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ ទើបប៉ះពាល់ហើយៗ ទទួលអារម្មណ៍» ដូច្នេះជាដើម។ សូម្បីតែសញ្ញា ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះព្រះពុទ្ធវចនៈនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «ព្រោះថា ធម៌ជាគ្រឿងយឺតយូរមានសញ្ញាជាហេតុ» និង «ដឹងច្បាស់នូវផែនដីដោយសញ្ញា» ជាដើម។ សូម្បីតែវិតក្កៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះព្រះពុទ្ធវចនៈនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា «កាលត្រិះរិះកំណត់ក្នុងទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងពោលនូវធម៌ពីរយ៉ាងគឺ ពិត និងមិនពិត» និង «ជាអ្នកត្រិះរិះ ជាអ្នកពិចារណា» ជាដើម។ សូម្បីតែអយោនិសោមនសិការៈ ក៏ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលបុគ្គលនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយខុសយ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិណាមួយក្នុងបណ្តាទិដ្ឋិទាំងប្រាំមួយ រមែងកើតឡើង ទិដ្ឋិថា ខ្លួនរបស់អញមានពិត រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះដោយពិតប្រាកដ» ជាដើម។ ยา ทิฏฺฐีติ อิทานิ วุจฺจมานานํ อฏฺฐารสนฺนํ ปทานํ สาธารณํ มูลปทํ. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ คูถคตํ วิย, ทิฏฺฐีสุ วา คตํ อิทํ ทสฺสนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐีสุ อนฺโตคธตฺตาติปิ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐิยา วา คตํ ทิฏฺฐิคตํ. อิทญฺหิ ‘‘อตฺถิ เม อตฺตา’’ติอาทิ ทิฏฺฐิยา คมนมตฺตเมว, นตฺเถตฺถ อตฺตา วา นิจฺโจ วา โกจีติ วุตฺตํ โหติ. สา จายํ ทิฏฺฐิ ทุนฺนิคฺคมนฏฺเฐน คหนํ. ทุรติกฺกมฏฺเฐน สปฺปฏิภยฏฺเฐน จ กนฺตาโร ทุพฺภิกฺขกนฺตารวาฬกนฺตาราทโย วิย. สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน, วิโลมนฏฺเฐน วา วิสูกํ. กทาจิ สสฺสตสฺส, กทาจิ อุจฺเฉทสฺส วา คหณโต วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ วิปฺผนฺทิตํ. พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนํ. ทิฏฺฐิเยว อนฺโต ตุทนฏฺเฐน ทุนฺนีหรณียฏฺเฐน จ สลฺลนฺติ ทิฏฺฐิสลฺลํ. ทิฏฺฐิเยว ปีฬากรณฏฺเฐน สมฺพาโธติ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ. ทิฏฺฐิเยว โมกฺขาวรณฏฺเฐน ปลิโพโธติ ทิฏฺฐิปลิโพโธ. ทิฏฺฐิเยว ทุมฺโมจนียฏฺเฐน พนฺธนนฺติ ทิฏฺฐิพนฺธนํ. ทิฏฺฐิเยว ทุรุตฺตรณฏฺเฐน ปปาโตติ ทิฏฺฐิปปาโต. ทิฏฺฐิเยว ถามคตฏฺเฐน อนุสโยติ ทิฏฺฐานุสโย. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ สนฺตาเปตีติ ทิฏฺฐิสนฺตาโป. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ อนุทหตีติ ทิฏฺฐิปริฬาโห. ทิฏฺฐิเยว กิเลสกายํ คนฺเถตีติ ทิฏฺฐิคนฺโถ. ทิฏฺฐิเยว ภุสํ อาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ทิฏฺฐิเยว ‘‘สจฺจ’’นฺติอาทิวเสน อภินิวิสตีติ ทิฏฺฐาภินิเวโส. ทิฏฺฐิเยว ‘‘อิทํ ปร’’นฺติ อามสติ, ปรโต วา อามสตีติ ทิฏฺฐิปรามาโส, สมุฏฺฐาติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, การณํ. สมุฏฺฐานสฺส ภาโว สมุฏฺฐานฏฺโฐ, เตน สมุฏฺฐานฏฺเฐน, การณภาเวนาติ อตฺโถ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ពាក្យថា Yā diṭṭhī នេះ ជាមូលបទរួមនៃបទទាំង ១៨ ដែលលោកកំពុងពោលដល់។ ពាក្យថា Diṭṭhigataṃ គឺទិដ្ឋិនោះឯង ដូចជាពាក្យថា គូថគតៈ (វត្ថុដែលដល់នូវភាពជាលាមក) ឬថា ការយល់ឃើញនេះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតៈ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងទិដ្ឋិ ៦២ ឬថា ទិដ្ឋិគតៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមទិដ្ឋិ។ សេចក្តីពិត ការយល់ឃើញថា “អត្តារបស់យើងមាន” ជាដើមនេះ គ្រាន់តែជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះមិនមានអត្តា ឬភាពទៀងទាត់ ឬបុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ។ ចំណែកទិដ្ឋិនេះ ឈ្មោះថា គហណៈ (ព្រៃស្បាត) ព្រោះអត្ថថា ចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា កន្តារៈ (ផ្លូវកន្តារ) ព្រោះអត្ថថា កន្លងបានដោយកម្រ និងព្រោះអត្ថថា ប្រកបដោយភ័យ ដូចជាផ្លូវកន្តារដែលអត់បាយ និងផ្លូវកន្តារដែលមានសត្វសាហាវជាដើម។ ឈ្មោះថា វិសូកៈ (ការធ្វើឲ្យញាប់ញ័រ) ព្រោះអត្ថថា ចាក់ទម្លុះ ឬព្រោះអត្ថថា ផ្ទុយនឹងសម្មាទិដ្ឋិ។ ឈ្មោះថា វិប្បន្ទិតៈ (ការរើបម្រះ) ព្រោះការប្រកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិខ្លះ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិខ្លះ ដែលជារបៀបវារៈមិនល្អ។ ឈ្មោះថា សំយោជនៈ ព្រោះអត្ថថា ចងទុក។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសល្លៈ (សរគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាសរ ព្រោះអត្ថថា ចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះអត្ថថា ដកចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសម្ពាធៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាការចង្អៀតចង្អល់ ព្រោះអត្ថថា បៀតបៀន។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបលិពោធៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាគ្រឿងរារាំង ព្រោះអត្ថថា រារាំងនូវការរួចផុត (មោក្ខៈ)។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិពន្ធនៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាគ្រឿងចំណង ព្រោះអត្ថថា ដោះចេញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបបាតៈ (ជ្រោះគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាជ្រោះ ព្រោះអត្ថថា ឆ្លងឡើងបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិអនុសយៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង ជាអនុស័យ ព្រោះអត្ថថា ដល់នូវភាពមានកម្លាំង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសន្តាបៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងដុតកម្ដៅខ្លួនឯង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបរិឡាហៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងឆេះរាលដាលខ្លួនឯង។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគន្ថៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងចងក្រងនូវកាយគឺកិលេស។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទានៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងប្រកាន់យកយ៉ាងមាំ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋាភិនិវេសៈ ព្រោះទិដ្ឋិនោះឯង រមែងចូលទៅប្រកាន់ដោយអំណាចនៃពាក្យថា “នេះជាការពិត” ជាដើម។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិបរាមាសៈ ព្រោះស្ទាបអង្អែលថា “នេះជាធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់” ឬស្ទាបអង្អែលដោយអាការៈផ្សេង។ ពាក្យថា Samuṭṭhānaṃ គឺហេតុដែលជាគ្រឿងតាំងឡើង។ ពាក្យថា Samuṭṭhānaṭṭho គឺសភាវៈនៃសមុដ្ឋាន គឺដោយអត្ថថាជាសមុដ្ឋាន មានន័យថា ដោយសភាវៈជាហេតុ។ ក្នុងសូត្រទី ៧ និងទី ៨ មិនមានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។ โกกนุทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយកោកនុទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๙-๑๐. อุปาลิสุตฺตาทิวณฺณนา ៩-១០. ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រជាដើម ๙๙-๑๐๐. นวเม [Pg.352] อชฺโฌคาเหตฺวา อธิปฺเปตมตฺถํ สมฺภวิตุํ สาเธตุํ ทุกฺขานิ ทุรภิสมฺภวานิ. อฏฺฐกถายํ ปน ตตฺถ นิวาโสเยว ทุกฺโขติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺภวิตุํ ทุกฺขานิ ทุสฺสหานี’’ติ วุตฺตํ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญลกฺขณปฺปตฺตานิ วนสณฺฑานิ. วนปตฺถสทฺโท หิ สณฺฑภูเต รุกฺขสมูเหปิ วตฺตตีติ อรญฺญคฺคหณํ. ปวิเวกนฺติ ปการโต, ปกาเรหิ วา วิเวจนํ, รูปาทิปุถุตฺตารมฺมเณ ปการโต คมนาทิอิริยาปถปฺปกาเรหิ อตฺตโน กายสฺส วิเวจนํ, คจฺฉโตปิ ติฏฺฐโตปิ นิสชฺชโตปิ นิปชฺชโตปิ เอกสฺเสว ปวตฺติ. เตเนว หิ วิเวเจตพฺพานํ วิเวจนาการสฺส จ เภทโต พหุวิธตฺตา เต เอกตฺเตน คเหตฺวา ‘‘ปวิเวก’’นฺติ เอกวจเนน วุตฺตํ. ทุกฺกรํ ปวิเวกนฺติ วา ปวิเวกํ กตฺตุํ น สุขนฺติ อตฺโถ. เอกีภาเวติ เอกตฺตภาเว. ทฺวยํทฺวยาราโมติ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ภาวาภิรโต. หรนฺติ วิยาติ สํหรนฺติ วิย วิฆาตุปฺปาทเนน. เตนาห ‘‘ฆสนฺติ วิยา’’ติ. ภยสนฺตาสุปฺปาทเนน ขาทิตุํ อาคตา ยกฺขรกฺขสปิสาจาทโย วิยาติ อธิปฺปาโย. อีทิสสฺสาติ อลทฺธสมาธิโน. ติณปณฺณมิคาทิสทฺเทหีติ วาเตริตานํ ติณปณฺณาทีนํ มิคปกฺขิอาทีนญฺจ ภีสนเกหิ เภรเวหิ สทฺเทหิ. วิวิเธหิ จ อญฺเญหิ ขาณุอาทีหิ ยกฺขาทิอากาเรหิ อุปฏฺฐิเตหิ ภีสนเกหิ. ฆเฏน กีฬา ฆฏิกาติ เอเก. ทสมํ อุตฺตานเมว. ៩៩-១០០. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Ajjhogāhetvā (ចូលទៅស៊ប់ហើយ) សេចក្តីថា ទុក្ខទាំងឡាយ ពិបាកនឹងតស៊ូ (ឬសម្រេចបាន) នូវអត្ថដែលប្រាថ្នា។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញថា ការរស់នៅក្នុងទីនោះឯង ជាទុក្ខ លោកទើបពោលថា “ការកើតឡើងនូវទុក្ខទាំងឡាយ ពិបាកនឹងអត់ធន់បាន”។ ពាក្យថា Araññavanapatthānī គឺដងព្រៃដែលដល់នូវលក្ខណៈជាព្រៃស្បាត។ ព្រោះពាក្យថា វនបត្ថៈ នេះ រមែងប្រើសូម្បីក្នុងពួកដើមឈើដែលជាព្រៃស្បាត ហេតុនោះ លោកទើបដាក់ពាក្យថា អរញ្ញៈ មកជាមួយ។ ពាក្យថា Pavivekaṃ គឺការវិវេក (ស្ងប់ស្ងាត់) ដោយប្រការផ្សេងៗ ឬដោយប្រការទាំងឡាយ មានការវិវេកកាយរបស់ខ្លួន ពីអារម្មណ៍ផ្សេងៗ មានរូបជាដើម ដោយប្រការនៃឥរិយាបថ មានការដើរជាដើម គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃបុគ្គលម្នាក់ឯង សូម្បីកំពុងដើរ ឈរ អង្គុយ ឬដេក។ ព្រោះហេតុនោះឯង ដោយការប្លែកគ្នានៃសភាវៈដែលត្រូវវិវេក និងអាការៈនៃវិវេកដែលមានច្រើនយ៉ាង លោកទើបពោលដោយឯកវចនៈថា Pavivekaṃ ដោយរួមបញ្ចូលជាតែមួយ។ ពាក្យថា Dukkaraṃ pavivekaṃ សេចក្តីថា មិនងាយនឹងធ្វើការវិវេកបានឡើយ។ ពាក្យថា Ekībhāve គឺក្នុងភាពជាបុគ្គលម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា Dvayaṃdvayārāmo គឺអ្នកត្រេកអរក្នុងភាពជាគូៗ (មានគ្នា)។ ពាក្យថា Haranti viya គឺហាក់ដូចជានាំទៅ (ប្លន់យកទៅ) ដោយការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Ghasanti viya” (ហាក់ដូចជាស៊ី)។ សេចក្តីថា ហាក់ដូចជាពួកយក្ស រក្សស និងបិសាចជាដើម ដែលមកដើម្បីនឹងស៊ី ដោយការធ្វើឲ្យកើតភ័យ និងសេចក្តីតក់ស្លុត។ ពាក្យថា Īdisassa គឺចំពោះបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសមាធិបែបនេះ។ ពាក្យថា Tiṇapaṇṇamigādisaddehi គឺដោយសំឡេងគួរឲ្យខ្លាច គួរឲ្យរន្ធត់ នៃស្មៅ និងស្លឹកឈើដែលត្រូវខ្យល់បក់ និងនៃម្រឹគ និងបក្សីជាដើម។ និងដោយរូបគួរឲ្យខ្លាចផ្សេងៗ មានកញ្ជ្រាំងឈើជាដើម ដែលប្រាកដដូចជាយក្សជាដើម។ ពាក្យថា Ghaṭikā អ្នកខ្លះថា ការលេងដោយក្អម។ សូត្រទី ១០ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ อุปาลิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយឧបាលិសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ อุปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយឧបាលិវគ្គ ចប់ហើយ។ ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ទុតិយបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។ ๓. ตติยปณฺณาสกํ ៣. តតិយបណ្ណាសកៈ (๑๑) ๑. สมณสญฺญาวคฺโค (១១) ១. សមណសញ្ញាវគ្គ ๑-๑๒. สมณสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา ១-១២. ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាសូត្រជាដើម ๑๐๑-๑๑๒. ตติยสฺส [Pg.353] ปฐมาทีนิ อุตฺตานานิ. ฉฏฺเฐ นิชฺชรการณานีติ ปชหนการณานิ. อิมสฺมึ มคฺโค กถียตีติ กตฺวา ‘‘อยํ เหฏฺฐา…เป… ปุน คหิตา’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ นิชฺชิณฺณา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิ วิปสฺสนาย นิชฺชิณฺณาปิ น สมุจฺฉินฺนาติ สมุจฺเฉทปฺปหานทสฺสนตฺถํ ปุน คหิตา, เอวํ มิจฺฉาสงฺกปฺปาทโยปิ วิปสฺสนาย ปหีนาปิ อสมุจฺฉินฺนตาย อิธ ปุน คหิตาติ อยมตฺโถ ‘‘มิจฺฉาสงฺกปฺปสฺสา’’ติอาทีสุ สพฺพปเทสุ วตฺตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘เอวํ สพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ’’ติ อิมินา. เอตฺถ จาติ ‘‘สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตี’’ติ เอตสฺมึ ปาฬิปเท. เอตฺถ จ สมุจฺเฉทวเสน จ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน จ ปฏิปกฺขธมฺมานํ สมฺมเทว วิมุจฺจนํ สมฺมาวิมุตฺติ. ตปฺปจฺจยา จ มคฺคผเลสุ อฏฺฐ อินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ อุปคจฺฉนฺตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตานิปิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ อุทฺธฏานิ. มคฺควเสน หิ ผเลสุ ภาวนาปาริปูรี นามาติ. อภินนฺทนฏฺเฐนาติ อติวิย สิเนหนฏฺเฐน. อิทญฺหิ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุกฺกํสคตสาตสภาวโต สมฺปยุตฺตธมฺเม สิเนหนฺตํ เตเมนฺตํ วิย ปวตฺตติ. ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ วิปากสนฺตานสฺส ชีวเน อธิปติภาเวน. เอวนฺติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส นิคมนํ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ១០១-១១២. ក្នុងបណ្ណាសកៈទី ៣ សូត្រមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា Nijjarakāraṇāni គឺហេតុនៃការពន្លត់ (ការលះបង់)។ ក្នុងសូត្រនេះ លោកពោលអំពីមគ្គ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “នេះជាចំណែកខាងក្រោម...បេ... លើកឡើងមកពោលម្ដងទៀត”។ គួរនាំពាក្យថា “ទោះបីមិច្ឆាទិដ្ឋិត្រូវបានកម្ចាត់បង់ហើយក៏ដោយ” មកភ្ជាប់សេចក្តី។ ដូចជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ទោះបីត្រូវបានកម្ចាត់បង់ដោយវិបស្សនាហើយ ក៏មិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ហេតុនោះ លោកទើបលើកយកមកពោលម្ដងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវសមុច្ឆេទប្បហានៈ (ការលះដាច់ស្រឡះ) យ៉ាងណាមិញ សូម្បីមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម ទោះបីលះបានដោយវិបស្សនាហើយ តែព្រោះមិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងទីនេះ លោកក៏លើកយកមកពោលម្ដងទៀតយ៉ាងនោះដែរ សេចក្តីនេះ លោកបង្ហាញដោយពាក្យថា “Evaṃ sabbapadesu yojetabbo” (គួរប្រកបយ៉ាងនេះក្នុងបទទាំងពួង) ដែលត្រូវពោលក្នុងបទទាំងពួង មានមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម។ ក្នុងបទនេះថា “Sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantី” (ព្រោះបច្ច័យគឺសម្មាវិមុត្តិ ធម៌ជាកុសលជាច្រើន រមែងដល់នូវការពេញបរិបូរនៃភាវនា)។ ក្នុងបទនេះ ការរួចផុតយ៉ាងប្រពៃនៃធម៌ជាបដិបក្ខ ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទ និងដោយអំណាចនៃបដិប្បស្សទ្ធិ ឈ្មោះថា សម្មាវិមុត្តិ។ និងព្រោះបច្ច័យនៃសម្មាវិមុត្តិនោះ ឥន្ទ្រីយ៍ ៨ ក្នុងមគ្គនិងផល រមែងដល់នូវការពេញបរិបូរនៃភាវនា គឺលោកលើកយកឥន្ទ្រីយ៍មានសទ្ធិន្រ្ទីយ៍ជាដើម សូម្បីដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គមកពោល។ ព្រោះថា ការពេញបរិបូរនៃភាវនាក្នុងផលទាំងឡាយ រមែងមានដោយអំណាចនៃមគ្គ។ ពាក្យថា Abhinandanaṭṭhena គឺដោយអត្ថថា ស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង។ ព្រោះថាសោមនស្សិន្រ្ទីយ៍នេះ កាលប្រព្រឹត្តទៅ រមែងធ្វើឲ្យធម៌ដែលសម្បយុត្តជាមួយ ឲ្យស្រស់ស្រាយ ហាក់ដូចជាជ្រួតជ្រាបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ព្រោះមានសភាវៈជាសុខដ៏លើសលប់។ ពាក្យថា Pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena គឺដោយអត្ថថា ជាធំក្នុងជីវិតនៃសន្តានវិបាក។ ពាក្យថា Evanti ជាដើម គឺជាការសរុបសេចក្តីដែលបានពោលមកហើយ។ សូត្រទី ៧ ជាដើម មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ สมณสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ สมณสญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសមណសញ្ញាវគ្គ ចប់ហើយ។ (๑๒) ๒. ปจฺโจโรหณิวคฺโค (១២) ២. បច្ចោរោហណិវគ្គ ๑-๔. ปฐมอธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៤. ការអធិប្បាយបឋមធម្មសូត្រជាដើម ๑๑๓-๑๑๖. ทุติยสฺส ปฐมทุติยานิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย ชานํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาติ เอว. น หิ ปเทสญาเณ [Pg.354] ฐิโต ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน หิ อวิเสสคฺคหเณน จ ‘‘ชาน’’นฺติ อิมินา นิรวเสสํ เญยฺยชาตํ ปริคฺคยฺหตีติ ตพฺพิสยาย ชานนกิริยาย สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว กรณํ ภวิตุํ ยุตฺตํ, ปกรณวเสน ‘‘ภควา’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน จ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญาจกฺขุธมฺมจกฺขุพุทฺธจกฺขุสมนฺตจกฺขุสงฺขาเตหิ ญาณจกฺขูหิ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ เอว. อถ วา ชานํ ชานาตีติ ยถา อญฺเญ สวิปลฺลาสา กามรูปปริญฺญาวาทิโน ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ปหีนวิปลฺลาสตฺตา ชานนฺโต ชานาติ เอว, ทิฏฺฐิทสฺสนสฺส อภาวา ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยวาติ อตฺโถ. จกฺขุ วิย ภูโตติ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุ วิย ภูโต. ยถา หิ จกฺขุ สตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ปริเณติ สาเธติ, เอวํ โลกสฺส ยาถาวทสฺสนสาธนโตปิ ทสฺสนกิจฺจปริณายกฏฺเฐน จกฺขุ วิย ภูโต, ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา วา สยมฺภุญาเณน ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ วา จกฺขุภูโต. ១១៣-១១៦. សេចក្ដីនៃសូត្រទី ១ និងទី ២ ក្នុងវគ្គទី ២ មានន័យរាក់ (ងាយយល់)។ ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា jānaṃ jānāti (ដឹង ក៏ដឹង) សេចក្ដីថា ព្រះអង្គរមែងដឹងនូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលគួរដឹង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណតែម្ដង។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងបទេសញ្ញាណ (ញាណមិនពេញលេញ) មិនអាចដឹងនូវអ្វីៗទាំងអស់ដែលគួរដឹងបានឡើយ។ ដោយការសម្ដែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ និងដោយការកាន់យកមិនមានការបែងចែក តាមរយៈពាក្យថា jānaṃ នេះ រមែងរាប់បញ្ចូលនូវញេយ្យធម៌ទាំងអស់មិនមានសេសសល់ ដូច្នេះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ទើបគួរជាគ្រឿងធ្វើនូវកិច្ចនៃការដឹងដែលមានញេយ្យធម៌នោះជាវិស័យ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្ដីនេះ គប្បីជ្រាបច្បាស់តាមរយៈប្រធានបទ និងតាមរយៈការតម្កល់ទុកនូវសព្វនាមថា bhagavā (ព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ បទថា passitabbameva passati (ឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញពិតៗ) សេចក្ដីថា ព្រះអង្គរមែងឃើញនូវអ្វីដែលគួរឃើញ ដោយញាណចក្ខុទាំងឡាយ មានទិព្វចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ធម្មចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ និងសមន្តចក្ខុជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា jānaṃ jānāti សេចក្ដីថា ពួកជនដទៃដែលមានវិបល្លាស ជាអ្នកពោលនូវការកំណត់ដឹងក្នុងកាម និងរូប ទោះបីដឹង ក៏ដឹងដោយអំណាចនៃវិបល្លាស ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនដូច្នោះទេ។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លះបង់វិបល្លាសបានហើយ កាលទ្រង់ដឹង ក៏ដឹងពិតប្រាកដ កាលទ្រង់ឃើញ ក៏ឃើញពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានការឃើញដោយទិដ្ឋិ។ បទថា cakkhu viya bhūto (ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក) សេចក្ដីថា ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក ដោយអត្ថថាជាអ្នកដឹកនាំក្នុងការឃើញ។ ដូចជាភ្នែក រមែងដឹកនាំ សម្រេចនូវការឃើញដល់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ជាអ្នកប្រៀបដូចជាភ្នែក ដោយអត្ថថាជាអ្នកដឹកនាំក្នុងកិច្ចនៃការឃើញ ព្រោះសម្រេចនូវការឃើញតាមពិតដល់សត្វលោក ក៏យ៉ាងនោះដែរ ឬមួយថា ព្រះអង្គជាអ្នកមានបញ្ញាចក្ខុ ឬដល់នូវបញ្ញាចក្ខុដោយសយម្ភូញាណ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា cakkhubhūto (អ្នកជាភ្នែក)។ ญาณสภาโวติ วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณสภาโว. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน ปริยตฺติธมฺมปฺปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. เตนาห ‘‘ธมฺมสภาโว’’ติ. ธมฺมา วา โพธิปกฺขิยา เตหิ อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต, อนญฺญสาธารณํ วา ธมฺมํ ปตฺโต อธิคโตติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโตติ อาห ‘‘เสฏฺฐสภาโว’’ติ. อถ วา พฺรหฺมา วุจฺจติ มคฺโค, เตน อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต, ตญฺจ สยมฺภุญาเณน ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. จตุสจฺจธมฺมํ วทตีติ วตฺตา. จิรํ สจฺจปฺปฏิเวธํ ปวตฺเตนฺโต วทตีติ ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวาติ ทุกฺขาทิอตฺถํ ตตฺถาปิ ปีฬนาทิอตฺถํ อุทฺธริตฺวา. ปรมตฺถํ วา นิพฺพานํ ปาปยิตา นินฺเนตา. อมตาธิคมปฏิปตฺติเทสนาย อมตสจฺฉิกิริยํ สตฺเตสุ อุปฺปาเทนฺโต อมตํ ททาตีติ อมตสฺส ทาตา. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ตทายตฺตภาวโต ธมฺมสามี. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. បទថា ñāṇasabhāvo (មានសភាវៈជាញាណ) សេចក្ដីថា មានសភាវៈជាញាណ ដោយអត្ថថាធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់។ ឬមួយថា ព្រះអង្គជា dhammabhūto (អ្នកជាធម៌) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងបរិយត្តិធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអត្ថថាមានសភាវៈមិនវិបរិត ឬព្រោះទ្រង់មានសភាវៈជាធម៌ដែលចេញមកអំពីវាចាដែលទ្រង់ត្រិះរិះដោយព្រះហឫទ័យ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា dhammasabhāvo (មានសភាវៈជាធម៌)។ ឬមួយថា ធម៌ទាំងឡាយគឺពោធិបក្ខិយធម៌ ព្រោះព្រះអង្គកើតឡើងដោយធម៌ទាំងនោះ និងព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះឱ្យកើតឡើងដល់សត្វលោក ឬព្រោះទ្រង់ដល់នូវ សម្រេចនូវធម៌ដែលមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា dhammabhūto។ បទថា brahmabhūto (អ្នកជាព្រហ្ម) ដោយអត្ថថាប្រសើរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា seṭṭhasabhāvo (មានសភាវៈដ៏ប្រសើរ)។ ម្យ៉ាងទៀត មគ្គ លោកហៅថា ព្រហ្ម ព្រោះព្រះអង្គកើតឡើងដោយមគ្គនោះ និងព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងមគ្គនោះឱ្យកើតឡើងដល់សត្វលោក និងព្រោះទ្រង់ដល់នូវមគ្គនោះដោយសយម្ភូញាណ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា brahmabhūto។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា vattā (អ្នកពោល) ព្រោះទ្រង់សម្ដែងនូវចតុរារិយសច្ចធម៌។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា pavattā (អ្នកញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងការត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ។ បទថា atthaṃ nīharitvā (ដកស្រង់យកអត្ថ) សេចក្ដីថា ដកស្រង់យកអត្ថមានទុក្ខជាដើម ក្នុងទុក្ខនោះ ក៏ដកស្រង់យកអត្ថមានការបៀតបៀនជាដើម។ ជាអ្នកនាំទៅ ដឹកនាំទៅកាន់បរមត្ថធម៌ ឬព្រះនិព្វាន។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា amatassa dātā (អ្នកឱ្យនូវអមតៈ) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអមតធម៌ឱ្យកើតឡើងដល់សត្វទាំងឡាយ ដោយការសម្ដែងនូវបដិបត្តិដើម្បីដល់នូវអមតធម៌។ ព្រះអង្គឈ្មោះថា dhammasāmī (ម្ចាស់នៃធម៌) ព្រោះពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងសូត្រទី ៤ មិនមានអ្វីត្រូវពោលឡើយ។ ปฐมอธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមអធម្មសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๕-๔๒. สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา ៥-៤២. ការអធិប្បាយសូត្រមានសង្គារវសូត្រជាដើម ๑๑๗-๑๕๔. ปญฺจเม [Pg.355] อปฺปกาติ โถกา, น พหู. อถายํ อิตรา ปชาติ ยา ปนายํ อวเสสา ปชา สกฺกายทิฏฺฐิตีรเมว อนุธาวติ, อยเมว พหุตราติ อตฺโถ. สมฺมทกฺขาเตติ สมฺมา อกฺขาเต สุกถิเต. ธมฺเมติ ตว เทสนาธมฺเม. ธมฺมานุวตฺติโนติ ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตทนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มคฺคผลสจฺฉิกรเณน ธมฺมานุวตฺติโน. มจฺจุโน ฐานภูตนฺติ กิเลสมารสงฺขาตสฺส มจฺจุโน นิวาสฏฺฐานภูตํ. สุทุตฺตรํ ตริตฺวา ปารเมสฺสนฺตีติ เย ชนา ธมฺมานุวตฺติโน, เต เอตํ สุทุตฺตรํ ทุรติกฺกมํ มารเธยฺยํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานปารํ คมิสฺสนฺติ. ១១៧-១៥៤. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា appakā ប្រែថា តិចតួច មិនច្រើន។ បទថា athāyaṃ itarā pajā សេចក្ដីថា ចំណែកឯពួកសត្វក្រៅពីនេះ ដែលរមែងរត់ទៅតាមច្រាំងគឺសក្កាយទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ ពួកសត្វនេះឯងមានចំនួនច្រើនជាង។ បទថា sammadakkhāte ប្រែថា ដែលទ្រង់សម្ដែងទុកល្អហើយ ពោលគឺត្រាស់ទុកល្អហើយ។ បទថា dhamme សំដៅលើទេសនាធម៌របស់ព្រះអង្គ។ បទថា dhammānuvattino សេចក្ដីថា ជនទាំងឡាយដែលបានស្ដាប់ធម៌នោះហើយ បំពេញបដិបត្តិដែលសមគួរដល់ធម៌នោះ រួចធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវមគ្គនិងផល ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តតាមធម៌។ បទថា maccuno ṭhānabhūtaṃ សេចក្ដីថា ជាទីតាំងនៃលំនៅរបស់មច្ចុ ពោលគឺកិលេសមារ។ បទថា suduttaraṃ taritvā pāramessanti សេចក្ដីថា ជនទាំងឡាយណាដែលជាអ្នកប្រព្រឹត្តតាមធម៌ ជនទាំងនោះនឹងឆ្លងផុតនូវដែននៃមារដែលឆ្លងបានដោយកម្រនេះ ហើយនឹងទៅដល់ត្រើយគឺព្រះនិព្វាន។ กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหายาติ กายทุจฺจริตาทิเภทํ อกุสลํ ธมฺมํ ชหิตฺวา. สุกฺกํ ภาเวถาติ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา กายสุจริตาทิเภทํ สุกฺกํ ธมฺมํ ภาเวยฺย. โอกา อโนกมาคมฺมาติ โอกํ วุจฺจติ อาลโย, อโนกํ วุจฺจติ อนาลโย. อาลยโต นิกฺขมิตฺวา อนาลยสงฺขาตํ นิพฺพานํ ปฏิจฺจ อารพฺภ. បទថា kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāya សេចក្ដីថា លះបង់នូវអកុសលធម៌មានកាយទុច្ចរិតជាដើម។ បទថា sukkaṃ bhāvetha សេចក្ដីថា ភិក្ខុជាបណ្ឌិត គប្បីចម្រើននូវសុក្កធម៌ (ធម៌ស) មានកាយសុចរិតជាដើម ចាប់តាំងពីការចេញបួស រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ បទថា okā anokamāgamma សេចក្ដីថា ពាក្យថា oka (ផ្ទះ/អាល័យ) សំដៅលើអាល័យ, ពាក្យថា anoka (មិនមានផ្ទះ/មិនមានអាល័យ) សំដៅលើការមិនមានអាល័យ។ សេចក្ដីថា ចេញអំពីអាល័យ ហើយអាស្រ័យ (ប្រារព្ធ) នូវព្រះនិព្វានដែលហៅថាការមិនមានអាល័យ។ ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺยาติ ยสฺมึ อนาลยสงฺขาเต วิเวเก นิพฺพาเน อิเมหิ สตฺเตหิ ทุรภิรมํ, ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย. ทุวิเธปิ กาเมติ วตฺถุกามกิเลสกาเม. จิตฺตกฺเลเสหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อตฺตานํ ปริโยทเปยฺย โวทาเปยฺย, ปริโสเธยฺยาติ อตฺโถ. បទថា Tatrābhiratimiccheyya សេចក្ដីថា គួរប្រាថ្នានូវសេចក្ដីត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វាន ជាគ្រឿងស្ងប់ស្ងាត់ ដែលហៅថាធម៌មិនមានអាល័យ ដែលសត្វទាំងឡាយត្រេកអរបានដោយកម្រនោះ។ បទថា duvidhepi kāme គឺវត្ថុកាម និងកិលេសកាមទាំងពីរ។ បទថា cittaklesehi សេចក្ដីថា គប្បីធ្វើខ្លួនឲ្យផូរផង់ ឲ្យស្អាតស្អំ គឺឲ្យបរិសុទ្ធចាកនីវរណៈទាំង ៥ នេះជាអត្ថ។ สมฺโพธิยงฺเคสูติ สมฺโพชฺฌงฺเคสุ. สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตนฺติ สมฺมา เหตุนา นเยน จิตฺตํ สุฏฺฐุ ภาวิตํ วฑฺฒิตํ. ชุติมนฺโตติ อานุภาววนฺโต, อรหตฺตมคฺคญาณชุติยา ขนฺธาทิเภเท ธมฺเม โชเตตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. เต โลเก ปรินิพฺพุตาติ เต อิมสฺมึ ขนฺธาทิโลเก ปรินิพฺพุตา นาม อรหตฺตปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย กิเลสวฏฺฏสฺส เขปิตตฺตา สอุปาทิเสเสน, จริมจิตฺตนิโรเธน ขนฺธวฏฺฏสฺส เขปิตตฺตา อนุปาทิเสเสน จาติ ทฺวีหิ ปรินิพฺพาเนหิ ปรินิพฺพุตา, อนุปาทาโน วิย ปทีโป อปณฺณตฺติกภาวํ คตาติ อตฺโถ. បទថា Sambodhiyaṅgesu សេចក្ដីថា ក្នុងពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ។ បទថា sammā cittaṃ subhāvitaṃ សេចក្ដីថា ចិត្តដែលបុគ្គលបានអប់រំ ចម្រើនល្អហើយ ដោយហេតុ ដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ។ បទថា jutimanto សេចក្ដីថា មានអានុភាព គឺញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើមឲ្យរុងរឿងដោយពន្លឺនៃអរហត្តមគ្គញាណ ហើយឋិតនៅ នេះជាអត្ថ។ បទថា te loke parinibbutā សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ ឈ្មោះថាបរិនិព្វានហើយក្នុងលោកមានខន្ធជាដើមនេះ គឺបរិនិព្វានដោយបរិនិព្វាន ២ យ៉ាង គឺ សឧបាទិសេសបរិនិព្វាន ព្រោះអស់ទៅនៃកិលេសវដ្ត ចាប់តាំងពីការសម្រេចព្រះអរហត្ត និងអនុបាទិសេសបរិនិព្វាន ព្រោះអស់ទៅនៃខន្ធវដ្ត ដោយការរលត់នៃចរិមចិត្ត មានសេចក្ដីថា ជាអ្នកដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបាន ដូចជាប្រទីបដែលអស់ប្រេង នេះជាអត្ថ។ อิโต ปรํ ยาว ตติโย ปณฺณาสโก, ตาว อุตฺตานตฺถเมว. តាំងពីអត្ថបទនេះទៅ រហូតដល់តតិយបណ្ណាសកៈ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ទាំងស្រុង។ สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយសង្គារវសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. តតិយបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។ ๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ ៤. ចតុត្ថបណ្ណាសកៈ ๑๕๕-๑๖๖. จตุตฺถสฺส [Pg.356] ปฐมวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว. ១៥៥-១៦៦. វគ្គទី ១ នៃចតុត្ថបណ្ណាសកៈ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ๑-๔๔. พฺราหฺมณปจฺโจโรหณีสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៤៤. ការអធិប្បាយព្រាហ្មណបច្ចោរោហណីសូត្រជាដើម ๑๖๗-๒๑๐. ทุติเย จ ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ทสเม ปจฺฉาภูมิวาสิโนติ ปจฺจนฺตเทสวาสิโน. เสวาลมาลิกาติ ปาโตว อุทกํ โอโรหิตฺวา เสวาลญฺเจว อุปฺปลาทีนิ จ คเหตฺวา อตฺตโน อุทกสุทฺธิกภาวชานนตฺถญฺเจว ‘‘โลกสฺส จ อุทเกน สุทฺธิ โหตี’’ติ อิมสฺส อตฺถสฺส ชานนตฺถญฺจ มาลํ กตฺวา ปิลนฺธนกา. อุทโกโรหกาติ ปาโต มชฺฌนฺเห สายนฺเห จ อุทกโอโรหณกา. เตนาห ‘‘สายตติยกํ อุทโกโรหณานุโยคมนุยุตฺตา’’ติ. เอกาทสมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. จตุตฺเถ ปณฺณาสเก นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ១៦៧-២១០. ក្នុងវគ្គទី ២ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា pacchābhūmivāsino សេចក្ដីថា ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងបច្ចន្តប្រទេស។ បទថា sevālamālikā សេចក្ដីថា ពួកជនដែលចុះទៅក្នុងទឹកតាំងពីព្រលឹម ហើយបេះយកសារាយ និងផ្កាឈូកជាដើម មកធ្វើជាកម្រងផ្កាពាក់ ដើម្បីដឹងនូវភាពស្អាតស្អំដោយទឹករបស់ខ្លួនផង ដើម្បីដឹងនូវសេចក្ដីនេះថា «សេចក្ដីបរិសុទ្ធិរបស់សត្វលោក រមែងមានបានដោយទឹក» ផង។ បទថា udakorohakā សេចក្ដីថា ពួកជនអ្នកចុះទឹកក្នុងពេលព្រឹក ពេលថ្ងៃត្រង់ និងពេលល្ងាច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «sāyatatiyakaṃ udakorohaṇānuyogamanuyuttā» (អ្នកប្រកបការចុះទឹកមានពេលល្ងាចជាគម្រប់បី)។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងចតុត្ថបណ្ណាសកៈ គ្មានសេចក្ដីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់បន្ថែមទៀតឡើយ។ พฺราหฺมณปจฺโจโรหณีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយព្រាហ្មណបច្ចោរោហណីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ. ចតុត្ថបណ្ណាសកៈ ចប់ហើយ។ (๒๑) ๑. กรชกายวคฺโค (២១) ១. ករជកាយវគ្គ ๑-๕๓๖. ปฐมนิรยสคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៥៣៦. ការអធិប្បាយបឋមនិរយសគ្គសូត្រជាដើម ๒๑๑-๗๔๖. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. นวเม ยสฺมึ สนฺตาเน กามาวจรกมฺมํ มหคฺคตกมฺมญฺจ กตูปจิตํ วิปากทาเน ลทฺธาวสรํ หุตฺวา ฐิตํ, เตสุ กามาวจรกมฺมํ อิตรํ นีหริตฺวา สยํ ตตฺถ ฐตฺวา อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ น สกฺโกติ, มหคฺคตกมฺมเมว ปน อิตรํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ สกฺโกติ ครุภาวโต. เตนาห ‘‘ตํ มโหโฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิยา’’ติอาทิ. อิโต ปรํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ២១១-៧៤៦. ក្នុងវគ្គទី ៥ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៩ ក្នុងសន្តានចិត្តណាដែលកាមាវចរកម្ម និងមហគ្គតកម្ម បុគ្គលបានធ្វើ និងសន្សំទុកហើយ ឋិតនៅដោយបានឱកាសក្នុងការឲ្យផល ក្នុងកម្មទាំងពីរនោះ កាមាវចរកម្មមិនអាចកម្ចាត់កម្មមួយទៀតចេញ ហើយខ្លួនឯងឋិតនៅទីនោះដើម្បីឲ្យផលរបស់ខ្លួនបានឡើយ ចំណែកឯមហគ្គតកម្មប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចរារាំងកម្មមួយទៀត ហើយឲ្យផលរបស់ខ្លួនបាន ព្រោះភាពជាកម្មធ្ងន់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viyā» (មហគ្គតកម្មនោះ ប្រៀបដូចជាទឹកជំនន់ដ៏ធំ ធៀបនឹងទឹកបន្តិចបន្តួច) ជាដើម។ តាំងពីអត្ថបទនេះទៅ គ្រប់កន្លែងទាំងអស់ មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ปฐมนิรยสคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយបឋមនិរយសគ្គសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย អដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី ทสกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา. ការបំភ្លឺសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយទសកនិបាត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។ . นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. . នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ องฺคุตฺตรนิกาเย ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ เอกาทสกนิปาต-ฏีกา ដីកាឯកាទសកនិបាត ๑. นิสฺสยวคฺโค ១. និស្សយវគ្គ ๑-๑๐. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา ១-១០. ការអធិប្បាយកិមត្ថិយសូត្រជាដើម ๑-๑๐. เอกาทสกนิปาตสฺส [Pg.357] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม ชนิตสฺมินฺติ กมฺมกิเลเสหิ นิพฺพตฺเต, ชเน เอตสฺมินฺติ วา ชเนตสฺมึ, มนุสฺเสสูติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ. ชนิตสฺมึ-สทฺโท เอว วา อิ-การสฺส เอ-การํ กตฺวา ‘‘ชเนตสฺมิ’’นฺติ วุตฺโต. ชนิตสฺมินฺติ จ ชนสฺมินฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ชนิตสฺมินฺติ สามญฺญคฺคหเณปิ ยตฺถ จตุวณฺณสมญฺญา, ตตฺเถว มนุสฺสโลเก. ขตฺติโย เสฏฺโฐติ อยํ โลกสมญฺญาปิ มนุสฺสโลเกเยว, น เทวกาเย พฺรหฺมกาเย วาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ วุตฺตํ. ปฏิสรนฺตีติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ ปฏิ ปฏิ อตฺตโน โคตฺตํ อนุสฺสรนฺติ ปฏิชานนฺติ วาติ อตฺโถ. ១-១០. ក្នុងឯកាទសកនិបាត សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ១០ បទថា janitasmiṃ សេចក្ដីថា ក្នុងសត្វលោកដែលកើតឡើងដោយកម្ម និងកិលេសទាំងឡាយ មួយវិញទៀត បទថា janetasmiṃ គឺក្នុងជននេះ សេចក្ដីថា ក្នុងពួកមនុស្ស នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ye gottapaṭisārino»។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា janitasmiṃ នោះឯង ផ្លាស់ស្រៈ អិ (i) ជាស្រៈ អេ (e) ទើបពោលថា «janetasmiṃ»។ និងពាក្យថា janitasmiṃ គប្បីដឹងអត្ថថា janasmiṃ (ក្នុងពួកជន)។ ទោះបីជាពាក្យថា janitasmiṃ នេះ ជាការកាន់យកដោយទូទៅក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីណាដែលមានការសន្មតវណ្ណៈទាំង ៤ ទីនោះគឺក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង។ ដើម្បីបង្ហាញថា ពាក្យថា «khattiyo seṭṭho» នេះ ទោះបីជាការសន្មតរបស់លោក ក៏មានតែក្នុងមនុស្សលោកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងពួកទេវតា ឬពួកព្រហ្មឡើយ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ye gottapaṭisārino»។ បទថា paṭisaranti សេចក្ដីថា រលឹកចំពោះ គឺទទួលស្គាល់នូវគោត្ររបស់ខ្លួនរឿយៗថា «ខ្ញុំជាគោតមៈ ខ្ញុំជាកស្សបៈ» នេះជាអត្ថ។ กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយកិមត្ថិយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ นิสฺสยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយនិស្សយវគ្គ ចប់ហើយ។ ๒. อนุสฺสติวคฺโค ២. អនុស្សតិវគ្គ ๑-๔. ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา ១-៤. ការអធិប្បាយបឋមមហានាមសូត្រជាដើម ๑๑-๑๔. ทุติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย กพฬีการาหารภกฺขานนฺติ กพฬีการาหารูปชีวีนํ. โก ปน เทวานํ อาหาโร, กา อาหารเวลาติ? สพฺเพสมฺปิ กามาวจรเทวานํ สุธา อาหาโร. สา เหฏฺฐิเมหิ เหฏฺฐิเมหิ อุปริมานํ อุปริมานํ ปณีตตมา โหติ, ตํ ยถาสกํ ทิวสวเสเนว ทิวเส ทิวเส ภุญฺชนฺติ. เกจิ ปน ‘‘พิฬารปทปฺปมาณํ สุธาหารํ ภุญฺชนฺติ, โส ชิวฺหาย ฐปิตมตฺโต ยาว เกสคฺคนขคฺคา กายํ ผรติ, เตสํเยว ทิวสวเสน [Pg.358] สตฺต ทิวเส ยาปนสมตฺโถ โหตี’’ติ วทนฺติ. อสมยวิมุตฺติยา วิมุตฺโตติ มคฺควิโมกฺเขน วิมุตฺโต. อฏฺฐนฺนญฺหิ สมาปตฺตีนํ สมาปชฺชนสฺส สมโยปิ อตฺถิ ตสฺส อสมโยปิ, มคฺควิโมกฺเขน ปน วิมุจฺจนสฺส สมโย วา อสมโย วา นตฺถิ. ยสฺส สทฺธา พลวตี, วิปสฺสนา จ อารทฺธา, ตสฺส คจฺฉนฺตสฺส ติฏฺฐนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส นิปชฺชนฺตสฺส ขาทนฺตสฺส ภุญฺชนฺตสฺส จ มคฺคผลปฺปฏิเวโธ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. อิติ มคฺควิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺตสฺส สมโย วา อสมโย วา นตฺถีติ มคฺควิโมกฺโข อสมยวิมุตฺติ นาม. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ១១-១៤. ក្នុងវគ្គទី ២ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ១ ជាដើម មានសេចក្ដីងាយស្រួលយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ សេចក្ដីថា នៃពួកសត្វដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយកពលីការាហារ។ ចុះអ្វីជាអាហាររបស់ពួកទេវតា ហើយពេលវេលាបរិភោគអាហាររបស់ពួកទេវតានោះ តើកាលណា? អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់កាមាវចរទាំងអស់ គឺទឹកអម្រឹត។ ទឹកអម្រឹតនោះ របស់ពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់ៗ រមែងមានសភាពប្រណីតជាងពួកទេវតាជាន់ទាបៗ ពួកទេវតាទាំងនោះ រមែងបរិភោគទឹកអម្រឹតនោះរាល់ៗថ្ងៃ ទៅតាមចំណែកនៃថ្ងៃរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ពួកទេវតាបរិភោគអាហារអម្រឹតមានប្រមាណប៉ុនដានជើងឆ្មា អាហារនោះគ្រាន់តែដាក់លើអណ្តាតភ្លាម ក៏ជ្រាបសព្វពេញរាងកាយ រហូតដល់ចុងសក់ និងចុងក្រចក អាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ តាមចំណែកថ្ងៃរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះឯង»។ បទថា asamayavimuttiyā vimutto សេចក្ដីថា រួចផុតហើយដោយការរួចផុតដោយមគ្គ។ ព្រោះថា ការចូលសមាបត្តិទាំង ៨ រមែងមានទាំងសម័យខ្លះ មិនមែនសម័យខ្លះ ចំណែកឯការរួចផុតដោយមគ្គវិមោក្ខ មិនមានសម័យ ឬមិនមែនសម័យឡើយ។ បុគ្គលណាមានសទ្ធាខ្លាំងក្លា និងបានចាប់ផ្ដើមវិបស្សនាហើយ មិនគួរពោលឡើយថា ការត្រាស់ដឹងមគ្គនិងផល មិនមានដល់បុគ្គលនោះ ទោះបីជាកំពុងដើរ ឈរ អង្គុយ គេង ទំពាស៊ី ឬបរិភោគក៏ដោយ។ យ៉ាងនេះ ការរួចផុតរបស់បុគ្គលដែលរួចផុតដោយមគ្គវិមោក្ខ មិនមានសម័យ ឬមិនមែនសម័យឡើយ ហេតុនោះ មគ្គវិមោក្ខ ទើបឈ្មោះថា អសមយវិមុត្តិ។ ក្នុងសូត្រទី ៤ គ្មានសេចក្ដីអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការអធិប្បាយបឋមមហានាមសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។ ๕. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา ៥. ការអធិប្បាយមេត្តាសូត្រ ๑๕. ปญฺจเม เสสชนาติ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา อลาภิโน. สมฺปริวตฺตมานาติ ทกฺขิเณเนว ปสฺเสน อสยิตฺวา สพฺพโส ปริวตฺตมานา. กากจฺฉมานาติ ฆุรุฆุรุปสฺสาสวเสน วิสฺสรํ กโรนฺตา. สุขํ สุปตีติ เอตฺถ ทุวิธา สุปนา สยเน ปิฏฺฐิปฺปสารณลกฺขณา กิริยามยจิตฺเตหิ อโวกิณฺณภวงฺคปฺปวตฺติลกฺขณา จ. ตตฺถายํ อุภยตฺถาปิ สุขเมว สุปติ. ยสฺมา สณิกํ นิปชฺชิตฺวา องฺคปจฺจงฺคานิ สโมธาย ปาสาทิเกน อากาเรน สยติ, นิทฺโทกฺกมเนปิ ฌานํ สมาปนฺโน วิย โหติ. เตนาห ‘‘เอวํ อสุปิตฺวา’’ติอาทิ. ១៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា sesajanā សេចក្ដីថា ពួកជនដែលនៅសល់ គឺអ្នកមិនបានសម្រេចមេត្តាចេតោវិមុត្តិ។ បទថា samparivattamānā សេចក្ដីថា មិនដេកផ្អៀងទៅខាងស្តាំតែម្ខាងទេ គឺប្រែប្រួលខ្លួនទៅមកគ្រប់បែបយ៉ាង。 បទថា kākacchamānā សេចក្ដីថា ស្រមុកខុរៗ ធ្វើសំឡេងខុសប្លែកពីធម្មតា ដោយអំណាចនៃការដកដង្ហើមចេញចូល។ បទថា sukhaṃ supati ក្នុងទីនេះ ការដេកលក់មាន ២ យ៉ាង គឺ ការដេកលក់មានលក្ខណៈលាតខ្នងលើទីដេក ១ និងការដេកលក់មានលក្ខណៈប្រព្រឹត្តទៅនៃភវង្គចិត្តដែលមិនច្រឡំដោយកិរិយាចិត្ត ១។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ បុគ្គលនេះរមែងដេកលក់ជាសុខ ក្នុងទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះរមែងដេកលក់សន្សឹមៗ រៀបចំអវយវៈតូចធំឲ្យមានរបៀបរៀបរយ ដេកដោយអាការៈគួរឲ្យជ្រះថ្លា សូម្បីក្នុងពេលលក់ទៅ ក៏ហាក់ដូចជាចូលឈានដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «evaṃ asupitvā» ជាដើម។ นิทฺทากาเล สุขํ อลภิตฺวา ทุกฺเขน สุตฺตตฺตา เอว ปฏิพุชฺฌนกาเล สรีรเขเทน นิตฺถุนนํ วิชมฺภนํ อิโต จิโต จ วิปริวตฺตนญฺจ โหตีติ อาห ‘‘นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภนฺตา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺตี’’ติ. อยํ ปน สุเขน สุตฺตตฺตา สรีรเขทาภาวโต นิตฺถุนนาทิวิรหิโตว ปฏิพุชฺฌติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา’’ติอาทิ. สุขปฺปฏิโพโธ จ สรีรวิการาภาเวนาติ อาห ‘‘สุขํ นิพฺพิการ’’นฺติ. ព្រោះតែមិនបានទទួលសេចក្ដីសុខក្នុងពេលដេកលក់ គឺដេកលក់ទៅដោយទុក្ខ ក្នុងពេលភ្ញាក់ឡើង រមែងមានការថ្ងូរ ការស្ងាប និងការប្រែប្រួលខ្លួនទៅមកចុះឡើង ដោយសារការហត់នឿយនៃរាងកាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhantī»។ ចំណែកឯបុគ្គលនេះ ព្រោះតែដេកលក់ជាសុខ មិនមានការហត់នឿយនៃរាងកាយ ទើបភ្ញាក់ឡើងដោយមិនមានការថ្ងូរជាដើមឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «evaṃ appaṭibujjhitvā» ជាដើម។ និងការភ្ញាក់ឡើងជាសុខ គឺការមិនមានសេចក្ដីប្រែប្រួលនៃរាងកាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «sukhaṃ nibbikāraṃ»។ ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสตีติ อิทํ อนุภูตปุพฺพวเสน เทวตูปสํหารวเสน จสฺส ภทฺทกเมว สุปินํ โหติ, น ปาปกนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เจติยํ วนฺทนฺโต วิยา’’ติอาทิ. ธาตุกฺโขภเหตุกมฺปิ จสฺส พหุลํ ภทฺทกเมว สิยา เยภุยฺเยน จิตฺตชรูปานุคุณตาย อุตุอาหารชรูปานํ. បទថា bhaddakameva supinaṃ passati នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅថា យល់សប្តិរបស់បុគ្គលនោះ រមែងជាយល់សប្តិល្អ មិនមែនជាយល់សប្តិអាក្រក់ឡើយ ដោយអំណាចនៃរឿងដែលធ្លាប់ជួបប្រទះពីមុនខ្លះ ដោយអំណាចនៃទេវតានាំមកប្រាប់ខ្លះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «cetiyaṃ vandanto viyā» ជាដើម។ សូម្បីតែយល់សប្តិដែលមានធាតុជ្រួលច្រbល់ជាហេតុ ក៏ច្រើនតែជាយល់សប្តិល្អដែរ ព្រោះរូបដែលកើតអំពីឧតុ និងអាហារ រមែងអនុលោមទៅតាមរូបដែលកើតអំពីចិត្តជាភាគច្រើន។ อุเร [Pg.359] อามุกฺกมุตฺตาหาโร วิยาติ คีวาย พนฺธิตฺวา อุเร ลมฺพิตมุตฺตาหาโร วิยาติ เกหิจิ ตํ เอกาวลิวเสน วุตฺตํ สิยา, อเนกรตนาวลิสมูหภูโต ปน มุตฺตาหาโร อํสปฺปเทสโต ปฏฺฐาย ยาว กฏิปฺปเทสสฺส เหฏฺฐาภาคา ปลมฺพนฺโต อุเร อามุกฺโกเยว นาม โหติ. បទថា ure āmukkamuttāhāro viya សេចក្ដីថា ដូចជាកម្រងកែវមុក្តាដែលចងនៅក ហើយព្យួរធ្លាក់ចុះមកលើទ្រូង។ អាចារ្យខ្លះពោលថា សេចក្ដីនោះ សំដៅយកកម្រងកែវមុក្តាតែមួយខ្សែ។ ប៉ុន្តែ កម្រងកែវមុក្តាដែលជាសំណុំនៃខ្សែរតនៈជាច្រើន ព្យួរធ្លាក់ចុះតាំងពីស្មា រហូតដល់ផ្នែកខាងក្រោមនៃចង្កេះ ក៏ឈ្មោះថាពាក់នៅលើទ្រូងដូចគ្នា។ วิสาขตฺเถโร วิยาติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘) โส กิร ปาฏลิปุตฺเต กุฏุมฺพิโย อโหสิ. โส ตตฺเถว วสมาโน อสฺโสสิ ‘‘ตมฺพปณฺณิทีโป กิร เจติยมาลาลงฺกโต กาสาวปชฺโชโต, อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเนเยเวตฺถ สกฺกา นิสีทิตุํ วา นิปชฺชิตุํ วา, อุตุสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ สพฺพเมตฺถ สุลภ’’นฺติ. โส อตฺตโน โภคกฺขนฺธํ ปุตฺตทารสฺส นิยฺยาเตตฺวา ทุสฺสนฺเต พทฺเธน เอกกหาปเณเนว ฆรา นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร นาวํ อุทิกฺขมาโน เอกํ มาสํ วสิ. โส โวหารกุสลตาย อิมสฺมึ ฐาเน ภณฺฑํ กิณิตฺวา อสุกสฺมึ วิกฺกิณนฺโต ธมฺมิกาย วณิชฺชาย เตเนวนฺตรมาเสน สหสฺสํ อภิสํหริ. อิติ อนุปุพฺเพน มหาวิหารํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจติ. โส ปพฺพาชนตฺถาย สีมํ นีโต ตํ สหสฺสตฺถวิกํ โอวฏฺฏิกนฺตเรน ภูมิยํ ปาเตสิ. ‘‘กิเมต’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘กหาปณสหสฺสํ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา, ‘‘อุปาสก, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย น สกฺกา วิจาเรตุํ, อิทาเนว นํ วิจาเรหี’’ติ วุตฺเต ‘‘วิสาขสฺส ปพฺพชฺชฏฺฐานํ อาคตา มา ริตฺตหตฺถา คมึสู’’ติ มุญฺจิตฺวา สีมามาฬเก วิกฺกิริตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺโน. โส ปญฺจวสฺโส หุตฺวา ทฺเวมาติกา ปคุณา กตฺวา อตฺตโน สปฺปายํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอเกกสฺมึ วิหาเร จตฺตาโร จตฺตาโร มาเส สมปวตฺตวาสํ วสมาโน จริ. เอวํ จรมาโน – បទថា Visākhatthero viya សេចក្ដីថា ឮថា លោកធ្លាប់ជាគហបតីម្នាក់នៅក្នុងក្រុងបាដលីបុត្ត។ កាលដែលលោកកំពុងរស់នៅទីនោះ បានឮថា «ឮថា កោះតម្ពបណ្ណិ លម្អទៅដោយជួរនៃព្រះចេតិយ ភ្លឺស្វាងទៅដោយស្បង់ចីវរ បុគ្គលអាចអង្គុយ ឬសម្រាកក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាបាន ទាំងឧតុសប្បាយ សេនាសនសប្បាយ បុគ្គលសប្បាយ និងធម្មស្សវនសប្បាយ គ្រប់យ៉ាងរមែងរកបានដោយងាយក្នុងកោះនោះ»។ លោកក៏បានប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ឲ្យទៅកូននិងភរិយា ហើយចាកចេញពីផ្ទះដោយមានប្រាក់តែមួយកហាបណៈដែលចងនៅជាយសំពត់ រួចទៅស្នាក់នៅឆ្នេរសមុទ្រអស់មួយខែ ដើម្បីរង់ចាំកប៉ាល់។ ដោយសារលោកជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងជំនួញ លោកបានទិញទំនិញនៅទីនោះ ហើយយកទៅលក់នៅទីនោះៗ ដោយការជួញដូរដ៏ធម៌ លោកក៏រកប្រាក់បានមួយពាន់កហាបណៈក្នុងអំឡុងពេលមួយខែនោះឯង។ លោកបានធ្វើដំណើរទៅកាន់មហាវਿਹារតាមលំដាប់ ហើយសូមបួស។ កាលដែលលោកត្រូវបានគេនាំទៅកាន់សីមាដើម្បីបួស លោកបានទម្លាក់ថង់ប្រាក់មួយពាន់នោះពីចន្លោះចង្កេះទៅលើដី។ កាលដែលព្រះសង្ឃសួរថា «តើនេះជាអ្វី?» លោកក៏ជម្រាបថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន នេះជាប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈ»។ ព្រះសង្ឃមានថេរដីកាថា «ម្នាលឧបាសក ចាប់តាំងពីពេលបួសទៅ អ្នកមិនអាចចាត់ចែងប្រាក់នេះបានឡើយ ចូរចាត់ចែងវាតាំងពីពេលនេះទៅចុះ»។ លោកក៏គិតថា «ពួកជនដែលមកកាន់កន្លែងបួសរបស់វិសាខៈ កុំឲ្យត្រឡប់ទៅវិញដោយដៃទទេឡើយ» ទើបស្រាយថង់ប្រាក់នោះ ហើយព្រួសបាចសាចទៅលើលានសីមា រួចក៏បានបួសជាសាមណេរ និងបានឧបសម្បទាជាភិក្ខុ។ លោកមានវស្សា ៥ បានរៀនមាតិកាទាំងពីរយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ហើយកាន់យកកម្មដ្ឋានដែលសប្បាយដល់ខ្លួន រួចក៏ដើរទៅកាន់វិហារនានា ដោយស្នាក់នៅវិហារនីមួយៗត្រឹមតែបួនខែស្មើៗគ្នា។ កាលដែលលោកកំពុងដើរទៅយ៉ាងនេះ— ‘‘วนนฺตเร ฐิโต เถโร, วิสาโข คชฺชมานโก; อตฺตโน คุณเมสนฺโต, อิมมตฺถํ อภาสถ. «ព្រះថេរៈនាមវិសាខៈ ឋិតនៅក្នុងចន្លោះព្រៃ ស្រែកប្រកាសឡើង កាលស្វែងរកគុណរបស់ខ្លួន បានពោលនូវសេចក្ដីនេះថា៖ ‘‘ยาวตา อุปสมฺปนฺโน, ยาวตา อิธ มาคโต; เอตฺถนฺตเร ขลิตํ นตฺถิ, อโห ลาโภ เต มาริสา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘); “ចាប់តាំងពីខ្ញុំបានឧបសម្បទាមក និងចាប់តាំងពីខ្ញុំបានមកដល់ទីនេះ ក្នុងចន្លោះកាលនេះ មិនមានការភ្លាំងភ្លាត់ឡើយ ឱ! លាភរបស់លោកមានហើយ ម្នាលលោកដ៏មានអាយុ”»។ โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คจฺฉนฺโต ทฺเวธาปถํ ปตฺวา ‘‘อยํ นุ โข มคฺโค, อุทาหุ อย’’นฺติ จินฺตยนฺโต อฏฺฐาสิ. อถสฺส ปพฺพเต อธิวตฺถา เทวตา [Pg.360] หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอโส มคฺโค’’ติ ทสฺเสติ. โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คนฺตฺวา ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา ‘‘ปจฺจูเส คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นิปชฺชิ. จงฺกมสีเส มณิลรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา โสปานผลเก นิสีทิตฺวา ปโรทิ. เถโร ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ, ภนฺเต, มณิลิยาติ. กิสฺส โรทสีติ? ตุมฺหากํ คมนํ ปฏิจฺจาติ. มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ โก คุโณติ? ตุมฺเหสุ, ภนฺเต, อิธ วสนฺเตสุ อมนุสฺสา อญฺญมญฺญํ เมตฺตํ ปฏิลภนฺติ, เต ทานิ ตุมฺเหสุ คเตสุ กลหํ กริสฺสนฺติ, ทุฏฺฐุลฺลมฺปิ กถยิสฺสนฺตีติ. เถโร ‘‘สเจ มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ ผาสุวิหาโร โหติ, สุนฺทร’’นฺติ วตฺวา อญฺเญปิ จตฺตาโร มาเส ตตฺเถว วสิตฺวา ปุน ตเถว คมนจิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. เทวตาปิ ปุน ตเถว ปโรทิ. เอเตเนว อุปาเยน เถโร ตตฺเถว วสิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายีติ. เอวํ ธมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ. ព្រះថេរៈនោះ កាលដើរទៅកាន់ចិត្តលបព្វតវិហារ ដល់ផ្លូវពីរខ្នែង ក៏ឈរគិតថា «ផ្លូវនេះឬហ្ន៎ ឬមួយផ្លូវនេះ?»។ គ្រានោះ ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅនាភ្នំនោះ លូកដៃបង្ហាញថា «ផ្លូវនេះ»។ ព្រះថេរៈនោះទៅដល់ចិត្តលបព្វតវិហារ ស្នាក់នៅទីនោះអស់ ៤ ខែ គិតថា «យើងនឹងទៅក្នុងវេលាព្រលឹមស្រាង» ហើយក៏សម្រាន្តទៅ។ ទេវតាដែលអាស្រ័យនៅដើមឈើឈ្មោះមណិលៈ នាទីបំផុតនៃចង្ក្រម អង្គុយលើកាំជណ្តើរហើយយំ។ ព្រះថេរៈសួរថា «នោះអ្នកណា?»។ ទេវតាឆ្លើយថា «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន ខ្ញុំម្ចាស់ឈ្មោះមណិលា»។ «ចុះអ្នកយំធ្វើអ្វី?»។ «ព្រោះតែការយាងទៅរបស់ព្រះតេជព្រះគុណ»។ «កាលបើយើងរស់នៅទីនេះ តើមានគុណសម្បត្តិអ្វីដល់អ្នក?»។ «បពិត្រព្រះតេជព្រះគុណដ៏ចម្រើន កាលព្រះតេជព្រះគុណស្នាក់នៅទីនេះ ពួកអមនុស្សរមែងបាននូវមេត្តាចិត្តចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ឥឡូវនេះ កាលព្រះតេជព្រះគុណយាងទៅហើយ ពួកអមនុស្សទាំងនោះនឹងឈ្លោះប្រកែកគ្នា នឹងនិយាយពាក្យអាក្រក់ដាក់គ្នា»។ ព្រះថេរៈពោលថា «បើកាលយើងស្នាក់នៅទីនេះ នាំមកនូវការរស់នៅជាសុខដល់អ្នកទាំងឡាយ នោះជាការល្អហើយ» ហើយក៏ស្នាក់នៅទីនោះអស់ ៤ ខែទៀត រួចក៏បង្កើតគំនិតចង់ទៅជាថ្មីទៀត។ ទេវតាក៏យំដូចដើមវិញ។ ដោយឧបាយនេះឯង ព្រះថេរៈក៏ស្នាក់នៅទីនោះរហូតដល់បរិនិព្វានក្នុងទីនោះឯង។ យ៉ាងនេះឯង ភិក្ខុអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងនៅ រមែងជាទីស្រឡាញ់នៃពួកអមនុស្ស។ พลวปิยจิตฺตตายาติ อิมินา พลวปิยจิตฺตตามตฺเตนปิ สตฺถํ น กมติ, ปเคว เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ ทสฺเสติ. ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, เกนจิ ปริปนฺเถน ปริหีนชฺฌานสฺส พฺยาปาทสฺส ทูรสมุสฺสาริตภาวโต ขิปฺปเมว สมาธิยติ, ‘‘อาสวานํ ขยายา’’ติ เกจิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อิโต อญฺญกมฺมฏฺฐานวเสน อธิคตชฺฌานานมฺปิ สุขสุปนาทโย อานิสํสา ลพฺภนฺติ. ยถาห – ពាក្យថា «Balavapiyacittatāyā» (ដោយភាពជាអ្នកមានចិត្តស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង) នេះ បង្ហាញថា សូម្បីតែត្រឹមតែចិត្តស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំង គ្រឿងសាស្ត្រាវុធក៏មិនអាចពុះពារបានឡើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់មេត្តាចេតោវិមុត្តិ។ ពាក្យថា «Khippameva cittaṃ samādhiyati» (ចិត្តរមែងតាំងមាំជាសមាធិបានឆាប់រហ័ស) គឺព្រោះតែព្យាបាទដែលជាធម៌កម្ចាត់ឈានដោយអន្តរាយណាមួយ ត្រូវបានកម្ចាត់ចេញទៅឆ្ងាយ ទើបចិត្តតាំងមាំជាសមាធិបានឆាប់រហ័ស គ្រូខ្លះពោលថា «ដើម្បីអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអធិប្បាយនេះ សូម្បីតែពួកជនដែលបានសម្រេចឈានដោយអំណាចកម្មដ្ឋានដទៃក្រៅពីនេះ ក៏រមែងបានអានិសង្សមានការដេកជាសុខជាដើមដែរ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖ ‘‘สุขํ สุปนฺติ มุนโย, อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตา; สุปฺปพุทฺธํ ปพุชฺฌนฺติ, สทา โคตมสาวกา’’ติ. (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๒๕๘); จ อาทิ – «ពួកមុនីមានចិត្តតាំងមាំល្អក្នុងខាងក្នុង រមែងដេកជាសុខ ពួកសាវ័ករបស់ព្រះគោតម រមែងភ្ញាក់ឡើងជាសុខជានិច្ច» (វិសុទ្ធិមគ្គមហាដីកា ១.២៥៨) ជាដើម។ ตถาปิเม อานิสํสา พฺรหฺมวิหารลาภิโน อนวเสสา ลพฺภนฺติ พฺยาปาทาทีนํ อุชุวิปจฺจนีกภาวโต พฺรหฺมวิหารานํ. เตเนวาห ‘‘นิสฺสรณํ เหตํ, อาวุโส, พฺยาปาทสฺส, ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๒๖; อ. นิ. ๖.๑๓). พฺยาปาทาทิวเสน จ สตฺตานํ ทุกฺขสุปนาทโยติ ตปฺปฏิปกฺขภูเตสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ สิทฺเธสุ สุขสุปนาทโย หตฺถคตา เอว โหนฺตีติ. ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ អានិសង្សទាំងឡាយនេះ ពួកលោកអ្នកបានព្រហ្មវិហារ រមែងបានទទួលទាំងអស់មិនមានសេសសល់ឡើយ ព្រោះព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងឡាយ ជាធម៌បដិបក្ខផ្ទាល់នឹងព្យាបាទជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មេត្តាចេតោវិមុត្តិនេះ ឯងជាគ្រឿងរំលាស់ចេញចាកព្យាបាទ» ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ការដេកជាទុក្ខជាដើមរបស់សត្វទាំងឡាយ រមែងមានព្រោះអំណាចនៃព្យាបាទជាដើម កាលបើព្រហ្មវិហារធម៌ទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងព្យាបាទនោះសម្រេចហើយ ការដេកជាសុខជាដើម ក៏ឈ្មោះថាស្ថិតនៅក្នុងដៃ (សម្រេចបាន) ដោយពិត។ เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមេត្តាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๖. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา ៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ ๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.361] เพลุวคามเกติ เวสาลิยา ทกฺขิณปสฺเส อวิทูเร เพลุวคามโก นาม อตฺถิ, ตํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. สารปฺปตฺตกุลคณนายาติ มหาสารมหปฺปตฺตกุลคณนาย. ทสเม ฐาเนติ อญฺเญ อญฺเญติ ทสคณนฏฺฐาเน. อฏฺฐกนคเร ชาโต ภโวติ อฏฺฐกนาคโร. กุกฺกุฏาราโมติ ปาฏลิปุตฺเต กุกฺกุฏาราโม, น โกสมฺพิยํ. ១៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា «beluvagāmake» សេចក្តីថា មានភូមិមួយឈ្មោះវេឡុវគ្រាម ស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយពីទិសខាងត្បូងនៃក្រុងវេសាលី គឺធ្វើភូមិនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម។ ពាក្យថា «sārappattakulagaṇanāya» សេចក្តីថា ដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាត្រកូលមានសារៈដ៏ធំធេង។ ពាក្យថា «dasame ṭhāne» សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងរាប់គ្រប់ដប់ផ្សេងៗទៀត។ ពាក្យថា «aṭṭhakanāgaro» សេចក្តីថា ជនដែលកើត ឬរស់នៅក្នុងក្រុងអដ្ឋកៈ។ ពាក្យថា «kukkuṭārāmo» គឺកុក្កុដារាមក្នុងក្រុងបាដលីបុត្រ មិនមែនក្នុងក្រុងកោសម្ពីទេ។ ปกตตฺถปฺปฏินิทฺเทโส ต-สทฺโทติ ตสฺส ‘‘ภควตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ สมานาธิกรณภาเวน วุตฺตสฺส เยน อภิสมฺพุทฺธภาเวน ภควา ปกโต อธิคโต สุปากโฏ จ, ตํ อภิสมฺพุทฺธภาวํ สทฺธึ อาคมนียปฏิปทาย อตฺถภาเวเนว ทสฺเสนฺโต ‘‘โย โส…เป… อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ อาห. สติปิ ญาณทสฺสนสทฺทานํ อิธ ปญฺญาเววจนภาเว เตน เตน วิเสเสน เนสํ วิสยวิเสเส ปวตฺติทสฺสนตฺถํ อสาธารณญาณวิเสสวเสน, วิชฺชาตฺตยวเสน, วิชฺชาภิญฺญานาวรณวเสน, สพฺพญฺญุตญฺญาณมํสจกฺขุวเสน ปฏิเวธเทสนาญาณวเสน จ ตทตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสํ เตส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาสยานุสยํ ชานตา อาสยานุสยญาเณน, สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา สพฺพญฺญุตานาวรณญาเณหิ. ปุพฺเพนิวาสาทีหีติ ปุพฺเพนิวาสาสวกฺขยญาเณหิ. ปฏิเวธปญฺญายาติ อริยมคฺคปญฺญาย. เทสนาปญฺญาย ปสฺสตาติ เทเสตพฺพธมฺมานํ เทเสตพฺพปฺปการํ โพธเนยฺยปุคฺคลานญฺจ อาสยานุสยจริตาธิมุตฺติอาทิเภทํ ธมฺมํ เทสนาปญฺญาย ยาถาวโต ปสฺสตา. อรีนนฺติ กิเลสารีนํ, ปญฺจวิธมารานํ วา สาสนสฺส วา ปจฺจตฺถิกานํ อญฺญติตฺถิยานํ. เตสํ ปน หนนํ ปาฏิหาริเยหิ อภิภวนํ อปฺปฏิภานตากรณํ อชฺฌุเปกฺขณญฺจ. เกสิวินยสุตฺตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตถา ฐานาฏฺฐานาทีนิ ชานตา. ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปสฺสตา. สวาสนานมาสวานํ ขีณตฺตา อรหตา. อภิญฺเญยฺยาทิเภเท ธมฺเม อภิญฺเญยฺยาทิโต อวิปรีตาวโพธโต สมฺมาสมฺพุทฺเธน. សព្ទថា «ត» (នោះ) ដែលជាគ្រឿងចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលប្រាកដហើយ នៃសព្ទនោះដែលពោលដោយភាពជាសមានាធិករណ៍ជាមួយបទទាំងឡាយមានពាក្យថា «bhagavatā» (ដោយព្រះមានព្រះភាគ) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ សម្រេចបាន និងប្រាកដច្បាស់ដោយសភាវៈត្រាស់ដឹងណា ទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈត្រាស់ដឹងនោះ ព្រមទាំងបដិបទាដែលជាគ្រឿងសម្រេច ដោយអត្ថភាពពិតប្រាកដ ទើបត្រាស់ថា «yo so...pe... abhisambuddho» (ព្រះអង្គណា... ត្រាស់ដឹងហើយ)។ ទោះបីជាសព្ទថា ញាណ និង ទស្សនៈ ក្នុងទីនេះជាវេវចនៈនៃបញ្ញាក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យដ៏វិសេសនោះៗ ដោយសេចក្តីវិសេសនោះៗ ដោយអំណាចនៃញាណដ៏វិសេសមិនទូទៅ ដោយអំណាចវិជ្ជា ៣ ដោយអំណាចវិជ្ជា អភិញ្ញា និងអនាវរណញាណ ដោយអំណាចសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងមំសចក្ខុ និងដោយអំណាចបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ កាលភ្ជាប់និងបង្ហាញនូវអត្ថនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «tesaṃ tesaṃ» (នៃធម៌ទាំងនោះៗ)។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា «ដឹង» គឺដឹងនូវអាសយានុសយៈ ដោយអាសយានុសយញាណ ពាក្យថា «ឃើញ» គឺឃើញនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងអនាវរណញាណ។ ពាក្យថា «ដោយបុព្វេនិវាសៈជាដើម» គឺដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងអាសវក្ខយញាណ។ ពាក្យថា «ដោយបដិវេធបញ្ញា» គឺដោយអរិយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា «ឃើញដោយទេសនាបញ្ញា» គឺឃើញតាមពិតនូវធម៌ដែលត្រូវសម្តែង អាការៈដែលត្រូវសម្តែង និងធម៌មានការបែងចែកដោយអាសយានុសយៈ ចរិត និងអធិមុត្តិជាដើម របស់បុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង ដោយទេសនាបញ្ញា។ ពាក្យថា «នៃសត្រូវទាំងឡាយ» គឺនៃសត្រូវគឺកិលេស ឬនៃមារទាំង ៥ ឬនៃពួកអន្យតិរ្ថិយដែលជាសត្រូវនឹងព្រះសាសនា។ ម្យ៉ាងទៀត ការកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវទាំងនោះ គឺការគ្របសង្កត់ដោយបាដិហារិយ៍ ការធ្វើមិនឲ្យមានបដិភាណ និងការតាំងចិត្តព្រងើយកន្តើយ។ ហើយកេសិវិនយសូត្រ ក្នុងទីនេះជាឧទាហោរណ៍។ មួយវិញទៀត គឺដឹងនូវឋានៈនិងអឋានៈជាដើម។ ឃើញនូវសត្វទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកម្ម។ ព្រោះតែការអស់ទៅនៃអាសវៈព្រមទាំងវាសនា ទើបឈ្មោះថាជាព្រះអរហន្ត។ ព្រោះតែការត្រាស់ដឹងមិនខុសឆ្គងនូវធម៌មានការបែងចែកជាធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ជាដើម ដោយភាពជាធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ជាដើម ទើបឈ្មោះថាជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ อถ วา ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณตาย ชานตา. กายกมฺมาทิวเสน ติณฺณมฺปิ กมฺมานํ ญาณานุปริวตฺติโต นิสมฺมการิตาย ปสฺสตา. ทวาทีนมฺปิ อภาวสาธิกาย ปหานสมฺปทาย อรหตา. ฉนฺทาทีนํ [Pg.362] อหานิเหตุภูตาย อกฺขยปฏิภานสาธิกาย สพฺพญฺญุตาย สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ ทสพลอฏฺฐารสอาเวณิกพุทฺธธมฺมวเสนปิ โยชนา กาตพฺพา. មួយវិញទៀត ឈ្មោះថា «ដឹង» ព្រោះមានញាណមិនទើសទាក់ក្នុងកាលទាំងបី។ ឈ្មោះថា «ឃើញ» ព្រោះការធ្វើដោយការពិចារណា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណនៃកម្មទាំងបី មានកាយកម្មជាដើម។ ឈ្មោះថា «ព្រះអរហន្ត» ព្រោះដល់ព្រមដោយការលះបង់ដែលញ៉ាំងភាពមិនមានល្បែងជាដើមឲ្យសម្រេច។ ឈ្មោះថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» ព្រោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលញ៉ាំងបដិភាណមិនចេះអស់ឲ្យសម្រេច ដែលជាហេតុមិនសាបសូន្យនៃឆន្ទៈជាដើម ការប្រកបសេចក្តី សូម្បីដោយអំណាចនៃទសពលញាណ និងអាវេណិកពុទ្ធធម៌ ១៨ យ៉ាងនេះ ក៏គប្បីធ្វើដែរ។ อภิสงฺขตนฺติ อตฺตโน ปจฺจเยหิ อภิสมฺมุขภาเวน สเมจฺจ สมฺภุยฺย กตํ. สฺวาสฺส กตภาโว อุปฺปาทเนน เวทิตพฺโพ, น อุปฺปนฺนสฺส ปฏิสงฺขรเณนาติ อาห ‘‘อุปฺปาทิต’’นฺติ. เต จสฺส ปจฺจยา เจตนาปธานาติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ‘‘เจตยิตํ กปฺปยิต’’นฺติ อตฺถมาห. อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตนฺติ จ ฌานสฺส ปาตุภาวทสฺสนมุเขน วิทฺธํสนภาวํ อุลฺลิงฺเคติ. ยญฺหิ อหุตฺวา สมฺภวติ, ตํ หุตฺวา ปฏิเวติ. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘ยํ โข ปนา’’ติอาทิ. สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโตติ เอตฺถ สมถธมฺเม ฐิตตฺตา สมาหิโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทโย ปชหนฺโต อนุกฺกเมน ตํ อนุโลมญาณํ ปาเปตา หุตฺวา วิปสฺสนฺนาธมฺเม ฐิโต. สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ รญฺชนฏฺเฐน ราโค. นนฺทนฏฺเฐน นนฺที. ตตฺถ สุขุมา อเปกฺขา วุตฺตา. ยา นิกนฺตีติ วุจฺจติ. ពាក្យថា «abhisaṅkhataṃ» (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ) គឺធ្វើឡើងដោយការជួបជុំគ្នានៃបច្ច័យទាំងឡាយរបស់ខ្លួនដោយចំពោះមុខ។ ភាពជាធម៌ដែលបច្ច័យធ្វើឡើងនោះ គប្បីដឹងដោយការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង មិនមែនដោយការជួសជុលធម៌ដែលកើតឡើងហើយនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «uppāditaṃ» (ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងហើយ)។ ដើម្បីបង្ហាញថា បច្ច័យទាំងឡាយរបស់ធម៌នោះ មានចេតនាជាប្រធាន ក្នុងបាលីទើបត្រាស់ថា «abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ» (ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ ដែលចេតនាគិតគូរហើយ) លោកទើបពោលអត្ថថា «cetayitaṃ kappayitaṃ» (ដែលចេតនាគិតគូរហើយ ដែលតាក់តែងហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ» នេះ គឺចង្អុលបង្ហាញនូវភាពវិនាសទៅ ដោយការបង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃឈាន ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនធ្លាប់មាន ក៏មានឡើង ធម៌នោះលុះមានឡើងហើយ ក៏រលត់ទៅវិញ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបាលីទើបត្រាស់ថា «yaṃ kho pana» (ក៏ធម៌ណាមួយ...) ជាដើម។ ពាក្យថា «samathavipassanādhamme ṭhito» (អ្នកតាំងនៅក្នុងធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនា) ក្នុងអធិប្បាយនេះ ព្រោះតែការតាំងនៅក្នុងសមថធម៌ ទើបជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ ហើយចាប់ផ្តើមវិបស្សនា លះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ញ៉ាំងអនុលោមញាណនោះឲ្យសម្រេចតាមលំដាប់ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកតាំងនៅក្នុងវិបស្សនាធម៌។ តម្រេកដោយអត្ថថាត្រេកត្រអាលក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនា ឈ្មោះថា រាគៈ។ សេចក្តីរីករាយដោយអត្ថថាត្រេកអរ ឈ្មោះថា នន្ទី។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សេចក្តីអាឡោះអាល័យយ៉ាងល្អិត លោកហៅថា និកន្តិ (សេចក្តីប្រាថ្នា)។ เอวํ สนฺเตติ เอวํ ยถารุตวเสเนว อิมสฺส สุตฺตปทสฺส อตฺเถ คเหตพฺเพ สติ. สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพติ อนาคามิผลํ อนิพฺพตฺเตตฺวา ตทตฺถาย สมถวิปสฺสนาปิ อนิพฺพตฺเตตฺวา เกวลํ ตตฺถ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ. กสฺมา? เตสุ สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ ฉนฺทราคมตฺเตน อนาคามินา ลทฺธพฺพสฺส อลทฺธอนาคามิผเลนปิ ลทฺธพฺพตฺตา. ตถา สติ เตน อนาคามิผลมฺปิ ลทฺธพฺพเมว โหติ. เตนาห ‘‘อนาคามิผลํ ปฏิลทฺธํ ภวิสฺสตี’’ติ. สภาวโต รสิตพฺพตฺตา อวิปรีโต อตฺโถ เอว อตฺถรโส. កាលបើជាយ៉ាងនេះ គឺកាលបើគប្បីកាន់យកអត្ថនៃបទសូត្រនេះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពិតប្រាកដយ៉ាងនេះ ពាក្យថា «គប្បីធ្វើនូវឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា» គឺមិនបាច់ញ៉ាំងអនាគាមិផលឲ្យកើតឡើង មិនបាច់ញ៉ាំងសមថៈនិងវិបស្សនាដើម្បីអនាគាមិផលនោះឲ្យកើតឡើងឡើយ គ្រាន់តែធ្វើឆន្ទរាគៈក្នុងធម៌នោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ត្រឹមតែឆន្ទរាគៈក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសមថៈនិងវិបស្សនាទាំងនោះ សូម្បីបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចអនាគាមិផល ក៏រមែងបានសម្រេចនូវផលដែលព្រះអនាគាមិគប្បីបានសម្រេចដែរ កាលបើជាយ៉ាងនោះ អនាគាមិផលក៏ឈ្មោះថាបុគ្គលនោះបានសម្រេចដោយពិត ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «នឹងបានសម្រេចអនាគាមិផល»។ ព្រោះតែការដឹងរសតាមសភាវៈ អត្ថដែលមិនខុសឆ្គងនោះឯង ឈ្មោះថា អត្ថរស។ อญฺญาปิ กาจิ สุคติโยติ วินิปาติเก สนฺธายาห. อญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโยติ อสุรกายมาห. ពាក្យថា «សុគតិណាមួយដទៃទៀត» លោកពោលសំដៅយកពួកវិនិបាតិកទេវតា។ ពាក្យថា «ទុគ្គតិណាមួយដទៃទៀត» លោកពោលសំដៅយកអសុរកាយ។ อปฺปํ ยาจิเตน พหุํ เทนฺเตน อุฬารปุริเสน วิย เอกํ ธมฺมํ ปุจฺฉิเตน ‘‘อยมฺปิ เอกธมฺโม’’ติ กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา ปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาโต ปจฺเจกํ วากฺยปริสมาปนญาเยน. ปุจฺฉาวเสนาติ ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต อานนฺท, เตน…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน เอกธมฺโม สมฺมทกฺขาโต’’ติ เอวํ [Pg.363] ปวตฺตปุจฺฉาวเสน. อมตุปฺปตฺติอตฺเถนาติ อมตภาวสฺส อุปฺปตฺติเหตุตาย, สพฺพานิปิ กมฺมฏฺฐานานิ เอกรสาปิ อมตาธิคมสฺส ปฏิปตฺติยาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ อคฺคผลภูมิ อนาคามิผลภูมีติ ทฺเวว ภูมิโย สรูปโต อาคตา, นานนฺตริยตาย ปน เหฏฺฐิมาปิ ทฺเว ภูมิโย อตฺถโต อาคตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพาติ. ปญฺจ สตานิ อคฺโฆ เอตสฺสาติ ปญฺจสตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ប្រៀបដូចជាបុរសដ៏ឧត្តម ដែលគេសុំបន្តិចបន្តួច តែត្រឡប់ជាឲ្យច្រើន កាលដែលគេសួររកធម៌មួយ ក៏ពោលថា «សូម្បីធម៌នេះ ក៏ជាធម៌មួយដែរ» ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំង ១១ យ៉ាង សូម្បីតែដោយអំណាចនៃសំណួរ ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌មួយ ដោយន័យនៃការបញ្ចប់សេចក្តីនៃប្រយោគនីមួយៗ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសំណួរ» គឺដោយអំណាចនៃសំណួរដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអានន្ទដ៏ចម្រើន តើមានធម៌មួយដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ... ទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយឬហ្ន៎»។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថជាគ្រឿងកើតឡើងនៃអមតធម៌» គឺដោយភាពជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃអមតភាព សេចក្តីថា កម្មដ្ឋានទាំងអស់ សូម្បីមានរសតែមួយ ក៏ជាបដិបទាដើម្បីសម្រេចនូវអមតធម៌ដែរ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ភូមិពីរគឺ អគ្គផលភូមិ និងអនាគាមិផលភូមិ ប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់ដោយរូបរាងផ្ទាល់ ប៉ុន្តែដោយភាពមិនដាច់ចន្លោះ ភូមិថ្នាក់ក្រោមទាំងពីរក៏ឈ្មោះថាបានមកដល់ដោយអត្ថដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ប្រាំរយ» គឺរបស់ដែលមានតម្លៃប្រាំរយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ ๗. โคปาลสุตฺตวณฺณนา ៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគោបាលសូត្រ ๑๗. สตฺตเม ติสฺโส กถาติ ติสฺโส อฏฺฐกถา, ติวิธา สุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนาติ อตฺโถ. เอเกกํ ปทํ นาฬํ มูลํ เอติสฺสาติ เอวํสญฺญิตา เอกนาฬิกา. เอเกกํ วา ปทํ นาฬํ อตฺถนิคฺคมนมคฺโค เอติสฺสาติ เอกนาฬิกา. เตนาห ‘‘เอเกกสฺส ปทสฺส อตฺถกถน’’นฺติ. จตฺตาโร อํสา ภาคา อตฺถสลฺลกฺขณูปายา เอติสฺสาติ จตุรสฺสา. เตนาห ‘‘จตุกฺกํ พนฺธิตฺวา กถน’’นฺติ. นิยมโต นิสินฺนสฺส อารทฺธสฺส วตฺโต สํวตฺโต เอติสฺสา อตฺถีติ นิสินฺนวตฺติกา, ยถารทฺธสฺส อตฺถสฺส วิสุํ วิสุํ ปริโยสาปิกาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา’’ติอาทิ. เอเกกสฺสปิ ปทสฺส ปิณฺฑตฺถทสฺสนวเสน พหูนํ ปทานํ เอกชฺฌํ อตฺถํ อกเถตฺวา เอกเมกสฺส ปทสฺส อตฺถวณฺณนา อยํ สพฺพตฺถ ลพฺภติ. จตุกฺกํ พนฺธิตฺวาติ กณฺหปกฺเข อุปโมปเมยฺยทฺวยํ, ตถา สุกฺกปกฺเขติ อิทํ จตุกฺกํ โยเชตฺวา. อยํ เอทิเสสุ เอว สุตฺเตสุ ลพฺภติ. ปริโยสานคมนนฺติ เกจิ ตาว อาหุ ‘‘กณฺหปกฺเข อุปมํ ทสฺเสตฺวา อุปมา จ นาม ยาวเทว อุปเมยฺยสมฺปฏิปาทนตฺถาติ อุปเมยฺยตฺถํ อาหริตฺวา สํกิเลสปกฺขนิทฺเทโส จ โวทานปกฺขวิภาวนตฺถายาติ สุกฺกปกฺขมฺปิ อุปโมปเมยฺยวิภาเคน อาหริตฺวา สุตฺตตฺถสฺส ปริโยสาปนํ. กณฺหปกฺเข อุปเมยฺยํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ. อปเร ปน ‘‘กณฺหปกฺเข, สุกฺกปกฺเข จ ตํตํอุปมูปเมยฺยตฺถานํ วิสุํ วิสุํ ปริโยสาเปตฺวาว กถนํ ปริโยสานคมน’’นฺติ วทนฺติ. อยนฺติ นิสินฺนวตฺติกา. อิธาติ อิมสฺมึ โคปาลกสุตฺเต. สพฺพาจริยานํ อาจิณฺณาติ สพฺเพหิปิ ปุพฺพาจริเยหิ อาจริตา สํวณฺณิตา, ตถา เจว ปาฬิ ปวตฺตาติ. ១៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា tisso kathā (កថា ៣ យ៉ាង) គឺអដ្ឋកថា ៣ យ៉ាង សេចក្តីថា ការពន្យល់សេចក្តីនៃសូត្រមាន ៣ បែប។ ពាក្យថា ekanāḷikā (មានធាងតែមួយ) គឺមានសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនេះថា ធាង ឬឫសនៃកថានោះ គឺបទនីមួយៗ។ ឬមួយថា ផ្លូវជាទីចេញទៅនៃសេចក្តី ឬធាងនៃកថានោះ គឺបទនីមួយៗ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ekanāḷikā។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការថ្លែងសេចក្តីនៃបទនីមួយៗ"។ ពាក្យថា caturassā (មានជ្រុង ៤) គឺកថានោះមានចំណែក ឬភាគ ៤ យ៉ាង ដែលជាឧបាយសម្រាប់កំណត់សេចក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការសម្តែងដោយចងជាពួក ៤"។ ពាក្យថា nisinnavattikā (មានវត្តៈគឺការអង្គុយ) គឺកថានោះមានការប្រព្រឹត្តទៅ និងការប្រព្រឹត្តតាមដែលបានផ្តើមឡើងចំពោះបុគ្គលដែលអង្គុយដោយកំណត់ សេចក្តីថា ជាការធ្វើឱ្យចប់សេចក្តីដែលបានផ្តើមឡើងដោយឡែកៗពីគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ការបង្ហាញតួអង្គគង្វាលគោជាបណ្ឌិត" ជាដើម។ ការពន្យល់សេចក្តីនៃបទនីមួយៗ ដោយមិនពោលសេចក្តីរួមគ្នានៃបទជាច្រើន ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញសេចក្តីសង្ខេប សូម្បីតែនៃបទនីមួយៗនេះ តែងបានក្នុងទីទាំងពួង។ ពាក្យថា catukkaṃ bandhitvā (ការចងជាពួក ៤) គឺការផ្សំផ្គុំធម៌ជាពួក ៤ នេះ គឺគូនៃឧបមា និងឧបមេយ្យក្នុងកណ្ហបក្ស (ចំណែកខ្មៅ) និងក្នុងសុក្កបក្ស (ចំណែកស) យ៉ាងនោះដែរ។ វិធីនេះ តែងបានតែក្នុងសូត្រទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា pariyosānagamana (ការដល់នូវទីបំផុត) នោះ មុនដំបូង អាចារ្យខ្លះពោលថា "ការបង្ហាញឧបមាគំរូក្នុងកណ្ហបក្ស ហើយឧបមាដែលឈ្មោះថា នាំមកនូវសេចក្តីជាឧបមេយ្យ ក៏គ្រាន់តែដើម្បីសម្រេចសេចក្តីជាឧបមេយ្យប៉ុណ្ណោះ និងការសម្តែងចំណែកសង្កិលេស ក៏ដើម្បីញ៉ាំងចំណែកវោទានៈ (ភាពផូរផង់) ឱ្យច្បាស់លាស់ ទើបនាំមកនូវសុក្កបក្ស សូម្បីដោយការចែកឧបមា និងឧបមេយ្យ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីនៃសូត្រឱ្យចប់សព្វគ្រប់។ សូម្បីក្នុងការដល់នូវទីបំផុតដោយការបង្ហាញឧបមេយ្យក្នុងកណ្ហបក្សជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា"។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត ពោលថា "ការសម្តែងដោយធ្វើឱ្យចប់ដោយឡែកៗពីគ្នានូវសេចក្តីនៃឧបមា និងឧបមេយ្យនោះៗ ទាំងក្នុងកណ្ហបក្ស និងសុក្កបក្ស ឈ្មោះថា pariyosānagamana"។ ពាក្យថា ayaṃ នេះ សំដៅយក nisinnavattikā។ ពាក្យថា idha នេះ សំដៅយកក្នុងគោបាលកសូត្រនេះ។ ពាក្យថា sabbācariyānaṃ āciṇṇā (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាចារ្យទាំងពួង) គឺព្រះបុព្វាចារ្យទាំងអស់បានប្រព្រឹត្ត និងពន្យល់ទុកមកហើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបាលីក៏ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះឯង។ องฺคียนฺติ [Pg.364] อวยวภาเวน ญายนฺตีติ องฺคานิ, โกฏฺฐาสา. ตานิ ปเนตฺถ ยสฺมา สาวชฺชสภาวานิ, ตสฺมา อาห ‘‘องฺเคหีติ อคุณโกฏฺฐาเสหี’’ติ. โคมณฺฑลนฺติ โคสมูหํ. ปริหริตุนฺติ รกฺขิตุํ. ตํ ปน ปริหรณํ ปริคฺคเหตฺวา วิจรณนฺติ อาห ‘‘ปริคฺคเหตฺวา วิจริตุ’’นฺติ. วฑฺฒินฺติ คุนฺนํ พหุภาวํ พหุโครสตาสงฺขาตํ ปริวุทฺธึ. ‘‘เอตฺตกมิท’’นฺติ รูปียตีติ รูปํ, ปริมาณปริจฺเฉโทปิ สรีรรูปมฺปีติ อาห ‘‘คณนโต วา วณฺณโต วา’’ติ. น ปริเยสติ วินฏฺฐภาวสฺเสว อชานนโต. นีลาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน เสตสพลาทิวณฺณํ สงฺคณฺหาติ. ធម៌ទាំងឡាយណាដែលគេដឹងដោយភាពជាចំណែក ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អង្គ គឺចំណែកទាំងឡាយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះតែអង្គទាំងនោះមានសភាវៈប្រកបដោយទោស ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ពាក្យថា aṅgehi គឺដោយចំណែកដែលមិនមែនជាគុណ (ទោស)"។ ពាក្យថា gomaṇḍala គឺហ្វូងគោ។ ពាក្យថា pariharituṃ គឺដើម្បីរក្សា។ ក៏ការរក្សានោះ គឺការត្រួតត្រាហើយដើរទៅ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ត្រួតត្រាហើយដើរទៅ"។ ពាក្យថា vaḍḍhi (សេចក្តីចម្រើន) គឺសេចក្តីចម្រើនលូតលាស់ ដែលរាប់ថាជាភាពច្រើននៃហ្វូងគោ និងការមានទឹកដោះច្រើនជាដើម។ ធម្មជាតិណាដែលគេកំណត់ថា "របស់នេះមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ" ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា រូប សូម្បីការកំណត់ប្រមាណនៃរូបរាងកាយ ក៏ឈ្មោះថារូបដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយការរាប់ក្តី ដោយពណ៌សម្បុរក្តី"។ គង្វាលគោមិនស្វែងរក (គោដែលបាត់) ព្រោះតែមិនដឹងសូម្បីតែភាពដែលគោនោះវិនាស (បាត់បង់) ទៅ។ ក្នុងពាក្យថា nīlā នេះ សព្ទថា iti មានន័យថា "ជាដើម"។ ដោយសព្ទនោះ លោកសង្គ្រោះយកពណ៌ស ពណ៌ពពាល ជាដើម។ ธนุสตฺติสูลาทีติ เอตฺถ อิสฺสาสาจริยานํ คาวีสุ กตํ ธนุลกฺขณํ. กุมารภตฺติคณานํ คาวีสุ กตํ สตฺติลกฺขณํ. อิสฺสรภตฺติคณานํ คาวีสุ กตํ สูลลกฺขณนฺติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน รามวาสุเทวคณาทีนํ คาวีสุ กตํ ผรสุจกฺกาทิลกฺขณํ สงฺคณฺหาติ. ក្នុងពាក្យថា dhanusattisūlādi (ធ្នូ លំពែង ត្រសូល ជាដើម) នេះ មានការប្រកបសេចក្តីថា សញ្ញាធ្នូដែលពួកអាចារ្យបាញ់ធ្នូធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។ សញ្ញាលំពែងដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះកុមារធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។ សញ្ញាត្រសូលដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះឥសូរធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ នេះជាការប្រកបសេចក្តី។ ដោយសព្ទថា ādi (ជាដើម) លោកសង្គ្រោះយកសញ្ញាពូថៅ និងសញ្ញាចក្រជាដើម ដែលពួកអ្នកបម្រើព្រះរាម និងព្រះវាសុទេវៈជាដើម ធ្វើលើមេគោទាំងឡាយ។ นีลมกฺขิกาติ ปิงฺคลมกฺขิกา, ขุทฺทกมกฺขิกา เอว วา. สฏติ รุชติ เอตายาติ สาฏิกา, สํวฑฺฒา สาฏิกา อาสาฏิกา. เตนาห ‘‘วฑฺฒนฺตี’’ติอาทิ. หาเรตาติ อปเนตา. ពាក្យថា nīlamakkhikā (របោមខៀវ) គឺរបោមលឿង ឬមួយថារបោមតូចៗប៉ុណ្ណោះ។ ធម្មជាតិណាដែលរលួយ ឬឈឺចាប់ដោយសារសត្វនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា sāṭikā (ដង្កូវ) ដង្កូវដែលចម្រើនធំធាត់ឡើង ឈ្មោះថា āsāṭikā (ពពួកដង្កូវ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ចម្រើនឡើង" ជាដើម។ ពាក្យថា hāretā គឺអ្នកនាំចេញទៅ (អ្នកកម្ចាត់បង់)។ วาเกนาติ วากปฏฺเฏน. จีรเกนาติ ปิโลติเกน. อนฺโตวสฺเสติ วสฺสกาลสฺส อพฺภนฺตเร. นิคฺคาหนฺติ สุสุมาราทิคฺคาหรหิตํ. ปีตนฺติ ปานียสฺส ปีตภาวํ. สีหพฺยคฺฆาทิปริสฺสเยน สาสงฺโก สปฺปฏิภโย. ពាក្យថា vākena គឺដោយបន្ទះសំបកឈើ។ ពាក្យថា cīrakena គឺដោយកំណាត់សំពត់ចាស់។ ពាក្យថា antovasse គឺក្នុងរវាងវស្សានរដូវ។ ពាក្យថា niggāha គឺមិនមានសត្វសាហាវដូចជាក្រពើជាដើមយាយី។ ពាក្យថា pīta គឺភាពដែលទឹកត្រូវបានផឹកហើយ។ ពាក្យថា ប្រកបដោយសេចក្តីសង្ស័យ គឺប្រកបដោយភ័យខ្លាច ព្រោះតែអន្តរាយមានសីហៈ និងខ្លាធំជាដើម។ ปญฺจ อหานิ เอกสฺสาติ ปญฺจาหิโก, โส เอว วาโรติ, ปญฺจาหิกวาโร. เอวํ สตฺตาหิกวาโรปิ เวทิตพฺโพ. จิณฺณฏฺฐานนฺติ จริตฏฺฐานํ โคจรคฺคหิตฏฺฐานํ. ថ្ងៃ ៥ នៃវារៈមួយ ឈ្មោះថា pañcāhika (មាន ៥ ថ្ងៃ) វារៈនោះឯង ឈ្មោះថា pañcāhikavāra (វារៈ ៥ ថ្ងៃ)។ វារៈ ៧ ថ្ងៃ (sattāhikavāra) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា ciṇṇaṭṭhāna (កន្លែងដែលធ្លាប់ត្រួតត្រា) គឺកន្លែងដែលធ្លាប់ដើរទៅ គឺកន្លែងដែលធ្លាប់នាំគោទៅរកស៊ី។ ปิติฏฺฐานนฺติ ปิตรา กาตพฺพฏฺฐานํ, ปิตรา กาตพฺพกิจฺจนฺติ อตฺโถ. ยถารุจึ คเหตฺวา คจฺฉนฺตีติ คุนฺนํ รุจิอนุรูปํ โคจรภูมึ วา นทิปารํ วา คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. โคภตฺตนฺติ กปฺปาสฏฺฐิกาทิมิสฺสํ โคภุญฺชิตพฺพํ ภตฺตํ. ภตฺตคฺคหเณเนว ยาคุปิ สงฺคหิตา. ពាក្យថា pitiṭṭhāna (ឋានៈជាឪពុក) គឺឋានៈដែលឪពុកត្រូវធ្វើ សេចក្តីថា កិច្ចដែលឪពុកត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា yathāruciṃ gahetvā gacchanti (នាំទៅតាមចំណង់) គឺនាំគោទាំងឡាយទៅកាន់ទីវាលស្មៅ ឬត្រើយស្ទឹង តាមដែលវាពេញចិត្ត។ ពាក្យថា gobhatta (អាហារគោ) គឺអាហារដែលគោត្រូវស៊ី ដែលលាយដោយគ្រាប់កប្បាសជាដើម។ ដោយការកាន់យកពាក្យថា អាហារ នេះ សូម្បីតែបបរ ក៏លោកសង្គ្រោះយកដែរ។ ทฺวีหากาเรหีติ วุตฺตํ อาการทฺวยํ ทสฺเสตุํ ‘‘คณนโต วา สมุฏฺฐานโต วา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ปาฬิยํ อาคตาติ ‘‘อุปจโย สนฺตตี’’ติ ชาตึ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา หทยวตฺถุํ อคฺคเหตฺวา ทสายตนานิ ปญฺจทส [Pg.365] สุขุมรูปานีติ เอวํ รูปกณฺฑปาฬิยํ (ธ. ส. ๖๖๖) อาคตา. ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ สลกฺขณโต อญฺญมญฺญสงฺกราภาวโต รูปภาคา. รูปโกฏฺฐาสาติ วา วิสุํ วิสุํ อปฺปวตฺติตฺวา กลาปภาเวเนว ปวตฺตนโต รูปกลาปา. โกฏฺฐาสาติ จ อํสา อวยวาติ อตฺโถ. โกฏฺฐนฺติ วา สรีรํ, ตสฺส อํสา เกสาทโย โกฏฺฐาสาติ อญฺเญปิ อวยวา โกฏฺฐาสา วิย โกฏฺฐาสา. ពាក្យថា dvīhākārehi (ដោយអាការៈ ២ យ៉ាង) គឺដើម្បីបង្ហាញអាការៈទាំង ២ យ៉ាង ទើបលោកពោលថា "ដោយការរាប់ក្តី ដោយសមុដ្ឋានក្តី"។ រូបដែលមកហើយក្នុងព្រះបាលីយ៉ាងនេះ គឺការបំបែកជាតិជា ២ យ៉ាង គឺ ឧបចយៈ និងសន្តតិ ដោយមិនកាន់យកហទយវត្ថុ គឺអាយតនៈ ១០ និងសុខុមរូប ១៥ យ៉ាងនេះ មកហើយក្នុងរូបកណ្ឌបាលី (ធម្មសង្គណី ៦៦៦)។ ពាក្យថា pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā (ចំណែករូប ២៥) គឺចំណែកនៃរូបទាំងឡាយ ព្រោះមិនច្រឡំគ្នាទៅវិញទៅមកដោយលក្ខណៈរបស់ខ្លួន។ ឬមួយថា ឈ្មោះថា រូបកោដ្ឋាសៈ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយឡែកៗពីគ្នា គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាកលាបៈ (ក្រុម) ហេតុនោះ ទើបហៅថា រូបកលាប។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា koṭṭhāsā មានសេចក្តីថា ចំណែក ឬអវយវៈ។ ឬមួយថា រាងកាយ ឈ្មោះថា koṭṭha ចំណែកនៃរាងកាយនោះ មានសក់ជាដើម ឈ្មោះថា koṭṭhāsā សូម្បីតែអវយវៈដទៃទៀត ក៏ឈ្មោះថា koṭṭhāsā ដូចជាចំណែកទាំងឡាយដែរ។ เสยฺยถาปีติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. ตตฺถ รูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ ยถาวุตฺตํ รูปํ สลกฺขณโต ญาเณน ปริคฺคณฺหิตฺวา. อรูปํ ววตฺถเปตฺวาติ ตํ รูปํ นิสฺสาย อารมฺมณญฺจ กตฺวา ปวตฺตมาเน เวทนาทิเก จตฺตาโร ขนฺเธ อรูปนฺติ ววตฺถเปตฺวา. รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ ปุน ตตฺถ ยํ รูปฺปนลกฺขณํ, ตํ รูปํ. ตทญฺญํ อรูปํ. อุภยวินิมุตฺตํ กิญฺจิ นตฺถิ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ เอวํ รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา. ตทุภยญฺจ อวิชฺชาทินา ปจฺจเยน สปจฺจยนฺติ ปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา, อนิจฺจตาทิลกฺขณํ อาโรเปตฺวา โย กลาปสมฺมสนาทิกฺกเมน กมฺมฏฺฐานํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ, โส น วฑฺฒตีติ โยชนา. ពាក្យថា seyyathāpi ជាដើម គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមា។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា rūpaṃ pariggahetvā (ការកំណត់រូប) គឺការកំណត់ដឹងនូវរូបតាមដែលបានពោលហើយ ដោយលក្ខណៈរបស់វាដោយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា arūpaṃ vavatthapetvā (ការកំណត់អរូប) គឺការកំណត់ទុកនូវខន្ធ ៤ មានវេទនាជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យរូបនោះ និងធ្វើរូបនោះឱ្យជាអារម្មណ៍ថាជាអរូប។ ពាក្យថា rūpārūpaṃ pariggahetvā (ការកំណត់រូបនិងអរូប) គឺការកំណត់រូបនិងអរូបយ៉ាងនេះថា ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនោះ ធម្មជាតិណាដែលមានលក្ខណៈទ្រុឌទ្រោម ធម្មជាតិនោះជារូប ធម៌ក្រៅពីនោះជាអរូប ធម៌ដែលរួចផុតពីធម៌ទាំងពីរនោះ មិនមានឡើយ ទោះជាខ្លួនក្តី របស់ខ្លួនក្តី ក៏មិនមាន។ មានការប្រកបសេចក្តីថា បុគ្គលណា កាលកំណត់ដឹងនូវបច្ច័យថា ធម៌ទាំងពីរនោះមានបច្ច័យ គឺអវិជ្ជាជាដើមជាគ្រឿងបង្កើត ហើយលើកឡើងនូវលក្ខណៈមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម មិនអាចញ៉ាំងកម្មដ្ឋានឱ្យដល់នូវកំពូល ដោយលំដាប់នៃការពិចារណាជាកលាបៈ (កលាបសម្មសនៈ) ជាដើមទេ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មិនចម្រើនឡើយ។ เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานนฺติ จกฺขายตนํ, โสตายตนํ, ฆานายตนํ, ชิวฺหายตนํ, กายายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยนฺติ อฏฺฐวิธํ กมฺมวเสน; กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺตีติ อิทํ ทฺวยํ จิตฺตวเสนาติ เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานํ. สทฺทายตนเมกํ อุตุจิตฺตวเสน ทฺวิสมุฏฺฐานํ. รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตาติ เอตฺตกํ รูปํ อุตุจิตฺตาหารวเสน ติสมุฏฺฐานํ. รูปายตนํ, คนฺธายตนํ, รสายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ, อากาสธาตุ, อาโปธาตุ, กพฬีกาโร อาหาโรติ เอตฺตกํ รูปํ อุตุจิตฺตาหารกมฺมวเสน จตุสมุฏฺฐานํ. อุปจโย, สนฺตติ, ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตาติ เอตฺตกํ รูปํ น กุโตจิ สมุฏฺฐาตีติ น ชานาติ. สมุฏฺฐานโต รูปํ อชานนฺโตติอาทีสุ วตฺตพฺพํ ‘‘คณนโต รูปํ อชานนฺโต’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ មានសមុដ្ឋានមួយ គឺ ចក្ខ្វាយតនៈ សោតាយតនៈ ឃានាយតនៈ ជិវ្ហាយតនៈ កាយាយតនៈ ឥត្ថិន្ទ្រិយ បុរិសិន្ទ្រិយ ជីវិតិន្ទ្រិយ រូបទាំង ៨ យ៉ាងនេះ កើតអំពីកម្ម, កាយវិញ្ញត្តិ និងវចីវិញ្ញត្តិ រូបទាំង ២ នេះ កើតអំពីចិត្ត រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានមួយ។ សទ្ទាយតនៈ ១ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានពីរ ព្រោះកើតអំពីឧតុ និងចិត្ត។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ រូបស្ស ឡហុតា (ភាពស្រាលនៃរូប) មុទុតា (ភាពទន់នៃរូប) កម្មញ្ញតា (ភាពគួរដល់ការងារនៃរូប) ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានបី ព្រោះកើតអំពីឧតុ ចិត្ត និងអាហារ។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ រូបាយតនៈ គន្ធាយតនៈ រសាយតនៈ ផោដ្ឋព្វាយតនៈ អាកាសធាតុ អាបោធាតុ កពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានបួន ព្រោះកើតអំពីឧតុ ចិត្ត អាហារ និងកម្ម។ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ គឺ ឧបចយៈ សន្តតិ ជរតា និងរូបស្ស អនិច្ចតា មិនមានសមុដ្ឋានអំពីអ្វីឡើយ គង្វាលគោមិនដឹងយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងពាក្យថា "មិនដឹងរូបដោយសមុដ្ឋាន" ជាដើម គbbyីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងពាក្យថា "មិនដឹងរូបដោយការរាប់" ជាដើមនោះឯង។ กมฺมลกฺขโณติ อตฺตนา กตํ ทุจฺจริตกมฺมํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ, พาโล. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? ทุจฺจินฺติตจินฺตี โหติ, ทุพฺภาสิตภาสี, ทุกฺกฏกมฺมการี[Pg.366]. อิมานิ โข…เป… ลกฺขณานี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๔๖; อ. นิ. ๓.๓). อตฺตนา กตํ สุจริตกมฺมํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ, ปณฺฑิโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? สุจินฺติตจินฺตี โหติ, สุภาสิตภาสี, สุกตกมฺมการี. อิมานิ โข…เป… ปณฺฑิตลกฺขณานี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๓; อ. นิ. ๓.๓). เตนาห ‘‘กุสลากุสลกมฺมํ ปณฺฑิตพาลลกฺขณ’’นฺติ. ពាក្យថា kammalakkhaṇa (មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់) គឺបុគ្គលណាមានទុច្ចរិតកម្មដែលខ្លួនធ្វើហើយជាគ្រឿងសម្គាល់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់ គឺជនពាល។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់មនុស្សពាលនេះមាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺមនុស្សពាលតែងគិតនូវសេចក្តីដែលមិនគួរគិត ១ និយាយនូវពាក្យដែលមិនគួរនិយាយ ១ ធ្វើនូវការងារដែលមិនគួរធ្វើ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំងនេះឯង...ល... ជាលក្ខណៈរបស់មនុស្សពាល"។ បុគ្គលណាមានសុចរិតកម្មដែលខ្លួនធ្វើហើយជាគ្រឿងសម្គាល់ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មានកម្មជាគ្រឿងសម្គាល់ គឺបណ្ឌិត។ សូម្បីសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់បណ្ឌិតនេះមាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺបណ្ឌិតតែងគិតនូវសេចក្តីដែលគួរគិត ១ និយាយនូវពាក្យដែលគួរនិយាយ ១ ធ្វើនូវការងារដែលគួរធ្វើ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំងនេះឯង...ល... ជាលក្ខណៈរបស់បណ្ឌិត"។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម ជាគ្រឿងសម្គាល់នូវបណ្ឌិត និងមនុស្សពាល"។ พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต น เสวตีติ ยํ พาลปุคฺคเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิตเสวนํ อตฺถกาเมน กาตพฺพํ, ตํ น กโรติ. ตถาภูตสฺส จ อยมาทีนโวติ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘พาเล วชฺเชตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ ภควตา ‘‘อิทํ โว กปฺปตี’’ติ อนุญฺญาตํ, ตทนุโลมญฺเจ, ตํ กปฺปิยํ. ยํ ‘‘อิทํ โว น กปฺปตี’’ติ ปฏิกฺขิตฺตํ, ตทนุโลมญฺเจ, ตํ อกปฺปิยํ. ยํ โกสลฺลสมฺภูตํ, ตํ กุสลํ, ตปฺปฏิปกฺขํ อกุสลํ. ตเทว สาวชฺชํ, กุสลํ อนวชฺชํ. อาปตฺติโต อาทิโต ทฺเว อาปตฺติกฺขนฺธา ครุกํ, ตทญฺญํ ลหุกํ. ธมฺมโต มหาสาวชฺชํ ครุกํ, อปฺปสาวชฺชํ ลหุกํ. สปฺปฏิการํ สเตกิจฺฉํ, อปฺปฏิการํ อเตกิจฺฉํ. ธมฺมตานุคตํ การณํ, อิตรํ อการณํ. ตํ อชานนฺโตติ กปฺปิยากปฺปิยํ, ครุก-ลหุกํ, สเตกิจฺฉาเตกิจฺฉํ อชานนฺโต สุวิสุทฺธํ กตฺวา สีลํ รกฺขิตุํ น สกฺโกติ. กุสลากุสลํ, สาวชฺชานวชฺชํ, การณาการณํ อชานนฺโต ขนฺธาทีสุ อกุสลตาย รูปารูปปริคฺคหมฺปิ กาตุํ น สกฺโกติ, กุโต ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺฒนา. เตนาห ‘‘กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ពាក្យថា bāle vajjetvā paṇḍite na sevati (វៀរចាកមនុស្សពាល មិនសេពគប់បណ្ឌិត) គឺការសេពគប់បណ្ឌិតដោយវៀរចាកបុគ្គលពាល ដែលបុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍គប្បីធ្វើ តែខ្លួនមិនធ្វើ។ និងដើម្បីបង្ហាញទោសនេះ ចំពោះបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "bāle vajjetvā" ជាដើមម្តងទៀត។ ក្នុងសេចក្តីនោះ វត្ថុណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតថា "របស់នេះគួរដល់អ្នកទាំងឡាយ" បើវត្ថុនោះស្របគ្នានឹងពាក្យនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា កប្បិយៈ (របស់គួរ)។ វត្ថុណាដែលទ្រង់ហាមឃាត់ថា "របស់នេះមិនគួរដល់អ្នកទាំងឡាយ" បើវត្ថុនោះស្របគ្នានឹងពាក្យនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា អកប្បិយៈ (របស់មិនគួរ)។ ធម៌ណាដែលកើតអំពីសេចក្តីឈ្លាសវៃ ធម៌នោះឈ្មោះថា កុសល ធម៌ផ្ទុយពីនោះឈ្មោះថា អកុសល។ អកុសលនោះឯង ឈ្មោះថា សាវជ្ជៈ (មានទោស) កុសលឈ្មោះថា អនវជ្ជៈ (មិនមានទោស)។ ដោយអំណាចនៃអាបត្តិ គំនរអាបត្តិ ២ ខាងដើម (បារាជិក និងសង្ឃាទិសេស) ឈ្មោះថា គរុកៈ (អាបត្តិធ្ងន់) ក្រៅពីនោះឈ្មោះថា លហុកៈ (អាបត្តិស្រាល)។ ដោយអំណាចនៃធម៌ ធម៌ដែលមានទោសច្រើន ឈ្មោះថា គរុកៈ ធម៌ដែលមានទោសតិច ឈ្មោះថា លហុកៈ។ អាបត្តិដែលកែខៃបាន ឈ្មោះថា សតេកិច្ឆា អាបត្តិដែលកែខៃមិនបាន ឈ្មោះថា អតេកិច្ឆា។ ហេតុដែលស្របតាមធម្មតា ឈ្មោះថា ហេតុ (ការណៈ) ក្រៅពីនោះឈ្មោះថា មិនមែនហេតុ (អការណៈ)។ បុគ្គលកាលមិនដឹងនូវធម៌នោះ គឺមិនដឹងនូវរបស់គួរនិងមិនគួរ អាបត្តិធ្ងន់និងស្រាល អាបត្តិដែលកែខៃបាននិងកែខៃមិនបាន មិនអាចរក្សាសីលឱ្យបរិសុទ្ធស្អាតបានឡើយ។ កាលមិនដឹងនូវកុសលនិងអកុសល ធម៌មានទោសនិងមិនមានទោស ហេតុនិងមិនមែនហេតុ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងខន្ធជាដើម សូម្បីតែការកំណត់រូបនិងអរូប ក៏មិនអាចធ្វើបានដែរ ចំណង់បើការកាន់យកកម្មដ្ឋានហើយធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង តើនឹងមានមកពីណា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនអាចកាន់យកកម្មដ្ឋានហើយធ្វើឱ្យចម្រើនឡើងបានឡើយ"។ โควณสทิเส อตฺตภาเว อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุโต มิจฺฉาวิตกฺกา อาสาฏิกา วิยาติ อาสาฏิกาติ อาห ‘‘อกุสลวิตกฺกํ อาสาฏิกํ อหาเรตฺวา’’ติ. មិច្ឆាវិតក្កៈទាំងឡាយ តែងកើតឡើងក្នុងអត្តភាពដែលប្រៀបដូចជាដំបៅគោ ហើយព្រោះតែជាហេតុនាំឱ្យកើតទុក្ខក្នុងអត្តភាពនោះ ទើបប្រៀបដូចជាពពួកដង្កូវ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មិនកម្ចាត់បង់អកុសលវិតក្កៈដែលប្រៀបដូចជាពពួកដង្កូវ"។ ‘‘คณฺโฑติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๑๐๓; อ. นิ. ๘.๕๖; ๙.๑๕) วจนโต ฉหิ วณมุเขหิ วิสฺสนฺทมานยูโส คณฺโฑ วิย ปิโลติกาขณฺเฑน ฉทฺวาเรหิ วิสฺสนฺทมานกิเลสาสุจิ อตฺตภาววโณ สติสํวเรน ปิทหิตพฺโพ, อยํ ปน เอวํ น กโรตีติ อาห ‘‘ยถา โส โคปาลโก วณํ น ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ สํวรํ น สมฺปาเทตี’’ติ. ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា ខ្ទុះ (ដំបៅ) នេះ ជាឈ្មោះនៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥" ដូច្នេះ អត្តភាពដែលប្រៀបដូចជាដំបៅ ដែលមានគ្រឿងសៅហ្មងគឺកិលេសហូរចេញតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាដំបៅដែលមានទឹកខ្ទុះហូរចេញតាមមាត់ដំបៅទាំង ៦ គប្បីបិទបាំងដោយសតិសំវរៈ ដូចជាការបិទបាំងដំបៅដោយកំណាត់សំពត់ចាស់ តែបុគ្គលនេះមិនធ្វើសេចក្តីនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "គង្វាលគោនោះមិនបិទបាំងដំបៅយ៉ាងណា បុគ្គលនេះក៏មិនញ៉ាំងសំវរៈឱ្យសម្រេចយ៉ាងនោះដែរ"។ ยถา [Pg.367] ธูโม อินฺธนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชมาโน สณฺโห สุขุโม, ตํ ตํ วิวรํ อนุปวิสฺส พฺยาเปนฺโต สตฺตานํ ฑํสมกสาทิปริสฺสยํ วิโนเทติ, อคฺคิชาลาสมุฏฺฐานสฺส ปุพฺพงฺคโม โหติ, เอวํ ธมฺมเทสนาญาณสฺส อินฺธนภูตํ รูปารูปธมฺมชาตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชมานา สณฺหา สุขุมา ตํ ตํ ขนฺธนฺตรํ อายตนนฺตรญฺจ อนุปวิสฺส พฺยาเปติ, สตฺตานํ มิจฺฉาวิตกฺกาทิปริสฺสยํ วิโนเทติ, ญาณคฺคิชาลาสมุฏฺฐาปนสฺส ปุพฺพงฺคโม โหติ, ตสฺมา ธูโม วิยาติ ธูโมติ อาห ‘‘โคปาลโก ธูมํ วิย ธมฺมเทสนาธูมํ น กโรตี’’ติ. อตฺตโน สนฺติกํ อุปคนฺตฺวา นิสินฺนสฺส กาตพฺพา ตทนุจฺฉวิกา ธมฺมกถา อุปนิสินฺนกกถา. กตสฺส ทานาทิปุญฺญสฺส อนุโมทนกถา อนุโมทนา. ตโตติ ธมฺมกถาทีนํ อกรณโต. ‘‘พหุสฺสุโต คุณวาติ น ชานนฺตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อตฺตโน ชานาปนตฺถํ ธมฺมกถาทิ น กาตพฺพเมวาติ? สจฺจํ น กาตพฺพเมว, สุทฺธาสเยน ปน ธมฺเม กถิเต ตสฺส คุณชานนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห ภควา – ប្រៀបដូចជាផ្សែង កាលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងឧស រមែងជាសភាពល្អិតឆ្មារ ចូលទៅកាន់ចន្លោះប្រហោងនោះៗ ហើយផ្សព្វផ្សាយទៅ រមែងកម្ចាត់បង់នូវឧបទ្រពមានរបោម និងមូសជាដើម របស់សត្វទាំងឡាយ និងជាធម៌នាំមុខនៃការកើតឡើងនៃអណ្តាតភ្លើង យ៉ាងណាមិញ ធម៌ទេសនាដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងរូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលជាគ្រឿងបង្កាត់នៃទេសនាញាណ រមែងជាសភាពល្អិតឆ្មារ ចូលទៅកាន់ចន្លោះនៃខន្ធនិងអាយតនៈនោះៗ ហើយផ្សព្វផ្សាយទៅ រមែងកម្ចាត់បង់នូវឧបទ្រពមានមិច្ឆាសង្កប្បៈជាដើម របស់សត្វទាំងឡាយ និងជាធម៌នាំមុខនៃការញ៉ាំងអណ្តាតភ្លើងនៃញាណឲ្យកើតឡើង យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទេសនានោះទើបឈ្មោះថាដូចជាផ្សែង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «អ្នកគង្វាលគោមិនធ្វើនូវផ្សែងគឺធម៌ទេសនា ដូចជាមិនធ្វើនូវផ្សែងដូច្នោះឯង»។ ធម្មកថាដែលគប្បីសម្តែងដល់បុគ្គលដែលចូលមកជិតហើយអង្គុយចុះ ដែលសមគួរដល់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ឧបនិសិន្នកកថា។ ធម្មកថាដែលជាគ្រឿងត្រេកអរចំពោះបុណ្យមានទានជាដើមដែលបានធ្វើហើយ ឈ្មោះថា អនុមោទនា។ ពាក្យថា «ចាកហេតុនោះ» គឺព្រោះតែការមិនធ្វើនូវធម្មកថាជាដើម។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា «ពួកជនរមែងមិនដឹងថាជាពហុស្សូត មានគុណធម៌»? តើធម្មកថាជាដើម មិនគប្បីធ្វើដើម្បីឲ្យគេស្គាល់ខ្លួនឯងទេឬ? ពិតណាស់ មិនគប្បីធ្វើឡើយ ប៉ុន្តែពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកការដឹងនូវគុណធម៌របស់ភិក្ខុនោះ កាលបើភិក្ខុនោះសម្តែងធម៌ដោយអធ្យាស្រ័យដ៏បរិសុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា៖ ‘‘นาภาสมานํ ชานนฺติ, มิสฺสํ พาเลหิ ปณฺฑิตํ; ภาสเย โชตเย ธมฺมํ, ปคฺคณฺเห อิสินํ ธช’’นฺติ. «ពួកជនរមែងមិនស្គាល់អ្នកប្រាជ្ញដែលនៅលាយឡំជាមួយពួកពាល កាលបើមិនទាន់និយាយចេញមក ព្រោះហេតុនោះ គប្បីនិយាយ គប្បីញ៉ាំងធម៌ឲ្យភ្លឺច្បាស់ គប្បីលើកតម្កើងនូវទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី»។ ตรนฺติ โอตรนฺติ เอตฺถาติ ติตฺถํ, นทิตฬากาทีนํ นหานปานาทิอตฺถํ โอตรณฏฺฐานํ. ยถา ปน ตํ อุทเกน โอติณฺณสตฺตานํ สรีรมลํ ปวาเหติ, ปริสฺสมํ วิโนเทติ, วิสุทฺธึ อุปฺปาเทติ, เอวํ พหุสฺสุตา อตฺตโน สมีปํ โอติณฺณสตฺตานํ ธมฺโมทเกน จิตฺตมลํ ปวาเหนฺติ, ปริสฺสมํ วิโนเทนฺติ, วิสุทฺธึ อุปฺปาเทนฺติ, ตสฺมา เต ติตฺถํ วิยาติ ติตฺถํ. เตนาห ‘‘ติตฺถภูเต พหุสฺสุตภิกฺขู’’ติ. พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพนฺติ, ภนฺเต, อิทํ พฺยญฺชนํ อยํ สทฺโท กถํ อิมสฺมึ อตฺเถ โรเปตพฺโพ, เกน ปกาเรน อิมสฺส อตฺถสฺส วาจโก ชาโต. ‘‘นิรูเปตพฺพ’’นฺติ วา ปาโฐ, นิรูเปตพฺพํ อยํ สภาวนิรุตฺติ กถเมตฺถ นิรูฬฺหาติ อธิปฺปาโย. อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถติ สทฺทตฺถํ ปุจฺฉติ. อิมสฺมึ ฐาเนติ อิมสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส. ปาฬิ กึ วทตีติ ภาวตฺถํ ปุจฺฉติ. อตฺโถ กึ ทีเปตีติ ภาวตฺถํ วา? สงฺเกตตฺถํ วา. น ปริปุจฺฉตีติ วิมติจฺเฉทนปุจฺฉาวเสน สพฺพโส ปุจฺฉํ น กโรติ. น ปริปญฺหตีติ ปริ ปริ อตฺตโน ญาตุํ อิจฺฉํ น อาจิกฺขติ, น วิภาเวติ. เตนาห ‘‘น ชานาเปตี’’ติ. เตติ พหุสฺสุตภิกฺขู. วิวรณํ นาม อตฺถสฺส วิภชิตฺวา [Pg.368] กถนนฺติ อาห ‘‘ภาเชตฺวา น เทเสนฺตี’’ติ. อนุตฺตานีกตนฺติ ญาเณน อปากฏีกตํ คุยฺหํ ปฏิจฺฉนฺนํ. น อุตฺตานึ กโรนฺตีติ สิเนรุปาทมูเล วาลิกํ อุทฺธรนฺโต วิย ปถวีสนฺธาโรทกํ วิวริตฺวา ทสฺเสนฺโต วิย จ อุตฺตานํ น กโรนฺติ. ពួកសត្វរមែងឆ្លង ឬចុះក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា កំពង់ គឺកន្លែងសម្រាប់ចុះទៅដើម្បីងូត និងផឹកជាដើម ក្នុងស្ទឹង និងស្រះជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ទឹកនោះរមែងជម្រះមន្ទិលកាយ បន្ទោបង់សេចក្ដីនឿយហត់ ញ៉ាំងសេចក្ដីស្អាតឲ្យកើតឡើង ដល់ពួកសត្វដែលចុះទៅ យ៉ាងណា ពួកពហុស្សូត ក៏រមែងជម្រះមន្ទិលចិត្ត បន្ទោបង់សេចក្ដីនឿយហត់ ញ៉ាំងសេចក្ដីស្អាតឲ្យកើតឡើង ដោយធម៌ដ៏ប្រៀបដូចជាទឹក ដល់ពួកសត្វដែលចូលមកជិតខ្លួន យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ពួកលោកទើបឈ្មោះថា កំពង់ ព្រោះប្រៀបដូចជាកំពង់ទឹក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ភិក្ខុជាពហុស្សូត ដែលប្រៀបដូចជាកំពង់ទឹក»។ ពាក្យថា «តើត្រូវលើកឡើងនូវព្យញ្ជនៈដោយរបៀបណា» សេចក្ដីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្យញ្ជនៈនេះ ឬពាក្យនេះ តើត្រូវលើកឡើងក្នុងសេចក្ដីនេះដោយរបៀបណា តើពាក្យនេះក្លាយជាតួសម្តែងនូវសេចក្ដីនេះដោយប្រការដូចម្តេច? មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «nirūpetabbaṃ» (ត្រូវកំណត់ពិនិត្យ) សេចក្ដីថា ភាសានិរុត្តិដែលជាសភាវៈនេះ តើសម្រេចក្នុងទីនេះដោយរបៀបណា នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «តើសេចក្ដីនៃភាសិតនេះជាអ្វី» គឺសួររកសេចក្ដីនៃពាក្យ (សទ្ទត្ថៈ)។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងទីនៃព្រះបាលីនេះ។ ពាក្យថា «តើព្រះបាលីពោលថាយ៉ាងណា» គឺសួររកសេចក្ដីពិត (ភាវត្ថៈ)។ ពាក្យថា «តើសេចក្ដីនោះបង្ហាញនូវអ្វី» គឺសួររកភាវត្ថៈ ឬសង្កេតត្ថៈ (សេចក្ដីសន្មត)។ ពាក្យថា «មិនសាកសួរ» គឺមិនធ្វើការសួរដោយអំណាចនៃការសួរដើម្បីកាត់សេចក្ដីសង្ស័យដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា «មិនដោះស្រាយ» គឺមិនប្រាប់ មិនសម្តែងនូវសេចក្ដីប្រាថ្នាចង់ដឹងរបស់ខ្លួនជុំវិញនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនធ្វើឲ្យដឹង»។ ពាក្យថា «ពួកលោកទាំងនោះ» គឺភិក្ខុជាពហុស្សូតទាំងឡាយ។ ការបើកបង្ហាញ ឈ្មោះថា ការពោលដោយចែករំលែកនូវសេចក្ដី ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនចែករំលែកសម្តែង»។ ពាក្យថា «មិនធ្វើឲ្យរាក់» គឺសេចក្ដីកំបាំង លាក់កំបាំង ដែលមិនទាន់ធ្វើឲ្យប្រាកដដោយប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា «មិនធ្វើឲ្យរាក់» គឺមិនធ្វើឲ្យងាយយល់ ដូចជាការកាយខ្សាច់នៅទៀបគល់ភ្នំសិនេរុ ឬដូចជាការបើកបង្ហាញឲ្យឃើញនូវទឹកដែលទ្រទ្រង់ផែនដី យ៉ាងនោះឡើយ។ เอวํ ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน พหุสฺสุตา ‘‘ติตฺถ’’นฺติ วุตฺตา ปริยายโต. อิทานิ ตเมว ธมฺมํ นิปฺปริยายโต ‘‘ติตฺถ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺโม หิ ตรนฺติ โอตรนฺติ เอเตน นิพฺพานํ นาม ตฬากนฺติ ‘‘ติตฺถ’’นฺติ วุจฺจติ. เตนาห ภควา สุเมธภูโต – ពួកពហុស្សូត ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «កំពង់» ដោយបរិយាយ ដោយអំណាចនៃធម៌ណា យ៉ាងនេះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌នោះឯងថាជា «កំពង់» ដោយនិប្បរិយាយ (ដោយត្រង់) លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yathā vā» (ឬមួយយ៉ាងទៀត)។ ព្រោះថា ធម៌ដែលពួកសត្វរមែងឆ្លង ឬចុះទៅកាន់ស្រះគឺព្រះនិព្វានដោយធម៌នោះ ឈ្មោះថា «កំពង់»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់ជាសុមេធតាបស ទើបត្រាស់ថា៖ ‘‘เอวํ กิเลสมลโธวํ, วิชฺชนฺเต อมตนฺตเฬ; น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส อมตนฺตเฬ’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๑๔) – «កាលបើស្រះទឹកគឺអមតៈ ជាគ្រឿងលាងជម្រះមន្ទិលគឺកិលេស មាននៅយ៉ាងនេះ បើបុគ្គលមិនស្វែងរកស្រះទឹកនោះទេ នោះមិនមែនជាកំហុសរបស់ស្រះទឹកគឺអមតៈឡើយ។» ธมฺมสฺเสว นิพฺพานสฺโสตรณติตฺถภูตสฺส โอตรณาการํ อชานนฺโต ‘‘ธมฺมติตฺถํ น ชานาตี’’ติ วุตฺโต. បុគ្គលកាលមិនដឹងនូវអាការៈនៃការចុះទៅកាន់ធម៌នោះឯង ដែលជាកំពង់សម្រាប់ចុះទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា «មិនស្គាល់កំពង់ធម៌»។ ปีตาปีตนฺติ โคคเณ ปีตํ อปีตญฺจ โครูปํ น ชานาติ, น วินฺทติ. อวินฺทนฺโต หิ ‘‘น ลภตี’’ติ วุตฺโต. ‘‘อานิสํสํ น วินฺทตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อวินฺทนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา’’ติอาทิมาห. ពាក្យថា «pītāpītaṃ» (ទឹកដែលផឹកហើយ និងមិនទាន់ផឹក) សេចក្ដីថា មិនដឹង មិនបានដឹងនូវមេគោដែលបានផឹកទឹក និងមិនទាន់បានផឹកទឹក ក្នុងហ្វូងគោ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលមិនបានដឹង លោកហៅថា «មិនបាន»។ លោកពោលថា «មិនបានទទួលអានិសង្ស» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការមិនបានទទួលនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dhammassavanaggaṃ gantvā» (ទៅកាន់ទីស្តាប់ធម៌ដ៏ប្រសើរ)។ อยํ โลกุตฺตโรติ ปทํ สนฺธายาห ‘‘อริย’’นฺติ. ปจฺจาสตฺติญาเยน อนนฺตรสฺส หิ วิปฺปฏิเสโธ วา. อริยสทฺโท วา นิทฺโทสปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐงฺคิกนฺติ จ วิสุํ เอกชฺฌญฺจ อฏฺฐงฺคิกํ อุปาทาย คเหตพฺพํ, อฏฺฐงฺคตา พาหุลฺลโต จ. เอวญฺจ กตฺวา สตฺตงฺคสฺสปิ อริยมคฺคสฺส สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. លោកសំដៅយកពាក្យថា «នេះជាលោកុត្តរៈ» ទើបពោលថា «ariya» (អរិយៈ)។ ឬមួយ ការបដិសេធនូវធម៌ដែលមានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ ដោយន័យនៃសេចក្ដីជិតស្និទ្ធ។ ឬមួយ ពាក្យថា អរិយៈ គb្បីយល់ថាជាបរិយាយនៃសេចក្ដីមិនមានទោស។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «aṭṭhaṅgika» (មានអង្គ ៨) គប្បីកាន់យកដោយការបែងចែកជាផ្នែកៗ និងរួមចូលគ្នាតែមួយ ដោយអំណាចនៃភាពជាអង្គ ៨ និងដោយភាពច្រើនលើសលប់។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ការសង្គ្រោះសូម្បីតែអរិយមគ្គដែលមានអង្គ ៧ ក៏រមែងសម្រេចបានដែរ។ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเนติอาทีสุ อวิเสเสน สติปฏฺฐานา วุตฺตา. ตตฺถ กายเวทนาจิตฺตธมฺมารมฺมณา สติปฏฺฐานา โลกิยา, ตตฺถ สมฺโมหวิทฺธํสนวเสน ปวตฺตา นิพฺพานารมฺมณา โลกุตฺตราติ เอวํ ‘‘อิเม โลกิยา, อิเม โลกุตฺตรา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «cattāro satipaṭṭhānā» (សតិបដ្ឋាន ៤) លោកពោលសតិបដ្ឋានដោយមិនមានការបែងចែកជាពិសេស។ ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងនោះ សតិបដ្ឋានដែលមានកាយ វេទនា ចិត្ត និងធម៌ជាអារម្មណ៍ ជាលោកិយ, សតិបដ្ឋានដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្ដីវង្វេង ជាលោកុត្តរៈ បុគ្គលរមែងមិនដឹងច្បាស់តាមពិតយ៉ាងនេះថា «ទាំងនេះជាលោកិយ ទាំងនេះជាលោកុត្តរៈ»។ อนวเสสํ ทุหตีติ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ อชานนฺโต กิสฺมิญฺจิ ทายเก สทฺธาหานิยา, กิสฺมิญฺจิ ปจฺจยหานิยา อนวเสสํ ทุหติ. วาจาย อภิหาโร วาจาภิหาโร. ปจฺจยานํ อภิหาโร ปจฺจยาภิหาโร. ពាក្យថា «រមែងរំសាយអស់មិនមានសេសសល់» សេចក្ដីថា កាលមិនដឹងប្រមាណក្នុងការទទួល រមែងរំសាយអស់មិនមានសេសសល់ ព្រោះការសាបសូន្យនៃសទ្ធារបស់ទាយកខ្លះ ព្រោះការសាបសូន្យនៃបច្ច័យខ្លះ។ ការនាំមកនូវវាចា ឈ្មោះថា វាចាភិហារៈ (ការនាំមកនូវវាចា)។ ការនាំមកនូវបច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បច្ចយាភិហារៈ (ការនាំមកនូវបច្ច័យ)។ ‘‘อิเม [Pg.369] อมฺเหสุ ครุจิตฺตีการํ น กโรนฺตี’’ติ อิมินา นวกานํ ภิกฺขูนํ สมฺมาปฏิปตฺติยา อภาวํ ทสฺเสติ อาจริยุปชฺฌาเยสุ ปิตุเปมสฺส อนุปฏฺฐาปนโต, เตน จ สิกฺขาคารวตาภาวทีปเนน สงฺคหสฺส อภาชนภาวํ, เตน เถรานํ เตสุ อนุคฺคหาภาวํ. น หิ สีลาทิคุเณหิ สาสเน ถิรภาวปฺปตฺตา อนนุคฺคเหตพฺเพ สพฺรหฺมจารี อนุคฺคณฺหนฺติ, นิรตฺถกํ วา อนุคฺคหํ กโรนฺติ. เตนาห ‘‘นวเก ภิกฺขู’’ติอาทิ. ธมฺมกถาพนฺธนฺติ ปเวณิอาคตํ ปกิณฺณกธมฺมกถามคฺคํ. สจฺจสตฺตปฺปฏิสนฺธิปจฺจยาการปฺปฏิสํยุตฺตํ สุญฺญตาทีปนํ คุฬฺหคนฺถํ. วุตฺตวิปลฺลาสวเสนาติ ‘‘น รูปญฺญู’’ติอาทีสุ วุตฺตสฺส ปฏิเสธสฺส ปฏิกฺเขปวเสน อคฺคหณวเสน. โยเชตฺวาติ ‘‘รูปญฺญู โหตีติ คณนโต วา วณฺณโต วา รูปํ ชานาตี’’ติอาทินา, ‘‘ตสฺส โคคโณปิ น ปริหายติ, ปญฺจโครสปริโภคโตปิ น ปริพาหิโร โหตี’’ติอาทินา จ อตฺถํ โยเชตฺวา. เวทิตพฺโพติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปเท ยถารหํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. ពាក្យថា «ភិក្ខុទាំងឡាយនេះ មិនធ្វើនូវសេចក្ដីគោរពកោតក្រែងក្នុងយើងទាំងឡាយឡើយ» នេះ លោកបង្ហាញនូវការមិនមានសម្មាបដិបត្តិរបស់ភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ ព្រោះមិនតាំងទុកនូវសេចក្ដីស្រឡាញ់ដូចជាឪពុក ក្នុងព្រះឧបជ្ឈាយ៍ និងអាចារ្យទាំងឡាយ និងដោយការសម្តែងនូវភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្ដីគោរពក្នុងសិក្ខានោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនសមគួរដល់ការសង្គ្រោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយទើបមិនមានការអនុគ្រោះដល់ភិក្ខុថ្មីទាំងនោះ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពមាំមួនក្នុងសាសនាដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម រមែងមិនអនុគ្រោះដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលដែលមិនគួរអនុគ្រោះ ឬមិនធ្វើការអនុគ្រោះដែលមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «navake bhikkhū» (ភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា «dhammakathābandhaṃ» (ចំណងនៃធម្មកថា) គឺផ្លូវនៃធម្មកថាផ្សេងៗដែលមកតាមប្រពៃណី។ គឺគម្ពីរដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលទាក់ទងនឹងសច្ចៈ សត្វ បដិសន្ធិ និងបច្ចយាការៈ ដែលសម្តែងនូវសេចក្ដីសូន្យ (សុញ្ញតៈ)។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីច្រឡំដែលបានពោលហើយ» គឺដោយអំណាចនៃការច្រានចោលនូវការបដិសេធដែលបានពោលទុកក្នុងពាក្យជាដើមថា «na rūpaññū» (មិនស្គាល់រូប) គឺដោយការមិនកាន់យក។ ពាក្យថា «yojetvā» (ផ្សារភ្ជាប់ហើយ) គឺការផ្សារភ្ជាប់សេចក្ដីដោយពាក្យជាដើមថា «ឈ្មោះថាជាអ្នកស្គាល់រូប គឺដឹងនូវរូបដោយការរាប់ ឬដោយពណ៌» និងពាក្យជាដើមថា «ហ្វូងគោរបស់បុគ្គលនោះរមែងមិនវិនាសឡើយ ទាំងមិនសូន្យចាកការបរិភោគនូវទឹកដោះប្រាំប្រការឡើយ»។ ពាក្យថា «គប្បីជ្រាប» គឺគប្បីជ្រាបសេចក្ដីតាមគួរក្នុងបទនោះៗ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ โคปาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃគោបាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย ក្នុងអដ្ឋកថាអាំងគុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី យ៉ាងនេះ เอกาทสกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา. ការសម្តែងសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងការអធិប្បាយឯកាទសកនិបាត ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។ นิฏฺฐิตา จ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย និងការអធិប្បាយបទនៃសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់ ក្នុងអដ្ឋកថាអាំងគុត្តរនិកាយ ឈ្មោះមនោរថបូរណី ចប់ហើយ។ อนุตฺตานตฺถปทวณฺณนา. ការពន្យល់បទនៃសេចក្ដីដែលមិនទាន់ច្បាស់។ นิคมนกถาวณฺณนา ការពន្យល់និគមនកថា มหาอฏฺฐกถาย [Pg.370] สารนฺติ องฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย สารํ. เอกูนสฏฺฐิมตฺโตติ โถกํ อูนภาวโต มตฺตสทฺทคฺคหณํ. มูลฏฺฐกถาสารนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตองฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย สารเมว อนุนิคมวเสน วทติ. อถ วา มูลฏฺฐกถาสารนฺติ โปราณฏฺฐกถาสุ อตฺถสารํ. เตเนทํ ทสฺเสติ – องฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย อตฺถสารํ อาทาย อิมํ มโนรถปูรณึ กโรนฺโต เสสมหานิกายานมฺปิ มูลฏฺฐกถาสุ อิธ วินิโยคกฺขมํ อตฺถสารํ อาทาย เอวมกาสินฺติ. มหาวิหาราธิวาสีนนฺติ จ อิทํ ปุริมปจฺฉิมปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘มหาวิหาราธิวาสีนํ สมยํ ปกาสยนฺตี, มหาวิหาราธิวาสีนํ มูลฏฺฐกถาสารํ อาทายา’’ติ. เตนาติ ปุญฺเญน. โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ กามาวจราทิวิภาโค สพฺโพ สตฺตโลโก ยถารหํ โพธิตฺตยาธิคมวเสน สมฺปตฺเตน นิพฺพานสุเขน สุขี สุขิโต โหตูติ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตํ สุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมติ. ពាក្យថា «mahāaṭṭhakathāya sāraṃ» (សារៈនៃមហាអដ្ឋកថា) គឺសារៈនៃអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា «ekūnasaṭṭhimatto» (ប្រមាណ ៥៩) គឺការកាន់យកពាក្យថា «matta» (ប្រមាណ) ព្រោះភាពខ្វះខាតបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «mūlaṭṭhakathāsāraṃ» (សារៈនៃមូលអដ្ឋកថា) គឺលោកពោលសំដៅយកសារៈនៃអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថាដែលបានពោលហើយខាងដើមនោះឯង ដោយអំណាចនៃការសរុបតាមលំដាប់។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «mūlaṭṭhakathāsāraṃ» គឺសារៈនៃសេចក្ដីក្នុងអដ្ឋកថាបុរាណទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញសេចក្ដីនេះថា កាលដែលខ្ញុំធ្វើនូវគម្ពីរមនោរថបូរណីនេះ ដោយកាន់យកនូវសារៈនៃសេចក្ដីក្នុងអាំងគុត្តរមហាអដ្ឋកថា ក៏បានកាន់យកនូវសារៈនៃសេចក្ដីដែលគួរយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងទីនេះ ក្នុងមូលអដ្ឋកថានៃមហានិកាយដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ហើយបានធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «mahāvihārādhivāsīnaṃ» (របស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ) នេះ គប្បីភ្ជាប់ទៅនឹងបទខាងដើម និងបទខាងចុងថា «mahāvihārādhivāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantī» (កាលប្រកាសនូវលទ្ធិរបស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ) និង «mahāvihārādhivāsīnaṃ mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya» (ដោយកាន់យកនូវសារៈនៃមូលអដ្ឋកថារបស់ពួកអ្នករស់នៅក្នុងមហាវីហារ)។ ពាក្យថា «tena» (ដោយបុណ្យនោះ) គឺដោយបុណ្យនោះ។ ពាក្យថា «hotu sabbo sukhī loko» (សូមសត្វលោកទាំងពួងមានសេចក្ដីសុខចុះ) សេចក្ដីថា សូមសត្វលោកទាំងពួងដែលបែងចែកជាកាមាវចរជាដើម ឲ្យបានជាអ្នកមានសេចក្ដីសុខ គឺប្រកបដោយសេចក្ដីសុខក្នុងព្រះនិព្វានដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងនូវពោធិញាណទាំងបីតាមគួរ គឺលោកផ្សាយនូវបុណ្យរបស់ខ្លួនដើម្បីការសម្រេចបាននូវសេចក្ដីសុខដ៏ក្រៃលែងដល់សត្វលោកព្រមទាំងទេវតា។ เอตฺตาวตา สมตฺตาว, สพฺพโส วณฺณนา อยํ; วีสติยา สหสฺเสหิ, คนฺเถหิ ปริมาณโต. ការអធិប្បាយនេះ ចប់សព្វគ្រប់ដោយប្រការទាំងពួងត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ដោយមានប្រមាណនៃគម្ពីរ ២០,០០០ គន្ថៈ។ โปราณานํ กถามคฺค-สารเมตฺถ ยโต ฐิตํ; ตสฺมา สารตฺถมญฺชูสา, อิติ นาเมน วิสฺสุตา. ព្រោះហេតុតែសារៈនៃគន្លងពាក្យរបស់បុរាណាចារ្យទាំងឡាយ តាំងនៅក្នុងគម្ពីរនេះ ហេតុនោះ គម្ពីរនេះទើបល្បីល្បាញដោយនាមថា សារត្ថមញ្ជូសា។ อชฺเฌสิโต นรินฺเทน, โสหํ ปรกฺกมพาหุนา; สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, สาสนุชฺโชตการินา. ខ្ញុំនោះ ដែលព្រះរាជាព្រះនាម បរក្កមពាហុ ទ្រង់ប្រាថ្នានូវការតាំងនៅមាំនៃព្រះសទ្ធម៌ ទ្រង់ធ្វើនូវព្រះសាសនាឲ្យរុងរឿង បានអារាធនាហើយ เตเนว การิเต รมฺเม, ปาสาทสตมณฺฑิเต; นานาทุมคณากิณฺเณ, ภาวนาภิรตาลเย. ក្នុងវត្តជេតពនដ៏គួរជាទីរីករាយ ដែលព្រះរាជាអង្គនោះឯងទ្រង់ឲ្យកសាងឡើង ដ៏ប្រដាប់ដោយប្រាសាទរាប់រយ ដ៏ដេរដាសដោយពួកដើមឈើផ្សេងៗ ជាទីគង់នៅដ៏គួរជាទីត្រេកអរក្នុងការចម្រើនភាវនា สีตลูทกสมฺปนฺเน, วสํ เชตวเน อิมํ; อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, อกาสึ สาธุสมฺมตํ. ដ៏បរិបូណ៌ដោយទឹកដ៏ត្រជាក់ ខ្ញុំកាលរស់នៅក្នុងវត្តជេតពននោះ បានធ្វើនូវគម្ពីរនេះ ដ៏បរិបូណ៌ដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ដែលពួកសប្បុរសសរសើរហើយ។ ยํ สิทฺธํ อิมินา ปุญฺญํ, ยํ จญฺญํ ปสุตํ มยา; เอเตน ปุญฺญกมฺเมน, ทุติเย อตฺตสมฺภเว. បុណ្យឯណាដែលសម្រេចហើយដោយគម្ពីរនេះ និងបុណ្យដទៃឯណាដែលខ្ញុំបានសន្សំទុកហើយ ដោយបុណ្យកិរិយានោះ ក្នុងអត្តភាពជាលំដាប់បន្ទាប់ ตาวตึเส ปโมเทนฺโต, สีลาจารคุเณ รโต; อลคฺโค ปญฺจกาเมสุ, ปตฺวาน ปฐมํ ผลํ. សូមឲ្យខ្ញុំបានរីករាយក្នុងឋានតាវតឹង្ស ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងគុណគឺសីលនិងអាចារៈ មិនជំពាក់ក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ បានសម្រេចនូវបឋមផល อนฺติเม [Pg.371] อตฺตภาวมฺหิ, เมตฺเตยฺยํ มุนิปุงฺควํ; โลกคฺคปุคฺคลํ นาถํ, สพฺพสตฺตหิเต รตํ. ក្នុងអត្តភាពចុងក្រោយ សូមឲ្យខ្ញុំបានជួបព្រះសិអារ្យមេត្រី ដែលជាព្រះមុនីដ៏ប្រសើរ ជាបុគ្គលដ៏កំពូលក្នុងលោក ជាទីពឹង ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងប្រយោជន៍ដល់សត្វលោកទាំងពួង ทิสฺวาน ตสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา สทฺธมฺมเทสนํ; อธิคนฺตฺวา ผลํ อคฺคํ, โสเภยฺยํ ชินสาสนํ. បានឃើញនូវព្រះមុនីដ៏មានប្រាជ្ញានោះ បានស្តាប់នូវព្រះសទ្ធម្មទេសនា បានសម្រេចនូវផលដ៏កំពូល ហើយសូមឲ្យខ្ញុំបានធ្វើព្រះសាសនារបស់ព្រះជិនស្រីឲ្យរុងរឿងចុះ។ สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว อิมํ ปชํ; นิรตา ปุญฺญกมฺเมสุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ. សូមព្រះរាជាទាំងឡាយ គ្រប់គ្រងនូវប្រជារាស្ត្រនេះដោយធម៌អស់កាលជានិច្ច ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងបុណ្យកិរិយាទាំងឡាយ ញ៉ាំងព្រះសាសនារបស់ព្រះជិនស្រីឲ្យរុងរឿងចុះ។ อิเม จ ปาณิโน สพฺเพ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา; นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ. សូមពួកសត្វដែលមានជីវិតទាំងឡាយនេះ ឲ្យជាអ្នកមិនមានឧបទ្រពអស់កាលទាំងពួង មានតម្រិះដ៏ល្អជានិច្ច បានដល់នូវអមតបទចុះ។ องฺคุตฺตรฏีกา สมตฺตา. ព្រះអាំងគុត្តរដីកា ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។
한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi