中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

उन भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

องฺคุตฺตรนิกาเย

अङ्गुत्तरनिकाय में

อฏฺฐกนิปาต-ฏีกา

अट्ठकनिपात-टीका

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

१. प्रथम पण्णासक (प्रथम पञ्चाशिका)

๑. เมตฺตาวคฺโค

१. मेत्तावग्गो (मैत्री वर्ग)

๑. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา

१. मेत्तासुत्तवण्णना (मैत्री सूत्र की व्याख्या)

๑. อฏฺฐกนิปาตสฺส [Pg.203] ปฐเม วฑฺฒิตายาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตาย. ปุนปฺปุนํ กตายาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตาย. ยุตฺตยานสทิสกตายาติ ยถา ยุตฺตอาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺตารหตํ คมิตาย. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ สพฺพสมฺปตฺติอธิฏฺฐานฏฺเฐน. ปจฺจุปฏฺฐิตายาติ ภาวนาพหุลีกาเรหิ ปติ ปติ อุปฏฺฐิตาย อวิชหิตาย. สมนฺตโต จิตายาติ สพฺพภาเคน ภาวนานุรูปํ จยํ คมิตาย. เตนาห ‘‘อุปจิตายา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธายาติ อติวิย สมฺมเทว นิพฺพตฺติคตาย.

१. अट्ठकनिपात के प्रथम (सूत्र) में 'वर्धित' (वड्ढिताय) का अर्थ है भावना की परिपूर्णता के कारण बढ़ाया हुआ। 'पुनः-पुनः किया हुआ' (पुनप्पुनं कताय) का अर्थ है भावना के बहुलीकरण (बार-बार अभ्यास) से बार-बार प्रवृत्त किया हुआ। 'जुते हुए यान के समान किया हुआ' (युत्तयानसदिसकताय) का अर्थ है जैसे चतुर सारथी द्वारा नियंत्रित उत्तम घोड़ों वाला रथ इच्छानुसार चलता है, वैसे ही इच्छानुसार प्रवृत्त होने के कारण अर्हत्व को प्राप्त। 'प्रतिष्ठान के अर्थ में' (पतिट्ठानट्ठेन) अर्थात् सभी संपत्तियों के अधिष्ठान (आधार) होने के अर्थ में। 'प्रत्युपस्थित' (पच्चुपट्ठिताय) का अर्थ है भावना के बहुलीकरण से बार-बार उपस्थित और न छूटा हुआ। 'सब ओर से संचित' (समन्ततो चिताय) का अर्थ है सभी भागों से भावना के अनुरूप संचय को प्राप्त। इसीलिए कहा गया है 'उपचित'। 'भली-भाँति आरब्ध' (सुट्ठु समारद्धाय) का अर्थ है अत्यंत सम्यक् प्रकार से निष्पत्ति (सिद्धि) को प्राप्त।

โย จ เมตฺตํ ภาวยตีติอาทีสุ โย โกจิ คหฏฺโฐ วา ปพฺพชิโต วา. เมตฺตนฺติ เมตฺตาฌานํ.

'जो मैत्री की भावना करता है' इत्यादि में 'जो' का अर्थ है कोई भी गृहस्थ या प्रव्रजित। 'मैत्री' का अर्थ है मैत्री-ध्यान।

อปฺปมาณนฺติ ภาวนาวเสน อารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. อสุภภาวนาทโย วิย หิ อารมฺมเณ เอกเทสคฺคหณํ อกตฺวา อนวเสสผรณวเสน อโนธิโส ผรณวเสน จ, อปฺปมาณารมฺมณตาย ปคุณภาวนาวเสน จ อปฺปมาณํ. ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ เมตฺตํ ปาทกํ กตฺวา สมฺมสิตฺวา เหฏฺฐิเม อริยมคฺเค อธิคจฺฉนฺตสฺส สุเขเนว ปฏิฆสํโยชนาทโย ปหียมานา ตนู โหนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

'अप्रमाण' (अप्पमाणं) का अर्थ है भावना के कारण और आलम्बन के कारण अप्रमाण (असीमित)। जैसे अशुभ भावना आदि में आलम्बन के एक अंश को ग्रहण न करके, बिना किसी शेष के व्याप्त करने और बिना किसी सीमा के व्याप्त करने के कारण, तथा अप्रमाण आलम्बन होने से प्रगुण (अभ्यस्त) भावना के कारण 'अप्रमाण' है। 'संयोजन तनु (क्षीण) होते हैं' का अर्थ है मैत्री को पादक (आधार) बनाकर, विदर्शन कर, निचले आर्यमार्गों को प्राप्त करने वाले के सुखपूर्वक ही प्रतिघ-संयोजन आदि प्रहीण होते हुए तनु हो जाते हैं - इस प्रकार यहाँ अर्थ देखना चाहिए।

เอวํ กิเลสปฺปหานญฺจ นิพฺพานาธิคมญฺจ เมตฺตาภาวนาย สิขาปฺปตฺตมานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺเญปิ อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘เอกมฺปิ เจ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อทุฏฺฐจิตฺโตติ เมตฺตาพเลน สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภิตพฺยาปาทตาย พฺยาปาเทน อทูสิตจิตฺโต. เมตฺตายตีติ หิตผรณวเสน เมตฺตํ [Pg.204] กโรติ. กุสลีติ อติสเยน กุสลวา มหาปุญฺโญ, ปฏิฆาทิอนตฺถวิคเมน เขมี. สพฺเพ จ ปาเณติ -สทฺโท พฺยติเรโก. มนสานุกมฺปีติ จิตฺเตน อนุกมฺปนฺโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอกสตฺตวิสยาปิ ตาว เมตฺตา มหากุสลราสิ, สพฺเพ ปน ปาเณ อตฺตโน ปุตฺตํ วิย หิตผรเณน มนสา อนุกมฺปนฺโต ปหุกํ ปหุํ อนปฺปกํ อปริยนฺตํ จตุสฏฺฐิมหากปฺเปปิ อตฺตโน วิปากปฺปพนฺธํ ปวตฺเตตุํ สมตฺถํ อุฬารํ ปุญฺญํ อริโย ปริสุทฺธจิตฺโต ปุคฺคโลว กโรติ นิปฺผาเทตีติ. สตฺตภริตนฺติ สตฺเตหิ อวิรฬํ, อากิณฺณมนุสฺสนฺติ อตฺโถ.

इस प्रकार मैत्री भावना के शिखर तक पहुँचे हुए लाभों के रूप में क्लेशों के प्रहाण और निर्वाण की प्राप्ति को दिखाकर, अब अन्य लाभों को भी दिखाने के लिए 'एक भी यदि' (एकम्पि चे) इत्यादि कहा गया है। वहाँ 'अदुष्टचित्त' (अदुट्ठचित्तो) का अर्थ है मैत्री के बल से भली-भाँति विक्खम्भित (दबाए गए) व्यापाद के कारण व्यापाद से दूषित न हुआ चित्त। 'मैत्री करता है' (मेत्तायतीति) का अर्थ है हित-व्याप्ति के द्वारा मैत्री करता है। 'कुशली' (कुसली) का अर्थ है अत्यंत कुशलवान्, महापुण्यवान्; प्रतिघ आदि अनर्थों के दूर हो जाने से क्षेमी (सुरक्षित)। 'और सभी प्राणी' (सब्बे च पाणे) में 'च' शब्द व्यतिरेक (विशेषता) के लिए है। 'मन से अनुकम्पा करने वाला' (मनसानुकम्पी) अर्थात् चित्त से अनुकम्पा करता हुआ। यह कहा गया है - एक सत्त्व के विषय में भी मैत्री महान् कुशल राशि है, किन्तु जो सभी प्राणियों पर अपने पुत्र के समान हित-व्याप्ति के साथ मन से अनुकम्पा करता है, वह आर्य, परिशुद्ध चित्त वाला पुग्गल, चौसठ महाकल्पों तक अपने विपाक-प्रबन्ध को चलाने में समर्थ प्रचुर, पर्याप्त, अनल्प, अपर्यन्त और उदार पुण्य करता है, निष्पन्न करता है। 'सत्त्वों से भरा हुआ' (सत्तभरितं) का अर्थ है सत्त्वों से सघन, अर्थात् मनुष्यों से व्याप्त।

สงฺคหวตฺถูนีติ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๒๐) โลกสฺส สงฺคณฺหนการณานิ. นิปฺผนฺนสสฺสโต นว ภาเค กสฺสกสฺส ทตฺวา รญฺญํ เอกภาคคฺคหณํ ทสมภาคคฺคหณํ. เอวํ กสฺสกา หฏฺฐตุฏฺฐา สสฺสานิ สมฺปาเทนฺตีติ อาห ‘‘สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อตฺโถ’’ติ. ตโต โอรภาเค กิร ฉภาคคฺคหณํ ชาตํ. ฉมาสิกนฺติ ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ ปโหนกํ. ปาเสตีติ ปาสคเต วิย กโรติ. วาจาย ปิยํ วาจาปิยํ, ตสฺส กมฺมํ วาจาเปยฺยํ. สพฺพโส รฏฺฐสฺส อิทฺธาทิภาวโต เขมํ. นิรพฺพุทํ โจริยาภาวโต. อิทฺธญฺหิ รฏฺฐํ อโจริยํ. ‘‘นิรคฺคฬ’’นฺติ วุจฺจติ อปารุตฆรภาวโต.

'संग्रहवस्तु' (संगहवत्थूनी) का अर्थ है लोक के संग्रह (कल्याण) के कारण। निष्पन्न फसल के नौ भाग किसान को देकर राजा द्वारा एक भाग या दसवाँ भाग ग्रहण करना। इस प्रकार किसान हर्षित और संतुष्ट होकर फसलें पैदा करते हैं, इसीलिए कहा - 'फसल उत्पादन में मेधाविता (बुद्धिमत्ता) अर्थ है'। उसके बाद के भाग में कहते हैं कि छठा भाग ग्रहण करना हुआ। 'छमासिक' (छमासिकं) का अर्थ है छह-छह महीनों के लिए पर्याप्त। 'पासेति' का अर्थ है पाश में बँधे हुए के समान करता है। वाणी का प्रिय होना 'वाचाप्रिय' है, उसका कर्म 'वाचापेय' (प्रियभाषण) है। राष्ट्र की समृद्धि आदि होने से सब प्रकार से 'क्षेम'। चोरी न होने से 'निरर्बुद' (निरब्बुदं)। समृद्ध राष्ट्र चोरी रहित होता है। घर खुले रहने (अपावृत) के कारण 'निरर्गल' (निरग्गळं) कहा जाता है।

อุทฺธํมูลกํ กตฺวาติ อุมฺมูลํ กตฺวา. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหีติ มหายญฺญสฺส ปุพฺพภาเค ปจฺฉา จ ปวตฺเตตพฺเพหิ ทฺวีหิ ปริวารยญฺเญหิ. สตฺต…เป… ภีสนสฺสาติ สตฺตนวุตาธิกานํ ปญฺจนฺนํ ปสุสตานํ มารเณน เภรวสฺส ปาปภีรุกานํ ภยาวหสฺส. ตถา หิ วทนฺติ –

'ऊर्ध्वमूलक' (उद्धंमूलकं) का अर्थ है जड़ से उखाड़कर (उन्मूलित कर)। महायज्ञ के पूर्व भाग और पश्चात् भाग में किए जाने वाले दो 'परिवर यज्ञों' (सहायक यज्ञों) द्वारा। पाँच सौ सत्तानवे (597) पशुओं के वध के कारण भयानक, पापभीरु लोगों के लिए भय उत्पन्न करने वाले के। जैसा कि वे कहते हैं -

‘‘ฉสตานิ นิยุชฺชนฺติ, ปสูนํ มชฺฌิเม หนิ;

อสฺสเมธสฺส ยญฺญสฺส, อูนานิ ปสูหิ ตีหี’’ติ. (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๒๐;

อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๓๙);

“अश्वमेध यज्ञ में छह सौ पशु जोते (बाँधे) जाते हैं, मध्य दिन में; तीन पशु कम होने पर।”

สมฺมนฺติ ยุคจฺฉิทฺเท ปกฺขิปิตพฺพทณฺฑกํ. ปาสนฺตีติ ขิปนฺติ. สํหาริเมหีติ สกเฏหิ วหิตพฺเพหิ. ปุพฺเพ กิร เอโก ราชา สมฺมาปาสํ ยชนฺโต สรสฺสตินทิตีเร ปถวิยา วิวเร ทินฺเน นิมุคฺโคเยว อโหสิ. อนฺธพาลพฺราหฺมณา คตานุคติคตา ‘‘อยํ ตสฺส สคฺคคมนมคฺโค’’ติ สญฺญาย ตตฺถ สมฺมาปาสํ ยญฺญํ ปฏฺฐเปนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิมุคฺโคกาสโต ปภุตี’’ติ[Pg.205]. อยูโป อปฺปกทิวโส ยาโค, สยูโป พหุทิวสํ สาเธยฺโย สตฺรยาโค. มนฺตปทาภิสงฺขตานํ สปฺปิมธูนํ ‘‘วาช’’มิติ สมญฺญา. หิรญฺญสุวณฺณโคมหึสาทิ สตฺตรสกทกฺขิณสฺส. สารคพฺภโกฏฺฐาคาราทีสุ นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. ตตฺถ กิร ยญฺเญ อตฺตโน สาปเตยฺยํ อนวเสสโต อนิคูหิตฺวา นิยฺยาตียติ.

'सम्मा' (सम्मा) का अर्थ है जुए के छेद में डाली जाने वाली कीली (शम्या)। 'पासन्ति' का अर्थ है फेंकते हैं। 'संहारी' (संहारिमेहि) का अर्थ है छकड़ों (गाड़ियों) द्वारा ढोए जाने योग्य। कहते हैं कि प्राचीन काल में एक राजा 'सम्मापास' यज्ञ करते समय सरस्वती नदी के तट पर पृथ्वी के विवर (गड्ढे) में धँस गया था। लकीर के फकीर (गतानुगतिक) अंधे-मूर्ख ब्राह्मणों ने 'यह उसके स्वर्ग जाने का मार्ग है' ऐसी संज्ञा (धारणा) बनाकर वहाँ 'सम्मापास' यज्ञ स्थापित किया। इसीलिए कहा गया - 'धँसे हुए स्थान से लेकर'। 'अयूप' (अयूपो) का अर्थ है कम दिनों वाला यज्ञ। 'सयूप' (सयूपो) का अर्थ है बहुत दिनों में सिद्ध होने वाला सत्र-यज्ञ। मन्त्र पदों से अभिसंस्कृत घी और मधु की 'वाज' (वाजं) ऐसी संज्ञा है। हीरा, सुवर्ण, गाय, भैंस आदि सत्रह प्रकार की दक्षिणा वाले (यज्ञ) का। सारगर्भित कोष्ठागार (भण्डार) आदि में जहाँ अर्गला (रुकावट/कुंडी) नहीं है, वह 'निरर्गल' (निरग्गळो) है। उस यज्ञ में अपनी संपत्ति को बिना कुछ शेष रखे और बिना छिपाए समर्पित किया जाता है।

จนฺทปฺปภาติ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๒๗) จนฺทิมสฺเสว ปภาย. ตาราคณาว สพฺเพติ ยถา สพฺเพปิ ตาราคณา จนฺทิมโสภาย โสฬสิมฺปิ กลํ นาคฺฆนฺติ, เอวํ เต อสฺสเมธาทโย ยญฺญา เมตฺตสฺส จิตฺตสฺส วุตฺตลกฺขเณน สุภาวิตสฺส โสฬสิมฺปิ กลํ นานุภวนฺติ, น ปาปุณนฺติ, นาคฺฆนฺตีติ อตฺโถ.

'चन्द्रप्रभा' (चन्दप्पभा) का अर्थ है चन्द्रमा की ही प्रभा। जैसे सभी तारागण चन्द्रमा की शोभा के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं हैं, वैसे ही वे अश्वमेध आदि यज्ञ, उक्त लक्षणों वाली सुभावित मैत्री-चित्त के सोलहवें भाग का भी अनुभव नहीं करते, प्राप्त नहीं करते, मूल्य नहीं रखते - यह अर्थ है।

อิทานิ อปเรปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิเก เมตฺตาภาวนาย อานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘โย น หนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โยติ เมตฺตาพฺรหฺมวิหารภาวนานุยุตฺโต ปุคฺคโล. น หนฺตีติ เตเนว เมตฺตาภาวนานุภาเวน ทูรวิกฺขมฺภิตพฺยาปาทตาย น กญฺจิ สตฺตํ หึสติ, เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ น วิพาธติ วา. น ฆาเตตีติ ปรํ สมาทเปตฺวา น สตฺเต มาราเปติ น วิพาธาเปติ จ. น ชินาตีติ สารมฺภวิคฺคาหิกกถาทิวเสน น กญฺจิ ชินาติ สารมฺภสฺเสว อภาวโต, ชานิกรณวเสน วา อฏฺฏกรณาทินา น กญฺจิ ชินาติ. เตนาห ‘‘น อตฺตนา ปรสฺส ชานึ กโรตี’’ติ. น ชาปเยติ ปเรหิ ปโยเชตฺวา ปเรสมฺปิ ธนชานึ น การาเปยฺย. เตนาห ‘‘น ปเรน ปรสฺส ชานึ กาเรตี’’ติ. เมตฺตาย วา อํโส อวิเหฐนฏฺเฐน อวยวภูโตติ เมตฺตํโส.

अब, मैत्री भावना के इस लोक और परलोक संबंधी अन्य लाभों को दिखाने के लिए 'यो न हन्ति' (जो नहीं मारता) आदि कहा गया है। वहाँ 'यो' का अर्थ है मैत्री ब्रह्मविहार की भावना में लगा हुआ व्यक्ति। 'न हन्ति' का अर्थ है कि उसी मैत्री भावना के प्रभाव से व्यापाद (द्वेष) के दूर हो जाने के कारण वह किसी प्राणी की हिंसा नहीं करता, अथवा ढेले, डंडे आदि से कष्ट नहीं पहुँचाता। 'न घातेति' का अर्थ है दूसरों को प्रेरित कर प्राणियों को नहीं मरवाता और न ही कष्ट दिलवाता है। 'न जिनाति' का अर्थ है कि संरम्भ (क्रोधपूर्ण संघर्ष) और विवादपूर्ण चर्चा आदि के माध्यम से वह किसी को नहीं जीतता (हानि नहीं पहुँचाता), क्योंकि उसमें संरम्भ का ही अभाव होता है; अथवा अदालती कार्यवाही आदि के द्वारा किसी की हानि करने के रूप में वह किसी को नहीं जीतता। इसीलिए कहा गया है— 'वह स्वयं दूसरे की हानि नहीं करता'। 'न जापयेति' का अर्थ है दूसरों के माध्यम से दूसरों की धन-हानि नहीं करवाता। इसीलिए कहा गया है— 'वह दूसरे के द्वारा दूसरे की हानि नहीं करवाता'। मैत्री का अंश होने के कारण अथवा अहिंसा के अर्थ में अंगभूत होने के कारण वह 'मेत्तंसो' (मैत्री-अंश वाला) है।

เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मैत्री सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๒-๔. ปญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

२-४. प्रज्ञा सुत्त आदि की व्याख्या।

๒-๔. ทุติเย อาทิพฺรหฺมจริยิกายาติ อาทิพฺรหฺมจริยเมว อาทิพฺรหฺมจริยิกา. เตนาห ‘‘มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตายา’’ติ. อริโยติ นิทฺโทโส ปริสุทฺโธ. ตุณฺหีภาโว น ติตฺถิยานํ มูคพฺพตคหณํ วิย อปริสุทฺโธติ อริโย ตุณฺหีภาโว. จตุตฺถชฺฌานนฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสเนตํ วุตฺตํ, ปฐมชฺฌานาทีนิปิ อริโย ตุณฺหีภาโวตฺเวว สงฺขํ [Pg.206] คจฺฉนฺติ. ชานนฺติ อิทํ กมฺมสาธนนฺติ อาห ‘‘ชานิตพฺพกํ ชานาตี’’ติ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวมยํ. อยํ ปน ชานนฺโต ชานาติ, ปสฺสนฺโต ปสฺสตีติ เอวเมตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. ตติยาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

२-४. दूसरे (सुत्त) में 'आदिब्रह्मचरियिकाय' का अर्थ है आदि-ब्रह्मचर्य ही आदि-ब्रह्मचरियिका है। इसीलिए कहा गया है— 'मार्ग-ब्रह्मचर्य का आदि होने के कारण'। 'अरियो' का अर्थ है निर्दोष, परिशुद्ध। 'तुष्णीभाव' (मौन) तीर्थिकों के मूक-व्रत ग्रहण करने की तरह अपवित्र नहीं है, इसलिए वह 'आर्य तुष्णीभाव' है। 'चतुर्थ ध्यान'—यह उत्कृष्ट निर्देश के रूप में कहा गया है, प्रथम ध्यान आदि भी 'आर्य तुष्णीभाव' की ही संज्ञा प्राप्त करते हैं। 'जानन्ति' यह कर्म-साधन है, इसलिए कहा— 'जानने योग्य को जानता है'। अथवा जैसे कोई विपरीत ग्रहण करने वाला जानते हुए भी नहीं जानता, देखते हुए भी नहीं देखता, यह वैसा नहीं है। यह तो जानते हुए जानता है, देखते हुए देखता है— इस प्रकार यहाँ समझना चाहिए। तीसरे आदि (सुत्त) सुबोध हैं।

ปญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रज्ञा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๕. ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

५. प्रथम लोकधम्म सुत्त की व्याख्या।

๕. ปญฺจเม โลกสฺส ธมฺมาติ สตฺตโลกสฺส อวสฺสํภาวิธมฺมา. เตนาห ‘‘เอเตหิ มุตฺตา นาม นตฺถิ’’ติอาทิ. ฆาสจฺฉาทนาทีนํ ลทฺธิ ลาโภ, ตานิ เอว วา ลทฺธพฺพโต ลาโภ, ตทภาโว อลาโภ, ลาภคฺคหเณน เจตฺถ ตพฺพิสโย อนุโรโธ คหิโต, อลาภคฺคหเณน วิโรโธ. ยสฺมา โลหิเต สติ ตทุปฆาตวเสน ปุพฺโพ วิย อนุโรโธ ลทฺธาวสโร เอว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ลาเภ อาคเต อลาโภ อาคโตเยวา’’ติ. เอส นโย ยสาทีสุปิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

५. पाँचवें (सुत्त) में 'लोकस्स धम्मा' का अर्थ है सत्त्व-लोक के अनिवार्य धर्म। इसीलिए कहा गया है— 'इनसे मुक्त कोई नहीं है' आदि। भोजन, वस्त्र आदि की प्राप्ति 'लाभ' है, अथवा प्राप्त करने योग्य होने के कारण वे ही लाभ हैं; उनका अभाव 'अलाभ' है। यहाँ 'लाभ' के ग्रहण से उससे संबंधित 'अनुरोध' (अनुकूलता) लिया गया है, और 'अलाभ' के ग्रहण से 'विरोध' (प्रतिकूलता)। चूँकि आसक्ति होने पर उसके विनाश के कारण मवाद की तरह अनुरोध को अवसर मिल ही जाता है, इसलिए कहा गया है— 'लाभ आने पर अलाभ आया ही हुआ है'। यही न्याय यश आदि में भी है। शेष सुबोध ही है।

ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम लोकधम्म सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๖-๘. ทุติยโลกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

६-८. द्वितीय लोकधम्म सुत्त आदि की व्याख्या।

๖-๘. ฉฏฺเฐ อธิกํ ปยสติ ปยุชฺชติ เอเตนาติ อธิปฺปยาโส, สวิเสสํ อิติกตฺตพฺพกิริยา. เตนาห ‘‘อธิกปฺปโยโค’’ติ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

६-८. छठे (सुत्त) में 'अधिप्पयासो' का अर्थ है जिससे अधिक प्रयास किया जाता है या प्रयुक्त किया जाता है, विशेष रूप से 'ऐसा करना चाहिए' वाली क्रिया। इसीलिए कहा गया है— 'अधिप्पयोगो' (अत्यधिक प्रयोग)। सातवें और आठवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

ทุติยโลกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

द्वितीय लोकधम्म सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๙. นนฺทสุตฺตวณฺณนา

९. नन्द सुत्त की व्याख्या।

๙. นวเม ทุวิธา กุลปุตฺตา ชาติกุลปุตฺตา อาจารกุลปุตฺตา จ. ตตฺถ ‘‘เตน โข ปน สมเยน รฏฺฐปาโล กุลปุตฺโต ตสฺมึเยว ถุลฺลโกฏฺฐิเก [Pg.207] อคฺคกุลิกสฺส ปุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๙๔) เอวํ อาคตา อุจฺจากุลปุตฺตา ชาติกุลปุตฺตา. ‘‘สทฺธาเยเต กุลปุตฺตา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๗๘) เอวํ อาคตา ปน ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ปสุตาปิ อาจารกุลปุตฺตา นาม. อิธ ปน อุจฺจากุลปฺปสุตตํ สนฺธาย ‘‘กุลปุตฺโตติ, ภิกฺขเว, นนฺทํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยา’’ติ ภควตา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชาติกุลปุตฺโต’’ติ. อุโภหิปิ ปน การเณหิ ตสฺส กุลปุตฺตภาโวเยว. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

९. नौवें (सुत्त) में कुलपुत्र दो प्रकार के होते हैं— जाति-कुलपुत्र और आचार-कुलपुत्र। वहाँ, 'उस समय रट्ठपाल कुलपुत्र उसी थुल्ल्कोट्ठिक में श्रेष्ठ कुलीन का पुत्र था' (म. नि. 2.294)— इस प्रकार आए हुए उच्च कुल में उत्पन्न व्यक्ति 'जाति-कुलपुत्र' हैं। 'श्रद्धावश ये कुलपुत्र घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए' (म. नि. 3.78)— इस प्रकार आए हुए, चाहे किसी भी कुल में उत्पन्न हुए हों, 'आचार-कुलपुत्र' कहलाते हैं। यहाँ तो उच्च कुल में उत्पन्न होने की अपेक्षा से भगवान ने 'भिक्षुओं, नन्द के बारे में सम्यक् रूप से कहते हुए कुलपुत्र कहना चाहिए' ऐसा कहा है, इसलिए 'जाति-कुलपुत्र' कहा गया है। किंतु इन दोनों ही कारणों से उसका कुलपुत्र होना सिद्ध है। यहाँ शेष स्पष्ट ही है।

นนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नन्द सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา

१०. कारण्डव सुत्त की व्याख्या।

๑๐. ทสเม ปฏิจรตีติ ปฏิจฺฉาทนวเสน จรติ ปวตฺตติ. ปฏิจฺฉาทนฏฺโฐ เอว วา จรติ-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา ธาตูนนฺติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉาเทตี’’ติ. อญฺเญนาญฺญนฺติ ปน ปฏิจฺฉาทนาการทสฺสนนฺติ อาห ‘‘อญฺเญน การเณนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อญฺญํ การณํ วจนํ วาติ ยํ โจทเกน จุทิตกสฺส โทสวิภาวนํ การณํ, วจนํ วา วุตฺตํ, ตํ ตโต อญฺเญเนว การเณน, วจเนน วา ปฏิจฺฉาเทติ. การเณนาติ โจทนาย อมูลาย อมูลิกภาวทีปนิยา ยุตฺติยา วา. วจเนนาติ ตทตฺถโพธเกน วจเนน. ‘‘โก อาปนฺโน’’ติอาทินา โจทนํ วิสฺสชฺเชตฺวาว วิกฺเขปาปชฺชนํ อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรณํ. พหิทฺธา กถาปนามนา นาม ‘‘อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติอาทินา โจทนํ วิสฺสชฺเชตฺวาติ อยเมว วิเสโส. โย หิ ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺโต ‘‘โก อาปนฺโน, กึ อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺนา, กํ ภณถ, กึ ภณถา’’ติ วา วทติ, ‘‘เอวรูปํ กิญฺจิ ตยา ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘น สุณามี’’ติ โสตํ วา อุปเนติ, อยํ อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรติ นาม. โย ปน ‘‘อิตฺถนฺนามํ นาม อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘น ตว ปาฏลิปุตฺตคมนํ ปุจฺฉาม, อาปตฺตึ ปุจฺฉามา’’ติ วุตฺเต ตโต ‘‘ราชคหํ คโตมฺหิ. ราชคหํ วา ยาหิ พฺราหฺมณคหํ วา, อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ. ตํ ตตฺถ เม สูกรมํสํ ลทฺธ’’นฺติอาทีนิ วทติ, อยํ พหิทฺธา กถํ อปนาเมติ นาม[Pg.208]. สมณกจวโรติ สมณเวสธารเณน สมณปฺปติรูปกตาย สมณานํ กจวรภูตํ.

१०. दसवें (सुत्त) में 'पटिचरति' का अर्थ है छिपाने के वश में होकर आचरण करना या प्रवृत्त होना। धातुओं के अनेक अर्थ होने के कारण 'चरति' शब्द का अर्थ छिपाना ही है, इसलिए कहा गया है 'पटिच्छादेति' (छिपाता है)। 'अञ्ञेनाञ्ञं' (एक बात से दूसरी बात) छिपाने के प्रकार को दिखाने के लिए कहा गया है 'अञ्ञेन कारणेन' (दूसरे कारण से) आदि। वहाँ 'अन्य कारण या वचन' का अर्थ है कि चोदक (आरोप लगाने वाले) द्वारा आरोपित व्यक्ति के दोष को स्पष्ट करने के लिए जो कारण या वचन कहा गया है, उसे वह उससे भिन्न ही कारण या वचन से छिपाता है। 'कारण' से तात्पर्य चोदना (आरोप) के निराधार होने को दर्शाने वाली युक्ति से है। 'वचन' से तात्पर्य उस अर्थ को बोध कराने वाले वचन से है। 'कौन आपन्न (दोषी) है?' आदि कहकर चोदना का उत्तर न देकर विक्षेप (भटकाव) में पड़ जाना 'अञ्ञेनाञ्ञं पटिचरणं' है। 'बहिद्धा कथापनामना' का अर्थ है—जब कहा जाए कि 'तुमने अमुक आपत्ति (अपराध) की है', तब 'मैं पाटलिपुत्र गया था' आदि कहकर चोदना का उत्तर न देना, यही विशेषता है। जो 'तुमने आपत्ति की है' कहे जाने पर 'कौन आपन्न है, क्या आपत्ति है, किसमें आपन्न है, किसे कहते हो, क्या कहते हो' कहता है, या 'तुम्हारे द्वारा ऐसा कुछ देखा गया है' कहे जाने पर 'मैं नहीं सुनता' कहकर कान आगे कर देता है, वह 'अञ्ञेनाञ्ञं पटिचरति' कहलाता है। परंतु जो 'तुमने अमुक नाम की आपत्ति की है' पूछे जाने पर 'मैं पाटलिपुत्र गया था' कहता है, और फिर 'हम तुम्हारे पाटलिपुत्र जाने के बारे में नहीं पूछ रहे हैं, आपत्ति के बारे में पूछ रहे हैं' कहे जाने पर 'मैं राजगृह गया था। राजगृह जाओ या ब्राह्मण के घर जाओ, तुमने आपत्ति की है। वहाँ मुझे सूअर का मांस मिला' आदि कहता है, वह 'बहिद्धा कथा अपनामेति' (बात को बाहर ले जाना) कहलाता है। 'समणकचवरो' का अर्थ है श्रमण का वेष धारण करने के कारण श्रमण जैसा दिखने वाला, श्रमणों का कचरा (कूड़ा-करकट) स्वरूप।

การณฺฑวํ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๘๓-๒๘๔) นิทฺธมถาติ วิปนฺนสีลตาย กจวรภูตํ ปุคฺคลํ กจวรมิว อนเปกฺขา อปเนถ. กสมฺพุํ อปกสฺสถาติ กสมฺพุภูตญฺจ นํ ขตฺติยาทีนํ มชฺฌคตํ ปภินฺนปคฺฆริตกุฏฺฐํ จณฺฑาลํ วิย อปกฑฺฒถ. กึ การณํ? สงฺฆาราโม นาม สีลวนฺตานํ กโต, น ทุสฺสีลานํ. ยโต เอตเทว สนฺธายาห ‘‘ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน’’ติ. ยถา ปลาปา อนฺโตสารรหิตา อตณฺฑุลา พหิ ถุเสน วีหี วิย ทิสฺสนฺติ, เอวํ ปาปภิกฺขู อนฺโต สีลรหิตาปิ พหิ กาสาวาทิปริกฺขาเรน ภิกฺขู วิย ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปลาปา’’ติ วุจฺจนฺติ. เต ปลาเป วาเหถ โอปุนถ วิธมถ, ปรมตฺถโต อสฺสมเณ สมณเวสมตฺเตน สมณมานิเน. กปฺปยวฺโหติ กปฺเปถ, กโรถาติ วุตฺตํ โหติ. ปติสฺสตาติ สปฺปติสฺสา. วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ กริสฺสถ, ปรินิพฺพานํ ปาปุณิสฺสถาติ อตฺโถ.

'कारण्डवं निद्धमथ' (सुत्त निपात अट्ठकथा २.२८३-२८४) का अर्थ है—शील भ्रष्ट होने के कारण कचरा बने हुए पुद्गल को कचरे के समान ही बिना किसी अपेक्षा के निकाल बाहर करो। 'कसम्बुं अपकस्सथ' का अर्थ है—कसम्बु (गंदगी) रूप उस व्यक्ति को, जो क्षत्रिय आदि के बीच आया हुआ है और रिसते हुए कोढ़ वाले चाण्डाल के समान है, दूर खींच लो। किस कारण से? क्योंकि संघाराम शीलवानों के लिए बनाया गया है, दुःशीलों के लिए नहीं। इसी को ध्यान में रखकर कहा गया है—'ततो पलापे वाहेथ, अस्समणे समणमानिने' (तब उन भूसे के समान श्रमण न होते हुए भी स्वयं को श्रमण मानने वालों को बाहर निकालो)। जैसे 'पलाप' (भूसा) भीतर से सार-रहित और चावल-रहित होते हुए भी बाहर से तुष (छिलके) के कारण धान की तरह दिखते हैं, वैसे ही पाप-भिक्षु भीतर से शील-रहित होने पर भी बाहर से काषाय आदि परिष्कारों के कारण भिक्षुओं की तरह दिखते हैं, इसलिए उन्हें 'पलाप' कहा जाता है। उन पलापों को बाहर निकालो, फटक कर अलग करो, जो परमार्थतः श्रमण नहीं हैं, केवल श्रमण वेष मात्र से स्वयं को श्रमण मानते हैं। 'कप्पयव्हो' का अर्थ है—कल्पना करो, करो। 'पतिस्सता' का अर्थ है—आदर सहित। 'संसार के दुःख का अंत करोगे', अर्थात् परिनिर्वाण प्राप्त करोगे।

การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कारण्डव सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

เมตฺตาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मैत्री वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๒. มหาวคฺโค

२. महावर्ग

๑. เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา

१. वेरञ्ज सुत्त की व्याख्या

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เวรญฺชายํ วิหรตีติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑) เอตฺถ เวรญฺชาติ ตสฺส นครสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺสํ เวรญฺชายํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ. นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ เอตฺถ นเฬรุ นาม ยกฺโข. ปุจิมนฺโทติ นิมฺพรุกฺโข. มูลนฺติ สมีปํ. อยญฺหิ มูล-สทฺโท ‘‘มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสีรนาฬิมตฺตานิปี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๙๕) มูลมูเล ทิสฺสติ. ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕; ปริ. ๓๒๓) อสาธารณเหตุมฺหิ. ‘‘ยาว มชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๔๙๔) สมีเป. อิธ ปน สมีเป [Pg.209] อธิปฺเปโต, ตสฺมา นเฬรุยกฺเขน อธิคฺคหิตสฺส ปุจิมนฺทสฺส สมีเปติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โส กิร ปุจิมนฺโท รมณีโย ปาสาทิโก อเนเกสํ รุกฺขานํ อาธิปจฺจํ วิย กุรุมาโน ตสฺส นครสฺส อวิทูเร คมนาคมนสมฺปนฺเน ฐาเน อโหสิ. อถ ภควา เวรญฺชํ คนฺตฺวา ปติรูเป ฐาเน วิหรนฺโต ตสฺส รุกฺขสฺส สมีเป เหฏฺฐาภาเค วิหาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺทมูเล’’ติ.

११. द्वितीय के प्रथम सुत्त में 'वेरञ्जायं विहरति' यहाँ 'वेरञ्जा' उस नगर का नाम है, उस वेरञ्जा में। यहाँ सप्तमी विभक्ति समीप के अर्थ में है। 'नळेरुपुचिमन्दमूले' यहाँ 'नळेरु' नाम का यक्ष है। 'पुचिमन्द' नीम का वृक्ष है। 'मूल' का अर्थ है समीप। यह 'मूल' शब्द 'जड़ों को उखाड़ दे' आदि में जड़ के अर्थ में देखा जाता है। 'लोभ अकुशल मूल है' आदि में असाधारण हेतु के अर्थ में। 'जब तक दोपहर के समय छाया फैलती है... उतनी दूर तक वृक्षमूल है' आदि में समीप के अर्थ में। यहाँ समीप का अर्थ अभिप्रेत है, इसलिए 'नळेरु यक्ष द्वारा अधिष्ठित नीम के वृक्ष के समीप'—यहाँ ऐसा अर्थ समझना चाहिए। वह नीम का वृक्ष रमणीय, दर्शनीय और अनेक वृक्षों पर अपना प्रभुत्व रखने वाले के समान उस नगर के पास ही आने-जाने के सुगम स्थान पर था। तब भगवान वेरञ्जा जाकर उपयुक्त स्थान पर विहार करते हुए उस वृक्ष के समीप निचले भाग में रहे। इसीलिए कहा गया है—'वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले'।

ปจฺจุฏฺฐานํ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๒) นาม อาสนา วุฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘นาสนา วุฏฺฐาตี’’ติ. นิสินฺนาสนโต น วุฏฺฐหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ชิณฺเณ…เป… วโยอนุปฺปตฺเตติ อุปโยควจนํ อาสนา วุฏฺฐานกิริยาเปกฺขํ น โหติ. ตสฺมา ‘‘ชิณฺเณ…เป… วโยอนุปฺปตฺเต ทิสฺวา’’ติ อชฺฌาหารํ กตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อถ วา ปจฺจุคฺคมนกิริยาเปกฺขํ อุปโยควจนํ, ตสฺมา น ปจฺจุฏฺฐาตีติ อุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนํ น กโรตีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจุคฺคมนมฺปิ หิ ปจฺจุฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อาจริยํ ปน ทูรโตว ทิสฺวา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนกรณํ ปจฺจุฏฺฐานํ นามา’’ติ. นาสนา วุฏฺฐาตีติ อิมินา ปน ปจฺจุคฺคมนาภาวสฺส อุปลกฺขณมตฺตํ ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิภาวเน นาม อตฺเถติ ปกติวิภาวนสงฺขาเต อตฺเถ. น อภิวาเทติ วาติ น อภิวาเทตพฺพนฺติ วา สลฺลกฺเขตีติ วุตฺตํ โหติ.

'पच्चुट्ठान' का अर्थ है आसन से उठना, इसीलिए कहा गया है 'नासना वुट्ठाति' (आसन से नहीं उठते हैं)। बैठे हुए आसन से नहीं उठते हैं, यह अर्थ है। यहाँ 'वृद्ध... आयु प्राप्त' में द्वितीया विभक्ति आसन से उठने की क्रिया की अपेक्षा नहीं रखती। इसलिए 'वृद्ध... आयु प्राप्त को देखकर' ऐसा अध्याहार करके अर्थ समझना चाहिए। अथवा 'अगवानी' की क्रिया की अपेक्षा द्वितीया विभक्ति है, इसलिए 'न पच्चुट्ठाति' का अर्थ है कि उठकर अगवानी नहीं करते हैं। क्योंकि अगवानी करने को भी 'पच्चुट्ठान' कहा जाता है। जैसा कि कहा गया है—'आचार्य को दूर से ही देखकर उठकर अगवानी करना पच्चुट्ठान है'। 'नासना वुट्ठाति' इससे अगवानी के अभाव का उपलक्षण मात्र दिखाया गया है। 'विभावने' का अर्थ है वास्तविकता को स्पष्ट करने के अर्थ में। 'न अभिवादेति वा' का अर्थ है—अभिवादन नहीं करना चाहिए, ऐसा विचार करता है।

ตํ อญฺญาณนฺติ ‘‘อยํ มม อภิวาทนาทีนิ กาตุํ อรหรูโป น โหตี’’ติ อชานนวเสน ปวตฺตํ อญฺญาณํ. โอโลเกนฺโตติ ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, กึ นุ โข อหํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกเรยฺยํ ครุํ กเรยฺย’’นฺติอาทิสุตฺตวเสเนว (อ. นิ. ๔.๒๑) ญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโต. นิปจฺจการารหนฺติ ปณิปาตารหํ. สมฺปติชาโตติ มุหุตฺตชาโต, ชาตสมนนฺตรเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อุตฺตเรน มุโขติ อุตฺตรทิสาภิมุโข. ‘‘สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สกลํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกสิ’’นฺติ อิทํ –

"वह अज्ञान" का अर्थ है—"यह मेरे अभिवादन आदि करने के योग्य नहीं है"—इस प्रकार न जानने के कारण होने वाला अज्ञान। "देखते हुए" का अर्थ है—"अनादर और अप्रतिष्ठ होकर रहना दुःखद है, क्या मैं किसी श्रमण या ब्राह्मण का सत्कार या गुरु-सम्मान करूँ?"—इस प्रकार के सूत्र (अं. नि. 4.21) के अनुसार ही ज्ञान-चक्षु से देखते हुए। "निपच्चकारारहं" का अर्थ है—प्रणिपात (प्रणाम) के योग्य। "सम्पतिजातो" का अर्थ है—अभी-अभी जन्मा हुआ, अर्थात् जन्म के तुरंत बाद ही। "उत्तरेन मुखो" का अर्थ है—उत्तर दिशा की ओर मुख किए हुए। "सात कदम चलकर संपूर्ण दस हजार लोकधातुओं को देखा"—यह—

‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, สมฺปติชาโต โพธิสตฺโต สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คจฺฉติ, เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเน สพฺพา ทิสา วิโลเกติ, อาสภิญฺจ วาจํ ภาสตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๑) –

"भिक्षुओं, यह धर्मता (नियम) है कि नवजात बोधिसत्व समान पैरों से खड़े होकर, उत्तराभिमुख होकर सात कदम चलते हैं, श्वेत छत्र धारण किए जाने पर सभी दिशाओं का अवलोकन करते हैं और ऋषभ (श्रेष्ठ) वाणी बोलते हैं" (दी. नि. 2.31)—

เอวํ [Pg.210] ปาฬิยํ สตฺตปทวีติหารุปริ ฐิตสฺส วิย สพฺพาทิสานุโลกนสฺส กถิตตฺตา วุตฺตํ, น ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ สตฺตปทวีติหารโต ปเคว ทิสาวิโลกนสฺส กตตฺตา. มหาสตฺโต หิ มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปุรตฺถิมํ ทิสํ โอโลเกสิ, อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. ตตฺถ เทวมนุสฺสา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมานา, ‘‘มหาปุริส, อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโร’’ติ อาหํสุ. เอวํ จตสฺโส ทิสา, จตสฺโส อนุทิสา, เหฏฺฐา, อุปรีติ ทสปิ ทิสา อนุวิโลเกตฺวา อตฺตโน สทิสํ อทิสฺวา ‘‘อยํ อุตฺตรทิสา’’ติ สตฺตปทวีติหาเรน อคมาสีติ เวทิตพฺพา. โอโลเกสินฺติ มม ปุญฺญานุภาเวน โลกวิวรณปาฏิหาริเย ชาเต ปญฺญายมานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ มํสจกฺขุนาว โอโลเกสินฺติ อตฺโถ.

इस प्रकार पालि में सात कदम चलने के बाद खड़े होकर सभी दिशाओं को देखने की बात कही गई है, किंतु इसे इस तरह नहीं देखा जाना चाहिए क्योंकि दिशाओं का अवलोकन सात कदम चलने से पहले ही किया गया था। महासत्व ने मनुष्यों के हाथों से मुक्त होकर पूर्व दिशा की ओर देखा, तब अनेक हजार चक्रवाल एक आंगन के समान हो गए। वहाँ देवों और मनुष्यों ने गंध-माला आदि से पूजा करते हुए कहा—"महापुरुष! यहाँ आपके समान भी कोई नहीं है, फिर आपसे श्रेष्ठ कौन होगा?" इस प्रकार चारों दिशाओं, चारों विदिशाओं, नीचे और ऊपर—इन दसों दिशाओं का अवलोकन कर अपने समान किसी को न पाकर "यह उत्तर दिशा है" कहकर सात कदम चले—ऐसा समझना चाहिए। "देखा" का अर्थ है—मेरे पुण्यों के प्रभाव से 'लोक-विवरण' (लोकों के खुलने) का प्रातिहार्य होने पर दिखाई देने वाली दस हजार लोकधातुओं को मांस-चक्षु से ही देखा।

มหาปุริโสติ ชาติโคตฺตกุลปฺปเทสาทิวเสน มหนฺตปุริโส. อคฺโคติ คุเณหิ สพฺพปฺปธาโน. เชฏฺโฐติ คุณวเสเนว สพฺเพสํ วุทฺธตโม, คุเณหิ มหลฺลกตโมติ วุตฺตํ โหติ. เสฏฺโฐติ คุณวเสเนว สพฺเพสํ ปสตฺถตโม. อตฺถโต ปน ปจฺฉิมานิ ทฺเว ปุริมสฺเสว เววจนานีติ เวทิตพฺพํ. ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. อุตฺตริตโรติ อธิกตโร. ปติมาเนสีติ ปูเชสิ. อาสภินฺติ อุตฺตมํ. มยฺหํ อภิวาทนาทิรโห ปุคฺคโลติ มยฺหํ อภิวาทนาทิกิริยาย อรโห อนุจฺฉวิโก ปุคฺคโล. นิจฺจสาเปกฺขตาย ปเนตฺถ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. ตถาคตาติ ตถาคตโต, ตถาคตสฺส สนฺติกาติ วุตฺตํ โหติ. เอวรูปนฺติ อภิวาทนาทิสภาวํ. ปริปากสิถิลพนฺธนนฺติ ปริปาเกน สิถิลพนฺธนํ.

"महापुरुष" का अर्थ है—जाति, गोत्र, कुल और प्रदेश आदि के कारण महान पुरुष। "अग्गो" (अग्र) का अर्थ है—गुणों में सबसे प्रधान। "जेठो" (ज्येष्ठ) का अर्थ है—गुणों के कारण ही सबमें वृद्धतम, अर्थात् गुणों में सबसे बड़ा। "सेट्ठो" (श्रेष्ठ) का अर्थ है—गुणों के कारण ही सबमें सर्वाधिक प्रशंसित। अर्थ की दृष्टि से पिछले दो शब्द पहले के ही पर्यायवाची समझने चाहिए। "तया" यहाँ अपादान के अर्थ में करण कारक है। "उत्तरितरो" का अर्थ है—अधिकतर (श्रेष्ठतर)। "पतिमानेसि" का अर्थ है—पूजा की। "आसभिं" का अर्थ है—उत्तम। "मेरे अभिवादन आदि के योग्य पुद्गल" का अर्थ है—मेरे अभिवादन आदि की क्रिया के योग्य और उपयुक्त व्यक्ति। यहाँ नित्य-सापेक्षता के कारण समास समझना चाहिए। "तथागता" का अर्थ है—तथागत से, तथागत के पास से। "एवरूपं" का अर्थ है—अभिवादन आदि के स्वभाव वाला। "परिपाकसिथिलबन्धनं" का अर्थ है—परिपक्व होने से ढीले बंधन वाला।

ตํ วจนนฺติ ‘‘นาหํ ตํ พฺราหฺมณา’’ติอาทิวจนํ. ‘‘นาหํ อรสรูโป, มาทิสา วา อรสรูปา’’ติ วุตฺเต พฺราหฺมโณ ถทฺโธ ภเวยฺย. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตมุทุภาวชนนตฺถ’’นฺติ.

"वह वचन" का अर्थ है—"हे ब्राह्मण! मैं वैसा नहीं हूँ" आदि वचन। "मैं अरसरूप नहीं हूँ, या मेरे जैसे अरसरूप नहीं हैं"—ऐसा कहने पर ब्राह्मण स्तब्ध हो जाता। इसीलिए कहा गया है—"चित्त में मृदुता उत्पन्न करने के लिए।"

กตโม ปน โสติ ปริยายาเปกฺโข ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส, กตโม โส ปริยาโยติ อตฺโถ? ชาติวเสนาติ ขตฺติยาทิชาติวเสน. อุปปตฺติวเสนาติ เทเวสุ อุปปตฺติวเสน. เสฏฺฐสมฺมตานมฺปีติ อปิ-สทฺเทน ปเคว อเสฏฺฐสมฺมตานนฺติ ทสฺเสติ. อภินนฺทนฺตานนฺติ สปฺปีติกตณฺหาวเสน ปโมทมานานํ. รชฺชนฺตานนฺติ พลวราควเสน รชฺชนฺตานํ. รูปปริโภเคน อุปฺปนฺนตณฺหาสมฺปยุตฺตโสมนสฺสเวทนา รูปโต นิพฺพตฺติตฺวา หทยตปฺปนโต [Pg.211] อมฺพรสาทโย วิย รูปรสาติ วุจฺจนฺติ. อาวิญฺจนฺตีติ อากฑฺฒนฺติ. วตฺถารมฺมณาทิสามคฺคิยนฺติ วตฺถุอารมฺมณาทิการณสามคฺคิยํ. อนุกฺขิปนฺโตติ อตฺตุกฺกํสนวเสน กถิเต พฺราหฺมณสฺส อสปฺปายภาวโต อตฺตานํ อนุกฺขิปนฺโต อนุกฺกํเสนฺโต.

"किंतु वह कौन है?" यह पर्याय की अपेक्षा रखने वाला पुल्लिंग निर्देश है, अर्थ है—वह पर्याय कौन सा है? "जाति के वश से" का अर्थ है—क्षत्रिय आदि जाति के वश से। "उपपत्ति के वश से" का अर्थ है—देवों में उत्पन्न होने के वश से। "श्रेष्ठ माने गए लोगों के भी" में 'अपि' शब्द से यह दर्शाया गया है कि जो श्रेष्ठ नहीं माने गए हैं, उनका तो कहना ही क्या। "अभिनंदन करने वालों का" का अर्थ है—प्रीतिपूर्ण तृष्णा के वश से प्रमोद करने वालों का। "रक्त होने वालों का" का अर्थ है—बलवान राग के वश से आसक्त होने वालों का। रूप के उपभोग से उत्पन्न तृष्णा-युक्त सौमनस्य वेदनाएँ, जो रूप से उत्पन्न होकर हृदय को तृप्त करने के कारण आम्र-रस आदि के समान 'रूप-रस' कही जाती हैं। "आविञ्चन्ति" का अर्थ है—खींचते हैं। "वस्तु-आरम्भण आदि की सामग्री में" का अर्थ है—वस्तु और आलम्बन आदि कारणों की सामग्री में। "अनुक्खिपन्तो" का अर्थ है—आत्म-प्रशंसा के रूप में कहे जाने पर ब्राह्मण के लिए अनुपयुक्त होने के कारण स्वयं को न बढ़ाते हुए, अर्थात् प्रशंसा न करते हुए।

เอตสฺมึ ปนตฺเถ กรเณ สามิวจนนฺติ ‘‘ชหิตา’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ตถาคตสฺสาติ กรเณ สามิวจนํ, ตถาคเตน ชหิตาติ อตฺโถ. มูลนฺติ ภวมูลํ. ‘‘ตาลวตฺถุกตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘โอฏฺฐมุโข’’ติอาทีสุ วิย มชฺเฌปทโลปํ กตฺวา อ-การญฺจ ทีฆํ กตฺวา ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ ตาลาวตฺถุกตา’’ติ. ตตฺถ ตาลสฺส วตฺถุ ตาลวตฺถุ. ยถา อารามสฺส วตฺถุภูตปุพฺโพ ปเทโส อารามสฺส อภาเว ‘‘อารามวตฺถู’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ตาลสฺส ปติฏฺฐิโตกาโส สมูลํ อุทฺธริเต ตาเล ปเทสมตฺเต ฐิเต ตาลสฺส วตฺถุภูตปุพฺพตฺตา ‘‘ตาลวตฺถู’’ติ วุจฺจติ. เนสนฺติ รูปรสาทีนํ. กถํ ปน ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. รูปาทิปริโภเคน อุปฺปนฺนตณฺหายุตฺตโสมนสฺสเวทนาสงฺขาตรูปรสาทีนํ จิตฺตสนฺตานสฺส อธิฏฺฐานภาวโต วุตฺตํ ‘‘เตสํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพภาเวน วตฺถุมตฺเต จิตฺตสนฺตาเน กเต’’ติ. ตตฺถ ปุพฺเพติ ปุเร, สราคกาเลติ วุตฺตํ โหติ. ตาลาวตฺถุกตาติ วุจฺจนฺตีติ ตาลวตฺถุ วิย อตฺตโน วตฺถุสฺส กตตฺตา รูปรสาทโย ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตน ปหีนกิเลสานํ ปุน อุปฺปตฺติยา อภาโว ทสฺสิโต.

इस अर्थ में करण कारक के स्थान पर षष्ठी विभक्ति है—"जहिता" (त्याग दिए गए) इस अर्थ में "तथागतस्य" का अर्थ है तथागत के द्वारा त्याग दिए गए। "मूलं" का अर्थ है—भव-मूल। "तालवत्थुकता" कहे जाने योग्य होने पर "ओट्ठमुखो" आदि के समान मध्य पद का लोप करके और 'अ' कार को दीर्घ करके "तालावत्थुकता" कहा गया है, इसीलिए कहा—"ताड़ के वृक्ष के स्थान (ठूँठ) के समान जिनका आधार कर दिया गया है, वे तालावत्थुकता हैं।" वहाँ ताड़ का स्थान 'तालवत्थु' है। जैसे बगीचे का पूर्ववर्ती स्थान बगीचे के न रहने पर "आरामवत्थु" (उद्यान-स्थल) कहलाता है, वैसे ही ताड़ के वृक्ष के खड़े होने का स्थान, ताड़ को जड़ से उखाड़ देने पर केवल स्थान मात्र शेष रहने पर, ताड़ का पूर्ववर्ती स्थान होने के कारण "तालवत्थु" कहलाता है। "नेसं" का अर्थ है—उन रूप-रस आदि का। उनका आधार ताड़ के स्थान के समान कैसे कर दिया गया? इसके लिए "यथा हि" आदि कहा गया है। रूप आदि के उपभोग से उत्पन्न तृष्णा-युक्त सौमनस्य वेदना संज्ञक रूप-रस आदि के लिए चित्त-संतति के अधिष्ठान होने के कारण कहा गया है—"उनके पहले उत्पन्न होने के कारण चित्त-संतति को केवल आधार मात्र बना देने पर।" वहाँ "पुब्बे" का अर्थ है—पहले, अर्थात् सराग काल में। "तालावत्थुकता" कहे जाते हैं—ताड़ के स्थान के समान अपना आधार बना दिए जाने के कारण रूप-रस आदि "तालावत्थुकता" कहे जाते हैं। इससे प्रहीण-क्लेशों (जिनके क्लेश नष्ट हो चुके हैं) की पुनः उत्पत्ति के अभाव को दर्शाया गया है।

อวิรุฬฺหิธมฺมตฺตาติ อวิรุฬฺหิสภาวตาย. มตฺถกจฺฉินฺโน ตาโล ปตฺตผลาทีนํ อวตฺถุภูโต ตาลาวตฺถูติ อาห ‘‘มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย กตา’’ติ. เอเตน ‘‘ตาลาวตฺถุ วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา’’ติ อยํ วิคฺคโห ทสฺสิโต. เอตฺถ ปน ‘‘อวตฺถุภูโต ตาโล วิย กตาติ อวตฺถุตาลกตา’’ติ วตฺตพฺเพ วิเสสนสฺส ปรนิปาตํ กตฺวา ‘‘ตาลาวตฺถุกตา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมินา ปนตฺเถน อิทํ ทสฺเสติ – รูปรสาทิวจเนน วิปากธมฺมธมฺมา หุตฺวา ปุพฺเพ อุปฺปนฺนกุสลากุสลา ธมฺมา คหิตา, เต อุปฺปนฺนาปิ มตฺถกสทิสานํ ตณฺหาวิชฺชานํ มคฺคสตฺเถน ฉินฺนตฺตา อายตึ ตาลปตฺตสทิเส วิปากกฺขนฺเธ นิพฺพตฺเตตุํ อสมตฺถา ชาตา, ตสฺมา ตาลาวตฺถุ วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา รูปรสาทโยติ[Pg.212]. อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘อภินนฺทนฺตาน’’นฺติ อิมินา ปเทน กุสลโสมนสฺสมฺปิ สงฺคหิตนฺติ วทนฺติ. อนภาวํ กตาติ เอตฺถ อนุ-สทฺโท ปจฺฉาสทฺเทน สมานตฺโถติ อาห ‘‘ยถา เนสํ ปจฺฉาภาโว น โหตี’’ติอาทิ.

"अविरुळ्हिधम्मत्ता" का अर्थ है अविरुळ्हि-स्वभाव (पुनः न उगने का स्वभाव)। जिसका मस्तक (ऊपरी भाग) काट दिया गया हो, ऐसा ताड़ का वृक्ष पत्तों और फलों आदि का आधार नहीं रह जाता, इसलिए उसे "तालावत्थु" (ताड़ का ठूँठ) कहा गया है; जैसा कि कहा गया है— "मस्तक कटे हुए ताड़ के समान कर दिया गया है"। इससे "तालावत्थु विय कताति तालावत्थुकता" (ताड़ के ठूँठ की तरह कर दिया गया) यह विग्रह (व्याख्या) दिखाया गया है। यहाँ यह समझना चाहिए कि "अवतथुभूतो ताळो विय कताति अवत्थुताळकता" कहने के स्थान पर विशेषण का परनिपात (बाद में प्रयोग) करके "तालावत्थुकता" कहा गया है। इस अर्थ से यह दिखाया गया है— रूप-रस आदि के वचन से विपाक-धर्म वाले होकर पहले उत्पन्न हुए कुशल और अकुशल धर्म ग्रहण किए गए हैं; वे उत्पन्न होकर भी मस्तक के समान तृष्णा और अविद्या के मार्ग-शस्त्र द्वारा काट दिए जाने के कारण भविष्य में ताड़ के पत्तों के समान विपाक-स्कन्धों को उत्पन्न करने में असमर्थ हो गए हैं, इसलिए ताड़ के ठूँठ की तरह कर दिए जाने के कारण रूप-रस आदि "तालावत्थुकता" हैं। इस अर्थ में "अभिनन्दन्तानं" इस पद से कुशल-सौमनस्य का भी संग्रह किया गया है, ऐसा वे कहते हैं। "अनभावं कता" यहाँ 'अनु' शब्द 'पच्छा' (बाद) शब्द के समान अर्थ वाला है, इसलिए कहा गया है— "जिससे उनका पश्चाद्भाव (पुनः होना) न हो" आदि।

ยญฺจ โข ตฺวํ สนฺธาย วเทสิ, โส ปริยาโย น โหตีติ ยํ วนฺทนาทิสามคฺคิรสาภาวสงฺขาตํ การณํ อรสรูปตาย วเทสิ, ตํ การณํ น โหติ, น วิชฺชตีติ อตฺโถ. นนุ จายํ พฺราหฺมโณ ยํ วนฺทนาทิสามคฺคิรสาภาวสงฺขาตปริยายํ สนฺธาย ‘‘อรสรูโป ภวํ โคตโม’’ติ อาห, ‘‘โส ปริยาโย นตฺถี’’ติ วุตฺเต วนฺทนาทีนิ ภควา กโรตีติ อาปชฺชตีติ อิมํ อนิฏฺฐปฺปสงฺคํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ.

"और जिसके संदर्भ में तुम कहते हो, वह पर्याय (कारण) नहीं है"—अर्थात् वन्दना आदि की सामग्रिरूप रस के अभाव के रूप में जो कारण तुमने 'अरसरूपता' के लिए कहा है, वह कारण नहीं है, वह विद्यमान नहीं है—यह अर्थ है। क्या यह ब्राह्मण जिस वन्दना आदि की सामग्रिरूप रस के अभाव के पर्याय (कारण) के संदर्भ में "आप गौतम अरसरूप हैं" कहता है, "वह पर्याय नहीं है" कहने पर यह आपत्ति आती है कि भगवान वन्दना आदि करते हैं? इस अनिष्ट प्रसंग को दिखाते हुए "ननु च" आदि कहा गया है।

สพฺพปริยาเยสูติ สพฺพวาเรสุ. สนฺธายภาสิตมตฺตนฺติ ยํ สนฺธาย พฺราหฺมโณ ‘‘นิพฺโภโค ภวํ โคตโม’’ติอาทิมาห. ภควา จ ยํ สนฺธาย นิพฺโภคตาทึ อตฺตนิ อนุชานาติ, ตํ สนฺธายภาสิตมตฺตํ. ฉนฺทราคปริโภโคติ ฉนฺทราควเสน ปริโภโค. อปรํ ปริยายนฺติ อญฺญํ การณํ.

"सब्बपरियायेसू" का अर्थ है सभी बार (अवसरों) में। "सन्धायभासितमत्तं" का अर्थ है जिसके संदर्भ में ब्राह्मण ने "आप गौतम निर्भोग (भोग-रहित) हैं" आदि कहा। और भगवान जिसके संदर्भ में अपने आप में निर्भोगता आदि स्वीकार करते हैं, वह केवल संदर्भ-विशेष में कहा गया (सन्धायभासितमात्र) है। "छन्दरागपरिभोगो" का अर्थ है छन्द और राग के वश में होकर भोग करना। "अपरं परियायं" का अर्थ है अन्य कारण।

กุลสมุทาจารกมฺมนฺติ กุลาจารสงฺขาตํ กมฺมํ, กุลจาริตฺตนฺติ อตฺโถ. อกิริยนฺติ อกรณภาวํ. ‘‘อเนกวิหิตานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมาน’’นฺติ สามญฺญวจเนปิ ปาริเสสญายโต วุตฺตาวเสสา อกุสลธมฺมา คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ฐเปตฺวา เต ธมฺเม’’ติอาทิ, เต ยถาวุตฺตกายทุจฺจริตาทิเก อกุสลธมฺเม ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. อเนกวิหิตาติ อเนกปฺปการา.

"कुलसमुदाचारकम्मं" का अर्थ है कुलाचार-संज्ञक कर्म, अर्थात् कुल का चरित्र। "अकिरियं" का अर्थ है अकरण-भाव (न करना)। "अनेकविहितानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं" इस सामान्य वचन में भी 'पारिशेष्य न्याय' (शेष बचे हुए) से पहले कहे गए धर्मों के अतिरिक्त अन्य अकुशल धर्मों को ग्रहण करना चाहिए, इसलिए कहा गया है— "उन धर्मों को छोड़कर" आदि; अर्थात् उन यथोक्त काय-दुश्चरित आदि अकुशल धर्मों को छोड़कर—यह अर्थ है। "अनेकविहिता" का अर्थ है अनेक प्रकार के।

อยํ โลกตนฺตีติ อยํ วุฑฺฒานํ อภิวาทนาทิกิริยลกฺขณา โลกปฺปเวณี. อนาคามิพฺรหฺมานํ อลงฺการาทีสุ อนาคามิภิกฺขูนญฺจ จีวราทีสุ นิกนฺติวเสน ราคุปฺปตฺติ โหตีติ อนาคามิมคฺเคน ปญฺจกามคุณิกราคสฺเสว ปหานํ เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณิกราคสฺสา’’ติ. รูปาทีสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ วตฺถุกามโกฏฺฐาเสสุ อุปฺปชฺชมาโน ราโค ‘‘ปญฺจกามคุณิกราโค’’ติ เวทิตพฺโพ. โกฏฺฐาสวจโน เหตฺถ [Pg.213] คุณ-สทฺโท ‘‘วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๔) วิย. อกุสลจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺสาติ โทมนสฺสสหคตจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺส. โมหสฺส สพฺพากุสลสาธารณตฺตา อาห ‘‘สพฺพากุสลสมฺภวสฺสา’’ติ. อวเสสานนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ.

"अयं लोकतन्ती" का अर्थ है वृद्धों के अभिवादन आदि की क्रिया के लक्षण वाली यह लोक-परम्परा। अनागामी ब्रह्माओं के अलंकारों आदि में और अनागामी भिक्षुओं के चीवर आदि में निकान्ति (आसक्ति) के वश में राग की उत्पत्ति होती है, इसलिए अनागामी मार्ग द्वारा केवल "पञ्चकामगुणिक राग" का ही प्रहाण समझना चाहिए, इसीलिए कहा गया है— "पञ्चकामगुणिक राग का"। रूप आदि पाँच कामगुणों में, जो कि वस्तु-काम के भाग हैं, उत्पन्न होने वाला राग "पञ्चकामगुणिक राग" समझना चाहिए। यहाँ 'गुण' शब्द 'भाग' (कोठ्ठास) का वाचक है, जैसे "वयोगुणा अनुपुब्बं जहन्ति" (आयु के भाग क्रमशः छोड़ते हैं) आदि में। "अकुसलचित्तद्वयसम्पयुत्तस्स" का अर्थ है दो दौर्मनस्य-सहगत चित्तों से सम्प्रयुक्त। मोह के सभी अकुशल धर्मों में साधारण होने के कारण कहा गया है— "सब्बकुसलसम्भवस्स" (सभी अकुशल के उद्भव का)। "अवसेसानं" का अर्थ है शेष सत्काय-दृष्टि आदि का।

ชิคุจฺฉติ มญฺเญติ อหมภิชาโต รูปวา ปญฺญวา กถํ นาม อญฺเญสํ อภิวาทนาทึ กเรยฺยนฺติ ชิคุจฺฉติ วิย, ชิคุจฺฉตีติ วา สลฺลกฺเขมิ. อกุสลธมฺเม ชิคุจฺฉมาโน เตสํ สมงฺคิภาวมฺปิ ชิคุจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา ชิคุจฺฉตี’’ติ. สมาปตฺตีติ เอตสฺเสว เววจนํ สมาปชฺชนา สมงฺคิภาโวติ. มณฺฑนชาติโกติ มณฺฑนกสภาโว, มณฺฑนกสีโลติ อตฺโถ. เชคุจฺฉิตนฺติ ชิคุจฺฉนสีลตํ.

"जिगुच्छति मञ्ञेति" का अर्थ है— "मैं उच्चकुलीन, रूपवान और प्रज्ञावान हूँ, मैं भला दूसरों का अभिवादन आदि क्यों करूँ?"—इस प्रकार जैसे वह घृणा करता है, अथवा "वह घृणा करता है" ऐसा मैं समझता हूँ। अकुशल धर्मों से घृणा करने वाला उनके साथ 'समङ्गीभाव' (युक्त होने) से भी घृणा करता है, इसीलिए कहा गया है— "अकुशल धर्मों की समापत्ति (प्राप्ति) से घृणा करता है"। "समापत्ति" इसी का पर्यायवाची है—समापज्जना (प्राप्त होना) या समङ्गीभाव (युक्त होना)। "मण्डनजातिको" का अर्थ है मण्डन-स्वभाव वाला, अर्थात् सजावट करने के स्वभाव वाला। "जेगुच्छितं" का अर्थ है घृणा करने का स्वभाव।

โลกเชฏฺฐกกมฺมนฺติ โลกเชฏฺฐกานํ กตฺตพฺพกมฺมํ, โลเก วา เสฏฺฐสมฺมตํ กมฺมํ. ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุปิ อตฺถวิกปฺเปสุ. ปทาภิหิโต อตฺโถ ปทตฺโถ, พฺยญฺชนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. วินยํ วา อรหตีติ เอตฺถ วินยนํ วินโย, นิคฺคณฺหนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นิคฺคหํ อรหตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. นนุ จ ปฐมํ วุตฺเตสุ ทฺวีสุปิ อตฺถวิกปฺเปสุ สกตฺเถ อรหตฺเถ จ ตทฺธิตปจฺจโย สทฺทลกฺขณโต ทิสฺสติ, น ปน ‘‘วินยาย ธมฺมํ เทเสตี’’ติ อิมสฺมึ อตฺเถ. ตสฺมา กถเมตฺถ ตทฺธิตปจฺจโยติ อาห ‘‘วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺตี’’ติ. วิจิตฺรตา เจตฺถ โลกปฺปมาณโต เวทิตพฺพา. ตถา หิ ยสฺมึ ยสฺมึ อตฺเถ ตทฺธิตปฺปโยโค โลกสฺส, ตตฺถ ตตฺถ ตทฺธิตวุตฺติ โลกโต สิทฺธาติ วิจิตฺรา ตทฺธิตวุตฺติ, ตสฺมา ยถา ‘‘มา สทฺทมกาสี’’ติ วทนฺโต ‘‘มาสทฺทิโก’’ติ วุจฺจติ, เอวํ วินยาย ธมฺมํ เทเสตีติ เวนยิโกติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย.

"लोकजेट्ठककम्मं" का अर्थ है लोक के ज्येष्ठों (बड़ों) द्वारा किया जाने वाला कर्म, अथवा लोक में श्रेष्ठ माना गया कर्म। "तत्र" अर्थात् उन दोनों ही अर्थ-विकल्पों में। पद द्वारा कहा गया अर्थ "पदत्थ" है, अर्थात् 'व्यञ्जनत्थ' (शब्दार्थ) कहा गया है। "विनयं वा अरहति" यहाँ 'विनयन' ही 'विनय' है, जिसका अर्थ है 'निग्रह' (दमन)। इसीलिए कहा गया है— "निग्रह के योग्य है, यह अर्थ है"। क्या पहले कहे गए दोनों अर्थ-विकल्पों में 'स्वार्थ' और 'अर्ह' अर्थ में तद्धित प्रत्यय शब्द-लक्षण (व्याकरण) के अनुसार दिखाई देता है, किन्तु "विनय के लिए धर्म का उपदेश देता है" इस अर्थ में नहीं? इसलिए यहाँ तद्धित प्रत्यय कैसे है? इस पर कहा— "तद्धित की वृत्ति विचित्र होती है"। यहाँ विचित्रता लोक-प्रमाण से समझनी चाहिए। तथा हि (जैसे कि), जिस-जिस अर्थ में लोक में तद्धित का प्रयोग होता है, वहाँ-वहाँ तद्धित की वृत्ति लोक से सिद्ध होने के कारण विचित्र है; इसलिए जैसे "मा सद्दं अकासि" (शोर मत करो) कहने वाला "मासद्दिको" कहा जाता है, वैसे ही "विनय के लिए धर्म का उपदेश देता है" इसलिए वह "वेनयिको" कहा जाता है—यह अभिप्राय है।

กปณปุริโสติ คุณวิรหิตตาย ทีนมนุสฺโส. พฺยญฺชนานิ อวิจาเรตฺวาติ ติสฺสทตฺตาทิสทฺเทสุ วิย ‘‘อิมสฺมึ อตฺเถ อยํ นาม ปจฺจโย’’ติ เอวํ พฺยญฺชนวิจารํ อกตฺวา, อนิปฺผนฺนปาฏิปทิกวเสนาติ วุตฺตํ โหติ.

"कपणपुरिसो" का अर्थ है गुणों से रहित होने के कारण दीन मनुष्य। "व्यञ्जनानि अविचारेत्वा" का अर्थ है—तिस्सत्त आदि शब्दों की तरह "इस अर्थ में यह प्रत्यय है" इस प्रकार शब्दों (व्यञ्जनों) का विचार न करके, अर्थात् 'अनिष्पन्न प्रातिपदिक' के रूप में—यह कहा गया है।

‘‘เทวโลกคพฺภสมฺปตฺติยา’’ติ วตฺวาปิ ฐเปตฺวา ภุมฺมเทเว เสสเทเวสุ คพฺภคฺคหณสฺส อภาวโต ปฏิสนฺธิเยเวตฺถ คพฺภสมฺปตฺตีติ เวทิตพฺพาติ วุตฺตเมวตฺถํ วิวริตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทวโลกปฏิสนฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตตี’’ติ. อสฺสาติ อภิวาทนาทิสามีจิกมฺมสฺส. มาตุกุจฺฉิสฺมึ [Pg.214] ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสนฺโตติ มาติโต อปริสุทฺธภาวํ ทสฺเสนฺโต, อกฺโกสิตุกามสฺส ทาสิยา ปุตฺโตติ ทาสิกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตภาเว โทสํ ทสฺเสตฺวา อกฺโกสนํ วิย ภควโต มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสตฺวา อกฺโกสนฺโตปิ เอวมาหาติ อธิปฺปาโย. คพฺภโตติ เทวโลกปฺปฏิสนฺธิโต. เตเนวาห ‘‘อภพฺโพ เทวโลกูปปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. ‘‘หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภ’’ติ อิมสฺส วิคฺคหสฺส เอเกน ปริยาเยน อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทวโลกคพฺภปริพาหิรตฺตา อายตึ หีนคพฺภปฏิลาภภาคี’’ติ. อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา อายติมฺปิ หีนคพฺภปฏิลาภภาคี, ตสฺมา หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภติ อธิปฺปาโย. ปุน ตสฺเสว วิคฺคหสฺส ‘‘โกธวเสน…เป… ทสฺเสนฺโต’’ติ เหฏฺฐา วุตฺตนยสฺส อนุรูปํ กตฺวา อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘หีโน วาสฺส มาตุกุจฺฉิสฺมึ คพฺภวาโส อโหสีติ อธิปฺปาโย’’ติ. คพฺภ-สทฺโท อตฺถิ มาตุกุจฺฉิปริยาโย ‘‘คพฺเภ วสติ มาณโว’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓) วิย. อตฺถิ มาตุกุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺตสตฺตปริยาโย ‘‘อนฺตมโส คพฺภปาตนํ อุปาทายา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๙) วิย. ตตฺถ มาตุกุจฺฉิปริยายํ คเหตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนาคเต คพฺภเสยฺยา’’ติ. คพฺเภ เสยฺยา คพฺภเสยฺยา. อนุตฺตเรน มคฺเคนาติ อคฺคมคฺเคน. กมฺมกิเลสานํ มคฺเคน วิหตตฺตา อาห ‘‘วิหตการณตฺตา’’ติ. อิตรา ติสฺโสปีติ อณฺฑชสํเสทชโอปปาติกา. เอตฺถ จ ยทิปิ ‘‘อปคพฺโภ’’ติ อิมสฺส อนุรูปโต คพฺภเสยฺยา เอว วตฺตพฺพา, ปสงฺคโต ปน ลพฺภมานํ สพฺพมฺปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติปิ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

‘देवलोकगर्भसम्पत्तिया’ (देवलोक की गर्भ-सम्पत्ति) ऐसा कहने पर भी, भूम-देवों को छोड़कर शेष देवों में गर्भ-धारण का अभाव होने के कारण, यहाँ प्रतिसन्धि ही ‘गर्भ-सम्पत्ति’ है, ऐसा समझना चाहिए—इसी अर्थ को स्पष्ट करते हुए कहा है ‘देवलोक-प्रतिसन्धि-प्रतिलाभ के लिए संवर्तित होता है’। ‘अस्स’ (उसका)—अभिवादन आदि सामीचिकर्म (आदर-सत्कार) का। माता की कोख में प्रतिसन्धि ग्रहण करने में दोष दिखाते हुए—माता की ओर से अपरिशुद्धता को दिखाते हुए, जैसे कोई किसी को गाली देने की इच्छा से ‘दासी का पुत्र’ कहकर दासी की कोख में उत्पन्न होने के दोष को दिखाकर गाली देता है, वैसे ही भगवान के माता की कोख में प्रतिसन्धि ग्रहण करने में दोष दिखाकर गाली देते हुए ऐसा कहा—यह अभिप्राय है। ‘गर्भतः’—देवलोक की प्रतिसन्धि से। इसीलिए कहा—‘देवलोक में उपपत्ति (जन्म) प्राप्त करने के अयोग्य है—यह अभिप्राय है’। ‘हीन या गर्भ उसका है, इसलिए वह अपगर्भ है’—इस विग्रह (व्याख्या) के एक पर्याय से अभिप्राय दिखाते हुए कहा—‘देवलोक-गर्भ से बहिष्कृत होने के कारण भविष्य में हीन-गर्भ प्राप्त करने वाला’। ‘इति’ शब्द हेतु के अर्थ में है। चूँकि भविष्य में भी हीन-गर्भ प्राप्त करने वाला है, इसलिए ‘हीन या गर्भ उसका है, इसलिए वह अपगर्भ है’—यह अभिप्राय है। पुनः उसी विग्रह का ‘क्रोध के वश में... इत्यादि दिखाते हुए’—नीचे कही गई विधि के अनुरूप करके अभिप्राय दिखाते हुए कहा—‘अथवा उसका माता की कोख में गर्भ-वास हीन था—यह अभिप्राय है’। ‘गर्भ’ शब्द माता की कोख का पर्याय है, जैसे ‘गर्भ में माणवक (युवक) रहता है’ इत्यादि में। यह माता की कोख में उत्पन्न सत्त्व (प्राणी) का भी पर्याय है, जैसे ‘अन्ततः गर्भ-पातन (गर्भपात) को लेकर’ इत्यादि में। वहाँ माता की कोख के पर्याय को लेकर अर्थ दिखाते हुए कहा—‘भविष्य में गर्भ-शय्या’। गर्भ में शयन (सोना) ही गर्भ-शय्या है। ‘अनुत्तर मार्ग से’—अग्र मार्ग (अर्हत् मार्ग) से। कर्म और क्लेशों के मार्ग द्वारा विनष्ट होने के कारण कहा—‘कारण के विनष्ट होने से’। ‘इतर तीन भी’—अण्डज, संसेदज और ओपपातिक। और यहाँ यद्यपि ‘अपगर्भ’ के अनुरूप ‘गर्भ-शय्या’ ही कहनी चाहिए, फिर भी प्रसंगवश जो कुछ भी प्राप्त हो उसे कहना उचित है, इसलिए ‘पुनर्भव की अभिनिर्वृत्ति’ (पुनर्जन्म) भी कही गई है, ऐसा समझना चाहिए।

อิทานิ สตฺตปริยายสฺส คพฺภ-สทฺทสฺส วเสน วิคฺคหนานตฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. อิมสฺมึ ปน วิกปฺเป คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ อุภยมฺปิ คพฺภเสยฺยวเสเนว วุตฺตนฺติปิ วทนฺติ. นนุ จ ‘‘อายตึ คพฺภเสยฺยา ปหีนา’’ติ วุตฺตตฺตา คพฺภสฺส เสยฺยา เอว ปหีนา, น ปน คพฺโภติ อาปชฺชตีติ อาห ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ. อถ ‘‘อภินิพฺพตฺตี’’ติ เอตฺตกเมว อวตฺวา ปุนพฺภวคฺคหณํ กิมตฺถนฺติ อาห ‘‘อภินิพฺพตฺติ จ นามา’’ติอาทิ. อปุนพฺภวภูตาติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชมานานํ ธมฺมานํ อภินิพฺพตฺติ.

अब सत्त्व-पर्यायवाची ‘गर्भ’ शब्द के वश से विग्रह की भिन्नता दिखाते हुए ‘अपि च’ इत्यादि कहा। इस विकल्प में तो ‘गर्भ-शय्या’ और ‘पुनर्भव की अभिनिर्वृत्ति’—इन दोनों को ‘गर्भ-शय्या’ के वश से ही कहा गया है, ऐसा भी कहते हैं। क्या ‘भविष्य में गर्भ-शय्या प्रहीण (नष्ट) हो गई है’ ऐसा कहने से यह आपत्ति नहीं आती कि गर्भ की शय्या ही प्रहीण हुई है, गर्भ नहीं? इसलिए ‘यथा च’ इत्यादि कहा। फिर ‘अभिनिर्वृत्ति’ इतना ही न कहकर ‘पुनर्भव’ का ग्रहण किसलिए किया? इसलिए ‘अभिनिर्वृत्ति च नाम’ इत्यादि कहा। ‘अपुनर्भव-भूत’—क्षण-क्षण में उत्पन्न होने वाले धर्मों की अभिनिर्वृत्ति है।

ธมฺมธาตุนฺติ [Pg.215] เอตฺถ ธมฺเม อนวเสเส ธาเรติ ยาถาวโต อุปธาเรตีติ ธมฺมธาตุ, ธมฺมานํ ยถาสภาวโต อวพุชฺฌนสภาโว, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ สจฺฉิกตฺวา, ปฏิลภิตฺวาติ อตฺโถ, ปฏิลาภเหตูติ วุตฺตํ โหติ. เทสนาวิลาสปฺปตฺโต โหตีติ รุจิวเสน ปริวตฺเตตฺวา ทสฺเสตุํ สมตฺถตา เทสนาวิลาโส, ตํ ปตฺโต อธิคโตติ อตฺโถ. กรุณาวิปฺผารนฺติ สพฺพสตฺเตสุ มหากรุณาย ผรณํ. ตาทิลกฺขณเมว ปุน อุปมาย วิภาเวตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปถวีสมจิตฺตต’’นฺติ. ยถา ปถวี สุจิอสุจินิกฺเขปจฺเฉทนเภทนาทีสุ น วิกมฺปติ, อนุโรธวิโรธํ น ปาปุณาติ, เอวํ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ลาภาลาภาทีสุ อนุโรธวิโรธปฺปหานโต อวิกมฺปิตจิตฺตตาย ปถวีสมจิตฺตตนฺติ อตฺโถ. อกุปฺปธมฺมตนฺติ เอตฺถ อกุปฺปธมฺโม นาม ผลสมาปตฺตีติ เกจิ วทนฺติ. ‘‘ปเรสุ ปน อกฺโกสนฺเตสุปิ อตฺตโน ปถวีสมจิตฺตตาย อกุปฺปนสภาวตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ อมฺหากํ ขนฺติ. ชราย อนุสฏนฺติ ชราย ปลิเวฐิตํ. พฺราหฺมณสฺส วุทฺธตาย อาสนฺนวุตฺติมรณนฺติ สมฺภาวนวเสน ‘‘อชฺช มริตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘มหนฺเตน โข ปน อุสฺสาเหนา’’ติ สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ เอวํ สญฺชาตมหุสฺสาเหน. อปฺปฏิสมํ ปุเรชาตภาวนฺติ อนญฺญสาธารณํ ปุเรชาตภาวํ. นตฺถิ เอตสฺส ปฏิสโมติ อปฺปฏิสโม, ปุเรชาตภาโว.

‘धम्मधातु’—यहाँ धर्मों को पूर्ण रूप से धारण करता है, यथार्थ रूप से विचार करता है, इसलिए ‘धम्मधातु’ है; धर्मों को उनके स्वभाव के अनुसार समझने का स्वभाव, यह सर्वज्ञता-ज्ञान का पर्यायवाची है। ‘प्रतिवेध करके’—साक्षात्कार करके, ‘प्राप्त करके’ यह अर्थ है, प्राप्ति के हेतु—यह कहा गया है। ‘देशना-विलास को प्राप्त होता है’—रुचि के अनुसार बदलकर दिखाने की सामर्थ्य ‘देशना-विलास’ है, उसे प्राप्त किया—यह अर्थ है। ‘करुणा-विस्फार’—सभी प्राणियों में महाकरुणा का फैलाना। उसी लक्षण को पुनः उपमा से स्पष्ट करते हुए कहा—‘पृथ्वी के समान चित्त वाला’। जैसे पृथ्वी शुचि-अशुचि (पवित्र-अपवित्र) वस्तुओं के डालने, काटने, भेदने आदि में विचलित नहीं होती, अनुनय (राग) और विरोध (द्वेष) को प्राप्त नहीं होती, वैसे ही इष्ट-अनिष्ट लाभ-अलाभ आदि में अनुनय और विरोध के प्रहाण से विचलित न होने वाले चित्त के कारण ‘पृथ्वी के समान चित्त वाला’ यह अर्थ है। ‘अकुप्पधम्मता’ (अक्षोभ्यता)—यहाँ ‘अकुप्पधम्म’ नाम फल-समापत्ति है, ऐसा कुछ लोग कहते हैं। ‘परन्तु दूसरों के गाली देने पर भी अपनी पृथ्वी के समान चित्तता के कारण क्रोध न करने का स्वभाव—ऐसा यहाँ अर्थ ग्रहण करना चाहिए’—यह हमारी क्षान्ति (मत) है। ‘जरा से अनुसृत’—जरा (बुढ़ापे) से घिरा हुआ। ब्राह्मण के वृद्ध होने के कारण मृत्यु के निकट होने को संभावना के वश से ‘आज मरकर’ इत्यादि कहा गया है। ‘महान उत्साह के साथ’—‘ऐसे अर्हतों का दर्शन भला होता है’—इस प्रकार उत्पन्न हुए महान उत्साह के साथ। ‘अप्रतिसम पूर्वजात भाव’—असाधारण पूर्वजात भाव। जिसका कोई प्रतिसम (समान) नहीं है, वह ‘अप्रतिसम’ है, पूर्वजात भाव।

ปกฺเข วิธุนนฺตาติ ปตฺเต จาเลนฺตา. นิกฺขมนฺตานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ, นิกฺขนฺเตสูติ อตฺโถ.

‘पंखों को फड़फड़ाते हुए’—पंखों को हिलाते हुए। ‘निकलने वालों का’—यह निर्धारण में षष्ठी विभक्ति है, ‘निकले हुओं का’ यह अर्थ है।

โส เชฏฺโฐ อิติ อสฺส วจนีโยติ โย ปฐมตรํ อณฺฑโกสโต นิกฺขนฺโต กุกฺกุฏโปตโก, โส เชฏฺโฐติ วจนีโย อสฺส, ภเวยฺยาติ อตฺโถ. สมฺปฏิปาเทนฺโตติ สํสนฺเทนฺโต. ติภูมปริยาปนฺนาปิ สตฺตา อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ อปฺปหีนาย อวิชฺชาย เวฐิตตฺตาติ อาห ‘‘อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺเฐสุ สตฺเตสู’’ติ อณฺฑโกสนฺติ พีชกปาลํ. โลกสนฺนิวาเสติ โลโกเยว สงฺคมฺม สมาคมฺม นิวาสนฏฺเฐน โลกสนฺนิวาโส, สตฺตนิกาโย. สมฺมาสมฺโพธินฺติ เอตฺถ สมฺมาติ อวิปรีตตฺโถ, สํ-สทฺโท สามนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ตสฺมา สมฺมา อวิปรีเตนากาเรน [Pg.216] สยเมว จตฺตาริ สจฺจานิ พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌตีติ สมฺมาสมฺโพธีติ มคฺโค วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สมฺมา สามญฺจ โพธิ’’นฺติ, สมฺมา สยเมว จ พุชฺฌนกนฺติ อตฺโถ. สมฺมาติ วา ปสตฺถวจโน, สํ-สทฺโท สุนฺทรวจโนติ อาห ‘‘อถ วา ปสตฺถํ สุนฺทรญฺจ โพธิ’’นฺติ.

वह ज्येष्ठ है, ऐसा कहा जाना चाहिए - जो मुर्गी का बच्चा सबसे पहले अण्डे के खोल से बाहर निकलता है, उसे ज्येष्ठ कहा जाना चाहिए, यह अर्थ है। 'सम्पटिपादेन्तो' का अर्थ है मिलान करते हुए। तीनों भूमियों (काम, रूप, अरूप) में सम्मिलित प्राणी भी अविद्या रूपी खोल के भीतर प्रविष्ट हैं, क्योंकि वे वहाँ-वहाँ न छोड़ी गई अविद्या से घिरे हुए हैं, इसीलिए कहा गया है - 'अविद्या रूपी खोल के भीतर प्रविष्ट प्राणियों में'। 'अण्डकोस' का अर्थ है बीज का आवरण (अण्डे का छिलका)। 'लोकसन्निवेस' का अर्थ है - लोक ही जहाँ मिलकर और साथ आकर निवास करते हैं, वह लोकसन्निवेस है, अर्थात् प्राणियों का समूह। 'सम्मासम्बोध' में 'सम्मा' का अर्थ यथार्थ है, 'सं' शब्द 'स्वयं' (सामं) इस अर्थ को प्रकट करता है। इसलिए, जो यथार्थ रूप से और स्वयं ही चार सत्यों को जानता है और उनका साक्षात्कार करता है, उसे 'सम्मासम्बोध' अर्थात् मार्ग कहा जाता है। इसीलिए कहा गया है - 'सम्मा सामञ्च बोधिं', जिसका अर्थ है यथार्थ रूप से और स्वयं ही बोध प्राप्त करना। अथवा 'सम्मा' प्रशंसनीय वाचक है, 'सं' शब्द सुन्दर वाचक है, इसीलिए कहा गया है - 'अथवा प्रशंसनीय और सुन्दर बोधि'।

อสพฺพคุณทายกตฺตาติ สพฺพคุณานํ อทายกตฺตา. สพฺพคุเณ น ททาตีติ หิ อสพฺพคุณทายโก, อสมตฺถสมาโสยํ คมกตฺตา ยถา ‘‘อสูริยปสฺสานิ มุขานี’’ติ. ติสฺโส วิชฺชาติ อุปนิสฺสยวโต สเหว อรหตฺตผเลน ติสฺโส วิชฺชา เทติ. นนุ เจตฺถ ตีสุ วิชฺชาสุ อาสวกฺขยญาณสฺส มคฺคปริยาปนฺนตฺตา กถเมตํ ยุชฺชติ ‘‘มคฺโค ติสฺโส วิชฺชา เทตี’’ติ? นายํ โทโส. สติปิ อาสวกฺขยญาณสฺส มคฺคปริยาปนฺนภาเว อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค สติ มคฺคญาเณน สทฺธึ ติสฺโส วิชฺชา ปริปุณฺณา โหนฺตีติ ‘‘มคฺโค ติสฺโส วิชฺชา เทตี’’ติ วุจฺจติ. ฉ อภิญฺญาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สาวกปารมิญาณนฺติ อคฺคสาวเกหิ ปฏิลภิตพฺพเมว โลกิยโลกุตฺตรญาณํ. ปจฺเจกโพธิญาณนฺติ เอตฺถาปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อพฺภญฺญาสินฺติ ชานึ. ชานนญฺจ น อนุสฺสวาทิวเสนาติ อาห ‘‘ปฏิวิชฺฌิ’’นฺติ, ปจฺจกฺขมกาสินฺติ อตฺโถ. ปฏิเวโธปิ น ทูเร ฐิตสฺส ลกฺขณปฺปฏิเวโธ วิยาติ อาห ‘‘ปตฺโตมฺหี’’ติ, ปาปุณินฺติ อตฺโถ. ปาปุณนญฺจ น สยํ คนฺตฺวาติ อาห ‘‘อธิคโตมฺหี’’ติ, สนฺตาเน อุปฺปาทนวเสน ปฏิลภินฺติ อตฺโถ.

'असब्बगुणदायकत्ता' का अर्थ है सभी गुणों को न देने वाला। जो सभी गुणों को नहीं देता, वह 'असब्बगुणदायक' है; यह एक असमर्थ समास है क्योंकि यह अर्थ को स्पष्ट करता है, जैसे 'असूर्यपश्यानि मुखानि' (वे मुख जिन्होंने सूर्य नहीं देखा)। 'तिस्सो विज्जा' (तीन विद्याएँ) - उपनिश्रय वाले व्यक्ति को अर्हत्व फल के साथ ही तीन विद्याएँ देता है। क्या यहाँ तीन विद्याओं में 'आसवक्खय-ज्ञान' (आस्रव-क्षय ज्ञान) के मार्ग में सम्मिलित होने के कारण यह कहना उचित है कि 'मार्ग तीन विद्याएँ देता है'? यह कोई दोष नहीं है। यद्यपि आस्रव-क्षय ज्ञान मार्ग में सम्मिलित है, फिर भी अष्टांगिक मार्ग के होने पर मार्ग-ज्ञान के साथ तीनों विद्याएँ परिपूर्ण होती हैं, इसलिए कहा जाता है कि 'मार्ग तीन विद्याएँ देता है'। 'छ अभिञ्ञा' (छह अभिज्ञाएँ) के विषय में भी यही तर्क है। 'सावकपारमी-ज्ञान' का अर्थ है अग्रश्रावकों द्वारा प्राप्त किया जाने वाला लौकिक और लोकोत्तर ज्ञान। 'पच्चेकबोधि-ज्ञान' का अर्थ भी इसी पद्धति से समझना चाहिए। 'अब्भञ्ञासिं' का अर्थ है - मैंने जाना। और यह जानना अनुश्रव (सुनी-सुनाई बातों) आदि के माध्यम से नहीं है, इसीलिए कहा गया है - 'पटिविज्झिं' (साक्षात्कार किया), जिसका अर्थ है प्रत्यक्ष किया। साक्षात्कार भी दूर स्थित किसी वस्तु के लक्षण को जानने जैसा नहीं है, इसीलिए कहा गया है - 'पत्तोम्हि' (प्राप्त किया), जिसका अर्थ है पहुँच गया। और यह पहुँचना स्वयं चलकर जाने जैसा नहीं है, इसीलिए कहा गया है - 'अधिगतोम्हि' (अधिगत किया), जिसका अर्थ है अपनी संतति (चित्त-धारा) में उत्पन्न करने के माध्यम से प्राप्त किया।

โอปมฺมสมฺปฏิปาทนนฺติ โอปมฺมตฺถสฺส อุปเมยฺเยน สมฺมเทว ปฏิปาทนํ. อตฺเถนาติ อุปเมยฺยตฺเถน. ยถา กุกฺกุฏิยา อณฺเฑสุ ติวิธกิริยากรณํ กุกฺกุฏจฺฉาปกานํ อณฺฑโกสโต นิกฺขมนสฺส มูลการณํ, เอวํ โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนากรณํ อวิชฺชณฺฑโกสโต นิกฺขมนสฺส มูลการณนฺติ อาห ‘‘ยถา หิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา…เป… ติวิธานุปสฺสนากรณ’’นฺติ. ‘‘สนฺตาเน’’ติ วุตฺตตฺตา อณฺฑสทิสตา สนฺตานสฺส, พหิ นิกฺขนฺตกุกฺกุฏจฺฉาปกสทิสตา พุทฺธคุณานํ, พุทฺธคุณาติ จ อตฺถโต พุทฺโธเยว ‘‘ตถาคตสฺส โข เอตํ, วาเสฏฺฐ, อธิวจนํ ธมฺมกาโย อิติปี’’ติ วจนโต. อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโวติ พลววิปสฺสนาวเสน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, ปฏิจฺฉาทนสามญฺเญน จ อวิชฺชาย อณฺฑโกสสทิสตา. มุทุภูตสฺสปิ ขรภาวาปตฺติ โหตีติ [Pg.217] ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ถทฺธขรภาโว’’ติ วุตฺตํ. ติกฺขขรวิปฺปสนฺนสูรภาโวติ เอตฺถ ปริคฺคยฺหมาเนสุ สงฺขาเรสุ วิปสฺสนาญาณสฺส สมาธินฺทฺริยวเสน สุขานุปฺปเวโส ติกฺขตา, อนุปวิสิตฺวาปิ สตินฺทฺริยวเสน อนติกฺกมนโต อกุณฺฐตา ขรภาโว. ติกฺโขปิ หิ เอกจฺโจ สโร ลกฺขํ ปตฺวา กุณฺโฐ โหติ, น ตถา อิทํ. สติปิ ขรภาเว สุขุมปฺปวตฺติวเสน กิเลสสมุทาจารสงฺโขภรหิตตาย สทฺธินฺทฺริยวเสน ปสนฺนภาโว, สติปิ ปสนฺนภาเว อนฺตรา อโนสกฺกิตฺวา กิเลสปจฺจตฺถิกานํ สุฏฺฐุ อภิภวนโต วีริยินฺทฺริยวเสน สูรภาโว เวทิตพฺโพ. เอวมิเมหิ ปกาเรหิ สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโลติ วิปสฺสนาย วุฏฺฐานคามินิภาวาปตฺติ. ตทา จ สา มคฺคญาณคพฺภํ ธาเรนฺตี วิย โหตีติ อาห ‘‘คพฺภคฺคหณกาโล’’ติ. คพฺภํ คณฺหาเปตฺวาติ สงฺขารุเปกฺขาย อนนฺตรํ สิขาปฺปตฺตอนุโลมวิปสฺสนาวเสน มคฺควิชายนตฺถํ คพฺภํ คณฺหาเปตฺวา. อภิญฺญาปกฺเขติ โลกิยาภิญฺญาปกฺเข. โลกุตฺตราภิญฺญา หิ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาลิตา. โปตฺถเกสุ ปน กตฺถจิ ‘‘ฉาภิญฺญาปกฺเข’’ติ ลิขนฺติ, โส อปาโฐติ เวทิตพฺโพ.

'ओपम्मसम्पटिपादन' का अर्थ है उपमा के अर्थ को उपमेय के साथ भली-भाँति प्रतिपादित करना। 'अत्थेन' का अर्थ है उपमेय के अर्थ से। जैसे मुर्गी का अण्डों पर तीन प्रकार की क्रियाएँ करना चूजों के अण्डे के खोल से बाहर निकलने का मूल कारण है, वैसे ही बोधिसत्व रूप भगवान का तीन प्रकार की अनुपश्यना करना अविद्या रूपी अण्ड-कोश से बाहर निकलने का मूल कारण है, इसीलिए कहा गया है - 'जैसे उस मुर्गी की... (पे)... तीन प्रकार की अनुपश्यना करना'। 'सन्ताने' (संतति में) कहे जाने के कारण संतति की अण्डे से समानता है, बाहर निकले हुए चूजों की बुद्ध-गुणों से समानता है, और बुद्ध-गुण अर्थतः बुद्ध ही हैं, क्योंकि कहा गया है - 'हे वासेट्ठ! तथागत का यह अधिवाचन (नाम) धर्मकाय भी है'। 'अविज्जण्डकोसस्स तनुभावो' का अर्थ है प्रबल विपश्यना के कारण अविद्या रूपी अण्ड-कोश का क्षीण होना, और आच्छादन (ढकने) की समानता के कारण अविद्या की अण्ड-कोश से समानता है। कोमल हो जाने पर भी कठोरता आ सकती है, इसलिए उसके निवारण के लिए 'थद्धखरभावो' (स्तब्ध-कठोर भाव) कहा गया है। 'तिक्खखरविप्पसन्नसूरभावो' में, ग्रहण किए जा रहे संस्कारों में विपश्यना-ज्ञान का समाधि-इन्द्रिय के कारण सुखपूर्वक प्रवेश करना 'तीक्ष्णता' है, और प्रवेश करके भी स्मृति-इन्द्रिय के कारण उल्लंघन न करने से कुण्ठित न होना 'कठोरता' (खरभाव) है। क्योंकि कोई तीक्ष्ण बाण भी लक्ष्य तक पहुँचकर कुण्ठित हो जाता है, किन्तु यह वैसा नहीं है। कठोरता होने पर भी सूक्ष्म प्रवृत्ति के कारण क्लेशों के उदय रूपी क्षोभ से रहित होने के कारण श्रद्धा-इन्द्रिय के वश में 'प्रसन्नता' है, और प्रसन्नता होने पर भी बीच में पीछे न हटकर क्लेश रूपी शत्रुओं को भली-भाँति पराजित करने के कारण वीर्य-इन्द्रिय के वश में 'शूरता' समझनी चाहिए। इस प्रकार इन प्रकारों से 'संस्कार-उपेक्षा ज्ञान' ही ग्रहण किया गया है, ऐसा समझना चाहिए। 'विपस्सनाञाणस्स परिणामकालो' का अर्थ है विपश्यना का 'वुट्ठानगामिनी' (उत्थानगामिनी) अवस्था को प्राप्त होना। उस समय वह मार्ग-ज्ञान रूपी गर्भ को धारण करने वाली जैसी होती है, इसीलिए कहा गया है - 'गब्भगहणकालो' (गर्भ-ग्रहण काल)। 'गब्भं गण्हापेत्वा' का अर्थ है संस्कार-उपेक्षा के बाद शिखर पर पहुँची अनुलोम-विपश्यना के माध्यम से मार्ग को उत्पन्न करने के लिए गर्भ धारण कराकर। 'अभिञ्ञापक्खे' का अर्थ है लौकिक अभिज्ञा के पक्ष में। क्योंकि लोकोत्तर अभिज्ञा ने तो अविद्या रूपी अण्ड-कोश को विदीर्ण कर दिया है। पुस्तकों में कहीं-कहीं 'छाभिञ्ञापक्खे' (छह अभिज्ञा पक्ष में) लिखा मिलता है, उसे अशुद्ध पाठ समझना चाहिए।

เชฏฺโฐ เสฏฺโฐติ วุทฺธตมตฺตา เชฏฺโฐ, สพฺพคุเณหิ อุตฺตมตฺตา ปสตฺถตโมติ เสฏฺโฐ.

'जेट्ठो सेट्ठो' (ज्येष्ठ श्रेष्ठ) - सबसे वृद्ध होने के कारण 'ज्येष्ठ' है, और सभी गुणों में उत्तम होने के कारण सबसे प्रशंसनीय होने से 'श्रेष्ठ' है।

อิทานิ ‘‘อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณ, วีริย’’นฺติอาทิกาย เทสนาย อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวํ ภควา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุพฺพภาคโต ปภุตีติ ภาวนาย ปุพฺพภาคียวีริยารมฺภาทิโต ปฏฺฐาย. มุฏฺฐสฺสตินาติ วินฏฺฐสฺสตินา, สติวิรหิเตนาติ อตฺโถ. สารทฺธกาเยนาติ สทรถกาเยน. โพธิมณฺเฑติ โพธิสงฺขาตสฺส ญาณสฺส มณฺฑภาวปฺปตฺเต ฐาเน. โพธีติ หิ ปญฺญา วุจฺจติ. สา เอตฺถ มณฺฑา ปสนฺนา ชาตาติ โส ปเทโส ‘‘โพธิมณฺโฑ’’ติ ปญฺญาโต. ปคฺคหิตนฺติ อารมฺภํ สิถิลํ อกตฺวา ทฬฺหปรกฺกมสงฺขาตุสฺสหนภาเวน คหิตํ. เตนาห ‘‘อสิถิลปฺปวตฺติต’’นฺติ. อสลฺลีนนฺติ อสงฺกุจิตํ โกสชฺชวเสน สงฺโกจํ อนาปนฺนํ. อุปฏฺฐิตาติ โอคาหนสงฺขาเตน อปิลาปนภาเวน อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐิตา. เตนาห ‘‘อารมฺมณาภิมุขีภาเวนา’’ติ. สมฺโมสสฺส วิทฺธํสนวเสน ปวตฺติยา น สมฺมุฏฺฐาติ อสมฺมุฏฺฐา. กิญฺจาปิ จิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสน จิตฺตเมว ปสฺสทฺธํ, กายปฺปสฺสทฺธิวเสเนว จ กาโย ปสฺสทฺโธ โหติ[Pg.218], ตถาปิ ยสฺมา กายปฺปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชมานา จิตฺตปฺปสฺสทฺธิยา สเหว อุปฺปชฺชติ, น วินา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กายจิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสนา’’ติ. กายปฺปสฺสทฺธิยา อุภเยสมฺปิ กายานํ ปสฺสมฺภนาวหตฺตา วุตฺตํ ‘‘รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธเยว โหตี’’ติ.

अब 'हे ब्राह्मण, मेरा वीर्य आरब्ध (प्रारम्भ) हो गया है' इत्यादि देशना के साथ सम्बन्ध दिखाते हुए 'इस प्रकार भगवान' इत्यादि कहा। वहाँ 'पूर्वभाग से लेकर' का अर्थ है—भावना के पूर्वभागीय वीर्य के आरम्भ आदि से लेकर। 'मुट्ठस्सतिना' (मुषितस्मृति) का अर्थ है—नष्ट स्मृति वाले के द्वारा, अर्थात् स्मृति से रहित के द्वारा। 'सारद्धकायेन' का अर्थ है—तनावयुक्त शरीर के द्वारा। 'बोधिमण्ड' में—बोधि संज्ञक ज्ञान की मण्ड-अवस्था (सार अवस्था) को प्राप्त स्थान में। 'बोधि' प्रज्ञा को कहा जाता है। वह यहाँ मण्ड (सार) और निर्मल हुई है, इसलिए वह प्रदेश 'बोधिमण्ड' के रूप में जाना जाता है। 'पग्गहितं' का अर्थ है—आरम्भ को शिथिल न करके दृढ़ पराक्रम संज्ञक उत्साह के भाव से ग्रहण किया गया। इसीलिए कहा—'अशिथिल रूप से प्रवृत्त'। 'असल्लीनं' का अर्थ है—असंकुचित, आलस्य के कारण संकोच को प्राप्त न होना। 'उपट्ठिता' का अर्थ है—अवगाहन (डूबने) संज्ञक अ-प्लवन (स्थिर रहने) के भाव से आलम्बन के पास जाकर स्थित होना। इसीलिए कहा—'आलम्बन के अभिमुख होने के भाव से'। सम्मोह के विध्वंस के रूप में प्रवृत्ति होने से जो विस्मृत नहीं है, वह 'असममुट्ठ' है। यद्यपि चित्त-प्रस्रब्धि के कारण चित्त ही शान्त होता है और काय-प्रस्रब्धि के कारण काय ही शान्त होता है, तथापि चूँकि काय-प्रस्रब्धि उत्पन्न होती हुई चित्त-प्रस्रब्धि के साथ ही उत्पन्न होती है, बिना उसके नहीं, इसलिए 'काय-चित्त-प्रस्रब्धि के वश से' ऐसा कहा गया है। काय-प्रस्रब्धि के द्वारा दोनों निकायों (नामकाय और रूपकाय) के शान्त होने के कारण कहा गया है—'रूपकाय भी शान्त ही होता है'।

โส จ โขติ โส จ โข กาโย. วิคตทรโถติ วิคตกิเลสทรโถ. นามกาเย หิ วิคตทรเถ รูปกาโยปิ วูปสนฺตทรถปริฬาโห โหติ. สมฺมา อาหิตนฺติ นานารมฺมเณสุ วิธาวนสงฺขาตํ วิกฺเขปํ วิจฺฉินฺทิตฺวา เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ อวิกฺขิตฺตภาวาปาทเนน สมฺมเทว อาหิตํ ฐปิตํ. เตนาห ‘‘สุฏฺฐุ ฐปิต’’นฺติอาทิ. จิตฺตสฺส อเนกคฺคภาโว วิกฺเขปวเสน จญฺจลตา, สา สติ เอกคฺคตาย น โหตีติ อาห ‘‘เอกคฺคํ อจลํ นิปฺผนฺทน’’นฺติ. เอตฺตาวตาติ ‘‘อารทฺธํ โข ปนา’’ติอาทินา วีริยสติปสฺสทฺธิสมาธีนํ กิจฺจสิทฺธิทสฺสเนน. นนุ จ สทฺธาปญฺญานมฺปิ กิจฺจสิทฺธิ ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาย อิจฺฉิตพฺพาติ? สจฺจํ, สา ปน นานนฺตริกภาเวน อวุตฺตสิทฺธาติ น คหิตา. อสติ หิ สทฺธาย วีริยารมฺภาทีนํ อสมฺภโวเยว, ปญฺญาปริคฺคเห จ เนสํ อสติ ญายารมฺภาทิภาโว น สิยา, ตถา อสลฺลีนาสมฺโมสตาทโย วีริยาทีนนฺติ อสลฺลีนตาทิคฺคหเณเนเวตฺถ ปญฺญากิจฺจสิทฺธิ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ฌานภาวนายํ วา สมาธิกิจฺจํ อธิกํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ สมาธิปริโยสานาว ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา กถิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

वह 'सो च खो' का अर्थ है—वह शरीर। 'विगतदरथो' का अर्थ है—क्लेश रूपी दरथ (तनाव) से रहित। नामकाय के दरथ-रहित होने पर रूपकाय का भी दरथ और परिदाह शान्त हो जाता है। 'सम्मा आहितं' का अर्थ है—विभिन्न आलम्बनों में भटकने रूपी विक्षेप को काटकर एक ही आलम्बन में अविक्षिप्त भाव उत्पन्न करने के द्वारा भली-भाँति स्थापित। इसीलिए 'सुट्ठु ठपितं' (भली-भाँति स्थापित) आदि कहा। चित्त की अनेकता विक्षेप के कारण चंचलता है, वह एकाग्रता होने पर नहीं होती, इसलिए 'एकाग्र, अचल, निष्पन्द' कहा। 'एत्तावता' (इतने से) का अर्थ है—'आरद्धं खो पन' इत्यादि के द्वारा वीर्य, स्मृति, प्रस्रब्धि और समाधि की कार्य-सिद्धि दिखाने से। क्या श्रद्धा और प्रज्ञा की कार्य-सिद्धि भी ध्यान की पूर्वभाग-प्रतिपदा में इष्ट नहीं है? सत्य है, किन्तु वह (श्रद्धा-प्रज्ञा) अनन्तरिक भाव (अनिवार्यता) के कारण बिना कहे ही सिद्ध है, इसलिए उसे अलग से ग्रहण नहीं किया गया। क्योंकि श्रद्धा के बिना वीर्य-आरम्भ आदि का होना असम्भव ही है, और प्रज्ञा के परिग्रह के बिना उनका न्याय-आरम्भ (सही आरम्भ) आदि भाव नहीं होगा; उसी प्रकार वीर्य आदि का असल्लीनता (अ-संकुचित होना) और असम्मोसता (अ-विस्मृति) आदि होना प्रज्ञा का ही कार्य है, अतः 'असल्लीनता' आदि के ग्रहण से ही यहाँ प्रज्ञा की कार्य-सिद्धि ग्रहण की गई है, ऐसा समझना चाहिए। अथवा, ध्यान-भावना में समाधि का कार्य अधिक इष्ट है, यह दिखाने के लिए समाधि पर्यन्त ही ध्यान की पूर्वभाग-प्रतिपदा कही गई है, ऐसा समझना चाहिए।

อตีตภเว ขนฺธา ตปฺปฏิพทฺธานิ นามโคตฺตานิ จ สพฺพํ ปุพฺเพนิวาสํตฺเวว คหิตนฺติ อาห ‘‘กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาส’’นฺติ. โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโม วิย ตโมติ อาห ‘‘สฺเวว โมโห’’ติ. โอภาสกรณฏฺเฐนาติ กาตพฺพโต กรณํ. โอภาโสว กรณํ โอภาสกรณํ. อตฺตโน ปจฺจเยหิ โอภาสภาเวน นิพฺพตฺเตตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. เสสํ ปสํสาวจนนฺติ ปฏิปกฺขวิธมนปวตฺติวิเสสานํ โพธนโต วุตฺตํ. อวิชฺชา วิหตาติ เอเตน วิชานนฏฺเฐน วิชฺชาติ อยมฺปิ อตฺโถ ทีปิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา’’ติ เอเตน วิชฺชาปฏิปกฺขา อวิชฺชา. ปฏิปกฺขตา จสฺสา ปหาตพฺพภาเวน วิชฺชาย จ ปหายกภาเวนาติ ทสฺเสติ. เอส นโย อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเยติ อิมินา ‘‘ตโม วิหโต วินฏฺโฐ. กสฺมา? ยสฺมา อาโลโก อุปฺปนฺโน’’ติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. กิเลสานํ อาตาปนปริตาปนฏฺเฐน [Pg.219] วีริยํ อาตาโปติ อาห ‘‘วีริยาตาเปน อาตาปิโน’’ติ, วีริยวโตติ อตฺโถ. เปสิตตฺตสฺสาติ ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธึ ปติ วิสฺสฏฺฐจิตฺตสฺส. ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโตติ อญฺญสฺสปิ กสฺสจิ มาทิสสฺสาติ อธิปฺปาโย. ปธานานุโยคสฺสาติ สมฺมปฺปธานมนุยุตฺตสฺส.

अतीत भव के स्कन्ध और उनसे सम्बद्ध नाम-गोत्र, इन सबको 'पुब्बेनिवास' (पूर्व-निवास) पद से ही ग्रहण किया गया है, इसलिए कहा—'क्या विदित करता है? पूर्व-निवास को'। मोह आच्छादन (ढकने) के अर्थ में अन्धकार के समान होने से 'तमो' (अन्धकार) है, इसलिए कहा—'वही मोह है'। 'ओभासकरणट्ठेन' (प्रकाश करने के अर्थ में) का अर्थ है—जो किया जाना चाहिए, उसे करना। प्रकाश ही करण (साधन) है, वह 'ओभासकरण' है। अपने प्रत्ययों (कारणों) के द्वारा प्रकाश-भाव से उत्पन्न किए जाने योग्य होने के अर्थ में, यह अभिप्राय है। शेष प्रशंसा के वचन हैं, क्योंकि वे प्रतिपक्ष के विनाश और प्रवृत्ति-विशेष का बोध कराते हैं। 'अविद्या नष्ट हुई'—इससे 'विजानन' (विशेष रूप से जानने) के अर्थ में 'विद्या' है, यह अर्थ भी सूचित होता है, ऐसा समझना चाहिए। 'क्यों? क्योंकि विद्या उत्पन्न हुई'—इससे विद्या की प्रतिपक्षी अविद्या है। उसकी प्रतिपक्षता अविद्या के प्रहातव्य (त्यागने योग्य) होने से और विद्या के प्रहाण करने वाले (त्याग कराने वाले) होने से दिखाई गई है। यही नियम अन्य दो पदों में भी है—इससे 'अन्धकार नष्ट हुआ, विनष्ट हुआ। क्यों? क्योंकि आलोक उत्पन्न हुआ'—इस अर्थ का अतिदेश (विस्तार) होता है। क्लेशों को तपाने और सन्ताप देने के अर्थ में वीर्य 'आताप' है, इसलिए कहा—'वीर्य रूपी आताप के कारण आतापी', अर्थात् वीर्यवान्। 'पेसितत्तस्स' (प्रहित-आत्मनः) का अर्थ है—यथा-अभिप्रेत अर्थ की सिद्धि के प्रति समर्पित चित्त वाले का। जैसे 'अप्रमत्त, आतापी और प्रहित-आत्मा होकर विहार करते हुए' किसी अन्य मुझ जैसे के लिए भी, यह अभिप्राय है। 'पधाननुयोगस्स' का अर्थ है—सम्यक् प्रधान (सम्यक् व्यायाम) में लगे हुए का।

ปจฺจเวกฺขณญาณปริคฺคหิตนฺติ น ปฐมทุติยญาณทฺวยาธิคมํ วิย เกวลนฺติ อธิปฺปาโย. ทสฺเสนฺโตติ นิคมนวเสน ทสฺเสนฺโต. สรูปโต หิ ปุพฺเพ ทสฺสิตเมวาติ.

'प्रत्यवेक्षण-ज्ञान से परिगृहीत' का अर्थ है—केवल प्रथम और द्वितीय ज्ञान की प्राप्ति की तरह नहीं, यह अभिप्राय है। 'दिखाते हुए' का अर्थ है—निष्कर्ष के रूप में दिखाते हुए। क्योंकि स्वरूप से तो पहले ही दिखाया जा चुका है।

ติกฺขตฺตุํ ชาโตติ อิมินา ปน อิทํ ทสฺเสติ – ‘‘อหํ, พฺราหฺมณ, ปฐมวิชฺชาย ชาโตเยว ปุเรชาตสฺส สหชาตสฺส วา อภาวโต สพฺเพสํ วุทฺโธ มหลฺลโก, กิมงฺคํ ปน ตีหิ วิชฺชาหิ ติกฺขตฺตุํ ชาโต’’ติ. ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณนฺติ อตีตารมฺมณสภาคตาย ตพฺภาวิภาวโต จ ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณํ ปกาเสตฺวาติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ อตีตํสญาณนฺติ อตีตกฺขนฺธายตนธาตุสงฺขาเต อตีเต โกฏฺฐาเส อปฺปฏิหตญาณํ. ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา ยถากมฺมูปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส จ ทิพฺพจกฺขุวเสเนว อิชฺฌนโต ทิพฺพจกฺขุโน ปริภณฺฑญาณตฺตา ทิพฺพจกฺขุมฺหิเยว จ ฐิตสฺส เจโตปริยญาณสิทฺธิโต วุตฺตํ ‘‘ทิพฺพจกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณ’’นฺติ. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนาติ สปริภณฺเฑน ทิพฺพจกฺขุญาเณน. ปจฺจุปฺปนฺนํโส จ อนาคตํโส จ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสํ, ตตฺถ ญาณํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณํ. อาสวกฺขยญาณาธิคเมเนว สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิย เสสาสาธารณฉญาณทสพลญาณอาเวณิกพุทฺธธมฺมาทีนมฺปิ อนญฺญสาธารณานํ พุทฺธคุณานํ อิชฺฌนโต วุตฺตํ ‘‘อาสวกฺขเยน สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณ’’นฺติ. เตนาห ‘‘สพฺเพปิ สพฺพญฺญุคุเณ ปกาเสตฺวา’’ติ.

‘तीन बार जन्मा’ - इससे यह दिखाते हैं - ‘हे ब्राह्मण, प्रथम विद्या से उत्पन्न होने के कारण ही, पूर्व-उत्पन्न या सह-उत्पन्न के अभाव से मैं सबका वृद्ध (ज्येष्ठ) और महान हूँ, फिर तीन विद्याओं से तीन बार जन्म लेने के विषय में क्या कहना!’ ‘पुब्बेनिवासञाण’ (पूर्व-निवास-ज्ञान) से अतीत का ज्ञान - अतीत के आलम्बन के स्वभाव वाला होने से और उस भाव को प्रकट करने से, ‘पुब्बेनिवासञाण’ से अतीत का ज्ञान प्रकाशित किया है, ऐसा जोड़ना चाहिए। वहाँ ‘अतीत-अंश-ज्ञान’ का अर्थ है - अतीत के स्कन्ध, आयतन और धातु संज्ञक अतीत के भागों में अप्रतिहत (बिना रुकावट का) ज्ञान। दिव्यचक्षु-ज्ञान के वर्तमान आलम्बन वाला होने से, ‘यथाकम्मूपग-ज्ञान’ (कर्मानुसार गति का ज्ञान) और ‘अनागत-अंश-ज्ञान’ (भविष्य का ज्ञान) का दिव्यचक्षु के वश से ही सिद्ध होने के कारण, दिव्यचक्षु के ‘परिभण्ड-ज्ञान’ (सहायक ज्ञान) होने से और दिव्यचक्षु में ही स्थित होने पर ‘चेतोपरिय-ज्ञान’ (परचित्त-ज्ञान) की सिद्धि होने से ‘दिव्यचक्षु से वर्तमान और भविष्य का ज्ञान’ कहा गया है। वहाँ ‘दिव्यचक्षु से’ का अर्थ है - सहायक ज्ञानों सहित दिव्यचक्षु-ज्ञान से। वर्तमान अंश और भविष्य अंश - वर्तमान-भविष्य-अंश है, उसमें जो ज्ञान है वह ‘वर्तमान-भविष्य-अंश-ज्ञान’ है। आस्रवक्षय-ज्ञान की प्राप्ति से ही, सर्वज्ञता-ज्ञान के समान शेष असाधारण छह ज्ञानों, दस बलों, आवेणिक बुद्ध-धर्मों आदि अनन्य-साधारण बुद्ध-गुणों की सिद्धि होने के कारण ‘आस्रवक्षय से समस्त लौकिक और लोकोत्तर गुण’ कहा गया है। इसीलिए कहा - ‘सभी सर्वज्ञ-गुणों को प्रकाशित करके’।

ปีติวิปฺผารปริปุณฺณคตฺตจิตฺโตติ ปีติผรเณน ปริปุณฺณกายจิตฺโต. อญฺญาณนฺติ อญฺญาณสฺสาติ อตฺโถ. ธิ-สทฺทโยคโต หิ สามิอตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘प्रीति-विस्फार-परिपूर्ण-गात्र-चित्त’ का अर्थ है - प्रीति के फैलने से परिपूर्ण शरीर और चित्त वाला। ‘अञ्ञाणं’ का अर्थ ‘अञ्ञाणस्स’ (अज्ञान का) है। ‘धि’ शब्द के योग से यहाँ षष्ठी (स्वामी) अर्थ में यह द्वितीया (उपयोग-वचन) विभक्ति है। यहाँ शेष सब सुविज्ञ (आसानी से समझने योग्य) ही है।

เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वेरञ्ज-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

๒. สีหสุตฺตวณฺณนา

२. सीह-सुत्त की वर्णना

๑๒. ทุติเย [Pg.220] สนฺถาคารํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๒๔๓) นาม เอกา มหาสาลาว. อุยฺโยคกาลาทีสุ หิ ราชาโน ตตฺถ ฐตฺวา ‘‘เอตฺตกา ปุรโต คจฺฉนฺตุ, เอตฺตกา ปจฺฉา’’ติอาทินา ตตฺถ นิสีทิตฺวา สนฺถํ กโรนฺติ, มริยาทํ พนฺธนฺติ, ตสฺมา ตํ ฐานํ ‘‘สนฺถาคาร’’นฺติ วุจฺจติ. อุยฺโยคฏฺฐานโต จ อาคนฺตฺวา ยาว เคเห โคมยปริภณฺฑาทิวเสน ปฏิชคฺคนํ กโรนฺติ, ตาว เอกํ ทฺเว ทิวเส เต ราชาโน ตตฺถ สนฺถมฺภนฺตีติปิ สนฺถาคารํ. เตสํ ราชูนํ สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติปิ สนฺถาคารํ. คณราชาโน หิ เต, ตสฺมา อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ เอกสฺส วเสน น สิชฺฌติ, สพฺเพสํ ฉนฺโท ลทฺธุํ วฏฺฏติ, ตสฺมา สพฺเพ ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา อนุสาสนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สห อตฺถานุสาสนํ อคาร’’นฺติ. ยสฺมา วา ตตฺถ สนฺนิปติตฺวา ‘‘อิมสฺมึ กาเล กสิตุํ วฏฺฏติ, อิมสฺมึ กาเล วปิตุ’’นฺติอาทินา นเยน ฆราวาสกิจฺจานิ สมฺมนฺตยนฺติ, ตสฺมา ฉิทฺทาวฉิทฺทํ ฆราวาสํ สนฺถรนฺตีติปิ สนฺถาคารํ.

१२. दूसरे (सुत्त) में ‘सन्थागार’ एक विशाल शाला (भवन) ही है। प्रस्थान (युद्ध आदि के लिए उद्यत होने) के समय आदि में राजा वहाँ स्थित होकर ‘इतने आगे जाएँ, इतने पीछे’ आदि कहते हुए वहाँ बैठकर ‘सन्थ’ (मर्यादा/व्यवस्था) करते हैं, सीमा बाँधते हैं, इसलिए उस स्थान को ‘सन्थागार’ कहा जाता है। प्रस्थान-स्थान से लौटकर जब तक घर में गोबर के लेपन आदि द्वारा सफाई/देखभाल करते हैं, तब तक एक-दो दिन वे राजा वहाँ ‘सन्थम्भन्ति’ (रुकते/विश्राम करते) हैं, इसलिए भी वह ‘सन्थागार’ है। उन राजाओं का साथ मिलकर अर्थ-अनुशासन (प्रशासनिक मंत्रणा) करने का घर होने से भी ‘सन्थागार’ है। वे ‘गणराजा’ (गणतन्त्र के राजा) हैं, इसलिए उत्पन्न हुआ कार्य एक के वश से सिद्ध नहीं होता, सभी की सहमति प्राप्त करना आवश्यक होता है, इसलिए सभी वहाँ एकत्रित होकर अनुशासन (मंत्रणा) करते हैं। इसीलिए कहा गया है - ‘साथ मिलकर अर्थ-अनुशासन करने का घर’। अथवा, क्योंकि वहाँ एकत्रित होकर ‘इस समय जोतना चाहिए, इस समय बोना चाहिए’ आदि रीति से गृहस्थी के कार्यों का परामर्श करते हैं, इसलिए छिद्र-युक्त (अपूर्ण) गृहस्थी के कार्यों का ‘सन्थरण’ (विस्तार/प्रबन्ध) करते हैं, इसलिए भी ‘सन्थागार’ है।

ปุตฺตทารธนาทิอุปกรณปริจฺจาโค ปารมิโย. อตฺตโน องฺคปริจฺจาโค อุปปารมิโย. อตฺตโนว ชีวิตปริจฺจาโค ปรมตฺถปารมิโย. ญาตีนํ อตฺถจริยา ญาตตฺถจริยา. โลกสฺส อตฺถจริยา โลกตฺถจริยา. กมฺมสฺสกตญาณวเสน อนวชฺชกมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐานปริจยวเสน ขนฺธายตนาทิปริจยวเสน ลกฺขณตฺตยตีรณวเสน จ ญาณจาโร พุทฺธจริยา. องฺคนยนธนรชฺชปุตฺตทารปริชฺชาควเสน ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺเตน. สติปิ มหาปริจฺจาคานํ ทานปารมิภาเว ปริจฺจาควิเสสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ ปญฺจมหาปริจฺจาคานํ วิสุํ คหณํ, ตโตเยว จ องฺคปริจฺจาคโต วิสุํ นยนปริจฺจาคคฺคหณํ. ปริจฺจาคภาวสามญฺเญปิ ธนรชฺชปริจฺจาคโต ปุตฺตทารปริจฺจาคคฺคหณญฺจ วิสุํ กตํ. ปพฺพชฺชาว สงฺเขโป.

पुत्र, पत्नी, धन आदि उपकरणों का त्याग ‘पारमी’ (पारमिता) है। अपने अंगों का त्याग ‘उपपारमी’ है। अपने जीवन का ही त्याग ‘परमत्थ-पारमी’ है। ज्ञातियों (सगे-सम्बन्धियों) के लिए हित-साधन ‘ञातत्थचरिया’ (ज्ञाति-अर्थ-चर्या) है। लोक के लिए हित-साधन ‘लोकत्थचरिया’ है। कर्मस्वकीयता-ज्ञान के वश से, निर्दोष कर्मायतन, शिल्पायातन और विद्या-स्थानों के परिचय के वश से, स्कन्ध-आयतन आदि के परिचय के वश से और तीन लक्षणों (अनित्य, दुःख, अनात्म) के निर्धारण के वश से जो ज्ञान का विचरण है, वह ‘बुद्धचरिया’ है। अंग, नेत्र, धन, राज्य और पुत्र-पत्नी के त्याग के रूप में पाँच महापरित्यागों का त्याग करते हुए। यद्यपि महापरित्याग दान-पारमिता के ही स्वरूप हैं, फिर भी त्याग की विशेषता के स्वभाव को दिखाने के लिए और उसकी अत्यंत दुष्करता को दिखाने के लिए पाँच महापरित्यागों का अलग से ग्रहण किया गया है, और उसी कारण से अंग-त्याग से नेत्र-त्याग का अलग से ग्रहण किया गया है। त्याग के भाव की सामान्यता होने पर भी धन-राज्य के त्याग से पुत्र-पत्नी के त्याग का ग्रहण अलग से किया गया है। प्रव्रज्या ही संक्षेप है।

สตฺตสุ อนุปสฺสนาสูติ อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติ อิมาสุ สตฺตสุ อนุปสฺสนาสุ.

सात अनुपश्यनाओं में - अनित्य-अनुपश्यना, दुःख-अनुपश्यना, अनात्म-अनुपश्यना, निर्वेद-अनुपश्यना, विराग-अनुपश्यना, निरोध-अनुपश्यना और प्रतिनिसर्ग-अनुपश्यना - इन सात अनुपश्यनाओं में।

อนุวิจฺจการนฺติ [Pg.221] อเวจฺจกรณํ. ทฺวีหิ การเณหิ อนิยฺยานิกสาสเน ฐิตา อตฺตโน สาวกตฺตํ อุปคเต ปคฺคณฺหนฺติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘अनुविच्चकारं’ का अर्थ है - विचारपूर्वक (अच्छी तरह से) करना। दो कारणों से अनैर्याणिक (मुक्ति न देने वाले) शासन में स्थित लोग अपने श्रावकत्व को प्राप्त हुए लोगों का प्रग्रह (समर्थन/सत्कार) करते हैं, उन्हें दिखाने के लिए ‘किसलिए’ आदि कहा गया है।

อนุปุพฺพึ กถนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖) อนุปุพฺพํ กเถตพฺพกถํ. กา ปน สาติ? ทานาทิกถา. ตตฺถ ทานกถา ตาว ปจุรชเนสุปิ ปวตฺติยา สพฺพสตฺตสาธารณตฺตา สุกรตฺตา สีเล ปติฏฺฐานสฺส อุปายภาวโต จ อาทิโต กถิตา. ปริจฺจาคสีโล หิ ปุคฺคโล ปริคฺคหวตฺถูสุ นิสฺสงฺคภาวโต สุเขเนว สีลานิ สมาทิยติ, ตตฺถ จ สุปฺปติฏฺฐิโต โหติ. สีเลน ทายกปฺปฏิคฺคาหกวิสุทฺธิโต ปรานุคฺคหํ วตฺวา ปรปีฬานิวตฺติวจนโต กิริยาธมฺมํ วตฺวา อกิริยาธมฺมวจนโต, โภคสมฺปตฺติเหตุํ วตฺวา ภวสมฺปตฺติเหตุวจนโต จ ทานกถานนฺตรํ สีลกถา กถิตา. ‘‘ตญฺจ สีลํ วฏฺฏนิสฺสิตํ, อยํ ภวสมฺปตฺติ ตสฺส ผล’’นฺติ ทสฺสนตฺถํ. ‘‘อิเมหิ จ ทานสีลมเยหิ ปณีตปณีตตราทิเภทภินฺเนหิ ปุญฺญกิริยวตฺถูหิ เอตา จาตุมหาราชิกาทีสุ ปณีตปณีตตราทิเภทภินฺนา อปริเมยฺยา ทิพฺพโภคสมฺปตฺติโย ลทฺธพฺพา’’ติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สคฺคกถา. ‘‘สฺวายํ สคฺโค ราคาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺโฐ, สพฺพถานุปกฺกิลิฏฺโฐ อริยมคฺโค’’ติ ทสฺสนตฺถํ สคฺคานนฺตรํ มคฺโค, มคฺคญฺจ กเถนฺเตน ตทธิคมูปายสนฺทสฺสนตฺถํ สคฺคปริยาปนฺนาปิ ปเคว อิตเร สพฺเพปิ กามา นาม พหฺวาทีนวา อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมาติ กามานํ อาทีนโว. ‘‘หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสํหิตา’’ติ เตสํ โอกาโร ลามกภาโว. สพฺเพปิ ภวา กิเลสานํ วตฺถุภูตาติ ตตฺถ สํกิเลโส. สพฺพโส สํกิเลสวิปฺปมุตฺตํ นิพฺพานนฺติ เนกฺขมฺเม อานิสํโส จ กเถตพฺโพติ อยมตฺโถ มคฺคนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน อาทิ-อตฺเถน ทีปิโตติ เวทิตพฺพํ.

अनुपुब्बिं कथन्ति (दी. नि. टी. 2.75-76) का अर्थ है अनुक्रम से कही जाने वाली कथा। वह क्या है? दान आदि की कथा। वहाँ दान-कथा पहले इसलिए कही गई है क्योंकि यह सामान्य लोगों में भी प्रचलित है, सभी प्राणियों के लिए साधारण है, सुकर (आसान) है और शील में प्रतिष्ठित होने का उपाय है। त्यागी स्वभाव वाला व्यक्ति परिग्रह की वस्तुओं में आसक्ति न होने के कारण आसानी से शीलों को ग्रहण करता है और उनमें सुप्रतिष्ठित होता है। शील के द्वारा दाता और प्रतिग्राहक की शुद्धि से पर-अनुग्रह (दूसरों पर कृपा) कहकर, दूसरों को पीड़ा देने से निवृत्ति का वचन कहकर, क्रिया-धर्म कहकर, अक्रिया-धर्म का निषेध कहकर, और भोग-सम्पत्ति के हेतु को कहकर भव-सम्पत्ति के हेतु के वचन के रूप में दान-कथा के बाद शील-कथा कही गई है। 'वह शील भी वट्ट (संसार) के आश्रित है, यह भव-सम्पत्ति उसका फल है'—यह दिखाने के लिए। 'इन दान और शीलमय, श्रेष्ठ और श्रेष्ठतर आदि भेदों से भिन्न पुण्य-क्रिया-वस्तुओं से इन चातुमहाराजिक आदि लोकों में श्रेष्ठ और श्रेष्ठतर आदि भेदों से भिन्न अपार दिव्य भोग-सम्पत्तियाँ प्राप्त की जा सकती हैं'—यह दिखाने के लिए उसके बाद स्वर्ग-कथा कही गई है। 'वह स्वर्ग राग आदि से मलिन है, और आर्य मार्ग सर्वथा निर्मल है'—यह दिखाने के लिए स्वर्ग के बाद मार्ग की कथा है, और मार्ग का उपदेश देते समय उसकी प्राप्ति के उपाय को दिखाने के लिए स्वर्ग के अंतर्गत आने वाले और अन्य सभी काम (इच्छाएँ) बहुत दोषों वाले, अनित्य, अध्रुव और विपरिणामधर्मी हैं—यह 'कामों का आदिनाव' (दोष) है। 'वे हीन, ग्राम्य, पृथग्जनिक, अनार्य और अनर्थकारी हैं'—यह उनका 'ओकार' (नीचता) है। सभी भव क्लेशों के आधार हैं—यह वहाँ 'संक्लेश' है। निर्वाण सर्वथा संक्लेशों से मुक्त है—यह 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) में 'आनिसंस' (अनुशंसा/लाभ) कहा जाना चाहिए—यह अर्थ 'मग्गन्ति' (मार्ग तक) यहाँ 'इति' शब्द से 'आदि' के अर्थ में सूचित किया गया है, ऐसा जानना चाहिए।

สุขานํ นิทานนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานํ นิพฺพานุปสํหิตานญฺจาติ สพฺเพสมฺปิ สุขานํ การณํ. ยญฺหิ กิญฺจิ โลเก โภคสุขํ นาม, ตํ สพฺพํ ทานาธีนนฺติ ปากโฏยมตฺโถ. ยํ ปน ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานปฺปฏิสํยุตฺตํ สุขํ, ตสฺสปิ ทานํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติเยว. สมฺปตฺตีนํ มูลนฺติ ยา อิมา โลเก ปเทสรชฺชสิริสฺสริยสตฺตรตนสมุชฺชลจกฺกวตฺติสมฺปทาติ เอวํปเภทา มานุสิกา สมฺปตฺติโย, ยา จ จาตุมหาราชิกาทิคตา ทิพฺพสมฺปตฺติโย, ยา วา ปนญฺญาปิ สมฺปตฺติโย[Pg.222], ตาสํ สพฺพาสํ อิทํ มูลการณํ. โภคานนฺติ ภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภโค’’ติ ลทฺธนามานํ ปิยมนาปิยรูปาทีนํ ตนฺนิสฺสยานํ วา อุปโภคสุขานํ ปติฏฺฐา นิจฺจลาธิฏฺฐานตาย. วิสมคตสฺสาติ พฺยสนปฺปตฺตสฺส. ตาณนฺติ รกฺขา, ตโต ปริปาลนโต. เลณนฺติ พฺยสเนหิ ปริปาติยมานสฺส โอลียนปฺปเทโส. คตีติ คนฺตพฺพฏฺฐานํ. ปรายณนฺติ ปฏิสรณํ. อวสฺสโยติ วินิปติตุํ อเทนฺโต นิสฺสโย. อารมฺมณนฺติ โอลุพฺภารมฺมณํ.

सुखानां निदानन्ति का अर्थ है—दृष्टधार्मिक (इहलोक), साम्परायिक (परलोक) और निर्वाण से संबंधित सभी सुखों का कारण। लोक में जो कुछ भी भोग-सुख है, वह सब दान के अधीन है, यह अर्थ स्पष्ट ही है। जो ध्यान, विपश्यना, मार्ग, फल और निर्वाण से संबंधित सुख है, उसके लिए भी दान उपनिश्रय-प्रत्यय (सहायक कारण) होता ही है। सम्पत्तीनं मूलन्ति का अर्थ है—लोक में जो ये प्रादेशिक राज्य, ऐश्वर्य, सात रत्नों से प्रज्वलित चक्रवर्ती सम्पदा आदि विभिन्न प्रकार की मानवीय सम्पत्तियाँ हैं, और जो चातुमहाराजिक आदि लोकों की दिव्य सम्पत्तियाँ हैं, या जो अन्य भी सम्पत्तियाँ हैं, उन सबका यह मूल कारण है। भोगानान्ति का अर्थ है—भोगने योग्य होने के कारण 'भोग' नाम प्राप्त प्रिय और मनभावन रूप आदि का, या उन पर आश्रित उपभोग-सुखों की स्थिरता और निश्चल अधिष्ठान होने के कारण। विसमगतस्साति का अर्थ है—विपत्ति में पड़े हुए व्यक्ति का। ताणन्ति का अर्थ है—रक्षा, उससे परित्राण करने के कारण। लेणन्ति का अर्थ है—विपत्तियों से सताए जाने वाले व्यक्ति के छिपने का स्थान। गतीति का अर्थ है—जाने योग्य स्थान। परायणन्ति का अर्थ है—शरण। अवस्सयो का अर्थ है—पतन से बचाने वाला सहारा। आरम्मणन्ति का अर्थ है—आलम्बन (सहारा) लेने योग्य आधार।

รตนมยสีหาสนสทิสนฺติ สพฺพรตนมยสตฺตงฺคมหาสีหาสนสทิสํ. เอวํ หิสฺส มหคฺฆํ หุตฺวา สพฺพโส วินิปติตุํ อปฺปทานฏฺโฐ ทีปิโต โหติ. มหาปถวีสทิสํ คตคตฏฺฐาเน ปติฏฺฐานสฺส ลภาปนโต. ยถา ทุพฺพลสฺส ปุริสสฺส อาลมฺพนรชฺชุ อุตฺติฏฺฐโต ติฏฺฐโต จ อุปตฺถมฺโภ, เอวํ ทานํ สตฺตานํ สมฺปตฺติภเว อุปปตฺติยา ฐิติยา จ ปจฺจโยติ อาห ‘‘อาลมฺพนฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิส’’นฺติ. ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐนาติ ทุคฺคติทุกฺขฏฺฐานนิตฺถรณฏฺเฐน. สมสฺสาสนฏฺเฐนาติ โลภมจฺฉริยาทิปฏิสตฺตุปทฺทวโต สมสฺสาสนฏฺเฐน. ภยปริตฺตาณฏฺเฐนาติ ทาลิทฺทิยภยโต ปริปาลนฏฺเฐน. มจฺเฉรมลาทีหีติ มจฺเฉรโลภโทสมทอิสฺสามิจฺฉาทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิจิตฺตมเลหิ. อนุปลิตฺตฏฺเฐนาติ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย. เตสนฺติ มจฺเฉรมลาทีนํ. เตสํ เอว ทุราสทฏฺเฐน. อสนฺตาสนฏฺเฐนาติ สนฺตาสเหตุอภาเวน. โย หิ ทายโก ทานปติ, โส สมฺปติปิ น กุโตจิ สนฺตสติ, ปเคว อายตึ. พลวนฺตฏฺเฐนาติ มหาพลวตาย. ทายโก หิ ทานปติ สมฺปติ ปกฺขพเลน พลวา โหติ, อายตึ ปน กายพลาทีหิปิ. อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐนาติ ‘‘วฑฺฒิการณ’’นฺติ อภิสมฺมตภาเวน. วิปตฺติภวโต สมฺปตฺติภวูปนยนํ เขมนฺตภูมิสมฺปาปนํ.

रतनमयसीहासनसदिसन्ति का अर्थ है—सभी रत्नों से निर्मित सात अंगों वाले महान सिंहासन के समान। इस प्रकार इसके बहुमूल्य होने से सर्वथा पतन न होने देने का भाव सूचित होता है। महापथवीसदिसं का अर्थ है—जहाँ-जहाँ भी जाएँ, वहाँ प्रतिष्ठा (आधार) प्राप्त कराने के कारण। जैसे किसी दुर्बल व्यक्ति के लिए उठते और खड़े होते समय सहारा देने वाली रस्सी आलम्बन होती है, वैसे ही दान प्राणियों के लिए सम्पत्तिशाली भव में उत्पत्ति और स्थिति का प्रत्यय (कारण) है, इसलिए कहा गया है—'आलम्बन के अर्थ में आलम्बन-रस्सी के समान'। दुक्खनिथ्थरणट्ठेनाति का अर्थ है—दुर्गति रूपी दुःख के स्थान से पार उतारने के कारण। समस्सासनट्ठेनाति का अर्थ है—लोभ, मत्सर (कंजूसी) आदि शत्रुओं के उपद्रव से आश्वस्त करने के कारण। भयपरितत्ताणट्ठेनाति का अर्थ है—दरिद्रता के भय से रक्षा करने के कारण। मच्छेरमलादीहीति का अर्थ है—मत्सर, लोभ, दोष, मद, ईर्ष्या, मिथ्या-दृष्टि, विचिकित्सा (संदेह) आदि चित्त के मलों से। अनुपुलित्तट्ठेनाति का अर्थ है—मलिन न होने के कारण। तेसन्ति का अर्थ है—उन मत्सर आदि मलों का। उन्हीं के द्वारा 'दुरासद' (कठिनाई से प्राप्त होने योग्य) होने के कारण। असन्तासनट्ठेनाति का अर्थ है—त्रास (भय) के हेतु का अभाव होने के कारण। जो दाता दानपति होता है, वह वर्तमान में भी किसी से नहीं डरता, भविष्य की तो बात ही क्या। बलवन्तट्ठेनाति का अर्थ है—अत्यधिक बलवान होने के कारण। दान देने वाला दानपति वर्तमान में पक्ष-बल (मित्रों के बल) से बलवान होता है, और भविष्य में काय-बल आदि से भी। अभिमाङ्गलसम्मतट्ठेनाति का अर्थ है—'वृद्धि का कारण' के रूप में मान्य होने के कारण। विपत्ति-भाव से सम्पत्ति-भाव की ओर ले जाना ही क्षेम-भूमि (सुरक्षित स्थान) की प्राप्ति है।

อิทานิ มหาโพธิจริยภาเวนปิ ทานคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทานํ นาเมต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตานํ นิยฺยาเตนฺเตนาติ เอเตน ‘‘ทานผลํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตา มหาปุริสา อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชนฺติ, ตสฺมา โก นาม วิญฺญุชาติโก พาหิเร วตฺถุสฺมึ ปเคว สงฺคํ กเรยฺยา’’ติ โอวาทํ เทติ. อิทานิ ยา โลกิยา โลกุตฺตรา จ อุกฺกํสคตา สมฺปตฺติโย, ตา สพฺพา ทานโตเยว ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทานญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ [Pg.223] สกฺกมารพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อตฺตหิตาย เอว, จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ ปน อตฺตหิตาย ปรหิตาย จาติ ทสฺเสตุํ สา ตาสํ ปรโต จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ วุตฺตา. เอตา โลกิยา, อิมา ปน โลกุตฺตราติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาวกปารมิญาณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตาสุปิ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐตรุกฺกฏฺฐตมตํ ทสฺเสตุํ กเมน ญาณตฺตยํ วุตฺตํ. เตสํ ปน ทานสฺส ปจฺจยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. เอเตเนว ตสฺส พฺรหฺมสมฺปตฺติยาปิ ปจฺจยภาโว ทีปิโตติ เวทิตพฺโพ.

अब महाबोधिचर्या के रूप में भी दान के गुण को दिखाने के लिए 'दानं नामेतं' आदि कहा गया है। वहाँ 'अपने आप को समर्पित करते हुए' इसके द्वारा यह उपदेश देते हैं कि 'दान के फल को भली-भांति देखते हुए महापुरुष अपने जीवन का भी परित्याग कर देते हैं, तो फिर कौन बुद्धिमान व्यक्ति बाहरी वस्तुओं में पहले ही आसक्ति करेगा?' अब जो लौकिक और लोकोत्तर उत्कृष्ट संपत्तियाँ हैं, वे सभी दान से ही प्रवृत्त होती हैं, यह दिखाने के लिए 'दानञ्हि' आदि कहा। वहाँ शक्र, मार और ब्रह्मा की संपत्तियाँ केवल आत्म-हित के लिए ही हैं, परंतु चक्रवर्ती की संपत्ति आत्म-हित और पर-हित दोनों के लिए है, यह दिखाने के लिए वह (चक्रवर्ती संपत्ति) उनके बाद कही गई है। ये लौकिक हैं, और ये लोकोत्तर हैं, यह दिखाने के लिए 'श्रावकपारमीज्ञान' आदि कहा गया है। उनमें भी उत्कृष्ट, उत्कृष्टतर, उत्कृष्टतम और अमृतत्व को दिखाने के लिए क्रमशः तीन ज्ञान कहे गए हैं। उनके लिए दान का प्रत्यय (कारण) होना पहले ही कहा जा चुका है। इसी से उसकी ब्रह्म-संपत्ति के लिए भी प्रत्यय-भाव सूचित होता है, ऐसा समझना चाहिए।

ทานญฺจ นาม ทกฺขิเณยฺเยสุ หิตชฺฌาสเยน ปูชนชฺฌาสเยน วา อตฺตโน สนฺตกสฺส ปเรสํ ปริจฺจชนํ, ตสฺมา ทายโก ปุริสปุคฺคโล ปเร หนฺติ, ปเรสํ วา สนฺตกํ หรตีติ อฏฺฐานเมตนฺติ อาห ‘‘ทานํ เทนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกตี’’ติ. สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ โสภาวิเสสาวหตฺตา สีลสฺส. สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถีติ เอตฺถ ‘‘จนฺทนํ ตครํ วาปี’’ติอาทิกา (ธ. ป. ๕๕) คาถา – ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติอาทิกา (ชา. ๒.๑๗.๕๕) ชาตกคาถาโย จ อาหริตฺวา วตฺตพฺพา. สีลญฺหิ สตฺตานํ อาภรณญฺเจว อลงฺกาโร จ คนฺธวิเลปนญฺจ ปรสฺส ทสฺสนียภาวาวหญฺจ. เตนาห ‘‘สีลาลงฺกาเรน หี’’ติอาทิ.

दान का अर्थ है दक्षिणीय (दान के योग्य) व्यक्तियों में हित की भावना से या पूजा की भावना से अपनी वस्तु का दूसरों के लिए परित्याग करना, इसलिए दान देने वाला पुरुष दूसरों की हत्या करता है या दूसरों की वस्तु हरण करता है, यह असंभव है, इसलिए कहा 'दान देते हुए वह शील ग्रहण करने में समर्थ होता है'। शील रूपी अलंकार के समान कोई अलंकार नहीं है क्योंकि शील विशेष शोभा लाने वाला है। शील रूपी पुष्प के समान कोई पुष्प नहीं है, यहाँ भी यही न्याय है। शील की गंध के समान कोई गंध नहीं है, यहाँ 'चन्दनं तगरं वापि' आदि (धम्मपद ५५) गाथा और 'गन्धो इसीनं चिरदिक्खितानं, काया चुतो गच्छति मालुतेना' आदि (जातक २.१७.५५) जातक गाथाएँ उद्धृत कर कहनी चाहिए। शील ही प्राणियों का आभूषण, अलंकार, गंध-विलेपन और दूसरों के लिए दर्शनीयता लाने वाला है। इसीलिए कहा 'शील रूपी अलंकार से ही' आदि।

อยํ สคฺโค ลพฺภตีติ อิทํ มชฺฌิเมหิ อารทฺธํ สีลํ สนฺธายาห. เตเนวาห สกฺโก เทวราชา –

'यह स्वर्ग प्राप्त होता है' यह मध्यम स्तर के आरब्ध शील के संदर्भ में कहा गया है। इसीलिए देवराज शक्र ने कहा है -

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๕);

“हीन ब्रह्मचर्य से क्षत्रिय कुल में जन्म होता है; मध्यम से देवत्व प्राप्त होता है, और उत्तम से शुद्धि (विमुक्ति) प्राप्त होती है।”

อิฏฺโฐติ สุโข. กนฺโตติ กมนีโย. มนาโปติ มนวฑฺฒนโก. ตํ ปน ตสฺส อิฏฺฐาทิภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิจฺจเมตฺถ กีฬา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

'इष्ट' का अर्थ है सुखद। 'कान्त' का अर्थ है कमनीय (चाहने योग्य)। 'मनाप' का अर्थ है मन को बढ़ाने वाला (प्रिय)। उसके उस इष्ट आदि भाव को दिखाने के लिए 'यहाँ नित्य क्रीड़ा' आदि कहा गया है।

โทโสติ อนิจฺจตาทินา อปฺปสฺสาทาทินา จ ทูสิตภาโว, ยโต เต วิญฺญูนํ จิตฺตํ นาราเธนฺติ. อถ วา อาทีนํ วาติ ปวตฺตตีติ อาทีนโว, ปรมกปณตา. ตถา จ กามา ยถาตถํ ปจฺจเวกฺขนฺตานํ ปจฺจุปติฏฺฐนฺติ. ลามกภาโวติ อเสฏฺเฐหิ เสวิตพฺโพ, เสฏฺเฐหิ น เสวิตพฺโพ นิหีนภาโว. สํกิลิสฺสนนฺติ วิพาธกตา อุปตาปกตา จ.

'दोष' का अर्थ है अनित्यता आदि और अल्प-आस्वाद आदि के कारण दूषित होना, जिससे वे विद्वानों के चित्त को प्रसन्न नहीं करते। अथवा 'आदीन' (दुःख) की ओर प्रवृत्त होता है, इसलिए 'आदीनव' है, जिसका अर्थ है परम दीनता (कष्ट)। और इस प्रकार काम-भोग यथार्थ रूप से विचार करने वालों के सामने उपस्थित होते हैं। 'लामकभाव' का अर्थ है श्रेष्ठ पुरुषों द्वारा न सेवन करने योग्य, नीच पुरुषों द्वारा सेवन करने योग्य हीन अवस्था। 'संक्लिष्टता' का अर्थ है बाधा पहुँचाना और संताप देना।

เนกฺขมฺเม [Pg.224] อานิสํสนฺติ เอตฺถ ‘‘ยตฺตกา กาเมสุ อาทีนวา, ตปฺปฏิปกฺขโต ตตฺตกา เนกฺขมฺเม อานิสํสา. อปิจ เนกฺขมฺมํ นาเมตํ อสมฺพาธํ อสํกิลิฏฺฐํ, นิกฺขนฺตํ กาเมหิ, นิกฺขนฺตํ กามสญฺญาย, นิกฺขนฺตํ กามวิตกฺเกหิ, นิกฺขนฺตํ กามปริฬาเหหิ, นิกฺขนฺตํ พฺยาปาทสญฺญายา’’ติอาทินา นเยน เนกฺขมฺเม อานิสํเส ปกาเสสิ. ปพฺพชฺชายํ ฌานาทีสุ จ คุเณ วิภาเวสิ วณฺเณสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ กมฺมนิยจิตฺตํ เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริ เทสนาย ภาชนภาวูปคเมน กมฺมกฺขมจิตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา อสฺสทฺธิยาทโย จิตฺตสฺส โรคภูตา, ตทา เต วิคตา, ตสฺมา อาห ‘‘อโรคจิตฺต’’นฺติ. ทิฏฺฐิมานาทิกิเลสวิคเมน มุทุจิตฺตํ. กามจฺฉนฺทาทิวิคเมน วินีวรณจิตฺตํ. สมฺมาปฏิปตฺติยํ อุฬารปีติปาโมชฺชโยเคน อุทคฺคจิตฺตํ. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา ปสนฺนจิตฺตํ. ยทา ภควา อญฺญาสีติ สมฺพนฺโธ. อถ วา กลฺลจิตฺตนฺติ กามจฺฉนฺทวิคเมน อโรคจิตฺตํ. มุทุจิตฺตนฺติ พฺยาปาทวิคเมน เมตฺตาวเสน อกฐินจิตฺตํ. วินีวรณจิตฺตนฺติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิคเมน อวิกฺเขปโต เตน อปิหิตจิตฺตํ. อุทคฺคจิตฺตนฺติ ถินมิทฺธวิคเมน สมฺปคฺคหิตวเสน อลีนจิตฺตํ. ปสนฺนจิตฺตนฺติ วิจิกิจฺฉาวิคเมน สมฺมาปฏิปตฺติยํ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ เสสปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'नैष्क्रम्य में आनृशंस (लाभ)' यहाँ 'काम-भोगों में जितने दोष हैं, उनके विपरीत नैष्क्रम्य में उतने ही लाभ हैं। इसके अतिरिक्त, नैष्क्रम्य संबाध-रहित (बाधा-मुक्त) और असंक्लिष्ट है, यह काम-भोगों से निकला हुआ है, काम-संज्ञा से निकला हुआ है, काम-वितर्कों से निकला हुआ है, काम-परिलाहों (जलन) से निकला हुआ है, व्यापाद-संज्ञा से निकला हुआ है' आदि विधि से नैष्क्रम्य के लाभों को प्रकाशित किया। प्रव्रज्या में और ध्यान आदि में गुणों का विस्तार किया और प्रशंसा की। 'कल्य-चित्त' का अर्थ है कर्मण्य (कार्यक्षम) चित्त, क्योंकि पहले दी गई देशना से अश्रद्धा आदि चित्त के दोष दूर हो गए हैं, इसलिए आगे की देशना के लिए पात्र बनने के कारण वह कर्म-क्षम चित्त है। अट्ठकथा में तो, क्योंकि अश्रद्धा आदि चित्त के रोग हैं, और उस समय वे दूर हो गए हैं, इसलिए कहा 'अरोग-चित्त'। दृष्टि और मान आदि क्लेशों के दूर होने से 'मृदु-चित्त'। कामछन्द आदि के दूर होने से 'विनिवरण-चित्त' (नीवरण-रहित चित्त)। सम्यक् प्रतिपत्ति में उदार प्रीति और प्रमोद के योग से 'उदग्र-चित्त' (प्रफुल्लित चित्त)। वहाँ श्रद्धा की संपत्ति से 'प्रसन्न-चित्त'। 'जब भगवान ने जाना' यह संबंध है। अथवा 'कल्य-चित्त' का अर्थ है कामछन्द के दूर होने से निरोग चित्त। 'मृदु-चित्त' का अर्थ है व्यापाद के दूर होने से मैत्री के कारण कठोरता-रहित चित्त। 'विनिवरण-चित्त' का अर्थ है औद्धत्य-कुकृत्य के दूर होने से विक्षेप न होने के कारण ढका न हुआ चित्त। 'उदग्र-चित्त' का अर्थ है स्त्यान-मृद्ध के दूर होने से प्रग्रह (उत्साह) के कारण लीन (सुस्त) न हुआ चित्त। 'प्रसन्न-चित्त' का अर्थ है विचिकित्सा के दूर होने से सम्यक् प्रतिपत्ति में अधिमुक्त (दृढ़) चित्त - इस प्रकार यहाँ शेष पदों का अर्थ समझना चाहिए।

เสยฺยถาปีติอาทินา อุปมาวเสน สีหสฺส กิเลสปฺปหานํ อริยมคฺคุปฺปาทนญฺจ ทสฺเสติ. อปคตกาฬกนฺติ วิคตกาฬกํ. สมฺมเทวาติ สุฏฺฐุเทว. รชนนฺติ นีลปีตโลหิตาทิรงฺคชาตํ. ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ คณฺเหยฺย, ปภสฺสรํ ภเวยฺย. ตสฺมึเยว อาสเนติ ตสฺสํเยว นิสชฺชายํ. เอเตนสฺส ลหุวิปสฺสกตา ติกฺขปญฺญตา สุขปฺปฏิปทขิปฺปาภิญฺญตา จ ทสฺสิตา โหติ. วิรชนฺติ อปายคมนียราครชาทีนํ วิคเมน วิรชํ. อนวเสสทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉามลาปคเมน วีตมลํ. ปฐมมคฺควชฺฌกิเลสรชาภาเวน วา วิรชํ. ปญฺจวิธทุสฺสีลฺยมลวิคเมน วีตมลํ. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถนฺติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ มคฺคญาณํ อสงฺขตธมฺมารมฺมณนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปฏิวิชฺฌนฺตนฺติ อสมฺโมหปฺปฏิเวธวเสน ปฏิวิชฺฌนฺตํ. เตนาห ‘‘กิจฺจวเสนา’’ติ. ตตฺริทํ อุปมาสํสนฺทนํ – วตฺถํ วิย จิตฺตํ, วตฺถสฺส อาคนฺตุกมเลหิ กิลิฏฺฐภาโว วิย จิตฺตสฺส ราคาทิมเลหิ สํกิลิฏฺฐภาโว, โธวนสิลาตลํ วิย อนุปุพฺพีกถา, อุทกํ วิย สทฺธา, อุทเกน [Pg.225] เตเมตฺวา อูสโคมยฉาริกขาเรหิ กาฬเก สมฺมทฺทิตฺวา วตฺถสฺส โธวนปฺปโยโค วิย สทฺธาสิเนเหน เตเมตฺวา เตเมตฺวา สติสมาธิปญฺญาหิ โทเส สิถิเล กตฺวา สุตาทิวิธินา จิตฺตสฺส โสธเน วีริยารมฺโภ. เตน ปโยเคน วตฺเถ กาฬกาปคโม วิย วีริยารมฺเภน กิเลสวิกฺขมฺภนํ, รงฺคชาตํ วิย อริยมคฺโค, เตน สุทฺธวตฺถสฺส ปภสฺสรภาโว วิย วิกฺขมฺภิตกิเลสสฺส จิตฺตสฺส มคฺเคน ปริโยทปนนฺติ.

'सेय्यथापीति' आदि उपमा के माध्यम से सिंह के क्लेश-प्रहाण और आर्यमार्ग की उत्पत्ति को दर्शाया गया है। 'अपगतकालकम्' का अर्थ है काले धब्बों से रहित। 'सम्मदेव' का अर्थ है भली-भाँति। 'रजनम्' का अर्थ है नीला, पीला, लाल आदि रंगों का समूह। 'पटिग्गण्हेय्या' का अर्थ है ग्रहण करे, प्रभास्वर हो जाए। 'तस्मिंयेव आसने' का अर्थ है उसी आसन पर। इससे उसकी लघु-विपश्यना, तीक्ष्ण प्रज्ञा और सुख-प्रतिपदा-क्षिप्र-अभिज्ञा को दर्शाया गया है। 'विरजम्' का अर्थ है अपायगामी राग-रज आदि के दूर होने से रज-रहित। 'अविगत-दृष्टि-विचिकित्सा-मल' के दूर होने से 'वीतमल' (मल-रहित)। अथवा प्रथम मार्ग द्वारा वध करने योग्य क्लेश-रज के अभाव से 'विरज'। पाँच प्रकार के दुःशील-मल के दूर होने से 'वीतमल'। इसकी उत्पत्ति के प्रकार को दिखाने के लिए ऐसा क्यों कहा गया? क्या मार्ग-ज्ञान असंस्कृत धर्म का आलम्बन नहीं है? इस आक्षेप के समाधान में 'तं ही' आदि कहा गया है। वहाँ 'पटिविज्झन्तं' का अर्थ है असम्मोह-प्रतिवेध के वश से बेधते हुए। इसीलिए 'किच्चवसेना' (कृत्य के वश से) कहा गया है। यहाँ यह उपमा का मिलान है - वस्त्र के समान चित्त है, वस्त्र के आगन्तुक मलों से मलिन होने के समान चित्त का रागादि मलों से संक्लिष्ट होना है, धोने के पत्थर के समान आनुपूर्वी कथा है, जल के समान श्रद्धा है, जल से भिगोकर ऊसर, गोमय और क्षार से काले धब्बों को रगड़कर वस्त्र धोने के प्रयोग के समान श्रद्धा-स्नेह से बार-बार भिगोकर स्मृति, समाधि और प्रज्ञा द्वारा दोषों को शिथिल कर श्रुतादि विधि से चित्त के शोधन में वीर्यारम्भ है। उस प्रयोग से वस्त्र से काले धब्बों के दूर होने के समान वीर्यारम्भ से क्लेशों का विष्कम्भन (दबाना) है, रंग के समान आर्यमार्ग है, उससे शुद्ध वस्त्र के प्रभास्वर होने के समान विष्कम्भित-क्लेश वाले चित्त का मार्ग द्वारा परिशोधन है।

‘‘ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ วตฺวา ทสฺสนํ นาม ญาณทสฺสนโต อญฺญมฺปิ อตฺถีติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปตฺตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. ปตฺติ นาม ญาณสมฺปตฺติโต อญฺญาปิ วิชฺชตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘วิทิตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. สา ปเนสา วิทิตธมฺมตา ธมฺเมสุ เอกเทเสนปิ โหตีติ นิปฺปเทสโต วิทิตภาวํ ทสฺเสตุํ. ‘‘ปริโยคาฬฺหธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. เตนสฺส สจฺจาภิสมฺโพธํเยว ทีเปติ. มคฺคญาณญฺหิ เอกาภิสมยวเสน ปริญฺญาทิกิจฺจํ สาเธนฺตํ นิปฺปเทเสน จตุสจฺจธมฺมํ สมนฺตโต โอคาฬฺหํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉาติ สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา อฏฺฐวตฺถุกา จ ติณฺณา นิตฺติณฺณา วิจิกิจฺฉา. วิคตา กถํกถาติ ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา วิคตา สมุจฺฉินฺนา กถํกถา. สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา ตปฺปฏิปกฺเขสุ สีลาทิคุเณสุ ปติฏฺฐิตตฺตา เวสารชฺชํ วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺโต. อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา น ปรํ ปจฺเจติ, น จสฺส ปโร ปจฺเจตพฺโพ อตฺถีติ อปรปฺปจฺจโย.

'दिट्ठधम्मो' (जिसने धर्म देख लिया है) कहकर, दर्शन नामक ज्ञान-दर्शन से अन्य भी कुछ है, इसका निवारण करने के लिए 'पत्तधम्मो' (जिसने धर्म प्राप्त कर लिया है) कहा गया है। प्राप्ति नामक ज्ञान-सम्पत्ति से अन्य भी विद्यमान है, उससे विशेषित करने के लिए 'विदितधम्मो' (जिसने धर्म जान लिया है) कहा गया है। वह विदित-धर्मता धर्मों के एक अंश से भी होती है, अतः पूर्ण रूप से (निप्पदेसतो) विदित होने के भाव को दिखाने के लिए 'परियोगाळ्हधम्मो' (जो धर्म में अवगाहित हो गया है) कहा गया है। इससे उसके सत्याभिसम्बोध को ही प्रकट किया गया है। मार्ग-ज्ञान ही एक-अभिसमय के वश से परिज्ञा आदि कृत्यों को सिद्ध करते हुए पूर्ण रूप से चारों आर्य सत्यों में सब ओर से अवगाहित (प्रविष्ट) होता है। इसीलिए कहा गया है - "जिसके द्वारा आर्य सत्य रूपी धर्म देखा गया है, वह 'दिट्ठधम्मो' है।" 'तिण्णा विचिकिच्छा' का अर्थ है - भययुक्त मरुस्थल के समान सोलह वस्तुओं वाली और आठ वस्तुओं वाली विचिकित्सा (संदेह) को पार कर लिया है, जिससे वह 'तिण्णा' (पार किया हुआ) है। 'विगता कथंकथा' का अर्थ है - उत्पत्ति आदि के विषय में "ऐसा है क्या, वैसा नहीं है क्या" इस प्रकार प्रवृत्त होने वाली 'कथंकथा' (संशय) दूर हो गई है, समूच्छिन्न हो गई है। वैशारद्य को नष्ट करने वाले पाप-धर्मों के प्रहाण होने से और उनके प्रतिपक्ष रूप शील आदि गुणों में प्रतिष्ठित होने से 'वेसारज्जं' (वैशारद्य), विशारद-भाव या निपुणता को प्राप्त हुआ। स्वयं प्रत्यक्ष रूप से देखने के कारण वह दूसरे पर विश्वास नहीं करता (पर-प्रत्यय नहीं है), और न ही उसे दूसरे के विश्वास की आवश्यकता है, इसलिए 'अपरप्पच्चयो' है।

อุทฺทิสิตฺวา กตนฺติ อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวา มารณวเสน กตํ นิพฺพตฺติตํ มํสํ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ เอตฺถ กมฺม-สทฺโท กมฺมสาธโน อตีตกาลิโก จาติ อาห ‘‘อตฺตานํ ปฏิจฺจกต’’นฺติ. นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ ‘‘ปฏิจฺจ กมฺมํ ผุสตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๔.๗๕) วิย. นิมิตฺตกมฺมสฺสาติ นิมิตฺตภาเวน ลทฺธพฺพกมฺมสฺส. กรณวเสน ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสํ ปฏิจฺจกมฺมํ ยถา พุทฺธิ พุทฺธํ. ตํ เอตสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

'उद्दिसित्वा कतं' का अर्थ है - अपने को उद्देश्य कर मारने के वश से किया गया या उत्पन्न किया गया मांस। 'पटिच्चकम्मं' यहाँ 'कम्म' शब्द कर्म-साधन और अतीत काल का है, इसलिए कहा - "अपने को प्रतीत्य (आधार मानकर) किया गया"। यह निमित्त-कर्म का ही पर्यायवाची है, जैसे "पटिच्च कम्मं फुसती" आदि में। 'निमित्तकम्मस्स' का अर्थ है - निमित्त भाव से प्राप्त होने योग्य कर्म का। करण के वश से यहाँ 'पटिच्चकम्म' है, इसलिए मांस 'पटिच्चकम्म' है, जैसे 'बुद्धि' से 'बुद्ध' होता है। वह (बुद्धि) जिसके पास है वह 'बुद्ध' है। शेष यहाँ स्पष्ट ही है।

สีหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सिंह सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

๓-๔. อสฺสาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา

३-४. अस्साजानीय सूत्र आदि की व्याख्या।

๑๓-๑๔. ตติเย [Pg.226] สาเฐยฺยานีติ สฐตฺตานิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตานิ ปนสฺส สาเฐยฺยาทีนิ กายจิตฺตุชุกตาปฏิปกฺขภูตา โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอาการวิเสสา. ตตฺถ ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน ฐาตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว สปฺปฏิภยฏฺฐาเนว ฐสฺสามีติ น โหติ, วญฺจนาธิปฺปายภาวโต ฐาตุกามฏฺฐาเนเยว นิขาตตฺถมฺโภ วิย จตฺตาโร ปาเท นิจฺจาเลตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ สโฐ นาม, อิมสฺส สาเฐยฺยสฺส ปากฏกรณํ. ตถา ยสฺส กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน นิวตฺติตฺวา ขนฺธคตํ ปาเตตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว ปาเตสฺสามีติ น โหติ, ปาเตตุกามฏฺฐาเนเยว นิวตฺติตฺวา ปาเตติ, อยํ กูโฏ นาม. ยสฺส กาเลน วามโต, กาเลน ทกฺขิณโต, กาเลน อุชุมคฺเคเนว จ คนฺตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตเถว เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ยทิจฺฉกํ คนฺตุกามฏฺฐาเนเยว กาเลน วามโต, กาเลน ทกฺขิณโต, กาเลน อุชุมคฺคํ คจฺฉติ, ตถา เลณฺฑํ วา ปสฺสาวํ วา วิสฺสชฺเชตุกามสฺส อิทํ ฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ อากิณฺณมนุสฺสํ รมณียํ. อิมสฺมึ ฐาเน เอวรูปํ กาตุํ น ยุตฺตํ, ปุรโต คนฺตฺวา ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน กริสฺสามีติ น โหติ, ตตฺเถว กโรติ, อยํ ชิมฺโห นาม. ยสฺส ปน กิสฺมิญฺจิ ฐาเน มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามสฺส สโต ยํ ฐานํ มนุสฺสานํ สปฺปฏิภยํ, ปุรโต คนฺตฺวา ตตฺเถว เอวํ กริสฺสามีติ น โหติ, ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามฏฺฐาเนเยว มคฺคา อุกฺกมฺม นิวตฺติตฺวา ปฏิมคฺคํ อาโรหติ, อยํ วงฺโก นาม. อิติ อิมํ จตุพฺพิธมฺปิ กิริยํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ยานิ โข ปนสฺส ตานิ สาเฐยฺยานิ…เป… อาวิกตฺตา โหตี’’ติ. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

१३-१४. तीसरे में 'साठेय्यानि' का अर्थ है शठता (धूर्तता)। शेष पदों में भी यही नियम है। वे शठता आदि काय और चित्त की ऋजुता (सीधेपन) के प्रतिपक्ष स्वरूप लोभ-सहगत चित्त-उत्पाद की प्रवृत्ति के विशेष प्रकार हैं। वहाँ, जिस (हाथी) को किसी स्थान पर रुकने की इच्छा होने पर, यदि वह स्थान मनुष्यों के लिए भयभीत करने वाला हो, तो वह आगे जाकर वैसे ही भयभीत करने वाले स्थान पर नहीं रुकता, बल्कि ठगने के अभिप्राय से जहाँ वह रुकना चाहता है, वहीं गड़े हुए खंभे की तरह चारों पैरों को बिना हिलाए खड़ा रहता है, वह 'शठ' कहलाता है; यह इस शठता का प्रकटीकरण है। इसी प्रकार, जिसे किसी स्थान पर मुड़कर (पीठ पर लदे) भार को गिराने की इच्छा हो, और वह स्थान मनुष्यों के लिए भयभीत करने वाला हो, तो वह आगे जाकर वैसे ही नहीं गिराता, बल्कि जहाँ वह गिराना चाहता है, वहीं मुड़कर गिरा देता है, वह 'कूट' (छली) कहलाता है। जिसे समय-समय पर बाईं ओर से, दाहिनी ओर से और सीधे मार्ग से जाने की इच्छा हो, और वह स्थान मनुष्यों के लिए भयभीत करने वाला हो, तो वह आगे जाकर वैसा करूँगा ऐसा नहीं सोचता, बल्कि अपनी इच्छानुसार जाने वाले स्थान पर ही समय-समय पर बाईं ओर, दाहिनी ओर और सीधे मार्ग से जाता है; इसी प्रकार मल या मूत्र त्यागने की इच्छा होने पर, यह स्थान अच्छी तरह बुहारा हुआ, मनुष्यों से भरा और रमणीय है, इस स्थान पर ऐसा करना उचित नहीं है, आगे जाकर ढके हुए स्थान पर करूँगा ऐसा नहीं सोचता, वहीं कर देता है, वह 'जिह्म' (कुटिल) कहलाता है। जिसे किसी स्थान पर मार्ग से हटकर, मुड़कर विपरीत मार्ग पर चढ़ने की इच्छा हो, और वह स्थान मनुष्यों के लिए भयभीत करने वाला हो, तो वह आगे जाकर वैसा करूँगा ऐसा नहीं सोचता, बल्कि जहाँ वह विपरीत मार्ग पर चढ़ना चाहता है, वहीं मार्ग से हटकर, मुड़कर विपरीत मार्ग पर चढ़ जाता है, वह 'वङ्क' (टेढ़ा) कहलाता है। इस प्रकार इन चारों प्रकार की क्रियाओं के संदर्भ में यह कहा गया है— 'यानि खो पनस्स तानि साठेय्यानि...पे... आविकत्ता होति'। चौथे में कुछ कहने योग्य नहीं है।

อสฺสาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अस्साजानीयसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๕-๘. มลสุตฺตาทิวณฺณนา

५-८. मलसुत्त आदि की व्याख्या।

๑๕-๑๘. ปญฺจเม (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๒๔๑) ยา กาจิ ปริยตฺติ วา สิปฺปํ วา ยสฺมา อสชฺฌายนฺตสฺส อนนุยุญฺชนฺตสฺส วินสฺสติ, นิรนฺตรํ วา น อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ‘‘อสชฺฌายมลา มนฺตา’’ติ [Pg.227] วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ฆราวาสํ วสนฺตสฺส อุฏฺฐายุฏฺฐาย ชิณฺณปฺปฏิสงฺขรณาทีนิ อกโรนฺตสฺส ฆรํ นาม วินสฺสติ, ตสฺมา ‘‘อนุฏฺฐานมลา ฆรา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา คิหิสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา โกสชฺชวเสน สรีรปฺปชคฺคนํ วา ปริกฺขารปฺปฏิชคฺคนํ วา อกโรนฺตสฺส กาโย ทุพฺพณฺโณ โหติ, ตสฺมา ‘‘มลํ วณฺณสฺส โกสชฺช’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน คาโว รกฺขนฺตสฺส ปมาทวเสน นิทฺทายนฺตสฺส วา กีฬนฺตสฺส วา ตา คาโว อติตฺถปกฺขนฺทนาทีหิ วา วาฬมิคโจราทิอุปทฺทเวน วา ปเรสํ สาลิกฺเขตฺตาทีนิ โอตริตฺวา ขาทนวเสน วา วินาสมาปชฺชนฺติ, สยมฺปิ ทณฺฑํ วา ปริภาสํ วา ปาปุณาติ, ปพฺพชิตํ วา ปน ฉทฺวาราทีนิ อรกฺขนฺตํ ปมาทวเสน กิเลสา โอตริตฺวา สาสนา จาเวนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปมาโท รกฺขโต มล’’นฺติ วุตฺตํ. โส หิสฺส วินาสาวเหน มลฏฺฐานิยตฺตา มลํ.

१५-१८. पाँचवें में (ध. प. अठ्ठ. २.२४१) जो कोई भी पर्यप्ति (शास्त्र) या शिल्प है, क्योंकि स्वाध्याय न करने वाले और अभ्यास न करने वाले का वह नष्ट हो जाता है, या निरंतर उपस्थित नहीं रहता, इसलिए 'असाझायामला मन्ता' (स्वाध्याय न करना मंत्रों का मल है) कहा गया है। क्योंकि घर में रहने वाले व्यक्ति के द्वारा बार-बार उठकर पुराने की मरम्मत आदि न करने से घर नष्ट हो जाता है, इसलिए 'अनुट्ठानामला घरा' (अनुत्थान/आलस्य घरों का मल है) कहा गया है। क्योंकि गृहस्थ या प्रव्रजित के द्वारा आलस्यवश शरीर की देखभाल या परिष्कारों (उपकरणों) की देखभाल न करने से शरीर का वर्ण (कांति) खराब हो जाता है, इसलिए 'मलं वण्णस्स कोसज्जं' (आलस्य वर्ण का मल है) कहा गया है। क्योंकि गायों की रक्षा करने वाले के प्रमादवश सोने या खेलने से वे गाएँ घाट से उतरने आदि के कारण, या हिंसक पशुओं और चोरों आदि के उपद्रव से, या दूसरों के धान के खेतों आदि में घुसकर चरने के कारण विनाश को प्राप्त होती हैं, और वह स्वयं भी दंड या डाँट प्राप्त करता है; अथवा प्रव्रजित के द्वारा छह इंद्रिय-द्वारों आदि की रक्षा न करने पर प्रमादवश क्लेश प्रवेश कर उसे शासन (धर्म) से च्युत कर देते हैं, इसलिए 'पमादो रक्खतो मलं' (प्रमाद रक्षा करने वाले का मल है) कहा गया है। वह उसके विनाश का कारण होने से मल के समान होने के कारण 'मल' है।

ทุจฺจริตนฺติ อติจาโร. อติจารินิญฺหิ อิตฺถึ สามิโกปิ เคหา นีหรติ, มาตาปิตูนํ สนฺติกํ คตมฺปิ ‘‘ตฺวํ กุลสฺส องฺคารภูตา, อกฺขีหิปิ น ทฏฺฐพฺพา’’ติ ตํ มาตาปิตโรปิ นีหรนฺติ, สา อนาถา วิจรนฺตี มหาทุกฺขํ ปาปุณาติ. เตนสฺสา ทุจฺจริตํ ‘‘มล’’นฺติ วุตฺตํ. ททโตติ ทายกสฺส. ยสฺส หิ เขตฺตกสนกาเล ‘‘อิมสฺมึ เขตฺเต สมฺปนฺเน สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวาปิ นิปฺผนฺเน สสฺเส มจฺเฉรํ อุปฺปชฺชิตฺวา จาคจิตฺตํ นิวาเรติ, โส มจฺเฉรวเสน จาคจิตฺเต อวิรุหนฺเต มนุสฺสสมฺปตฺติ, ทิพฺพสมฺปตฺติ, นิพฺพานสมฺปตฺตีติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย น ลภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘มจฺเฉรํ ททโต มล’’นฺติ. อญฺเญสุปิ เอวรูเปสุ เอเสว นโย. ปาปกา ธมฺมาติ อกุสลา ธมฺมา. เต ปน อิธโลเก ปรโลเก จ มลเมว. ตโตติ เหฏฺฐา วุตฺตมลโต. มลตรนฺติ อติเรกมลํ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

'दुच्चरितं' का अर्थ है अतिचार (व्यभिचार)। अतिचारिणी स्त्री को पति भी घर से निकाल देता है, माता-पिता के पास जाने पर भी 'तुम कुल के लिए अंगार (कोयला) बन गई हो, आँखों से देखने योग्य भी नहीं हो' ऐसा कहकर माता-पिता भी उसे निकाल देते हैं, वह अनाथ होकर भटकती हुई महान दुःख प्राप्त करती है। इसलिए उसका दुश्चरित्र 'मल' कहा गया है। 'ददतो' का अर्थ है देने वाले का। जिसके खेत जोतने के समय 'इस खेत के पकने पर शलाका-भोजन आदि दूँगा' ऐसा सोचने पर भी फसल तैयार होने पर मात्सर्य (कंजूसी) उत्पन्न होकर त्याग के चित्त को रोक देता है, वह मात्सर्य के कारण त्याग के चित्त के विकसित न होने से मनुष्य-संपत्ति, दिव्य-संपत्ति और निर्वाण-संपत्ति—इन तीनों संपत्तियों को प्राप्त नहीं करता। इसलिए कहा गया है 'मच्छेरं ददतो मलं' (कंजूसी देने वाले का मल है)। अन्यों में भी इसी प्रकार का नियम है। 'पापका धम्मा' का अर्थ है अकुशल धर्म। वे इस लोक और परलोक में मल ही हैं। 'ततो' का अर्थ है नीचे कहे गए मल से। 'मलतरं' का अर्थ है अत्यधिक मल। छठे आदि स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

มลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मलसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๙. ปหาราทสุตฺตวณฺณนา

९. पहारादसुत्त की व्याख्या।

๑๙. นวเม (อุทา. อฏฺฐ. ๔๕; สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๓๘๔) อสุราติ เทวา วิย น สุรนฺติ น กีฬนฺติ น วิโรจนฺตีติ อสุรา. สุรา นาม เทวา, เตสํ ปฏิปกฺขาติ วา อสุรา, เวปจิตฺติปหาราทาทโย[Pg.228]. เตสํ ภวนํ สิเนรุสฺส เหฏฺฐาภาเค. เต ตตฺถ ปวิสนฺตา นิกฺขมนฺตา สิเนรุปาเท มณฺฑปาทีนิ นิมฺมินิตฺวา กีฬนฺตา อภิรมนฺติ. สา ตตฺถ เตสํ อภิรติ. อิเม คุเณ ทิสฺวาติ อาห ‘‘เย ทิสฺวา ทิสฺวา อสุรา มหาสมุทฺเท อภิรมนฺตี’’ติ.

१९. नौवें में (उदा. अठ्ठ. ४५; सारत्थ. टी. चूळवग्ग ३.३८४) 'असुरा' का अर्थ है—देवताओं की तरह जो रमण नहीं करते, क्रीड़ा नहीं करते, शोभायमान नहीं होते, वे असुर हैं। 'सुरा' नाम देवताओं का है, उनके जो प्रतिपक्ष (शत्रु) हैं वे असुर हैं, जैसे वेपचित्ति, पहाराद आदि। उनका भवन सुमेरु पर्वत के निचले भाग में है। वे वहाँ प्रवेश करते हुए और निकलते हुए सुमेरु के चरणों में मंडप आदि बनाकर क्रीड़ा करते हुए रमण करते हैं। वह वहाँ उनकी अभिरति (आनंद) है। इन गुणों को देखकर कहा गया है— 'ये दिस्वा दिस्वा असुरा महासमुद्दे अभिरमन्ती' (जिन्हें देख-देखकर असुर महासमुद्र में रमण करते हैं)।

ยสฺมา โลกิยา ชมฺพุทีโป, หิมวา ตตฺถ ปติฏฺฐิตสมุทฺททหปพฺพตา ตปฺปภวา นทิโยติ เอเตสุ ยํ ยํ น มนุสฺสโคจรํ, ตตฺถ สยํ สมฺมูฬฺหา อญฺเญปิ สมฺโมหยนฺติ, ตสฺมา ตตฺถ สมฺโมหวิธมนตฺถํ ‘‘อยํ ตาว ชมฺพุทีโป’’ติอาทิ อารทฺธํ. ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ อายามโต วิตฺถารโต จาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ ตทุปโภคิสตฺตานํ ปุญฺญกฺขเยน. สุนฺทรทสฺสนํ กูฏนฺติ สุทสฺสนกูฏํ, ยํ โลเก ‘‘เหมกูฏ’’นฺติ วุจฺจติ. มูลคนฺโธ กาลานุสาริยาทิ. สารคนฺโธ จนฺทนาทิ. เผคฺคุคนฺโธ สลลาทิ. ตจคนฺโธ ลวงฺคาทิ. ปปฏิกาคนฺโธ กปิตฺถาทิ. รสคนฺโธ สชฺชุลสาทิ. ปตฺตคนฺโธ ตมาลหิริเวราทิ. ปุปฺผคนฺโธ นาคกุสุมาทิ. ผลคนฺโธ ชาติผลาทิ. คนฺธคนฺโธ สพฺเพสํ คนฺธานํ คนฺโธ. ‘‘สพฺพานิ ปุถุลโต ปญฺญาส โยชนานิ, อายามโต ปน อุพฺเพธโต วิย ทฺวิโยชนสตาเนวา’’ติ วทนฺติ.

चूँकि लौकिक जम्बुद्वीप, वहाँ स्थित हिमवान्, समुद्र, दह (झील), पर्वत और उनसे निकलने वाली नदियाँ हैं, इनमें से जो-जो मनुष्य के गोचर (पहुँच) में नहीं हैं, वहाँ स्वयं मोहित होकर दूसरों को भी मोहित करते हैं, इसलिए वहाँ मोह को दूर करने के लिए 'यह जम्बुद्वीप है' आदि आरम्भ किया गया है। इसका अभिप्राय लंबाई और चौड़ाई में दस हजार योजन के परिमाण वाला है। इसलिए 'वहाँ' आदि कहा गया है। उन (वहाँ रहने वाले) प्राणियों के पुण्य के क्षय होने से जल से ढका हुआ है। सुंदर दर्शन वाला शिखर सुदर्शनकूट है, जिसे लोक में 'हेमकूट' कहा जाता है। मूलगन्ध कालानुसारी आदि है। सारगन्ध चन्दन आदि है। फेग्गुगन्ध (सारहीन लकड़ी की गन्ध) सरल (चीड़) आदि है। त्वक्-गन्ध (छाल की गन्ध) दालचीनी आदि है। पपटिका-गन्ध (पपड़ी की गन्ध) कपित्थ (कैथ) आदि है। रस-गन्ध राल (सज्जुलस) आदि है। पत्र-गन्ध तमाल, हिरीवेर आदि है। पुष्प-गन्ध नागकेसर आदि है। फल-गन्ध जायफल आदि है। गन्ध-गन्ध सभी गन्धों की गन्ध है। 'सभी चौड़ाई में पचास योजन हैं, किन्तु लंबाई और ऊँचाई में दो सौ योजन के समान हैं' - ऐसा कहते हैं।

มโนหรสิลาตลานีติ รตนมยตฺตา มนุญฺญโสปานสิลาตลานิ. สุปฏิยตฺตานีติ ตทุปโภคิสตฺตานํ สาธารณกมฺมุนาว สุฏฺฐุ ปฏิยตฺตานิ สุสณฺฐิตานิ โหนฺติ. มจฺฉกจฺฉปาทีนิ อุทกํ มลํ กโรนฺติ, ตทภาวโต ผลิกสทิสนิมฺมโลทกานิ. ติริยโต ทีฆํ อุคฺคตกูฏนฺติ ‘‘ติรจฺฉานปพฺพต’’นฺติ อาห. ปุริมานิ นามโคตฺตานีติ เอตฺถ นที นินฺนคาติอาทิกํ โคตฺตํ, คงฺคา ยมุนาติอาทิกํ นามํ.

'मनोहर शिलातल' रत्नमय होने के कारण मनमोहक सोपान (सीढ़ियों) वाले शिलातल हैं। 'सुप्रतिष्ठित' (सुपटियत्तानि) का अर्थ है कि उन (वहाँ रहने वाले) प्राणियों के साधारण कर्मों के कारण ही वे भली-भाँति निर्मित और सुव्यवस्थित होते हैं। मछली, कछुए आदि जल को गंदा करते हैं, उनके अभाव के कारण स्फटिक के समान निर्मल जल वाले हैं। तिरछे रूप में लंबा उठा हुआ शिखर 'तिरच्छान पर्वत' कहलाता है। 'पूर्व नाम-गोत्र' यहाँ नदी, निम्नगा आदि गोत्र हैं, और गंगा, यमुना आदि नाम हैं।

สวมานาติ สนฺทมานา. ปูรตฺตนฺติ ปุณฺณภาโว. มสารคลฺลํ ‘‘จิตฺตผลิก’’นฺติปิ วทนฺติ. มหตํ ภูตานนฺติ มหนฺตานํ สตฺตานํ. ติมี ติมิงฺคลา ติมิติมิงฺคลาติ ติสฺโส มจฺฉชาติโย. ติมึ คิลนสมตฺถา ติมิงฺคลา. ติมิญฺจ ติมิงฺคลญฺจ คิลนสมตฺถา ติมิติมิงฺคลาติ วทนฺติ.

'सवमाना' का अर्थ है बहती हुई। 'पूरत्तं' का अर्थ है पूर्णता का भाव। 'मसारगल्ल' को 'चित्र-स्फटिक' भी कहते हैं। 'महान भूतों का' का अर्थ है महान प्राणियों का। तिमि, तिमिङ्गल और तिमितिमङ्गल - ये मछलियों की तीन जातियाँ हैं। तिमि को निगलने में समर्थ तिमिङ्गल हैं। तिमि और तिमिङ्गल दोनों को निगलने में समर्थ तिमितिमङ्गल कहे जाते हैं।

มม [Pg.229] สาวกาติ โสตาปนฺนาทิเก อริยปุคฺคเล สนฺธาย วทติ. น สํวสตีติ อุโปสถกมฺมาทิวเสน สํวาสํ น กโรติ. อุกฺขิปตีติ อปเนติ. วิมุตฺติรโสติ กิเลเสหิ วิมุจฺจนรโส. สพฺพา หิ สาสนสมฺปตฺติ ยาวเทว อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตสฺส วิมุตฺติอตฺถา.

'मेरे श्रावक' - यह स्रोतापन्न आदि आर्य पुद्गलों के संदर्भ में कहा गया है। 'साथ नहीं रहता' का अर्थ है उपोसथ कर्म आदि के माध्यम से सहवास नहीं करता। 'निकाल देता है' का अर्थ है हटा देता है। 'विमुक्ति रस' का अर्थ है क्लेशों से विमुक्त होने का रस। शासन (बुद्ध-वचन) की समस्त संपदा केवल आस्रवों से चित्त की विमुक्ति (बिना उपादान के) के लिए ही है।

รตนานีติ รติชนนฏฺเฐน รตนานิ. สติปฏฺฐานาทโย หิ ภาวิยมานา ปุพฺพภาเคปิ อนปฺปกํ ปีติปาโมชฺชํ นิพฺพตฺเตนฺติ, ปเคว อปรภาเค. วุตฺตญฺเหตํ –

'रत्न' का अर्थ है रति (प्रसन्नता) उत्पन्न करने के कारण रत्न। सतिपट्ठान (स्मृति-प्रस्थान) आदि का अभ्यास किए जाने पर पूर्व भाग में भी अत्यधिक प्रीति और प्रमोद उत्पन्न होता है, बाद के भाग की तो बात ही क्या। जैसा कि कहा गया है -

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔) –

"जब-जब वह स्कन्धों के उदय और व्यय (उत्पत्ति और विनाश) का सम्मर्शन (अनुचिंतन) करता है, तब-तब वह प्रीति और प्रमोद प्राप्त करता है; वह जानने वालों के लिए अमृत है।" (धम्मपद ३७४)

โลกิยรตนนิพฺพตฺตํ ปน ปีติปาโมชฺชํ น ตสฺส กลภาคมฺปิ อคฺฆติ. อปิจ –

लौकिक रत्नों से उत्पन्न प्रीति और प्रमोद इसके (आध्यात्मिक आनंद के) सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं है। और भी -

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนนฺติ ปวุจฺจติ’’. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๒๒๓;

ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖;

มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐);

"जो सम्मानित हो, बहुमूल्य हो, अतुलनीय हो, जिसका दर्शन दुर्लभ हो, और जो उत्तम प्राणियों द्वारा उपभोग किया जाए, उसे 'रत्न' कहा जाता है।"

ยทิ จ จิตฺตีกตาทิภาเวน รตนํ นาม โหติ, สติปฏฺฐานาทีนํเยว ภูตโต รตนภาโว. โพธิปกฺขิยธมฺมานญฺหิ โส อานุภาโว, ยํ สาวกา สาวกปารมิญาณํ, ปจฺเจกพุทฺธา ปจฺเจกโพธิญาณํ, สมฺมาสมฺพุทฺธา สมฺมาสมฺโพธึ อธิคจฺฉนฺติ อาสนฺนการณตฺตา. อาสนฺนการณญฺหิ ทานาทิอุปนิสฺสโยติ เอวํ รติชนนฏฺเฐน จิตฺตีกตาทิอตฺเถน จ รตนภาโว โพธิปกฺขิยธมฺมานํ สาติสโย. เตน วุตฺตํ ‘‘ตตฺริมานิ รตนานิ, เสยฺยถิทํ. จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ.

यदि सम्मानित होने आदि के कारण कोई वस्तु रत्न कहलाती है, तो सतिपट्ठान आदि ही वास्तव में रत्न हैं। बोधिपाक्षिक धर्मों का ही यह प्रभाव है कि श्रावक 'श्रावक-पारमी-ज्ञान', प्रत्येकबुद्ध 'प्रत्येकबोधि-ज्ञान' और सम्यक्सम्बुद्ध 'सम्यक्सम्बोधि' को प्राप्त करते हैं, क्योंकि ये (बोधिपाक्षिक धर्म) इनके आसन्न (निकटतम) कारण हैं। दान आदि उपनिश्रय (सहायक कारण) हैं, जबकि रति उत्पन्न करने और सम्मानित होने आदि के अर्थ में बोधिपाक्षिक धर्मों का रत्न-भाव अतिशय (श्रेष्ठ) है। इसीलिए कहा गया है - 'वहाँ ये रत्न हैं, जैसे कि - चार सतिपट्ठान' आदि।

ตตฺถ อารมฺมเณ โอกฺกนฺติตฺวา อุปฏฺฐานฏฺเฐน อุปฏฺฐานํ, สติเยว อุปฏฺฐานนฺติ สติปฏฺฐานํ. อารมฺมณสฺส ปน กายาทิวเสน จตุพฺพิธตฺตา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ. ตถา หิ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตสญฺญานํ ปหานโต อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตภาวคฺคหณโต จ เนสํ กายานุปสฺสนาทิภาโว วิภตฺโต.

वहाँ आलम्बन में उतरकर (प्रविष्ट होकर) उपस्थित रहने के अर्थ में 'उपस्थान' है, स्मृति ही उपस्थान है, इसलिए 'सतिपट्ठान' है। आलम्बन के काय आदि के भेद से चार प्रकार का होने के कारण 'चार सतिपट्ठान' कहा गया है। जैसे कि काय, वेदना, चित्त और धर्मों में शुभ, सुख, नित्य और आत्म-संज्ञा के प्रहाण (त्याग) से और उनमें अशुभ, दुःख, अनित्य और अनात्म भाव के ग्रहण से उनकी कायानुपश्यना आदि के रूप में व्याख्या की गई है।

สมฺมา ปทหนฺติ เอเตน, สยํ วา สมฺมา ปทหติ, ปสตฺถํ สุนฺทรํ วา ปทหนฺตีติ สมฺมปฺปธานํ, ปุคฺคลสฺส วา สมฺมเทว ปธานภาวกรณโต สมฺมปฺปธานํ [Pg.230] วีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตมฺปิ อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ อนุปฺปาทนปฺปหานวเสน อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทนฏฺฐาปนวเสน จ จตุกิจฺจสาธกตฺตา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ติ.

इसके द्वारा सम्यक् प्रकार से प्रधान (प्रयत्न) करते हैं, या स्वयं सम्यक् प्रयत्न करता है, अथवा प्रशंसित और सुंदर प्रयत्न करते हैं, इसलिए 'सम्माप्पधान' है; अथवा पुद्गल के सम्यक् प्रधान-भाव (प्रयत्नशीलता) को करने के कारण 'सम्माप्पधान' है - यह वीर्य (ऊर्जा) का ही पर्यायवाची है। वह भी अनुत्पन्न अकुशल धर्मों को उत्पन्न न होने देने और उत्पन्न अकुशल धर्मों के प्रहाण के वश से, तथा अनुत्पन्न कुशल धर्मों को उत्पन्न करने और उत्पन्न कुशल धर्मों की स्थिति (बनाए रखने) के वश से चार कार्यों को सिद्ध करने वाला होने के कारण 'चार सम्माप्पधान' कहा गया है।

อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, สมิชฺฌติ นิปฺผชฺชตีติ อตฺโถ. อิชฺฌนฺติ วา ตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ. อิติ ปฐเมน อตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโทติ อิทฺธิปาโท, อิทฺธิโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. ทุติเยน อตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท ปติฏฺฐา อธิคมุปาโยติ อิทฺธิปาโท. เตน หิ อุปรูปริวิเสสสงฺขาตํ อิทฺธึ ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ. สฺวายํ อิทฺธิปาโท ยสฺมา ฉนฺทาทิเก จตฺตาโร อธิปติธมฺเม ธุเร เชฏฺฐเก กตฺวา นิพฺพตฺตียติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา’’ติ.

'इज्झति' (सिद्ध होता है) इसलिए 'इद्धि' (ऋद्धि) है, अर्थात् सम्यक् रूप से सिद्ध होता है, निष्पन्न होता है। अथवा इसके द्वारा प्राणी समृद्ध, वृद्ध और उत्कर्ष को प्राप्त होते हैं, इसलिए 'इद्धि' है। इस प्रकार पहले अर्थ के अनुसार 'इद्धि' ही पाद (चरण/अंश) है, इसलिए 'इद्धिपाद' है, अर्थात् ऋद्धि का भाग। दूसरे अर्थ के अनुसार ऋद्धि का पाद (आधार), प्रतिष्ठा या प्राप्ति का उपाय 'इद्धिपाद' है। इसके द्वारा वे उत्तरोत्तर विशेष संज्ञक ऋद्धि को प्राप्त करते हैं। यह इद्धिपाद चूँकि छन्द (इच्छा) आदि चार अधिपति धर्मों को मुख्य और ज्येष्ठ बनाकर उत्पन्न किया जाता है, इसलिए 'चार इद्धिपाद' कहा गया है।

ปญฺจินฺทฺริยานีติ สทฺธาทีนิ ปญฺจ อินฺทฺริยานิ. ตตฺถ อสฺสทฺธิยํ อภิภวิตฺวา อธิโมกฺขลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ สทฺธินฺทฺริยํ. โกสชฺชํ อภิภวิตฺวา ปคฺคหลกฺขเณ, ปมาทํ อภิภวิตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขเณ, วิกฺเขปํ อภิภวิตฺวา อวิกฺเขปลกฺขเณ, อญฺญาณํ อภิภวิตฺวา ทสฺสนลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ ปญฺญินฺทฺริยํ.

'पाँच इन्द्रियाँ' अर्थात् श्रद्धा आदि पाँच इन्द्रियाँ। वहाँ अश्रद्धा को अभिभूत कर अधिमोक्ष (निश्चय) के लक्षण में प्रभुत्व करने के कारण 'श्रद्धेन्द्रिय' है। आलस्य को अभिभूत कर प्रग्रह (प्रयत्न) के लक्षण में, प्रमाद को अभिभूत कर उपस्थान (स्मृति) के लक्षण में, विक्षेप को अभिभूत कर अविक्षेप (एकाग्रता) के लक्षण में, और अज्ञान को अभिभूत कर दर्शन के लक्षण में प्रभुत्व करने के कारण 'प्रज्ञेन्द्रिय' है।

ตานิเยว อสฺสทฺธิยาทีหิ อนภิภวนียโต อกมฺปิยฏฺเฐน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวน จ พลานิ เวทิตพฺพานิ.

उन्हीं को अश्रद्धा आदि के द्वारा अभिभूत न होने के कारण, अकम्प्य (अविचल) होने के अर्थ में और सम्प्रयुक्त धर्मों में स्थिरता के कारण 'बल' समझना चाहिए।

สตฺต โพชฺฌงฺคาติ โพธิยา, โพธิสฺส วา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา. ยา หิ เอสา ธมฺมสามคฺคี ยาย โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทีนํ อเนเกสํ อุปทฺทวานํ ปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌติ, กิเลสนิทฺทาย วุฏฺฐหติ, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา องฺคาติปิ โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิย. โยเปส วุตฺตปฺปการาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโก ‘‘โพธี’’ติ วุจฺจติ. ตสฺส โพธิสฺส องฺคาติปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย. เตนาหุ โปราณา ‘‘พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๔๖๖; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๘๒; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๗). ‘‘โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๒.๑๗) นเยนปิ โพชฺฌงฺคตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'सात बोध्यंग' अर्थात् बोधि के अंग अथवा बोध प्राप्त करने वाले के अंग 'बोध्यंग' हैं। जो यह धर्म-सामग्री है, जिसके लोकोत्तर मार्ग के क्षण में उत्पन्न होने पर—जो लीनता, उद्धत्य, प्रतिष्ठा, आयूहण, कामसुखल्लिका-अनुयोग, आत्मक्लमथ-अनुयोग, उच्छेद-दृष्टि, शाश्वत-दृष्टि, अभिनिवेश आदि अनेक उपद्रवों की प्रतिपक्षभूत है—उस स्मृति, धर्मविचय, वीर्य, प्रीति, प्रश्रब्धि, समाधि और उपेक्षा नामक धर्म-सामग्री के द्वारा आर्य श्रावक जागता है, क्लेश रूपी निद्रा से उठता है, चार आर्य सत्यों का प्रतिवेध करता है, अथवा निर्वाण का ही साक्षात्कार करता है, उसे 'बोधि' कहा जाता है। उस धर्म-सामग्री रूपी बोधि के अंग होने के कारण भी 'बोध्यंग' हैं, जैसे ध्यानांग, मार्गांग आदि। और जो इस उक्त प्रकार की धर्म-सामग्री से जागता है, उस आर्य श्रावक को भी 'बोधि' कहा जाता है। उस बोध प्राप्त करने वाले के अंग होने के कारण भी 'बोध्यंग' हैं, जैसे सेनांग, रथांग आदि। इसीलिए प्राचीन आचार्यों ने कहा है— 'बोध प्राप्त करने वाले पुद्गल के अंग बोध्यंग हैं।' 'बोध के लिए संवर्तित होते हैं, इसलिए बोध्यंग हैं'—इस विधि से भी बोध्यंग का अर्थ समझना चाहिए।

อริโย [Pg.231] อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ ตํตํมคฺควชฺเฌหิ กิเลเสหิ อารกตฺตา, อริยภาวกรตฺตา, อริยผลปฺปฏิลาภกรตฺตา จ อริโย. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ อสฺส อตฺถิ, อฏฺฐ องฺคานิเยว วา อฏฺฐงฺคิโก. มาเรนฺโต กิเลเส คจฺฉติ นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ, สยํ วา นิพฺพานํ มคฺคตีติ มคฺโคติ เอวเมเตสํ สติปฏฺฐานาทีนํ อตฺถวิภาโค เวทิตพฺโพ.

'आर्य अष्टांगिक मार्ग'—उन-उन मार्गों द्वारा त्याज्य क्लेशों से दूर होने के कारण, आर्य-भाव उत्पन्न करने के कारण और आर्य फल की प्राप्ति कराने के कारण 'आर्य' है। सम्यक् दृष्टि आदि आठ अंग इसके हैं, अथवा आठ अंग ही 'अष्टांगिक' हैं। क्लेशों को मारते हुए जाता है, अथवा निर्वाण के इच्छुक व्यक्तियों द्वारा खोजा जाता है, अथवा स्वयं निर्वाण की खोज करता है, इसलिए 'मार्ग' है—इस प्रकार इन स्मृतिप्रस्थान आदि का अर्थ-विभाजन समझना चाहिए।

โสตาปนฺโนติ มคฺคสงฺขาตํ โสตํ อาปชฺชิตฺวา ปาปุณิตฺวา ฐิโต, โสตาปตฺติผลฏฺโฐติ อตฺโถ. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโนติ โสตาปตฺติผลสฺส อตฺตปจฺจกฺขกรณาย ปฏิปชฺชมาโน ปฐมมคฺคฏฺโฐ, โย อฏฺฐมโกติปิ วุจฺจติ. สกทาคามีติ สกิเทว อิมํ โลกํ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อาคมนสีโล ทุติยผลฏฺโฐ. อนาคามีติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน กามโลกํ อนาคมนสีโล ตติยผลฏฺโฐ. โย ปน สทฺธานุสารี ธมฺมานุสารี เอกพีชีติเอวมาทิโก อริยปุคฺคลวิภาโค, โส เอเตสํเยว ปเภโทติ. เสสํ วุตฺตนยสทิสเมว.

'स्रोतापन्न' अर्थात् मार्ग रूपी स्रोत को प्राप्त कर स्थित, इसका अर्थ है स्रोतापत्ति-फल में स्थित। 'स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न' अर्थात् स्रोतापत्ति-फल को स्वयं प्रत्यक्ष करने के लिए मार्ग पर चलने वाला प्रथम मार्गस्थ, जिसे 'अष्टमक' भी कहा जाता है। 'सकृदागामी' अर्थात् प्रतिसन्धि ग्रहण करने के वश से इस लोक में केवल एक बार आने वाला द्वितीय फलस्थ। 'अनागामी' अर्थात् प्रतिसन्धि ग्रहण करने के वश से कामलोक में न आने वाला तृतीय फलस्थ। और जो श्रद्धानुसारि, धर्मानुसारि, एकबीजी आदि आर्य पुद्गलों का विभाग है, वह इन्हीं का प्रभेद है। शेष पूर्वोक्त विधि के समान ही है।

ปหาราทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पहाराद सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

१०. उपोसथ सुत्त की व्याख्या।

๒๐. ทสเม ตทหุโปสเถติ (อุทา. อฏฺฐ. ๔๕; สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๓๘๓) ตสฺมึ อุโปสถทิวสภูเต อหนิ. อุโปสถกรณตฺถายาติ โอวาทปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตุํ. อุทฺธสฺตํ อรุณนฺติ อรุณุคฺคมนํ. อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺขนฺติ เถโร ภควนฺตํ ปาติโมกฺขุทฺเทสํ ยาจิ. ตสฺมึ กาเล ‘‘น, ภิกฺขเว, อนุโปสเถ อุโปสโถ กาตพฺโพ’’ติ (มหาว. ๑๓๖) สิกฺขาปทสฺส อปญฺญตฺตตฺตา. กสฺมา ปน ภควา ติยามรตฺตึ วีตินาเมสิ? ตโต ปฏฺฐาย โอวาทปาติโมกฺขํ อนุทฺทิสิตุกาโม ตสฺส วตฺถุํ ปากฏํ กาตุํ. อทฺทสาติ กถํ อทฺทส? อตฺตโน เจโตปริยญาเณน ตสฺสํ ปริสติ ภิกฺขูนํ จิตฺตานิ ปริชานนฺโต ตสฺส ทุสฺสีลสฺส จิตฺตํ ปสฺสิ. ยสฺมา ปน จิตฺเต ทิฏฺเฐ ตํสมงฺคีปุคฺคโล ทิฏฺโฐ นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘อทฺทสา โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน [Pg.232] ตํ ปุคฺคลํ ทุสฺสีล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยเถว หิ อนาคเต สตฺตสุ ทิวเสสุ ปวตฺตํ ปเรสํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณลาภี ชานาติ, เอวํ อตีเตปีติ. มชฺเฌ ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสินฺนนฺติ สงฺฆปริยาปนฺโน วิย ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺโต นิสินฺนํ. ทิฏฺโฐสีติ อยํ น ปกตตฺโตติ ภควตา ทิฏฺโฐ อสิ. ยสฺมา จ เอวํ ทิฏฺโฐ, ตสฺมา นตฺถิ เต ตว ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกกมฺมาทิสํวาโส. ยสฺมา ปน โส สํวาโส ตว นตฺถิ, ตสฺมา อุฏฺเฐหิ, อาวุโสติ เอวเมตฺถ ปทโยชนา เวทิตพฺพา.

२०. दसवें में, 'उस दिन उपोसथ था' अर्थात् उस उपोसथ दिवस रूपी दिन में। 'उपोसथ करने के लिए' अर्थात् ओवाद-पातिमोक्ख का निर्देश करने के लिए। 'अरुण उदय हो गया' अर्थात् सूर्योदय हो गया। 'भन्ते, भगवान भिक्षुओं को पातिमोक्ख का निर्देश करें'—इस प्रकार स्थविर ने भगवान से पातिमोक्ख-उद्देश की याचना की। उस समय 'भिक्षुओं, अनुपोसथ में उपोसथ नहीं करना चाहिए' यह शिक्षापद प्रज्ञप्त नहीं हुआ था। भगवान ने तीनों पहर की रात क्यों व्यतीत की? उसके बाद से ओवाद-पातिमोक्ख का निर्देश न करने की इच्छा रखते हुए, उस घटना को प्रकट करने के लिए। 'देखा'—कैसे देखा? अपने चेतोपरिय-ज्ञान से उस परिषद में भिक्षुओं के चित्तों को जानते हुए उस दुःशील के चित्त को देखा। चूँकि चित्त के देखे जाने पर उस चित्त वाला पुद्गल भी देखा हुआ ही होता है, इसलिए 'आयुष्मान महामौद्गल्यायन ने उस दुःशील पुद्गल को देखा' आदि कहा गया है। जैसे चेतोपरिय-ज्ञान प्राप्त व्यक्ति भविष्य के सात दिनों में होने वाले दूसरों के चित्त को जानता है, वैसे ही अतीत में भी। 'भिक्षु संघ के मध्य में बैठा हुआ' अर्थात् संघ में सम्मिलित व्यक्ति की तरह भिक्षु संघ के भीतर बैठा हुआ। 'तुम देख लिए गए हो'—यह शुद्ध स्वभाव वाला नहीं है, ऐसा भगवान द्वारा तुम देख लिए गए हो। और चूँकि तुम इस प्रकार देख लिए गए हो, इसलिए तुम्हारा भिक्षुओं के साथ एक-कर्म आदि का संवास नहीं है। चूँकि वह संवास तुम्हारा नहीं है, इसलिए 'आयुष्मान, उठो'—इस प्रकार यहाँ पदों की योजना समझनी चाहिए।

ตติยมฺปิ โข โส ปุคฺคโล ตุณฺหี อโหสีติ อเนกวารํ วตฺวาปิ ‘‘เถโร สยเมว นิพฺพินฺโน โอรมิสฺสตี’’ติ วา, ‘‘อิทานิ อิเมสํ ปฏิปตฺตึ ชานิสฺสามี’’ติ วา อธิปฺปาเยน ตุณฺหี อโหสิ. พาหายํ คเหตฺวาติ ‘‘ภควตา มยา จ ยาถาวโต ทิฏฺโฐ, ยาวตติยํ ‘อุฏฺเฐหิ, อาวุโส’ติ จ วุตฺโต น วุฏฺฐาติ, อิทานิสฺส นิกฺกฑฺฒนกาโล, มา สงฺฆสฺส อุโปสถนฺตราโย อโหสี’’ติ ตํ พาหายํ อคฺคเหสิ, ตถา คเหตฺวา. พหิ ทฺวารโกฏฺฐกา นิกฺขาเมตฺวาติ ทฺวารโกฏฺฐกา ทฺวารสาลาโต นิกฺขาเมตฺวา. พหีติ ปน นิกฺขามิตฏฺฐานทสฺสนํ. อถ วา พหิทฺวารโกฏฺฐกาติ พหิทฺวารโกฏฺฐกโตปิ นิกฺขาเมตฺวา, น อนฺโตทฺวารโกฏฺฐกโต เอว. อุภยตฺถาปิ วิหารโต พหิกตฺวาติ อตฺโถ. สูจิฆฏิกํ ทตฺวาติ อคฺคฬสูจิญฺจ อุปริฆฏิกญฺจ อาทหิตฺวา, สุฏฺฐุตรํ กวาฏํ ถเกตฺวาติ อตฺโถ. ยาว พาหาคหณาปิ นามาติ อิมินา ‘‘อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสา’’ติ วจนํ สุตฺวา เอว หิ เตน ปกฺกมิตพฺพํ สิยา, เอวํ อปกฺกมิตฺวา ยาว พาหาคหณาปิ นาม โส โมฆปุริโส อาคเมสฺสติ, อจฺฉริยมิทนฺติ ทสฺเสติ. อิทญฺจ ครหนจฺฉริยเมวาติ เวทิตพฺพํ.

तीसरी बार भी वह व्यक्ति चुप रहा—ऐसा अनेक बार कहने पर भी, 'स्थविर स्वयं ही ऊबकर रुक जाएंगे' अथवा 'अब मैं इनके आचरण को जानूँगा' इस अभिप्राय से वह चुप रहा। 'बाँह पकड़कर' का अर्थ है—'भगवान द्वारा और मेरे द्वारा यथार्थ रूप से देखा गया है, तीन बार 'आयुष्मान, उठो' कहने पर भी यह नहीं उठता है, अब इसके निष्कासन का समय है, कहीं संघ के उपोसथ में अन्तराय न हो जाए'—इस विचार से उसे बाँह से पकड़ा, वैसा पकड़कर। 'द्वार-कोष्ठक से बाहर निकालकर' का अर्थ है द्वार-शाला से बाहर निकालकर। 'बाहर' शब्द निकाले गए स्थान को दर्शाता है। अथवा 'बहिद्वारकोट्ठका' का अर्थ है बाहरी द्वार-कोष्ठक से भी बाहर निकालकर, न कि केवल भीतरी द्वार-कोष्ठक से। दोनों ही स्थितियों में विहार से बाहर कर देने का अर्थ है। 'सूचि-घटिका देकर' का अर्थ है अर्गला-सूचि (कुंडी) और ऊपर की जंजीर लगाकर, किवाड़ को अच्छी तरह बंद करके। 'बाँह पकड़ने तक' इस कथन से यह दर्शाया गया है कि 'आनन्द, परिषद् अशुद्ध है'—यह वचन सुनकर ही उसे चले जाना चाहिए था, किन्तु ऐसा न करके वह मोघपुरुष बाँह पकड़ने तक रुका रहा, यह आश्चर्य की बात है। इसे निन्दात्मक आश्चर्य ही समझना चाहिए।

อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘อิทานิ ภิกฺขุสงฺเฆ อพฺพุโท ชาโต, อปริสุทฺธา ปุคฺคลา อุโปสถํ อาคจฺฉนฺติ, น จ ตถาคตา อปริสุทฺธาย ปริสาย อุโปสถํ กโรนฺติ, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสนฺติ. อนุทฺทิสนฺเต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุโปสโถ ปจฺฉิชฺชติ. ยํนูนาหํ อิโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํเยว ปาติโมกฺขุทฺเทสํ อนุชาเนยฺย’’นฺติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภิกฺขูนํเยว ปาติโมกฺขุทฺเทสํ อนุชานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา…เป… ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาถา’’ติ. ตตฺถ น ทานาหนฺติ อิทานิ อหํ อุโปสถํ น [Pg.233] กริสฺสามิ, ปาติโมกฺขํ น อุทฺทิสิสฺสามีติ ปจฺเจกํ -กาเรน สมฺพนฺโธ. ทุวิธญฺหิ ปาติโมกฺขํ – อาณาปาติโมกฺขํ, โอวาทปาติโมกฺขนฺติ. เตสุ ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต’’ติอาทิกํ (มหาว. ๑๓๔) อาณาปาติโมกฺขํ. ตํ สาวกาว อุทฺทิสนฺติ, น พุทฺธา, ยํ อนฺวทฺธมาสํ อุทฺทิสียติ. ‘‘ขนฺตี ปรมํ…เป… สพฺพปาปสฺส อกรณํ…เป… อนุปวาโท อนุปฆาโต…เป… เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓-๑๘๕; อุทา. ๓๖; เนตฺติ. ๓๐) อิมา ปน ติสฺโส คาถา โอวาทปาติโมกฺขํ นาม. ตํ พุทฺธาว อุทฺทิสนฺติ, น สาวกา, ฉนฺนมฺปิ วสฺสานํ อจฺจเยน อุทฺทิสนฺติ. ทีฆายุกพุทฺธานญฺหิ ธรมานกาเล อยเมว ปาติโมกฺขุทฺเทโส, อปฺปายุกพุทฺธานํ ปน ปฐมโพธิยํเยว. ตโต ปรํ อิตโร. ตญฺจ โข ภิกฺขูเยว อุทฺทิสนฺติ, น พุทฺธา, ตสฺมา อมฺหากมฺปิ ภควา วีสติวสฺสมตฺตํ อิมํ โอวาทปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตฺวา อิมํ อนฺตรายํ ทิสฺวา ตโต ปรํ น อุทฺทิสิ. อฏฺฐานนฺติ อการณํ. อนวกาโสติ ตสฺเสว เววจนํ. การณญฺหิ ยถา ติฏฺฐติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ‘‘ฐาน’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ ‘‘อวกาโส’’ติปิ วุจฺจติ. นฺติ กิริยาปรามสนํ.

तब भगवान ने सोचा—'अब भिक्षु संघ में अर्बुद (दोष) उत्पन्न हो गया है, अशुद्ध व्यक्ति उपोसथ में आते हैं, और तथागत अशुद्ध परिषद् में उपोसथ नहीं करते, पातिमोक्ख का पाठ नहीं करते। पाठ न होने से भिक्षु संघ का उपोसथ विच्छिन्न हो जाता है। क्यों न मैं अब से भिक्षुओं को ही पातिमोक्ख पाठ की अनुमति दे दूँ'। ऐसा सोचकर उन्होंने भिक्षुओं को ही पातिमोक्ख पाठ की अनुमति दी। इसीलिए कहा गया—'तब भगवान ने... पातिमोक्ख का पाठ करो'। वहाँ 'न दानाहं' का अर्थ है—अब मैं उपोसथ नहीं करूँगा, पातिमोक्ख का पाठ नहीं करूँगा—यहाँ 'न' शब्द का प्रत्येक क्रिया के साथ सम्बन्ध है। पातिमोक्ख दो प्रकार का होता है—आज्ञा-पातिमोक्ख और ओवाद-पातिमोक्ख। उनमें 'सुणातु मे भन्ते' आदि आज्ञा-पातिमोक्ख है। उसे श्रावक ही पढ़ते हैं, बुद्ध नहीं, जो प्रत्येक पक्ष (पखवाड़े) में पढ़ा जाता है। 'खन्ती परमं... सब्बपापस्स अकरणं... अनुपवादो अनुपघातो... एतं बुद्धान सासनं'—ये तीन गाथाएँ ओवाद-पातिमोक्ख कहलाती हैं। इसे बुद्ध ही पढ़ते हैं, श्रावक नहीं, और वे छह वर्षों के बीतने पर पढ़ते हैं। दीर्घायु बुद्धों के समय में यही पातिमोक्ख पाठ होता है, किन्तु अल्पायु बुद्धों के समय में केवल प्रथम बोधि काल में ही ऐसा होता है। उसके बाद दूसरा (आज्ञा-पातिमोक्ख) होता है। उसे भिक्षु ही पढ़ते हैं, बुद्ध नहीं, इसलिए हमारे भगवान ने भी लगभग बीस वर्षों तक इस ओवाद-पातिमोक्ख का पाठ किया और फिर इस अन्तराय को देखकर उसके बाद पाठ नहीं किया। 'अट्ठानं' का अर्थ है अकारण। 'अनवकासो' उसी का पर्यायवाची है। कारण को 'स्थान' इसलिए कहा जाता है क्योंकि फल उसमें स्थित रहता है और उस पर आश्रित होता है, इसी प्रकार उसे 'अवकाश' भी कहा जाता है। 'यं' शब्द क्रिया का परामर्श (संकेत) करता है।

อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเทติ โก อนุสนฺธิ? ยฺวายํ อปริสุทฺธาย ปริสาย ปาติโมกฺขสฺส อนุทฺเทโส วุตฺโต, โส อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโมติ ตํ อปเรหิปิ สตฺตหิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเมหิ สทฺธึ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว เตสํ อุปมาภาเวน มหาสมุทฺเท อฏฺฐ อจฺฉริยพฺภุตธมฺเม ทสฺเสนฺโต สตฺถา ‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเท’’ติอาทิมาห.

हे भिक्षुओं, महासमुद्र में ये आठ—यहाँ क्या सन्दर्भ है? जो यह अशुद्ध परिषद् में पातिमोक्ख का पाठ न करना कहा गया है, वह इस धर्म-विनय में एक आश्चर्यजनक और अद्भुत बात है; उसे अन्य सात आश्चर्यजनक अद्भुत बातों के साथ विभाजित कर दिखाने की इच्छा से, शास्ता ने पहले उनकी उपमा के रूप में महासमुद्र के आठ आश्चर्यजनक अद्भुत धर्मों को दिखाते हुए 'अट्ठिमे, भिक्खवे, महासमुद्दे' आदि कहा।

อุโปสถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपोसथ सुत्त की व्याख्या समाप्त।

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

महावग्ग की व्याख्या समाप्त।

๓. คหปติวคฺโค

३. गृहपति वग्ग

๑-๗. ปฐมอุคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

१-७. प्रथम उग्ग सुत्त आदि की व्याख्या

๒๑-๒๗. ตติยสฺส ปฐมทุติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ตติเย ‘‘หตฺถโค’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘หตฺถโก’’ติ วุตฺตํ. โส หิ ราชปุริสานํ หตฺถโต [Pg.234] ยกฺขสฺส หตฺถํ, ยกฺขสฺส หตฺถโต ภควโต หตฺถํ, ภควโต หตฺถโต ปุน ราชปุริสานํ หตฺถํ คตตฺตา นามโต หตฺถโก อาฬวโกติ ชาโต. เตนาห ‘‘อาฬวกยกฺขสฺส หตฺถโต หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา หตฺถโกติ ลทฺธนาโม ราชกุมาโร’’ติ. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

२१-२७. तीसरे के प्रथम और द्वितीय में कुछ कहने योग्य नहीं है। तीसरे में 'हत्थगो' कहने के स्थान पर 'हत्थको' कहा गया है। वह राजपुरुषों के हाथ से यक्ष के हाथ में, यक्ष के हाथ से भगवान के हाथ में, और भगवान के हाथ से पुनः राजपुरुषों के हाथ में जाने के कारण नाम से 'हत्थक आलवक' के रूप में प्रसिद्ध हुआ। इसीलिए कहा गया—'आलवक यक्ष के हाथ से हाथों-हाथ स्वीकार किए जाने के कारण हत्थक नाम प्राप्त राजपुत्र'। चौथे आदि स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

ปฐมอุคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम उग्ग सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त।

๘. ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา

८. द्वितीय बल सुत्त की व्याख्या

๒๘. อฏฺฐเม ขีณาสวสฺส สพฺเพสํ สงฺขารานํ อนิจฺจตา อสมฺโมหวเสน กิจฺจโต มคฺคปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา, วิปสฺสนาย อารมฺมณกรณวเสนปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญายา’’ติ. อิเม กามาติ ทฺเวปิ กาเม วทติ. กิเลสวเสน อุปฺปชฺชมาโน หิ ปริฬาโห วตฺถุกามสนฺนิสฺสโย วตฺถุกามวิสโย วาติ ทฺเวปิ สปริฬาหฏฺเฐน องฺคารกาสุ วิยาติ ‘‘องฺคารกาสูปมา’’ติ วุตฺตา. อนฺโต วุจฺจติ ลามกฏฺเฐน ตณฺหา, พฺยนฺตํ วิคตนฺตํ ภูตนฺติ พฺยนฺติภูตนฺติ อาห ‘‘วิคตนฺตภูต’’นฺติ, นิตฺตณฺหนฺติ อตฺโถ.

२८. आठवें में, क्षीणास्त्रव (अर्हत्) के लिए सभी संस्कारों की अनित्यता, सम्मोह रहित होने के कारण कृत्य (कार्य) के वश से मार्ग-प्रज्ञा द्वारा भली-भाँति प्रतिविद्ध (साक्षात्कृत) है, और विपश्यना के आलम्बन के वश से भी—यह दर्शाते हुए कहा 'विपश्यना सहित मार्ग-प्रज्ञा द्वारा'। 'ये काम'—यहाँ दोनों प्रकार के काम (वस्तु-काम और क्लेश-काम) कहे गए हैं। क्लेश के वश से उत्पन्न होने वाला परिदाह (जलन) वस्तु-काम के आश्रित होता है अथवा वस्तु-काम उसका विषय होता है, इसलिए दोनों ही परिदाह युक्त होने के कारण अंगारों की खाई के समान हैं, अतः 'अङ्गारकासूपमा' कहा गया है। 'अन्त' का अर्थ हीन अर्थ में तृष्णा है, 'व्यन्तीभूतं' का अर्थ है जिसका अन्त बीत गया हो अर्थात् जो तृष्णा रहित हो गया हो।

ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

द्वितीय बल सुत्त की व्याख्या समाप्त।

๙. อกฺขณสุตฺตวณฺณนา

९. अक्खण सुत्त की व्याख्या

๒๙. นวเม ยสฺมา มหิทฺธิกเปตา เทวาสุรานํ อาวาหํ คจฺฉนฺติ, วิวาหํ น คจฺฉนฺติ, ตสฺมา เปตฺติวิสเยเนว อสุรกาโย คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เปตาสุรา ปน เปตา เอวาติ เตสํ เปเตหิ สงฺคโห อวุตฺตสิทฺโธว.

२९. नौवें (सूत्र) में, क्योंकि महान ऋद्धि वाले प्रेत देव-असुरों के यहाँ आवाहन (पुत्र के विवाह) के लिए जाते हैं, किन्तु विवाहन (पुत्री के विवाह) के लिए नहीं जाते, इसलिए असुर-निकाय को प्रेत-विषय के अन्तर्गत ही ग्रहण किया गया है, ऐसा समझना चाहिए। किन्तु प्रेत-असुर तो प्रेत ही हैं, इसलिए उनका प्रेतों में संग्रह बिना कहे ही सिद्ध है।

อกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अक्खण सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

१०. अनुरुद्ध महावितर्क सुत्त की व्याख्या।

๓๐. ทสเม [Pg.235] อปฺปิจฺฉสฺสาติ น อิจฺฉสฺส. อภาวตฺโถ เหตฺถ อปฺปสทฺโท ‘‘อปฺปฑํสมกสวาตาตปา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑๐.๑๑) วิย. ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, จีวราทิปจฺจเยสุ อิจฺฉารหิโต. อธิคมปฺปิจฺโฉติ ฌานาทิอธิคมวิภาวเน อิจฺฉารหิโต. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉติ ปริยตฺติยํ พาหุสจฺจวิภาวเน อิจฺฉารหิโต. ธุตงฺคปฺปิจฺโฉติ ธุตงฺเคสุ อปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคภาววิภาวเน อิจฺฉารหิโต. สนฺตคุณนิคุหเนนาติ อตฺตนิ สํวิชฺชมานานํ ฌานาทิคุณานญฺเจว พาหุสจฺจคุณสฺส ธุตงฺคคุณสฺส จ นิคุหเนน ฉาทเนน. สมฺปชฺชตีติ นิปฺผชฺชติ สิชฺฌติ. โน มหิจฺฉสฺสาติ มหติยา อิจฺฉาย สมนฺนาคตสฺส โน สมฺปชฺชติ อนุธมฺมสฺสปิ อนิปฺผชฺชนโต. ปวิวิตฺตสฺสาติ ปกาเรหิ วิวิตฺตสฺส. เตนาห ‘‘กายจิตฺตอุปธิวิเวเกหิ วิวิตฺตสฺสา’’ติ. อารมฺภวตฺถุวเสนาติ ภาวนาภิโยควเสน เอกีภาโวว กายวิเวโกติ อธิปฺเปโต, น คณสงฺคณิกาภาวมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. กมฺมนฺติ โยคกมฺมํ.

३०. दसवें (सूत्र) में, 'अल्पेच्छ' (appicchassa) का अर्थ है 'इच्छा न करने वाला'। यहाँ 'अल्प' (अप्प) शब्द अभाव के अर्थ में है, जैसे 'अप्प-दंस-मकस-वात-आतप' (डाँस, मच्छर, वायु, धूप का अभाव/अल्पता) आदि में। प्रत्ययों में अल्पेच्छ 'प्रत्यय-अल्पेच्छ' है, जो चीवर आदि प्रत्ययों में इच्छा रहित है। 'अधिगम-अल्पेच्छ' वह है जो ध्यान आदि की प्राप्ति के प्रदर्शन की इच्छा से रहित है। 'पर्यप्ति-अल्पेच्छ' वह है जो पर्यप्ति (शास्त्र ज्ञान) में बहुश्रुत होने के प्रदर्शन की इच्छा से रहित है। 'धुताङ्ग-अल्पेच्छ' वह है जो धुताङ्गों में अल्पेच्छ है, धुताङ्ग-भाव के प्रदर्शन की इच्छा से रहित है। 'सन्तगुणनिगूहन' का अर्थ है अपने भीतर विद्यमान ध्यान आदि गुणों, बहुश्रुत गुण और धुताङ्ग गुण को छिपाना या ढकना। 'सम्पज्जति' का अर्थ है निष्पन्न होता है, सिद्ध होता है। 'नो महिच्छस्स' का अर्थ है महान इच्छा वाले के लिए यह सिद्ध नहीं होता, क्योंकि अनुधर्म (निर्वाणगामी धर्म) भी निष्पन्न नहीं होता। 'पविवित्तस्स' का अर्थ है प्रकारों से विविक्त (पृथक)। इसलिए कहा गया है— 'काय, चित्त और उपधि के विवेक से विविक्त'। 'आरम्भ-वस्तु' के वश से भावना के अभ्यास के कारण एकाकी भाव ही 'काय-विवेक' अभिप्रेत है, न कि केवल गण-संगणिका (भीड़) का अभाव। 'कम्मं' का अर्थ है योग-कर्म।

สตฺเตหิ กิเลเสหิ จ สงฺคณนํ สโมธานํ สงฺคณิกา, สา อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอตสฺสาติ สงฺคณิการาโม, ตสฺส. เตนาห ‘‘คณสงฺคณิกาย เจวา’’ติอาทิ. อารทฺธวีริยสฺสาติ ปคฺคหิตวีริยสฺส. ตญฺจ โข อุปธิวิเวเก นินฺนตาวเสน ‘‘อยํ ธมฺโม’’ติ วจนโต. เอส นโย อิตเรสุปิ. วิวฏฺฏนิสฺสิตํเยว หิ สมาธานํ อิธาธิปฺเปตํ, ตถา ปญฺญาปิ. กมฺมสฺส-กตปญฺญาย หิ ฐิโต กมฺมวเสน ภเวสุ นานปฺปกาโร อนตฺโถติ ชานนฺโต กมฺมกฺขยกรํ ญาณํ อภิปตฺเถติ, ตทตฺถญฺจ อุสฺสาหํ กโรติ. มานาทโย สตฺตสนฺตานํ สํสาเร ปปญฺเจนฺติ วิตฺถาเรนฺตีติ ปปญฺจาติ อาห ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจรหิตตฺตา’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

सत्त्वों और क्लेशों के साथ मेल या सम्मिश्रण 'संगणिका' है; जिसमें रमण करने के अर्थ में वह 'संगणिकाराम' है। इसलिए कहा गया है— 'गण-संगणिका से' आदि। 'आरब्धवीर्य' का अर्थ है प्रगृहीत (उद्यमी) वीर्य वाला। और वह उपधि-विवेक में प्रवण होने के कारण 'यह धर्म है' ऐसा कहने से (सिद्ध होता है)। यही नियम दूसरों में भी है। यहाँ विवर्त (निर्वाण) के आश्रित समाधि ही अभिप्रेत है, वैसे ही प्रज्ञा भी। 'कर्म-कृत प्रज्ञा' में स्थित होकर, कर्म के वश से भवों में अनेक प्रकार के अनर्थ होते हैं, ऐसा जानते हुए वह कर्म-क्षय करने वाले ज्ञान की अभिलाषा करता है और उसके लिए उत्साह करता है। मान आदि सत्त्वों की सन्तान को संसार में प्रपञ्चित (विस्तारित) करते हैं, इसलिए वे 'प्रपञ्च' हैं, जैसा कि कहा गया है— 'तृष्णा, मान और दृष्टि रूपी प्रपञ्चों से रहित होने के कारण' आदि। शेष यहाँ सुविज्ञेय ही है।

อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुरुद्ध महावितर्क सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

คหปติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गृहपति वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๔. ทานวคฺโค

४. दान वर्ग।

๑-๔. ปฐมทานสุตฺตาทิวณฺณนา

१-४. प्रथम दान सुत्त आदि की व्याख्या।

๓๑-๓๔. จตุตฺถสฺส [Pg.236] ปฐเม อาสชฺชาติ ยสฺส เทติ, ตสฺส อาคมนเหตุ เตน สมาคมนิมิตฺตํ. ภยาติ ภยเหตุ. นนุ ภยํ นาม ลทฺธกามตาราคาทโย วิย เจตนาย อวิสุทฺธิกรํ, ตํ กสฺมา อิธ คหิตนฺติ? นยิทํ ตาทิสํ โวหารภยาทึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ อทายโก อการโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. อทาสิ เมติ ยํ ปุพฺเพ กตํ อุปการํ จินฺเตตฺวา ทียติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสฺสติ เมติ ปจฺจุปการาสีสาย ยํ ทียติ, ตํ สนฺธาย วทติ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาเมตํ ปณฺฑิตปญฺญตฺตนฺติ สาธุสมาจาเร ฐตฺวา เทติ. อลงฺการตฺถนฺติ อุปโสภนตฺถํ. ทานญฺหิ ทตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปาโมชฺชปีติโสมนสฺสาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, โลภโทสอิสฺสามจฺเฉราทโยปิ วิทูรี ภวนฺติ. อิทานิ ทานํ อนุกูลธมฺมปริพฺรูหเนน ปจฺจนีกธมฺมวิทูรีกรเณน จ ภาวนาจิตฺตสฺส อุปโสภนาย จ ปริกฺขาราย จ โหตีติ ‘‘อลงฺการตฺถญฺเจว ปริกฺขารตฺถญฺจ เทตี’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ทานญฺหิ จิตฺตํ มุทุํ กโรตี’’ติอาทิ. มุทุจิตฺโต โหติ ลทฺธา ทายเก ‘‘อิมินา มยฺหํ สงฺคโห กโต’’ติ, ทาตาปิ ลทฺธริ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภินฺนมฺปิ จิตฺตํ มุทุํ กโรตี’’ติ.

३१-३४. चौथे (वर्ग) के प्रथम (सूत्र) में, 'आसज्ज' का अर्थ है जिसे देता है, उसके आने के कारण या उसके साथ समागम के निमित्त। 'भया' का अर्थ है भय के कारण। क्या भय, प्राप्त करने की इच्छा (राग) आदि की तरह चेतना को अशुद्ध करने वाला नहीं है, तो उसे यहाँ क्यों ग्रहण किया गया? यह उस प्रकार के व्यावहारिक भय आदि के सन्दर्भ में नहीं कहा गया है, यह दिखाने के लिए 'यह अदायक (दान न देने वाला) है, अकारक (पुण्य न करने वाला) है' आदि कहा गया है। 'अदासि मे' (उसने मुझे दिया था) का अर्थ है पूर्व में किए गए उपकार को सोचकर जो दिया जाता है, उसके सन्दर्भ में कहा गया है। 'दस्सति मे' (वह मुझे देगा) का अर्थ है प्रत्युपकार की आशा से जो दिया जाता है, उसके सन्दर्भ में कहा गया है। 'साहु दानं' (दान देना श्रेष्ठ है) का अर्थ है कि दान पण्डितों द्वारा प्रज्ञप्त है, ऐसा श्रेष्ठ आचरण में स्थित होकर देता है। 'अलङ्कारत्थं' का अर्थ है शोभा के लिए। दान देकर उसका प्रत्यवेक्षण करने वाले को प्रमोद, प्रीति और सौमनस्य आदि उत्पन्न होते हैं, और लोभ, द्वेष, ईर्ष्या, मात्सर्य आदि दूर हो जाते हैं। अब, दान अनुकूल धर्मों की वृद्धि और प्रतिकूल धर्मों को दूर करने के द्वारा भावना-चित्त की शोभा और परिष्कार के लिए होता है, इसलिए 'अलङ्कार और परिष्कार के लिए देता है' कहा गया है। इसीलिए कहा गया है— 'दान चित्त को मृदु (कोमल) बनाता है' आदि। दान प्राप्त करने पर 'इसने मेरा संग्रह (सहायता) किया' इस विचार से प्रतिग्राहक का चित्त मृदु होता है, और दाता का भी। इसलिए कहा गया है— 'दोनों के ही चित्त को मृदु बनाता है'।

อทนฺตทมนนฺติ อทนฺตา อนสฺสวาปิสฺส ทาเนน ทนฺตา อสฺสวา โหนฺติ, วเส วตฺตนฺติ. อทานํ ทนฺตทูสกนฺติ อทานํ ปุพฺเพ ทนฺตานํ อสฺสวานมฺปิ วิฆาตุปฺปาทเนน จิตฺตํ ทูเสติ. อุนฺนมนฺติ ทายกา ปิยํวทา จ ปเรสํ ครุจิตฺตีการฏฺฐานตาย. นมนฺติปฏิคฺคาหกา ทาเนน ปิยวาจาย จ ลทฺธสงฺคหาสงฺคาหกานํ.

'अदन्त-दमन' का अर्थ है जो अदन्त (अशिक्षित) और आज्ञा न मानने वाले हैं, वे भी दान से दन्त (शिक्षित) और आज्ञाकारी हो जाते हैं, वश में हो जाते हैं। 'अदानं दन्तदूषकं' का अर्थ है दान न देना पहले के दन्त और आज्ञाकारियों में भी विघात उत्पन्न कर चित्त को दूषित कर देता है। दाता और प्रियवादी दूसरों के लिए गौरवपूर्ण स्थान होने के कारण उन्नत होते हैं। प्रतिग्राहक दान और प्रिय वचन से प्राप्त सहायता के कारण (दाताओं के प्रति) नत होते हैं।

จิตฺตาลงฺการทานเมว อุตฺตมํ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย สุปริสุทฺธตาย คุณวิเสสปจฺจยตาย จ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

चित्त के अलङ्कार के लिए दिया गया दान ही क्लेश-रहित होने, सुविशुद्ध होने और विशेष गुणों का प्रत्यय (कारण) होने के कारण उत्तम है। द्वितीय आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

ปฐมทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम दान सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๕. ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

५. दानोपपत्ति सुत्त की व्याख्या।

๓๕. ปญฺจเม [Pg.237] ทานปจฺจยาติ ทานการณา, ทานมยปุญฺญสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ อตฺโถ. อุปปตฺติโยติ มนุสฺเสสุ เทเวสุ จ นิพฺพตฺติโย. ฐเปตีติ เอกวารเมว อนุปฺปชฺชิตฺวา ยถา อุปริ เตเนวากาเรน ปวตฺตติ, เอวํ ฐเปติ. ตเทว จสฺส อธิฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. วฑฺเฒตีติ พฺรูเหติ น หาเปติ. วิมุตฺตนฺติ อธิมุตฺตํ, นินฺนํ โปณํ ปพฺภารนฺติ อตฺโถ. วิมุตฺตนฺติ วา วิสฺสฏฺฐํ. นิปฺปริยายโต อุตฺตริ นาม ปณีตํ มชฺเฌปิ หีนมชฺฌิมวิภาคสฺส ลพฺภนโตติ วุตฺตํ ‘‘อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ตโต อุปริมคฺคผลตฺถาย อภาวิต’’นฺติ. สํวตฺตติ ตถาปณิหิตํ ทานมยํ จิตฺตํ. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘ตญฺจ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ตตฺรุปปตฺติยา วิพนฺธกรทุสฺสีลฺยาภาวทสฺสนปรํ ทฏฺฐพฺพํ, น ทานมยสฺส ปุญฺญสฺส เกวลสฺส ตํสํวตฺตนตาทสฺสนปรนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมุจฺฉินฺนราคสฺสาติ สมุจฺฉินฺนกามราคสฺส. ตสฺส หิ สิยา พฺรหฺมโลเก อุปปตฺติ, น สมุจฺฉินฺนภวราคสฺส. วีตราคคฺคหเณน เจตฺถ กาเมสุ วีตราคตา อธิปฺเปตา, ยาย พฺรหฺมโลกูปปตฺติ สิยา. เตนาห ‘‘ทานมตฺเตเนวา’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ ทานํ ตตฺถ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘ทานํ ปนา’’ติอาทิ. ทาเนน มุทุจิตฺโตติ พทฺธาฆาเต เวริปุคฺคเลปิ อตฺตโน ทานสมฺปฏิจฺฉเนน มุทุภูตจิตฺโต.

३५. पाँचवें में 'दानपच्चया' का अर्थ है दान के कारण से, अर्थात् दानमय पुण्य के किए जाने और संचित होने के कारण। 'उपपत्तियो' का अर्थ है मनुष्यों और देवों में उत्पन्न होना। 'ठपेति' का अर्थ है—एक बार उत्पन्न होकर जैसे वह ऊपर उसी रूप में प्रवर्तित होता है, वैसे ही स्थापित करता है। वही उसका 'अधिष्ठान' है, इसीलिए कहा—'उसी का पर्यायवाची' है। 'वड्ढेति' का अर्थ है बढ़ाता है, कम नहीं करता। 'विमुत्तं' का अर्थ है अधिमुक्त (दृढ़ निश्चय वाला), उसकी ओर झुका हुआ, प्रवण और प्रभार (उन्मुख)। अथवा 'विमुत्तं' का अर्थ है विसर्जित (छोड़ा हुआ)। निष्पर्याय रूप से 'उत्तरि' (श्रेष्ठ) नाम प्रणीत का है, क्योंकि हीन और मध्यम के विभाजन में मध्य में भी श्रेष्ठता प्राप्त होती है, इसीलिए कहा गया है—'उत्तरि अभाविंत' अर्थात् उससे ऊपर के मार्ग और फल के लिए भावना नहीं की गई। वैसा प्रणिहित (संकल्पित) दानमय चित्त संवर्तित होता है। पालि में जो 'तञ्च खो' आदि कहा गया है, उसे उस उपपत्ति (पुनर्जन्म) में बाधक दुःशीलता के अभाव को दर्शाने के लिए समझना चाहिए, न कि केवल दानमय पुण्य के उस रूप में संवर्तित होने को दर्शाने के लिए। 'समुच्छिन्नरागस्स' का अर्थ है कामराग को पूरी तरह काट देने वाले का। उसकी ब्रह्मलोक में उत्पत्ति हो सकती है, न कि भवराग को पूरी तरह काट देने वाले (अर्हत्) की। यहाँ 'वीतराग' ग्रहण करने से काम-भोगों में वीतरागता अभिप्रेत है, जिससे ब्रह्मलोक में उत्पत्ति होती है। इसीलिए 'दानमत्तेनेवा' (केवल दान मात्र से) आदि कहा गया है। यदि ऐसा है, तो वहाँ दान का क्या प्रयोजन है? इसके लिए 'दानं पना' आदि कहा गया है। 'दानेन मुदुचित्तो' का अर्थ है—दान के स्वीकार किए जाने से, शत्रु व्यक्ति के प्रति भी जिसका चित्त कोमल हो गया है।

ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दानउपपत्ति सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๖. ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

६. पुण्यक्रियावस्तु सुत्त की व्याख्या।

๓๖. ฉฏฺเฐ ปุชฺชภวผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนนฺตีติ วา ปุญฺญานิ จ ตานิ เหตุปจฺจเยหิ กตฺตพฺพโต กิริยา จาติ ปุญฺญกิริยา, ตาเยว จ เตสํ เตสํ ปิยมนาปตาทิอานิสํสานํ วตฺถุภาวโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ.

३६. छठे में, जो पूजनीय होने का फल उत्पन्न करते हैं, अथवा अपनी संतान (चित्त-परंपरा) को पवित्र करते हैं, वे 'पुण्य' हैं; और वे हेतु-प्रत्ययों द्वारा किए जाने के कारण 'क्रिया' हैं, अतः 'पुण्यक्रिया' हैं। उन-उन प्रिय और मनभावन आदि लाभों के आधार (वस्तु) होने के कारण वे 'पुण्यक्रियावस्तु' हैं।

อนุจฺฉินฺนภวมูลสฺส อนุคฺคหวเสน, ปูชาวเสน วา อตฺตโน เทยฺยธมฺมสฺส ปรสฺส ปริจฺจาคเจตนา ทียติ เอเตนาติ ทานํ, ทานเมว ทานมยํ. ปทปูรณมตฺตํ มย-สทฺโท. จีวราทีสุ จตูสุ ปจฺจเยสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕), อนฺนาทีสุ วา [Pg.238] ทสสุ ทานวตฺถูสุ, รูปาทีสุ วา ฉสุ อารมฺมเณสุ ตํ ตํ เทนฺตสฺส เตสํ อุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ปุพฺพภาเค ปริจฺจาคกาเล ปจฺฉา โสมนสฺสจิตฺเตน อนุสฺสรเณ จาติ ตีสุ กาเลสุ ปวตฺตเจตนา ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม.

जिसके भव का मूल कटा नहीं है, उसके प्रति अनुग्रह के वश में होकर, अथवा पूजा के वश में होकर, अपनी देय वस्तु का दूसरे के लिए त्याग करने की चेतना जिससे दी जाती है, वह 'दान' है; दान ही 'दानमय' है। यहाँ 'मय' शब्द केवल पद की पूर्ति के लिए है। चीवर आदि चार प्रत्ययों में, अथवा अन्न आदि दस दान-वस्तुओं में, अथवा रूप आदि छह आलम्बनों में, उन्हें देने वाले की उन वस्तुओं के उत्पादन से लेकर, पूर्व भाग में, त्याग के समय और बाद में प्रसन्न चित्त से अनुस्मरण करने के समय—इन तीनों कालों में प्रवर्तित चेतना 'दानमय पुण्यक्रियावस्तु' कहलाती है।

นิจฺจสีลอุโปสถสีลาทิวเสน ปญฺจ อฏฺฐ ทส วา สีลานิ สมาทิยนฺตสฺส ‘‘สีลปูรณตฺถํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วิหารํ คจฺฉนฺตสฺส ปพฺพชนฺตสฺส, มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ‘‘ปพฺพชิโต วตมฺหิ สาธุ สุฏฺฐู’’ติ อาวชฺเชนฺตสฺส, สทฺธาย ปาติโมกฺขํ ปริปูเรนฺตสฺส, ปญฺญาย จีวราทิเก ปจฺจเย ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส, สติยา อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ จกฺขุทฺวาราทีนิ สํวรนฺตสฺส, วีริเยน อาชีวํ โสเธนฺตสฺส จ ปวตฺตเจตนา สีลติ, สีเลตีติ วา สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม.

नित्यशील और उपोसथशील आदि के वश में पाँच, आठ या दस शीलों को ग्रहण करने वाले की, 'शील की पूर्ति के लिए प्रव्रजित होऊँगा' ऐसा सोचकर विहार जाने वाले की, प्रव्रजित होने वाले की, अपनी इच्छा पूरी होने पर 'मैं अच्छी तरह प्रव्रजित हो गया हूँ' ऐसा विचार करने वाले की, श्रद्धा से पातिमोक्ख को पूर्ण करने वाले की, प्रज्ञा से चीवर आदि प्रत्ययों का प्रत्यवेक्षण करने वाले की, स्मृति से इन्द्रिय-द्वारों में आए हुए रूप आदि विषयों का संवर करने वाले की, और वीर्य से आजीविका को शुद्ध करने वाले की जो चेतना प्रवर्तित होती है, वह 'शील' है; अथवा शील का अभ्यास करने के कारण 'शीलमय पुण्यक्रियावस्तु' कहलाती है।

ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) วุตฺเตน วิปสฺสนามคฺเคน จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตสฺส, โสตํ…เป… ฆานํ…เป… ชิวฺหํ…เป… กายํ…เป… รูเป…เป… ธมฺเม…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺสํ …เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตสฺส ยา เจตนา, ยา จ ปถวีกสิณาทีสุ สพฺพาสุ อฏฺฐตฺตึสาย อารมฺมเณสุ ปวตฺตา ฌานเจตนา, ยา จ อนวชฺเชสุ กมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐาเนสุ ปริจยมนสิการาทิวเสน ปวตฺตา เจตนา, สพฺพา สา ภาเวติ เอตายาติ ภาวนามยํ วุตฺตนเยน ปุญฺญกิริยวตฺถุ จาติ ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ.

प्रतिसंभिदामग्ग में कहे गए विपश्यना मार्ग से चक्षु को अनित्य, दुःख और अनात्म के रूप में देखने वाले की, श्रोत्र... पे... घ्राण... पे... जिह्वा... पे... काय... पे... रूप... पे... धर्म... पे... चक्षु-विज्ञान... पे... मनो-विज्ञान... पे... चक्षु-संस्पर्श... पे... मन-संस्पर्श... पे... चक्षु-संस्पर्श से उत्पन्न वेदना... पे... मन-संस्पर्श से उत्पन्न वेदना... पे... जरामरण को अनित्य, दुःख और अनात्म के रूप में देखने वाले की जो चेतना है; और जो पृथ्वी-कसिण आदि सभी अड़तीस आलम्बनों में प्रवर्तित ध्यान-चेतना है; और जो निर्दोष कर्मायतन, शिल्पायातन और विद्या-स्थानों में अभ्यास और मनसिकार आदि के वश में प्रवर्तित चेतना है—वह सब, क्योंकि इसके द्वारा भावना की जाती है, इसलिए 'भावना' है और उक्त रीति से 'पुण्यक्रियावस्तु' भी है, अतः 'भावनाय पुण्यक्रियावस्तु' है।

เอกเมกญฺเจตฺถ ยถารหํ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย กโรนฺตสฺส กายกมฺมํ โหติ. ตทตฺถํ วาจํ นิจฺฉาเรนฺตสฺส วจีกมฺมํ. กายงฺคํ วาจงฺคญฺจ อโจเปตฺวา มนสา จินฺตยนฺตสฺส มโนกมฺมํ. อนฺนาทีนิ เทนฺตสฺส จาปิ ‘‘อนฺนทานาทีนิ เทมี’’ติ วา, ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา วา ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. ยถา หิ เกวลํ ‘‘อนฺนทานาทีนิ เทมี’’ติ ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ, เอวํ ‘‘อิทํ ทานมยํ สมฺมาสมฺโพธิยา ปจฺจโย โหตู’’ติ ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา ทานกาเลปิ ทานสีเสเนว ปวตฺติตตฺตา. วตฺตสีเส ฐตฺวา ททนฺโต ‘‘เอตํ ทานํ นาม มยฺหํ [Pg.239] กุลวํสเหตุ ปเวณิจาริตฺต’’นฺติ จาริตฺตสีเสน วา เทนฺโต จาริตฺตสีลตฺตา สีลมยํ. ขยโต วยโต สมฺมสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ททโต ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. ยถา หิ เทยฺยธมฺมปริจฺจาควเสน วตฺตมานาปิ ทานเจตนา วตฺตสีเส ฐตฺวา ททโต สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส อปรภาเค เจตนาย จ ตถาปวตฺตตฺตา.

यहाँ यथायोग्य पूर्व भाग से लेकर प्रत्येक कार्य को करने वाले का 'कायिक कर्म' होता है। उसके लिए वाणी निकालने वाले का 'वाचिक कर्म' होता है। शरीर और वाणी के अंगों को हिलाए बिना मन से चिंतन करने वाले का 'मानसिक कर्म' होता है। अन्न आदि देते समय भी 'मैं अन्न-दान आदि देता हूँ' ऐसा सोचकर, अथवा दान-पारमिता का विचार करके दान देते समय 'दानमय पुण्यक्रियावस्तु' होती है। जैसे केवल 'मैं अन्न-दान आदि देता हूँ' ऐसा दान देते समय दानमय पुण्यक्रियावस्तु होती है, वैसे ही 'यह दानमय पुण्य सम्यक-संबोधि का प्रत्यय हो' ऐसा दान-पारमिता का विचार करके दान देते समय भी दान की प्रधानता से ही वह प्रवर्तित होती है। व्रत (कर्तव्य) की प्रधानता में स्थित होकर दान देने वाला, 'यह दान मेरे कुल-वंश की परंपरा और आचरण है' इस प्रकार चारित्र (आचरण) की प्रधानता से देता है, तो चारित्र-शील होने के कारण वह 'शीलमय' है। क्षय और व्यय के रूप में (अनित्यता का) सम्मर्शन (विचार) शुरू करके दान देने वाले की 'भावनाय पुण्यक्रियावस्तु' होती है। जैसे देय वस्तु के त्याग के वश में वर्तमान होने पर भी, व्रत की प्रधानता में स्थित होकर दान देने वाले की दान-चेतना 'शीलमय पुण्यक्रियावस्तु' होती है, क्योंकि पूर्व-अभिसंस्कार के बाद के भाग में चेतना उसी प्रकार प्रवर्तित होती है।

ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पुण्यक्रियावस्तु सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๗-๘. สปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา

७-८. सत्पुरुषदान सुत्त आदि की व्याख्या।

๓๗-๓๘. สตฺตเม วิเจยฺย เทตีติ เอตฺถ ทฺเว วิจินนานิ ทกฺขิเณยฺยวิจินนํ, ทกฺขิณาวิจินนญฺจ. เตสุ วิปนฺนสีเล อิโต พหิทฺธา ปญฺจนวุติ ปาสณฺฑเภเท จ ทกฺขิเณยฺเย ปหาย สีลาทิคุณสมฺปนฺนานํ สาสเน ปพฺพชิตานํ ทานํ ทกฺขิเณยฺยวิจินนํ นาม. ลามกลามเก ปจฺจเย อปเนตฺวา ปณีตปณีเต วิจินิตฺวา เตสํ ทานํ ทกฺขิณาวิจินนํ นาม. เตนาห ‘‘อิมสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

३७-३८. सातवें (सूत्र) में 'विचार कर देता है' (विचेय्य देति) यहाँ दो प्रकार के विचार (चयन) हैं: दक्षिणेय-विचार (पात्र का चयन) और दक्षिणा-विचार (दान की वस्तु का चयन)। उनमें से, शील-भ्रष्ट, इस (शासन) से बाहर के पचानवे पाखंडों (मतों) के दक्षिणेय व्यक्तियों को छोड़कर, शील आदि गुणों से संपन्न शासन में प्रव्रजितों को दान देना 'दक्षिणेय-विचार' कहलाता है। निकृष्ट वस्तुओं को हटाकर श्रेष्ठ वस्तुओं को चुनकर उन्हें दान देना 'दक्षिणा-विचार' कहलाता है। इसीलिए कहा गया है— 'इसे दिया हुआ महान फलदायी होगा' इत्यादि। आठवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

สปฺปุริสทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सत्पुरुषदान-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๙-๑๐. อภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

९-१०. अभिसन्द-सूत्र आदि की व्याख्या।

๓๙-๔๐. นวเม ปุญฺญาภิสนฺทาติ ปุญฺญนทิโย. กุสลาภิสนฺทาติ กุสลานํ ปวาหา. สุขสฺสาหาราติ สุขปจฺจยา. อคฺคานีติ ญาตตฺตา อคฺคญฺญานิ. จิรรตฺตํ ญาตตฺตา รตฺตญฺญานิ. อริยานํ สาธูนํ วํสานีติ ญาตตฺตา วํสญฺญานิ. โปราณานํ อาทิปุริสานํ เอตานีติ โปราณานิ. สพฺพโส เกนจิปิ ปกาเรน สาธูหิ น กิณฺณานิ น ขิตฺตานิ ฉฑฺฑิตานีติ อสํกิณฺณานิ. อยญฺจ นโย เนสํ ยถา อตีเต, เอวํ เอตรหิ อนาคเต จาติ อาห ‘‘อสํกิณฺณปุพฺพานิ น สํกิยนฺติ น สํกิยิสฺสนฺตี’’ติ. ตโต เอว อปฺปฏิกุฏฺฐานิ. น หิ กทาจิ วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา หึสาทิปาปธมฺมํ อนุชานนฺติ. อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ เทตีติ สพฺเพสุ [Pg.240] ภูเตสุ นิหิตทณฺฑตฺตา สกลสฺสปิ สตฺตกายสฺส ภยาภาวํ เทติ. อเวรนฺติ เวราภาวํ. อพฺยาพชฺฌนฺติ นิทฺทุกฺขตํ. เอวเมตฺถ สงฺเขปโต ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

३९-४०. नौवें में 'पुण्याभिसन्दा' का अर्थ है पुण्य की नदियाँ। 'कुसलाभिसन्दा' का अर्थ है कुशल का प्रवाह। 'सुखस्साहारा' का अर्थ है सुख के प्रत्यय (कारण)। 'अग्गानी' का अर्थ है ज्ञात होने के कारण श्रेष्ठ। 'चिररत्तं' का अर्थ है ज्ञात होने के कारण चिरकालीन। 'अरियानं साधूनं वंसानी' का अर्थ है ज्ञात होने के कारण आर्यों और सज्जनों के वंश। 'पोरणा' का अर्थ है प्राचीन आदि-पुरुषों के ये (वंश) हैं। 'असंकिण्णानि' का अर्थ है जो किसी भी प्रकार से सज्जनों द्वारा संकीर्ण (मिश्रित), क्षिप्त या छोड़े नहीं गए हैं। और यह उनका नियम जैसा अतीत में था, वैसा ही अभी वर्तमान में और भविष्य में भी है, इसलिए कहा— 'पहले संकीर्ण नहीं हुए, न संकीर्ण होते हैं और न संकीर्ण होंगे'। इसीलिए वे 'अप्पटिकुट्ठानि' (अकुत्सित/अनिन्दित) हैं। क्योंकि बुद्धिमान श्रमण-ब्राह्मण कभी भी हिंसा आदि पाप-धर्मों का अनुमोदन नहीं करते। 'अपरिमार्णां सत्तानं अभयं देति' का अर्थ है सभी प्राणियों के प्रति दण्ड का त्याग कर देने के कारण संपूर्ण प्राणी-समूह को भय का अभाव प्रदान करता है। 'अवेरं' का अर्थ है वैर का अभाव। 'अब्याबज्झं' का अर्थ है दुःख-रहित अवस्था। इस प्रकार यहाँ संक्षेप में पालि-व्याख्या समझनी चाहिए। दसवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

อภิสนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अभिसन्द-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

ทานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दान-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๕. อุโปสถวคฺโค

५. उपोसथ-वग्ग

๑-๘. สํขิตฺตูโปสถสุตฺตาทิวณฺณนา

१-८. संक्षिप्त-उपोसथ-सूत्र आदि की व्याख्या।

๔๑-๔๘. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ. ฉฏฺเฐ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๖๕) ปญฺจ องฺคานิ เอตสฺสาติ ปญฺจงฺคํ, ปญฺจงฺคเมว ปญฺจงฺคิกํ, ตสฺส ปญฺจงฺคิกสฺส. มหตี ททฺทรี วีณาวิเสโสปิ อาตตเมวาติ ‘‘จมฺมปริโยนทฺเธสู’’ติ วิเสสนํ กตํ. เอกตลตูริยํ กุมฺภถุนททฺทริกาทิ. อุภยตลํ เภริมุทิงฺคาทิ. จมฺมปริโยนทฺธํ หุตฺวา วินิพทฺธํ อาตตวิตตํ. สพฺพโส ปริโยนทฺธํ นาม จตุรสฺสอมฺพณํ ปณวาทิ จ. โคมุขีอาทีนมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วํสาทีติ อาทิ-สทฺเทน สงฺขาทีนํ สงฺคโห. สมฺมาทีติ สมฺมตาฬกํสตาฬสิลาสลากตาฬาทิ. ตตฺถ สมฺมตาฬํ นาม ทนฺตมยตาฬํ. กํสตาฬํ โลหมยํ. สิลามยํ อโยปตฺเตน จ วาทนตาฬํ สิลาสลากตาฬํ. สุมุจฺฉิตสฺสาติ สุฏฺฐุ ปฏิยตฺตสฺส. ปมาเณติ นาติทฬฺหนาติสิถิลสงฺขาเต มชฺฌิเม มุจฺฉนาปมาเณ. เฉโกติ ปฏุ ปฏฺโฐ. โส จสฺส ปฏุภาโว มโนหโรติ อาห ‘‘สุนฺทโร’’ติ. รญฺเชตุนฺติ ราคํ อุปฺปาเทตุํ. ขมเตวาติ โรจเตว. น นิพฺพินฺทตีติ น ตชฺเชติ, โสตสุขภาวโต ปิยายิตพฺโพว โหติ.

४१-४८. पाँचवें (वग्ग) के पहले आदि (सूत्रों) में कुछ कहने योग्य नहीं है। छठे में (सं. नि. टी. 1.1.165) इसके पाँच अंग हैं, इसलिए 'पञ्चङ्ग' है; पञ्चङ्ग ही 'पञ्चङ्गिक' है, उस पञ्चङ्गिक का। 'महती दद्दरी' एक विशेष प्रकार की वीणा है, जो 'आतत' (चमड़े से मढ़ी हुई) ही है, इसलिए 'चम्मपरियोनद्धेसु' (चमड़े से ढके हुए) यह विशेषण दिया गया है। 'एकतलतूरियं' का अर्थ है कुम्भथुन-दद्दरिक आदि। 'उभयतलं' का अर्थ है भेरी-मृदङ्ग आदि। चमड़े से मढ़ा हुआ और बँधा हुआ 'आतत-वितत' है। पूरी तरह से मढ़ा हुआ 'चतुरस्स-अम्बण' और पणव आदि है। गोमुख आदि का संग्रह भी यहीं समझना चाहिए। 'वंसादी' में 'आदि' शब्द से शंख आदि का संग्रह है। 'सम्पादी' का अर्थ है सम्म-ताल, कांस्य-ताल, शिला-शलाका-ताल आदि। वहाँ 'सम्म-ताल' का अर्थ है हाथी के दाँत से बना ताल। 'कांस्य-ताल' का अर्थ है लोहे (काँसे) से बना। पत्थर का और लोहे की पट्टी से बजाया जाने वाला ताल 'शिला-शलाका-ताल' है। 'सुमुच्छितस्स' का अर्थ है अच्छी तरह तैयार किए गए का। 'पमाणे' का अर्थ है न बहुत कड़ा और न बहुत ढीला, अर्थात् मध्यम मूर्च्छना के प्रमाण में। 'छेको' का अर्थ है चतुर, कुशल। उसकी वह चतुराई मनमोहक है, इसलिए कहा 'सुन्दर'। 'रञ्जेतुं' का अर्थ है राग (अनुराग) उत्पन्न करने के लिए। 'खमतेव' का अर्थ है अच्छा लगता है। 'न निब्बिन्दति' का अर्थ है उबाता नहीं है, कान को सुख देने वाला होने के कारण वह प्रिय ही होता है।

ภตฺตารํ นาติมญฺญตีติ สามิกํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ มนสาปิ น ปตฺเถติ. อุฏฺฐาหิกาติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺนา. อนลสาติ นิกฺโกสชฺชา. สงฺคหิตปริชฺชนาติ สมฺมานนาทีหิ เจว ฉณาทีสุ เปเสตพฺพ-ปิยภณฺฑาทิปณฺณาการเปสนาทีหิ จ สงฺคหิตปริชนา. อิธ ปริชโน นาม สามิกสฺส เจว [Pg.241] อตฺตโน จ ญาติชโน. สมฺภตนฺติ กสิวณิชฺชาทีนิ กตฺวา อาภตธนํ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถานิ.

'भत्तारं नातिमञ्ञति' का अर्थ है पति को छोड़कर मन से भी किसी अन्य की इच्छा नहीं करती। 'उट्ठाहिका' का अर्थ है उत्थान-वीर्य (पुरुषार्थ) से संपन्न। 'अनल्सा' का अर्थ है आलस्य-रहित। 'सङ्गहितपरिज्जना' का अर्थ है सम्मान आदि के द्वारा तथा उत्सवों आदि में भेजे जाने वाले प्रिय वस्तुओं और उपहारों आदि को भेजने के द्वारा परिजनों का संग्रह (देखभाल) करने वाली। यहाँ 'परिजन' का अर्थ है पति के और अपने स्वयं के नाते-रिश्तेदार। 'सम्भतं' का अर्थ है खेती, व्यापार आदि करके लाया गया धन। सातवें और आठवें (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले हैं।

สํขิตฺตูโปสถสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संक्षिप्त-उपोसथ-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๙-๑๐. ปฐมอิธโลกิกสุตฺตาทิวณฺณนา

९-१०. प्रथम इहलोकिक-सूत्र आदि की व्याख्या।

๔๙-๕๐. นวเม อิธโลกวิชยายาติ อิธโลกวิชินนตฺถาย อภิภวตฺถาย. โย หิ ทิฏฺฐธมฺมิกํ อนตฺถํ ปริวชฺชนวเสน อภิภวติ, ตโต เอว ตทตฺถํ สมฺปาเทติ, โส อิธโลกวิชยาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ ปจฺจตฺถิกนิคฺคณฺหนโต สทตฺถสมฺปาทนโต จ. เตนาห ‘‘อยํส โลโก อารทฺโธ โหตี’’ติ. (ปสํสาวหโต ตยิทํ ปสํสาวหนํ กิตฺติสทฺเทน อิธโลเก สทฺทานํ จิตฺตโตสนวิทฺเธยฺยภาวาปาทเนน จ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.) สุสํวิหิตกมฺมนฺโตติ ยาคุภตฺตปจนกาลาทีนิ อนติกฺกมิตฺวา ตสฺส ตสฺส สาธุกํ กรเณน สุฏฺฐุ สํวิหิตกมฺมนฺโต. ปรโลกวิชยายาติ ปรโลกสฺส วิชินนตฺถาย อภิภวตฺถาย. โย หิ สมฺปรายิกํ อนตฺถํ ปริวชฺชนวเสน อภิภวติ, ตโต เอว ตทตฺถํ สมฺปาเทติ, โส ปรโลกวิชยาย ปฏิปนฺโน นาม โหติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

४९-५०. नौवें में 'इधलोकविजयाय' का अर्थ है इस लोक को जीतने के लिए, अभिभूत करने के लिए। जो वर्तमान जीवन के अनर्थों को त्यागने के द्वारा अभिभूत करता है, और उससे ही उस (लोक) के अर्थ को सिद्ध करता है, वह शत्रुओं के निग्रह और अपने अर्थ की सिद्धि के कारण 'इहलोक-विजय' के लिए प्रतिपन्न (प्रवृत्त) कहलाता है। इसीलिए कहा— 'यह लोक आरब्ध (सफल) होता है'। (प्रशंसा लाने वाला होने के कारण यह प्रशंसा-वाहन है, जो इस लोक में कीर्ति शब्द के द्वारा और लोगों के चित्त को प्रसन्न और वश में करने के द्वारा होता है, ऐसा समझना चाहिए।) 'सुसंविहितकम्मन्तो' का अर्थ है यवागू (कांजी) और भात पकाने के समय आदि का उल्लंघन न करते हुए, उस-उस कार्य को अच्छी तरह करने से भली-भाँति व्यवस्थित कार्यों वाला। 'परलोकविजयाय' का अर्थ है परलोक को जीतने के लिए, अभिभूत करने के लिए। जो परलोक संबंधी अनर्थों को त्यागने के द्वारा अभिभूत करता है, और उससे ही उस (लोक) के अर्थ को सिद्ध करता है, वह 'परलोक-विजय' के लिए प्रतिपन्न कहलाता है। शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

ปฐมอิธโลกิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम इहलोकिक-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

อุโปสถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपोसथ-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

प्रथम पन्नासक (पचास सूत्रों का समूह) समाप्त हुआ।

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

२. द्वितीय पन्नासक

(๖) ๑. โคตมีวคฺโค

(६) १. गोतमी-वग्ग

๑-๓. โคตมีสุตฺตาทิวณฺณนา

१-३. गोतमी-सूत्र आदि की व्याख्या।

๕๑-๕๓. ฉฏฺฐสฺส [Pg.242] ปฐเม (สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๔๐๒) โคตมีติ โคตฺตํ. นามกรณทิวเส ปนสฺสา ลทฺธสกฺการา พฺราหฺมณา ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สเจ อยํ ธีตรํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติรญฺโญ มเหสี ภวิสฺสติ. สเจ ปุตฺตํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติราชา ภวิสฺสตีติ อุภยถาปิ มหตีเยวสฺสา ปชา ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. อถสฺสา ‘‘มหาปชาปตี’’ติ นามํ อกํสุ. เตนาห ‘‘ปุตฺตปชาย เจว ธีตุปชาย จ มหนฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา’’ติ.

५१-५३. छठे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में (सारत्थ. टी. चुलवग्ग ३.४०२) 'गोतमी' यह गोत्र है। नामकरण के दिन सत्कार प्राप्त ब्राह्मणों ने (उसके) लक्षणों की पूर्णता को देखकर भविष्यवाणी की - 'यदि यह पुत्री प्राप्त करेगी, तो वह चक्रवर्ती राजा की महैषी (पटरानी) होगी। यदि पुत्र प्राप्त करेगी, तो वह चक्रवर्ती राजा होगा। दोनों ही प्रकार से इसकी प्रजा (संतान) महान ही होगी।' तब उन्होंने उसका नाम 'महाप्रजापती' रखा। इसीलिए कहा गया है - 'पुत्र-प्रजा और पुत्री-प्रजा की महानता के कारण ऐसा नाम प्राप्त हुआ'।

‘‘อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตํ, ชนํ ปสฺสถ เมธคํ;

สํเวคํ กิตฺตยิสฺสามิ, ยถา สํวิชิตํ มยา’’ติ. (สุ. นิ. ๙๔๑;

มหานิ. ๑๗๐) –

'स्वयं दण्ड (शस्त्र) उठाने से भय उत्पन्न होता है, कलह करते हुए लोगों को देखो; मैं उस संवेग (उद्वेग) का वर्णन करूँगा, जैसा मैंने अनुभव किया है'।

อาทินา อตฺตทณฺฑสุตฺตํ กเถสิ. ตํตํปโลภนกิริยา กายวาจาหิ ปรกฺกมนฺติโย อุกฺกณฺฐนฺตูติ สาสนํ เปเสนฺติ นามาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สาสนํ เปเสตฺวา’’ติ. กุณาลทหนฺติ กุณาลทหตีรํ. อนภิรตึ วิโนเทตฺวาติ อิตฺถีนํ โทสทสฺสนมุเขน กามานํ โวการสํกิเลสวิภาวเนน อนภิรตึ วิโนเทตฺวา.

आदि (शब्दों) से 'अत्तदण्ड सुत्त' कहा। उन-उन प्रलोभन की क्रियाओं में काया और वाणी से प्रयत्न करने वाली (स्त्रियाँ) उद्विग्न (उत्कण्ठित) हों, ऐसा संदेश भेजने के कारण 'संदेश भेजकर' (सासनं पेसेत्वा) कहा गया है। 'कुणालदहं' का अर्थ है कुणाल दह (झील) का तट। 'अनभिरतिं विनोदेत्वा' का अर्थ है स्त्रियों के दोष दिखाने के माध्यम से काम-भोगों के विकारों और संक्लेशों को स्पष्ट करके अरुचि (अनभिरति) को दूर करके।

อาปาทิกาติ สํวทฺธกา, ตุมฺหากํ หตฺถปาเทสุ กิจฺจํ อสาเธนฺเตสุ หตฺเถ จ ปาเท จ วฑฺเฒตฺวา ปฏิชคฺคิตาติ อตฺโถ. โปสิกาติ ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นหาเปตฺวา โภเชตฺวา ปาเยตฺวา ตุมฺเห โปเสสิ. ถญฺญํ ปาเยสีติ นนฺทกุมาโร กิร โพธิสตฺตโต กติปาเหเนว ทหโร, ตสฺมึ ชาเต มหาปชาปตี อตฺตโน ปุตฺตํ ธาตีนํ ทตฺวา สยํ โพธิสตฺตสฺส ธาติกิจฺจํ สาธยมานา อตฺตโน ถญฺญํ ปาเยสิ. ตํ สนฺธาย เถโร เอวมาห. ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพญฺเญ ฐิโต. มณฺฑนกชาติโกติ อลงฺการสภาโว. ตตฺถ โกจิ ตรุโณปิ ยุวา น โหติ ยถา อติตรุโณ. โกจิ ยุวาปิ มณฺฑนกชาติโก น โหติ ยถา อุปสนฺตสภาโว, อาลสิยพฺยสนาทีหิ วา อภิภูโต. อิธ ปน ทหโร [Pg.243] เจว ยุวา จ มณฺฑนกชาติโก จ อธิปฺเปโต, ตสฺมา เอวมาห. อุปฺปลาทีนิ มณฺฑนกชาติโก จ โลกสมฺมตตฺตา วุตฺตานิ.

'आपादिका' का अर्थ है संवर्द्धिका (बढ़ाने वाली), जब आपके हाथ-पैर कार्य सिद्ध नहीं कर पा रहे थे, तब हाथों और पैरों को बढ़ाकर (विकसित कर) परिचर्या करने वाली। 'पोसिका' का अर्थ है दिन में दो या तीन बार नहलाकर, खिलाकर और पिलाकर आपका पोषण किया। 'स्तनपान कराया' (थञ्ञं पायेसि) - कहा जाता है कि नन्द कुमार बोधिसत्त्व से कुछ ही दिन छोटे थे, उनके जन्म होने पर महाप्रजापती ने अपने पुत्र को धायों (परिचारिकाओं) को दे दिया और स्वयं बोधिसत्त्व की धाय का कार्य करते हुए अपना दूध पिलाया। उसी के संदर्भ में स्थविर ने ऐसा कहा। 'दहरो' का अर्थ है तरुण। 'युवा' का अर्थ है यौवन में स्थित। 'मण्डनकजातिका' का अर्थ है अलङ्कार (सजने-धजने) के स्वभाव वाला। वहाँ कोई तरुण होने पर भी युवा नहीं होता, जैसे कि अति-तरुण (शिशु)। कोई युवा होने पर भी अलङ्कार-प्रेमी नहीं होता, जैसे कि उपशान्त स्वभाव वाला, या आलस्य और व्यसनों आदि से अभिभूत। यहाँ तरुण, युवा और अलङ्कार-प्रेमी तीनों ही अभिप्रेत हैं, इसलिए ऐसा कहा गया है। 'उत्पल' आदि और 'मण्डनकजातिक' लोक-प्रसिद्धि के कारण कहे गए हैं।

มาตุคามสฺส ปพฺพชิตตฺตาติ อิทํ ปญฺจวสฺสสตโต อุทฺธํ อฏฺฐตฺวา ปญฺจสุเยว วสฺสสเตสุ สทฺธมฺมฏฺฐิติยา การณนิทสฺสนํ. ปฏิสมฺภิทาปเภทปฺปตฺตขีณาสววเสเนว วุตฺตนฺติ เอตฺถ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตขีณาสวคฺคหเณน ฌานานิปิ คหิตาเนว โหนฺติ. น หิ นิชฺฌานกานํ สพฺพปฺปการสมฺปตฺติ อิชฺฌตีติ วทนฺติ. สุกฺขวิปสฺสกขีณาสววเสน วสฺสสหสฺสนฺติอาทินา จ ยํ วุตฺตํ, ตํ ขนฺธกภาณกานํ มเตน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. วินยฏฺฐกถายมฺปิ (จูฬว. อฏฺฐ. ๔๐๓) อิมินาว นเยน วุตฺตํ.

'मातृग्राम (स्त्रियों) के प्रव्रजित होने के कारण' - यह ५०० वर्षों के बाद न ठहरकर केवल ५०० वर्षों तक ही सद्धर्म के टिकने के कारण का निर्देश है। यह प्रतिसंभिदा-प्राप्त क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) के वश में ही कहा गया है; यहाँ प्रतिसंभिदा-प्राप्त क्षीणास्त्रवों के ग्रहण से ध्यान भी गृहीत ही होते हैं। क्योंकि वे कहते हैं कि बिना ध्यान वालों की सभी प्रकार की सम्पत्ति सिद्ध नहीं होती। 'शुष्कविपश्यक क्षीणास्त्रवों के वश से १००० वर्ष' आदि जो कहा गया है, वह खन्धक-भाणकों (खन्धक का पाठ करने वालों) के मत के अनुसार कहा गया है, ऐसा जानना चाहिए। विनय-अट्ठकथा में भी इसी नय (विधि) से कहा गया है।

ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๖๑) ปน ‘‘ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสิ, ฉฬภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ, เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ, สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ, ปาติโมกฺเขน วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสี’’ติ วุตฺตํ. อิธาปิ สาสนนฺตรธานกถายํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๐) ‘‘พุทฺธานญฺหิ ปรินิพฺพานโต วสฺสสหสฺสเมว ปฏิสมฺภิทา นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกนฺติ, ตโต ปรํ ฉ อภิญฺญา, ตโต ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา นิพฺพตฺเตนฺติ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล ตาปิ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา สุกฺขวิปสฺสกา โหนฺติ. เอเตเนว อุปาเยน อนาคามิโน, สกทาคามิโน, โสตาปนฺนา’’ติ วุตฺตํ.

दीघनिकाय-अट्ठकथा में तो कहा गया है - 'प्रतिसंभिदा-प्राप्तों के साथ १००० वर्ष तक रहा, षडभिज्ञों (छह अभिज्ञा प्राप्त) के साथ १००० वर्ष, त्रिविद्या-प्राप्तों के साथ १००० वर्ष, शुष्कविपश्यकों के साथ १००० वर्ष और पातिमोक्ष के साथ १००० वर्ष तक रहा।' यहाँ भी 'सासन-अन्तरधान' (शासन के लुप्त होने) की कथा में कहा गया है - 'बुद्धों के परिनिर्वाण से १००० वर्ष तक ही प्रतिसंभिदा उत्पन्न करने में समर्थ होते हैं, उसके बाद छह अभिज्ञाएँ, उसके बाद उन्हें भी उत्पन्न करने में असमर्थ होने पर तीन विद्याएँ उत्पन्न करते हैं, समय बीतने के साथ उन्हें भी उत्पन्न करने में असमर्थ होने पर शुष्कविपश्यक होते हैं। इसी क्रम से अनागामी, सकदागामी और स्रोतआपन्न (होते हैं)'।

สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๕๖) ปน ‘‘ปฐมโพธิยญฺหิ ภิกฺขู ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตา อเหสุํ. อถ กาเล คจฺฉนฺเต ปฏิสมฺภิทา ปาปุณิตุํ น สกฺขึสุ, ฉฬภิญฺญา อเหสุํ. ตโต ฉ อภิญฺญา ปตฺตุํ อสกฺโกนฺตา ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณึสุ. อิทานิ กาเล คจฺฉนฺเต ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตา อาสวกฺขยมตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา อนาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา สกทาคามิผลํ, ตมฺปิ อสกฺโกนฺตา โสตาปตฺติผลํ, คจฺฉนฺเต กาเล โสตาปตฺติผลมฺปิ ปตฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา เจตํ สพฺพํ อญฺญมญฺญปฺปฏิวิรุทฺธํ, ตสฺมา เตสํ เตสํ ภาณกานํ มตเมว อาจริเยน ตตฺถ ตตฺถ ทสฺสิตนฺติ คเหตพฺพํ. อญฺญถา หิ อาจริยสฺเสว ปุพฺพาปรวิโรธปฺปสงฺโค สิยาติ.

संयुत्तनिकाय-अट्ठकथा में तो कहा गया है - 'प्रथम बोधि (काल) में भिक्षु प्रतिसंभिदा-प्राप्त थे। फिर समय बीतने पर प्रतिसंभिदा प्राप्त करने में समर्थ नहीं हुए, तो षडभिज्ञ हुए। उसके बाद छह अभिज्ञाएँ प्राप्त करने में असमर्थ होने पर त्रिविद्या-प्राप्त हुए। अब समय बीतने पर तीन विद्याएँ प्राप्त करने में असमर्थ होने पर केवल आस्रव-क्षय (अर्हत्त्व) मात्र प्राप्त करेंगे, उसे भी असमर्थ होने पर अनागामी-फल, उसे भी असमर्थ होने पर सकदागामी-फल, उसे भी असमर्थ होने पर स्रोतआपत्ति-फल, और समय बीतने पर स्रोतआपत्ति-फल भी प्राप्त करने में समर्थ नहीं होंगे।' चूँकि यह सब परस्पर विरोधी है, इसलिए यह समझना चाहिए कि आचार्य ने उन-उन भाणकों (पाठकों) के मत को ही वहाँ-वहाँ दर्शाया है। अन्यथा आचार्य के ही पूर्वापर (पहले और बाद के) विरोध का प्रसंग उपस्थित हो जाएगा।

ตานิเยวาติ [Pg.244] ตานิเยว ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ. ปริยตฺติมูลกํ สาสนนฺติ อาห ‘‘น หิ ปริยตฺติยา อสติ ปฏิเวโธ อตฺถี’’ติอาทิ. ปริยตฺติยา หิ อนฺตรหิตาย ปฏิปตฺติอนฺตรธายติ, ปฏิปตฺติยา อนฺตรหิตาย อธิคโม อนฺตรธายติ. กึการณา? อยญฺหิ ปริยตฺติ ปฏิปตฺติยา ปจฺจโย โหติ, ปฏิปตฺติ อธิคมสฺส. อิติ ปฏิปตฺติโตปิ ปริยตฺติเยว ปมาณํ. ทุติยตติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

'तानियेव' का अर्थ है वे ही पाँच हजार वर्ष। 'पर्यात मूलक शासन' के विषय में कहा - 'पर्यात (शास्त्र-ज्ञान) के न होने पर प्रतिवेध (साक्षात्कार) नहीं होता' इत्यादि। क्योंकि पर्यात के लुप्त होने पर प्रतिपत्ति (अभ्यास) लुप्त हो जाती है, प्रतिपत्ति के लुप्त होने पर अधिगम (प्राप्ति) लुप्त हो जाता है। किस कारण से? क्योंकि यह पर्यात ही प्रतिपत्ति का प्रत्यय (कारण) है, और प्रतिपत्ति अधिगम का। इस प्रकार प्रतिपत्ति की तुलना में भी पर्यात ही प्रमाण है। दूसरे और तीसरे (सुत्तों) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

โคตมีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गोतमी-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๔-๕. ทีฆชาณุสุตฺตาทิวณฺณนา

४-५. दीघजाणु-सुत्त आदि की व्याख्या।

๕๔-๕๕. จตุตฺเถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๖๕) เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺยาติ เอเกน โกฏฺฐาเสน โภเค ภุญฺเชยฺย, วินิภุญฺเชยฺย วาติ อตฺโถ. ทฺวีหิ กมฺมนฺติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ กสิวณิชฺชาทิกมฺมํ ปโยเชยฺย. นิธาเปยฺยาติ จตุตฺถโกฏฺฐาสํ นิเธตฺวา ฐเปยฺย, นิทหิตฺวา ภูมิคตํ กตฺวา ฐเปยฺยาติ อตฺโถ. อาปทาสุ ภวิสฺสตีติ กุลานญฺหิ น สพฺพกาลํ เอกสทิสํ วตฺตติ, กทาจิ ราชอคฺคิโจรทุพฺภิกฺขาทิวเสน อาปทา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เอวํ อาปทาสุ อุปฺปนฺนาสุ ภวิสฺสตีติ เอกํ โกฏฺฐาสํ นิธาเปยฺยาติ วุตฺตํ. อิเมสุ ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ กตรํ โกฏฺฐาสํ คเหตฺวา กุสลํ กาตพฺพนฺติ? ‘‘โภเค ภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตโกฏฺฐาสํ. ตโต คณฺหิตฺวา หิ ภิกฺขูนมฺปิ กปณทฺธิกานมฺปิ ทานํ ทาตพฺพํ, เปสการนฺหาปิตาทีนมฺปิ เวตนํ ทาตพฺพํ. สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกาทีนํ ทานวเสน เจว, อธิวตฺถเทวตาทีนํ เปตพลิวเสน, นฺหาปิตาทีนํ เวตนวเสน จ วินิโยโคปิ อุปโยโค เอว.

५४-५५. चौथे (दी. नि. अट्ठ. 3.265) में 'एक भाग से भोगों का उपभोग करे' (एकेन भोगे भुञ्जेय्य) का अर्थ है कि एक हिस्से से भोगों का उपभोग करे, या उनका उपयोग करे। 'दो भागों से कर्म' (द्वीहि कम्मं) का अर्थ है कि दो हिस्सों से कृषि, वाणिज्य आदि कार्यों को करे। 'संचित करे' (निधापेय्य) का अर्थ है कि चौथे हिस्से को सुरक्षित रखे, उसे भूमिगत करके रखे। 'आपत्तियों में काम आएगा' (आपदासु भविस्सति) का अर्थ है कि कुलों की स्थिति हमेशा एक जैसी नहीं रहती, कभी राजा, अग्नि, चोर, दुर्भिक्ष आदि के कारण आपत्तियाँ उत्पन्न होती हैं, इसलिए ऐसी आपत्तियाँ उत्पन्न होने पर काम आएगा, इस उद्देश्य से एक हिस्सा संचित करना चाहिए। इन चार हिस्सों में से किस हिस्से को लेकर कुशल कर्म (पुण्य) करना चाहिए? 'भोगों का उपभोग करे' वाले हिस्से से। उसी से लेकर भिक्षुओं, गरीबों और यात्रियों को दान देना चाहिए, और बुनकरों, नाइयों आदि को वेतन देना चाहिए। श्रमणों, ब्राह्मणों, गरीबों और यात्रियों आदि को दान देने के रूप में, अधिष्ठाता देवताओं आदि को बलि देने के रूप में, और नाइयों आदि को वेतन देने के रूप में किया गया विनियोग ही उपयोग है।

อเปนฺติ คจฺฉนฺติ, อเปนฺตา วา เอเตหีติ อปายา, อปายา เอว มุขานิ ทฺวารานีติ อปายมุขานิ. วินาสทฺวารานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

जो दूर जाते हैं या जिनसे दूर जाया जाता है, वे 'अपाय' हैं। अपाय ही मुख (द्वार) हैं, इसलिए 'अपायमुख' (विनाश के द्वार)। 'विनाश के द्वार' (विनासद्वारानि) में भी यही नियम है। पाँचवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

ทีฆชาณุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

दीघजाणु-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๖-๘. ภยสุตฺตาทิวณฺณนา

६-८. भय-सुत्त आदि की व्याख्या।

๕๖-๕๘. ฉฏฺเฐ [Pg.245] คพฺภวาโส อิธ อุตฺตรปทโลเปน คพฺโภ วุตฺโตติ อาห ‘‘คพฺโภติ คพฺภวาโส’’ติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถานิ.

५६-५८. छठे में 'गर्भवास' (गब्भवासो) को यहाँ उत्तरपद के लोप से 'गर्भ' (गब्भो) कहा गया है। सातवें और आठवें के अर्थ स्पष्ट हैं।

ภยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

भय-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๖-๑๐. ปุคฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา

६-१०. पुग्गल-सुत्त आदि की व्याख्या।

๕๙-๖๐. นวเม ทานํ ททนฺตานนฺติ ทกฺขิเณยฺยํ อุทฺทิสฺส ทานํ เทนฺตานํ. อุปธี วิปจฺจนฺติ เอเตน, อุปธีสุ วา วิปจฺจติ, อุปธโย วา วิปากา เอตสฺสาติ อุปธิวิปากํ. สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ อริยสงฺเฆ ทินฺนํ วิปฺผารฏฺฐานํ โหติ, วิปุลผลนฺติ อตฺโถ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

५९-६०. नौवें में 'दान देते हुओं का' (दानं ददन्तानं) का अर्थ है दक्षिणीय (पात्र) को उद्देश्य कर दान देते हुओं का। जिससे उपाधियाँ (स्कन्ध आदि) विपाक देती हैं, या उपाधियों में विपाक होता है, अथवा जिसके विपाक उपाधियाँ हैं, वह 'उपाधिविपाक' (उपधिविपाकं) है। 'संघ को दिया गया महाफलदायी होता है' का अर्थ है कि आर्य संघ को दिया गया दान विस्तृत और विशाल फल वाला होता है। दसवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

ปุคฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पुग्गल-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

โคตมีวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गोतमी-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

(๗) ๒. ภูมิจาลวคฺโค

(७) २. भूमिचाल-वग्ग।

๑-๕. อิจฺฉาสุตฺตาทิวณฺณนา

१-५. इच्छा-सुत्त आदि की व्याख्या।

๖๑-๖๕. สตฺตมสฺส ปฐมาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ปญฺจเม (ที.นิ.ฏี. ๒.๑๗๓) อภิภวตีติ อภิภุ, ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ. อถ วา อารมฺมณาภิภวนโต อภิตุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติปิ สสมฺปยุตฺตชฺฌานํ อภิภายตนํ. เตนาห ‘‘อภิภวนการณานี’’ติอาทิ. ตานิ หีติ อภิภายตนสญฺญิตานิ ฌานานิ. ‘‘ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตายา’’ติ อิทํ อุภยตฺถาปิ โยเชตพฺพํ. กถํ? ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตาย อารมฺมณานิ อภิภวนฺติ. ญาณพเลเนว หิ อารมฺมณาภิภวนํ วิย ปฏิปกฺขาภิภโวปีติ.

६१-६५. सातवें के पहले आदि (सूत्र) सुबोध हैं। पाँचवें में (दी. नि. टी. 2.173) 'अभिभूत करता है' इसलिए 'अभिभू' (परिकर्म या ज्ञान)। जिसका आयतन (स्थान) अभिभू है, वह 'अभिभायतन' (ध्यान) है। अथवा आलम्बन रूपी आयतन को अभिभूत करने के कारण वह 'अभिभायतन' है। अथवा आलम्बन को अभिभूत करने के कारण और योगी के सुख विशेषों का अधिष्ठान होने के कारण तथा मनायतन और धर्मायतन होने के कारण भी संप्रयुक्त ध्यान ही 'अभिभायतन' है। इसीलिए कहा गया है 'अभिभूत करने के कारण' आदि। वे 'अभिभायतन' संज्ञक ध्यान हैं। 'पुद्गल के ज्ञान की उत्कृष्टता के कारण' यह दोनों जगह जोड़ना चाहिए। कैसे? प्रतिपक्ष होने के कारण वे प्रतिकूल धर्मों को अभिभूत करते हैं और पुद्गल के ज्ञान की उत्कृष्टता के कारण आलम्बनों को अभिभूत करते हैं। ज्ञान के बल से ही आलम्बन को अभिभूत करने के समान प्रतिपक्ष को अभिभूत करना भी होता है।

ปริกมฺมวเสน [Pg.246] อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี, น อปฺปนาวเสน. น หิ ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณา อปฺปนา อชฺฌตฺตวิสยา สมฺภวติ. ตํ ปน อชฺฌตฺตปริกมฺมวเสน ลทฺธํ กสิณนิมิตฺตํ อวิสุทฺธเมว โหติ, น พหิทฺธาปริกมฺมวเสน ลทฺธํ วิย วิสุทฺธํ.

परिकर्म के वश से 'अध्यात्म में रूपसंज्ञी' है, अर्पणा के वश से नहीं। क्योंकि प्रतिभाग-निमित्त आलम्बन वाली अर्पणा आध्यात्मिक विषय वाली नहीं हो सकती। वह अध्यात्म-परिकर्म के वश से प्राप्त कसिण-निमित्त अशुद्ध ही होता है, वह बाह्य-परिकर्म के वश से प्राप्त निमित्त की तरह शुद्ध नहीं होता।

ปริตฺตานีติ ยถาลทฺธานิ สุปฺปสราวมตฺตานิ. เตนาห ‘‘อวฑฺฒิตานี’’ติ. ปริตฺตวเสเนวาติ วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตวเสเนว อิทํ อภิภายตนํ วุตฺตํ. ปริตฺตตา เหตฺถ อภิภวนสฺส การณํ. วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ อภิภายตนภาวนา นาม ติกฺขปญฺญสฺเสว สมฺภวติ, น อิตรสฺสาติ อาห ‘‘ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล’’ติ. อภิภวิตฺวา สมาปชฺชตีติ เอตฺถ อภิภวนํ สมาปชฺชนญฺจ อุปจารชฺฌานาธิคมสมนนฺตรเมว อปฺปนาฌานุปฺปาทนนฺติ อาห ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ. สห นิมิตฺตุปฺปาเทนาติ จ อปฺปนาปริวาสาภาวสฺส ลกฺขณวจนเมตํ. โย ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ’’ติ วุจฺจติ, ตโตปิ ญาณุตฺตรสฺเสว อภิภายตนภาวนา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ นิมิตฺเต. อปฺปนํ ปาเปตีติ ภาวนํ อปฺปนํ เนติ.

'परित्त' (थोड़े) का अर्थ है जैसे प्राप्त हुए, सकोरे (प्याले) के बराबर। इसीलिए कहा 'अवर्धित'। 'परित्त' के वश से ही, वर्ण के वश से विचार विद्यमान होने पर भी, परित्त के वश से ही यह 'अभिभायतन' कहा गया है। यहाँ परित्तता ही अभिभूत करने का कारण है। वर्ण का विचार होने या न होने पर भी अभिभायतन की भावना तीक्ष्ण बुद्धि वाले को ही संभव है, दूसरे को नहीं, इसीलिए कहा 'ज्ञान में उत्कृष्ट पुद्गल'। 'अभिभूत कर समापन्न होता है' यहाँ अभिभूत करना और समापन्न होना उपचार-ध्यान की प्राप्ति के तुरंत बाद अर्पणा-ध्यान की उत्पत्ति है, इसीलिए कहा 'निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही यहाँ अर्पणा को प्राप्त कराता है'। 'निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही' यह अर्पणा के पूर्व अभ्यास (परिव्यास) के अभाव का लक्षण बताने वाला वचन है। जिसे 'क्षिप्र-अभिज्ञ' कहा जाता है, उससे भी अधिक ज्ञानवान के लिए ही अभिभायतन की भावना होती है। 'यहाँ' यानी इस निमित्त में। 'अर्पणा को प्राप्त कराता है' यानी भावना को अर्पणा तक ले जाता है।

เอตฺถ จ เกจิ ‘‘อุปฺปนฺเน อุปจารชฺฌาเน ตํ อารพฺภ เย เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺเว ตโย ชวนวารา ปวตฺตนฺติ, เต อุปจารชฺฌานปกฺขิกา เอว, ตทนนฺตรญฺจ ภวงฺคปริวาเสน อุปจาราเสวนาย จ วินา อปฺปนา โหติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนว อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. น หิ ปาริวาสิกกมฺเมน อปฺปนาวาโร อิจฺฉิโต, นาปิ มหคฺคตปฺปมาณชฺฌาเนสุ วิย อุปจารชฺฌาเน เอกนฺตโต ปจฺจเวกฺขณา อิจฺฉิตพฺพา, ตสฺมา อุปจารชฺฌานาธิคมโต ปรํ กติปยภวงฺคจิตฺตาวสาเน อปฺปนํ ปาปุณนฺโต ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วุตฺโต. ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทนา’’ติ จ อธิปฺปายิกมิทํ วจนํ, น นีตตฺถํ. อธิปฺปาโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

यहाँ कुछ लोग कहते हैं कि 'उपचार-ध्यान उत्पन्न होने पर उसे लेकर जो कम से कम दो-तीन जवन-वार चलते हैं, वे उपचार-ध्यान के पक्ष के ही हैं, और उसके बाद भवंग-परिव्यास और उपचार-आसेवन के बिना अर्पणा होती है, निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही अर्पणा को प्राप्त कराता है', यह केवल उनका मत है। क्योंकि अर्पणा-वार में पूर्व अभ्यास (पारिवासिक कर्म) अपेक्षित नहीं है, और न ही महग्गत प्रमाण वाले ध्यानों की तरह उपचार-ध्यान में एकांततः प्रत्यवेक्षण अपेक्षित है, इसलिए उपचार-ध्यान की प्राप्ति के बाद कुछ भवंग-चित्तों के बीतने पर अर्पणा को प्राप्त होने वाले के लिए 'निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही यहाँ अर्पणा को प्राप्त कराता है' कहा गया है। 'निमित्त की उत्पत्ति के साथ ही' यह वचन अभिप्रायिक (तात्पर्यपूर्ण) है, नीतार्थ (अक्षरशः) नहीं। अभिप्राय पूर्वोक्त रीति से ही समझना चाहिए।

น อนฺโตสมาปตฺติยํ ตทา ตถารูปสฺส อาโภคสฺส อสมฺภวโต, สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาย วเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๐๔) ปน ‘‘อิมินา ปนสฺส ปุพฺพโภโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยํ [Pg.247] ตถา อาโภคาภาเว กสฺมา ‘‘ฌานสญฺญายปี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อภิภวน…เป… อตฺถี’’ติ.

समापत्ति के भीतर उस समय उस प्रकार के आभोग (मनस्कार) का होना असंभव होने के कारण, समापत्ति से व्युत्थित (बाहर निकले हुए) व्यक्ति का आभोग पूर्वभाग-भावना के वश से ध्यान के क्षण में प्रवृत्त अभिभवन-आकार (अभिभूत करने की अवस्था) को ग्रहण करके प्रवृत्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। अभिधम्म-अट्ठकथा (ध. सं. अट्ठ. 204) में तो 'इससे इसका पूर्वभोग कहा गया है' ऐसा कहा गया है। समापत्ति के भीतर उस प्रकार के आभोग के अभाव में 'ध्यान-संज्ञा से भी' ऐसा क्यों कहा गया? इसके उत्तर में कहा— 'अभिभवन...पे... है'।

วฑฺฒิตปฺปมาณานีติ วิปุลปฺปมาณานีติ อตฺโถ, น เอกงฺคุลทฺวงฺคุลาทิวเสน วฑฺฒึ ปาปิตานีติ ตถาวฑฺฒนสฺเสเวตฺถ อสมฺภวโต. เตนาห ‘‘มหนฺตานี’’ติ. ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ ภุญฺชนภาชเน วฑฺฒิตฺวา ทินฺนํ ภตฺตํ, เอกาสเน ปุริเสน ภุญฺชิตพฺพภตฺตโต อุปฑฺฒภตฺตนฺติ อตฺโถ.

'वर्धित-प्रमाण' (बढ़े हुए प्रमाण वाले) का अर्थ है 'विपुल प्रमाण वाले', न कि एक अंगुल, दो अंगुल आदि के क्रम से वृद्धि को प्राप्त हुए, क्योंकि यहाँ उस प्रकार की वृद्धि का होना असंभव है। इसीलिए कहा— 'महान् (बड़े)'। 'भक्त-वर्धितक' का अर्थ है भोजन के पात्र में बढ़ाकर दिया गया भोजन, अर्थात् एक आसन पर पुरुष द्वारा खाए जाने वाले भोजन से आधा भोजन।

รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, น รูปสญฺญี อรูปสญฺญี. สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. รูปสญฺญาย อนุปฺปาทนเมเวตฺถ อลาภิตา. พหิทฺธาว อุปฺปนฺนนฺติ พหิทฺธาวตฺถุสฺมึเยว อุปฺปนฺนํ. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๐๔-๒๐๙) ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอวํ จตุนฺนํ อภิภายตนานํ อาคตตฺตา อภิธมฺมฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา ปน ยถา สุตฺตนฺเต อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานีติอาทิ วุตฺตํ, เอวํ อวตฺวา อิธ จตูสุปิ อภิภายตเนสุ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาว วุตฺตา’’ติ โจทนํ กตฺวา ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ การณํ วตฺวา ‘‘ตตฺถ วา อิธ วา พหิทฺธา รูปาเนว อภิภวิตพฺพานิ, ตสฺมา ตานิ นิยมโตว วตฺตพฺพานีติ ตตฺราปิ อิธาปิ วุตฺตานิ, ‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’ติ อิทํ ปน สตฺถุ เทสนาวิลาสมตฺตเมวา’’ติ วุตฺตํ.

रूप में संज्ञा 'रूपसंज्ञा' है, वह जिसकी है वह 'रूपसंज्ञी' है; जो रूपसंज्ञी नहीं है वह 'अरूपसंज्ञी' है। संज्ञा के शीर्षक से ध्यान को कहा जाता है। रूपसंज्ञा का उत्पन्न न होना ही यहाँ 'अलाभिता' (अप्राप्ति) है। 'बाहर ही उत्पन्न' का अर्थ है बाहरी वस्तु में ही उत्पन्न। अभिधम्म (ध. सं. 204-209) में तो 'अध्यात्म में अरूपसंज्ञी बाहर के रूपों को देखता है—परित्त (सीमित), सुवर्ण (सुन्दर वर्ण वाले) और दुर्वर्ण (कुरूप), अप्रमाण, सुवर्ण और दुर्वर्ण' इस प्रकार चार अभिभायतनों के आने के कारण अभिधम्म-अट्ठकथा में यह शंका करके कि 'क्यों सुत्तन्त के समान अध्यात्म में रूपसंज्ञी एक बाहर के रूपों को देखता है जो परित्त हैं आदि न कहकर, यहाँ चारों ही अभिभायतनों में अध्यात्म में अरूपसंज्ञिता ही कही गई है?' 'अध्यात्म रूपों के अनभिभवनीय (अभिभूत न किए जा सकने योग्य) होने के कारण' यह कारण बताकर कहा गया है— 'वहाँ या यहाँ बाहर के रूपों को ही अभिभूत करना चाहिए, इसलिए उन्हें नियमतः कहना चाहिए, ऐसा वहाँ भी और यहाँ भी कहा गया है; अध्यात्म में रूपसंज्ञी यह तो शास्ता की देशना-विलास (उपदेश की शैली) मात्र ही है'।

เอตฺถ จ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ‘‘ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วุตฺตานิ, ตถา ‘‘อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ. อตฺถิ หิ โส ปริยาโย ‘‘ปริตฺตานิ อภิภุยฺย, ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยา’’ติ. ปริยายกถา หิ สุตฺตนฺตเทสนาติ. อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ, ตถา สหิตานิ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนวิเสโสติ, ตถา อิธ ปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขานมฺปิ อภิภวนปริยาโย อตฺถีติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติอาทินา ปฐมทุติยอภิภายตเนสุ ปฐมวิโมกฺโข, ตติยจตุตฺถอภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข, วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปฺปวตฺติโต สงฺคหิโต. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๐๔-๒๐๙, ๒๔๗-๒๔๙) ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ [Pg.248] อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ. สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ ฌานานิ วิโมกฺขเทสนายํ วุตฺตานิ. ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิธมฺเม อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ. ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ อิทํ อภิธมฺเม กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ. ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อภิธมฺเม วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

और यहाँ वर्ण-आभोग (रंग के विचार) से रहित और सहित सभी को 'परित्त सुवर्ण-दुर्वर्ण' कहा गया है, वैसे ही 'अप्रमाण सुवर्ण-दुर्वर्ण' भी। क्योंकि वह पर्याय (विधि) है— 'परित्तों को अभिभूत करके, यदि वे कभी वर्ण के वश से आभोगित (ध्यान में लिए गए) होते हैं, तो सुवर्ण-दुर्वर्णों को अभिभूत करके'। सुत्तन्त-देशना पर्याय-कथा (सापेक्ष व्याख्या) है। किन्तु अभिधम्म में निष्पर्याय-देशना (निरपेक्ष व्याख्या) होने के कारण वर्ण-आभोग रहित अलग कहे गए हैं, और सहित अलग। क्योंकि दोनों में अभिभवन-विशेष (अभिभूत करने की विशिष्टता) है, वैसे ही यहाँ पर्याय-देशना होने के कारण विमोक्षों का भी अभिभवन-पर्याय है, इसलिए 'अध्यात्म में रूपसंज्ञी' आदि के द्वारा प्रथम और द्वितीय अभिभायतनों में प्रथम विमोक्ष, तृतीय और चतुर्थ अभिभायतनों में द्वितीय विमोक्ष, और वर्ण-अभिभायतनों में तृतीय विमोक्ष अभिभवन की प्रवृत्ति से संगृहीत हैं। किन्तु अभिधम्म (ध. सं. 204-209, 247-249) में निष्पर्याय-देशना होने के कारण विमोक्ष और अभिभायतनों को असंकर (बिना मिलावट के) दिखाने के लिए विमोक्षों को छोड़कर अभिभायतन कहे गए हैं। और विमोक्ष-देशना में सभी विमोक्ष-कृत्य वाले ध्यान कहे गए हैं। वह यह 'अध्यात्म में रूपसंज्ञी' इस रूप में आए हुए दो अभिभायतनों का अभिधम्म के अभिभायतनों में न कहे जाने से और 'रूपी रूपों को देखता है' आदि के सभी विमोक्ष-कृत्यों के साधारण वचन होने से व्यवस्थापन किया गया है, ऐसा जाना जाता है। 'अध्यात्म रूपों के अनभिभवनीय होने के कारण'—यह अभिधम्म में कहीं भी 'अध्यात्म में रूपों को देखता है' ऐसा न कहकर सर्वत्र जो 'बाहर के रूपों को देखता है' कहा गया है, उसका कारण-वचन है। उससे जो अन्य हेतु वाला है, वह उस हेतु से कहा गया है। जो देशना-विलास के हेतु से अध्यात्म में अरूपसंज्ञिता का ही अभिधम्म में कथन है, उसका कोई अन्य कारण नहीं खोजना चाहिए, यह दर्शाता है।

อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ เตสํ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วิชฺชมานปริยายกถาภาวโต. ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา น นีลาทิอภิภายตนานิ วตฺตพฺพานีติ เจ? ตํ น. นีลาทีสุ กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณานํ ปริตฺตตา วา อปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ. เอเตสุ จ ปริตฺตาทิกสิณรูเปสุ ยํ ยํ จริตสฺส อิมานิ อภิภายตนานิ อิชฺฌนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพสงฺคาหิกวเสนาติ นีลวณฺณนีลนิทสฺสนนีลนิภาสานํ สาธารณวเสน. วณฺณวเสนาติ สภาววณฺณวเสน. นิทสฺสนวเสนาติ ปสฺสิตพฺพตาวเสน จกฺขุวิญฺญาณาทิวิญฺญาณวีถิยา คเหตพฺพตาวเสน. โอภาสวเสนาติ สปฺปภาสตาย อวภาสนวเสน.

अध्यात्म रूपों की अनभिभवनीयता उनके बाहरी रूपों के समान स्पष्ट न होने के कारण है, और देशना-विलास को यथोक्त व्यवस्था के वश से समझना चाहिए, क्योंकि विनेय (शिष्यों) के आशय के वश से विद्यमान पर्याय-कथा का भाव है। यदि कहें कि 'सुवर्ण-दुर्वर्ण' इसी से सिद्ध हो जाने के कारण नील आदि अभिभायतन नहीं कहने चाहिए? तो वह ठीक नहीं है। क्योंकि नील आदि में किए गए अधिकार (अभ्यास) वालों के लिए नील आदि भाव ही अभिभवन का कारण है। उन परिशुद्ध और अपरिशुद्ध वर्णों की परित्तता या अप्रमाणता अभिभवन का कारण नहीं है, बल्कि नील आदि भाव ही है। और इन परित्त आदि कसिण-रूपों में जिस-जिस चरित (स्वभाव) वाले के लिए ये अभिभायतन सिद्ध होते हैं, उसे दिखाने के लिए 'इनमें तो' आदि कहा गया है। 'सर्व-संग्राहक के वश से' अर्थात् नील वर्ण, नील निदर्शन और नील निभास के साधारण होने के वश से। 'वर्ण के वश से' अर्थात् स्वभाव-वर्ण के वश से। 'निदर्शन के वश से' अर्थात् देखे जाने योग्य होने के वश से, चक्षु-विज्ञान आदि विज्ञान-वीथि द्वारा ग्रहण किए जाने के वश से। 'आभास के वश से' अर्थात् प्रभा-सहित होने से प्रकाशित होने के वश से।

อิจฺฉาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इच्छा-सुत्त आदि की वर्णना (व्याख्या) समाप्त हुई।

๖. วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

६. विमोक्ष-सुत्त की वर्णना।

๖๖. ฉฏฺเฐ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๒๙) เกนฏฺเฐนาติ เกน สภาเวน. สภาโว หิ ญาเณน ยาถาวโต อรณียโต ญาตพฺพโต ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจติ, โส เอว [Pg.249] ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา ‘‘อฏฺโฐ’’ติ วุตฺโต. อธิมุจฺจนฏฺเฐนาติ อธิกํ สวิเสสํ มุจฺจนฏฺเฐน. เอเตน สติปิ สพฺพสฺสปิ รูปาวจรชฺฌานสฺส วิกฺขมฺภนวเสน ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตภาเว เยน ภาวนาวิเสเสน ตํ ฌานํ สาติสยํ ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจิตฺวา ปวตฺตติ, โส ภาวนาวิเสโส ทีปิโต. ภวติ หิ สมานชาติยุตฺโตปิ ภาวนาวิเสเสน ปวตฺติอาการวิเสโส. ยถา ตํ สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส, ตถา ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตตาย เอว อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุจฺจนฏฺเฐนปิ วิโมกฺโข. เตนาห ‘‘อารมฺมเณ จา’’ติอาทิ. อยํ ปนตฺโถติ อยํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ ปจฺฉิเม วิโมกฺเข นิโรเธ นตฺถิ. เกวโล วิมุตฺตฏฺโฐ เอว ตตฺถ ลพฺภติ, ตํ สยเมว ปรโต วกฺขติ.

६६. छठे (दी. नि. टी. 2.129) में 'केनट्ठेन' का अर्थ है किस स्वभाव से। स्वभाव ही ज्ञान के द्वारा यथार्थ रूप से जानने योग्य होने के कारण 'अत्थ' (अर्थ) कहा जाता है, वही 'त्थ' के स्थान पर 'ट्ठ' करके 'अट्ठो' कहा गया है। 'अधिमुच्चनट्ठेन' का अर्थ है अधिक विशेष रूप से मुक्त होने के अर्थ में। इससे यद्यपि सभी रूपावचर ध्यानों में विक्खम्भन (दबाने) के वश से प्रतिपक्ष से मुक्त होने का भाव है, फिर भी जिस भावना विशेष से वह ध्यान प्रतिपक्ष से अतिशय रूप से मुक्त होकर प्रवृत्त होता है, वह भावना विशेष यहाँ दर्शायी गई है। समान जाति वाला होने पर भी भावना विशेष के कारण प्रवृत्ति के आकार में विशेषता होती है। जैसे वह श्रद्धाविमुक्त से दृष्टि प्राप्त (व्यक्ति) के लिए होता है, वैसे ही प्रतिपक्ष धर्मों से भली-भांति मुक्त होने के कारण ही, अनिगृहीत होने से और नि:शंक होने से, अभिरति के वश से भली-भांति अधिमुक्त होने के अर्थ में भी विमोक्ष है। इसीलिए कहा गया है— 'आरम्मणे च' इत्यादि। 'अयं पनत्थो' (परन्तु यह अर्थ) अर्थात् यह अधिमुक्ति का अर्थ पिछले विमोक्ष (निरोध) में नहीं है। वहाँ केवल 'विमुक्त' अर्थ ही प्राप्त होता है, उसे वह स्वयं आगे कहेंगे।

รูปีติ เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐรูปํ โหติ, เยน วิสิฏฺเฐน รูเปน ‘‘รูปี’’ติ วุจฺเจยฺย รูปีสทฺทสฺส อติสยตฺถทีปนโต, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปสฺส วเสน ปฏิลทฺธชฺฌานํ อิธ ปรมตฺถโต รูปิภาวสาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. รูปชฺฌานํ รูปํ อุตฺตรปทโลเปน. รูปานีติ ปเนตฺถ ปุริมปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘นีลกสิณาทีนิ รูปานี’’ติ. รูเป กสิณรูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา เอตสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. ตปฺปฏิปกฺเขน อรูปสญฺญี. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี’’ติอาทิ.

'रूपी' का अर्थ है—जिस अपनी संतति में शामिल रूप से यह युक्त है, वह जिस ध्यान के लिए हेतु होने के कारण विशिष्ट रूप होता है, जिस विशिष्ट रूप के कारण 'रूपी' कहा जाए, क्योंकि 'रूपी' शब्द अतिशय अर्थ को प्रकट करता है, वही अपनी संतति में शामिल रूप के वश से प्राप्त ध्यान यहाँ परमार्थतः 'रूपी' भाव को सिद्ध करने वाला समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है— 'अज्झत्तं' (अध्यात्म) इत्यादि। 'रूपज्झानं' (रूप ध्यान) में उत्तर पद का लोप होने से 'रूप' शेष रहा। 'रूपानी' (रूपों को) यहाँ पूर्व पद का लोप समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है— 'नीलकसिणादीनि रूपानी' (नील कसिण आदि रूप)। रूप में अर्थात् कसिण रूप में जो संज्ञा है वह 'रूपसंज्ञा' है, वह जिसकी है वह 'रूपसंज्ञी' है, यहाँ संज्ञा के माध्यम से ध्यान को कहा गया है। उसके प्रतिपक्ष से 'अरूपसंज्ञी' है। इसीलिए कहा गया है— 'अज्झत्तं न रूपसञ्ञी' (अध्यात्म में रूपसंज्ञी नहीं) इत्यादि।

อนฺโต อปฺปนายํ ‘‘สุภ’’นฺติ อาโภโค นตฺถีติ อิมินา ปุพฺพาโภควเสน ตถา อธิมุตฺติ สิยาติ ทสฺเสติ. เอวญฺเหตฺถ ตถาวตฺตพฺพตาปตฺติโจทนา อนวฏฺฐานา โหติ. ยสฺมา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ตตฺถ กตาธิการานํ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุจฺจนฏฺโฐ สมฺภวติ, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ตถา ตติโย วิโมกฺโข สํวณฺณิโต. ยสฺมา ปน เมตฺตาทิวเสน ปวตฺตมานา ภาวนา สตฺเต อปฺปฏิกูลโต ทหนฺติ, เต สุภโต อธิมุจฺจิตฺวา ปวตฺตติ, ตสฺมา ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒-๒๑๓) พฺรหฺมวิหารภาวนา ‘‘สุภวิโมกฺโข’’ติ วุตฺตา. ตยิทํ อุภยมฺปิ เตน เตน ปริยาเยน วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

अर्पणा (समाधि) के भीतर 'शुभ' ऐसा विचार (आभोग) नहीं है, इससे यह दर्शाते हैं कि पूर्व आभोग के वश से वैसी अधिमुक्ति हो सकती है। इस प्रकार यहाँ 'वैसा कहना चाहिए' इस आपत्ति का दोष नहीं रहता। चूंकि भली-भांति शुद्ध नील आदि वर्ण कसिणों में, वहाँ किए गए अधिकार (अभ्यास) वालों की अभिरति के वश से भली-भांति अधिमुक्ति का अर्थ संभव है, इसलिए अट्ठकथा में तीसरे विमोक्ष की वैसी व्याख्या की गई है। परन्तु चूंकि मैत्री आदि के वश से प्रवृत्त होने वाली भावनाएं सत्त्वों को अप्रतिकूल रूप में देखती हैं, वे शुभ के रूप में अधिमुक्त होकर प्रवृत्त होती हैं, इसलिए पटिसम्भिदामग्ग (पटि. म. 1.212-213) में ब्रह्मविहार भावना को 'शुभ विमोक्ष' कहा गया है। यह दोनों ही उस-उस पर्याय (दृष्टिकोण) से कहे जाने के कारण विरुद्ध नहीं हैं, ऐसा समझना चाहिए।

สพฺพโสติ [Pg.250] อนวเสสโต. น หิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ เอกเทโสปิ ตตฺถ อวสิสฺสติ. วิสฺสฏฺฐตฺตาติ ยถาปริจฺฉินฺนกาเล นิโรธิตตฺตา. อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม อริเยเหว สมาปชฺชิตพฺพโต อริยผลปริโยสานตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺติภาวโต จ.

'सब्बसो' (सब प्रकार से) का अर्थ है बिना किसी शेष के। क्योंकि वहाँ चार अरूप स्कन्धों का एक अंश भी शेष नहीं रहता। 'विस्सट्ठत्ता' का अर्थ है यथा-निश्चित समय पर निरुद्ध होने के कारण। 'उत्तम विमोक्ष' नाम इसलिए है क्योंकि यह आर्यों द्वारा ही प्राप्त करने योग्य है, आर्य फल में इसकी समाप्ति होती है और इसी जन्म में निर्वाण की प्राप्ति का भाव होने के कारण।

วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विमोक्ष सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๗. อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา

७. अनर्य-व्यवहार सुत्त की व्याख्या।

๖๗. สตฺตเม อนริยานํ ลามกานํ โวหาโร อนริยโวหาโร. ทิฏฺฐวาทิตาติ ทิฏฺฐํ มยาติ เอวํ วาทิตา. เอวํ เสเสสุปิ. เอตฺถ จ ตํตํสมุฏฺฐาปกเจตนาวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยาหิ เจตนาหี’’ติอาทิ.

६७. सातवें में, अनर्यों (नीच लोगों) का व्यवहार 'अनर्य-व्यवहार' है। 'दिट्ठवादित' का अर्थ है 'मैंने देखा' ऐसा कहने वाला। इसी प्रकार शेष में भी। यहाँ उन-उन (वचनों) को उत्पन्न करने वाली चेतना के वश से अर्थ समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है— 'याहि चेतनाहि' (जिन चेतनाओं से) इत्यादि।

อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनर्य-व्यवहार सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๙. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

९. परिसा (पर्षद/सभा) सुत्त की व्याख्या।

๖๙. นวเม (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๒) สมาคนฺตพฺพโต, สมาคจฺฉตีติ วา สมาคโม, ปริสา. พิมฺพิสารปฺปมุโข สมาคโม พิมฺพิสารสมาคโม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. พิมฺพิสาร…เป… สมาคมสทิสํ ขตฺติยปริสนฺติ โยชนา. อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุปิ ลพฺภเตว สตฺถุ ขตฺติยปริสาทิอุปสงฺกมนํ. อาทิโต เตหิ สทฺธึ สตฺถุ ภาสนํ อาลาโป, กถนปฺปฏิกถนํ สลฺลาโป. ธมฺมูปสํหิตา ปุจฺฉาปฏิปุจฺฉา ธมฺมสากจฺฉา. สณฺฐานํ ปฏิจฺจ กถิตํ สณฺฐานปริยายตฺตา วณฺณ-สทฺทสฺส ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) วิย. เตสนฺติ ปทํ อุภยปทาเปกฺขํ ‘‘เตสมฺปิ ลกฺขณสณฺฐานํ วิย สตฺถุ สรีรสณฺฐานํ เตสํ เกวลํ ปญฺญายติ เอวา’’ติ. นาปิ อามุตฺตมณิกุณฺฑโล ภควา โหตีติ โยชนา. ฉินฺนสฺสราติ ทฺวิธา ภินฺนสฺสรา. คคฺครสฺสราติ ชชฺชริตสฺสรา. ภาสนฺตรนฺติ เตสํ สตฺตานํ ภาสาโต อญฺญํ ภาสํ. วีมํสาติ จินฺตนา. กิมตฺถํ…เป… เทเสตีติ อิทํ นนุ อตฺตานํ ชานาเปตฺวา ธมฺเม กถิเต เตสํ สาติสโย [Pg.251] ปสาโท โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตํ? เยสํ อตฺตานํ อชานาเปตฺวาว ธมฺเม กถิเต ปสาโท โหติ, น ชานาเปตฺวา, ตาทิเส สนฺธาย สตฺถา ตถา กโรติ. ตตฺถ ปโยชนมาห ‘‘วาสนตฺถายา’’ติ. เอวํ สุโตปีติ เอวํ อวิญฺญาตเทสโก อวิญฺญาตาคมโนปิ สุโต ธมฺโม อตฺตโน ธมฺมสุธมฺมตาเยว อนาคเต ปจฺจโย โหติ สุณนฺตสฺส.

६९. नौवें (दी. नि. टी. 2.172) में, एकत्रित होने के कारण या जहाँ एकत्रित होते हैं, वह 'समागम' अर्थात् 'परिसा' (सभा) है। बिम्बिसार प्रमुख समागम 'बिम्बिसार समागम' है। शेष दो में भी यही नियम है। बिम्बिसार...पे... समागम के समान क्षत्रिय सभा, ऐसा योजन (अन्वय) है। अन्य चक्रवालो में भी शास्ता (बुद्ध) का क्षत्रिय सभा आदि में जाना पाया ही जाता है। प्रारंभ में उनके साथ शास्ता का बोलना 'आलाप' है, बातचीत करना 'सल्लाप' है। धर्म से संबंधित प्रश्न और प्रति-प्रश्न 'धर्म-साकच्छा' (धर्म चर्चा) है। 'वण्ण' (वर्ण) शब्द यहाँ संस्थान (आकृति) के आधार पर कहा गया है, क्योंकि यह संस्थान का पर्याय है, जैसे 'महांतं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा' (महान हस्तिराज का रूप निर्मित करके) इत्यादि (सं. नि. 1.138) में। 'तेसं' (उनका) यह पद दोनों पदों की अपेक्षा रखता है— 'उनके लक्षण और संस्थान के समान शास्ता के शरीर का संस्थान केवल उन्हें ही प्रतीत होता है'। भगवान मणि और कुंडल धारण किए हुए नहीं होते, ऐसा अन्वय है। 'छिन्नस्सरा' का अर्थ है दो भागों में फटी हुई आवाज वाले। 'गग्गरस्सरा' का अर्थ है जर्जर आवाज वाले। 'भासंतरं' का अर्थ है उन सत्त्वों की भाषा से भिन्न भाषा। 'वीमंसा' का अर्थ है चिंतन। 'किसलिए...पे... उपदेश देते हैं'—क्या यह इस अभिप्राय से कहा गया है कि अपने आप को जनाकर (परिचय देकर) धर्म कहने पर उन्हें अतिशय प्रसन्नता होती है? जिन्हें अपने आप को बिना जनाए ही धर्म कहने पर प्रसन्नता होती है, जनाकर नहीं, उनके संदर्भ में शास्ता वैसा करते हैं। वहाँ प्रयोजन कहते हैं— 'वासना के लिए'। 'एवं सुतोपि' (इस प्रकार सुना हुआ भी)—इस प्रकार अज्ञात उपदेशक और अज्ञात आगमन वाले से भी सुना हुआ धर्म, सुनने वाले के लिए भविष्य में अपने धर्म की सुधर्मता के कारण ही प्रत्यय (हेतु) होता है।

ปริสาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

परिसा सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา

१०. भूमिचाल सुत्त की व्याख्या।

๗๐. ทสเม (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๖๗; สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๘๒๒) อุเทนยกฺขสฺส เจติยฏฺฐาเนติ อุเทนสฺส นาม ยกฺขสฺส อายตนภาเวน อิฏฺฐกาหิ กเต มหาชนสฺส จิตฺตีกตฏฺฐาเน. กตวิหาโรติ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโร. วุจฺจตีติ ปุริมโวหาเรน ‘‘อุเทนํ เจติย’’นฺติ วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปีติ ‘‘โคตมกํ เจติย’’นฺติอาทีสุปิ. เอเสว นโยติ เจติยฏฺฐาเน กตวิหารภาวํ อติทิสติ. ตถา หิ สตฺตมฺพนฺติ กิกิสฺส รญฺโญ ธีตโร สตฺต กุมาริโย สํเวคชาตา เคหโต นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ ปธานํ ปทหึสุ, ตํ ฐานํ ‘‘สตฺตมฺพํ เจติย’’นฺติ วทนฺติ. พหุปุตฺตกนฺติ จ พหุปาโรโห เอโก นิคฺโรธรุกฺโข, ตสฺมึ อธิวตฺถํ เทวตํ พหู มนุสฺสา ปุตฺเต ปตฺเถนฺติ, ตทุปาทาย ตํ ฐานํ ‘‘พหุปุตฺตกํ เจติย’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. สารนฺททสฺส นาม ยกฺขสฺส วสิตฏฺฐานํ, จาปาลสฺส นาม ยกฺขสฺส วสิตฏฺฐานํ, อิติ สพฺพาเนเวตานิ พุทฺธุปฺปาทโต ปุพฺพเทวตา ปริคฺคเหตฺวา เจติยโวหาเรน โวหริตานิ, ภควโต วิหาเร กเตปิ ตเถว สญฺชานนฺติ. รมณียาติ เอตฺถ เวสาลิยา ตาว ภูมิภาคสมฺปตฺติยา สุลภปิณฺฑตาย รมณียภาโว เวทิตพฺโพ. วิหารานํ ปน นครโต นาติทูรตาย นจฺจาสนฺนตาย คมนาคมนสมฺปตฺติยา อนากิณฺณวิหารฏฺฐานตาย ฉายุทกสมฺปตฺติยา ปวิเวกปติรูปตาย จ รมณียตา ทฏฺฐพฺพา.

७०. दसवें (दी. नि. टी. 2.167; सं. नि. टी. 2.5.822) में 'उदेन यक्ष के चैत्य स्थान में' का अर्थ है—उदेन नामक यक्ष के आयतन (निवास) के रूप में ईंटों से निर्मित और जनसाधारण द्वारा सम्मानित स्थान। 'कृतविहार' का अर्थ है—भगवान के उद्देश्य से बनाया गया विहार। 'कहा जाता है' का अर्थ है—पूर्व के व्यवहार (नाम) के अनुसार 'उदेन चैत्य' कहा जाता है। 'गोतमक आदि में भी' का अर्थ है—'गोतमक चैत्य' आदि में भी। 'यही विधि है'—यह चैत्य के स्थान पर विहार होने की स्थिति को अतिदिष्ट करता है। जैसे कि 'सत्तम्ब' (सात आम)—राजा किकी की सात पुत्रियाँ (राजकुमारियाँ) संवेग उत्पन्न होने पर घर से निकलकर वहाँ प्रधान (तप) करने लगीं, उस स्थान को 'सत्तम्ब चैत्य' कहते हैं। 'बहुपुत्तक'—एक बहुत सी जटाओं वाला बरगद का वृक्ष था, वहाँ अधिष्ठित देवता से बहुत से मनुष्य पुत्रों की प्रार्थना करते थे, उसे लेकर वह स्थान 'बहुपुत्तक चैत्य' के नाम से जाना गया। सारन्दद नामक यक्ष का निवास स्थान, चापाल नामक यक्ष का निवास स्थान—इस प्रकार ये सभी बुद्ध के प्रादुर्भाव से पहले देवताओं द्वारा ग्रहण किए जाने के कारण 'चैत्य' शब्द से व्यवहृत होते थे, भगवान के लिए विहार बना दिए जाने पर भी उन्हें उसी प्रकार जाना जाता है। 'रमणीय'—यहाँ वैशाली की भूमि की संपन्नता और सुलभ भिक्षा के कारण उसकी रमणीयता समझनी चाहिए। विहारों की रमणीयता नगर से न बहुत दूर और न बहुत पास होने के कारण आने-जाने की सुगमता, जनसंकुल न होने, छाया और जल की संपन्नता तथा विवेक (एकान्त) के अनुरूप होने से देखनी चाहिए।

วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา. ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา [Pg.252] ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺติรหตํ คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิสยตาย ปติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนุปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาย สิขาปฺปตฺติยา สมฺมเทว สํเสวิตา.

'वर्धित' का अर्थ है—भावना की परिपूर्णता के कारण बढ़ाया गया। 'बार-बार किया गया' का अर्थ है—भावना के बहुलीकरण (अभ्यास) से बार-बार प्रवृत्त किया गया। 'जुते हुए वाहन के समान किया गया' का अर्थ है—जैसे एक कुशल सारथी द्वारा नियंत्रित श्रेष्ठ जुता हुआ वाहन इच्छानुसार चलता है, वैसे ही इसे इच्छानुसार चलने की अवस्था तक पहुँचाया गया। 'प्रतिष्ठान के अर्थ में' का अर्थ है—अधिष्ठान (दृढ़ निश्चय) के अर्थ में। 'वस्तु (आधार) के समान किया गया' का अर्थ है—सभी प्रकार से उपक्लेशों के शोधन द्वारा ऋद्धि के विषय के लिए आधार होने के कारण, भली-भाँति शोधित उपद्रव रहित भूमि के समान किया गया। 'अधिष्ठित' का अर्थ है—विपक्ष (बाधक तत्वों) के दूर होने से सुभावित होने के कारण उन-उन अधिष्ठानों की योग्यता में स्थापित। 'समन्ततः संचित' का अर्थ है—सभी ओर से भावना के उपचय (संग्रह) को प्राप्त। इसीलिए कहा—'सुवर्धित'। 'भली-भाँति आरब्ध' का अर्थ है—ऋद्धि-भावना की पराकाष्ठा (शिखर) तक पहुँचने के लिए सम्यक् रूप से सेवन किया गया।

อนิยเมนาติ ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ อนิยมวจเนน. นิยเมตฺวาติ ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ สรูปทสฺสเนน นิยเมตฺวา. อายุปฺปมาณนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๔๐; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๔๐) ปรมายุปฺปมาณํ วทติ. กึ ปเนตฺถ ปรมายุ นาม, กถํ วา ตํ ปริจฺฉินฺนปฺปมาณนฺติ? วุจฺจเต – โย เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตสฺมึ ตสฺมึ ภววิเสเส ปุริมสิทฺธภวปตฺถนูปนิสฺสยวเสน สรีราวยววณฺณสณฺฐานปฺปมาณาทิวิเสสา วิย ตํตํคตินิกายาทีสุ เยภุยฺเยน นิยตปริจฺเฉโท คพฺภเสยฺยกกามาวจรเทวรูปาวจรสตฺตานํ สุกฺกโสณิตอุตุโภชนาทิอุตุอาทิปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยูปตฺถมฺภิโต วิปากปฺปพนฺธสฺส ฐิติกาลนิยโม. โส ยถาสกํ ขณมตฺตาวฏฺฐายีนมฺปิ อตฺตโน สหชาตานํ รูปารูปธมฺมานํ ฐปนาการวุตฺติตาย ปวตฺตนกานิ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานิ ยสฺมา น เกวลํ เตสํ ขณฐิติยา เอว การณภาเวน อนุปาลกานิ, อถ โข ยาว ภวงฺคุปจฺเฉทา อนุปพนฺธสฺส อวิจฺเฉทเหตุภาเวนปิ, ตสฺมา อายุเหตุกตฺตา การณูปจาเรน อายุ, อุกฺกํสปริจฺเฉทวเสน ปรมายูติ จ วุจฺจติ. ตํ ปน เทวานํ เนรยิกานํ อุตฺตรกุรุกานญฺจ นิยตปริจฺเฉทํ. อุตฺตรกุรุกานํ ปน เอกนฺตนิยตปริจฺเฉทเมว, อวสิฏฺฐมนุสฺสเปตติรจฺฉานานํ ปน จิรฏฺฐิติสํวตฺตนิกกมฺมพหุเล กาเล ตํกมฺมสหิตสนฺตานชนิตสุกฺกโสณิตปจฺจยานํ ตํมูลกานญฺจ จนฺทสูริยสมวิสมปริวตฺตนาทิชนิตอุตุอาหาราทิสมวิสมปจฺจยานญฺจ วเสน จิราจิรกาลโต อนิยตปริจฺเฉทํ, ตสฺส จ ยถา ปุริมสิทฺธภวปตฺถนาวเสน ตํตํคตินิกายาทีสุ วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสนิยโม สิทฺโธ ทสฺสนานุสฺสวาทีหิ, ตถา อาทิโต คหณสิทฺธิยา. เอวํ ตาสุ ตาสุ อุปปตฺตีสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ เยภุยฺเยน สมปฺปมาณฏฺฐิติกาลํ [Pg.253] ทสฺสนานุสฺสเวหิ ลภิตฺวา ตํปรมตํ อชฺโฌสาย ปวตฺติตภวปตฺถนาวเสน อาทิโต ปริจฺเฉทนิยโม เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปน กมฺมํ ตาสุ ตาสุ อุปปตฺตีสุ ยถา ตํตํอุปปตฺตินิยตวณฺณาทินิพฺพตฺตเน สมตฺถํ, เอวํ นิยตายุปริจฺเฉทาสุ อุปปตฺตีสุ ปริจฺเฉทาติกฺกเมน วิปากนิพฺพตฺตเน สมตฺถํ น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ยํ มนุสฺสานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ ปริปุณฺณํ กโรนฺโต ติฏฺเฐยฺยา’’ติ.

'अनियम से' का अर्थ है—'जो कोई भी' इस अनिश्चित वचन से। 'नियत करके' का अर्थ है—'तथागत का' इस स्वरूप दर्शन से निश्चित करके। 'आयु-प्रमाण' (दी. नि. टी. 1.40; दी. नि. अभि. टी. 1.40) का अर्थ है—परम आयु-प्रमाण कहता है। यहाँ 'परम आयु' क्या है और उसका परिमाण कैसे निश्चित है? कहा जाता है—उन-उन सत्त्वों की उन-उन विशेष योनियों में, पूर्व-सिद्ध भव की प्रार्थना और उपनिषय के वश से, जैसे शरीर के अंगों, वर्ण, आकृति और प्रमाण आदि की विशिष्टता होती है, वैसे ही उन-उन गति-निकायों आदि में प्रायः निश्चित सीमा होती है—गर्भस्थ, कामावचर देव और रूपावचर सत्त्वों के लिए शुक्र, शोणित, ऋतु, भोजन आदि वर्तमान प्रत्ययों द्वारा समर्थित विपाक-प्रबंध (विपाक की निरंतरता) की स्थिति-काल का नियम। वह (आयु) अपने-अपने क्षण मात्र ठहरने वाले सहजात रूप और अरूप धर्मों को स्थापित करने के आकार में प्रवृत्त करने वाली रूप और अरूप जीवितिन्द्रिय है, क्योंकि वे न केवल उनके क्षणिक अस्तित्व के कारण स्वरूप रक्षक हैं, बल्कि भवांग के उच्छेद तक निरंतरता के अविच्छेद के हेतु भी हैं, इसलिए आयु का हेतु होने के कारण उपचार से 'आयु' और उत्कृष्ट सीमा के कारण 'परम आयु' कही जाती है। वह (आयु) देवों, नारकियों और उत्तरकुरु के निवासियों के लिए निश्चित सीमा वाली है। उत्तरकुरु के निवासियों के लिए तो वह एकांततः निश्चित सीमा वाली ही है; शेष मनुष्यों, प्रेतों और तिर्यंचों के लिए, दीर्घायु प्रदान करने वाले कर्मों की बहुलता वाले काल में, उस कर्म सहित संतान से जनित शुक्र-शोणित प्रत्ययों के कारण और उनके मूल वाले चन्द्र-सूर्य के सम-विषम परिवर्तन आदि से जनित ऋतु-आहार आदि सम-विषम प्रत्ययों के कारण, दीर्घ या अल्प काल होने से अनिश्चित सीमा वाली है। और जैसे पूर्व-सिद्ध भव की प्रार्थना के वश से उन-उन गति-निकायों आदि में वर्ण, आकृति आदि का विशेष नियम दर्शन और श्रवण आदि से सिद्ध है, वैसे ही आदि से ग्रहण की सिद्धि होती है। इस प्रकार उन-उन उपपत्तियों (जन्मों) में उत्पन्न सत्त्वों के प्रायः समान प्रमाण वाले स्थिति-काल को दर्शन और श्रवण से प्राप्त कर, उस परम सीमा में अभिनिवेश (आसक्ति) पूर्वक प्रवृत्त भव-प्रार्थना के वश से आदि से ही परिच्छेद (सीमा) का नियम समझना चाहिए। क्योंकि कर्म उन-उन उपपत्तियों में जैसे उन-उन उपपत्ति-नियत वर्ण आदि को उत्पन्न करने में समर्थ है, वैसे ही नियत आयु-सीमा वाली उपपत्तियों में सीमा का उल्लंघन करके विपाक उत्पन्न करने में समर्थ नहीं होता, इसलिए कहा गया है—'उस-उस काल में मनुष्यों का जो आयु-प्रमाण है, उसे पूर्ण करते हुए ठहर सकते हैं'।

มหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘มหาโพธิสตฺตานํ จริมภเว ปฏิสนฺธิทายิโน กมฺมสฺส อสงฺขฺเยยฺยายุกตาสํวตฺตนสมตฺถตํ หทเย ฐเปตฺวา พุทฺธานญฺจ อายุสงฺขารสฺส ปริสฺสยวิกฺขมฺภนสมตฺถตา ปาฬิยํ อาคตา เอวาติ อิมํ ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺยา’’ติ อโวจ. ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิภุยฺยตีติ เอเตน ยถา อิทฺธิพเลน ชราย น ปฏิฆาโต, เอวํ เตน มรณสฺสปิ น ปฏิฆาโตติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ. ‘‘กฺว สโร ขิตฺโต, กฺว จ นิปติโต’’ติ อญฺญถา วุฏฺฐิเตนปิ เถรวาเทน อฏฺฐกถาวจนเมว สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โย ปน วุจฺจติ…เป… นิยามิต’’นฺติ.

महासीव स्थविर ने तो "महाबोधिसत्वों के अंतिम भव में प्रतिसन्धि देने वाले कर्म की असंख्येय आयु वाली स्थिति में प्रवृत्त होने की समर्थता को हृदय में रखकर और बुद्धों के आयु-संस्कार के उपद्रवों को रोकने की समर्थता पालि (मूल पाठ) में आई ही है, अतः वे इसी भद्रकल्प तक ठहर सकते हैं" - ऐसा कहा। "खण्डित दाँत आदि से अभिभूत होता है" - इससे जैसे ऋद्धिबल से जरा (बुढ़ापे) का प्रतिघात नहीं होता, वैसे ही उससे मरण का भी प्रतिघात नहीं होता, यह अर्थतः सिद्ध ही है। "कहाँ बाण छोड़ा गया और कहाँ गिरा" - इस प्रकार अन्यथा प्रवृत्त हुए थेरवाद (स्थविरवाद) के द्वारा भी अट्ठकथा के वचन का ही समर्थन किया गया है, ऐसा समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है - "जो कहा जाता है... पे... नियमित है"।

โอฬาริเก นิมิตฺเตติ ถูเล สญฺญุปฺปาทเน. ถูลสญฺญุปฺปาทนญฺเหตํ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลํ กปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย, ยทิทํ ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวิภาวนํ. โอภาเสติ ปากฏวจเน. ปากฏวจนญฺเหตํ, ยทิทํ ปริยายํ มุญฺจิตฺวา อุชุกเมว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ. ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ ยถา กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺกา, เอวํ อภิภูตจิตฺโต. โส ปน อภิภโว มหตา อุทโกเฆน อปฺปกสฺส อุทกสฺส อชฺโฌตฺถรณํ วิย อโหสีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต’’ติ. อญฺโญติ เถรโต, อริเยหิ วา อญฺโญปิ โย โกจิ ปุถุชฺชโน. ปุถุชฺชนคฺคหณญฺเจตฺถ ยถา สพฺเพน สพฺพํ อปฺปหีนวิปลฺลาโส มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, เอวํ เถโร ภควตา กตนิมิตฺโตภาสํ สพฺพโส น สลฺลกฺเขสีติ ทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘มาโร หี’’ติอาทิ.

"औदारिक निमित्त" का अर्थ है स्थूल संज्ञा उत्पन्न करना। यह स्थूल संज्ञा उत्पन्न करना "भगवान् कल्प भर ठहरें" - इस प्रकार पूरे कल्प तक ठहरने की याचना के लिए है, जो कि "आनन्द, जिसके द्वारा भी चार ऋद्धिपाद भावित किए गए हैं" इत्यादि अन्य माध्यम से अपने चार ऋद्धिपादों की भावना के प्रभाव से कल्प भर ठहरने की समर्थता को प्रकट करना है। "ओभास" (प्रकाश/स्पष्टीकरण) का अर्थ है प्रकट वचन। यह प्रकट वचन है, जो कि पर्याय (घुमाव-फिराव) को छोड़कर सीधे ही अपने अभिप्राय को प्रकट करना है। "पर्युत्थित चित्त" का अर्थ है ऐसा अभिभूत चित्त जिससे किसी हित-अहित का लक्ष्य करना संभव न हो। वह अभिभूत होना वैसे ही था जैसे जल के बड़े वेग द्वारा थोड़े से जल को दबा देना, इसीलिए "अज्झोत्थटचित्त" (दबा हुआ चित्त) कहा गया है। "अन्य" का अर्थ है स्थविर से भिन्न, अथवा आर्यों से भिन्न कोई भी अन्य पृथग्जन। यहाँ पृथग्जन का ग्रहण इसलिए है ताकि यह दिखाया जा सके कि जैसे पूरी तरह से अविहीन-विपर्यास वाला व्यक्ति मार द्वारा पर्युत्थित चित्त होने पर किसी हित-अहित को नहीं समझ पाता, वैसे ही स्थविर ने भगवान् द्वारा किए गए निमित्त और ओभास को सर्वथा नहीं समझा। इसीलिए "मार ही..." इत्यादि कहा गया है।

จตฺตาโร [Pg.254] วิปลฺลาสาติ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโส, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโสติ อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา. เตนาติ ยทิปิ อิตเร อฏฺฐ วิปลฺลาสา ปหีนา, ตถาปิ ยถาวุตฺตานํ จตุนฺนํ วิปลฺลาสานํ อปฺปหีนภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส. มทฺทตีติ ผุสนมตฺเตน มทฺทนฺโต วิย โหติ, อญฺญถา เตน มทฺทิเต สตฺตานํ มรณเมว สิยา. กึ สกฺขิสฺสติ, น สกฺขิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กสฺมา น สกฺขิสฺสติ, นนุ เอส อคฺคสาวกสฺส กุจฺฉึ ปวิฏฺโฐติ? สจฺจํ ปวิฏฺโฐ, ตญฺจ โข อตฺตโน อานุภาวทสฺสนตฺถํ, น วิพาธนาธิปฺปาเยน. วิพาธนาธิปฺปาเยน ปน อิธ ‘‘กึ สกฺขิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ หทยมทฺทนสฺส อธิกตตฺตา. นิมิตฺโตภาสนฺติ เอตฺถ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลกปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวเสน สญฺญุปฺปาทนํ นิมิตฺตํ. ตถา ปน ปริยายํ มุญฺจิตฺวา อุชุกเมว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ โอภาโส. ชานนฺโตเยวาติ มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ ชานนฺโตเยว. อตฺตโน อปราธเหตุโต สตฺตานํ โสโก ตนุโก โหติ, น พลวาติ อาห ‘‘โทสาโรปเนน โสกตนุกรณตฺถ’’นฺติ. กึ ปน เถโร มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตกาเล ปวตฺตึ ปจฺฉา ชานาตีติ? น ชานาติ สภาเวน, พุทฺธานุภาเวน ปน ชานาติ.

"चार विपर्यास" - अशुभ में "शुभ" की संज्ञा का विपर्यास और चित्त का विपर्यास; दुःख में "सुख" की संज्ञा का विपर्यास और चित्त का विपर्यास - ये चार विपर्यास हैं। "उससे" का अर्थ है - यद्यपि अन्य आठ विपर्यास प्रहीण (नष्ट) हो चुके थे, फिर भी उक्त चार विपर्यासों के प्रहीण न होने के कारण। "उसका" का अर्थ है स्थविर का। "मथता है" का अर्थ है मात्र स्पर्श करने से ही मथने के समान होता है, अन्यथा उसके द्वारा मथने पर प्राणियों की मृत्यु ही हो जाती। "क्या कर सकेगा" का अभिप्राय है कि "नहीं कर सकेगा"। "क्यों नहीं कर सकेगा, क्या वह अग्रश्रावक की कुक्षि (पेट) में प्रविष्ट नहीं हुआ था?" सत्य है, प्रविष्ट हुआ था, किन्तु वह अपना प्रभाव दिखाने के लिए था, न कि पीड़ा पहुँचाने के अभिप्राय से। किन्तु यहाँ हृदय को मथने की प्रधानता होने के कारण पीड़ा पहुँचाने के अभिप्राय से "क्या कर सकेगा" कहा गया है। "निमित्त और ओभास" - यहाँ "भगवान् कल्प भर ठहरें" इस प्रकार पूरे कल्प तक ठहरने की याचना के लिए "आनन्द, जिसके द्वारा भी चार ऋद्धिपाद भावित किए गए हैं" इत्यादि अन्य माध्यम से अपने चार ऋद्धिपादों की भावना के प्रभाव से कल्प भर ठहरने की समर्थता के रूप में संज्ञा उत्पन्न करना "निमित्त" है। और वैसे ही पर्याय को छोड़कर सीधे ही अपने अभिप्राय को प्रकट करना "ओभास" है। "जानते हुए ही" का अर्थ है मार द्वारा पर्युत्थित होने की अवस्था को जानते हुए ही। अपने अपराध के कारण प्राणियों का शोक हल्का होता है, प्रबल नहीं, इसीलिए कहा गया है - "दोषारोपण द्वारा शोक को कम करने के लिए"। क्या स्थविर मार द्वारा पर्युत्थित चित्त के समय की घटना को बाद में जानते हैं? स्वभाव से नहीं जानते, किन्तु बुद्ध के प्रभाव से जानते हैं।

คจฺฉ ตฺวํ, อานนฺทาติ ยสฺมา ทิวาวิหารตฺถาย อิธาคโต, ตสฺมา, อานนฺท, คจฺฉ ตฺวํ ยถารุจิตฏฺฐานํ ทิวาวิหาราย. เตนาห ‘‘ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญสี’’ติ. อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน มาเรติ, วิราควิพนฺธเนน วา ชาตินิมิตฺตตาย ตตฺถ ตตฺถ ชาตํ มาเรนฺโต วิย โหตีติ ‘‘มาเรตีติ มาโร’’ติ วุตฺตํ. อติ วิย ปาปตาย ปาปิมา. กณฺหธมฺเมหิ สมนฺนาคโต กณฺโห. วิราคาทิคุณานํ อนฺตกรณโต อนฺตโก. สตฺตานํ อนตฺถาวหํ ปฏิปตฺตึ น มุญฺจตีติ นมุจิ. อตฺตโน มารปาเสน ปมตฺเต พนฺธติ, ปมตฺตา วา พนฺธู เอตสฺสาติ ปมตฺตพนฺธุ. สตฺตมสตฺตาหโต ปรํ สตฺต อหานิ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติ น ปน ปลฺลงฺกสตฺตาหาทิ วิย นิยตกิจฺจสฺส อฏฺฐมสตฺตาหสฺส นาม ลพฺภนโต. สตฺตมสตฺตาหสฺส หิ ปรโต อชปาลนิคฺโรธมูเล [Pg.255] มหาพฺรหฺมุโน สกฺกสฺส จ เทวรญฺโญ ปฏิญฺญาตธมฺมเทสนํ ภควนฺตํ ญตฺวา ‘‘อิทานิ สตฺเต ธมฺมเทสนาย มม วิสยํ สมติกฺกมาเปสฺสตี’’ติ สญฺชาตโทมนสฺโส หุตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ – ‘‘หนฺท ทานาหํ นํ อุปาเยน ปรินิพฺพาเปสฺสามิ, เอวมสฺส มโนรโถ อญฺญถตฺตํ คมิสฺสติ, มม จ มโนรโถ อิชฺฌิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา ปรินิพฺพานํ ยาจิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติอาทิ. ตตฺถ อชฺชาติ อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนทิวสํ สนฺธายาห. ภควา จสฺส อติพนฺธนาธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ ตํ อนาวิกตฺวา ปรินิพฺพานสฺส อกาลภาวเมว ปกาเสนฺโต ยาจนํ ปฏิกฺขิปิ. เตนาห ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทิ.

'हे आनंद, तुम जाओ', क्योंकि तुम यहाँ दिवाविहार (दिन के विश्राम) के लिए आए हो, इसलिए 'हे आनंद, तुम अपनी रुचि के अनुसार दिवाविहार के लिए स्थान पर जाओ'। इसीलिए कहा गया है— 'जिसका अब तुम समय समझते हो'। अनर्थ में नियुक्त करने के कारण गुणों के विनाश से मारता है, या विराग के प्रतिबन्ध द्वारा जाति-निमित्त होने से जहाँ-तहाँ उत्पन्न होने वाले को मारने के समान होता है, इसलिए 'मारता है सो मार (मरण)' कहा गया है। अत्यंत पापी होने के कारण 'पापी' है। कृष्ण (काले) धर्मों से युक्त होने के कारण 'कृष्ण' है। विराग आदि गुणों का अंत करने के कारण 'अंतक' है। प्राणियों को अनर्थकारी प्रतिपत्ति (आचरण) से नहीं छोड़ता, इसलिए 'नमुचि' है। अपने मार-पाश से प्रमत्त (प्रमादी) लोगों को बाँधता है, अथवा प्रमत्त लोग इसके बंधु हैं, इसलिए 'प्रमत्तबन्धु' है। सातवें सप्ताह के बाद के सात दिनों के संदर्भ में 'आठवें सप्ताह में' कहा गया है, न कि पल्यंक-सप्ताह आदि की तरह नियत कृत्य वाले आठवें सप्ताह का नाम प्राप्त होने से। सातवें सप्ताह के बाद अजपाल निग्रोध वृक्ष के मूल में महाब्रह्मा और देवराज शक्र को धर्म-देशना की प्रतिज्ञा करने वाले भगवान को जानकर, 'अब यह प्राणियों को धर्म-देशना द्वारा मेरे विषय (अधिकार क्षेत्र) से मुक्त करा देगा'—ऐसा सोचकर वह (मार) दुखी होकर खड़ा हुआ और सोचने लगा— 'अहो! अब मैं इसे उपाय से परिनिर्वाण करा दूँगा, इस प्रकार इसका मनोरथ अन्यथा हो जाएगा और मेरा मनोरथ सिद्ध होगा।' ऐसा सोचकर भगवान के पास जाकर एक ओर खड़ा होकर 'भन्ते! अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें' आदि कहकर परिनिर्वाण की याचना की। उसी के संदर्भ में 'आठवें सप्ताह में' आदि कहा गया है। वहाँ 'आज' शब्द आयु-संस्कार के त्याग के दिन के संदर्भ में कहा गया है। भगवान ने उसके अति-बंधन के अभिप्राय को जानते हुए भी उसे प्रकट न करते हुए, परिनिर्वाण के अकाल (अनुचित समय) होने को ही प्रकाशित करते हुए याचना को अस्वीकार कर दिया। इसीलिए 'न तावाहं' (मैं तब तक नहीं...) आदि कहा गया है।

มคฺควเสน พฺยตฺตาติ สจฺจสมฺปฏิเวธเวยฺยตฺติเยน พฺยตฺตา. ตเถว วินีตาติ มคฺควเสเนว กิเลสานํ สมุจฺเฉทวินเยน วินีตา. ตถา วิสารทาติ อริยมคฺคาธิคเมเนว สตฺถุสาสเน เวสารชฺชปฺปตฺติยา วิสารทา, สารชฺชกรานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปาปธมฺมานํ วิคเมน วิสารทภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. ยสฺส สุตสฺส วเสน วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรณํ สมฺภวติ, ตํ อิธ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน สุตนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘เตปิฏกวเสนา’’ติ. ติณฺณํ ปิฏกานํ สมูโห เตปิฏกํ, ตีณิ วา ปิฏกานิ ติปิฏกํ, ติปิฏกเมว เตปิฏกํ, ตสฺส วเสน. ตเมวาติ ยํ ตํ เตปิฏกํ โสตพฺพภาเวน ‘‘สุต’’นฺติ วุตฺตํ, ตเมว. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. ธาเรนฺตีติ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสํ วิย อวินสฺสนฺตํ กตฺวา สุปฺปคุณสุปฺปวตฺติภาเวน ธาเรนฺติ หทเย ฐเปนฺติ. อิติ ปริยตฺติธมฺมวเสน พหุสฺสุตธมฺมธรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิเวธธมฺมวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อริยธมฺมสฺสาติ มคฺคผลธมฺมสฺส, นววิธสฺสปิ วา โลกุตฺตรธมฺมสฺส. อนุธมฺมภูตนฺติ อธิคมาย อนุรูปธมฺมภูตํ. อนุจฺฉวิกปฺปฏิปทนฺติ จ ตเมว วิปสฺสนาธมฺมมาห, ฉพฺพิธา วิสุทฺธิโย วา. อนุธมฺมนฺติ ตสฺสา ยถาวุตฺตปฺปฏิปทาย อนุรูปํ อภิสลฺเลขิตํ อปฺปิฉตาทิธมฺมํ. จรณสีลาติ สมาทาย วตฺตนสีลา. อนุมคฺคผลธมฺโม เอติสฺสาติ วา อนุธมฺมา, วุฏฺฐานคามินี วิปสฺสนา. ตสฺสา จรณสีลา. อตฺตโน อาจริยวาทนฺติ อตฺตโน อาจริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วาทํ. สเทวกสฺส โลกสฺส อาจารสิกฺขาปเนน อาจริโย, ภควา, ตสฺส วาโท, จตุสจฺจเทสนา.

मार्ग के वश से 'व्यक्त' का अर्थ है सत्यों के संप्रतिवेध (साक्षात्कार) की कुशलता के कारण व्यक्त। उसी प्रकार 'विनीत' का अर्थ है मार्ग के वश से ही क्लेशों के समुच्छेद-विनय (पूर्ण उन्मूलन) द्वारा विनीत। उसी प्रकार 'विशारद' का अर्थ है आर्यमार्ग के अधिगम (प्राप्ति) से ही शास्ता के शासन में वैशारद्य (निर्भयता) प्राप्त करने के कारण विशारद; अर्थात् संकोच पैदा करने वाले दृष्टि और विचिकित्सा आदि पाप-धर्मों के दूर हो जाने से विशारद भाव को प्राप्त। जिस श्रुत (ज्ञान) के वश से वट्ट-दुःख (संसार-दुःख) से निस्तार संभव होता है, यहाँ उत्कृष्ट निर्देश द्वारा उसे ही 'श्रुत' अभिप्रेत है, इसलिए 'त्रिपिटक के वश से' कहा गया है। तीन पिटकों का समूह 'त्रैपिटक' है, अथवा तीन पिटक 'त्रिपिटक' हैं, त्रिपिटक ही त्रैपिटक है, उसके वश से। 'उसी को' अर्थात् जो वह त्रिपिटक सुनने योग्य होने के कारण 'श्रुत' कहा गया है, उसी को। 'धम्म' अर्थात् पर्यत्ति-धम्म। 'धारण करते हैं' अर्थात् स्वर्ण-पात्र में रखे हुए सिंह-वसा (सिंह की चर्बी) की तरह उसे नष्ट न होने देकर, सुप्रगुण (अच्छी तरह अभ्यास) और सुप्रवृत्त भाव से हृदय में स्थापित करते हैं। इस प्रकार पर्यत्ति-धम्म के वश से बहुश्रुत और धम्मधर होने के भाव को दिखाकर, अब प्रतिवेध-धम्म के वश से भी उसे दिखाने के लिए 'अथवा' आदि कहा गया है। 'आर्यधम्म का' अर्थात् मार्ग-फल रूप धम्म का, अथवा नौ प्रकार के लोकोत्तर धम्म का। 'अनुधम्मभूत' अर्थात् अधिगम (प्राप्ति) के अनुरूप धम्म स्वरूप। 'अनुरूप प्रतिपत्ति' (उचित आचरण) से उसी विपश्यना-धम्म को कहा गया है, अथवा छह प्रकार की विशुद्धियों को। 'अनुधम्म' अर्थात् उस यथोक्त प्रतिपत्ति के अनुरूप संलेख (अत्यधिक निर्मलता) वाले अल्पेच्छता आदि धम्म। 'चरणशीला' अर्थात् समादान कर आचरण करने के स्वभाव वाले। अथवा जिसके लिए मार्ग-फल धम्म 'अनुधम्म' है, वह है व्युत्थानगामिनी विपश्यना; उसके आचरण के स्वभाव वाले। 'अपने आचार्य के वाद को' अर्थात् अपने आचार्य सम्यक्सम्बुद्ध के वाद (सिद्धांत) को। देवों सहित लोक को आचार की शिक्षा देने के कारण भगवान 'आचार्य' हैं, उनका वाद चतुःसत्य देशना है।

อาจิกฺขิสฺสนฺตีติ [Pg.256] อาทิโต กเถสฺสนฺติ, อตฺตนา อุคฺคหิตนิยาเมน ปเร อุคฺคณฺหาเปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เทเสสฺสนฺตีติ วาเจสฺสนฺติ, ปาฬึ สมฺมา ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปสฺสนฺตีติ ปชานาเปสฺสนฺติ, สงฺกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปฏฺฐเปสฺสนฺตีติ ปกาเรหิ ฐเปสฺสนฺติ, ปกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. วิวริสฺสนฺตีติ วิวฏํ กริสฺสนฺติ. วิภชิสฺสนฺตีติ วิภตฺตํ กริสฺสนฺติ. อุตฺตานีกริสฺสนฺตีติ อนุตฺตานํ คมฺภีรํ อุตฺตานํ ปากฏํ กริสฺสนฺติ. สหธมฺเมนาติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท การณปริยาโย ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิยาติ อาห ‘‘สเหตุเกน สการเณน วจเนนา’’ติ. สปฺปาฏิหาริยนฺติ สนิสฺสรณํ. ยถา ปรวาทํ ภญฺชิตฺวา สกวาโท ปติฏฺฐหติ, เอวํ เหตุทาหรเณหิ ยถาธิคตมตฺถํ สมฺปาเทตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺตี’’ติ, นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺญเปสฺสนฺตี’’ติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ ฉ อตฺถปทานิ ทสฺสิตานิ, อาทิโต ปน ทฺวีหิ ปเทหิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ. เอตฺตาวตา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สํวณฺณนานเยน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติยํ (เนตฺติ. สงฺคหวาโร) ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ.

'आचक्खेंगे' (बताएंगे) का अर्थ है आदि से कहेंगे, अर्थात् स्वयं ग्रहण की गई विधि के अनुसार दूसरों को ग्रहण कराएंगे। 'देशना करेंगे' का अर्थ है वाचन करेंगे, पालि को भली-भांति प्रबोधित करेंगे। 'प्रज्ञापित करेंगे' का अर्थ है प्रज्ञात कराएंगे (समझाएंगे), संकाशित (प्रकाशित) करेंगे। 'प्रस्थापित करेंगे' का अर्थ है विभिन्न प्रकारों से स्थापित करेंगे, प्रकाशित करेंगे। 'विवृत करेंगे' का अर्थ है खुला (उद्घाटित) करेंगे। 'विभक्त करेंगे' का अर्थ है विभाजन करेंगे। 'उत्तानीकृत करेंगे' का अर्थ है जो अनुत्तान (गहन/गूढ़) है उसे उत्तान (स्पष्ट/प्रकट) करेंगे। 'सधम्म' (धर्म के साथ) यहाँ 'धम्म' शब्द कारण का पर्यायवाची है, जैसे 'हेतु में ज्ञान धम्म-प्रतिसंविदा है' आदि में; इसीलिए कहा गया है— 'सहेतुक और सकारण वचन के साथ'। 'साप्रातिहार्य' का अर्थ है निस्तार (मुक्ति) के साथ। जैसे पर-वाद (दूसरे के मत) का खंडन कर स्व-वाद (अपने मत) की स्थापना होती है, वैसे ही हेतु और उदाहरणों द्वारा यथा-प्राप्त अर्थ को सिद्ध करते हुए धर्म की देशना करेंगे। इसीलिए कहा गया है— 'निर्वाणगामी (नैय्यानिक) बनाकर धर्म की देशना करेंगे', अर्थात् नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्म को प्रबोधित करेंगे। और यहाँ 'प्रज्ञापित करेंगे' आदि छह पदों से छह अर्थ-पद दिखाए गए हैं, और आदि के दो पदों से छह व्यंजन-पद। इतने से त्रिपिटक रूप बुद्ध-वचन को संवर्णना (व्याख्या) की विधि से संगृहीत कर दिखाया गया है। नेत्ति (नेत्तिप्पकरण) में यह कहा भी गया है— 'बारह पद सूत्र हैं, वह सब व्यंजन और अर्थ ही है'।

สิกฺขาตฺตยสงฺคหิตนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขาตฺตยสงฺคหํ. สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ อนวเสสํ สตฺถุสาสนภูตํ เสฏฺฐจริยํ. สมิทฺธนฺติ สมฺมเทว วฑฺฒิตํ. ฌานสฺสาทวเสนาติ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ สมธิคตชฺฌานสุขวเสน. วุทฺธิปฺปตฺตนฺติ อุฬารปณีตภาวูปคเมน สพฺพโส ปริวุทฺธิมุปคตํ. สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปตฺติวเสน อภิญฺญาสมฺปทาหิ สาสนาภิวุทฺธิยา มตฺถกปฺปตฺติโต. ปติฏฺฐิตวเสนาติ ปติฏฺฐานวเสน, ปติฏฺฐปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ปฏิเวธวเสน พหุโน ชนสฺส หิตนฺติ พาหุชญฺญํ. เตนาห ‘‘มหาชนาภิสมยวเสนา’’ติ. ปุถุ ปุถุลํ ภูตํ ชาตํ, ปุถุ วา ปุถุตฺตํ ปตฺตนฺติ ปุถุภูตํ. เตนาห ‘‘สพฺพา…เป... ปตฺต’’นฺติ. สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ สุฏฺฐุ สมฺมเทว อาทิกลฺยาณาทิภาเวน ปเวทิตํ.

सिक्खात्तयसंगहितं (त्रिशिक्षा-संग्रहित) का अर्थ है अधिशील-शिक्षा आदि त्रिशिक्षाओं का संग्रह। सकलं सासनब्रह्मचरियं (सम्पूर्ण शासन-ब्रह्मचर्य) का अर्थ है शास्ता के शासन स्वरूप शेष रहित श्रेष्ठ चर्या। समिद्धं का अर्थ है भली-भाँति बढ़ा हुआ। झानस्सादवसेन (ध्यान के आस्वाद के वश से) का अर्थ है उन-उन भिक्षुओं द्वारा प्राप्त ध्यान-सुख के वश से। वुद्धिप्पत्तं (वृद्धि को प्राप्त) का अर्थ है उदार और प्रणीत भाव को प्राप्त होकर पूरी तरह से परिवृद्धि को प्राप्त। सब्बपालिफुल्लं विय (मानो सब ओर से खिला हुआ) का अर्थ है अभिज्ञाओं की प्राप्ति के वश से, अभिज्ञा-सम्पदाओं द्वारा शासन की अभिवृद्धि के शिखर पर पहुँचने के कारण। पतिट्ठितवसेन का अर्थ है प्रतिष्ठित होने के वश से, अर्थात् प्रतिष्ठा को प्राप्त होने के कारण। प्रतिवेध (साक्षात्कार) के वश से बहुत से लोगों का हित 'बाहुजन्य' (बहुजन-हितकारी) है। इसीलिए कहा गया है— 'महाजन-अभिसमय के वश से'। पुथु का अर्थ है विस्तृत हुआ, उत्पन्न हुआ; अथवा पुथु (विस्तार) को प्राप्त हुआ 'पुथुभूत' है। इसीलिए कहा गया है— 'सब्बा...पे... पत्तं'। सुट्ठु पकासितं (भली-भाँति प्रकाशित) का अर्थ है भली-भाँति, सम्यक् रूप से आदिकल्याण आदि भावों के साथ प्रतिपादित।

สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวาติ อยํ กายาทิวิภาโค อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร มยา เอตฺตกํ กาลํ วหิโต, อิทานิ ปน น วหิตพฺโพ, เอตสฺส อวหนตฺถญฺหิ จิรตรํ กาลํ อริยมคฺคสมฺภาโร สมฺภโต, สฺวายํ อริยมคฺโค ปฏิวิทฺโธ. ยโต อิเม กายาทโย อสุภาทิโต [Pg.257] สภาวาทิโต สมฺมเทว ปริญฺญาตาติ จตุพฺพิธมฺปิ สมฺมาสตึ ยตาตถํ วิสเย สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตํ กตฺวา. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อิมสฺส อตฺตภาวสญฺญิตสฺส ทุกฺขภารสฺส วหเน ปโยชนภูตํ อตฺตหิตํ ตาว โพธิมูเล เอว ปริสมาปิตํ, ปรหิตํ ปน พุทฺธเวเนยฺยวินยํ ปริสมาปิตพฺพํ, ตํ อิทานิ มาสตฺตเยเนว ปริสมาปนํ ปาปุณิสฺสติ, อหมฺปิ วิสาขาปุณฺณมายํ ปรินิพฺพายิสฺสามีติ เอวํ พุทฺธญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สพฺพภาเคน นิจฺฉยํ กตฺวา. อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺชีติ อายุโน ชีวิตสฺส อภิสงฺขารกํ ผลสมาปตฺติธมฺมํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ วิสฺสชฺชิ. ตํวิสฺสชฺชเนเนว เตน อภิสงฺขริยมานํ ชีวิตสงฺขารํ ‘‘น ปวตฺเตสฺสามี’’ติ วิสฺสชฺชิ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

सतिं सूपट्ठितं कत्वा (स्मृति को सुप्रतिष्ठित करके) का अर्थ है— 'यह काया आदि विभागों वाला आत्मभाव-संज्ञक दुःख का भार मेरे द्वारा इतने समय तक ढोया गया, किन्तु अब नहीं ढोया जाना चाहिए; इसे न ढोने के लिए ही बहुत समय तक आर्यमार्ग-सम्भार का संचय किया गया, और वह आर्यमार्ग साक्षात्कृत हो गया है।' चूँकि ये काया आदि अशुभ आदि स्वभाव से भली-भाँति जान लिए गए हैं, इसलिए चारों प्रकार की सम्यक् स्मृति को यथार्थ विषय में भली-भाँति उपस्थित करके। ञाणेन परिच्छिन्दित्वा (ज्ञान से परिच्छेद करके) का अर्थ है— 'इस आत्मभाव-संज्ञक दुःख के भार को ढोने के प्रयोजन स्वरूप आत्म-हित तो बोधि-मूल में ही समाप्त हो गया, किन्तु पर-हित अर्थात् बुद्ध-विनेय जनों का विनय (अनुशासन) समाप्त किया जाना शेष है; वह अब तीन महीने में ही समाप्ति को प्राप्त हो जाएगा, और मैं भी वैशाख पूर्णिमा को परिनिर्वाण प्राप्त करूँगा'— इस प्रकार बुद्ध-ज्ञान से परिच्छेद (निश्चय) करके, पूर्ण रूप से निर्णय करके। आयुसंखारं विस्सज्जि (आयु-संस्कार को छोड़ दिया) का अर्थ है— 'आयु रूपी जीवन के अभिसंस्कारक फल-समापत्ति धर्म को अब समापन्न नहीं करूँगा'— ऐसा छोड़ दिया। उसके त्यागने से ही, उसके द्वारा अभिसंस्कृत होने वाले जीवित-संस्कार को 'अब प्रवर्तित नहीं करूँगा'— ऐसा छोड़ दिया। इसीलिए 'तत्थ' आदि कहा गया है।

ฐานมหนฺตตายปิ ปวตฺติอาการมหนฺตตายปิ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตตฺถ ฐานมหนฺตตาย ภูมิจาลสฺส มหนฺตตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา กิร…เป… กมฺปิตฺถา’’ติ วุตฺตํ. สา ปน ชาภิกฺเขตฺตภูตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอว, น ยา กาจิ. ยา มหาภินีหารมหาภิชาติอาทีสุปิ กมฺปิตฺถ, ตทาปิ ตตฺติกาย เอว กมฺปเน กึ การณํ? ชาติกฺเขตฺตภาเวน ตสฺเสว อาทิโต ปริคฺคหสฺส กตตฺตา, ปริคฺคหกรณํ จสฺส ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ปุริมพุทฺธานมฺปิ ตาวตฺตกเมว ชาติกฺเขตฺตํ อโหสิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตุ, นิสฺสทฺทา โหติ นิรากุลา…เป… มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปตี’’ติ (พุ. วํ. ๒.๘๔-๙๑) จ อาทิ. อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ฉปฺปการปเวธเนน อวีตราเค ภึเสตีติ ภึสโน, โส เอว ภึสนโกติ อาห ‘‘ภยชนโก’’ติ. เทวเภริโยติ เทวทุนฺทุภิสทฺทสฺส ปริยายวจนมตฺตํ. น เจตฺถ กาจิ เภรี ‘‘ทุนฺทุภี’’ติ อธิปฺเปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน ลพฺภมาโน อากาสคโต นิคฺโฆสสทฺโท. เตนาห ‘‘เทโว’’ติอาทิ. เทโวติ เมโฆ. ตสฺส หิ คชฺชภาเวน อากาสสฺส วสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต สทฺเท นิจฺฉรนฺเต เทวทุนฺทุภิสมญฺญา. เตนาห ‘‘เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชี’’ติ.

स्थान की विशालता के कारण भी और होने के प्रकार की विशालता के कारण भी पृथ्वी का कम्प महान था। वहाँ स्थान की विशालता से भूकम्प की महानता दिखाने के लिए 'तदा किर...पे... कम्पित्थ' कहा गया है। वह (पृथ्वी) तो जाति-क्षेत्र स्वरूप दस हजार लोकधातु ही है, कोई भी अन्य नहीं। जो महाभिनिहार (महान संकल्प) और महा-अभिजाति (महान जन्म) आदि के समय भी काँपी थी, उस समय भी उतनी ही (लोकधातु) के काँपने का क्या कारण है? जाति-क्षेत्र होने के कारण आरम्भ से ही उसका परिग्रह (स्वीकार) किए जाने से; और उसका परिग्रह किया जाना 'धम्मता' (नियम) के वश से जानना चाहिए। क्योंकि पूर्व बुद्धों का भी उतना ही जाति-क्षेत्र था। जैसा कि कहा गया है— 'दस हजार लोकधातु निःशब्द और निराकुल होती है...पे... महासमुद्र क्षुब्ध होता है, दस हजार लोकधातु प्रकम्पित होती है' (बुद्धवंश २.८४-९१) आदि। जल की सीमा तक छह प्रकार के प्रकम्पन से राग-रहित न हुए लोगों को डराता है, इसलिए 'भिंसनो' (भीषण) है; वही 'भिंसनको' है, इसीलिए कहा— 'भयजनक'। देवभेरि (देव-दुन्दुभि) देव-दुन्दुभि शब्द का पर्यायवाची मात्र है। यहाँ कोई भेरी 'दुन्दुभि' के रूप में अभिप्रेत नहीं है, बल्कि उत्पात के रूप में आकाश में होने वाला गर्जन-शब्द है। इसीलिए 'देवो' आदि कहा गया है। 'देवो' का अर्थ मेघ है। उसके गरजने के कारण, आकाश में वर्षा के अभाव में 'शुष्क-गर्जन' संज्ञक शब्द निकलने पर उसे 'देव-दुन्दुभि' की संज्ञा दी जाती है। इसीलिए कहा गया है— 'देवो सुक्खगज्जितं गज्जि' (देव ने शुष्क गर्जन किया)।

ปีติเวควิสฺสฏฺฐนฺติ ‘‘เอวํ จิรตรํ กาลํ วหิโต อยํ อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร, อิทานิ น จิรสฺเสว นิกฺขิปิสฺสามี’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ภควา สภาเวเนว ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนสิ. เอวํ [Pg.258] ปน อุทาเนนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ สาธิโต โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

पीतिवेगविस्सट्ठं (प्रीति के वेग से निकला हुआ) का अर्थ है— 'इतने लम्बे समय तक ढोया गया यह आत्मभाव-संज्ञक दुःख का भार, अब शीघ्र ही उतार दूँगा'— इस प्रकार उत्पन्न सौमनस्य वाले भगवान ने स्वाभाविक रूप से ही प्रीति के वेग से निकले हुए उदान को प्रकट किया। इस प्रकार उदान प्रकट करने से यह अर्थ भी सिद्ध होता है, यह दिखाने के लिए अट्ठकथा में 'कस्मा' आदि कहा गया है।

ตุลียตีติ ตุลนฺติ ตุล-สทฺโท กมฺมสาธโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุลิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปานุภาวตาย ปริจฺฉินฺนํ. ตถา หิ ตํ ปริโต ขณฺฑิตภาเวน ‘‘ปริตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภนโต ทีฆสนฺตานตาย วิปุลผลตาย จ น ตุลํ น ปริจฺฉินฺนํ. เยหิ การเณหิ ปุพฺเพ อวิเสสโต มหคฺคตํ ‘‘อตุล’’นฺติ วุตฺตํ, ตานิ การณานิ รูปาวจรโต อรูปสฺส สาติสยานิ วิชฺชนฺตีติ อรูปาวจรํ ‘‘อตุล’’นฺติ วุตฺตํ อิตรญฺจ ‘‘ตุล’’นฺติ. อปฺปวิปากนฺติ ตีสุปิ กมฺเมสุ ยํ ตนุวิปากํ หีนํ, ตํ ตุลํ. พหุวิปากนฺติ ยํ มหาวิปากํ ปณีตํ, ตํ อตุลํ. ยํ ปเนตฺถ มชฺฌิมํ, ตํ หีนํ อุกฺกฏฺฐนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺวีสุปิ ภาเคสุ ปกฺขิปิตพฺพํ. หีนตฺติกวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔) วุตฺตนเยน วา อปฺปพหุวิปากตํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส วเสน ตุลาตุลภาโว เวทิตพฺโพ. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโวติ อาห ‘‘สมฺภวเหตุภูต’’นฺติ. นิยกชฺฌตฺตรโตติ สสนฺตานธมฺเมสุ วิปสฺสนาวเสน โคจราเสวนาย จ นิรโต. สวิปากมฺปิ สมานํ ปวตฺติวิปากมตฺตทายิกมฺมํ สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, น จ ตํ กามาทิภวาภิสงฺขารกนฺติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘สมฺภว’’นฺติ วตฺวา ‘‘ภวสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. โอสฺสชีติ อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กวจํ วิย อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ อตฺตนิ สมฺภูตตฺตา อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อภินฺทีติ กิเลสเภทสหภาวิกมฺโมสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตทุภยสฺส การณมโวจ ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ.

"तुलियत इति तुलन्ति" (तौला जाता है) - यहाँ 'तुल' शब्द कर्मसाधन (Object) है, यह दिखाने के लिए 'तुलितं' आदि कहा गया है। अल्प अनुभाव होने के कारण यह परिच्छिन्न (सीमित) है। इसीलिए इसे चारों ओर से खंडित होने के कारण 'परित्त' (सीमित/छोटा) कहा जाता है। प्रतिपक्ष के विक्षम्भन (दबाने) से, दीर्घ निरंतरता से और विशाल फल होने के कारण यह न तो तुल्य है और न ही परिच्छिन्न। जिन कारणों से पहले सामान्य रूप से महग्गत को 'अतुल' कहा गया है, वे कारण रूपावचर की अपेक्षा अरूपावचर में अतिशय रूप से विद्यमान हैं, इसलिए अरूपावचर को 'अतुल' कहा गया है और दूसरे (रूपावचर) को 'तुल'। 'अल्पविपाक' का अर्थ है तीनों कर्मों में जो कम विपाक वाला हीन कर्म है, वह 'तुल' है। 'बहुविपाक' का अर्थ है जो महाविपाक वाला प्रणीत कर्म है, वह 'अतुल' है। जो यहाँ मध्यम है, उसे हीन और उत्कृष्ट - इन दो भागों में विभाजित कर दोनों पक्षों में सम्मिलित कर देना चाहिए। 'हीनत्तिकवण्णना' (धम्मसंगणि अट्ठकथा 14) में कही गई विधि के अनुसार अथवा अल्प और बहु विपाक का निर्धारण कर उसके आधार पर 'तुल' और 'अतुल' का भाव समझना चाहिए। इससे संभव (उत्पन्न) होता है, इसलिए 'संभव' है - ऐसा कहते हुए 'संभवहेतुभूतं' कहा। 'नियकज्झत्तरतो' का अर्थ है अपनी संतति के धर्मों में विपश्यना के वश से और गोचर के सेवन में रत। विपाक सहित होने पर भी केवल प्रवृत्ति-विपाक देने वाला कर्म विपाक के अर्थ में 'संभव' है, और वह कामादि भव का अभिसंस्कार करने वाला नहीं है, इसलिए उससे विशेषता बताने के लिए 'संभव' कहकर 'भवसंस्कार' कहा गया है। 'ओस्सजी' का अर्थ है आर्यमार्ग द्वारा त्याग दिया। कवच के समान आत्मभाव को आच्छादित करके स्थित, अपने आप में उत्पन्न होने के कारण 'आत्मसंभव' क्लेश को भी नष्ट कर दिया - इस प्रकार क्लेश के विनाश के साथ होने वाले कर्म-त्याग को दिखाते हुए उन दोनों का कारण 'अज्झत्तरतो समाहितो' कहा।

ปฐมวิกปฺเป อวสชฺชนเมว วุตฺตํ, เอตฺถ อวสชฺชนากาโรติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีเรนฺโตติ ‘‘อุปฺปาโท ภยํ, อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๐) วีมํสนฺโต. ‘‘ตุเลนฺโต ตีเรนฺโต’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทึ วตฺวา ภวสงฺขารสฺส อวสชฺชนาการํ สรูปโต ทสฺเสติ. เอวนฺติอาทินา ปน อุทานคาถาวณฺณนายํ อาทิโต วุตฺตมตฺถํ นิคมวเสน ทสฺเสติ.

प्रथम विकल्प में केवल त्याग (अवसज्जन) ही कहा गया है, यहाँ त्याग के प्रकार को दिखाते हुए 'अथ वा' आदि कहा। वहाँ 'तीरेन्तो' का अर्थ है 'उत्पाद भय है, अनुत्पाद क्षेम है' आदि के द्वारा (पटिसम्भिदामग्ग 1.10) विचार करते हुए। 'तुलन्तो तीरेन्तो' आदि के द्वारा संक्षेप में कहे गए अर्थ को विस्तार से दिखाने के लिए 'पञ्चक्खन्धा' आदि कहकर भव-संस्कार के त्याग के स्वरूप को स्पष्ट रूप से दिखाता है। 'एवं' आदि के द्वारा उदान-गाथा की व्याख्या में प्रारंभ में कहे गए अर्थ को निष्कर्ष के रूप में दिखाता है।

นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๑) กรเณ, อธิกรเณ วา ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘เยน สมเยน, ยสฺมึ วา สมเย’’ติ. อุกฺเขปกวาตาติ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ฐิตฏฺฐานโต [Pg.259] เขปกวาตา. สฏฺฐิ…เป… พหลนฺติ อิทํ ตสฺส วาตสฺส อุพฺเพธปฺปมาณเมว คเหตฺวา วุตฺตํ, อายามวิตฺถารโต ปน ทสสหสฺสจกฺกวาฬปฺปมาณํ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปฺปมาณมฺปิ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทติเยว. อากาเสติ ปุพฺเพ วาเตน ปติฏฺฐิตากาเส. ปุน วาโตติ อุกฺเขปกวาเต ตถา กตฺวา วิคเต อุทกสนฺธารกวาโต ปุน อาพนฺธิตฺวา คณฺหาติ. ยถา ตํ อุทกํ น ภสฺสติ, เอวํ อุปตฺถมฺเภนฺตํ อาพนฺธนวิตานวเสน พนฺธิตฺวา คณฺหาติ. ตโต อุทกํ อุคฺคจฺฉตีติ ตโต อาพนฺธิตฺวา คหณโต เตน วาเตน อุฏฺฐาปิตํ อุทกํ อุคฺคจฺฉติ อุปริ คจฺฉติ. โหติเยวาติ อนฺตรนฺตรา โหติเยว. พหุภาเวนาติ มหาปถวิยา มหนฺตภาเวน. สกลา หิ มหาปถวี ตทา โอคฺคจฺฉติ จ อุคฺคจฺฉติ จ, ตสฺมา กมฺปนํ น ปญฺญายติ.

'यं' (दीघनिकाय टीका 2.171) करण या अधिकरण अर्थ में प्रथमा विभक्ति है, इसलिए 'येन समयेन' (जिस समय के द्वारा) या 'यस्मिं वा समये' (अथवा जिस समय में) कहा। 'उक्खेपकवाता' का अर्थ है जल को धारण करने वाली वायु को छिन्न कर अपने स्थान से विस्थापित करने वाली वायु। 'साठ... पे... मोटा' - यह उस वायु की ऊँचाई के प्रमाण को लेकर ही कहा गया है, विस्तार में तो वह दस हजार चक्रवालों के प्रमाण वाली, यहाँ तक कि लाख करोड़ चक्रवालों के प्रमाण वाली जल-धारक वायु को भी छिन्न कर ही देती है। 'आकासे' का अर्थ है पहले वायु द्वारा प्रतिष्ठित आकाश में। 'पुन वातो' का अर्थ है उत्क्षेपक वायु के वैसा करके हट जाने पर जल-धारक वायु पुनः संगठित होकर थाम लेती है। जैसे वह जल गिरे नहीं, वैसे ही सहारा देते हुए आबंधन-वितान (बँधने के विस्तार) के वश से थाम लेती है। 'ततो उदकं उग्गच्छति' का अर्थ है उस आबंधन पूर्वक ग्रहण से उस वायु द्वारा उठाया गया जल ऊपर जाता है। 'होति येव' का अर्थ है बीच-बीच में होता ही है। 'बहुभावेन' का अर्थ है महापृथ्वी की विशालता के कारण। क्योंकि संपूर्ण महापृथ्वी उस समय नीचे भी जाती है और ऊपर भी आती है, इसलिए कंपन का अनुभव नहीं होता।

อิชฺฌนสฺสาติ อิจฺฉิตตฺถสิชฺฌนสฺส อนุภวิตพฺพสฺส อิสฺสริยสมฺปตฺติอาทิกสฺส. ปริตฺตาติ ปฏิลทฺธมตฺตา นาติสุภาวิตา. ตถา จ ภาวนา พลวตี น โหตีติ อาห ‘‘ทุพฺพลา’’ติ. สญฺญาสีเสน หิ ภาวนา วุตฺตา. อปฺปมาณาติ ปคุณา สุภาวิตา. สา หิ ถิรา ทฬฺหตรา โหตีติ อาห ‘‘พลวา’’ติ. ‘‘ปริตฺตา ปถวีสญฺญา, อปฺปมาณา อาโปสญฺญา’’ติ เทสนามตฺตเมตํ, อาโปสญฺญาย ปน สุภาวิตาย ปถวีกมฺโป สุเขเนว อิชฺฌตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. สํเวเชนฺโต วา ทิพฺพสมฺปตฺติยา ปมตฺตํ สกฺกํ เทวราชานํ, วีมํสนฺโต วา ตาวเทว สมธิคตํ อตฺตโน อิทฺธิพลํ. โส กิรายสฺมา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗๑) ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ ภิกฺขุ เยน ปพฺพชิตทิวเสเยว อรหตฺตํ ปตฺวา เวชยนฺโต ปาสาโท กมฺปิตปุพฺโพ’’ติ. ตโต ‘‘นตฺถิ โกจี’’ติ ญตฺวา ‘‘อหํ กมฺเปสฺสามี’’ติ อภิญฺญาพเลน เวชยนฺตมตฺถเก ฐตฺวา ปาเทน ปหริตฺวา กมฺเปตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ สกฺกสฺส นาฏกิตฺถิโย อาหํสุ – ‘‘ปุตฺต สงฺฆรกฺขิต, ตฺวํ ปูติคนฺเธเนว สีเสน เวชยนฺตํ กมฺเปตุํ อิจฺฉสิ, สุปฺปติฏฺฐิโต, ตาต, ปาสาโท, กถํ กมฺเปตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ.

'इज्झनस्स' का अर्थ है इच्छित अर्थ की सिद्धि का, जो अनुभव करने योग्य ऐश्वर्य-संपत्ति आदि है। 'परित्ता' का अर्थ है केवल प्राप्त की हुई, जो भली-भाँति विकसित नहीं है। और इस प्रकार भावना बलवती नहीं होती, इसलिए 'दुब्बला' (दुर्बल) कहा। 'संज्ञा' के माध्यम से यहाँ भावना कही गई है। 'अप्पमाणा' का अर्थ है अभ्यस्त और सुविकसित। वह स्थिर और अधिक दृढ़ होती है, इसलिए 'बलवा' (बलवान) कहा। 'परित्त पृथ्वी-संज्ञा, अप्रमाण आप-संज्ञा' - यह केवल उपदेश मात्र है, किंतु आप-संज्ञा के सुविकसित होने पर पृथ्वी का कंपन सुगमता से सिद्ध होता है - यहाँ यह अभिप्राय समझना चाहिए। दिव्य संपत्ति में प्रमत्त देवराज शक्र को संवेगित करते हुए, अथवा उसी समय अपने द्वारा प्राप्त ऋद्धि-बल की परीक्षा करते हुए। वे आयुष्मान (दीघनिकाय अट्ठकथा 2.171) मुंडन के समय ही अर्हत्व प्राप्त कर सोचने लगे - 'क्या कोई ऐसा भिक्षु है जिसने प्रव्रज्या के दिन ही अर्हत्व प्राप्त कर वैजयंत प्रासाद को कंपाया हो?' तब 'कोई नहीं है' यह जानकर 'मैं कंपाऊँगा' - ऐसा सोचकर अभिज्ञा के बल से वैजयंत के शिखर पर खड़े होकर पैर से प्रहार कर कंपाने में समर्थ नहीं हुए। तब शक्र की नर्तकियों ने उनसे कहा - 'पुत्र संघरक्षित! तुम दुर्गंध युक्त सिर से वैजयंत को कंपाना चाहते हो? तात! प्रासाद सुप्रतिष्ठित है, इसे कैसे कंपा सकोगे?'

สามเณโร ‘‘อิมา เทวตา มยา สทฺธึ เกฬึ กโรนฺติ, อหํ โข ปน อาจริยํ นาลตฺถํ, กหํ นุ โข เม อาจริโย สามุทฺทิกมหานาคตฺเถโร’’ติ อาวชฺเชตฺวา ‘‘มหาสมุทฺเท อุทกเลณํ มาเปตฺวา ทิวาวิหารํ [Pg.260] นิสินฺโน’’ติ ญตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต นํ เถโร, ‘‘ตาต สงฺฆรกฺขิต, อสิกฺขิตฺวาว ยุทฺธํ ปวิฏฺโฐสี’’ติ วตฺวา ‘‘นาสกฺขิ, ตาต, เวชยนฺตํ กมฺเปตุ’’นฺติ ปุจฺฉิ. อาจริยํ, ภนฺเต, นาลตฺถนฺติ. อถ นํ เถโร, ‘‘ตาต, ตุมฺหาทิเส อกมฺเปนฺเต อญฺโญ โก กมฺเปสฺสติ, ทิฏฺฐปุพฺพํ เต, ตาต, อุทกปิฏฺเฐ โคมยขณฺฑํ ปิลวนฺตํ, ตาต, กปลฺลปูวํ ปจฺจนฺตํ อนฺตนฺเตน ปริจฺฉินฺนนฺติ อิมินา โอปมฺเมน ชานาหี’’ติ อาห. โส ‘‘วฏฺฏิสฺสติ, ภนฺเต, เอตฺตเกนา’’ติ วตฺวา ‘‘ปาสาเทน ปติฏฺฐิโตกาสํ อุทกํ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาย เวชยนฺตาภิมุโข อคมาสิ. เทวธีตโร ตํ ทิสฺวา ‘‘เอกวารํ ลชฺชิตฺวา คโต, ปุนปิ สามเณโร เอติ, ปุนปิ เอตี’’ติ วทึสุ. สกฺโก เทวราชา ‘‘มา มยฺหํ ปุตฺเตน สทฺธึ กถยิตฺถ, อิทานิ เตน อาจริโย ลทฺโธ ขเณน ปาสาทํ กมฺเปสฺสตี’’ติ อาห. สามเณโรปิ ปาทงฺคุฏฺเฐน ปาสาทถูปิกํ ปหริ, ปาสาโท จตูหิ ทิสาหิ โอณมติ. เทวตา ‘‘ปติฏฺฐาตุํ เทหิ, ตาต, ปาสาทสฺส, ปติฏฺฐาตุํ เทหิ, ตาต, ปาสาทสฺสา’’ติ วิรวึสุ. สามเณโร ปาสาทํ ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ปาสาทมตฺถเก ฐตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ –

श्रामणेर ने यह विचार किया कि "ये देवता मेरे साथ क्रीड़ा कर रहे हैं, और मुझे आचार्य नहीं मिले, मेरे आचार्य सामुद्रिक महानाग स्थविर कहाँ हैं?" यह जानकर कि "वे महासमुद्र में जल-लयन (गुफा) बनाकर दिवा-विहार के लिए बैठे हैं," वहाँ जाकर स्थविर की वन्दना कर खड़ा हो गया। तब स्थविर ने उससे कहा, "तात संघरक्षित! तुम बिना सीखे ही युद्ध में प्रविष्ट हो गए हो" और पूछा, "तात! क्या तुम वैजयन्त (प्रासाद) को कम्पित नहीं कर सके?" (श्रामणेर ने कहा) "भन्ते! मुझे आचार्य नहीं मिले थे।" तब स्थविर ने उससे कहा, "तात! यदि तुम्हारे जैसा व्यक्ति कम्पित नहीं करेगा, तो और कौन करेगा? तात! क्या तुमने पहले कभी जल की सतह पर तैरते हुए गोबर के टुकड़े को देखा है? तात! पकते हुए कपाल-पूवे (मिट्टी के पात्र में पकने वाला पुआ) को किनारों से अलग होते हुए देखा है? इस उपमा से समझो।" उसने कहा, "भन्ते! इतने से ही काम चल जाएगा" और यह अधिष्ठान करके कि "प्रासाद के स्थित होने का स्थान जल हो जाए," वह वैजयन्त की ओर गया। देव-पुत्रियों ने उसे देखकर कहा, "एक बार लज्जित होकर गया था, फिर से श्रामणेर आ रहा है, फिर से आ रहा है।" देवराज शक्र ने कहा, "मेरे पुत्र के साथ ऐसी बातें मत करो, अब उसे आचार्य मिल गए हैं, वह क्षण भर में प्रासाद को कम्पित कर देगा।" श्रामणेर ने भी पैर के अँगूठे से प्रासाद के शिखर पर प्रहार किया, प्रासाद चारों दिशाओं से झुक गया। देवता चिल्लाने लगे, "तात! प्रासाद को स्थिर होने दो, तात! प्रासाद को स्थिर होने दो।" श्रामणेर ने प्रासाद को यथास्थान स्थापित कर, प्रासाद के मस्तक (शिखर) पर खड़े होकर यह उदान कहा—

‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ;

อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห พุทฺธสฺสุฬารตา.

“आज ही मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, आज ही मैंने आस्रवों के क्षय को प्राप्त किया है; आज ही मैं प्रासाद को कम्पित कर रहा हूँ, अहो! बुद्ध की महानता!”

‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ;

อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห ธมฺมสฺสุฬารตา.

“आज ही मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, आज ही मैंने आस्रवों के क्षय को प्राप्त किया है; आज ही मैं प्रासाद को कम्पित कर रहा हूँ, अहो! धम्म की महानता!”

‘‘อชฺเชวาหํ ปพฺพชิโต, อชฺช ปตฺตาสวกฺขยํ;

อชฺช กมฺเปมิ ปาสาทํ, อโห สงฺฆสฺสุฬารตา’’ติ.

“आज ही मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, आज ही मैंने आस्रवों के क्षय को प्राप्त किया है; आज ही मैं प्रासाद को कम्पित कर रहा हूँ, अहो! संघ की महानता!”

‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, ยทา โพธิสตฺโต ตุสิตกายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘) วตฺวา ‘‘อยญฺจ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘), ตถา ‘‘ธมฺมตา เอสา, ภิกฺขเว, ยทา โพธิสตฺโต มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒) วตฺวา ‘‘อยญฺจ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒) จ มหาสตฺตสฺส คพฺโภกฺกนฺติยํ อภิชาติญฺจ ธมฺมตาวเสน มหาปทาเน ปถวีกมฺปสฺส วุตฺตตฺตา อิตเรสุปิ จตูสุ ฐาเนสุ ปถวีกมฺโป ธมฺมตาวเสเนวาติ อตฺถโต วุตฺตเมตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“भिक्षुओं! यह धर्मता (नियम) है कि जब बोधिसत्व तुषित काय से च्युत होकर माता की कुक्षि में अवतरित होते हैं” (दी. नि. 2.18) कहकर, “और यह दस सहस्र लोकधातु काँपी, प्रकम्पित हुई और संवेधित हुई” (दी. नि. 2.18), तथा “भिक्षुओं! यह धर्मता है कि जब बोधिसत्व माता की कुक्षि से बाहर निकलते हैं” (दी. नि. 2.32) कहकर, “और यह दस सहस्र लोकधातु काँपी, प्रकम्पित हुई और संवेधित हुई” (दी. नि. 2.32)—इस प्रकार महासत्व के गर्भावतरण और जन्म के समय धर्मता के वश से 'महापदान' में पृथ्वी-कम्प के कहे जाने के कारण, अन्य चार स्थानों में भी पृथ्वी-कम्प धर्मता के वश से ही होता है, अर्थतः ऐसा कहा गया है, यह समझना चाहिए।

อิทานิ [Pg.261] เนสํ ปถวีกมฺปานํ การณโต ปวตฺติอาการโต จ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิติ อิเมสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ธาตุโกเปนาติ อุกฺเขปกวาตสงฺขาตาย วาโยธาตุยา ปโกเปน. อิทฺธานุภาเวนาติ ญาณิทฺธิยา, กมฺมวิปากชิทฺธิยา วา สภาเวน, เตเชนาติ อตฺโถ. ปุญฺญเตเชนาติ ปุญฺญานุภาเวน, มหาโพธิสตฺตสฺส ปุญฺญพเลนาติ อตฺโถ. ญาณเตเชนาติ อนญฺญสาธารเณน ปฏิเวธญาณานุภาเวน. สาธุการทานวเสนาติ ยถา อนญฺญสาธารณปฺปฏิเวธญาณานุภาเวน อภิหตา มหาปถวี อภิสมฺโพธิยํ กมฺปิตฺถ, เอวํ อนญฺญสาธารเณน เทสนาญาณานุภาเวน อภิหตา มหาปถวี กมฺปิตฺถ, ตํ ปนสฺสา สาธุการทานํ วิย โหตีติ ‘‘สาธุการทานวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

अब उन पृथ्वी-कम्पों का कारण और प्रवृत्ति के प्रकार से विभाग दिखाने के लिए “इति इमेसु” आदि कहा गया है। 'धातु-कोप से' का अर्थ है—उत्क्षेपक वायु संज्ञक वायु-धातु के प्रकोप से। 'ऋद्धि के अनुभाव से' का अर्थ है—ज्ञान-ऋद्धि या कर्म-विपाकज ऋद्धि के स्वभाव से, अर्थात् तेज से। 'पुण्य-तेज से' का अर्थ है—पुण्य के अनुभाव से, अर्थात् महाबोधिसत्व के पुण्य-बल से। 'ज्ञान-तेज से' का अर्थ है—असाधारण प्रतिवेध-ज्ञान के अनुभाव से। 'साधुवाद देने के वश से' का अर्थ है—जैसे असाधारण प्रतिवेध-ज्ञान के अनुभाव से प्रभावित होकर महापृथ्वी अभिसम्बोधि के समय काँपी थी, वैसे ही असाधारण देशना-ज्ञान के अनुभाव से प्रभावित होकर महापृथ्वी काँपी, वह (कम्पन) उसके लिए साधुवाद देने के समान होता है, इसलिए “साधुवाद देने के वश से” कहा गया है।

เยน ปน ภควา อสีติอนุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺรรูปกาโย สพฺพาการปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณรตนสมิทฺธิธมฺมกาโย ปุญฺญมหตฺตถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺตยสมหตฺตปญฺญามหตฺตานํ ปรมุกฺกํสคโต อสโม อสมสโม อปฺปฏิปุคฺคโล อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อตฺตโน อตฺตภาวสญฺญิตํ ขนฺธปญฺจกํ กปฺปํ วา กปฺปาวเสสํ วา ฐเปตุํ สมตฺโถปิ สงฺขตธมฺมปริชิคุจฺฉนาการปฺปวตฺเตน ญาณวิเสเสน ติณายปิ อมญฺญมาโน อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนวิธินา นิรเปกฺโข โอสฺสชฺชิ. ตทนุภาวาภิหตา มหาปถวี อายุสงฺขโรสฺสชฺชเน อกมฺปิตฺถ. ตํ ปนสฺสา การุญฺญสภาวสณฺฐิตา วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘การุญฺญภาเวนา’’ติ.

जिस भगवान का रूप-काय अस्सी अनुव्यंजनों से अलंकृत और बत्तीस महापुरुष लक्षणों से विचित्र है, जिनका धर्म-काय सभी प्रकार से परिशुद्ध शील-स्कन्ध आदि गुण-रत्नों से समृद्ध है, जो पुण्य की महानता, बल की महानता, ऋद्धि की महानता, यश की महानता और प्रज्ञा की महानता की परम उत्कृष्टता को प्राप्त हैं, जो असम, असम-सम, अप्रतिपुद्गल, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, वे अपने आत्मभाव संज्ञक पंच-स्कन्धों को कल्प भर या कल्प के शेष भाग तक स्थित रखने में समर्थ होते हुए भी, संस्कृत धर्मों (संस्कारों) के प्रति घृणा के आकार में प्रवृत्त विशेष ज्ञान के कारण उन्हें तिनके के समान भी न मानते हुए, आयु-संस्कार के त्याग की विधि से निरपेक्ष होकर त्याग दिया। उनके उस अनुभाव से प्रभावित होकर महापृथ्वी आयु-संस्कार के त्याग के समय काँपी। वह (कम्पन) उसके (पृथ्वी के) कारुण्य स्वभाव में स्थित होने के समान होता है, इसलिए “कारुण्य भाव से” कहा गया है।

ยสฺมา ภควา ปรินิพฺพานสมเย จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา สมาปตฺติโย สมาปชฺชิ, อนฺตรนฺตรา ผลสมาปตฺติสมาปชฺชเนน ตสฺส ปุพฺพภาเค สาติสยํ ติกฺขํ สูรํ วิปสฺสนาญาณญฺจ ปวตฺเตสิ. ‘‘ยทตฺถญฺจ มยา เอวํ สุจิรกาลํ อนญฺญสาธารโณ ปรมุกฺกํสคโต ญาณสมฺภาโร สมฺภโต, อนุตฺตโร จ วิโมกฺโข สมธิคโต, ตสฺส วต เม สิขาปฺปตฺตผลภูตา อจฺจนฺตนิฏฺฐา อนุปาทิเสสปรินิพฺพานธาตุ อชฺช สมิชฺฌตี’’ติ ภิยฺโย อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺตสฺส ภควโต ปีติวิปฺผาราทิคุณวิปุลตรานุภาโว ปเรหิ อสาธารณญาณาติสโย อุทปาทิ, ยสฺส สมาปตฺติพลสมุปพฺรูหิตสฺส ญาณาติสยสฺส อานุภาวํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทฺเวเม ปิณฺฑปาตา สมสมผลา สมสมวิปากา’’ติอาทิ [Pg.262] (อุทา. ๗๕), ตสฺมา ตสฺสานุภาเวน สมภิหตา มหาปถวี อกมฺปิตฺถ, ตํ ปนสฺสา ตสฺสํ เวลายํ อาโรทนาการปฺปตฺติ วิย โหตีติ ‘‘อฏฺฐโม อาโรทเนนา’’ติ วุตฺตํ.

चूँकि भगवान ने परिनिर्वाण के समय दो लाख चालीस हजार करोड़ समापत्तियों को प्राप्त किया, और बीच-बीच में फल-समापत्ति की प्राप्ति के माध्यम से उन्होंने अपने पूर्व भाग में अत्यंत तीक्ष्ण और शूर विपश्यना ज्ञान को प्रवृत्त किया। 'जिस अर्थ के लिए मैंने इतने लंबे समय तक असाधारण और परम उत्कर्ष को प्राप्त ज्ञान-संभार का संचय किया, और अनुत्तर विमोक्ष को प्राप्त किया, वह मेरी शिखा-प्राप्त फल स्वरूप अत्यंत निष्ठा वाली अनुपादिशेष परिनिर्वाण धातु आज सिद्ध हो रही है' - इस प्रकार अत्यधिक सौमनस्य को प्राप्त भगवान के प्रीति-विस्फार आदि गुणों के विपुल प्रभाव से दूसरों के लिए असाधारण ज्ञान का अतिशय उत्पन्न हुआ, जिसके समापत्ति-बल से संवर्धित ज्ञान-अतिशय के प्रभाव के संदर्भ में यह कहा गया है - 'ये दो पिण्डपात समान फल वाले और समान विपाक वाले हैं' (उदान ७५) आदि। इसलिए, उस प्रभाव से अभिहत होकर महापृथ्वी कांप उठी, और वह उस समय उसके रोने के आकार की प्राप्ति के समान थी, इसलिए 'आठवां रोने के कारण' कहा गया है।

อิทานิ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเต’’ติอาทิมาห. อยํ ปนตฺโถติ ‘‘สาธุการทานวเสนา’’ติอาทินา วุตฺต อตฺโถ. ปถวีเทวตาย วเสนาติ เอตฺถ สมุทฺทเทวตา วิย มหาปถวิยา อธิเทวตา กิร นาม อตฺถิ, ตาทิเส การเณ สติ ตสฺสา จิตฺตวเสน อยํ มหาปถวี สงฺกมฺปติ สมฺปกมฺปติ สมฺปเวธติ. ยถา วาตวลาหกเทวตานํ จิตฺตวเสน วาตา วายนฺติ, สีตุณฺหอพฺภวสฺสวลาหกเทวตานํ จิตฺตวเสน สีตาทโย ภวนฺติ, ตถา หิ วิสาขปุณฺณมายํ อภิสมฺโพธิอตฺถํ โพธิรุกฺขมูเล นิสินฺนสฺส โลกนาถสฺส อนฺตรายกรณตฺถํ อุปฏฺฐิตํ มารพลํ วิธมิตุํ –

अब संक्षेप में कहे गए अर्थ का विवरण देते हुए 'माता की कोख में प्रवेश करते समय' आदि कहा। 'यह अर्थ है' - 'साधुकार दान के वश से' आदि द्वारा कहा गया अर्थ है। 'पृथ्वी देवता के वश से' - यहाँ समुद्र देवता की तरह महापृथ्वी की अधिदेवता नाम की कोई सत्ता है, ऐसा कारण होने पर उसके चित्त के वश से यह महापृथ्वी संकंपित, प्रकंपित और संप्रवेधित होती है। जैसे वात-वलाहक देवताओं के चित्त के वश से हवाएँ चलती हैं, शीत-उष्ण-अभ्र-वर्ष-वलाहक देवताओं के चित्त के वश से शीत आदि होते हैं, वैसे ही वैशाख पूर्णिमा को अभिसंबोधि के लिए बोधिवृक्ष के मूल में बैठे लोकनाथ के विघ्न करने के लिए उपस्थित मार-सेना को नष्ट करने के लिए -

‘‘อเจตนายํ ปถวี, อวิญฺญาย สุขํ ทุขํ;

สาปิ ทานพลา มยฺหํ, สตฺตกฺขตฺตุํ ปกมฺปถา’’ติ. (จริยา. ๑.๑๒๔) –

“यह पृथ्वी अचेतन है, सुख और दुःख को नहीं जानती; फिर भी मेरे दान के बल से, यह सात बार कांप उठी।” (चर्यापिटक १.१२४) -

วจนสมนนฺตรํ มหาปถวี ภิชฺชิตฺวา สปริสํ มารํ ปริวตฺเตสิ. เอตนฺติ สาธุการทานาทิ. ยทิปิ นตฺถิ อเจตนตฺตา, ธมฺมตาวเสน ปน วุตฺตนเยน สิยาติ สกฺกา วตฺตุํ. ธมฺมตา ปน อตฺถโต ธมฺมภาโว, โส ปุญฺญธมฺมสฺส วา ญาณธมฺมสฺส วา อานุภาวสภาโวติ. ตยิทํ สพฺพํ วิจาริตเมว. เอวญฺจ กตฺวา –

वचन के तुरंत बाद महापृथ्वी फट गई और उसने परिषद सहित मार को उलट दिया। 'यह' अर्थात् साधुकार दान आदि। यद्यपि अचेतन होने के कारण (चेतना) नहीं है, फिर भी धम्मता के वश से कहे गए तरीके से हो सकता है, ऐसा कहा जा सकता है। धम्मता का अर्थ वास्तव में 'धम्म-भाव' है, वह पुण्य-धम्म या ज्ञान-धम्म के प्रभाव का स्वभाव है। यह सब विचारित ही है। और ऐसा करके -

‘‘อิเม ธมฺเม สมฺมสโต, สภาวสรสลกฺขเณ;

ธมฺมเตเชน วสุธา, ทสสหสฺสี ปกมฺปถา’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๑๖๖) –

“इन धर्मों (पारमिताओं) का स्वभाव, रस और लक्षण के साथ मनन करते हुए, धर्म के तेज से दस हजार (लोकों वाली) वसुधा कांप उठी।” (बुद्धवंश २.१६६) -

อาทิวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ.

आदि वचन भी समर्थित होते हैं।

อยํ ปน (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๙) มหาปถวี อปเรสุปิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อกมฺปิตฺถ มหาภินิกฺขมเน โพธิมณฺฑูปสงฺกมเน ปํสุกูลคฺคหเณ ปํสุกูลโธวเน กาฬการามสุตฺเต โคตมกสุตฺเต เวสฺสนฺตรชาตเก พฺรหฺมชาเลติ. ตตฺถ มหาภินิกฺขมนโพธิมณฺฑูปสงฺกมเนสุ วีริยพเลน อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลคฺคหเณ ‘‘ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเร นาม จตฺตาโร มหาทีเป ปหาย ปพฺพชิตฺวา สุสานํ คนฺตฺวา ปํสุกูลํ คณฺหนฺเตน ทุกฺกรํ ภควตา [Pg.263] กต’’นฺติ อจฺฉริยเวคาภิหตา อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลโธวนเวสฺสนฺตรชาตเกสุ อกาลกมฺปเนน อกมฺปิตฺถ. กาฬการามโคตมกสุตฺเตสุ (อ. นิ. ๔.๒๔; ๓.๑๒๖) ‘‘อหํ สกฺขี ภควา’’ติ สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๑๔๗) ปน ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ วิชเฏตฺวา นิคฺคุมฺพํ กตฺวา เทสิยมาเนสุ สาธุการทานวเสน อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา.

यह महापृथ्वी (दी. नि. अट्ठ. १.१४९) अन्य आठ स्थानों पर भी कांपी थी - महाभिनिष्क्रमण में, बोधिमण्ड की ओर जाते समय, पांसुकुल ग्रहण करते समय, पांसुकुल धोते समय, कालकाराम सुत्त में, गोतमक सुत्त में, वेस्सन्तर जातक में और ब्रह्मजाल में। वहाँ महाभिनिष्क्रमण और बोधिमण्ड की ओर जाने में वीर्य के बल से कांपी थी। पांसुकुल ग्रहण में - 'दो हजार द्वीपों के परिवार वाले चार महाद्वीपों को छोड़कर प्रव्रजित होकर श्मशान जाकर पांसुकुल ग्रहण करने वाले भगवान ने दुष्कर कार्य किया है' - इस प्रकार आश्चर्य के वेग से अभिहत होकर कांपी थी। पांसुकुल धोने और वेस्सन्तर जातक में अकाल कंपन से कांपी थी। कालकाराम और गोतमक सुत्तों में 'मैं साक्षी हूँ, भगवान' - इस प्रकार साक्षी भाव से कांपी थी। ब्रह्मजाल में बासठ दृष्टिगतों (मिथ्या दृष्टियों) को सुलझाकर और उन्हें गुच्छ-रहित (स्पष्ट) करके उपदेश दिए जाते समय साधुकार दान के वश से कांपी थी, ऐसा जानना चाहिए।

น เกวลญฺจ เอเตสุเยว ฐาเนสุ ปถวี อกมฺปิตฺถ, อถ โข ตีสุ สงฺคเหสุปิ มหามหินฺทตฺเถรสฺส อิมํ ทีปํ อาคนฺตฺวา โชติวเน นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทสิตทิวเสปิ อกมฺปิตฺถ. กลฺยาณิยมหาวิหาเร จ ปิณฺฑปาติยตฺเถรสฺส เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ตตฺเถว นิสีทิตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารทฺธสฺส สุตฺตปริโยสาเน อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. โลหปาสาทสฺส ปาจีนอมฺพลฏฺฐิกฏฺฐานํ นาม อโหสิ, ตตฺถ นิสีทิตฺวา ทีฆภาณกตฺเถรา พฺรหฺมชาลสุตฺตํ อารภึสุ. เตสํ สชฺฌายปริโยสาเนปิ อุทกปริยนฺตเมว กตฺวา ปถวี อกมฺปิตฺถ.

न केवल इन्हीं स्थानों पर पृथ्वी कांपी थी, बल्कि तीनों संगीतियों में भी, और महामहिन्द स्थविर के इस द्वीप (श्रीलंका) में आकर जोतिवन में बैठकर धम्म देसना करने के दिन भी कांपी थी। और कल्याणिय महाविहार में पिण्डपातिक स्थविर के चैत्य-प्रांगण को बुहारकर वहीं बैठकर बुद्ध को आलम्बन बनाकर प्रीति ग्रहण करते हुए इस सुत्तन्त को आरम्भ करने पर, सुत्त की समाप्ति पर जल की सीमा तक पृथ्वी कांपी थी। लोहप्रासाद का प्राचीन अम्बलट्ठिक स्थान नामक एक स्थान था, वहाँ बैठकर दीघभाणक स्थविरों ने ब्रह्मजाल सुत्त आरम्भ किया। उनके स्वाध्याय की समाप्ति पर भी जल की सीमा तक ही पृथ्वी कांपी थी।

ยทิ เอวํ ‘‘อฏฺฐิเม, อานนฺท, เหตู อฏฺฐ ปจฺจยา มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวายา’’ติ กสฺมา อฏฺเฐว เหตู วุตฺตาติ? นิยมเหตุภาวโต. อิเมเยว หิ อฏฺฐ เหตู นิยมนฺติ, นาญฺเญ. เต หิ กทาจิ สมฺภวนฺตีติ อนิยมภาวโต น คณิตา. วุตฺตญฺเหตํ นาคเสนตฺเถเรน มิลินฺทปญฺเห (มิ. ป. ๔.๑.๔) –

यदि ऐसा है, तो 'आनन्द! महान भूकंप के प्रकट होने के ये आठ हेतु और आठ प्रत्यय हैं' - ऐसा कहकर केवल आठ ही हेतु क्यों कहे गए हैं? नियम हेतु होने के कारण। क्योंकि ये आठ हेतु ही नियम (निश्चित) हैं, अन्य नहीं। वे (अन्य) कभी-कभी ही उत्पन्न होते हैं, इसलिए अनियम होने के कारण उनकी गणना नहीं की गई है। यह नागसेन स्थविर द्वारा मिलिन्दपञ्ह में कहा गया है -

‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, เหตู อฏฺฐ ปจฺจยา มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวายาติ. ยํ เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, ตญฺจ ปน อกาลิกํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, ตสฺมา อคณิตํ อฏฺฐหิ เหตูหิ.

“भिक्षुओं! महान भूकंप के प्रकट होने के ये आठ हेतु और आठ प्रत्यय हैं। राजा वेस्सन्तर द्वारा महादान दिए जाते समय जो सात बार महापृथ्वी कांपी थी, वह अकालिक थी और कभी-कभी होने वाली थी, जो आठ हेतुओं से मुक्त (अलग) थी, इसलिए आठ हेतुओं में उसकी गणना नहीं की गई।”

‘‘ยถา, มหาราช, โลเก ตโยเยว เมฆา คณียนฺติ วสฺสิโก, เหมนฺติโก, ปาวุสโกติ. ยทิ เต มุญฺจิตฺวา อญฺโญ เมโฆ ปวสฺสติ, น โส เมโฆ คณียติ สมฺมเตหิ เมเฆหิ, อกาลเมโฆตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน [Pg.264] ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหิ.

हे महाराज! जैसे लोक में तीन ही मेघ गिने जाते हैं - वर्षा ऋतु का, हेमन्त ऋतु का और ग्रीष्म ऋतु का। यदि उन्हें छोड़कर कोई अन्य मेघ बरसता है, तो वह मेघ सम्मत मेघों में नहीं गिना जाता, वह 'अकाल मेघ' ही कहलाता है। इसी प्रकार, हे महाराज! राजा वेस्सन्तर द्वारा महादान दिए जाने पर जो सात बार महापृथ्वी कम्पित हुई, वह अकालिक है, कभी-कभी होने वाली है और आठ हेतुओं से मुक्त है, वह आठ हेतुओं में नहीं गिनी जाती।

‘‘ยถา วา ปน, มหาราช, หิมวนฺตา ปพฺพตา ปญฺจ นทิสตานิ สนฺทนฺติ, เตสํ, มหาราช, ปญฺจนฺนํ นทิสตานํ ทเสว นทิโย นทิคณนาย คณียนฺติ. เสยฺยถิทํ – คงฺคา, ยมุนา, อจิรวตี, สรภู, มหี, สินฺธุ, สรสฺสตี, เวตฺรวตี, วีตํสา, จนฺทภาคาติ. อวเสสา นทิโย นทิคณนาย อคณิตา. กึการณา? น ตา นทิโย ธุวสลิลา, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหิ.

अथवा जैसे, हे महाराज! हिमवन्त पर्वत से पाँच सौ नदियाँ बहती हैं, उन पाँच सौ नदियों में से केवल दस नदियाँ ही नदियों की गणना में गिनी जाती हैं। जैसे कि - गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू, मही, सिन्धु, सरस्वती, वेत्रवती, वीतंसा और चन्द्रभागा। शेष नदियाँ नदियों की गणना में नहीं गिनी जातीं। किस कारण से? क्योंकि वे नदियाँ सदा जल वाली नहीं हैं। इसी प्रकार, हे महाराज! राजा वेस्सन्तर द्वारा महादान दिए जाने पर जो सात बार महापृथ्वी कम्पित हुई, वह अकालिक है, कभी-कभी होने वाली है और आठ हेतुओं से मुक्त है, वह आठ हेतुओं में नहीं गिनी जाती।

‘‘ยถา วา ปน, มหาราช, รญฺโญ สตมฺปิ ทฺวิสตมฺปิ ติสตมฺปิ อมจฺจา โหนฺติ, เตสํ ฉเยว ชนา อมจฺจคณนาย คณียนฺติ. เสยฺยถิทํ – เสนาปติ, ปุโรหิโต, อกฺขทสฺโส, ภณฺฑาคาริโก, ฉตฺตคฺคาหโก, ขคฺคคฺคาหโก, เอเตเยว อมจฺจคณนาย คณียนฺติ. กึการณา? ยุตฺตตฺตา ราชคุเณหิ. อวเสสา อคณิตา, สพฺเพ อมจฺจาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺติ, เอวเมว โข, มหาราช, เวสฺสนฺตเรน รญฺญา มหาทาเน ทียมาเน ยํ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาปถวี กมฺปิตา, อกาลิกํ เอตํ กทาจุปฺปตฺติกํ อฏฺฐหิ เหตูหิ วิปฺปมุตฺตํ, น ตํ คณียติ อฏฺฐหิ เหตูหี’’ติ.

अथवा जैसे, हे महाराज! राजा के सौ, दो सौ या तीन सौ भी अमात्य होते हैं, उनमें से केवल छह व्यक्ति ही अमात्यों की गणना में गिने जाते हैं। जैसे कि - सेनापति, पुरोहित, अक्षदश, भण्डागारिक, छत्रग्राहक और खड्गग्राहक। यही अमात्यों की गणना में गिने जाते हैं। किस कारण से? राजगुणों से युक्त होने के कारण। शेष नहीं गिने जाते, वे सब केवल 'अमात्य' संज्ञा को प्राप्त होते हैं। इसी प्रकार, हे महाराज! राजा वेस्सन्तर द्वारा महादान दिए जाने पर जो सात बार महापृथ्वी कम्पित हुई, वह अकालिक है, कभी-कभी होने वाली है और आठ हेतुओं से मुक्त है, वह आठ हेतुओं में नहीं गिनी जाती।

ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

भूमिचाल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

จาปาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चापाल वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

(๘) ๓. ยมกวคฺโค

(८) ३. यमक वग्ग

๑-๑๐. สทฺธาสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१०. श्रद्धा सुत्त आदि की व्याख्या

๗๑-๘๐. อฏฺฐมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม กุจฺฉิตํ สีทตีติ กุสีโต ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน [Pg.265] ปุคฺคโล ‘‘กุสีโต’’ติ วุจฺจติ, โส กุสิตภาโว อิธ กุสิต-สทฺเทน วุตฺโต. วินาปิ หิ ภาวโชตนสทฺทํ ภาวตฺโถ วิญฺญายติ ยถา ‘‘ปฏสฺส สุกฺก’’นฺติ, ตสฺมา กุสีตภาววตฺถูนีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ’’ติ. กมฺมํ นาม สมณสารุปฺปํ อีทิสนฺติ อาห ‘‘จีวรวิจารณาที’’ติ. วีริยนฺติ ปธานวีริยํ. ตํ ปน จงฺกมนวเสน กรเณ กายิกนฺติปิ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ อาห ‘‘ทุวิธมฺปี’’ติ. ปตฺติยาติ ปาปุณนตฺถํ. โอสีทนนฺติ ภาวนานุโยเค สงฺโกโจ. มาเสหิ อาจิตํ นิจิตํ วิยาติ มาสาจิตํ, ตํ มญฺเญ. ยสฺมา มาสา ตินฺตา วิเสเสน ครุกา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘ยถา ตินฺตมาโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. วุฏฺฐิโต โหติ คิลานภาวาติ อธิปฺปาโย.

७१-८०. आठवें के प्रथम आदि सुत्त स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं। दसवें में 'कुत्सित रूप से बैठता है' इसलिए 'कुसीतो' (आलसी), यहाँ 'द' कार को 'त' कार कर दिया गया है। जिस धर्म के कारण पुद्गल 'कुसीतो' कहा जाता है, वह कुसीत-भाव यहाँ 'कुसीत' शब्द से कहा गया है। भाववाचक शब्द के बिना भी भाव का अर्थ समझा जाता है, जैसे 'कपड़े की सफेदी', इसलिए 'कुसीत-भाव के कारण' यह अर्थ है। इसीलिए कहा गया है - 'आलस्य के कारण' यह अर्थ है। श्रमण के योग्य कर्म ऐसा है, इसलिए 'चीवर-विचारण आदि' कहा। वीर्य अर्थात् प्रधान वीर्य। वह चंक्रमण के द्वारा किए जाने के कारण 'कायिक' भी कहा जा सकता है, इसलिए 'दोनों प्रकार का भी' कहा। प्राप्ति के लिए अर्थात् पहुँचने के लिए। 'ओसीदन' अर्थात् भावना के अभ्यास में संकोच। 'उड़द से संचित' के समान 'मासाचित', ऐसा मैं मानता हूँ। क्योंकि भीगे हुए उड़द विशेष रूप से भारी होते हैं, इसलिए 'जैसे भीगा हुआ उड़द' आदि कहा गया है। 'बीमारी से उठा हुआ होता है' यह अभिप्राय है।

เตสนฺติ อารมฺภวตฺถูนํ. อิมินาว นเยนาติ อิมินา กุสีตวตฺถูสุ วุตฺเตเนว นเยน ‘‘ทุวิธมฺปิ วีริยํ อารภตี’’ติอาทินา. อิทํ ปฐมนฺติ ‘‘อิทํ, หนฺทาหํ, วีริยํ อารภามี’’ติ, ‘‘เอวํ ภาวนาย อพฺภุสฺสหนํ ปฐมํ อารมฺภวตฺถู’’ติอาทินา จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถา ตถา ปฐมํ ปวตฺตํ อพฺภุสฺสหนญฺหิ อุปริ วีริยารมฺภสฺส การณํ โหติ. อนุรูปปจฺจเวกฺขณสหิตานิ หิ อพฺภุสฺสหนานิ ตมฺมูลกานิ วา ปจฺจเวกฺขณานิ อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนีติ เวทิตพฺพานิ.

'उनका' अर्थात् आरम्भ-वस्तुओं का। 'इसी विधि से' अर्थात् कुसीत-वस्तुओं में कहे गए इसी विधि से 'दोनों प्रकार का वीर्य आरम्भ करता है' इत्यादि। 'यह प्रथम' अर्थात् 'यह, अब मैं वीर्य आरम्भ करता हूँ', 'इस प्रकार भावना में उत्साह प्रथम आरम्भ-वस्तु है' इत्यादि अर्थ समझना चाहिए। जिस प्रकार भी प्रथम प्रवृत्त उत्साह ही आगे वीर्य-आरम्भ का कारण होता है। अनुरूप प्रत्यवेक्षण सहित उत्साह या उन पर आधारित प्रत्यवेक्षण ही आठ आरम्भ-वस्तुएँ हैं, ऐसा समझना चाहिए।

สทฺธาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

श्रद्धा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

यमक वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๘๑-๖๒๖. เสสํ อุตฺตานเมว.

८१-६२६. शेष स्पष्ट ही है।

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

इस प्रकार मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा में

อฏฺฐกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

अट्ठक निपात की व्याख्या में अस्पष्ट अर्थों का प्रकाशन समाप्त हुआ।

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

उन भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

องฺคุตฺตรนิกาเย

अंगुत्तरनिकाय में

นวกนิปาต-ฏีกา

नवक निपात-टीका

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

१. प्रथम पण्णासक

๑. สมฺโพธิวคฺโค

१. सम्बोधिवग्ग

๑-๒. สมฺโพธิสุตฺตาทิวณฺณนา

१-२. सम्बोधि सुत्त आदि की व्याख्या

๑-๒. นวกนิปาตสฺส [Pg.267] ปฐมทุติเยสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

१-२. नवक निपात के प्रथम और द्वितीय सुत्तों में कुछ कहने योग्य विशेष व्याख्या नहीं है।

๓. เมฆิยสุตฺตวณฺณนา

३. मेघिय सुत्त की व्याख्या

๓. ตติเย (อุทา. อฏฺฐ. ๓๑) เมฆิโยติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. อุปฏฺฐาโก โหตีติ ปริจารโก โหติ. ภควโต หิ ปฐมโพธิยํ อุปฏฺฐากา อนิพทฺธา อเหสุํ. เอกทา นาคสมโล, เอกทา นาคิโต, เอกทา อุปวาโณ, เอกทา สุนกฺขตฺโต, เอกทา จุนฺโท สมณุทฺเทโส, เอกทา สาคโต, เอกทา เมฆิโย, ตทาปิ เมฆิยตฺเถโรว อุปฏฺฐาโก โหติ. เตนาห ‘‘เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา เมฆิโย ภควโต อุปฏฺฐาโก โหตี’’ติ.

३. तीसरे में (उदा. अट्ठ. 31) 'मेघिय' उस स्थविर का नाम है। 'उपस्थाक होता है' अर्थात् परिचारक होता है। भगवान् की प्रथम बोधि के समय उपस्थाक अनियत थे। कभी नागसमाल, कभी नागित, कभी उपवाण, कभी सुनक्खत्त, कभी चुन्द श्रमणोद्देश, कभी सागत, कभी मेघिय; उस समय मेघिय स्थविर ही उपस्थाक थे। इसीलिए कहा गया - 'उस समय आयुष्मान् मेघिय भगवान् के उपस्थाक थे'।

กิมิกาฬายาติ กาฬกิมีนํ พหุลตาย ‘‘กิมิกาฬา’’ติ ลทฺธนามาย นทิยา. ชงฺฆาวิหารนฺติ จิรนิสชฺชาย ชงฺฆาสุ อุปฺปนฺนกิลมถวิโนทนตฺถํ วิจรณํ. ปาสาทิกนฺติ อวิรฬรุกฺขตาย สินิทฺธปตฺตตาย จ ปสฺสนฺตานํ ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิกํ. สนฺทจฺฉายตาย มนุญฺญภูมิภาคตาย จ อนฺโต ปวิฏฺฐานํ ปีติโสมนสฺสชนนฏฺเฐน จิตฺตํ รเมตีติ รมณียํ. อลนฺติ ปริยตฺตํ, ยุตฺตนฺติปิ อตฺโถ. ปธานตฺถิกสฺสาติ ปธาเนน ภาวนานุโยเคน อตฺถิกสฺส. ยสฺมา โส ปธานกมฺเม ยุตฺโต ปธานกมฺมิโก นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปธานกมฺมิกสฺสา’’ติ. อาคจฺเฉยฺยาหนฺติ อาคจฺเฉยฺยํ อหํ. เถเรน กิร ปุพฺเพ ตํ ฐานํ อนุปฺปฏิปาฏิยา ปญฺจ ชาติสตานิ รญฺญา เอว สตา อนุภูตปุพฺพํ อุยฺยานํ อโหสิ, เตนสฺส ทิฏฺฐมตฺเตเยว ตตฺถ วิหริตุํ จิตฺตํ นมิ.

"किमिकालया" का अर्थ है काले कीड़ों की बहुलता के कारण "किमिकाला" नाम प्राप्त नदी। "जंघाविहार" का अर्थ है लंबे समय तक बैठने से जंघाओं (पैरों) में उत्पन्न थकान को दूर करने के लिए टहलना। "पासादिकं" (प्रसादपूर्ण) का अर्थ है घने वृक्षों और चिकने पत्तों के कारण देखने वालों में प्रसन्नता उत्पन्न करने वाला। "रमणीय" का अर्थ है घनी छाया और मनभावन भूमि होने के कारण भीतर प्रवेश करने वालों में प्रीति और सौमनस्य उत्पन्न कर चित्त को रमाने वाला। "अलं" का अर्थ है पर्याप्त या उचित। "पधानत्थिकस्स" का अर्थ है प्रधान (साधना) और भावना के अभ्यास के इच्छुक के लिए। चूँकि वह प्रधान कर्म (साधना) में लगा होता है, इसलिए उसे "पधानकम्मिक" कहा गया है। "आगच्छेय्याहं" का अर्थ है "मैं आऊँगा"। कहा जाता है कि पूर्व में वह स्थान स्थविर द्वारा पाँच सौ जन्मों तक राजा के रूप में अनुभव किया गया उद्यान था, इसलिए उसे देखते ही वहाँ विहार करने के लिए उनका चित्त झुक गया।

ยาว [Pg.268] อญฺโญปิ โกจิ ภิกฺขุ อาคจฺฉตีติ อญฺโญ โกจิปิ ภิกฺขุ มม สนฺติกํ ยาว อาคจฺฉติ, ตาว อาคเมหีติ อตฺโถ. ‘‘โกจิ ภิกฺขุ ทิสฺสตี’’ติปิ ปาโฐ, ‘‘อาคจฺฉตู’’ติปิ ปฐนฺติ, ตถา ‘‘ทิสฺสตู’’ติปิ. นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาทีนํ โสฬสนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตา อภิสมฺโพธิยา วา อธิคตตฺตา ตโต อญฺญํ อุตฺตริ กรณียํ นาม นตฺถิ. จตูสุ สจฺเจสุ จตุนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตาติ อิทํ ปน มคฺควเสน ลพฺภภานํ เภทํ อนุเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ. อตฺถิ กตสฺส ปฏิจโยติ มยฺหํ สนฺตาเน นิปฺผาทิตสฺส สีลาทิธมฺมสฺส อริยมคฺคสฺส อนธิคตตฺตา ตทตฺถํ ปุน วฑฺฒนสงฺขาโต ปฏิจโย อตฺถิ, อิจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ.

"जब तक कोई अन्य भिक्षु भी आता है" का अर्थ है जब तक कोई अन्य भिक्षु मेरे पास आता है, तब तक प्रतीक्षा करो। "कोई भिक्षु दिखाई देता है" ऐसा भी पाठ है, "आए" ऐसा भी पढ़ते हैं, और "दिखाई दे" ऐसा भी। "आगे कुछ भी करने योग्य नहीं है" का अर्थ है चार सत्यों में चार मार्गों द्वारा परिज्ञा आदि सोलह कृत्यों के कर लिए जाने के कारण या अभिसंबोधि प्राप्त कर लेने के कारण, उससे आगे कुछ भी करने योग्य शेष नहीं है। "चार सत्यों में चार कृत्यों के कर लिए जाने के कारण" - यह मार्ग के अनुसार प्राप्त होने वाले भेदों की उपेक्षा करके कहा गया है। "किए हुए का संचय है" का अर्थ है मेरी संतान (प्रवाह) में निष्पादित शील आदि धर्मों के आर्यमार्ग को प्राप्त न करने के कारण, उसके लिए पुनः संवर्धन रूपी संचय है, अर्थात् वह वांछित है।

ติวิธนาฏกปริวาโรติ มหนฺติตฺถิโย มชฺฌิมิตฺถิโย อติตรุณิตฺถิโยติ เอวํ วธูกุมาริกกญฺญาวตฺถาหิ ติวิธาหิ นาฏกิตฺถีหิ ปริวุโต. อกุสลวิตกฺเกหีติ ยถาวุตฺเตหิ กามวิตกฺกาทีหิ. อปเร ปน ‘‘ตสฺมึ วนสณฺเฑ ปุปฺผผลปลฺลวาทีสุ โลภวเสน กามวิตกฺโก, ขรสฺสรานํ ปกฺขิอาทีนํ สทฺทสฺสวเนน พฺยาปาทวิตกฺโก, เลฑฺฑุอาทีหิ เตสํ วิเหฐนาธิปฺปาเยน วิหึสาวิตกฺโก. ‘อิเธวาหํ วเสยฺย’นฺติ ตตฺถ สาเปกฺขตาวเสน วา กามวิตกฺโก, วนจรเก ตตฺถ ตตฺถ ทิสฺวา เตสุ จิตฺตทุพฺภเนน พฺยาปาทวิตกฺโก, เตสํ วิเหฐนาธิปฺปาเยน วิหึสาวิตกฺโก ตสฺส อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺติ. ยถา ตถา วา ตสฺส มิจฺฉาวิตกฺกปฺปวตฺติเยว อจฺฉริยการณํ. อจฺฉริยํ วต, โภติ ครหณจฺฉริยํ นาม กิเรตํ. ยถา อายสฺมา อานนฺโท ภควโต วลิยคตฺตํ ทิสฺวา อโวจ ‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๑). สมฺปริวาริตาติ โวกิณฺณา. อตฺตนิ ครุมฺหิ จ เอกตฺเตปิ พหุวจนํ ทิสฺสติ. ‘‘อนฺวาสตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. กสฺมา ปนสฺส ภควา ตตฺถ คมนํ อนุชานิ? ‘‘อนนุญฺญาโตปิ จายํ มํ โอหาย คจฺฉิสฺสเตว, ปริจารกามตาย มญฺเญ ภควา คนฺตุํ น เทตีติ จสฺส สิยา อญฺญถตฺตํ, ตทสฺส ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ อนุชานิ.

"तीन प्रकार के नाटकों (नर्तकियों) से घिरा हुआ" का अर्थ है बड़ी स्त्रियाँ, मध्यम स्त्रियाँ और अत्यंत तरुण स्त्रियाँ - इस प्रकार वधू, कुमारी और कन्या की तीन अवस्थाओं वाली नर्तकियों से घिरा हुआ। "अकुशल वितर्कों से" का अर्थ है पूर्वोक्त काम-वितर्क आदि से। अन्य लोग कहते हैं - "उस वनखंड में पुष्प, फल, पल्लव आदि में लोभ के कारण काम-वितर्क, कठोर स्वर वाले पक्षियों आदि के शब्द सुनने से व्यापाद-वितर्क, और ढेलों आदि से उन्हें सताने के अभिप्राय से विहिंसा-वितर्क उत्पन्न होता है। 'मैं यहीं रहूँ' - वहाँ इस आसक्ति के कारण काम-वितर्क, वनवासियों को यहाँ-वहाँ देखकर उनके प्रति दुर्भावना से व्यापाद-वितर्क, और उन्हें सताने के अभिप्राय से विहिंसा-वितर्क उसे उत्पन्न होता है।" चाहे जो भी हो, उसके भीतर मिथ्या वितर्कों की प्रवृत्ति ही आश्चर्य का कारण है। "आश्चर्य है, भो!" - यह वास्तव में निंदात्मक आश्चर्य है। जैसे आयुष्मान् आनंद ने भगवान् के झुर्रियों वाले शरीर को देखकर कहा था - "आश्चर्य है भंते, अद्भुत है भंते!" (सं. नि. 5.511)। "संपरिवारिता" का अर्थ है घिरे हुए या मिश्रित। स्वयं के लिए और गुरु के लिए एकवचन होने पर भी बहुवचन का प्रयोग देखा जाता है। "अन्वासत्तो" ऐसा भी पाठ है। भगवान् ने उसे वहाँ जाने की अनुमति क्यों दी? "अनुमति न देने पर भी यह मुझे छोड़कर चला ही जाएगा, और 'शायद भगवान् सेवा की इच्छा के कारण मुझे जाने नहीं दे रहे हैं' - ऐसा विचार कर उसका मन बदल सकता है, जो उसके लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण होगा" - यह सोचकर अनुमति दी।

เอวํ ตสฺมึ อตฺตโน ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา นิสินฺเน อถสฺส ภควา สปฺปายธมฺมํ เทเสนฺโต ‘‘อปริปกฺกาย, เมฆิย, เจโตวิมุตฺติยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อปริปกฺกายา’’ติ ปริปากํ อปฺปตฺตาย. เจโตวิมุตฺติยาติ [Pg.269] กิเลเสหิ เจตโส วิมุตฺติยา. ปุพฺพภาเค หิ ตทงฺควเสน เจว วิกฺขมฺภนวเสน จ เจตโส วิมุตฺติ โหติ, อปรภาเค สมุจฺเฉทวเสน เจว ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน จ. สายํ วิมุตฺติ เหฏฺฐา วิตฺถารโต กถิตาว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ตตฺถ วิมุตฺติปริปาจนีเยหิ ธมฺเมหิ อาสเย ปริปาจิเต โสธิเต วิปสฺสนาย มคฺคคพฺภํ คณฺหนฺติยา ปริปากํ คจฺฉนฺติยา เจโตวิมุตฺติ ปริปกฺกา นาม โหติ, ตทภาเว อปริปกฺกา.

इस प्रकार उसके द्वारा अपनी प्रवृत्ति बताकर बैठ जाने पर, भगवान् ने उसे उपयुक्त धर्म का उपदेश देते हुए "अपरिपक्व, मेघिय, चेतोविमुक्ति के लिए" आदि कहा। वहाँ "अपरिपक्व" का अर्थ है परिपक्वता को प्राप्त न होना। "चेतोविमुक्ति" का अर्थ है क्लेशों से चित्त की मुक्ति। पूर्व भाग में तदंग और विष्खंभन के रूप में चित्त की मुक्ति होती है, और उत्तर भाग में समुच्छेद और प्रतिप्रश्रब्धि के रूप में। यह विमुक्ति नीचे विस्तार से कही गई है, इसलिए उसे वहाँ बताए गए तरीके से समझना चाहिए। वहाँ विमुक्ति को परिपक्व करने वाले धर्मों द्वारा आशय के परिपक्व और शुद्ध होने पर, विपश्यना द्वारा मार्ग-गर्भ को ग्रहण करते हुए और परिपक्वता की ओर बढ़ते हुए चेतोविमुक्ति "परिपक्व" कहलाती है, और इसके अभाव में "अपरिपक्व"।

กตเม ปน วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา? สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน ปนฺนรส ธมฺมา เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

विमुक्ति को परिपक्व करने वाले धर्म कौन से हैं? श्रद्धा-इंद्रिय आदि को शुद्ध करने के वश से पंद्रह धर्म समझने चाहिए। जैसा कि कहा गया है -

‘‘อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปสาทนีเย สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

"अश्रद्धालु व्यक्तियों का वर्जन करने से, श्रद्धालु व्यक्तियों की सेवा, भजन और उपासना करने से, तथा प्रसन्नतादायक सूत्रों का प्रत्यवेक्षण करने से - इन तीन प्रकारों से श्रद्धा-इंद्रिय शुद्ध होती है।"

‘‘กุสีเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อารทฺธวีริเย ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สมฺมปฺปธาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ วีริยินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

"आलसी व्यक्तियों का वर्जन करने से, उत्साही (आरब्ध-वीर्य) व्यक्तियों की सेवा, भजन और उपासना करने से, तथा सम्यक् प्रधानों का प्रत्यवेक्षण करने से - इन तीन प्रकारों से वीर्य-इंद्रिय शुद्ध होती है।"

‘‘มุฏฺฐสฺสตี ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, อุปฏฺฐิตสฺสตี ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, สติปฏฺฐาเน ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สตินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

"विस्मृत-स्मृति (भुलक्कड़) व्यक्तियों का वर्जन करने से, उपस्थित-स्मृति (सजग) व्यक्तियों की सेवा, भजन और उपासना करने से, तथा स्मृति-प्रस्थानों का प्रत्यवेक्षण करने से - इन तीन प्रकारों से स्मृति-इंद्रिय शुद्ध होती है।"

‘‘อสมาหิเต ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, สมาหิเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ฌานวิโมกฺเข ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ สมาธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

"असमाहित (एकाग्रता रहित) व्यक्तियों का वर्जन करने से, समाहित व्यक्तियों की सेवा, भजन और उपासना करने से, तथा ध्यान और विमोक्षों का प्रत्यवेक्षण करने से - इन तीन प्रकारों से समाधि-इंद्रिय शुद्ध होती है।"

‘‘ทุปฺปญฺเญ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺญวนฺเต ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, คมฺภีรญาณจริยํ ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ตีหากาเรหิ ปญฺญินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ.

“दुर्प्रज्ञ (बुद्धिहीन) व्यक्तियों का वर्जन करने से, प्रज्ञावान व्यक्तियों का सेवन, भजन और उपासना करने से, तथा गम्भीर ज्ञान-चर्या का प्रत्यवेक्षण करने से—इन तीन प्रकारों से प्रज्ञा-इन्द्रिय विशुद्ध होती है।

‘‘อิติ อิเม ปญฺจ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต, ปญฺจ ปุคฺคเล เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต, ปญฺจ สุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต อิเมหิ ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๘๕).

“इस प्रकार इन पाँच (प्रकार के) व्यक्तियों का वर्जन करने से, पाँच व्यक्तियों का सेवन, भजन और उपासना करने से, तथा पाँच सूत्रान्तों का प्रत्यवेक्षण करने से—इन पन्द्रह प्रकारों से ये पाँच इन्द्रियाँ विशुद्ध होती हैं” (पटि. म. 1.185)।

อปเรหิปิ [Pg.270] ปนฺนรสหิ อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิสุชฺฌนฺติ. อปเรปิ ปนฺนรส ธมฺมา วิมุตฺติปริปาจนียา. สทฺธาปญฺจมานิ อินฺทฺริยานิ, อนิจฺจสญฺญา อนิจฺเจ, ทุกฺขสญฺญา ทุกฺเข, อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญาติ อิมา ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, กลฺยาณมิตฺตตา, สีลสํวโร, อภิสลฺเลขตา, วีริยารมฺโภ, นิพฺเพธิกปญฺญาติ. เตสุ เวเนยฺยทมนกุสโล สตฺถา เวเนยฺยสฺส เมฆิยตฺเถรสฺส อชฺฌาสยวเสน อิธ กลฺยาณมิตฺตตาทโย วิมุตฺติปริปาจนีเย ธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจ ธมฺมา ปริปกฺกาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วตฺวา เต วิตฺถาเรนฺโต ‘‘อิธ, เมฆิย, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต โหตี’’ติอาทิมาห.

अन्य पन्द्रह प्रकारों से भी ये पाँच इन्द्रियाँ शुद्ध होती हैं। अन्य पन्द्रह धर्म भी विमुक्ति को परिपक्व करने वाले हैं। श्रद्धा आदि पाँच इन्द्रियाँ, अनित्य में अनित्य संज्ञा, दुःख में दुःख संज्ञा, अनात्म संज्ञा, प्रहाण संज्ञा, विराग संज्ञा - ये पाँच निर्वेधभागीय संज्ञाएँ, कल्याणमित्रता, शील-संवर, अभिसल्लेखता, वीर्यारम्भ और निर्वेधिक प्रज्ञा। उनमें विनेय (शिष्य) के दमन में कुशल शास्ता ने विनेय मेघिय स्थविर के आशय के वश से यहाँ कल्याणमित्रता आदि विमुक्ति-परिपक्व करने वाले धर्मों को दिखाते हुए "पाँच धर्म परिपक्वता के लिए संवर्तित होते हैं" ऐसा कहकर, उनका विस्तार करते हुए "यहाँ, मेघिय, भिक्षु कल्याणमित्र होता है" आदि कहा।

ตตฺถ กลฺยาณมิตฺโตติ กลฺยาโณ ภทฺโท สุนฺทโร มิตฺโต เอตสฺสาติ กลฺยาณมิตฺโต. ยสฺส สีลาทิคุณสมฺปนฺโน ‘‘อฆสฺส ตาตา หิตสฺส วิธาตา’’ติ เอวํ สพฺพากาเรน อุปกาโร มิตฺโต โหติ, โส ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺโตว. ยถาวุตฺเตหิ กลฺยาณปุคฺคเลเหว สพฺพิริยาปเถสุ สห อยติ ปวตฺตติ, น วินา เตหีติ กลฺยาณสหาโย. กลฺยาณปุคฺคเลสุ เอว จิตฺเตน เจว กาเยน จ นินฺนโปณปพฺภารภาเวน ปวตฺตตีติ กลฺยาณสมฺปวงฺโก. ปทตฺตเยน กลฺยาณมิตฺตสํสคฺเค อาทรํ อุปฺปาเทติ. อยํ กลฺยาณมิตฺตตาสงฺขาโต พฺรหฺมจริยวาสสฺส อาทิภาวโต สพฺเพสญฺจ กุสลธมฺมานํ พหุการตาย ปธานภาวโต จ อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ อาทิโต วุตฺตตฺตา ปฐโม อนวชฺชธมฺโม อวิสุทฺธานํ สทฺธาทีนํ วิสุทฺธิกรณวเสน เจโตวิมุตฺติยา ปริปกฺกาย สํวตฺตติ. เอตฺถ จ กลฺยาณมิตฺตสฺส พหุการตา ปธานตา จ ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺส ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา’’ติ วทนฺตํ ธมฺมภณฺฑาคาริกํ ‘‘มา เหวํ, อานนฺทา’’ติ ทฺวิกฺขตุํ ปฏิเสเธตฺวา ‘‘สกลเมว หิทํ, อานนฺท, พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา’’ติ – อาทิสุตฺตปเทหิ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙; ๕.๒) เวทิตพฺพา.

वहाँ 'कल्याणमित्र' का अर्थ है - जिसका मित्र कल्याणकारी, भद्र और सुन्दर हो, वह कल्याणमित्र है। जिसके पास शील आदि गुणों से संपन्न, "दुःख का निवारक और हित का विधाता" इस प्रकार सब प्रकार से उपकारी मित्र होता है, वह पुद्गल कल्याणमित्र ही है। यथाकथित कल्याणकारी पुद्गलों के साथ ही सभी ईर्यापथों में साथ चलता है, उनके बिना नहीं, इसलिए वह 'कल्याणसहाय' है। कल्याणकारी पुद्गलों में ही चित्त और शरीर से निम्न, प्रवण और प्राग्भार (झुकाव) भाव से प्रवृत्त होता है, इसलिए 'कल्याणसंपवंक' है। इन तीन पदों से कल्याणमित्र के संसर्ग में आदर उत्पन्न करता है। यह कल्याणमित्रता नामक धर्म ब्रह्मचर्य वास का आदि होने के कारण और सभी कुशल धर्मों के लिए बहुत उपकारी होने के कारण प्रधान होने से, इन पाँच धर्मों में आदि में कहे जाने के कारण, अशुद्ध श्रद्धा आदि को शुद्ध करने के द्वारा चेतोविमुक्ति की परिपक्वता के लिए संवर्तित होने वाला पहला अनवद्य धर्म है। और यहाँ कल्याणमित्र की बहुकारता और प्रधानता "भन्ते, यह जो कल्याणमित्रता है, वह ब्रह्मचर्य का आधा है" ऐसा कहने वाले धर्मभाण्डागारिक (आनन्द) को "आनन्द, ऐसा मत कहो" कहकर दो बार प्रतिषेध कर "आनन्द, यह जो कल्याणमित्रता और कल्याणसहायता है, वह सम्पूर्ण ब्रह्मचर्य ही है" - आदि सूत्रपदों (सं. नि. 1.129; 5.2) से जाननी चाहिए।

ปุน จปรนฺติ ปุน จ อปรํ ธมฺมชาตํ. สีลวาติ เอตฺถ เกนฏฺเฐน สีลํ? สีลนฏฺเฐน สีลํ. กิมิทํ สีลนํ นาม? สมาธานํ, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. อถ วา อุปธารณํ, ฌานาทิกุสลธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถ. ตสฺมา สีเลติ, สีลตีติ วา สีลํ. อยํ ตาว สทฺทลกฺขณนเยน สีลฏฺโฐ. อปเร [Pg.271] ปน ‘‘สิรฏฺโฐ สีลฏฺโฐ, สีตลฏฺโฐ, สีลฏฺโฐ’’ติ นิรุตฺตินเยน อตฺถํ วณฺเณนฺติ. ตยิทํ ปาริปูริโต อติสยโต วา สีลํ อสฺส อตฺถีติ สีลวา, สีลสมฺปนฺโนติ อตฺโถ.

'पुन चपरं' का अर्थ है - फिर और दूसरा धर्म-समूह। 'शीलवान' में यहाँ किस अर्थ में शील है? 'शीलन' के अर्थ में शील है। यह 'शीलन' क्या है? समाधान, अर्थात् काय-कर्म आदि का सुशीलता के कारण विखराव न होना। अथवा उपधारण, अर्थात् ध्यान आदि कुशल धर्मों के अधिष्ठान के रूप में आधार होना। इसलिए जो शीलन करता है या जिसमें शीलन होता है, वह शील है। यह तो शब्द-लक्षण के नियम से शील का अर्थ हुआ। अन्य लोग निरुक्ति के नियम से "शिर (श्रेष्ठ) के अर्थ में शील है, शीतल के अर्थ में शील है" इस प्रकार अर्थ का वर्णन करते हैं। वह यह शील जिसकी परिपूर्णता या अतिशयता से हो, वह 'शीलवान' है, अर्थात् शील-संपन्न है।

ยถา จ สีลวา โหติ สีลสมฺปนฺโน, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาติโมกฺขนฺติ สิกฺขาปทสีลํ. ตญฺหิ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺขํ. สํวรณํ สํวโร, กายวาจาหิ อวีติกฺกโม. ปาติโมกฺขเมว สํวโร ปาติโมกฺขสํวโร, เตน สํวุโต ปิหิตกายวาโจติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. อิทมสฺส ตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิตภาวปริทีปนํ. วิหรตีติ ตทนุรูปวิหารสมงฺคิภาวปริทีปนํ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เหฏฺฐา ปาติโมกฺขสํวรสฺส อุปริ วิเสสานํ โยคสฺส จ อุปการธมฺมปริทีปนํ. อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ ปาติโมกฺขสีลโต อจวนธมฺมตาปริทีปนํ. สมาทายาติ สิกฺขาปทานํ อนวเสสโต อาทานปริทีปนํ. สิกฺขตีติ สิกฺขาย สมงฺคิภาวปริทีปนํ. สิกฺขาปเทสูติ สิกฺขิตพฺพธมฺมปริทีปนํ.

और जैसे शीलवान शील-संपन्न होता है, उसे दिखाने के लिए "पातिमोक्ख-संवर-संवृत" आदि कहा गया है। वहाँ 'पातिमोक्ख' का अर्थ शिक्षापद-शील है। क्योंकि जो इसकी रक्षा (पाति) करता है, उसे यह अपाय आदि के दुखों से मुक्त (मोक्खेति) करता है, इसलिए यह 'पातिमोक्ख' है। संवरण करना 'संवर' है, अर्थात् काया और वाणी से उल्लंघन न करना। पातिमोक्ख ही संवर है, वह 'पातिमोक्ख-संवर' है, उससे संवृत अर्थात् ढकी हुई काया और वाणी वाला 'पातिमोक्ख-संवर-संवृत' है। यह उस शील में उसकी प्रतिष्ठित अवस्था का प्रदर्शन है। 'विहरति' (विहार करता है) उसके अनुरूप विहार से युक्त होने का प्रदर्शन है। 'आचार-गोचर-संपन्न' नीचे कहे गए पातिमोक्ख-संवर के ऊपर विशेष गुणों और योग के उपकारी धर्मों का प्रदर्शन है। 'अणुमात्र दोषों में भय देखने वाला' पातिमोक्ख-शील से विचलित न होने के स्वभाव का प्रदर्शन है। 'समादाय' (ग्रहण कर) शिक्षापदों को पूर्ण रूप से ग्रहण करने का प्रदर्शन है। 'सिक्खति' (सीखता है) शिक्षा से युक्त होने का प्रदर्शन है। 'सिक्खापदेसु' (शिक्षापदों में) सीखने योग्य धर्मों का प्रदर्शन है।

อปโร นโย – กิเลสานํ พลวภาวโต ปาปกิริยาย สุกรภาวโต ปุญฺญกิริยาย จ ทุกฺกรภาวโต พหุกฺขตฺตุํ อปาเยสุ ปตนสีโลติ ปาตี, ปุถุชฺชโน. อนิจฺจตาย วา ภวาทีสุ กมฺมเวคุกฺขิตฺโต ฆฏิยนฺตํ วิย อนวฏฺฐาเนน ปริพฺภมนโต คมนสีโลติ ปาตี. มรณวเสน วา ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย อตฺตภาวสฺส ปตนสีโล วา ปาตี, สตฺตสนฺตาโน, จิตฺตเมว วา. ตํ ปาตินํ สํสารทุกฺขโต โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. จิตฺตสฺส หิ วิโมกฺเขน สตฺโต ‘‘วิมุตฺโต’’ติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺตโวทานา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๐๐), ‘‘อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๒๘) จ.

दूसरा तरीका - क्लेशों की प्रबलता के कारण, पाप कर्म करने की सुगमता के कारण और पुण्य कर्म करने की कठिनता के कारण, बार-बार अपायों में गिरने के स्वभाव वाला 'पाती' है, अर्थात् पृथग्जन। अथवा अनित्यता के कारण भवों आदि में कर्म-वेग से फेंका गया, घटी-यन्त्र (रहट) की तरह अस्थिरता से घूमने के कारण गमनशील 'पाती' है। अथवा मरण के कारण उन-उन सत्त्व-निकायों में आत्मभाव के गिरने के स्वभाव वाला 'पाती' है, अर्थात् सत्त्व-सन्तान, अथवा चित्त ही। उस 'पाती' को संसार-दुःख से मुक्त करता है, इसलिए 'पातिमोक्ख' है। चित्त की विमुक्ति से ही सत्त्व 'विमुक्त' कहा जाता है। क्योंकि कहा गया है - "चित्त की शुद्धि से शुद्ध होते हैं" (सं. नि. 3.100), और "बिना उपादान के आस्रवों से चित्त विमुक्त हो गया" (महाव. 28)।

อถ วา อวิชฺชาทิเหตุนา สํสาเร ปตติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปาติ. ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรต’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔) หิ วุตฺตํ. ตสฺส ปาติโน สตฺตสฺส ตณฺหาทิสํกิเลสตฺตยโต โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺขํ.

अथवा अविद्या आदि हेतुओं से संसार में गिरता है, जाता है, प्रवृत्त होता है, इसलिए 'पाती' (गिरने वाला) है। जैसा कि कहा गया है— "अविद्या के आवरण वाले और तृष्णा के संयोजन वाले सत्त्वों का संधावन और संसरण होता है" (सं. नि. 2.124)। उस गिरने वाले सत्त्व की तृष्णा आदि तीन संक्लेशों से इसके द्वारा मुक्ति होती है, इसलिए यह 'पातिमोक्ख' है।

อถ [Pg.272] วา ปาเตติ วินิปาเตติ ทุกฺเขติ ปาติ, จิตฺตํ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺเตน นียตี โลโก, จิตฺเตน ปริกสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๖๒). ตสฺส ปาติโน โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺขํ. ปตติ วา เอเตน อปายทุกฺเข สํสารทุกฺเข จาติ ปาติ, ตณฺหาทิสํกิเลโส. วุตฺตญฺหิ ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ (สํ. นิ. ๑.๕๕). ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ (อ. นิ. ๔.๙; อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕) จ อาทิ. ตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ.

अथवा जो गिराता है, विनिपातित करता है, दुखी करता है, वह 'पाती' है—अर्थात चित्त। क्योंकि कहा गया है— "चित्त के द्वारा लोक ले जाया जाता है, चित्त के द्वारा ही खींचा जाता है" (सं. नि. 1.62)। उस (चित्त रूपी) पाती की इसके द्वारा मुक्ति होती है, इसलिए 'पातिमोक्ख' है। अथवा जिसके द्वारा अपाय-दुःख और संसार-दुःख में गिरता है, वह 'पाती' है—अर्थात तृष्णा आदि संक्लेश। क्योंकि कहा गया है— "तृष्णा पुरुष को उत्पन्न करती है" (सं. नि. 1.55), "तृष्णा रूपी साथी वाला पुरुष" (अ. नि. 4.9; इतिवु. 15, 105) आदि। उस गिराने वाले (पाती) से जो मुक्ति है, वह 'पातिमोक्ख' है।

อถ วา ปตติ เอตฺถาติ ปาติ, ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน, ฉสุ กุพฺพติ สนฺถว’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๗๑). ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ. อถ วา ปาโต วินิปาโต อสฺส อตฺถีติ ปาตี, สํสาโร. ตโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺขํ. อถ วา สพฺพโลกาธิปติภาวโต ธมฺมิสฺสโร ภควา ปตีติ วุจฺจติ, มุจฺจติ เอเตนาติ โมกฺโข, ปติโน โมกฺโข เตน ปญฺญตฺตตฺตาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. สพฺพคุณานํ วา มูลภาวโต อุตฺตมฏฺเฐน ปติ จ โส ยถาวุตฺเตนตฺเถน โมกฺโข จาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปาติโมกฺขนฺติ อาทิเมตํ มุขเมตํ ปมุขเมต’’นฺติ (มหาว. ๑๓๕) วิตฺถาโร.

अथवा जिसमें गिरता है वह 'पाती' है—अर्थात छह आध्यात्मिक और बाह्य आयतन। क्योंकि कहा गया है— "छह में लोक उत्पन्न हुआ है, छह में ही संसर्ग करता है" (सु. नि. 171)। उन छह आध्यात्मिक और बाह्य आयतन संज्ञक 'पाती' से जो मुक्ति है, वह 'पातिमोक्ख' है। अथवा जिसमें पात (पतन) और विनिपात है, वह 'पाती' है—अर्थात संसार। उससे जो मुक्ति है, वह 'पातिमोक्ख' है। अथवा समस्त लोक के अधिपति होने के कारण धम्मेश्वर भगवान को 'पति' कहा जाता है; इसके द्वारा मुक्त होता है इसलिए 'मोक्ख' है; पति (भगवान) का मोक्ष (मुक्ति का मार्ग) उनके द्वारा प्रज्ञप्त होने के कारण 'पतिमोक्ख' है, और पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है। अथवा सभी गुणों का मूल होने के कारण उत्तम अर्थ में वह 'पति' है और पूर्वोक्त अर्थ में 'मोक्ख' है, इसलिए 'पतिमोक्ख' है; पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है। जैसा कि कहा गया है— "पातिमोक्ख यह आदि है, यह मुख है, यह प्रमुख है" (महाव. 135) इत्यादि विस्तार से।

อถ วา -อิติ ปกาเร, อตีติ อจฺจนฺตตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา ปกาเรหิ อจฺจนฺตํ โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. อิทญฺหิ สีลํ สยํ ตทงฺควเสน, สมาธิสหิตํ ปญฺญาสหิตญฺจ วิกฺขมฺภนวเสน สมุจฺเฉทวเสน อจฺจนฺตํ โมกฺเขติ โมเจตีติ ปาติโมกฺขํ. ปติ ปติ โมกฺโขติ วา ปติโมกฺโข, ตมฺหา ตมฺหา วีติกฺกมโทสโต ปจฺเจกํ โมกฺโขติ อตฺโถ. ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺขํ. โมกฺโขติ วา นิพฺพานํ, ตสฺส โมกฺขสฺส ปฏิพิมฺพภูโตติ ปติโมกฺโข. สีลสํวโร หิ สูริยสฺส อรุณุคฺคมนํ วิย นิพฺพานสฺส อุทยภูโต ตปฺปฏิภาโคว ยถารหํ กิเลสนิพฺพาปนโต. ปติโมกฺโขเยว ปาติโมกฺขํ. อถ วา โมกฺขํ ปติ วตฺตติ, โมกฺขาภิมุขนฺติ วา ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขเมว ปาติโมกฺขนฺติ เอวํ ตาว เอตฺถ ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

अथवा 'प' (पा) विभिन्न प्रकार के अर्थ में है, और 'अति' अत्यंत के अर्थ में निपात है, इसलिए जो विभिन्न प्रकारों से अत्यंत मुक्त करता है, वह 'पातिमोक्ख' है। यह शील स्वयं तदंग-वश, और समाधि तथा प्रज्ञा के साथ विष्खम्भन-वश एवं समुच्छेद-वश अत्यंत मुक्त करता है, छुड़ाता है, इसलिए 'पातिमोक्ख' है। अथवा 'प्रति-प्रति मोक्ष' (प्रत्येक से मुक्ति) 'पतिमोक्ख' है, जिसका अर्थ है—उस-उस व्यतिक्रम (नियम उल्लंघन) के दोष से प्रत्येक (नियम) द्वारा मुक्ति। पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है। अथवा 'मोक्ष' निर्वाण है, उस मोक्ष का प्रतिबिम्ब होने के कारण 'पतिमोक्ख' है। शील-संवर, सूर्य के अरुणोदय के समान, निर्वाण के उदय के समान है और यथायोग्य क्लेशों को शांत करने के कारण उसके सदृश है। पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है। अथवा जो मोक्ष की ओर प्रवृत्त होता है, या मोक्ष के अभिमुख है, वह 'पतिमोक्ख' है; पतिमोक्ख ही 'पातिमोक्ख' है—इस प्रकार यहाँ 'पातिमोक्ख' शब्द का अर्थ समझना चाहिए।

สํวรติ [Pg.273] ปิทหติ เอเตนาติ สํวโร, ปาติโมกฺขเมว สํวโรติ ปาติโมกฺขสํวโร. อตฺถโต ปน ตโต ตโต วีติกฺกมิตพฺพโต วิรติโย เจตนา จ, เตน ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต สมนฺนาคโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต, เตน วุจฺจติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑).

जिसके द्वारा संवरण किया जाता है, ढका जाता है, वह 'संवर' है; पातिमोक्ख ही संवर है, इसलिए 'पातिमोक्ख-संवर' है। अर्थतः, उन-उन व्यतिक्रम करने योग्य (दोषों) से विरति और चेतना ही (संवर है); उस पातिमोक्ख-संवर से जो युक्त है, समन्वित है, वह 'पातिमोक्ख-संवर-संवृत' है। भगवान द्वारा यह कहा गया है— "इस पातिमोक्ख-संवर से युक्त होता है, समुपेत होता है, उपगत होता है, सम्पन्न होता है, समन्वित होता है, इसलिए उसे 'पातिमोक्ख-संवर-संवृत' कहा जाता है" (विभं. 511)।

วิหรตีติ อิริยาปถวิหาเรน วิหรติ อิริยติ วตฺตติ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ เวฬุทานาทิมิจฺฉาชีวสฺส กายปาคพฺภิยาทีนญฺจ อกรเณน สพฺพโส อนาจารํ วชฺเชตฺวา กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโมติ เอวํ วุตฺตภิกฺขุ สารุปฺปอาจารสมฺปตฺติยา เวสิยาทิอโคจรํ วชฺเชตฺวา ปิณฺฑปาตาทิอตฺถํ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฏฺฐานสงฺขาตโคจรจรเณน จ สมฺปนฺนตฺตา อาจารโคจรสมฺปนฺโน.

'विहरति' का अर्थ है—ईर्यापथ-विहार से विहार करता है, विचरण करता है, वर्तता है। 'आचार-गोचर-सम्पन्न' का अर्थ है—वेणु-दान आदि मिथ्या आजीविका और कायिक-प्रागल्भ्य (धृष्टता) आदि को न करके, सभी प्रकार के अनाचार को त्याग कर, कायिक अव्यतिक्रम, वाचिक अव्यतिक्रम, और कायिक-वाचिक अव्यतिक्रम—इस प्रकार कहा गया भिक्षु उपयुक्त आचार-सम्पत्ति से युक्त होकर, वेश्या आदि अगोचर स्थानों को त्याग कर, पिण्डपात आदि के लिए जाने योग्य उचित स्थानों रूपी गोचर में विचरण करने से सम्पन्न होने के कारण 'आचार-गोचर-सम्पन्न' है।

อปิจ โย ภิกฺขุ สตฺถริ สคารโว สปฺปติสฺโส สพฺรหฺมจารีสุ สคารโว สปฺปติสฺโส หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน สุนิวตฺโถ สุปารุโต ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน อิริยาปถสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยํ อนุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อาภิสมาจาริเกสุ สกฺกจฺจการี ครุจิตฺตีการพหุโล วิหรติ, อยํ วุจฺจติ อาจารสมฺปนฺโน.

इसके अतिरिक्त, जो भिक्षु शास्ता (बुद्ध) के प्रति स-गौरव और स-प्रतिश्रय (आदरयुक्त) है, सब्रह्मचारियों के प्रति स-गौरव और स-प्रतिश्रय है, ह्री और ओत्तप्प (लज्जा और भय) से सम्पन्न है, सु-निवस्त (ठीक से धोती पहना हुआ) और सु-प्रावृत (ठीक से चीवर ओढ़ा हुआ) है, गरिमामय ढंग से आगे बढ़ने, पीछे हटने, देखने, इधर-उधर देखने, समेटने और फैलाने में ईर्यापथ-सम्पन्न है, इन्द्रियों में गुप्त-द्वार (संयमित) है, भोजन में मात्रा जानने वाला है, जागरण में लगा हुआ है, स्मृति और सम्प्रजन्य से युक्त है, अल्पेच्छ है, संतुष्ट है, प्रविविक्त (एकान्तप्रिय) है, असंसृष्ट (सांसारिक मेल-जोल से दूर) है, आभिसमाचारिक (शिष्टाचार सम्बन्धी) कार्यों को सत्कारपूर्वक करने वाला और गुरुजनों के प्रति बहुत आदर भाव रखने वाला होकर विहार करता है, वह 'आचार-सम्पन्न' कहा जाता है।

โคจโร ปน อุปนิสฺสยโคจโร, อารกฺขโคจโร, อุปนิพนฺธโคจโรติ ติวิโธ. ตตฺถ โย ทสกถาวตฺถุคุณสมนฺนาคโต วุตฺตลกฺขโณ กลฺยาณมิตฺโต, ยํ นิสฺสาย อสฺสุตํ สุณาติ, สุตํ ปริโยทาเปติ, กงฺขํ วิตรติ, ทิฏฺฐึ อุชุํ กโรติ, จิตฺตํ ปสาเทติ, ยสฺส จ อนุสิกฺขนฺโต สทฺธาย วฑฺฒติ, สีเลน, สุเตน, จาเคน, ปญฺญาย วฑฺฒติ, อยํ วุจฺจติ อุปนิสฺสยโคจโร.

'गोचर' तीन प्रकार का है—उपनिषय-गोचर, आरक्ष-गोचर और उपनिबन्ध-गोचर। उनमें जो दस कथा-वस्तुओं के गुणों से युक्त, कहे गए लक्षणों वाला कल्याणमित्र है, जिसका आश्रय लेकर अनसुने (धम्म) को सुनता है, सुने हुए को परिशुद्ध करता है, शंका को दूर करता है, दृष्टि को सीधा करता है, चित्त को प्रसन्न करता है, और जिसका अनुशिक्षण करते हुए श्रद्धा में बढ़ता है, शील, श्रुत, त्याग और प्रज्ञा में बढ़ता है, वह 'उपनिषय-गोचर' कहा जाता है।

โย ภิกฺขุ อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐ วีถึ ปฏิปนฺโน โอกฺขิตฺตจกฺขุ ยุคมตฺตทสฺสี สํวุโต คจฺฉติ, น หตฺถึ โอโลเกนฺโต, น อสฺสํ, น รถํ[Pg.274], น ปตฺตึ, น อิตฺถึ, น ปุริสํ โอโลเกนฺโต, น อุทฺธํ อุลฺโลเกนฺโต, น อโธ โอโลเกนฺโต, น ทิสาวิทิสํ เปกฺขมาโน คจฺฉติ, อยํ อารกฺขโคจโร.

जो भिक्षु गाँव के भीतर प्रविष्ट होकर, गली में चलते हुए, नीचे दृष्टि किए हुए, केवल एक जुए (युग-मात्र) की दूरी तक देखते हुए, संवृत होकर जाता है; न हाथी को देखते हुए, न घोड़े को, न रथ को, न पैदल सैनिक को, न स्त्री को, न पुरुष को देखते हुए, न ऊपर देखते हुए, न नीचे देखते हुए, न दिशाओं-विदिशाओं को देखते हुए जाता है, वह 'आरक्ष-गोचर' है।

อุปนิพนฺธโคจโร ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, ยตฺถ ภิกฺขุ อตฺตโน จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย, ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๒). ตตฺถ อุปนิสฺสยโคจรสฺส ปุพฺเพ วุตฺตตฺตา อิตเรสํ วเสเนตฺถ โคจโร เวทิตพฺโพ. อิติ ยถาวุตฺตาย อาจารสมฺปตฺติยา อิมาย จ โคจรสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตตฺตา อาจารโคจรสมฺปนฺโน.

उपनिबन्धगोचर तो चार स्मृतिप्रस्थान हैं, जहाँ भिक्षु अपने चित्त को बाँधता है। भगवान् ने यह कहा है - 'भिक्षुओं! भिक्षु का अपना गोचर, अपना पैतृक विषय क्या है? वह ये चार स्मृतिप्रस्थान हैं।' (सं. नि. 5.372)। यहाँ उपनिश्रयगोचर के पहले कहे जाने के कारण, शेष के वश से यहाँ गोचर समझना चाहिए। इस प्रकार पूर्वोक्त आचार-सम्पत्ति और इस गोचर-सम्पत्ति से युक्त होने के कारण वह 'आचारगोचरसम्पन्न' है।

อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวีติ อปฺปมตฺตกตฺตา อณุปฺปมาเณสุ อสฺสติยา อสญฺจิจฺจ อาปนฺนเสขิยอกุสลจิตฺตุปฺปาทาทิเภเทสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสนสีโล. โย หิ ภิกฺขุ ปรมาณุมตฺตํ วชฺชํ อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธสิเนรุปพฺพตราชสทิสํ กตฺวา ปสฺสติ, โยปิ สพฺพลหุกํ ทุพฺภาสิตมตฺตํ ปาราชิกสทิสํ กตฺวา ปสฺสติ, อยมฺปิ อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี นาม. สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ ยํกิญฺจิ สิกฺขาปเทสุ สิกฺขิตพฺพํ, ตํ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อนวเสสํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ, วตฺตติ ปูเรตีติ อตฺโถ.

"अणुमात्र दोषों में भय देखने वाला" (अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी) का अर्थ है - अल्प होने के कारण अणु-प्रमाण वाले, स्मृति के अभाव में अनजाने में हुए शैक्ष्य-नियमों के उल्लंघन और अकुशल चित्त-उत्पाद आदि के भेदों वाले दोषों में भय देखने के स्वभाव वाला। जो भिक्षु परमाणु-मात्र दोष को एक लाख अड़सठ हजार योजन ऊँचे पर्वतराज सुमेरु के समान करके देखता है, जो अत्यन्त लघु 'दुभाषित' मात्र को भी 'पाराजिक' के समान करके देखता है, वह भी 'अणुमात्र दोषों में भय देखने वाला' कहलाता है। "शिक्षापदों को ग्रहण कर शिक्षा ग्रहण करता है" (समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति) का अर्थ है - शिक्षापदों में जो कुछ भी सीखने योग्य है, उस सबको, सब प्रकार से, बिना किसी शेष के ग्रहण कर शिक्षा ग्रहण करता है, आचरण करता है, पूर्ण करता है।

อภิสลฺเลขิกาติ อติวิย กิเลสานํ สลฺเลขนียา, เตสํ ตนุภาวาย ปหานาย ยุตฺตรูปา. เจโตวิวรณสปฺปายาติ เจตโส ปฏิจฺฉาทกานํ นีวรณานํ ทูรีภาวกรเณน เจโตวิวรณสงฺขาตานํ สมถวิปสฺสนานํ สปฺปายา, สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺเสว วา วิวรณาย ปากฏีกรณาย วา สปฺปายา อุปการิกาติ เจโตวิวรณสปฺปายา.

"अभिसल्लेखिका" का अर्थ है - क्लेशों का अत्यधिक संलेखन (छीलने/मिटाने) करने वाली, उनकी तनुता (क्षीणता) और प्रहाण के लिए उपयुक्त। "चेतोविवरणसप्पाया" का अर्थ है - चित्त को ढकने वाले नीवरणों को दूर करने के द्वारा 'चेतोविवरण' (चित्त का खुलना) संज्ञक शमथ और विपश्यना के लिए अनुकूल; अथवा शमथ और विपश्यना के चित्त के ही विवरण (खुलने) या प्रकटीकरण के लिए अनुकूल और उपकारी।

อิทานิ เยน นิพฺพิทาทิอาวหเณน อยํ กถา อภิสลฺเลขิกา เจโตวิวรณสปฺปายา จ นาม โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกนฺตนิพฺพิทายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอกนฺตนิพฺพิทายาติ เอกํเสเนว วฏฺฏทุกฺขโต นิพฺพินฺทนตฺถาย. วิราคาย นิโรธายาติ ตสฺเสว วิรชฺชนตฺถาย จ นิรุชฺฌนตฺถาย จ. อุปสมายาติ สพฺพกิเลสวูปสมาย. อภิญฺญายาติ สพฺพสฺสปิ [Pg.275] อภิญฺเญยฺยสฺส อภิชานนาย. สมฺโพธายาติ จตุมคฺคสมฺโพธาย. นิพฺพานายาติ อนุปาทิเสสนิพฺพานาย. เอเตสุ หิ อาทิโต ตีหิ ปเทหิ วิปสฺสนา วุตฺตา, ทฺวีหิ นิพฺพานํ วุตฺตํ. สมถวิปสฺสนา อาทึ กตฺวา นิพฺพานปริโยสาโน อยํ สพฺโพ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม ทสกถาวตฺถุลาภิโน สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ.

अब जिस निर्वेद आदि को लाने के कारण यह कथा 'अभिसल्लेखिका' और 'चेतोविवरणसप्पाया' कहलाती है, उसे दिखाने के लिए "एकान्तनिर्वेद के लिए" (एकन्तनिव्विदाय) आदि कहा गया है। वहाँ "एकान्तनिर्वेद के लिए" का अर्थ है - निश्चित रूप से वट-दुःख (संसार-दुःख) से निर्वेद (वैराग्य) के लिए। "विराग के लिए, निरोध के लिए" का अर्थ है - उसी के विराग और निरोध के लिए। "उपशम के लिए" का अर्थ है - सभी क्लेशों के उपशम के लिए। "अभिज्ञा के लिए" का अर्थ है - सभी अभिज्ञेय (जानने योग्य) विषयों के विशेष ज्ञान के लिए। "संबोध के लिए" का अर्थ है - चार आर्यमार्गों के संबोध के लिए। "निर्वाण के लिए" का अर्थ है - अनुपधिशेष निर्वाण के लिए। इनमें आदि के तीन पदों से 'विपश्यना' कही गई है, दो से 'निर्वाण' कहा गया है। यह दिखाता है कि शमथ और विपश्यना से आरम्भ होकर निर्वाण पर्यन्त यह सम्पूर्ण उत्तर-मनुष्य-धर्म उन दस कथा-वस्तुओं को प्राप्त करने वाले को सिद्ध होता है।

อิทานิ ตํ กถํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปิจฺฉกถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปิจฺโฉติ นิอิจฺโฉ, ตสฺส กถา อปฺปิจฺฉกถา, อปฺปิจฺฉภาวปฺปฏิสํยุตฺตกถา วา อปฺปิจฺฉกถา. เอตฺถ จ อตฺริจฺโฉ, ปาปิจฺโฉ, มหิจฺโฉ, อปฺปิจฺโฉติ อิจฺฉาวเสน จตฺตาโร ปุคฺคลา. เตสุ อตฺตนา ยถาลทฺเธน ลาเภน อติตฺโต อุปรูปริ ลาภํ อิจฺฉนฺโต อตฺริจฺโฉ นาม. ยํ สนฺธาย –

अब उस कथा को विभाजित करके दिखाते हुए "अल्पेच्छ-कथा" (अप्पिच्छकथा) आदि कहा। वहाँ "अल्पेच्छ" का अर्थ है - जिसकी इच्छाएँ कम हों, उसकी कथा 'अल्पेच्छ-कथा' है, अथवा अल्पेच्छ-भाव से सम्बन्धित कथा 'अल्पेच्छ-कथा' है। और यहाँ इच्छा के अनुसार चार प्रकार के पुद्गल (व्यक्ति) होते हैं - अति-इच्छ (अति-लोभी), पाप-इच्छ (बुरी इच्छा वाला), महा-इच्छ (बड़ी इच्छा वाला) और अल्प-इच्छ (कम इच्छा वाला)। उनमें से, जो स्वयं को प्राप्त लाभ से सन्तुष्ट न होकर और अधिक-अधिक लाभ की इच्छा करता है, वह 'अति-इच्छ' कहलाता है। जिसके विषय में यह कहा गया है -

‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐาหิปิ จ โสฬส;

โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท;

อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๕.๑๐๓) จ;

"चार से वह आठ पर गया, आठ से सोलह पर; सोलह से बत्तीस पर, अति-इच्छ (लोभी) चक्र तक पहुँच गया; इच्छा से मारे हुए मनुष्य के मस्तक पर चक्र घूमता है।" (जा. 1.5.103) और;

‘‘อตฺริจฺฉํ อติโลเภน, อติโลภมเทน จา’’ติ. จ วุตฺตํ;

"अत्यधिक लोभ और अत्यधिक लोभ के मद के कारण अति-इच्छ..." ऐसा कहा गया है;

ลาภสกฺการสิโลกนิกามยมานาย อสนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาโย ปาปิจฺโฉ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิเธกจฺโจ อสฺสทฺโธ สมาโน ‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉติ, ทุสฺสีโล สมาโน ‘สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉตี’’ติอาทิ (วิภ. ๘๕๑).

लाभ, सत्कार और यश की कामना करते हुए, अविद्यमान गुणों की संभावना (प्रसिद्धि) की इच्छा रखने वाला 'पाप-इच्छ' है। जिसके विषय में कहा गया है - "यहाँ कोई अश्रद्ध (श्रद्धाहीन) होते हुए भी इच्छा करता है कि 'लोग मुझे श्रद्धालु जानें', दुःशील होते हुए भी इच्छा करता है कि 'लोग मुझे शीलवान् जानें'..." आदि (विभ. 851)।

สนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาโย ปฏิคฺคหเณ อมตฺตญฺญู มหิจฺโฉ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิเธกจฺโจ สทฺโธ สมาโน ‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉติ, สีลวา สมาโน ‘สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’ติ อิจฺฉตี’’ติอาทิ. ทุตฺตปฺปิยตาย หิสฺส วิชาตมาตาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

विद्यमान गुणों की संभावना (प्रसिद्धि) की इच्छा रखने वाला, किन्तु दान ग्रहण करने में मात्रा को न जानने वाला 'महा-इच्छ' है, जिसके विषय में कहा गया है - "यहाँ कोई श्रद्धालु होते हुए भी इच्छा करता है कि 'लोग मुझे श्रद्धालु जानें', शीलवान् होते हुए भी इच्छा करता है कि 'लोग मुझे शीलवान् जानें'..." आदि। उसकी दुष्तोषता (कठिनाई से सन्तुष्ट होने) के कारण उसकी सगी माता भी उसके चित्त को प्रसन्न नहीं कर सकती। इसीलिए यह कहा गया है -

‘‘อคฺคิกฺขนฺโธ สมุทฺโท จ, มหิจฺโฉ จาปิ ปุคฺคโล;

สกเฏน ปจฺจเย เทนฺตุ, ตโยเปเต อตปฺปยา’’ติ.

"अग्नि-पुंज, समुद्र और महा-इच्छ (अत्यधिक इच्छा वाला) व्यक्ति; इन तीनों को चाहे छकड़े भर-भर कर प्रत्यय (सामग्री) दिए जाएँ, ये अतृप्त ही रहते हैं।"

เอเต ปน อตฺริจฺฉตาทโย โทเส อารกา วิวชฺเชตฺวา สนฺตคุณนิคุหนาธิปฺปาโย ปฏิคฺคหเณ จ มตฺตญฺญู อปฺปิจฺโฉ. อตฺตนิ วิชฺชมานมฺปิ คุณํ [Pg.276] ปฏิจฺฉาเทตุกามตาย สทฺโธ สมาโน ‘‘สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ, สีลวา, พหุสฺสุโต, ปวิวิตฺโต, อารทฺธวีริโย, อุปฏฺฐิตสฺสติ, สมาหิโต, ปญฺญวา สมาโน ‘‘ปญฺญวาติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ. สฺวายํ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ อธิคมปฺปิจฺโฉติ จตุพฺพิโธ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยทายกํ เทยฺยธมฺมํ อตฺตโน ถามญฺจ โอโลเกตฺวา สเจปิ หิ เทยฺยธมฺโม พหุ โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปเมว คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม เจ อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปเมว คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโมปิ เจ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาณยุตฺตเมว คณฺหาติ. เอวรูโป หิ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนํ ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนํ ลาภํ ถาวรํ กโรติ, ทายกานํ จิตฺตํ อาราเธติ. ธุตงฺคสมาทานสฺส ปน อตฺตนิ อตฺถิภาวํ น ชานาเปตุกาโม ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ. โย อตฺตโน พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ. โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา สพฺรหฺมจารีนมฺปิ อตฺตโน โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมปฺปิจฺโฉ. เอวเมเตสํ อปฺปิจฺฉานํ ยา อปฺปิจฺฉตา, ตสฺสา สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อเนกาการโวการานิสํสวิภาวนวเสน สปฺปฏิปกฺขสฺส อตฺริจฺฉตาทิเภทสฺส อิจฺฉาจารสฺส อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา อปฺปิจฺฉกถา.

इन अति-इच्छा आदि दोषों को दूर से ही त्याग कर, अपने सद्गुणों को छिपाने के अभिप्राय वाला और ग्रहण करने में मात्रा को जानने वाला 'अल्पेच्छ' होता है। अपने में विद्यमान गुणों को भी छिपाने की इच्छा के कारण, श्रद्धालु होते हुए भी वह यह नहीं चाहता कि 'लोग मुझे श्रद्धालु जानें', शीलवान, बहुश्रुत, एकान्तवासी, उद्योगी, स्मृतिमान, समाहित और प्रज्ञावान होते हुए भी वह यह नहीं चाहता कि 'लोग मुझे प्रज्ञावान जानें'। वह यह प्रत्यय-अल्पेच्छ, धुतङ्ग-अल्पेच्छ, पर्यप्ति-अल्पेच्छ और अधिगम-अल्पेच्छ के रूप में चार प्रकार का होता है। उनमें चार प्रत्ययों में अल्पेच्छ, दान देने वाले की देय-वस्तु और अपनी शक्ति को देखकर, यदि देय-वस्तु बहुत हो और दायक कम देना चाहता हो, तो दायक के अनुसार कम ही ग्रहण करता है। यदि देय-वस्तु कम हो और दायक बहुत देना चाहता हो, तो देय-वस्तु के अनुसार कम ही ग्रहण करता है। यदि देय-वस्तु भी बहुत हो और दायक भी बहुत देना चाहता हो, तो अपनी शक्ति को जानकर उचित मात्रा में ही ग्रहण करता है। ऐसा भिक्षु अप्राप्त लाभ को उत्पन्न करता है, प्राप्त लाभ को स्थिर करता है और दयकों के चित्त को प्रसन्न करता है। अपने धुतङ्ग-समादान के अस्तित्व को न जताने की इच्छा वाला 'धुतङ्ग-अल्पेच्छ' है। जो अपने बहुश्रुत होने को नहीं जताना चाहता, वह 'पर्यप्ति-अल्पेच्छ' है। जो स्रोतापन्न आदि में से कोई एक होकर अपने सब्रह्मचारियों को भी अपने स्रोतापन्न आदि होने को नहीं जताना चाहता, वह 'अधिगम-अल्पेच्छ' है। इस प्रकार इन अल्पेच्छों की जो अल्पेच्छता है, उसके साथ संदर्शन आदि विधि से अनेक प्रकार के लाभों के स्पष्टीकरण द्वारा और इसके विपरीत अति-इच्छा आदि भेद वाले इच्छाचार के दोषों के स्पष्टीकरण द्वारा जो कथा प्रवृत्त होती है, वह 'अल्पेच्छ-कथा' है।

สนฺตุฏฺฐิกถาติ เอตฺถ สนฺตุฏฺฐีติ สเกน อตฺตนา ลทฺเธน ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ. อถ วา วิสมํ ปจฺจยิจฺฉํ ปหาย สมํ ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ, สนฺเตน วา วิชฺชมาเนน ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ. วุตฺตญฺเจตํ –

'सन्तुष्टि-कथा' में 'सन्तुष्टि' का अर्थ है—अपने द्वारा प्राप्त वस्तु से सन्तोष ही सन्तुष्टि है। अथवा, प्रत्ययों की विषम इच्छा को त्याग कर सम भाव से सन्तुष्ट होना सन्तुष्टि है, अथवा जो विद्यमान है उससे सन्तुष्ट होना सन्तुष्टि है। और यह कहा गया है—

‘‘อตีตํ นานุพทฺโธ โส, นปฺปชปฺปมนาคตํ;

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺโต, สนฺตุฏฺโฐติ ปวุจฺจตี’’ติ.

'वह अतीत के पीछे नहीं भागता, भविष्य की लालसा नहीं करता; वर्तमान से निर्वाह करता हुआ वह सन्तुष्ट कहा जाता है।'

สมฺมา วา ญาเยน ภควตา อนุญฺญาตวิธินา ปจฺจเยหิ ตุฏฺฐิ สนฺตุฏฺฐิ, อตฺถโต อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, โส ทฺวาทสวิโธ โหติ. กถํ? จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ.

अथवा सम्यक् रूप से या न्यायपूर्वक भगवान् द्वारा अनुमत विधि से प्रत्ययों से सन्तोष ही सन्तुष्टि है, वास्तव में जो भी प्राप्त हो जाए उसी प्रत्यय से सन्तोष करना; वह बारह प्रकार की होती है। कैसे? चीवर में यथालाभ-सन्तोष, यथाबल-सन्तोष और यथासारूप्य-सन्तोष—इस प्रकार तीन प्रकार की। इसी प्रकार पिण्डपात आदि में भी।

ตตฺรายํ [Pg.277] ปเภทวณฺณนา – อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ปกติทุพฺพโล วา โหติ อาพาธชราภิภูโต วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา ลภิตฺวา ‘‘อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ ทุพฺพลานํ อปฺปลาภีนํ โหตู’’ติ เตสํ ทตฺวา อตฺตนา สงฺการกูฏาทิโต วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา สงฺฆาฏึ กตฺวา เตสํ วา ปุราณจีวรานิ คเหตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

वहाँ यह भेदों का वर्णन है—यहाँ भिक्षु चीवर प्राप्त करता है, चाहे वह सुन्दर हो या असुन्दर, वह उसी से निर्वाह करता है, दूसरे की इच्छा नहीं करता, मिलने पर भी ग्रहण नहीं करता, यह उसका चीवर में 'यथालाभ-सन्तोष' है। यदि वह स्वभाव से दुर्बल हो या रोग और बुढ़ापे से ग्रस्त हो, भारी चीवर ओढ़ने में कष्ट पाता हो, तो वह किसी अनुकूल भिक्षु के साथ उसे बदलकर हल्के चीवर से निर्वाह करता हुआ भी सन्तुष्ट ही होता है, यह उसका चीवर में 'यथाबल-सन्तोष' है। दूसरा उत्तम प्रत्यय प्राप्त करने वाला होता है, वह पट्ट-चीवर आदि में से कोई बहुमूल्य चीवर या बहुत से चीवर प्राप्त कर—'यह चिर-प्रव्रजित बहुश्रुत स्थविरों के अनुरूप है, यह बीमार, दुर्बल और अल्प-लाभ वाले भिक्षुओं के लिए हो'—ऐसा सोचकर उन्हें देकर, स्वयं कूड़े के ढेर आदि से चिथड़े चुनकर संघाटी बनाकर या उनके पुराने चीवरों को लेकर धारण करता हुआ भी सन्तुष्ट ही होता है, यह उसका चीवर में 'यथासारूप्य-सन्तोष' है।

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน อาพาธิโก โหติ, ลูขํ ปณีตํ ปกติวิรุทฺธํ พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา คาฬฺหํ วา โรคาพาธํ ปาปุณาติ, โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ‘‘อยํ ปิณฺฑปาโต จิรปพฺพชิตานํ อนุรูโป’’ติ จีวรํ วิย เตสํ ทตฺวา เตสํ วา เสสกํ อตฺตนา ปิณฺฑาย จริตฺวา มิสฺสกาหารํ วา ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

यहाँ भिक्षु पिण्डपात प्राप्त करता है, चाहे वह रूखा हो या उत्तम, वह उसी से निर्वाह करता है, दूसरे की इच्छा नहीं करता, मिलने पर भी ग्रहण नहीं करता, यह उसका पिण्डपात में 'यथालाभ-सन्तोष' है। यदि वह रोगी हो, रूखा या उत्तम भोजन जो प्रकृति के विरुद्ध या रोग के विरुद्ध हो, उसे खाकर भारी रोग को प्राप्त होता हो, तो वह किसी अनुकूल भिक्षु को देकर उसके हाथ से पथ्य भोजन खाकर श्रमण-धर्म करता हुआ भी सन्तुष्ट ही होता है, यह उसका पिण्डपात में 'यथाबल-सन्तोष' है। दूसरा बहुत सा उत्तम पिण्डपात प्राप्त करता है, वह—'यह पिण्डपात चिर-प्रव्रजितों के अनुरूप है'—ऐसा सोचकर चीवर की तरह उन्हें देकर, या उनके बचे हुए भाग को लेकर स्वयं भिक्षाटन कर या मिश्रित आहार खाता हुआ भी सन्तुष्ट ही होता है, यह उसका पिण्डपात में 'यथासारूप्य-सन्तोष' है।

อิธ ปน ภิกฺขุโน เสนาสนํ ปาปุณาติ มนาปํ วา อามนาปํ วา อนฺตมโส ติณสนฺถารกมฺปิ, โส เตเนว สนฺตุสฺสติ, ปุน อญฺญํ สุนฺทรตรํ ปาปุณาติ, ตํ น คณฺหาติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน อาพาธิโก โหติ ทุพฺพโล วา, ปกติวิรุทฺธํ วา โส พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส [Pg.278] เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร สุนฺทรํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ ‘‘ปณีตเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐาน’’นฺติ, มหาปุญฺญตาย วา เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ, โส ตานิ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตาทีนํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

यहाँ भिक्षु को जो भी शयनासन (रहने का स्थान) प्राप्त होता है, चाहे वह मनभावन हो या न हो, यहाँ तक कि घास का बिछौना ही क्यों न हो, वह उसी से संतुष्ट रहता है। यदि उसे पुनः कोई दूसरा उससे श्रेष्ठ प्राप्त होता है, तो वह उसे ग्रहण नहीं करता। यह उसका शयनासन में 'यथालाभ-संतोष' है। यदि वह बीमार या दुर्बल है, और उसे ऐसा शयनासन मिलता है जो उसके स्वभाव या रोग के प्रतिकूल है, जहाँ रहने से उसे कष्ट होता है, तो वह उसे किसी अनुकूल भिक्षु को देकर, उसके पास उपलब्ध उपयुक्त शयनासन में रहकर श्रमण-धर्म का पालन करते हुए भी संतुष्ट ही रहता है। यह उसका शयनासन में 'यथाबल-संतोष' है। दूसरा भिक्षु श्रेष्ठ शयनासन प्राप्त होने पर भी उसे यह सोचकर स्वीकार नहीं करता कि 'उत्कृष्ट शयनासन प्रमाद का स्थान है'। अपने महान पुण्य के कारण वह गुफा, मण्डप, कूटागार आदि अनेक उत्कृष्ट शयनासन प्राप्त करता है, किंतु वह उन्हें चीवर आदि की भाँति पुराने भिक्षुओं को देकर स्वयं कहीं भी रहते हुए संतुष्ट ही रहता है। यह उसका शयनासन में 'यथासारूप्य-संतोष' है।

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยํ คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน เตเลน อตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ, โส ยํ ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตเลน เภสชฺชํ กตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ, โส ตํ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตาทีนํ ทตฺวา เตสํ อาภตเกน เยน เกนจิ เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีตกํ, เอกสฺมึ จตุมธุรํ ฐเปตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน ‘‘สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อิทํ มุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิต’’นฺติ, ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา, ตตฺถ เต ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโย’’ติ (มหาว. ๑๒๘) วจนํ อนุสฺสรนฺโต จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีตเกน เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

यहाँ भिक्षु को जो भी औषधि प्राप्त होती है, चाहे वह रूखी-सूखी हो या उत्तम, वह उसी से संतुष्ट रहता है, दूसरी की इच्छा नहीं करता। प्राप्त होने पर भी उसे ग्रहण नहीं करता। यह ग्लान-प्रत्यय (औषधि) में 'यथालाभ-संतोष' है। यदि उसे तेल की आवश्यकता है और उसे गुड़ (फाणित) मिलता है, तो वह जो प्राप्त हुआ है उसे किसी अनुकूल भिक्षु को देकर, उसके हाथ से तेल लेकर औषधि के रूप में प्रयोग करते हुए श्रमण-धर्म का पालन करता है और संतुष्ट रहता है। यह उसका ग्लान-प्रत्यय में 'यथाबल-संतोष' है। दूसरा महान पुण्यशाली भिक्षु बहुत सा तेल, मधु, गुड़ आदि उत्तम औषधियाँ प्राप्त करता है, वह उन्हें चीवर आदि की भाँति पुराने भिक्षुओं को देकर, उनके द्वारा लाए गए किसी भी साधारण पदार्थ से औषधि करते हुए संतुष्ट रहता है। जो भिक्षु एक पात्र में गोमूत्र-हरीतकी और दूसरे में चतुमधुर (चार मीठी वस्तुएँ) रखकर यह कहे जाने पर कि 'भन्ते, जो इच्छा हो ग्रहण करें', यह सोचता है कि 'यद्यपि इनमें से किसी एक से भी रोग शांत हो सकता है, किंतु यह गोमूत्र-हरीतकी बुद्ध आदि द्वारा प्रशंसित है' और 'सड़े हुए मूत्र की औषधि के आश्रय में प्रव्रज्या है, वहाँ तुम्हें जीवन भर उत्साह करना चाहिए'—इस वचन का स्मरण करते हुए चतुमधुर को अस्वीकार कर गोमूत्र-हरीतकी से औषधि करता है, वह परम संतुष्ट होता है। यह उसका ग्लान-प्रत्यय में 'यथासारूप्य-संतोष' है।

โส เอวํปเภโท สพฺโพปิ สนฺโตโส สนฺตุฏฺฐีติ ปวุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถโต อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส’’ติ. ตสฺสา สนฺตุฏฺฐิยา สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อานิสํสวิภาวนวเสน ตปฺปฏิปกฺขสฺส อตฺริจฺฉตาทิเภทสฺส อิจฺฉาจารสฺส อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา สนฺตุฏฺฐิกถา. อิโต ปราสุปิ กถาสุ เอเสว นโย. วิเสสมตฺตเมว วกฺขาม.

इस प्रकार के भेदों वाला सारा संतोष 'संतुष्टि' कहलाता है। इसीलिए कहा गया है—'अर्थतः इधर-उधर के (जो भी प्राप्त हो) प्रत्ययों में संतोष'। उस संतुष्टि के साथ-साथ (उसके) दर्शन आदि की विधि से लाभों का वर्णन करने के कारण और उसके विपरीत अति-इच्छा (लोभ) आदि भेदों वाले इच्छाचार के दोषों का वर्णन करने के कारण जो कथा प्रवृत्त होती है, वह 'संतुष्टि-कथा' है। इसके बाद की कथाओं में भी यही न्याय (नियम) है। हम केवल विशेषता मात्र ही कहेंगे।

ปวิเวกกถาติ เอตฺถ กายวิเวโก, จิตฺตวิเวโก, อุปธิวิเวโกติ ตโย วิเวกา. เตสุ เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ[Pg.279], เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก อภิกฺกมติ, เอโก จงฺกมํ อธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ, เอโก วิหรติ, เอวํ สพฺพิริยาปเถสุ สพฺพกิจฺเจสุ คณสงฺคณิกํ ปหาย วิวิตฺตวาโส กายวิเวโก นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปน จิตฺตวิเวโก นาม. นิพฺพานํ อุปธิวิเวโก นาม. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๕๗). วิเวโกเยว ปวิเวโก, ปวิเวเก ปฏิสํยุตฺตา กถา ปวิเวกกถา.

'प्रविवेक-कथा' के विषय में यहाँ तीन विवेक हैं—काय-विवेक, चित्त-विवेक और उपधि-विवेक। उनमें से जो अकेला जाता है, अकेला खड़ा होता है, अकेला बैठता है, अकेला सोता है, अकेला गाँव में भिक्षा के लिए प्रवेश करता है, अकेला लौटता है, अकेला आगे बढ़ता है, अकेला चंक्रमण करता है, अकेला विचरण करता है, अकेला रहता है—इस प्रकार सभी ईर्यापथों और सभी कार्यों में गण-संगति (भीड़) को छोड़कर एकांत में वास करना 'काय-विवेक' कहलाता है। आठ समापत्तियाँ 'चित्त-विवेक' कहलाती हैं। निर्वाण 'उपधि-विवेक' कहलाता है। जैसा कि कहा गया है—'काय-विवेक उन लोगों का है जिनका शरीर विवेकपूर्ण है और जो नैष्क्रम्य (त्याग) में रत हैं; चित्त-विवेक उन लोगों का है जिनका चित्त परिशुद्ध है और जिन्होंने परम शुद्धि प्राप्त कर ली है; और उपधि-विवेक उन पुद्गलों का है जो उपधि-रहित हैं और विसंस्कार (संस्कारों से मुक्त) अवस्था को प्राप्त हैं'। विवेक ही प्रविवेक है, प्रविवेक से संबंधित कथा 'प्रविवेक-कथा' है।

อสํสคฺคกถาติ เอตฺถ สวนสํสคฺโค, ทสฺสนสํสคฺโค, สมุลฺลปนสํสคฺโค, สมฺโภคสํสคฺโค, กายสํสคฺโคติ ปญฺจ สํสคฺคา. เตสุ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สุณาติ ‘‘อมุกสฺมึ ฐาเน คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ, โส ตํ สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ, น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, เอวํ วิสภาคารมฺมณสฺสวเนน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว สวนสํสคฺโค นาม. น เหว โข ภิกฺขุ สุณาติ, อปิจ โข สามํ ปสฺสติ อิตฺถึ อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ, โส ตํ ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ, น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ, เอวํ วิสภาคารมฺมณทสฺสเนน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว ทสฺสนสํสคฺโค นาม. ทิสฺวา ปน อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปวเสน อุปฺปนฺโน กิเลสสนฺถโว สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. สญฺชคฺฆนาทิปิ เอเตเนว สงฺคยฺหติ. อตฺตโน ปน สนฺตกํ ยํ กิญฺจิ มาตุคามสฺส ทตฺวา อทตฺวา วา เตน ทินฺนสฺส วนภงฺคินิยาทิโน ปริโภควเสน อุปฺปนฺโน กิเลสสนฺถโว สมฺโภคสํสคฺโค นาม. มาตุคามสฺส หตฺถคฺคาหาทิวเสน อุปฺปนฺนกิเลสสนฺถโว กายสํสคฺโค นาม.

'असंसर्ग-कथा' के विषय में यहाँ पाँच संसर्ग हैं—श्रवण-संसर्ग, दर्शन-संसर्ग, समुल्लापन-संसर्ग, संभोग-संसर्ग और काय-संसर्ग। उनमें से यहाँ कोई भिक्षु सुनता है कि 'अमुक स्थान, गाँव या कस्बे में कोई स्त्री अत्यंत रूपवती, दर्शनीय, मनमोहक और परम वर्ण-सौंदर्य से संपन्न है'। वह उसे सुनकर अवसन्न और दुखी हो जाता है, ब्रह्मचर्य को बनाए रखने में असमर्थ हो जाता है, शिक्षा का त्याग कर हीन (गृहस्थ जीवन) की ओर लौट जाता है। इस प्रकार विजातीय आलंबन के सुनने से उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'श्रवण-संसर्ग' कहलाता है। भिक्षु केवल सुनता ही नहीं, अपितु स्वयं उस रूपवती, दर्शनीय, मनमोहक और परम वर्ण-सौंदर्य से संपन्न स्त्री को देखता है। वह उसे देखकर अवसन्न और दुखी हो जाता है, ब्रह्मचर्य को बनाए रखने में असमर्थ हो जाता है, शिक्षा का त्याग कर हीन की ओर लौट जाता है। इस प्रकार विजातीय आलंबन के दर्शन से उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'दर्शन-संसर्ग' कहलाता है। देखने के बाद परस्पर बातचीत (आलाप-संलाप) के कारण उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'समुल्लापन-संसर्ग' कहलाता है। हँसना-मजाक करना आदि भी इसी में सम्मिलित है। अपनी कोई वस्तु स्त्री को देकर या बिना दिए, उसके द्वारा दी गई वन-शाखा आदि के उपभोग के कारण उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'संभोग-संसर्ग' कहलाता है। स्त्री का हाथ पकड़ने आदि के कारण उत्पन्न क्लेशों का परिचय 'काय-संसर्ग' कहलाता है।

โยปิ เจส ‘‘คิหีหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ อนนุโลมิเกน สํสคฺเคน สหโสกี สหนนฺที สุขิเตสุ สุขิโต ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา โว โยคํ อาปชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓; มหานิ. ๑๖๔) เอวํ [Pg.280] วุตฺโต อนนุโลมิโก คิหิสํสคฺโค นาม, โย จ สพฺรหฺมจารีหิปิ กิเลสุปฺปตฺติเหตุภูโต สํสคฺโค, ตํ สพฺพํ ปหาย ยฺวายํ สํสาเร ถิรตรํ สํเวคสงฺขาเรสุ ติพฺพํ ภยสญฺญํ สรีเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ สพฺพากุสเลสุ ชิคุจฺฉาปุพฺพงฺคมํ หิโรตฺตปฺปํ สพฺพกิริยาสุ สติสมฺปชญฺญนฺติ สพฺพํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา กมลทเล ชลพินฺทุ วิย สพฺพตฺถ อลคฺคภาโว, อยํ สพฺพสํสคฺคปฺปฏิปกฺขตาย อสํสคฺโค, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา อสํสคฺคกถา.

जो यह कहा गया है कि 'गृहस्थों के साथ अनुचित संसर्ग में रहता है, उनके साथ शोक करता है, उनके साथ आनंद मनाता है, उनके सुखी होने पर सुखी होता है, उनके दुखी होने पर दुखी होता है और उनके कार्यों के उपस्थित होने पर स्वयं को उनमें लगा देता है' (सं. नि. 3.3; महानि. 164), इसे 'अननुलौमिक गृहस्थ-संसर्ग' कहा जाता है। और जो सब्रह्मचारियों के साथ भी क्लेशों की उत्पत्ति का कारण बनने वाला संसर्ग है, उस सबको त्याग कर, जो इस संसार में अधिक स्थिर संवेग, संस्कारों में तीव्र भय की संज्ञा, शरीर में प्रतिकूल संज्ञा, सभी अकुशल धर्मों में घृणापूर्वक ह्री और ओत्तप्प, तथा सभी क्रियाओं में स्मृति और सम्प्रजन्य को उपस्थित करके, कमल के पत्ते पर जल की बूंद के समान सर्वत्र अनासक्त भाव है, यह सभी प्रकार के संसर्ग का प्रतिपक्ष होने के कारण 'असंसर्ग' है। उससे संबंधित कथा 'असंसर्ग-कथा' है।

วีริยารมฺภกถาติ เอตฺถ วีรสฺส ภาโว, กมฺมนฺติ วา วีริยํ, วิธินา อีเรตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา วีริยํ, วีริยญฺจ ตํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย, กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย อารภนํ วีริยารมฺโภ. สฺวายํ กายิโก, เจตสิโก จาติ ทุวิโธ, อารมฺภธาตุ, นิกฺกมธาตุ, ปรกฺกมธาตุ, จาติ ติวิโธ, สมฺมปฺปธานวเสน จตุพฺพิโธ. โส สพฺโพปิ โย ภิกฺขุ คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ฐาเน อุปฺปนฺนํ นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนํ สยนํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ตตฺถ ตตฺเถว อชปเทน ทณฺเฑน กณฺหสปฺปํ อุปฺปีเฬตฺวา คณฺหนฺโต วิย ติขิเณน อสินา อมิตฺตํ คีวาย ปหรนฺโต วิย สีสํ อุกฺขิปิตุํ อทตฺวา วีริยพเลน นิคฺคณฺหาติ, ตสฺเสวํ วีริยารมฺโภ อารทฺธวีริยสฺส วเสน เวทิตพฺโพ, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา วีริยารมฺภกถา.

'वीर्यारम्भ-कथा' यहाँ वीर का भाव या कर्म 'वीर्य' है, अथवा जिसे विधिपूर्वक प्रेरित या प्रवर्तित किया जाना चाहिए वह 'वीर्य' है। अकुशल धर्मों के प्रहाण के लिए और कुशल धर्मों की उपसम्पदा (प्राप्ति) के लिए वीर्य का आरम्भ करना 'वीर्यारम्भ' है। वह कायिक और चैतसिक के भेद से दो प्रकार का है; आरम्भ-धातु, निष्क्रम-धातु और पराक्रम-धातु के भेद से तीन प्रकार का है; और सम्यक् प्रधान के वश से चार प्रकार का है। वह सब भी, जो भिक्षु चलने के समय उत्पन्न क्लेश को ठहरने की अवस्था तक नहीं पहुँचने देता, ठहरने के समय उत्पन्न क्लेश को बैठने की अवस्था तक, और बैठने के समय उत्पन्न क्लेश को लेटने की अवस्था तक नहीं पहुँचने देता, बल्कि वहीं-वहीं जैसे बकरी के पैर वाले डंडे से काले साँप को दबाकर पकड़ते हुए, या तीक्ष्ण तलवार से शत्रु की गर्दन पर प्रहार करते हुए उसे सिर उठाने का अवसर न देकर वीर्य के बल से निग्रह करता है, उसका वह वीर्यारम्भ 'आरब्ध-वीर्य' के वश से जानना चाहिए। उससे संबंधित कथा 'वीर्यारम्भ-कथा' है।

สีลกถาติอาทีสุ ทุวิธํ สีลํ โลกิยํ โลกุตฺตรญฺจ. ตตฺถ โลกิยํ ปาติโมกฺขสํวราทิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. โลกุตฺตรํ มคฺคสีลํ ผลสีลญฺจ. ตถา สมาธิปิ. วิปสฺสนาย ปาทกภูตา สห อุปจาเรน อฏฺฐ สมาปตฺติโย โลกิโย สมาธิ, มคฺคสมฺปยุตฺโต ปเนตฺถ โลกุตฺตโร สมาธิ นาม. ตถา ปญฺญาปิ. โลกิยา สุตมยา, จินฺตามยา, ฌานสมฺปยุตฺตา, วิปสฺสนาญาณญฺจ. วิเสสโต ปเนตฺถ วิปสฺสนาปญฺญา คเหตพฺพา. โลกุตฺตรา มคฺคปญฺญา ผลปญฺญา จ. วิมุตฺติ อริยผลวิมุตฺติ นิพฺพานญฺจ. อปเร ปน ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวิมุตฺตีนมฺปิ วเสเนตฺถ อตฺถํ สํวณฺเณนฺติ. วิมุตฺติญาณทสฺสนมฺปิ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อิติ อิเมสํ สีลาทีนํ สทฺธึ สนฺทสฺสนาทิวิธินา อเนกาการโวการอานิสํสวิภาวนวเสน เจว ตปฺปฏิปกฺขานํ ทุสฺสีลฺยาทีนํ อาทีนววิภาวนวเสน จ ปวตฺตา กถา, ตปฺปฏิสํยุตฺตา กถา วา สีลาทิกถา นาม.

'शील-कथा' आदि में शील दो प्रकार का है: लौकिक और लोकोत्तर। वहाँ लौकिक शील प्रातिमोक्ष-संवर आदि चतुष्पारिशुद्धि शील है। लोकोत्तर शील मार्ग-शील और फल-शील है। इसी प्रकार समाधि भी। विपश्यना की आधारभूत उपचार सहित आठ समापत्तियाँ लौकिक समाधि हैं, और मार्ग-सम्प्रयुक्त समाधि यहाँ लोकोत्तर समाधि कहलाती है। इसी प्रकार प्रज्ञा भी। लौकिक प्रज्ञा श्रुतमयी, चिंतामयी, ध्यान-सम्प्रयुक्त और विपश्यना-ज्ञान है। यहाँ विशेष रूप से विपश्यना-प्रज्ञा ग्रहण करनी चाहिए। लोकोत्तर प्रज्ञा मार्ग-प्रज्ञा और फल-प्रज्ञा है। विमुक्ति आर्यफल-विमुक्ति और निर्वाण है। अन्य आचार्य यहाँ तदंग, विष्कम्भन और समुच्छेद विमुक्तियों के वश से भी अर्थ का वर्णन करते हैं। विमुक्ति-ज्ञानदर्शन भी उन्नीस प्रकार का प्रत्यवेक्षण-ज्ञान है। इस प्रकार इन शील आदि के साथ संदर्शन आदि की विधि से अनेक प्रकार के लाभों और गुणों के स्पष्टीकरण के द्वारा, तथा उनके प्रतिपक्ष दुःशील आदि के दोषों के स्पष्टीकरण के द्वारा जो कथा प्रवृत्त होती है, वह उससे संबंधित कथा या 'शील-कथा' आदि कहलाती है।

เอตฺถ [Pg.281] จ ‘‘อตฺตนา จ อปฺปิจฺโฉ โหติ, อปฺปิจฺฉ กถญฺจ ปเรสํ กตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๒; อ. นิ. ๑๐.๗๐) ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๔๔; จูฬนิ. ขคฺควิสาณปุจฺฉานิทฺเทโส ๑๒๘) จ อาทิวจนโต สยญฺจ อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคเตน ปเรสมฺปิ ตทตฺถาย หิตชฺฌาสเยน ปวตฺเตตพฺพา ตถารูปี กถา. ยา อิธ อภิสลฺเลขิกาทิภาเวน วิเสเสตฺวา วุตฺตา อปฺปิจฺฉกถาทีติ เวทิตพฺพา. การกสฺเสว หิ กถา วิเสสโต อธิปฺเปตตฺถสาธินี. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, เมฆิย, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ…เป… อกสิรลาภี’’ติ (อ. นิ. ๙.๓).

और यहाँ 'स्वयं भी अल्पेच्छ होता है और दूसरों को अल्पेच्छता की कथा सुनाने वाला होता है' (म. नि. 1.252; अं. नि. 10.70) तथा 'जैसे-तैसे चीवर से संतुष्ट होता है और जैसे-तैसे चीवर की संतुष्टि की प्रशंसा करने वाला होता है' (सं. नि. 2.144; चूलनि. खग्गविसाणपुच्छानिद्देस 128) आदि वचनों के अनुसार, स्वयं अल्पेच्छता आदि गुणों से युक्त होकर दूसरों के लिए भी उसी अर्थ में हित की भावना से वैसी कथा प्रवृत्त करनी चाहिए। जो यहाँ अभिसल्लेखिक आदि भाव से विशेष रूप से कही गई है, उसे 'अल्पेच्छ-कथा' आदि समझना चाहिए। क्योंकि आचरण करने वाले की ही कथा विशेष रूप से अभीष्ट अर्थ को सिद्ध करने वाली होती है। जैसा कि कहा जाएगा— 'हे मेघिय! कल्याणमित्र भिक्षु से यह अपेक्षित है... (पे)... बिना कठिनाई के प्राप्त करने वाला' (अं. नि. 9.3)।

เอวรูปิยาติ อีทิสาย ยถาวุตฺตาย. นิกามลาภีติ ยถิจฺฉิตลาภี ยถารุจิลาภี, สพฺพกาลํ อิมํ กถํ โสตุํ วิจาเรตุญฺจ ยถาสุขํ ลภนฺโต. อกิจฺฉลาภีติ นิทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี.

'एवरूपिया' (इस प्रकार की) का अर्थ है—ऐसी जैसा ऊपर कहा गया है। 'निकामलाभी' का अर्थ है—इच्छानुसार प्राप्त करने वाला, रुचि के अनुसार प्राप्त करने वाला, जो हर समय इस कथा को सुनने और विचार करने के लिए सुखपूर्वक अवसर प्राप्त करता है। 'अकिच्छलाभी' का अर्थ है—बिना दुःख (कठिनाई) के प्राप्त करने वाला। 'अकसीरलाभी' का अर्थ है—प्रचुरता से प्राप्त करने वाला।

อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานายาติ อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลานํ ปาปธมฺมานํ ปชหนตฺถาย. กุสลานํ ธมฺมานนฺติ กุจฺฉิตานํ สลนาทิอตฺเถน อนวชฺชฏฺเฐน จ กุสลานํ สหวิปสฺสนานํ มคฺคผลธมฺมานํ. อุปสมฺปทายาติ สมฺปาทนาย อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาทนาย. ถามวาติ อุสฺโสฬฺหิสงฺขาเตน วีริยถาเมน สมนฺนาคโต. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม อสิถิลวีริโย. อนิกฺขิตฺตธุโรติ อโนโรหิตธุโร อโนสกฺกวีริโย.

'आरब्धवीर्य' का अर्थ है—प्रगृहीत (उद्यमशील) वीर्य वाला। 'अकुशल धर्मों के प्रहाण के लिए' का अर्थ है—अकौशल से उत्पन्न होने के कारण अकुशल पाप-धर्मों के त्याग के लिए। 'कुशल धर्मों के' का अर्थ है—कुत्सितों के कम्पन आदि के अर्थ में और निर्दोष होने के अर्थ में, विपश्यना सहित मार्ग-फल रूपी कुशल धर्मों के। 'उपसम्पदा के लिए' का अर्थ है—सिद्ध करने के लिए, अपनी संतान (चित्त-संतति) में उत्पन्न करने के लिए। 'थामवा' (स्थामवान्) का अर्थ है—उत्साह रूपी वीर्य-बल से युक्त। 'दृढ़-पराक्रम' का अर्थ है—स्थिर पराक्रम वाला, शिथिलता रहित वीर्य वाला। 'अनिक्षिप्त-धुर' का अर्थ है—धुरा (उत्तरदायित्व) को न छोड़ने वाला, पीछे न हटने वाले वीर्य वाला।

ปญฺญวาติ วิปสฺสนาปญฺญาย ปญฺญวา. อุทยตฺถคามินิยาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติยา. อริยายาติ วิกฺขมฺภนวเสน กิเลเสหิ อารกา ทูเร ฐิตาย นิทฺโทสาย. นิพฺเพธิกายาติ นิพฺเพธภาคิยาย. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส เขปนโต ‘‘ทุกฺขกฺขโย’’ติ ลทฺธนามํ อริยมคฺคํ สมฺมา เหตุนา นเยน คจฺฉนฺติยา. อิเมสุ จ ปน ปญฺจสุ ธมฺเมสุ สีลํ วีริยํ ปญฺญา จ โยคิโน อชฺฌตฺติกํ องฺคํ, อิตรทฺวยํ พาหิรํ องฺคํ. ตตฺถาปิ กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสเยเนว เสสํ จตุพฺพิธํ อิชฺฌติ, กลฺยาณมิตฺตสฺเสเวตฺถ พหุการตํ ทสฺเสนฺโต สตฺถา ‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, เมฆิย, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺข’’นฺติอาทินา เทสนํ วฑฺเฒสิ. ตตฺถ ปาฏิกงฺขนฺติ เอกํเสน อิจฺฉิตพฺพํ, อวสฺสํภาวีติ อตฺโถ. นฺติ กิริยาปรามสนํ[Pg.282]. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สีลวา ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺถ ยเทตํ กลฺยาณมิตฺตสฺส ภิกฺขุโน สีลวนฺตตาย ภวนํ สีลสมฺปนฺนตฺตํ, ตสฺส ภิกฺขุโน สีลสมฺปนฺนตฺตา เอตํ ตสฺส ปาฏิกงฺขํ, อวสฺสํภาวี เอกํเสเนว ตสฺส ตตฺถ นิโยชนโตติ อธิปฺปาโย. ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

'प्रज्ञावान' का अर्थ है विपश्यना प्रज्ञा से युक्त। 'उदयत्थगामिनी' का अर्थ है पाँच स्कन्धों के उदय और व्यय का भेदन करने वाली। 'आर्या' का अर्थ है विक्खम्भन (दबाने) के वश से क्लेशों से दूर स्थित, निर्दोष। 'निब्बेधिका' का अर्थ है भेदन करने वाली (निर्वेदभागिया)। 'सम्यक् दुःखक्षयगामिनी' का अर्थ है संसार-दुःख के क्षय होने से 'दुःखक्षय' नाम प्राप्त आर्यमार्ग पर सम्यक् रूप से हेतु और न्याय के साथ चलने वाली। इन पाँच धर्मों में शील, वीर्य और प्रज्ञा योगी के आध्यात्मिक अंग हैं, शेष दो बाहरी अंग हैं। वहाँ भी कल्याणमित्र के आश्रय से ही शेष चार प्रकार सिद्ध होते हैं, कल्याणमित्र की ही यहाँ बहुकारता (उपकारिता) दिखाते हुए शास्ता ने 'मेघिय, कल्याणमित्र वाले भिक्षु के लिए यह अपेक्षित है' आदि के द्वारा देशना को बढ़ाया। वहाँ 'पाटिकङ्खं' का अर्थ है निश्चित रूप से इच्छित, अवश्यम्भावी। 'यं' क्रिया का परामर्श है। यह कहा गया है - 'शीलवान होगा' यहाँ जो यह कल्याणमित्र वाले भिक्षु का शीलवान होना, शीलसम्पन्नता है, उस भिक्षु की शीलसम्पन्नता के कारण यह उसके लिए अपेक्षित है, अवश्यम्भावी है, निश्चित रूप से उसे उसमें नियोजित करने के कारण - यह अभिप्राय है। 'पातिमोक्खसंवरसंवृत होकर विहार करता है' आदि में भी यही न्याय है।

เอวํ ภควา สเทวเก โลเก อุตฺตมกลฺยาณมิตฺตสงฺขาตสฺส อตฺตโน วจนํ อนาทิยิตฺวา ตํ วนสณฺฑํ ปวิสิตฺวา ตาทิสํ วิปฺปการํ ปตฺตสฺส อายสฺมโต เมฆิยสฺส กลฺยาณมิตฺตตาทินา สกลํ สาสนสมฺปทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิสฺส ตตฺถ อาทรชาตสฺส ปุพฺเพ เยหิ กามวิตกฺกาทีหิ อุปทฺทุตตฺตา กมฺมฏฺฐานํ น สมฺปชฺชติ, ตสฺส เตสํ อุชุวิปจฺจนีกภูตตฺตา จ ภาวนานยํ ปกาเสตฺวา ตโต ปรํ อรหตฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘เตน จ ปน, เมฆิย, ภิกฺขุนา อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาย จตฺตาโร ธมฺมา อุตฺตริ ภาเวตพฺพา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตนาติ เอวํ กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสเยน ยถาวุตฺตสีลาทิคุณสมนฺนาคเตน. เตเนวาห ‘‘อิเมสุ ปญฺจสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐายา’’ติ. อุตฺตรีติ อารทฺธตรุณวิปสฺสนสฺส ราคาทิปริสฺสยา เจ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ วิโสธนตฺถํ ตโต อุทฺธํ จตฺตาโร ธมฺมา ภาเวตพฺพา อุปฺปาเทตพฺพา วฑฺเฒตพฺพา จ.

इस प्रकार भगवान ने देवलोक सहित संसार में उत्तम कल्याणमित्र कहे जाने वाले अपने वचनों का अनादर कर उस वनखण्ड में प्रवेश कर वैसी विकृति को प्राप्त आयुष्मान मेघिय को कल्याणमित्रता आदि के द्वारा सम्पूर्ण शासन-सम्पदा दिखाकर, अब वहाँ आदर उत्पन्न होने पर, पहले जिन काम-वितर्क आदि से पीड़ित होने के कारण कर्मस्थान सिद्ध नहीं हो रहा था, उनके सीधे प्रतिपक्षी होने के कारण भावना-विधि को प्रकाशित कर, उसके बाद अर्हत्त्व के कर्मस्थान को बताते हुए 'मेघिय, उस भिक्षु को इन पाँच धर्मों में प्रतिष्ठित होकर आगे चार धर्मों की भावना करनी चाहिए' आदि कहा। वहाँ 'तेन' का अर्थ है इस प्रकार कल्याणमित्र के आश्रय से यथोक्त शील आदि गुणों से युक्त। इसीलिए कहा 'इन पाँच धर्मों में प्रतिष्ठित होकर'। 'उत्तरी' (आगे) का अर्थ है आरब्ध तरुण विपश्यना वाले को यदि राग आदि उपद्रव उत्पन्न हों, तो उनके शोधन के लिए उसके ऊपर चार धर्मों की भावना करनी चाहिए, उन्हें उत्पन्न करना चाहिए और बढ़ाना चाहिए।

อสุภาติ เอกาทสสุ อสุภกมฺมฏฺฐาเนสุ ยถารหํ ยตฺถ กตฺถจิ อสุภภาวนา. ราคสฺส ปหานายาติ กามราคสฺส ปชหนตฺถาย. อยมตฺโถ สาลิลาวโกปมาย วิภาเวตพฺโพ. เอวํภูตํ ภาวนาวิธึ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายา’’ติ. เมตฺตาติ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ. พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนสฺส โกปสฺส ปชหนตฺถาย. อานาปานสฺสตีติ โสฬสวตฺถุกา อานาปานสฺสติ. วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนานํ วิตกฺกานํ ปจฺเฉทนตฺถาย. อสฺมิมานสมุคฺฆาตายาติ ‘‘อสฺมี’’ติ อุปฺปชฺชนกสฺส นววิธสฺส มานสฺส สมุจฺเฉทนตฺถาย.

'असुभा' का अर्थ है ग्यारह असुभ कर्मस्थानों में यथायोग्य कहीं भी असुभ भावना। 'राग के प्रहाण के लिए' का अर्थ है कामराग के त्याग के लिए। इस अर्थ को 'शालि-काटने वाले' (सलिलीवक) की उपमा से स्पष्ट करना चाहिए। ऐसी भावना-विधि के सन्दर्भ में कहा गया है - 'राग के प्रहाण के लिए असुभ की भावना करनी चाहिए'। 'मेत्ता' का अर्थ है मैत्री कर्मस्थान। 'व्यापाद के प्रहाण के लिए' का अर्थ है उक्त रीति से ही उत्पन्न क्रोध के त्याग के लिए। 'आनापानस्सति' का अर्थ है सोलह वस्तुओं (चरणों) वाली आनापानस्मृति। 'वितर्क के उच्छेद के लिए' का अर्थ है उक्त रीति से ही उत्पन्न वितर्कों के उच्छेद के लिए। 'अस्मिमान के समुद्घात के लिए' का अर्थ है 'मैं हूँ' इस प्रकार उत्पन्न होने वाले नौ प्रकार के मान के समूल नाश के लिए।

อนิจฺจสญฺญิโนติ หุตฺวา อภาวโต อุทยพฺพยวนฺตโต ปภงฺคุโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต จ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๗; จูฬนิ. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๖) ปวตฺตอนิจฺจานุปสฺสนาวเสน [Pg.283] อนิจฺจสญฺญิโน. อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตีติ อสารกโต อวสวตฺตนโต ปรโต ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต จ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๙; จูฬนิ. เหมกมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๕๖) เอวํ ปวตฺตอนตฺตานุปสฺสนาสงฺขาตา อนตฺตสญฺญา จิตฺเต สณฺฐหติ อติทฬฺหํ ปติฏฺฐหติ. อนิจฺจลกฺขเณ หิ ทิฏฺเฐ อนตฺตลกฺขณํ ทิฏฺฐเมว โหติ. ตีสุ ลกฺขเณสุ หิ เอกสฺมึ ทิฏฺเฐ อิตรทฺวยํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจสญฺญิโน, เมฆิย, อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตี’’ติ. อนตฺตลกฺขเณ สุทิฏฺเฐ ‘‘อสฺมี’’ติ อุปฺปชฺชนกมาโน สุปฺปชโหว โหตีติ อาห ‘‘อนตฺตสญฺญี อสฺมิมานสมุคฺฆาตํ ปาปุณาตี’’ติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อปจฺจยปรินิพฺพานํ ปาปุณาติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน อสุภาทิภาวนานโย วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

'अनित्यसंज्ञी' का अर्थ है होकर न रहने के कारण, उदय-व्यय वाला होने के कारण, भंगुर होने के कारण, तात्कालिक होने के कारण और नित्यता के प्रतिषेध के कारण 'सभी संस्कार अनित्य हैं' इस प्रकार प्रवृत्त अनित्यानुपश्यना के वश से अनित्य की संज्ञा वाले। 'अनात्मसंज्ञा संस्थित होती है' का अर्थ है असार होने के कारण, वश में न रहने के कारण, पराया होने के कारण, रिक्त होने के कारण, तुच्छ होने के कारण और शून्य होने के कारण 'सभी धर्म अनात्म हैं' इस प्रकार प्रवृत्त अनात्मानुपश्यना रूप अनात्मसंज्ञा चित्त में संस्थित होती है, अत्यंत दृढ़ता से प्रतिष्ठित होती है। क्योंकि अनित्य लक्षण के देखे जाने पर अनात्म लक्षण देखा ही गया होता है। तीन लक्षणों में से एक के देखे जाने पर शेष दो देखे ही गए होते हैं। इसीलिए कहा गया - 'मेघिय, अनित्यसंज्ञी की अनात्मसंज्ञा संस्थित होती है'। अनात्म लक्षण के भली-भांति देखे जाने पर 'मैं हूँ' इस प्रकार उत्पन्न होने वाला मान सुगमता से त्यागने योग्य हो जाता है, इसीलिए कहा - 'अनात्मसंज्ञी अस्मिमान के समुद्घात (विनाश) को प्राप्त करता है'। 'इसी जन्म में निर्वाण' का अर्थ है इसी जन्म में, इसी आत्मभाव में प्रत्यय-रहित परिनिर्वाण को प्राप्त करता है। यहाँ यह संक्षेप है, विस्तार से तो असुभ आदि भावना की विधि विशुद्धिमार्ग में कही गई रीति से जाननी चाहिए।

เมฆิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मेघिय सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

๔-๕. นนฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา

४-५. नन्दक सुत्त आदि की वर्णना।

๔-๕. จตุตฺเถ อาคมยมาโนติ โอโลกยมาโน, พุทฺโธ สหสา อปวิสิตฺวา ยาว สา กถา นิฏฺฐาติ, ตาว อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทมโวจาติ อิทํ กถาวสานํ อุทิกฺขมาโน’’ติ. อนิจฺจทุกฺขาทิวเสน สพฺพธมฺมสนฺตีรณํ อธิปญฺญาวิปสฺสนาติ อาห ‘‘สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณสฺสา’’ติ. มานสนฺติ ราโคปิ จิตฺตมฺปิ อรหตฺตมฺปิ. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) เอตฺถ ราโค มานสํ. ‘‘จิตฺตํ มโน มานส’’นฺติ (ธ. ส. ๖) เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสโข, กาลํ กยิรา ชเน สุตา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) เอตฺถ อรหตฺตํ. อิธาปิ อรหตฺตเมว อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา’’ติ. อปฺปตฺตํ มานสํ อรหตฺตํ เอเตหีติ อปฺปตฺตมานสา. อิทานิ จิตฺตปริยายเมว มานสสทฺทํ สนฺธายาห ‘‘อรหตฺตํ วา’’ติอาทิ. ปญฺจมํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

चौथे (सूत्र) में 'आगमयमानो' का अर्थ है 'देखते हुए', बुद्ध ने अचानक प्रवेश न करके जब तक वह कथा समाप्त नहीं हुई, तब तक प्रतीक्षा की - यह अर्थ है। इसीलिए कहा गया है 'इदं अवोच' (यह कहा) - इस कथा के अंत की प्रतीक्षा करते हुए। अनित्य, दुःख आदि के रूप में सभी धर्मों की समीक्षा करना 'अधिप्रज्ञा-विपश्यना' है, इसीलिए 'संस्कार-परिग्रह-विपश्यना-ज्ञान' कहा गया है। 'मानस' का अर्थ राग भी है, चित्त भी और अर्हत्व भी। 'अन्तरिक्ष में विचरने वाला पाश, जो यह मानस विचरता है' - यहाँ 'मानस' का अर्थ राग है। 'चित्त, मन, मानस' - यहाँ 'मानस' का अर्थ चित्त है। 'जिसने मानस (अर्हत्व) प्राप्त नहीं किया है, वह शैक्ष...' - यहाँ 'मानस' का अर्थ अर्हत्व है। यहाँ भी अर्हत्व ही अभिप्रेत है। इसीलिए कहा गया है 'अप्पत्तमानसा' अर्थात् 'जिन्होंने अर्हत्व प्राप्त नहीं किया है'। जिनके द्वारा मानस अर्थात् अर्हत्व प्राप्त नहीं किया गया है, वे 'अप्पत्तमानसा' हैं। अब चित्त के पर्याय के रूप में ही 'मानस' शब्द के संदर्भ में 'अर्हत्व वा' आदि कहा गया है। पाँचवाँ (सूत्र) सुविज्ञेय ही है।

นนฺทกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नन्दक सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๖. เสวนาสุตฺตวณฺณนา

६. सेवना सुत्त की व्याख्या

๖. ฉฏฺเฐ [Pg.284] ชีวิตสมฺภาราติ ชีวิตปฺปวตฺติยา สมฺภารา ปจฺจยา. สมุทาเนตพฺพาติ สมฺมา ญาเยน อนวชฺชอุญฺฉาจริยาทินา อุทฺธมุทฺธมาเนตพฺพา ปาปุณิตพฺพา. เต ปน สมุทานิตา สมาหตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาหริตพฺพา’’ติ. ทุกฺเขน อุปฺปชฺชนฺตีติ สุลภุปฺปาทา น โหนฺติ. เอเตน โคจรอสปฺปายาทิภาวํ ทสฺเสติ. รตฺติภาคํ วา ทิวสภาคํ วาติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘รตฺติโกฏฺฐาเส วา ทิวสโกฏฺฐาเส วา’’ติ. รตฺตึเยว ปกฺกมิตพฺพํ สมณธมฺมสฺส ตตฺถ อนิปฺผชฺชนโต. สงฺขาปีติ ‘‘ยทตฺถมหํ ปพฺพชิโต, น เมตํ อิธ นิปฺผชฺชติ, จีวราทิ ปน สมุทาคจฺฉติ, นาหํ ตทตฺถํ ปพฺพชิโต, กึ เม อิธ วาเสนา’’ติ ปฏิสงฺขายปิ. เตนาห ‘‘สามญฺญตฺถสฺส ภาวนาปาริปูริอคมนํ ชานิตฺวา’’ติ. อนนฺตรวาเร สงฺขาปีติ สมณธมฺมสฺส นิปฺผชฺชนภาวํ ชานิตฺวา. โส ปุคฺคโล อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพํ, นานุพนฺธิตพฺโพติ ‘‘โส ปุคฺคโล’’ติ ปทสฺส ‘‘นานุพนฺธิตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ยสฺส เยน หิ สมฺพนฺโธ, ทูรฏฺเฐนปิ โส ภวติ. ตํ ปุคฺคลนฺติ โส ปุคฺคโลติ ปจฺจตฺตวจนํ อุปโยควเสน ปริณาเมตฺวา ตํ ปุคฺคลํ อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อตฺถวเสน หิ วิภตฺติปริณาโมติ. อาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ จ กตญฺญุกตเวทิตาย นิโยชนํ. เอวรูโปติ ยํ นิสฺสาย ภิกฺขุโน คุเณหิ วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, ปจฺจเยหิ น ปริสฺสโย, เอวรูโป ทณฺฑกมฺมาทีหิ นิคฺคณฺหาติ เจปิ, น ปริจฺจชิตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘สเจปี’’ติอาทินา.

६. छठे (सूत्र) में 'जीवित-संभार' का अर्थ है जीवन की प्रवृत्ति के संभार (सामग्री) या प्रत्यय। 'समुदानेतब्बा' का अर्थ है सम्यक न्याय से, अनवद्य (दोषरहित) उञ्छचर्या (भिक्षाटन) आदि के द्वारा ऊपर-ऊपर लाना या प्राप्त करना। वे एकत्रित किए हुए 'समाहृत' कहलाते हैं, इसीलिए 'समाहरितब्बा' कहा गया है। 'दुःख से उत्पन्न होते हैं' का अर्थ है कि वे सुलभता से उत्पन्न नहीं होते। इससे गोचर (भिक्षाटन क्षेत्र) की असुविधा आदि का भाव दर्शाया गया है। 'रात्रि भाग में या दिवस भाग में' - यहाँ सप्तमी के अर्थ में द्वितीया विभक्ति का प्रयोग है, इसीलिए 'रात्रि के हिस्से में या दिन के हिस्से में' कहा गया है। रात्रि में ही चले जाना चाहिए क्योंकि वहाँ श्रमण-धर्म की सिद्धि नहीं होती। 'संख्यापि' का अर्थ है - 'जिस उद्देश्य के लिए मैं प्रव्रजित हुआ हूँ, वह यहाँ सिद्ध नहीं हो रहा है, किन्तु चीवर आदि प्राप्त हो रहे हैं; मैं उसके लिए प्रव्रजित नहीं हुआ हूँ, यहाँ रहने से क्या लाभ?' - ऐसा विचार करके भी। इसीलिए कहा गया है 'श्रामण्य-अर्थ की भावना की परिपूर्णता न होना जानकर'। अगले प्रसंग में 'संख्यापि' का अर्थ है श्रमण-धर्म की निष्पत्ति (सिद्धि) को जानकर। 'उस पुद्गल को बिना पूछे चले जाना चाहिए, उसका अनुसरण नहीं करना चाहिए' - यहाँ 'सो पुग्गलो' पद का 'नानुबन्धितब्बो' के साथ संबंध है। जिसके साथ जिसका संबंध होता है, वह दूर स्थित होने पर भी (सम्बद्ध) होता है। 'तं पुग्गलं' - यहाँ 'सो पुग्गलो' इस प्रथमा विभक्ति को द्वितीया के रूप में बदलकर 'उस पुद्गल को बिना पूछे चले जाना चाहिए' यह अर्थ है। अर्थ के अनुसार विभक्ति का परिवर्तन होता है। 'पूछकर जाना चाहिए' यह कृतज्ञता और कृतवेदिता का निर्देश है। 'इस प्रकार का' - जिसका आश्रय लेकर भिक्षु के गुणों में वृद्धि ही अपेक्षित है, प्रत्ययों (सुविधाओं) से कोई बाधा नहीं है, ऐसा व्यक्ति यदि दण्ड-कर्म आदि से निग्रह (दण्डित) भी करे, तो भी उसे नहीं छोड़ना चाहिए - यह 'सचेपि' आदि से दर्शाया गया है।

เสวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सेवना सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๗-๑๐. สุตวาสุตฺตาทิวณฺณนา

७-१०. सुतवा सुत्त आदि की व्याख्या

๗-๑๐. สตฺตเม อภพฺโพ ขีณาสโว ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ ปาณนฺติอาทิ เทสนาสีสเมว, โสตาปนฺนาทโยปิ ปน อภพฺพาว, ปุถุชฺชนขีณาสวานํ นินฺทาปสํสตฺถมฺปิ เอวํ วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน นาม คารยฺโห มาตุฆาตาทีนิ กโรติ, ขีณาสโว ปน ปาสํโส กุนฺถกิปิลฺลิกฆาตาทีนิปิ น กโรตีติ. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ ยถา คิหิภูโต สนฺนิธึ กตฺวา วตฺถุกาเม ปริภุญฺชติ, เอวํ ติลตณฺฑุลสปฺปินวนีตาทีนิ สนฺนิธึ [Pg.285] กตฺวา อิทานิ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพติ อตฺโถ. วตฺถุกาเม ปน นิทหิตฺวา ปริภุญฺชนฺตา ตนฺนิสฺสิตํ กิเลสกามมฺปิ นิทหิตฺวา ปริภุญฺชนฺติ นามาติ อาห ‘‘วตฺถุกามกิเลสกาเม’’ติ. นนุ จ ขีณาสวสฺเสว วสนฏฺฐาเน ติลตณฺฑุลาทโย ปญฺญายนฺตีติ? น ปน เต อตฺตโน อตฺถาย นิเธนฺติ, อผาสุกปพฺพชิตาทีนํ อตฺถาย นิเธนฺติ. อนาคามิสฺส กถนฺติ? ตสฺสปิ ปญฺจ กามคุณา สพฺพโสว ปหีนา, ธมฺเมน ปน ลทฺธํ วิจาเรตฺวา ปริภุญฺชติ. อกปฺปิยกามคุเณ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, น มญฺจปีฐอตฺถรณปาวุรณาทิสนฺนิสฺสิตํ. เสยฺยาถาปิ ปุพฺเพ อคาริยภูโตติ ยถา ปุพฺเพ คิหิภูโต ปริภุญฺชติ, เอวํ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพ. อคารมชฺเฌ วสนฺตา หิ โสตาปนฺนาทโย ยาวชีวํ คิหิพฺยญฺชเนน ติฏฺฐนฺติ. ขีณาสโว ปน อรหตฺตํ ปตฺวาว มนุสฺสภูโต ปรินิพฺพาติ วา ปพฺพชติ วา. จาตุมหาราชิกาทีสุ กามาวจรเทเวสุ มุหุตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. กสฺมา? วิเวกฏฺฐานสฺส อภาวา. ภุมฺมเทวตฺตภาเว ปน ฐิโต อรหตฺตํ ปตฺวาปิ ติฏฺฐติ วิเวกฏฺฐานสมฺภวา. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

सातवें (सूत्र) में 'क्षीणास्रव भिक्षु जानबूझकर प्राणी (की हत्या करने) में असमर्थ है' आदि देशना का मुख्य भाग है, किन्तु स्रोतापन्न आदि भी (ऐसा करने में) असमर्थ ही हैं; पृथग्जन और क्षीणास्रव की निंदा और प्रशंसा के लिए भी ऐसा कहा गया है। पृथग्जन निंदनीय है क्योंकि वह मातृघात आदि (पाप) करता है, किन्तु क्षीणास्रव प्रशंसनीय है क्योंकि वह कुन्थु (छोटे कीड़े) और चींटी तक को नहीं मारता। 'संग्रह करके काम-भोगों का उपभोग करना' - जैसे गृहस्थ रहते हुए संग्रह करके वस्तु-कामों का उपभोग करता है, वैसे ही तिल, चावल, घी, मक्खन आदि का संग्रह करके अब उपभोग करने में वह असमर्थ है - यह अर्थ है। वस्तु-कामों को संचित कर उपभोग करने वाले उनसे संबंधित क्लेश-कामों को भी संचित कर उपभोग करते हैं, इसीलिए 'वस्तु-काम और क्लेश-काम' कहा गया है। क्या क्षीणास्रव के निवास स्थान पर तिल, चावल आदि नहीं देखे जाते? वे उन्हें अपने लिए संचित नहीं करते, बल्कि अस्वस्थ प्रव्रजितों आदि के लिए संचित करते हैं। अनागामी के विषय में क्या? उसके भी पाँचों काम-गुण पूरी तरह से प्रहीण (नष्ट) हो चुके हैं, किन्तु वह धर्मपूर्वक प्राप्त वस्तुओं का विचार करके उपभोग करता है। यह अकल्पनीय (अनुचित) काम-गुणों के संदर्भ में कहा गया है, न कि मंच, पीठ (आसन), बिछौना, ओढ़ने के वस्त्र आदि के संदर्भ में। 'जैसे पहले गृहस्थ रहते हुए' - जैसे पहले गृहस्थ रहते हुए उपभोग करता था, वैसे उपभोग करने में वह असमर्थ है। घर के बीच रहने वाले स्रोतापन्न आदि जीवन भर गृहस्थ के वेश में रहते हैं। किन्तु क्षीणास्रव अर्हत्व प्राप्त करते ही मनुष्य रूप में या तो परिनिर्वाण प्राप्त करता है या प्रव्रजित हो जाता है। चातुर्महाराजिक आदि कामावचर देवों में वह एक क्षण भी नहीं ठहरता। क्यों? क्योंकि वहाँ विवेक-स्थान (एकान्त) का अभाव है। किन्तु भूम-देव के रूप में स्थित होकर अर्हत्व प्राप्त करने पर भी वह ठहरता है क्योंकि वहाँ विवेक-स्थान संभव है। आठवें आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

สุตวาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सुतवा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

สมฺโพธิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संबोधि वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๒. สีหนาทวคฺโค

२. सिंहनाद वग्ग

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

१. सिंहनाद सुत्त की व्याख्या

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อวาปุเรนฺติ วิวรนฺติ ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ. รชํ หรนฺติ เอเตนาติ รโชหรณํ. กโฬปิหตฺโถติ วิลีวมยภาชนหตฺโถ, ‘‘จมฺมมยภาชนหตฺโถ’’ติ จ วทนฺติ. ฉินฺนานิ วิสาณานิ เอตสฺสาติ ฉินฺนวิสาโณ, อุสโภ จ โส ฉินฺนวิสาโณ จาติ อุสภฉินฺนวิสาโณ. วิเสสนปโรยํ สมาโส. อหิกุณเปน วาติอาทิ อติเชคุจฺฉปฺปฏิกูลกุณปทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กณฺเฐ อาสตฺเตนาติ เกนจิเทว ปจฺจตฺถิเกน อาเนตฺวา กณฺเฐ พทฺเธน, โอมุกฺเกนาติ อตฺโถ. อฏฺโฏ อาตุโร ทุคฺคนฺธปีฬาย ปีฬิโต. อจฺจยสฺส ปฏิคฺคณฺหนํ วา อธิวาสนํ. เอวญฺหิ โส การเณ เทสิยมาเน ตโต [Pg.286] วิคโต นาม โหติ. เตนาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหตูติ ขมตู’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

११. दूसरे (वर्ग) के पहले (सूत्र) में, 'अवापुरण' वह है जिससे द्वार खोलते हैं। 'रजोहरण' वह है जिससे धूल हटाते हैं। 'कलोपिहत्थो' का अर्थ है बाँस की टोकरी हाथ में लिए हुए, कुछ लोग इसे 'चमड़े का पात्र हाथ में लिए हुए' भी कहते हैं। 'छिन्नविसाणो' वह है जिसके सींग टूटे हुए हों, और वह बैल जिसके सींग टूटे हों, वह 'उसभछिन्नविसाणो' है। यह विशेषण-समास है। 'अहिकुणपेन वा' आदि शब्द अत्यंत घृणित और प्रतिकूल शवों को दिखाने के लिए कहे गए हैं। 'कण्ठे आसत्तेन' का अर्थ है किसी शत्रु द्वारा गले में बाँधा हुआ, 'ओमुक्केन' का भी यही अर्थ है। 'अट्टो' का अर्थ है पीड़ित, 'आतुरो' का अर्थ है रोगी, 'दुग्गन्धपीलाय पीलितो' का अर्थ है दुर्गंध की पीड़ा से पीड़ित। 'अच्चयस्स पटिग्गण्हनं' का अर्थ है अपराध को स्वीकार करना या सहन करना। इस प्रकार कारण बताए जाने पर वह उससे मुक्त हो जाता है। इसलिए कहा गया है 'पटिग्गण्हतूति खमतू' (स्वीकार करें अर्थात क्षमा करें)। शेष यहाँ सुविज्ञ (आसानी से समझने योग्य) ही है।

สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सिंहनाद सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๒. สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา

२. सोपाधिशेष सुत्त की व्याख्या

๑๒. ทุติเย ภวสฺส อปฺปมตฺตกตา นาม อิตฺตรกาลตายาติ อาห ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ.

१२. दूसरे (सूत्र) में भव की अल्पता (अप्पमत्तकता) उसके थोड़े समय (इत्तरकालता) के कारण है, इसलिए कहा गया है 'अच्छरासंघातमत्तम्पि' (एक चुटकी बजाने मात्र के समय के लिए भी)।

สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सोपाधिशेष सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๓. โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

३. कोष्ठिक सुत्त की व्याख्या

๑๓. ตติเย ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต อตฺตภาโว, ตสฺมึ เวทิตพฺพํ ผลํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. เตนาห ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว’’ติ. จตุปฺปญฺจกฺขนฺธผลตาย สญฺญาภวูปคํ กมฺมํ พหุเวทนียํ. เอกกฺขนฺธผลตฺตา อสญฺญาภวูปคํ กมฺมํ ‘‘อปฺปเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘อรูปาวจรกมฺมํ พหุกาลํ เวทิตพฺพผลตฺตา พหุเวทนียํ, อิตรํ อปฺปเวทนียํ. รูปารูปาวจรกมฺมํ วา พหุเวทนียํ, ปริตฺตํ กมฺมํ อปฺปเวทนีย’’นฺติ วทนฺติ. เวทนียนฺติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ, น อารทฺธวิปากเมว. อเวทนียนฺติ ปจฺจยเวกลฺเลน วิปจฺจิตุํ อสมตฺถํ อโหสิกมฺมาทิเภทํ.

१३. तीसरे (सूत्र) में, 'दिट्ठधम्मो' प्रत्यक्ष वर्तमान आत्मभाव (अस्तित्व) को कहा जाता है, उसमें जो फल वेदन करने योग्य है वह 'दिट्ठधम्मवेदनीयं' है। इसीलिए कहा गया है 'इसी आत्मभाव में'। संज्ञा-भव को प्राप्त कराने वाला कर्म 'बहुवेदनीय' है क्योंकि इसके फल के रूप में चार या पाँच स्कंध होते हैं। असंज्ञा-भव को प्राप्त कराने वाला कर्म 'अप्पवेदनीय' कहा गया है क्योंकि इसका फल केवल एक स्कंध होता है। कुछ लोग कहते हैं कि 'अरूपावचर कर्म' लंबे समय तक वेदन करने योग्य फल होने के कारण 'बहुवेदनीय' है, और अन्य 'अप्पवेदनीय' हैं। अथवा रूपावचर और अरूपावचर कर्म 'बहुवेदनीय' हैं और परीत्त (छोटा) कर्म 'अप्पवेदनीय' है। 'वेदनीय' का अर्थ है अन्य प्रत्ययों (कारणों) के मिलने पर विपाक (फल) उत्पन्न करने में समर्थ, न कि केवल विपाक का आरंभ होना। 'अवेदनीय' का अर्थ है प्रत्ययों की कमी के कारण विपाक देने में असमर्थ, जैसे अहोसि-कर्म आदि।

โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कोष्ठिक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๔. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

४. समिद्धि सुत्त की व्याख्या

๑๔. จตุตฺเถ สมิทฺธีติ เถรสฺส กิร อตฺตภาโว สมิทฺโธ อภิรูโป ปาสาทิโก, ตสฺมา สมิทฺธีตฺเวว สงฺขาโต. เตนาห ‘‘อตฺตภาวสมิทฺธตายา’’ติอาทิ. รูปธาตุอาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สทฺทธาตุอาทึ สงฺคณฺหาติ.

१४. चौथे (सूत्र) में, 'समिद्धि' स्थविर का आत्मभाव (शरीर) समृद्ध, अभिरूप और प्रासादिक (मनोहर) था, इसलिए उन्हें 'समिद्धि' कहा गया। इसीलिए कहा गया है 'आत्मभाव की समृद्धता के कारण' आदि। 'रूपधातुआदीसु' में 'आदि' शब्द से शब्दधातु आदि का ग्रहण होता है।

สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

समिद्धि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๕-๙. คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

५-९. गण्ड सुत्त आदि की व्याख्या

๑๕-๑๙. ปญฺจเม [Pg.287] มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. อุจฺฉาทนธมฺมสฺสาติ อุจฺฉาเทตพฺพสภาวสฺส. ปริมทฺทนธมฺมสฺสาติ ปริมทฺทิตพฺพสภาวสฺส. เอตฺถ จ โอทนกุมฺมาสูปจยอุจฺฉาทนปเทหิ วฑฺฒิ กถิตา, อนิจฺจเภทนวิทฺธํสนปเทหิ หานิ. ปุริเมหิ วา สมุทโย, ปจฺฉิเมหิ อตฺถงฺคโมติ เอวํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส วฑฺฒิปริหานินิพฺพตฺติเภทา ทสฺสิตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

१५-१९. पाँचवें में, 'मातापेत्तिकसंभवस्स' का अर्थ है माता और पिता से उत्पन्न, उनके शुक्र और शोणित (रक्त) से निर्मित। 'उच्छादनधम्मस्स' का अर्थ है उबटन लगाने के स्वभाव वाला। 'परिमद्दनधम्मस्स' का अर्थ है मालिश करने के स्वभाव वाला। यहाँ 'ओदनकुम्मासूपचय' (भात और कुल्माष के संचय) और 'उच्छादन' शब्दों से वृद्धि (बढ़ोतरी) कही गई है, और 'अनिच्चभेदनविद्धंसन' (अनित्यता, भेदन और विनाश) शब्दों से हानि। अथवा पूर्व के शब्दों से समुदय (उत्पत्ति) और बाद के शब्दों से अस्त (विनाश) दिखाया गया है; इस प्रकार चार महाभूतों से बने शरीर की वृद्धि, हानि, उत्पत्ति और भेद को दर्शाया गया है। शेष सुविज्ञ ही है। छठे आदि के अर्थ स्पष्ट हैं।

คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गण्ड सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. เวลามสุตฺตวณฺณนา

१०. वेलाम सुत्त की व्याख्या

๒๐. ทสเม สกุณฺฑกภตฺตนฺติ สกุณฺฑกํ อุตฺตณฺฑุลภตฺตํ. ปริตฺเตหิ สกุณฺเฑหิ ตณฺฑุเลหิปิ สทฺธึ วิปกฺกภตฺตํ อุตฺตณฺฑุลเมว โหติ. พิฬงฺคํ วุจฺจติ อารนาฬํ, พิฬงฺคโต นิพฺพตฺตนโต ตเทว กญฺชิยโต ชาตนฺติ กญฺชิยํ, ตํ ทุติยํ เอตสฺสาติ พิฬงฺคทุติยํ, ตํ กญฺชิยทุติยนฺติ วุตฺตํ. อสกฺกริตฺวาติ เทยฺยธมฺมมฺปิ ปุคฺคลมฺปิ อสกฺกริตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกรณํ อสมฺปนฺนกาโร, ปุคฺคลสฺส อสกฺกรณํ อครุกรณํ. เทยฺยธมฺมํ อสกฺกโรนฺโต หิ อุตฺตณฺฑุลาทิโทสสมนฺนาคตํ อาหารํ เทติ, น สมฺปนฺนํ กโรติ. ปุคฺคลํ อสกฺกโรนฺโต นิสีทนฏฺฐานํ อสมฺมชฺชิตฺวา ยตฺถ ตตฺถ วา นิสีทาเปตฺวา ยํ วา ตํ วา ทารกํ เปเสตฺวา เทติ. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺตึ กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, น ตโต พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติ จิตฺตีกรณํ สมฺภาวนกิริยา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ อสมฺภาวนกิริยา. อปวิทฺธนฺติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวขิตฺตกํ. โย หิ ฉฑฺเฑตุกาโม หุตฺวา โรคิโน สรีเร โอทนาทีนิ มชฺชิตฺวา วมฺมิเก โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิย เทติ, อยํ อปวิทฺธํ เทติ นาม. อนาคมนทิฏฺฐิโกติ ‘‘อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลํ มม อาคจฺฉตี’’ติ เอวํ ยสฺส กมฺมสฺสกตทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก. อยํ ปน น ตาทิโสติ อนาคมนทิฏฺฐิโก, ผลํ ปาฏิกงฺขํ หุตฺวา น เทตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา เทตี’’ติ.

२०. दसवें (सूत्र) में, 'सकुण्डकभत्तं' का अर्थ है भूसी और टूटे हुए चावलों वाला भात। थोड़े भूसी और टूटे हुए चावलों के साथ पका हुआ भात 'उत्तण्डुल' ही होता है। 'बिळङ्ग' को 'आरनाळ' (कांजी) कहा जाता है, 'बिळङ्ग' से उत्पन्न होने के कारण वह 'कञ्जिय' (कांजी) से उत्पन्न है, 'बिळङ्गदुतियं' का अर्थ है जिसके साथ दूसरी वस्तु कांजी हो। 'असक्करित्वा' का अर्थ है देय वस्तु (दान की वस्तु) और व्यक्ति का सत्कार किए बिना। देय वस्तु का सत्कार न करना उसे अच्छी तरह तैयार न करना है, और व्यक्ति का सत्कार न करना उसका आदर न करना है। देय वस्तु का सत्कार न करने वाला टूटे हुए चावल आदि दोषों से युक्त भोजन देता है, उसे उत्तम नहीं बनाता। व्यक्ति का सत्कार न करने वाला बैठने के स्थान को साफ किए बिना, जहाँ-तहाँ बैठाकर या किसी बालक को भेजकर दान देता है। 'अचित्तीकत्वा' का अर्थ है चित्त लगाकर न करना, अर्थात पूजा (आदर) न करना। आदर करने वाला पूजनीय वस्तु को चित्त में रखता है, उससे बाहर नहीं करता। चित्त को एकाग्र कर की गई प्रतिपत्ति 'चित्तीकरण' (सत्कार) है, उसके विपरीत 'अचित्तीकरण' (असत्कार) है। 'अपविद्धं' का अर्थ है जूठन आदि फेंकने योग्य वस्तु की तरह फेंक कर देना। जैसे कोई फेंकने की इच्छा से रोगी के शरीर पर भात आदि मलकर बाँबी में रोग फेंकते हुए देता है, वह 'अपविद्ध' दान देना कहलाता है। 'अनागमनदिट्ठिको' का अर्थ है—'निश्चित रूप से इस दान का फल मुझे प्राप्त होगा', ऐसी जिसकी कर्म-स्वकीयता की दृष्टि है, वह 'आगमनदिट्ठिको' है। यह व्यक्ति वैसा नहीं है, इसलिए 'अनागमनदिट्ठिको' है, अर्थात वह फल की प्रतीक्षा किए बिना दान देता है। इसीलिए कहा गया है—'वह कर्म और फल पर श्रद्धा किए बिना दान देता है'।

เวลาโมติ [Pg.288] เอตฺถ มา-สทฺโท ปฏิเสธวจโน. ชาติโคตฺตรูปโภคาทิคุณานํ เวลา มริยาทา นตฺถิ เอตสฺมินฺติ เวลาโม. อถ วา ยถาวุตฺตคุณานํ เวลา มริยาทา อมติ โอสานํ คจฺฉติ เอตสฺมินฺติ เวลาโม, เวลํ วา มริยาทํ อมติ คจฺฉติ อติกฺกมตีติ เวลาโม. เตนาห ‘‘ชาติโคตฺต…เป… เอวํลทฺธนาโม’’ติ. ทียตีติ ทานํ, ทานวตฺถุ. ตํ อคฺคียติ นิสฺสชฺชียติ เอตฺถาติ ทานคฺคํ. ทานํ วา คณฺหนฺติ เอตฺถาติ ทานคฺคํ, เอวํ ภตฺตคฺคํ, ปริเวสนฏฺฐานํ. ทุกูลสนฺทนานีติ รชตภาชนาทินิสฺสิเต ทุกูเล ขีรสฺส สนฺทนํ เอเตสนฺติ ทุกูลสนฺทนานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยโทหภาชนานิ. เตนาห ‘‘รชตมยขีรปฏิจฺฉกานี’’ติ. รชตมยานิ ขีรปฏิจฺฉกานิ ขีรปฏิคฺคหภาชนานิ เอเตสนฺติ รชตมยขีรปฏิจฺฉกานิ. โสเธยฺยาติ มหปฺผลภาวกรเณน วิโสเธยฺย. มหปฺผลภาวปฺปตฺติยา หิ ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ นาม.

‘वेलामो’ यहाँ ‘मा’ शब्द निषेधवाचक है। जाति, गोत्र, रूप, भोग आदि गुणों की वेला (मर्यादा) जिसमें नहीं है, वह ‘वेलामो’ है। अथवा, उक्त गुणों की वेला (मर्यादा) जिसमें समाप्त (अमति) हो जाती है, वह ‘वेलामो’ है, अथवा जो वेला (मर्यादा) को पार कर जाता है, वह ‘वेलामो’ है। इसीलिए कहा गया है— ‘जातिगोत्र... आदि, इस प्रकार नाम प्राप्त किया।’ ‘दीयतीति दानं’—जो दिया जाता है वह दान है, दान की वस्तु। जहाँ वह ग्रहण किया जाता है या विसर्जित किया जाता है, वह ‘दानाग्गं’ (दानशाला) है। अथवा जहाँ दान ग्रहण करते हैं, वह ‘दानाग्गं’ है, इसी प्रकार ‘भत्ताग्गं’ (भोजनशाला), ‘परिवेसणट्ठानं’ (परिवेषण स्थान)। ‘दुकूलसंदनानी’—रजत (चाँदी) के पात्रों आदि पर रखे हुए दुकूल (रेशमी वस्त्रों) पर दूध का टपकना ‘दुकूलसंदनानी’ है। ‘कंसूपधारणानी’—रजत निर्मित दुहने के पात्र। इसीलिए कहा गया है— ‘रजत निर्मित दूध ग्रहण करने वाले पात्र।’ ‘सोधेय्या’—महाफलदायक बनाकर शुद्ध करना चाहिए। महाफल की प्राप्ति से ही दक्षिणा शुद्ध होती है।

มคฺเคนาคตํ อนิวตฺตนสรณนฺติ อิมินา โลกุตฺตรสรณคมนํ ทีเปติ. อปเรติอาทินา โลกิยสรณคมนํ วุตฺตํ. สรณํ นาม ติณฺณํ รตนานํ ชีวิตปริจฺจาคมยํ ปุญฺญํ สพฺพสมฺปตฺตึ เทติ, ตสฺมา มหปฺผลตรนฺติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ – ‘‘สเจ ตฺวํ ยถา คหิตํ สรณํ น ภินฺทิสฺสสิ, เอวาหํ ตํ มาเรมี’’ติ ยทิปิ โกจิ ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปยฺย, ตถาปิ ‘‘เนวาหํ พุทฺธํ น พุทฺโธติ, ธมฺมํ น ธมฺโมติ, สงฺฆํ น สงฺโฆติ วทามี’’ติ ทฬฺหตรํ กตฺวา คหิตสฺส วเสน วุตฺตํ. มคฺเคนาคตนฺติ โลกุตฺตรสีลํ สนฺธาย วทติ. อปเรติอาทินา ปน โลกิยสีลํ วุตฺตํ. สพฺเพสํ สตฺตานํ ชีวิตทานาทินิหิตทณฺฑตาย สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณาธิฏฺฐานโต จสฺส มหปฺผลมหานิสํสตา เวทิตพฺพา.

‘मग्गेनागतं अनिवत्तनसरणं’ (मार्ग से प्राप्त न लौटने वाली शरण) इसके द्वारा लोकोत्तर शरणागमन को दर्शाया गया है। ‘अपरेति’ आदि के द्वारा लौकिक शरणागमन कहा गया है। शरण का अर्थ है—तीनों रत्नों के प्रति जीवन के परित्याग रूपी पुण्य जो सभी संपत्तियाँ प्रदान करता है, इसलिए यह अधिक महाफलदायी है—यही अभिप्राय है। और यह— ‘यदि तुम ग्रहण की गई शरण को नहीं छोड़ोगे, तो मैं तुम्हें मार डालूँगा’—इस प्रकार यदि कोई तीक्ष्ण शस्त्र से जीवन का अंत भी कर दे, तो भी ‘मैं बुद्ध को बुद्ध नहीं, धर्म को धर्म नहीं, संघ को संघ नहीं, ऐसा नहीं कहूँगा’—इस प्रकार दृढ़तापूर्वक ग्रहण करने के वश में कहा गया है। ‘मग्गेनागतं’ लोकोत्तर शील के संदर्भ में कहा गया है। ‘अपरेति’ आदि के द्वारा लौकिक शील कहा गया है। सभी प्राणियों को जीवनदान देने के कारण और समस्त लौकिक-लोकोत्तर गुणों का अधिष्ठान होने के कारण इसकी महाफलता और महानृशंसता (महान लाभ) जाननी चाहिए।

อุปสิงฺฆนมตฺตนฺติ ฆายนมตฺตํ. คทฺโทหนมตฺตนฺติ ปาฐนฺตเร โคโทหนมตฺตํ กาลนฺติ อตฺโถ. โส จ น สกโล โคโทหนกฺขโณ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘คาวิยา เอกวารํ ถนอญฺฉนมตฺต’’นฺติ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺฉนมตฺตนฺติ อากฑฺฒนมตฺตํ. คาวิยา ถนํ คเหตฺวา เอกขีรพินฺทุทุหนกาลมตฺตมฺปิ คทฺทุหนมตฺตนฺติ วทนฺติ. เอตฺตกมฺปิ หิ กาลํ โย วสนคพฺภปริเวณวิหารูปจารปริจฺเฉเทน วา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ [Pg.289] สพฺพสตฺเต หิตผรณํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวตุํ สกฺโกติ. อิทํ ตโต ยถาวุตฺตทานาทิโต มหปฺผลตรํ.

‘उपसिंघनमत्तं’ का अर्थ है—मात्र सूँघने भर का समय। ‘गद्दोहनमत्तं’ का पाठान्तर ‘गोदोहनमत्तं’ है, जिसका अर्थ है—गाय दुहने का समय। वह संपूर्ण गाय दुहने का समय अभिप्रेत नहीं है, यह दिखाने के लिए ‘गाय के थन को एक बार खींचने मात्र का समय’ यह अर्थ कहा गया है। ‘अञ्चनमत्तं’ का अर्थ है—मात्र खींचना। गाय के थन को पकड़कर दूध की एक बूँद दुहने के समय मात्र को भी ‘गद्दुहनमत्तं’ कहते हैं। इतने समय के लिए भी जो अपने निवास स्थान, कोठरी, आँगन या विहार के परिसर की सीमा में अथवा अपरिमित लोकधातुओं में सभी प्राणियों के प्रति हितकारी मैत्री भावना का अभ्यास कर सकता है, यह उस पूर्वोक्त दान आदि से अधिक महाफलदायी है।

เวลามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वेलाम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

สีหนาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सिंहनाद वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๓. สตฺตาวาสวคฺโค

३. सत्तावास वर्ग

๑. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

१. तिठान सुत्त की व्याख्या

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อมมาติ วตฺถาภรณปานโภชนาทีสุปิ มมตฺตวิรหิตา. อปริคฺคหาติ อิตฺถิปริคฺคเหน อปริคฺคหา. เตสํ กิร ‘‘อยํ มยฺหํ ภริยา’’ติ มมตฺตํ น โหติ, มาตรํ วา ภคินึ วา ทิสฺวา ฉนฺทราโค น อุปฺปชฺชติ. ธมฺมตาสิทฺธสฺส สีลสฺส อานุภาเวน ปุตฺเต ทิฏฺฐมตฺเต เอว มาตุถนโต ถญฺญํ ปคฺฆรติ, เตน สญฺญาเณน เนสํ มาตริ ปุตฺตสฺส มาตุสญฺญา, มาตุ จ ปุตฺเต ปุตฺตสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตาติ เกจิ.

२१. तीसरे (वर्ग) के पहले (सुत्त) में, ‘अममा’ का अर्थ है—वस्त्र, आभूषण, पान-भोजन आदि में भी ममत्व (ममता) से रहित। ‘अपरिग्गहा’ का अर्थ है—स्त्री के परिग्रह से रहित। उनके मन में ‘यह मेरी पत्नी है’ ऐसा ममत्व नहीं होता, और माता या बहन को देखकर काम-राग उत्पन्न नहीं होता। स्वभावसिद्ध शील के प्रभाव से, पुत्र को देखते ही माता के स्तनों से दूध बहने लगता है, उस संकेत से पुत्र में माता की संज्ञा और माता में पुत्र की संज्ञा उपस्थित होती है—ऐसा कुछ (आचार्यों का) कहना है।

อปิเจตฺถ (สารตฺถ. ฏี. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) อุตฺตรกุรุกานํ ปุญฺญานุภาวสิทฺโธ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ. ตตฺถ กิร เตสุ เตสุ ปเทเสสุ ฆนนิจิตปตฺตสญฺฉนฺนสาขาปสาขา กูฏาคารสมา มโนรมา รุกฺขา เตสํ มนุสฺสานํ นิเวสนกิจฺจํ สาเธนฺติ. ยตฺถ สุขํ นิวสนฺติ, อญฺเญปิ ตตฺถ รุกฺขา สุชาตา สพฺพทาปิ ปุปฺผิตคฺคา ติฏฺฐนฺติ. ชลาสยาปิ วิกสิตกมลกุวลยปุณฺฑรีกโสคนฺธิกาทิปุปฺผสญฺฉนฺนา สพฺพกาลํ ปรมสุคนฺธํ สมนฺตโต ปวายนฺตา ติฏฺฐนฺติ. สรีรมฺปิ เตสํ อติทีฆาทิโทสรหิตํ อาโรหปริณาหสมฺปนฺนํ ชราย อนภิภูตตฺตา วลิตปลิตาทิโทสวิรหิตํ ยาวตายุกํ อปริกฺขีณชวพลปรกฺกมโสภเมว หุตฺวา ติฏฺฐติ. อนุฏฺฐานผลูปชีวิตาย น จ เนสํ กสิวณิชฺชาทิวเสน อาหารปริเยฏฺฐิวเสน ทุกฺขํ อตฺถิ, ตโต เอว น ทาสทาสิกมฺมกราทิปริคฺคโห อตฺถิ, น จ ตตฺถ สีตุณฺหฑํสมกสวาตาตปสรีสปวาฬาทิปริสฺสโย อตฺถิ. ยถา นาเมตฺถ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส ปจฺจูสเวลายํ สมสีตุณฺโห อุตุ [Pg.290] โหติ, เอวเมว สพฺพกาลํ ตตฺถ สมสีตุณฺโหว อุตุ โหติ, น จ เนสํ โกจิ อุปฆาโต วิเหสา วา อุปฺปชฺชติ. อกฏฺฐปากิเมว สาลึ อกณํ อถุสํ สุทฺธํ สุคนฺธํ ตณฺฑุลปฺผลํ ปริภุญฺชนฺติ. ตํ ภุญฺชนฺตานํ เนสํ กุฏฺฐํ, คณฺโฑ, กิลาโส, โสโส, กาโส, สาโส, อปมาโร, ชโรติ เอวมาทิโก น โกจิ โรโค อุปฺปชฺชติ, น จ เต ขุชฺชา วา วามนา วา กาณา วา กุณี วา ขญฺชา วา ปกฺขหตา วา วิกลงฺคา วา วิกลินฺทฺริยา วา โหนฺติ.

इसके अतिरिक्त (सारत्थदीपनी टीका, वेरञ्जकण्ड व्याख्या) उत्तरकुरु के निवासियों के पुण्यानुभाव से सिद्ध यह विशेषता भी जाननी चाहिए। वहाँ उन-उन प्रदेशों में घने पत्तों से ढकी शाखाओं-प्रशाखाओं वाले, कूटागार (महलों) के समान मनोरम वृक्ष उन मनुष्यों के निवास का कार्य सिद्ध करते हैं। जहाँ वे सुखपूर्वक निवास करते हैं, वहाँ अन्य वृक्ष भी सदा पुष्पित रहते हैं। जलाशय भी खिले हुए कमल, कुवलय, पुण्डरीक, सौगन्धिक आदि पुष्पों से ढके रहते हैं और सदा चारों ओर परम सुगंध फैलाते रहते हैं। उनका शरीर भी अति-दीर्घता आदि दोषों से रहित, सुडौल और बुढ़ापे से अभिभूत न होने के कारण झुर्रियों और सफेद बालों आदि दोषों से मुक्त होता है, और जीवन भर अटूट वेग, बल, पराक्रम और शोभा से युक्त रहता है। बिना परिश्रम के फल प्राप्त होने के कारण उन्हें कृषि, वाणिज्य आदि के माध्यम से आहार खोजने का कोई दुःख नहीं है, इसलिए वहाँ दास-दासी, कर्मकार आदि का परिग्रह नहीं है, और न ही वहाँ शीत, उष्ण, डाँस, मच्छर, वायु, धूप, सरीसृप आदि का भय है। जैसे यहाँ ग्रीष्म ऋतु के अंतिम महीने में भोर के समय समशीतोष्ण जलवायु होती है, वैसे ही वहाँ सदा समशीतोष्ण जलवायु रहती है, और उन्हें कोई व्याघात या पीड़ा उत्पन्न नहीं होती। वे बिना जोते-बोये पकने वाले, भूसी रहित, शुद्ध, सुगंधित चावलों का भोजन करते हैं। उसे खाने वाले उन लोगों को कुष्ठ, फोड़ा, सफेद दाग, क्षय, खाँसी, श्वास, अपस्मार (मिर्गी), बुढ़ापा आदि कोई रोग उत्पन्न नहीं होता, और न ही वे कुबड़े, बौने, काने, लूले, लंगड़े, पक्षाघात से पीड़ित, विकलांग या विकल-इन्द्रिय होते हैं।

อิตฺถิโยปิ ตตฺถ นาติทีฆา, นาติรสฺสา, นาติกิสา, นาติถูลา, นาติกาฬา, นจฺโจทาตา, โสภคฺคปฺปตฺตรูปา โหนฺติ. ตถา หิ ทีฆงฺคุลี, ตมฺพนขา, อลมฺพถนา, ตนุมชฺฌา, ปุณฺณจนฺทมุขี, วิสาลกฺขี, มุทุคตฺตา, สหิโตรู, โอทาตทนฺตา, คมฺภีรนาภี, ตนุชงฺฆา, ทีฆนีลเวลฺลิตเกสี, ปุถุลสุสฺโสณี, นาติโลมา, นาโลมา, สุภคา, อุตุสุขสมฺผสฺสา, สณฺหา, สขิลา, สุขสมฺภาสา, นานาภรณวิภูสิตา วิจรนฺติ. สพฺพทาปิ โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย โหนฺติ, ปุริสา จ ปญฺจวีสติวสฺสุทฺเทสิกา วิย. น ปุตฺตทาเรสุ รชฺชนฺติ. อยํ ตตฺถ ธมฺมตา.

वहाँ स्त्रियाँ न बहुत लंबी होती हैं, न बहुत छोटी, न बहुत दुबली, न बहुत मोटी, न बहुत काली, न बहुत गोरी, वे अत्यंत रूपवती होती हैं। उनकी अंगुलियाँ लंबी, नाखून ताँबे के समान लाल, स्तन उन्नत, कमर पतली, मुख पूर्ण चंद्रमा के समान, आँखें विशाल, अंग कोमल, जंघाएँ परस्पर सटी हुई, दाँत सफेद, नाभि गहरी, पिंडलियाँ पतली, बाल लंबे, नीले और घुंघराले, नितंब चौड़े, न अधिक रोम वाली, न रोम रहित, सौभाग्यवती, स्पर्श में सुखद, चिकनी, मधुर भाषिणी, सुखद संभाषण वाली और नाना प्रकार के आभूषणों से विभूषित होकर विचरण करती हैं। वे सदैव सोलह वर्ष की आयु के समान होती हैं और पुरुष पच्चीस वर्ष की आयु के समान। वे पुत्र और स्त्रियों में आसक्त नहीं होते। यह वहाँ की स्वाभाविकता (धम्मता) है।

สตฺตาหิกเมว จ ตตฺถ อิตฺถิปุริสา กามรติยา วิหรนฺติ. ตโต วีตราคา วิย ยถาสกํ คจฺฉนฺติ, น ตตฺถ อิธ วิย คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ, คพฺภปริหรณมูลกํ, วิชายนมูลกํ วา ทุกฺขํ โหติ. รตฺตกญฺจุกโต กญฺจนปฏิมา วิย ทารกา มาตุกุจฺฉิโต อมกฺขิตา เอว เสมฺหาทินา สุเขเนว นิกฺขมนฺติ. อยํ ตตฺถ ธมฺมตา.

वहाँ स्त्री और पुरुष केवल सात दिनों तक ही काम-रति (इंद्रिय सुख) में विहार करते हैं। उसके बाद वे वीतरागी के समान अपने-अपने स्थान को चले जाते हैं। वहाँ यहाँ (मनुष्य लोक) की तरह गर्भधारण, गर्भ-पोषण या प्रसव का दुःख नहीं होता। जैसे लाल म्यान (कंचुक) से स्वर्ण की प्रतिमा निकलती है, वैसे ही बालक माता की कोख से बिना किसी मल (श्लेष्मा आदि) के सुखपूर्वक बाहर आते हैं। यह वहाँ की स्वाभाविकता है।

มาตา ปน ปุตฺตํ วา ธีตรํ วา วิชายิตฺวา เต วิจรณกปฺปเทเส ฐเปตฺวา อนเปกฺขา ยถารุจิ คจฺฉติ. เตสํ ตตฺถ สยิตานํ เย ปสฺสนฺติ ปุริสา วา อิตฺถิโย วา, เต อตฺตโน องฺคุลิโย อุปนาเมนฺติ. เตสํ กมฺมพเลน ตโต ขีรํ ปวตฺตติ, เตน เต ทารกา ยาเปนฺติ. เอวํ ปน วฑฺเฒนฺตา กติปยทิวเสเหว ลทฺธพลา หุตฺวา ทาริกา อิตฺถิโย อุปคจฺฉนฺติ, ทารกา ปุริเส. กปฺปรุกฺขโต เอว จ เตสํ ตตฺถ วตฺถาภรณานิ นิปฺผชฺชนฺติ. นานาวิราควณฺณวิจิตฺตานิ หิ สุขุมานิ มุทุสุขสมฺผสฺสานิ วตฺถานิ ตตฺถ ตตฺถ กปฺปรุกฺเขสุ โอลมฺพนฺตานิ ติฏฺฐนฺติ. นานาวิธรสฺมิชาลสมุชฺชลวิวิธวณฺณรตนวินทฺธานิ [Pg.291] อเนกวิธมาลากมฺมลตากมฺมภิตฺติกมฺมวิจิตฺตานิ สีสูปคคีวูปคหตฺถูปคกฏูปคปาทูปคานิ โสวณฺณมยานิ อาภรณานิ กปฺปรุกฺขโต โอลมฺพนฺติ. ตถา วีณามุทิงฺคปณวสมฺมตาฬสงฺขวํสเวตาฬปริวาทินีวลฺลกีปภุติกา ตูริยภณฺฑาปิ ตโต ตโต โอลมฺพนฺติ. ตตฺถ พหู ผลรุกฺขา กุมฺภมตฺตานิ ผลานิ ผลนฺติ มธุรรสานิ, ยานิ ปริภุญฺชิตฺวา เต สตฺตาหมฺปิ ขุปฺปิปาสาหิ น พาธียนฺติ.

माता पुत्र या पुत्री को जन्म देकर उन्हें विचरण करने योग्य स्थान पर छोड़कर बिना किसी मोह के अपनी इच्छानुसार चली जाती है। वहाँ लेटे हुए उन बालकों को जो भी पुरुष या स्त्रियाँ देखते हैं, वे अपनी अंगुलियाँ उनके मुँह में देते हैं। उनके कर्म के बल से उन अंगुलियों से दूध बहने लगता है, जिससे वे बालक जीवित रहते हैं। इस प्रकार बढ़ते हुए वे कुछ ही दिनों में बल प्राप्त कर लेते हैं; लड़कियाँ स्त्रियों के पास और लड़के पुरुषों के पास चले जाते हैं। कल्पवृक्षों से ही उनके वस्त्र और आभूषण उत्पन्न होते हैं। विभिन्न रंगों के, विचित्र, सूक्ष्म, कोमल और सुखद स्पर्श वाले वस्त्र वहाँ-वहाँ कल्पवृक्षों पर लटकते रहते हैं। नाना प्रकार की रश्मियों से प्रज्वलित, विविध रंगों के रत्नों से जड़े हुए, अनेक प्रकार की मालाओं, लताओं और भित्ति-चित्रों से सुशोभित, सिर, गर्दन, हाथ, कमर और पैरों के स्वर्णमयी आभूषण कल्पवृक्षों से लटकते हैं। वैसे ही वीणा, मृदंग, पणव, सम्मताल, शंख, वंशी, वेताल और परिवादिनी आदि वाद्य यंत्र भी जगह-जगह लटकते रहते हैं। वहाँ बहुत से फलदार वृक्ष हैं जिनमें घड़े के समान बड़े और मधुर रस वाले फल लगते हैं, जिन्हें खाकर वे प्राणी सात दिनों तक भूख और प्यास से पीड़ित नहीं होते।

นชฺโชปิ ตตฺถ สุวิสุทฺธชลา สุปฺปติตฺถา รมณียา อกทฺทมา วาลุกตลา นาติสีตา นจฺจุณฺหา สุรภิคนฺธีหิ ชลชปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนา สพฺพกาลํ สุรภี วายนฺติโย สนฺทนฺติ, น ตตฺถ กณฺฏกิกา กกฺขฬคจฺฉลตา โหนฺติ, อกณฺฏกา ปุปฺผผลสมฺปนฺนา เอว โหนฺติ, จนฺทนนาครุกฺขา สยเมว รสํ ปคฺฆรนฺติ, นหายิตุกามา จ นทิติตฺเถ เอกชฺฌํ วตฺถาภรณานิ ฐเปตฺวา นทึ โอตริตฺวา นฺหตฺวา อุตฺติณฺณุตฺติณฺณา อุปริฏฺฐิมํ อุปริฏฺฐิมํ วตฺถาภรณํ คณฺหนฺติ, น เตสํ เอวํ โหติ ‘‘อิทํ มม, อิทํ ปรสฺสา’’ติ. ตโต เอว น เตสํ โกจิ วิคฺคโห วา วิวาโท วา. สตฺตาหิกา เอว จ เนสํ กามรติกีฬา โหติ, ตโต วีตราคา วิย วิจรนฺติ. ยตฺถ จ รุกฺเข สยิตุกามา โหนฺติ, ตตฺเถว สยนํ อุปลพฺภติ. มเต จ สตฺเต ทิสฺวา น โรทนฺติ น โสจนฺติ. ตญฺจ มณฺฑยิตฺวา นิกฺขิปนฺติ. ตาวเทว จ เนสํ ตถารูปา สกุณา อุปคนฺตฺวา มตํ ทีปนฺตรํ เนนฺติ, ตสฺมา สุสานํ วา อสุจิฏฺฐานํ วา ตตฺถ นตฺถิ, น จ ตโต มตา นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา เปตฺติวิสยํ วา อุปปชฺชนฺติ. ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน เต เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺตีติ วทนฺติ. วสฺสสหสฺสเมว จ เนสํ สพฺพกาลํ อายุปฺปมาณํ, สพฺพเมตํ เตสํ ปญฺจสีลํ วิย ธมฺมตาสิทฺธเมวาติ.

वहाँ नदियाँ भी अत्यंत शुद्ध जल वाली, सुंदर घाटों वाली, रमणीय, कीचड़ रहित, बालू के तल वाली, न अधिक ठंडी, न अधिक गर्म और सुगंधित जल-पुष्पों से ढकी हुई होती हैं, जो हर समय सुगंध बिखेरती हुई बहती हैं। वहाँ काँटेदार या कठोर झाड़ियाँ और लताएँ नहीं होतीं; वे बिना काँटों के, फूलों और फलों से लदी होती हैं। चंदन और नागवृक्ष स्वयं ही रस टपकाते हैं। स्नान की इच्छा रखने वाले नदी के घाट पर एक जगह वस्त्र और आभूषण रखकर नदी में उतरते हैं और स्नान करके बाहर निकलने पर जो भी वस्त्र या आभूषण ऊपर रखा होता है, उसे ग्रहण कर लेते हैं। उनके मन में ऐसा विचार नहीं आता कि "यह मेरा है, यह दूसरे का है"। इसी कारण उनमें कोई झगड़ा या विवाद नहीं होता। उनकी काम-रति की क्रीड़ा केवल सात दिनों की होती है, उसके बाद वे वीतरागी के समान विचरण करते हैं। जिस वृक्ष के नीचे वे सोना चाहते हैं, वहीं शय्या उपलब्ध हो जाती है। किसी प्राणी के मरने पर वे न रोते हैं, न शोक करते हैं। वे उसे सजाकर रख देते हैं। तुरंत ही वैसे पक्षी आकर मृत शरीर को दूसरे द्वीप में ले जाते हैं, इसलिए वहाँ श्मशान या अशुचि स्थान नहीं होता। वहाँ से मरकर वे नरक, तिर्यक योनि या प्रेत लोक में उत्पन्न नहीं होते। स्वाभाविकता से सिद्ध पंचशील के प्रभाव से वे देवलोक में उत्पन्न होते हैं, ऐसा कहा जाता है। उनकी आयु का प्रमाण सदा एक हजार वर्ष होता है। यह सब उनके पंचशील के समान स्वाभाविकता से ही सिद्ध है।

ติฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तिठाणसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๓. ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา

३. तण्हामूलकसुत्त की व्याख्या।

๒๓. ตติเย (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๐๓) เอสนตณฺหาติ โภคานํ ปริเยสนวเสน ปวตฺตา ตณฺหา. เอสิตตณฺหาติ ปริยิฏฺเฐสุ โภเคสุ อุปฺปชฺชมานตณฺหา. ปริตสฺสนวเสน [Pg.292] ปริเยสติ เอตายาติ ปริเยสนา, อาสยโต ปโยคโต จ ปริเยสนา ตถาปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท. เตนาห ‘‘ตณฺหาย สติ โหตี’’ติ. รูปาทิอารมฺมณปฺปฏิลาโภติ สวตฺถุกานํ รูปาทิอารมฺมณานํ คเวสนวเสน ปฏิลาโภ. ยํ ปน อปริยิฏฺฐํเยว ลพฺภติ, ตมฺปิ อตฺถโต ปริเยสนาย ลทฺธเมว นาม ตถารูปสฺส กมฺมสฺส ปุพฺเพกตตฺตา เอว ลพฺภนโต. เตนาห ‘‘โส หิ ปริเยสนาย สติ โหตี’’ติ.

२३. तीसरे (दी. नि. टी. 2.103) में, 'एसनतण्हा' (एषणा-तृष्णा) भोगों की खोज के वश में होने वाली तृष्णा है। 'एसिततण्हा' (एषित-तृष्णा) खोजे गए भोगों में उत्पन्न होने वाली तृष्णा है। परित्रास (व्याकुलता) के कारण जिससे खोज की जाती है, वह 'परियेसना' (खोज/एषणा) है; आशय और प्रयोग से खोज के रूप में उत्पन्न चित्त का उत्पाद है। इसीलिए कहा गया है— "तृष्णा होने पर (खोज) होती है"। रूपादि आलम्बनों की प्राप्ति का अर्थ है स-वस्तु (वस्तु सहित) रूपादि आलम्बनों की खोज के वश में प्राप्ति। जो बिना खोजे ही प्राप्त हो जाता है, वह भी अर्थतः खोज से ही प्राप्त माना जाता है, क्योंकि वह वैसे कर्म के पूर्व-कृत होने के कारण ही प्राप्त होता है। इसीलिए कहा गया है— "वह खोज होने पर ही होता है"।

สุขวินิจฺฉยนฺติ สุขํ วิเสสโต นิจฺฉิโนตีติ สุขวินิจฺฉโย. สุขํ สภาวโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต จ ยาถาวโต ชานิตฺวา ปวตฺตญาณํว สุขวินิจฺฉยํ. ชญฺญาติ ชาเนยฺย. ‘‘สุภํ สุข’’นฺติอาทิกํ อารมฺมเณ อภูตาการํ วิวิธํ นินฺนภาเวน จิโนติ อาโรเปตีติ วินิจฺฉโย, อสฺสาทานุปสฺสนา ตณฺหา. ทิฏฺฐิยาปิ เอวเมว วินิจฺฉยภาโว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต วิตกฺโกเยว อาคโตติ โยชนา. อิมสฺมึ ปน สุตฺเตติ สกฺกปญฺหสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๕๘). ตตฺถ หิ ‘‘ฉนฺโท โข, เทวานมินฺท, วิตกฺกนิทาโน’’ติ อาคตํ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. วิตกฺเกเนว วินิจฺฉินนฺตีติ เอเตน ‘‘วินิจฺฉินติ เอเตนาติ วินิจฺฉโย’’ติ วินิจฺฉยสทฺทสฺส กรณสาธนมาห. เอตฺตกนฺติอาทิ วินิจฺฉยนาการทสฺสนํ.

'सुखविनिच्छय' का अर्थ है सुख का विशेष रूप से निश्चय करना। सुख को उसके स्वभाव, उदय, अस्त, आदिनाथ (दोष) और निस्सरण (मुक्ति) के रूप में यथार्थ रूप से जानकर प्रवृत्त होने वाला ज्ञान ही 'सुखविनिच्छय' है। 'जञ्ञा' का अर्थ है 'जानना चाहिए'। 'शुभ सुख है' आदि आलम्बन में अभूत (असत्य) आकार को विविध प्रकार से झुकाव के भाव से संचित करना या आरोपित करना 'विनिच्छय' है, जो आस्वाद-अनुपश्यना रूपी तृष्णा है। दृष्टि के विषय में भी इसी प्रकार 'विनिच्छय' भाव समझना चाहिए। परन्तु इस सूत्र में 'वितर्क' ही आया है, ऐसा योजन है। इस सूत्र में अर्थात् सक्कपञ्हसुत्त (दी. नि. 2.358) में। वहाँ 'हे देवेन्द्र, छन्द (इच्छा) वितर्क-निदान (वितर्क से उत्पन्न) है' ऐसा आया है। 'इध' अर्थात् इस सूत्र में। 'वितर्क से ही निश्चय करते हैं' इससे 'जिसके द्वारा निश्चय किया जाता है वह विनिच्छय है' इस प्रकार विनिच्छय शब्द का करण-साधन (साधन अर्थ) कहा गया है। 'एत्तकं' आदि निश्चय के प्रकार का प्रदर्शन है।

ฉนฺทนฏฺเฐน ฉนฺโท, เอวํ รญฺชนฏฺเฐน ราโคติ ฉนฺทราโค. สฺวายํ อนาเสวนตาย มนฺโท หุตฺวา ปวตฺโต อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ทุพฺพลราคสฺสาธิวจน’’นฺติ. อชฺโฌสานนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิเวสนํ. ‘‘มยฺหํ อิท’’นฺติ หิ ตณฺหาคาโห เยภุยฺเยน อตฺตคฺคาหสนฺนิสฺสโยว โหติ. เตนาห ‘‘อหํ มมนฺตี’’ติ. พลวสนฺนิฏฺฐานนฺติ จ เตสํ คาหานํ ถิรภาวปฺปตฺติมาห. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปริคฺคหกรณนฺติ อหํ มมนฺติ พลวสนฺนิฏฺฐานวเสน อภินิวิฏฺฐสฺส อตฺตตฺตนิยคฺคาหวตฺถุโน อญฺญาสาธารณํ วิย กตฺวา ปริคฺคเหตฺวา ฐานํ, ตถาปวตฺโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาโท. อตฺตนา ปริคฺคหิตสฺส วตฺถุโน ยสฺส วเสน ปเรหิ สาธารณภาวสฺส อสหมาโน โหติ ปุคฺคโล, โส ธมฺโม อสหนตา. เอวํ วจนตฺถํ วทนฺติ นิรุตฺตินเยน. สทฺทลกฺขเณน ปน ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน มจฺฉริยโยคโต ปุคฺคโล มจฺฉโร[Pg.293], ตสฺส ภาโว, กมฺมํ วา มจฺฉริยํ, มจฺฉโร ธมฺโม. มจฺฉริยสฺส พลวภาวโต อาทเรน รกฺขณํ อารกฺโขติ อาห ‘‘ทฺวาร…เป… สุฏฺฐุ รกฺขณ’’นฺติ.

चाहने के अर्थ में 'छन्द' और रंजित होने के अर्थ में 'राग' - इस प्रकार 'छन्दराग' है। वह अनासेवन (अभ्यास की कमी) के कारण मन्द होकर प्रवृत्त हुआ यहाँ अभिप्रेत है, इसलिए कहा 'दुर्बल राग का पर्यायवाची' है। 'अज्झोसान' का अर्थ है तृष्णा और दृष्टि के वश में अभिनिवेश (आसक्ति)। 'यह मेरा है' - यह तृष्णा-ग्राह प्रायः आत्म-ग्राह (अहंकार) के आश्रित ही होता है। इसलिए कहा 'मैं और मेरा'। 'बलवान सन्निट्ठान' (दृढ़ निश्चय) उन ग्राहों की स्थिरता की प्राप्ति को कहता है। तृष्णा और दृष्टि के वश में परिग्रह करना अर्थात् 'मैं और मेरा' इस बलवान निश्चय के वश में अभिनिविष्ट व्यक्ति का आत्मा और आत्मीय के ग्राह की वस्तु को दूसरों के लिए असाधारण (निजी) जैसा बनाकर परिग्रह करके स्थित होना, उस प्रकार प्रवृत्त लोभ-सहगत चित्तोत्पाद है। अपने द्वारा परिग्रहित वस्तु का दूसरों के साथ साधारण भाव (साझा होना) जो पुद्गल सहन नहीं कर पाता, वह धर्म 'असहनता' है। इस प्रकार निरुक्ति के अनुसार वचन का अर्थ कहते हैं। शब्द-लक्षण के अनुसार जिस धर्म के वश में मात्सर्य (कंजूसी) के योग से पुद्गल 'मच्छर' (कंजूस) होता है, उसका भाव या कर्म 'मात्सर्य' है, जो 'मच्छर' धर्म है। मात्सर्य की प्रबलता के कारण आदरपूर्वक रक्षा करना 'आरक्ख' (आरक्षा) है, इसलिए कहा 'द्वार...पे... भली-भाँति रक्षा करना'।

อตฺตโน ผลํ กโรตีติ กรณํ, ยํ กิญฺจิ การณํ. อธิกํ กรณนฺติ อธิกรณํ, วิเสสการณํ. วิเสสการณญฺจ โภคานํ อารกฺขทณฺฑาทานาทิอนตฺถสมฺภวสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘อารกฺขาธิกรณ’’นฺติอาทิ. ปรนิเสธนตฺถนฺติ มารณาทินา ปเรสํ วิพาธนตฺถํ. อาทิยนฺติ เอเตนาติ อาทานํ, ทณฺฑสฺส อาทานํ ทณฺฑาทานํ, ทณฺฑํ อาหริตฺวา ปรวิเหฐนจิตฺตุปฺปาโท. สตฺถาทาเนปิ เอเสว นโย. หตฺถปรามาสาทิวเสน กาเยน กาตพฺโพ กลโห กายกลโห. มมฺมฆฏฺฏนาทิวเสน วาจาย กาตพฺโพ กลโห วาจากลโห. วิรุชฺฌนวเสน วิรูปํ คณฺหาติ เอเตนาติ วิคฺคโห. วิรุทฺธํ วทติ เอเตนาติ วิวาโท. ‘‘ตุวํ ตุว’’นฺติ อคารววจนสหจรณโต ตุวํตุวํ. สพฺเพปิ เต ตถาปวตฺตโทสสหคตา จิตฺตุปฺปาทา เวทิตพฺพา. เตนาห ภควา ‘‘อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สมฺภวนฺตี’’ติ.

अपना फल करता है इसलिए 'करण' है, जो कोई भी कारण हो। अधिक (विशेष) करण 'अधिकरण' है, विशेष कारण। और भोगों की रक्षा के लिए दण्ड ग्रहण आदि अनर्थों की उत्पत्ति का विशेष कारण होने से 'आरक्खाधिकरण' (रक्षा के कारण) आदि कहा गया है। दूसरों के निषेध के लिए अर्थात् मारने आदि के द्वारा दूसरों को बाधा पहुँचाने के लिए। जिसके द्वारा ग्रहण किया जाता है वह 'आदान' है, दण्ड का ग्रहण 'दण्डदान' है, दण्ड लेकर दूसरों को प्रताड़ित करने का चित्तोत्पाद। शस्त्र-ग्रहण (सत्थादान) में भी यही न्याय है। हाथ के स्पर्श आदि के द्वारा शरीर से किया जाने वाला कलह 'काय-कलह' है। मर्म-भेदन आदि के द्वारा वाणी से किया जाने वाला कलह 'वाचा-कलह' है। विरोध के कारण विरूप (विकृत) रूप से ग्रहण करना 'विग्रह' है। विरुद्ध बोलना 'विवाद' है। 'तू-तू' इस अनादरपूर्ण वचन के साथ होने से 'तुवंतुवं' है। वे सभी उस प्रकार प्रवृत्त दोष-सहगत चित्तोत्पाद समझने चाहिए। इसीलिए भगवान ने कहा 'अनेक पापमय अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं'।

ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तण्हामूलक सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

๔-๕. สตฺตาวาสสุตฺตาทิวณฺณนา

४-५. सत्तावास सुत्त आदि की वर्णना।

๒๔-๒๕. จตุตฺเถ สตฺตา อาวสนฺติ เอเตสูติ สตฺตาวาสา, นานตฺตสญฺญิอาทิเภทา สตฺตนิกายา. ยสฺมา เต เต สตฺตนิวาสา ตปฺปริยาปนฺนานํ สตฺตานํ ตาย เอว ตปฺปริยาปนฺนตาย อาธาโร วิย วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. สมุทายาจาโร หิ อวยวสฺส ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ, ตสฺมา ‘‘สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สุทฺธาวาสาปิ สตฺตาวาโสว ‘‘น โส, ภิกฺขเว, สตฺตาวาโส สุลภรูโป, โย มยา อนาวุตฺถปุพฺโพ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อญฺญตฺร สุทฺธาวาเสหิ เทเวหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๑) วจนโต. ยทิ เอวํ เต กสฺมา อิธ น คหิตาติ ตตฺถ การณมาห ‘‘อสพฺพกาลิกตฺตา’’ติอาทิ. เวหปฺผลา ปน จตุตฺเถเยว สตฺตาวาเส ภชนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

२४-२५. चौथे में, जिनमें सत्त्व निवास करते हैं वे 'सत्तावास' (सत्त्व-आवास) हैं, नानात्व-संज्ञी आदि के भेद से सत्त्वों के निकाय। चूँकि वे विभिन्न सत्त्व-निवास उन-उन सत्त्वों के लिए, जो उनमें शामिल हैं, आधार के समान कहे जाने योग्य हैं। जैसे 'वृक्ष में शाखा' अवयव का समुदाय में व्यवहार होता है, वैसे ही 'सत्त्वों के आवास, निवास स्थान' यह अर्थ कहा गया है। शुद्धावास भी सत्त्व-आवास ही हैं, क्योंकि 'भिक्षुओं, वह सत्त्व-आवास सुलभ नहीं है, जहाँ मैं इस लम्बे समय में पहले न रहा हूँ, सिवाय शुद्धावास देवों के' (दी. नि. 2.91) ऐसा वचन है। यदि ऐसा है तो उन्हें यहाँ क्यों नहीं लिया गया, उसका कारण कहते हैं 'हमेशा उपलब्ध न होने के कारण' (असब्बकालिकत्ता) आदि। वेहप्फल देव तो चौथे सत्त्व-आवास में ही सम्मिलित होते हैं, ऐसा समझना चाहिए। पाँचवाँ स्पष्ट ही है।

สตฺตาวาสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सत्तावास सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

๖. สิลายูปสุตฺตวณฺณนา

६. सिलायूप सुत्त की वर्णना।

๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.294] ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส จตุวีสตงฺคุลิโก หตฺโถ กุกฺกุ, ‘‘กกฺกู’’ติปิ ตสฺเสว นามํ. อฏฺฐ กุกฺกู อุปริ เนมสฺสาติ อฏฺฐ หตฺถา อาวาฏสฺส อุปริ อุคฺคนฺตฺวา ฐิตา ภเวยฺยุํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

२६. छठे में, प्रमाण-मध्यम पुरुष का चौबीस अंगुल का हाथ 'कुक्कु' कहलाता है, 'कक्कु' भी उसी का नाम है। 'अट्ठ कुक्कू उपरि नेमस्सा' का अर्थ है गड्ढे के ऊपर आठ हाथ ऊँचा होकर स्थित होना चाहिए। शेष यहाँ स्पष्ट ही है।

สิลายูปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सिलायूप सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

๗. ปฐมเวรสุตฺตวณฺณนา

७. प्रथम वेर सुत्त की वर्णना।

๒๗. สตฺตเม (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒๔๑) ยโตติ ยสฺมึ กาเล. อยญฺหิ โต-สทฺโท ทา-สทฺโท วิย อิธ กาลวิสโย, ยทาติ วุตฺตํ โหติ. ภยานิ เวรานีติ ภียเต ภยํ, ภเยน โยคา, ภายิตพฺเพน วา ภยํ เอว เวรปฺปสวฏฺเฐน เวรนฺติ จ ลทฺธนามา เจตนาทโย. ปาณาติปาตาทโย หิ ยสฺส ปวตฺตนฺติ, ยญฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตียนฺติ, อุภเยสญฺจ เวราวหา, ตโต เอว เจเต ภายิตพฺพา เวรสญฺชนกา นามาติ. โสตสฺส อริยมคฺคสฺส อาทิโต ปชฺชนํ ปฏิปตฺติ อธิคโม โสตาปตฺติ. ตทตฺถาย ตตฺถ ปติฏฺฐิตสฺส จ องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ. ทุวิธญฺหิ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๑) โสตาปตฺติยงฺคํ โสตาปตฺติอตฺถาย จ องฺคํ การณํ, ยํ โสตาปตฺติมคฺคปฺปฏิลาภโต ปุพฺพภาเค โสตาปตฺติปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ, ‘‘สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๑) เอวํ อาคตํ. ปฏิลทฺธคุณสฺส จ โสตาปตฺตึ ปตฺวา ฐิตสฺส องฺคํ, ยํ ‘‘โสตาปนฺนสฺส องฺค’’นฺติปิ วุจฺจติ ‘‘โสตาปนฺโน องฺคียติ ญายติ เอเตนา’’ติ กตฺวา, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาทาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. อิทมิธาธิปฺเปตํ.

२७. सातवें (सं. नि. टी. 2.241) में 'यतो' का अर्थ है 'जिस समय'। यहाँ 'तो' शब्द 'दा' शब्द की तरह काल-विषयक है, जिसका अर्थ 'यदा' (जब) होता है। 'भयानि वेरानि' (भय और वैर) - जिससे डरा जाए वह भय है, भय के साथ योग होने से, अथवा जो डराने योग्य है वह भय ही है; वैर उत्पन्न करने के अर्थ में चेतना आदि को 'वैर' नाम प्राप्त होता है। क्योंकि प्राणातिपात आदि जिसके (जिस व्यक्ति में) प्रवृत्त होते हैं और जिसके प्रति प्रवृत्त होते हैं, उन दोनों के लिए वैर लाने वाले होते हैं, इसलिए ये डराने योग्य और वैर उत्पन्न करने वाले कहलाते हैं। 'सोत' (स्रोत) अर्थात् आर्यमार्ग में आदि से प्रवेश करना, प्रतिपत्ति या अधिगम 'सोतापत्ति' (स्रोतापत्ति) है। उसके लिए और उसमें प्रतिष्ठित व्यक्ति के जो अंग हैं, वे 'सोतापत्तियंग' (स्रोतापत्ति के अंग) हैं। स्रोतापत्ति के अंग दो प्रकार के होते हैं (सं. नि. अट्ठ. 2.2.41) - स्रोतापत्ति के लिए अंग (कारण), जो स्रोतापत्ति मार्ग की प्राप्ति से पूर्व भाग में स्रोतापत्ति की प्राप्ति के लिए होते हैं, जैसे 'सत्पुरुष संसेवन, सद्धर्म श्रवण, योनिषो मनसिकार और धर्मानुधर्म प्रतिपत्ति' (दी. नि. 3.311) इस प्रकार आए हैं। और गुण प्राप्त कर लेने वाले, स्रोतापत्ति को प्राप्त कर स्थित व्यक्ति के अंग, जिसे 'स्रोतापन्न के अंग' भी कहा जाता है, क्योंकि 'स्रोतापन्न इसके द्वारा जाना जाता है', यह बुद्ध में अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसाद) आदि का पर्यायवाची है। यहाँ यही अभिप्रेत है।

ขีณนิรโยติอาทีสุ อายตึ ตตฺถ อนุปฺปชฺชนตาย ขีโณ นิรโย มยฺหติ, โส อหํ ขีณนิรโย. เอส นโย สพฺพตฺถ. โสตาปนฺโนติ มคฺคโสตํ อาปนฺโน. อวินิปาตธมฺโมติ น วินิปาตสภาโว. นิยโตติ ปฐมมคฺคสงฺขาเตน สมฺมตฺตนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาโต สมฺโพธิ ปรํ อยนํ [Pg.295] มยฺหนฺติ โสหํ สมฺโพธิปรายโณ, สมฺโพธึ อวสฺสํ อภิสมฺพุชฺฌนโกติ อตฺโถ.

'खीणनिरयो' (क्षीण-निरय) आदि में, भविष्य में वहाँ उत्पन्न न होने के कारण 'मेरा नरक क्षीण हो गया है, वह मैं क्षीण-निरय हूँ'। यही नियम सब जगह (प्रेतयोनि आदि में) लागू होता है। 'सोतापन्नो' (स्रोतापन्न) का अर्थ है मार्ग-रूपी स्रोत में प्रविष्ट। 'अविनिपातधम्मो' का अर्थ है जिसका स्वभाव विनिपात (दुर्गति) में गिरने का नहीं है। 'नियतो' का अर्थ है प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ति मार्ग) रूपी सम्यक्त्व-नियम से नियत (निश्चित)। 'संबोधिपरायणो' का अर्थ है ऊपर के तीन मार्गों रूपी संबोधि ही जिसका परम अयन (आश्रय/लक्ष्य) है, वह मैं संबोधिपरायण हूँ; अर्थात् संबोधि को अवश्य प्राप्त करने वाला।

ปาณาติปาตปจฺจยาติ ปาณาติปาตกมฺมสฺส กรณเหตุ. ภยํ เวรนฺติ อตฺถโต เอกํ. เวรํ วุจฺจติ วิโรโธ, ตเทว ภายิตพฺพโต ‘‘ภย’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺจ ปเนตํ ทุวิธํ โหติ – พาหิรํ, อชฺฌตฺติกนฺติ. เอเกน หิ เอกสฺส ปิตา มาริโต โหติ. โส จินฺเตติ ‘‘เอเตน กิร เม ปิตา มาริโต, อหมฺปิ ตํเยว มาเรสฺสามี’’ติ นิสิตํ สตฺถํ อาทาย จรติ. ยา ตสฺส อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนา เวรเจตนา, อิทํ พาหิรํ เวรํ นาม ตสฺส เวรสฺส มูลภูตโต เวรการกปุคฺคลโต พหิภาวตฺตา. ยา ปน อิตรสฺส ‘‘อยํ กิร มํ มาเรสฺสามีติ จรติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ มาเรสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทํ อชฺฌตฺติกํ เวรํ นาม. อิทํ ตาว อุภยมฺปิ ทิฏฺฐธมฺมิกเมว. ยา ปน ตํ นิรเย อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ ปหริสฺสามี’’ติ ชลิตํ อยมุคฺครํ คณฺหนฺตสฺส นิรยปาลสฺส เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ พาหิรํ เวรํ. ยา จสฺส ‘‘อยํ นิทฺโทสํ มํ ปหริสฺสามีติ อาคจฺฉติ, อหเมว นํ ปฐมตรํ ปหริสฺสามี’’ติ เจตนา อุปฺปชฺชติ, อิทมสฺส สมฺปรายิกํ อชฺฌตฺตํ เวรํ. ยํ ปเนตํ พาหิรํ เวรํ, ตํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘ปุคฺคลเวร’’นฺติ วุจฺจติ. ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ อตฺถโต เอกเมว. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสเสสุปิ ‘‘อิมินา มม ภณฺฑํ หฏํ, มยฺหํ ทาเรสุ จาริตฺตํ อาปนฺนํ, มุสา วตฺวา อตฺโถ ภคฺโค, สุรามทมตฺเตน อิทํ นาม กต’’นฺติอาทินา นเยน เวรปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

'पाणातिपातपच्चया' का अर्थ है प्राणातिपात कर्म करने के कारण। 'भय और वैर' अर्थ में एक ही हैं। विरोध को 'वैर' कहा जाता है, और वही डराने योग्य होने के कारण 'भय' कहलाता है। वह दो प्रकार का होता है - बाह्य और आंतरिक। जैसे किसी ने किसी के पिता को मार दिया हो। वह सोचता है 'इसने मेरे पिता को मारा है, मैं भी इसे ही मारूँगा' और तेज शस्त्र लेकर घूमता है। उसके भीतर जो वैर-चेतना उत्पन्न हुई है, वह 'बाह्य वैर' है क्योंकि वह वैर के मूल कारण वैर-कारक व्यक्ति से बाहर की ओर प्रवृत्त है। और जो दूसरे व्यक्ति के मन में यह चेतना उत्पन्न होती है कि 'यह मुझे मारने के लिए घूम रहा है, मैं ही इसे पहले मार दूँगा', यह 'आंतरिक वैर' है। ये दोनों तो दृष्टधार्मिक (इसी जन्म के) ही हैं। और जो उसे नरक में उत्पन्न देखकर 'इसे मारूँगा' ऐसा सोचकर जलते हुए लोहे के मुदगर को पकड़ने वाले नरकपाल की चेतना उत्पन्न होती है, वह उसका 'साम्परायिक (परलोक संबंधी) बाह्य वैर' है। और जो उसके मन में 'यह मुझे निर्दोष को मारने आ रहा है, मैं ही इसे पहले मारूँगा' ऐसी चेतना उत्पन्न होती है, वह उसका 'साम्परायिक आंतरिक वैर' है। जो यह बाह्य वैर है, उसे अट्ठकथाओं में 'पुद्गल-वैर' कहा गया है। 'दुःख और दौर्मनस्य' अर्थ में एक ही हैं। जैसे यहाँ, वैसे ही शेष (अदत्तादान आदि) में भी 'इसने मेरा सामान चुराया, मेरी स्त्रियों के साथ दुराचार किया, झूठ बोलकर काम बिगाड़ा, सुरा-मद के नशे में यह काम किया' आदि विधि से वैर की प्रवृत्ति समझनी चाहिए।

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อธิคเตน อจลปฺปสาเทน. อริยกนฺเตหีติ ปญฺจหิ สีเลหิ. ตานิ หิ อริยานํ กนฺตานิ ปิยานิ ภวนฺติ, ภวนฺตรคตาปิ อริยา ตานิ น วิชหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อริยกนฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค อนุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

'अवेच्चप्पसादेन' का अर्थ है प्राप्त की गई अचल श्रद्धा से। 'अरियकन्तेहि' का अर्थ है पाँच शीलों से। वे आर्यों को प्रिय और इष्ट होते हैं, दूसरे जन्मों में जाने पर भी आर्य उन्हें नहीं छोड़ते, इसलिए उन्हें 'आर्यकान्त' कहा जाता है। यहाँ शेष जो कुछ कहना चाहिए, वह सब विशुद्धिमार्ग के अनुस्मृति-निर्देश में कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए।

ปฐมเวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम वैर-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

९. आघात-वस्तु सुत्त की व्याख्या।

๒๙. นวเม [Pg.296] วสติ เอตฺถ ผลํ ตนฺนิมิตฺตตาย ปวตฺตตีติ วตฺถุ, การณนฺติ อาห ‘‘อาฆาตวตฺถูนี’’ติ. โกโป นามายํ ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อุปฺปชฺชติ, น ตตฺถ เอกวารเมว อุปฺปชฺชติ, อถ โข ปุนปิ อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘พนฺธตี’’ติ. อถ วา โย ปจฺจยวิเสเสน อุปฺปชฺชมาโน อาฆาโต สวิสเย พทฺโธ วิย น วิคจฺฉติ, ปุนปิ อุปฺปชฺชเตว. ตํ สนฺธายาห ‘‘อาฆาตํ พนฺธตี’’ติ. ตํ ปนสฺส ปจฺจยวเสน นิพฺพตฺตนํ อุปฺปาทนเมวาติ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาเทตี’’ติ.

२९. नौवें (सुत्त) में, जिसमें फल निवास करता है या उसके निमित्त से प्रवृत्त होता है, वह 'वस्तु' है, अर्थात् कारण; इसीलिए 'आघात-वस्तु' कहा गया है। यह क्रोध जिस वस्तु (विषय) में उत्पन्न होता है, वहाँ केवल एक बार ही उत्पन्न नहीं होता, बल्कि पुनः-पुनः उत्पन्न होता है, इसीलिए 'बांधता है' (बन्धति) कहा गया है। अथवा जो विशेष प्रत्यय (कारण) से उत्पन्न होने वाला आघात अपने विषय में बंधे हुए के समान दूर नहीं होता, पुनः-पुनः उत्पन्न ही होता है। उसे ही लक्ष्य कर कहा गया है 'आघात बांधता है'। उसका प्रत्यय के वश से उत्पन्न होना ही 'उत्पन्न करना' (उप्पादेति) कहा गया है।

อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आघात-वस्तु सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. อาฆาตปฏิวินยสุตฺตวณฺณนา

१०. आघात-प्रतिविनय सुत्त की व्याख्या।

๓๐. ทสเม ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ เอตฺถ นฺติ กิริยาปรามสนํ. ปทชฺฌาหาเรน จ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ ‘‘ตํ อนตฺถจรณํ มา อโหสี’’ติอาทิมาห. เกน การเณน ลทฺธพฺพํ นิรตฺถกภาวโต. กมฺมสฺสกา หิ สตฺตา. เต กสฺส รุจิยา ทุกฺขิตา สุขิตา วา ภวนฺติ, ตสฺมา เกวลํ ตสฺมึ มยฺหํ อนตฺถจรณํ, ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ อธิปฺปาโย. อถ วา ตํ โกปการณํ เอตฺถ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา ปรมตฺถโต กุชฺฌิตพฺพสฺส กุชฺฌนกสฺส จ อภาวโต. สงฺขารมตฺตญฺเหตํ, ยทิทํ ขนฺธปญฺจกํ ยํ ‘‘สตฺโต’’ติ วุจฺจติ, เต สงฺขารา อิตฺตรขณิกา, กสฺส โก กุชฺฌตีติ อตฺโถ. ลาภา นาม เก สิยุํ อญฺญตฺร อนตฺถุปฺปตฺติโต.

३०. दसवें में, 'तं कुतेत्थ लब्भा' (वह यहाँ कहाँ प्राप्त हो सकता है) - यहाँ 'तं' क्रिया का परामर्श (संकेत) है। पदों के अध्याहार (जोड़ने) से अर्थ समझना चाहिए, जैसा कि कहा गया है - 'वह अनर्थ का आचरण न हो' आदि। किस कारण से प्राप्त होना चाहिए? निरर्थक होने के कारण। प्राणी अपने कर्मों के स्वामी (कम्मस्सका) हैं। वे किसकी इच्छा से दुखी या सुखी होते हैं? इसलिए केवल उसी में मेरा अनर्थ का आचरण है, वह यहाँ कहाँ प्राप्त हो सकता है - यही अभिप्राय है। अथवा, उस व्यक्ति में क्रोध का वह कारण कहाँ प्राप्त हो सकता है? क्योंकि परमार्थतः न तो कोई क्रोध करने योग्य है और न ही कोई क्रोध करने वाला है। यह केवल संस्कारों का समूह है, जिसे 'सत्त्व' (प्राणी) कहा जाता है, जो पाँच स्कन्ध हैं; वे संस्कार क्षणभंगुर हैं, कौन किस पर क्रोध करता है - यही अर्थ है। अनर्थ की उत्पत्ति के अतिरिक्त लाभ और क्या हो सकते हैं?

อาฆาตปฏิวินยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आघातपटिविनयसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๑. อนุปุพฺพนิโรธสุตฺตวณฺณนา

११. अनुपुब्बधिरोधसुत्त की व्याख्या।

๓๑. เอกาทสเม อนุปุพฺพนิโรธาติ อนุปุพฺเพน อนุกฺกเมน ปวตฺเตตพฺพนิโรธา. เตนาห ‘‘อนุปฏิปาฏินิโรธา’’ติ.

३१. ग्यारहवें में, 'अनुपुब्बधिरोधा' का अर्थ है क्रम से, अनुक्रम से प्रवृत्त होने वाले निरोध। इसीलिए कहा गया है 'अनुपटिपाटिनिरोधा' (क्रमिक निरोध)।

อนุปุพฺพนิโรธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुपुब्बधिरोधसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

สตฺตาวาสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सत्तावासवग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๔. มหาวคฺโค

४. महावग्ग

๑. อนุปุพฺพวิหารสุตฺตวณฺณนา

१. अनुपुब्बविहारसुत्त की व्याख्या।

๓๒. จตุตฺถสฺส [Pg.297] ปฐเม อนุปุพฺพโต วิหริตพฺพาติ อนุปุพฺพวิหารา. อนุปฏิปาฏิยาติ อนุกฺกเมน. สมาปชฺชิตพฺพวิหาราติ สมาปชฺชิตฺวา สมงฺคิโน หุตฺวา วิหริตพฺพวิหารา.

३२. चौथे के पहले सुत्त में, 'अनुपुब्बतो विहरितब्बा' का अर्थ है अनुक्रम से विहार करने योग्य, जिसे 'अनुपुब्बविहारा' कहा गया है। 'अनुपटिपाटिया' का अर्थ है अनुक्रम से। 'समापज्जितब्बविहारा' का अर्थ है समापत्ति प्राप्त कर, उससे युक्त होकर विहार करने योग्य विहार।

อนุปุพฺพวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुपुब्बविहारसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๒-๓. อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺติสุตฺตาทิวณฺณนา

२-३. अनुपुब्बविहारसमापत्तिसुत्त आदि की व्याख्या।

๓๓-๓๔. ทุติเย ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย กามานํ ปาตพฺพโต ตาสํ วเสน วตฺตนโต, ตนฺนินฺนตฺตา นตฺถิ เอเตสุ ฉาตนฺติ นิจฺฉาตา. เตนาห ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิจฺฉาตาน’’นฺติอาทิ. ตติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

३३-३४. दूसरे में, 'छात' (भूख/प्यास) तृष्णा और दृष्टि को कहा जाता है, क्योंकि वे काम-भोगों का पान करते हैं और उनके वश में होकर प्रवर्तित होते हैं; उनमें झुकाव होने के कारण इनमें 'छात' नहीं है, इसलिए वे 'निच्छाता' (क्षुधा-रहित) हैं। इसीलिए कहा गया है 'तण्हादिट्ठिच्छातानं' आदि। तीसरे में कुछ कहने योग्य नहीं है।

อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अनुपुब्बविहारसमापत्तिसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๔. คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา

४. गावीउपमासुत्त की व्याख्या।

๓๕. จตุตฺเถ ปพฺพตจารินีติ ปกติยา ปพฺพเต พหุลจารินี. อเขตฺตญฺญูติ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๗๗) อโคจรญฺญู. สมาธิปริปนฺตานํ วิโสธนานภิญฺญตาย พาโล. ฌานสฺส ปคุณภาวาปาทนเวยฺยตฺติยสฺส อภาเวน อพฺยตฺโต. อุปริฌานสฺส ปทฏฺฐานภาวานวโพเธน อเขตฺตญฺญู. สพฺพถาปิ สมาปตฺติโกสลฺลาภาเวน อกุสโล. สมาธินิมิตฺตสฺส วา อนาเสวนาย พาโล. อภาวนาย อพฺยตฺโต. อพหุลีกาเรน อเขตฺตญฺญู. สมฺมเทว อนธิฏฺฐานโต อกุสโลติ โยเชตพฺพํ. อุภโต ภฏฺโฐติ อุภยโต ฌานโต ภฏฺโฐ. โส หิ อปฺปคุณตาย น สุปฺปติฏฺฐิตตาย สอุสฺสาโหปิ วินาสโต อสามตฺถิยโต จ ฌานทฺวยโต ปริหีโน.

३५. चौथे में, 'पब्बतचारिनी' का अर्थ है स्वभाव से पर्वत पर बहुत विचरण करने वाली। 'अखेत्तञ्ञू' का अर्थ है अगोचरज्ञ (जो क्षेत्र को नहीं जानता)। समाधि के अन्तरायों (बाधाओं) के शोधन में अनभिज्ञ होने के कारण 'बाल' (मूर्ख) है। ध्यान को कुशलतापूर्वक प्राप्त करने की प्रवीणता के अभाव के कारण 'अब्यत्त' (अकुशल) है। ऊपर के ध्यान के पदस्थान (आधार) का बोध न होने के कारण 'अखेत्तञ्ञू' है। सभी प्रकार से समापत्ति-कौशल के अभाव के कारण 'अकुसल' है। अथवा, समाधि-निमित्त का सेवन न करने के कारण 'बाल' है। भावना न करने के कारण 'अब्यत्त' है। बहुलीकरण (बार-बार अभ्यास) न करने के कारण 'अखेत्तञ्ञू' है। सम्यक् प्रकार से अधिष्ठान न करने के कारण 'अकुसल' है - ऐसा जोड़ना चाहिए। 'उभतो भट्ठो' का अर्थ है दोनों ओर से भ्रष्ट। वह प्रवीणता न होने और सुप्रतिष्ठित न होने के कारण, उत्साह होने पर भी, विनाश और असमर्थता के कारण दोनों ध्यानों से परिहीन हो जाता है।

คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गावीउपमासुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๕. ฌานสุตฺตวณฺณนา

५. झानसुत्त की व्याख्या।

๓๖. ปญฺจเม [Pg.298] อนิจฺจโตติ อิมินา นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต เตสํ อนิจฺจตมาห. ตโต เอว อุทยวยวนฺตโต วิปริณามโต ตาวกาลิกโต จ เต อนิจฺจาติ โชติตํ โหติ. ยญฺหิ นิจฺจํ น โหติ, ตํ อุทยวยปริจฺฉินฺนชราย มรเณน จาติ ทฺเวธา วิปริณตํ อิตฺตรกฺขณเมว จ โหติ. ทุกฺขโตติ น สุขโต. อิมินา สุขปฺปฏิกฺเขปโต เตสํ ทุกฺขตมาห. ตโต เอว จ อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต ทุกฺขวตฺถุโต จ เต ทุกฺขาติ โชติตํ โหติ. อุทยวยวนฺตตาย หิ เต อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต นิรนฺตรทุกฺขตาย ทุกฺขสฺเสว จ อธิฏฺฐานภูโต. ปจฺจยยาปนียตาย โรคมูลตาย จ โรคโต. ทุกฺขตาสูลโยคโต กิเลสาสุจิปคฺฆรโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปกฺกภิชฺชนโต จ คณฺฑโต. ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ สลฺลโต. อวฑฺฒิอาวหนโต อฆวตฺถุโต จ อฆโต. อเสริภาวชนนโต อาพาธปฺปติฏฺฐานตาย จ อาพาธโต. อวสวตฺตนโต อวิเธยฺยตาย จ ปรโต. พฺยาธิชรามรเณหิ ปลุชฺชนียตาย ปโลกโต. สามินิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกวิรหโต สุญฺญโต. อตฺตปฺปฏิกฺเขปฏฺเฐน อนตฺตโต. รูปาทิธมฺมาปิ ยถา น เอตฺถ อตฺตา อตฺถีติ อนตฺตา, เอวํ สยมฺปิ อตฺตา น โหนฺตีติ อนตฺตา. เตน อพฺยาปารโต นิรีหโต ตุจฺฉโต อนตฺตาติ ทีปิตํ โหติ.

३६. पाँचवें में, 'अनिच्चतो' (अनित्य रूप में) - इससे नित्यता का प्रतिषेध करने से उनकी अनित्यता कही गई है। उसी से यह प्रकाशित होता है कि वे उदय-व्यय वाले होने से, विपरिणामी होने से और तात्कालिक होने से अनित्य हैं। जो नित्य नहीं होता, वह उदय-व्यय से परिच्छिन्न जरा और मरण के द्वारा दो प्रकार से विपरिणाम को प्राप्त होता है और क्षणिक ही होता है। 'दुक्खतो' (दुःख रूप में) - सुख रूप में नहीं। इससे सुख का प्रतिषेध करने से उनकी दुःखता कही गई है। उसी से यह प्रकाशित होता है कि वे निरंतर पीड़ित करने से और दुःख के आधार होने से दुःख हैं। उदय-व्यय वाले होने के कारण वे निरंतर पीड़ा देने से निरंतर दुःख स्वरूप और दुःख के ही अधिष्ठान (आधार) हैं। प्रत्ययों (कारणों) से जीवित रहने के कारण और रोग का मूल होने के कारण 'रोगतो' (रोग रूप में) हैं। दुःख रूपी शूल के योग से, क्लेश रूपी अशुचि के बहने से और उत्पत्ति, जरा एवं भंग के द्वारा सूजने, पकने और फटने के कारण 'गण्डतो' (फोड़े के रूप में) हैं। पीड़ा उत्पन्न करने, भीतर चुभने और निकालने में कठिन होने के कारण 'सल्लतो' (शल्य/तीर के रूप में) हैं। अनर्थ लाने के कारण और पाप का आधार होने के कारण 'अघतो' (अघ/पाप रूप में) हैं। परतंत्रता उत्पन्न करने और व्याधि का आधार होने के कारण 'आबाधतो' (व्याधि रूप में) हैं। वश में न होने और आज्ञा में न रहने के कारण 'परतो' (पराये रूप में) हैं। व्याधि, जरा और मरण से विनष्ट होने के कारण 'पलोको' (विनाशशील रूप में) हैं। स्वामी, निवासी, कर्ता, वेत्ता और अधिष्ठाता से रहित होने के कारण 'सुञ्ञतो' (शून्य रूप में) हैं। आत्म-भाव का प्रतिषेध करने के अर्थ में 'अनत्ततो' (अनात्म रूप में) हैं। जैसे रूपादि धर्म भी अनात्म हैं क्योंकि यहाँ कोई आत्मा नहीं है, वैसे ही वे स्वयं भी आत्मा नहीं हैं, इसलिए अनात्म हैं। इससे यह दिखाया गया है कि वे व्यापार-रहित, चेष्टा-रहित और तुच्छ होने के कारण अनात्म हैं।

ลกฺขณตฺตยเมว สุขาวโพธนตฺถํ เอกาทสหิ ปเทหิ วิภชิตฺวา คหิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา อนิจฺจโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ สมาปตฺตีนํ สหชาตตาย สมาปตฺตีนํ อพฺภนฺตเร จิตฺตํ ปฏิสํหรตีติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคาทิกิเลสวิกฺขมฺภเนน วิปสฺสนาจิตฺตํ ปฏิสํหรติ. เตนาห ‘‘โมเจติ อปเนตี’’ติ. สวนวเสนาติ ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติอาทินา สวนวเสน. ถุติวเสนาติ ตเถว โถมนาวเสน คุณโต สํกิตฺตนวเสน. ปริยตฺติวเสนาติ ตสฺส ธมฺมสฺส ปริยาปุณนวเสน. ปญฺญตฺติวเสนาติ ตทตฺถสฺส ปญฺญาปนวเสน. อารมฺมณกรณวเสเนว อุปสํหรติ มคฺคจิตฺตํ, ‘‘เอตํ สนฺต’’นฺติอาทิ ปน อวธารณนิวตฺติตตฺถทสฺสนํ. ยถา วิปสฺสนา ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีต’’นฺติอาทินา อสงฺขตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรติ, เอวํ มคฺโค นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน อภิสเมนฺโต ตตฺถ ลพฺภมาเน สพฺเพปิ วิเสเส [Pg.299] อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘อิมินา ปน อากาเรนา’’ติอาทิ.

तीनों लक्षणों को ही सुखपूर्वक समझने के लिए ग्यारह पदों में विभाजित करके ग्रहण किया गया है, यह दिखाने के लिए 'यस्मा अनिच्चतो' (क्योंकि अनित्य से) आदि कहा गया है। 'अन्तोसमापत्तियं' (समापत्ति के भीतर) का अर्थ है समापत्तियों के साथ उत्पन्न होने के कारण समापत्तियों के भीतर चित्त को संकुचित करता है, अर्थात् उससे संबंधित छन्द-राग आदि क्लेशों के विक्षेपण (दबाने) द्वारा विपश्यना-चित्त को संकुचित करता है। इसीलिए कहा गया है 'मोचेति अपनेति' (मुक्त करता है, हटाता है)। 'सवनवसेन' का अर्थ है 'सब्बसंखारसमथो' (सभी संस्कारों का शमन) आदि के श्रवण के द्वारा। 'थुतिवसेन' का अर्थ है उसी प्रकार प्रशंसा के द्वारा, गुणों के संकीर्तन के द्वारा। 'परियत्तिवसेन' का अर्थ है उस धर्म की पर्याप्ति (सीखने) के द्वारा। 'पञ्ञत्तिवसेन' का अर्थ है उसके अर्थ की प्रज्ञप्ति (बताने) के द्वारा। मार्ग-चित्त आलम्बन करने के द्वारा ही उपसंहार करता है, 'एतं सन्तं' (यह शान्त है) आदि तो अवधारणा (निश्चय) से निवृत्त अर्थ का दर्शन है। जैसे विपश्यना 'एतं सन्तं एतं पणीतं' आदि के द्वारा असंस्कृत धातु (निर्वाण) में चित्त को उपसंहृत करती है, वैसे ही मार्ग निर्वाण का साक्षात्कार और अभिसमय करने के द्वारा वहाँ प्राप्त होने वाली सभी विशेषताओं को बिना मोह के प्रतिवेध (भेदते) करते हुए वहाँ चित्त को उपसंहृत करता है। इसीलिए 'इमिना पन आकारेना' (इस आकार से) आदि कहा गया है।

โส ตตฺถ ฐิโตติ โส อทนฺธวิปสฺสโก โยคี ตตฺถ ตาย อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตยารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. สพฺพโสติ สพฺพตฺถ ตสฺส ตสฺส มคฺคสฺส อธิคมาย นิพฺพตฺติตสมถวิปสฺสนาสุ. อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหตีติ เหฏฺฐิมมคฺคาวหาสุ เอว สมถวิปสฺสนาย ฉนฺทราคํ ปหาย อคฺคมคฺคาวหาสุ นิกนฺตึ ปริยาทาตุํ อสกฺโกนฺโต อนาคามิตายเมว สณฺฐาติ.

'सो तत्थ ठितो' (वह वहाँ स्थित) का अर्थ है वह शीघ्र विपश्यना करने वाला योगी वहाँ उस अनित्य आदि तीन लक्षणों के आलम्बन वाली विपश्यना में स्थित है। 'सब्बसो' (सब प्रकार से) का अर्थ है सब जगह उस-उस मार्ग की प्राप्ति के लिए उत्पन्न शमथ और विपश्यना में। 'असक्कोन्तो अनागामी होति' का अर्थ है निचले मार्गों को लाने वाली शमथ-विपश्यना में ही छन्द-राग को त्याग कर, अग्र मार्ग (अर्हत् मार्ग) को लाने वाली विपश्यना में निकान्ति (आसक्ति) को समाप्त करने में असमर्थ होने के कारण अनागामी अवस्था में ही ठहर जाता है।

สมติกฺกนฺตตฺตาติ สมถวเสน วิปสฺสนาวเสน จาติ สพฺพถาปิ รูปสฺส สมติกฺกนฺตตฺตา. เตนาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. อเนนาติ โยคินา. ตํ อติกฺกมฺมาติ อิทํ โย ปฐมํ ปญฺจโวการเอกโวการปริยาปนฺเน ธมฺเม สมฺมเทว สมฺมสิตฺวา เต วิสฺสชฺเชตฺวา ตโต อรูปสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อรูปธมฺเม สมฺมสติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทานิ อรูปํ สมฺมสตี’’ติ.

'समतिक्कन्तत्ता' का अर्थ है शमथ के द्वारा और विपश्यना के द्वारा, सब प्रकार से रूप का अतिक्रमण कर लेने के कारण। इसीलिए 'अयं ही' आदि कहा गया है। 'अनेन' का अर्थ है योगी के द्वारा। 'तं अतिक्कम्म' (उसका अतिक्रमण कर) यह उसके विषय में कहा गया है जो पहले पाँच स्कन्धों और एक स्कन्ध (असंज्ञी) में शामिल धर्मों का सम्यक् प्रकार से सम्मर्शन (परीक्षण) करके, उन्हें छोड़कर, उसके बाद अरूप समापत्ति को प्राप्त कर अरूप धर्मों का सम्मर्शन करता है। इसीलिए कहा गया है 'इदानि अरूपं सम्मसति' (अब अरूप का सम्मर्शन करता है)।

ฌานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ध्यान सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๖. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

६. आनन्द सुत्त की व्याख्या।

๓๗. ฉฏฺเฐ โอกาสํ อวสรํ อธิคจฺฉติ เอเตนาติ โอกาสาธิคโม, มคฺคผลสุขาธิคมาย โอกาสภาวโต วา โอกาโส, ตสฺส อธิคโม โอกาสาธิคโม. เอตฺถ จ ทีฆนิกาเยเนว (ที. นิ. ๒.๒๘๘) ปน สุตฺตนฺตเทสนายํ ปฐมชฺฌานํ, จตุตฺถชฺฌานํ, อรหตฺตมคฺโคติ ตโย โอกาสาธิคมา อาคตา. ตตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๘๘) ปฐมํ ฌานํ ปญฺจ นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ‘‘ปฐโม โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺตํ. จตุตฺถชฺฌานํ ปน สุขทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ทุติโย โอกาสาธิคโม. อรหตฺตมคฺโค สพฺพกิเลเส วิกฺขมฺเภตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐตีติ ‘‘ตติโย โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺโต. อิธ ปน วกฺขมานานิ ตีณิ อรูปชฺฌานานิ สนฺธาย ‘‘โอกาสาธิคโม’’ติ วุตฺตํ. เตสํเยว จ คหเณ การณํ สยเมว วกฺขติ.

३७. छठे (सुत्त) में, जिसके द्वारा अवसर प्राप्त किया जाता है, वह 'ओकासाधिगमो' है; अथवा मार्ग और फल के सुख की प्राप्ति के लिए अवसर होने के कारण 'ओकास' (अवसर) है, उसकी प्राप्ति 'ओकासाधिगमो' है। यहाँ दीघनिकाय की सुत्तन्त देशना में प्रथम ध्यान, चतुर्थ ध्यान और अर्हत् मार्ग - ये तीन 'ओकासाधिगम' आए हैं। वहाँ प्रथम ध्यान पाँच नीवरणों को दबाकर अपना अवसर (स्थान) लेकर स्थित होता है, इसलिए उसे 'प्रथम ओकासाधिगम' कहा गया है। चतुर्थ ध्यान सुख और दुःख को दबाकर अपना अवसर लेकर स्थित होता है, इसलिए वह 'द्वितीय ओकासाधिगम' है। अर्हत् मार्ग सभी क्लेशों को दबाकर अपना अवसर लेकर स्थित होता है, इसलिए वह 'तृतीय ओकासाधिगम' कहा गया है। यहाँ तो कहे जाने वाले तीन अरूप ध्यानों के संदर्भ में 'ओकासाधिगमो' कहा गया है। उनके ही ग्रहण करने का कारण स्वयं ही कहेंगे।

สตฺตานํ [Pg.300] วิสุทฺธึ ปาปนตฺถายาติ ราคาทีหิ มเลหิ อภิชฺฌาวิสมโลภาทีหิ จ อุปกฺกิเลเสหิ กิลิฏฺฐจิตฺตานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิปาปนตฺถาย สมติกฺกมนตฺถาย. อายตึ อนุปฺปชฺชนญฺหิ อิธ ‘‘สมติกฺกโม’’ติ วุตฺตํ. อตฺถํ คมนตฺถายาติ กายิกทุกฺขสฺส จ เจตสิกโทมนสฺสสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ อตฺถงฺคมาย, นิโรธายาติ อตฺโถ. ญายติ นิจฺฉเยน กมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌียติ เอเตนาติ ญาโย, สมุจฺเฉทภาโว อริยมคฺโคติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺสา’’ติ. ปจฺจกฺขกรณตฺถายาติ อตฺตปจฺจกฺขตาย. ปรปจฺจเยน วินา ปจฺจกฺขกรณญฺหิ ‘‘สจฺฉิกิริยา’’ติ วุจฺจติ. อสมฺภินฺนนฺติ ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธํ อนุปหตํ.

'सत्तानं विसुद्धिं पापनत्थाय' का अर्थ है राग आदि मलों और अभिध्या-विषमलोभ आदि उपक्लेशों से मलिन चित्त वाले सत्त्वों की शुद्धि प्राप्त कराने के लिए, (दुखों के) अतिक्रमण के लिए। भविष्य में उत्पन्न न होना ही यहाँ 'समतिक्कम' (अतिक्रमण) कहा गया है। 'अत्थं गमनत्थाय' का अर्थ है कायिक दुःख और चैतसिक दौर्मनस्य - इन दोनों के अस्त होने के लिए, निरोध के लिए। 'न्याय' (ञाय) वह है जो निश्चयपूर्वक जाना जाता है या जिसके द्वारा निर्वाण की ओर बढ़ा जाता है, अथवा जिसके द्वारा उसे जाना या प्रतिवेध किया जाता है; वह उच्छेद स्वरूप आर्य मार्ग है, इसीलिए कहा 'सविपस्सनकस्स मग्गस्स' (विपश्यना सहित मार्ग का)। 'पच्चक्खकरणत्थाय' का अर्थ है स्वयं प्रत्यक्ष करने के लिए। दूसरे के प्रत्यय (सहायता) के बिना प्रत्यक्ष करना ही 'सच्छिकिरिया' (साक्षात्कार) कहलाता है। 'असम्भिन्नं' का अर्थ है पित्त, श्लेष्म आदि के द्वारा अबाधित, अक्षुण्ण।

ราคานุคโต สมาธิ อภินโต นาม โหติ อารมฺมเณ อภิมุขาภาเวน ปวตฺติยา, โทสานุคโต ปน อปนโต อปคมนวเสน ปวตฺติยา, ตทุภยปฺปฏิกฺเขเปน ‘‘น จาภินโต น จาปนโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ราควเสนา’’ติอาทิ. น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโตติ โลกิยชฺฌานจิตฺตานิ วิย น สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน ตทงฺคปฺปหานวิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน จ นิคฺคเหตฺวา วาเรตฺวา ฐิโต. กิญฺจรหิ กิเลสานํ ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน. ตถาภูตํ ผลสมาธึ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น สสงฺขาเรน…เป… ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโน’’ติ.

राग से अनुगत समाधि आलम्बन के प्रति अभिमुख होने की प्रवृत्ति के कारण 'अभिनत' कहलाती है, किन्तु द्वेष से अनुगत समाधि दूर हटने की प्रवृत्ति के कारण 'अपनत' कहलाती है; उन दोनों के प्रतिषेध के लिए 'न चाभिनतो न चापनतो' (न अभिनत है न अपनत) कहा गया है, इसीलिए कहा 'रागवसेन' आदि। 'न ससंखारनिग्गय्हवारितगतो' का अर्थ है लौकिक ध्यान के चित्तों की तरह ससंस्कार (प्रयत्न) के साथ और तदङ्ग-प्रहाण या विक्षेभण-प्रहाण के द्वारा निग्रह करके या रोककर स्थित नहीं है। तो फिर कैसा है? क्लेशों के क्षय होने पर उत्पन्न हुआ है। यह बात उसी प्रकार के फल-समाधि के संदर्भ में कही गई है। इसीलिए कहा गया है 'न ससंखारेन...पे... छिन्नन्ते उप्पन्नो'।

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आनन्द सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๗. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

७. लोकायतिक सुत्त की व्याख्या।

๓๘. สตฺตเม โลกายตวาทกาติ อายตึ หิตํ โลโก น ยตติ น วิรุหติ เอเตนาติ โลกายตํ, วิตณฺฑสตฺถํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ, ตํ วทนฺตีติ โลกายตวาทกา.

३८. सातवें (सुत्त) में, 'लोकायतवादका' का अर्थ है - जिससे लोक भविष्य के हित के लिए यत्न नहीं करता या विकसित नहीं होता, वह 'लोकायत' है, अर्थात् वितण्डा शास्त्र। उस ग्रन्थ के सहारे सत्त्व पुण्य कर्म के लिए चित्त भी उत्पन्न नहीं करते, उसे कहने वाले 'लोकायतवादक' कहलाते हैं।

ทฬฺหํ ถิรํ ธนุ เอตสฺสาติ ทฬฺหธนฺวา (อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๔๕-๔๖; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๐๗), โส เอว ‘‘ทฬฺหธมฺมา’’ติ วุตฺโต. ปฏิสตฺตุวิธมนตฺถํ ธนุํ คณฺหาตีติ ธนุคฺคโห. โส เอว อุสุํ สรํ อสติ ขิปตีติ อิสฺสาโส. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ โลหาทิภารํ วหิตุํ สมตฺถํ ทฺวิสหสฺสถามํ. เตนาห ‘‘ทฺวิสหสฺสถามํ นามา’’ติอาทิ. ทณฺเฑติ ธนุทณฺเฑ. ยาว กณฺฑปฺปมาณาติ ทีฆโต ยตฺตกํ กณฺฑสฺส ปมาณํ, ตตฺตเก [Pg.301] ธนุทณฺเฑ อุกฺขิตฺตมตฺเต อาโรปิเตสุเยว ชิยาทณฺเฑสุ โส เจ ภาโร ปถวิโต มุจฺจติ, เอวํ อิทํ ทฺวิสหสฺสถามํ นาม ธนูติ ทฏฺฐพฺพํ. อุคฺคหิตสิปฺโปติ อุคฺคหิตธนุสิปฺโป. กตหตฺโถติ ถิรตรํ ลกฺเขสุ อวิรชฺฌนสรกฺเขโป. อีทิโส ปน ตตฺถ วสิภูโต กตหตฺโถ นาม โหตีติ อาห ‘‘จิณฺณวสิภาโว’’ติ. กตํ ราชกุลาทีสุ อุเปจฺจ อสนํ เอเตน โส กตูปาสโนติ อาห ‘‘ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺโป’’ติ. เอวํ กตนฺติ เอวํ อนฺโตสุสิรกรณาทินา สลฺลหุกํ กตํ.

जिसका धनुष दृढ़ और स्थिर है, वह 'दळ्हधन्वा' (दृढ़धनु) है। उसे ही 'दळ्हधम्मा' कहा गया है। शत्रुओं के विनाश के लिए जो धनुष धारण करता है, वह 'धनुग्गह' (धनुर्धर) है। वही जो बाण (इषु) छोड़ता है, वह 'इस्सासो' है। 'द्विसहस्सथाम' का अर्थ है—लोहा आदि दो हजार (भार) ढोने में समर्थ। इसीलिए कहा गया है—'द्विसहस्सथामं नामा' इत्यादि। 'दण्डे' का अर्थ है धनुष का दण्ड। 'याव कण्डप्पमाणा' का अर्थ है—बाण के परिमाण जितनी लंबाई वाला; उतने परिमाण वाले धनुष-दण्ड को केवल उठाने मात्र से, जब प्रत्यंचा चढ़ी हो, यदि वह भार पृथ्वी से उठ जाए, तो उसे 'द्विसहस्सथाम' नामक धनुष समझना चाहिए। 'उग्गहितसिप्पो' का अर्थ है जिसने धनुर्विद्या सीखी है। 'कतहत्थो' का अर्थ है लक्ष्यों पर अचूक बाण चलाने में अत्यंत स्थिर। ऐसा व्यक्ति जो वहाँ वशीभूत (सिद्धहस्त) हो गया है, वह 'कतहत्थो' कहलाता है, इसीलिए 'चिण्णवसिभावो' (अभ्यस्त वशित्व वाला) कहा गया है। जिसने राजकुल आदि में जाकर उपासना (अभ्यास) की है, वह 'कतूपासनो' है, इसीलिए 'राजकुलादीसु दस्सितसिप्पो' (राजकुल आदि में शिल्प प्रदर्शित करने वाला) कहा गया है। 'एवं कतं' का अर्थ है—भीतर से खोखला करने आदि के द्वारा इस प्रकार हल्का किया गया।

โลกายติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

लोकायतिक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๘-๙. เทวาสุรสงฺคามสุตฺตาทิวณฺณนา

८-९. देवासुरसंग्राम सुत्त आदि की व्याख्या।

๓๙-๔๐. อฏฺฐเม อภิยึสูติ กทา อภิยึสุ? ยทา พลวนฺโต อเหสุํ, ตทา. ตตฺรายมนุปุพฺพิกถา (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๔๗; สารตฺถ. ฏี. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) – สกฺโก กิร มคธรฏฺเฐ มจลคามเก มโฆ นาม มาณโว หุตฺวา เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวา กลฺยาณกมฺมํ กโรนฺโต สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา ตตฺถ กาลงฺกโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตํ พลวกมฺมานุภาเวน สปริสํ เสสเทวตา ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อาคนฺตุกเทวปุตฺตา อาคตา’’ติ เนวาสิกา คนฺธปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก สกปริสาย สญฺญํ อทาสิ ‘‘มาริสา มา คนฺธปานํ ปิวิตฺถ, ปิวนาการมตฺตเมว ทสฺเสถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. เนวาสิกเทวตา สุวณฺณสรเกหิ อุปนีตํ คนฺธปานํ ยาวทตฺถํ ปิวิตฺวา มตฺตา ตตฺถ ตตฺถ สุวณฺณปถวิยํ ปติตฺวา สยึสุ. สกฺโก ‘‘คณฺหถ ปุตฺตหตาย ปุตฺเต’’ติ เต ปาเทสุ คเหตฺวา สิเนรุปาเท ขิปาเปสิ. สกฺกสฺส ปุญฺญเตเชน ตทนุวตฺตกาปิ สพฺเพ ตตฺเถว ปตึสุ. เต สิเนรุเวมชฺฌกาเล สญฺญํ ลภิตฺวา, ‘‘ตาตา, สุรํ น ปิวิมฺห, สุรํ น ปิวิมฺหา’’ติ อาหํสุ. ตโต ปฏฺฐาย อสุรา นาม ชาตา. อถ เนสํ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ สิเนรุสฺส เหฏฺฐิมตเล ทสโยชนสหสฺสํ อสุรภวนํ นิพฺพตฺติ. สกฺโก เตสํ นิวตฺติตฺวา อนาคมนตฺถาย อารกฺขํ ฐเปสิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

३९-४०. आठवें (सुत्त) में 'अभियिंसु' (उन्होंने आक्रमण किया)—कब आक्रमण किया? जब वे बलवान हुए, तब। यहाँ यह अनुक्रमिक कथा है—कहा जाता है कि शक्र मगध देश के मचल ग्राम में मघ नामक माणवक (युवक) थे, जिन्होंने तैंतीस पुरुषों के साथ मिलकर कल्याणकारी कार्य किए और सात व्रतपदों को पूरा किया। वहाँ कालकवलित होकर वे देवलोक में उत्पन्न हुए। उनके प्रबल कर्मों के प्रभाव से उन्हें और उनके साथियों को दस स्थानों (बातों) में अन्य देवताओं से श्रेष्ठ देखकर, वहाँ के निवासी देवताओं ने 'नवागत देवपुत्र आए हैं' यह सोचकर 'गन्धपान' (सुगंधित मदिरा) तैयार किया। शक्र ने अपने साथियों को संकेत दिया—'मित्रों, गन्धपान मत पीना, केवल पीने का अभिनय करना।' उन्होंने वैसा ही किया। निवासी देवताओं ने स्वर्ण पात्रों से इच्छानुसार गन्धपान पिया और मत्त होकर स्वर्ण-भूमि पर जहाँ-तहाँ गिरकर सो गए। शक्र ने 'इन पुत्रहीना के पुत्रों को पकड़ो' कहकर उन्हें पैरों से पकड़ा और सिनेरु पर्वत की तलहटी में फिंकवा दिया। शक्र के पुण्य के तेज से उनके सभी अनुयायी भी वहीं गिरे। सिनेरु के मध्य भाग में जब उन्हें होश आया, तो उन्होंने कहा—'तात! हमने सुरा नहीं पी, हमने सुरा नहीं पी।' तभी से वे 'असुर' कहलाए। तब उनके कर्म-प्रत्यय और ऋतु-समुत्थान से सिनेरु के निचले तल पर दस हजार योजन का असुर-भवन उत्पन्न हुआ। शक्र ने उनके वापस न आने के लिए रक्षा (पहरेदारी) नियुक्त की। जिसके संदर्भ में कहा गया है—

‘‘อนฺตรา [Pg.302] ทฺวินฺนํ อยุชฺฌปุรานํ,ปญฺจวิธา ฐปิตา อภิรกฺขา;

อุรค-กโรฏิ-ปยสฺส จ หารี,มทนยุตา จตุโร จ มหตฺถา’’ติ. (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๔๗;

สารตฺถ. ฏี. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา);

''दो अयुद्ध-नगरों के बीच, पाँच प्रकार की रक्षा नियुक्त की गई है; उरग (नाग), करोटी (सुपर्ण), पयस्सहारी (कुम्भाण्ड), मदनयुत (यक्ष) और चार महान (महाराज)।''

ทฺเว นครานิ หิ ยุทฺเธน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อยุชฺฌปุรานิ นาม ชาตานิ เทวนครญฺจ อสุรนครญฺจ. ยทา หิ อสุรา พลวนฺโต โหนฺติ, อถ เทเวหิ ปลายิตฺวา เทวนครํ ปวิสิตฺวา ทฺวาเร ปิทหิเต อสุรานํ สตสหสฺสมฺปิ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกติ. ยทา เทวา พลวนฺโต โหนฺติ, อถาสุเรหิ ปลายิตฺวา อสุรนครสฺส ทฺวาเร ปิทหิเต สกฺกานํ สตสหสฺสมฺปิ กิญฺจิ กาตุํ น สกฺโกติ. อิติ อิมานิ ทฺเว นครานิ อยุชฺฌปุรานิ นาม. เตสํ อนฺตรา เอเตสุ อุรคาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ สกฺเกน อารกฺขา ฐปิตา. ตตฺถ อุรคสทฺเทน นาคา คหิตา. เต หิ อุทเก พลวนฺโต โหนฺติ, ตสฺมา สิเนรุสฺส ปฐมาลินฺเท เอเตสํ อารกฺขา. กโรฏิสทฺเทน สุปณฺณา คหิตา. เตสํ กิร กโรฏิ นาม ปานโภชนํ, เตน ตํ นามํ ลภึสุ, ทุติยาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. ปยสฺสหาริสทฺเทน กุมฺภณฺฑา คหิตา, ทานวรกฺขสา กิร เต, ตติยาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. มทนยุตสทฺเทน ยกฺขา คหิตา. วิสมจาริโน กิร เต ยุชฺฌโสณฺฑา, จตุตฺถาลินฺเท เตสํ อารกฺขา. จตุโร จ มหตฺตาติ จตฺตาโร มหาราชาโน วุตฺตา, ปญฺจมาลินฺเท เตสํ อารกฺขา, ตสฺมา ยทิ อสุรา กุปิตาวิลจิตฺตา เทวปุรํ อุปยนฺติ ยุชฺฌิตุํ. ยํ คิริโน ปฐมํ ปริภณฺฑํ, ตํ อุรคา ปฏิพาหยนฺติ. เอวํ เสเสสุ เสสา.

युद्ध के द्वारा न जीते जा सकने के कारण दो नगर 'अयुद्धपुर' कहलाते हैं—देवनगर और असुरनगर। जब असुर बलवान होते हैं, तब वे देवों से भागकर असुरनगर में प्रवेश कर जाते हैं और द्वार बंद होने पर लाख शक्र भी कुछ नहीं कर सकते। जब देव बलवान होते हैं, तब असुर भागकर असुरनगर के द्वार बंद कर लेते हैं और लाख शक्र भी कुछ नहीं कर सकते। इस प्रकार ये दो नगर 'अयुद्धपुर' कहलाते हैं। उनके बीच इन उरग आदि पाँच स्थानों पर शक्र ने रक्षा नियुक्त की है। वहाँ 'उरग' शब्द से नाग लिए गए हैं। वे जल में बलवान होते हैं, इसलिए सिनेरु की पहली वेदी (आलिन्द) पर उनकी रक्षा है। 'करोटी' शब्द से सुपर्ण (गरुड़) लिए गए हैं। उनका खान-पान 'करोटी' कहलाता है, जिससे उन्हें यह नाम मिला; दूसरी वेदी पर उनकी रक्षा है। 'पयस्सहारी' शब्द से कुम्भाण्ड लिए गए हैं, वे दानव-राक्षस हैं; तीसरी वेदी पर उनकी रक्षा है। 'मदनयुत' शब्द से यक्ष लिए गए हैं। वे विषम आचरण वाले और युद्ध-प्रेमी होते हैं; चौथी वेदी पर उनकी रक्षा है। 'चतुरो च महत्ता' से चार महाराज कहे गए हैं, पाँचवीं वेदी पर उनकी रक्षा है। इसलिए यदि असुर क्रुद्ध और व्याकुल चित्त से युद्ध के लिए देवपुर की ओर आते हैं, तो पर्वत की पहली वेदी पर नाग उन्हें रोक देते हैं। इसी प्रकार शेष (वेदियों) पर शेष (रक्षक) रोकते हैं।

เต ปน อสุรา อายุวณฺณยสอิสฺสริยสมฺปตฺตีหิ ตาวตึสสทิสาว, ตสฺมา อนฺตรา อตฺตานํ อชานิตฺวา ปาฏลิยา ปุปฺผิตาย ‘‘น อิทํ เทวนครํ, ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตโก ปุปฺผติ, อิธ ปน จิตฺตปาฏลี, ชรสกฺเกนามฺหากํ สุรํ ปาเยตฺวา วญฺจิตา, เทวนครญฺจ โน คหิตํ, คจฺฉาม, เตน สทฺธึ ยุชฺฌิสฺสามา’’ติ หตฺถิอสฺสรเถ อารุยฺห สุวณฺณรชตมณิผลกานิ คเหตฺวา ยุทฺธสชฺชา หุตฺวา อสุรเภริโย วาเทนฺตา มหาสมุทฺเท อุทกํ ทฺวิธา เภตฺวา อุฏฺฐหนฺติ. เต เทเว วุฏฺเฐ วมฺมิกมกฺขิกา [Pg.303] วมฺมิกํ วิย สิเนรุํ อารุหิตุํ อารภนฺติ. อถ เนสํ ปฐมํ นาเคหิ สทฺธึ ยุทฺธํ โหติ. ตสฺมึ โข ปน ยุทฺเธ น กสฺสจิ ฉวิ วา จมฺมํ วา ฉิชฺชติ, น โลหิตํ อุปฺปชฺชติ, เกวลํ กุมารกานํ ทารุเมณฺฑกยุทฺธํ วิย อญฺญมญฺญสนฺตาสนมตฺตเมว โหติ. โกฏิสตาปิ โกฏิสหสฺสาปิ นาคา เตหิ สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา เต อสุรปุรํเยว ปเวเสตฺวา นิวตฺตนฺติ. ยทา ปน อสุรา พลวนฺโต โหนฺติ, อถ นาคา โอสกฺกิตฺวา ทุติเย อาลินฺเท สุปณฺเณหิ สทฺธึ เอกโตว หุตฺวา ยุชฺฌนฺติ. เอส นโย สุปณฺณาทีสุปิ. ยทา ปน ตานิ ปญฺจปิ ฐานานิ อสุรา มทฺทนฺติ, ตทา เอกโต สมฺปิณฺฑิตานิปิ ตานิ ปญฺจ พลานิ โอสกฺกนฺติ. อถ จตฺตาโร มหาราชาโน คนฺตฺวา สกฺกสฺส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจนฺติ. สกฺโก เตสํ วจนํ สุตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติกํ เวชยนฺตรถํ อารุยฺห สยํ วา นิกฺขมติ, เอกํ ปุตฺตํ วา เปเสติ. ยทา เทวา ปุน อปจฺจาคมนาย อสุเร ชินึสุ, ตทา สกฺโก อสุเร ปลาเปตฺวา ปญฺจสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ทตฺวา เวทิยปาเท วชิรหตฺถา อินฺทปฏิมาโย ฐเปสิ. อสุรา กาเลน กาลํ อุฏฺฐหิตฺวา ปฏิมาโย ทิสฺวา ‘‘สกฺโก อปฺปมตฺโต ติฏฺฐตี’’ติ ตโตว นิวตฺตนฺติ. อิธ ปน ยทา อสุรานํ ชโย อโหสิ, เทวานํ ปราชโย, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ปราชิตา จ, ภิกฺขเว, เทวา อปยึสุเยว อุตฺตเรนาภิมุขา, อภิยึสุ อสุรา’’ติ.

वे असुर आयु, वर्ण, यश और ऐश्वर्य की संपत्तियों में तावतिंस देवों के समान ही थे, इसलिए बीच में स्वयं को न पहचानते हुए, पाटलि वृक्ष के खिलने पर उन्होंने सोचा— 'यह देवनगर नहीं है, वहाँ पारिच्छत्तक खिलता है, यहाँ तो चित्त-पाटलि है; बूढ़े शक्र ने हमें मदिरा पिलाकर ठगा है और हमारा देवनगर छीन लिया है, चलो, हम उसके साथ युद्ध करेंगे।' ऐसा कहकर वे हाथी, घोड़े और रथों पर सवार होकर, सुवर्ण, रजत और मणियों के फलक (ढाल) लेकर युद्ध के लिए तैयार हो गए और असुर-भेरियाँ बजाते हुए महासमुद्र के जल को दो भागों में चीरकर ऊपर उठे। वे देवों के ऊपर वैसे ही चढ़ने लगे जैसे दीमक की मक्खियाँ दीमक के टीले पर चढ़ती हैं, वे सिनेरु पर्वत पर चढ़ने लगे। तब पहले उनका नागों के साथ युद्ध हुआ। उस युद्ध में किसी की त्वचा या चमड़ी नहीं कटती, न ही रक्त निकलता है; वह केवल बालकों के लकड़ी के भेड़ों के युद्ध की तरह एक-दूसरे को डराने मात्र का होता है। सौ करोड़ और हजार करोड़ नाग उनके साथ युद्ध करके उन्हें असुरपुर में ही प्रवेश कराकर लौट आते हैं। जब असुर शक्तिशाली होते हैं, तब नाग पीछे हटकर दूसरी वेदी (आलिन्द) पर सुपर्णों (गरुड़ों) के साथ मिलकर युद्ध करते हैं। यही क्रम सुपर्ण आदि के विषय में भी है। जब असुर उन पाँचों स्थानों को रौंद देते हैं, तब वे पाँचों सेनाएँ एक साथ मिलकर पीछे हटती हैं। तब चारों महाराज जाकर शक्र को यह समाचार देते हैं। शक्र उनकी बात सुनकर डेढ़ सौ योजन लंबे वैजयन्त रथ पर सवार होकर स्वयं निकलता है या अपने एक पुत्र को भेजता है। जब देवों ने असुरों को फिर न लौटने के लिए जीत लिया, तब शक्र ने असुरों को भगाकर पाँच स्थानों पर रक्षा की व्यवस्था की और वेदियों के चरणों में हाथ में वज्र लिए हुए इन्द्र-प्रतिमाएँ स्थापित कर दीं। असुर समय-समय पर उठकर उन प्रतिमाओं को देखकर सोचते हैं— 'शक्र प्रमाद रहित होकर खड़ा है' और वहीं से लौट जाते हैं। यहाँ जब असुरों की विजय हुई और देवों की पराजय, उसी के संदर्भ में यह कहा गया है— 'भिक्षुओं, पराजित होकर देव उत्तर की ओर भागे और असुरों ने उनका पीछा किया'।

ทกฺขิณาภิมุขา หุตฺวาติ จกฺกวาฬปพฺพตาภิมุขา หุตฺวา. อสุรา กิร เทเวหิ ปราชิตา ปลายนฺตา จกฺกวาฬปพฺพตาภิมุขํ คนฺตฺวา จกฺกวาฬมหาสมุทฺทปิฏฺฐิยํ รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลิกาปุลิเน ยตฺถ ปณฺณกุฏิโย มาเปตฺวา อิสโย วสนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา อิสีนํ อสฺสมปเทน คจฺฉนฺตา ‘‘สกฺโก อิเมหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา อมฺเห นาเสติ, คณฺหถ ปุตฺตหตาย ปุตฺเต’’ติ กุปิตา อสฺสมปเท ปานียฆฏจงฺกมนปณฺณสาลาทีนิ วิทฺธํเสนฺติ. อิสโย อรญฺญโต ผลาผลํ อาทาย อาคตา ทิสฺวา ปุน ทุกฺเขน ปฏิปากติกํ กโรนฺติ, เตปิ ปุนปฺปุนํ ตเถว ปราชิตา คนฺตฺวา วินาเสนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปราชิตา จ โข, ภิกฺขเว, อสุรา อปยึสุเยว ทกฺขิเณนาภิมุขา’’ติ. นวมํ อุตฺตานตฺถเมว.

'दक्षिणाभिमुखा होकर' का अर्थ है चक्रवाल पर्वत की ओर मुख करके। सुना जाता है कि देवों से पराजित होकर भागते हुए असुर चक्रवाल पर्वत की ओर जाकर, चक्रवाल महासमुद्र के तट पर चाँदी की पट्टी के समान रंग वाली बालू के मैदान में, जहाँ ऋषियों ने पर्णकुटियाँ बनाकर निवास किया था, वहाँ पहुँचे। ऋषियों के आश्रम से गुजरते हुए वे क्रोधित होकर कहने लगे— 'शक्र इनके साथ मंत्रणा करके हमें नष्ट करता है, इन पुत्र-हन्ताओं के पुत्रों को पकड़ो' और वे आश्रम में पानी के घड़ों, चंक्रमण स्थलों और पर्णशालाओं आदि को नष्ट करने लगे। ऋषि जंगल से फल-फूल लेकर आए और यह देखकर फिर से बड़े दुख के साथ उन्हें पहले जैसा ठीक करने लगे। वे असुर भी बार-बार उसी तरह पराजित होकर जाते और विनाश करते। इसीलिए कहा गया है— 'भिक्षुओं, पराजित होकर असुर दक्षिण की ओर भागे।' नौवें सूत्र का अर्थ स्पष्ट ही है।

เทวาสุรสงฺคามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

देवासुरसंग्राम सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา

१०. तपुस्स सुत्त की व्याख्या।

๔๑. ทสเม [Pg.304] ปกฺขนฺทตีติ ปวิสติ. ปสีทตีติ ปสาทํ อภิรุจึ อาปชฺชติ, ปติฏฺฐาติ วิมุจฺจตีติ อตฺโถ. กถาปาภตนฺติ กถาย มูลํ. มูลญฺหิ ‘‘ปาภต’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

४१. दसवें सूत्र में 'पक्खन्दति' का अर्थ है प्रवेश करता है। 'पसीदति' का अर्थ है प्रसन्नता या अभिरुचि प्राप्त करता है, अर्थात् प्रतिष्ठित होता है और विमुक्त होता है। 'कथापाभतं' का अर्थ है कथा का मूल। मूल को ही 'पाभत' कहा जाता है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

“बुद्धिमान और चतुर व्यक्ति थोड़े से पाभत (पूँजी) से भी स्वयं को ऊपर उठा लेता है, जैसे कोई छोटी सी आग को फूँककर प्रज्वलित कर देता है।” (जातक 1.1.4);

เตเนวาห ‘‘กถาปาภตนฺติ กถามูล’’นฺติ. วิตกฺกคฺคหเณเนว ตํสหจริโต วิจาโรปิ คหิโต. เตเนเวตฺถ พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ อาห ‘‘วิตกฺเกสูติ วิตกฺกวิจาเรสู’’ติ.

इसीलिए कहा गया है— 'कथापाभतं का अर्थ कथा का मूल है।' वितक्क (तर्क) के ग्रहण से ही उसके साथ होने वाला विचार भी ग्रहण कर लिया गया है। इसीलिए यहाँ बहुवचन का निर्देश किया गया है, जैसा कि कहा— 'वितक्केसु का अर्थ वितर्क और विचार में है'।

ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

तपुस्स सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

महावग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๕. สามญฺญวคฺโค

५. सामञ्ञ वग्ग

๑-๑๐. สมฺพาธสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१०. सम्बाध सुत्त आदि की व्याख्या

๔๒-๕๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุทายีติ ตโย เถรา อุทายี นาม กาฬุทายี, ลาฬุทายี, มหาอุทายีติ, อิธ กาฬุทายี อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร’’ติ. สมฺพาเธติ สมฺปีฬิตตณฺหาสํกิเลสาทินา สอุปฺปีฬนตาย ปรมสมฺพาเธ. อติวิย สงฺกรฏฺฐานภูโต หิ นีวรณสมฺพาโธ อธิปฺเปโต. โอกาโสติ ฌานสฺเสตํ นามํ. นีวรณสมฺพาธาภาเวน หิ ฌานํ อิธ ‘‘โอกาโส’’ติ วุตฺตํ. ปฏิลีนนิสโภติ วา ปฏิลีโน หุตฺวา เสฏฺโฐ, ปฏิลีนานํ วา เสฏฺโฐติ ปฏิลีนนิสโภ. ปฏิลีนา นาม ปหีนมานา วุจฺจนฺติ มานุสฺสยวเสน อุณฺณตาภาวโต. ยถาห ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิลีโน โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อสฺมิมาโน ปหีโน โหติ อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวํคโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๘; มหานิ. ๘๗). เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

पाँचवें वग्ग के पहले सुत्त में 'उदायी' के विषय में तीन स्थविर हैं— कालुदायी, लालुदायी और महाउदायी। यहाँ कालुदायी अभिप्रेत है, इसलिए कहा— 'उदायी का अर्थ कालुदायी स्थविर है।' 'सम्बाधे' का अर्थ है तृष्णा और संक्लेश आदि के द्वारा पीड़ित होने के कारण परम बाधा (संकुचित स्थान) में। यहाँ विशेष रूप से संकर स्थान बना हुआ नीवरण-सम्बाध अभिप्रेत है। 'ओकासो' यह ध्यान का नाम है। नीवरण रूपी बाधा के अभाव के कारण यहाँ ध्यान को 'ओकास' कहा गया है। 'पटिलीननिसभो' का अर्थ है एकांत में रहने वाला श्रेष्ठ, या एकांतवासियों में श्रेष्ठ। 'पटिलीन' उन्हें कहा जाता है जिनका मान नष्ट हो गया है, क्योंकि उनमें मनुष्य होने के नाते अहंकार नहीं होता। जैसा कि कहा गया है— 'भिक्षुओं, भिक्षु कैसे प्रतिलीन होता है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु का अस्मि-मान नष्ट हो जाता है, जड़ से कट जाता है, ताड़ के ठूँठ की तरह हो जाता है, अभाव को प्राप्त हो जाता है और भविष्य में उत्पन्न न होने वाला हो जाता है।' शेष सभी जगह अर्थ स्पष्ट ही है।

สมฺพาธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सम्बाध सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

इस प्रकार मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा में—

นวกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

नवक निपात की व्याख्या में अस्पष्ट अर्थों का प्रकाशन समाप्त हुआ।

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

उन भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

องฺคุตฺตรนิกาเย

अंगुत्तरनिकाय में

ทสกนิปาต-ฏีกา

दसक निपात-टीका

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

१. प्रथम पण्णासक

๑. อานิสํสวคฺโค

१. आनिसंस वग्ग

๑. กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

१. किमत्थिय सुत्त की व्याख्या

๑. ทสกนิปาตสฺส [Pg.305] ปฐเม อวิปฺปฏิสารตฺถานีติ อวิปฺปฏิสารปฺปโยชนานิ. อวิปฺปฏิสารานิสํสานีติ อวิปฺปฏิสารุทยานิ. เอเตน อวิปฺปฏิสาโร นาม สีลสฺส อุทยมตฺตํ, สํวทฺธิตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาปุปฺผสทิสํ, อญฺโญ เอว ปนาเนน นิปฺผาเทตพฺโพ สมาธิอาทิคุโณติ ทสฺเสติ. ‘‘ยาว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตาว ตรุณวิปสฺสนา’’ติ หิ วจนโต อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณโต ปรํ อยญฺจ วิปสฺสนา วิรชฺชติ โยคาวจโร วิรตฺโต ปุริโส วิย ภริยาย สงฺขารโต เอเตนาติ วิราโค.

१. दसकनिपात के प्रथम (सुत्त) में 'अविप्पटिसारत्थानी' का अर्थ है अविप्पटिसार (पश्चाताप रहित होना) के प्रयोजन वाले। 'अविप्पटिसारानिसंसानी' का अर्थ है अविप्पटिसार के उदय (लाभ) वाले। इससे यह दिखाया गया है कि अविप्पटिसार शील का केवल उदय मात्र है, जैसे बढ़े हुए वृक्ष की छाया और पुष्प के समान है, किन्तु इसके द्वारा समाधि आदि अन्य गुणों को निष्पन्न करना चाहिए। 'जब तक मार्ग-अमार्ग ज्ञानदर्शन विशुद्धि है, तब तक तरुण विपश्यना है' - इस वचन के अनुसार उपक्लेशों से मुक्त उदयव्यय ज्ञान के बाद यह विपश्यना विरक्त होती है, जैसे कोई विरक्त पुरुष अपनी पत्नी से विरक्त हो जाता है, वैसे ही इसके द्वारा संस्कारों से विरक्त होना 'विराग' है।

กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

किमत्थिय सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๒-๕. เจตนากรณียสุตฺตาทิวณฺณนา

२-५. चेतनाकरणीय सुत्त आदि की व्याख्या।

๒-๕. ทุติเย สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต โย นํ อธิคจฺฉติ, ตํ ปาเรติ คเมตีติ ปารํ, นิพฺพานํ. ตพฺพิทูรตาย นตฺถิ เอตฺถ ปารนฺติ อปารํ, สํสาโร. เตนาห ‘‘โอริมตีรภูตา เตภูมกวฏฺฏา’’ติอาทิ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

२-५. दूसरे (सुत्त) में, संसार रूपी महाओघ (बाढ़) के पार का तट होने के कारण, जो इसे प्राप्त करता है, उसे पार ले जाता है, इसलिए 'पार' निर्वाण है। उससे दूर होने के कारण यहाँ पार नहीं है, इसलिए 'अपार' संसार है। इसीलिए कहा गया है - 'ओरिमतीर (इस पार का तट) त्रिभूमिक वट्ट (संसार चक्र) है' आदि। तीसरे आदि सुत्तों में कुछ विशेष कहने योग्य नहीं है।

เจตนากรณียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

चेतनाकरणीय सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

६. समाधि सुत्त की व्याख्या।

๖. ฉฏฺเฐ สนฺตํ สนฺตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺสาติอาทีสุ สนฺตํ สนฺตํ ปณีตํ ปณีตนฺติอาทีนิ วทติ. อิมินา ปน อากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ตตฺถ [Pg.306] จิตฺตํ อุปสํหรโต ผลสมาปตฺติสงฺขาโต จิตฺตุปฺปาโท ตถา ปวตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

६. छठे (सुत्त) में 'सन्तं सन्तं' (शान्त है, शान्त है) - इस प्रकार अर्पण करके बैठे हुए के लिए आदि में 'शान्त है, शान्त है, प्रणीत है, प्रणीत है' आदि कहता है। इस प्रकार से उसे प्रतिवेध कर वहाँ चित्त को लगाने वाले का फल-समापत्ति संज्ञक चित्तोत्पाद उसी प्रकार प्रवृत्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। शेष सब जगह स्पष्ट ही है।

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

समाधि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

อานิสํสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आनिसंस वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๒. นาถวคฺโค

२. नाथ वग्ग।

๑-๔. เสนาสนสุตฺตาทิวณฺณนา

१-४. सेनासन सुत्त आदि की व्याख्या।

๑๑-๑๔. ทุติยสฺส ปฐเม นาติทูรนฺติ โคจรฏฺฐานโต อฑฺฒคาวุตโต โอรภาคตาย นาติทูรํ. นาจฺจาสนฺนนฺติ ปจฺฉิเมน ปมาเณน โคจรฏฺฐานโต ปญฺจธนุสติกตาย น อติอาสนฺนํ. ตาย จ ปน นาติทูรนาจฺจาสนฺนตาย โคจรฏฺฐานปฏิปริสฺสยาทิรหิตมคฺคตาย จ คมนสฺส จ อาคมนสฺส จ ยุตฺตรูปตฺตา คมนาคมนสมฺปนฺนํ. ทิวสภาเค มหาชนสํกิณฺณตาภาเวน ทิวา อปฺปากิณฺณํ. อภาวตฺโถ หิ อยํ อปฺป-สทฺโท ‘‘อปฺปิจฺโฉ’’ติอาทีสุ วิย. รตฺติยํ มนุสฺสสทฺทาภาเวน รตฺตึ อปฺปสทฺทํ. สพฺพทาปิ ชนสนฺนิปาตนิคฺโฆสาภาเวน อปฺปนิคฺโฆสํ.

११-१४. दूसरे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में 'नातिदूरं' (न अधिक दूर) का अर्थ है गोचर स्थान (भिक्षाटन के स्थान) से आधे गावुत (लगभग 1 मील) से कम दूरी पर होने के कारण अधिक दूर नहीं। 'नाच्चासन्नं' (न अधिक पास) का अर्थ है पिछले प्रमाण से गोचर स्थान से पाँच सौ धनुष की दूरी होने के कारण अधिक पास नहीं। उस न अधिक दूर और न अधिक पास होने से तथा गोचर स्थान के उपद्रव आदि से रहित मार्ग होने से जाने और आने के लिए उपयुक्त होने के कारण 'गमनागमनसम्पन्न' है। दिन के समय महाजनों की भीड़ न होने से 'दिवा अप्पाकिण्णं' (दिन में भीड़भाड़ रहित) है। यहाँ 'अप्प' शब्द अभाव के अर्थ में है, जैसे 'अप्पिच्छो' (अल्पेच्छ) आदि में। रात में मनुष्यों के शब्द के अभाव के कारण 'रत्तिं अप्पसद्दं' (रात में अल्प शब्द वाला) है। हमेशा ही लोगों के इकट्ठा होने के शोर के अभाव के कारण 'अप्पनिग्घोस' (अल्प घोष वाला) है।

อปฺปกสิเรนาติ อกสิเรน สุเขเนว. สีลาทิคุณานํ ถิรภาวปฺปตฺติยา เถรา. สุตฺตเคยฺยาทิ พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. ตมุคฺคหธารเณน สมฺมเทว ครูนํ สนฺติเก อาคมิตภาเวน จ อาคโต ปริยตฺติธมฺมสงฺขาโต อาคโม เอเตสนฺติ อาคตาคมา. สุตฺตาภิธมฺมสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส ธารเณน ธมฺมธรา. วินยสฺส ธารเณน วินยธรา. เตสํ ธมฺมวินยานํ มาติกาย ธารเณน มาติกาธรา. ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมปริปุจฺฉาย ปริปุจฺฉติ. อตฺถปริปุจฺฉาย ปริปญฺหติ วีมํสติ วิจาเรติ. อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถติ ปริปุจฺฉาปริปญฺหาการทสฺสนํ. อวิวฏญฺเจว ปาฬิยา อตฺถํ ปเทสนฺตรปาฬิทสฺสเนน อาคมโต วิวรนฺติ. อนุตฺตานีกตญฺจ ยุตฺติวิภาวเนน อุตฺตานึ กโรนฺติ. กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ สํสยุปฺปตฺติยา เหตุตาย คณฺฐิฏฺฐานภูเตสุ ปาฬิปฺปเทเสสุ ยาถาวโต วินิจฺฉยปฺปทาเนน กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ.

'अप्पकसिरेन' का अर्थ है बिना कठिनाई के, सुखपूर्वक ही। शील आदि गुणों की स्थिरता प्राप्त करने के कारण 'थेर' (स्थविर) हैं। सुत्त, गेय आदि बहुत सुना है इन्होंने, इसलिए 'बहुस्सुता' (बहुश्रुत) हैं। उसके उद्ग्रहण और धारण द्वारा भली-भाँति गुरुओं के पास से प्राप्त होने के कारण, आगम (परियत्ति धर्म) इन्हें प्राप्त है, इसलिए 'आगतागमा' हैं। सुत्त और अभिधम्म संज्ञक धर्म को धारण करने के कारण 'धम्मधरा' हैं। विनय को धारण करने के कारण 'विनयधरा' हैं। उन धर्म और विनय की मातिका (तालिका/संक्षेप) को धारण करने के कारण 'मातिकाधरा' हैं। वे वहाँ-वहाँ धर्म के विषय में परिपृच्छा (पूछताछ) करते हैं। अर्थ की परिपृच्छा द्वारा प्रश्न करते हैं, मीमांसा करते हैं और विचार करते हैं। 'इदम, भन्ते, कथं, इमस्स को अत्थो' (भन्ते, यह कैसे है? इसका क्या अर्थ है?) - यह परिपृच्छा और परिप्रश्न के आकार का प्रदर्शन है। पालि के जो अर्थ स्पष्ट नहीं हैं, उन्हें अन्य प्रदेशों की पालि दिखाकर आगम के अनुसार स्पष्ट करते हैं। जो स्पष्ट नहीं किया गया है, उसे युक्ति के विवेचन द्वारा स्पष्ट करते हैं। शंका के स्थानों वाले धर्मों में संशय उत्पन्न होने के कारण जो गाँठ के समान पालि प्रदेश हैं, उनमें यथार्थ निश्चय प्रदान करके शंका को दूर करते हैं।

เอตฺถ [Pg.307] จ นาติทูรํ นาจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนนฺติ เอกํ องฺคํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ, รตฺตึ อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ เอกํ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสนฺติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส…เป… ปริกฺขาราติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา…เป… กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺตีติ เอกํ. เอวํ ปญฺจ องฺคานิ เวทิตพฺพานิ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

यहाँ 'न अधिक दूर, न अधिक पास, गमनागमन सम्पन्न' - यह एक अंग है; 'दिन में भीड़भाड़ रहित, रात में अल्प शब्द वाला, अल्प घोष वाला' - यह एक (अंग) है; 'डाँस, मच्छर, हवा, धूप और सरीसृपों के स्पर्श से रहित' - यह एक (अंग) है; 'उस सेनासन में विहार करते हुए... पे... परिष्कार' - यह एक (अंग) है; 'उस सेनासन में स्थविर... पे... शंका दूर करते हैं' - यह एक (अंग) है। इस प्रकार पाँच अंग समझने चाहिए। दूसरे आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं।

เสนาสนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सेनासन सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๕-๖. อปฺปมาทสุตฺตาทิวณฺณนา

५-६. अप्पमाद (अप्रमाद) सुत्त आदि की व्याख्या।

๑๕-๑๖. ปญฺจเม การาปกอปฺปมาโท นาม ‘‘อิเม อกุสลา ธมฺมา ปหาตพฺพา, อิเม กุสลา ธมฺมา อุปสมฺปาเทตพฺพา’’ติ ตํตํปริวชฺเชตพฺพวชฺชนสมฺปาเทตพฺพสมฺปาทนวเสน ปวตฺโต อปฺปมาโท. เอสาติ อปฺปมาโท. โลกิโยว น โลกุตฺตโร. อยญฺจาติ จ เอสาติ จ อปฺปมาทเมว วทติ. เตสนฺติ จาตุภูมกธมฺมานํ. ปฏิลาภกตฺเตนาติ ปฏิลาภาปนกตฺเตน.

१५-१६. पाँचवें (सुत्त) में 'कारापक-अप्पमाद' का अर्थ है - 'ये अकुशल धर्म त्यागने योग्य हैं, ये कुशल धर्म प्राप्त करने योग्य हैं' - इस प्रकार उन-उन वर्जनीय के वर्जन और सम्पादनीय के सम्पादन के वश में प्रवृत्त अप्रमाद। 'एसा' (यह) अप्रमाद है। यह लौकिक ही है, लोकोत्तर नहीं। 'अयञ्च' और 'एस' - ये दोनों अप्रमाद को ही कहते हैं। 'तेसं' का अर्थ है चतुर्भूमक धर्मों का। 'पटिलाभकत्तेन' का अर्थ है प्राप्त कराने के कारण।

ชงฺคลานนฺติ ชงฺคลจารีนํ. ชงฺคล-สทฺโท เจตฺถ ขรภาวสามญฺเญน ปถวีปริยาโย, น อนุปฏฺฐานวิทูรเทสวาจี. เตนาห ‘‘ปถวีตลจารีน’’นฺติ. ปทานํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สโมธานนฺติ อนฺโตคธภาวํ. เตนาห ‘‘โอธานํ ปกฺเขป’’นฺติ. ‘‘อุปกฺเขป’’นฺติปิ ปฐนฺติ, อุปเนตฺวา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถ. วสฺสิกาย ปุปฺผํ วสฺสิกํ ยถา ‘‘อามลกิยา ผลํ อามลก’’นฺติ. มหาตลสฺมินฺติ อุปริปาสาเท. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

'जङ्गळानं' का अर्थ है जंगल में विचरने वालों का। यहाँ 'जंगल' शब्द कठोरता की समानता के कारण पृथ्वी का पर्यायवाची है, न कि अनुपस्थित या दूर देश का वाचक। इसीलिए कहा - 'पृथ्वी तल पर विचरने वालों का'। पैरों की बात कहे जाने के कारण 'सपादकपाणानं' (पैर वाले प्राणियों का) - ऐसा विशेष रूप से कहा गया है। 'समोधानं' का अर्थ है अन्तर्भाव (समाहित होना)। इसीलिए कहा - 'ओधानं पक्खेपं' (भीतर डालना)। 'उपक्खेपं' भी पढ़ते हैं, जिसका अर्थ है पास लाकर डालना। 'वस्सिका' का पुष्प 'वस्सिकं' है, जैसे 'आमलकी' का फल 'आमलक' है। 'महातलस्मिं' का अर्थ है ऊपर के प्रासाद (महल) में। छठा (सुत्त) स्पष्ट ही है।

อปฺปมาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अप्पमाद सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๗-๘. ปฐมนาถสุตฺตาทิวณฺณนา

७-८. प्रथम नाथ सुत्त आदि की व्याख्या।

๑๗-๑๘. สตฺตเม เยหิ สีลาทีหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ธมฺมสรณตาย ธมฺเมเนว นาถติ อาสีสติ อภิภวตีติ นาโถ วุจฺจติ, เต [Pg.308] ตสฺส นาถภาวกรา ธมฺมา นาถกรณาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อตฺตโน สนาถภาวกรา ปติฏฺฐกราติ อตฺโถ’’ติ. ตตฺถ อตฺตโน ปติฏฺฐกราติ ยสฺส นาถภาวกรา, ตสฺส อตฺตโน ปติฏฺฐาวิธายิโน. อปฺปติฏฺโฐ อนาโถ, สปฺปติฏฺโฐ สนาโถติ ปติฏฺฐตฺโถ นาถ-สทฺโท. กลฺยาณคุณโยคโต กลฺยาณาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺนา’’ติ อาห. มิชฺชนลกฺขณา เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ มิตฺโต. โส วุตฺตนเยน กลฺยาโณ อสฺส อตฺถีติ ตสฺส อตฺถิตามตฺตํ กลฺยาณมิตฺตปเทน วุตฺตํ. อสฺส เตน สพฺพกาลํ อวิชหิตวาโสติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กลฺยาณสหาโย’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เตวสฺสา’’ติ. เต เอว กลฺยาณมิตฺตา อสฺส ภิกฺขุโน. สห อยนโตติ สห ปวตฺตนโต. อสโมธาเน จิตฺเตน, สโมธาเน ปน จิตฺเตน เจว กาเยน จ สมฺปวงฺโก. สุขํ วโจ เอตสฺมึ อนุกูลคาหิมฺหิ อาทรคารววติ ปุคฺคเลติ สุวโจ. เตนาห ‘‘สุเขน วตฺตพฺโพ’’ติอาทิ. ขโมติ ขนฺโต. ตเมวสฺส ขมภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘คาฬฺเหนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วามโตติ มิจฺฉา, อโยนิโส วา คณฺหาติ. ปฏิปฺผรตีติ ปฏาณิกภาเวน ติฏฺฐติ. ปทกฺขิณํ คณฺหาตีติ สมฺมา, โยนิโส วา คณฺหาติ.

सप्तम (सूत्र) में, जिन शील आदि गुणों से युक्त भिक्षु धर्म की शरण होने के कारण धर्म के द्वारा ही रक्षा करता है, आकांक्षा करता है, अभिभूत करता है, उसे 'नाथ' कहा जाता है; वे उसके लिए नाथ-भाव उत्पन्न करने वाले धर्म 'नाथकरण' कहे गए हैं, इसलिए कहा गया है— 'अपने लिए सनाथ-भाव (रक्षक-युक्त भाव) करने वाले, प्रतिष्ठा (आधार) करने वाले, यह अर्थ है'। वहाँ 'अपने लिए प्रतिष्ठा करने वाले' का अर्थ है—जिसके लिए नाथ-भाव करने वाले हैं, उसके लिए स्वयं प्रतिष्ठा (आधार) प्रदान करने वाले। बिना प्रतिष्ठा वाला 'अनाथ' है, प्रतिष्ठा सहित 'सनाथ' है, यहाँ 'नाथ' शब्द प्रतिष्ठा के अर्थ में है। कल्याण गुणों के योग से 'कल्याण' हैं, यह दिखाते हुए 'शील आदि गुणों से संपन्न' कहा गया है। स्नेह जिसका लक्षण है, वह 'मित्र' है। उक्त विधि से जिसका कल्याण (मित्र) हो, वह 'कल्याणमित्र' पद से कहा गया है। उसके साथ सदा न बिछुड़ने वाला निवास दिखाने के लिए 'कल्याणसहाय' कहा गया है। वे ही कल्याणमित्र उस भिक्षु के लिए हैं। साथ चलने (प्रवृत्त होने) के कारण 'सहायन' है। चित्त से असमाधान होने पर, और चित्त तथा काय दोनों से समाधान होने पर 'संपवंक' है। अनुकूल ग्रहण करने वाले, आदर-गौरव वाले व्यक्ति में वचन सुखद हो, तो वह 'सुवच' है। इसीलिए कहा गया है— 'सुखपूर्वक बोलने योग्य' आदि। 'खम' का अर्थ है क्षमावान। उसी के क्षमा-भाव को दिखाने के लिए 'गाळ्हेन' (दृढ़ता से) आदि कहा गया है। 'वामत' का अर्थ है मिथ्या या अयोनिशः ग्रहण करना। 'पटिप्फरति' का अर्थ है प्रतिकूल भाव से खड़ा होना। 'पदक्खिणं गण्हाति' का अर्थ है सम्यक् या योनिशः ग्रहण करना।

อุจฺจาวจานีติ วิปุลขุทฺทกานิ. ตตฺรุปคมนิยายาติ ตตฺร ตตฺร มหนฺเต ขุทฺทเก จ กมฺเม สาธนวเสน อุปาเยน อุปคจฺฉนฺติยา, ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิปฺผาทเน สมตฺถายาติ อตฺโถ. ตตฺรุปายายาติ วา ตตฺร ตตฺร กมฺเม สาเธตพฺเพ อุปายภูตาย.

'उच्चावचानी' का अर्थ है बड़े और छोटे। 'तत्रुपगमनियाया' का अर्थ है वहाँ-वहाँ बड़े और छोटे कार्यों को सिद्ध करने के उपाय से प्रवृत्त होने वाली, अर्थात् उस-उस कार्य को निष्पन्न करने में समर्थ। अथवा 'तत्रुपायाया' का अर्थ है वहाँ-वहाँ सिद्ध किए जाने वाले कार्यों में उपाय-भूत।

ธมฺเม อสฺส กาโมติ ธมฺมกาโมติ พฺยธิกรณานมฺปิ พาหิรตฺโถ สมาโส โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. กาเมตพฺพโต วา ปิยายิตพฺพโต กาโม, ธมฺโม. ธมฺโม กาโม อสฺสาติ ธมฺมกาโม. ธมฺโมติ ปริยตฺติธมฺโม อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปิยายตีติ อตฺโถ’’ติ. สมุทาหรณํ กถนํ สมุทาหาโร, ปิโย สมุทาหาโร เอตสฺสาติ ปิยสมุทาหาโร. สยญฺจาติ เอตฺถ -สทฺเทน ‘‘สกฺกจฺจ’’นฺติ ปทํ อนุกฑฺฒติ. เตน สยญฺจ สกฺกจฺจํ เทเสตุกาโม โหตีติ โยชนา. อภิธมฺโม สตฺต ปกรณานิ ‘‘อธิโก อภิวิสิฏฺโฐ จ ปริยตฺติธมฺโม’’ติ กตฺวา. วินโย อุภโตวิภงฺคา [Pg.309] วินยนโต กายวาจานํ. อภิวินโย ขนฺธกปริวารา วิเสสโต อาภิสมาจาริกธมฺมกิตฺตนโต. อาภิสมาจาริกธมฺมปาริปูริวเสเนว หิ อาทิพฺรหฺมจริยกธมฺมปาริปูรี. ธมฺโม เอว ปิฏกทฺวยสฺสปิ ปริยตฺติธมฺมภาวโต. มคฺคผลานิ อภิธมฺโม ‘‘นิพฺพานธมฺมสฺส อภิมุโข’’ติ กตฺวา. กิเลสวูปสมกรณํ ปุพฺพภาคิยา ติสฺโส สิกฺขา สงฺเขปโต วิวฏฺฏนิสฺสิโต สมโถ วิปสฺสนา จ. อุฬารปาโมชฺโชติ พลวปาโมชฺโช. การณตฺเถติ นิมิตฺตตฺเถ. กุสลธมฺมนิมิตฺตํ หิสฺส วีริยารมฺโภ. เตนาห ‘‘เตสํ อธิคมตฺถายา’’ติ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ วา นิปฺผาเทตพฺเพ ภุมฺมํ ยถา ‘‘เจตโส อวูปสเม อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐาน’’นฺติ. อฏฺฐเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

'धम्मकामो' का अर्थ है जिसका धर्म में प्रेम हो—यह व्यधिकरण होने पर भी बाह्य अर्थ वाला समास है, ऐसा कहा गया है। अथवा कामना करने योग्य या प्रिय होने के कारण 'काम' धर्म है। धर्म ही काम (प्रिय) है जिसका, वह 'धम्मकामो' है। धर्म से यहाँ त्रिपिटक बुद्धवचन अभिप्रेत है, इसलिए कहा— 'त्रिपिटक बुद्धवचन को प्रिय मानता है, यह अर्थ है'। भली-भाँति उच्चारण करना 'समुदाहार' है, प्रिय है समुदाहार जिसका, वह 'पियसमुदाहारो' है। 'सयञ्च' यहाँ 'च' शब्द से 'सक्कच्चं' (सत्कारपूर्वक) पद का आकर्षण होता है। इससे 'स्वयं और सत्कारपूर्वक उपदेश देने का इच्छुक होता है', यह योजना है। 'अभिधम्म' सात प्रकरण हैं, क्योंकि यह 'अधिक और विशिष्ट परियत्ति धर्म' है। 'विनय' दोनों विभंग हैं, क्योंकि यह काय और वाणी का विनय करता है। 'अभिविनय' खन्धक और परिवार हैं, विशेष रूप से आभिसमाचारिक धर्मों के कीर्तन के कारण। आभिसमाचारिक धर्मों की परिपूर्णता से ही आदि-ब्रह्मचर्यक धर्मों की परिपूर्णता होती है। दोनों पिटकों के परियत्ति धर्म होने के कारण 'धर्म' ही है। 'अभिधम्म' मार्ग और फल हैं, क्योंकि ये 'निर्वाण धर्म के अभिमुख' हैं। क्लेशों का उपशमन करना पूर्वभागीय तीन शिक्षाएँ हैं, संक्षेप में विवर्त-निश्रित शमथ और विपश्यना। 'उळारपामोज्जो' का अर्थ है प्रबल प्रमोद। 'कारणत्थे' का अर्थ है निमित्त के अर्थ में। कुशल धर्म ही उसके वीर्यारम्भ का निमित्त है। इसीलिए कहा— 'उनकी प्राप्ति के लिए'। अथवा 'कुसलेसु धम्मेसु' यहाँ निष्पन्न किए जाने वाले अर्थ में सप्तमी है, जैसे 'चित्त के अनुपशम में अयोनिश-मनस्कार पदस्थान है'। आठवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

ปฐมนาถสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम नाथसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๙. ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

९. प्रथम आर्यवास सुत्त की व्याख्या।

๑๙. นวเม อริยานํ เอว อาวาสาติ อริยาวาสา อนริยานํ ตาทิสานํ อสมฺภวโต. อริยาติ เจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ขีณาสวา คหิตา. เต จ ยสฺมา เตหิ สพฺพกาลํ อวิชหิตวาสา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เต อาวสึสุ อาวสนฺติ อาวสิสฺสนฺตี’’ติ. ตตฺถ อาวสึสูติ นิสฺสาย อาวสึสุ. ปญฺจงฺควิปฺปหีนตาทโย หิ อริยานํ อปสฺสยา. เตสุ ปญฺจงฺควิปฺปหานปจฺเจกสจฺจปโนทนเอสนาโอสฏฺฐานิ, ‘‘สงฺขาเยกํ ปฏิเสวติ, อธิวาเสติ ปริวชฺเชติ วิโนเทตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๒.๑๖๘; อ. นิ. ๑๐.๒๐) วุตฺเตสุ อปสฺเสเนสุ วิโนทนญฺจ มคฺคกิจฺจาเนว, อิตเร มคฺเคน จ สมิชฺฌนฺตีติ.

१९. नौवें (सूत्र) में, आर्यों के ही आवास 'आर्यवास' हैं, क्योंकि अनार्यों में वैसा (आवास) संभव नहीं है। यहाँ 'आर्य' शब्द से उत्कृष्ट निर्देश द्वारा क्षीणास्त्रव (अर्हत्) लिए गए हैं। और चूँकि वे उनके द्वारा सदा न बिछुड़ने वाले निवास ही हैं, इसलिए कहा गया है— 'वे निवास करते थे, निवास करते हैं, निवास करेंगे'। वहाँ 'आवसिंसु' का अर्थ है आश्रय लेकर निवास किया। पाँच अंगों का प्रहाण आदि ही आर्यों के 'अपस्सय' (आश्रय) हैं। उनमें पाँच अंगों का प्रहाण, प्रत्येक सत्य का निराकरण, एषणाओं का त्याग, और 'सोच-समझकर एक का सेवन करता है, सहन करता है, वर्जन करता है, विनोदन करता है'—इन कहे गए आश्रयों में 'विनोदन' मार्ग के कृत्य ही हैं, शेष मार्ग से सिद्ध होते हैं।

ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम आर्यवास सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

१०. द्वितीय आर्यवास सुत्त की व्याख्या।

๒๐. ทสเม กสฺมา ปน ภควา กุรุสุ วิหรนฺโต อิมํ สุตฺตํ อภาสีติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. กุรุรฏฺฐํ กิร ตทา ตนฺนิวาสิสตฺตานํ โยนิโสมนสิการวนฺตตาทินา [Pg.310] เยภุยฺเยน สุปฺปฏิปนฺนตาย ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาพเลน วา ตทา อุตุอาทิสมฺปตฺติยุตฺตเมว อโหสิ. เกจิ ปน ‘‘ปุพฺเพ ปวตฺตกุรุวตฺตธมฺมานุฏฺฐานวาสนาย อุตฺตรกุรุ วิย เยภุยฺเยน อุตุอาทิสมฺปนฺนเมว โหติ. ภควโต กาเล สาติสยํ อุตุสปฺปายาทิยุตฺตํ รฏฺฐํ อโหสี’’ติ วทนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย อุตุปจฺจยาทิสมฺปนฺนตฺตา ตสฺส รฏฺฐสฺส สปฺปายอุตุปจฺจยเสวเนน นิจฺจํ กลฺลสรีรา กลฺลจิตฺตา จ โหนฺติ. เต จิตฺตสรีรกลฺลตาย อนุคฺคหิตปญฺญาพลา คมฺภีรกถํ ปฏิคฺคเหตุํ สมตฺถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทนิสฺสิตานํ คมฺภีรปญฺญานญฺจ การกา โหนฺติ. เตนาห ‘‘กุรุรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู คมฺภีรปญฺญาการกา’’ติอาทิ.

२०. दसवें (सूत्र) में, भगवान ने कुरु देश में विहार करते हुए यह सुत्त क्यों कहा? इसके उत्तर में 'यस्मा' आदि कहा गया है। कुरु राष्ट्र उस समय वहाँ के निवासियों के योनिश-मनस्कार आदि से युक्त होने के कारण प्रायः सुप्रतिपन्न होने से, अथवा पूर्व के पुण्य-बल से उस समय ऋतु आदि की संपत्ति से युक्त ही था। कुछ लोग कहते हैं— 'पूर्व में प्रवृत्त कुरु-वर्त धर्म के अनुष्ठान की वासना से उत्तरकुरु के समान वह प्रायः ऋतु आदि से संपन्न ही होता है। भगवान के काल में वह राष्ट्र ऋतु-सपायादि से अत्यंत युक्त था'। वहाँ भिक्षु, भिक्षुणियाँ, उपासक और उपासिकाएँ ऋतु-प्रत्यय आदि की संपन्नता के कारण उस राष्ट्र की अनुकूल ऋतु और प्रत्ययों के सेवन से नित्य स्वस्थ शरीर और स्वस्थ चित्त वाले होते हैं। वे चित्त और शरीर की स्वस्थता के कारण अनुगृहीत प्रज्ञा-बल वाले होकर गंभीर कथा को ग्रहण करने में समर्थ और प्रतीत्यसमुत्पाद-निश्रित गंभीर प्रज्ञा वाले कार्यों को करने वाले होते हैं। इसीलिए कहा गया है— 'कुरु राष्ट्र के निवासी भिक्षु गंभीर प्रज्ञा वाले होते हैं' आदि।

ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ สติปฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตา เจว ปยุตฺตา จ. ตสฺมิญฺหิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) ชนปเท จตสฺโส ปริสา ปกติยาว สติปฏฺฐานภาวนานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ, อนฺตมโส ทาสกมฺมกรปริชนาปิ สติปฏฺฐานปฺปฏิสํยุตฺตเมว กถํ กเถนฺติ. อุทกติตฺถสุตฺตกนฺตนฏฺฐานาทีสุปิ นิรตฺถกกถา นาม นปฺปวตฺตติ. สเจ กาจิ อิตฺถี, ‘‘อมฺม, ตฺวํ กตรํ สติปฏฺฐานภาวนํ มนสิ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิตา ‘‘น กิญฺจี’’ติ วทติ, ตํ ครหนฺติ ‘‘ธีรตฺถุ ตว ชีวิตํ, ชีวมานาปิ ตฺวํ มตสทิสา’’ติ. อถ นํ ‘‘มา ทานิ ปุน เอวมกาสี’’ติ โอวทิตฺวา อญฺญตรํ สติปฏฺฐานํ อุคฺคณฺหาเปนฺติ. ยา ปน ‘‘อหํ อสุกํ สติปฏฺฐานํ นาม มนสิ กโรมี’’ติ วทติ, ตสฺสา ‘‘สาธุ สาธู’’ติ สาธุการํ ทตฺวา ‘‘ตว ชีวิตํ สุชีวิตํ, ตฺวํ นาม มนุสฺสตฺตํ ปตฺตา, ตวตฺถาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติอาทีหิ ปสํสนฺติ. น เกวลญฺเจตฺถ มนุสฺสชาติกาเยว สติปฏฺฐานมนสิการยุตฺตา, เต นิสฺสาย วิหรนฺตา ติรจฺฉานคตาปิ.

‘युक्तप्रयुक्त’ का अर्थ है सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) भावना में युक्त और प्रयुक्त। उस जनपद में चारों परिषदें स्वभावतः सतिपट्ठान भावना के अभ्यास में लगी रहती हैं, यहाँ तक कि दास, कर्मकर और परिजन भी सतिपट्ठान से संबंधित ही बातें करते हैं। जल के घाटों और सूत कातने के स्थानों आदि पर भी निरर्थक कथा (व्यर्थ की बातें) नहीं होती। यदि कोई स्त्री पूछी जाए, ‘अम्मा, तुम किस सतिपट्ठान भावना का मनसिकार करती हो?’ और वह कहे ‘कुछ नहीं’, तो वे उसकी निंदा करते हैं— ‘तुम्हारे जीवन को धिक्कार है, जीवित होते हुए भी तुम मृत के समान हो।’ फिर उसे ‘अब दोबारा ऐसा मत करना’ कहकर उपदेश देते हैं और किसी एक सतिपट्ठान को सिखाते हैं। जो कहती है, ‘मैं अमुक सतिपट्ठान का मनसिकार करती हूँ’, उसे ‘साधु साधु’ कहकर साधुवाद देते हैं और ‘तुम्हारा जीवन सुजीवन है, तुमने मनुष्यत्व प्राप्त किया है, तुम्हारे लिए ही सम्यक्सम्बुद्ध उत्पन्न हुए हैं’ आदि कहकर प्रशंसा करते हैं। यहाँ न केवल मनुष्य जाति के लोग ही सतिपट्ठान के मनसिकार में युक्त हैं, बल्कि उनके आश्रय में रहने वाले तिर्यंच (पशु-पक्षी) भी।

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร นฏโก สุวโปตกํ คเหตฺวา สิกฺขาเปนฺโต วิจรติ. โส ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ อุปนิสฺสาย วสิตฺวา คมนกาเล สุวโปตกํ ปมุสฺสิตฺวา คโต. ตํ สามเณริโย คเหตฺวา ปฏิชคฺคึสุ, ‘‘พุทฺธรกฺขิโต’’ติ จสฺส นามํ อกํสุ. ตํ เอกทิวสํ ปุรโต นิสินฺนํ ทิสฺวา มหาเถรี อาห ‘‘พุทฺธรกฺขิตา’’ติ. กึ, อยฺโยติ. อตฺถิ เต โกจิ ภาวนามนสิกาโรติ? นตฺถยฺเยติ. อาวุโส[Pg.311], ปพฺพชิตานํ สนฺติเก วสนฺเตน นาม วิสฺสฏฺฐอตฺตภาเวน ภวิตุํ น วฏฺฏติ, โกจิเทว มนสิกาโร อิจฺฉิตพฺโพ, ตฺวํ ปน อญฺญํ น สกฺขิสฺสสิ, ‘‘อฏฺฐิ อฏฺฐี’’ติ สชฺฌายํ กโรหีติ. โส เถริยา โอวาเท ฐตฺวา ‘‘อฏฺฐิ อฏฺฐี’’ติ สชฺฌายนฺโต จรติ.

इस विषय में यह कथा है— कहते हैं कि एक नट तोते के बच्चे को लेकर उसे सिखाते हुए घूमता था। वह एक भिक्षुणी-आवास के पास रहकर जाते समय तोते के बच्चे को भूलकर चला गया। श्रमणेरियों ने उसे लेकर उसकी देखभाल की और उसका नाम ‘बुद्धरक्षित’ रखा। एक दिन उसे सामने बैठा देखकर महाथेरी ने कहा, ‘बुद्धरक्षित!’ उसने कहा, ‘क्या है, आर्या?’ ‘क्या तुम्हारा कोई भावना-मनसिकार है?’ ‘नहीं, आर्या।’ ‘आयुष्मन्, प्रव्रजितों के पास रहने वाले को प्रमादपूर्ण (असावधान) होकर रहना उचित नहीं है, कोई न कोई मनसिकार वांछनीय है। तुम और कुछ नहीं कर सकोगे, ‘अस्थि, अस्थि’ (हड्डी, हड्डी) का स्वाध्याय करो।’ वह थेरी के उपदेश में स्थित होकर ‘अस्थि, अस्थि’ का स्वाध्याय करते हुए रहने लगा।

ตํ เอกทิวสํ ปาโตว โตรณคฺเค นิสีทิตฺวา พาลาตปํ ตปมานํ เอโก สกุโณ นขปญฺชเรน อคฺคเหสิ. โส ‘‘กิริ กิรี’’ติ สทฺทมกาสิ. สามเณริโย สุตฺวา, ‘‘อยฺเย, พุทฺธรกฺขิโต สกุเณน คหิโต, โมเจม น’’นฺติ เลฑฺฑุอาทีนิ คเหตฺวา อนุพนฺธิตฺวา โมเจสุํ. ตํ อาเนตฺวา ปุรโต ฐปิตํ เถรี อาห, ‘‘พุทฺธรกฺขิต, สกุเณน คหิตกาเล กึ จินฺเตสี’’ติ. อยฺเย, น อญฺญํ จินฺเตสึ, ‘‘อฏฺฐิปุญฺโชว อฏฺฐิปุญฺชํ คเหตฺวา คจฺฉติ, กตรสฺมึ ฐาเน วิปฺปกิริสฺสตี’’ติ เอวํ, อยฺเย, อฏฺฐิปุญฺชเมว จินฺเตสินฺติ. สาธุ สาธุ, พุทฺธรกฺขิต, อนาคเต ภวกฺขยสฺส เต ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ. เอวํ ตตฺถ ติรจฺฉานคตาปิ สติปฏฺฐานมนสิการยุตฺตา.

एक दिन सुबह तोरण के ऊपर बैठकर बाल-धूप (सुबह की धूप) तापते हुए उसे एक पक्षी ने अपने पंजों से पकड़ लिया। उसने ‘किरि-किरि’ की आवाज की। श्रमणेरियों ने सुनकर कहा, ‘आर्या, बुद्धरक्षित को पक्षी ने पकड़ लिया है, उसे छुड़ाते हैं’, और ढेले आदि लेकर पीछे दौड़कर उसे छुड़ा लिया। उसे लाकर सामने रखने पर थेरी ने पूछा, ‘बुद्धरक्षित, पक्षी द्वारा पकड़े जाने के समय तुमने क्या सोचा?’ ‘आर्या, मैंने और कुछ नहीं सोचा, बस यही कि ‘अस्थि-पुंज (हड्डियों का ढेर) ही अस्थि-पुंज को लेकर जा रहा है, किस स्थान पर इसे बिखेरेगा?’ इस प्रकार, आर्या, मैंने अस्थि-पुंज का ही चिंतन किया।’ ‘साधु साधु, बुद्धरक्षित! भविष्य में यह तुम्हारे भव-क्षय (संसार के अंत) का प्रत्यय (कारण) बनेगा।’ इस प्रकार वहाँ तिर्यंच भी सतिपट्ठान के मनसिकार में युक्त थे।

ทีฆนิกายาทีสุ มหานิทานาทีนีติ ทีฆนิกาเย มหานิทานํ (ที. นิ. ๒.๙๕ อาทโย) สติปฏฺฐานํ (ที. นิ. ๒.๓๗๒ อาทโย) มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานํ (ม. นิ. ๑.๑๐๕ อาทโย) สาโรปมํ (ม. นิ. ๑.๓๐๗ อาทโย) รุกฺโขปมํ รฏฺฐปาลํ มาคณฺฑิยํ อาเนญฺชสปฺปายนฺติ (ม. นิ. ๓.๖๖ อาทโย) เอวมาทีนิ.

दीघनिकाय आदि में ‘महानिदान’ आदि का अर्थ है— दीघनिकाय में महानिदान सुत्त, सतिपट्ठान सुत्त; मज्झिमनिकाय में सतिपट्ठान सुत्त, सारोपम सुत्त, रुक्खोपम सुत्त, रट्ठपाल सुत्त, मागण्डिय सुत्त, आनेञ्जसप्पाय सुत्त आदि।

ญาณาทโยติ ญาณญฺเจว ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ. เตนาห ‘‘ญาณนฺติ วุตฺเต’’ติอาทิ. ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ เตหิ วินา สมฺปชานตาย อสมฺภวโต. มหาจิตฺตานีติ อฏฺฐปิ มหากิริยจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ ‘‘สตตวิหารา’’ติ วจนโต ญาณุปฺปตฺติปจฺจยรหิตกาเลปิ ปวตฺติโชตนโต. ทส จิตฺตานีติ อฏฺฐ มหากิริยจิตฺตานิ หสิตุปฺปาทโวฏฺฐพฺพนจิตฺเตหิ สทฺธึ ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. อรชฺชนาทุสฺสนวเสน ปวตฺติ เตสมฺปิ สาธารณาติ. ‘‘อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติ วจนโต ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน อาคตานํ อิเมสํ สตตวิหารานํ โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ อาห ‘‘อาเสวนวเสน ลพฺภตี’’ติ. กิญฺจาปิ ขีณาสโว อิฏฺฐานิฏฺเฐปิ อารมฺมเณ มชฺฌตฺโต วิย พหุลํ อุเปกฺขโก วิหรติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนโต. กทาจิ ปน ตถา เจโตภิสงฺขาราภาเว ยํ ตํ สภาวโต อิฏฺฐํ อารมฺมณํ[Pg.312], ตตฺถ ยาถาวสภาวคฺคหณวเสนปิ อรหโต จิตฺตํ โสมนสฺสสหคตํ หุตฺวา ปวตฺตเตว, ตญฺจ โข ปุพฺพาเสวนวเสน. เตน วุตฺตํ ‘‘อาเสวนวเสน ลพฺภตี’’ติ. อารกฺขกิจฺจํ สาเธติ สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา. จรโตติอาทินา นิจฺจสมาทานํ ทสฺเสติ, ตํ วิกฺเขปาภาเวน ทฏฺฐพฺพํ.

‘ज्ञानादि’ का अर्थ है ज्ञान और उससे सम्प्रयुक्त धर्म। इसीलिए कहा गया है— ‘ज्ञान कहने पर’ इत्यादि। ज्ञान-सम्प्रयुक्त चित्त प्राप्त होते हैं क्योंकि उनके बिना सम्प्रजन्यता (सम्प्रजन्य) संभव नहीं है। ‘महाचित्त’ का अर्थ है आठों महाक्रिया चित्त प्राप्त होते हैं, क्योंकि ‘सतत विहार’ के वचन से ज्ञान की उत्पत्ति के प्रत्यय (कारण) के अभाव के समय भी उनकी प्रवृत्ति प्रकाशित होती है। ‘दस चित्त’ का अर्थ है आठ महाक्रिया चित्तों के साथ हसितुत्पाद और वोट्ठब्बन (व्यवस्थान) चित्तों को मिलाकर दस चित्त प्राप्त होते हैं। राग और द्वेष के अभाव के रूप में उनकी प्रवृत्ति भी साधारण है। ‘उपेक्षक होकर विहार करता है’ इस वचन से षडंग-उपेक्षा के कारण आए इन सतत विहारों में सौमनस्य कैसे प्राप्त होता है? इसके उत्तर में कहा— ‘आसेवन (अभ्यास) के कारण प्राप्त होता है।’ यद्यपि क्षीणास्त्रव (अर्हत) इष्ट और अनिष्ट आलम्बनों में मध्यस्थ की भाँति बहुधा उपेक्षक होकर विहार करता है क्योंकि वह अपने परिशुद्ध प्रकृति-भाव को नहीं छोड़ता। परंतु कभी-कभी वैसे चेतो-अभिसंस्कार के अभाव में जो स्वभावतः इष्ट आलम्बन है, वहाँ यथार्थ स्वभाव के ग्रहण के कारण भी अर्हत का चित्त सौमनस्य-सहगत होकर प्रवृत्त होता ही है, और वह पूर्व आसेवन के कारण होता है। इसीलिए कहा गया है— ‘आसेवन के कारण प्राप्त होता है।’ स्मृति की विपुलता प्राप्त होने के कारण यह आरक्षक (रक्षा का) कार्य सिद्ध करता है। ‘चरति’ (विहार करता है) आदि से नित्य समादान (निरंतर अभ्यास) को दर्शाया गया है, उसे विक्षेप के अभाव के रूप में देखा जाना चाहिए।

ปพฺพชฺชูปคตาติ ยํ กิญฺจิ ปพฺพชฺชํ อุปคตา, น สมิตปาปา. โภวาทิโนติ ชาติมตฺตพฺราหฺมเณ วทติ. ปาเฏกฺกสจฺจานีติ เตหิ เตหิ ทิฏฺฐิคติเกหิ ปาฏิเยกฺกํ คหิตานิ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ อภินิวิฏฺฐานิ ทิฏฺฐิสจฺจาทีนิ. ตานิปิ หิ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ คหณํ อุปาทาย ‘‘สจฺจานี’’ติ โวหรียนฺติ. เตนาห ‘‘อิทเมวา’’ติอาทิ. นีหฏานีติ อตฺตโน สนฺตานโต นีหริตานิ อปนีตานิ. คหิตคฺคหณสฺสาติ อริยมคฺคาธิคมโต ปุพฺเพ คหิตสฺส ทิฏฺฐิคฺคาหสฺส. วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานีติ อริยมคฺเคน สพฺพโส ปริจฺจาคภาวสฺส อธิวจนานิ.

"पब्बज्जूपगता" (प्रव्रज्या को प्राप्त) का अर्थ है जो किसी भी प्रकार की प्रव्रज्या को प्राप्त हुए हैं, न कि जिन्होंने पापों का शमन किया है। "भोवादी" शब्द जन्ममात्र से ब्राह्मणों के लिए कहा गया है। "पाटेक्कसच्चानि" (पृथक-पृथक सत्य) का अर्थ है उन-उन दृष्टिगतिकों (मिथ्यादृष्टि वालों) द्वारा अलग-अलग ग्रहण किए गए, "यही सत्य है" इस प्रकार अभिनिविष्ट (दृढ़ता से पकड़े गए) दृष्टि-सत्य आदि। उन्हें भी "यही सत्य है" इस ग्रहण के आधार पर "सत्य" कहा जाता है। इसीलिए "यही (सत्य है)" आदि कहा गया है। "नीहतानि" का अर्थ है अपनी सन्तान (चित्त-परम्परा) से निकाले गए या हटाए गए। "गहितग्गहणस्स" का अर्थ है आर्यमार्ग की प्राप्ति से पूर्व ग्रहण की गई दृष्टि का ग्रहण। "विस्सट्ठभाववेवचनानि" आर्यमार्ग द्वारा पूर्णतः त्याग दिए जाने के भाव के पर्यायवाची शब्द हैं।

นตฺถิ เอตาสํ วโย เวกลฺลนฺติ อวยาติ อาห ‘‘อนูนา’’ติ, อนวเสโสติ อตฺโถ. เอสนาติ กาเมสนาทโย. มคฺคสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ กถิตา ราคาทีนํ ปหีนภาวทีปนโต. ปจฺจเวกฺขณผลํ กถิตนฺติ ปจฺจเวกฺขณมุเขน อริยผลํ กถิตํ. อธิคเต หิ อคฺคผเล สพฺพโส ราคาทีนํ อนุปฺปาทธมฺมตํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ.

"इनका क्षय या विकलता नहीं है" इसलिए "अव्यय" (अक्षय) कहा गया है, जिसका अर्थ "अनून" (पूर्ण) या "निरवशेष" है। "एसना" (एषणा) का अर्थ कामैषणा आदि है। राग आदि के प्रहाण (त्याग) को दर्शाने से मार्ग के कृत्य की निष्पत्ति (सिद्धि) कही गई है। "प्रत्यवेक्षण फल कहा गया है" का अर्थ है प्रत्यवेक्षण के माध्यम से आर्य फल कहा गया है। क्योंकि अग्र फल (अर्हत्व) प्राप्त होने पर, वह राग आदि के सर्वथा अनुत्पाद-धर्म (पुनः उत्पन्न न होने की प्रकृति) को जान लेता है, और वह जानना ही "प्रत्यवेक्षण ज्ञान" है।

ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

द्वितीय आर्यवास सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

นาถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

नाथ वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๓. มหาวคฺโค

३. महावग्ग

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

१. सिंहनाद सूत्र की व्याख्या

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม วิสมฏฺฐาเนสูติ ปปาตาทีสุ วิสมฏฺฐาเนสุ. ‘‘อญฺเญหิ อสาธารณานี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เจตานิ สาวกานมฺปิ เอกจฺจานํ อุปฺปชฺชนฺตีติ? กามํ อุปฺปชฺชนฺติ, ยาทิสานิ ปน พุทฺธานํ ฐานาฏฺฐานญาณาทีนิ, น ตาทิสานิ ตทญฺเญสํ กทาจิปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อญฺเญหิ อสาธารณานีติ[Pg.313]. เตนาห ‘‘ตถาคตสฺเสว พลานี’’ติ. อิมเมว หิ ยถาวุตฺตเลสํ อเปกฺขิตฺวา ตทภาวโต อาสยานุสยญาณาทีสุ เอว อสาธารณสมญฺญา นิรุฬฺหา. กามํ ญาณพลานํ ญาณสมฺภาโร วิเสสปจฺจโย, ปุญฺญสมฺภาโรปิ ปน เนสํ ปจฺจโย เอว. ญาณสมฺภารสฺสปิ วา ปุญฺญสมฺภารภาวโต ‘‘ปุญฺญุสฺสยสมฺปตฺติยา อาคตานี’’ติ วุตฺตํ.

२१. तीसरे (वग्ग) के पहले (सूत्र) में, "विषम स्थानों में" का अर्थ है प्रपात (खाई) आदि विषम स्थानों में। "दूसरों के साथ असाधारण (असमान)" ऐसा क्यों कहा गया है, क्या ये (ज्ञान) कुछ श्रावकों को भी उत्पन्न नहीं होते? भले ही वे उत्पन्न होते हों, किन्तु बुद्धों के स्थानास्थान-ज्ञान आदि जैसे होते हैं, वैसे दूसरों को कभी उत्पन्न नहीं होते, इसलिए वे "दूसरों के साथ असाधारण" हैं। इसीलिए कहा गया है— "तथागत के ही बल हैं"। इसी पूर्वोक्त सूक्ष्म अंतर की अपेक्षा करते हुए, उनके अभाव के कारण आशयानुशय-ज्ञान आदि में ही "असाधारण" संज्ञा रूढ़ हुई है। भले ही ज्ञान-बलों का विशेष प्रत्यय (कारण) ज्ञान-सम्भार है, किन्तु पुण्य-सम्भार भी उनका प्रत्यय ही है। अथवा ज्ञान-सम्भार के भी पुण्य-सम्भार स्वरूप होने के कारण "पुण्य के संचय की सम्पत्ति से आए हुए" कहा गया है।

ปกติหตฺถิกุลนฺติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๒๒) คิริจรนทิจรวนจราทิปฺปเภทา โคจริยกาลาวกนามา สพฺพาปิ พเลน ปากติกา หตฺถิชาติ. ทสนฺนํ ปุริสานนฺติ ถามมชฺฌิมานํ ทสนฺนํ ปุริสานํ. เอกสฺส ตถาคตสฺส กายพลนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เอกสฺสาติ จ ตถา เหฏฺฐา กถายํ อาคตตฺตา เทสนาโสเตน วุตฺตํ. นารายนสงฺฆาตพลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย. ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ, ตสฺมา นารายนสงฺฆาตพลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถ. ญาณพลํ ปน ปาฬิยํ อาคตเมว, น กายพลํ วิย อฏฺฐกถารุฬฺหเมวาติ อธิปฺปาโย.

"प्रकृति-हस्ति-कुल" का अर्थ है गिरिचर, नदीचर, वनचर आदि भेदों वाले, गोचरिय और कालावक नाम वाले, बल में सामान्य सभी हाथी की जातियाँ। "दस पुरुषों का" का अर्थ है मध्यम शक्ति वाले दस पुरुषों का। "एक तथागत का काय-बल" इस प्रकार लाकर सम्बन्ध जोड़ना चाहिए। "एक का" ऐसा नीचे कथा में आने के कारण देशना के प्रवाह में कहा गया है। "नारायण-संघात-बल" यहाँ 'नारा' रश्मियों (किरणों) को कहा जाता है। वे बहुत सी और नाना प्रकार की इससे उत्पन्न होती हैं, इसलिए 'नारायण' अर्थात् वज्र है; अतः "नारायण-संघात-बल" का अर्थ "वज्र-संघात-बल" है। अभिप्राय यह है कि ज्ञान-बल तो पालि में आया ही है, वह काय-बल की तरह केवल अट्ठकथा में ही प्रसिद्ध नहीं है।

สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ, สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ วุตฺตํ, ตตฺถ (วิภ. มูลฏี. ๗๖๐) ปน นิทานวคฺเค สตฺตสตฺตติ อาคตานิ จตุจตฺตารีสญฺจ. เตสตฺตติ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๑) สุตมยาทีนิ อาคตานิ ทิสฺสนฺติ, น สํยุตฺตเก. อญฺญานิปีติ เอเตน ญาณวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. ๗๕๑ อาทโย) เอกกาทิวเสน วุตฺตานิ, อญฺญตฺถ จ ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๖๓) พฺรหฺมชาลาทีสุ จ ‘‘ตยิทํ ตถาคโต ปชานาติ ‘อิมานิ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ เอวํ คหิตานี’ติ’’อาทินา (ที. นิ. ๑.๓๖) วุตฺตานิ อเนกานิ ญาณปฺปเภทานิ สงฺคณฺหาติ. ยาถาวปฺปฏิเวธโต สยญฺจ อกมฺปิยํ ปุคฺคลญฺจ ตํสมงฺคินํ เนยฺเยสุ อธิพลํ กโรตีติ อาห ‘‘อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จา’’ติ.

संयुत्त निकाय में तिहत्तर (73) ज्ञान और सतहत्तर (77) ज्ञान आए हैं ऐसा कहा गया है, वहाँ निदानवग्ग में सतहत्तर और चौवालीस (44) आए हैं। किन्तु तिहत्तर ज्ञान पटिसम्भिदामग्ग में श्रुतमय आदि के रूप में दिखाई देते हैं, संयुत्त निकाय में नहीं। "अन्य भी" इससे ज्ञानवस्तु-विभंग में एकक आदि के वश से कहे गए, और अन्यत्र "पूर्वान्त में ज्ञान" आदि के द्वारा तथा ब्रह्मजाल आदि सूत्रों में "तथागत इसे जानते हैं कि ये दृष्टि-स्थान इस प्रकार ग्रहण किए गए हैं" आदि के द्वारा कहे गए अनेक ज्ञान-भेदों का संग्रह होता है। यथार्थ प्रतिवेध (साक्षात्कार) के कारण स्वयं भी अकम्प्य (अविचल) होने से और उस (ज्ञान) से युक्त पुद्गल को ज्ञेय विषयों में अधिक बलवान बनाने के कारण "अकम्प्य अर्थ में और उपस्तम्भन (सहारा देने) के अर्थ में" कहा गया है।

อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. สพฺพญฺญุตาปฏิชานนวเสน อภิมุขํ คจฺฉนฺติ, อฏฺฐ วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ อาสภา, ปุพฺพพุทฺธา. อิทํ ปนาติ พุทฺธานํ ฐานํ สพฺพญฺญุตเมว วทติ. ติฏฺฐมาโนวาติ อวทนฺโตปิ ติฏฺฐมาโนว ปฏิชานาติ นามาติ อตฺโถ. อุปคจฺฉตีติ อนุชานาติ.

साँड का जो है वह "आसभ" (ऋषभ) है, अर्थात् श्रेष्ठ स्थान। सर्वज्ञता की प्रतिज्ञा करने के कारण वे (बुद्ध) अभिमुख होकर जाते हैं, अथवा आठ परिषदों में जाते हैं, इसलिए वे "आसभ" (ऋषभ) अर्थात् पूर्व बुद्ध हैं। किन्तु यह (स्थान) बुद्धों की सर्वज्ञता को ही कहता है। "खड़े रहते हुए ही" का अर्थ है न बोलते हुए भी खड़े रहने मात्र से ही वह प्रतिज्ञा करता है। "उपगच्छति" का अर्थ है स्वीकार करता है।

อฏฺฐสุ [Pg.314] ปริสาสูติ ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, อเนกสตํ ขตฺติยปริสํ…เป… ตตฺร วต มํ ภยํ วา สารชฺชํ วา โอกฺกมิสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, สาริปุตฺต, น สมนุปสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๑) วุตฺตาสุ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. อภีตนาทํ นทตีติ ปรโต ทสฺสิตญาณโยเคน ทสพโลหนฺติ อภีตนาทํ นทติ.

आठ परिषदों में— जैसा कि कहा गया है, "हे सारिपुत्र, मैं जानता हूँ कि अनेक सौ क्षत्रिय परिषद... वहाँ मुझे भय या घबराहट होगी, ऐसा कोई निमित्त मैं नहीं देखता हूँ"— इन आठ परिषदों में। "निर्भय नाद करता है" का अर्थ है आगे दिखाए गए ज्ञान के योग से "मैं दशबल हूँ" ऐसा निर्भय नाद करता है।

ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา อรหตฺตมคฺคญาณํ ปฏิเวโธติ ‘‘ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปฏิลทฺธสฺสปิ เทสนาญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ ปรสฺส อวพุชฺฌนมตฺเตน โหตีติ ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติผลกฺขเณ ปวตฺตํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปน ยาว ปรินิพฺพานา เทสนาญาณปวตฺติ ตสฺเสว ปวตฺติตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ ปวตฺติตจกฺกสฺส จกฺกวตฺติโน จกฺกรตนสฺส ฐานํ วิย.

प्रतिवेध (साक्षात्कार) की पूर्णता के कारण अर्हत्व मार्ग का ज्ञान ही प्रतिवेध है, इसीलिए कहा गया है— "फल के क्षण में उत्पन्न हुआ"। उस (प्रतिवेध) से प्राप्त देशना-ज्ञान के कृत्य की निष्पत्ति दूसरे के बोध मात्र से होती है, इसीलिए कहा गया है— "आयुष्मन् कौण्डिन्य के स्रोतापत्ति फल के क्षण में प्रवृत्त हुआ"। उसके बाद परिनिर्वाण तक देशना-ज्ञान की जो प्रवृत्ति है, उसे उस प्रवर्तित धर्मचक्र का स्थान समझना चाहिए, जैसे चक्रवर्ती राजा के प्रवर्तित चक्र-रत्न का स्थान होता है।

ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ, กึ ภูมิยํ ปุริโส วิย, โนติ อาห ‘‘ตทายตฺตวุตฺติตายา’’ติ. ฐานนฺติ เจตฺถ อตฺตลาโภ ธรมานตา จ, น คตินิวตฺตีติ อาห ‘‘อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จา’’ติ. ยตฺถ ปเนตํ ทสพลญาณํ วิตฺถาริตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิธมฺเม ปนา’’ติอาทิมาห. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

‘तिट्ठति’ (स्थित रहता है) ऐसा कहा गया है, क्या भूमि पर मनुष्य की तरह? नहीं, इसलिए कहा ‘तदायत्तवृत्तितया’ (उस पर आश्रित होने के कारण)। यहाँ ‘ठान’ (स्थान) का अर्थ आत्म-लाभ और विद्यमानता है, न कि गति की निवृत्ति; इसीलिए कहा ‘उत्पन्न होता है और प्रवृत्त होता है’। जहाँ यह दशबल-ज्ञान विस्तार से बताया गया है, उसे दिखाते हुए ‘अभिधम्मे पना’ (अभिधम्म में तो) आदि कहा गया है। शेष में भी यही नय (विधि) है।

สมาทิยนฺตีติ สมาทานานิ, ตานิ ปน สมาทิยิตฺวา กตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘สมาทิยิตฺวา กตาน’’นฺติ. กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานนฺติ เอเตน สมาทานสทฺทสฺส อปุพฺพตฺถาภาวํ ทสฺเสติ มุตฺตคตสทฺเท คตสทฺทสฺส วิย. คตีติ นิรยาทิคติโย. อุปธีติ อตฺตภาโว. กาโลติ กมฺมสฺส วิปจฺจนารหกาโล. ปโยโคติ วิปากุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูตา กิริยา.

‘समादियन्ति’ (ग्रहण करते हैं) इति ‘समादानानि’ (समादान), वे ग्रहण करके किए जाते हैं, इसलिए कहा ‘समादियित्वा कतानं’ (ग्रहण करके किए हुओं का)। अथवा कर्म ही ‘कर्म-समादान’ है, इससे ‘समादान’ शब्द का कोई अपूर्व अर्थ न होना दिखाया गया है, जैसे ‘मुत्तगत’ शब्द में ‘गत’ शब्द का। ‘गति’ का अर्थ है निरय आदि गतियाँ। ‘उपधि’ का अर्थ है आत्मभाव (शरीर)। ‘काल’ का अर्थ है कर्म के विपाक के योग्य काल। ‘प्रयोग’ का अर्थ है विपाक की उत्पत्ति में प्रत्यय-भूत क्रिया।

อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ, สาริปุตฺต, ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๕๓). พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ ฆาเตนฺเตสุ กามํ สพฺเพสมฺปิ เจตนา ตสฺเสเวกสฺส ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณา, ตํ ปน กมฺมํ เตสํ นานาการํ. เตสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๑๑) หิ เอโก อาทเรน ฉนฺทชาโต กโรติ, เอโก ‘‘เอหิ ตฺวมฺปิ กโรหี’’ติ ปเรหิ นิปฺปีฬิโต กโรติ, เอโก สมานจฺฉนฺโท วิย หุตฺวา อปฺปฏิพาหมาโน วิจรติ. เตสุ เอโก เตเนว กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตติ, เอโก ติรจฺฉานโยนิยํ, เอโก [Pg.315] เปตฺติวิสเย. ตํ ตถาคโต อายูหนกฺขเณเยว ‘‘อิมินา นีหาเรน อายูหิตตฺตา เอส นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส ติรจฺฉานโยนิยํ, เอส เปตฺติวิสเย’’ติ ชานาติ. นิรเย นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส มหานิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส อุสฺสทนิรเย’’ติ ชานาติ. ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส อปาทโก ภวิสฺสติ, เอส ทฺวิปาทโก, เอส จตุปฺปโท, เอส พหุปฺปโท’’ติ ชานาติ. เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตมานมฺปิ ‘‘เอส นิชฺฌามตณฺหิโก ภวิสฺสติ, เอส ขุปฺปิปาสิโก, เอส ปรทตฺตูปชีวี’’ติ ชานาติ. เตสุ จ กมฺเมสุ ‘‘อิทํ กมฺมํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิสฺสติ, อิทํ อญฺเญน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา อุปธิเวปกฺกํ ภวิสฺสตี’’ติ ชานาติ.

‘अगतिगामिनी’ का अर्थ है निर्वाणगामिनी। क्योंकि कहा गया है— ‘हे सारिपुत्र! मैं निर्वाण को भी जानता हूँ और निर्वाणगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) को भी’ (म. नि. १.१५३)। बहुत से मनुष्यों द्वारा एक ही प्राणी का घात किए जाने पर, यद्यपि उन सभी की चेतना उसी एक के जीवितिन्द्रिय को आरम्भण (विषय) बनाने वाली होती है, फिर भी उनका वह कर्म नाना प्रकार का होता है। उनमें से कोई आदर (उत्साह) के साथ छन्द-युक्त होकर करता है, कोई ‘आओ, तुम भी करो’—ऐसा दूसरों द्वारा प्रेरित किए जाने पर करता है, कोई समान छन्द वाला होकर बिना विरोध किए विचरण करता है। उनमें से कोई उसी कर्म से निरय (नरक) में उत्पन्न होता है, कोई तिर्यक्-योनि (पशु योनि) में, कोई प्रेत-विषय में। तथागत उसे कर्म के संचय के क्षण (आयुहन-क्षण) में ही जान लेते हैं कि ‘इस विधि से संचय किए जाने के कारण यह निरय में उत्पन्न होगा, यह तिर्यक्-योनि में, यह प्रेत-विषय में’। निरय में उत्पन्न होने वाले के विषय में भी जानते हैं कि ‘यह महानिरय में उत्पन्न होगा, यह उस्सद-निरय में’। तिर्यक्-योनि में उत्पन्न होने वाले के विषय में भी जानते हैं कि ‘यह पाद-रहित होगा, यह द्विपाद, यह चतुष्पाद, यह बहुपाद होगा’। प्रेत-विषय में उत्पन्न होने वाले के विषय में भी जानते हैं कि ‘यह निज्झामतण्हिक (तृष्णा से दग्ध) होगा, यह खुप्पिपासिक (भूख-प्यास से पीड़ित), यह परदत्तूपजीवी (दूसरों द्वारा दिए गए पर जीवित रहने वाला) होगा’। और उन कर्मों में भी जानते हैं कि ‘यह कर्म प्रतिसन्धि को खींचेगा, यह दूसरे द्वारा दी गई प्रतिसन्धि के लिए उपधि-विपाक (अस्तित्व का विपाक) होगा’।

ตถา สกลคามวาสิเกสุ เอกโต ปิณฺฑปาตํ ททมาเนสุ กามํ สพฺเพสมฺปิ เจตนา ปิณฺฑปาตารมฺมณาว, ตํ ปน กมฺมํ เตสํ นานาการํ. เตสุ หิ เอโก อาทเรน กโรตีติ สพฺพํ ปุริมสทิสํ, ตสฺมา เตสุ เกจิ เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, เกจิ มนุสฺสโลเก. ตํ ตถาคโต อายูหนกฺขเณเยว ชานาติ. ‘‘อิมินา นีหาเรน อายูหิตตฺตา เอส มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส เทวโลเก. ตตฺถาปิ เอส ขตฺติยกุเล, เอส พฺราหฺมณกุเล, เอส เวสฺสกุเล, เอส สุทฺทกุเล, เอส ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสุ, เอส นิมฺมานรตีสุ, เอส ตุสิเตสุ, เอส ยาเมสุ, เอส ตาวตึเสสุ, เอส จาตุมหาราชิเกสุ, เอส ภุมฺมเทเวสู’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ หีนปณีตสุวณฺณทุพฺพณฺณอปฺปปริวารมหาปริวารตาทิเภทํ ตํ ตํ วิเสสํ อายูหนกฺขเณเยว ชานาติ.

उसी प्रकार, जब समस्त ग्रामवासी एक साथ मिलकर पिण्डपात (दान) देते हैं, तो यद्यपि उन सभी की चेतना पिण्डपात को ही आरम्भण बनाने वाली होती है, फिर भी उनका वह कर्म नाना प्रकार का होता है। उनमें से कोई आदर के साथ करता है—यह सब पूर्ववत् है; इसलिए उनमें से कुछ देवलोक में उत्पन्न होते हैं, कुछ मनुष्यलोक में। तथागत उसे संचय के क्षण में ही जान लेते हैं— ‘इस विधि से संचय किए जाने के कारण यह मनुष्यलोक में उत्पन्न होगा, यह देवलोक में’। वहाँ भी— ‘यह क्षत्रिय कुल में, यह ब्राह्मण कुल में, यह वैश्य कुल में, यह शूद्र कुल में; यह परनिर्मितवसवर्ती देवों में, यह निर्माणरति देवों में, यह तुषित देवों में, यह याम देवों में, यह तावतिंस देवों में, यह चातुमहाराजिक देवों में, यह भूम-देवों में’—इत्यादि रूप से वहाँ-वहाँ हीन-प्रणीत (नीच-श्रेष्ठ), सुवर्ण-दुर्वर्ण (सुन्दर-कुरूप), अल्प-परिवार और महा-परिवार आदि के भेद से उस-उस विशेषता को संचय के क्षण में ही जान लेते हैं।

ตถา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปนฺเตสุเยว ‘‘อิมินา นีหาเรน เอส กิญฺจิ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺขิสฺสติ, เอส มหาภูตมตฺตเมว ววตฺถเปสฺสติ, เอส รูปปริคฺคเหเยว ฐสฺสติ, เอส อรูปปริคฺคเหเยว, เอส นามรูปปริคฺคเหเยว, เอส ปจฺจยปริคฺคเหเยว, เอส ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนายเมว, เอส ปฐมผเลเยว, เอส ทุติยผเลเยว, เอส ตติยผเลเยว, เอส อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ ชานาติ. กสิณปริกมฺมํ กโรนฺเตสุปิ ‘‘อิมสฺส ปริกมฺมมตฺตเมว ภวิสฺสติ, เอส นิมิตฺตํ อุปฺปาเทสฺสติ, เอส อปฺปนํ เอว ปาปุณิสฺสติ, เอส ฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ ชานาติ. เตนาห ‘‘อิมสฺส เจตนา’’ติอาทิ.

उसी प्रकार, विपश्यना का आरम्भ करते समय ही (तथागत जानते हैं)— ‘इस विधि से यह कुछ भी लक्षित (पहचान) नहीं कर सकेगा, यह केवल महाभूतों का ही व्यवस्थान (निश्चय) करेगा, यह रूप-परिग्रह पर ही रुक जाएगा, यह अरूप-परिग्रह पर, यह नाम-रूप-परिग्रह पर, यह प्रत्यय-परिग्रह पर, यह लक्षणों को आरम्भण बनाने वाली विपश्यना पर ही, यह प्रथम फल पर ही, यह द्वितीय फल पर ही, यह तृतीय फल पर ही, यह अर्हत्त्व को प्राप्त करेगा’। कसिण-परिकर्म करते हुओं के विषय में भी जानते हैं— ‘इसका केवल परिकर्म ही होगा, यह निमित्त उत्पन्न करेगा, यह अर्पणा (समाधि) को ही प्राप्त करेगा, यह ध्यान को पादक (आधार) बनाकर विपश्यना आरम्भ कर अर्हत्त्व ग्रहण करेगा’। इसीलिए कहा— ‘इसकी चेतना’ आदि।

กามนโต [Pg.316] กาเมตพฺพโต กามปฺปฏิสํยุตฺตโต จ ธาตุ กามธาตุ. อาทิ-สทฺเทน พฺยาปาทธาตุรูปธาตุอาทีนํ สงฺคโห. วิลกฺขณตายาติ วิสทิสสภาวตาย. ขนฺธายตนธาตุโลกนฺติ อเนกธาตุํ นานาธาตุํ ขนฺธโลกํ อายตนโลกํ ธาตุโลกํ ยถาภูตํ ปชานาตีติ โยชนา. ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ นาม…เป… อยํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นาม. เตสุปิ เอกวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกาทสวิเธน รูปกฺขนฺโธ. เอกวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, พหุวิเธน เวทนากฺขนฺโธ. เอกวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, พหุวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ ตาว ขนฺธโลกสฺส, ‘‘อิทํ จกฺขายตนํ นาม…เป… อิทํ ธมฺมายตนํ นาม. ตตฺถ ทสายตนา กามาวจรา, ทฺเว จาตุภูมกา’’ติอาทินา อายตนโลกสฺส, ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นาม…เป… อยํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. ตตฺถ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, ทฺเว จาตุภูมกา’’ติอาทินา ธาตุโลกสฺส อเนกสภาวํ นานาสภาวญฺจ ปชานาติ. น เกวลํ อุปาทินฺนสงฺขารโลกสฺเสว, อถ โข อนุปาทินฺนกสงฺขารโลกสฺสปิ ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต, อิมสฺส กาโฬ, อิมสฺส มฏฺโฐ, อิมสฺส สกณฺฏโก, อิมสฺส พหลตฺตโจ, อิมสฺส ตนุตฺตโจ, อิมสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ, อิมสฺส ปุปฺผํ นีลํ ปีตํ โลหิตํ โอทาตํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ, อิมสฺส ผลํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ ทีฆํ วฏฺฏํ สุสณฺฐานํ ทุสฺสณฺฐานํ มฏฺฐํ ผรุสํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ อมฺพิลํ กสาวํ, อิมสฺส กณฺฏโก ติขิโณ กุณฺโฐ อุชุโก กุฏิโล ตมฺโพ กาโฬ โอทาโต โหตี’’ติอาทินา ปชานาติ. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ เอว หิ เอตํ พลํ, น อญฺเญสํ.

कामना करने के कारण, कामना करने योग्य होने के कारण और काम से संबंधित होने के कारण 'कामधातु' है। 'आदि' शब्द से व्यापादधातु, रूपधातु आदि का संग्रह होता है। 'विलक्षणता' का अर्थ है विसदृश स्वभाव वाला होना। 'स्कन्ध-आयतन-धातु-लोक' का अर्थ है कि वह अनेक धातुओं, नाना धातुओं, स्कन्ध-लोक, आयतन-लोक और धातु-लोक को यथार्थ रूप में जानता है - यह योजना है। 'यह रूपस्कन्ध है... यह विज्ञानस्कन्ध है। उनमें भी एक प्रकार से रूपस्कन्ध है, ग्यारह प्रकार से रूपस्कन्ध है। एक प्रकार से वेदनास्कन्ध है, बहुप्रकार से वेदनास्कन्ध है। एक प्रकार से संज्ञास्कन्ध... संस्कारस्कन्ध... विज्ञानस्कन्ध है, बहुप्रकार से विज्ञानस्कन्ध है' - इस प्रकार पहले स्कन्ध-लोक को, 'यह चक्षु-आयतन है... यह धर्म-आयतन है। वहाँ दस आयतन कामावचर हैं, दो चतुर्भूमक हैं' आदि के द्वारा आयतन-लोक को, 'यह चक्षु-धातु है... यह मनोविज्ञान-धातु है। वहाँ सोलह धातुएँ कामावचर हैं, दो चतुर्भूमक हैं' आदि के द्वारा धातु-लोक के अनेक स्वभाव और नाना स्वभाव को जानता है। न केवल उपादिन्न (चेतन) संस्कार लोक को, बल्कि अनुपादिन्न (अचेतन) संस्कार लोक को भी - 'इस धातु की अधिकता के कारण इस वृक्ष का तना सफेद है, इसका काला है, इसका चिकना है, इसका काँटेदार है, इसकी छाल मोटी है, इसकी छाल पतली है, इसका पत्ता वर्ण और संस्थान आदि के कारण इस प्रकार का है, इसका फूल नीला, पीला, लाल, सफेद, सुगन्धित, दुर्गन्धित है, इसका फल छोटा, बड़ा, लम्बा, गोल, सुगठित, बेडौल, चिकना, खुरदरा, सुगन्धित, दुर्गन्धित, मीठा, कड़वा, तीखा, खट्टा, कसैला है, इसका काँटा तीखा, कुंठित, सीधा, टेढ़ा, ताँबे जैसा, काला, सफेद होता है' आदि के द्वारा जानता है। यह केवल सर्वज्ञ बुद्धों का ही बल है, दूसरों का नहीं।

นานาธิมุตฺติกตนฺติ นานชฺฌาสยตํ. อธิมุตฺติ นาม อชฺฌาสยธาตุ อชฺฌาสยสภาโว. โส ปน หีนปณีตตาสามญฺเญน ปาฬิยํ ทฺวิธาว วุตฺโตปิ หีนปณีตาทิเภเทน อเนกวิโธติ อาห ‘‘หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาว’’นฺติ. ตตฺถ เย เย สตฺตา ยํยํอธิมุตฺติกา, เต เต ตํตทธิมุตฺติเก เอว เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ธาตุสภาคโต. ยถา คูถาทีนํ ธาตูนํ สภาโว เอโส, ยํ คูถาทีหิ เอว สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, เอวํ หีนชฺฌาสยา ทุสฺสีลาทีเหว สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, สมฺปนฺนสีลาทโย จ สมฺปนฺนสีลาทีเหว. ตํ เนสํ นานาธิมุตฺติกตํ ภควา ยถาภูตํ ปชานาตีติ.

'नानाधिमुक्तिकता' का अर्थ है नाना प्रकार के आशय (रुचि)। 'अधिमुक्ति' का अर्थ है आशय-धातु या आशय-स्वभाव। यद्यपि पालि में हीन और प्रणीत (उत्कृष्ट) की समानता के आधार पर वह दो प्रकार की ही कही गई है, फिर भी हीन-प्रणीत आदि के भेद से वह अनेक प्रकार की है, इसलिए कहा गया है - 'हीन आदि अधिमुक्तियों के कारण नानाधिमुक्तिक भाव'। वहाँ जो-जो प्राणी जिस-जिस अधिमुक्ति वाले होते हैं, वे धातु की समानता के कारण उसी-उसी अधिमुक्ति वालों की ही सेवा करते हैं, उन्हीं के साथ रहते हैं और उन्हीं की उपासना करते हैं। जैसे विष्ठा आदि धातुओं का यह स्वभाव है कि वे विष्ठा आदि के साथ ही मिलती और समान होती हैं, वैसे ही हीन आशय वाले दुःशील आदि के साथ ही मिलते और समान होते हैं, और शील-सम्पन्न आदि शील-सम्पन्न आदि के साथ ही। उनकी उस नानाधिमुक्तिकता को भगवान यथार्थ रूप में जानते हैं।

วุทฺธึ [Pg.317] หานิญฺจาติ ปจฺจยวิเสเสน สามตฺถิยโต อธิกตํ อนธิกตญฺจ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทเส (วิภ. ๘๑๔; ปฏิ. ม. ๑๑๓) ‘‘อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาตี’’ติ อาสยาทิชานนํ กสฺมา นิทฺทิฏฺฐนฺติ? อาสยชานนาทินา เยหิ อินฺทฺริเยหิ ปโรปเรหิ สตฺตา กลฺยาณปาปาสยาทิกา โหนฺติ, เตสํ ชานนสฺส วิภาวนโต. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยญาณานํ วิสุํ อสาธารณตา, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนานาธิมุตฺติกตาญาณานํ วิสุํ พลวตา จ สิทฺธา โหติ. ตตฺถ อาสยนฺติ ยตฺถ สตฺตา นิวสนฺติ, ตํ เตสํ นิวาสฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิคตํ วา ยถาภูตญาณํ วา อาสโย, อนุสโย อปฺปหีนภาเวน ถามคโต กิเลโส. ตํ ปน ภควา สตฺตานํ อาสยํ ชานนฺโต เตสํ เตสํ ทิฏฺฐิคตานํ วิปสฺสนามคฺคญาณานญฺจ อปฺปวตฺติกฺขเณปิ ชานาติ. วุตฺตญฺเหตํ –

'वृद्धि और हानि' का अर्थ है प्रत्यय विशेष की सामर्थ्य से अधिकता और अनधिकता। इन्द्रियपरोपरियत्त ज्ञान के निर्देश में (विभंग ८१४; प्रतिसंभिदामग्ग १.११३) 'आशय को जानता है, अनुशय को जानता है' - इस प्रकार आशय आदि का जानना क्यों निर्दिष्ट किया गया है? क्योंकि आशय-ज्ञान आदि के द्वारा जिन श्रेष्ठ और निम्न इन्द्रियों से प्राणी कल्याणकारी या पापमय आशय वाले होते हैं, उनके ज्ञान को स्पष्ट करने के लिए। ऐसा करने से इन्द्रियपरोपरियत्त और आशय-अनुशय ज्ञानों की अलग-अलग असाधारणता, तथा इन्द्रियपरोपरियत्त और नानाधिमुक्तिकता ज्ञानों की अलग-अलग प्रबलता सिद्ध होती है। वहाँ 'आशय' का अर्थ है जहाँ प्राणी निवास करते हैं, वह उनका निवास स्थान; अथवा दृष्टिगत या यथाभूत ज्ञान ही आशय है। 'अनुशय' वह क्लेश है जो प्रहीण न होने के कारण जड़ जमा चुका है। भगवान प्राणियों के उस आशय को जानते हुए, उन-उन दृष्टिगतों और विपश्यना-मार्ग-ज्ञानों के अप्रवृत्त होने के क्षण में भी जानते हैं। जैसा कि कहा गया है -

‘‘กามํ เสวนฺตํเยว ภควา ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล กามครุโก กามาสโย กามาธิมุตฺโต’ติ. กามํ เสวนฺตํเยว ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาสโย เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต’ติ. เนกฺขมฺมํ เสวนฺตํเยว ชานาติ. พฺยาปาทํ, อพฺยาปาทํ, ถินมิทฺธํ, อาโลกสญฺญํ เสวนฺตํเยว ชานาติ – ‘อยํ ปุคฺคโล ถินมิทฺธครุโก ถินมิทฺธาสโย ถินมิทฺธาธิมุตฺโต’’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓).

'काम का सेवन करने वाले को ही भगवान जानते हैं - यह पुद्गल काम-प्रधान है, काम-आशय वाला है, काम-अधिमुक्त है। काम का सेवन करने वाले को ही जानते हैं - यह पुद्गल नैष्क्रम्य-प्रधान है, नैष्क्रम्य-आशय वाला है, नैष्क्रम्य-अधिमुक्त है। नैष्क्रम्य का सेवन करने वाले को ही जानते हैं। व्यापाद, अव्यापाद, स्त्यान-मिद्ध, आलोक-संज्ञा का सेवन करने वाले को ही जानते हैं - यह पुद्गल स्त्यान-मिद्ध-प्रधान है, स्त्यान-मिद्ध-आशय वाला है, स्त्यान-मिद्ध-अधिमुक्त है' (प्रतिसंभिदामग्ग १.११३)।

ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานนฺติ รูปาวจรานํ ปฐมาทีนํ ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐน อารมฺมณูปนิชฺฌาปนฏฺเฐน จ ฌานานํ. จตุกฺกนเยน เหตํ วุตฺตํ. อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ เอตฺถ ปฏิปาฏิยา สตฺต อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจนโต อารมฺมเณ จ อธิมุจฺจนโต วิโมกฺขา นาม. อฏฺฐโม ปน สพฺพโส สญฺญาเวทยิเตหิ วิมุตฺตตฺตา อปคมวิโมกฺโข นาม. จตุกฺกนยปญฺจกนเยสุ ปฐมชฺฌานสมาธิ สวิตกฺกสวิจาโร นาม. ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานสมาธิ อวิตกฺกวิจารมตฺโต. นยทฺวเยปิ อุปริ ตีสุ ฌาเนสุ สมาธิ อวิตกฺกอวิจาโร. สมาปตฺตีสุ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐนฺนํ สมาธีติปิ นามํ, สมาปตฺตีติปิ จิตฺเตกคฺคตาสพฺภาวโต, นิโรธสมาปตฺติยา ตทภาวโต น สมาธีติ นามํ. หานภาคิยธมฺมนฺติ อปฺปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ กามาทิอนุปกฺขนฺทนํ. วิเสสภาคิยธมฺมนฺติ ปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ [Pg.318] ทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนํ. อิติ สญฺญามนสิการานํ กามาทิทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนานิ หานภาคิยวิเสสภาคิยา ธมฺมาติ ทสฺสิตานิ. เตหิ ปน ฌานานํ ตํสภาวตา จ ธมฺมสทฺเทน วุตฺตา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. โวทานนฺติ ปคุณตาสงฺขาตํ โวทานํ. ตญฺหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทิอธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานนฺติ ปาฬิ นตฺถี’’ติ วทนฺติ. เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิมาย ปาฬิยา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) ปฏิเสเธตพฺพา. โย สมาปตฺติลาภี สมาโน เอว ‘‘น ลาภีมฺหี’’ติ, กมฺมฏฺฐานํ สมานํ เอว ‘‘น กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ สญฺญี โหติ, โส สมฺปตฺตึเยว สมานํ ‘‘วิปตฺตี’’ติ ปจฺเจตีติ เวทิตพฺโพ.

प्रथम आदि चार ध्यानों का अर्थ है—रूपलोक के प्रथम आदि ध्यानों का, जो प्रत्यनीक (विपक्षी धर्मों) को जलाने के अर्थ में और आलम्बन के सूक्ष्म चिन्तन (उपनिध्यान) के अर्थ में 'ध्यान' कहलाते हैं। यह चतुष्क-नय (चार के क्रम) से कहा गया है। आठ विमोक्षों का अर्थ है—यहाँ क्रम से सात (विमोक्ष) अर्पणा के क्षणों में प्रत्यनीक धर्मों से मुक्त होने के कारण और आलम्बन में अधिमुक्त (दृढ़ता से स्थित) होने के कारण 'विमोक्ष' कहलाते हैं। किन्तु आठवाँ (विमोक्ष) पूरी तरह से संज्ञा और वेदयित (अनुभव) से मुक्त होने के कारण 'अपगम-विमोक्ष' कहलाता है। चतुष्क-नय और पञ्चक-नय में प्रथम ध्यान समाधि 'सवितर्क-सविचार' कहलाती है। पञ्चक-नय में द्वितीय ध्यान समाधि 'अवितर्क-विचारमात्र' है। दोनों नयों में ऊपर के तीन ध्यानों में समाधि 'अवितर्क-अविचार' है। समापत्तियों में क्रम से आठों को 'समाधि' भी कहा जाता है और 'समापत्ति' भी, क्योंकि उनमें चित्त की एकाग्रता विद्यमान होती है; किन्तु निरोध-समापत्ति में उसका (चित्त की एकाग्रता का) अभाव होने के कारण उसे 'समाधि' नहीं कहा जाता। हानभागीय धर्म का अर्थ है—अकुशल (अपूर्ण) प्रथम ध्यान आदि से व्युत्थित (बाहर निकले हुए) व्यक्ति की संज्ञा और मनसिकार का काम आदि (नीचे के स्तरों) में पुनः गिर जाना। विशेषभागीय धर्म का अर्थ है—कुशल (पूर्ण) प्रथम ध्यान आदि से व्युत्थित व्यक्ति की संज्ञा और मनसिकार का द्वितीय ध्यान आदि (ऊपर के स्तरों) में प्रवेश करना। इस प्रकार संज्ञा और मनसिकार का काम आदि में गिरना और द्वितीय ध्यान आदि में प्रवेश करना क्रमशः हानभागीय और विशेषभागीय धर्म के रूप में दिखाए गए हैं। उन ध्यानों की वह स्वभावता 'धम्म' शब्द से कही गई है। 'तस्मा' (इसलिए) पद कहे गए अर्थ को ही हेतु के रूप में संकेतित करता है। 'वोदान' का अर्थ है—कुशलता (निपुणता) संज्ञक शुद्धि। क्योंकि वह प्रथम ध्यान आदि से व्युत्थित होकर द्वितीय ध्यान आदि की प्राप्ति का प्रत्यय (कारण) होने से 'व्युत्थान' कहा गया है। किन्तु कुछ लोग कहते हैं कि 'निरोध से फल-समापत्ति का व्युत्थान होता है'—ऐसी पालि (पाठ) नहीं है। उनका इस पालि वचन से निषेध किया जाना चाहिए—'निरोध से व्युत्थित होने वाले के लिए नैवसंज्ञानासंज्ञायतन फल-समापत्ति का अनन्तर-प्रत्यय से प्रत्यय होता है' (पट्ठान १.१.४१७)। जो समापत्ति का लाभ प्राप्त होने पर भी 'मैं लाभ प्राप्त नहीं हूँ' ऐसा समझता है, और कर्मस्थान होने पर भी 'यह कर्मस्थान नहीं है' ऐसी संज्ञा वाला होता है, वह 'सम्पत्ति' को ही 'विपत्ति' मानता है—ऐसा समझना चाहिए।

น ตถา ทฏฺฐพฺพนฺติ ยถา ปรวาทินา วุตฺตํ, ตถา น ทฏฺฐพฺพํ. สกสกกิจฺจเมว ชานาตีติ ฐานาฏฺฐานชานนาทิสกสกเมว กิจฺจํ กาตุํ ชานาติ, ยถาสกเมว วิสยํ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ตมฺปีติ เตหิ ทสพลญาเณหิ ชานิตพฺพมฺปิ. กมฺมวิปากนฺตรเมวาติ กมฺมนฺตรสฺส วิปากนฺตรเมว ชานาติ. เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตธมฺเม นิรยาทินิพฺพานคามินิปฺปฏิปทาภูเต กมฺมนฺติ คเหตฺวา อาห ‘‘กมฺมปริจฺเฉทเมวา’’ติ. ธาตุนานตฺตญฺจ ธาตุนานตฺตการณญฺจ ธาตุนานตฺตการณนฺติ เอกเทสสรูเปกเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ ญาณํ ตทุภยมฺปิ ชานาติ. ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา’’ติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๘๑๒) ตถา เจว สํวณฺณิตํ. สจฺจปริจฺเฉทเมวาติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน สจฺจานํ ปริจฺฉินฺนเมว. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อฏฺฐมนวมพลานิ วิย ตํสทิสํ, อิทฺธิวิธญาณมิว วิกุพฺพิตุํ. เอเตนสฺส พลสทิสตญฺจ นิวาเรติ. ฌานาทิญาณํ วิย วา อปฺเปตุํ วิกุพฺพิตุญฺจ. ยทิปิ หิ ฌานาทิปจฺจเวกฺขณญาณํ สตฺตมพลนฺติ ตสฺส สวิตกฺกสวิจารตา วุตฺตา, ตถาปิ ฌานาทีหิ วินา ปจฺจเวกฺขณา นตฺถีติ ฌานาทิสหคตํ ญาณํ ตทนฺโตคธํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ฌานาทิกิจฺจํ วิย น สพฺพํ พลกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุญฺจ น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน กสฺสจิ พลสฺส ฌานอิทฺธิภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

'वैसा नहीं देखना चाहिए' का अर्थ है—जैसा परवादी (दूसरे मत वाले) ने कहा है, वैसा नहीं देखना चाहिए। 'अपने-अपने कार्य को ही जानता है' का अर्थ है—स्थानास्थान (उचित-अनुचित) जानने आदि अपने-अपने कार्य को करना जानता है, अर्थात् अपने-अपने विषय का भेदन (साक्षात्कार) करता है। 'उसे भी' का अर्थ है—उन दस बल-ज्ञानों द्वारा जानने योग्य को भी। 'कर्म-विपाक के अन्तर को ही' का अर्थ है—कर्म के अन्तर और विपाक के अन्तर को ही जानता है। चेतना और चेतना-सम्प्रयुक्त धर्मों को, जो नरक आदि से लेकर निर्वाणगामी प्रतिपदा (मार्ग) स्वरूप हैं, 'कर्म' के रूप में ग्रहण करके कहा—'कर्म के परिच्छेद को ही'। धातु-नानत्व (धातुओं की विविधता) और धातु-नानत्व के कारण को 'धातु-नानत्व-कारण' के रूप में एकदेश-सरूप-एकशेष (समास) समझना चाहिए। क्योंकि वह ज्ञान उन दोनों को ही जानता है। 'इस अमुक धातु की प्रधानता के कारण' इत्यादि (विभङ्ग अट्ठकथा ८१२) के द्वारा वैसा ही वर्णन किया गया है। 'सत्य के परिच्छेद को ही' का अर्थ है—परिज्ञा-अभिसमय आदि के वश से सत्यों का परिच्छिन्न (निश्चित) ज्ञान ही। वह (सर्वज्ञता ज्ञान) आठवें और नौवें बल के समान अर्पणा करने में समर्थ नहीं है, और ऋद्धिविध-ज्ञान के समान विकुर्वण (चमत्कार) करने में समर्थ नहीं है। इससे उसकी (सर्वज्ञता ज्ञान की) बल-सदृशता का निषेध करता है। अथवा ध्यान आदि ज्ञान के समान अर्पणा करने और विकुर्वण करने में (असमर्थ है)। यद्यपि ध्यान आदि का प्रत्यवेक्षण-ज्ञान सातवाँ बल है और उसे सवितर्क-सविचार कहा गया है, तथापि ध्यान आदि के बिना प्रत्यवेक्षण नहीं होता, इसलिए ध्यान आदि के साथ रहने वाले ज्ञान को उसमें समाहित करके ऐसा कहा गया है—ऐसा समझना चाहिए। अथवा, सर्वज्ञता ज्ञान ध्यान आदि के कार्य के समान सभी बल-कार्यों को करने में समर्थ नहीं है—यह दिखाने के लिए कहा गया है कि 'वह ध्यान होकर अर्पणा करने में और ऋद्धि होकर विकुर्वण करने में समर्थ नहीं है'; किन्तु इसे किसी बल के ध्यान-ऋद्धि स्वरूप होने के रूप में नहीं देखना चाहिए।

เอวํ [Pg.319] กิจฺจวิเสสวเสนปิ ทสพลญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณวิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตกฺกตฺติกภูมนฺตรวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิปาฏิยาติอาทิโต ปฏฺฐาย ปฏิปาฏิยา.

इस प्रकार कार्य-विशेष के वश से भी दस बल-ज्ञान और सर्वज्ञता-ज्ञान के विशेष (भेद) को दिखाकर, अब वितर्क-त्रिक और भूमि-अन्तर के वश से उसे दिखाने के लिए 'अपि च' (और भी) आदि कहा गया है। 'प्रतिपाटी' (क्रम) का अर्थ है—आदि से लेकर क्रमपूर्वक।

อนุปทวณฺณนํ ญตฺวา เวทิตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. กิเลสาวรณํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิ. กิเลสาวรณสฺส อภาโว อาสวกฺขยญาณาธิคมสฺส ฐานํ, ตพฺภาโว อฏฺฐานํ. อนธิคมสฺส ปน ตทุภยมฺปิ ยถากฺกมํ อฏฺฐานํ ฐานญฺจาติ ตตฺถ การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โลกิย…เป… ทสฺสนโต จา’’ติ อาห. ตตฺถ โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิยา ฐิติ อาสวกฺขยาธิคมสฺส ฐานํ กิเลสาวรณาภาวสฺส การณตฺตา. สา หิ ตสฺมึ สติ น โหติ, อสติ จ โหติ. เอเตน ตสฺสา อฏฺฐิติยา ตสฺส อฏฺฐานตา วุตฺตา เอว. เนสํ เวเนยฺยสตฺตานํ. ธาตุเวมตฺตทสฺสนโตติ กามธาตุอาทีนํ ปวตฺติเภททสฺสนโต, ยทคฺเคน ธาตุเวมตฺตํ ชานาติ, ตทคฺเคน จริยาทิวิเสสมฺปิ ชานาติ. ธาตุเวมตฺตทสฺสนโตติ วา ธมฺมธาตุเวมตฺตทสฺสนโต. สพฺพาปิ หิ จริยา ธมฺมธาตุปริยาปนฺนา เอวาติ. ปโยคํ อนาทิยิตฺวาปิ สนฺตติมหามตฺตาทีนํ วิย. ทิพฺพจกฺขานุภาวโต ปตฺตพฺเพนาติ เอตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา ปรสฺส หทยวตฺถุสนฺนิสฺสยโลหิตวณฺณทสฺสนมุเขน ตทา ปวตฺตมานจิตฺตชานนตฺถํ ปริกมฺมกรณํ นาม สาวกานํ, ตญฺจ โข อาทิกมฺมิกานํ, ยโต ทิพฺพจกฺขุอานุภาวโต เจโตปริยญาณสฺส ปตฺตพฺพตา สิยา. พุทฺธานํ ปน ยทิปิ อาสวกฺขยญาณาธิคมโต ปเคว ทิพฺพจกฺขุญาณาธิคโม, ตถาปิ ตถาปริกมฺมกรณํ นตฺถิ วิชฺชาตฺตยสิทฺธิยา สิชฺฌนโต. เสสาภิญฺญาตฺตเย เจโตปริยญาณํ ทิพฺพจกฺขุญาณาธิคเมน ปตฺตนฺติ จ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ตถา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

अनुपदवर्णन को जानकर समझना चाहिए - यह सम्बन्ध है। क्लेशावरण नियत मिथ्यादृष्टि है। क्लेशावरण का अभाव आस्रवक्षय ज्ञान की प्राप्ति का स्थान (अवसर) है, उसका होना अस्थान (अनवसर) है। अप्राप्ति के लिए वे दोनों क्रमशः अस्थान और स्थान हैं - वहाँ कारण दिखाते हुए 'लोकिय...पे... दस्सना च' कहा। वहाँ लौकिक सम्यग्दृष्टि की स्थिति आस्रवक्षय की प्राप्ति का स्थान है क्योंकि वह क्लेशावरण के अभाव का कारण है। वह (सम्यग्दृष्टि) उसके होने पर नहीं होती, और न होने पर होती है। इससे उसकी अस्थिति से उसकी अस्थानता कही ही गई है। उन विनेय सत्त्वों के। धातु-वैमत्य दर्शन से - कामधातु आदि की प्रवृत्ति के भेद के दर्शन से, जिस सीमा तक धातु-वैमत्य को जानता है, उस सीमा तक चर्या आदि के विशेष को भी जानता है। अथवा धातु-वैमत्य दर्शन से - धर्मधातु के वैमत्य के दर्शन से। क्योंकि सभी चर्याएँ धर्मधातु के अन्तर्गत ही हैं। प्रयोग न करते हुए भी जैसे सन्तति महामात्र आदि के समान। दिव्यचक्षु के प्रभाव से प्राप्त होने योग्य - यहाँ दिव्यचक्षु के द्वारा दूसरे के हृदय-वस्तु के आश्रित रक्त के वर्ण के दर्शन के मुख से उस समय प्रवर्तमान चित्त को जानने के लिए परिकर्म करना श्रावकों का काम है, और वह भी आदिकर्मिकों (आरम्भ करने वालों) का, जिससे दिव्यचक्षु के प्रभाव से चेतोपरिय ज्ञान की प्राप्ति हो सके। बुद्धों के लिए यद्यपि आस्रवक्षय ज्ञान की प्राप्ति से पहले ही दिव्यचक्षु ज्ञान की प्राप्ति होती है, फिर भी वैसा परिकर्म करना नहीं होता क्योंकि तीन विद्याओं की सिद्धि से ही वह सिद्ध हो जाता है। शेष तीन अभिज्ञाओं में चेतोपरिय ज्ञान दिव्यचक्षु ज्ञान की प्राप्ति से प्राप्त होता है - ऐसा कहना उचित है, ऐसा समझना चाहिए।

สีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सिंहनाद सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๒-๔. อธิวุตฺติปทสุตฺตาทิวณฺณนา

२-४. अधिवुत्तिपद सुत्त आदि की व्याख्या।

๒๒-๒๔. ทุติเย อธิวจนปทานนฺติ ปญฺญตฺติปทานํ. ทาสาทีสุ สิริวฑฺฒกาทิสทฺทา วิย วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺติยา อธิวจนํ ปญฺญตฺติ. อถ วา อธิสทฺโท อุปริภาเค. วุจฺจตีติ วจนํ, อุปริ วจนํ อธิวจนํ, อุปาทาภูตรูปาทีนํ [Pg.320] อุปริ ปญฺญปิยมานา อุปาทาปญฺญตฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา ปญฺญตฺติทีปกปทานีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส ปทานิ ปทฏฺฐานานิ อธิวจนปทานิ. เตนาห ‘‘เตสํ เย’’ติอาทิ. เตสนฺติ อธิวจนานํ. เยติ ขนฺธาทโย. อธิวุตฺติตาย อธิวุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ. อธิกญฺหิ สภาวธมฺเมสุ สสฺสตาทึ, ปกติอาทึ, ทฺรพฺยาทึ, ชีวาทึ, กายาทิญฺจ, อภูตํ อตฺถํ อชฺฌาโรเปตฺวา ทิฏฺฐิโย ปวตฺตนฺตีติ. เตนาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. ตติยจตุตฺถานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

२२-२४. दूसरे में 'अधिवचनपदानि' का अर्थ है प्रज्ञप्ति पद। जैसे दासों आदि में श्रीवर्द्धक आदि शब्द केवल नाम मात्र के अधिकार से प्रवृत्त होते हैं, वैसे ही 'अधिवचन' प्रज्ञप्ति है। अथवा 'अधि' शब्द 'ऊपर' के अर्थ में है। कहा जाता है इसलिए 'वचन', ऊपर का वचन 'अधिवचन' है; उपादान-भूत रूप आदि के ऊपर प्रज्ञप्त की जाने वाली 'उपादान-प्रज्ञप्ति' यह अर्थ है, इसलिए प्रज्ञप्ति को प्रकाशित करने वाले पद - यह अर्थ समझना चाहिए। उसके पद (आधार) 'अधिवचनपद' हैं। इसीलिए कहा - 'तेसं ये' आदि। 'तेसं' अर्थात् अधिवचनों के। 'ये' अर्थात् स्कन्ध आदि। 'अधिवुत्ति' होने के कारण 'अधिवुत्तियो' दृष्टियों को कहा जाता है। क्योंकि स्वभाव धर्मों में शाश्वत आदि, प्रकृति आदि, द्रव्य आदि, जीव आदि और काय आदि जैसे असत्य अर्थों का आरोप करके दृष्टियाँ प्रवृत्त होती हैं। इसीलिए कहा - 'अथ वा' आदि। तीसरा और चौथा सुविज्ञेय (आसानी से समझने योग्य) हैं।

อธิวุตฺติปทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अधिवुत्तिपद सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๕. กสิณสุตฺตวณฺณนา

५. कसिण सुत्त की व्याख्या।

๒๕. ปญฺจเม สกลฏฺเฐนาติ นิสฺเสสฏฺเฐน. อนวเสสผรณวเสน เจตฺถ สกลฏฺโฐ เวทิตพฺโพ, อสุภนิมิตฺตาทีสุ วิย เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนวเสสโต คเหตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ตทารมฺมณานํ ธมฺมานนฺติ ตํ กสิณํ อารพฺภ ปวตฺตนกธมฺมานํ. เขตฺตฏฺเฐนาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานฏฺเฐน. อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ปวตฺติฏฺฐานภาเวน. ยถา เขตฺตํ สสฺสานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ วฑฺฒนฏฺฐานญฺจ, เอวเมว ตํ ต ฌานํ สมฺปยุตฺตธมฺมานนฺติ. โยคิโน วา สุขวิเสสานํ การณภาเวน. ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อิทํ ‘‘อุทฺธํ อโธ ติริย’’นฺติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺพํ. ปริจฺฉินฺทิตฺวา เอว หิ สพฺพตฺถ กสิณํ วฑฺเฒตพฺพํ. เตน เตน วา การเณนาติ เตน เตน อุปริอาทีสุ กสิณวฑฺฒนการเณน. ยถา กินฺติ อาห ‘‘อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม’’ติ. ยถา ทิพฺพจกฺขุนา อุทฺธํ เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, อุทฺธํ อาโลกํ ปสาเรติ. อโธ เจ, อโธ. สมนฺตโต เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, สมนฺตโต อาโลกํ ปสาเรติ, เอวํ สพฺพกสิณนฺติ อตฺโถ. เอกสฺสาติ ปถวีกสิณาทีสุ เอเกกสฺส. อญฺญภาวานุปคมนตฺถนฺติ อญฺญกสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ, อญฺญสฺส วา กสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ. น หิ อญฺเญน ปสาริตกสิณํ ตโต อญฺเญน ปสาริตกสิณภาวํ อุปคจฺฉติ, เอวมฺปิ เนสํ อญฺญกสิณสมฺเภทาภาโว เวทิตพฺโพ. น อญฺญํ ปถวีอาทิ. น หิ อุทเกน ฐิตฏฺฐาเน สสมฺภารปถวี อตฺถิ. อญฺญกสิณสมฺเภโทติ อาโปกสิณาทินา สงฺกโร. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เสสกสิเณสุ.

२५. पाँचवें में 'सकलट्ठेन' का अर्थ है निःशेष अर्थ से। यहाँ बिना किसी अवशेष के व्याप्त होने के कारण 'सकल' अर्थ समझना चाहिए, जैसे अशुभ निमित्त आदि में एक देश में न रहकर पूर्ण रूप से ग्रहण करने योग्य होने के कारण। 'तदारम्मणानं धम्मानं' का अर्थ है उस कसिण को आरम्भ कर (आलम्बन बना कर) प्रवृत्त होने वाले धर्मों का। 'खेत्तट्ठेन' का अर्थ है उत्पत्ति स्थान के अर्थ में। 'अधिट्ठानट्ठेन' का अर्थ है प्रवृत्ति स्थान होने के कारण। जैसे खेत फसलों का उत्पत्ति स्थान और वृद्धि का स्थान है, वैसे ही वह-वह ध्यान सम्प्रयुक्त धर्मों का है। अथवा योगियों के लिए सुख-विशेषों का कारण होने से। 'परिच्छिन्दित्वा' (परिच्छिन्न करके) - इसे 'ऊपर, नीचे, तिरछा' यहाँ भी जोड़ना चाहिए। परिच्छिन्न करके ही सर्वत्र कसिण को बढ़ाना चाहिए। 'तेन तेन वा कारणेन' अर्थात् उस-उस ऊपर आदि में कसिण बढ़ाने के कारण से। 'यथा किं' (जैसे क्या) - इसके लिए कहा 'आलोकमिव रूपदस्सनकामो' (जैसे रूप देखने की इच्छा वाला प्रकाश को)। जैसे दिव्यचक्षु से यदि ऊपर रूप देखना चाहता है, तो ऊपर प्रकाश फैलाता है। यदि नीचे, तो नीचे। यदि चारों ओर रूप देखना चाहता है, तो चारों ओर प्रकाश फैलाता है, वैसे ही सभी कसिणों के विषय में समझना चाहिए। 'एकस्स' अर्थात् पृथ्वी-कसिण आदि में से एक-एक का। 'अञ्ञभावानुपगमनत्थं' का अर्थ है अन्य कसिण भाव को प्राप्त न होने को दर्शाने के लिए, अथवा अन्य के कसिण भाव को प्राप्त न होने को दर्शाने के लिए। क्योंकि एक के द्वारा फैलाया गया कसिण दूसरे के द्वारा फैलाए गए कसिण भाव को प्राप्त नहीं होता, इस प्रकार उनका अन्य कसिणों के साथ सम्मिश्रण न होना समझना चाहिए। 'न अञ्ञं' अर्थात् पृथ्वी आदि अन्य नहीं। क्योंकि जल के रहने के स्थान पर सम्भार-पृथ्वी नहीं होती। 'अञ्ञकसिणसम्भेदो' का अर्थ है आपो-कसिण आदि के साथ संकर (मिश्रण)। 'सब्बत्थ' अर्थात् सभी शेष कसिणों में।

เอกเทเส [Pg.321] อฏฺฐตฺวา อนวเสสผรณํ ปมาณสฺส อคฺคหณโต อปฺปมาณํ. เตเนว หิ เนสํ กสิณสมญฺญา. ตถา จาห ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ เจตสา ผรนฺโตติ ภาวนาจิตฺเตน อารมฺมณํ กโรนฺโต. ภาวนาจิตฺตญฺหิ กสิณํ ปริตฺตํ วา วิปุลํ วา สกลเมว มนสิ กโรติ, น เอกเทสํ. กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ ผรณอปฺปมาณวเสน วิญฺญาณกสิณนฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ ตํ วิญฺญาณนฺติ วุจฺจติ. กสิณวเสนาติ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. ยตฺตกญฺหิ ฐานํ กสิณํ ปสาริตํ, ตตฺตกํ อากาสภาวนาวเสน อากาสํ โหตีติ. เอวํ ยตฺตกํ ฐานํ อากาสํ หุตฺวา อุปฏฺฐิตํ, ตตฺตกํ สกลเมว ผริตฺวา วิญฺญาณสฺส ปวตฺตนโต อาคมนวเสน วิญฺญาณกสิเณปิ อุทฺธํอโธติริยตา วุตฺตาติ อาห ‘‘กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา’’ติ.

एक देश (हिस्से) में न ठहरकर, बिना शेष छोड़े व्याप्त होने के कारण, प्रमाण का ग्रहण न होने से 'अप्रमाण' है। इसी कारण इनकी 'कसिण' संज्ञा है। वैसा ही कहा है— 'तञ्हि' इत्यादि। वहाँ 'चेतसा फरन्तो' (मन से व्याप्त करता हुआ) का अर्थ है— भावना-चित्त से आलम्बन करना। भावना-चित्त कसिण को थोड़ा या बहुत, सम्पूर्ण ही मन में करता है, एक देश को नहीं। कसिण-उद्घाटित आकाश में प्रवृत्त विज्ञान को 'व्याप्ति-अप्रमाण' के वश से 'विज्ञान-कसिण' कहा गया है। क्योंकि वह विज्ञान कहा जाता है। 'कसिण-वश' से अर्थात् उद्घाटित कसिण के वश से कसिण-उद्घाटित आकाश में ऊपर, नीचे और तिरछा (आड़ा) जानना चाहिए। जितना स्थान कसिण फैलाया गया है, उतना स्थान आकाश-भावना के वश से आकाश होता है। इस प्रकार जितना स्थान आकाश होकर उपस्थित हुआ है, उस सम्पूर्ण को व्याप्त कर विज्ञान के प्रवृत्त होने से, आगमन के वश से विज्ञान-कसिण में भी ऊपर, नीचे और तिरछा कहा गया है, इसीलिए कहा— 'कसिण-उद्घाटित आकाश के वश से वहाँ प्रवृत्त विज्ञान में ऊपर, नीचे और तिरछा जानना चाहिए'।

กสิณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कसिण सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๖. กาฬีสุตฺตวณฺณนา

६. काली सुत्त की व्याख्या।

๒๖. ฉฏฺเฐ อตฺถสฺส ปตฺตินฺติ เอกนฺตโต หิตานุปฺปตฺตึ. หทยสฺส สนฺตินฺติ ปรมจิตฺตูปสมํ. กิเลสเสนนฺติ กามคุณสงฺขาตํ ปฐมํ กิเลสเสนํ. สา หิ กิเลสเสนา อจฺฉราสงฺฆาตสภาวาปิ ปฏิปตฺถยมานา ปิยายิตพฺพอิจฺฉิตพฺพรูปสภาวโต ปิยรูปสาตรูปา นาม อตฺตโน กิจฺจวเสน. อหํ เอโกว ฌายนฺโตติ อหํ คณสงฺคณิกาย กิเลสสงฺคณิกาย จ อภาวโต เอโก อสหาโย ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน ฌายนฺโต. อนุพุชฺฌินฺติ อนุกฺกเมน มคฺคปฏิปาฏิยา พุชฺฌึ ปฏิวิชฺฌึ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปิยรูปํ สาตรูปํ เสนํ ชินิตฺวา อหํ เอโกว ฌายนฺโต ‘‘อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺติ’’นฺติ สงฺขํ คตํ อรหตฺตสุขํ ปฏิวิชฺฌึ, ตสฺมา ชเนน มิตฺตสนฺถวํ น กโรมิ, เตเนว จ เม การเณน เกนจิ สทฺธึ สกฺขี น สมฺปชฺชตีติ. อตฺถาภินิพฺพตฺเตสุนฺติ อิติสทฺทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อตฺโถติ คเหตฺวา’’ติ.

२६. छठे (सुत्त) में 'अत्थस्स पत्तिं' का अर्थ है— एकान्ततः हित की प्राप्ति। 'हदयस्स सन्तिं' का अर्थ है— परम चित्त-उपशम। 'किलेससेनं' का अर्थ है— कामगुण संज्ञक प्रथम क्लेश-सेना। वह क्लेश-सेना अप्सराओं के समूह के स्वभाव वाली होने पर भी, चाही जाने वाली और प्रिय लगने वाले रूप के स्वभाव के कारण, अपने कृत्य के वश से 'पियरूप-सातरूप' (प्रिय रूप और सुखद रूप) कहलाती है। 'अहं एकोव झायन्तो' का अर्थ है— मैं गण-संगणिका और क्लेश-संगणिका के अभाव के कारण अकेला, असहाय होकर लक्षणों के उपनिध्यान (ध्यान) से ध्यान करता हुआ। 'अनुबुज्झिं' का अर्थ है— क्रम से मार्ग-परम्परा द्वारा समझा, प्रतिवेध किया। यह कहा गया है— पियरूप और सातरूप सेना को जीतकर मैं अकेला ही ध्यान करता हुआ 'अत्थस्स पत्तिं हदयस्स सन्तिं' इस संज्ञा को प्राप्त अर्हत्-सुख का प्रतिवेध किया, इसलिए मैं लोगों के साथ मित्रता और संसर्ग नहीं करता, और इसी कारण से मेरा किसी के साथ साक्ष्य (मेल) नहीं होता। 'अत्थाभिनिब्बत्तेसुं' यहाँ 'इति' शब्द के लोप से यह निर्देश है, इसलिए कहा— 'अत्थो' ऐसा ग्रहण करके।

กาฬีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

काली सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๗. ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา

७. प्रथम महाप्रश्न सुत्त की व्याख्या।

๒๗. สตฺตเม [Pg.322] วุจฺเจถาติ วุจฺเจยฺย. ทุติยปเทปีติ ‘‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ เอวํ ทุติยวากฺเยปิ. เต กิร ภิกฺขู. น เจว สมฺปายิสฺสนฺตีติ น เจว สมฺมเทว ปกาเรหิ คเหสฺสนฺติ ญาเปสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ น สกฺขิสฺสนฺตี’’ติ. ยสฺมา อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิตา โหนฺติ, ตสฺมา วิฆาตํ อาปชฺชิสฺสนฺตีติ โยชนา. อญฺญถา อาราธนํ นาม นตฺถีติ อิมินา สปจฺจยนามรูปานํ ยาถาวโต อวโพโธ เอว อิโต พาหิรกานํ นตฺถิ, กุโต ปเวทนาติ ทสฺเสติ. อาราธนนฺติ ยาถาวปเวทเนน จิตฺตสฺส ปริโตสนํ.

२७. सातवें में 'वुच्चेथा' का अर्थ है— कहा जाए। 'दुतियपदेपि' का अर्थ है— 'अनुसासनिया वा अनुसासनिं' इस प्रकार दूसरे वाक्य में भी। वे भिक्षु। 'न चेव सम्पायिस्सन्ति' का अर्थ है— भली-भाँति प्रकारों से ग्रहण नहीं करेंगे, नहीं जानेंगे। इसीलिए कहा— 'सम्पादन करके कहने में समर्थ नहीं होंगे'। चूँकि वे अविषय (जो उनके अधिकार में नहीं है) में प्रश्न पूछे गए हैं, इसलिए वे व्याघात (कष्ट/विघ्न) को प्राप्त होंगे— ऐसा योजन है। 'अञ्ञथा आराधना नाम नत्थि' इससे यह दिखाते हैं कि सप्रत्यय नाम-रूपों का यथार्थ बोध ही इससे बाहर वालों को नहीं है, तो उपदेश कहाँ से होगा? 'आराधना' का अर्थ है— यथार्थ उपदेश द्वारा चित्त को संतुष्ट करना।

เอโก ปญฺโหติ เอโก ปญฺหมคฺโค, เอกํ ปญฺหคเวสนนฺติ อตฺโถ. เอโก อุทฺเทโสติ เอกํ อุทฺทิสนํ อตฺถสฺส สํขิตฺตวจนํ. เวยฺยากรณนฺติ นิทฺทิสนํ อตฺถสฺส วิวริตฺวา กถนํ. เหตุนาติ ‘‘อนฺตวนฺตโต อนจฺจนฺติกโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต’’ติ เอวมาทินา นเยน ยถา อิเม สงฺขารา เอตรหิ, เอวํ อตีเต อนาคเต จ อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมาติ อตีตานาคเตสุ นเยน.

'एको पञ्हो' का अर्थ है— एक प्रश्न-मार्ग, एक प्रश्न की खोज। 'एको उद्देसो' का अर्थ है— एक उद्देश, अर्थ का संक्षिप्त कथन। 'वेय्याकरणं' का अर्थ है— निर्देश, अर्थ का विस्तार से कथन। 'हेतुना' का अर्थ है— 'अन्तवान होने से, अनत्यन्तिक होने से, तात्कालिक होने से, नित्य के प्रतिषेध से' इत्यादि नय (विधि) से जैसे ये संस्कार अभी हैं, वैसे ही अतीत और अनागत में भी अनित्य, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मा, वयधर्मा और विरागधर्मा हैं— इस प्रकार अतीत और अनागत में नय (विधि) से।

สพฺเพ สตฺตาติ อนวเสสา สตฺตา. เต ปน ภวเภทโต สงฺเขเปเนว ภินฺทิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘กามภวาทีสู’’ติอาทิมาห. พฺยธิกรณานมฺปิ พาหิรตฺถสมาโส โหติ ยถา ‘‘อุรสิโลโม’’ติ อาห ‘‘อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา’’ติ. ติฏฺฐติ เอเตนาติ วา ฐิติ, อาหาโร ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกาติ เอวํ วา เอตฺถ สมาสวิคฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อาหารฏฺฐิติกาติ ปจฺจยฏฺฐิติกา, ปจฺจยายตฺตวุตฺติกาติ อตฺโถ. ปจฺจยตฺโถ เหตฺถ อาหารสทฺโท ‘‘อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปาทายา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๓๒) วิย. เอวญฺหิ ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ อิมินา อสญฺญสตฺตา ปริคฺคหิตา โหนฺติ. สา ปนายํ อาหารฏฺฐิติกตา นิปฺปริยายโต สงฺขารธมฺโม. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘อาหารฏฺฐิติกาติ อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา; วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๖). ยทิ เอวํ ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ อิทํ กถนฺติ? ปุคฺคลาธิฏฺฐานเทสนาติ นายํ โทโส. เตเนวาห – ‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน สมฺมา วิรชฺชมาโน สมฺมา วิมุจฺจมาโน สมฺมา [Pg.323] ปริยนฺตทสฺสาวี สมฺมทตฺถํ อภิสเมจฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ. ยฺวายํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย กถาย สพฺเพสํ สงฺขารานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อาหารปริยาเยน สามญฺญโต ปจฺจยธมฺโม วุตฺโต, อยํ อาหาโร นาม เอโก ธมฺโม.

'सब्बे सत्ता' का अर्थ है— बिना शेष सभी प्राणी। उन्हें भव-भेद से संक्षेप में ही विभाजित कर दिखाते हुए 'कामभवादीसु' इत्यादि कहा। व्यधिकरण होने पर भी बाहरी अर्थ का समास होता है जैसे 'उरसिलोमो', इसीलिए कहा— 'आहार से जिनकी स्थिति है वे आहारस्थितिक हैं'। 'तिट्ठति एतेन' (इससे ठहरता है) यह 'स्थिति' है, आहार ही जिनकी स्थिति है वे 'आहारट्ठितिका' हैं— इस प्रकार यहाँ समास-विग्रह देखना चाहिए। 'आहारट्ठितिका' का अर्थ है— प्रत्यय-स्थितिक (प्रत्ययों पर टिके हुए), प्रत्ययों के अधीन वृत्ति वाले। यहाँ 'आहार' शब्द का अर्थ 'प्रत्यय' (कारण) है, जैसे 'अयं आहारो अनुप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्स उप्पादाय' इत्यादि में। इस प्रकार 'सब्बे सत्ता' इससे असंज्ञी सत्त्व भी गृहीत हो जाते हैं। वह यह 'आहार-स्थितिकता' निष्पर्याय रूप से संस्कार-धर्म है। इसीलिए अट्ठकथाचार्यों ने कहा— 'आहारट्ठितिका' जहाँ आया है वहाँ 'संस्कार-लोक' समझना चाहिए। यदि ऐसा है तो 'सब्बे सत्ता' यह कैसे (कहा गया)? यह पुद्गलाधिष्ठान देशना है, इसलिए इसमें कोई दोष नहीं है। इसीलिए कहा— 'भिक्षुओं! एक धर्म में भली-भाँति निर्वेद प्राप्त करता हुआ, भली-भाँति विरक्त होता हुआ, भली-भाँति विमुक्त होता हुआ, भली-भाँति पर्यन्त को देखने वाला, भली-भाँति अर्थ का अभिसमय कर इसी जन्म में दुःख का अन्त करने वाला होता है। किस एक धर्म में? सभी प्राणी आहार-स्थितिक हैं'। जो यह पुद्गलाधिष्ठान कथा द्वारा सभी संस्कारों की प्रत्यय-अधीन वृत्ति होने के कारण आहार-पर्याय से सामान्य रूप से प्रत्यय-धर्म कहा गया है, यह आहार नामक 'एक धर्म' है।

โจทโก วุตฺตมฺปิ อตฺถํ ยาถาวโต อปฺปฏิวิชฺฌมาโน เนยฺยตฺถํ สุตฺตปทํ นีตตฺถโต ทหนฺโต ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติ วจนมตฺเต ฐตฺวา ‘‘นนุ จา’’ติอาทินา โจเทติ. อาจริโย อวิปรีตํ ตตฺถ ยถาธิปฺเปตมตฺถํ ปเวเทนฺโต ‘‘น วิรุชฺฌตี’’ติ วตฺวา ‘‘เตสญฺหิ ฌานํ อาหาโร โหตี’’ติ อาห. ฌานนฺติ เอกโวการภวาวหํ สญฺญาย วิรชฺชนวเสน ปวตฺตรูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘อนาหารา’’ติ วจนํ อสญฺญภเว จตุนฺนํ อาหารานํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปจฺจยาหารสฺส อภาวโต. เอวํ สนฺเตปีติ อิทํ สาสเน เยสุ ธมฺเมสุ วิเสสโต อาหารสทฺโท นิรุฬฺโห, ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เอตฺถ ยทิ เตเยว คยฺหนฺติ, อพฺยาปิตโทสมาปนฺโน. อถ สพฺโพปิ ปจฺจยธมฺโม อาหาโรติ อธิปฺเปโต, อิมาย อาหารปาฬิยา วิโรโธ อาปนฺโนติ ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ‘‘น วิรุชฺฌตี’’ติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตํ วิวรนฺโต ‘‘เอตสฺมิญฺหิ สุตฺเต’’ติอาทิมาห. กพฬีการาหาราทีนํ โอชฏฺฐมกรูปาหรณาทิ นิปฺปริยาเยน อาหารภาโว. ยถา หิ กพฬีการาหาโร โอชฏฺฐมกรูปาหรเณน รูปกายํ อุปตฺถมฺเภนฺติ, เอวํ ผสฺสาทโย เวทนาทิอาหรเณน นามกายํ อุปตฺถมฺเภติ, ตสฺมา สติปิ ชนกภาเว อุปตฺถมฺภกภาโว โอชาทีสุ สาติสโย ลพฺภมาโน มุขฺโย อาหารฏฺโฐติ เต เอว นิปฺปริยาเยน อาหารลกฺขณา ธมฺมา วุตฺตา.

आक्षेपकर्ता (चोदक) कहे गए अर्थ को यथार्थ रूप से न समझते हुए, नेय्यार्थ (व्याख्या योग्य) सूत्र-पद को नीतार्थ (निश्चित अर्थ) मानकर, 'सभी प्राणी' (सब्बे सत्ता) मात्र वचन पर टिक कर 'क्या नहीं...' आदि के द्वारा आक्षेप करता है। आचार्य वहाँ अविपरीत (सही) अभिप्रेत अर्थ को बताते हुए 'विरोध नहीं होता' कहकर कहते हैं कि 'उनके लिए ध्यान ही आहार होता है।' 'ध्यान' से तात्पर्य एकवोकार-भव (एक स्कन्ध वाले भव) को लाने वाले, संज्ञा के विराग के वश में प्रवृत्त रूपावचर चतुर्थ ध्यान से है। पालि में 'अनहारा' (आहार रहित) वचन असंज्ञी-भव में चार आहारों के अभाव के संदर्भ में कहा गया है, न कि प्रत्यय-आहार के अभाव के कारण। 'ऐसा होने पर भी' - यह शासन (बुद्ध वचन) में जिन धर्मों में विशेष रूप से 'आहार' शब्द रूढ़ है, यदि 'आहार-स्थितिक' यहाँ केवल उन्हें ही ग्रहण किया जाए, तो अव्याप्ति दोष प्राप्त होता है। यदि सभी प्रत्यय-धर्म 'आहार' के रूप में अभिप्रेत हैं, तो इस आहार-पालि के साथ विरोध प्राप्त होता है, यह दिखाने के लिए आरम्भ किया गया है। 'विरोध नहीं होता' जिस अभिप्राय से कहा गया है, उसे स्पष्ट करते हुए 'इस सूत्र में ही' आदि कहा। कवलीकार आहार आदि का ओज-अष्टमक रूप के आहरण आदि के कारण निष्पर्याय (मुख्य) रूप से आहार-भाव है। जैसे कवलीकार आहार ओज-अष्टमक रूप के आहरण द्वारा रूप-काय को उपस्तम्भित (सहारा देना) करता है, वैसे ही स्पर्श आदि वेदना आदि के आहरण द्वारा नाम-काय को उपस्तम्भित करते हैं; इसलिए जनक-भाव (उत्पन्न करने वाला) होने पर भी, ओज आदि में उपस्तम्भक-भाव (पोषक भाव) अतिशय रूप से प्राप्त होने के कारण मुख्य आहार-अर्थ है, अतः वे ही निष्पर्याय रूप से आहार-लक्षण वाले धर्म कहे गए हैं।

อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต ปริยาเยน ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺโต, สพฺโพ ปจฺจยธมฺโม อตฺตโน ผลํ อาหรตีติ อิมํ ปริยายํ ลภตีติ. เตนาห ‘‘สพฺพธมฺมานญฺหี’’ติอาทิ. ตตฺถ สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ สงฺขตธมฺมานํ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ สุตฺเตน สมตฺเถตุํ ‘‘เตเนวาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยนฺติ ปจฺจยาหาโร. นิปฺปริยายาหาโรปิ คหิโตว โหตีติ ยาวตา โสปิ ปจฺจยภาเวเนว ชนโก อุปตฺถมฺภโก จ หุตฺวา ตํ ตํ ผลํ อาหรตีติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ.

'यहाँ' (इध) का अर्थ है इस सूत्र में पर्याय (गौण अर्थ) से प्रत्यय को 'आहार' कहा गया है, क्योंकि सभी प्रत्यय-धर्म अपने फल को लाते (आहरति) हैं, यह पर्याय प्राप्त होती है। इसीलिए 'सभी धर्मों का ही' आदि कहा। वहाँ 'सभी धर्मों का' का अर्थ है सभी संस्कृत धर्मों का। अब पूर्वोक्त अर्थ को सूत्र से समर्थित करने के लिए 'इसीलिए कहा' आदि कहा गया है। 'यह' प्रत्यय-आहार है। निष्पर्याय-आहार भी ग्रहण किया ही गया है, क्योंकि वह भी प्रत्यय-भाव से ही जनक और उपस्तम्भक होकर उस-उस फल को लाता है, ऐसा कहने योग्य होता है।

ตตฺถาติ [Pg.324] ปริยายาหาโร, นิปฺปริยายาหาโรติ ทฺวีสุ อาหาเรสุ อสญฺญภเว ยทิปิ นิปฺปริยายาหาโร น ลพฺภติ, ปริยายาหาโร ปน ลพฺภเตว. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปฺปนฺเน พุทฺเธ ติตฺถกรมตนิสฺสิตานํ ฌานภาวนาย อสิชฺฌนโต ‘‘อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ’’ติ วุตฺตํ. สาสนิกา ตาทิสํ ฌานํ น นิพฺพตฺเตนฺตีติ ‘‘ติตฺถายตเน ปพฺพชิตา’’ติ วุตฺตํ. ติตฺถิยา หิ อุปปตฺติวิเสเส วิมุตฺติสญฺญิโน สญฺญาวิราคาวิราเคสุ อาทีนวานิสํสทสฺสิโนว หุตฺวา อสญฺญสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา อกฺขณภูมิยํ อุปฺปชฺชนฺติ, น สาสนิกา. วาโยกสิเณ ปริกฺกมฺมํ กตฺวาติ วาโยกสิเณ ปฐมาทีนิ ตีณิ ฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ตติยชฺฌาเน จิณฺณวสี หุตฺวา ตโต วุฏฺฐาย จตุตฺถชฺฌานาธิคมาย ปริกมฺมํ กตฺวา. เตเนวาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา’’ติ.

'वहाँ' अर्थात् पर्याय-आहार और निष्पर्याय-आहार इन दो आहारों में से, यद्यपि असंज्ञी-भव में निष्पर्याय-आहार प्राप्त नहीं होता, किन्तु पर्याय-आहार तो प्राप्त होता ही है। अब उसी अर्थ को विस्तार से दिखाने के लिए 'बुद्ध के अनुत्पन्न होने पर ही' आदि कहा गया है। बुद्ध के उत्पन्न होने पर तीर्थंकरों के मत के आश्रितों की ध्यान-भावना सिद्ध न होने के कारण 'बुद्ध के अनुत्पन्न होने पर' कहा गया है। शासन (बौद्ध धर्म) के अनुयायी वैसा ध्यान उत्पन्न नहीं करते, इसलिए 'तीर्थ-आयतन में प्रव्रजित' कहा गया है। क्योंकि तीर्थिक (अन्य मतावलम्बी) उत्पत्ति-विशेष में विमुक्ति की संज्ञा वाले होकर, संज्ञा के विराग और अविराग में दोष और लाभ को देखने वाले होकर, असंज्ञी-समापत्ति को उत्पन्न कर अक्षण-भूमि (अनुपयुक्त स्थान) में उत्पन्न होते हैं, शासन के अनुयायी नहीं। 'वायु-कसिण में परिकर्म करके' का अर्थ है वायु-कसिण में प्रथम आदि तीन ध्यानों को उत्पन्न कर, तृतीय ध्यान में वशीभूत (अभ्यस्त) होकर, उससे उठकर चतुर्थ ध्यान की प्राप्ति के लिए परिकर्म करके। इसीलिए कहा 'चतुर्थ ध्यान को उत्पन्न करके'।

กสฺมา (ที. นิ. ฏี. ๑.๖๘-๗๓; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๖๘-๗๓) ปเนตฺถ วาโยกสิเณเยว ปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ? วุจฺจเต, ยเถว หิ รูปปฏิภาคภูเตสุ กสิณวิเสเสสุ รูปวิภาวเนน รูปวิราคภาวนาสงฺขาโต อรูปสมาปตฺติวิเสโส สจฺฉิกรียติ, เอวํ อปริพฺยตฺตวิคฺคหตาย อรูปปฏิภาคภูเต กสิณวิเสเส อรูปวิภาวเนน อรูปวิราคภาวนา สงฺขาโต รูปสมาปตฺติวิเสโส อธิคมียตีติ. เอตฺถ จ ‘‘สญฺญา โรโค, สญฺญา คณฺโฑ’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๔), ‘‘ธิ จิตฺตํ, ธิ วเตตํ จิตฺต’’นฺติอาทินา จ นเยน อรูปปฺปวตฺติยา อาทีนวทสฺสเนน ตทภาเว จ สนฺตปณีตภาวสนฺนิฏฺฐาเนน รูปสมาปตฺติยา อภิสงฺขรณํ อรูปวิราคภาวนา. รูปวิราคภาวนา ปน สทฺธึ อุปจาเรน อรูปสมาปตฺติโย, ตตฺถาปิ วิเสเสน ปฐมารุปฺปชฺฌานํ. ยทิ เอวํ ‘‘ปริจฺฉินฺนากาสกสิเณปี’’ติ วตฺตพฺพํ, ตสฺสาปิ อรูปปฏิภาคตา ลพฺภตีติ? อิจฺฉิตเมเวตํ, เกสญฺจิ อวจนํ ปเนตฺถ ปุพฺพาจริเยหิ อคฺคหิตภาเวน. ยถา หิ รูปวิราคภาวนา วิรชฺชนียธมฺมาภาวมตฺเตน ปรินิปฺผนฺนา, วิรชฺชนียธมฺมปริภาสภูเต จ วิสยวิเสเส ปาตุภวติ, เอวํ อรูปวิราคภาวนาปีติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ติตฺถิเยเหว ปน ตสฺสา สมาปตฺติยา ปฏิปชฺชิตพฺพตาย เตสญฺจ วิสยปเถ สูปนิพนฺธนสฺเสว ตสฺส ฌานสฺส ปฏิปตฺติโต ทิฏฺฐิวนฺเตหิ ปุพฺพาจริเยหิ จตุตฺเถเยว ภูตกสิเณ อรูปวิราคภาวนาปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจ [Pg.325] วณฺณกสิเณสุ วิย ปุริมภูตกสิณตฺตเยปิ วณฺณปฺปฏิจฺฉายาว ปณฺณตฺติ อารมฺมณํ ฌานสฺส โลกโวหารานุโรเธเนว ปวตฺติโต. เอวญฺจ กตฺวา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๗) ปถวีกสิณสฺส อาทาสจนฺทมณฺฑลูปมวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ, จตุตฺถํ ปน ภูตกสิณํ ภูตปฺปฏิจฺฉายเมว ฌานสฺส โคจรภาวํ คจฺฉตีติ ตสฺเสวํ อรูปปฏิภาคตา ยุตฺตาติ วาโยกสิเณเยว ปริกมฺมํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

यहाँ वायु-कसिण में ही परिकर्म (प्रारंभिक अभ्यास) क्यों कहा गया है? कहा जाता है, जैसे रूप के प्रतिविम्ब स्वरूप कसिण विशेषों में रूप के विभाव (विनाश) द्वारा रूप-विराग-भावना संज्ञक अरूप-समापत्ति विशेष का साक्षात्कार किया जाता है, वैसे ही अस्पष्ट आकार होने के कारण अरूप के प्रतिविम्ब स्वरूप कसिण विशेष में अरूप के विभाव द्वारा अरूप-विराग-भावना संज्ञक रूप-समापत्ति विशेष प्राप्त किया जाता है। यहाँ 'संज्ञा रोग है, संज्ञा फोड़ा है' इत्यादि (म. नि. 3.24) और 'धिक्कार है चित्त को, धिक्कार है इस चित्त को' इत्यादि रीति से अरूप की प्रवृत्ति में दोष देखने से और उसके अभाव में शान्त-प्रणीत भाव के निश्चय से रूप-समापत्ति का अभिसंस्करण ही अरूप-विराग-भावना है। अरूप-विराग-भावना तो उपचार के साथ अरूप-समापत्तियाँ हैं, वहाँ भी विशेष रूप से प्रथम आरूप्य-ध्यान। यदि ऐसा है, तो 'परिच्छिन्नाकाश-कसिण में भी' ऐसा कहना चाहिए, क्योंकि उसमें भी अरूप-प्रतिविम्बता प्राप्त होती है? यह इष्ट ही है, किन्तु यहाँ कुछ पूर्वाचार्यों द्वारा इसे ग्रहण न करने के कारण नहीं कहा गया है। जैसे रूप-विराग-भावना विरजनीय धर्मों के अभाव मात्र से निष्पन्न होती है और विरजनीय धर्मों के आभास स्वरूप विषय विशेष में प्रादुर्भूत होती है, वैसे ही अरूप-विराग-भावना के विषय में भी कहे जाने पर कोई विरोध नहीं है। किन्तु तीर्थिकों द्वारा ही उस समापत्ति का प्रतिपादन किए जाने के कारण और उनके विषय-पथ में उस ध्यान की सुदृढ़ता से प्रतिपत्ति होने के कारण, दृष्टिमान पूर्वाचार्यों द्वारा चौथे भूत-कसिण में ही अरूप-विराग-भावना का परिकर्म कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। इसके अतिरिक्त, वर्ण-कसिणों के समान पहले के तीन भूत-कसिणों में भी वर्ण की छाया ही प्रज्ञप्ति ध्यान का आलम्बन है, जो लोक-व्यवहार के अनुरूप ही प्रवृत्त होता है। ऐसा करने से विशुद्धिमार्ग (विशुद्धि. 1.57) में पृथ्वी-कसिण के लिए दर्पण और चन्द्रमण्डल के समान जो वचन है, वह समर्थित होता है, किन्तु चौथा भूत-कसिण भूतों की छाया मात्र ही ध्यान का गोचर (विषय) बनता है, इसलिए उसकी इस प्रकार अरूप-प्रतिविम्बता युक्त है, अतः वायु-कसिण में ही परिकर्म कहा गया है, ऐसा जानना चाहिए।

ธีติ ชิคุจฺฉนตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา ธิ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ ชิคุจฺฉามิ. ธิ วเตตํ จิตฺตนฺติ เอตํ มม จิตฺตํ ชิคุจฺฉิตํ วต โหตุ. วตาติ สมฺภาวเน. เตน ชิคุจฺฉนํ สมฺภาเวนฺโต วทติ. นามาติ จ สมฺภาวเน เอว. เตน จิตฺตสฺส อภาวํ สมฺภาเวติ. จิตฺตสฺส ภาวาภาเวสุ อาทีนวานิสํเส ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวาติ จิตฺตสฺส อภาโว เอว สาธุ สุฏฺฐูติ อิมํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตึ ตตฺถ จ อภิรุจึ อุปฺปาเทตฺวา. ตถา ภาวิตสฺส ฌานสฺส ฐิติภาคิยภาวปฺปตฺติยา อปริหีนชฺฌานา. ติตฺถายตเน ปพฺพชิตสฺเสว ตถา ฌานภาวนา โหตีติ อาห ‘‘มนุสฺสโลเก’’ติ. ปณิหิโต อโหสีติ มรณสฺส อาสนฺนกาเล ฐปิโต อโหสิ. ยทิ ฐานาทินา อากาเรน นิพฺพตฺเตยฺย กมฺมพเลน, ยาว เภทา เตเนวากาเรน ติฏฺเฐยฺยาติ อาห ‘‘เตน อิริยาปเถนา’’ติอาทิ. เอวรูปานมฺปีติ เอวํ อเจตนานมฺปิ. ปิ-สทฺเทน ปเคว สเจตนานนฺติ ทสฺเสติ. กถํ ปน อเจตนานํ เนสํ ปจฺจยาหารสฺส อุปกปฺปนนฺติ โจทนํ สนฺธาย ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. เตน น เกวลมาคโมเยว, อยเมตฺถ ยุตฺตีติ ทสฺเสติ. ตาว ติฏฺฐนฺตีติ อุกฺกํสโต ปญฺจ มหากปฺปสตานิ ติฏฺฐนฺติ.

'धी' (धिक्) घृणा के अर्थ में एक निपात है, इसलिए 'धि चित्तं' का अर्थ है 'मैं चित्त की निन्दा करता हूँ'। 'धि वतेतं चित्तं' का अर्थ है 'अहो, मेरा यह चित्त घृणित हो'। 'वत' सम्भावना के अर्थ में है। उससे वह घृणा की सम्भावना करते हुए कहता है। 'नाम' भी सम्भावना के अर्थ में ही है। उससे वह चित्त के अभाव की सम्भावना करता है। चित्त के होने और न होने में दोष और लाभ दिखाने के लिए 'चित्तञ्हि' इत्यादि कहा गया है। 'क्षान्ति और रुचि उत्पन्न करके' अर्थात् चित्त का अभाव ही श्रेष्ठ है, इस प्रकार की दृष्टि-निज्झान-क्षान्ति और उसमें अभिरुचि उत्पन्न करके। उस प्रकार भावित ध्यान की स्थिति-भागीय अवस्था प्राप्त होने से वे अपरिहीन-ध्यान वाले होते हैं। तीर्थायतन में प्रव्रजित व्यक्ति की ही वैसी ध्यान-भावना होती है, इसलिए 'मनुष्यलोक में' ऐसा कहा। 'स्थापित था' अर्थात् मरण के आसन्न काल में स्थापित था। यदि स्थान आदि के आकार में कर्म के बल से उत्पन्न हो, तो मृत्यु तक उसी आकार में स्थित रहे, इसलिए 'उस ईर्यापथ से' इत्यादि कहा गया है। 'इस प्रकार के सत्त्वों का भी' अर्थात् इस प्रकार के अचेतनों का भी। 'पि' शब्द से पहले ही सचेतनों का होना प्रदर्शित करता है। किन्तु उन अचेतनों के लिए प्रत्यय-आहार का उपकार कैसे होता है, इस शंका का समाधान करते हुए वहाँ उदाहरण देते हुए 'यथा' इत्यादि कहा। उससे न केवल आगम ही, बल्कि यहाँ यह युक्ति भी है, यह दर्शाता है। 'तब तक स्थित रहते हैं' अर्थात् उत्कृष्ट रूप से पाँच सौ महाकल्पों तक स्थित रहते हैं।

เย อุฏฺฐานวีริเยน ทิวสํ วีตินาเมตฺวา ตสฺส นิสฺสนฺทผลมตฺตํ กิญฺจิเทว ลภิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, เต อุฏฺฐานผลูปชีวิโน. เย ปน อตฺตโน ปุญฺญผลเมว อุปชีวนฺติ, เต ปุญฺญผลูปชีวิโน. เนรยิกานํ ปน เนว อุฏฺฐานวีริยวเสน ชีวิกกปฺปนํ, ปุญฺญผลสฺส ปน เลโสปิ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘เย ปน เนรยิกา…เป… ชีวีติ วุตฺตา’’ติ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อาหรเณน มโนสญฺเจตนา อาหาโรติ วุตฺตา, น ยสฺส กสฺสจิ ผลสฺสาติ [Pg.326] อธิปฺปาเยน ‘‘กึ ปญฺจ อาหารา อตฺถี’’ติ โจเทติ. อาจริโย นิปฺปริยายาหาเร อธิปฺเปเต ‘‘สิยา ตว โจทนา อวสรา, สา ปน เอตฺถ อนวสรา’’ติ จ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจ, น ปญฺจาติ อิทํ น วตฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปริยายาหารสฺเสว ปเนตฺถ อธิปฺเปตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นนุ ปจฺจโย อาหาโร’ติ วุตฺตเมต’’นฺติ อาห. ตสฺมาติ ยสฺส กสฺสจิ ปจฺจยสฺส อาหาโรติ อิจฺฉิตตฺตา. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถนฺโต ‘‘ยํ สนฺธายา’’ติอาทิมาห.

जो उत्थान-वीर्य से दिन बिताकर उसके फल स्वरूप कुछ थोड़ा प्राप्त कर जीविका चलाते हैं, वे उत्थान-फलोपजीवी हैं। जो अपने पुण्य के फल पर ही जीवित रहते हैं, वे पुण्य-फलोपजीवी हैं। किन्तु नैरयिकों की न तो उत्थान-वीर्य के वश से जीविका होती है और न ही पुण्य-फल का लेश मात्र भी होता है, इसलिए 'किन्तु जो नैरयिक हैं...पे... जीवी कहे गए हैं' ऐसा कहा गया है। प्रतिसन्धि-विज्ञान को लाने के कारण मनःसंचेतना आहार है, ऐसा कहा गया है, न कि किसी भी फल के लिए, इस अभिप्राय से 'क्या पाँच आहार हैं?' ऐसी शंका करता है। आचार्य, जब मुख्य आहार अभिप्रेत हो, तब 'तुम्हारी शंका उचित हो सकती है, किन्तु वह यहाँ अनुचित है' यह दर्शाते हुए 'पाँच हैं, पाँच नहीं हैं, यह नहीं कहना चाहिए' कहकर यहाँ गौण आहार का ही अभिप्रेत होना दर्शाते हुए कहते हैं—'क्या यह नहीं कहा गया है कि प्रत्यय ही आहार है?' 'तस्मा' अर्थात् किसी भी प्रत्यय को आहार के रूप में स्वीकार किए जाने के कारण। अब इसी बात को पालि के माध्यम से सिद्ध करते हुए 'जिसके विषय में' इत्यादि कहा।

มุขฺยาหารวเสนปิ เนรยิกานํ อาหารฏฺฐิติกตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กพฬีการาหารํ…เป… สาเธตี’’ติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ เนรยิกา สุขปฺปฏิสํเวทิโนปิ โหนฺตีติ? โนติ ทสฺเสตุํ ‘‘เขโฬ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโยติ ตโย อรูปาหารา กพฬีการาหารสฺส อภาวโต. อวเสสานนฺติ อสญฺญสตฺเตหิ อวเสสานํ กามภวาทีสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ. ปจฺจยาหาโร หิ สพฺเพสํ สาธารโณติ.

मुख्य आहार के रूप में भी नैरयिकों की आहार-स्थिति को दर्शाने के लिए 'कवलीकार आहार...पे... सिद्ध करता है' ऐसा कहा गया है। यदि ऐसा है, तो क्या नैरयिक सुख का अनुभव करने वाले भी होते हैं? 'नहीं' यह दर्शाने के लिए 'थूक ही' इत्यादि कहा गया है। 'तीन' अर्थात् तीन अरूप आहार, कवलीकार आहार के अभाव के कारण। 'शेष' अर्थात् असज्ञ-सत्त्वों को छोड़कर शेष कामादि भवों में उत्पन्न सत्त्वों के। क्योंकि प्रत्यय-आहार सभी के लिए साधारण है।

ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम महाप्रश्न सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

๘-๙. ทุติยมหาปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

८-९. द्वितीय महाप्रश्न सूत्र आदि की व्याख्या (वर्णना)।

๒๘-๒๙. อฏฺฐเม เอวํนามเกติ กชงฺคลาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามเก มชฺฌิมปฺปเทสสฺส มริยาทภูเต นคเร. ‘‘นิคเม’’ติปิ วทนฺติ, ‘‘นิจุลวเน’’ติปิ วทนฺติ. นิจุลํ นาม เอกา รุกฺขชาติ, ‘‘นีปรุกฺโข’’ติปิ วทนฺติ. เตน สญฺฉนฺโน มหาวนสณฺโฑ, ตตฺถ วิหรตีติ อตฺโถ. เหตุนา นเยนาติ จ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. นนุ จ ‘‘เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. ภควตา หิ จตฺตาโรติอาทิปญฺหพฺยากรณา จตฺตาโร อาหารา, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย, อฏฺฐ โลกธมฺมา ทสฺสิตา. ภิกฺขุนิยา ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ฉ นิสฺสารณียา ธาตุโย, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ ทสฺสิตธมฺมา อญฺโญเยวตฺโถ ภิกฺขุนิยา ทสฺสิโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. นวเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

२८-२९. आठवें (सूत्र) में 'एवं नामके' का अर्थ है 'कजंगला' नामक, जो स्त्रीलिंग के रूप में प्राप्त नाम वाला मध्यदेश की सीमा पर स्थित एक नगर है। इसे 'निगम' भी कहते हैं और 'निचुलवन' भी कहते हैं। 'निचुल' एक वृक्ष की जाति है, जिसे 'नीप वृक्ष' (कदम्ब) भी कहते हैं। उससे आच्छादित महान वन-खण्ड में वह विहार करती है, यह अर्थ है। 'हेतुना नयेन' (हेतु के नियम से) आदि पहले ही कहा जा चुका है। "निश्चित ही यही उसका अर्थ है" - ऐसा क्यों कहा गया? क्योंकि भगवान द्वारा 'चार' आदि प्रश्नों के उत्तर में चार आहार, पाँच उपादान स्कन्ध, छह आध्यात्मिक आयतन, सात विज्ञान-स्थितियाँ और आठ लोकधर्म दिखाए गए हैं। किन्तु भिक्षुणी द्वारा चार स्मृतिप्रस्थान, पाँच इन्द्रियाँ, छह निस्सरणीय धातुएँ, सात बोध्यंग और आर्य अष्टांगिक मार्ग - इस प्रकार दिखाए गए धर्मों का अर्थ भिक्षुणी द्वारा दिखाया गया अन्य ही है, इस आक्षेप (चोदना) के सन्दर्भ में 'किञ्चापि' (यद्यपि) आदि कहा गया है। नौवें (सूत्र) में कुछ भी कहने योग्य (व्याख्या करने योग्य) नहीं है।

ทุติยมหาปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

द्वितीय महाप्रश्न सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๑๐. ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา

१०. द्वितीय कोसल सूत्र की व्याख्या।

๓๐. ทสเม [Pg.327] อุคฺคนฺตฺวา ยุชฺฌติ เอตายาติ อุยฺโยธิกา, สตฺถปฺปหาเรหิ ยุชฺฌิตสฺเสตํ อธิวจนํ. อุคฺคนฺตฺวา ยุชฺฌนํ วา อุยฺโยธิโก, สตฺถปฺปหาโร. เตนาห ‘‘ยุทฺธโต นิวตฺโต’’ติ. อุปสฺสุติวเสน ยุชฺฌิตพฺพาการํ ญตฺวาติ เชตวเน กิร ทตฺตตฺเถโร ธนุคฺคหติสฺสตฺเถโรติ ทฺเว มหลฺลกตฺเถรา วิหารปจฺจนฺเต ปณฺณสาลาย วสนฺติ. เตสุ ธนุคฺคหติสฺสตฺเถโร ปจฺฉิมยาเม ปพุชฺฌิตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺโน ทตฺตตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา ‘‘อยํ เต มโหทโร โกสโล ภุตฺตภตฺตเมว ปูตึ กโรติ, ยุทฺธวิจารณํ ปน กิญฺจิ น ชานาติ, ปราชิโตตฺเวว วทาเปตี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘กึ ปน กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺเต – ‘‘ภนฺเต, ยุทฺโธ นาม ปทุมพฺยูโห จกฺกพฺยูโห สกฏพฺยูโหติ ตโย พฺยูหา โหนฺติ, อชาตสตฺตุํ คณฺหิตุกาเมน อสุกสฺมึ นาม ปพฺพตกุจฺฉิสฺมึ ทฺวีสุ ปพฺพตภิตฺตีสุ มนุสฺเส ฐเปตฺวา ปุรโต ทุพฺพลํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพตนฺตรํ ปวิฏฺฐภาวํ ชานิตฺวา ปวิฏฺฐมคฺคํ รุนฺธิตฺวา ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อุโภสุ ปพฺพตภิตฺตีสุ วคฺคิตฺวา นทิตฺวา ชาลปกฺขิตฺตมจฺฉํ วิย กตฺวา สกฺกา คเหตุ’’นฺติ. ตสฺมึ ขเณ ‘‘ภิกฺขูนํ กถาสลฺลาปํ สุณาถา’’ติ รญฺโญ เปสิตจรปุริสา ตํ สุตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา สงฺคามเภรึ ปหราเปตฺวา คนฺตฺวา สกฏพฺยูหํ กตฺวา อชาตสตฺตุํ ชีวคฺคาหํ คณฺหิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปสฺสุติวเส…เป... อชาตสตฺตุํ คณฺหี’’ติ.

३०. दसवें (सूत्र) में, जिससे ऊपर उठकर (आगे बढ़कर) युद्ध किया जाता है, वह 'उय्योधिका' (युद्ध-भूमि या युद्ध-व्यूह) है; यह शस्त्रों के प्रहारों से किए जाने वाले युद्ध का पर्यायवाची है। आगे बढ़कर युद्ध करना 'उय्योधिक' है, जो शस्त्र-प्रहार है। इसीलिए कहा गया - "युद्ध से निवृत्त हुआ"। 'उपश्रुति' (छिपकर सुनने) के वश से युद्ध करने के प्रकार को जानकर - ऐसा कहा गया है क्योंकि सुना जाता है कि जेतवन में दत्त स्थविर और धनुग्गहतिस्स स्थविर नामक दो वृद्ध स्थविर विहार के एक कोने में पर्णशाला में रहते थे। उनमें से धनुग्गहतिस्स स्थविर रात्रि के पिछले पहर में जागकर और उठकर बैठे हुए दत्त स्थविर को सम्बोधित कर बोले - "यह तुम्हारा पेटू (महोदर) कोसल केवल खाए हुए भोजन को ही सड़ाता है, युद्ध के संचालन के बारे में कुछ नहीं जानता, केवल पराजित ही होता रहता है।" उनके द्वारा "तो फिर क्या करना चाहिए?" ऐसा पूछने पर (उन्होंने कहा) - "भन्ते, युद्ध में पद्म-व्यूह, चक्र-व्यूह और शकट-व्यूह नामक तीन व्यूह होते हैं। अजातशत्रु को पकड़ने की इच्छा रखने वाले को अमुक पर्वत की कुक्षि (घाटी) में दो पर्वत-भित्तियों पर मनुष्यों को खड़ा कर, सामने से दुर्बलता दिखाकर, पर्वत के भीतर प्रवेश करने की बात जानकर, प्रवेश मार्ग को रोककर, आगे और पीछे दोनों पर्वत-भित्तियों से कूदकर और गर्जना कर, जाल में फँसी मछली की तरह उसे पकड़ा जा सकता है।" उस क्षण "भिक्षुओं के वार्तालाप को सुनो" - इस प्रकार राजा द्वारा भेजे गए गुप्तचरों ने उसे सुनकर राजा को सूचित किया। उसे सुनकर राजा ने युद्ध-भेरी बजवाई और जाकर शकट-व्यूह बनाकर अजातशत्रु को जीवित पकड़ लिया। इसीलिए कहा गया - "उपश्रुति के वश से... पे... अजातशत्रु को पकड़ लिया।"

โทณปากนฺติ โทณตณฺฑุลานํ ปกฺกภตฺตํ. โทณนฺติ จตุนาฬิกานเมตมธิวจนํ. มนุชสฺสาติ สตฺตสฺส. ตนุกสฺสาติ ตนุกา อปฺปิกา อสฺส ปุคฺคลสฺส, ภุตฺตปจฺจยา วิสภาคเวทนา น โหนฺติ. สณิกนฺติ มนฺทํ มุทุกํ, อปริสฺสยเมวาติ อตฺโถ. ชีรตีติ ปริภุตฺตาหาโร ปจฺจติ. อายุ ปาลยนฺติ นิโรโค อเวทโน ชีวิตํ รกฺขนฺโต. อถ วา สณิกํ ชีรตีติ โส โภชเน มตฺตญฺญู ปุคฺคโล ปริมิตาหารตาย สณิกํ จิเรน ชีรติ ชรํ ปาปุณาติ ชีวิตํ ปาลยนฺโต.

'दोणपाकं' का अर्थ है एक द्रोण चावल का पका हुआ भात। 'द्रोण' चार नाली (एक माप) का पर्यायवाची है। 'मनुजस्स' का अर्थ है प्राणी का। 'तनुकस्स' का अर्थ है उस पुद्गल (व्यक्ति) के लिए जो अल्प (भोजन) करने वाला है, भोजन के कारण होने वाली विषम वेदनाएँ नहीं होतीं। 'सणिकं' का अर्थ है धीरे-धीरे, कोमलता से, बिना किसी उपद्रव के। 'जीरति' का अर्थ है खाया हुआ आहार पचता है। 'आयु पालयन्ति' का अर्थ है निरोग और वेदना-रहित होकर जीवन की रक्षा करना। अथवा 'सणिकं जीरति' का अर्थ है कि वह भोजन में मात्रा जानने वाला व्यक्ति परिमित आहार के कारण धीरे-धीरे, लम्बे समय में वृद्ध होता है (जरा को प्राप्त होता है), अपने जीवन की रक्षा करते हुए।

อิมํ โอวาทํ อทาสีติ เอกสฺมึ กิร (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๒๐๓ ปเสนทิโกสลวตฺถุ) สมเย ราชา ตณฺฑุลโทณสฺส โอทนํ ตทุปิเยน สูปพฺยญฺชเนน ภุญฺชติ. โส เอกทิวสํ ภุตฺตปาตราโส [Pg.328] ภตฺตสมฺมทํ อวิโนเทตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา กิลนฺตรูโป อิโต จิโต จ สมฺปริวตฺตติ, นิทฺทาย อภิภุยฺยมาโนปิ ลหุกํ นิปชฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ นํ สตฺถา อาห ‘‘กึ, มหาราช, อวิสฺสมิตฺวาว อาคโตสี’’ติ. อาม, ภนฺเต, ภุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เม มหาทุกฺขํ โหตีติ. อถ นํ สตฺถา, ‘‘มหาราช, อติพหุโภชีนํ เอตํ ทุกฺขํ โหตี’’ติ วตฺวา –

'यह उपदेश दिया' - सुना जाता है कि एक समय राजा एक द्रोण चावल का भात और उसके अनुरूप सूप-व्यंजन खाता था। वह एक दिन सुबह का भोजन कर, भोजन के आलस्य को दूर किए बिना ही शास्ता (बुद्ध) के पास गया और थका हुआ सा इधर-उधर करवटें बदलने लगा; नींद से अभिभूत होने पर भी वह आसानी से लेट नहीं पा रहा था और एक ओर बैठ गया। तब शास्ता ने उससे कहा - "महाराज, क्या आप बिना विश्राम किए ही आ गए हैं?" "हाँ भन्ते, भोजन के समय से ही मुझे बड़ा कष्ट हो रहा है।" तब शास्ता ने उससे कहा - "महाराज, अत्यधिक भोजन करने वालों को यह दुःख होता है" - और यह कहा:

‘‘มิทฺธี ยทา โหติ มหคฺฆโส จ,นิทฺทายิตา สมฺปริวตฺตสายี;

มหาวราโหว นิวาปปุฏฺโฐ,ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท’’ติ. (ธ. ป. ๓๒๕;

เนตฺติ. ๒๖, ๙๐) –

"जब व्यक्ति आलसी और बहुत खाने वाला होता है, नींद में डूबा हुआ करवटें बदल-बदल कर सोता है; तो वह चारे से पुष्ट किए गए बड़े सूअर की तरह वह मन्दबुद्धि बार-बार गर्भ में आता है (पुनर्जन्म लेता है)।"

อิมาย คาถาย โอวทิตฺวา, ‘‘มหาราช, โภชนํ นาม มตฺตาย ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, มตฺตโภชิโน หิ สุขํ โหตี’’ติ อุตฺตริปิ ปุน โอวทนฺโต ‘‘มนุชสฺส สทา สตีมโต’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒๔) อิมํ คาถมาห.

इस गाथा से उपदेश देकर, "महाराज, भोजन मात्रा के अनुसार ही करना चाहिए, क्योंकि मात्रा के अनुसार भोजन करने वाले को सुख होता है" - इस प्रकार आगे भी पुनः उपदेश देते हुए "मनुजस्स सदा सतीमतो" (सदा स्मृतिमान मनुष्य के लिए) यह गाथा कही।

ราชา ปน คาถํ อุคฺคณฺหิตุํ นาสกฺขิ, สมีเป ฐิตํ ปน ภาคิเนยฺยํ สุทสฺสนํ นาม มาณวํ ‘‘อิมํ คาถํ อุคฺคณฺห ตาตา’’ติ อาห. โส ตํ คาถํ อุคฺคณฺหิตฺวา ‘‘กึ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ สตฺถารํ ปุจฺฉิ. อถ นํ สตฺถา อาห, ‘‘มาณว, อิมํ คาถํ นโฏ วิย ปตฺตปตฺตฏฺฐาเน มา อวจ, รญฺโญ ปาตราสํ ภุญฺชนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปฐมปิณฺฑาทีสุปิ อวตฺวา อวสาเน ปิณฺเฑ คหิเต วเทยฺยาสิ, ราชา สุตฺวา ภตฺตปิณฺฑํ ฉฑฺเฑสฺสติ. อถ รญฺโญ หตฺเถสุ โธเตสุ ปาตึ อปเนตฺวา สิตฺถานิ คเณตฺวา ตทุปิยํ พฺยญฺชนํ ญตฺวา ปุนทิวเส ตาวตเก ตณฺฑุเล หาเรยฺยาสิ. ปาตราเส จ วตฺวา สายมาเส มา วเทยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตํ ทิวสํ รญฺโญ ปาตราสํ ภุตฺวา คตตฺตา สายมาเส ภควโต อนุสิฏฺฐินิยาเมน คาถํ อภาสิ. ราชา ทสพลสฺส วจนํ สริตฺวา ภตฺตปิณฺฑํ ปาติยํเยว ฉฑฺเฑสิ. รญฺโญ หตฺเถสุ โธเตสุ ปาตึ อปเนตฺวา สิตฺถานิ คเณตฺวา ปุนทิวเส ตตฺตเก ตณฺฑุเล หรึสุ, โสปิ มาณโว ทิวเส ทิวเส ตถาคตสฺส สนฺติกํ คจฺฉติ. ทสพลสฺส วิสฺสาสิโก อโหสิ. อถ นํ เอกทิวสํ ปุจฺฉิ ‘‘ราชา กิตฺตกํ ภุญฺชตี’’ติ? โส ‘‘นาฬิโกทน’’นฺติ อาห. วฏฺฏิสฺสติ เอตฺตาวตา [Pg.329] ปุริสภาโค เอส, อิโต ปฏฺฐาย คาถํ มา วทีติ. ราชา ตเถว สณฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘นาฬิโกทนปรมตาย สณฺฐาสี’’ติ. รตฺตญฺญุตาย วฑฺฒิตํ สีลํ อสฺส อตฺถีติ วฑฺฒิตสีโล. อโปถุชฺชนิเกหิ สีเลหีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลหิ สีลํ อริยํ สุทฺธํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อริยสีโล’’ติ. ตเทกํ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ. เตน วุตฺตํ ‘‘กุสลสีโล’’ติ.

राजा गाथा को सीखने में असमर्थ रहा, उसने पास खड़े अपने सुदर्शन नामक भांजे (माणवक) से कहा— "तात! इस गाथा को सीख लो।" उसने गाथा सीखकर शास्ता से पूछा— "भन्ते! मैं क्या करूँ?" तब शास्ता ने उससे कहा— "माणवक! इस गाथा को किसी नट की तरह जहाँ-तहाँ मत कहना। राजा के भोजन करने के स्थान पर खड़े होकर, पहले ग्रास आदि के समय न कहकर, अंतिम ग्रास लेते समय कहना; राजा सुनकर भोजन का ग्रास छोड़ देगा। तब राजा के हाथ धोने पर, थाली हटाकर, चावलों के दानों को गिनकर, उसके अनुरूप व्यंजन जानकर, अगले दिन उतने ही चावल मँगवाना। सुबह के भोजन के समय कहकर शाम के भोजन के समय मत कहना।" उसने "साधु" कहकर स्वीकार किया। उस दिन राजा के भोजन कर लेने के कारण, शाम के भोजन के समय भगवान के निर्देशानुसार गाथा कही। राजा ने दशबल के वचनों को याद कर भोजन का ग्रास थाली में ही छोड़ दिया। राजा के हाथ धोने पर थाली हटाकर चावलों के दानों को गिना गया और अगले दिन उतने ही चावल लाए गए। वह माणवक प्रतिदिन तथागत के पास जाता था। वह दशबल का विश्वासी हो गया। तब एक दिन (बुद्ध ने) उससे पूछा— "राजा कितना खाता है?" उसने कहा— "एक नाली चावल।" (बुद्ध ने कहा—) "इतना पुरुष के लिए पर्याप्त है, अब से गाथा मत कहना।" राजा उसी (मात्रा) पर स्थित हो गया। इसीलिए कहा गया— "नाली-भर चावल की सीमा पर स्थित हो गया।" 'रत्तञ्ञुता' (दीर्घकालीन अनुभव) से जिसका शील बढ़ा है, वह 'वर्धितशील' है। पृथग्जनों के अयोग्य शीलों से, अर्थात् चार परिशुद्धि शीलों से शील आर्य और शुद्ध है। इसीलिए कहा गया— "आर्यशील"। वह एकमात्र निर्दोष होने के कारण कुशल है। इसीलिए कहा गया— "कुशलशील"।

ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

द्वितीय कोसल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

महावग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๔. อุปาลิวคฺโค

४. उपालि वग्ग

๑. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

१. उपालि सुत्त की व्याख्या

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อตฺถวเสติ วุทฺธิวิเสเส, สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุ อธิคมนีเย หิตวิเสเสติ อตฺโถ. อตฺโถเยว วา อตฺถวโส, ทส อตฺเถ ทส การณานีติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อตฺโถ ผลํ ตทธีนวุตฺติตาย วโส เอตสฺสาติ อตฺถวโส, เหตูติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เย มม โสตพฺพํ สทฺทหาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, เตสํ ตํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โย จ ตถาคตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวนฺติ ภทฺทาลิสุตฺเต วิย อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา. สุขวิหาราภาเว สหชีวมานสฺส อภาวโต สหชีวิตาปิ สุขวิหาโรว วุตฺโต. สุขวิหาโร นาม จตุนฺนํ อิริยาปถวิหารานํ ผาสุตา.

३१. चौथे (वग्ग) के पहले (सुत्त) में 'अत्थवसे' का अर्थ है— वृद्धि विशेष में, शिक्षापद प्रज्ञप्ति के हेतु प्राप्त होने वाले हित विशेष में। अथवा 'अत्थ' ही 'अत्थवसो' है, दस अर्थों (प्रयोजनों) में दस कारण कहे गए हैं। अथवा 'अत्थ' फल है, उसके अधीन होने के कारण 'वसो' है, इस प्रकार यहाँ 'अत्थवसो' का अर्थ हेतु (कारण) समझना चाहिए। "जो मेरे सुनने योग्य (वचनों) पर श्रद्धा करेंगे, वह उनके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होगा"— ऐसा कहे जाने के कारण "जो तथागत के वचनों को स्वीकार करता है, वह उसके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होता है"— यह कहा गया है। 'असम्पटिच्छने आदीनवं' (स्वीकार न करने में दोष)— भद्दालि सुत्त की तरह स्वीकार न करने में दोष दिखाकर। सुखविहार के अभाव में साथ रहने वाले का अभाव होने से 'सहजीविता' को भी सुखविहार ही कहा गया है। सुखविहार का अर्थ है— चारों ईर्यापथों में विहार की सुगमता।

มงฺกุตนฺติ นิตฺเตชตํ. ธมฺเมนาติอาทีสุ ธมฺโมติ ภูตํ วตฺถุ. วินโยติ โจทนา เจว สารณา จ. สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสฺสาวนสมฺปทา จ.

'मङ्कु' का अर्थ है निस्तेज (तेजहीन)। 'धम्मेन' आदि में 'धम्म' का अर्थ है— वास्तविक वस्तु। 'विनय' का अर्थ है— चोदना (आरोप) और सारणा (स्मरण कराना)। 'सत्थुसासन' का अर्थ है— ज्ञप्ति की पूर्णता और अनुसावन की पूर्णता।

ปิยสีลานนฺติ สิกฺขากามานํ. เตสญฺหิ สีลํ ปิยํ โหติ. เตเนวาห ‘‘สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา ฆฏมานา’’ติ. สนฺทิทฺธมนาติ สํสยํ อาปชฺชมนา[Pg.330]. อุพฺพฬฺหา โหนฺตีติ ปีฬิตา โหนฺติ. สงฺฆกมฺมานีติ สติปิ อุโปสถปวารณานํ สงฺฆกมฺมภาเว โคพลีพทฺทญาเยน อุโปสถํ ปวารณญฺจ ฐเปตฺวา อุปสมฺปทาทิเสสสงฺฆกมฺมานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี.

'पियसीलानं' का अर्थ है— शिक्षा के इच्छुक (शिक्षाकाम)। उनके लिए शील प्रिय होता है। इसीलिए कहा— "तीन शिक्षाओं की परिपूर्णता के लिए प्रयत्नशील"। 'सन्दिद्धमना' का अर्थ है— संशय में पड़े हुए। 'उब्बळ्हा होन्ति' का अर्थ है— पीड़ित होते हैं। 'सङ्घकम्मानी'— उपोसथ और प्रवारणा के संघकर्म होने पर भी, 'गोबलीवर्द' न्याय से उपोसथ और प्रवारणा को छोड़कर उपसम्पदा आदि शेष संघकर्मों का ग्रहण समझना चाहिए। समग्र (एकजुट) होने का भाव 'सामग्गी' (एकता) है।

‘‘นาหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา.

"चुन्द! मैं केवल इसी जन्म (दृष्टधर्म) के आस्रवों के संवर के लिए धर्म का उपदेश नहीं देता हूँ"— यहाँ विवाद के मूल रूप क्लेशों को 'आस्रव' कहा गया है।

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) –

"जिससे देवलोक में उत्पत्ति हो, या गन्धर्व या पक्षी (योनि) प्राप्त हो; जिससे यक्षत्व को प्राप्त होऊँ, या मनुष्यता को प्राप्त होऊँ; वे मेरे आस्रव क्षीण हो गए हैं, नष्ट हो गए हैं, जड़ से उखड़ गए हैं।"

เอตฺถ เตภูมกํ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. อิธ ปน ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา จ นานปฺปการา อุปทฺทวา อาสวาติ อาห ‘‘อสํวเร ฐิเตน ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา’’ติอาทิ. ยทิ หิ ภควา สิกฺขาปทํ น จ ปญฺญเปยฺย, ตโต อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนอทินฺนาทานปาณาติปาตาทิเหตุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ ปรูปวาทาทโย ทิฏฺฐธมฺมิกา นานปฺปการา อนตฺถา, เย จ ตนฺนิมิตฺตเมว นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตสฺส ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณาทิวเสน มหาทุกฺขานุภวนปฺปการา อนตฺถา, เต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว, ตตฺถ ภวา ทิฏฺฐธมฺมิกา. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา’’ติ. สมฺมุขา ครหนํ อกิตฺติ, ปรมฺมุขา ครหนํ อยโส. อถ วา สมฺมุขา ปรมฺมุขา ครหนํ อกิตฺติ, ปริวารหานิ อยโสติ เวทิตพฺพํ. อาคมนมคฺคถกนายาติ อาคมนทฺวารปิทหนตฺถาย. สมฺปเรตพฺพโต เปจฺจ คนฺตพฺพโต สมฺปราโย, ปรโลโกติ อาห ‘‘สมฺปราเย นรกาทีสู’’ติ.

यहाँ तीनों भूमियों के कर्म और शेष अकुशल धर्म (अभिप्रेत हैं)। किन्तु यहाँ दूसरों द्वारा निन्दा, पश्चात्ताप, वध-बन्धन आदि तथा अपाय के दुःखरूप अनेक प्रकार के उपद्रव 'आस्रव' कहे गए हैं— "असंवर में स्थित व्यक्ति द्वारा इसी आत्मभाव (जीवन) में प्राप्त किए जाने वाले" इत्यादि। यदि भगवान शिक्षापद प्रज्ञप्त न करते, तो अधर्म के सेवन, चोरी, हिंसा आदि के कारण जो दूसरों द्वारा निन्दा आदि इस लोक के अनेक प्रकार के अनर्थ उत्पन्न होते, और उन्हीं के कारण नरक आदि में उत्पन्न होने पर पाँच प्रकार के बन्धन और यातनाओं के रूप में जो महान दुःख के अनुभव रूप अनर्थ होते, उन्हें लक्ष्य कर यह कहा गया है— "इस लोक के आस्रवों के संवर के लिए और परलोक के आस्रवों के विनाश के लिए"। 'दिट्ठधम्मो' प्रत्यक्ष आत्मभाव (वर्तमान जीवन) को कहा जाता है, उसमें होने वाले 'दिट्ठधम्मिका' हैं। इसीलिए कहा गया— "उसी आत्मभाव में प्राप्त होने वाले"। सामने की जाने वाली निन्दा 'अकित्ति' (अपकीर्ति) है, पीठ पीछे की जाने वाली निन्दा 'अयसो' (अयश) है। अथवा सामने और पीछे की जाने वाली निन्दा 'अकित्ति' है, और परिवार की हानि 'अयसो' है— ऐसा समझना चाहिए। 'आगमनमग्गथकनाया' का अर्थ है— आने के मार्ग को बंद करने के लिए। 'सम्परेतब्बतो' अर्थात् मरकर जाने योग्य होने के कारण 'सम्परायो' परलोक है, इसीलिए कहा— "परलोक में नरक आदि में"।

เมถุนาทีนิ รชฺชนฏฺฐานานิ. ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสนฏฺฐานานิ.

मैथुन आदि आसक्ति के स्थान हैं। प्राणातिपात आदि द्वेष के स्थान हैं।

สํวรวินโยติ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ สํวโร. ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต สํวโร, วินยนโต วินโยติ วุจฺจติ[Pg.331]. ปหานวินโยติ ตทงฺคปฺปหานํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิธํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. สมถวินโยติ สตฺต อธิกรณสมถา. ปญฺญตฺติวินโยติ สิกฺขาปทเมว. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา หิ วิชฺชมานาย เอว สิกฺขาปทสมฺภวโต ปญฺญตฺติวินโยปิ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อนุคฺคหิโต โหติ. เสสเมตฺถ วุตฺตตฺถเมว.

संवर-विनय पाँच प्रकार का संवर है—शील-संवर, सति-संवर, ज्ञान-संवर, क्षान्ति-संवर और वीर्य-संवर। अपने-अपने संवरणीय और विनेय काय-दुश्चरित आदि के संवरण करने से 'संवर' और विनय करने से 'विनय' कहा जाता है। प्रहाण-विनय पाँच प्रकार का प्रहाण है—तदङ्ग-प्रहाण, विष्खम्भन-प्रहाण, समुच्छेद-प्रहाण, प्रतिप्रश्रब्धि-प्रहाण और निस्सरण-प्रहाण; क्योंकि त्याग के अर्थ में 'प्रहाण' और विनय के अर्थ में 'विनय' है, इसलिए इसे 'प्रहाण-विनय' कहा जाता है। शमथ-विनय सात अधिकरण-शमथ हैं। प्रज्ञप्ति-विनय शिक्षापद ही है। शिक्षापद-प्रज्ञप्ति के विद्यमान होने पर ही शिक्षापद की उत्पत्ति संभव होने से प्रज्ञप्ति-विनय भी शिक्षापद-प्रज्ञप्ति के अंतर्गत ही है। शेष यहाँ कहे गए अर्थ के समान ही है।

อุปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपालि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

อุปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपालि वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

๕. อกฺโกสวคฺโค

५. अक्कोस वग्ग (आक्रोश वर्ग)

๑-๘. วิวาทสุตฺตาทิวณฺณนา

१-८. विवाद सुत्त आदि की व्याख्या

๔๑-๔๘. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ฉฏฺเฐ ขณภงฺคุรตาย น นิจฺจา น ธุวาติ อนิจฺจา. ตโต เอว ปณฺฑิเตหิ น อิจฺจา น อุปคนฺตพฺพาติปิ อนิจฺจา. สฺวายํ เนสํ อนิจฺจฏฺโฐ อุทยวยปริจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘หุตฺวา อภาวิโน’’ติ, อุปฺปชฺชิตฺวา วินสฺสกาติ อตฺโถ. สารรหิตาติ นิจฺจสารธุวสารอตฺตสารวิรหิตา. มุสาติ วิสํวาทนฏฺเฐน มุสา, เอกํเสน อสุภาทิสภาวา เต พาลานํ สุภาทิภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ, สุภาทิคฺคหณสฺส ปจฺจยภาเวน สตฺเต วิสํวาเทนฺติ. เตนาห ‘‘นิจฺจสุภสุขา วิยา’’ติอาทิ. น ปสฺสนสภาวาติ ขณปภงฺคุรตาอิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย ทิสฺสมานา วิย หุตฺวา อทสฺสนปกติกา. เอเต หิ เขตฺตํ วิย วตฺถุ วิย หิรญฺญสุวณฺณํ วิย จ ปญฺญายิตฺวาปิ กติปาเหเนว สุปินเก ทิฏฺฐา วิย น ปญฺญายนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

४१-४८. पाँचवें के पहले आदि स्पष्ट अर्थ वाले हैं। छठे में क्षणभंगुरता के कारण जो न नित्य हैं, न ध्रुव हैं, वे 'अनित्य' हैं। उसी कारण से पंडितों द्वारा न चाहने योग्य (न इच्चा) और न प्राप्त करने योग्य होने से भी 'अनित्य' हैं। उनका यह अनित्यता का अर्थ उदय और व्यय से परिच्छिन्न होने के कारण समझना चाहिए, इसलिए कहा गया है—'होकर न होने वाले' (हुत्वा अभाविनो), अर्थात् उत्पन्न होकर नष्ट होने वाले। 'सार-रहित' का अर्थ है नित्य-सार, ध्रुव-सार और आत्म-सार से रहित। 'मृषा' (झूठ) विसंवादन के अर्थ में मृषा है; वे निश्चित रूप से अशुचि आदि स्वभाव वाले हैं, पर वे बालकों (अज्ञानियों) को शुचि आदि भाव से प्रतीत होते हैं, शुचि आदि के ग्रहण के प्रत्यय बनकर वे सत्त्वों को धोखा देते हैं। इसीलिए कहा गया है—'नित्य, शुभ और सुख के समान' आदि। 'न देखने के स्वभाव वाले' का अर्थ है क्षणभंगुरता और अल्पकालिक उपस्थिति के कारण दिखाई देने वाले जैसे होकर भी अदृश्य स्वभाव वाले। ये खेत के समान, वास्तु के समान और स्वर्ण-चाँदी के समान प्रतीत होने पर भी कुछ ही दिनों में स्वप्न में देखी गई वस्तुओं के समान प्रतीत नहीं होते। सातवें और आठवें सुगम हैं।

วิวาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

विवाद सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๙-๑๐. สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

९-१०. शरीरस्थ धर्म सुत्त आदि की व्याख्या

๔๙-๕๐. นวเม [Pg.332] ปุนพฺภวทานํ ปุนพฺภโว อุตฺตรปทโลเปน, ปุนพฺภโว สีลมสฺสาติ โปโนภวิโก, ปุนพฺภวทายโกติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปุนพฺภวนิพฺพตฺตโก’’ติ. ภวสงฺขรณกมฺมนฺติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตนกกมฺมํ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

४९-५०. नौवें में उत्तरपद के लोप से 'पुनब्भव' का अर्थ पुनर्जन्म देना है; जिसका स्वभाव पुनर्जन्म है वह 'पोनोभविको' है, अर्थात् पुनर्जन्म देने वाला। इसीलिए कहा गया है—'पुनर्जन्म उत्पन्न करने वाला'। 'भवसंखरणकम्म' का अर्थ है पुनर्जन्म उत्पन्न करने वाला कर्म। दसवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

शरीरस्थ धर्म सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

อกฺโกสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अक्कोस वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

प्रथम पन्नासक समाप्त हुआ।

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

२. द्वितीय पन्नासक

(๖) ๑. สจิตฺตวคฺโค

(६) १. सचित्त वग्ग

๑-๑๐. สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१०. सचित्त सुत्त आदि की व्याख्या

๕๑-๖๐. ทุติยสฺส [Pg.333] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ทสเม ปิตฺตํ สมุฏฺฐานเมเตสนฺติ ปิตฺตสมุฏฺฐานา, ปิตฺตปจฺจยาปิตฺตเหตุกาติ อตฺโถ. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. สนฺนิปาติกาติ ติณฺณมฺปิ ปิตฺตาทีนํ โกเปน สมุฏฺฐิตา. อุตุปริณามชาติ วิสภาคอุตุโต ชาตา. ชงฺคลเทสวาสีนญฺหิ อนูปเทเส วสนฺตานํ วิสภาโค จ อุตุ อุปฺปชฺชติ, อนูปเทสวาสีนญฺจ ชงฺคลเทเสติ เอวํ ปรสมุทฺทตีราทิวเสนปิ อุตุวิสภาคตา อุปฺปชฺชติเยว. ตโต ชาตาติ อุตุปริณามชา. อตฺตโน ปกติจริยานํ วิสยานํ วิสมํ กายปริหรณวเสน ชาตา วิสมปริหารชา. เตนาห ‘‘อติจิรฏฺฐานนิสชฺชาทินา วิสมปริหาเรน ชาตา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน มหาภารวหนสุธาโกฏฺฏนาทีนํ สงฺคโห. ปรสฺส อุปกฺกมโต นิพฺพตฺตา โอปกฺกมิกา. พาหิรํ ปจฺจยํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ กมฺมวิปากโตว ชาตา กมฺมวิปากชา. ตตฺถ ปุริเมหิ สตฺตหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา สารีริกา เวทนา สกฺกา ปฏิพาหิตุํ, กมฺมวิปากชานํ ปน สพฺพเภสชฺชานิปิ สพฺพปริตฺตานิปิ นาลํ ปฏิฆาตาย.

५१-६०. दूसरे के पहले आदि स्पष्ट अर्थ वाले हैं। दसवें में जिनका समुत्थान पित्त है वे 'पित्तसमुत्थाना' हैं, अर्थात् पित्त के प्रत्यय से या पित्त के हेतु से होने वाले। श्लेष्म-समुत्थान आदि में भी यही विधि है। 'सान्निपातिका' का अर्थ है तीनों पित्त आदि के कुपित होने से उत्पन्न। 'ऋतुपरिणामजा' का अर्थ है विषम ऋतु से उत्पन्न। जांगल देश के निवासियों के लिए अनूप (दलदली) देश में रहने पर विषम ऋतु उत्पन्न होती है, और अनूप देश के निवासियों के लिए जांगल देश में; इसी प्रकार समुद्र के दूसरे तट आदि के भेद से भी ऋतु की विषमता उत्पन्न होती ही है। उससे उत्पन्न होने वाले 'ऋतुपरिणामजा' हैं। अपनी स्वाभाविक चर्याओं और विषयों के विषम शरीर-परिहार (रखरखाव) के कारण उत्पन्न होने वाले 'विषमपरिहारजा' हैं। इसीलिए कहा गया है—'अत्यधिक देर तक खड़े रहने या बैठने आदि विषम परिहार से उत्पन्न'। 'आदि' शब्द से भारी बोझ ढोना, चूना कूटना आदि का संग्रह होता है। दूसरे के उपक्रम (प्रहार/प्रयत्न) से उत्पन्न 'औपक्रमिक' हैं। बाहरी प्रत्यय की अपेक्षा न कर केवल कर्म-विपाक से ही उत्पन्न 'कर्मविपाकजा' हैं। वहाँ पहले सात कारणों से उत्पन्न शारीरिक वेदनाओं को रोका जा सकता है, किन्तु कर्मविपाक से उत्पन्न वेदनाओं के लिए सभी औषधियाँ और सभी परित्त भी निवारण के लिए पर्याप्त नहीं हैं।

สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सचित्त सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

สจิตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

सचित्त वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

(๗) ๒. ยมกวคฺโค

(७) २. यमक वग्ग

๑-๗. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

१-७. अविद्या सुत्त आदि की व्याख्या

๖๑-๖๗. ทุติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. สตฺตเม นฬกปานเกติ เอวํนามเก นิคเม. ปุพฺเพ กิร (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๙ อาทโย) อมฺหากํ โพธิสตฺโต กปิโยนิยํ นิพฺพตฺโต [Pg.334] มหากาโย กปิราชา หุตฺวา อเนกสตวานรสหสฺสปริวุโต ปพฺพตปาเท วิจริ, ปญฺญวา โข ปน โหติ มหาปญฺโญ. โส ปริสํ เอวํ โอวทติ, ‘‘ตาตา, อิมสฺมึ ปพฺพตปาเท วิสผลานิ โหนฺติ, อมนุสฺสปริคฺคหิตา โปกฺขรณิกา นาม โหนฺติ, ตุมฺเห ปุพฺเพ ขาทิตปุพฺพาเนว ผลานิ ขาทถ, ปีตปุพฺพาเนว ปานียานิ ปิวถ, เอตฺถ โว ปฏิปุจฺฉิตกิจฺจํ นตฺถี’’ติ. เต อปีตปุพฺพํ ทิสฺวา สหสาว อปิวิตฺวา สมนฺตา ปริธาวิตฺวา มหาสตฺตสฺส อาคมนํ โอโลกยมานา นิสีทึสุ. มหาสตฺโต อาคนฺตฺวา ‘‘กึ, ตาตา, ปานียํ น ปิวถา’’ติ อาห. ตุมฺหากํ อาคมนํ โอโลเกมาติ. ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ สมนฺตา ปทํ ปริเยสมาโน โอติณฺณปทํเยว อทฺทส, น อุตฺติณฺณปทํ. อทิสฺวา ‘‘สปริสฺสยา’’ติ อญฺญาสิ. ตาวเทว จ ตตฺถ อภินิพฺพตฺตอมนุสฺโส อุทกํ ทฺเวธา กตฺวา อุฏฺฐาสิ – เสตมุโข, นีลกุจฺฉิ, รตฺตหตฺถปาโท, มหาทาฐิโก, วนฺตทาโฐ, วิรูโป, พีภจฺโฉ, อุทกรกฺขโส. โส เอวมาห – ‘‘กสฺมา ปานียํ น ปิวถ, มธุรํ อุทกํ ปิวถ, กึ ตุมฺเห เอตสฺส วจนํ สุณาถา’’ติ. มหาสตฺโต อาห ‘‘ตฺวํ อธิวตฺโถ อมนุสฺโส’’ติ? อามาหนฺติ. ‘‘ตฺวํ อิธ โอติณฺเณ ลภสี’’ติ อาห. อาม, ตุมฺเห ปน สพฺเพ ขาทิสฺสามีติ. น สกฺขิสฺสสิ ยกฺขาติ. ปานียํ ปน ปิวิสฺสถาติ. อาม, ปิวิสฺสามาติ. เอวํ สนฺเต เอกมฺปิ วานรํ น มุญฺจิสฺสนฺติ. ‘‘ปานียญฺจ ปิวิสฺสาม, น จ เต วสํ คมิสฺสามา’’ติ นฬํ อาหราเปตฺวา โกฏิยํ คเหตฺวา ธมิ. สพฺโพ เอกจฺฉิทฺโท อโหสิ. ตีเร นิสีทิตฺวาว ปานียํ ปิวิ. เสสวานรานมฺปิ ปาฏิเยกฺกํ นฬํ อาหราเปตฺวา ธมิตฺวา อทาสิ. สพฺเพ เต ปสฺสนฺตสฺเสว ปานียํ ปิวึสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

६१-६७. दूसरे (वर्ग) के पहले आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। सातवें में 'नलकपानक' नामक निगम में। प्राचीन काल में (जातक अट्ठकथा 1.1.19 आदि) हमारे बोधिसत्व कपि योनि में उत्पन्न हुए, एक विशालकाय वानरराज होकर अनेक सौ हजार वानरों से घिरे पर्वत की तलहटी में विचरते थे, वे प्रज्ञावान और महाप्रज्ञावान थे। उन्होंने अपनी परिषद को इस प्रकार उपदेश दिया, 'तातों, इस पर्वत की तलहटी में विषैले फल होते हैं, और अमनुष्यों (यक्षों) के अधिकार वाली पुष्करिणियाँ (पोखर) होती हैं, तुम पहले खाए हुए फलों को ही खाना, पहले पिए हुए पानी को ही पीना, यहाँ तुम्हें बिना पूछे कुछ नहीं करना चाहिए।' उन्होंने पहले न पिए हुए (पानी) को देखकर, बिना जल्दबाजी में पिए, चारों ओर घूमकर महासत्व के आने की प्रतीक्षा करते हुए बैठ गए। महासत्व ने आकर कहा, 'तातों, पानी क्यों नहीं पीते?' (उन्होंने कहा) 'हम आपके आने की प्रतीक्षा कर रहे हैं।' (महासत्व ने कहा) 'साधु, तातों', और चारों ओर पदचिह्नों को खोजते हुए उन्होंने केवल उतरने के पदचिह्न देखे, बाहर निकलने के नहीं। उन्हें न देखकर उन्होंने जान लिया कि यह 'ससंकट (खतरनाक)' है। तभी वहाँ उत्पन्न एक अमनुष्य (जल-राक्षस) पानी को दो भागों में बाँटकर खड़ा हो गया - सफेद मुख वाला, नीले पेट वाला, लाल हाथ-पैर वाला, बड़े दाँतों वाला, बाहर निकले दाँतों वाला, विरूप, वीभत्स, जल-राक्षस। उसने ऐसा कहा - 'तुम पानी क्यों नहीं पीते, मीठा पानी पियो, तुम इसकी बात क्यों सुनते हो?' महासत्व ने कहा, 'क्या तुम यहाँ रहने वाले अमनुष्य हो?' उसने कहा, 'हाँ।' (महासत्व ने) कहा, 'क्या तुम यहाँ उतरने वालों को पकड़ लेते हो?' (उसने कहा) 'हाँ, मैं तुम सबको खा जाऊँगा।' (महासत्व ने कहा) 'यक्ष, तुम समर्थ नहीं होगे।' (यक्ष ने कहा) 'तो क्या तुम पानी पियोगे?' (महासत्व ने कहा) 'हाँ, हम पिएँगे।' ऐसा होने पर वह एक भी वानर को नहीं छोड़ेगा। 'हम पानी भी पिएँगे और तुम्हारे वश में भी नहीं आएँगे', ऐसा कहकर उन्होंने एक नल (नरकुल) मँगवाया और उसे सिरे से पकड़कर फूँका। वह पूरा एक छिद्र वाला (खोखला) हो गया। किनारे पर बैठकर ही उन्होंने पानी पिया। शेष वानरों के लिए भी अलग-अलग नल मँगवाकर, फूँककर उन्हें दिया। उन सबने उसके देखते-देखते ही पानी पिया। यह कहा भी गया है -

‘‘ทิสฺวา ปทมนุตฺติณฺณํ, ทิสฺวาโนตริตํ ปทํ;

นเฬน วารึ ปิสฺสาม, เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสี’’ติ. (ชา. ๑.๑.๒๐);

'बाहर न निकले हुए पदचिह्नों को देखकर और (केवल) उतरे हुए पदचिह्नों को देखकर; हम नल (नरकुल) से पानी पिएँगे, तुम मुझे मार नहीं सकोगे'।

ตโต ปฏฺฐาย ยาว อชฺชทิวสา ตสฺมึ ฐาเน นฬา เอกจฺฉิทฺทาว โหนฺติ. อิมสฺมิญฺหิ กปฺเป กปฺปฏฺฐิยปาฏิหาริยานิ นาม จนฺเท สสลกฺขณํ (ชา. ๑.๔.๖๑ อาทโย), วฏฺฏชาตเก (ชา. ๑.๑.๓๕) สจฺจกิริยฏฺฐาเน อคฺคิชาลสฺส อาคมนุปจฺเฉโท, ฆฏีการสฺส มาตาปิตูนํ วสนฏฺฐาเน อโนวสฺสนํ (ม. นิ. ๒.๒๙๑), โปกฺขรณิยา ตีเร นฬานํ เอกจฺฉิทฺทภาโวติ. อิติ สา โปกฺขรณี นเฬน ปานียสฺส ปิวิตตฺตา ‘‘นฬกปานกา’’ติ นามํ ลภิ. อปรภาเค ตํ โปกฺขรณึ นิสฺสาย [Pg.335] นิคโม ปติฏฺฐาสิ, ตสฺสปิ ‘‘นฬกปาน’’นฺตฺเวว นามํ ชาตํ. ตํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นฬกปาเน’’ติ. ปลาสวเนติ กึสุกวเน.

तब से लेकर आज के दिन तक उस स्थान पर नल एक छिद्र वाले (खोखले) ही होते हैं। इस कल्प में कल्प-स्थायी प्रातिहार्य (चमत्कार) ये हैं - चन्द्रमा में शश-लक्षण (खरगोश का चिह्न), वट्ट-जातक में सत्य-क्रिया के स्थान पर अग्नि की ज्वाला का रुक जाना, घटिकार के माता-पिता के निवास स्थान पर वर्षा का न होना, और पुष्करिणी के किनारे नलों का एक छिद्र वाला होना। इस प्रकार वह पुष्करिणी नल से पानी पिए जाने के कारण 'नलकपानका' नाम से जानी गई। बाद में उस पुष्करिणी के पास एक निगम (कस्बा) बस गया, उसका नाम भी 'नलकपान' ही पड़ गया। उसी के सन्दर्भ में कहा गया है 'नलकपाने'। पलासवन में अर्थात् किंशुक (पलाश) के वन में।

ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ พฺยาปนิจฺฉายํ อิทํ อาเมฑิตวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ ยํ ทิส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อนุวิโลเกตฺวาติ เอตฺถ อนุ-สทฺโท ‘‘ปรี’’ติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘ตโต ตโต วิโลเกตฺวา’’ติ. กสฺมา อาคิลายติ โกฏิสหสฺสหตฺถินาคานํ พลํ ธาเรนฺตสฺสาติ โจทกสฺส อธิปฺปาโย. อาจริโย ปนสฺส ‘‘เอส สงฺขารานํ สภาโว, ยทิทํ อนิจฺจตา. เย ปน อนิจฺจา, เต เอกนฺเตเนว อุทยวยปฺปฏิปีฬิตตาย ทุกฺขา เอว. ทุกฺขสภาเวสุ เตสุ สตฺถุกาเย ทุกฺขุปฺปตฺติยา อยํ ปจฺจโย’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ, โส จ โข ปุพฺเพกตกมฺมปจฺจยา. เอตฺถาห ‘‘กึ ปน ตํ กมฺมํ, เยน อปริมาณกาลํ สกฺกจฺจํ อุปจิตวิปุลปุญฺญสมฺภาโร สตฺถา เอวรูปํ ทุกฺขวิปากมนุภวตี’’ติ? วุจฺจเต – อยเมว ภควา โพธิสตฺตภูโต อตีตชาติยํ มลฺลปุตฺโต หุตฺวา ปาปชนเสวี อโยนิโสมนสิการพหุโล จรติ. โส เอกทิวสํ นิพฺพุทฺเธ วตฺตมาเน เอกํ มลฺลปุตฺตํ คเหตฺวา คาฬฺหตรํ นิปฺปีเฬสิ. เตน กมฺเมน อิทานิ พุทฺโธ หุตฺวาปิ ทุกฺขมนุภวิ. ยถา เจตํ, เอวํ จิญฺจมาณวิกาทีนมิตฺถีนํ ยานิ ภควโต อพฺภกฺขานาทีนิ ทุกฺขานิ, สพฺพานิ ปุพฺเพกตสฺส วิปากาวเสสานิ, ยานิ กมฺมปิโลติกานีติ วุจฺจนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๓๙.๖๔-๙๖) –

'तुष्णीभूतं तुष्णीभूतं' (मौन होकर) - यह स्पष्ट करने के लिए कि यह वीप्सा (दोहराव) का शब्द है, 'यं यं दिसं' आदि कहा गया है। 'अनुविलोकत्वा' यहाँ 'अनु' शब्द 'परि' के समान अर्थ वाला है, इसलिए कहा 'ततो ततो विलोकत्वा' (वहाँ-वहाँ देखकर)। 'क्यों थक जाते हैं?' - दस हजार करोड़ हाथियों का बल धारण करने वाले (बुद्ध) के प्रति यह शंका करने वाले का अभिप्राय है। आचार्य ने इसे स्पष्ट करने के लिए कहा - 'यह संस्कारों का स्वभाव है, जो कि अनित्यता है। जो अनित्य हैं, वे निश्चित रूप से उदय और व्यय से पीड़ित होने के कारण दुःख ही हैं। उन दुःख-स्वभाव वाले (संस्कारों) में शास्ता (बुद्ध) के शरीर में दुःख की उत्पत्ति का यह प्रत्यय (कारण) है', ऐसा दिखाने के लिए 'भगवतो' आदि कहा गया है। पीठ का दर्द (पृष्ठ-वात) उत्पन्न हुआ, और वह पूर्वकृत कर्म के प्रत्यय से था। यहाँ कहा गया है - 'वह कौन सा कर्म है, जिसके कारण अपरिमेय काल तक आदरपूर्वक विशाल पुण्य-संभार संचित करने वाले शास्ता इस प्रकार के दुःख-विपाक का अनुभव करते हैं?' कहा जाता है - यही भगवान् बोधिसत्व अवस्था में पिछले जन्म में एक मल्ल-पुत्र होकर पापियों की संगति करने वाले और अयोनिशो मनसिकार (अनुचित चिन्तन) में लगे रहने वाले थे। उन्होंने एक दिन कुश्ती होने पर एक मल्ल-पुत्र को पकड़कर बहुत जोर से दबा दिया। उस कर्म के कारण अब बुद्ध होकर भी दुःख का अनुभव किया। जैसे यह है, वैसे ही चिञ्चा माणविका आदि स्त्रियों द्वारा भगवान् पर लगाए गए झूठे आरोप आदि जो दुःख हैं, वे सब पूर्वकृत कर्मों के विपाक के अवशेष हैं, जिन्हें 'कर्म-पिलोतिक' कहा जाता है। यह अपदान में कहा गया है -

‘‘อโนตตฺตสราสนฺเน, รมณีเย สิลาตเล;

นานารตนปชฺโชเต, นานาคนฺธวนนฺตเร.

'अनोतत्त सरोवर के समीप, रमणीय शिलातल पर; नाना रत्नों से प्रकाशित, नाना गन्धों वाले वन के भीतर।

‘‘มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน, ปเรโต โลกนายโก;

อาสีโน พฺยากรี ตตฺถ, ปุพฺพกมฺมานิ อตฺตโน.

'महान भिक्षु संघ से घिरे हुए लोकनायक (बुद्ध); वहाँ बैठे हुए अपने पूर्व कर्मों की व्याख्या करने लगे।

‘‘สุณาถ ภิกฺขโว มยฺหํ, ยํ กมฺมํ ปกตํ มยา;

ปิโลติกสฺส กมฺมสฺส, พุทฺธตฺเตปิ วิปจฺจติ.

'हे भिक्षुओं! मेरे द्वारा किए गए उस कर्म को सुनो; उस कर्म के अवशेष (पिलोतिक कर्म) बुद्धत्व प्राप्त होने पर भी विपाक देते हैं।

๑.

१.

‘‘มุนาฬิ นามหํ ธุตฺโต, ปุพฺเพ อญฺญาสุ ชาติสุ;

ปจฺเจกพุทฺธํ สุรภึ, อพฺภาจิกฺขึ อทูสกํ.

'पूर्व के अन्य जन्मों में मैं मुनालि नामक एक धूर्त था; मैंने सुरभि नामक निर्दोष प्रत्येकबुद्ध पर झूठा आरोप लगाया था।

‘‘เตน [Pg.336] กมฺมวิปาเกน, นิรเย สํสรึ จิรํ;

พหู วสฺสสหสฺสานิ, ทุกฺขํ เวเทสิ เวทนํ.

'उस कर्म के विपाक से मैं चिरकाल तक नरक में रहा; बहुत हजार वर्षों तक मैंने दुःखद वेदना का अनुभव किया।

‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว;

อพฺภกฺขานํ มยา ลทฺธํ, สุนฺทริกาย การณา.

'उस कर्म के अवशेष से, इस अन्तिम जन्म में; सुन्दरी (परिव्राजिका) के कारण मुझ पर झूठा आरोप लगाया गया।

๒.

२.

‘‘สพฺพาภิภุสฺส พุทฺธสฺส, นนฺโท นามาสิ สาวโก;

ตํ อพฺภกฺขาย นิรเย, จิรํ สํสริตํ มยา.

सर्वाभिभू बुद्ध के नन्द नाम के एक श्रावक थे; उन पर झूठा आरोप लगाने के कारण, मैंने लंबे समय तक नरक में संसार (भ्रमण) किया।

‘‘ทส วสฺสสหสฺสานิ, นิรเย สํสรึ จิรํ;

มนุสฺสภาวํ ลทฺธาหํ, อพฺภกฺขานํ พหุํ ลภึ.

दस हजार वर्षों तक मैं लंबे समय तक नरक में रहा; मनुष्य भाव प्राप्त करने पर, मुझे बहुत से झूठे आरोपों का सामना करना पड़ा।

‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, จิญฺจมาณวิกา มมํ;

อพฺภาจิกฺขิ อภูเตน, ชนกายสฺส อคฺคโต.

उस कर्म के शेष भाग के कारण, चिञ्चामाणविका ने जनसमूह के सामने मुझ पर झूठा आरोप लगाया।

๓.

३.

‘‘พฺราหฺมโณ สุตวา อาสึ, อหํ สกฺกตปูชิโต;

มหาวเน ปญฺจสเต, มนฺเต วาเจสิ มาณเว.

मैं एक विद्वान ब्राह्मण था, जो सत्कार और पूजा प्राप्त करता था; महावन में मैंने पाँच सौ माणवकों (युवाओं) को मन्त्रों का पाठ कराया।

‘‘ตตฺถาคโต อิสิ ภีโม, ปญฺจาภิญฺโญ มหิทฺธิโก;

ตญฺจาหํ อาคตํ ทิสฺวา, อพฺภาจิกฺขึ อทูสกํ.

वहाँ पाँच अभिज्ञाओं और महान ऋद्धि वाले भीम नामक ऋषि आए; उन्हें आया हुआ देखकर, मैंने उस निर्दोष पर झूठा आरोप लगाया।

‘‘ตโตหํ อวจํ สิสฺเส, กามโภคี อยํ อิสิ;

มยฺหมฺปิ ภาสมานสฺส, อนุโมทึสุ มาณวา.

तब मैंने शिष्यों से कहा, 'यह ऋषि कामभोगी है'; मेरे ऐसा कहने पर, उन माणवकों ने भी मेरा समर्थन किया।

‘‘ตโต มาณวกา สพฺเพ, ภิกฺขมานํ กุเล กุเล;

มหาชนสฺส อาหํสุ, กามโภคี อยํ อิสิ.

तब उन सभी माणवकों ने घर-घर भिक्षा माँगते हुए उस ऋषि के बारे में लोगों से कहा, 'यह ऋषि कामभोगी है'।

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, ปญฺจ ภิกฺขุสตา อิเม;

อพฺภกฺขานํ ลภุํ สพฺเพ, สุนฺทริกาย การณา.

उस कर्म के विपाक से, इन पाँच सौ भिक्षुओं को सुन्दरी (परिव्राजिका) के कारण झूठे आरोपों का सामना करना पड़ा।

๔.

४.

‘‘เวมาตุภาตรํ ปุพฺเพ, ธนเหตุ หนึ อหํ;

ปกฺขิปึ คิริทุคฺคสฺมึ, สิลาย จ อปึสยึ.

पूर्व जन्म में धन के कारण मैंने अपने सौतेले भाई की हत्या की थी; मैंने उसे पहाड़ की खाई में फेंक दिया और पत्थर से कुचल दिया।

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เทวทตฺโต สิลํ ขิปิ;

องฺคุฏฺฐํ ปึสยี ปาเท, มม ปาสาณสกฺขรา.

उस कर्म के विपाक से, देवदत्त ने पत्थर फेंका; पत्थर की एक किरच ने मेरे पैर के अँगूठे को कुचल दिया।

๕.

५.

‘‘ปุเรหํ ทารโก หุตฺวา, กีฬมาโน มหาปเถ;

ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวาน, มคฺเค สกลิกํ ขิปึ.

पूर्व में एक बालक के रूप में राजमार्ग पर खेलते हुए, एक प्रत्येकबुद्ध को देखकर मैंने मार्ग में पत्थर का टुकड़ा फेंका था।

‘‘เตน [Pg.337] กมฺมวิปาเกน, อิธ ปจฺฉิมเก ภเว;

วธตฺถํ มํ เทวทตฺโต, อภิมาเร ปโยชยิ.

उस कर्म के विपाक से, इस अंतिम जन्म में, देवदत्त ने मेरी हत्या के लिए हत्यारों को नियुक्त किया।

๖.

६.

‘‘หตฺถาโรโห ปุเร อาสึ, ปจฺเจกมุนิมุตฺตมํ;

ปิณฺฑาย วิจรนฺตํ ตํ, อาสาเทสึ คเชนหํ.

पूर्व में मैं एक हाथीवान था; भिक्षा के लिए विचरण करते हुए एक उत्तम प्रत्येकमुनि पर मैंने हाथी से हमला किया था।

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, ภนฺโต นาฬาคิรี คโช;

คิริพฺพเช ปุรวเร, ทารุโณ สมุปาคมิ.

उस कर्म के विपाक से, मदमस्त और भयानक नालागिरि हाथी गिरिव्रज नामक श्रेष्ठ नगर में मेरे सामने आया।

๗.

७.

‘‘ราชาหํ ปตฺถิโว อาสึ, สตฺติยา ปุริสํ หนึ;

เตน กมฺมวิปาเกน, นิรเย ปจฺจิสํ ภุสํ.

मैं एक राजा था, पृथ्वी का स्वामी; मैंने भाले से एक मनुष्य की हत्या की थी। उस कर्म के विपाक से, मैंने नरक में भारी कष्ट भोगा।

‘‘กมฺมุโน ตสฺส เสเสน, อิทานิ สกลํ มม;

ปาเท ฉวึ ปกปฺเปสิ, น หิ กมฺมํ วินสฺสติ.

उस कर्म के शेष भाग के कारण, अब एक किरच ने मेरे पैर की त्वचा को काट दिया; क्योंकि कर्म कभी नष्ट नहीं होता।

๘.

८.

‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก;

มจฺฉเก ฆาติเต ทิสฺวา, ชนยึ โสมนสฺสกํ.

मैं एक मछुआरों के गाँव में मछुआरे का लड़का था; मछलियों को मरते हुए देखकर मुझे प्रसन्नता हुई थी।

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, สีสทุกฺขํ อหู มม;

สพฺเพ สกฺกา จ หญฺญึสุ, ยทา หนิ วิฏฏูโภ.

उस कर्म के विपाक से, मुझे सिर में दर्द हुआ; और जब विडूडभ ने शाक्यों का संहार किया, तब सभी शाक्य मारे गए।

๙.

९.

‘‘ผุสฺสสฺสาหํ ปาวจเน, สาวเก ปริภาสยึ;

ยวํ ขาทถ ภุญฺชถ, มา จ ภุญฺชถ สาลโย.

फुस्स बुद्ध के शासन में, मैंने श्रावकों को अपशब्द कहे थे: 'तुम जौ खाओ, उसी का भोग करो, और शाली चावल मत खाओ'।

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เตมาสํ ขาทิตํ ยวํ;

นิมนฺติโต พฺราหฺมเณน, เวรญฺชายํ วสึ ตทา.

उस कर्म के विपाक से, मैंने तीन महीने तक जौ खाया; जब एक ब्राह्मण द्वारा निमंत्रित किया गया, तब मैं वेरञ्जा में रहा।

๑๐.

१०.

‘‘นิพฺพุทฺเธ วตฺตมานมฺหิ, มลฺลปุตฺตํ นิเหฐยึ;

เตน กมฺมวิปาเกน, ปิฏฺฐิทุกฺขํ อหู มม.

मल्ल-युद्ध (कुश्ती) के दौरान, मैंने एक मल्ल-पुत्र को पीड़ित किया था; उस कर्म के विपाक से, मुझे पीठ में दर्द हुआ।

๑๑.

११.

‘‘ติกิจฺฉโก อหํ อาสึ, เสฏฺฐิปุตฺตํ วิเรจยึ;

เตน กมฺมวิปาเกน, โหติ ปกฺขนฺทิกา มม.

मैं एक वैद्य था, मैंने एक श्रेष्ठी-पुत्र को विरेचन (जुलाब) दिया था; उस कर्म के विपाक से, मुझे अतिसार (पेचिश) की बीमारी हुई।

๑๒.

१२.

‘‘อวจาหํ โชติปาโล, สุคตํ กสฺสปํ ตทา;

กุโต นุ โพธิ มุณฺฑสฺส, โพธิ ปรมทุลฺลภา.

तब मैंने जोतिपाल के रूप में सुगत कस्सप से कहा था: 'इस मुण्डित (श्रमण) को बोधि कहाँ से मिलेगी? बोधि प्राप्त करना अत्यंत दुर्लभ है'।

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, อจรึ ทุกฺกรํ พหุํ;

ฉพฺพสฺสานุรุเวลายํ, ตโต โพธิมปาปุณึ.

उस कर्म के विपाक से, मैंने बहुत से दुष्कर तप किए; उरुवेला में छह वर्षों तक, उसके बाद मैंने बोधि प्राप्त की।

‘‘นาหํ [Pg.338] เอเตน มคฺเคน, ปาปุณึ โพธิมุตฺตมํ;

กุมฺมคฺเคน คเวสิสฺสํ, ปุพฺพกมฺเมน วาริโต.

मैंने उस मार्ग से उत्तम बोधि प्राप्त नहीं की; पूर्व कर्मों द्वारा रोके जाने के कारण, मैंने कुमार्ग (गलत मार्ग) से इसकी खोज की।

‘‘ปุญฺญปาปปริกฺขีโณ, สพฺพสนฺตาปวชฺชิโต;

อโสโก อนุปายาโส, นิพฺพายิสฺสมนาสโว.

पुण्य और पाप के क्षीण हो जाने पर, सभी संतापों से रहित; शोक रहित, व्याकुलता रहित और आस्रव रहित होकर मैं निर्वाण प्राप्त करूँगा।

‘‘เอวํ ชิโน วิยากาสิ, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อคฺคโต;

สพฺพาภิญฺญาพลปฺปตฺโต, อโนตตฺเต มหาสเร’’ติ. (อป. เถร ๑.๓๙.๖๔-๙๖);

इस प्रकार, सभी अभिज्ञाओं और बलों को प्राप्त जिन (बुद्ध) ने अनवतप्त महासरोवर के तट पर भिक्षु संघ के समक्ष यह व्याख्या की। (apa. thera 1.39.64-96);

อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अविद्या सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๙-๑๐. ปฐมกถาวตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา

९-१०. प्रथम कथावस्तु सुत्त आदि की व्याख्या।

๖๙-๗๐. นวเม (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๗; ที. นิ. อภิ. ฏี. ๑.๑๗; สํ. นิ. ฏี. ๒.๕.๑๐๘๐) ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค, โมกฺขมคฺโค จ. ตํ นิยฺยานํ อรหติ, นิยฺยาเน วา นิยุตฺตา, นิยฺยานํ วา ผลภูตํ เอติสฺสา อตฺถีติ นิยฺยานิกา. วจีทุจฺจริตสํกิเลสโต นิยฺยาตีติ วา อีการสฺส รสฺสตฺตํ, ยการสฺส จ กการํ กตฺวา นิยฺยานิกา, เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺสา ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ, ตสฺมา อนิยฺยานิกตฺตา. ติรจฺฉานภูตนฺติ ติโรกรณภูตํ. เคหสฺสิตกถาติ เคหปฺปฏิสํยุตฺตา. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว.

६९-७०. नौवें में (दी. नि. टी. 1.17; दी. नि. अभि. टी. 1.17; सं. नि. टी. 2.5.1080) जिससे दुर्गति और संसार से बाहर निकला जाता है, वह 'निर्याण' (निय्यान) है, जो स्वर्ग का मार्ग और मोक्ष का मार्ग है। उस निर्याण के योग्य, या निर्याण में नियुक्त, या जिसका फल निर्याण है, वह 'नैय्यानिका' है। अथवा वाणी के दुश्चरित्र रूपी संक्लेश से बाहर निकलता है, इसलिए 'ई' कार को ह्रस्व और 'य' कार को 'क' कार करके 'नैय्यानिका' शब्द बनता है, जो चेतना के साथ संप्रलाप (व्यर्थ प्रलाप) से विरति है। इसके विपरीत 'अनैयानिका' है, उसका भाव 'अनैयानिकत्व' है, उस अनैयानिकत्व से। 'तिरच्छानभूत' का अर्थ है आवरण स्वरूप। 'गेहस्सितकथा' का अर्थ है घर (गृहस्थी) से संबंधित कथा। 'कम्मट्ठानभावे' का अर्थ है अनित्यता से संबंधित चार आर्य सत्यों के कर्मस्थान की भावना में।

สห อตฺเถนาติ สาตฺถกํ, หิตปฺปฏิสํยุตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุรากถา’’ติปิ ปาโฐติ อาห ‘‘สุรากถนฺติ ปาฬิยํ ปนา’’ติ. สา ปเนสา กถา ‘‘เอวรูปา นวสุรา ปีตา รติชนนี โหตี’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, อาทีนววเสน ปน ‘‘อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิกา’’ติอาทินา นเยน วฏฺฏติ. เตนาห ‘‘อเนกวิธํ…เป… อาทีนววเสน วฏฺฏตี’’ติ. วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส. วิสิขาคหเณน จ ตนฺนิวาสิโน คหิตา ‘‘คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ วิย. เตเนวาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ จ ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ จ. กุมฺภฏฺฐานปฺปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห ‘‘กุมฺภทาสิกถา วา’’ติ.

अर्थ के साथ होने से 'सार्थक' है, इसका अर्थ हित से संबंधित है। 'सुराकथा' (मदिरा की कथा) ऐसा भी पाठ है, इसलिए कहा 'पालि में तो सुराकथा है'। वह यह कथा 'इस प्रकार की नई मदिरा पीने पर रति (आनंद) उत्पन्न करने वाली होती है'—इस प्रकार आस्वाद (मजे) के वश में अनुचित है, किन्तु 'उन्मत्तता की ओर ले जाने वाली है' इत्यादि रीति से दोष (आदीनव) के वश में उचित है। इसीलिए कहा 'अनेक प्रकार से... पे... दोष के वश में उचित है'। 'विसिखा' का अर्थ घरों का विन्यास (गली) है। 'विसिखा' ग्रहण करने से वहाँ के निवासी ग्रहण किए जाते हैं, जैसे 'गाँव आया है' इत्यादि में। इसीलिए कहा 'शूर समर्थ हैं' और 'श्रद्धालु प्रसन्न हैं'। घड़े रखने के स्थान के प्रदेश से कुम्भदासियाँ (घड़ा ढोने वाली दासियाँ) कही गई हैं, इसलिए कहा 'अथवा कुम्भदासी कथा'।

ราชกถาทิปุริมกถาย[Pg.339], โลกกฺขายิกาทิปจฺฉิมกถาย วา วินิมุตฺตา ปุริมปจฺฉิมกถา วิมุตฺตา. อุปฺปตฺติฐิติสํหาราทิวเสน โลกํ อกฺขายตีติ โลกกฺขายิกา. อสุเกน นามาติ ปชาปตินา พฺรหฺมุนา, อิสฺสเรน วา. วิตณฺฑสลฺลาปกถาติ ‘‘อฏฺฐีนํ เสตตฺตา เสโตติ น วตฺตพฺโพ, ปตฺตานํ กาฬตฺตา กาโฬติ ปน วตฺตพฺโพ’’ติ เอวมาทิกา. อาทิ-สทฺเทน ‘‘เสลปุปฺผลกานิ วิย ชีวิทาวิรปารยตฺติวิสาลา นตฺถิ, ยํ โย โกจิ ติริยามานา กตตฺตา’’ติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สาครเทเวนาติ สาครปุตฺตราชูหิ. ขโตติ เอตํ เอกวจนํ เตหิ ปจฺเจกํ ขตตฺตา ‘‘สาครเทเวน ขตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สหมุทฺทา สมุทฺโทติ วุตฺโต. ภวติ วทฺธติ เอเตนาติ ภโว. ภวาภวา โหนฺตีติ อิติภวาภวกถา. เอตฺถ จ ภโวติ สสฺสตํ, อภโวติ อุจฺเฉทํ. ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ กามสุขํ, อภโวติ อตฺตกิลมโถติ อิติ อิมาย ฉพฺพิธาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา นาม โหนฺติ. อถ วา ปาฬิยํ สรูปโต อนาคตาปิ อรญฺญปพฺพตนทีทีปกถา อิติสทฺเทน สงฺคณฺหิตฺวา พาตฺตึส ติรจฺฉานกถา วุตฺตา. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

राजकथा आदि पूर्व कथा से, अथवा लोकाख्यायिका आदि पश्चिम कथा से विमुक्त (रहित) पूर्व-पश्चिम कथा 'विमुक्त' है। उत्पत्ति, स्थिति और संहार आदि के वश से लोक का आख्यान किया जाता है, इसलिए 'लोकाख्यायिका' है। 'अमुक नाम वाले' अर्थात् प्रजापति ब्रह्मा द्वारा, अथवा ईश्वर द्वारा। 'वितण्डा-संलाप कथा' अर्थात् 'हड्डियों के सफेद होने से सफेद नहीं कहना चाहिए, बल्कि पत्तों के काले होने से काला कहना चाहिए' इत्यादि। 'आदि' शब्द से 'पत्थर के फूलों के समान... (जटिल दार्शनिक तर्क)' इत्यादि का संग्रह समझना चाहिए। 'सागरदेव द्वारा' अर्थात् सागरपुत्र राजाओं द्वारा। 'खत' (खोदा गया) यह एकवचन है क्योंकि उनके द्वारा प्रत्येक के द्वारा खोदे जाने के कारण 'सागरदेव द्वारा खोदा गया' ऐसा कहा गया है। मुद्रा (सीमा) के साथ होने से 'समुद्र' कहा गया है। जिससे होता है या बढ़ता है, वह 'भव' है। भव और अभव होते हैं, इसलिए 'इति-भवाभव-कथा' है। और यहाँ 'भव' का अर्थ शाश्वत है, 'अभव' का अर्थ उच्छेद है। 'भव' का अर्थ वृद्धि है, 'अभव' का अर्थ हानि है। 'भव' का अर्थ कामसुख है, 'अभव' का अर्थ आत्मक्लेश है—इस प्रकार इस छह प्रकार की 'इति-भवाभव-कथा' के साथ बत्तीस 'तिरच्छान-कथा' (हीन कथाएँ) होती हैं। अथवा पालि में साक्षात् रूप से न आने पर भी अरण्य, पर्वत, नदी, द्वीप की कथाओं को 'इति' शब्द से संगृहीत कर बत्तीस तिरच्छान-कथाएँ कही गई हैं। दसवें (सूत्र) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

ปฐมกถาวตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम कथावस्तु सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

यमकवग्ग की वर्णना समाप्त हुई।

(๘) ๓. อากงฺขวคฺโค

(८) ३. आकंखवग्ग

๑-๔. อากงฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

१-४. आकंखसुत्त आदि की वर्णना

๗๑-๗๔. ตติยสฺส ปฐเม สีลสฺส อนวเสสสมาทาเนน อขณฺฑาทิภาวาปตฺติยา จ ปริปุณฺณสีลา. สมาทานโต ปฏฺฐาย อวิจฺฉินฺทนโต สีลสมงฺคิโน. เอตฺตาวตา กิราติ (อ. นิ. ๒.๓๗) กิร-สทฺโท อรุจิสูจนตฺโถ. เตเนตฺถ อาจริยวาทสฺส อตฺตโน อรุจฺจนภาวํ ทีเปติ. สมฺปนฺนสีลาติ อนามฏฺฐวิเสสํ สามญฺญโต สีลสงฺเขเปน คหิตํ. ตญฺจ จตุพฺพิธนฺติ อาจริยตฺเถโร ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา’’ติ อาห. ตตฺถาติ [Pg.340] จตุปาริสุทฺธิสีเล. เชฏฺฐกสีลนฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๑๒) ปธานสีลํ. อุภยตฺถาติ อุทฺเทสนิทฺเทเส. อิธ นิทฺเทเส วิย อุทฺเทเสปิ ปาติโมกฺขสํวโร ภควตา วุตฺโต ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สีลคฺคหณญฺหิ ปาฬิยํ ปาติโมกฺขสํวรวเสน อาคตํ. เตนาห ‘‘ปาติโมกฺขสํวโรเยวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อวธารเณน อิตเรสํ ติณฺณํ เอกเทเสน ปาติโมกฺขนฺโตคธตํ ทีเปติ. ตถา หิ อโนโลกิโยโลกเน อาชีวเหตุ ฉสิกฺขาปทวีติกฺกเม คิลานปจฺจยสฺส อปจฺจเวกฺขิตปริโภเค จ อาปตฺติ วิหิตาติ. ตีณีติ อินฺทฺริยสํวรสีลาทีนิ. สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถีติ สีลปริยาเยน เตสํ กตฺถจิ สุตฺเต คหิตฏฺฐานํ นาม กึ อตฺถิ ยถา ปาติโมกฺขสํวโรติ อาจริยสฺส สมฺมุขตฺตา อปฺปฏิกฺขิปนฺโตว อุปจาเรน ปุจฺฉนฺโต วิย วทติ. เตนาห ‘‘อนนุชานนฺโต’’ติ. ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมวาติ ตสฺส สลฺลหุกภาวมาห จิตฺตาธิฏฺฐานมตฺเตน ปฏิปากติกภาวาปตฺติโต. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกนฺติ ผเลน เหตุํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทนเหตุกา หิ ปจฺจยานํ อุปฺปตฺติ. อิทมตฺถนฺติ อิทํ ปโยชนํ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปริภุญฺชเนติ อธิปฺปาโย. นิปฺปริยาเยนาติ อิมินา อินฺทฺริยสํวราทีนิ ตีณิ ปธานสฺส สีลสฺส ปริวารวเสน ปวตฺติยา ปริยายสีลานิ นามาติ ทสฺเสติ.

७१-७४. तीसरे (वग्ग) के प्रथम (सुत्त) में, शील के पूर्ण समादान से और अखण्ड आदि भाव की प्राप्ति से 'परिपूर्णशील' हैं। समादान से लेकर विच्छेद न होने के कारण 'शील-समङ्गी' (शील से युक्त) हैं। 'इतने मात्र से ही' (एत्तावता किर) यहाँ 'किर' शब्द अरुचि सूचक है। इससे यहाँ आचार्य के मत के प्रति अपनी अरुचि को प्रकट करते हैं। 'सम्पन्नशील' का अर्थ है—बिना किसी विशेष उल्लेख के सामान्य रूप से संक्षेप में ग्रहण किया गया शील। और वह चार प्रकार का है, ऐसा आचार्य स्थविर ने 'चतुपारिसुद्धि शील को उद्देश्य कर' कहा है। 'वहाँ' अर्थात् चतुपारिसुद्धि शील में। 'जेष्ठक शील' अर्थात् प्रधान शील। 'दोनों जगह' अर्थात् उद्देश और निर्देश में। यहाँ निर्देश के समान उद्देश में भी भगवान् द्वारा पातिमोक्ख-संवर कहा गया है, क्योंकि 'सम्पन्नशील' कहा गया है—यह अभिप्राय है। पालि में शील का ग्रहण पातिमोक्ख-संवर के वश में आया है। इसीलिए कहा 'पातिमोक्ख-संवर ही' इत्यादि। वहाँ अवधारण (निश्चय) से शेष तीन के एक अंश से पातिमोक्ख के अन्तर्गत होने को दिखाते हैं। क्योंकि न देखने योग्य को देखने में, आजीविका के हेतु छह शिक्षापदों के उल्लंघन में और ग्लान-प्रत्यय (औषधि) के बिना विचार किए उपभोग करने में आपत्ति (दोष) विहित है। 'तीन' अर्थात् इन्द्रिय-संवर शील आदि। 'शील' ऐसा कहा गया स्थान क्या कोई है—अर्थात् शील के पर्याय के रूप में उनका कहीं सुत्त में ग्रहण किया गया स्थान क्या कोई है, जैसे पातिमोक्ख-संवर का है? ऐसा आचार्य के सम्मुख होने के कारण अस्वीकार न करते हुए उपचार से पूछते हुए के समान कहते हैं। इसीलिए कहा 'अनुमति न देते हुए'। 'केवल छह द्वारों की रक्षा मात्र ही'—यह उसकी सुगमता को कहता है, क्योंकि केवल चित्त के अधिष्ठान मात्र से वह स्वाभाविक अवस्था को प्राप्त हो जाता है। दूसरों में भी यही न्याय है। 'केवल प्रत्ययों की उत्पत्ति मात्र'—इससे फल के द्वारा हेतु को दिखाते हैं। क्योंकि प्रत्ययों की उत्पत्ति उत्पादन के कारण होती है। 'इदमर्थ' (इस प्रयोजन के लिए) अर्थात् इस प्रत्यय के परिभोग का यह प्रयोजन है—यह अभिप्राय है। 'निप्परियायेन' (मुख्य रूप से) इससे यह दिखाते हैं कि इन्द्रिय-संवर आदि तीन प्रधान शील के परिवार के रूप में होने के कारण 'पर्याय-शील' कहलाते हैं।

อิทานิ ปาติโมกฺขสํวรสฺเสว ปธานภาวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวโร. เสสานีติ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. ตสฺเส วาติ ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ เอตฺถ ยํ สีลํ วุตฺตํ, ตสฺเสว. สมฺปนฺนปาติโมกฺขาติ เอตฺถ ปาติโมกฺขคฺคหเณน เววจนํ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรตฺวา…เป… อาทิมาห. ยถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘อิธ ภิกฺขุ สีลวา โหตี’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย อุทฺทิฏฺฐํ สีลํ ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตี’’ติ (วิภ. ๕๐๘) นิทฺทิฏฺฐํ. กสฺมา อารทฺธนฺติ เทสนาย การณปุจฺฉา. สีลานิสํสทสฺสนตฺถนฺติ ปโยชนนิทฺเทโส. ‘‘สีลานิสํสทสฺสนตฺถ’’นฺติ หิ เอตฺถ พฺยติเรกโต ยํ สีลานิสํสสฺส อทสฺสนํ, ตํ อิมิสฺสา เทสนาย การณนฺติ กสฺมา อารทฺธนฺติ? เวเนยฺยานํ สีลานิสํสสฺส อทสฺสนโตติ อตฺถโต อาปนฺโน [Pg.341] เอว โหติ. เตนาห ‘‘สเจปี’’ติอาทิ. สีลานิสํสทสฺสนตฺถนฺติ ปน อิมสฺส อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อานิสํโสติ อุทโย. ‘‘สีลวา สีลสมฺปนฺโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๑๖; อ. นิ. ๕.๒๑๓; มหาว. ๒๘๕) ปน วิปากผลมฺปิ ‘‘อานิสํโส’’ติ วุตฺตํ. โก วิเสโสติ โก ผลวิเสโส. กา วฑฺฒีติ โก อพฺภุทโย. วิชฺชมาโนปิ คุโณ ยาถาวโต วิภาวิโต เอว อภิรุจึ อุปฺปาเทติ, น อวิภาวิโต, ตสฺมา เอกนฺตโต อานิสํสกิตฺตนํ อิจฺฉิตพฺพเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺเปว นามา’’ติอาทิมาห.

अब पातिमोक्ख-संवर की ही प्रधानता को व्यतिरेक और अन्वय के माध्यम से उपमा द्वारा स्पष्ट करने के लिए 'यस्स' आदि कहा गया है। वहाँ 'सो' का अर्थ पातिमोक्ख-संवर है। 'सेसानि' का अर्थ इन्द्रिय-संवर आदि है। 'तस्सेव' का अर्थ है 'सम्पन्नसीला' यहाँ जो शील कहा गया है, उसी का। 'सम्पन्नपातिमोक्खा' यहाँ पातिमोक्ख ग्रहण द्वारा पर्यायवाची कहकर उसे विस्तार से... आदि कहा गया है। जैसे अन्यत्र भी 'यहाँ भिक्षु शीलवान होता है' इस पुद्गलाधिष्ठान देशना में निर्दिष्ट शील को 'पातिमोक्ख-संवर से संवरित होकर विहार करता है' (विभङ्ग ५०८) ऐसा निर्दिष्ट किया गया है। 'कस्मा आरद्धं' (क्यों आरम्भ किया गया) यह देशना के कारण की पृच्छा है। 'शीलानुशंस-दर्शनार्थ' यह प्रयोजन का निर्देश है। 'शीलानुशंस-दर्शनार्थ' यहाँ व्यतिरेक से जो शील के लाभ का अदर्शन है, वह इस देशना का कारण है, तो क्यों आरम्भ किया गया? विनेय जनों द्वारा शील के लाभ का अदर्शन होने के कारण, यह अर्थतः सिद्ध ही होता है। इसीलिए 'सचेपि' आदि कहा गया है। 'शीलानुशंस-दर्शनार्थ' इस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए 'तेसं' आदि कहा गया है। 'आनिसंसो' का अर्थ उदय (लाभ) है। 'शीलवान शील-सम्पन्न काया के भेद के बाद मृत्यु के उपरान्त सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होता है' आदि में (दी.नि. ३.३१६; अ.नि. ५.२१३; महाव. २८५) विपाक फल को भी 'आनिसंस' कहा गया है। 'को विसेसो' का अर्थ है क्या फल-विशेष है। 'का वड्ढी' का अर्थ है क्या अभ्युदय है। विद्यमान गुण भी यथार्थ रूप से स्पष्ट किए जाने पर ही अभिरुचि उत्पन्न करता है, बिना स्पष्ट किए नहीं, इसलिए एकान्ततः शील के लाभों का कीर्तन वांछनीय ही है, यह दिखाने के लिए 'अप्पेव नामा' आदि कहा गया है।

ปิโยติ ปิยายิตพฺโพ. ปิยสฺส นาม ทสฺสนํ เอกนฺตโต อภินนฺทิตพฺพํ โหตีติ อาห ‘‘ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺโพ’’ติ. ปีติสมุฏฺฐานปฺปสนฺนโสมฺมรูปปริคฺคหญฺหิ จกฺขุ ‘‘ปิยจกฺขู’’ติ วุจฺจติ. เตสนฺติ สพฺรหฺมจารีนํ. มนวฑฺฒนโกติ ปีติมนสฺส ปริพฺรูหนโต อุปรูปริ ปีติจิตฺตสฺเสว อุปฺปาทนโก. ครุฏฺฐานิโยติ ครุกรณสฺส ฐานภูโต. ชานํ ชานาตีติ ญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาติ. ยถา วา อญฺเญ อชานนฺตาปิ ชานนฺตา วิย ปวตฺตนฺติ, น เอวมยํ, อยํ ปน ชานนฺโต เอว ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ทสฺสนภูเตน ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ, ปสฺสนฺโต เอว วา ปสฺสติ. เอวํ สมฺภาวนีโยติ เอวํ วิญฺญุตาย ปณฺฑิตภาเวน สมฺภาเวตพฺโพ. สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการีติ สีเลสุ ปริปูรการี เอว ภเวยฺยาติ. เอวํ อุตฺตรปทาวธารณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ อิมินา ปเทน อุปริสิกฺขาทฺวยํ อนิวตฺติตเมว โหติ. ยถา ปน สีเลสุ ปริปูรการี นาม โหติ, ตํ ผเลน ทสฺเสตุํ ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนาธิฏฺฐานสมาธิสํวตฺตนิกตาย หิ อิธ สีลสฺส ปาริปูรี, น เกวลํ อขณฺฑาทิภาวมตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยานิ โข ปน ตานิ อขณฺฑานิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิกานี’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา อุปริสิกฺขาทฺวยํ สีลสฺส สมฺภารภาเวน คหิตนฺติ สีลสฺเสเวตฺถ ปธานคฺคหณํ สิทฺธํ โหติ. สีลานุรกฺขกา หิ จิตฺเตกคฺคตาสงฺขารปริคฺคหา. อนูเนนาติ อขณฺฑาทิภาเวน, กสฺสจิ วา อหาปเนน อุปปนฺเนน. อากาเรนาติ กรเณน สมฺปาทเนน.

'पियो' का अर्थ है प्रिय लगने योग्य। प्रिय का दर्शन निश्चित रूप से अभिनन्दनीय होता है, इसलिए कहा गया है 'प्रिय चक्षुओं से देखा जाने योग्य'। प्रीति से उत्पन्न प्रसन्न और सौम्य रूप को ग्रहण करने वाला चक्षु 'प्रिय चक्षु' कहलाता है। 'तेसं' का अर्थ है उन सब्रह्मचारियों का। 'मनवड्ढनको' का अर्थ है प्रीतिपूर्ण मन की वृद्धि करने के कारण उत्तरोत्तर प्रीति-चित्त को ही उत्पन्न करने वाला। 'गरुठ्ठानीयो' का अर्थ है गौरव (आदर) करने का स्थान। 'जानं जानाति' का अर्थ है ज्ञान से जानने योग्य को जानता है। अथवा जैसे अन्य लोग न जानते हुए भी जानते हुए के समान व्यवहार करते हैं, यह वैसा नहीं है, बल्कि यह जानते हुए ही जानता है। 'पस्सं पस्सति' का अर्थ है दर्शन-स्वरूप प्रज्ञा-चक्षु से देखने योग्य को देखता है, अथवा देखते हुए ही देखता है। 'एवं सम्भावनीयो' का अर्थ है इस प्रकार विज्ञता और पाण्डित्य के कारण सम्मानित होने योग्य। 'सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी' का अर्थ है शीलों में परिपूरकारी ही हो। इस प्रकार उत्तर पद की अवधारणा समझनी चाहिए। इस प्रकार इस पद से ऊपर की दो शिक्षाओं की निवृत्ति नहीं होती। जैसे शीलों में परिपूरकारी होता है, उसे फल के साथ दिखाने के लिए 'अज्झत्तं' आदि कहा गया है। विपश्यना के अधिष्ठान और समाधि के संवर्तनीय होने के कारण यहाँ शील की परिपूर्णता है, न कि केवल अखण्डता आदि मात्र। जैसा कि कहा गया है— 'जो वे अखण्ड... आदि समाधि के संवर्तनीय हैं'। ऐसा करने से ऊपर की दो शिक्षाएँ शील के सम्भार के रूप में ग्रहण की गई हैं, जिससे यहाँ शील की ही प्रधानता सिद्ध होती है। शील के रक्षक ही चित्त की एकाग्रता रूपी संस्कारों का परिग्रह करते हैं। 'अनूनेन' का अर्थ है अखण्डता आदि भाव से, अथवा किसी की कमी के बिना सम्पन्न होने से। 'आकारेण' का अर्थ है कारण या सम्पादन से।

อชฺฌตฺตนฺติ [Pg.342] วา อตฺตโนติ วา เอกํ เอกตฺถํ, พฺยญฺชนเมว นานํ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ, ‘‘สมถ’’นฺติ อุปโยควจนํ ‘‘อนู’’ติ อิมินา อุปสคฺเคน โยเค สิทฺธนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน จิตฺตสมเถ ยุตฺโต’’ติ. ตตฺถ จิตฺตสมเถติ จิตฺตสฺส สมาธาเน. ยุตฺโตติ อวิยุตฺโต ปสุโต. โย สพฺเพน สพฺพํ ฌานภาวนาย อนนุยุตฺโต, โส ตํ พหิ นีหรติ นาม. โย อารภิตฺวา อนฺตรา สงฺโกจํ อาปชฺชติ, โส ตํ วินาเสติ นาม. โย ปน อีทิโส อหุตฺวา ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, โส อนิรากตชฺฌาโนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหิ อนีหฏชฺฌาโน’’ติอาทิมาห. นีหรณวินาสตฺถญฺหิ อิทํ นิรากรณํ นาม. ‘‘ถมฺภํ นิรํกตฺวา นิวาตวุตฺตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๓๒๘) จสฺส ปโยโค ทฏฺฐพฺโพ.

'अज्झत्तं' और 'अत्तनो' एक ही अर्थ वाले हैं, केवल व्यंजन (शब्द) भिन्न हैं। यह सप्तमी विभक्ति के अर्थ में है, 'समथं' यह द्वितीया विभक्ति का शब्द 'अनू' इस उपसर्ग के योग से सिद्ध होता है, इसलिए कहा गया है 'अपने चित्त के शमथ में युक्त'। वहाँ 'चित्त-शमथ' का अर्थ है चित्त का समाधान। 'युत्तो' का अर्थ है वियुक्त न होना, लगा रहना। जो पूरी तरह से ध्यान-भावना में नहीं लगा है, वह उसे बाहर निकाल देता है। जो आरम्भ करके बीच में संकोच को प्राप्त होता है, वह उसे विनाशित करता है। जो ऐसा न होकर ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है, वह 'अनिराकतज्झानो' है, यह दिखाने के लिए 'बहि अनीहटज्झानो' आदि कहा गया है। निष्कासन और विनाश के अर्थ में ही यह 'निराकरण' शब्द है। 'थम्भं निरंकत्वा निवातवुत्ती' आदि में (सुत्तनिपात ३२८) इसका प्रयोग देखा जाना चाहिए।

สตฺตวิธาย อนุปสฺสนายาติ เอตฺถ อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติ อิมา สตฺตวิธา อนุปสฺสนา. สุญฺญาคารคโต ภิกฺขุ ตตฺถ ลทฺธกายวิเวกตาย สมถวิปสฺสนาวเสน จิตฺตวิเวกํ ปริพฺรูเหนฺโต ยถานุสิฏฺฐปฏิปตฺติยา โลกํ สาสนญฺจ อตฺตโน วิเสสาธิคมฏฺฐานภูตํ สุญฺญาคารญฺจ อุปโสภยมาโน คุณวิเสสาธิฏฺฐานภาวาปาทเนน วิญฺญูนํ อตฺถโต ตํ พฺรูเหนฺโต นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ. เตนาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. เอกภูมกาทิปาสาเท กุรุมาโนปิ ปน เนว สุญฺญาคารานํ พฺรูเหตาติ ทฏฺฐพฺโพ. สุญฺญาคารคฺคหเณน เจตฺถ อรญฺญรุกฺขมูลาทิ สพฺพํ ปธานานุโยคกฺขมํ เสนาสนํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

'सात प्रकार की अनुपश्यना' यहाँ अनित्यानुपश्यना, दुःखानुपश्यना, अनात्मानुपश्यना, निर्विदानुपश्यना, विरागानुपश्यना, निरोधानुपश्यना और प्रतिनिसर्गानुपश्यना—ये सात प्रकार की अनुपश्यनाएँ हैं। शून्यागार में गया हुआ भिक्षु वहाँ प्राप्त काय-विवेक के कारण शमथ और विपश्यना के द्वारा चित्त-विवेक को बढ़ाते हुए, उपदेश के अनुसार प्रतिपत्ति से लोक और शासन को, तथा अपने विशेष अधिगम के स्थान स्वरूप शून्यागार को सुशोभित करता हुआ, गुण-विशेष के अधिष्ठान भाव को प्राप्त कराने से विद्वानों के लिए अर्थतः उसे बढ़ाने वाला होता है, इसलिए 'ब्रूहेता सुञ्ञागारानं' कहा गया है। इसीलिए 'एत्थ च' आदि कहा गया है। एक मंजिल वाले प्रासाद आदि बनाने वाला शून्यागारों को बढ़ाने वाला नहीं माना जाना चाहिए। यहाँ 'शून्यागार' ग्रहण करने से अरण्य, वृक्षमूल आदि वे सभी शयनासन ग्रहण किए गए हैं जो प्रधान (योग-अभ्यास) के योग्य हैं, ऐसा समझना चाहिए।

เอตฺตาวตา ยถา ตณฺหาวิจริตเทสนา ปฐมํ ตณฺหาวเสน อารทฺธาปิ ตณฺหาปทฏฺฐานตฺตา มานทิฏฺฐีนํ มานทิฏฺฐิโย โอสริตฺวา กเมน ปปญฺจตฺตยเทสนา ชาตา, เอวมยํ เทสนา ปฐมํ อธิสีลสิกฺขาวเสน อารทฺธาปิ สีลปทฏฺฐานตฺตา สมถวิปสฺสนานํ สมถวิปสฺสนาโย โอสริตฺวา กเมน สิกฺขาตฺตยเทสนา ชาตาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถ หิ ‘‘สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ เอตฺตาวตา อธิสีลสิกฺขา วุตฺตา, ‘‘อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน’’ติ เอตฺตาวตา อธิจิตฺตสิกฺขา, ‘‘วิปสฺสนาย สมนฺนาคโต’’ติ เอตฺตาวตา อธิปญฺญาสิกฺขา. ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ อิมินา ปน สมถวเสน สุญฺญาคารวฑฺฒเน [Pg.343] อธิจิตฺตสิกฺขา, วิปสฺสนาวเสน อธิปญฺญาสิกฺขาติ เอวํ ทฺเวปิ สิกฺขา สงฺคเหตฺวา วุตฺตา. เอตฺถ จ ‘‘อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต อนิรากตชฺฌาโน’’ติ อิเมหิ ปเทหิ สีลานุรกฺขิกา เอว จิตฺเตกคฺคตา กถิตา, ‘‘วิปสฺสนายา’’ติ อิมินา ปเทน สีลานุรกฺขิโก สงฺขารปริคฺคโห.

इतने से, जैसे तृष्णा-विचरित-देशना पहले तृष्णा के वश में आरम्भ होने पर भी तृष्णा के पदस्थान होने के कारण मान और दृष्टि के समाविष्ट होने से क्रमशः तीन प्रपंचों की देशना हो गई, वैसे ही यह देशना पहले अधिशील-शिक्षा के वश में आरम्भ होने पर भी शील के पदस्थान होने के कारण शमथ और विपश्यना के समाविष्ट होने से क्रमशः तीन शिक्षाओं की देशना हो गई, ऐसा समझना चाहिए। यहाँ 'शीलों में ही परिपूर्णकारी हो' इतने से अधिशील-शिक्षा कही गई है, 'अध्यात्म में चित्त के शमथ में लगा हुआ, ध्यान से रहित न होने वाला' इतने से अधिचित्त-शिक्षा, 'विपश्यना से युक्त' इतने से अधिप्रज्ञा-शिक्षा। 'शून्यागारों को बढ़ाने वाला' इससे तो शमथ के वश में शून्यागार की वृद्धि में अधिचित्त-शिक्षा और विपश्यना के वश में अधिप्रज्ञा-शिक्षा - इस प्रकार दोनों शिक्षाओं को संगृहीत करके कहा गया है। और यहाँ 'अध्यात्म में चित्त के शमथ में लगा हुआ, ध्यान से रहित न होने वाला' इन पदों से शील की रक्षा करने वाली ही चित्त की एकाग्रता कही गई है, 'विपश्यना' इस पद से शील का रक्षक संस्कारों का परिग्रह है।

กถํ จิตฺเตกคฺคตา สีลมนุรกฺขติ? ยสฺส หิ จิตฺเตกคฺคตา นตฺถิ, โส พฺยาธิมฺหิ อุปฺปนฺเน วิหญฺญติ, โส พฺยาธิวิหโต วิกฺขิตฺตจิตฺโต สีลํ วินาเสตฺวาปิ พฺยาธิวูปสมํ กตฺตา โหติ. ยสฺส ปน จิตฺเตกคฺคตา อตฺถิ, โส ตํ พฺยาธิทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, สมาปนฺนกฺขเณ ทุกฺขํ ทูรคตํ โหติ, พลวตรํ สุขมุปฺปชฺชติ. เอวํ จิตฺเตกคฺคตา สีลมนุรกฺขติ. กถํ สงฺขารปริคฺคโห สีลมนุรกฺขติ? ยสฺส หิ สงฺขารปริคฺคโห นตฺถิ, ตสฺส ‘‘มม รูปํ มม วิญฺญาณ’’นฺติ อตฺตภาเว พลวมมตฺตํ โหติ, โส ตถารูเปสุ ทุพฺภิกฺขพฺยาธิภยาทีสุ สมฺปตฺเตสุ สีลํ นาเสตฺวาปิ อตฺตภาวํ โปเสตา โหติ. ยสฺส ปน สงฺขารปริคฺคโห อตฺถิ, ตสฺส อตฺตภาเว พลวมมตฺตํ วา สิเนโห วา น โหติ, โส ตถารูเปสุ ทุพฺภิกฺขพฺยาธิภยาทีสุ สมฺปตฺเตสุ สเจปิสฺส อนฺตานิ พหิ นิกฺขมนฺติ, สเจปิ อุสฺสุสฺสติ วิสุสฺสติ, ขณฺฑาขณฺฑิโก วา โหติ สตธาปิ สหสฺสธาปิ, เนว สีลํ วินาเสตฺวา อตฺตภาวํ โปเสตา โหติ. เอวํ สงฺขารปริคฺคโห สีลํ อนุรกฺขติ.

चित्त की एकाग्रता शील की रक्षा कैसे करती है? जिसे चित्त की एकाग्रता नहीं है, वह व्याधि उत्पन्न होने पर दुखी होता है, वह व्याधि से पीड़ित और विक्षिप्त चित्त वाला शील का विनाश करके भी व्याधि का उपशमन करने वाला होता है। जिसे चित्त की एकाग्रता है, वह उस व्याधि के दुःख को दबाकर समापत्ति में प्रविष्ट होता है, समापत्ति के क्षण में दुःख दूर चला जाता है, और अधिक बलवान सुख उत्पन्न होता है। इस प्रकार चित्त की एकाग्रता शील की रक्षा करती है। संस्कारों का परिग्रह शील की रक्षा कैसे करता है? जिसे संस्कारों का परिग्रह नहीं है, उसे 'मेरा रूप, मेरा विज्ञान' इस प्रकार आत्मभाव में प्रबल ममत्व होता है, वह वैसे दुर्भिक्ष, व्याधि, भय आदि के उपस्थित होने पर शील को नष्ट करके भी आत्मभाव का पोषण करने वाला होता है। जिसे संस्कारों का परिग्रह है, उसे आत्मभाव में प्रबल ममत्व या स्नेह नहीं होता, वह वैसे दुर्भिक्ष, व्याधि, भय आदि के उपस्थित होने पर यदि उसकी अंतड़ियाँ बाहर निकल रही हों, यदि वह सूख रहा हो, या सौ-हजार टुकड़ों में कट रहा हो, तो भी शील का विनाश करके आत्मभाव का पोषण करने वाला नहीं होता। इस प्रकार संस्कारों का परिग्रह शील की रक्षा करता है।

‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ อิมินา ปน ตสฺเสว อุภยสฺส พฺรูหนา วฑฺฒนา สาตจฺจกิริยา ทสฺสิตา. เอวํ ภควา ยสฺมา ‘‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ…เป… ภาวนีโย จา’’ติ อิเม จตฺตาโร ธมฺเม อากงฺขนฺเตน นตฺถญฺญํ กิญฺจิ กาตพฺพํ, อญฺญทตฺถุ สีลาทิคุณสมนฺนาคเตเนว ภวิตพฺพํ. อีทิโส หิ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย โหติ มนาโป ครุ ภาวนีโย. วุตฺตมฺปิ เหตํ –

'शून्यागारों को बढ़ाने वाला' इससे उन दोनों की ही वृद्धि, संवर्धन और निरंतर क्रिया दिखाई गई है। इस प्रकार भगवान् ने चूँकि 'सब्रह्मचारियों का प्रिय होऊँ...पे... भावना करने योग्य होऊँ' इन चार धर्मों की आकांक्षा करने वाले के द्वारा अन्य कुछ नहीं किया जाना चाहिए, बल्कि शील आदि गुणों से युक्त ही होना चाहिए। ऐसा ही सब्रह्मचारी प्रिय, मनभावन, गुरु और भावना करने योग्य होता है। यह कहा भी गया है -

‘‘สีลทสฺสนสมฺปนฺนํ, ธมฺมฏฺฐํ สจฺจเวทินํ;

อตฺตโน กมฺม กุพฺพานํ, ตํ ชโน กุรุเต ปิย’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๑๗);

'जो शील और दर्शन से संपन्न है, धर्म में स्थित है, सत्य को जानने वाला है, और अपना कर्तव्य करने वाला है, उसे लोग प्रिय मानते हैं।'

ตสฺมา ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ…เป… สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี…เป… สุญฺญาคาราน’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ยสฺมา ปจฺจยลาภาทึ [Pg.344] ปตฺถยนฺเตนปิ อิทเมว กรณียํ, น อญฺญํ กิญฺจิ, ตสฺมา ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ลาภี อสฺส’’นฺติอาทิมาห. ลาภี อสฺสนฺติ ลาภาสาย สํวรสีลปริปูรณํ ปาฬิยํ อาคตํ. กิมีทิสํ ภควา อนุชานาตีติ? น ภควา สภาเวน อีทิสํ อนุชานาติ, มหาการุณิกตาย ปน ปุคฺคลชฺฌาสเยน เอวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ภควา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ฆาเสสนํ ฉินฺนกโถ, น วาจํ ปยุตฺตํ ภเณติ ฉินฺนกโถ มูโค วิย หุตฺวา โอภาสปริกถานิมิตฺตวิญฺญตฺติปยุตฺตํ ฆาเสสนํ วาจํ น ภเณ, น กเถยฺยาติ อตฺโถ. ปุคฺคลชฺฌาสยวเสนาติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘เยสํ หี’’ติอาทิมาห. รโส สภาวภูโต อานิสํโส รสานิสํโส.

इसलिए 'भिक्षुओ, यदि भिक्षु यह आकांक्षा करे कि मैं सब्रह्मचारियों का प्रिय होऊँ...पे... शीलों में ही परिपूर्णकारी हो...पे... शून्यागारों का' ऐसा कहकर, अब चूँकि प्रत्यय-लाभ आदि की इच्छा करने वाले के द्वारा भी यही किया जाना चाहिए, अन्य कुछ नहीं, इसलिए 'भिक्षुओ, यदि भिक्षु यह आकांक्षा करे कि मैं लाभ पाने वाला होऊँ' आदि कहा। 'लाभ पाने वाला होऊँ' यहाँ लाभ की आशा से संवर-शील की परिपूर्णता पालि में आई है। क्या भगवान् ऐसा अनुमत करते हैं? भगवान् स्वभाव से ऐसा अनुमत नहीं करते, बल्कि महाकारुणिक होने के कारण पुद्गल के आशय के वश में ऐसा कहा गया है, यह दिखाते हुए 'न भगवान्' आदि कहा। वहाँ 'घासेसना' (भोजन की खोज) में 'छिन्नकथ' (मौन), वह प्रयुक्त वाणी नहीं बोलता, छिन्नकथ गूँगे के समान होकर ओभास, परिकथा और निमित्त-विज्ञप्ति से प्रयुक्त भोजन की खोज वाली वाणी न बोले, न कहे - यह अर्थ है। 'पुद्गल के आशय के वश में' इस संक्षेप में कहे गए अर्थ का विवरण करते हुए 'येसं हि' आदि कहा। 'रस' जो स्वभावभूत है, वह 'आनृशंस' है, वह 'रसानृशंस' है।

ปจฺจยทานการาติ จีวราทิปจฺจยทานวเสน ปวตฺตการา. มหปฺผลา มหานิสํสาติ อุภยเมตํ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนเมว นานํ. ‘‘ปญฺจิเม, คหปตโย, อานิสํสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๒๘๕) หิ อานิสํสสทฺโท ผลปริยาโยปิ โหติ. มหนฺตํ วา โลกิยสุขํ ผลนฺติ ปสวนฺตีติ มหปฺผลา, มหโต โลกุตฺตรสุขสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ มหานิสํสา. เตนาห ‘‘โลกิยสุเขน ผลภูเตนา’’ติอาทิ.

'प्रत्यय-दान करने वाले' अर्थात् चीवर आदि प्रत्ययों के दान के वश में प्रवृत्त करने वाले। 'महाफल और महानृशंस' - ये दोनों अर्थतः एक ही हैं, केवल शब्द भिन्न हैं। 'हे गृहपतियों, ये पाँच आनृशंस हैं' आदि में 'आनृशंस' शब्द फल का पर्यायवाची भी होता है। महान लौकिक सुख रूपी फल को उत्पन्न करते हैं, इसलिए 'महाफल' हैं; महान लोकोत्तर सुख के प्रत्यय होते हैं, इसलिए 'महानृशंस' हैं। इसीलिए कहा 'फलभूत लौकिक सुख के द्वारा' आदि।

เปจฺจภวํ คตาติ เปตูปปตฺติวเสน นิพฺพตฺตึ อุปคตา. เต ปน ยสฺมา อิธ กตกาลกิริยา กาเลน กตชีวิตุปจฺเฉทา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กาลกตา’’ติ. สสฺสุสสุรา จ ตปฺปกฺขิกา จ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. เต ญาติโยนิสมฺพนฺเธน อาวาหวิวาหสมฺพนฺธวเสน สมฺพทฺธา ญาตี. สาโลหิตาติ โยนิสมฺพนฺธวเสน. เอกโลหิตพทฺธาติ เอเกน สมาเนน โลหิตสมฺพนฺเธน สมฺพทฺธา. ปสนฺนจิตฺโตติ ปสนฺนจิตฺตโก. กาลกโต ปิตา วา มาตา วา เปตโยนิยํ อุปฺปนฺโนติ อธิการโต วิญฺญายตีติ วุตฺตํ. มหานิสํสเมว โหตีติ ตสฺส ตถาสีลสมฺปนฺนตฺตาติ อธิปฺปาโย.

'परलोक को प्राप्त' अर्थात् प्रेत योनि में उत्पत्ति के वश में जन्म को प्राप्त। वे चूँकि यहाँ काल-क्रिया कर चुके हैं, समय पर जीवन का उच्छेद कर चुके हैं, इसलिए 'कालगत' कहा गया है। सास-ससुर और उनके पक्ष के लोग 'श्वश्रू-श्वशुर-पक्षिक' हैं। वे ज्ञाति-योनि के संबंध से और आवाह-विवाह के संबंध के वश में संबद्ध ज्ञाति हैं। 'सलोहित' योनि-संबंध के वश में। 'एकलोहितबद्ध' एक ही समान रक्त-संबंध से बँधे हुए। 'प्रसन्नचित्त' प्रसन्न मन वाला। 'कालगत पिता या माता प्रेतयोनि में उत्पन्न हुए हैं' यह प्रसंग से जाना जाता है, ऐसा कहा गया है। 'महानृशंस ही होता है' इसका अभिप्राय है कि उसके वैसे शील-संपन्न होने के कारण।

อชฺโฌตฺถริตาติ มทฺทิตา. น จ มํ อรติ สเหยฺยาติ มํ จ อรติ น อภิภเวยฺย น มทฺเทยฺย น อชฺโฌตฺถเรยฺย. อุปฺปนฺนนฺติ ชาตํ นิพฺพตฺตํ. สีลาทิคุณยุตฺโต หิ อรติญฺจ รติญฺจ สหติ อชฺโฌตฺถรติ, มทฺทิตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา อีทิสมตฺตานํ อิจฺฉนฺเตนปิ สีลาทิคุณยุตฺเตเนว ภวิตพฺพนฺติ [Pg.345] ทสฺเสติ. จิตฺตุตฺราโส ภายตีติ ภยํ, อารมฺมณํ ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ. ตํ ทุวิธมฺปิ ภยํ เภรวญฺจ สหติ อภิภวตีติ ภยเภรวสโห. สีลาทิคุณยุตฺโต หิ ภยเภรวํ สหติ อชฺโฌตฺถรติ, มทฺทิตฺวา ติฏฺฐติ อริยโกฏิยวาสี มหาทตฺตตฺเถโร วิย.

'अज्झोत्थरिता' का अर्थ है मर्दित (दबाया हुआ)। 'न च मं अरति सहेय्या' का अर्थ है कि अरति (अरुचि) मुझे अभिभूत न करे, मर्दित न करे, आच्छादित न करे। 'उप्पन्नं' का अर्थ है उत्पन्न, निर्वृत्त। शील आदि गुणों से युक्त व्यक्ति अरति और रति दोनों को सहन करता है, उन्हें आच्छादित करता है, उन्हें दबाकर रहता है; इसलिए ऐसा स्वयं को चाहने वाले को शील आदि गुणों से युक्त ही होना चाहिए, यह दर्शाता है। 'चित्तुत्रासो भायती' का अर्थ है भय, जिससे आलम्बन डरता है वह भय है। उस दोनों प्रकार के भय और भैरव (भयानक) को जो सहन करता है, अभिभूत करता है, वह 'भयभैरवसह' है। शील आदि गुणों से युक्त व्यक्ति भय और भैरव को सहन करता है, आच्छादित करता है, उन्हें दबाकर रहता है, जैसे अरियकोटि निवासी महादत्त स्थविर।

เถโร กิร มคฺคํ ปฏิปนฺโน อญฺญตรํ ปาสาทิกํ อรญฺญํ ทิสฺวา ‘‘อิเธวชฺช สมณธมฺมํ กตฺวา คมิสฺสามี’’ติ มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. รุกฺขเทวตาย ทารกา เถรสฺส สีลเตเชน สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วิสฺสรมกํสุ. เทวตาปิ สกลรุกฺขํ จาเลสิ. เถโร อจโลว นิสีทิ. สา เทวตา ธูมายิ ปชฺชลิ. เนว สกฺขิ เถรํ จาเลตุํ. ตโต อุปาสกวณฺเณนาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘โก เอโส’’ติ วุตฺตา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา’’ติ อโวจ. ตฺวํ เอเต วิกาเร อกาสีติ. อาม, ภนฺเตติ. ‘‘กสฺมา’’ติ จ วุตฺตา อาห ‘‘ตุมฺหากํ, ภนฺเต, สีลเตเชน ทารกา สกภาเวน สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา วิสฺสรมกํสุ, สาหํ ตุมฺเห ปลาเปตุํ เอวมกาสิ’’นฺติ. เถโร อาห ‘‘อถ กสฺมา ‘อิธ, ภนฺเต, มา วสถ, มยฺหํ อผาสุก’นฺติ ปฏิกจฺเจว นาวจาสิ, อิทานิ ปน มา มํ กิญฺจิ อวจ, ‘อริยโกฏิยมหาทตฺโต อมนุสฺสภเยน คโต’ติ วจนโต ลชฺชามิ, เตนาหํ อิเธว วสิสฺสํ, ตฺวํ ปน อชฺเชกทิวสํ ยตฺถ กตฺถจิ วสาหี’’ติ. เอวํ สีลาทิคุณยุตฺโต ภยเภรวสโห โหติ, ตสฺมา อีทิสมตฺตานํ อิจฺฉนฺเตนปิ สีลาทิคุณยุตฺเตเนว ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

स्थविर मार्ग पर चलते हुए एक रमणीय अरण्य को देखकर 'यहीं आज श्रमण धर्म का पालन करूँगा' ऐसा सोचकर मार्ग से हटकर एक वृक्ष के नीचे संघाटी बिछाकर पर्यङ्क (पालथी) मारकर बैठ गए। वृक्ष देवता के बच्चे स्थविर के शील के तेज के कारण अपने स्वाभाविक रूप में नहीं रह सके और रोने लगे। देवता ने भी पूरे वृक्ष को हिला दिया। स्थविर अचल ही बैठे रहे। वह देवता धुएँ और आग की तरह प्रज्वलित हुई। फिर भी स्थविर को विचलित नहीं कर सकी। तब उपासक के वेश में आकर वन्दना कर खड़ी हो गई। 'यह कौन है?' पूछने पर उसने कहा 'भन्ते, मैं इस वृक्ष पर रहने वाली देवता हूँ'। 'क्या तुमने ये विकार किए?' 'हाँ, भन्ते'। 'क्यों?' पूछने पर उसने कहा 'भन्ते, आपके शील के तेज से मेरे बच्चे अपने स्वाभाविक रूप में नहीं रह सके और रोने लगे, इसलिए मैंने आपको भगाने के लिए ऐसा किया'। स्थविर ने कहा 'तो तुमने पहले ही क्यों नहीं कहा कि भन्ते, यहाँ मत रहिए, मुझे असुविधा है; अब मुझे कुछ मत कहो, 'अरियकोटि महादत्त अमनुष्य के भय से भाग गया' इस वचन से मुझे लज्जा आती है, इसलिए मैं यहीं रहूँगा, तुम आज एक दिन कहीं और रह लो'। इस प्रकार शील आदि गुणों से युक्त व्यक्ति भय और भैरव को सहन करने वाला होता है, इसलिए ऐसा स्वयं को चाहने वाले को शील आदि गुणों से युक्त ही होना चाहिए, यह दर्शाता है। द्वितीयादि स्पष्ट अर्थ वाले हैं।

อากงฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आकङ्ख सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

๕-๑๐. มิคสาลาสุตฺตาทิวณฺณนา

५-१०. मृगशाला सुत्त आदि की वर्णना।

๗๕-๘๐. ปญฺจเม อิมสฺส หิ ปุคฺคลสฺส สีลวิรหิตสฺส ปญฺญา สีลํ ปริโธวตีติ อขณฺฑาทิภาวาปาทเนน สีลํ อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ ปญฺญาย [Pg.346] สุวิโสธิตํ กโรติ. ยสฺส หิ อพฺภนฺตเร สีลสํวโร นตฺถิ, อุคฺฆฏิตญฺญุตาย ปน จาตุปฺปทิกคาถาปริโยสาเน ปญฺญาย สีลํ โธวิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ ปญฺญาย สีลํ โธวติ นาม เสยฺยถาปิ สนฺตติมหามตฺโต.

७५-८०. पाँचवें में, 'इस शील रहित पुद्गल की प्रज्ञा शील को धोती है' का अर्थ है कि अखण्ड आदि भाव को प्राप्त कराकर शील को आदि, मध्य और अन्त में प्रज्ञा द्वारा भली-भाँति शुद्ध करता है। जिसके भीतर शील-संवर नहीं है, किन्तु उद्घटितज्ञता के कारण चार पदों वाली गाथा के अन्त में प्रज्ञा से शील को धोकर प्रतिसम्भिदाओं के साथ अर्हत्व प्राप्त करता है, यह 'प्रज्ञा से शील को धोना' कहलाता है, जैसे सन्तति महामात्र।

สีลวา ปน ปญฺญํ โธวติ. ยสฺส (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๑๗) หิ ปุถุชฺชนสฺส สีลํ สฏฺฐิอสีติวสฺสานิ อขณฺฑํ โหติ, โส มรณกาเลปิ สพฺพกิเลเส ฆาเตตฺวา สีเลน ปญฺญํ โธวิตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ กนฺทรสาลปริเวเณ มหาสฏฺฐิวสฺสตฺเถโร วิย. เถเร กิร มรณมญฺเจ นิปชฺชิตฺวา พลวเวทนาย นิตฺถุนนฺเต ติสฺสมหาราชา ‘‘เถรํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ปริเวณทฺวาเร ฐิโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘กสฺส สทฺโท อย’’นฺติ. เถรสฺส นิตฺถุนนสทฺโทติ. ‘‘ปพฺพชฺชาย สฏฺฐิวสฺเสน เวทนาปริคฺคหมตฺตมฺปิ น กตํ, อิทานิ น ตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ นิวตฺติตฺวา มหาโพธึ วนฺทิตุํ คโต. ตโต อุปฏฺฐากทหโร เถรํ อาห ‘‘กึ โน, ภนฺเต, ลชฺชาเปถ, สทฺโธปิ ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา ‘น วนฺทิสฺสามี’ติ คโต’’ติ. กสฺมา, อาวุโสติ? ตุมฺหากํ นิตฺถุนนสทฺทํ สุตฺวาติ. ‘‘เตน หิ เม โอกาสํ กโรถา’’ติ วตฺวา เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ทหรสฺส สญฺญํ อทาสิ ‘‘คจฺฉาวุโส, อิทานิ ราชานํ อมฺเห วนฺทาเปหี’’ติ. ทหโร คนฺตฺวา ‘‘อิทานิ กิร เถรํ วนฺทถา’’ติ อาห. ราชา สุสุมารปติเตน เถรํ วนฺทนฺโต ‘‘นาหํ อยฺยสฺส อรหตฺตํ วนฺทามิ, ปุถุชฺชนภูมิยํ ปน ฐตฺวา รกฺขิตสีลเมว วนฺทามี’’ติ อาห. เอวํ สีเลน ปญฺญํ โธวติ นาม. เสสํ วุตฺตเมว. ฉฏฺฐาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

शीलवान व्यक्ति प्रज्ञा को धोता है। जिस पृथग्जन का शील साठ या अस्सी वर्षों तक अखण्ड रहता है, वह मरण काल में भी सभी क्लेशों का नाश कर शील से प्रज्ञा को धोकर अर्हत्व प्राप्त करता है, जैसे कन्दरसाल परिवेण के महासाठवर्षीय स्थविर। स्थविर मरण-शय्या पर लेटे हुए तीव्र वेदना से कराह रहे थे, तब तिस्स महाराज 'स्थविर के दर्शन करूँगा' ऐसा सोचकर गए और परिवेण के द्वार पर खड़े होकर वह शब्द सुनकर पूछा 'यह किसका शब्द है?' 'स्थविर के कराहने का शब्द है'। 'प्रव्रज्या के साठ वर्षों में वेदना का परिग्रह (नियन्त्रण) मात्र भी नहीं किया गया, अब मैं उन्हें वन्दना नहीं करूँगा' ऐसा कहकर लौट गए और महाबोधि की वन्दना करने चले गए। तब उपस्थापक नवोदित भिक्षु ने स्थविर से कहा 'भन्ते, हमें क्यों लज्जित कर रहे हैं, श्रद्धालु राजा भी विप्रतिसारी (खिन्न) होकर 'वन्दना नहीं करूँगा' कहकर चले गए'। 'क्यों, आयुष्मान?' 'आपके कराहने का शब्द सुनकर'। 'तो मुझे अवसर दो' ऐसा कहकर वेदना को रोककर अर्हत्व प्राप्त कर नवोदित भिक्षु को संकेत दिया 'जाओ आयुष्मान, अब राजा से हमें वन्दना कराओ'। नवोदित भिक्षु ने जाकर कहा 'अब स्थविर की वन्दना करें'। राजा ने दण्डवत प्रणाम करते हुए स्थविर से कहा 'मैं आर्य के अर्हत्व की वन्दना नहीं करता, बल्कि पृथग्जन भूमि में रहकर रक्षित शील की ही वन्दना करता हूँ'। इस प्रकार शील से प्रज्ञा को धोना कहलाता है। शेष पहले कहा जा चुका है। छठे आदि में कुछ कहने योग्य नहीं है।

มิคสาลาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मृगशाला सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

อากงฺขวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

आकङ्ख वग्ग की वर्णना समाप्त हुई।

(๙) ๔. เถรวคฺโค

(९) ४. थेर वग्ग।

๑-๘. วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา

१-८. वाहन सुत्त आदि की वर्णना।

๘๑-๘๘. จตุตฺถสฺส ปฐเม วิมริยาทีกเตนาติ นิมฺมริยาทีกเตน. เจตสาติ เอวํวิเธน จิตฺเตน วิหรติ. ตตฺถ ทฺเว มริยาทา กิเลสมริยาทา จ อารมฺมณมริยาทา จ. สเจ หิสฺส รูปาทิเก อารพฺภ ราคาทโย [Pg.347] อุปฺปชฺเชยฺยุํ, กิเลสมริยาทา เตน กตา ภเวยฺย. เตสุ ปนสฺส เอโกปิ น อุปฺปนฺโนติ กิเลสมริยาทา นตฺถิ. สเจ ปนสฺส รูปาทิธมฺเม อาวชฺเชนฺตสฺส เอกจฺเจ อาปาถํ นาคจฺเฉยฺยุํ, เอวมสฺส อารมฺมณมริยาทา ภเวยฺย. เต ปนสฺส ธมฺเม อาวชฺเชนฺตสฺส อาปาถํ อนาคตธมฺโม นาม นตฺถีติ อารมฺมณมริยาทาปิ นตฺถิ. อิธ ปน กิเลสมริยาทา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘กิเลสมริยาทํ ภินฺทิตฺวา’’ติอาทิ. ตติยาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

८१-८८. चौथे के पहले में, 'विमरियादीकतेन' का अर्थ है मर्यादा रहित किए हुए। 'चेतसा' का अर्थ है इस प्रकार के चित्त से विहार करता है। वहाँ दो मर्यादाएँ हैं—क्लेश मर्यादा और आलम्बन मर्यादा। यदि उसके रूप आदि के प्रति राग आदि उत्पन्न हों, तो उसके द्वारा क्लेश मर्यादा बनाई गई होगी। किन्तु उनमें से एक भी उत्पन्न नहीं हुआ, इसलिए क्लेश मर्यादा नहीं है। यदि उसके रूप आदि धर्मों का आवर्जन (चिन्तन) करते समय कुछ आभास में न आएँ, तो उसकी आलम्बन मर्यादा होगी। किन्तु उन धर्मों का आवर्जन करते समय उसके लिए कोई भी धर्म आभास में न आने वाला नहीं है, इसलिए आलम्बन मर्यादा भी नहीं है। यहाँ क्लेश मर्यादा अभिप्रेत है, इसलिए कहा 'क्लेश मर्यादा को तोड़कर' आदि। तीसरे आदि में कुछ कहने योग्य नहीं है।

วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

वाहन सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

๙-๑๐. โกกาลิกสุตฺตาทิวณฺณนา

९-१०. कोकालिक सुत्त आदि की व्याख्या

๘๙-๙๐. นวเม (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๘๑) โกกาลิกนามกา ทฺเว ภิกฺขู. ตโต อิธาธิปฺเปตํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โกยํ โกกาลิโก’’ติ ปุจฺฉา. สุตฺตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา จ อุปสงฺกมี’’ติ ปุจฺฉา. อยํ กิราติอาทิ ยถากฺกมํ ตาสํ วิสฺสชฺชนํ. วิเวกวาสํ วสิตุกามตฺตา อปฺปิจฺฉตาย จ มา โน กสฺสจิ…เป… วสึสุ. อาฆาตํ อุปฺปาเทสิ อตฺตโน อิจฺฉาวิฆาตนโต. เถรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทยึสุ ปยุตฺตวาจาย อกตตฺตา เถเรหิ จ อทาปิตตฺตา. ปุพฺเพปิ…เป… มญฺเญติ อิมินา เถรานํ โกหญฺเญ ฐิตภาวํ อาสงฺกติ อวเณ วณํ ปสฺสนฺโต วิย, สุปริสุทฺเธ อาทาสตเล ชลฺลํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย จ.

८९-९०. नौवें (सुत्त) में (सं. नि. अ. 1.1.181) कोकालिक नाम के दो भिक्षु हैं। वहाँ अभिप्रेत (कोकालिक) को निर्धारित कर दिखाने के लिए "यह कोकालिक कौन है?" यह प्रश्न है। सुत्त की उत्पत्ति दिखाने के लिए "वह क्यों आया?" यह प्रश्न है। "यह सुना जाता है" आदि क्रमशः उनका उत्तर है। विवेक-वास (एकान्त वास) में रहने की इच्छा और अल्पेच्छता के कारण "हमें कोई न (जाने)..." आदि (सोचकर) वे रहे। अपनी इच्छा के विघात (पूरा न होने) से उसने द्वेष उत्पन्न किया। भिक्षु संघ को (फल) सौंप दिया क्योंकि स्थविरों द्वारा प्रयुक्त वाणी से वह नहीं किया गया था और न ही स्थविरों द्वारा दिलाया गया था। "पहले भी..." आदि से वह स्थविरों के कपटपूर्ण व्यवहार की आशंका करता है, जैसे बिना घाव के घाव देख रहा हो, या अत्यंत शुद्ध दर्पण के तल पर मैल उठा रहा हो।

อปรชฺฌิตฺวาติ ภควโต สมฺมุขา ‘‘ปาปภิกฺขู ชาตา’’ติ วตฺวา. มหาสาวชฺชทสฺสนตฺถนฺติ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ, อยเมว วา ปาโฐ. มาเหวนฺติ มา เอวมาห, มา เอวํ ภณิ. สทฺธาย อโย อุปฺปาโท สทฺธาโย, ตํ อาวหตีติ สทฺธายิโกติ อาห ‘‘สทฺธาย อาคมกโร’’ติ. สทฺธายิโกติ วา สทฺธาย อยิตพฺโพ, สทฺเธยฺโยติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สทฺธาตพฺพวจโน วา’’ติ.

'अपराद्ध होकर' (अपरज्झित्वा) का अर्थ है भगवान के सम्मुख "पापी भिक्षु उत्पन्न हो गए हैं" ऐसा कहकर। 'महासावज्जदस्सनत्थं' का अर्थ है महान दोषपूर्ण होने को दिखाने के लिए, अथवा यही पाठ है। "ऐसा मत कहो" (माहेवं) का अर्थ है ऐसा मत कहो, ऐसा मत बोलो। श्रद्धा का उदय 'श्रद्धाय' है, उसे जो लाता है वह 'श्रद्धायिक' है, इसलिए कहा "श्रद्धा उत्पन्न करने वाला"। अथवा 'श्रद्धायिक' का अर्थ है श्रद्धा करने योग्य, विश्वसनीय। इसीलिए कहा "श्रद्धा करने योग्य वचनों वाला"।

ปีฬกา นาม พาหิรโต ปฏฺฐาย อฏฺฐีนิ ภินฺทนฺติ, อิมา ปน ปฐมํเยว อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตา. เตนาห ‘‘อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตาหิ ปิฬกาหี’’ติ. ตรุณเพลุวมตฺติโยติ ตรุณพิลฺลผลมตฺติโย. วิสคิลิโตติ ขิตฺตปหรโณ[Pg.348]. ตญฺจ พฬิสํ วิสสมญฺญา โลเก. อารกฺขเทวตานํ สทฺทํ สุตฺวาติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

'पीडका' (फोड़े) नाम के वे बाहर से शुरू होकर हड्डियों को तोड़ देते हैं, लेकिन ये पहले ही हड्डियों को तोड़कर निकले हैं। इसीलिए कहा "हड्डियों को तोड़कर निकले हुए फोड़ों से"। 'तरुणबेलुवमत्तियो' का अर्थ है कच्चे बेल के फल के समान। 'विसगिलितो' का अर्थ है फेंके गए प्रहार वाला। और उस बड़िश (मछली पकड़ने का कांटा) को लोक में विष के समान माना जाता है। "आरक्षक देवताओं के शब्द को सुनकर" इस पद को लाकर संबंध जोड़ना चाहिए।

พฺรหฺมโลเกติ สุทฺธาวาสโลเก. วราโกติ อนุคฺคหวจนเมตํ. หีนปริยาโยติ เกจิ. ปิยสีลาติ อิมินา เอตสฺมึ อตฺเถ นิรุตฺตินเยน เปสลาติ ปทสิทฺธีติ ทสฺเสติ. กพรกฺขีนีติ พฺยาธิพเลน ปริภินฺนวณฺณตาย กพรภูตานิ อกฺขีนิ. ยตฺตกนฺติ ภควโต วจนํ อญฺญถา กโรนฺเตน ยตฺตกํ ตยา อปรทฺธํ, ตสฺส ปมาณํ นตฺถีติ อตฺโถ. ยสฺมา อนาคามิโน นาม ปหีนกามจฺฉนฺทพฺยาปาทา โหนฺติ, ตฺวญฺจ ทิฏฺฐิกามจฺฉนฺทพฺยาปาทวเสน อิธาคโต, ตสฺมา ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

'ब्रह्मलोक में' का अर्थ है शुद्धावास लोक में। 'वराको' यह अनुकम्पा का वचन है। कुछ के अनुसार यह 'हीन' का पर्यायवाची है। 'पियसीला' (प्रियशील) इस पद से इस अर्थ में निरुक्ति के नियम से 'पेसला' (शीलवान) पद की सिद्धि होती है, यह दिखाया गया है। 'कबरक्खीनी' का अर्थ है व्याधि के बल से वर्ण के भिन्न हो जाने के कारण चितकबरी आँखों वाले। "जितना" (यत्तकं) भगवान का वचन है कि भगवान के वचन को अन्यथा (झूठा) करने वाले तुम्हारे द्वारा जितना अपराध किया गया है, उसका कोई प्रमाण (माप) नहीं है, यह अर्थ है। चूँकि अनागामी कामछन्द और व्यापाद को त्याग चुके होते हैं, और तुम दृष्टि, कामछन्द और व्यापाद के वश में होकर यहाँ आए हो, इसलिए "तुम्हारा यह अपराध जितना (बड़ा) है", यहाँ ऐसा अर्थ देखना चाहिए।

อทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ อปฺปตฺตทิฏฺฐิโก. คิลิตวิโส วิย วิสํ คิลิตฺวา ฐิโต วิย. กุฐาริสทิสา มูลปจฺฉินฺทนฏฺเฐน. อุตฺตมตฺเถติ อรหตฺเต. ขีณาสโวติ วทติ สุนกฺขตฺโต วิย อเจลํ โกรกฺขตฺติยํ. โย อคฺคสาวโก วิย ปสํสิตพฺโพ ขีณาสโว, ตํ ‘‘ทุสฺสีโล อย’’นฺติ วทติ. วิจินาตีติ อาจิโนติ ปสวติ. ปสํสิยนินฺทา ตาว สมฺปนฺนคุณปริธํสนวเสน ปวตฺติยา สาวชฺชตาย กฏุกวิปากา, นินฺทิยปฺปสํสา ปน กถํ ตาย สมวิปากาติ? ตตฺถ อวิชฺชมานคุณสมาโรปเนน อตฺตโน ปเรสญฺจ มิจฺฉาปฏิปตฺติเหตุภาวโต ปสํสิเยน ตสฺส สมภาวกรณโต จ. โลเกปิ หิ อสูรํ สูเรน สมํ กโรนฺโต คารยฺโห โหติ, ปเคว ทุปฺปฏิปนฺนํ สุปฺปฏิปนฺเนน สมํ กโรนฺโตติ.

'अदिट्ठिप्पत्तो' का अर्थ है जिसने (सम्यक्) दृष्टि प्राप्त नहीं की है। 'गिळितविसो विय' का अर्थ है विष निगल कर स्थित व्यक्ति के समान। 'कुल्हाड़ी के समान' जड़ों को काटने के अर्थ में। 'उत्तम अर्थ में' का अर्थ है अर्हत्व में। 'क्षीणासव' (अर्हन्त) कहता है, जैसे सुनक्खत्त ने अचेलक कोरक्खत्तिय को कहा था। जो अग्रश्रावक के समान प्रशंसनीय क्षीणासव है, उसे "यह दुःशील है" ऐसा कहता है। 'विचिनाति' का अर्थ है संचय करता है, उत्पन्न करता है। प्रशंसनीय की निंदा तो विद्यमान गुणों के विनाश की प्रवृत्ति के कारण दोषपूर्ण होने से कड़वे विपाक वाली होती ही है, किन्तु निंदनीय की प्रशंसा कैसे उसके समान विपाक वाली होती है? वहाँ अविद्यमान गुणों के आरोपण से अपने और दूसरों के मिथ्या प्रतिपत्ति (गलत आचरण) का कारण होने से और प्रशंसनीय के साथ उसकी समानता करने के कारण। लोक में भी कायर को शूरवीर के समान करने वाला निंदनीय होता है, फिर दुराचारी को सदाचारी के समान करने वाले की तो बात ही क्या।

สเกน ธเนนาติ อตฺตโน สาปเตยฺเยน. อยํ อปฺปมตฺตโก อปราโธ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺตา สปฺปติการตฺตา จ ตสฺส. อยํ มหนฺตตโร กลิ กตูปจิตสฺส สมฺปรายิกตฺตา อปฺปติการตฺตา จ.

'अपने धन से' का अर्थ है अपनी संपत्ति से। यह अल्प अपराध है क्योंकि यह इसी जन्म से संबंधित है और इसका प्रतिकार (सुधार) संभव है। यह 'कलि' (पाप/हार) अत्यंत महान है क्योंकि यह संचित किया गया है, परलोक से संबंधित है और इसका प्रतिकार संभव नहीं है।

นิรพฺพุโทติ คณนาวิเสโส เอโสติ อาห ‘‘นิรพฺพุทคณนายา’’ติ, สตสหสฺสํ นิรพฺพุทานนฺติ อตฺโถ. ยมริยครหี นิรยํ อุเปตีติ เอตฺถ ยถาวุตฺตอายุปฺปมาณํ ปากติกวเสน อริยูปวาทินา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อคฺคสาวกานํ ปน คุณมหนฺตตาย ตโตปิ อติวิย มหนฺตตรเมวาติ วทนฺติ.

'निरब्बुद' यह एक गणना विशेष है, इसलिए कहा "निरब्बुद गणना से", इसका अर्थ है एक लाख 'अब्बुद'। "जो आर्यों की निंदा करने वाला नरक को प्राप्त होता है", यहाँ यह समझना चाहिए कि आर्यों की निंदा करने वाले के लिए उक्त आयु का प्रमाण सामान्य रूप से कहा गया है। किन्तु अग्रश्रावकों के गुणों की महानता के कारण, उनके प्रति (अपराध की आयु) उससे भी कहीं अधिक महान होती है, ऐसा (आचार्य) कहते हैं।

อถ [Pg.349] โข พฺรหฺมา สหมฺปตีติ โก อยํ พฺรหฺมา, กสฺมา จ ปน ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจาติ? อยํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน สหโก นาม ภิกฺขุ อนาคามี หุตฺวา สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปนฺโน, ตตฺถ สหมฺปติ พฺรหฺมาติ สญฺชานนฺติ. โส ปนาหํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปทุมนิรยํ กิตฺเตสฺสามิ, ตโต ภควา ภิกฺขูนํ อาโรเจสฺสติ, อถานุสนฺธิกุสลา ภิกฺขู ตตฺถายุปฺปมาณํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, ภควา อาจิกฺขนฺโต อริยูปวาเท อาทีนวํ ปกาเสสฺสตี’’ติ อิมินา การเณน ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ.

"तब ब्रह्मा सहम्पति" - यह ब्रह्मा कौन है, और वह भगवान के पास आकर ऐसा क्यों बोला? यह कश्यप भगवान के शासन में 'सहक' नाम का भिक्षु था जो अनागामी होकर शुद्धावासों में उत्पन्न हुआ, वहाँ उसे 'सहम्पति ब्रह्मा' के रूप में जानते हैं। उसने भगवान के पास आकर सोचा - "मैं पदुम नरक का वर्णन करूँगा, तब भगवान भिक्षुओं को बताएँगे, फिर अनुसन्धि (संदर्भ) में कुशल भिक्षु वहाँ की आयु का प्रमाण पूछेंगे, और भगवान बताते हुए आर्यों की निंदा के दोष को प्रकाशित करेंगे" - इस कारण से उसने भगवान के पास आकर ऐसा कहा।

มคธรฏฺเฐ สํโวหารโต มาคธโก ปตฺโถ, เตน. ปจฺจิตพฺพฏฺฐานสฺสาติ นิรยทุกฺเขน ปจฺจิตพฺพปฺปเทสสฺส เอตํ อพฺพุโทติ นามํ. วสฺสคณนาติ เอกโต ปฏฺฐาย ทสคุณิตํ อพฺพุทอายุมฺหิ ตโต อปรํ วีสติคุณิตํ นิรพฺพุทาทีสุ วสฺสคณนา เวทิตพฺพา. อยญฺจ คณนา อปริจิตานํ ทุกฺกราติ วุตฺตํ ‘‘น ตํ สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติ. เกจิ ปน ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปริเทวนานตฺเตน กมฺมการณนานตฺเตนปิ อิมานิ นามานิ ลทฺธานี’’ติ วทนฺติ, อปเร ‘‘สีตนรกา เอเต’’ติ. สพฺพตฺถาติ อพพาทีสุ ปทุมปริโยสาเนสุ สพฺเพสุ นิรเยสุ. เอส นโยติ เหฏฺฐิมโต อุปริมสฺส วีสติคุณตํ อติทิสติ. ทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

मगध राष्ट्र के व्यवहार के अनुसार 'मागधक प्रस्थ' (एक माप) है, उससे। 'पच्चितब्बट्ठानस्स' का अर्थ है नरक के दुःख से पकने (तपने) के स्थान का नाम 'अब्बुद' है। 'वर्षों की गणना' - एक से शुरू करके अब्बुद आयु में दस गुना, उसके बाद निरब्बुद आदि में बीस गुना वर्षों की गणना समझनी चाहिए। और यह गणना अपरिचितों के लिए कठिन है, इसलिए कहा "उसकी गणना करना आसान नहीं है"। कुछ लोग कहते हैं कि "वहाँ-वहाँ विभिन्न प्रकार के विलाप और विभिन्न प्रकार की कर्म-यातनाओं के कारण ये नाम पड़े हैं", दूसरे कहते हैं कि "ये शीत नरक हैं"। 'सब जगह' का अर्थ है अब्बुद से लेकर पदुम तक के सभी नरकों में। 'यही नियम है' - यह नीचे वाले से ऊपर वाले की बीस गुनी अधिकता को अतिदिष्ट करता है। दसवें (सुत्त) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

โกกาลิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कोकालिक सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

เถรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

थेरवग्ग की वर्णना समाप्त हुई।

(๑๐) ๕. อุปาลิวคฺโค

(१०) ५. उपालि-वग्ग

๑-๔. กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา

१-४. कामभोगी-सुत्त आदि की व्याख्या

๙๑-๙๔. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. จตุตฺเถ ตปนํ สนฺตปนํ กายสฺส เขทนํ ตโป, โส เอตสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี, ตํ ตปสฺสึ. ยสฺมา ตถาภูโต ตปนิสฺสิโต, ตโป วา ตนฺนิสฺสิโต, ตสฺมา อาห ‘‘ตปนิสฺสิตก’’นฺติ. ลูขํ ผรุสํ สาธุสมฺมตาจารวิรหโต น ปสาทนียํ อาชีวติ วตฺตตีติ ลูขาชีวี, ตํ ลูขาชีวึ. อุปกฺโกสตีติ อุปฺปณฺเฑติ[Pg.350], อุปหสนวเสน ปริภาสติ. อุปวทตีติ อวญฺญาปุพฺพกํ อปวทติ. เตนาห ‘‘หีเฬติ วมฺเภตี’’ติ.

९१-९४. पांचवें के प्रथम आदि सुत्त स्पष्ट अर्थ वाले हैं। चौथे में, तपन (तपाना), संतापन, शरीर का खेद ही 'तप' है; वह जिसके पास है, वह 'तपस्वी' है, उस तपस्वी को। क्योंकि वह वैसा होकर तप के आश्रित है, या तप उस पर आश्रित है, इसलिए कहा गया है— 'तप-निश्रित'। जो रूखा, कठोर, साधु-सम्मत आचरण से रहित, अप्रसन्नतापूर्ण आजीविका जीता है, वह 'लूखाजीवी' है, उस लूखाजीवी को। 'उपक्कोसति' का अर्थ है उपहास करना, उपहास के वश में होकर निंदा करना। 'उपवदति' का अर्थ है अवज्ञापूर्वक बुराई करना। इसीलिए कहा गया है— 'तिरस्कार और निंदा करता है'।

กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कामभोगी-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๕. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

५. उत्तिय-सुत्त की व्याख्या

๙๕. ปญฺจเม ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ปาการสฺส ถิรภาวํ อุทฺธมุทฺธํ ปาเปตีติ อุทฺธาปํ, ปาการมูลํ. อาทิ-สทฺเทน ปาการทฺวารพนฺธปริขาทีนํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปณฺฑิตโทวาริกฏฺฐานิยํ กตฺวา ภควา อตฺตานํ ทสฺเสสีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาหา’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปสิ. ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ปณฺฑิโตติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. เมธติ สมฺโมหํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติกา, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. อนุปริยายนฺติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โส เอว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุสํยายนมคฺโค. ปาการภาคา สนฺธาตพฺพา เอตฺถาติ ปาการสนฺธิ, ปาการสฺส ผุลฺลิตปฺปเทโส. โส ปน เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺวินฺนมฺปิ อิฏฺฐกานํ วิคเมน เอวํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐาน’’นฺติ. ฉินฺนฏฺฐานนฺติ ฉินฺนภินฺนปฺปเทโส, ฉิทฺทฏฺฐานํ วา. ตญฺหิ วิวรนฺติ วุจฺจติ.

९५. पांचवें में, प्रत्यन्त (सीमावर्ती क्षेत्र) में होने वाला 'प्रत्यन्तिम' है। जो प्राकार (दीवार) की स्थिरता को ऊपर-ऊपर तक पहुँचाता है, वह 'उद्धाप' है, अर्थात् प्राकार की नींव। 'आदि' शब्द से प्राकार, द्वार, बांध, खाई आदि का संग्रह समझना चाहिए। भगवान ने स्वयं को एक चतुर द्वारपाल के स्थान पर रखकर दिखाते हुए यह प्रश्न उठाया कि 'एक द्वार' क्यों कहा गया है? जिस प्रज्ञा के कारण पुरुष 'पण्डित' कहलाता है, उसे 'पाण्डित्य' कहा गया है— 'पाण्डित्य से युक्त'। उन-उन कार्यों को करने में जो कुशलता और स्पष्टता है, वह 'वैयत्त्य' है। जो सम्मोह (अज्ञान) को नष्ट करती है, वह 'मेधा' है; वह जिसके पास है, वह 'मेधावी' है। जिसकी उत्पत्ति यथास्थान (यथासमय) होती है, वह 'स्थानोत्पत्तिक' है, अर्थात् यथास्थान उत्पन्न होने वाली प्रज्ञा। जिसके द्वारा चारों ओर घूमा जाता है, वह 'अनुपर्याय' है; वही मार्ग 'अनुपर्याय-पथ' है, अर्थात् प्राकार के चारों ओर घूमने का मार्ग। जहाँ प्राकार के भागों को जोड़ा जाना चाहिए, वह 'प्राकार-सन्धि' है, अर्थात् प्राकार का दरार वाला हिस्सा। वह नीचे के भाग में दो ईंटों के हट जाने से ऐसा कहा जाता है, इसलिए कहा— 'दो ईंटों के हटने का स्थान'। 'छिन्न-स्थान' का अर्थ है छिन्न-भिन्न प्रदेश, या छिद्र वाला स्थान। उसे ही 'विवर' कहा जाता है।

อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उत्तिय-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

๖-๘. โกกนุทสุตฺตาทิวณฺณนา

६-८. कोकनुद-सुत्त आदि की व्याख्या

๙๖-๙๘. ฉฏฺเฐ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อารมฺมณฏฺเฐน ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทิวจนโต. อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปนิสฺสยาทิภาเวน ปวตฺตนโต. ยถาห ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๐๗). ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถา [Pg.351] จาห ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา (ที. นิ. ๑.๑๑๘-๑๓๐) ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวทิยนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๔๔) จ. สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙), ปถวิโต สญฺญตฺวา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒) จ อาทิ. วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ (สุ. นิ. ๘๙๒; มหานิ. ๑๒๑), ‘‘ตกฺกี โหติ วีมํสี’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๔) จ อาทิ. อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. เตนาห ภควา – ‘‘ตสฺเสวํ อโยนิโส มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, อตฺถิ เม อตฺตาติ ตสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๑๙).

९६-९८. छठे में, आलम्बन के अर्थ में स्कन्ध भी दृष्टि के स्थान हैं, जैसा कि 'रूप को आत्मा के रूप में देखता है' आदि वचनों से स्पष्ट है। अविद्या भी उपनिषय आदि के रूप में प्रवृत्त होने के कारण दृष्टि का स्थान है। जैसा कि कहा गया है— 'भिक्षुओं! अश्रुतवान् पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला, आर्य धर्म में अकुशल है' आदि। स्पर्श भी दृष्टि का स्थान है। जैसा कि कहा गया है— 'वह भी स्पर्श के प्रत्यय से है, स्पर्श कर-करके वे वेदन करते हैं'। संज्ञा भी दृष्टि का स्थान है। यह कहा गया है— 'संज्ञा ही प्रपंच-संख्या का कारण है', 'पृथ्वी से संज्ञा करके' आदि। वितर्क भी दृष्टि का स्थान है। यह भी कहा गया है— 'दृष्टियों में तर्क की कल्पना करके, सत्य और मृषा—इन दो धर्मों को कहते हैं', 'तार्किक होता है, मीमांसक होता है' आदि। अयोनिशो मनसिकार भी दृष्टि का स्थान है। इसीलिए भगवान ने कहा— 'उसका इस प्रकार अयोनिशो मनसिकार करते हुए छह दृष्टियों में से कोई एक दृष्टि उत्पन्न होती है, 'मेरा आत्मा है'—ऐसी उसे सत्य और स्थिर रूप में दृष्टि उत्पन्न होती है' आदि।

ยา ทิฏฺฐีติ อิทานิ วุจฺจมานานํ อฏฺฐารสนฺนํ ปทานํ สาธารณํ มูลปทํ. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ คูถคตํ วิย, ทิฏฺฐีสุ วา คตํ อิทํ ทสฺสนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐีสุ อนฺโตคธตฺตาติปิ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐิยา วา คตํ ทิฏฺฐิคตํ. อิทญฺหิ ‘‘อตฺถิ เม อตฺตา’’ติอาทิ ทิฏฺฐิยา คมนมตฺตเมว, นตฺเถตฺถ อตฺตา วา นิจฺโจ วา โกจีติ วุตฺตํ โหติ. สา จายํ ทิฏฺฐิ ทุนฺนิคฺคมนฏฺเฐน คหนํ. ทุรติกฺกมฏฺเฐน สปฺปฏิภยฏฺเฐน จ กนฺตาโร ทุพฺภิกฺขกนฺตารวาฬกนฺตาราทโย วิย. สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน, วิโลมนฏฺเฐน วา วิสูกํ. กทาจิ สสฺสตสฺส, กทาจิ อุจฺเฉทสฺส วา คหณโต วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ วิปฺผนฺทิตํ. พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนํ. ทิฏฺฐิเยว อนฺโต ตุทนฏฺเฐน ทุนฺนีหรณียฏฺเฐน จ สลฺลนฺติ ทิฏฺฐิสลฺลํ. ทิฏฺฐิเยว ปีฬากรณฏฺเฐน สมฺพาโธติ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ. ทิฏฺฐิเยว โมกฺขาวรณฏฺเฐน ปลิโพโธติ ทิฏฺฐิปลิโพโธ. ทิฏฺฐิเยว ทุมฺโมจนียฏฺเฐน พนฺธนนฺติ ทิฏฺฐิพนฺธนํ. ทิฏฺฐิเยว ทุรุตฺตรณฏฺเฐน ปปาโตติ ทิฏฺฐิปปาโต. ทิฏฺฐิเยว ถามคตฏฺเฐน อนุสโยติ ทิฏฺฐานุสโย. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ สนฺตาเปตีติ ทิฏฺฐิสนฺตาโป. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ อนุทหตีติ ทิฏฺฐิปริฬาโห. ทิฏฺฐิเยว กิเลสกายํ คนฺเถตีติ ทิฏฺฐิคนฺโถ. ทิฏฺฐิเยว ภุสํ อาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ทิฏฺฐิเยว ‘‘สจฺจ’’นฺติอาทิวเสน อภินิวิสตีติ ทิฏฺฐาภินิเวโส. ทิฏฺฐิเยว ‘‘อิทํ ปร’’นฺติ อามสติ, ปรโต วา อามสตีติ ทิฏฺฐิปรามาโส, สมุฏฺฐาติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, การณํ. สมุฏฺฐานสฺส ภาโว สมุฏฺฐานฏฺโฐ, เตน สมุฏฺฐานฏฺเฐน, การณภาเวนาติ อตฺโถ. สตฺตมฏฺฐเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

'जो दृष्टि है' यह अब कहे जाने वाले अठारह पदों का साधारण मूल पद है। 'दृष्टि-गत' का अर्थ है दृष्टि ही, जैसे 'विष्ठा-गत'; अथवा दृष्टियों में गया हुआ, क्योंकि यह दर्शन बासठ दृष्टियों के अंतर्गत है, इसलिए भी 'दृष्टि-गत' है; अथवा दृष्टि के द्वारा प्राप्त 'दृष्टि-गत' है। क्योंकि यह 'मेरा आत्मा है' आदि केवल दृष्टि की गति मात्र है, यहाँ कोई आत्मा या नित्य कुछ भी नहीं है—यह कहा गया है। और यह दृष्टि बाहर निकलने में कठिन होने के कारण 'गहन' है। पार करने में कठिन होने और भययुक्त होने के कारण यह 'कान्तार' है, जैसे दुर्भिक्ष-कान्तार या व्याल-कान्तार आदि। सम्यक्-दृष्टि के द्वारा भेदन किए जाने के कारण, या विपरीत होने के कारण 'विसूक' है। कभी शाश्वत को और कभी उच्छेद को ग्रहण करने के कारण जो विरूप स्पन्दन है, वह 'विप्फन्दित' है। बांधने के अर्थ में 'संयोजन' है। दृष्टि ही भीतर चुभने और निकालने में कठिन होने के कारण 'शल्य' है, इसलिए 'दृष्टि-शल्य' है। दृष्टि ही पीड़ा पहुँचाने के कारण 'सम्बाध' है, इसलिए 'दृष्टि-सम्बाध' है। दृष्टि ही मोक्ष में रुकावट होने के कारण 'पलिबोध' है, इसलिए 'दृष्टि-पलिबोध' है। दृष्टि ही छुड़ाने में कठिन होने के कारण 'बन्धन' है, इसलिए 'दृष्टि-बन्धन' है। दृष्टि ही पार करने में कठिन होने के कारण 'प्रपात' है, इसलिए 'दृष्टि-प्रपात' है। दृष्टि ही दृढ़ता से स्थित होने के कारण 'अनुशय' है, इसलिए 'दृष्ट्यानुशय' है। दृष्टि ही स्वयं को संतप्त करती है, इसलिए 'दृष्टि-संताप' है। दृष्टि ही स्वयं को जलाती है, इसलिए 'दृष्टि-परिदाह' है। दृष्टि ही क्लेश-काय को बांधती है, इसलिए 'दृष्टि-ग्रन्थ' है। दृष्टि ही अत्यधिक ग्रहण करती है, इसलिए 'दृष्ट्युपादान' है। दृष्टि ही 'यही सत्य है' आदि के रूप में आग्रह करती है, इसलिए 'दृष्टि-अभिनिवेश' है। दृष्टि ही 'यह श्रेष्ठ है' ऐसा परामर्श करती है, या परतः परामर्श करती है, इसलिए 'दृष्टि-परामर्श' है; जिससे उत्पन्न होता है वह 'समुत्थान' (कारण) है। समुत्थान का भाव 'समुत्थानार्थ' है, उस समुत्थानार्थ से, अर्थात् कारण-भाव से—यह अर्थ है। सातवें और आठवें में कुछ कहने योग्य नहीं है।

โกกนุทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

कोकनुद-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๙-๑๐. อุปาลิสุตฺตาทิวณฺณนา

९-१०. उपाली सुत्त आदि की व्याख्या

๙๙-๑๐๐. นวเม [Pg.352] อชฺโฌคาเหตฺวา อธิปฺเปตมตฺถํ สมฺภวิตุํ สาเธตุํ ทุกฺขานิ ทุรภิสมฺภวานิ. อฏฺฐกถายํ ปน ตตฺถ นิวาโสเยว ทุกฺโขติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺภวิตุํ ทุกฺขานิ ทุสฺสหานี’’ติ วุตฺตํ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญลกฺขณปฺปตฺตานิ วนสณฺฑานิ. วนปตฺถสทฺโท หิ สณฺฑภูเต รุกฺขสมูเหปิ วตฺตตีติ อรญฺญคฺคหณํ. ปวิเวกนฺติ ปการโต, ปกาเรหิ วา วิเวจนํ, รูปาทิปุถุตฺตารมฺมเณ ปการโต คมนาทิอิริยาปถปฺปกาเรหิ อตฺตโน กายสฺส วิเวจนํ, คจฺฉโตปิ ติฏฺฐโตปิ นิสชฺชโตปิ นิปชฺชโตปิ เอกสฺเสว ปวตฺติ. เตเนว หิ วิเวเจตพฺพานํ วิเวจนาการสฺส จ เภทโต พหุวิธตฺตา เต เอกตฺเตน คเหตฺวา ‘‘ปวิเวก’’นฺติ เอกวจเนน วุตฺตํ. ทุกฺกรํ ปวิเวกนฺติ วา ปวิเวกํ กตฺตุํ น สุขนฺติ อตฺโถ. เอกีภาเวติ เอกตฺตภาเว. ทฺวยํทฺวยาราโมติ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ภาวาภิรโต. หรนฺติ วิยาติ สํหรนฺติ วิย วิฆาตุปฺปาทเนน. เตนาห ‘‘ฆสนฺติ วิยา’’ติ. ภยสนฺตาสุปฺปาทเนน ขาทิตุํ อาคตา ยกฺขรกฺขสปิสาจาทโย วิยาติ อธิปฺปาโย. อีทิสสฺสาติ อลทฺธสมาธิโน. ติณปณฺณมิคาทิสทฺเทหีติ วาเตริตานํ ติณปณฺณาทีนํ มิคปกฺขิอาทีนญฺจ ภีสนเกหิ เภรเวหิ สทฺเทหิ. วิวิเธหิ จ อญฺเญหิ ขาณุอาทีหิ ยกฺขาทิอากาเรหิ อุปฏฺฐิเตหิ ภีสนเกหิ. ฆเฏน กีฬา ฆฏิกาติ เอเก. ทสมํ อุตฺตานเมว.

९९-१००. नौवें (सुत्त) में प्रवेश करके अभिप्रेत अर्थ को प्राप्त करना और सिद्ध करना कठिन (दुःखद) है। अट्ठकथा में तो वहाँ निवास करना ही दुःख है, यह दिखाने के लिए "प्राप्त करना दुःखद और दुसह है" ऐसा कहा गया है। 'अरण्यवनप्रस्थान' का अर्थ है अरण्य के लक्षणों से युक्त वन-समूह। 'वनप्रस्थ' शब्द घने वृक्ष-समूह के लिए भी प्रयुक्त होता है, इसलिए 'अरण्य' शब्द ग्रहण किया गया है। 'प्रविवेक' का अर्थ है प्रकार से या प्रकारों से पृथक् होना, रूपादि नाना प्रकार के आलम्बनों से गमन आदि ईर्यापथों के द्वारा अपने शरीर का पृथक् होना; चलते हुए, खड़े हुए, बैठे हुए या लेटे हुए भी अकेले की ही प्रवृत्ति। क्योंकि पृथक् किए जाने वाले पदार्थों और पृथक्करण के प्रकारों के भेद से वे अनेक प्रकार के हैं, उन्हें एक मानकर 'प्रविवेक' इस एकवचन में कहा गया है। 'दुष्करं प्रविवेकं' का अर्थ है प्रविवेक (एकान्तवास) करना सुखद नहीं है। 'एकीभावे' का अर्थ है एकत्व भाव में। 'द्वयंद्वयारामो' का अर्थ है दो-दो के भाव में रमण करने वाला। 'हरन्ति इव' का अर्थ है वे हरण करते हैं, जैसे व्याघात (कष्ट) उत्पन्न करके नष्ट कर देते हैं। इसीलिए कहा गया है "जैसे वे खा जाते हैं"। भय और त्रास उत्पन्न करके खाने के लिए आए हुए यक्ष, राक्षस, पिशाच आदि के समान, यह अभिप्राय है। 'इस प्रकार के' का अर्थ है जिसने समाधि प्राप्त नहीं की है। 'तृण-पर्ण-मृग आदि के शब्दों से' का अर्थ है वायु से हिलते हुए तृण-पर्ण आदि के और मृग-पक्षी आदि के भयानक और डरावने शब्दों से। और यक्ष आदि के आकार में उपस्थित ठूँठ (खूँटे) आदि अन्य विविध भयानक रूपों से। कुछ लोग कहते हैं कि घड़े से खेलना 'घटिका' है। दसवाँ (सुत्त) स्पष्ट ही है।

อุปาลิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपाली सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त।

อุปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

उपाली वर्ग की व्याख्या समाप्त।

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

द्वितीय पणासक (पचास सुत्तों का समूह) समाप्त।

๓. ตติยปณฺณาสกํ

३. तृतीय पणासक

(๑๑) ๑. สมณสญฺญาวคฺโค

(११) १. श्रमणसंज्ञा वर्ग

๑-๑๒. สมณสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१२. श्रमणसंज्ञा सुत्त आदि की व्याख्या

๑๐๑-๑๑๒. ตติยสฺส [Pg.353] ปฐมาทีนิ อุตฺตานานิ. ฉฏฺเฐ นิชฺชรการณานีติ ปชหนการณานิ. อิมสฺมึ มคฺโค กถียตีติ กตฺวา ‘‘อยํ เหฏฺฐา…เป… ปุน คหิตา’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ นิชฺชิณฺณา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิ วิปสฺสนาย นิชฺชิณฺณาปิ น สมุจฺฉินฺนาติ สมุจฺเฉทปฺปหานทสฺสนตฺถํ ปุน คหิตา, เอวํ มิจฺฉาสงฺกปฺปาทโยปิ วิปสฺสนาย ปหีนาปิ อสมุจฺฉินฺนตาย อิธ ปุน คหิตาติ อยมตฺโถ ‘‘มิจฺฉาสงฺกปฺปสฺสา’’ติอาทีสุ สพฺพปเทสุ วตฺตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘เอวํ สพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ’’ติ อิมินา. เอตฺถ จาติ ‘‘สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จ อเนเก กุสลา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตี’’ติ เอตสฺมึ ปาฬิปเท. เอตฺถ จ สมุจฺเฉทวเสน จ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน จ ปฏิปกฺขธมฺมานํ สมฺมเทว วิมุจฺจนํ สมฺมาวิมุตฺติ. ตปฺปจฺจยา จ มคฺคผเลสุ อฏฺฐ อินฺทฺริยานิ ภาวนาปาริปูรึ อุปคจฺฉนฺตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตานิปิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ อุทฺธฏานิ. มคฺควเสน หิ ผเลสุ ภาวนาปาริปูรี นามาติ. อภินนฺทนฏฺเฐนาติ อติวิย สิเนหนฏฺเฐน. อิทญฺหิ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุกฺกํสคตสาตสภาวโต สมฺปยุตฺตธมฺเม สิเนหนฺตํ เตเมนฺตํ วิย ปวตฺตติ. ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ วิปากสนฺตานสฺส ชีวเน อธิปติภาเวน. เอวนฺติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส นิคมนํ. สตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

१०१-११२. तीसरे (पणासक) के पहले आदि (सुत्त) स्पष्ट हैं। छठे में 'निर्जरा के कारण' का अर्थ है 'त्यागने के कारण'। इसमें मार्ग कहा गया है, इसलिए "यह नीचे... पे... पुनः ग्रहण किया गया है" ऐसा कहा गया है। यद्यपि मिथ्या दृष्टि क्षीण (निर्जीर्ण) हो गई है, फिर भी उसे लाकर जोड़ना चाहिए। जैसे मिथ्या दृष्टि विपश्यना द्वारा क्षीण होने पर भी समूलोच्छेद नहीं हुई है, अतः समूच्छेद-प्रहाण दिखाने के लिए पुनः ग्रहण की गई है, इसी प्रकार मिथ्या संकल्प आदि भी विपश्यना द्वारा प्रहीण होने पर भी समूलोच्छेद न होने के कारण यहाँ पुनः ग्रहण किए गए हैं - यह अर्थ 'मिथ्या संकल्प का' आदि सभी पदों में कहना चाहिए, यह "इस प्रकार सभी पदों में जोड़ना चाहिए" इससे दिखाया गया है। और यहाँ - "सम्यक् विमुक्ति के प्रत्यय से अनेक कुशल धर्म भावना की परिपूर्णता को प्राप्त होते हैं" इस पालि पद में। और यहाँ, प्रतिपक्ष धर्मों से समूच्छेद और प्रतिप्रश्रब्धि (शान्त होने) के द्वारा भली-भाँति मुक्त होना 'सम्यक् विमुक्ति' है। उसके प्रत्यय से मार्ग और फलों में आठ इन्द्रियाँ भावना की परिपूर्णता को प्राप्त होती हैं, इस प्रकार मार्ग-सम्प्रयुक्त श्रद्धा आदि इन्द्रियाँ भी उद्धृत की गई हैं। क्योंकि मार्ग के द्वारा ही फलों में भावना की परिपूर्णता होती है। 'अभिनन्दन के अर्थ में' का अर्थ है 'अत्यधिक स्नेह के अर्थ में'। क्योंकि यह सौमनस्य इन्द्रिय उत्कृष्ट सुख स्वभाव होने के कारण सम्प्रयुक्त धर्मों को स्नेहयुक्त (गीला) करती हुई सी प्रवृत्त होती है। 'प्रवृत्ति-सन्तति के आधिपत्य के अर्थ में' का अर्थ है विपाक-सन्तति के जीवन में अधिपति होने के भाव से। 'एवं' (इस प्रकार) आदि कहे गए अर्थ का ही उपसंहार है। सातवें आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं।

สมณสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

श्रमणसंज्ञा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त।

สมณสญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

श्रमणसंज्ञा वर्ग की व्याख्या समाप्त।

(๑๒) ๒. ปจฺโจโรหณิวคฺโค

(१२) २. प्रत्यवरोहणी वर्ग

๑-๔. ปฐมอธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

१-४. प्रथम अधर्म सुत्त आदि की व्याख्या

๑๑๓-๑๑๖. ทุติยสฺส ปฐมทุติยานิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย ชานํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาติ เอว. น หิ ปเทสญาเณ [Pg.354] ฐิโต ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน หิ อวิเสสคฺคหเณน จ ‘‘ชาน’’นฺติ อิมินา นิรวเสสํ เญยฺยชาตํ ปริคฺคยฺหตีติ ตพฺพิสยาย ชานนกิริยาย สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว กรณํ ภวิตุํ ยุตฺตํ, ปกรณวเสน ‘‘ภควา’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน จ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญาจกฺขุธมฺมจกฺขุพุทฺธจกฺขุสมนฺตจกฺขุสงฺขาเตหิ ญาณจกฺขูหิ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ เอว. อถ วา ชานํ ชานาตีติ ยถา อญฺเญ สวิปลฺลาสา กามรูปปริญฺญาวาทิโน ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ปหีนวิปลฺลาสตฺตา ชานนฺโต ชานาติ เอว, ทิฏฺฐิทสฺสนสฺส อภาวา ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยวาติ อตฺโถ. จกฺขุ วิย ภูโตติ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุ วิย ภูโต. ยถา หิ จกฺขุ สตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ปริเณติ สาเธติ, เอวํ โลกสฺส ยาถาวทสฺสนสาธนโตปิ ทสฺสนกิจฺจปริณายกฏฺเฐน จกฺขุ วิย ภูโต, ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา วา สยมฺภุญาเณน ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ วา จกฺขุภูโต.

११३-११६. दूसरे (वर्ग) के पहले और दूसरे (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। तीसरे में 'जानते हुए जानता है' का अर्थ है सर्वज्ञता-ज्ञान के द्वारा जानने योग्य सब कुछ जानता ही है। क्योंकि प्रादेशिक ज्ञान (सीमित ज्ञान) में स्थित व्यक्ति जानने योग्य सब कुछ नहीं जानता। क्योंकि उत्कृष्ट निर्देश और अविशेष ग्रहण के द्वारा 'जानते हुए' इस शब्द से सम्पूर्ण ज्ञेय समूह का परिग्रह होता है, अतः उस विषयक ज्ञान-क्रिया के लिए सर्वज्ञता-ज्ञान ही साधन होना उचित है; प्रकरण के वश से और 'भगवान' इस अन्य शब्द के सान्निध्य से यह अर्थ स्पष्ट किया जाना चाहिए। 'देखते हुए देखता ही है' का अर्थ है दिव्य-चक्षु, प्रज्ञा-चक्षु, धर्म-चक्षु, बुद्ध-चक्षु और समन्त-चक्षु नामक ज्ञान-चक्षुओं से देखने योग्य को देखता ही है। अथवा, 'जानते हुए जानता है' - जैसे अन्य विपर्यास-युक्त काम-रूप-परिज्ञावादी जानते हुए भी विपर्यास के वश से जानते हैं, भगवान वैसे नहीं हैं। भगवान तो प्रहीण-विपर्यास होने के कारण जानते हुए जानते ही हैं, और (मिथ्या) दृष्टि-दर्शन के अभाव के कारण देखते हुए देखते ही हैं - यह अर्थ है। 'चक्षु के समान हुए' का अर्थ है दर्शन के प्रणेता होने के अर्थ में चक्षु के समान हुए। जैसे चक्षु प्राणियों के लिए दर्शन (देखने) को सिद्ध करता है, वैसे ही लोक के लिए यथार्थ दर्शन सिद्ध करने से भी दर्शन-कार्य के प्रणेता होने के कारण चक्षु के समान हुए; अथवा प्रज्ञा-चक्षुमय होने के कारण, या स्वयंभू-ज्ञान के द्वारा प्रज्ञा-चक्षु को प्राप्त होने के कारण 'चक्षुभूत' हैं।

ญาณสภาโวติ วิทิตกรณฏฺเฐน ญาณสภาโว. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน ปริยตฺติธมฺมปฺปวตฺตนโต วา หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ ธมฺมภูโต. เตนาห ‘‘ธมฺมสภาโว’’ติ. ธมฺมา วา โพธิปกฺขิยา เตหิ อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต, อนญฺญสาธารณํ วา ธมฺมํ ปตฺโต อธิคโตติ ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโตติ อาห ‘‘เสฏฺฐสภาโว’’ติ. อถ วา พฺรหฺมา วุจฺจติ มคฺโค, เตน อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต, ตญฺจ สยมฺภุญาเณน ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. จตุสจฺจธมฺมํ วทตีติ วตฺตา. จิรํ สจฺจปฺปฏิเวธํ ปวตฺเตนฺโต วทตีติ ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวาติ ทุกฺขาทิอตฺถํ ตตฺถาปิ ปีฬนาทิอตฺถํ อุทฺธริตฺวา. ปรมตฺถํ วา นิพฺพานํ ปาปยิตา นินฺเนตา. อมตาธิคมปฏิปตฺติเทสนาย อมตสจฺฉิกิริยํ สตฺเตสุ อุปฺปาเทนฺโต อมตํ ททาตีติ อมตสฺส ทาตา. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ตทายตฺตภาวโต ธมฺมสามี. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

‘ज्ञानस्वभाव’ का अर्थ है जानने के स्वभाव वाला। ‘धम्मभूत’ का अर्थ है विपरीत स्वभाव न होने के कारण पर्यत्ति धर्म के प्रवर्तन से अथवा हृदय में चिन्तन कर वाणी से उच्चारित धर्ममय होना। इसीलिए कहा गया है ‘धम्मस्वभाव’। अथवा बोधिपाक्षिक धर्मों से उत्पन्न होने के कारण और लोक में उन्हें उत्पन्न करने के कारण, अथवा असाधारण धर्म को प्राप्त करने के कारण ‘धम्मभूत’ है। श्रेष्ठ होने के कारण ‘ब्रह्मभूत’ को ‘श्रेष्ठस्वभाव’ कहा गया है। अथवा ‘ब्रह्म’ मार्ग को कहा जाता है, उससे उत्पन्न होने के कारण और लोक में उसे उत्पन्न करने के कारण, और उसे स्वयंभू ज्ञान से प्राप्त करने के कारण ‘ब्रह्मभूत’ है। चार आर्य सत्यों के धर्म को बोलने वाला ‘वक्ता’ है। चिरकाल तक सत्य के प्रतिवेध को प्रवर्तित करते हुए बोलने वाला ‘प्रवक्ता’ है। ‘अर्थ का उद्धार कर’ (अत्थं नीहरित्वा) का अर्थ है दुःख आदि के अर्थ को, और उसमें भी पीड़ा आदि के अर्थ को उद्धृत कर। परमार्थ अथवा निर्वाण तक पहुँचाने वाला ‘निन्नेता’ (ले जाने वाला) है। अमृत की प्राप्ति की प्रतिपत्ति के उपदेश से सत्त्वों में अमृत का साक्षात्कार उत्पन्न करने वाला होने से ‘अमृत का दाता’ है। बोधिपाक्षिक धर्मों के उसके अधीन होने के कारण ‘धम्मस्वामी’ है। चौथे (सूत्र) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

ปฐมอธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम अधम्म सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

๕-๔๒. สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา

५-४२. संगारव सुत्त आदि की व्याख्या।

๑๑๗-๑๕๔. ปญฺจเม [Pg.355] อปฺปกาติ โถกา, น พหู. อถายํ อิตรา ปชาติ ยา ปนายํ อวเสสา ปชา สกฺกายทิฏฺฐิตีรเมว อนุธาวติ, อยเมว พหุตราติ อตฺโถ. สมฺมทกฺขาเตติ สมฺมา อกฺขาเต สุกถิเต. ธมฺเมติ ตว เทสนาธมฺเม. ธมฺมานุวตฺติโนติ ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตทนุจฺฉวิกํ ปฏิปทํ ปูเรตฺวา มคฺคผลสจฺฉิกรเณน ธมฺมานุวตฺติโน. มจฺจุโน ฐานภูตนฺติ กิเลสมารสงฺขาตสฺส มจฺจุโน นิวาสฏฺฐานภูตํ. สุทุตฺตรํ ตริตฺวา ปารเมสฺสนฺตีติ เย ชนา ธมฺมานุวตฺติโน, เต เอตํ สุทุตฺตรํ ทุรติกฺกมํ มารเธยฺยํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานปารํ คมิสฺสนฺติ.

पाँचवें (सूत्र) में ‘अप्पका’ का अर्थ है थोड़े, बहुत नहीं। ‘अथायं इतरा पजा’ का अर्थ है कि यह जो शेष प्रजा है जो केवल सत्कायदृष्टि रूपी तट के पीछे दौड़ती है, यही बहुत अधिक है। ‘सम्मक्खाते’ का अर्थ है सम्यक् रूप से कहे गए, सुकथित। ‘धम्मे’ का अर्थ है आपके देशना धर्म में। ‘धम्मानुवत्तिनो’ का अर्थ है उस धर्म को सुनकर उसके अनुरूप प्रतिपत्ति को पूर्ण कर मार्ग और फल के साक्षात्कार द्वारा धर्म का अनुवर्तन करने वाले। ‘मच्चुनो ठानभूतं’ का अर्थ है क्लेशमार संज्ञक मृत्यु का निवास स्थान। ‘सुदुत्तरं तरित्वा पारमेस्सन्ति’ का अर्थ है कि जो लोग धर्मानुवर्ती हैं, वे इस सुदुस्तर (कठिनाई से पार करने योग्य) मार-क्षेत्र को पार कर, लाँघकर निर्वाण रूपी पार (दूसरे तट) पर जाएँगे।

กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหายาติ กายทุจฺจริตาทิเภทํ อกุสลํ ธมฺมํ ชหิตฺวา. สุกฺกํ ภาเวถาติ ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา กายสุจริตาทิเภทํ สุกฺกํ ธมฺมํ ภาเวยฺย. โอกา อโนกมาคมฺมาติ โอกํ วุจฺจติ อาลโย, อโนกํ วุจฺจติ อนาลโย. อาลยโต นิกฺขมิตฺวา อนาลยสงฺขาตํ นิพฺพานํ ปฏิจฺจ อารพฺภ.

‘कण्हं धम्मं विप्पहाय’ का अर्थ है काय-दुश्चरित आदि भेदों वाले अकुशल धर्म को छोड़कर। ‘सुक्कं भावेथ’ का अर्थ है पण्डित भिक्षु अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) से लेकर अर्हत् मार्ग तक काय-सुचरित आदि भेदों वाले शुक्ल (कुशल) धर्म की भावना करे। ‘ओका अनोकमगाम्म’ का अर्थ है ‘ओक’ (घर/आलय) को आलय कहा जाता है, ‘अनओक’ को अनालय कहा जाता है। आलय (घर/आसक्ति) से निकलकर अनालय संज्ञक निर्वाण के प्रति आरम्भ कर (आश्रय लेकर)।

ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺยาติ ยสฺมึ อนาลยสงฺขาเต วิเวเก นิพฺพาเน อิเมหิ สตฺเตหิ ทุรภิรมํ, ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย. ทุวิเธปิ กาเมติ วตฺถุกามกิเลสกาเม. จิตฺตกฺเลเสหีติ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อตฺตานํ ปริโยทเปยฺย โวทาเปยฺย, ปริโสเธยฺยาติ อตฺโถ.

‘तत्राभिरतिमिच्छेय्य’ का अर्थ है जिस अनालय संज्ञक विवेक रूपी निर्वाण में इन सत्त्वों के लिए रमण करना कठिन है, वहाँ अभिरति (रमण) की इच्छा करे। ‘दुविधेपि कामे’ का अर्थ है दोनों प्रकार के काम—वस्तु-काम और क्लेश-काम। ‘चित्तक्लेसेहि’ का अर्थ है पाँच नीवरणों से अपने आप को परिशुद्ध करे, निर्मल करे।

สมฺโพธิยงฺเคสูติ สมฺโพชฺฌงฺเคสุ. สมฺมา จิตฺตํ สุภาวิตนฺติ สมฺมา เหตุนา นเยน จิตฺตํ สุฏฺฐุ ภาวิตํ วฑฺฒิตํ. ชุติมนฺโตติ อานุภาววนฺโต, อรหตฺตมคฺคญาณชุติยา ขนฺธาทิเภเท ธมฺเม โชเตตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. เต โลเก ปรินิพฺพุตาติ เต อิมสฺมึ ขนฺธาทิโลเก ปรินิพฺพุตา นาม อรหตฺตปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย กิเลสวฏฺฏสฺส เขปิตตฺตา สอุปาทิเสเสน, จริมจิตฺตนิโรเธน ขนฺธวฏฺฏสฺส เขปิตตฺตา อนุปาทิเสเสน จาติ ทฺวีหิ ปรินิพฺพาเนหิ ปรินิพฺพุตา, อนุปาทาโน วิย ปทีโป อปณฺณตฺติกภาวํ คตาติ อตฺโถ.

‘संबोधियङ्गेसु’ का अर्थ है सम्बोध्यङ्गों में। ‘सम्मा चित्तं सुभावितं’ का अर्थ है सम्यक् हेतु और नय से चित्त को भली-भाँति भावित और संवर्धित किया। ‘जुतिमन्तो’ का अर्थ है अनुभावशाली, अर्हत् मार्ग के ज्ञान की ज्योति से स्कन्ध आदि भेदों वाले धर्मों को प्रकाशित कर स्थित, यह अर्थ है। ‘ते लोके परिनिब्बुता’ का अर्थ है वे इस स्कन्ध आदि रूपी लोक में परिनिर्वृत हैं, अर्थात् अर्हत् पद की प्राप्ति से क्लेश-वर्त के क्षय होने के कारण स-उपादिशेष निर्वाण से, और अन्तिम चित्त के निरोध से स्कन्ध-वर्त के क्षय होने के कारण अनुपादिशेष निर्वाण से—इन दो परिनिर्वाणों से परिनिर्वृत हैं; जैसे बिना ईंधन (उपादान) के दीपक बुझ जाता है, वैसे ही वे प्रज्ञप्ति से परे (अज्ञेय) भाव को प्राप्त हो गए हैं, यह अर्थ है।

อิโต ปรํ ยาว ตติโย ปณฺณาสโก, ตาว อุตฺตานตฺถเมว.

इसके बाद तीसरे पन्नासक (पचास सूत्रों का समूह) तक अर्थ स्पष्ट ही है।

สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

संगारव सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

तीसरा पन्नासक समाप्त हुआ।

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

४. चतुर्थ पन्नासक।

๑๕๕-๑๖๖. จตุตฺถสฺส [Pg.356] ปฐมวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

१५५-१६६. चतुर्थ (पन्नासक) का प्रथम वर्ग स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

๑-๔๔. พฺราหฺมณปจฺโจโรหณีสุตฺตาทิวณฺณนา

१-४४. ब्राह्मणपच्चोरोहणी सुत्त आदि की व्याख्या।

๑๖๗-๒๑๐. ทุติเย จ ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ทสเม ปจฺฉาภูมิวาสิโนติ ปจฺจนฺตเทสวาสิโน. เสวาลมาลิกาติ ปาโตว อุทกํ โอโรหิตฺวา เสวาลญฺเจว อุปฺปลาทีนิ จ คเหตฺวา อตฺตโน อุทกสุทฺธิกภาวชานนตฺถญฺเจว ‘‘โลกสฺส จ อุทเกน สุทฺธิ โหตี’’ติ อิมสฺส อตฺถสฺส ชานนตฺถญฺจ มาลํ กตฺวา ปิลนฺธนกา. อุทโกโรหกาติ ปาโต มชฺฌนฺเห สายนฺเห จ อุทกโอโรหณกา. เตนาห ‘‘สายตติยกํ อุทโกโรหณานุโยคมนุยุตฺตา’’ติ. เอกาทสมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. จตุตฺเถ ปณฺณาสเก นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

१६७-२१०. दूसरे (वर्ग) में प्रथम आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। दसवें (सुत्त) में ‘पच्छाभूमिवासिनो’ का अर्थ है प्रत्यन्त (सीमावर्ती) देशों के निवासी। ‘सेवालमालिका’ का अर्थ है प्रातःकाल ही जल में उतरकर शैवाल और उत्पल (कमल) आदि को लेकर, अपनी जल-शुद्धि को जानने के लिए और "लोक की जल से शुद्धि होती है" इस बात को जानने के लिए माला बनाकर पहनने वाले। ‘उदकोरोहका’ का अर्थ है प्रातः, मध्याह्न और सायं जल में उतरने वाले। इसीलिए कहा गया है— "सायं-तृतीयक (दिन में तीन बार) जल में उतरने के अभ्यास में लगे हुए"। ग्यारहवें आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। चौथे पन्नासक में कुछ कहने योग्य नहीं है।

พฺราหฺมณปจฺโจโรหณีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ब्राह्मणपच्चोरोहणी सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

चतुर्थ पन्नासक समाप्त हुआ।

(๒๑) ๑. กรชกายวคฺโค

(२१) १. करजकाय वर्ग।

๑-๕๓๖. ปฐมนิรยสคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

१-५३६. प्रथम निरय-सग्ग सुत्त आदि की व्याख्या।

๒๑๑-๗๔๖. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. นวเม ยสฺมึ สนฺตาเน กามาวจรกมฺมํ มหคฺคตกมฺมญฺจ กตูปจิตํ วิปากทาเน ลทฺธาวสรํ หุตฺวา ฐิตํ, เตสุ กามาวจรกมฺมํ อิตรํ นีหริตฺวา สยํ ตตฺถ ฐตฺวา อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ น สกฺโกติ, มหคฺคตกมฺมเมว ปน อิตรํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ สกฺโกติ ครุภาวโต. เตนาห ‘‘ตํ มโหโฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิยา’’ติอาทิ. อิโต ปรํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

२११-७४६. पाँचवें (पन्नासक) के प्रथम आदि (सुत्त) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। नौवें (सुत्त) में जिस (चित्त-) सन्तान में कामावचर कर्म और महग्गत कर्म किए और संचित किए गए हों और विपाक देने का अवसर प्राप्त कर स्थित हों, उनमें कामावचर कर्म दूसरे (महग्गत कर्म) को हटाकर स्वयं वहाँ स्थित होकर अपना विपाक देने में समर्थ नहीं होता, बल्कि महग्गत कर्म ही दूसरे को रोककर अपने भारीपन (गरुभाव) के कारण अपना विपाक देने में समर्थ होता है। इसीलिए कहा गया है— "वह महाओघ (बाढ़) के समान थोड़े जल को (बहा ले जाता है)" आदि। इसके बाद सब जगह (अर्थ) स्पष्ट ही है।

ปฐมนิรยสคฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

प्रथम निरय-सग्ग सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

इस प्रकार मनोरथपूरणी नामक अङ्गुत्तर निकाय की अट्ठकथा में—

ทสกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

दसक निपात की व्याख्या में अस्पष्ट अर्थों का स्पष्टीकरण समाप्त हुआ।

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

उन भगवान् अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

องฺคุตฺตรนิกาเย

अङ्गुत्तर निकाय में।

เอกาทสกนิปาต-ฏีกา

एकादसक निपात टीका।

๑. นิสฺสยวคฺโค

१. निस्सयवग्गो

๑-๑๐. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

१-१०. किमत्थियसुत्तादिवण्णना

๑-๑๐. เอกาทสกนิปาตสฺส [Pg.357] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ทสเม ชนิตสฺมินฺติ กมฺมกิเลเสหิ นิพฺพตฺเต, ชเน เอตสฺมินฺติ วา ชเนตสฺมึ, มนุสฺเสสูติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ. ชนิตสฺมึ-สทฺโท เอว วา อิ-การสฺส เอ-การํ กตฺวา ‘‘ชเนตสฺมิ’’นฺติ วุตฺโต. ชนิตสฺมินฺติ จ ชนสฺมินฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ชนิตสฺมินฺติ สามญฺญคฺคหเณปิ ยตฺถ จตุวณฺณสมญฺญา, ตตฺเถว มนุสฺสโลเก. ขตฺติโย เสฏฺโฐติ อยํ โลกสมญฺญาปิ มนุสฺสโลเกเยว, น เทวกาเย พฺรหฺมกาเย วาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ วุตฺตํ. ปฏิสรนฺตีติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ ปฏิ ปฏิ อตฺตโน โคตฺตํ อนุสฺสรนฺติ ปฏิชานนฺติ วาติ อตฺโถ.

१-१०. एकादसकनिपात के प्रथम आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं। दसवें (सूत्र) में 'जनितस्मिं' का अर्थ है—कर्म-क्लेशों से उत्पन्न; अथवा 'जने एतस्मिं' अर्थात् 'जने तस्मिं' (उस जन में), जिसका अर्थ है मनुष्यों में। इसीलिए कहा गया है—"ये गोत्तपटिसारिनो" (जो गोत्र का अनुसरण करते हैं)। 'जनितस्मिं' शब्द में ही 'इ' कार को 'ए' कार करके 'जनेतस्मिं' कहा गया है। 'जनितस्मिं' का अर्थ 'जनस्मिं' (लोगों में) समझना चाहिए। 'जनितस्मिं' सामान्य ग्रहण होने पर भी जहाँ चार वर्णों की संज्ञा है, वहीं मनुष्य लोक में (यह घटित होता है)। "क्षत्रिय श्रेष्ठ है"—यह लोक-संज्ञा भी मनुष्य लोक में ही है, देव-निकाय या ब्रह्म-निकाय में नहीं, यह दिखाने के लिए "ये गोत्तपटिसारिनो" कहा गया है। 'पटिसरन्ति' का अर्थ है—"मैं गौतम हूँ, मैं काश्यप हूँ"—इस प्रकार बार-बार अपने गोत्र का स्मरण करते हैं या प्रतिज्ञा करते हैं।

กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

किमत्थियसुत्तादिवण्णना समाप्त।

นิสฺสยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

निस्सयवग्गवण्णना समाप्त।

๒. อนุสฺสติวคฺโค

२. अनुस्सतिवग्गो

๑-๔. ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

१-४. पठममहानामसुत्तादिवण्णना

๑๑-๑๔. ทุติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ. ตติเย กพฬีการาหารภกฺขานนฺติ กพฬีการาหารูปชีวีนํ. โก ปน เทวานํ อาหาโร, กา อาหารเวลาติ? สพฺเพสมฺปิ กามาวจรเทวานํ สุธา อาหาโร. สา เหฏฺฐิเมหิ เหฏฺฐิเมหิ อุปริมานํ อุปริมานํ ปณีตตมา โหติ, ตํ ยถาสกํ ทิวสวเสเนว ทิวเส ทิวเส ภุญฺชนฺติ. เกจิ ปน ‘‘พิฬารปทปฺปมาณํ สุธาหารํ ภุญฺชนฺติ, โส ชิวฺหาย ฐปิตมตฺโต ยาว เกสคฺคนขคฺคา กายํ ผรติ, เตสํเยว ทิวสวเสน [Pg.358] สตฺต ทิวเส ยาปนสมตฺโถ โหตี’’ติ วทนฺติ. อสมยวิมุตฺติยา วิมุตฺโตติ มคฺควิโมกฺเขน วิมุตฺโต. อฏฺฐนฺนญฺหิ สมาปตฺตีนํ สมาปชฺชนสฺส สมโยปิ อตฺถิ ตสฺส อสมโยปิ, มคฺควิโมกฺเขน ปน วิมุจฺจนสฺส สมโย วา อสมโย วา นตฺถิ. ยสฺส สทฺธา พลวตี, วิปสฺสนา จ อารทฺธา, ตสฺส คจฺฉนฺตสฺส ติฏฺฐนฺตสฺส นิสีทนฺตสฺส นิปชฺชนฺตสฺส ขาทนฺตสฺส ภุญฺชนฺตสฺส จ มคฺคผลปฺปฏิเวโธ นาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. อิติ มคฺควิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺตสฺส สมโย วา อสมโย วา นตฺถีติ มคฺควิโมกฺโข อสมยวิมุตฺติ นาม. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

११-१४. दूसरे (वर्ग) के प्रथम आदि (सूत्र) स्पष्ट अर्थ वाले हैं। तीसरे (सूत्र) में 'कबालीकाराहारभक्खानं' का अर्थ है—कबालीकार (कवल/ग्रास) आहार पर जीवित रहने वाले। देवों का आहार क्या है और आहार का समय क्या है? सभी कामावचर देवों का आहार 'सुधा' (अमृत) है। वह नीचे-नीचे के देवों की तुलना में ऊपर-ऊपर के देवों के लिए अधिक प्रणीत (उत्तम) होता है, जिसे वे अपने-अपने दिन के अनुसार प्रतिदिन खाते हैं। कुछ लोग कहते हैं—"वे बिल्ली के पद के परिमाण के बराबर सुधा-आहार खाते हैं, जो जिह्वा पर रखते ही बालों के अग्र भाग और नाखूनों के अग्र भाग तक शरीर में व्याप्त हो जाता है, और उनके अपने दिन के अनुसार सात दिनों तक यापन (निर्वाह) करने में समर्थ होता है।" 'असमयविमुत्तिया विमुत्तो' का अर्थ है—मार्ग-विमोक्ष (मार्ग-मुक्ति) से मुक्त। आठ समापत्तियों की प्राप्ति का समय भी होता है और असमय भी, किन्तु मार्ग-विमोक्ष से मुक्त होने का न तो कोई (निश्चित) समय है और न असमय। जिसकी श्रद्धा बलवती है और विपश्यना आरब्ध (शुरू) हो चुकी है, उसके चलते, खड़े होते, बैठते, लेटते, खाते और पीते समय मार्ग-फल का प्रतिवेध (साक्षात्कार) नहीं होता—ऐसा नहीं कहा जा सकता। इस प्रकार मार्ग-विमोक्ष से मुक्त होने वाले का न समय है न असमय, इसलिए मार्ग-विमोक्ष को 'असमय-विमुक्ति' कहा जाता है। चौथे (सूत्र) में कुछ कहने योग्य नहीं है।

ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

पठममहानामसुत्तादिवण्णना समाप्त।

๕. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา

५. मेत्तासुत्तवण्णना

๑๕. ปญฺจเม เสสชนาติ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา อลาภิโน. สมฺปริวตฺตมานาติ ทกฺขิเณเนว ปสฺเสน อสยิตฺวา สพฺพโส ปริวตฺตมานา. กากจฺฉมานาติ ฆุรุฆุรุปสฺสาสวเสน วิสฺสรํ กโรนฺตา. สุขํ สุปตีติ เอตฺถ ทุวิธา สุปนา สยเน ปิฏฺฐิปฺปสารณลกฺขณา กิริยามยจิตฺเตหิ อโวกิณฺณภวงฺคปฺปวตฺติลกฺขณา จ. ตตฺถายํ อุภยตฺถาปิ สุขเมว สุปติ. ยสฺมา สณิกํ นิปชฺชิตฺวา องฺคปจฺจงฺคานิ สโมธาย ปาสาทิเกน อากาเรน สยติ, นิทฺโทกฺกมเนปิ ฌานํ สมาปนฺโน วิย โหติ. เตนาห ‘‘เอวํ อสุปิตฺวา’’ติอาทิ.

१५. पाँचवें (सूत्र) में 'सेसजना' का अर्थ है—मैत्री-चेतोविमुक्ति को प्राप्त न करने वाले। 'सम्पनिवत्तमाना' का अर्थ है—केवल दाहिनी करवट से न सोकर पूरी तरह करवटें बदलते हुए। 'काकच्छमाना' का अर्थ है—घुर-घुर की श्वास के कारण विकृत स्वर (खर्राटे) करते हुए। 'सुखं सुपति'—यहाँ सोना दो प्रकार का है: शय्या पर पीठ फैलाना रूपी क्रिया और क्रियामय चित्तों से रहित भवाङ्ग की प्रवृत्ति। वहाँ इन दोनों ही स्थितियों में वह सुखपूर्वक सोता है। क्योंकि धीरे से लेटकर, अंगों-प्रत्यंगों को व्यवस्थित कर, वह शांत (प्रासादिक) तरीके से सोता है, नींद आने पर भी वह ध्यान में समाहित व्यक्ति के समान होता है। इसीलिए कहा गया है—"एवं असुपित्वा" (इस प्रकार न सोकर) आदि।

นิทฺทากาเล สุขํ อลภิตฺวา ทุกฺเขน สุตฺตตฺตา เอว ปฏิพุชฺฌนกาเล สรีรเขเทน นิตฺถุนนํ วิชมฺภนํ อิโต จิโต จ วิปริวตฺตนญฺจ โหตีติ อาห ‘‘นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภนฺตา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺตี’’ติ. อยํ ปน สุเขน สุตฺตตฺตา สรีรเขทาภาวโต นิตฺถุนนาทิวิรหิโตว ปฏิพุชฺฌติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา’’ติอาทิ. สุขปฺปฏิโพโธ จ สรีรวิการาภาเวนาติ อาห ‘‘สุขํ นิพฺพิการ’’นฺติ.

निद्रा के समय सुख न पाकर दुःख से सोने के कारण ही जागने के समय शरीर की थकान से कराहना, जम्हाई लेना और इधर-उधर करवट बदलना होता है, इसीलिए कहा—"कराहते हुए, जम्हाई लेते हुए, करवट बदलते हुए दुःखपूर्वक जागते हैं।" किन्तु यह (मैत्री भावना वाला) सुखपूर्वक सोने के कारण शरीर की थकान के अभाव से कराहने आदि से रहित होकर ही जागता है। इसीलिए कहा गया—"एवं अप्पटिबुज्झित्वा" (इस प्रकार न जागकर) आदि। और सुखपूर्वक जागना शरीर के विकार के अभाव के कारण होता है, इसीलिए कहा—"सुखं निब्बिकारं" (सुखपूर्वक बिना किसी विकार के)।

ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสตีติ อิทํ อนุภูตปุพฺพวเสน เทวตูปสํหารวเสน จสฺส ภทฺทกเมว สุปินํ โหติ, น ปาปกนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เจติยํ วนฺทนฺโต วิยา’’ติอาทิ. ธาตุกฺโขภเหตุกมฺปิ จสฺส พหุลํ ภทฺทกเมว สิยา เยภุยฺเยน จิตฺตชรูปานุคุณตาย อุตุอาหารชรูปานํ.

'भद्दकमेव सुपिनं पस्सति' (वह केवल कल्याणकारी स्वप्न ही देखता है)—यह पूर्व अनुभवों के कारण और देवताओं के सहयोग के कारण उसे केवल कल्याणकारी स्वप्न ही होते हैं, पापमय (बुरे) नहीं, यह सोचकर कहा गया है। इसीलिए कहा—"चैत्य की वंदना करते हुए के समान" आदि। धातु-क्षोभ (शारीरिक दोषों की विषमता) के कारण भी उसके स्वप्न प्रायः कल्याणकारी ही होंगे, क्योंकि ऋतु और आहार से उत्पन्न रूप अधिकांशतः चित्तज रूप के अनुकूल होते हैं।

อุเร [Pg.359] อามุกฺกมุตฺตาหาโร วิยาติ คีวาย พนฺธิตฺวา อุเร ลมฺพิตมุตฺตาหาโร วิยาติ เกหิจิ ตํ เอกาวลิวเสน วุตฺตํ สิยา, อเนกรตนาวลิสมูหภูโต ปน มุตฺตาหาโร อํสปฺปเทสโต ปฏฺฐาย ยาว กฏิปฺปเทสสฺส เหฏฺฐาภาคา ปลมฺพนฺโต อุเร อามุกฺโกเยว นาม โหติ.

'उरे आमुक्कमुत्ताहारो विय' (छाती पर पहने हुए मोतियों के हार के समान)—इसका अर्थ है गर्दन में बाँधकर छाती पर लटकते हुए मोतियों के हार के समान। कुछ लोगों द्वारा इसे एक लड़ी (एकावली) के रूप में कहा गया होगा, किन्तु अनेक रत्नों की लड़ियों के समूह वाला मोतियों का हार, जो कंधे के प्रदेश से शुरू होकर कमर के प्रदेश के निचले भाग तक लटकता है, वह 'छाती पर पहना हुआ' ही कहलाता है।

วิสาขตฺเถโร วิยาติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘) โส กิร ปาฏลิปุตฺเต กุฏุมฺพิโย อโหสิ. โส ตตฺเถว วสมาโน อสฺโสสิ ‘‘ตมฺพปณฺณิทีโป กิร เจติยมาลาลงฺกโต กาสาวปชฺโชโต, อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐาเนเยเวตฺถ สกฺกา นิสีทิตุํ วา นิปชฺชิตุํ วา, อุตุสปฺปายํ เสนาสนสปฺปายํ ปุคฺคลสปฺปายํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายนฺติ สพฺพเมตฺถ สุลภ’’นฺติ. โส อตฺตโน โภคกฺขนฺธํ ปุตฺตทารสฺส นิยฺยาเตตฺวา ทุสฺสนฺเต พทฺเธน เอกกหาปเณเนว ฆรา นิกฺขมิตฺวา สมุทฺทตีเร นาวํ อุทิกฺขมาโน เอกํ มาสํ วสิ. โส โวหารกุสลตาย อิมสฺมึ ฐาเน ภณฺฑํ กิณิตฺวา อสุกสฺมึ วิกฺกิณนฺโต ธมฺมิกาย วณิชฺชาย เตเนวนฺตรมาเสน สหสฺสํ อภิสํหริ. อิติ อนุปุพฺเพน มหาวิหารํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจติ. โส ปพฺพาชนตฺถาย สีมํ นีโต ตํ สหสฺสตฺถวิกํ โอวฏฺฏิกนฺตเรน ภูมิยํ ปาเตสิ. ‘‘กิเมต’’นฺติ จ วุตฺเต ‘‘กหาปณสหสฺสํ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา, ‘‘อุปาสก, ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย น สกฺกา วิจาเรตุํ, อิทาเนว นํ วิจาเรหี’’ติ วุตฺเต ‘‘วิสาขสฺส ปพฺพชฺชฏฺฐานํ อาคตา มา ริตฺตหตฺถา คมึสู’’ติ มุญฺจิตฺวา สีมามาฬเก วิกฺกิริตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺโน. โส ปญฺจวสฺโส หุตฺวา ทฺเวมาติกา ปคุณา กตฺวา อตฺตโน สปฺปายํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา เอเกกสฺมึ วิหาเร จตฺตาโร จตฺตาโร มาเส สมปวตฺตวาสํ วสมาโน จริ. เอวํ จรมาโน –

विशाख स्थविर की तरह (विशुद्धिमार्ग 1.258)। वे पाटलिपुत्र में एक गृहपति (कुटुम्बी) थे। वहाँ रहते हुए उन्होंने सुना कि 'ताम्रपर्णी द्वीप (श्रीलंका) चैत्यों की मालाओं से अलंकृत है और काषाय वस्त्रों (भिक्षुओं) से प्रकाशित है। वहाँ जहाँ चाहें वहाँ बैठना या लेटना संभव है। वहाँ ऋतु-अनुकूलता, आवास-अनुकूलता, पुद्गल-अनुकूलता और धर्म-श्रवण की अनुकूलता—सब कुछ सुलभ है।' उन्होंने अपनी धन-सम्पत्ति अपने पुत्र और पत्नी को सौंप दी और वस्त्र के छोर में बँधे केवल एक कार्षापण के साथ घर से निकल पड़े। समुद्र तट पर जहाज की प्रतीक्षा करते हुए वे एक महीने तक रहे। व्यापार में कुशल होने के कारण, उन्होंने उस स्थान पर सामान खरीदकर और दूसरे स्थान पर बेचकर, धार्मिक व्यापार के माध्यम से उसी एक महीने के भीतर एक हजार (कार्षापण) अर्जित कर लिए। इस प्रकार क्रमशः महाविहार पहुँचकर उन्होंने प्रव्रज्या की याचना की। प्रव्रज्या के लिए सीमा में ले जाए जाने पर, उन्होंने वह हजार (कार्षापणों) की थैली अपनी कमर के फेंटे से भूमि पर गिरा दी। 'यह क्या है?' पूछे जाने पर उन्होंने कहा, 'भन्ते, एक हजार कार्षापण हैं।' 'उपासक, प्रव्रजित होने के समय से इनका प्रबंधन करना संभव नहीं है, अभी ही इनका निपटारा कर दो'—ऐसा कहे जाने पर, 'विशाख के प्रव्रज्या स्थल पर आए हुए लोग खाली हाथ न जाएँ'—यह कहकर उन्होंने उन्हें खोलकर सीमा-प्रांगण में बिखेर दिया और प्रव्रजित होकर उपसम्पदा प्राप्त की। वे पाँच वर्ष के (भिक्षु) होकर, दो मातृकाओं (विनय) में निपुण होकर, अपने अनुकूल कर्मस्थान लेकर, प्रत्येक विहार में चार-चार महीने समान रूप से निवास करते हुए विचरण करने लगे। इस प्रकार विचरण करते हुए—

‘‘วนนฺตเร ฐิโต เถโร, วิสาโข คชฺชมานโก;

อตฺตโน คุณเมสนฺโต, อิมมตฺถํ อภาสถ.

'वन के भीतर स्थित, गर्जना करते हुए स्थविर विशाख ने अपने गुणों का अन्वेषण करते हुए यह बात कही:

‘‘ยาวตา อุปสมฺปนฺโน, ยาวตา อิธ มาคโต;

เอตฺถนฺตเร ขลิตํ นตฺถิ, อโห ลาโภ เต มาริสา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘);

'जब से उपसम्पन्न हुआ हूँ और जब से यहाँ आया हूँ, इस बीच कोई स्खलन (चूक) नहीं हुई है। अहो! हे मित्र, यह तुम्हारे लिए महान लाभ है।' (विशुद्धिमार्ग 1.258);

โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คจฺฉนฺโต ทฺเวธาปถํ ปตฺวา ‘‘อยํ นุ โข มคฺโค, อุทาหุ อย’’นฺติ จินฺตยนฺโต อฏฺฐาสิ. อถสฺส ปพฺพเต อธิวตฺถา เทวตา [Pg.360] หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘เอโส มคฺโค’’ติ ทสฺเสติ. โส จิตฺตลปพฺพตวิหารํ คนฺตฺวา ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา ‘‘ปจฺจูเส คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นิปชฺชิ. จงฺกมสีเส มณิลรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา โสปานผลเก นิสีทิตฺวา ปโรทิ. เถโร ‘‘โก เอโส’’ติ อาห. อหํ, ภนฺเต, มณิลิยาติ. กิสฺส โรทสีติ? ตุมฺหากํ คมนํ ปฏิจฺจาติ. มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ โก คุโณติ? ตุมฺเหสุ, ภนฺเต, อิธ วสนฺเตสุ อมนุสฺสา อญฺญมญฺญํ เมตฺตํ ปฏิลภนฺติ, เต ทานิ ตุมฺเหสุ คเตสุ กลหํ กริสฺสนฺติ, ทุฏฺฐุลฺลมฺปิ กถยิสฺสนฺตีติ. เถโร ‘‘สเจ มยิ อิธ วสนฺเต ตุมฺหากํ ผาสุวิหาโร โหติ, สุนฺทร’’นฺติ วตฺวา อญฺเญปิ จตฺตาโร มาเส ตตฺเถว วสิตฺวา ปุน ตเถว คมนจิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. เทวตาปิ ปุน ตเถว ปโรทิ. เอเตเนว อุปาเยน เถโร ตตฺเถว วสิตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายีติ. เอวํ ธมตฺตาวิหารี ภิกฺขุ อมนุสฺสานํ ปิโย โหติ.

वे चित्तलपर्वत विहार जाते समय एक दोराहे पर पहुँचे और 'क्या यह मार्ग है या वह?'—ऐसा सोचते हुए खड़े हो गए। तब पर्वत पर रहने वाली एक देवता ने हाथ बढ़ाकर 'यह मार्ग है'—ऐसा दिखाया। वे चित्तलपर्वत विहार जाकर वहाँ चार महीने रहे और 'भोर में जाऊँगा'—ऐसा सोचकर लेट गए। चंक्रमण के सिरे पर स्थित मणिल वृक्ष पर रहने वाली देवता सीढ़ी के पायदान पर बैठकर रोने लगी। स्थविर ने पूछा—'यह कौन है?' 'भन्ते, मैं मणिलिया हूँ।' 'क्यों रो रही हो?' 'आपके जाने के कारण।' 'मेरे यहाँ रहने से तुम्हारा क्या लाभ है?' 'भन्ते, आपके यहाँ रहने से अमनुष्य (यक्ष आदि) एक-दूसरे के प्रति मैत्री प्राप्त करते हैं; अब आपके चले जाने पर वे कलह करेंगे और अपशब्द भी कहेंगे।' स्थविर ने 'यदि मेरे यहाँ रहने से तुम्हारा सुखपूर्वक निवास होता है, तो अच्छा है'—यह कहकर वहाँ और चार महीने रहे और फिर से जाने का विचार किया। देवता फिर से वैसे ही रोने लगी। इसी उपाय से स्थविर वहीं रहते हुए वहीं परिनिर्वाण को प्राप्त हुए। इस प्रकार धर्म-विहारी भिक्षु अमनुष्यों का प्रिय होता है।

พลวปิยจิตฺตตายาติ อิมินา พลวปิยจิตฺตตามตฺเตนปิ สตฺถํ น กมติ, ปเคว เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ ทสฺเสติ. ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, เกนจิ ปริปนฺเถน ปริหีนชฺฌานสฺส พฺยาปาทสฺส ทูรสมุสฺสาริตภาวโต ขิปฺปเมว สมาธิยติ, ‘‘อาสวานํ ขยายา’’ติ เกจิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อิโต อญฺญกมฺมฏฺฐานวเสน อธิคตชฺฌานานมฺปิ สุขสุปนาทโย อานิสํสา ลพฺภนฺติ. ยถาห –

'प्रबल प्रियचित्तता के कारण'—इससे यह दिखाया गया है कि केवल प्रबल प्रियचित्तता मात्र से भी शस्त्र (शरीर पर) काम नहीं करता, फिर मैत्री की चेतोविमुक्ति के बारे में तो कहना ही क्या! चित्त शीघ्र ही समाहित हो जाता है; किसी अन्तराय के कारण नष्ट हुए ध्यान वाले के भी व्यापाद (द्वेष) के दूर हट जाने से चित्त शीघ्र ही समाहित हो जाता है। कुछ लोग 'आस्रवों के क्षय के लिए' ऐसा कहते हैं। शेष समझने में सरल ही है। और यहाँ, यद्यपि इससे भिन्न अन्य कर्मस्थानों के माध्यम से प्राप्त ध्यानों वालों को भी सुखपूर्वक सोने आदि के लाभ प्राप्त होते हैं। जैसा कि कहा गया है—

‘‘สุขํ สุปนฺติ มุนโย, อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตา;

สุปฺปพุทฺธํ ปพุชฺฌนฺติ, สทา โคตมสาวกา’’ติ. (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๒๕๘);

จ อาทิ –

'मुनि सुखपूर्वक सोते हैं, जो भीतर से भली-भाँति समाहित हैं; गौतम के श्रावक सदा सुखपूर्वक जागते हैं।' (विशुद्धिमार्ग महाटीका 1.258); इत्यादि—

ตถาปิเม อานิสํสา พฺรหฺมวิหารลาภิโน อนวเสสา ลพฺภนฺติ พฺยาปาทาทีนํ อุชุวิปจฺจนีกภาวโต พฺรหฺมวิหารานํ. เตเนวาห ‘‘นิสฺสรณํ เหตํ, อาวุโส, พฺยาปาทสฺส, ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๒๖; อ. นิ. ๖.๑๓). พฺยาปาทาทิวเสน จ สตฺตานํ ทุกฺขสุปนาทโยติ ตปฺปฏิปกฺขภูเตสุ พฺรหฺมวิหาเรสุ สิทฺเธสุ สุขสุปนาทโย หตฺถคตา เอว โหนฺตีติ.

फिर भी ये लाभ ब्रह्मविहार प्राप्त करने वालों को पूर्ण रूप से प्राप्त होते हैं, क्योंकि ब्रह्मविहार व्यापाद (द्वेष) आदि के सीधे विरोधी हैं। इसीलिए कहा गया है—'हे आवुसो, यह मैत्री-चेतोविमुक्ति व्यापाद का निस्तारण (छुटकारा) है' इत्यादि (दीघ निकाय 3.326; अंगुत्तर निकाय 6.13)। और व्यापाद आदि के कारण ही प्राणियों को दुःखपूर्वक सोना आदि होता है, अतः उनके प्रतिपक्षभूत ब्रह्मविहारों के सिद्ध होने पर सुखपूर्वक सोना आदि हस्तगत (प्राप्त) ही हो जाते हैं।

เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

मैत्री सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

๖. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

६. अट्ठकनागर सुत्त की वर्णना

๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.361] เพลุวคามเกติ เวสาลิยา ทกฺขิณปสฺเส อวิทูเร เพลุวคามโก นาม อตฺถิ, ตํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. สารปฺปตฺตกุลคณนายาติ มหาสารมหปฺปตฺตกุลคณนาย. ทสเม ฐาเนติ อญฺเญ อญฺเญติ ทสคณนฏฺฐาเน. อฏฺฐกนคเร ชาโต ภโวติ อฏฺฐกนาคโร. กุกฺกุฏาราโมติ ปาฏลิปุตฺเต กุกฺกุฏาราโม, น โกสมฺพิยํ.

१६. छठे (सुत्त) में 'बेलुवगामक'—वैशाली के दक्षिण पार्श्व में पास ही बेलुवगामक नामक गाँव है, उसे गोचर-ग्राम बनाकर—यह अर्थ है। 'सारप्पत्तकुलगणनाय'—महान सार को प्राप्त कुलों की गणना में। 'दसमे ठाने'—अन्यों के बीच दसवें स्थान पर। 'अट्ठकनगर' में उत्पन्न होने वाला 'अट्ठकनागर' है। 'कुक्कुटाराम'—पाटलिपुत्र का कुक्कुटाराम, कौशाम्बी का नहीं।

ปกตตฺถปฺปฏินิทฺเทโส ต-สทฺโทติ ตสฺส ‘‘ภควตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ สมานาธิกรณภาเวน วุตฺตสฺส เยน อภิสมฺพุทฺธภาเวน ภควา ปกโต อธิคโต สุปากโฏ จ, ตํ อภิสมฺพุทฺธภาวํ สทฺธึ อาคมนียปฏิปทาย อตฺถภาเวเนว ทสฺเสนฺโต ‘‘โย โส…เป… อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ อาห. สติปิ ญาณทสฺสนสทฺทานํ อิธ ปญฺญาเววจนภาเว เตน เตน วิเสเสน เนสํ วิสยวิเสเส ปวตฺติทสฺสนตฺถํ อสาธารณญาณวิเสสวเสน, วิชฺชาตฺตยวเสน, วิชฺชาภิญฺญานาวรณวเสน, สพฺพญฺญุตญฺญาณมํสจกฺขุวเสน ปฏิเวธเทสนาญาณวเสน จ ตทตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสํ เตส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาสยานุสยํ ชานตา อาสยานุสยญาเณน, สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา สพฺพญฺญุตานาวรณญาเณหิ. ปุพฺเพนิวาสาทีหีติ ปุพฺเพนิวาสาสวกฺขยญาเณหิ. ปฏิเวธปญฺญายาติ อริยมคฺคปญฺญาย. เทสนาปญฺญาย ปสฺสตาติ เทเสตพฺพธมฺมานํ เทเสตพฺพปฺปการํ โพธเนยฺยปุคฺคลานญฺจ อาสยานุสยจริตาธิมุตฺติอาทิเภทํ ธมฺมํ เทสนาปญฺญาย ยาถาวโต ปสฺสตา. อรีนนฺติ กิเลสารีนํ, ปญฺจวิธมารานํ วา สาสนสฺส วา ปจฺจตฺถิกานํ อญฺญติตฺถิยานํ. เตสํ ปน หนนํ ปาฏิหาริเยหิ อภิภวนํ อปฺปฏิภานตากรณํ อชฺฌุเปกฺขณญฺจ. เกสิวินยสุตฺตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ. ตถา ฐานาฏฺฐานาทีนิ ชานตา. ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปสฺสตา. สวาสนานมาสวานํ ขีณตฺตา อรหตา. อภิญฺเญยฺยาทิเภเท ธมฺเม อภิญฺเญยฺยาทิโต อวิปรีตาวโพธโต สมฺมาสมฺพุทฺเธน.

'त' (वह) शब्द प्रकट अर्थ का प्रतिनिर्देश है। 'भगवता' आदि पदों के साथ समानाधिकरण भाव से कहे गए जिस अभिसम्बुद्ध भाव के कारण भगवान प्रकट, अधिगत और सुप्रकट हुए हैं, उसी अभिसम्बुद्ध भाव को आगमनीय प्रतिपदा के अर्थ के साथ ही दिखाते हुए 'यो सो...पे... अभिसम्बुद्धो' (जो वह... अभिसम्बुद्ध है) ऐसा कहा। यद्यपि यहाँ ज्ञान और दर्शन शब्द प्रज्ञा के ही पर्यायवाची हैं, तथापि उन-उन विशेषताओं के द्वारा उनके विषय-विशेष में प्रवृत्ति दिखाने के लिए असाधारण ज्ञान विशेष के वश से, त्रिविद्या के वश से, विद्या-अभिज्ञा के अनावरण के वश से, सर्वज्ञता ज्ञान और मांस-चक्षु के वश से तथा प्रतिवेध और देशना ज्ञान के वश से, उस अर्थ को जोड़कर दिखाते हुए 'तेसं तेसं' (उन-उन का) आदि कहा। वहाँ आशयानुशय को जानने वाले के द्वारा 'आशयानुशय ज्ञान' से, समस्त ज्ञेय धर्मों को देखने वाले के द्वारा 'सर्वज्ञता-अनावरण ज्ञान' से। 'पुब्बेनिवासादीहि' का अर्थ है पूर्वनिवास और आस्रवक्षय ज्ञान से। 'प्रतिवेध प्रज्ञा' से अर्थात् आर्यमार्ग की प्रज्ञा से। 'देशना प्रज्ञा से देखते हुए' अर्थात् देशना करने योग्य धर्मों के देशना के प्रकार को और बोध प्राप्त करने वाले पुद्गलों के आशय, अनुशय, चरित और अधिमुक्ति आदि के भेद वाले धर्म को देशना प्रज्ञा से यथार्थ रूप में देखते हुए। 'अरीणं' अर्थात् क्लेश रूपी शत्रुओं का, अथवा पाँच प्रकार के मारों का, अथवा शासन के प्रतिपक्षी अन्यतीर्थियों का। उनका 'हनन' अर्थात् प्रातिहार्यों द्वारा अभिभूत करना, उन्हें निरुत्तर करना और उनकी उपेक्षा करना है। यहाँ 'केसिविनय सुत्त' निदर्शन (उदाहरण) है। उसी प्रकार स्थान और अस्थान आदि को जानने वाले के द्वारा। कर्म के अनुसार गति प्राप्त सत्त्वों को देखने वाले के द्वारा। वासना सहित आस्रवों के क्षीण होने से 'अर्हत्' के द्वारा। अभिज्ञेय आदि भेदों वाले धर्मों को अभिज्ञेय आदि के रूप में विपरीत रहित बोध होने से 'सम्यक्सम्बुद्ध' के द्वारा।

อถ วา ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณตาย ชานตา. กายกมฺมาทิวเสน ติณฺณมฺปิ กมฺมานํ ญาณานุปริวตฺติโต นิสมฺมการิตาย ปสฺสตา. ทวาทีนมฺปิ อภาวสาธิกาย ปหานสมฺปทาย อรหตา. ฉนฺทาทีนํ [Pg.362] อหานิเหตุภูตาย อกฺขยปฏิภานสาธิกาย สพฺพญฺญุตาย สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ ทสพลอฏฺฐารสอาเวณิกพุทฺธธมฺมวเสนปิ โยชนา กาตพฺพา.

अथवा तीन कालों में अप्रतिहत ज्ञान होने के कारण जानने वाले के द्वारा। काय-कर्म आदि के वश से तीनों ही कर्मों के ज्ञान के अनुवर्ती होने से, विचारपूर्वक कार्य करने के कारण देखने वाले के द्वारा। क्रीड़ा आदि के अभाव को सिद्ध करने वाली प्रहाण-सम्पदा के कारण 'अर्हत्' के द्वारा। छन्द आदि की अहानि (कमी न होना) के हेतुभूत अक्षय प्रतिभा को सिद्ध करने वाली सर्वज्ञता के कारण 'सम्यक्सम्बुद्ध' के द्वारा—इस प्रकार दशबल और अठारह आवेणिक बुद्ध धर्मों के वश से भी योजना करनी चाहिए।

อภิสงฺขตนฺติ อตฺตโน ปจฺจเยหิ อภิสมฺมุขภาเวน สเมจฺจ สมฺภุยฺย กตํ. สฺวาสฺส กตภาโว อุปฺปาทเนน เวทิตพฺโพ, น อุปฺปนฺนสฺส ปฏิสงฺขรเณนาติ อาห ‘‘อุปฺปาทิต’’นฺติ. เต จสฺส ปจฺจยา เจตนาปธานาติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ‘‘เจตยิตํ กปฺปยิต’’นฺติ อตฺถมาห. อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตนฺติ จ ฌานสฺส ปาตุภาวทสฺสนมุเขน วิทฺธํสนภาวํ อุลฺลิงฺเคติ. ยญฺหิ อหุตฺวา สมฺภวติ, ตํ หุตฺวา ปฏิเวติ. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘ยํ โข ปนา’’ติอาทิ. สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโตติ เอตฺถ สมถธมฺเม ฐิตตฺตา สมาหิโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทโย ปชหนฺโต อนุกฺกเมน ตํ อนุโลมญาณํ ปาเปตา หุตฺวา วิปสฺสนฺนาธมฺเม ฐิโต. สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ รญฺชนฏฺเฐน ราโค. นนฺทนฏฺเฐน นนฺที. ตตฺถ สุขุมา อเปกฺขา วุตฺตา. ยา นิกนฺตีติ วุจฺจติ.

'अभिसंस्कृत' का अर्थ है अपने प्रत्ययों (कारणों) के द्वारा सम्मुख भाव से मिलकर और एकत्रित होकर किया गया। उसका 'कृत' (किया हुआ) होना उत्पत्ति से समझना चाहिए, न कि उत्पन्न हुए के संस्कार (मरम्मत) से, इसलिए 'उत्पादित' कहा। और वे उसके प्रत्यय 'चेतना' प्रधान हैं, यह दिखाने के लिए पालि में 'अभिसङ्खतं अभिसञ्चेतयितं' कहा गया है, जिसका अर्थ 'चेतयितं कप्पयितं' (चेतित और कल्पित) कहा है। 'अभिसङ्खतं अभिसञ्चेतयितं' यह ध्यान के प्रादुर्भाव को दिखाने के माध्यम से उसके विनाशशील स्वभाव को सूचित करता है। क्योंकि जो न होकर उत्पन्न होता है, वह होकर नष्ट हो जाता है। इसीलिए पालि में 'यं खो पना' आदि कहा गया है। 'शमथ-विपश्यना धर्मों में स्थित' यहाँ शमथ धर्म में स्थित होने के कारण समाहित होकर, विपश्यना को आरम्भ कर अनित्यानुपश्यना आदि के द्वारा नित्य-संज्ञा आदि का त्याग करते हुए, क्रमशः उस अनुलोम ज्ञान को प्राप्त होकर विपश्यना धर्म में स्थित है। शमथ और विपश्यना संज्ञक धर्मों में रञ्जन (रँगने) के अर्थ में 'राग' है। नन्दन (अभिनन्दन) के अर्थ में 'नन्दी' है। वहाँ सूक्ष्म अपेक्षा (तृष्णा) कही गई है, जिसे 'निकान्ति' कहा जाता है।

เอวํ สนฺเตติ เอวํ ยถารุตวเสเนว อิมสฺส สุตฺตปทสฺส อตฺเถ คเหตพฺเพ สติ. สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพติ อนาคามิผลํ อนิพฺพตฺเตตฺวา ตทตฺถาย สมถวิปสฺสนาปิ อนิพฺพตฺเตตฺวา เกวลํ ตตฺถ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ. กสฺมา? เตสุ สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ ฉนฺทราคมตฺเตน อนาคามินา ลทฺธพฺพสฺส อลทฺธอนาคามิผเลนปิ ลทฺธพฺพตฺตา. ตถา สติ เตน อนาคามิผลมฺปิ ลทฺธพฺพเมว โหติ. เตนาห ‘‘อนาคามิผลํ ปฏิลทฺธํ ภวิสฺสตี’’ติ. สภาวโต รสิตพฺพตฺตา อวิปรีโต อตฺโถ เอว อตฺถรโส.

'ऐसा होने पर' अर्थात् इस प्रकार यथाश्रुत (शब्दशः) के वश से ही इस सुत्त-पद का अर्थ ग्रहण करने पर। 'शमथ और विपश्यना में छन्दराग करना चाहिए'—तो अनागामी फल को उत्पन्न किए बिना और उसके लिए शमथ-विपश्यना को भी उत्पन्न किए बिना केवल वहाँ छन्दराग करना होगा। क्यों? क्योंकि उन शमथ-विपश्यना संज्ञक धर्मों में मात्र छन्दराग से अनागामी द्वारा प्राप्त किए जाने वाले फल को, अनागामी फल प्राप्त न करने वाले के द्वारा भी प्राप्त कर लिया जाएगा। वैसा होने पर उसके द्वारा अनागामी फल भी प्राप्त ही हो जाता है। इसीलिए कहा—'अनागामी फल प्राप्त हो जाएगा'। स्वभाव से आस्वादन करने योग्य होने के कारण अविपरीत (यथार्थ) अर्थ ही 'अर्थरस' है।

อญฺญาปิ กาจิ สุคติโยติ วินิปาติเก สนฺธายาห. อญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโยติ อสุรกายมาห.

'अन्य भी कोई सुगतियाँ'—यह विनिपातिकों (देवों के एक वर्ग) के सन्दर्भ में कहा है। 'अन्य भी कोई दुर्गतियाँ'—यह असुरकाय के लिए कहा है।

อปฺปํ ยาจิเตน พหุํ เทนฺเตน อุฬารปุริเสน วิย เอกํ ธมฺมํ ปุจฺฉิเตน ‘‘อยมฺปิ เอกธมฺโม’’ติ กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา ปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาโต ปจฺเจกํ วากฺยปริสมาปนญาเยน. ปุจฺฉาวเสนาติ ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต อานนฺท, เตน…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน เอกธมฺโม สมฺมทกฺขาโต’’ติ เอวํ [Pg.363] ปวตฺตปุจฺฉาวเสน. อมตุปฺปตฺติอตฺเถนาติ อมตภาวสฺส อุปฺปตฺติเหตุตาย, สพฺพานิปิ กมฺมฏฺฐานานิ เอกรสาปิ อมตาธิคมสฺส ปฏิปตฺติยาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ อคฺคผลภูมิ อนาคามิผลภูมีติ ทฺเวว ภูมิโย สรูปโต อาคตา, นานนฺตริยตาย ปน เหฏฺฐิมาปิ ทฺเว ภูมิโย อตฺถโต อาคตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพาติ. ปญฺจ สตานิ อคฺโฆ เอตสฺสาติ ปญฺจสตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

थोड़ा माँगने पर बहुत देने वाले उदार पुरुष की तरह, एक धर्म पूछने पर 'यह भी एक धर्म है' ऐसा कहे जाने के कारण, ग्यारह धर्म भी पृच्छा (प्रश्न) के वश से 'एक धर्म' नाम वाले हो गए, प्रत्येक वाक्य की समाप्ति के न्याय से। 'पृच्छा के वश से' अर्थात् 'भन्ते आनन्द, क्या उस... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा कोई एक धर्म भली-भाँति कहा गया है'—इस प्रकार प्रवृत्त पृच्छा के वश से। 'अमृत-उत्पत्ति के अर्थ से' अर्थात् अमृतत्व की उत्पत्ति का हेतु होने के कारण; सभी कर्मस्थान एकरस होने पर भी अमृत की प्राप्ति की प्रतिपत्ति (साधना) के लिए हैं—यह अर्थ है। इस प्रकार यहाँ अग्रफल भूमि (अर्हत् पद) और अनागामी फल भूमि—ये दो ही भूमियाँ स्वरूप से आई हैं, किन्तु निरन्तरता (नान्तर्यता) के कारण नीचे की दो भूमियाँ भी अर्थतः आ ही गई हैं—ऐसा समझना चाहिए। 'पाँच सौ जिसका मूल्य है' वह 'पञ्चसत' है। शेष यहाँ स्पष्ट ही है।

อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

अट्ठकनागर सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

๗. โคปาลสุตฺตวณฺณนา

७. गोपाल सुत्त की वर्णना।

๑๗. สตฺตเม ติสฺโส กถาติ ติสฺโส อฏฺฐกถา, ติวิธา สุตฺตสฺส อตฺถวณฺณนาติ อตฺโถ. เอเกกํ ปทํ นาฬํ มูลํ เอติสฺสาติ เอวํสญฺญิตา เอกนาฬิกา. เอเกกํ วา ปทํ นาฬํ อตฺถนิคฺคมนมคฺโค เอติสฺสาติ เอกนาฬิกา. เตนาห ‘‘เอเกกสฺส ปทสฺส อตฺถกถน’’นฺติ. จตฺตาโร อํสา ภาคา อตฺถสลฺลกฺขณูปายา เอติสฺสาติ จตุรสฺสา. เตนาห ‘‘จตุกฺกํ พนฺธิตฺวา กถน’’นฺติ. นิยมโต นิสินฺนสฺส อารทฺธสฺส วตฺโต สํวตฺโต เอติสฺสา อตฺถีติ นิสินฺนวตฺติกา, ยถารทฺธสฺส อตฺถสฺส วิสุํ วิสุํ ปริโยสาปิกาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา’’ติอาทิ. เอเกกสฺสปิ ปทสฺส ปิณฺฑตฺถทสฺสนวเสน พหูนํ ปทานํ เอกชฺฌํ อตฺถํ อกเถตฺวา เอกเมกสฺส ปทสฺส อตฺถวณฺณนา อยํ สพฺพตฺถ ลพฺภติ. จตุกฺกํ พนฺธิตฺวาติ กณฺหปกฺเข อุปโมปเมยฺยทฺวยํ, ตถา สุกฺกปกฺเขติ อิทํ จตุกฺกํ โยเชตฺวา. อยํ เอทิเสสุ เอว สุตฺเตสุ ลพฺภติ. ปริโยสานคมนนฺติ เกจิ ตาว อาหุ ‘‘กณฺหปกฺเข อุปมํ ทสฺเสตฺวา อุปมา จ นาม ยาวเทว อุปเมยฺยสมฺปฏิปาทนตฺถาติ อุปเมยฺยตฺถํ อาหริตฺวา สํกิเลสปกฺขนิทฺเทโส จ โวทานปกฺขวิภาวนตฺถายาติ สุกฺกปกฺขมฺปิ อุปโมปเมยฺยวิภาเคน อาหริตฺวา สุตฺตตฺถสฺส ปริโยสาปนํ. กณฺหปกฺเข อุปเมยฺยํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ. อปเร ปน ‘‘กณฺหปกฺเข, สุกฺกปกฺเข จ ตํตํอุปมูปเมยฺยตฺถานํ วิสุํ วิสุํ ปริโยสาเปตฺวาว กถนํ ปริโยสานคมน’’นฺติ วทนฺติ. อยนฺติ นิสินฺนวตฺติกา. อิธาติ อิมสฺมึ โคปาลกสุตฺเต. สพฺพาจริยานํ อาจิณฺณาติ สพฺเพหิปิ ปุพฺพาจริเยหิ อาจริตา สํวณฺณิตา, ตถา เจว ปาฬิ ปวตฺตาติ.

१७. सातवें में 'तिस्सो कथा' (तीन कथाएँ) का अर्थ है तीन अट्ठकथाएँ, अर्थात् सूत्र की तीन प्रकार की अर्थ-वर्णना। 'एकनाळिका' उसे कहते हैं जिसका प्रत्येक पद एक ही नली (मार्ग) या मूल वाला हो। अथवा, जिसका प्रत्येक पद अर्थ तक पहुँचने का एक ही मार्ग (नली) हो, वह 'एकनाळिका' है। इसीलिए कहा गया है— 'एक-एक पद की अर्थ-व्याख्या'। जिसके चार अंश या भाग अर्थ-निर्धारण के उपाय हों, वह 'चतुरस्सा' (चतुष्कोणीय) है। इसीलिए कहा गया है— 'चार-चार (पदों) को बाँधकर कहना'। नियमपूर्वक बैठे हुए और आरम्भ किए गए विषय का जो वर्णन (वृत्त) चलता है, वह जिसमें हो, वह 'निसिन्नवत्तिका' है; इसका अर्थ है आरम्भ किए गए अर्थ को अलग-अलग समाप्त करने वाली। इसीलिए 'पण्डितगोपालक को दिखाकर' आदि कहा गया है। प्रत्येक पद के पिण्डार्थ (सामूहिक अर्थ) को दिखाने के वश से, बहुत से पदों का एक साथ अर्थ न कहकर, एक-एक पद की जो अर्थ-वर्णना है, वह सब जगह प्राप्त होती है। 'चार को बाँधकर' का अर्थ है— कृष्णपक्ष में उपमान और उपमेय का जोड़ा, तथा उसी प्रकार शुक्लपक्ष में— इस प्रकार इस चतुष्क को जोड़कर। यह इस प्रकार के सूत्रों में ही प्राप्त होता है। 'परियोसानगमन' (समाप्ति तक पहुँचना) के विषय में कुछ लोग कहते हैं— 'कृष्णपक्ष में उपमान दिखाकर, और उपमान केवल उपमेय के प्रतिपादन के लिए ही होता है, अतः उपमेय के अर्थ को लाकर, और संक्लेशपक्ष का निर्देश व्यवदानपक्ष (शुद्धिपक्ष) की स्पष्टता के लिए होता है, अतः शुक्लपक्ष को भी उपमान-उपमेय के विभाग से लाकर सूत्र के अर्थ को समाप्त करना। कृष्णपक्ष में उपमेय दिखाकर समाप्ति तक पहुँचने आदि में भी यही विधि है।' दूसरे लोग कहते हैं— 'कृष्णपक्ष और शुक्लपक्ष में उन-उन उपमान-उपमेय के अर्थों को अलग-अलग समाप्त करके ही कहना परियोसानगमन है।' यह 'निसिन्नवत्तिका' है। 'यहाँ' का अर्थ है इस गोपालक सूत्र में। 'सब्बाचरियानं आचिण्णा' का अर्थ है सभी पूर्वाचार्यों द्वारा आचरित और वर्णित, और उसी प्रकार पालि (मूल पाठ) प्रवृत्त है।

องฺคียนฺติ [Pg.364] อวยวภาเวน ญายนฺตีติ องฺคานิ, โกฏฺฐาสา. ตานิ ปเนตฺถ ยสฺมา สาวชฺชสภาวานิ, ตสฺมา อาห ‘‘องฺเคหีติ อคุณโกฏฺฐาเสหี’’ติ. โคมณฺฑลนฺติ โคสมูหํ. ปริหริตุนฺติ รกฺขิตุํ. ตํ ปน ปริหรณํ ปริคฺคเหตฺวา วิจรณนฺติ อาห ‘‘ปริคฺคเหตฺวา วิจริตุ’’นฺติ. วฑฺฒินฺติ คุนฺนํ พหุภาวํ พหุโครสตาสงฺขาตํ ปริวุทฺธึ. ‘‘เอตฺตกมิท’’นฺติ รูปียตีติ รูปํ, ปริมาณปริจฺเฉโทปิ สรีรรูปมฺปีติ อาห ‘‘คณนโต วา วณฺณโต วา’’ติ. น ปริเยสติ วินฏฺฐภาวสฺเสว อชานนโต. นีลาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน เสตสพลาทิวณฺณํ สงฺคณฺหาติ.

'अङ्ग' वे हैं जो अवयव के रूप में जाने जाते हैं, अर्थात् भाग या कोष्ठक। यहाँ वे क्योंकि दोषपूर्ण स्वभाव वाले हैं, इसलिए कहा— 'अङ्गेहीति' अर्थात् 'दुर्गुणों के भागों से'। 'गोमण्डल' का अर्थ है गायों का समूह। 'परिहरितुं' का अर्थ है रक्षा करना। उस रक्षा को 'परिग्रह (देखभाल) करके विचरण करना' कहा गया है। 'वड्ढिं' का अर्थ है गायों की बहुलता, जो बहुत अधिक गोरस (दूध आदि) के रूप में होने वाली वृद्धि है। 'यह इतना है' इस प्रकार जो मापा (रूपित) जाता है वह 'रूप' है, परिमाण का परिच्छेद भी और शरीर का रूप भी, इसीलिए कहा— 'गणना से या वर्ण (रंग) से'। वह खोज नहीं करता क्योंकि उसे नष्ट हुए के बारे में पता ही नहीं चलता। 'नीला' यहाँ 'इति' शब्द आदि के अर्थ में है। उससे सफेद, चितकबरे आदि रंगों का भी ग्रहण होता है।

ธนุสตฺติสูลาทีติ เอตฺถ อิสฺสาสาจริยานํ คาวีสุ กตํ ธนุลกฺขณํ. กุมารภตฺติคณานํ คาวีสุ กตํ สตฺติลกฺขณํ. อิสฺสรภตฺติคณานํ คาวีสุ กตํ สูลลกฺขณนฺติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน รามวาสุเทวคณาทีนํ คาวีสุ กตํ ผรสุจกฺกาทิลกฺขณํ สงฺคณฺหาติ.

'धनुसत्तिसूलदी' यहाँ धनुर्विद्या के आचार्यों द्वारा गायों पर बनाया गया 'धनुष' का चिह्न है। कुमारभत्ति गणों द्वारा गायों पर बनाया गया 'शक्ति' (भाला) का चिह्न है। ईश्वरभत्ति गणों द्वारा गायों पर बनाया गया 'शूल' (त्रिशूल) का चिह्न है— ऐसा सम्बन्ध जोड़ना चाहिए। 'आदि' शब्द से राम-वासुदेव गणों आदि की गायों पर बनाए गए फरसा, चक्र आदि चिह्नों का ग्रहण होता है।

นีลมกฺขิกาติ ปิงฺคลมกฺขิกา, ขุทฺทกมกฺขิกา เอว วา. สฏติ รุชติ เอตายาติ สาฏิกา, สํวฑฺฒา สาฏิกา อาสาฏิกา. เตนาห ‘‘วฑฺฒนฺตี’’ติอาทิ. หาเรตาติ อปเนตา.

'नीलमक्खिका' का अर्थ है भूरी मक्खियाँ, अथवा छोटी मक्खियाँ ही। जिससे सड़न या पीड़ा होती है वह 'साटिका' है, और बढ़ी हुई साटिका 'आसाटिका' (कीड़े/मैगट्स) है। इसीलिए कहा— 'बढ़ते हैं' आदि। 'हारेता' का अर्थ है दूर करने वाला।

วาเกนาติ วากปฏฺเฏน. จีรเกนาติ ปิโลติเกน. อนฺโตวสฺเสติ วสฺสกาลสฺส อพฺภนฺตเร. นิคฺคาหนฺติ สุสุมาราทิคฺคาหรหิตํ. ปีตนฺติ ปานียสฺส ปีตภาวํ. สีหพฺยคฺฆาทิปริสฺสเยน สาสงฺโก สปฺปฏิภโย.

'वाकेन' का अर्थ है वल्कल (पेड़ की छाल) के पट्टे से। 'चीरकेन' का अर्थ है फटे हुए कपड़े के टुकड़े से। 'अन्तोवस्से' का अर्थ है वर्षा ऋतु के भीतर। 'निग्गाहं' का अर्थ है मगरमच्छ आदि ग्राहों से रहित। 'पीतं' का अर्थ है पानी का पिया जाना। सिंह, व्याघ्र आदि के भय के कारण जो आशंकित हो, वह 'सप्पटिभयो' (भययुक्त) है।

ปญฺจ อหานิ เอกสฺสาติ ปญฺจาหิโก, โส เอว วาโรติ, ปญฺจาหิกวาโร. เอวํ สตฺตาหิกวาโรปิ เวทิตพฺโพ. จิณฺณฏฺฐานนฺติ จริตฏฺฐานํ โคจรคฺคหิตฏฺฐานํ.

एक के लिए पाँच दिन 'पञ्चाहिको' है, वही जो बारी (वार) है वह 'पञ्चाहिकवारो' है। इसी प्रकार 'सत्ताहिकवार' (सात दिन की बारी) भी समझना चाहिए। 'चिण्णट्ठानं' का अर्थ है विचरण करने का स्थान या चराई का स्थान।

ปิติฏฺฐานนฺติ ปิตรา กาตพฺพฏฺฐานํ, ปิตรา กาตพฺพกิจฺจนฺติ อตฺโถ. ยถารุจึ คเหตฺวา คจฺฉนฺตีติ คุนฺนํ รุจิอนุรูปํ โคจรภูมึ วา นทิปารํ วา คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. โคภตฺตนฺติ กปฺปาสฏฺฐิกาทิมิสฺสํ โคภุญฺชิตพฺพํ ภตฺตํ. ภตฺตคฺคหเณเนว ยาคุปิ สงฺคหิตา.

'पितिट्ठानं' का अर्थ है पिता द्वारा किया जाने वाला स्थान, अर्थात् पिता द्वारा किया जाने वाला कर्तव्य। 'यथारुचिं गहेत्वा गच्छन्ति' का अर्थ है गायों की रुचि के अनुसार चराई की भूमि या नदी के पार ले जाकर जाते हैं। 'गोभत्तं' का अर्थ है बिनौले आदि से मिला हुआ गायों के खाने योग्य भोजन। 'भत्त' (भोजन) के ग्रहण से ही 'यागु' (कांजी/पेय) का भी संग्रह हो जाता है।

ทฺวีหากาเรหีติ วุตฺตํ อาการทฺวยํ ทสฺเสตุํ ‘‘คณนโต วา สมุฏฺฐานโต วา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ปาฬิยํ อาคตาติ ‘‘อุปจโย สนฺตตี’’ติ ชาตึ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา หทยวตฺถุํ อคฺคเหตฺวา ทสายตนานิ ปญฺจทส [Pg.365] สุขุมรูปานีติ เอวํ รูปกณฺฑปาฬิยํ (ธ. ส. ๖๖๖) อาคตา. ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ สลกฺขณโต อญฺญมญฺญสงฺกราภาวโต รูปภาคา. รูปโกฏฺฐาสาติ วา วิสุํ วิสุํ อปฺปวตฺติตฺวา กลาปภาเวเนว ปวตฺตนโต รูปกลาปา. โกฏฺฐาสาติ จ อํสา อวยวาติ อตฺโถ. โกฏฺฐนฺติ วา สรีรํ, ตสฺส อํสา เกสาทโย โกฏฺฐาสาติ อญฺเญปิ อวยวา โกฏฺฐาสา วิย โกฏฺฐาสา.

'दो प्रकारों से'— इन दो प्रकारों को दिखाने के लिए 'गणना से या समुत्थान से' कहा गया है। इस प्रकार पालि में आया है— 'उपचय और सन्तति'— इस प्रकार जाति को दो भागों में बाँटकर, हृदय-वस्तु को न लेकर, दस आयतन और पन्द्रह सूक्ष्म रूप— इस प्रकार रूपकाण्ड पालि (धम्मसङ्गणी ६६६) में आया है। 'पच्चवीसति रूपकोट्ठासा' का अर्थ है अपने लक्षणों के कारण एक-दूसरे से असङ्कीर्ण (न मिलने वाले) रूप के भाग। अथवा 'रूपकोट्ठासा' का अर्थ है अलग-अलग प्रवृत्त न होकर समूह (कलाप) के रूप में ही प्रवृत्त होने के कारण 'रूप-कलाप'। 'कोट्ठासा' का अर्थ अंश या अवयव है। अथवा 'कोट्ठ' का अर्थ शरीर है, उसके अंश केश आदि 'कोट्ठासा' हैं, जैसे अन्य अवयव कोष्ठक (भाग) होते हैं।

เสยฺยถาปีติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. ตตฺถ รูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ ยถาวุตฺตํ รูปํ สลกฺขณโต ญาเณน ปริคฺคณฺหิตฺวา. อรูปํ ววตฺถเปตฺวาติ ตํ รูปํ นิสฺสาย อารมฺมณญฺจ กตฺวา ปวตฺตมาเน เวทนาทิเก จตฺตาโร ขนฺเธ อรูปนฺติ ววตฺถเปตฺวา. รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ ปุน ตตฺถ ยํ รูปฺปนลกฺขณํ, ตํ รูปํ. ตทญฺญํ อรูปํ. อุภยวินิมุตฺตํ กิญฺจิ นตฺถิ อตฺตา วา อตฺตนิยํ วาติ เอวํ รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา. ตทุภยญฺจ อวิชฺชาทินา ปจฺจเยน สปจฺจยนฺติ ปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา, อนิจฺจตาทิลกฺขณํ อาโรเปตฺวา โย กลาปสมฺมสนาทิกฺกเมน กมฺมฏฺฐานํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ, โส น วฑฺฒตีติ โยชนา.

‘सेय्यथापि’ (जैसे कि) इत्यादि उपमा की तुलना है। वहाँ ‘रूपं परिग्गहेत्वा’ का अर्थ है—यथोक्त रूप को उसके लक्षणों के साथ ज्ञान से ग्रहण करके। ‘अरूपं ववत्थपेत्वा’ का अर्थ है—उस रूप के आश्रय से और उसे आलम्बन बनाकर प्रवृत्त होने वाले वेदना आदि चार स्कन्धों को ‘अरूप’ के रूप में व्यवस्थित (निर्धारित) करके। ‘रूपारूपं परिग्गहेत्वा’ का अर्थ है—पुनः वहाँ जो ‘रुप्पन’ (विकारग्रस्त होने) का लक्षण है, वह रूप है; उससे अन्य अरूप है। इन दोनों से मुक्त और कुछ भी नहीं है, न आत्मा है और न आत्मीय—इस प्रकार रूप और अरूप को ग्रहण करके। उन दोनों को अविद्या आदि प्रत्ययों के कारण ‘सप्रत्यय’ (कारण-सहित) जानकर, अनित्यता आदि लक्षणों का आरोपण करके, जो कलाप-सम्मसन (समूह-सम्दर्शन) आदि के क्रम से कर्मस्थान को पराकाष्ठा तक पहुँचाने में समर्थ नहीं होता, वह वृद्धि नहीं करता—यह योजना है।

เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานนฺติ จกฺขายตนํ, โสตายตนํ, ฆานายตนํ, ชิวฺหายตนํ, กายายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยนฺติ อฏฺฐวิธํ กมฺมวเสน; กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺตีติ อิทํ ทฺวยํ จิตฺตวเสนาติ เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานํ. สทฺทายตนเมกํ อุตุจิตฺตวเสน ทฺวิสมุฏฺฐานํ. รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตาติ เอตฺตกํ รูปํ อุตุจิตฺตาหารวเสน ติสมุฏฺฐานํ. รูปายตนํ, คนฺธายตนํ, รสายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ, อากาสธาตุ, อาโปธาตุ, กพฬีกาโร อาหาโรติ เอตฺตกํ รูปํ อุตุจิตฺตาหารกมฺมวเสน จตุสมุฏฺฐานํ. อุปจโย, สนฺตติ, ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตาติ เอตฺตกํ รูปํ น กุโตจิ สมุฏฺฐาตีติ น ชานาติ. สมุฏฺฐานโต รูปํ อชานนฺโตติอาทีสุ วตฺตพฺพํ ‘‘คณนโต รูปํ อชานนฺโต’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

‘इतना रूप एक-समुत्थान वाला है’—चक्षु-आयतन, श्रोत्र-आयतन, घ्राण-आयतन, जिह्वा-आयतन, काय-आयतन, स्त्री-इन्द्रिय, पुरुष-इन्द्रिय, जीवित-इन्द्रिय—ये आठ प्रकार कर्म के वश से; काय-विज्ञप्ति और वची-विज्ञप्ति—ये दो चित्त के वश से; इतना रूप एक-समुत्थान वाला है। एक शब्द-आयतन ऋतु और चित्त के वश से द्वि-समुत्थान वाला है। रूप की लघुता, मृदुता और कर्मण्यता—इतना रूप ऋतु, चित्त और आहार के वश से त्रि-समुत्थान वाला है। रूप-आयतन, गन्ध-आयतन, रस-आयतन, स्प्रष्टव्य-आयतन, आकाश-धातु, आप-धातु और कवलीकार आहार—इतना रूप ऋतु, चित्त, आहार और कर्म के वश से चतु-समुत्थान वाला है। उपचय, सन्तति, जरता और रूप की अनित्यता—इतना रूप किसी से भी उत्पन्न नहीं होता—यह वह नहीं जानता। ‘समुत्थान से रूप को न जानते हुए’ इत्यादि में वही कहना चाहिए जो ‘गणना से रूप को न जानते हुए’ इत्यादि में कहे गए नय (विधि) के अनुसार समझना चाहिए।

กมฺมลกฺขโณติ อตฺตนา กตํ ทุจฺจริตกมฺมํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ, พาโล. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? ทุจฺจินฺติตจินฺตี โหติ, ทุพฺภาสิตภาสี, ทุกฺกฏกมฺมการี[Pg.366]. อิมานิ โข…เป… ลกฺขณานี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๔๖; อ. นิ. ๓.๓). อตฺตนา กตํ สุจริตกมฺมํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ กมฺมลกฺขโณ, ปณฺฑิโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? สุจินฺติตจินฺตี โหติ, สุภาสิตภาสี, สุกตกมฺมการี. อิมานิ โข…เป… ปณฺฑิตลกฺขณานี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๓; อ. นิ. ๓.๓). เตนาห ‘‘กุสลากุสลกมฺมํ ปณฺฑิตพาลลกฺขณ’’นฺติ.

‘कर्म-लक्षण’ का अर्थ है—स्वयं के द्वारा किया गया दुश्चरित कर्म जिसका लक्षण है, वह ‘कर्म-लक्षण’ वाला बाल (मूर्ख) है। जैसा कि कहा गया है—‘भिक्षुओं! बाल के ये तीन बाल-लक्षण हैं। कौन से तीन? वह दुश्चिन्तित-चिन्ती (बुरा सोचने वाला), दुर्भाषित-भाषी (बुरा बोलने वाला) और दुष्कृत-कर्मकारी (बुरा करने वाला) होता है। ये ही... पे... लक्षण हैं।’ स्वयं के द्वारा किया गया सुचरित कर्म जिसका लक्षण है, वह ‘कर्म-लक्षण’ वाला पण्डित है। यह भी कहा गया है—‘भिक्षुओं! पण्डित के ये तीन पण्डित-लक्षण हैं। कौन से तीन? वह सुचिन्तित-चिन्ती (अच्छा सोचने वाला), सुभाषित-भाषी (अच्छा बोलने वाला) और सुकृत-कर्मकारी (अच्छा करने वाला) होता है। ये ही... पे... पण्डित-लक्षण हैं।’ इसीलिए कहा गया है—‘कुशल और अकुशल कर्म ही पण्डित और बाल के लक्षण हैं’।

พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต น เสวตีติ ยํ พาลปุคฺคเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิตเสวนํ อตฺถกาเมน กาตพฺพํ, ตํ น กโรติ. ตถาภูตสฺส จ อยมาทีนโวติ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘พาเล วชฺเชตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ ภควตา ‘‘อิทํ โว กปฺปตี’’ติ อนุญฺญาตํ, ตทนุโลมญฺเจ, ตํ กปฺปิยํ. ยํ ‘‘อิทํ โว น กปฺปตี’’ติ ปฏิกฺขิตฺตํ, ตทนุโลมญฺเจ, ตํ อกปฺปิยํ. ยํ โกสลฺลสมฺภูตํ, ตํ กุสลํ, ตปฺปฏิปกฺขํ อกุสลํ. ตเทว สาวชฺชํ, กุสลํ อนวชฺชํ. อาปตฺติโต อาทิโต ทฺเว อาปตฺติกฺขนฺธา ครุกํ, ตทญฺญํ ลหุกํ. ธมฺมโต มหาสาวชฺชํ ครุกํ, อปฺปสาวชฺชํ ลหุกํ. สปฺปฏิการํ สเตกิจฺฉํ, อปฺปฏิการํ อเตกิจฺฉํ. ธมฺมตานุคตํ การณํ, อิตรํ อการณํ. ตํ อชานนฺโตติ กปฺปิยากปฺปิยํ, ครุก-ลหุกํ, สเตกิจฺฉาเตกิจฺฉํ อชานนฺโต สุวิสุทฺธํ กตฺวา สีลํ รกฺขิตุํ น สกฺโกติ. กุสลากุสลํ, สาวชฺชานวชฺชํ, การณาการณํ อชานนฺโต ขนฺธาทีสุ อกุสลตาย รูปารูปปริคฺคหมฺปิ กาตุํ น สกฺโกติ, กุโต ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺฒนา. เตนาห ‘‘กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกตี’’ติ.

‘बालों (मूर्खों) को छोड़कर पण्डितों की सेवा नहीं करता’ का अर्थ है—जो मूर्ख व्यक्तियों को छोड़कर पण्डितों की सेवा कल्याण चाहने वाले को करनी चाहिए, वह उसे नहीं करता। और वैसे व्यक्ति के लिए यह दोष है, यह दिखाने के लिए पुनः ‘बालों को छोड़कर’ इत्यादि कहा गया है। वहाँ जो भगवान द्वारा ‘यह तुम्हारे लिए कल्प्य (उचित) है’ कहकर अनुमत है, और जो उसके अनुकूल है, वह ‘कल्प्य’ है। जो ‘यह तुम्हारे लिए अकल्प्य (अनुचित) है’ कहकर प्रतिषिद्ध है, और जो उसके अनुकूल है, वह ‘अकल्प्य’ है। जो कुशलता से उत्पन्न है, वह ‘कुशल’ है, उसका विपरीत ‘अकुशल’ है। वही (अकुशल) ‘सावद्य’ (दोषपूर्ण) है, और कुशल ‘अनवद्य’ (निर्दोष) है। आपत्ति (नियम-उल्लंघन) की दृष्टि से, आदि के दो आपत्ति-स्कन्ध ‘गुरु’ (भारी) हैं, उससे अन्य ‘लघु’ (हल्के) हैं। धर्म की दृष्टि से, महा-सावद्य ‘गुरु’ है, अल्प-सावद्य ‘लघु’ है। जो प्रतिकार-सहित है वह ‘सप्रतिकार’ (सतेकिच्छ), जो प्रतिकार-रहित है वह ‘अप्रतिकार’ (अतेकिच्छ) है। जो धर्म के अनुकूल है वह ‘कारण’ है, दूसरा ‘अकारण’ है। उसे न जानते हुए—अर्थात कल्प्य-अकल्प्य, गुरु-लघु, सप्रतिकार-अप्रतिकार को न जानते हुए वह शील को सुविशुद्ध करके उसकी रक्षा नहीं कर सकता। कुशल-अकुशल, सावद्य-अनवद्य, कारण-अकारण को न जानते हुए, स्कन्धों आदि में अकुशल होने के कारण वह रूप-अरूप का परिग्रह भी नहीं कर सकता, फिर उसके लिए कर्मस्थान को ग्रहण कर उसकी वृद्धि करना तो दूर की बात है। इसीलिए कहा गया है—‘कर्मस्थान को ग्रहण कर बढ़ाने में समर्थ नहीं होता’।

โควณสทิเส อตฺตภาเว อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุโต มิจฺฉาวิตกฺกา อาสาฏิกา วิยาติ อาสาฏิกาติ อาห ‘‘อกุสลวิตกฺกํ อาสาฏิกํ อหาเรตฺวา’’ติ.

गाय के घाव के समान इस आत्मभाव (शरीर) में उत्पन्न होकर, वहाँ दुःख की उत्पत्ति के हेतु होने के कारण मिथ्या-वितर्क ‘आसाटिका’ (कीड़ों/मक्खी के अण्डों) के समान हैं, इसीलिए ‘अकुशल वितर्क रूपी आसाटिका को न हटाकर’ ऐसा कहा गया है।

‘‘คณฺโฑติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๑๐๓; อ. นิ. ๘.๕๖; ๙.๑๕) วจนโต ฉหิ วณมุเขหิ วิสฺสนฺทมานยูโส คณฺโฑ วิย ปิโลติกาขณฺเฑน ฉทฺวาเรหิ วิสฺสนฺทมานกิเลสาสุจิ อตฺตภาววโณ สติสํวเรน ปิทหิตพฺโพ, อยํ ปน เอวํ น กโรตีติ อาห ‘‘ยถา โส โคปาลโก วณํ น ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ สํวรํ น สมฺปาเทตี’’ติ.

‘भिक्षुओं! गण्ड (फोड़ा) इन पाँच उपादान-स्कन्धों का ही नाम है’—इस वचन के अनुसार, छह घाव-मुखों से बहते हुए मवाद वाले फोड़े के समान, छह द्वारों से बहते हुए क्लेश-रूपी अशुचि वाले इस आत्मभाव-रूपी घाव को स्मृति-संवर से ढंकना चाहिए; किन्तु यह ऐसा नहीं करता, इसीलिए कहा गया है—‘जैसे वह चरवाहा घाव को नहीं ढंकता, वैसे ही यह संवर को सम्पादित नहीं करता’।

ยถา [Pg.367] ธูโม อินฺธนํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชมาโน สณฺโห สุขุโม, ตํ ตํ วิวรํ อนุปวิสฺส พฺยาเปนฺโต สตฺตานํ ฑํสมกสาทิปริสฺสยํ วิโนเทติ, อคฺคิชาลาสมุฏฺฐานสฺส ปุพฺพงฺคโม โหติ, เอวํ ธมฺมเทสนาญาณสฺส อินฺธนภูตํ รูปารูปธมฺมชาตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชมานา สณฺหา สุขุมา ตํ ตํ ขนฺธนฺตรํ อายตนนฺตรญฺจ อนุปวิสฺส พฺยาเปติ, สตฺตานํ มิจฺฉาวิตกฺกาทิปริสฺสยํ วิโนเทติ, ญาณคฺคิชาลาสมุฏฺฐาปนสฺส ปุพฺพงฺคโม โหติ, ตสฺมา ธูโม วิยาติ ธูโมติ อาห ‘‘โคปาลโก ธูมํ วิย ธมฺมเทสนาธูมํ น กโรตี’’ติ. อตฺตโน สนฺติกํ อุปคนฺตฺวา นิสินฺนสฺส กาตพฺพา ตทนุจฺฉวิกา ธมฺมกถา อุปนิสินฺนกกถา. กตสฺส ทานาทิปุญฺญสฺส อนุโมทนกถา อนุโมทนา. ตโตติ ธมฺมกถาทีนํ อกรณโต. ‘‘พหุสฺสุโต คุณวาติ น ชานนฺตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อตฺตโน ชานาปนตฺถํ ธมฺมกถาทิ น กาตพฺพเมวาติ? สจฺจํ น กาตพฺพเมว, สุทฺธาสเยน ปน ธมฺเม กถิเต ตสฺส คุณชานนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห ภควา –

जैसे ईंधन के आश्रय से उत्पन्न होने वाला धुआँ सूक्ष्म और कोमल होता है, वह उन-उन छिद्रों में प्रवेश कर व्याप्त होकर प्राणियों के डाँस-मच्छर आदि के कष्टों को दूर करता है और अग्नि की ज्वाला के प्रकट होने का अग्रगामी होता है, वैसे ही धर्मदेशना-ज्ञान के ईंधन स्वरूप रूप-अरूप धर्मों के आश्रय से उत्पन्न होने वाली सूक्ष्म और कोमल (देशना) उन-उन स्कन्धों और आयतनों के बीच प्रवेश कर व्याप्त होती है, प्राणियों के मिथ्या-वितर्क आदि के कष्टों को दूर करती है और ज्ञान-अग्नि की ज्वाला को प्रकट करने की अग्रगामी होती है। इसलिए धुएँ के समान होने के कारण 'धुआँ' कहा गया है— 'ग्वाला धुएँ के समान धर्मदेशना रूपी धुआँ नहीं करता है।' अपने पास आकर बैठे हुए व्यक्ति के लिए की जाने वाली उचित धर्मकथा 'उपनिषन्नक-कथा' है। किए गए दान आदि पुण्य की अनुमोदना के लिए की गई कथा 'अनुमोदना' है। 'ततः' का अर्थ है धर्मकथा आदि न करने से। 'वह बहुश्रुत और गुणवान है, ऐसा नहीं जानते' ऐसा क्यों कहा गया? क्या अपने आप को जनाने के लिए धर्मकथा आदि नहीं करनी चाहिए? सत्य है, (अपने प्रदर्शन के लिए) नहीं करनी चाहिए, किन्तु शुद्ध आशय से धर्म का कथन करने पर उसके गुणों के ज्ञान के सन्दर्भ में यह कहा गया है। इसीलिए भगवान ने कहा है—

‘‘นาภาสมานํ ชานนฺติ, มิสฺสํ พาเลหิ ปณฺฑิตํ;

ภาสเย โชตเย ธมฺมํ, ปคฺคณฺเห อิสินํ ธช’’นฺติ.

जब तक वह बोलता नहीं, तब तक मूर्खों के बीच मिले हुए पण्डित को लोग नहीं जानते; इसलिए धर्म का भाषण करे, उसे प्रकाशित करे और ऋषियों की ध्वजा (धर्म) को धारण करे।

ตรนฺติ โอตรนฺติ เอตฺถาติ ติตฺถํ, นทิตฬากาทีนํ นหานปานาทิอตฺถํ โอตรณฏฺฐานํ. ยถา ปน ตํ อุทเกน โอติณฺณสตฺตานํ สรีรมลํ ปวาเหติ, ปริสฺสมํ วิโนเทติ, วิสุทฺธึ อุปฺปาเทติ, เอวํ พหุสฺสุตา อตฺตโน สมีปํ โอติณฺณสตฺตานํ ธมฺโมทเกน จิตฺตมลํ ปวาเหนฺติ, ปริสฺสมํ วิโนเทนฺติ, วิสุทฺธึ อุปฺปาเทนฺติ, ตสฺมา เต ติตฺถํ วิยาติ ติตฺถํ. เตนาห ‘‘ติตฺถภูเต พหุสฺสุตภิกฺขู’’ติ. พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพนฺติ, ภนฺเต, อิทํ พฺยญฺชนํ อยํ สทฺโท กถํ อิมสฺมึ อตฺเถ โรเปตพฺโพ, เกน ปกาเรน อิมสฺส อตฺถสฺส วาจโก ชาโต. ‘‘นิรูเปตพฺพ’’นฺติ วา ปาโฐ, นิรูเปตพฺพํ อยํ สภาวนิรุตฺติ กถเมตฺถ นิรูฬฺหาติ อธิปฺปาโย. อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถติ สทฺทตฺถํ ปุจฺฉติ. อิมสฺมึ ฐาเนติ อิมสฺมึ ปาฬิปฺปเทเส. ปาฬิ กึ วทตีติ ภาวตฺถํ ปุจฺฉติ. อตฺโถ กึ ทีเปตีติ ภาวตฺถํ วา? สงฺเกตตฺถํ วา. น ปริปุจฺฉตีติ วิมติจฺเฉทนปุจฺฉาวเสน สพฺพโส ปุจฺฉํ น กโรติ. น ปริปญฺหตีติ ปริ ปริ อตฺตโน ญาตุํ อิจฺฉํ น อาจิกฺขติ, น วิภาเวติ. เตนาห ‘‘น ชานาเปตี’’ติ. เตติ พหุสฺสุตภิกฺขู. วิวรณํ นาม อตฺถสฺส วิภชิตฺวา [Pg.368] กถนนฺติ อาห ‘‘ภาเชตฺวา น เทเสนฺตี’’ติ. อนุตฺตานีกตนฺติ ญาเณน อปากฏีกตํ คุยฺหํ ปฏิจฺฉนฺนํ. น อุตฺตานึ กโรนฺตีติ สิเนรุปาทมูเล วาลิกํ อุทฺธรนฺโต วิย ปถวีสนฺธาโรทกํ วิวริตฺวา ทสฺเสนฺโต วิย จ อุตฺตานํ น กโรนฺติ.

जहाँ से पार उतरते हैं या जहाँ उतरते हैं, वह 'तीर्थ' है; जैसे नदी, तालाब आदि में स्नान और पान आदि के लिए उतरने का स्थान। जैसे वह जल में उतरे हुए प्राणियों के शरीर के मैल को बहा देता है, थकान दूर करता है और शुद्धि उत्पन्न करता है, वैसे ही बहुश्रुत (भिक्षु) अपने पास आए हुए प्राणियों के चित्त के मैल को धर्म-रूपी जल से बहा देते हैं, उनकी थकान दूर करते हैं और शुद्धि उत्पन्न करते हैं, इसलिए वे तीर्थ के समान होने के कारण 'तीर्थ' कहलाते हैं। इसीलिए कहा गया है— 'तीर्थ-स्वरूप बहुश्रुत भिक्षु।' 'व्यंजन कैसे आरोपित करना चाहिए' का अर्थ है— भन्ते, यह व्यंजन, यह शब्द इस अर्थ में कैसे आरोपित किया जाना चाहिए, किस प्रकार से यह इस अर्थ का वाचक हुआ? 'निरूपेतब्बं' ऐसा भी पाठ है, जिसका अभिप्राय है कि यह स्वाभाविक निरुक्ति यहाँ कैसे रूढ़ हुई, इसका निरूपण करना चाहिए। 'इस भाषित का क्या अर्थ है'— यह शब्दार्थ पूछता है। 'इस स्थान पर'— इस पालि प्रदेश में। 'पालि क्या कहती है'— यह भावार्थ पूछता है। 'अर्थ क्या प्रकाशित करता है'— यह भावार्थ या संकेतार्थ पूछता है। 'परिपृच्छा नहीं करता'— संशय दूर करने के उद्देश्य से पूरी तरह से प्रश्न नहीं करता। 'परिपञ्हति' (व्याख्या) नहीं करता— अपनी जानने की इच्छा को बार-बार नहीं कहता, स्पष्ट नहीं करता। इसीलिए कहा— 'नहीं जनाता है।' 'वे' अर्थात् बहुश्रुत भिक्षु। 'विवरण' का अर्थ है अर्थ को विभाजित करके कहना, इसीलिए कहा— 'विभाजित करके उपदेश नहीं देते।' 'अनुत्तानीकृत' का अर्थ है जो ज्ञान के द्वारा प्रकट नहीं किया गया, जो गुप्त और ढका हुआ है। 'उत्तान (स्पष्ट) नहीं करते'— जैसे सुमेरु पर्वत की जड़ में बालू को हटाते हुए या पृथ्वी को धारण करने वाले जल को खोलकर दिखाते हुए, वैसे वे स्पष्ट नहीं करते।

เอวํ ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน พหุสฺสุตา ‘‘ติตฺถ’’นฺติ วุตฺตา ปริยายโต. อิทานิ ตเมว ธมฺมํ นิปฺปริยายโต ‘‘ติตฺถ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺโม หิ ตรนฺติ โอตรนฺติ เอเตน นิพฺพานํ นาม ตฬากนฺติ ‘‘ติตฺถ’’นฺติ วุจฺจติ. เตนาห ภควา สุเมธภูโต –

इस प्रकार जिस धर्म के कारण बहुश्रुत भिक्षुओं को पर्याय (अप्रत्यक्ष) रूप से 'तीर्थ' कहा गया है। अब उसी धर्म को निष्पर्याय (प्रत्यक्ष) रूप से 'तीर्थ' दिखाने के लिए 'यथा वा' आदि कहा गया है। धर्म ही वह है जिसके द्वारा निर्वाण रूपी तालाब में उतरते या पार करते हैं, इसलिए उसे 'तीर्थ' कहा जाता है। इसीलिए सुमेध-स्वरूप भगवान ने कहा है—

‘‘เอวํ กิเลสมลโธวํ, วิชฺชนฺเต อมตนฺตเฬ;

น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส อมตนฺตเฬ’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๑๔) –

इसी प्रकार क्लेश रूपी मैल को धोने वाले अमृत-सरोवर (निर्वाण) के विद्यमान होने पर भी यदि कोई उस सरोवर को नहीं खोजता है, तो इसमें अमृत-सरोवर का कोई दोष नहीं है।

ธมฺมสฺเสว นิพฺพานสฺโสตรณติตฺถภูตสฺส โอตรณาการํ อชานนฺโต ‘‘ธมฺมติตฺถํ น ชานาตี’’ติ วุตฺโต.

निर्वाण में उतरने के तीर्थ-स्वरूप धर्म के ही उतरने के प्रकार को न जानने वाला 'धर्म-तीर्थ को नहीं जानता' ऐसा कहा गया है।

ปีตาปีตนฺติ โคคเณ ปีตํ อปีตญฺจ โครูปํ น ชานาติ, น วินฺทติ. อวินฺทนฺโต หิ ‘‘น ลภตี’’ติ วุตฺโต. ‘‘อานิสํสํ น วินฺทตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อวินฺทนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา’’ติอาทิมาห.

'पीतापीत' का अर्थ है— गायों के झुण्ड में पीली और जो पीली नहीं है, ऐसी गायों को नहीं जानता, नहीं पहचानता। न पहचानते हुए ही 'नहीं प्राप्त करता' ऐसा कहा गया है। 'आशंस (लाभ) को नहीं प्राप्त करता' ऐसा कहकर उसके न प्राप्त करने के प्रकार को दिखाते हुए 'धर्म-श्रवण के स्थान पर जाकर' आदि कहा गया है।

อยํ โลกุตฺตโรติ ปทํ สนฺธายาห ‘‘อริย’’นฺติ. ปจฺจาสตฺติญาเยน อนนฺตรสฺส หิ วิปฺปฏิเสโธ วา. อริยสทฺโท วา นิทฺโทสปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐงฺคิกนฺติ จ วิสุํ เอกชฺฌญฺจ อฏฺฐงฺคิกํ อุปาทาย คเหตพฺพํ, อฏฺฐงฺคตา พาหุลฺลโต จ. เอวญฺจ กตฺวา สตฺตงฺคสฺสปิ อริยมคฺคสฺส สงฺคโห สิทฺโธ โหติ.

यह लोकोत्तर है इस पद के सन्दर्भ में 'आर्य' कहा गया है। प्रत्यासत्ति न्याय से यह अनन्तर (निकटवर्ती) का निषेध है। अथवा 'आर्य' शब्द को निर्दोष का पर्यायवाची समझना चाहिए। 'अष्टाङ्गिक' को अलग-अलग और एक साथ आठ अंगों वाला ग्रहण करना चाहिए, क्योंकि इसमें आठ अंगों की प्रधानता है। ऐसा करने से सात अंगों वाले आर्य मार्ग का भी संग्रह सिद्ध हो जाता है।

จตฺตาโร สติปฏฺฐาเนติอาทีสุ อวิเสเสน สติปฏฺฐานา วุตฺตา. ตตฺถ กายเวทนาจิตฺตธมฺมารมฺมณา สติปฏฺฐานา โลกิยา, ตตฺถ สมฺโมหวิทฺธํสนวเสน ปวตฺตา นิพฺพานารมฺมณา โลกุตฺตราติ เอวํ ‘‘อิเม โลกิยา, อิเม โลกุตฺตรา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ.

चार स्मृतिप्रस्थान आदि में सामान्य रूप से स्मृतिप्रस्थान कहे गए हैं। उनमें काया, वेदना, चित्त और धर्म के आलम्बन वाले स्मृतिप्रस्थान लौकिक हैं, और उनमें सम्मोह के विनाश के लिए प्रवृत्त निर्वाण के आलम्बन वाले लोकोत्तर हैं— इस प्रकार 'ये लौकिक हैं, ये लोकोत्तर हैं' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता है।

อนวเสสํ ทุหตีติ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ อชานนฺโต กิสฺมิญฺจิ ทายเก สทฺธาหานิยา, กิสฺมิญฺจิ ปจฺจยหานิยา อนวเสสํ ทุหติ. วาจาย อภิหาโร วาจาภิหาโร. ปจฺจยานํ อภิหาโร ปจฺจยาภิหาโร.

पूर्ण रूप से दुहता है का अर्थ है— ग्रहण करने में मात्रा को न जानते हुए, किसी दायक की श्रद्धा की हानि से और किसी के प्रत्ययों (संसाधनों) की हानि से पूर्ण रूप से दुहता है। वाणी के द्वारा लाया जाना 'वाचाभिहार' है। प्रत्ययों का लाया जाना 'प्रत्ययाभिहार' है।

‘‘อิเม [Pg.369] อมฺเหสุ ครุจิตฺตีการํ น กโรนฺตี’’ติ อิมินา นวกานํ ภิกฺขูนํ สมฺมาปฏิปตฺติยา อภาวํ ทสฺเสติ อาจริยุปชฺฌาเยสุ ปิตุเปมสฺส อนุปฏฺฐาปนโต, เตน จ สิกฺขาคารวตาภาวทีปเนน สงฺคหสฺส อภาชนภาวํ, เตน เถรานํ เตสุ อนุคฺคหาภาวํ. น หิ สีลาทิคุเณหิ สาสเน ถิรภาวปฺปตฺตา อนนุคฺคเหตพฺเพ สพฺรหฺมจารี อนุคฺคณฺหนฺติ, นิรตฺถกํ วา อนุคฺคหํ กโรนฺติ. เตนาห ‘‘นวเก ภิกฺขู’’ติอาทิ. ธมฺมกถาพนฺธนฺติ ปเวณิอาคตํ ปกิณฺณกธมฺมกถามคฺคํ. สจฺจสตฺตปฺปฏิสนฺธิปจฺจยาการปฺปฏิสํยุตฺตํ สุญฺญตาทีปนํ คุฬฺหคนฺถํ. วุตฺตวิปลฺลาสวเสนาติ ‘‘น รูปญฺญู’’ติอาทีสุ วุตฺตสฺส ปฏิเสธสฺส ปฏิกฺเขปวเสน อคฺคหณวเสน. โยเชตฺวาติ ‘‘รูปญฺญู โหตีติ คณนโต วา วณฺณโต วา รูปํ ชานาตี’’ติอาทินา, ‘‘ตสฺส โคคโณปิ น ปริหายติ, ปญฺจโครสปริโภคโตปิ น ปริพาหิโร โหตี’’ติอาทินา จ อตฺถํ โยเชตฺวา. เวทิตพฺโพติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปเท ยถารหํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“ये हममें गौरव और सत्कार नहीं करते” - इस (कथन) के द्वारा नवीन भिक्षुओं की सम्यक् प्रतिपत्ति (सही आचरण) के अभाव को दिखाया गया है, क्योंकि वे आचार्यों और उपाध्यायों में पिता के समान प्रेम स्थापित नहीं करते। उस शिक्षा के प्रति गौरव के अभाव को प्रकट करने से वे (वरिष्ठों की) सहायता के पात्र नहीं रह जाते, और इस कारण स्थविरों द्वारा उन पर अनुग्रह का अभाव होता है। वास्तव में, जो शील आदि गुणों के कारण शासन में स्थिरता प्राप्त कर चुके हैं, वे अनुग्रह के अयोग्य साथी भिक्षुओं पर अनुग्रह नहीं करते, अथवा निरर्थक अनुग्रह नहीं करते। इसीलिए कहा गया है “नवक भिक्षु” इत्यादि। “धम्मकथाबन्ध” का अर्थ है परम्परा से प्राप्त प्रकीर्णक धर्मकथा का मार्ग। “सच्चसत्तप्पटिसन्धि...” का अर्थ है सत्य, सत्त्व, प्रतिसन्धि और प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) से संबंधित शून्यता को प्रकाशित करने वाला गूढ़ ग्रन्थ। “वुत्तविपल्लासवसेन” का अर्थ है “न रूपञ्ञू” इत्यादि में कहे गए निषेध के प्रतिषेध के रूप में, ग्रहण न करने के रूप में। “योजेत्वा” का अर्थ है “रूपञ्ञू होता है - गणना से या वर्ण से रूप को जानता है” इत्यादि के द्वारा, और “उसका गो-समूह भी नष्ट नहीं होता, वह पंच-गोरस के उपभोग से भी बाहर नहीं होता” इत्यादि के द्वारा अर्थ को जोड़कर। “वेदितब्बो” का अर्थ है उस-उस पद में यथायोग्य अर्थ समझना चाहिए। शेष सब जगह स्पष्ट ही है।

โคปาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

गोपाल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

इस प्रकार मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा में...

เอกาทสกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

एकादक निपात की व्याख्या में अस्पष्ट अर्थों का प्रकाशन समाप्त हुआ।

นิฏฺฐิตา จ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

और मनोरथपूरणी अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथा समाप्त हुई।

อนุตฺตานตฺถปทวณฺณนา.

अस्पष्ट अर्थ वाले पदों की व्याख्या।

นิคมนกถาวณฺณนา

निगमन कथा (उपसंहार) की व्याख्या।

มหาอฏฺฐกถาย [Pg.370] สารนฺติ องฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย สารํ. เอกูนสฏฺฐิมตฺโตติ โถกํ อูนภาวโต มตฺตสทฺทคฺคหณํ. มูลฏฺฐกถาสารนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตองฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย สารเมว อนุนิคมวเสน วทติ. อถ วา มูลฏฺฐกถาสารนฺติ โปราณฏฺฐกถาสุ อตฺถสารํ. เตเนทํ ทสฺเสติ – องฺคุตฺตรมหาอฏฺฐกถาย อตฺถสารํ อาทาย อิมํ มโนรถปูรณึ กโรนฺโต เสสมหานิกายานมฺปิ มูลฏฺฐกถาสุ อิธ วินิโยคกฺขมํ อตฺถสารํ อาทาย เอวมกาสินฺติ. มหาวิหาราธิวาสีนนฺติ จ อิทํ ปุริมปจฺฉิมปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘มหาวิหาราธิวาสีนํ สมยํ ปกาสยนฺตี, มหาวิหาราธิวาสีนํ มูลฏฺฐกถาสารํ อาทายา’’ติ. เตนาติ ปุญฺเญน. โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ กามาวจราทิวิภาโค สพฺโพ สตฺตโลโก ยถารหํ โพธิตฺตยาธิคมวเสน สมฺปตฺเตน นิพฺพานสุเขน สุขี สุขิโต โหตูติ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตํ สุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมติ.

“महाअट्ठकथा का सार” अर्थात् अंगुत्तर महाअट्ठकथा का सार। “एकूनसट्ठिमत्तो” (लगभग उनसठ) - यहाँ 'मत्त' शब्द का प्रयोग थोड़े कम होने के कारण किया गया है। “मूलअट्ठकथा का सार” - पहले कही गई अंगुत्तर महाअट्ठकथा के सार को ही उपसंहार के रूप में कहते हैं। अथवा “मूलअट्ठकथा का सार” का अर्थ है पुरानी अट्ठकथाओं में अर्थ का सार। इससे यह दिखाया गया है - अंगुत्तर महाअट्ठकथा के अर्थ-सार को लेकर इस मनोरथपूरणी को करते हुए, अन्य महानिकायों की मूल अट्ठकथाओं में से भी यहाँ उपयोग के योग्य अर्थ-सार को लेकर इस प्रकार (इस ग्रन्थ की रचना) की गई है। “महाविहार के निवासियों का” - इसे पूर्व और उत्तर पदों के साथ जोड़ना चाहिए: “महाविहार के निवासियों के सिद्धान्त को प्रकाशित करते हुए, महाविहार के निवासियों की मूल अट्ठकथा के सार को लेकर”। “तेन” अर्थात् उस पुण्य से। “सब लोक सुखी हो” - कामावचर आदि भेदों वाला सारा सत्त्व-लोक यथायोग्य तीन बोधियों की प्राप्ति के द्वारा प्राप्त निर्वाण-सुख से सुखी हो - इस प्रकार देवों सहित लोक के अत्यंत सुख की प्राप्ति के लिए अपने पुण्य का परिणामन (अर्पण) करते हैं।

เอตฺตาวตา สมตฺตาว, สพฺพโส วณฺณนา อยํ;

วีสติยา สหสฺเสหิ, คนฺเถหิ ปริมาณโต.

यहाँ तक यह संपूर्ण व्याख्या समाप्त हुई; परिमाण में यह बीस हजार ग्रन्थों (श्लोकों) के बराबर है।

โปราณานํ กถามคฺค-สารเมตฺถ ยโต ฐิตํ;

ตสฺมา สารตฺถมญฺชูสา, อิติ นาเมน วิสฺสุตา.

चूँकि इसमें प्राचीन कथा-मार्ग का सार स्थित है, इसलिए यह 'सारत्थमञ्जूसा' (सार-अर्थ की मंजूषा) नाम से प्रसिद्ध है।

อชฺเฌสิโต นรินฺเทน, โสหํ ปรกฺกมพาหุนา;

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, สาสนุชฺโชตการินา.

सद्धर्म की स्थिति चाहने वाले और शासन को प्रकाशित करने वाले राजा पराक्रमबाहु द्वारा मैं (इस कार्य के लिए) प्रेरित किया गया।

เตเนว การิเต รมฺเม, ปาสาทสตมณฺฑิเต;

นานาทุมคณากิณฺเณ, ภาวนาภิรตาลเย.

उन्हीं के द्वारा बनवाए गए रमणीय, सैकड़ों महलों से सुसज्जित, नाना वृक्षों के समूहों से व्याप्त, भावना (ध्यान) में रत रहने वालों के आवास...

สีตลูทกสมฺปนฺเน, วสํ เชตวเน อิมํ;

อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, อกาสึ สาธุสมฺมตํ.

शीतल जल से संपन्न इस जेतवन (विहार) में रहते हुए, मैंने अर्थ और व्यंजन (शब्द) से संपन्न, सज्जनों द्वारा सम्मत इस (ग्रन्थ) की रचना की।

ยํ สิทฺธํ อิมินา ปุญฺญํ, ยํ จญฺญํ ปสุตํ มยา;

เอเตน ปุญฺญกมฺเมน, ทุติเย อตฺตสมฺภเว.

इस (कार्य) से जो पुण्य सिद्ध हुआ है और जो अन्य (पुण्य) मेरे द्वारा संचित किया गया है; उस पुण्यकर्म से, दूसरे जन्म में...

ตาวตึเส ปโมเทนฺโต, สีลาจารคุเณ รโต;

อลคฺโค ปญฺจกาเมสุ, ปตฺวาน ปฐมํ ผลํ.

तावतिंस (स्वर्ग) में प्रमोद करते हुए, शील और आचार के गुणों में रत, पाँच काम-गुणों में आसक्ति रहित होकर, प्रथम फल (स्रोतापत्ति) को प्राप्त कर...

อนฺติเม [Pg.371] อตฺตภาวมฺหิ, เมตฺเตยฺยํ มุนิปุงฺควํ;

โลกคฺคปุคฺคลํ นาถํ, สพฺพสตฺตหิเต รตํ.

अंतिम आत्मभाव (जन्म) में, मुनियों में श्रेष्ठ, लोक के अग्र पुरुष, नाथ, सभी प्राणियों के हित में रत मैत्रेय (बुद्ध) को...

ทิสฺวาน ตสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา สทฺธมฺมเทสนํ;

อธิคนฺตฺวา ผลํ อคฺคํ, โสเภยฺยํ ชินสาสนํ.

उन धीर (बुद्ध) के दर्शन कर और उनके सद्धर्म-देशना को सुनकर, अग्र फल (अर्हत्व) को प्राप्त कर, मैं जिन-शासन को सुशोभित करूँ।

สทา รกฺขนฺตุ ราชาโน, ธมฺเมเนว อิมํ ปชํ;

นิรตา ปุญฺญกมฺเมสุ, โชเตนฺตุ ชินสาสนํ.

राजा लोग सदा धर्मपूर्वक इस प्रजा की रक्षा करें; पुण्यकर्मों में निरत होकर वे जिन-शासन को प्रकाशित करें।

อิเม จ ปาณิโน สพฺเพ, สพฺพทา นิรุปทฺทวา;

นิจฺจํ กลฺยาณสงฺกปฺปา, ปปฺโปนฺตุ อมตํ ปทนฺติ.

और ये सभी प्राणी सदा उपद्रव रहित हों; नित्य कल्याणकारी संकल्पों वाले होकर वे अमृत पद (निर्वाण) को प्राप्त करें।

องฺคุตฺตรฏีกา สมตฺตา.

अंगुत्तर-टीका समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi